Menagement Information Systems (M I S

)

Razvoj informatike tijesno je povezan s primjenom teorije sistema i sistemskog pristupa naučnog istraživanja. Pojam sistem je izveden od grčke riječi “ to systema” , a što označava “cjelinu sastavljenu od dijelova”. Kada je u pitanju tehnički, pa prema tome i proizvodni sistem podrazumjeva se skup i relacija između njih i njihovih karakteristika integrisanih u cilju ostvarivanja određenog cilja.

Postoje mnoge različite definicije sistema,ali mi ćemo se bazirati na onu koja kaže da je: sistem je organizovana cjelina koju čine njegovi elementi povezani na određeni način, a njihovim međusobnim djelovanjem, odnosno interakcijom postižu se određeni ciljevi funkcije sistema.

ŠTA JE SISTEM ?
1. Sistem je skup međusobno povezanih elemenata, 2. Elementi sistema osposobljeni su za obavljanje različitih funkcija što je i pretpostavka njihovog udruživanja u cjelinu, 3. Sistem razmjenjuje materiju, energiju i informacije sa svojim okruženjem,

Procesi rada proizvodnih sistema predstavljaju niz uzastopnih progresivnih promjena stanja sistema u vremenu izazvanih izvođenjem projektovanih operacija rada koje obezbjeđuju pretvaranje ulaznih ( resursa ) u izlazne ( proizvidi ) veličine na način koji je dat na slici 1. a u skladu sa postavljenom funkcijom kriterijuma .

1 . .sl.

•Saznanja o kontrolisanim i predviđanja dejstva nekontrolisanih promjena. •Poznavanje karakteristika projektovanog upravljačkog sistema (ručni. •Ponašanja parametara postojećih sistema u prošlosti odnosno predviđanja za sisteme u razvoju.Upravljački sistemi imaju za osnovu podloge određene ciljevima i projektom sistema u smislu: •Postavljene funkcije cilja na bazi predviđanja potreba i potencijala predmetnog sistema.automatizovani ).mehanizovani. •Postupaka promjene stanja na relaciji ulaz/izlaz sistema. .

kibernetika je uočila dvije komponente bitne za njihovo upravljanje. a to su : •Informacija i •Povratna sprega Kvalitet upravljanja je u direktnoj zavisnosti od kvaliteta informacija. . Zato se kod proučavanja upravljanja posebna pažnja posvećuje proučavanju informacije.Izučavajući procese upravljanja u sistemu bilo koje vrste . jer se pokazalo da bez pouzdane informacije nema kvalitetnog upravljanja.

odnosno povratne informacije . . Pri tome se polazi od činjenice da izlazna informacija govori o kvalitetu upravljanja. Ukoliko ne postoji saglasnost. Da ta sprega ne postoji ne bi se ni moglo govoriti o upravljanju. Regulacija se vrši na osnovu povratne sprege. tada upravljački sistem ( sistem koji vrši upravljanje ) vrši regulaciju upravljačkih aktivnosti.Drugi bitan elemenat kod upravljanja je povratna sprega. odnosno saglasnosti izlaza sa postavljenom funkcijom cilja. Povratna sprega je zapravo veza između izlaza i ulaza sistema.

.Sl.2.

.

. Pokazatelji promjena su podaci –p. parametara koji odre-đuju izlazne veličine sistema Yj. U rezultatu se javljaju odstupanja od projektovanih stanja.obradom OP. Ovo odgovara zakonu o održanju energije. čijim uređenjem .Moguće je poistaviti opšti model mehanizma upravljanja : •Postavljanja funkcije kriterijuma – Fk u obliku niza.Ii relevantne za ocjenu stanja. kvalitativnih i kvantitativnih. •Upravljani sistem S pod dejstvom poremećaja – ZK izazvanih ulaganjem određene količine energije pri neizmjenjenom stanju ulaza u postupcima funkcionisanja sistema mijenja nivo izlaznih veličina. se dobijaju informacije .

. odnosno podloge za projektovanje postupka za podešavanje rada sistema.Upoređenjem ulazne i izlazne informacije dobijaju se podloge za ocjenu stanja i veličine odstupanja od projektovanih izlaza.Ii o stanju sistema ulazi u čvor odlučivanja – OD u koji takođe ulazi i informacija -Iu o projektovanom stanju sistema.• Izlazna informacija . • Projektovanja postupka podešavanja –dejstva Dp u smislu pripreme p koji imaju za cilj promjenu stanja ( promjenu predznaka u povratnoj sprezi ) odnosno suprotstavljanje dejstvu poremećaja Zk i držanje procesa rada sistema S u granicama dozvoljenih odstupanja .

Opšti model mehanizma upravljanja .

Pošto proces rada radnih sistema čini niz progresivnih promjena stanja izazvanih projektovanim postupcima rada to se opisani mehanizam upravljanja odnosi na svaki presjek sistema u smislu: • Određivanja parametara funkcije kriterijuma za dati presjek – postupci rada. • Mjerenja kvaliteta promjene stanja ( izdvajanja podataka ). • Projektovanja postupaka za promjenu stanja u posmatranom presjeku i izvođenja postupaka. .

• Prenošenja izdvojenih podataka u sistem za obradu podataka i njihova obrada u cilju dobijanja relevantnih informacija. . • Projektovanja usmjerenih. kao podlogu za projektovanje postupaka podešavanja sistema . racionalnih postupaka podešavanja u cilju održanja ili vraćanja sistema u granice dozvoljenih odstupanja. • Upoređivanje ulaznih i izlaznih informacija i utvrđivanje razlike : Ir = Iu-Ii .

matematičke statistike. teoriju grupa. . teoriju igara i druge oblasti matematike.Šta je teorija informacija? Teorija informacija je u osnovi matematička disciplina koja kristi metode teorije vjerovatnoće.

prvenstveno pomoću automatskih mašina.Norbert Viner informacijom naziva sadržaj onoga što razmjenjujemo sa spoljnjim svijetom dok mu se prilagođavamo i dok utičemo na njega svojim prilagođavanjem. kao nosiocu znanja i komunikacije u oblasti nauke.tehnike. Informatika je nauka o racionalnoj obradi informacija. . ekonomije i drugih područja djelatnosti.

.ŠTA JE INFORMACIONI SISTEM ? Posmatrano sa informatičkog aspekta informacioni sistemi su skup metoda. postupaka i resursa dizajniranih tako da pomažu dolaženje do cilja.

3. 2. 4. memorisanje podataka i informacija. obrada podataka. prikupljanje podataka. .Djelatnost svakog informacionog sistema može se dekomponovati na sljedeće aktivnosti: 1. distribucija podataka i informacija korisnicima.

sistemi za podršku odlučivanja – SPO 4.upravljački informacioni sistemi – UIS 3. elektronska obrada podataka – EOP 2. koje danas uglavnom možemo sintetizovati na sljedeći način: 1.1.ES .ekspertni sistemi . RAZVOJ INRORMACIONIH SISTEMA Informacioni sistemi su u svojoj kratkoj istoriji prošli kroz nekoliko faza razvoja.

donošenje taktičkih odluka i 4. donošenje operativnih odluka. 2. . donošenje strateških odluka. 3. analizu poslovanja.Sa aspekta problema upravljanja. namjena ovih informacionih sistema se svodi na: 1.

1. ELEKTRONSKA OBRADA PODATAKA Elektronska obrada podataka je najkompleksnija obrada.1. Njena osnovna karakteristika je samostalno izvršavanje svih operacija prema unaprijed zadanom programu koji se sastoji od niza naredbi odnosno instrukcija na elektronskom .

.Elektronska obrada podataka predstavlja pionirsku fazu u korišćenju računara za poslovne namjene. Nastala je pedesetih godina prošloga vijeka i ponegdje još uvijek egzistira.Elektronska obrada podataka odlikuje se jednostavnom obradom podataka ili transakcija i relativno primitivnim izvještajima. Postiže se zavidna tačnost i brzina uz povećan kvalitet i kvantitet informacija.

Sistem je oblikovan na bazi opisa poslovnih tokova i obrade podataka. COBL). Softverska rješenja su opisna i zasnovana na klasičnim programskim jezicima (npr.Osnovna uloga EOP-a je automatizacija masovne ručne obrade podataka i efikasno funkcionisanje organizacije uz što niže troškove poslovanja. Tipične aplikacije koje se mogu implementirati na kompjuteru su : .

• knjženje poslovnih promjena u glavnoj knjizi. Informacioni sistem na ovom nivou ne smatra se pravim informacionim sistemom. • evidencija kupaca i dobavljača. . • praćenje zaliha materijala.sirovina i gotovih proizvoda • obrada plata i kadrovska evidencija.

boljih komunikacija. kapacitativnosti glavne i sekundarne memorije.1. većih performansi operativnih sistema i razvoja specijalizovanih softverskih paketa . posebno u domenu: brzine kompjutera. UPRAVLJAČKI INFORMACIONI SISTEMI Upravljački informacioni sistemi ( Menagement Information systems – MIS ) nastali su kao posljedica znatno povećanih kompjuterskih resursa.2.

načinu obuhvatanja podataka (na mjestu nastanka). 3. procesu izvještavanja ( osim štampanog uvida uvodi se i ekransko izvještavanje ).Novi kvalitet postiže se u: 1. uvođenje automatizacije određenih rutinskih poslova. . obično na nižem nivou upravljanja. 2.

procjena (komparacija) alternativa. .Upravljački informacioni sistemi se odlikuju integracijama po funkcionalnim linijama. itd. marketing. 2. Sve ove aktivnosti mogu se grupisati u tri kategorije: 1. priprema modela i obrada alternativa i 3. finansije. kao što su proizvodnja. određivanje alternativa.

Finansije ( primjena: finansijske analize. kontrola i analiza troškova). Marketing ( primjena: predviđanje. kontrola kvaliteta.Najvažniji funkcionalni podsistemi MIS-a su: 1. . investicije). planiranje i analiziranje prodaje i nabave. 3. triškovi . problemi zaliha ). Proizvodnja ( primjena: planiranje i programiranje proizvodnje. 2.

4. 5. ergonomija ). Top menadžeri ( primjena: alokacija resursa. strateško planiranje). Kadrovi ( primjena: vođenje cjelokupne kadrovske politike. .

1. UPRAVLJAČKI PODSISTEM PROIZVODNJE Proces proizvodnje po tehnološkom karakteru. .2. zahtjevima za visokom produktivnošću i kvalitetom proizvoda podrazumijeva kompjutersku podršku.1.

.

CAD sistemi. 3. Najvažnije komponente ovog podsistema su: 1. CIM sistemi i 4. TQC upravljanje totalnim kvalitetom . 2. energiju. informacije. kadrove itd. CAM sistemi.Upravljački informacioni podsistem proizvodnje kao izvor podataka za transformaciju inputa u organizaciju koriste materijale.

CAD ( Computer Aided Desing ) sistemi se koriste za projektovanje i pripremu proizvodnje. Pored ovih aktivnosti prate se . Danas se slobodno može reći da ovi sistemi imaju odlučujuću ulogu u razvoju novih proizvoda. Oni omogućavaju da se pomoću kompjutera planira potreban materijal. mašinski i ručni rad i rokovi proizvodnje. CAM (Computer Aided Manufacturing) sistemi upravljaju proizvodnjom pomoću kompjutera.

oblikovanje proizvoda i kontrolu kvaliteta u harmoničnu i funkcionalnu cjelinu. .utrošci materijala i obračunavaju radni nalozi. CIM ( Computer Integrated Manufa-cturing ) sistemi predstavljaju komponentu upravljačkog podsistema proizvodnje čija je osnovna uloga povezivanje svih komponenti i aspekata proizvodnog procesa uključujući obradu narudžbi.

.TQC ( Total Quality Control) Totalna kontrola kvaliteta uz pomoć odgovarajućih informacija olakšava otkrivanje i lokalizovanje problema u procesu proizvodnje i radnom sistemu.

.

podaci o kupcima itd. gdje se specificiraju ciljevi vezani za prodaju. UPRAVLJAČKI PODSISTEM MARKETINGA Upravljački podsistem marketinga stvara informacije koje menadžeri koriste u procesu donošenja odluka o razvoju i cijeni proizvoda. izvještaji o prodaji odgovarajućih proizvoda i usluga. .2. kao i promotivnim aktivnostima. prognozi prodaje i distribuciji. Osnovne interne izvorne podatke za ovaj podsistem predstavljaju strateški plan organizacije.2.1.

) • izvori podataka o tržištu. .Značajni eksterni izvori podataka su: • izvori podataka o konkurentskim organizacijama (novi proizvodi i usluge. podaci o kupcima i korisnicima usluga itd.cijene proizvoda i usluga. gdje se realizuju odgovarajući proizvodi i usluge.

Upravljački informacioni podsistem marketinga sadrži različite komponente. .a najznačajnije su : • • • • marketinška istraživanja. razvoj proizvoda. određivanje cijene proizvoda i usluga i promotivne aktivnosti.

1. UPRAVLJAČKI PODSISTEM FINANSIJA Kvalitetan finansijski menadžment postiže se preko kvalitetnog upravljačkog informacionog podsistema finansija. .2.3. kao i projektovanih budućih finansijskih potreba generiše informacije koje su neophodne finansijskom menadžmentu organizacije za pravilno odlučivanje. To znači da ovaj podsistem analizom prošlih i tekućih finansijskih aktivnosti.

Upravljački informacioni podsistem za svoje pravilno funkcionisanje obuhvata sljedeće najvažnije komponente: • finansijsko predviđanje. • analizu troškova. • analizu profita. • internu i eksternu kontrolu i • korišćenje i upravljanje fondovima. .

Novčani tok .

onda novčani tok (cash flow) predstavlja krvotok tog organizma. Sa ilustracije se uočava da u preduzeću postoje četiri glavna mjesta konverzije sredstava: poslovni proces.Ako organizacija predstavlja anatomiju a model upravljanja fiziologiju preduzeća kao specifičnog organizma. komercijalno tržište i finansijsko tržište. U poslovni proces ulaze likvidne stavke a iz poslovnog procesa izlaze likvidne i nelikvidne stavke. U finansijsko tržište ulaze i izlaze likvidne stavke. poslovna aktiva. Slika treba da pomogne u razumijevanju novčanog toka kao krvotoka preduzeća. . U poslovnu aktivu ulaze i izlaze nelikvidne stavke. U komercijalno tržište ulaze nelikvidne stavke a izlaze likvidne stavke.

sadržajima obučavanja i usavršavanja.1. Ove informacije moraju biti u funkciji odlučivanja. radnim karakteristikama i stepenu uspješnosti poslovnog personala.2. UPRAVLJAČKI PODSISTEM KADROVA Kadrovski informacioni podsistem obezbjeđuje infiormacije o opštim poslovima. zahtjevima radnih mjesta. planiranja i upravljanja personalnog potencijala organizacije. Interni izvori podataka karakteristični za ovaj podsistem su: .4.

• statut. • taktički i opreativni planovi.• strateški planovi. • stručni tekstovi • savjetovanja i dr. . Eksterni izvori podataka su : • zakonski propisi. • pravilnik o radnim odnosima i • drugi interni propisi.

• procjena.Najvažnije komponente upravljačkog informacionog podsistema kadrova struktuirane su na sledeći način: • analiza poslova. mjerenje i vrednovanje rada kao i vrednovanje rezultata rada. • stručno obrazovanje i usavršavanje. . • selekcija i raspodijela poslova. • interna i eksterna fluktuacija.

5. To praktočno znači da kompjuter lakše razumijeva i učestvuje u rješavanju problema i odlučivanju na nižim nivoima upravljanja u nekoj organizaciji.1. UPRAVLJAČKI PODSISTEM ZA TOP MENADŽERE Osnovni razlog za kasni razvoj upravljačkih informacionih sistema za top menadžere teorija nalazi u slaboj strukturiranosti aktivnosti top menadžera. .2.

• specijalnim programima koji se kreiraju za ove upravljačke podsisteme. elektronskim tabelama.Kompjuterski programi koji se koriste za ovu oblast i koji obezbjeđuju relativne informacije uglavnom pripadaju: • samoj organizaciji za koju se programi rade i koji su proizvod vlastitih informatičkih stručnjaka. grafičkim paketima i sl.. . • aplikativno-razvojnim programima kao što su sistemi za upravljanje bazama podataka.

Izmjenjeni uslovi poslovanja i intenzitet promjena postavljaju u prvi plan komuniciranje. .2. kako bi se ostvarila interakcija i povezivanje svih elemenata sistema i okruženja. Pojave i zbivanja u okviru poslovnog sistema i u okruženju su složene i međusobno povezane. INFORMACIONI SISTEMI U POSLOVNIM SISTEMIMA Početkom XXI vijeka razvoj ljudskog društva i naučno-tehnički progres karakteriše eksponencijalni rast znanja.

Danas još uvijek postojeća softverska rješenja ne zadovoljavaju potrebe čovjeka. U pokušaju da ovlada prostorom energetske i materijalne integracije. čovjek je uvidio da je potrebno sprovesti i informacionu integraciju. pa se problem pokušava riješiti uvođenjem vještačke inteligencije. Poslednjih godina razvoj hardvera ima gotovo eksponencijalni rast. informatičko društvo koje pokazuje određene razlike u odnosu na industrijsko društvo. dok je programska podrška značajno zaostala za potrebama .Razvijene zemlje su ušle u tzv.

mjerena brojem operacija koje se izvršavaju u jedinici vremena godišnje raste po stopi od 30%. a produktivnost u razvoju softvera na godišnjem nivou dostiže stopu između 5-7%. strategijskom planu. Produktivnost kompjutera. . Potrebno je istaći da postoje različita mišljenja o ulozi i značaju informacionih tehnologija u savremenim uslovima poslovanja. Postoji mišljenje da jednostrano zagovaranje informa-tike odlaže sagledavanje energetske krize i nedostatak sirovinskih resursa na dugoročnom.korisnika i tehničkih mogućnosti moćnog hardvera.

Informacione tehnologije u poslovnim sistemima podrazumijevaju razvijen informacioni sistem koji prati poslovanje i obezbjeđuje potre-bne informacije za donošenje odluka na svim nivoima rukovođenja. Primjena kompjutera u poslovnim sistemima Savremeni poslovni sistem zahtjeva da su prava i obaveze svih zaposlenih precizno definisani dokumentima sa jasno izraženom ključnom ulogom rukovodstva preduzeća u planiranju.1. . praćenju realizacije i donošenju odluka o konkretnim mjerama.2.

U industrijskoj eri osnovni razvojni resurs bio je kapital. obrada. njihovo generisanje. jer se informacija u ekonomskom smislu.može posmatrati kao razvojni resurs. . odnosno znanje. prenošenje. Danas su informacije kroz nauku. proizvodnja i neposredna upotreba danas predstavljaju jednu od najvažnijih karakteristika vremena u kojem živimo. a u informacionoj ekonomiji jedini razvojni resurs je informacija. ali nema nikakve sumnje da informacije.Promjene koje se danas dešavaju u svijetu su ogromne.

marketinga i drugih poslova. transfer tehnologije. kontrole. Korišćene informacione tehnologije bitno smanjuju troškove proizvodnje. najznačajniji su informacioni sistemi koji služe za .inovacije. evidencije. povećavaju konkurentnost na tržištu i naravno profitabilnost poslovnog sistema. računovodstva. “know-how” vrlo značajna komponenta razvoja privrede. nabave. Posebno se postižu uštede u domenu upravljanja. Od svih informacionih sistema koji se danas koriste u svim sferama društva.

čekanje. Uloga informscionih sistema u procesu proizvodnje određena je sadašnjim načinom proizvodnje u kojem radni predmet provodi u procesu transformacije prosječno 10-25% vremena od vremena proizvodnog ciklusa. razne vrste zastoja. kontrolu. Ostatak vremena radni predmet gubi na transport. .upravljanje proizvodnjom u poslovnim sistemima. neusklađenost u procesu proizvodnje i slično.

• Prilikom projektovanja IIS potrebno je integrisati tehnološki i funkcionalno .Analizom postojećeg stanja u našim poslovnim sistemima može se zaključiti da integralni informacioni sistemi ne funkcionišu. Dosadašnja iskustva primjene i uvođenja kompjutera u procese proizvodnje i poslovanja su sledeća: • Primjena informacionih sistema predstavlja jedan od najznačajnijih doprinosa savremenom razvoju poslovanja i proizvodnje u predeuzećima.

različite elemente kao što su: mašine. • Hardverska konfiguracija je zastarjela u većini preduzeća. koji se nabavljaju od različitih proizvođača. sistemi za transport i skladištenje. • Postoji značajna razlika u nivou dostignutog stepena primjene kompjutera u okviru pojedinih podsistema. kompjuterski sistemi i dr. automati. jer mora se uzeti u obzir da oprema brzo zastarjeva i da je njeno optimalno vrijeme eksploatacije .

• Period uvođenja kompjutera u rad je suviše dug i sa suviše skromnim početnim rezultatima. već je potrebno uložiti velika sredstva. • Efikasno korišćenje informacionih sistema u praksi ne postiže se samo dobrom voljom. a ne kao cilj. • Informacioni sistem se moraju posmatrati kao alat. • Potrebna je veća integracija sistema ISO 9000:2000 i informacionih sistema u našim preduzećima. .

bavke kompjutera je što se podcjenjuje ogromna važnost prethodne analize i projektovanje odgovarajućeg informacionog sistema. • Cjelishodna selekcija i obrada informacija prema potrebama korisnika jedan je od osnovnih uslova uspješnog funkci- . • Nedovoljna stručna osposobljenost kadrova sa gledišta poznavanja informacionih sistema i mogućnosti rada kompjutera.

Značaj informacionih sistema za poslovanje Informacioni sistem se može definisati kao set međusobno povezanih komponenti koje funkcionišu zajedno u procesu izbora. skladištenja i slanja informacija.2. koordiniranju i kontroli u organizaciji. prerade.1. . a u cilju pomoći u donošenju odluka. Informacioni sistemi igraju veoma važnu ulogu u svakom trenutku poslovanja i odlučivanja organizacije.1.

Informacioni sistemi i organizacija u kojoj se koriste. Uvođenje novog IS uticaće na organiza-cionu strukturu. uspjeh najvećeg broja savremenih kompanija je uslovljen njihovom mogućnošću da posluju globalno. reaguju i utiču jedni na druge. postavljene ciljeve. pomoću IS organizacija može vršiti neprekidnu kontrolu distributera i dobavljača tokom 24 časa/dan. vladajuće vrijednosti. Naime. Informacioni sistemi mogu biti korišćeni i kao podrška strategiji poslovanja. dizajniranje posla. Danas. .odlučivanje i dr.

Na slici koja slijedi . prikazano je funkcionisanje IS.IS služe i kao pomoć menadžerima i zaposlenima u analiziranju problema. Postoje tri osnovne aktivnosti IS: • Ulaz. • Procesiranje. kao i u razvijanju novih proizvoda. Informacioni sistem sadrži informacije o organizaciji i i njenom okruženju. • Izlaz .

.

interaguju sa organizacijom i njenim Informacionim sistemom. dobavljači. jer je većini organizacija IS neophodan da bi preživjele i napredovale. . konkurenti. Danas je opšte prihvaćeno shvatanje da je poznavanje IS od ključne važnosti za menadžere. kao što su: kupci. akcionari i regulatorne agencije.Faktori okruženja.

Bihejvioristički pristup veoma je važan pri izučavanju IS i potrebno je sagledati njegove aspekte kao što su: strateška poslovna integracija. menadžment nauka. dizajniranje organizacije. nauka o upravljanju i operaciona istraživanja.2.1. Discipline koje doprinose ovom postupku su nauka o računarima. Tehnički pristup u izučavanju IS koristi matematičke modele.2. menadžment. . Pristupi u izučavanju informacionih sistema Postoji tehnički i bihejvioristički pristup u izučavanju informacionih sistema.

.IS se mogu objasniti i na sledeći način: Predstavljaju rješenje za organizaciju i mena-džment. Svi IS mogu biti opisani kao organizaciona i menadžment rješenja na izazove koje nameće okruženje. bazirano na informacionoj tehnologiji. na izazove koje postavlja okruženje. Efikasno korišćenje IS zahtjeva razumjevanje organizacije. menadžmenta i informacione tehnologije koje utiču na sistem i čine sistem. IS je više nego sam kompjuter.

.

3. efektivnosti i digitalne osposobljenosti.2.1. govori o tome kako koristiti informacione tehnologije u cilju postizanja konkurentnosti. Globalizacija. 2. Postoji pet ključnih izazova sa kojima se susreću menadžeri: 1. posmatra kako firme mogu . Novi problemi i novi izazovi u menadžmentu Informacioni sistemi stvaraju mnoge interesantne šanse-kako poslovne tako i individualne. ali i izazova za menadžere. Izazovi strategije poslovanja. Međutim oni takođe predstavljaju i izvor novih problema.

Odgovornost i kontrola pokazuju kako se organizacije mogu osigurati da se njihovi IS koriste na etički i socijalno opravdan način. Investicije u informacione sisteme pokazuju kako organizacije mogu ustanoviti poslovnu vrijednost informacionih sistema. .ekonomskog okruženja. Informaciona arhitektura i infrastruktura treba da ukaže kako organizacije mogu razviti informacionu arhitekturu i infrastrukturu informacione tehnologije koje će pomoći u ostvarenju njenih ciljeva u uslovima rapidnih promjena poslovnih zahtjeva i tehnologije. 5. 4. 3.

. • Nivo znanja.1. pa samim tim i veliki broj različitih potreba – dolazi se do za-ključka da postoji potreba za različitim informa-cionim sistemima. • Menadžment nivo.4. specijalnosti. Organizacija može biti podjeljena na: • Strateški nivo. hijerarhijskih nivoa. veliki broj zaposlenih. Vrste informacionih sistema prema organizacionom nivou U svakoj organizaciji postoji veliki broj oblasti interesovanja.2.

Operativni nivo. tj. operativni menadžment. • Finansije. • Računovodstvo • Ljudski resursi Četiri osnovne vrste IS koriste različitim organizacionim nivoima: 1. • Proizvodnja. . Sistem koji podržava operativni nivo. omogućavaju obavljanje osnovnih aktivnosti i transakcija u organizaciji. i na pet glavnih funkcionalnih oblasti: • Prodaja i marketing.

Sistemi koji podržavaju menadžment nivoe u organizaciji. su sistemi koji podržavaju aktivnosti posmatranja. Ovi informacioni sistemi imaju najbrži razvoj i primjenu u poslovanju. Sistemi koji podržavaju nivoe znanja. 3. rješi rutinske probleme. tj. 2. donošnja odluka i administrativnih aktivnosti srednjeg .Osnovna svrha IS na ovom nivou je da odgovori na svakodnevna pitanja. kontrole. imaju svrhu da unose nova znanja u poslovanje kompanije i pomognu joj pri kontroli papirologije.

. Informacioni sistemi koji podržavaju strategijski nivo u organizaciji su sistemi koji pomažu viši nivo menadžmenta prilikom odlučivanja i sprovođenja određenih strategijskih odluka i dugoročnih pravaca. 4. Ovi IS podržavaju aktivnosti dugoročnog planiranja top menadžmenta.nivoa menadžmenta. kako u organizaciji. tako isto vezano za okruženje.

.

Razvoj mikroračunara omogućava da se napravi sistem dovoljno mali da bi ušao u domove ljudi i sa relativno zaokruženim funkcionalnim konceptom koji podržava rješavanje određenih problema.2. . Najbrži rast zabilježen je u industriji mikroračunara i razvoju softverske podrške. Tome je značajno doprinio paralelan razvoj novih tehnologija i orjentacija industrije na primjenu kompjutera u svom poslovanju.2. RAZVOJ INFORMACIONIH SISTEMA U posljednih nekoliko decenija svjedoci smo intezivnog razvoja informacione tehnologije.

Informacionih autoputeva ( Information Highways) oko koga su najrazvijenije zemlje . kao i na razvoj multimedijalnih sistema. FIDONET. Trenutno je najatraktivniji projekat tzv. ali ipak najveći prodor i najveća iščekivanja su koncentrisana na razvoj telekomunikacija i međusobno povezivanje kompjutera na globalnom. Razvoj satelitskih komunikacija doprinio je stvaranju gigantskih kompjuterskih mreža.Razvoj softvera grabi krupnim koracima naprijed. INTERNET i drugi. odnosno svijetskom nivou. kao što su BITNET.

Ideja „Informacioni autoput” je postala izvjesnost razvojem superprovodnika i optičkih vlakana. jer su u pitanju ogromna ulaganja potrebna za postavljanje ovih mreža. čime je omogućeno da se kroz mrežne vodove propušta stotine megabajta u seku-ndi.koji je do . pod najboljim uslovima.Poređenja radi. DSL linije.već počele preliminarne razgovore. Gledajući u budućnost . dopuštale su svega 2Mb u sekundi. koje se mjere stotinama milijardi dolara. možemo očekivati da će doći do neminovnog otvaranja novih aspekata upotrebe kompjutera.

otklone nastale greške u prenosu i sinhronizaciji komunikacionih procesa. Da bi se omogućila komunikacija među korisnicima.bilo i bespredmetno razmatrati. distribuiranja memorije i procesne snage kompjutera. . razvijeni su protokoli za upravljanje prenosom podataka. Zbog maksimalnog korišćenja resursa. dolazi do razvoja LAN mreža ili INTRANETA. koje se po potrebi povezuju u WAN mreže.sprovedu kontrolu toka podataka. Njihov zadatak je da izvrše identifikaciju učesnika komuniciranja.

Postavljanje osnova za razvoj IIS u našoj industriji je u ovom trenutku važan i delikatan zadatak. postoje nedovoljno znanje i motivisanost kreativnih kadrova. bez finansijskih sredstava za pokretanje proizvodnje i bilo kakvih investicionih ulaganja. jer su naša preduzeća uglavnom bez profitabilnih programa. Takođe. Projektovanje IIS podrazumijeva integraciju svih kompjuterizovanih aktivnosti i novih informacionih tehnologija.sa zastarijelim mašinama i tehnologijom. . kao i nedovoljna sprega nauke i proizvodnje.

godine pokazuju da 31% projekata je otkazano prije njihovog završetka. Da li su naša preduzeća u mogućnosti da uspostave i realizuju ovaj sistem? Istraživanja iz 1994. Da li su IIS stvarnost ili fikcija. a daljnje analize pokazuju da 52. 2. Istraživanja su pokazala da se tri faktora navode kao najčešći uzroci zakašnjenja . postavljaju se sledeće dileme: 1.Kada govorimo o IIS u našim uslovima.7% projekata košta 89% više od njihove orginalno proračunate cijene.

. 2. 2.”Challenged Projects”): 1. 3. 15% potpunim neuspjehom. Slabost saradnje i komunikacije sa klijentima (12%). 34% projekata završava uspjehom. Nekompletni zahtjevi i specifikacija (12%). Promjene zahtjeva i specifikacije (12%).projekata i neostvarenih očekivanja klijenata ( tzv. Najnovija istraživanja na uzorku od 40000 projekata pokazuju poboljšanje u odnosu na istraživanja iz 1994. godine: 1.

. 5. Upoznati konkurenciju i poboljšati komparativne prednosti proizvoda kompanije u odnosu na konkuretske proizvode. Obratiti pažnju na kvalitet proizvoda. 6. Neprekidno raditi na usavršavanju odnosa sa kupcima/klijentima. 51% pripada grupi “Chellenged” projekata. Stvoriti svrsishodne procese. Osmisliti dobru marketing strategiju. 4. 2. Razumijeti zahtjeve klijenata. 3. Za uspjeh prjekta potrebno je: 1.3.

Poboljšati tok informacija unutar projekta.7. 8. Kvalitet projekta karakteriše: 1. 9. 3. Brzina. . 6. Kvalitetna prateća dokumentacija. Uredan izgled ekrana. Raditi na kvalitetu međuljudskih odnosa u projektnom timu i poboljšanju stepena motivacije. 2. 4. Pridržavati se principa poslovne etike. Intuitivnost softvera. Tačnost informacija. Dobro rukovanje greškama. 5.

Ovakvo rješenje spada u B2E interakciju. nastaje Intranet. Intranet predstavlja jedno od rješenja za informacioni sistem koji kompaniji pruža korist. Intranet Kada se u okviru jedne kompanijske mreže primjene Internet rješenja . Intranet predstavlja korišćenje tehnologija baziranih na Internetu u okviru organizacije.1. mail server i drugi serveri.tj. koriste TCP/IP protokol. a u cilju podrške komunikaciji i pristupu informacijama.2. web server. .2.

a svega 4% nema u planu njegov razvoj. . ili namjerava da koristi Intranet.Informacioni sistem u vidu Intraneta je sve češće rješenje u savremenim kompanijama.da 96% kompanija je ili već koristilo. Najnovija istraživanja kojima je obuhvaćeno 1000 kompanija pokazuju.

Slika. Primer Intranet mreže .

funkcionalnost.Niski troškovi.2. Internet Internet je mreža svih mreža.2. jer omogućava proizvođačima roba i usluga da zadovolje potrebe i želje kupaca na brz i efikasan način. ljepota i upotrebna vrijednost Interneta leži u informacijama koje se na njemu nalaze. Prednosti korišćenja Interneta za marketinške aktivnosti su: 1.2. . Efikasnost. Internet omogućava brz razvoj marketing funkcija.

2.3. 3. . Kontinualno prisustvo na tržištu – 24 časa dnevno 2. Veliko tržište – svjetsko.2. sredstvima standardizovanih elektronskih poruka preko specijalnih komunikacionih mreža sa visokim nivoom zaštite. Elektronsko poslovanje i menadžment Elektronsko poslovanje predstavlja elektronski prenos i razmjenu poslovnih dokumenata ili informacija između kompjuterskih sistema.

preduzeće bez velike prateće papirologije. ٠ B2C ( Business to Customer ). ٠ B2B ( Business to Business ). . idealni preduslovi za organizaciju poslova i visoku stopu profita. prodavnica bez zidova.Elektronsko poslovanje obuhvata širok spektar poslova i tehnologija i sve vidove interakcija: ٠ B2E ( Business to Employees ). Uvođenje elektronskog poslovanja u organizacije dobija se potpuno novo tržište.

Slika . Šematski prikaz elektronskog poslovanja .

implementacija EDI sistema je skupa. . od kompjutera do kompjutera između poslovnih partnera. Međutim. sniženje troškova.EDI – Elektronska razmjena podataka EDI je razmjena formatiranih poslovnih transakcija u standardnom formatu. EDI koristi mogućnosti koje pružaju postojeći kompjuteri i telekomunikaciona mreža uz istovremeno unaprijeđenje poslovanja. poboljšanje u pružanju usluga i sma-njenje grešaka do kojih se dolazi u radu na klasičan način.

izvoza. Jezik XML je podignut na na nivo standarda. koji je prije nekoliko godina prihvatio Microsift i počeo da implementira u svoje tehnologije. sve aplikacije sa oznakom XP i NET imaju mogućnost uvoza. XML/EDI ) omogućila je mnogim srednjim i malim preduzećima da iskoriste prednosti EDI transakcija bez ulaganja značajnih finansijskih sredstava. snimanja i otvaranja XML dokumenata. Danas.Primjena Interneta u obavljanju EDI transa-kcija ( Internet EDI tj. .

tj. . poslovanje sa krajnjim korisnicima proizvoda ili usluga.com ). E – trgovina obuhvata kako maloprodajne (B2C e-commerce) tako i veleprodajne (B2B e-commerce) transakcije ( www. B2C e-commerce je sistem poslovanja na malo.commerce E – trgovina je skup komercijalnih aktivnosti koje se vode preko elektronskih mreža (najčešće preko Interneta).internet.E . a koje imaju za krajni cilj prodaju ili nabavku proizvoda ili usluga.

treći obračunavaju kupovinu preko telefonskog računa kupca. Posljednjih godina. razvojem Interneta i kriptografije. Prema istraživanjima koje je sprovela firma Forester Research smatra se da će B2B e-commerce 2004.7 triliona dolara profita. godine postati industrija od 2. počinju se pojavljivati razni prijedlozi za standard tehnologije novčanih transakcija preko Interneta. drugi čekove. .B2B e-commerce je sistem poslovanja između firmi ili poslovanje firme na veliko. Jedni koriste kreditne kartice.

Dijagram predviđenog porasta vrijednosti trgovine elektronskim putem .800 0 milijardi dolara 2001 2002 Slika.

sarađuju i traže informacije.2. ponekad zove Intemet ekonomija.nova ekonomija ili Web ekonomija. softver i druge informacione tehnologije. Digitalna ekonomija se odnosi na ekonomiju koja se zasniva na digitalnim tehnologijama. računare. . Digitalna ekonomija se. Poslovanje u digitalnoj ekonomiji Sve što danas čovek radi sadrži digitalnu dimenziju. digitalno umrežavanje i komunikacione infrastrukture pružaju globalnu platfomiu na kojoj Ijudi i organizacije uzajamno deluju. intranet i privatne mreže). takode. komuniciraju. U novoj ekonomiji.3. Uključujući komunikacione mreže (Internet.

Digitalna ekonomija stvara ekonomsku revoluciju. označena neviđenim ekonomskim učinkom i najdužim periodom neprekidne ekonomske ekspanzije u istoriji.koja je. Stvorena je mogućnost da infomiacije budu uskladištene.Izraz digitalna ekonomija odnosi se i na medusobno približavanje računarstva i komunikacionih tehnologija. koji stimuliše elektronsku trgovinu i ogromne organizacione promjne poslovanja. obrađene i prenijete putem računarskih mreža na mnoge destinacije širom svijeta. .

On vam daje informacije potrebne za razmišljanje o .1. Bil Gejts u svojoj knjizi „Poslovanje brzinom misli" navodi: Da bismo djelovali u digitalnom dobu.2.3. razvili smo novu digitalnu infrastrukturu. Ona je slična ljudskom ne-rvnom sistemu. Informacioni sistem kao digitalni nervnifirme biće one koje digitalne sistem organizacije Uspješne alate koriste za preoblikovanje svog rada. Biološki nervni sistem aktivira vaše reflekse da biste mogli brzo da djelujete u slučaju opasnosti ili neke potrebe. Te firme će donositi brze odluke. efikasno i direktno će kontaktirati sa klijentima na mnoštvo pozitivnih načina.

brzini i boga-tstvu informiacija koje stavlja na raspolaganje.Osjećanje konkurentskih izazova i potreba klijenata uz organizaciju pravovremenih odgovora.Digitalni nervni sistem obuhvata digitalne procese koji povezuju sve misli i delovanja jednog preduzcća. Digitalni nervni sistem zahtjeva kombinaciju hardvera i softvera. . a od obične računarske mreže se razlikuje po tačnosti. Sastoji se od digitalnih procesa koji preduzeću omogućuju zapažanje okoline i reakcije na dogadaje u njoj.

Digitalni nervni sistem pomaže u rješavanje stvarnih poslovnih teškoća i jača tri glavne funkcije svakog poslovanja: • Odnos sa klijentom/partnerom • Odnos sa zaposlenima • Poslovne procese Stoga je potrebno preusmjeriti preduzeća na tok digitalnih informacija i internetski način rada. .

Rad sa znanjem: • Istrajte na tome da komunikacije kroz preduzeće teku e-poštom. • Podatke o prodaji proučavajte zajednički.Postoji dvanaest uslova podjeljenih na tri ključne oblasti koje je potrebno ispuniti da bi se tok digitalnih informacija učino sastavnim dijelom jedne kompanije: 1. kako biste u njima našli uzroke i razmjenili mišljenja. . Pronađite trendove zbivanja i prilagodite uslugu pojedinim klijentima. tako da se na novosti može reagovati trenutno. umreženo.

• Svaki papirnati proces pretvorite u digitalni. Digitalne sisteme upotrebite za stvaranjesvima dostupne istorije preduzeća.čime ćete otkloniti administrativna za- .• Poslovnu analizu obavljajte na računarima. a radnike znanja pretvorite u analitičare proizvoda. • Upotrebom digitalnih alata stvorite virtualne radne ekipe. usluga i profitabilnosti. koje u stvarnom vremenu dijele saznanja i iskorišćavaju tuđe ideje. nevezane za geografske lokacije.

Poslovne operacije: • Upotrebom digitalnih alata eliminišite jednostavne poslove ili ih pretvorite u poslove za povećanje efikasnosti fizičkih procesa i poboljšanje kvaliteta stvorenih proizvoda i usluga. • Digitalne sisteme upotrebite za direktno pro- . • Stvorite digitalnu povratnu petlju za povećanje efikasnosti fizičkih procesa i poboljšanje kvaliteta stvorenih proizvoda i usluga. Svaki zaposleni morao bi lako da prati sve ključne činioce.2.

a svaki poslovni proces promjenite u isporuku tačno na vrijeme.Trgovinu: • Zamjenite informacije za vrijeme. • Iz transakcije sa kupcem.poboljšaju proizvod ili uslugu. • Digitalne komunikacije upotrebite za promjenu prirode vašeg poslovanja i granica oko vaše firme. digitalnom ispo- . 3. Upotrebom digitalnih transakcija sa svim dobavljačima i partnerima skratite vrijeme ciklisa.

• Upotrebom digitalnih alata pomozite klijentima u rješavanju njihovih teškoća, a lični kontakt ostavite za složene, najvažnije kupčeve potrebe.

cioni sistem (IS) možemo definisati kao sređeni skup metoda, procesa i operacija za prikupljanje, čuvanje, obradu, prenošenje i distribuciju podataka u okviru jdne organizacije, uključujući i opremu koja se u te svrhe koristi i Ijude koji te aktivnosti obavljaju.
Osnovne komponente IS su:

2.4. Informacioni sistemi menadžmenta Polazeći od sistemskog pristupa,Informa-

• Hardware - materijalno-tehnička osnova koju prvenstveno čine informacione tehnologije. • Software - programska osnova.

• Orgware - organizacioni postupci, metode i uputstva kojima se sve komponente povezuju u funkcionalnu cjelinu, • Lifeware - kadrovska osnova IS. • Data - podaci i infomiacije. • Netware - projektovanje i povezivanje kompjutera u cilju harmonizacije prostonio dislociranih kompjutera. Informacioni sistem možemo smatrati kao fabriku za proizvodnju informacija. Pri tome možemo razlikovati sledeće IS:

• IS koji služe za rješavanje strukturiranih problema. Pri rešavanju ovih problema koriste se naučne metode i postupci za opisivanje i rješavanje zadataka uz primjenu kompjutera. Kompjuteri najčešće služe za brzo i tačno rješavanje zadataka. • IS koji treba da pruže podršku rješavanju nestrukturiranih poslova i zadataka, predstavljaju viši kvalitet u razvoju informacionih sistema. Od njih se traži ne samo da svim korisnicima učine dostupnim informacije koje

• IS koji omogućavaju korišćenju velikih količina podataka registrovanih u bazama podataka i bazama znanja. Njihov razvoj treba da vodi spoznajnim sistemima ili sistemima znanja koji se zasnivaju na veštačkoj inteligenciji. Infonnacioni sistem menadžmenta možemo definisati kao kompjuterizovani informacioni sistem koji je ciljno orijentisan na IS obezbjeđenja podrške upravljanju i rukovođenju u poslovnim sistemima. Informacioni sistemi menadžmenta obezbjeđuju menadžerima i drugima korisne

informacije koje su im neophodne u svakodnevnom donošenju menadžerskih odluka. Šematski prikaz Informacioni sistemi menadžmenta dat je na sledećoj slici.

Slika. Informacioni sistemi menadžmenta .

NIS Neautomatizovani informacioni system MIS E S EI S MIS (Menagment Information System) H S NIS DW DS S DB KBS Informacioni sistemi menadžmenta ES (Expert system)-Ekspertni sistemi DW (Data Warehouse)-Skladište podataka EIS (Executative Information system)- .

MENADŽMENT POSLOVNIH SISTEMA .3.

3.1. POJAM I VRSTE PREDUZEĆA

Preduzeće je skup Ijudi (radni kolektiv) i sredstava (zgrade, oprema, hartije od vrijednosti, itd.) čiji je osnovni zadatak da obavi određeni posao u procesu društvene repodukcije. Preduzeće je pravno lice koje obavlja djelatnost radi sticanja dobiti. Preduzeće stiče svojstvo pravnog lica upisom u sudski registar pod određenim uslovima: defmiše se djelatnost, sjedište firme i matični broj.

Privredu čine proizvodne i neproizvodne delatnosti materijalne i nematerijalne proizvodnje, potrošnje i prometa ekonomskih dobara. Prema međunarodnoj standardnoj klasifikaciji privrednih djelatnosti, sve privredne djelatnosti se razdvajaju u 17 sektora, 60 odsjeka, 159 grupa i 292 klase. Sektori C, D i E su sektori u kojima se obavlja privredna djelatnost koja je označena kao industrijska proizvodnja. Industrija je privredna djelatnost koja ima specifičan način proizvodnje koji je ujedno razdvaja od ostalih privrednih djelatnosti, prvenstveno od poljoprivrede,

Prema kriterijumu svojine razlikujemo: 1. 2. Udruženo preduzeće -ortačko društvo -komanditno društvo Društvo kapitala -akcionarsko društvo -društvo sa ograničenom odgovornošću Javno preduzeće Državna preduzeća.

3. 4.

Ortačko društvo (o.d.) nastaje kada dva ili više fizičkih lica(ortaci) udružuju kapital (novac, stvari, prava, rad ili usluge)da bi obavljali zajedničku djelatnost pod zajedničkom firmom. Ortaci imaju slobodu ulaganja. Svaki ortak neograničeno svojom imovinom odgovara za obaveze društva. Komanditno društvo (k.d.) nastaje kada dva ili više fizičkih lica udružuju kapital da bi obavljali odredenu djela-tnost pod zajedničkom firmom. Najmanje jedno lice cjelokupnom svojom imovinom odgovara za obaveze društva (komplementar), a ostala lica za obaveze društva odgo-varaju djelom sopstvene imovine (komanditor).

Akcionarsko društvo (a.d.) se u Nemačkoj i SAD označava sa AG, Inc., respektivno. Ono se osniva ugovo-rom između dva ili više fizička ili pravna lica, čiji je osnovni kapital utvrđen i podjeljen na deonice (akcije) određene nominalne vrednosti. Ulozi akcionara mogu da budu u gotovom novcu, hartijama od vrijednosti, stvarima i dr. Akcionarsko društvo ulozima akcionara može trajno da raspolaže. Akcionari ne mogu da povrate svoje uloge, ali akcije mogu da prodaju na tržištu hartija od vrednosti. U akcionarskim društvima se donose značajne ekonomske odluke: politika cijena, izbor i realizacija investicionih projekata, iznos

Lmtd. respekti-vno i osnivaju ga fizička i privatna lica radi obavljanja određene privredne delatnosti. Javna preduzeća su npr.mljekara.Društvo sa ograničenom odgovornošću (d. preduzeća i ostalih institucija.) u Nemačkoj i SAD označava se sa GmbHG.o. : pekara. Svaki osnivač snosi rizik poslovanja samo do visine svog uloga. Javno preduzeće osniva država radi obavljanja onih pnvrednih djelatnosti koje su neophodne za normalno funkcionisanje građana. Međutim. u praksi se dešava . preduzeće gradskog prevoza i dr.. Osnovni kapital čine ulozi osnivača.o. elektrodistri-bucija.

2. Prema ovom kriterijumu razlikujemo: 1. Horizontalno integrisano .Drugi kriterijum na osnovu kojeg vršimo klasifikaciju preduzeća jeste kriterijum povezanosti. Integracija označava proces povezivanja dva ili više preduzeća u jedno složeno preduzeće. odnosno kriterijum integracije. Vertikalno integrisano preduzeće.

drvnoindustrijski kompleksi i dr. nadovezuju se jedan na drugi. Horizontalno integrisano preduzeće nastaje povezivanjem preduzeća u kojima se obavljaju isti procesi proizvodnje sa ciljem da se kompletira ponuda. preduzeća automobilske industriie i dr. Tipični primeri vertikalno integrisanih preduzeća su preduzeća mašinogradnje. tj.Vertikalno integrisano preduzeće nastaje udruživanjem onih preduzeća čiji su procesi rada sledljivi. Osnovni smisao ovakvog načina povezivanja je da se kompletira proizvod. Po pravilu ovi sistemi imaju granski karakter. To su veliki tekstilni i poljoprivredni kompleksi. .

a povezana su u mjeri koja odgovara međusobnim interesima. Imovina apsorbovanih preduzeća prelazi u vlasništvo preduzeća koje je izvršilo apso-rpciju. Na čelu akcionarskih društava nalazi se holding koji raspolaže sa 51% akcija.Holding kompanije čine akcionarska društva koja su tehničko i ekonomski nezavisna. Konglomerati nastaju udruživanjem dva ili više preduzeća koja ne moraju da obavljaju . Primjer holding kompanije je FIAT iz Italije. Merdžeri nastaju kada jedno preduzeće apsorbuje ostala.

. Multinacionalno preduzeće je ono preduzeće koje obavlja poslove u najmanje dvije države. U literaturi ne postoji opšta definicija multinacionalnionalne kompanije. Preduzeća koja se udružuju zadržavaju pravnu samostalnost. Najpoznatiji koncern je MITSUBISHI. Kada se govori o multinacionalnom preduzeću razlikujemo: (1) interne i (2) eksterne mreže. Poslednjih godina dolazi do ekspanzije nastajanja multinacionalnih kompanija.Koncerni nastaju udruživanjem preduzeća koja obavljaju poslove koji pripadaju različitim privrednim granama. Multinacionalne kompanije su vrlo zastupljene u privredi zemalja EU i SAD.

. . 1998).3.1. K..dok komuniciraju i koordiniraju svoj rad putem infomacionih tehnologija" (Ahuja. . Virtuelne organizacije najčešće čine dvije ili više organizacija (često sa različitih geografskih lokacija) koje se javljaju na tržištu kao nova jedinica.K. Carlev.M. M.Virtuelna organizacija je geografski distribuirana organizacija čiji su članovi vezani zajedničkim interesima ili ciljevima. Virtuelna organizacija Pojava virtuelnih organizacija kao nove organizacione forme vezana je za razvoj informacionih tehnologija i prilagođavanje organizacija savremenim uslovima i načinima poslovanja.

fabikama.proizvodači više da reaguje fleksibilno na promjene ne proizvode kompletan proizvod u izolovanim tržišta i tehnologije. potrošača. Ovi se pona-šaju kao čvorovi u mreži snabdjevača. . inženjera i ostalih specijalizovanih uslužnih funkcija. proizvod. Kancelarija virtuelnih organizacija smještena je na mrežnoj platformi gdje Ijudi međusobno kontaktiraju.Kao i kod svih organizacija. Arhitektura platfome mora biti dovoljno fleksibilna U virtuelnim organizacijama. Poslovna strategija predodređuje platformu. radna mjesta i zadaci. i kod virtuelnih organizacija postoji menadžment i timovi.

. da poveća svoj udio na tržištu i ostvari profit. jasno. • Dostizanje kritične veličine u skladu sa tržišnim ograničenjima. Strateški ciljevi organizacija učesnica u virtuclnoj organizaciji su: • Maksimiziranje fleksibilnosti i adaptivnosti na promjene u okruženju.Karakteristike virtualnih organizacija Opšti cilj svake kompanije je. • Optimizacija globalnog lanca snabdjevanja.

• promjena učesnika.unibe.iwi. • udruživanje resursa.Virtuelne organizacije karakterišu i sledeće osobine: (http://www. • komplementarnost suštinskih nadležnosti. • geografska disperzija.ch) • prelazi granice. . • jednakost partnera.

& others. 2001): • • • karakteristike tržišta. . proizvodni proces. strateški ciljevi organizacije.Razlikuju se tri grupe karakteristika koje najviše utiču na vrstu virtuelne organizacije (Martinez.

• virtuelni Web (IMB i ATT). U pojedinim izvorima literature mogu se definisati i sledeći oblici virtuelnih organizacija: • partnerstvo. • privremene virtuelne organizacije. • strateška alijansa. • licenca. • virtuelni timovi.virtuelnih organizacija: • trajne virtuelne organizacije. • virtuelni projekti. Struktura virtuelnih organizacija Mogući su sledeći pojavni oblici .

Modeli organizacione strukture. Osnovni modeli organizacione strukture su: 1. funkcionalni i 2. . Posebna pažnja je usmjerena na vrste organizacionih struktura proizvodnog i distributivnog podsistema u lancu snabdijevanja. pošto je sa inženjerskog stanovišta najinteresantniji za proučavanje. divizioni.

. . . FN FnM Fnm Slika . Šematski prikaz funkcionalnog modela Osnovne karakteristike funkcionalnog modela su: poslovi se grupišu prema srodnosti. upravljanje je centralizovano i tip koordi-nacije zavisi od veličine i starosti preduzeća. .Top mendžment F1 . Fn Fn1 . . . . .

. upravljanje je decentralizovano i 3. . DN Fk F1 Fk Slika . . koordinacija je manje formalizovana i obavlja se . .Top mendžment D1 . 2. . . Dn .Osnovni oblik divizionog modela Osnovne karakteristike divizionog modela su: 1. grupisanje organizacionih jedinica je izvršeno prema predmetu. .

2. veliki je broj aktivnosti koje zahtjevaju kreativnost i inovaciju i 5. 3. tehnologija je složena i dinamična. okruženje je neizvesno. ciljevi su različiti i promjenljivi.Divizioni model organizacione strukture je primjenljiv u nestabilnim uslovima poslovanja preduzeća čija su osnovna obilježja: 1. 4. neophodna je primena heurističkih metoda u procesu odlučivanja. .

Izvedeni modeli organizacione strukture su: • matrični. struktura po strategijskim poslovnim jedinicama -SBU (Strategic Business Area). • • inovativni. .

Matrična organizaciona struktura je zasnovana na koncepciji upravljanja projektima. Na slici je dat šematski prikaz matrične organizacione strukture. Ova struktura integriše tradicionalnu funkcionalnu i savremenu divizionu organizacionu strukturu. Slika . Matrična organizaciona struktura .

. Np Ds Direktan izlaz .. n . • asemblerska.Osnovne vrste organizacione strukure proizvodnog sistema su : • serijska. Direktan ulaz 1 ... • zvjezdasta.

Tipičan primjer proizvodnog sistema koji ima serijsku strukturu je sistem sa linijskom proizvodnjom. Karakteristike linijske proizvodnje su da se procesi rada nadovezuju jedan na drugi.U proizvodnom sistemu se nalazi Np podsistema koji su u rednoj vezi: izlaz iz jednog podsistema je ulaz u drugi. . a to dalje uslovljava da su radna mjesta strogo raspoređena prema tehnološkom postupku. Vremenski gubici između sukcesivnih postupaka gotovo da ne postoje.

Izlazi iz podsistema su poluproizvodi koji mogu da se tretiraju .1 N No Ds Np Slika 2. I u ovoj strukturi. gde se obavlja proces montaže.8. generalno. Asemblerska struktura proizvodnog sistema Proizvodni sistem ima Np podsistema čiji se izlazi upućuju na podsistem N0. svaki podsistem može da ima svoj izlaz na tržište.

Ovu strukturu karakterišu jedan proizvodni podsistem N0. svaki proizvodni podsistem može da ima izlaz na tržište. 1 N0 Np 1 Ds Slika 2. npr. a generalno izlazi proizvodnog sistema upućuju se kupcima. Zvjezdasta struktura proizvodnog sistema .9. čiji izlazi idu na Np različitih podsistema u kojima se transformišu proizvodi iz podsistema N0. Ovaj tip organizacione strukture karakterističan je za preduzeća u kojima je zastupljena proizvodnja tekstila. preko distributivnog sistema. Naravno.

konvencionalne i inteligentne komponente i organizacione jedinice. dijagnostika i održavanje. Prema CIM konceptu. koji integrišu opremu. višenivojska i sastoji se od CIM podsistema. Struktura CIM sistema je hijerarhijska. upravljanje kvalitetom.sistema su CIM (Computer Integrated Manufacturing). . aktivnosti. upravljanje inženjeringom podataka. snabdevanje i prodaja. upravljanje zalihama. upravljanje alatima i priborima. distribucija. CIM podsistemi koji grade strukturu proizvodnog sistema su: planiranje i vremensko usaglašavanje proizvodnje. praćenje troškova materijala. CIM modula i CIM segmenata.

U užem smislu. kontrola se definiše kao proces utvrđivanja koliko je odstupanje tekućeg od planiranog stanja sistema. Proces kontrole šematski može da se prikaže na slici. kontrola je proces poređenja ostvarenog sa očekivanim i preduzimanje mjera kako bi se vrijednosti kontrolisanih veličina dovele do granica koje su prethodno određene. MJERE poređenje X X X ulazi proces izlazi . U širem smislu.Kontrola može da se definiše u širem i užem smislu.

Aktivnosti procesa kontrole se realizuju u četiri faze : • Izbor indikatora. . • Poređenje ostvarenih sa željenim vrednostima indikatora. • Praćenje izvršenja. • Preduzimanje mjera.

Sistemi menadžmenta kvalitetom Zahtevi: standard u odnosu na koji će biti provjeravana i sertifikovana. već je u vidu uputstva u cilju stalnog poboljšavanja u organizaciji. koja se zvanično pojavila 15. . Sadrži i program samoocjenjivanja. decembra 2000. Opisnog je karaktera i sadrži osam principa menadžmenta kvalitetom. ISO 9001:2000. godine. obuhvata sledeća tri standarda: ISO 9000:2000. a u maju 2001. Sistemi menadžmenta kvalitetom Osnove i rečnik: sadrži riječnik i koncept na kome se zasniva ova serija standarda.Serija standarda ISO 9000:2000 Serija standarda ISO 9000:2000. Sistemi menadžmenta kvalitetom Uputstva za poboljšanje performansi: nije namenjen za potrebe sertifikovanja ili ugovaranja. godine izašla je zvanična verzija ove serije standarda na srpskom jeziku. ISO 9004:2000.

Stalna poboljšavanja sistema mendžmenta kvalitetom Odgovornost rukovodstva Korisnici Korisnici Menadžment resursima Mjerenje.anal iza i poboljšavanje Zadovoljen je Zahtjevi Ulaz Realizacija proizvoda Izlaz Proizvod .

a) Eliminisati radne standarde (radne kvote). Uključiti sve da rade na procesima transformacije. 4. Kreirati konzistentnost ciljeva i unapređenja. . 12. Raditi bez straha/opasnosti. 10. 14. 8. Uspostaviti obavezujuće programe obuke i samoprovjeru za menadžment. Stalno unapređivanje. 3. 11. Eliminisati slogane. b) Eliminisati upravljanje prema kvotnim ciljevima. 2. 5. Obezbjediti "liderstvo". Usvajanje nove filozofije. a) Rušiti barijere među radnicima. natpise i ciljeve radnika. Smanjiti uticaj inspekcija. 7. Obezbjediti stalnost obučavanja. b) Rušiti barijere između "plavih" i "bijelih" mantila. 6.Koncept totalnog upravljanja kvalitetom (TQM) 1. 13. Prekinuti sa kupovinom na bazi cjene kao osnove za odlučivanje. 9. Rušiti barijere između sektora.

Individualizam u odlučivanju 3.Indirektna kontrola 6.Individualna odgovornost 4.Specijalizovana profesionalna karijera 7.Postupno napredovanje na poslu 5.Briga o svim ljudima kompanije . Uporedni prikaz karakteristika američkog i japanskog menadžmenta Američki menadžment 1.Kolektivno odlučivanje 3.Kolektivna odgovornost 4.Selektivna briga o zaposlenima Japanski mendžment 1.Doživotno zapošljavanje u jednoj kompaniji 2.Brzo napredovanje u službi 5.Tabela.Kratkotrajno zapošljavanje 2.Nespecijalizovana profesionalna karijera 7.Direktni mehanizmi kontrole 6.

Markentinške informacije Potrebe kupaca R&D inžinjering informacije Združena strategija Postavljanje proizvodnje ORIJENATACIJA Procesna Proizvodna Konkurencija ZADATAK PROIZVODNJE -Troškovi-cene -Kvalitet-Izrada -Fleksibilnost-obim i asortiman -Snabdevanje i servisiranje Elementi proizvodne strategije Projektovanje proizvoda Projektovanje tehnologije Sistem kontrole Radna snaga IMPLEMENTACIJA Projektovanje novog proizvoda Modifikacija procesa Uvježbavanje radnika Sistemska modifikacija Proizvodne aktivnosti povratna veza Dopremanje do kupca povratna veza .

Kreiranje modela. 3.2. Implementacija rješenja. Formulacija problema. 2. 4. a to su: 1. ODLUČIVANJE U POSLOVNIM SISTEMIMA Proces odlučivanja Većina autora smatra da proces donošenja odluke čine četiri osnovne faze. Rješavanje problema.3. .

Plan implementacije NEUSPJE H Proces rješavanja problema .REALNOST Faza formulacije Pojednostavljen Organizacioni ciljevi Procedure pretraga ja Prikupljanje podataka Identifikacija problema Nadležnost problema Testiranje modela Verifikacija i testiranje USPJEH predloženog rješenja Implementacija rješenja Faza kreiranja Formulisanje modela Postavljanje kriterija za izbor Generisanje alternativa FAZA IZBORA Rješavanje modela Senzitivna analiza Izbor najbolje ili zado.alter.

simultano. ovi problemi mogu da se postave kao zadaci višekriterijumske optimizacije koji su u literaturi označeni kao MCDM (Multi Criteria Decision Making) .problema Rešenje gotovo svakog problema koji egzistira u preduzeću zavisi od više kriterijuma optimalnosti. Stoga.

MADM (Multi Attribute Decision Making). . ovi problemi se klasifikuju u dvije grupe: • Višeatributivno donošenje odluka . Generalno.Problemi MCDM se međusobno vrlo razlikuju. • Višeciljno donošenje odluka MODM (Multi Objective Decision Making).

unapred određene nisu izražene atributima MODM ciljevima eksplicitan implicitan aktivna beskonačan broj vrlo velike planiranje Razlike između MADM i MODM problema .MADM Kriterij umi (način defmisanja) Cilj Atributi Ograničenja Alternative Interakcije sa donosiocima odluka Upotreba izbor implicitan eksplicitan neaktivna konačan broj.

INFORMACIONI SISTEMI U MENADŽMENTU Informacioni sistemi mogu se klasifikovati na različite načine. ekspertni sistemi. 6.3. 2. sistemi za podršku odlučivanju. . neautomatizovani informacioni sistemi. upravljački informacioni sistemi. vještačka inteligencija. uglavnom na nivou 3. 5. koji rješavaju probleme vrhunskih eksperata. koji podržavaju donošenje rutinskih odluka. 4. hibridni sistemi.3. koji podržavaju donošenje složenih i teških odluka. Prema stepenu automatizacije razlikuju se: 1. operativnog upravljanja.

.Prema vrsti pruženih usluga razlikujemo: 1. sisteme za upravljanje fizičkim procesima. sisteme za kontrolu i upozorenja. 3. sisteme za čuvanje i pretraživanje podataka. sisteme za obradu transakcija. 5. 2. 4. sisteme za komutaciju podataka. 6. sisteme za kompjuterske usluge opšte namjene.

1. .3. Neautomatizovani informacioni sistemi U neautomatizovanim informacionim sistemima primenjuje se ručna ili mehanografska obrada podataka.3. kao što su: • knjiženje. • fakturisanje. Osim ručnih i stonih kalkulatora koriste se mehanografska sredstva za izvršavanje specifičnih poslova. • izdavanje naloga i sl.

Informaciona baza je skladište dokumenata koji se u njoj čuvaju. biblioteke.organizaciona jedinica) Izlazni informacion i tokovi Nosioci podataka su dokumenti. To mogu biti kartoteke. službenih . Na njima su podaci upisani tako da se mogu čuvati i prenositi. skupovi zapisnika.Informaciona baza Ulazni informacion i tokovi Neautomatizovani informacioni sistem Osnovna funkcija (posao.

• da je obrada spora. pogrešno upisanih rezultata .• da pravila za obradu podataka nisu strogo definisana već su dobrim dijelom iskustvena. pogrešno prispjelih podataka. • da se prave greške koje mogu nastati zbog: nepridržavanja ili nepostojanja strogih uputstava za obradu. što dovodi do kašnjenja informacija.

  Narudžbenica se izdaje na osnovu ugovora koji je sklopilo preduzeće sa partne-rom. U jednoj narudžbenici može biti zastupljeno više proizvoda. ali narudžbenica može da se izda i u slučaju proizvodnje za zalihu. Narudžbenica definiše vrstu proizvoda. Na osnovu naružbenice . količinu koja je ugovorena sa naručiocem kao i rok isporuke.

Radni nalog   Na osnovu ugovora sa potrošačima ili na osnovu naloga prodaje u preduzeću se otvara radni nalog, odnosno nalog za izradu, koji je osnovni operativni dokument. Sam naziv ovog dokumenta govori da je to nalog ili naređenje svima koji učestvuju u proizvodnji o početku proizvodnog procesa. Nijedan proizvodni proces ne smije da se započne bez izdavanja radnog naloga. Radni nalog sadrži informacije o proizvodu, odnosno dijelu proizvoda, količini proizvoda (dijelova), roku početka i završetka proizvodnje. U samom radnom nalogu definisan je nosilac troškova u proizvodnji na čiji račun će se knjižiti rashodi u vezi sa izvršenjem naloga.

Sastavnica Sastavnica je prva faza tehnološke razrade radnog naloga. U cilju efikasnijeg upravljanja radnim nalogom neophodno je sastavnicu tako formirati da se mogu sagledati sve obaveze koje su preuzete radnim nalogom. Sastavnica je dokument koji se formira na osnovu konstruktivne dokumentacije i definiše sve komponente (sklopove, podsklopove, dijelove) koji čine finalni proizvod. Sastavnica sadrži sledeće podatke: nazive svih elemenata, njihove šifre, količine kao i nivo ugradnje, oznaku crteža ili standarda.

Radionički crtež   Radionički crtež daje prikaz finalnog proizvoda sa svim komponentama i detaljima vezanim za oblik i dimenzije, tolerancije, vrste obrade, vrste materijala, oznake, potpis konstruktora, overavača i kontrolora, broj crteža, itd. Radionički crtež koristi se u tehnološkoj pripremi za razradu tehnološkog postupka, na radnom mjestu za obradu pojedinih operacija, i u kontroli za provjeru ispravnosti urađenog prema zahtjevu.

Operaciona lista (tehnološka lista) Operaciona lista sadrži podatke o opisu operacija, redosljedu operacija, naziv i oznaku mašine za obradu za svaku operaciju, alate, standardne, specijalne, tehnološko vreme izrade, normalno vreme izrade, normu materijala za deo, šifru opracione liste. Svrha lansiranja operacione liste je formiranje podataka potrebnih za obračun cjene koštanja. Ova lista omogućava nam da uporedimo planirano i ostvareno kako bismo mogli da

1
Količina

3512

00836

14 Rok Dopuna Poz. 2

1592 Izvršilac

19 Vr. rada JM kom

0527

02

Naručilac Br. zahteva

R. PLD nalog Kod dijela

Proizvod ZUPČANIK Materijal Č. 1530

Br. crteža TB.1302.02.00

Dimenzija-model 0210x115 kol./JM 32

Br.

Kod operacije

OPIS TEHNOLOŠKOG POSTUPKA
Isjeći čelik Ø210 na L=l 15

Mesto JM kom Kod materijala uskladišten ja K Planirano vreme Napomena

tpz. Ti min
10 30 30 120 120 85 30 340

T čas
130 116 60 460

1 2 3
4 5 6

1.01.2 2.02.2 5.06.1 2.03.1 KO KO D

Obraditi kote: L=110, Ø210h8, a ØH9 na Ø109,6 i kotu 30°

Brusiti meru Ø110H9
Obraditi 65 zuba, a meru preko zuba ostvariti u plusu 0,5. Podela: 24/65 i brzina 31/56; n=100º/min

Plameno kaljenje
Brušenje profila zuba Skladište međufaze
Izradio Datum Potpis

RUKOPIS - OPERACIONA LISTA -

Operaciona lista

.). Radna lista može posjedovati i rubrike za upisivanje podataka tehničke kontrole o kvalitetu izvršenog rada. Na osnovu ovog dokumenta računovodstvo dobija podatke o nosiocu troškova i radniku koji je izvršio rad. vrsti rada. tehnička kontrola treba da upiše broj dobrih i broj loših dijelova i označi uzrok (radnik ili materijal. itd.  Radna lista je dokument koji se ispostavlja za svaku operaciju rada (često se vezuje za radno mjesto). vremenu potrebnom za izvršenje rada i procjeni kategorije rada. Sa druge strane radne liste dodaju se informacije vezane za izvršioce rada. Ukoliko se radi o većem broju proizvoda (dijelova). Radna lista sadrži podatke o materijalu.

šifru i količinu materijala.Trebovanje materijala Trebovanje. alat. . dijelovi potrebni za izvršenje pro-cesa proizvodnje. Trebovanje sadrži na-ziv. kao i povratnica i preda-jnica materijala. vrednost trebovane količine. Na osnovu trebo-vanja izdaje se odgovarajući materijal. ostvaruje spregu između proizvodnje i skladišta.

055 2. MATERIJALA . Proizvod Kod dela kom TB.130 M. crteža Poz. Rok Dop Izvršilac zahteva una Vr. Trebovanje dijela . rada nalog JM Br.B1./ Uskla stanje a dokume JM dišten n.10 4 kom Datum Izdao Primio Jedinična cena izdavanja Izdata Ukupna cena količina TREBOVANJE PROIZVODNO BR. R./ Mesto Materijal model JM uskladišten JM Kod materijala ja Kod dela Oznaka Poz PLD NAZIV DELAJM Kol Mesto N materijal teh.00.00 ČV. 00 SLOBODNI ZUPČANIK Dimenzijakol.00. ja 04 Trebovao Vijak M6x20. JUS TB.1302.1 Količina 3512 Naručilac 00836 14 1592 19 0527 02 PLD Br.

količini. Predajnicom se završava ciklus proizvo-dnje po jednom radnom nalogu. ovjeri kontrole.Predajnica   Predajnica se koristi u slučaju predaje gotovih proizvoda. šifri radnog naloga i predajnice. Predajnica sadrži podatke o nazivu gotovog proizvoda (dela). . poluproizvoda i dijelova proizvoda odgovarajućem skladištu.

čuvanje.3.2. Realni sistem ne opisuje se u potpunosti modelom podataka jer model podataka prikazuje stanje u jednom trenutku i kako se ono može menjati.3. Projektovanje informacionog sistema svodi se na nalaženje odgovarajućeg modela realnog sistema. obradu i distribuciju podataka. . Upravljački informacioni sistemi koji podržavaju donošenje rutinskih odluka Svi informacioni sistemi izvršavaju osnovne funkcije vezane za: prikupljanje.

Potrebno je opisati i procese koji mjenjaju stanje sistema i formiraju izlaze iz sistema na osnovu poznatih ulaza. koji predstavljaju ulaze u pojedine podsisteme i module. odgovarajuće izlaze iz podsistema i modula u okviru jednog informacionog sistema. Cilj je da se uoče i opišu vitalne funkcije realnog sistema. koji predstavljaju rezultat izvršene obrade. Procesi su međusobno povezani tokovima podataka. Procesi se opisuju modelom procesa. jer svaka funkcija obuhvata jedan ili više povezanih procesa. Opisivanjem procesa opisuje se funkcionisanje realnog sistema. odnosno. Pri izvršavanju procesa vrši se transformacija ulaznih podataka u izlazne. .

Za projektovanje modela procesa danas se koriste nekoliko metoda. metoda strukturne sistemske analize. Najčešće se koriste: • SSA. • SDM (Svstems Design Method). . metoda sistemskog projektovanja. metoda planiranja poslovnog sistema. • BSP (Bussines Svstem Planning).

3.1.3. SISTEM ZA PODRŠKU ODLUČIVANJA 3. . strukturiraju.3.3.3. POJAM SISTEMA ZA PODRŠKU ODLUČIVANJA "Sistemi za podršku odlučivanju su intera-ktivni računarski sistemi za namjerom da pomognu menadžerima ili donosiocima odluka da identi-fikuju. i/ili rješe polustrukturirane i nestrukturirane probleme i da naprave izbor među alternativama" Informacioni SPO-Sistemi za podršku odlučivanja (DSS-Decision Support Syste-ms) vezani su za nastanak i razvoj programskih jezika četvrte generacije i generatora aplikacija.

podršku odlučivanju Sistemi za pružaju pomoć pri donošenju odluka na svim nivoima odlučivanja. ali sa naglaskom na rješavanju nestrukturiranih ili slabo strukturiranih problema. ali su od posebnog značaja za više nivoe.Sistemi za podršku odlučivanju imaju zadatak da pružaju pomoć pri donošenju odluka. .

. godine ( Ostin. Teksas ) i okupila je oko 300 proizvođača. SPO se definiše kao sistem koji donosiocu odluke omogućuje kombinaciju ličnog prosuđivanja sa računarskim izlazima u aktivnom korisničkom interfejsu sa mašinom. Prva međunarodna SPO konferencija održana je 1981. pružajući korisne informacije za proces odlučivanja.Osnovna ideja ovog informacionog sistema je da korisnik u interakciji sa izlaznim informacijama iz informacionog sistema donosi odluke. istraživača i korisnika SPO.

jer onako kakvo jeste zbog nečeg ne zadovoljava.Sva istraživanja se svode uglavnom na to da je SPO interaktivni kompjuterski bazirani sistem koji pomaže donosiocima odluke da koriste podatke i modele pri rješavanju nestrukturalnih problema. . KAKO POČINJE SVAKO ODLUČIVANJE ? Svako odlučivanje počinje uočavanjem problema. Problem se smatra svaka situacija u kojoj se neko sadašnje ili dato stanje treba promijeniti.

Odlučivanje predstavlja izbor jedne ili više alternativa koja će obezbjediti postizanje cilja. relevantna i kompetentna. SPO treba da obezbjedi menadžmentu vremenski odgovarajuću informaciju koja će biti tačna. . Potrebno je uočiti dvije kritične situacije koje prethode odlučivanju. a to su: • nastajanje problema i • uočavanje problema.

pa su u prilici da koriste egzaktne. Osnovni razlog zbog kojeg se oni pretežno koriste na višim nivoima odlučivanja. što su niži nivoi odlučivanja suočeni sa bolje struktuiranim problemima. jeste taj. Zbog toga je najcjelishodnija izgradnja distributivnih SPO sa pristupom svim potrebnim informacionim resursima. . SPO se koristi za slabo struktuirane probleme.SPO se može definisati kao informacioni sistem koji ispunjava potrebe strateškog odlučivanja.kvantitativne metode. koje su jednostavnije za primjenu i daju jednoznačne rezultate.

on pokušava da integriše menadžment i tradicionalne funkcije obrade podataka. SPO sadrži algoritme logičkih i racionalnih procesa putem kojih klasifikuje.Svrha SPO je da podrži a ne da zamijeni donosioca odluka. . Kako je SPO namjenjen odlučivanju. Znači. upoređuje i formira informacije za odlučivanje.

3.3. . Ova struktura opisuje sisteme za podršku odlučivanju u onom obliku u kome su egzistirali od ranih 70-tih do 90-tih godina prošlog vijeka. STRUKTURA SISTEMA ZA PODRŠKU ODLUČIVANJA Osnovne komponente sistema za podršku odlučivanju su: • baza modela.2. • generator sistema za podršku odlučivanju • korisnik. • baza podataka.3.

Korisnik Generator SPO Baze podataka Baze modela Osnovne komponente SPO Današnji sistemi za podršku odlučivanju osavre-menjeni su za niz karakteristika u odnosu na njihovu prethodnu generaciju. Razlike je moguće uočiti pore-đenjem njihovih struktura. .

podsistema za upravljanje znanjima. podsistem . podsistem za upravljanje modelima.korisnički interfejs. korisnik .Komponente sistema za podršku odlučivanju su: • • • • • podsistem za upravljanje podacima.

Aronson. 1998) Upravljanje modelima .Podaci: spoljašnji i unutrašnji Drugi računarski zasnovani sistemi Upravljanje podacima Upravljanje znanjem Korisnički interfejs Korisnik Struktura SPO (Turban.

• MBMS – podsistem modela i upravljanja modelima. • DGMS – podsistem dijaloga i upravljanja dijalogom. .Tipičan SPO se sastoji od sledećih podsistema: • DBMS – podsistem podataka i upravljanja podacima.

. • upita. • direktorijuma sa podacima. • sistema za upravljanje podacima.podacima Ovaj podsistem sastoji se iz sledećih elemenata: • baze podataka sistema za podršku odlučivanju.

Ostalo Unutrašnji izvori podataka Ekstrakci ja Personalni podaci Upiti Datawareho use Direktorijum sa podacima Sistem za upravljanje bazama Podataka .DBMS : -traženje -ažuriranje -generisanje -brisanje Interfejs mendžmenta Upravljanje modelima Podsistem za upravljanje podacima (Turban.Spoljašnji izvori podataka Finansije Marketin g Proizvodn ja Kadrovska sl. Aronson. 1998) Upravljanje znanjem .

povezuje podatke iz različitih izvora. izvodi kompleksne zadatke manipulacije podataka za potrebe formiranja različitih upita. obezbjeđuje sigurnost podataka. ažurira zapise u bazi podataka. prati podatke koji se koriste od strane SPO i upravlja podacima preko rječnika . izdvaja neohodne podatke za formiranje upita ili izvještaja.DBMS) prvenstveno služi za kreiranje. Sistem za upravljanje bazom podataka posjeduje sposobnosti da ekstrahuje podatke. pristupanje i ažuriranje baze po-dataka.podataka (Data-base Management Svstem .

•sistema za upravljanje bazom modela. . •direktorijuma modela i •komandnog procesora.modelima Podsistem za upravljanje modelima sastoji se iz sledećih elemenata: •baze modela. •jezika za modeliranje.

taktički.operativni -Statistički. 1998) .finansijski. marketing.menadžment -Blokovi za izgradnju modela Upravljanje bazom modela -Komande za modeliranje -Održavanje -Interfejs -Jezik za modeliranje Upravljan je podacima Upravljan je znanjem Interfejs menadžme nt Direktorijum sa modelima Izvršenje modela Integracija modela Izvršne komande Podsistem za upravljanje modelima (Turban. Aronson.Modeli (Baza modela) -Strateški .

Glavna karakteristika koja izdvaja ovaj podsistem od ostalih je postojanje baze znanja. sistemi zanovani na znanju (Knowledgebased DSS) ili jednostavno kombinacija SPO/ES.IDSS). što omogućava pružanje korisniku ekspertize o postavljenom problemu.  Sistemi za podršku odlučivanju koji posjeduju podsistem za upravljanje znanjem nazivaju se inteligentni sistemi za podršku odlučivanju (Intelli-gent Decision Support Svstems . Baza znanja je predstavljala sinonim za ekspertne .

korisnički interfejs   Podsistem . • jedinice za prevođenje na prirodan jezik.Podsistem . plotera i sl.korisnički interfejs sastoji se iz sledećih komponenata: • sistem za upravljanje korisničkim interfejsom. • terminala. • printera. .

1998) .korisnički interfejs (Turban. Ploter Korisnik Struktura podsistema .Upravljanje podacima Upravljanje znanjem Interfejs menadžment Sistem za upravljanje korisničkim interfejsom Prevođenje na prirodan jezik Terminal Printer. Aronson.

Od kvaliteta korisničkog interfejsa zavisi mogućnost upotrebe i prihvatljivost sistema od strane korisnika. Podsistem .korisnički interfejs ima jako veliki značaj kako za korisnike sistema tako i za projektante informacionih sistema.korisnički interfejs pokriva sve aspekte komunikacije između korisnika i sistema za podršku menadžmentu. a to je predstavljalo i otvaranje novog prostora za napredne sisteme za podršku odlučivanju. Pojedini autori smatraju da je razvitak hardverske tehnologije omogućio komforniji rad i uslovio je pravu eksploziju u razvoju softverske tehnologije. naročito na novijim verzijama Windows platforme. .Podsistem .

• smanjenje troškova. g. • poboljašanje komunikacije. • povećana produktivnost. • poboljšano zadovoljstvo potrošača i zaposlenih. u preduzećima) su: • postizanje većeg kvaliteta odluke. .Prednosti i nedostaci sistema za podršku odlučivanju Prednosti primjene SPO u poslovnim preduzećima (na osnovu rezultata istraživanja Udo Guimaraesa iz 1994. • ušteda vremena.

• Neke urođene ljudske vještine i talenti se ne mogu ugraditi u današnje SPO (misli se na fazu projektovanja SPO). • SPO je ograničen vrstama obrade znanja koju njegov softver može da izvrši. Ograničene su sposobnosti SPO da stekne nova znanja. • SPO je ograničen na znanje koje posjeduje. • Mogućnosti SPO su ograničene mogućnostima kompjutera (hardvera i operativnog .

• SPO mogu biti napravljeni za prilično usku i specifičnu oblast primjene. . Moguće je da se zahtjeva više SPO u rješavanju različitih zadataka u toku rada. Način prezentacije takođe ograničava broj korisnika. Tada se postavlja pitanje ko treba da koordinira rad nekoliko SPO.• Jezik kojim korisnici treba da saopšte svoje zahtjeve ograničava broj korisnika na one koji prihvataju ovakav način izražavanja.

praćenje i prikupljanje po-dataka iz spoljašnjih i unutrašnjih izvora podataka. Po izvršenoj obradi problema SPO nudi korisniku raspoloživi . Proces započinje korisnikovom dilemom.Princip rada. Po završetku formulacije problema SPO vrši obradu podataka koristeći se pri tom bazom podataka i/ili bazom znanja. u čemu mu SPO može pružiti pomoć kroz snimanje. na osno-vu čega se stiče uvid o nastanku i karakteru problema. osobine rada SPO-a i karakteristike implementacije Barrett i Castore (1989) dali su prikaz strukture sistema za podršku odlučivanju i pri tom opisali princip rada korisnika sa SPO-om. Korisnik definiše problem.

Korisnikova dilema Opis situacije Ekspertsko rezonovanj e i logika Definisanje i formulacija problema Opis domena Obrada od strane SPO Prezentacija alternativa Znanje Informacije Izvori podataka Društveni faktori Korisnikov izbor Projekcija posljedica Informacije za buduću upotrebu Ekonomski faktori Struktura SPO-a (Barrett. Castore. 1989 .

znatno je olakšan rad na onim mjestima odlučivanja gde se donose veoma složene ili veoma značajne odluke. svuda gde se ne smije dozvoliti donošenje pogrešne odluke iz razloga nemogućnosti saniranja posljedica. Ekspertni sistemi djeluju poput tima eksperata iz određene oblasti sa tom razlikom što trajno čuvaju podatke uz svakodnevno proširivanje svoje baze znanja.Ekspertni sistemi (Expert Systems .   ekspertnih . tj.ES) Pojavom sistema.

simuliranje ljudskog znanja. Upravo u lakoći simulacije ljudskog znanja treba tražiti odgovor uspjeha ekspertnog sistema“. kao npr. . za koje je smatrano da ga nije moguće implementirati. Ekspertni sistemi koriste mehanizam koji omogućava lako programiranje problema. „Ekspertni sistemi su programski sistemi koji sadrže ljudsko znanje i koriste ga u rješavanju problema iz oblasti veštačke inteligencije.„Ekspertni sistem je računarski program koji djeluje kao ljudski ekspert u dobro definisanom specifičnom zadatku. na bazi znanja“.

Razvoj ekspertnih sistema zavisi od razvoja informacionih tehnoligija. tako da rezultujući sistem može ponuditi inteligentan savjet ili donijeti inteligentne odluke". . tj. Ipak. Vrlo brzo (krajem 60-tih godina) kompjuteri su postali ograničavajući faktor. ekspertskog znanja.„Ekspertni sistem je modeliranje. od performansi kompjutera. pa su uslijedile neminovne promjene na polju usavršavanja kompjutera. unutar računara. tek tokom 80-tih godina ekspertni sistemi su doživeli široku upotrebu na komercijalnom tržištu. što je izazvalo novi uspon u razvoju oblasti veštačke inteligencije. Prvi počeci razvoja sistema zasnovanih na znanju koji su prethodili ekspertnim sistemima javljaju se polovinom 60-tih godina.

Dijagnostički sistemi MYC1N DART INTERNIST XCON Antibiotska terapiia bakterijske infekcije krvi Otkrivanje i lokalizovnje grešaka kod kompjutera Bolesti unutrašnjih organa Konfigurisanje VAX kompjutera Razvoj visokointegrisanih kola (VLSI) Sinteza hemijskih jedinjenja Projektovanje procesa finalizacije Eksperimenti u molekularnoj genetici Spektrogramska identifikacija hemijskih jedinjenja Rekodijagnosticiranje geoloških rudnih ležišta Vojno osmatranje prostranih terena Predviđanje i regulisanje poplavnog talasa Bolnička briga o pacijentima Operativno vođenje hemijskog postrojenja Prazni inferentni sistem i sistem sa bazom znanja za dijagnostiku Objektivno orijentisani sistem za programiranje i regulaciju Sistem za programiranje ekspertnih sistema Razvojni sistemi SYN SYNCHE ISIS MOLGEN DENDRAL PROSPECTOR TEC WERRA RADEX PROCON EMYCIN LOOKS ART Sistemi za planiranje Sistemi za raspoznavanje objekata Savetnički sistemi Okvirni ekspertni sistemi ( ljuske ES) .

1995): • Ekspertni sistemi koji analiziraju neki problem i • Ekspertni sistemi koji vrše sintezu u procesu rješavanja problema. Jedna od uobičajenih podela odnosi se na vrstu informacija koje ekspertni sistemi pružaju (Stoiljković. Milosavljević.Podjele ekspertnih sistema Jedna od uopštenih podjela ekspertnih sistema sugeriše na postojanje dvije grupe ekspertnih sistema (Stojiljković. Podjelu ekspertnih sistema možemo izvršiti i prema drugim kriterijumima. 1995): .

u stanju su da samostalno izvedu proces donošenja odluke i planiranja budućih pravaca akcije. • Savjetničke . • Sistemi za ispitivanje šta bi bilo ako. Ova grupa ekspertnih sistema koncipirana je tako da se njima koriste eksperti kojima su potrebna dodatna mišljenja za rješavanje kompleksnih problema (stvara se atmosfera poput formiranja tima eksperata). ..ova grupa ekspertnih sistema omogućava razmatranje određenih situacija u kojima je potrebno predvidjeti efekte primjene alternativnih akcija..pružaju razne konsultantske usluge u smislu da pomažu korisniku na taj način kako bi i pravi ekspert pružio svoje mišljenje. • Konsultantske . a korisnika izveštavaju o primjenjenim postupcima i razlozima za usvajanje određene procedure.• Samostalne . .mogu koristiti i eksperti ali i oni ostali korisnici kojima je potreban savjet u odgovarajućim situacijama.

Knowledge-based Expert Svstems). . • Ekspertni sistemi zasnovani na okvirima (Frame-based Expert Svstems). • Ekspertni sistemi zasnovani na pravilima. Off-the-shelf Svstems). • Hibridni sistemi. • Ekspertni sistemi spremni za rad (Ready-made. • Ekspertni sistemi koji rade u realnom vremenu (Real-time Expert Svstems).Turban i Aronson (1998) iznose da postoje sledeće vrste ekspertnih sistema: • Ekspertni sistemi zasnovani na znanju (Expert Svstems Versus Knovvledge-based Svstems. • Ekspertni sistemi zasnovani na modelima (Model-based Svstems).

• Analiza i konsultacije (u oblastima: osiguranja. • Dijagnostika i servisiranje. kreditiranja. investicione i poreske politike. • Kontrola (upravljanje ponašanjem sistema) i sl. uvođenje novih tehnologija itd.). • Dizajn (razvoj konfiguracije objekata uz poštovanje zadatih ograničenja).). • Mjerenje (interpretacija rezultata merenja). predviđanje i prognoziranje (posledica odluka i sl. • Planiranje.Zadaci koje ekspertni sistemi uspješno rješavaju su: • Evidentiranje i interpretacija podataka kojim se opisuju različite situacije ili stanja sistema. finansiranja. . marketinga i analize tržišta. • Otkrivanje kvarova u složenim tehničkim sistemima.

• "mehanizam" za zaključivanje. . 1991).Model jednostavnog ekspertnog sistema sastoji se samo od četiri dijela (Doukidis. Oni su: • baza znanja. • korisnički interfejs i • radna memorija .

sredstva za rukovanje fajlovima .alat za rukovanje bazom znanja. Sredstva za pružanje objašnjenja . 1991) . Korisni k Studen t Expres s Mehanizam za zaključivanje Baza znanja Radna memorija Model ekspertnog sistema (Doukidis.KORISNI K Podrška Interfejs.

„Mehnizam" za zaključivanje koristi bazu znanja kako bi se obezbjedila nova informacija. then" pravila. „Mehanizam" za zaključivanje koristi neke forme logičke dedukcije da bi se obezbedili odgovori.Znanje eksperta se čuva u nizu fajlova nazvanih baza znanja.. Najčešće je znanje predstavljeno pomoću . Radna memorija sadrži detalje o stanju znanja sistema u određenom trenutku. .. Preko korisničkog interfejsa omogućava se komunikacija između ekspertnog sistema i korisnika..if .

on će pitati korisnika (preko interfejsa). a zatim sačuvati te informacije u radnoj memoriji. Ukoliko su sistemu potrebne dodatne informa-cije. Svaki nov podatak koji se pojavi kao izlaz „mehanizma" za zaključivanje takođe se čuva u radnoj memoriji. Ovaj proces se nastavlja sve dok sistem ne obezbjedi korisniku sve odgovore na njegova pitanja ili dok se ne iskoriste sva pravila. . Ekspertni sistem uz pomoć „mehanizma" za zaključivanje upravlja pravilima u bazi znanja.Primjer rada je sledeći: Korisnik zove ekspertni sistem preko korisničkog interfejsa.

između simptoma i posljedica. Aronson. 1998) . Inženjer znanja Akvizicija znanja Ekspertsko znanje Dokumentova no znanje Preporučen e akcije -konzistencije Blackboard (radni prostor)____ Plan Program rada Rješenje Opis problema Izdvajanje znanja Struktura ekspertnih sistema (Turban.Konsultantsko znanje Korisni k Korisnički interfejs Činjenice o specifičnom znanju Mogućnost pružanja objašnjenja Mehanizam -prevodilac za -raspored zaključivanje -pojačivač Razvojno okruženje Baza znanja Činjenice: šta je poznato iz domena Pravila:logičke reference(npr.

. • Obrada znanja (rešavanje problema) .u stvari predstavlja izvršavanje programa radi dobijanja rješenja sa odgovarajućim pratećim objašnjenjima putem logičkog procesa za rješavanje problema.Proces funkcionisanja ekspertnih sistema može se raščlaniti na sledećih pet komponenata (Roth. 1992): • Akvizicija (sticanje) znanja . Ovaj zadatak podrazumjeva automatsko vrednovanje činjenica i pravila prema prethodno datoj logici zaključivanja pomoću traženja i upoređivanja. a zatim dobijanje rezultata u obliku novih podataka ili pravila do krajnjeg algoritma za rješavanje problema.formalno jer putem ispravne ali i semantički adekvatne raznovrsne informacije. Od akvizicije znanja zavisiće memorisanje znanja i samim tim i kvalitet rada ekspertnog sistema. za određenu oblast. • Reprezentacija (memorisanje) znanja .vrši se dugotrajnim procesom memorisanja programskih modula sastavljenih od činjenica i pravila i načina za rješavanje problema (mehanizmi zaključivanja).predstavlja jedan od najznačajnijih zadataka za ekspertni sistem dijaloga sa korisnikom sistem mora primiti i sintaktički .

Takođe. posjedovanje komponente za objašnjavanje kod ekspertnih sistema omogućuje korisniku sticanje novih znanja. Tako predstavljene činjenice koje je koristio ekspertni sistem u procesu donošenja odluke služe korisniku da uvidi koje su bile polazne osnove ekspertnog sistema da se opredjeli za neku odluku. ali neki podatak može da se pokaže kao netačan ili besmislen pa se proces zaključivanja ekspertnog sistema sa novim ispravnim informacijama može uputiti na ponovno razmatranje. mjernih signala itd. putem slike.omogućuje komunikaciju korisnika sa ekspertnim sistemom putem tastature i ekrana. . ali moguće su i ostale varijante direktne komunikacije ekspertnog sistema sa okolinom npr.• Komponente za objašnjenje (predstavljanje znanja) omogućavaju pregled unutrašnjih međuzavisnosti. aktivnih i neaktivnih pravila za rješavanje problema i pružaju razumjevanje zaključka koji je dao ekspertni sistem. tona. • Interfejs (jedinica za dijalog) .

Predstavljanje znanja i mehanizmi zaključivanja   Nakon komplikovanog procesa prenošenja znanja eksperata „na papir" i logičkog puta povezivanja pojedinih činjenica postavlja se pitanje kako to znanje uobličiti u formu koja će biti funkcionalna za rad ekspertnog sistema. Jedan od načina za prevazilaženje ovog problema moguć je korišćenjem produkcionih pravila. .

Produkciona pravila mogu imati više stanja i više akcija. što usložnjava proces projektovanja logičkog povezivanja ovih pravila u bazi znanja. Ekspertni sistem može imati više stotina produkcionih pravila. Npr. produkciona pravila mogu od korisnika zahtjevati akciju u smislu da korisnik odgovori na dodatna pitanja sistema radi ponovnog pretraživanja baze znanja. .

Na bazi informacija koje dobije od korisnika (na pitanja koje je postavio ekspertni sistem). Kontrolna struktura često poziva „mašinu za zaključivanje". „mašina za zaključivanje" vrši selekciju i testiranje pojedinih pravila i u bazi znanja traži odgovarajući savjet ili odluku.Kontrolna struktura određuje koje će pravilo biti sledeće upotrebljeno. .

Pravila Zaključak EKSPERTNI Baza znanja zaključivanja ES Uzrok stanja sistema SISTEM Proces Korisnik Provera i ispitivanje hipotetičkih zaključaka Pretpostavk e Proces zaključivanja ekspertnog sistema Olančavanja unaprijed. Olančavanje unazad uključuje biranje hipotetičkih zaključaka i testiranje da se uporedi da li će se potrebno pravilo u skladu sa zaključkom ispostaviti kao tačno. . što znači da se slijedi put od poznatih činjenica do krajnjeg zaključka.Pitanje-problem koji postavlja korisnik Činjenice.

a zatim se vrši ponovno testiranje sve dok se ne postigne zadovoljavajući kvalitet rada ekspertnog sistema. otklanjaju uočene nepravilnosti. . a ova faza podrazumjeva testiranje i implementaciju ekspertnog sistema. U okviru implementacije ekspertnog sistema uključuju se svi faktori bitni za radno okruženje počev od usklađivanja hardverskih zahtjeva ekspertnog sistema za njegovo optimalno funkcionisanje pa sve do obuke kadrova za rad sa ekspertnim sistemom.Uvođenje ekspertnog sistema u rad Uveđenje ekspertnog sistema u rad predstavlja posljednju fazu u procesu razvoja ekspertnog sistema. provjeravaju rezultati testiranja. Tokom testiranja ekspertnog sistema ispituje se i provjerava logičko zaključivanje. pri čemu se ne misli samo na korišćenje ekspertnog sistema već i na njegovo održavanje u smislu stalnog ažuriranja baze znanja.

Postoji više klasa HS ali osnovna je integracija sistema za podršku odlučivanju i ES. .HIBRIDNI SISTEMI (Hibrid Systems-HS) Ovi sistemi nastaju integracijom dva ili više kompjuterskih informacionih sistema.

. Pomoću uređaja za konverziju sistem može da se prikaže ili kao ES ili kao neuronska mreža.sistem posjeduje osobine i ES i neuronske mreže ali ova dva sistema komuniciraju preko kompjuterske memorije. paralelno i komuniciraju preko ulaznih i izlaznih uređaja. • Parcijalno preklopljeni . • Povezani ili ugrađeni . gost i domaćin).ES je ugrađen u neuronsku mrežu ili ona u ES (tzv.ES i neuronska mreža rade zajedno.gde je izlaz iz jednog od komponentnih sistema. • Paralelni . zasnovan je i na znanju i na neuronskoj mreži.Moguće su sljedeće varijante hibridnih ekspertnih sistema: • Kompletno preklopljeni .sistem ima dualnu prirodu. • Sekvencijalni .

Ekspertni sistem integrisan kao SPO komponenta gde je moguće identifikovati pet različitih slučajeva: • Ekspertni sistem kao inteligentna komponenta uz bazu podataka u SPO.Integracija ekspertnih sistema i sistema za podršku odlučivanju može se izvesti na dva osnovna načina i to: 1. • Ekspertni sistem kao komponenta u SPO a sa namjenom da poboljša karakteristike korisničkog interfejsa. . • Ekspertni sistem kao komponenta u SPO koja pruža korisniku razne konsultativne usluge. • Ekspertni sistem kao komponenta za pomoć u izgradnji SPO. • Ekspertni sistem kao inteligentna komponenta uz bazu modela u njeno upravljanje u SPO.

globalna integracija. Kao najkompleksniji oblik integracije kompjuterskih informacionih sistema za podršku menadžment odluči-vanju smatra se tzv. Ekspertni sistem kao posebna komponenta SPO .2. takođe. Globalna integra-cija može uključivati nekoliko tehnologija za podršku me-nadžmentu i nekoliko kompjuterskih informacionih siste-ma ili čak povezivanje sa sistemima iz druge . • Ulaz u SPO je izlaz iz ES.gde je. moguće definisati podvarijante: • Ulaz u ekspertni sistem je izlaz iz SPO.

Aronson. prognoze Preporuče ne akcije Objašnjen ja savjet Interaktivna povratna veza veza EIS MBM S BAZA MODELA DBM S Ekspertni sistemi BAZA ZNANJA Hardver i softver Donosil ac odluke Ulaz Obrada Izlaz Globalna integracija kompjuterskih informacionih sistema (Turban. 1998) .Povratna sprega Analiza i obrada BAZA PODATAKA Raporti Predviđanj e.

znanja ili modela koji se mogu ponovo upotrebiti u budućnosti. stavljanje filtriranih podataka u centar posmatranja i povezivanje sa ostalim dijelovima organizacije koji su povezani sa datim problemom. podataka i znanja. . savjeti. prognoze. Povratna sprega ili veza je neophodna radi obezbjeđivanja dodatnih informacija. Izlazi iz modela globalne integracije su izvještaji.Kao ulaz sistem ima bazu podataka. kao uvod za EIS i SPO analizu i procjenjivanje. Ekspertni sistem je neophodan donosiocu odluke u smislu da mu pruži podršku tokom modeliranja u upravljanja bazom modela. i sl. EIS komponenta se koristi za filtriranje podataka. bazu znanja i bazu modela.

DW) Bili Inmon (koga često nazivaju „ocem skladišta podataka") 1993.DW) je: subjektno orijentisana. 1993): • • • • Skladište podataka (data warehouse . vremenski promjenljiva kolekcija podataka za podršku menadžerskom procesu odlučivanja.SKLADIŠTE PODATAKA (DATA WAREHOUSE . integrisana. nevolatilna. godine definisao je skladište podataka na sledeći način (Inmon.   .

2002). čini ih pogodnim za integraciju u sistemima za podršku odlučivanju ili osnovnom za izgradnju sistema poslovne inteligencije (BI .Data warehouse ili skladište podataka je baza podataka sa posebnom strukturom podataka. projektovanom tako da se relativno brzo i jednostavno mogu izvoditi složeni upiti nad velikom količinom podataka (IN2.Bussiness Inteligence) . Osobina DW-a da pruža brz pregled i analizu velike količine poslovnih podataka koji se kasnije uglavnom koriste za ocjenu postignutih rezultata. pri planiranju i odlučivanju.

Na slici je dat grub prikaz skladišta podataka.Proizvodni informacioni sistemi IZVOR 1 Program za periodično osvježavanje skladišta podatka IZVOR 2 BAZA SKLADIŠTA PODATAKA Dodatne datoteke Prikaz skladišta podataka (IN2. 2002) IBM za data warehouse ponekad koristi termin „informaciono skladište". Uobičajeno je da je skladište podataka smjšteno na mainframe serverima u preduzeću. .

• aplikacije za analizu i planiranje. . 1996): • osnovne radne aplikacije. • aplikacije za upite i izvještaje.Skladište podataka obavlja najmanje tri različite aplikacije (Arbor Softvvare.

Aplikacije za upite i raporte . finansijska konsolidacija. proizvodne mix-analize aplikacije koje koriste postojeće podatke. profitabilnost.obrađuju podatke pomoću jednostavnih radnih upita i generisanje osnovnih raporta. Ovi raporti sadrže istorijske podatke. Razvijeni u samostalnom okruženju ovi alati koriste aplikacije koje mogu da obraduju samo manju količinu podataka iz skladišta podataka. Aplikacije za analizu i planiranje . analiza proizvodnih linija. grafičke alate koji su korisni za upravljanje i predstavljanje podataka na individualnom PC-ju.zadovoljavaju suštinske poslovne potrebe kao što su predviđanje. ali ne zadovoljavaju potrebe preduzeća za iscrpnim (dubljim) analizama. željene (projektovane koriste se za upoređivanje odstupanja ostvarenog od željenog stanja) ili tačno izdvojene podatke neophodne za određenu analizu. .Osnovne radne aplikacije .odnose se na tabele i statističke pakete.

Klasični proizvodni informacioni sistem Skladište podataka DW Osnovna namjena Vrsta korisnika Unos podataka od strane operative preduzeća. U neradno vrijeme (da ne smeta svakodnevnom radu): mali broj transakcija koje vrše čitanje i unos vrlo velikih količina podataka (ekstrakcija podataka). 2002) Permanentan unos za Periodični unos (jednom Učestalost .iz izvornih proizvodnih sistema sistema i skladišta podataka (IN2. Čitanje podataka (izveštavanje. prikupljenih informacionog Osnovne razlike između klasičnog proizvodno. struktura operativaUpravna preduzeća. Ručni Automatizovani unos Način unosa zapisa unos pojedinih od strane operative velikih količina podataka podataka preduzeća. Način rada operacije koje se vrše nad sistemom U radno vrijeme: veliki broj manjih transakcija koje uglavnom vrše unos manjih količina podataka. Najčešće preduzeća. analize) od strane upravne strukture preduzeća i analitičara.

1996) .Skladište podataka prikaz toka procesa i podataka (IBM.

IN2. 2002). može se relativno brzo otkriti promjena u izvornom sistemu. može se detektovati greška u proizvodnom sistemu. ima iterativni karakter izgra-dnje modela podataka.Skladište podataka za razliku od drugih vrsta informacionih sistema posjeduje osobine objedinjavanja različitih podataka koji mogu poticati iz različitih proizvodno-informacionih sistema realizovanih na različitim platformama. dugotrajnije čuva podatke u odnosu na klasične proizvo-dno-informacione sisteme (najčešće 5-10 godina. .

Direktan ručni unos podataka u skladište podataka nije dozvoljen.Proizvodno-informacioni sistem preduzeća najčešće je sastavljen iz više podsistema. a njegova dinamika pokretanja zavisi od naše potrebe u pogledu ažurnosti podataka. Unosi se velika količina podataka npr. dnevno na kraju radnog dana vrši se prikupljanje i objedinjavanje podataka iz svih raspoloživnih izvora. . jer se podaci u skladište podataka unose preko proizvodno-informacionog sistema (što i jeste osnovna namena proizvodno-informacionog sistema). fizički odvojenih ili na različitim platformama (neintegralni informacioni sistem). Skladište podataka vrši funkciju objedinjavanja podataka iz svih raspoloživih izvora i ovo je upravo jedan od najtežih zadataka prilikom izgradnje skladišta podataka. Unos podataka u skladište podataka obavlja se automatski i periodično. Ovaj proces obavlja program.

VJEŠTAČKA INTELIGENCIJA Meyer kaže da je vještačka inteligencija (VI) rezultat važećih znanja koja potiču iz različitih naučnih oblasti i koja su transformisana u oblik koji omogućava rješavanje problema. Ona je različita u odnosu na druge kompjuterske nauke i ne može se definisati kao jasan skup . Mnogi autori smatraju da ne postoji jasna definicija VI. Transformacija se vrši pomoću različitih tehnologija VI.

dedukcije i analize informacija. indukcije. dobijanja. To je upravljanje faktorima koji utiču na rješavanje postavljenog problema. . primjenom klasične metodologije. U VI se koriste simboli. Mehanizam učenja može da se predstavi kroz algoritam procesa učenja. Proces učenja se sastoji iz: prikupljanja ulaznih podataka iz okruženja. Znanje i inteligencija su vrlo često razmatrani kao sinonimi.Prema Meyeru dijelovi vještačke inteligencije su: Učenje – glavna sposobnost inteligentnih sistema. pomoću kojih se predstavljaju realni predmeti. kombinacije. Inteligencija i znanje su prikazivani kao rezultat sticanja. umjesto algoritama. Modeliranje simbolima – VI omogućava rješavanje problema koji ne mogu da se riješe na klasičan način. njihove karakteristike i relacije koje postoje. komparacije i korišćenja informacija u novom kontekstu: apstrakcija. predstavljanje i modeliranje. memorisanja. Ovde treba napomenuti da postoje dva dela procesa učenja: heurističko i logičko.

. (1970) usmjerena u dva pravca: (1) na rešavanje složenih zadataka koji se mogu predstaviti u kvantitativnom obliku ali su toliko složeni da njihovo rješenje nije moguće naći pomoću strogih analitičkih tehnika i (2) na probleme koji se ne mogu predstaviti matematičkim modelom jer su promenljive u modelu kvantita-tivne prirode. Primjena heurističkih metoda je prema Guberiniću i dr. Primenom analitičkih metoda (rešavanje problema sa aspekta upravljanja modelima). Drugim rjecima. Rješavanje problema – ovaj pojam označava razumijevanje događaja i transformaciju znanja u odgovarajuće akcije. cilj heurističkih metoda je da omoguće nalaženje prihvatljivih rešenja složenih problema koji ne mogu da se reše pomoću klasičnih metoda. Rešavanje problema može da se ostvari na dva načina: Primenom heurističkih metoda (rešavanje problema sa aspekta upravljanja podacima). Heuristika je plod intuicije i iskustva.Heuristika – VI koristi pravila heuristike koja olakšavaju pretraživanje i pronalaženje rješenja.

kreativno razmišljanje. LOGO i sl. C++. Jezici koji se koriste za programiranje su: LISP. inteligentna sredstva. Tehnike i jezici vještačke inteligencije – tehnike VI su: tehnologija školske table. klijent/server. .Integracija – VI treba da omogući realnu informacionu integraciju: raspoloživost informacija i znanja unutar poslovnog sistema. robotika. PROLOG. modeliranje i simulacija itd.

. On mora omogućiti povezivanje svih područja određene države uz uslov očuvanja njihove samostalnosti.INFORMACIONI SISTEMI U DRŽAVNOJ UPRAVI Razvoj informacionih sistema za potrebe državne uprave je veoma složen i dugotrajan posao. prostoru. sa mogućnošću međusobnog komunici-ranja i razmjene podataka. treba da predstavlja podsistem. Svako državno područje u okviru informacionog sistema. Takav informacioni sistem mora da bude u stanju da daje pojedinačne podatke o građanima. imovini i pravima. kao i osnovne podatke po određenim obilježjima.

Informacioni sistem sa bazama ili bankom podataka mora da osigura sljedeće osnovne funkcije: . tačne i relevantne informacije koje se uzajamno dopunjuju. . . potpune.da održava u stanju ažurnosti cjelinu organizacijski i strukturalno povezanih osnovnih podataka. .da daje ažurne. .da je sposoban da zadovolji normalne standardne zahtjeve i da može da odgovori na svaki nenormalan upit odgovarajućom porukom ili sugestijom.da bude fleksibilan i da se lako može prilagoditi novim potrebama i zahtjevima.

dobavljačima i partnerima. . Elektronska trgovina (e-commerce) je termin koji se odnosi samo na neke načine elektronskog poslovanja. radi automatizacije poslovnih transakcija i tokova poslovanja. upotre-bom Interneta i elektronskih informacionih tehno-logija. Može se reći da je skup tehnologija i procedura koje automatizuju poslovne transakcije putem elektronskih sredstava.ELEKTRONSKO POSLOVANJE Elektronsko poslovanje (e-business) je transformacija ključnih poslovnih procesa. Nekada se odnosila na obavljanje on-line transakcija sa kupcima a danas obuhvata sve transakcije sa kupcima.

Prednosti elektronske trgovine za preduzeća su: • prodavac može da sretne veliki broj kupaca bilo gdje na zemaljskoj kugli. • e-commerce smanjuje troškove stvaranja. obrade. distribucije i skladištenja informacija na papiru za 90%. • servisi i veze sa kupcima su olakšani. • marketinški distribucioni kanali se drastično smanjuju ili eliminišu. • kompanije mogu da koriste servise drugih kompanija vrlo brzo. .

gde god da se nalaze. • kupci mogu 24 časa dnevno obavljati kupovinu.Prednosti za korisnike: • kupcima se obezbjeđuju jeftiniji proizvodi i usluge. . • e-commerce omogućava kupcima da prilagode proizvode i usluge. • kupci imaju više izbora. • kupci mogu da dobiju značajne informacije u trenutku.

kupovina i prodaja koja se odvija unutar jedne kompanije. Koristi se za transakcije robe i novca.trgovina između firmi preko Interneta. garanciji i sl. korišćenjem intraneta i korporacijskih portala . Primjer ovakvog poslovanja je sajt maloprodaje proizvoda ili usluga.svaka trgovina preko Interneta između jedne firme i kupca za njegove lične potrebe. Intratrgovina . raspisivanje on-line tendera. B2B model je složeniji od B2C modela jer firme obično žele da pregovaraju o cijenama. posredovanje u lancima nabavke. isporuci.Modeli elektronskog poslovanja B2B (Business to Business) . . B2C (Business to Consumer) . B2B modeli zahtijevaju inegraciju informacionih sistema firmi koje posluju. C2C (Consumer to Consumer) .direktan kontakt potrošača sa drugim potrošačima. Kompanija koja podržava ove transakcije mora da pronađe neki način za naplatu usluge.

G2B (Government to Business) . . G2E (Government to Employees) .elektronska trgovina putem bežičnih uređaja kao što su celularni telefoni. Servis građanima je dostupan 24 časa dnevno. G2C (Government to Consumer) . Mobilna trgovina (m-trgovina) . G2G (Government to Government) .saradnja vlade i poslovnih subjekata kao i drugih pravnih lica.korišćenje informacione i komunikacione tehnologije radi saradnje zaposlenih u vladinim organima.saradnja vlade i građana.omogućava državnim organima da efikasno koriste Internet servise na svim nivoima upravljanja.

podaci se smiještaju u samom VAN sistemu i dostupni su u svakom trenutku.obavljaju osnovne funkcije poštanske službe.Sredstva za prenos informacija kod elektronske trgovine su: Direktni linkovi . VAN (mreže dodatih vrijednosti) . Komunikacija sa VAN se vrši preko telefonskih linija.treće lice koje pruža usluge vezane za Internet. razlike u vremenskim zonama. Internet je jeftin i lako se koristi ali mnoge kompanije su zabrinute zbog bezbjednosti. ISP sistemi moraju .koriste direktne linije kada je obim transakcija mali ili posebne zakupljene linije kada je obim transakcija veći. ISP (provajderi Internet usluga) . Kompanija se mora pripremiti na signale zauzeća. Omogućavaju razmjenu dokumenata i poruka. VAN su popularne ali nisu najbolje rješenje zbog visokih troškova.

Za VPN je potreban pristup Internetu i njegovim servisima kao i korišćenje Web browser-a. CSP nude npr. održavanje Web sajta.. konsalting. .VPN (virtuelne privatne mreže) . bezbjednost servera.to su telekomunikacione kompanije ili ISP koji nude različite usluge: pristup Internetu velikom brzinom. obradu transakcija.interno implementirane mreže ili ponuđene od strane trećeg lica da bi potrošačima olakšale transport transakcija i poruka e-trgovine. upravljanje porudžbinama. CSP (provajderi trgovinskih usluga) ..

.. cijena. iznajmljivanje aplikacija i razvoj aplikacija sopstvenim snagama.Razvoj aplikacija za elektronsku trgovinu Razvojne strategije u elektronskoj trgovini s obzirom na korisničke aplikacije mogu biti: kupovina aplikacija. finansijski uslovi. Glavni kriterijumi su funkcionalnost aplikacije. Iznajmljivanje aplikacija ima prednost u odnosu na kupovinu aplikacija kada je obavezno ekstenzivno održavanje ili kada kupovina zahtijeva veliki trošak. lako korišćenje. Kupovina aplikacija za elektronsku trgovinu treba pažljivo da se razmotri. bezbjednost. fleksibilnost sistema. potreban hardver i softver..

Postoje dva načina iznajmljivanja: jedan način je da se aplikacija iznajmi od firme koja se bavi takvim uslugama i da se instalira u prostorijama kompanije. . drugi način je iznajmljivanje aplikacije od isporučioca aplikacionih usluga koji obezbjeđuje softver i hardver na svom sajtu.

Kriterijumi za izbor ASP isporučioca: • procjena isporučioca. • usluge podrške.U oblastima gde je izgradnja aplikacija suviše složena ili održavanje teško. angažuju se isporučioci aplikativnih usluga (Application Service Provider. • obim usluge. • aplikacija i smeštaj podataka.ASP). • integracija. . • baza podataka i prenosivost.

KAKO DO USPJEHA? Da bi se promjene dogodile i bile uspješno provedene moraju biti prisutni bar sljedeći elementi: • Vizija • Znanja • Motivacija • Resursi • Plan akcije .

.

HVALA NA PAŽNJI ! .

Related Interests