Maria Ciesielska

Temat: „Działalność szpitala obozowego dla kobiet w KL AuschwitzBirkenau (1942-1945)”

Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych

Promotor: Prof. dr hab. n. med. Marcin Łyskanowski

Obrona rozprawy doktorskiej przed Radą Wydziału Nauki o Zdrowiu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Warszawa 2012
1

słowa kluczowe: KL Auschwitz-Birkenau, „szpital” obozowy dla kobiet w Birkenau, rewiry obozowe, lekarki-więźniarki, lekarze-więźniowie, problemy zdrowotne więźniów KL Auschwitz-Birkenau, dur wysypkowy, choroba głodowa, eksperymenty pseudomedyczne, doświadczenia sterylizacyjne key words: Auschwitz-Birkenau camp, the women camp ”hospital” in Birkenau, camp “reviers”, inmate doctors, inmate physicians, prisoners’ health problems in the Auschwitz-Birkenau camp, typhus fever, hunger disease, pseudomedical experiments, sterilizing experiments,

2

SPIS TREŚCI
1. WSTĘP Wprowadzenie Powstanie obozu dla kobiet w KL Auschwitz-Birkenau i organizacja „szpitala” obozowego dla kobiet 1.3 Najczęstsze schorzenia występujące u więźniarek – pacjentek „szpitala” obozowego oraz sposoby ich leczenia 1.4 Ostatni okres działalności „szpitala” obozowego dla kobiet i jego ewakuacja 1.5 Lista lekarek więźniarek pracujących w „szpitalu” dla kobiet w Birkenau DOŚWIADCZENIA NAD MASOWĄ STERYLIZACJĄ 2.1 Wprowadzenie 2.2 Utworzenie pierwszej stacji eksperymentalnej na terenie obozu 2.3 Eksperymenty sterylizacyjne przeprowadzane na bloku 10 w obozie macierzystym. 2.4 „Raport Sławy Klein” DZIAŁALNOŚĆ AMBULATORIUM SZPITALA OBOZOWEGO 3.1 Działalność lecznicza i poza lecznicza ambulatorium „szpitala” obozowego 3.2 Choroby skóry 3.3 Dr Wiktoria Maria Werkenthin DUR PLAMISTY 4.1 Przyczyny epidemii duru plamistego 4.2 Tzw. „generalne odwszenia” jako sposób „walki” z epidemią duru plamistego 4.3 Pierwsze próby leczenia więźniarek „szpitala” obozowego dla kobiet 4.3.1 Dr Stefania Kościuszkowa 4.3.2 Dr Janina Węgierska 4.3.3 Dr Zofia Garlicka GŁÓD I BIEGUNKA GŁODOWA 5.1 Żywienie więźniarek 5.2 Paczki 5.3 Organizowanie żywności 5.4 Głód, choroba głodowa i „muzułmaństwo” 5.5 Blok 24 tzw. „durchfallowy” w początkowym okresie istnienia 5.6 Dr Janina Kowalczykowa 5.7 Dr Irena Białówna GRUŹLICA 6.1 Walka z gruźlicą jako wyraz poszerzonego programu eutanazji 6.2 Postępowanie z chorymi na gruźlicę 6.3 Leczenie gruźlicy w warunkach obozowych w Birkenau OPIEKA LEKARSKA NAD DZIEĆMI PRZYWIEZIONYMI DO OBOZU 7.1 Transporty dzieci do KL Auschwitz-Birkenau 7.2 Opieka nad dziećmi w obozie 7.3 „Szpital” obozowy dla dzieci na odcinku BIa OPIEKA LEKARSKA NAD KOBIETAMI CIĘŻARNYMI I DZIEĆMI URODZONYMI W OBOZIE 8.1 Postępowanie z kobietami ciężarnymi i dziećmi urodzonymi w obozie w początkowym okresie jego istnienia 8.2 Działalność obozowej izby porodowej na terenie obozu kobiecego w Birkenau 8.3 Udział kobiet ciężarnych i dzieci w doświadczeniach dr Josefa Mengele 8.4 Aborcje wykonywane na terenie obozu KL Auschwitz-Birkenau 8.5 Działalność izby ginekologicznej na terenie obozu kobiecego w Birkenau 1.1 1.2

5 9 14 16 18 20 21 22 27 30 30 32 33 35 37 38 38 39 41 42 43 44 45 46 46 49 50 51

2.

3.

4.

5.

6.

7.

53 56 57

8.

60 61 62 63 63 3

8 11.6 10.1 10. Ewakuacja „szpitala” dla kobiet PODSUMOWANIE BIOGRAMY WYBRANYCH LEKAREK WIĘŹNIAREK „SZPITALA” OBOZOWEGO W KL AUSCHWITZ-BIRKENAU Dr Alina Brewda Dr Dorota Lorska Dr Wiktoria Maria Werkenthin Dr Janina Kowalczykowa Dr Irena Białówna Dr Władysława Jasińska Dr Irena Konieczna Dr Katarzyna Łaniewska STRESZCZENIE STRESZCZENIE W JĘZYKU ANGIELSKIM PIŚMIENNICTWO SPIS ZAŁACZNIKÓW ZAŁĄCZNIKI 65 68 72 73 76 80 81 84 85 86 89 92 95 102 104 4 .5 10.7 10.3 10. 12.4 10. 15. 13. 10. 14.6 9. 10.2 10.8.

New York 1970. miała zostać wysiedlona (Zamojszczyzna) lub poddana zbiegom sterylizacyjnym. Ludność polska. Eksterminacja Żydów i Słowian miała dokonywać się stopniowo.„Nikt się niczego nie nauczył. Auschwitz nie posłużyło za ostrzeżenie. . W ślad za Wehrmachtem kroczyły specjalne grupy operacyjne Policji i Służby Bezpieczeństwa. Siedziba gubernatora mieściła się odtąd na krakowskim Wawelu. a od 1 Elie Wiesel „One Generation After” Avon Books. zamieszkująca te tereny. Pierwszymi Polakami zatrzymanymi w ramach „politycznego oczyszczania gruntu” byli najbardziej aktywni działacze polityczni i społeczni – członkowie mniejszości Polskiej w Niemczech. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1939 roku na terenie Wolnego Miasta Gdańska aresztowano wielu Polaków. w tym działaczy Polonii gdańskiej. Lebensraum). pod nazwą Generalne Gubernatorstwo oddano pod zarząd Hansa Franka. „wojny błyskawicznej” (niem. „przestrzeni życiowej” (niem. Blitzkrieg) umożliwiły przywódcy III Rzeszy – Adolfowi Hitlerowi realizację planu powiększenia tzw. których następnie przetrzymywano na terenie szkoły dla dziewcząt imienia Wiktorii w Gdańsku i w zabudowaniach pokoszarowych w Nowym Porcie. 1. Dokonywały one masowych aresztowań i egzekucji.1 Wprowadzenie 1 września 1939 roku armia niemiecka przekraczając podstępnie zachodnią granicę Rzeczypospolitej Polskiej rozpoczęła II Wojnę Światową . Zachodni obszar okupowanego terenu Polski przyłączono do Rzeszy. Tereny polskie wcielone do Rzeszy miały zostać „oczyszczone” z Polaków nie nadających się do germanizacji. Wstęp 1. a część centralną.15 5 . Na najbardziej żyznych obszarach Generalnego Gubernatorstwa planowano ponadto utworzyć „wyspowe” osiedla niemieckie. Szczegóły możecie znaleźć w swych gazetach codziennych” 1 Elie Wiesel. Sukcesy osiągnięte dzięki prowadzeniu działań wojennych metodą tzw. Realizację powyższych założeń rozpoczęto już w pierwszych godzinach ataku Niemiec na Polskę. Na podstawie przygotowanych wcześniej imiennych list zostali oni aresztowani i osadzeni w więzieniach lub obozach koncentracyjnych (akcja ta nosiła kryptonim „Tannenberg” ale nazywana była też przez samych Niemców akcją „Inteligencja”). s. Głównym celem ekspansji Niemiec hitlerowskich była ekonomiczna eksploatacja podbitych terenów oraz zamieszkującej je ludności.

Miejscem uwięzienia „ochronnego” stały się w pierwszym okresie areszty policyjne i więzienia. 3 SS-Gruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski był w tym czasie szefem Urzędu Wyższego Dowódcy SS i Policji we Wrocławiu (Der Höhere SS-und Polizeiführer Südost) 4 SS-Hauptsturmführer Rudolf Höss urodzony w 1900 roku w Schwarzwaldzie. Podstawę prawną dla prowadzonych aresztowań oraz tworzenia obozów koncentracyjnych dało rozporządzenie prezydenta Rzeszy Hindenburga z 28 lutego 1933 roku o „ochronie narodu i państwa”. Zwabieni podstępem do Sali Collegi Novi. Ponadto istniała możliwość jego rozbudowy Hauptsturmführer Rudolf Höss4. pacyfistów oraz ludzi otwarcie przeciwstawiających się polityce Hitlera. a po wybuchu wojny Polaków zaangażowanych w działania ruchu oporu. Policja bezpieczeństwa uzyskała prawo do pozbawienia wolności każdego obywatela. a od 1938 roku także obozy koncentracyjne. na okres bezterminowy. bez możliwości odwołania do jakiejkolwiek instytucji. Represje wobec inteligencji polskiej oraz duchowieństwa. kiedy został mianowany przez inspektora obozów koncentracyjnych SS-Oberführera Richarda Glücksa komendantem obozu w Oświęcimiu.2 Nie miały one jednak żadnego wpływu na dalszą politykę wewnętrzną okupanta. 1 września 1939 roku aresztowano i internowano w obozie w Grünhof pracowników Konsulatu Generalnego w Królewcu i Konsulatu Polskiego w Olsztynie. gdzie służył aż do 29 kwietnia 1940 roku. była nie izolacja więźniów ale ich eksterminacja poprzez wykonywanie wyroków śmierci i 2 w rozwidleniu rzek Wisły i Soły. W późniejszym czasie także homoseksualistów. Wybrał on Oświęcim z uwagi na dogodne położenie kolejowe ze Śląskiem i Generalnym Gubernatorstwem oraz na sprzyjające izolacji obozu warunki lokalne.marca 1940 roku w obozie koncentracyjnym KL Stutthof. badaczy Pisma Świętego. Zabudowania koszarowe przeznaczone na potrzeby powstającego obozu. Zasadniczym celem powstania obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. gdzie niektórzy z nich zmarli. który zagrażał lub mógłby zagrażać bezpieczeństwu państwa. były oddalone od zabudowań mieszkalnych. zostali oni aresztowani i wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Początkowo aresztem „ochronnym” objęto działaczy komunistycznych i socjaldemokratycznych. leg. Z terenowych placówek policji i żandarmerii napływały do wyższego dowódcy SS i policji Ericha von dem Bach-Zelewskiego3 apele o rozwiązanie problemu przeładowania więzień. wyrażone poprzez fale zatrzymań i deportacji do obozów koncentracyjnych wywołały protesty opinii światowej. w Zagłębiu Dąbrowskim i w Generalnym Gubernatorstwie nie były w stanie pomieścić napływających aresztowanych. 6 . Pierwszym komendantem nowopowstającego obozu koncentracyjnego został mianowany SS- Protesty wzbudziło aresztowanie profesorów i pracowników wyższych uczelni w Krakowie. od listopada 1934 roku pracował przez przeszło trzy lata jako strażnik w obozie koncentracyjnym w Dachau gdzie otrzymał awans na Rapportführera i został przeniesiony do obozu w Sachsenhausen. Projektodawcą utworzenia obozu w Oświęcimiu był inspektor policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa Arpad Wigand. „Sonderaktion Krakau”. Jednakże już w kilka miesięcy po wybuchu wojny istniejące więzienia zwłaszcza na Górnym Śląsku. 6 listopada 1939 roku. 3240) . W NSDAP od listopada 1922 roku (nr. w ramach tzw. od pierwszych dni jego istnienia.

„przypadek Knauera”. która stanowiła niezależny urząd sprawujący min. które stanowiło. głodzeni i zmuszani do pracy ponad siły. upoważnił kierownika kliniki – profesora Wernera Catela do „uśpienia” chłopca śmiertelną dawką barbituranu5. dotkniętego ciężkim niedorozwojem umysłowym oraz fizycznym. Austrii. Równocześnie z akcjami represyjnymi wobec ludności terenów okupowanych Niemcy rozpoczęli eliminację ze społeczeństwa osób chorych psychicznie.07.1 miliona Żydów. członek SA od 1933 roku.1945 roku. Odpowiedzialnymi za podejmowania tego typu decyzji zostali szef kancelarii Hitlera . po aresztowaniu ich przez oddziały amerykaoskie i przewiezieniu do więzienia w Dachau. w obozie pojawili się radzieccy jeńcy wojenni. dr Karla Brandta. Szacuje się. W roku 1942 KL Auschwitz stał się jednym z miejsc masowej eksterminacji ludności żydowskiej. Czech i Moraw z których ocalało około 3 tysiące osób.02. procesie lekarzy. Wyrok wykonano 02.”8 5 Gerhardt Herbert. w SS-Brigadeführer. że w KL Auschwitz-Birkenau zginęło około 1. był zaangażowany w prowadzenie zbrodniczych eksperymentów medycznych przeprowadzanych na więźniach obozów koncentracyjnych. s. urodził się prawdopodobnie 20. Skazany na karę śmierci. ponieważ już wcześniej rozważał eliminację z życia społecznego „osób niegodnych życia”. 8 Oficjalne pismo dotyczące tych uprawnieo sporządzone zostało na osobistym blankiecie Führera i chod zostało podpisane z datą 1 września 1939 roku nie nosi żadnych znaków rejestracyjnych. którzy zgodnie ze stanem wiedzy ludzkiej i po szczegółowym badaniu lekarskim zostaną uznani za nieuleczalnych. Austriacy. PZWL. Warszawa 1974. szczególnie okrutnie traktowani przez załogę SS.Karl Brandt7.05. Precedensem torującym drogę do usankcjonowanego ludobójstwa chorych i niezdolnych do pracy stał się tzw. W pierwszym okresie istnienia obozu. W 1941 roku. był od 1934 roku szefem Kancelarii Adolfa Hitlera. W obozie przetrzymywano ponadto około 23 tysiące Cyganów deportowanych z Niemiec. Cytat pochodzi z:”Eksterminacja chorych psychicznie w III Rzeszy” Y. Helman. Pismo to nie znosiło obowiązującego w Rzeszy prawa. niepełnosprawnych umysłowo oraz nieuleczalnie chorych. 6 Philipp Bouhler. Pod koniec 1938 lub na początku 1939 roku.1939 roku. Ternon i S. Hitler przychylił się do wniosku ojca. Francuzi. w latach 1940-1941. Zmarł 25. kierował „programem eutanazji”. obywatel niemiecki Knauer poprosił listownie Führera o zezwolenie na uśmiercenie swojego niewidomego syna. 98 7 . tj. syn Knauera. Hitler oddelegował do kliniki pediatrycznej Uniwersytetu w Lipsku gdzie znajdowało się chore dziecko.wyniszczającą pracę. w wyniku działań wojennych armii niemieckiej na wschodzie Europy. Jako fikcyjną przyczynę zgonu podano „niedowład serca”. administracyjny nadzór nad „akcją T4”. 7 Karl Brandt. że eutanazja jest zabroniona. Jugosłowianie. Ponadto więźniami KL Auschwitz byli min. Czesi. członek NSDAP od 1932 roku. Sądzony w Norymberdze w tzw. około 75 tysięcy. W 1939 roku otrzymali oni upoważnienie do „rozszerzania we własnym zakresie kompetencji pewnych lekarzy – ustalonych imiennie – którzy będą mieli prawo stosowania uśmiercania z łaski wobec tych chorych.1939 roku w Pomßen. więźniowie Polscy stanowili dominującą grupę narodowościową. który po zapoznaniu się ze sprawą. Niemcy i Grecy. SS-Obergruppenführer.Philipp Bouhler6 oraz jego osobisty lekarz .06.1948 roku w Landsbergu. osobisty lekarz Adolfa Hitlera. Według najnowszych szacunków spośród około 140-150 tysięcy deportowanych tu Polaków zginęła połowa tj. Bouhler wraz z żoną popełnili samobójstwo 19.

Choroszczy (464 osób). podając nawet numer kwatery cmentarnej. Śmierć poniosło ponad 100 tysięcy obywateli niemieckich i około 20 tysięcy Polaków. Miedzyrzeczu (10 000 osób). dostarczonego w stalowych butlach z fabryki I. Kościanie (3334 osoby). Powołano ponadto instytucje wykonawcze odpowiedzialne za transport chorych do ośrodków uśmiercania oraz finansowanie i przeprowadzanie niezbędnych formalności. W ciężarówkach. Przewodniczącym komitetu został psychiatra Herbert Linden. 1967. 11 Akcję T4” przeprowadzono ponadto szpitalach psychiatrycznych w: Dziekance koło Gniezna (2080 osób). Bernburgu. W przypadku komory stacjonarnej używano tlenku węgla dostarczanego w butlach gazowych. RAG). Warcie koło Sieradza (499 osób). Farben.Komitet Eutanazji9 składający się z grupy ekspertów z zakresu psychiatrii. bądź w specjalnie skonstruowanych do tego celu samochodach transportowych. Eksterminacja chorych psychicznie na terenach wcielonych do Rzeszy rozpoczęła się nieco później bo w połowie września 1939 roku. w komorze gazowej utworzonej w bunkrze 17. Grafeneck. mieszcząca się w willi przy 9 Uśmiercanie w przebiegu „akcji T4” nie może byd z merytorycznego punktu widzenia nazywane eutanazją ponieważ w świetle prawa karnego Rzeszy nie spełniało ono kryteriów eutanazji określonych w §216 KK. Dzieci uśmiercane były w min. doprowadzając go do szczelnie zamkniętego nadwozia. Kalmenhof i w Klinice Psychoterapii Steinhof w Wiedniu10. 8 . będących w istocie ruchomymi komorami gazowymi. Oświęcim. Ze szpitala psychiatrycznego w Owińskach koło Poznania wywieziono i zamordowano do 20 grudnia 1939 roku 1100 chorych11. „Los psychicznie chorych pod panowaniem ideologii hitlerowskiej” *w:+ Przegl. Kobierzynie (500 osób). wykorzystywano gaz powstający podczas pracy silnika samochodowego. w Aperbeck. Kochanówce (2200 osób w tym 629 dzieci upośledzonych i niewidomych). 1. Gostyninie (107 osób). neurologii i pediatrii utworzono przy Kancelarii Rzeszy. s. Zgodnie z opinią profesora Józefa Radzickiego zamieszczoną w przedmowie do „Eksterminacja chorych psychicznie w III Rzeszy” „przymusowa eutanazja” nie różni się właściwie od zwykłego zabójstwa. Akcja „T4” trwała od połowy 1939 roku do połowy 1941 roku w „ośrodkach eutanazji” na terenie Rzeszy min. Nadzór merytoryczny nad całym przedsięwzięciem sprawowała Państwowa Wspólnota Pracy Zakładów Zdrowia i Opieki (Reichsarbeitgemeinschaft Heil Und Pflegeansfalten Tiergartenstrasse 4 (stąd kryptonim akcji „T4”). Pierwsza pokazowa egzekucja odbyła się w grudniu 1939 roku w ośrodku w Brandenburgu. Łyskanowski M. Ofiary mordowano w Forcie VII. Eichbergu. Otwocku (110 osób) oraz Lubliocu (221 dzieci) w Świeciu (1350 osób). 64-67. 10 Niemieckie władze szpitala informowały rodziny zmarłych pacjentów o ich zgonie droga listowną. Kocborowie (2342 osoby). Chełmie Lubelskim (450 osób w tym 17 dzieci). uznane za „bezużytecznych zjadaczy chleba”. Sonnenstein i Hartheim. Kolejnymi ofiarami były osoby niepełnosprawne psychicznie bądź fizycznie. Do uśmiercenia czterech niemieckich więźniów użyto tlenku węgla. Gőrden koło Brandenburga. Ciała zagrzebywano w okolicznych lasach. Dokumentacja chorego zawierała fikcyjną przyczynę śmierci i wskazywała rzekome miejsce pochówku. Lek. we wspomnianym już Brandenburgu nad Hawelą. G. Hadamarze. Eglfing-Haar.

szpitalach w Kobierzynie oraz Kulparkowie koło Lwowa. niezdolnych z powodu choroby lub wycieńczenia do dalszej pracy nosiła kryptonim „14f1314. a tym samym wzrost zapotrzebowania na produkty przemysłu zbrojeniowego zmusiły władze gospodarcze III Rzeszy do zaniechania bezwzględnego uśmiercania zdolnych do pracy więźniów. Akcja eliminacji „aspołecznych” więźniów obozów koncentracyjnych. wyznaczony na dyrektora szpitala Eugen Hohnette. Jednakże pomimo starań lekarzy. Ale to właśnie w tym ośrodku dzięki aktywnej postawie polskich lekarzy udało się ocalić część chorych. Powstanie obozu dla kobiet w KL Auschwitz-Birkenau i organizacja „szpitala” obozowego Niepowodzenia armii niemieckiej na froncie wschodnim. „Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz” Wydawnictwo Państwowego Muzeum w Oświęcimiu – Brzezince.13 Tego dnia wybrano 575 osób. SS-WVHA). 28 lipca 1941 roku nowo utworzona komisja przybyła do KL Auschwitz. spośród lekarzy biorących udział w „akcji T4” specjalną komisję. 9 . w większości Polaków. że wykorzystanie siły roboczej stało się zadaniem pierwszoplanowym. Wiosną 1941 roku Hitler powołał. w której napisano. pacjenci żydowscy zostali w kwietniu 1941 roku wywiezieni z Tworek. pod pozorem przeniesienia do szpitala w Otwocku. 15 Instytucją bezpośrednio odpowiedzialną za gospodarczy nadzór nad obozami koncentracyjnymi był Główny Urząd Administracji i Gospodarki SS (SS-Wirtschaftsverwaltungshauptamt. w stosunku do Żydów do października 1944 roku. pod pozorem przeniesienia do innego obozu lub lżejszej pracy. na zwołanej odprawie komendantów obozów koncentracyjnych Oswald Pohl15 oświadczył.74 14 Pierwsze selekcje w ramach akcji „14f13” przeprowadzane były od kwietnia 1941 roku w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. na którego czele stał SS-Obergruppenfuehrer Oswald Pohl.W niektórych ośrodkach12 chorzy byli celowo zaniedbywani i głodzeni . Znalazło to wyraz w instrukcji rozesłanej przez WVHA do obozów koncentracyjnych. Zarządzenie dotyczące „eutanazji” więźniów obozów koncentracyjnych obowiązywało w stosunku do nie-Żydów do 27 kwietnia 1943 roku. że : „aby podołać zadaniom postawionym przed 12 13 Miało to miejsce min. która w ramach programu „eutanazji nieuleczalnie chorych” miała dokonać przeglądu więźniów obozów koncentracyjnych. Selekcji więźniów niezdolnych do pracy dokonywano głównie pośród pacjentów obozowych „szpitali” oraz niezarejestrowanych więźniów oczekujących w obozach przejściowych. nie dbał o dostawy żywności dla chorych ani o zapewnienie odpowiednich warunków higienicznych.2. których przetransportowano do ośrodka „eutanazji” w Sonnenstein i uśmiercono w komorze gazowej. W Szpitalu psychiatrycznym w Tworkach koło Pruszkowa. Heinrich Himmler mianował go na to stanowisko z początkiem 1942 roku i powierzył tym samym sprawy departamentu odpowiedzialnego za niewolniczą pracę więźniów w obozach koncentracyjnych. W lutym 1942 roku. wcześniej wyselekcjonowanych przez władze obozowe. gdzie dokonała „badania” przewlekle chorych. inwalidów oraz osób ułomnych. 1. Danuta Czech. Nigdy tam nie dotarli. 1992. s.

413. z 26.08. Tragiczne warunki sanitarne sprzyjały szerzeniu chorób zakaźnych. Więźniarki początkowo umieszczono w obozie macierzystym (Auschwitz I). Ponieważ obóz dla kobiet w Ravensbrück jak i więzienia w okupowanej Polsce były przepełnione.. 11 listopada 1943 roku został mianowany na komendanta KL Auschwitz i pełnił tę funkcję do 15 maja 1944 roku. Sięgające dachu prycze były w czasie deszczu bezustannie zalewane wodą. Pierwsze. podpisane przez lekarza obozu kobiecego. a w zimie zasypywane śniegiem. Żaden z bloków mieszkalnych nie miał dostępu do kanalizacji (zamiast latryn istniały doły kloaczne). Obersturmbahnführer Artur Liebehenschel był w tym czasie kierownikiem Urzędu Centralnego (Urzędu DI) w Głównym Urzędzie Administracji i Gospodarki SS.194217 roku i składał się w większości z kryminalnych więźniarek niemieckich. Wysoki stan wody gruntowej powodował. 10 . 17 Czech. do których wchodziło się przez umieszczone w ścianach szczytowych wrota. pozbawionymi okien. melioracyjnych. Obóz kobiecy w Birkenau mieścił się początkowo na odcinku BIa i składał się z piętnastu baraków murowanych i takiej samej ilości baraków drewnianych . PS-1151. związane z „akcją ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” zadecydowano o przeniesieniu kobiet z obozu macierzystego do Birkenau.1942 roku18. Konieczność izolacji zakaźnie chorych więźniarek zmusiła załogę SS do utworzenia na terenie obozu kobiecego „szpitala”.08. Kalendarz…” s. skierowane do apteki obozu w Oświęcimiu19. Utworzenie obozu kobiecego w KL Auschwitz związane było ponadto z rozpoczęciem planu zagłady Żydów i wyznaczeniem do tego celu obozu oświęcimskiego. 16 Okólnik WVHA. zwłaszcza duru plamistego. Równocześnie z koniecznością wykorzystania siły roboczej w przemyśle pojawiła się koncepcja. Zamówienie na lekarstwa k. Powstał on niezwłocznie po przeniesieniu kobiet do Birkenau . kuchni. Miało to nastąpić niejako „na rozkaz”.1942. Dok. podpisany przez Liebehenschela. należy utrzymać każdą siłę roboczą”16.147 18 Czech. Baraki drewniane były w rzeczywistości przerobionymi stajniami końskimi. zdolne do pracy więźniarki przeniesiono w dniu 06. natomiast kobiety-więźniarki miały zająć ich miejsce w kuchniach. wszakże nie przewidziano poprawy warunków życia ani pracy więźniów. Po wojnie został skazany na karę śmierci.03. którego Niemcy szczególnie się obawiali. że często powstawały w niej kałuże.03. aby więźniowie mężczyźni pracowali w fabrykach i przy ciężkich pracach np. „Kalendarz…” s.1942 r. pralniach i przy pracach polowych. D-AuI-5. Pierwszy transport kobiet przybył 26. 219 19 APMAB.obozami koncentracyjnymi. obieralni ziemniaków i magazynu .Świadczyć o tym może zamówienie na lekarstwa z dnia 14. postanowiono przetransportować część więźniarek do Oświęcimia. Jednakże z uwagi na przepełnienie oddziału kobiecego. ze gliniaste klepisko stanowiące podłogę przesiąknięte było wodą tak. gdzie zajmowały dziesięć wydzielonych i odgrodzonych murem bloków. Nor.

Organizując w 1940 roku obóz KL Auschwitz. Lekarz garnizonu podlegał bezpośrednio Urzędowi Sanitarnemu SS20. dr Hans Wilhelm König i dr Josef Mengele. Przedłużeniem władzy SS w rewirze był „samorząd” więźniarski. pielęgniarek i personelu pomocniczego. lekarzami SS odpowiedzialnymi za szpital dla kobiet w Brzezince byli kolejno: dr Bruno Kitt. Najwyższą władzę sanitarną w obozie sprawował szef Oddziału V (Służba Zdrowia) – naczelny lekarz garnizonu SS (SS-Standortarzt). 20 Urząd D III (Amt D III) do spraw sanitarnych i higienicznych. familijnym obozie cygańskim (Zigeunerlager) gdzie prowadził w porozumieniu z Instytutem Badań Antropologicznych i Biologiczno – Rasowych przy Instytucie Cesarza Wilhelma w Berlinie – Dahlem. nadzorowali jednak pracę lekarek. dr Werner Rohde. więźniarki pracujące („Nachtwacha”). W szpitalu dla kobiet w Brzezince pełnili służbę m. wykorzystując do nich bliźnięta (głównie dzieci) i osoby kalekie. W jej skład wchodzili m. w Głównym Urzędzie GospodarczoAdministracyjnym SS (SS-WVHA) 11 . Siegfried Schwela. spraw sanitarnych i lekarskich. sprzątaczki W skład personelu w nocy wchodziły: sztubowe (odpowiedzialne za tzw. Kurt Uhlenbrock i Eduard Wirths. („pucerki”). do więźniarek odzywały się w sposób wulgarny. Funkcję tę pełnili kolejno: więźniarki Niemki . kradły przydziały żywności i ziół do picia. Sporządzał także okresowe sprawozdania dla komendantury obozu dotyczące zachorowalności na choroby zakaźne oraz zarządzał służbą medyczną. zbrodnicze eksperymenty medyczne. sztubę czyli część bloku).Gerda Schneider i Aurelia (Orli) Reichert oraz więzień Niemiec Heinrich Schuster. Ten ostatni był od czerwca 1943 roku naczelnym lekarzem w tzw. dr Fritz Klein. który był kierownikiem Urzędu D III w Głównym Urzędzie Gospodarczo-Administracyjnym SS. Troszczyły się jedynie o siebie. starsza obozu szpitalnego (Revierlagerälteste). „Schreibstubie”. odźwierne („Torwacha”). w większości bez żadnego przygotowania medycznego. gdzie sporządzano raporty dotyczące ruchu chorych. W stosunku do komendanta obozu. odpowiedzialne za pracę personelu na danym bloku. pielęgniarki („pflegerki”). Funkcje pielęgniarek sprawowały początkowo kryminalne więźniarki niemieckie.in. Starszej bloku podlegała lekarka naczelna (więźniarka Żydówka słowacka– Enna Weiss) oraz blokowe. lekarki. Funkcje te pełnili kolejno: Max Popiersch. które przekazywano więźniarce raportowej (Rapportschreiberin). Sanitariusze SS (SDG – Sanitätsdienstgrade) nie posiadali żadnych kwalifikacji medycznych. często krzyczały.: Hans Nierzwicki i Herbert Scherpe. Na jego czele stała odpowiedzialna za sprawy administracyjne i medyczne tzw. naczelny lekarz garnizonu SS pełnił funkcję doradczą w zakresie obozowej higieny. Oskar Dienstbach. Los chorych był im całkowicie obojętny. Franz Bodman. lekarze obozowi SS oraz sanitariusze SS.in. W okresie od sierpnia 1942 roku do ewakuacji obozu w styczniu 1945 roku. władze SS wzorowały się na strukturze wcześniej utworzonych obozów koncentracyjnych. Stopniowo więźniarki kryminalne były zastępowane przez więźniarki polityczne. a od marca 1942 roku naczelnemu lekarzowi obozów koncentracyjnych (Leitender Arzt der SS). gońce i pisarki pracujące w tzw.

s. We wspomnieniach doktor Ireny Białówny czytamy: „Wszelkie monity dotyczące braku leków lub poprawy żywienia chorych były zbywane jedną odpowiedzią „nie mówić głupstw”. 1979. Selekcji dokonywał lekarz SS w towarzystwie sanitariusza (SDG) oraz naczelnej lekarki. które miały być przewiezione do krematorium. Do obowiązków lekarzy SS należało także podpisywanie stale rosnącej ilości aktów zgonu z fałszywymi przyczynami śmierci więźniów (faktycznie uśmierconych w komorach gazowych lub zabitych dosercowymi zastrzykami fenolu). „Blok Śmierci” funkcjonował od początku istnienia obozu kobiecego w Brzezince. W tym celu. W czasie wojny pełnił funkcję kierownika Kliniki Chorób Kobiecych w szpitalu im. porucznik Luftwaffe. Kobiety te kierowano następnie bezpośrednio do komór gazowych bądź do bloku 2524. 12 . Gromadzono tam wyselekcjonowane „do gazu” więźniarki. z krótką przerwą latem 1943 roku. Doktor medycyny. pośród chorych przebywających w szpitalu. choć formalnie odpowiedzialni za stan zdrowia więźniów. a także zwłoki już zmarłych. Niektórzy z lekarzy prowadzili zbrodnicze eksperymenty medyczne na rzecz własnych prac badawczych. Lekarze SS odnosili się do chorych z pogardą a ich pojawienie się w szpitalu budziło grozę i lęk. Dodatkowe oddzielenie szpitala od reszty obozu drutem kolczastym powodowało. W trakcie pobytu w „Bloku Śmierci” ciężko chorym i wyniszczonym więźniarkom z reguły nie wydawano żadnego pożywienia ani wody. 23 Horst Schumann. nr 1. kierownik zakładu eutanazji w Grafeneck w Wirtembergii i Sonnenstein koło Pirny. Lekarze SS byli przeważnie obecni przy wypisywaniu chorych. na zlecenie firm farmaceutycznych oraz na potrzeby wojska. gdyż bardzo często było zapowiedzią selekcji. ogłaszano Reviersperre czyli zakaz opuszczania baraku szpitalnego. że ucieczka z rewiru była niemożliwa.Oświęcim. wśród których były też wyszkolone pielęgniarki. Św. „Straszliwe krzyki (…) wzywających pomocy i 21 22 Irena Białówna. profesor medycyny Uniwersytetu w Königsberg (Królewcu). członek NSDAP. „Z historii rewiru w Brzezince” w Przegląd Lekarski . Lekarze SS. a zawsze interesowali się długością pobytu w rewirze”21. Ginekolog. faktycznie ograniczali swoją funkcje do przeprowadzania codziennego obchodu. a on skinieniem ręki wskazywał przeznaczone „do gazu”. Na bezpośrednie zlecenie Reichsführera SS prowadzone były eksperymenty mające na celu stworzenie uniwersalnej i taniej metody sterylizacji. Więźniarki przechodziły przed nim nago.1898 roku w Wupperhoff.głównie Polki.05. Jadwigi w Chorzowie. drugi stosował w tym celu promienie rentgenowskie. urodzony 18. podawanych bezpośrednio do macicy i jajowodów.09. chociaż każdy obchód kończył się sakramentalnym pytaniem: „czy są jakieś życzenia?”. a także przez niektóre spośród rekonwalescentek szpitala obozowego. niemal do kooca istnienia obozu. Prowadzili je Carl Clauberg22 i Horst Schumann23 obaj powołani do pracy nad tym zagadnieniem przez samego Heinricha Himmlera.urodzony 01. 24 Blok 25 tzw.165. w SS w randze Sturmbannführera. Carl Clauberg.1906 roku w Halle. Bloki były zamykane i pilnie strzeżone. Zwracali przy tym baczną uwagę na porządek i czystość. Pierwszy z nich prowadził badania nad wykorzystaniem środków drażniących.

W swych powojennych wspomnieniach Julian Kiwała. błagające o życie. W skład tego komanda weszli: dr Bolesław Zbozieo . Marian Mikołajczyk. Cytat z H. a od maja 1944 roku na rampie wybudowanej wewnątrz obozu w Birkenau. Jan Wolny. ”Niektórzy lekarze (…) musieli pić zanim udali się na rampę. 1 k. jednakże od tego czasu podlegały im jedynie więźniarki Żydówki27. Relacja byłej więźniarki Marii Slisz – Oyrzyoskiej. Zbigniew Rybka. Stefan Czubak. czepiające się kolan. 1993.(…) wywlekano nago Żydówki z bloku rewirowego żydowskiego. chorych lub kalekich. Polegały na oddzieleniu zdolnych do pracy mężczyzn i kobiet od ludzi starych. Lekarze SS dokonywali także selekcji wśród nowoprzybyłych do KL Auschwitz transportów żydowskich i nadzorowali proces ich uśmiercania w komorach gazowych. dr Janusz Mąkowski oraz pielęgniarze: Wojciech Barcz. 28 APMAB. Po kilku miesiącach przerwy wznowiono selekcje. Do kwietnia 1943 roku uśmiercano w ten sposób ciężarne więźniarki Żydówki a także Żydówki bezpośrednio po porodzie wraz z ich nowo narodzonymi dziedmi. s. Tylko (…) dwóch lekarzy przeprowadzało selekcje bez jakichkolwiek wzruszeń: dr Josef Mengele i dr Fritz Klein”30. s. 100. I chociaż byli to więźniowie już doświadczeni życiem obozowym. Selekcje w „szpitalach” obozowych przeprowadzane były do kwietnia 1943 roku i dotyczyły zarówno więźniarek pochodzenia żydowskiego jak i „aryjskiego”. zeznania byłej więźniarki Eugenii Halbreich Dosercowe zastrzyki fenolu wykonywane były w baraku 25 i 28 odcinka BIa i baraku 8 odcinka BIb obozu kobiecego w Brzezince. 13 . Jesienią 1942 roku do pracy w rewirze szpitalnym obozu macierzystego (Auschwitz I) dopuszczono więźniów-lekarzy. ramiona. kierował polski lekarz więzieo dr Bolesław Zbozieo. t.”Grupą Zbozienia”. opisał moment 25 26 APMAB. którzy za pomocą prymitywnych środków opatrunkowych i niewielkiej ilości leków mieli zadbać o poprawę stanu zdrowia więźniów. 29 Selekcje transportów odbywały się początkowo na tzw. Codziennie do obozu w Birkenau doprowadzał ich starszy szpitala w obozie Auschwitz I – Hans Böck. więzień kryminalny numer 5. 30 Słowa te wypowiedziała w wywiadzie dla „The New York Timesa” była więźniarka-lekarka Ella Lingens .100. 359. dr Leon Głogowski. Wydawnictwo Paostwowego Muzeum w Oświęcimiu. 27 Ostatecznie selekcje do komór gazowych wstrzymano dopiero w pierwszych dniach listopada 1944 roku. Stanisław Paduch. to koszmar jaki zastali w rewirze obozu kobiecego w Brzezince. jeden z członków komanda. którym odwożono je do komór gazowych”28. Spośród kilku polskich więźniów-lekarzy i pielęgniarzy zatrudnionych w tym szpitalu utworzono specjalne komando31. Ciągnione były po śniegu za ręce. 31 Komandem tym tzw. na terenie rewiru odbyła się wielka selekcja chorych Żydówek do gazu. Jan Szary. rampach wyładowczych29. Kubica „Dr Mengele i jego zbrodnie” Zeszyty Oświęcimskie nr 20. stąd nazwano je „grupą Zbozienia. Selekcje odbywały się na tzw. 96. nogi. Potem unoszone i rzucane na samochód. Julian Kiwała. opierające się esesmanom. starej rampie. Zespół Oświadczenia. „10 grudnia 1943 roku. Wiesław Kielar. Zenon Ławski. t. był dla nich wstrząsem. Za nieprzydatne uznawano także kobiety z małymi dziećmi.wody (…) słychać było na całym obozie”25. Nicet Włodarski. zwłaszcza tych rokujących powrót do pracy. Blok 25 był także był także miejscem uśmiercania dosercowymi zastrzykami fenolu kobiet ciężarnych i ich nowonarodzonych dzieci 26. Proces Hossa. którego zadaniem było zreorganizowanie „szpitala” w obozie kobiecym.

t. a określenie tych warunków przez lekarza SS Thilo. 156. gdy opowiadaliśmy o tym. Prycze rewiru były zaopatrzone w coś. s.100. 1. Chore zdolne do chodzenia załatwiały swoje potrzeby naturalne do kubłów. leżące po kilka na jednej pryczy. defilował przed biurkiem”33. Panował zaduch i smród. karmiły się ich ciałem. z wysoką temperaturą i zupełnie nago. 35 Irena Strzelecka „Warunki bytowe więźniów w szpitalach obozu oświęcimskiego” Przegląd Lekarski Oświęcim”.”34 Jeden taki koc przypadał na dwie a nawet trzy kobiety. kąśliwych pchełek. Najczęstsze schorzenia występujące u więźniarek – pacjentek „szpitala” obozowego w KL Auschwitz-Birkenau oraz sposoby ich leczenia Do najczęstszych chorób obozowych nękających więźniarki należała choroba głodowa. 70 k. Ciężko chore więźniarki leżały kilka dni. Aby powstrzymać epidemię tyfusu. Usunęli także zwłoki zmarłych. zanim przyjaciółkom z lagru udało się „zorganizować” dla nich jakąś koszulę. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961 – 1970”. które u osób chodzących były umiejscowione 32 Julian Kiwała „Szpital w obozie żeoskim w Brzezince (na przełomie 1942 – 1943 r. Jej pierwszym objawem była biegunka tzw. 34 APMAB Zespół Oświadczenia. 14 .91 k. warunki sanitarne i bytowe przebywających w nim więźniarek były tragiczne. jako ”odbytu świata” jest najtrafniejsze. Bolesława Zbozienia. to było istne piekło na ziemi. które potem wynoszono. co działo się w tym obozie”32. Pozostali lekarze i pielęgniarze z naszych bloków szpitalnych często nie chcieli nam wierzyć. 1971.przybycia do Brzezinki: „Byliśmy już przeważnie tzw. Stopniowo pojawiały się obrzęki. nierówną warstwą drewnianych wiórów. rodzaj worka. Warszawa. a spacerując po chorych i zmarłych. „Tłum szkieletów brudnych i wychudzonych z wypisanymi ołówkiem chemicznym numerami na piersiach. bez względu na rodzaj choroby. ze śladami po poprzednich chorych „durchfallowych” /biegunkowych/ i tyfusowych. Ogromne zagęszczenie i brud sprzyjały szerzeniu się chorób zakaźnych. czarnych. Wszy łaziły bezkarnie po chorych. Przyjęcie do szpitala następowało w ambulatorium (blok nr 28). Badanie ograniczało się do powierzchownych oględzin. lekarze i pielęgniarze skierowani tam z obozu macierzystego. za zgodą lekarza SS lub lekarki naczelnej Enny Weiss. z cienką. w obozie kobiecym w Brzezince. Z ram drewnianych prycz. nr 1.3. „Na rewir puszczano tylko ciężko chore. Do przykrycia służyły zanieczyszczone. W początkowym okresie istnienia szpitala. 1990. Zespół Oświadczenia. Szczury węszyły. 33 APMAB.)” w „Okupacja i Medycyna. To było siedlisko wielkiej ilości małych. jak krople deszczu spadały wygłodzone pluskwy. t. W barakach nie było latryn. 146-153 relacja byłej więźniarki Elizy Temler. „starymi numerami’ i nie obce nam były widoki koszmarnego życia w obozie i nieludzkie traktowanie więźniów przez esesmanów. cuchnące koce. Niektóre obłożnie chore używały do tego celu misek służących im do jedzenia bądź załatwiały się bezpośrednio pod siebie35. To jednak cośmy ujrzeli w Brzezince wstrząsnęło nami ogromnie. Chorej towarzyszyło uporczywe. twardą. s. To nie był obóz. relacja byłego więźnia dr. bolesne parcie na stolec oraz wzmożone pragnienie. durchfall. 154-155. próbowali podzielić chore według ich schorzeń i umieścić w odrębnych barakach. co się szumnie nazywało siennikiem.

popełniła samobójstwo dr Wiktoria Maria Werkenthin. u leżących zaś na twarzy i pośladkach. „Kanady” (gromadzono tam mienie zagrabione Żydom. ofiarom masowej zagłady) lub przekazanych potajemnie przez więźniów Sonderkommando dostarczana spoza obozu drogami konspiracyjnymi 40 39 . Oświęcim. Narastała także apatia oraz pojawiały się zaburzenia psychiczne. fałszując 36 W wyniku potyfusowych zaburzeo psychicznych. często w przebiegu towarzyszącej gruźlicy. Na potrzeby szpitali więźniarskich wydawano niewystarczające ilości środków opatrunkowych i niewielkie ilości leków przeciwbiegunkowych (bolus alba) i przeciwbólowych (Schmerztabletten). jednakże przydziały z apteki SS minimalne. uzupełniając zamówienie pisemnymi uwagami skierowanymi do Lagerarzta o rozpieszczaniu więźniów w czasie. Więźniowie komand rzemieślniczych zatrudnieni w obozie kobiecym przemycali do tamtejszego rewiru niewielkie ilości lekarstw i narzędzi medycznych pochodzących z magazynów tzw. 15 . Pomimo tak wielkiego wysiłku. Lekarze i pielęgniarze zatrudnieni przy reorganizacji szpitala w obozie kobiecym w Brzezince zakończyli pracę w marcu 1943 roku. Skierował do komory gazowej 600 więźniarek z jednego z bloków. a nawet tendencje samobójcze36. po czym blok ten został oczyszczony i zdezynfekowany. Metodę te stosował dr Mengele także na innych odcinkach obozu w Brzezince. dr Mengele zastosował radykalny sposób eliminacji zarazka. zatrudnieni w obozie kobiecym. radiolog ze Szpitala Wolskiego w Warszawie. zapalenie płuc. W obozie kobiecym w Brzezince. Ryzykowały własnym życiem przemycając lekarstwa. 40 Do najbardziej aktywnych w niesieniu pomocy kobietom w Brzezince należeli więźniowie: Konstanty Jagiełło i Henryk Bartosiewicz. zainstalowali ponadto w barakach światło i doprowadzili do nich wodę. Niemal wszystkie więźniarki nękał świerzb. chorób kobiecych i malarii. w którym nagie więźniarki musiały się zamoczyć przed przejściem do oczyszczonego bloku. Pojawiały się także zaburzenia psychiczne. Część leków i szczepionek była . 38 39 Władysław Fejkiel „Więźniarski szpital w KL Auschwitz”. Jednakże największe żniwo zbierały epidemie tyfusu (duru wysypkowego. Głodujące więźniarki cierpiały także z powodu nawracających infekcji dróg oddechowych przebiegających z odczynami opłucnowymi i samoistnymi odmami. Następnie ustawiono kadzie z płynem dezynfekującym.na stopach i podudziach. stan higieniczny szpitala był nadal katastrofalny. dur plamisty był rozpoznawany do ostatnich dni funkcjonowania obozu37. Chore umierały zwykle w wyniku powikłań do których należały: odwodnienie. zaburzenia krążenia oraz zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. wyznanie czy poglądy polityczne. podczas kolejnej epidemii. Urazy spowodowane biciem i odmrożenia sprzyjały tworzeniu się ropni i ropowic. 1994 s. W tym samym czasie do pracy w charakterze lekarzy dopuszczono kobiety – jako pierwsze .dr Stefanię Kościuszkową (zmarła później w obozie) i dr Janinę Węgierską.124 Sonderkommando stanowili więźniowie Żydzi zmuszeni do pracy przy obsłudze krematoriów. kiedy żołnierz niemiecki marznie broniąc swej ojczyzny aż w Rosji”38. Rany nie goiły się z powodu awitaminozy i niedoborów białkowych. Pojawiała się pęcherzyca nazywana „dżumą oświęcimską”. Niosły pomoc chorym bez względu na narodowość. Zwykle szef apteki „skreślał zamówione leki. plamistego). Więźniowie z komand rzemieślniczych. Więźniarki lekarki starały się za wszelka cenę ratować chore. Zapotrzebowanie na leki było ogromne. 37 W 1943 roku.

Przydzielano większą ilość bielizny i koców.1944. autorka wymienia dzieo 24. 44 Czech „Kalendarz …” s. fabrykach i zakładach przemysłu zbrojeniowego. do mycia woda. Z rampy kolejowej nieustannie odchodziły bowiem transporty z więźniami przeznaczonymi do pracy w kopalniach. „Szpital stopniowo zmienił swoje oblicze. 45 Czech. iż w samym „miesiącu grudniu 1943 roku umierało przeciętnie dziennie około 300 więźniarek 42 . Proces Hössa. przy końcu baraku kubły pod pokrywami-sedesami z desek. personel z prawdziwego zdarzenia: lekarki. 7 tysięcy zmarłych kobiet wraz z ich konspiracyjnymi poza obóz.11. nr 1.11. Stało się to dzięki opanowaniu funkcji przez Polki i wyrugowaniu Niemek asocjalnych. kiedy zdecydowano o przeniesieniu wszystkich chorych i personelu na odcinek BIIe. tak że ani ich porównać do dawnych kubełków. 197.4. W drugim kwartale 1943 roku zezwolono na leczenie chorych na dur plamisty i gruźlicę. a przed ewakuacją obozu zniszczona. pielęgniarki. 42 APMAB. a co najważniejsze. Także pielęgniarki przenosiły łóżka do odległych o dwa 41 M. z około 21 tysięcy zarejestrowanych w tym obozie. 43 APMAB sygn. nawet „pucerki””41. D-Ro/10. miski. Wspomnienia z Oświęcimia” Przegląd Lekarski Oświęcim. obozowego rewiru. Jedna z byłych więźniarek zeznała w trakcie procesu Rudolfa Hössa. W listopadzie 1944 roku wstrzymano także wszelkie „wybiórki do gazu”. Systematyczne akcje „odwszawiania” i deratyzacje poprawiły nieco warunki bytowe i ograniczyły w pewnym stopniu epidemie tyfusu i innych chorób zakaźnych.dokumentację lekarską lub wypisując ze szpitala. Cyganów. t. Nadzór nad przeprowadzką szpitala sprawował dr Josef Mengele. do pomocy przy transporcie łóżek. Jezierska „Chorowad nie wolno. Dzieliły się także z chorymi żywnością otrzymywaną w paczkach. sprowadzono z obozu męskiego.w okresie od sierpnia 1942 roku do stycznia 1945 roku. Ostatni okres działalności „szpitala” obozowego dla kobiet i jego ewakuacja Ostatni rozdział historii rewiru kobiecego w Birkenau rozpoczął się 17.” . 7a. tj. kobiety zagrożone „wybiórką do gazu”. 1966. „Kalendarz…” s 806. (…)Koło łóżek nieprawdopodobny luksus: nocniki. 16 .1944 roku pozostałych przy życiu ok. 809 Jako datę zakooczenia przenoszenia więźniarek.E.08. numerami i datą śmierci. Jednym z niewielu zachowanych dokumentów jest wykaz zmarłych kobiet ambulatorium szpitalnym więźniarkę Monikę Galicę następnie przekazany 43 sporządzony w ukryciu . cuchnących na sto mil. Wykaz zmarłych kobiet. zabito w komorach gazowych. przed spodziewana selekcją. Wszystkie te działania były jednakże wypadkową ciężkiej pracy personelu obozu szpitalnego jak i ciągłego wzrostu zapotrzebowania na siłę roboczą. 3 tys. przez pracującą w i drogami Obejmuje on nazwiska ok. s. radzieckich jeńców. s. do dawnego „cygańskiego obozu familijnego”45. 1.194444. Dokumentacja lekarska była celowo fałszowana. 02. Ponieważ dysponowano tylko jednym samochodem.162. Poprawiło się także nieznacznie wyżywienie. Zeznanie byłej więźniarki Janiny Sarnowskiej. Brak jest dokumentów pozwalających na ustalenie śmiertelności wśród chorych więźniarek przebywających w szpitalu obozowym.

Jednakże nadzieja na wagony zawiodła. bardzo jeszcze słabe. Zarówno zewnętrznie jak i wewnątrz baraki były bardzo zniszczone. Wśród przeznaczonych do ewakuacji więźniarek. Przed nami więc była perspektywa doprowadzenia tego wszystkiego do porządku. Ewakuacja „szpitala” rozpoczęła się następnego dnia. ciągnęła tobołki po śniegu. aby orzeźwić się nieco. s. a większość. co wymagało ogromnej pracy. s. Niektóre zdobyły stołeczki. W tym czasie obłożnie chore kobiety oczekiwały na transport. które odwrócone służyły jako sanki. W tym dniu na trasie Oświęcim – Miedźna rozstrzelano lub zmarło z wycieńczenia przeszło 70 osób. Epilog.849 17 . Przeszło cztery tysiące kobiet i dziewcząt. 1995. Pomimo dwudziestostopniowego mrozu wymarsz zdolnych do pieszego marszu więźniarek i personelu szpitalnego nastąpił po popołudniowym apelu około godziny siedemnastej. Bloki były gęsto ustawione. Andrzej Strzelecki . Łącznie wywieziono do obozów zlokalizowanych w głębi Rzeszy około 65 000 więźniów 47 . „ blokach transportowych” skąd po pewnym czasie wywożono je do obozów pracy na terenie Niemiec. Do ostatniego apelu więźniarki stanęły 17. Widocznie nie zdążył czy nie zdążyła za innymi”48.” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. co bardzo męczyło.19. Szłyśmy tak całą noc. Oczywiście bez bieżącej wody. opisywała przenosiny na odcinek BIIe w następujący sposób: „Okazało się. Wstępna ewakuacja więźniarek obozu kobiecego rozpoczęła się już wczesną jesienią 1944 roku. Co chwila. a co gorsza odebrano nam wózek. leżąc na siennikach ułożonych na cementowej podłodze. pacjentki obozowego szpitala 49. a także dzieci przeprowadzono do obozu macierzystego aby ostatecznie uformować kolumny marszowe. Janina Komenda. „Lager…” s. długiej na około jeden kilometr. Jako jedna z pierwszych obóz opuściła dr Janina Kościuszkowa. a niewykonanie jej wobec nadciągającej zimy stawało się groźne”46. „Likwidacja obozu”. że przeznaczono dla nas bardzo brudny i zapuszczony dawny blok cygański.1945 roku. prawdopodobnie w większości były to. znajdowały się także lekarki z obozowego „szpitala”.116.01. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. nie nadającymi się do pieszego marszu. widok leżącego w przydrożnym rowie ciała działał przygnębiająco. którymi opiekowała się z wielkim oddaniem. „W Oświęcimiu krótki odpoczynek. Więźniarki przeznaczone do wywozu gromadzono w tzw. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. po którą trzeba było chodzić do odległego basenu. „Lager Brzezinka”. W obozie pozostały z najciężej chorymi. nie mając sił.kilometry baraków. Na odcinku BIIe szpital kobiecy zajął bloki o numeracji parzystej od 16 do 32. Jej wyjazd był szczególnie bolesny dla dzieci przywiezionych do Auschwitz z obozu przejściowego w Pruszkowie (w trakcie Powstania Warszawskiego). Trzeba było samemu dźwigać bagaże. w „Auschwitz 1940-1945. wbrew rozkazom 46 47 Janina Komenda. po obydwóch stronach wąskiej ulicy.135 49 Danuta Czech „Kalendarz…” s. więźniarka pełniąca funkcje pielęgniarki w obozowym „szpitalu”. 48 Janina Komenda. sięgając czasem do rowu po grudkę śniegu. utrudniając utrzymanie równego kroku.(…) Tobołki i stołki plątały się pod nogami. 1986. Warszawa.

2006. Jadwiga Jasielska-Drabik 13. Wanda Baraniecka-Szaynok (w obozie jako Halina Sobolewska) 2. s. Maria Halska (w obozie Hanel. Alicja Piotrowska-Przeworska 50 Irena Strzelecka „Szpital w obozie kobiecym w Birkenau”. Władysława Jasińska 14. piel. Wymagało to heroicznej odwagi i poświęcenia. Zofia Kordylewska 18. Lista lekarek więźniarek pracujących w „szpitalu” dla kobiet w Birkenau : Polskie lekarki więźniarki: 1. Zofia Kączkowska (zmarła w obozie) 15. Aglajda Brudkowska 4.esesmanów min. Fruma Jagielska 12. Anna Żelińska. Wanda Chmura (dentystka) 5. dr Alicja Piotrowska i dr Sara Marinetti oraz pielęgniarki: dypl. Stefania Kościuszkowa (zmarła w obozie) 20. Irena Miłaszewska 24.5. 24-25. nr 1(28). dr Katarzyna Łaniewska. Janina Moszczyńska 26. Janina Kościuszkowa 19. Anna Chomicz. Irena Konieczna 17. dentystka) 9. Jadwiga Dąbrowska – Belońska. Zofia Krasińska – Leśniak. Katarzyna Łaniewska 22. 1. Olga Czop (zmarła w obozie) 7. Jadwiga Hevelke – Grabowska 11. Ernestyna Michalikowa (zmarła w obozie) 23. Zofia Garlicka (zmarła w obozie) 8. Jadwiga Kobierska (zmarła w obozie) 16. Pro Memoria. Obóz miał być wraz z pozostawionymi w nim więźniami wysadzony w powietrze i podpalony.Nowakowska i Krzemińska50. Wiktoria Hellwig (dentystka) 10. Celina Choynacka 6. Stefania Perzanowska 27. Janina Mokrzycka 25. Irena Białówna 3. Janina Kowalczykowa 21. 18 . dr Irena Konieczna.

Janina Węgierska-Paradecka Ponadto w bloku eksperymentalnym nr 10 w obozie macierzystym (Auschwitz I) oraz w Instytucie Higieny SS pracowały: 1. ………. Janina Kowalczykowa. Margita Schwalbová (Słowaczka) 14. Wanda Starkowska (zmarła w obozie) 32. Alina Brewda. Tamara Grünbergowa (Słowaczka. Ella Lingens (Austriaczka) 11. Francuzka. Salomea Mins 19 .Białostocka Lekarki więźniarki innych narodowości pracujące w „szpitalu” obozowym dla kobiet w Birkenau: 1. Zina Rosenmerk (Francuzka) 9. Paulina Szpolańska 33.28. Nina Fiedorowna Charłamowa (Rosjanka) 6. Bożena Teichnerowa (Słowaczka) 15. Adelajda Hautval (Francuzka) 7. Halina Socharska 31. Dorota Lorska (w obozie jako Sława Klein) 3. zmarła w obozie) 10. Maie Politzer (Francuzka. 2. Żenia Nocznikowa (Rosjanka) 4. Lubow Jakowlewna Ałpatowa (Rosjanka) 2. Olga Nikiticzna-Klimenko (Rosjanka) 3. Aleksandra Ładiejszczikowa (Rosjanka) 5. Maria Wiktoria Werkenthin (zmarła w obozie) 34. zmarła w obozie) 16. Alina Przerwa-Tetmajer 29. Zdena Nedvédová (Czeszka) 12. Margita Erneiová (Czeszka) 13. Danielle Casanova (dentystka. zmarła w obozie) 8. Sawicka 30.

potwierdzał w składanych wyjaśnieniach. Warszawa. Polakom i Żydom.1941. Kiedy w maju 1941 roku odbywała się konferencja poświęcona „nowym metodom sterylizacji niepełnowartościowych kobiet” sam Ernst Grawitz.” w „Okupacja i medycyna. s. którą można by zastosować przeciwko wrogom Rzeszy Niemieckiej. Frankfurt am Main. Warszawa 1963. w Reimund Schnabel “Macht ohne Moral. sicher. Mielke „Nieludzka medycyna. Dlatego też już w 1941 roku profesor Carl Clauberg. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970”. były kierownik ośrodka eutanazji w Grafeneck i w Sonnenstein oraz członek komisji lekarskiej zajmującej się selekcją do komór gazowych więźniów obozów koncentracyjnych. cyt.2. 1957.266 Tłumaczenie fragmentu pochodzi z Ernst Klee „ Auschwitzmedycyna III Rzeszy I jej ofiary” Kraków. s. oskarżony Rudolf Brandt. za Jan Sehn „Niektóre aspekty prawne tzw. ginekolog z kliniki uniwersyteckiej w Królewcu otrzymał dotacje na „badania dotyczące polityki ludnościowej i problemu wschodniego” od Niemieckiego Komitetu Badań Naukowych (Deutsche Forschungsgemeinschaft . iż akcja biologicznego wyniszczenia ludzi poprzez sterylizację i kastrację miała objąć poza Żydami także narody słowiańskie52. eksperymentów lekarzy SS. Tuż przed jego przybyciem do obozu. k. Dokumenty procesu norymberskiego przeciw lekarzom. jesienią 1942 roku doświadczenia nad sterylizacją za pomocą promieni Roentgena rozpoczął dr med. były komendant obozu oświęcimskiego. 20 . pewnej. Eine Dokumentation über die SS”. szef służby zdrowia SS i policji. którzy nie byli 51 Dokumenty procesu lekarzy w Norymberdze. jak Rosjanom. t. 37. 15 cyt. 300 52 Proces załogi Oświęcimia. Skutkiem owej rekomendacji było oddanie do dyspozycji Clauberga więźniarek obozu koncentracyjnego w Auschwitz-Birkenau celem wykonania serii eksperymentów sterylizacyjnych. niezauważalnej i masowej sterylizacji („schnell. 54 List Grawitza do Himmlera z 29.Doświadczenia nad masową sterylizacją 2. s. W tym celu należało opracować metodę szybkiej.1.(…) Siła robocza osób sterylizowanych mogłaby być przez Niemcy wykorzystana. podczas gdy rozrodczość tych ludzi byłaby zniesiona. zeznawał iż „Himmler był w najwyższym stopniu zainteresowany opracowaniem taniej i szybkiej metody sterylizacyjnej. unauffällig und massenhaft”)53. SS-Sturmbannführer Horst Schumann. Wprowadzenie W trakcie powojennego procesu zbrodniarzy wojennych w Norymberdze. 249 53 Himmler wyraził zgodę na badania z udziałem więźniarek żydowskich w trakcie konferencji w kwaterze głównej Hitlera na początku lipca 1942 roku.51” Także Rudolf Höss. porucznik Luftwaffe.05. 1971. DFG) dzięki którym stał się wkrótce ekspertem w dziedzinie nieoperacyjnej sterylizacji kobiet za pomocą środków drażniących.” PZWL. 2005. zaproponował w liście do Himmlera aby profesor objął stanowisko kierownika instytutu badawczego „zlokalizowanego w lub pod Chorzowem i przyłączenia do niego kobiecego obozu koncentracyjnego”54. pełnomocnik Hitlera do spraw służb sanitarnych i służby zdrowia. za: A Mitscherlich i F.

jak i uszkodzenia narządów wewnętrznych min. „Szły one pochylone i trzymały się za brzuchy. APMAB. s. 2. „Po zabiegu takim wiele kobiet wymiotowało 58 ”. Kabina służyła do sterowania aparaturą. „przedłużenia obozu” w sąsiedztwie obozu macierzystego w Oświęcimiu. Wstęp do bloku był zabroniony nawet dla niezatrudnionych w nim esesmanów. 57 Stanisław Kłodzioski „Sterylizacja i kastracja promieniami Rentgena” w „Okupacja i medycyna. Więźniowie widywali je prowadzone pieszo do obozu w Oświęcimiu. skąd pojedynczo prowadzono ich do sali zabiegowej. 1971. Naprzeciw aparatów umieszczono kabinę izolowaną blachą ołowianą z szybką od przodu. a personel pomocniczy nocował na miejscu.59” W wyniku stosowania wysokich dawek promieniowania dochodziło do powstania ran oparzeniowych okolicy podbrzusza i pośladków oraz ich wtórnego zakażenia.” Głosy Pamięci. Od marca 1943 roku eksperymenty Schumanna i Clauberga kontynuowano w bloku 10 na terenie obozu macierzystego w Oświęcimiu56 a od maja 1944 stację eksperymentalną przeniesiono do bloku nr 1 na terenie tzw. Nieprzydatne do dalszych badań kobiety uśmiercano. 2008. za I. Jednorazowo naświetlał przeciętnie około 30 osób. Proces Hössa. Tam siadali na specjalnych dostawkach połączonych z aparatami rentgenowskimi lub stali pomiędzy nimi. Oświęcim. tzw. 56 Clauberg rozpoczął doświadczenia w baraku 30 od 28 grudnia 1942 roku. Naświetlanie trwało od kilku do kilkunastu minut. położonym w obrębie kobiecego „szpitala” w Birkenau. Utworzenie pierwszej stacji eksperymentalnej na terenie obozu. ”stację rentgenowskiej sterylizacji” wyposażoną w dwa aparaty rentgenowskie firmy Siemens (tzw. 2. zwykle 2 do 3 razy w tygodniu. k. s. 2008.2. Eksperymenty medyczne w KL Auschwitz. 2. s. akcja 13f14).2. W kilka tygodni po naświetlaniach usuwano operacyjnie naświetlane jajniki w celu histopatologicznej weryfikacji eksperymentu oraz celem ustalenia optymalnej dawki promieniowania. Eksperymenty medyczne w KL Auschwitz” Głosy Pamięci. 55 59 Ibidem 21 . 55 Irena Strzelecka „Zbrodnicza medycyna. t. cz. jelit. Pierwsza stacja eksperymentalna mieściła się w drewnianym baraku numer 30. cz. 81-83 cyt. 10. Dawkę promieniowania regulował osobiście Schumann. Strzelecka „Zbrodnicza medycyna. Przydzielono mu odpowiednią ilość więźniarek oraz więźniów do celów eksperymentalnych oraz udostępniono specjalnie do tego celu urządzone pomieszczenia w bloku 30 w Birkenau. Barak składał się z izby mieszkalnej dla więźniarek zatrudnionych w rewirze i z poczekalni połączonej z salą.45. gdzie znajdowały się dwa aparaty rentgenowskie57. Oświęcim. 58 Fragment zeznania Michała Kuli w trakcie procesu Hössa. Rentgenbombe)55. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970” Warszawa. Więźniowie i więźniarki doprowadzeni do stacji Schumanna oczekiwali nago na wywołanie w poczekalni.zdolni do dalszej pracy (tzw.

po ściągnięciu kulociągiem części pochwowej wstrzykiwano pod ciśnieniem do macicy. 1980. w zakręconych butelkach o pojemności ok. apteka. wybrane osobiście przez Clauberga. Po zebraniu wywiadu. najchętniej spośród młodych matek. a po niej dr Janusz Mąkowski). malarią oraz badania serologiczne nad nową metodą określania grup krwi. „płyn Göbbla” ( dostarczany przez dr farm. kierownik oświęcimskiej filii Głównego Instytutu Higieny Waffen SS i Policji. Równocześnie ze wstrzyknięciem środka drażniącego podawano środek cieniujący tzw. pokój lekarzy i pokój pielęgniarek. 61 Mieczysław Kieta „Instytut Higieny SS i Policji w Oświęcimiu” Przegląd Lekarski Oświęcim. 22 . Pierwsze piętro zajęły w drugiej połowie kwietnia więźniarki żydowskie przeznaczone „do celów doświadczalnych” (Häftlinge für Versuchszwecke). Johanesa Paula Göbbla. szczególnie niebezpieczne dla życia. Prowadził eksperymenty medyczne nad zastosowaniem środków narkotycznych w czasie przesłuchao. pod pozorem badania ginekologicznego układano więźniarkę na fotelu ginekologicznym i we wziernikach łyżkowych.3. które nie utraciły w obozie miesiączkowania. W tym okresie trwały jeszcze na parterze bloku prace remontowe nad przystosowaniem i wyposażeniem sali do badań ginekologicznych wyposażonej w aparat rentgenowski. na terenie którego znajdowała się „ściana śmierci”60. Na parterze bloku urządzono laboratorium serologiczne dla celów badawczych lekarza SS dr Bruno Webera (ostatnia sztuba na końcu korytarza po prawej stronie)62. lekarz obozowy w obozie kwarantanny męskiej w Brzezince. Eksperymenty Clauberg wykonywał osobiście. Analiza ocalałej dokumentacji medycznej pozwoliła ustalić. doświadczenia nad durem wysypkowym. Uruchomiono także małe laboratorium analiz klinicznych krwi. Prócz pomieszczeń przeznaczonych dla celów „badawczych” znajdowały się tam: toalety. moczu i kału. „Bloku Śmierci” i połączonym z nim wspólnym podwórzem. w obozie macierzystym w Oświęcimiu Blok 10 był dwupiętrowym budynkiem znajdującym się w sąsiedztwie bloku 11. za pomocą cewnika lub aparatu Schultzego. Były to zwykle młode kobiety. Pracę w laboratoriach rozpoczęto 8 kwietnia 1943 roku.Obersturmbahnführer dr Bruno Weber. nr 1. środek drażniący tj.5%-10% roztwór formaliny . s.172 62 SS . pracownika firmy Schering-Werke. Eksperymenty sterylizacyjne przeprowadzane na bloku 10. iż „były to olejowe środki cieniujące. tzw. suszarkę i mikrotom (prowadziła je początkowo dr Janina Kowalczykowa. Sąsiednie pomieszczenie przeznaczone na laboratorium histopatologiczne wyposażono w mikroskop.2. 300 cm3) dla kontroli radiologicznej drożności jajowodów oraz przebiegu samego eksperymentu. powodujące zatory w wypadku przejścia do 60 Okna bloku 10 wychodzące na te stronę były zamknięte i zabite deskami tak aby więźniarki przebywające w salach od strony podwórza nie mogły obserwowad egzekucji. Pod koniec 1942 roku blok 10 został opróżniony z więźniów i poddany częściowej przebudowie61.

na których zakończono doświadczenia.07. Js 18/67 GStA Ffm. s. do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu została przeniesiona z obozu na Majdanku lekarz ginekolog ze Szpitala na Czystem w Warszawie . 1970. 423 65 Oświadczenie dr Eduarda de Wind. „tak okropny. Po wykonaniu wstrzyknięcia pojawiał się silny. ”nosicielem tajemnicy” (Gehemnisträger) – więźniem. a tym samym bezpłodności. s. nr 1. powiedziała: „Widocznie jest mi przeznaczone. Pożądanym efektem eksperymentu było uzyskanie przewlekłego. Cyt. s. pozostawały na bloku 10 przez 5 do 6 tygodni w celu obserwacji wyników. Cyt. Jednakże w wyniku przenikania podawanych środków do układu krążenia dochodziło do ciężkich zaburzeń ogólnoustrojowych i śmierci poddawanych eksperymentom kobiet. 2008.122. trzy do sześciu razy na tych samych kobietach. Postępowanie Js 18/67 GStA Ffm. s. iż celowo wprowadził Himmlera w błąd twierdząc. s. „Takie eksperymenty były przeprowadzane w odstępach trzech do czterech tygodni. także personel lekarskopielęgniarski ewakuowanego w kwietniu z getta warszawskiego Szpitala na Czystem. Ponadto twierdził. za Ernst Klee: „Auschwitzmedycyna III Rzeszy I jej ofiary” Kraków 2005. 7 czerwca 1943 roku. a nawet 1000 kobiet 66 ”. Lublin. Ibidem s. że mam przeżyć obóz.” Głosy Pamięci cz. były wysyłane na śmierć do Brzezinki”65. że iniekcje powodowały „ból bez znaczenia” ponieważ Göbbel dodawał do roztworu kokainę. akcji „Erntfest”. że siostry (więźniarki) musiały siadać na rękach ofiar”64. zostali rozstrzelani niemal wszyscy żydowscy więźniowie Majdanka. Wkrótce potem. Eksperymenty medyczne w KL Auschwitz. 23 .67” Jesienią 1943 roku. 63 Obszernie na ten temat w artykule lekarza ginekologa. 424 68 Stefania Perzanowska „Gdy myśli do Majdanka wracają.1956. 1976. za Irena Strzelecka „Zbrodnicza medycyna. Postępowanie Js 18/67 GStA Ffm cyt.68” Istotnie tak się stało.”. Miało to bezpośredni związek z prowadzonymi w Auschwitz doświadczeniami sterylizacyjnymi. Jeżeli nie uzyskano pełnej niedrożności zabieg powtarzano. 9 67 Zeznanie Clauberga z 19 listopada 1955 roku. wstrzykując roztwory o większym stężeniu.424 66 List Clauberga do Himmlera z dn. na bezpośrednie polecenie szefa Urzędu D III w SS – WVHA. byłego więźnia KL Auschwitz-Birkenau dr Czesława Głowackiego „Z dokumentacji zbrodniczych doświadczeo Carla Clauberga. w ramach tzw. który wie zbyt wiele by mógł przeżyć. która działała znieczulająco. ale zanim została wyzwolona w maju 1945 roku. przyszło jej pełnić funkcję lekarza w Oświęcimiu oraz zostać mimowolnie tzw. Więźniarki które przeżyły zabieg. zarostowego zapalenia jajowodów. Po wojnie Clauberg zeznawał w trakcie swojego procesu. Kiedy wiadomość ta dotarła do ocalałej z masakry dr Brewdy. 85-90 64 Zeznanie Rosaline de Leon z 26. była bezpłodność.krwiobiegu i jam ciała”63. palący ból w podbrzuszu.” Przegląd Lekarski Oświęcim. Oświęcim. bez daty. 2. za za Ernst Klee: „Auschwitz-medycyna III Rzeszy I jej ofiary” Kraków 2005. Te kobiety. a ”jedynym uszkodzeniem jakie mogło wystąpić.dr Alina Brewda. że jego metoda jest „już prawie całkowicie opracowana” i „że jeden wprawiony lekarz w odpowiednio urządzonej placówce i przy pomocy 10 osób personelu pomocniczego będzie mógł najprawdopodobniej przeprowadzić w ciągu jednego dnia sterylizację kilkuset.

J. Eduard Wirths. 24 . SS. Zwykle chodziłam na piętro przynajmniej raz dziennie.Sturmbannführer. którym pobierano krew i badano ślinę i młode Greczynki należące do doktora Schumanna. 123. a wysoka dawka promieniowania została im zaaplikowana bez koniecznej ochrony i niefachowo. Minney „I shall fear no evil – the story of Dr Alina Brewda”. że były poddawane bardzo brutalnemu traktowaniu. Greczynki bały się rozmawiać o czymkolwiek – były przerażone. Zbadałam je i stwierdziłam. a one opowiedziały mi. że oparzenia były spowodowane głębokim promieniowaniem rentgenowskim. To było okropne. Były tam „przypadki” doktora Wirthsa. Oparzenia były głębokie. 1966. ale co się z nimi stało – nie wiedziały. William Komber 46 Wilton Place. które były wysyłane do miejskiej kliniki ginekologicznej w Hamburgu-Altonie gdzie dyrektorem był wówczas prof. Dwie spośród tych dziewcząt miały blizny pooperacyjne na podbrzuszu. Jakkolwiek stanowisko blokowej było źródłem obozowych przywilejów to dopuszczenie do pilnie strzeżonych tajemnic niosło ze sobą przekonanie o nieuchronnej śmierci każdego „ich nosiciela”. Robiłam dla nich co mogłam69. główny lekarz garnizonu Eduard Wirths70 polecił aby brała ona udział w badaniach ginekologicznych więźniarek oraz przyznał jej prawa blokowej. London. W tym czasie na bloku 10 przebywało około 400 żydowskich kobiet różnych narodowości oraz grupa 25 aryjskich więźniarek-prostytutek. Miałam wrażenie. Trzy spośród nich stanowiły szczególnie ciężkie przypadki. że dziewczęta zostały prawdopodobnie poddane naświetlaniu jajników. W wywiadzie udzielonym po wojnie dr Brewda wspominała: „Na pierwszym piętrze znajdowało się dwieście więźniarek podzielonych na grupy należące do różnych lekarzy. Powiedziały mi także o innych greckich dziewczętach z Salonik. s.” Wkrótce po przybyciu dr Brewdy na blok 10. Własna prycza do spania oraz opieka mieszkającej w tym samym bloku dr Dora Klein. Badania prowadzone przez Wirthsa dotyczyły wykrywania raka szyjki macicy. kobiety. którym doktor Clauberg wstrzykiwał drażniące płyny do wnętrza macicy. że cierpią z powodu poparzeń.Po krótkim pobycie w rewirze obozu kobiecego w Brzezince dr Brewda została skierowana do obozu macierzystego i przydzielona do pracy w bloku 10. które potraktowano w ten sam sposób wcześniej. Zapytałam dziewczęta o to. Niezwłocznie po odzyskaniu sił dr Brewda stanęła do pracy. Wkrótce po przybyciu przeszła ciężkie zapalenie płuc. Po dokładnym zbadaniu blizn oraz oparzeń zdałam sobie sprawę. Hans 69 R. tłumaczenie własne 70 Dr med. W trakcie przeprowadzanej kolposkopii pobierano wycinki do badania histopatologicznego. umieszczonych tam w celu wykrycia ewentualnych chorób wenerycznych. naczelny lekarz garnizonu SS w Oświęcimiu. Ich skóra pokryła się jątrzącymi pęcherzami i owrzodzeniami. „króliki doświadczalne” doktora Webera. sprzyjały szybkiemu jak na warunki obozowe wyzdrowieniu. Po kilku dniach kilka z nich zdecydowało się powiedzieć mi w swoim żydowsko-hiszpańskim dialekcie przypominającym francuski. że zabrano je do ciemnego pokoju i stamtąd wyszły już poparzone.

nie żyłabym. bezsilna wobec bólu i głodu swoich podopiecznych poszukiwała bezskutecznie pomocy. W tym najważniejszym momencie mojego życia była przy mnie Nie zapomnę tego do śmierci. Każda z dziewcząt była całkowicie świadoma podczas operacji ponieważ stosowano u nich znieczulenie dolędźwiowe. APMAB.63-64 73 Zygmunt Zonik ”Przerwane dzieciostwo. Ponieważ po dwóch tygodniach odmówiła ona dalszego udziału w eksperymentach. że doktor Brewda siedziała przy mnie jak matka.s. na bloku 10 mieszkały więźniarki pracujące dla Instytutu Higieny w Rajsku. Na polecenie Wirthsa dr Brewda miała pomóc dr Samuelowi w prowadzonych badaniach. ciemnowłosa.191-192. Brakowało lekarstw. Warszawa 1982 . Tłumaczenie własne. k. Hans Hinselmann. 72 Na podstawie zeznao dr Aliny Brewdy złożonych w procesie Hössa.Hinselmann71. 74 Minney „I shall…” s.17. Skierowano ją do pracy w laboratorium Instytutu Higieny SS w Rajsku oraz powierzono prowadzenie niewielkiego laboratorium serologicznego na terenie bloku 10. który tam pracował i zainicjował te doświadczenia był Helmut Wirths. Równocześnie z personelem stacji eksperymentalnych. została odesłana do Birkenau. że uniknęła ona tragicznego losu „więźniarek doświadczalnych”. zwłaszcza wtedy gdy jej pomoc była nieodzowna. usiłując wspomóc psychicznie przerażone więźniarki.74” Dr Brewda. „Czułam ciepłą dłoń doktor Brewdy. trzydziestoletnia dr Dora Klein (po wojnie Dorota Lorska). Jej obowiązki przejął żydowski więzień dr Max Samuel. Po wielu latach dr Brewda wspominała: 71 Prof. Na samym „dnie piekła” narodziła się prawdziwa przyjaźń.lekarz psychiatrę Adelajdę Hautval. Proces Hössa. Była obecna kilkakrotnie w trakcie wykonywanych zabiegów operacyjnych. Wielokrotnie ratowała pacjentki. Zarówno „dziewczęta Clauberga” jak i „dziewczęta Schumanna” cierpiały niewyobrażalnie. była stopniowo dopuszczana do udziału w niektórych przeprowadzanych doświadczeniach. Powiedziała do mnie „Odwagi moje dziecko” Nie zapomnę tego. za co został skazany w roku 1946 na trzy lata więzienia. t. Zabiegi przeprowadzane były początkowo przez niego oraz przez przeszkoloną do tego celu więźniarkę . zwłaszcza morfiny oraz papierowych bandaży. twórca metody wziernikowania pochwy. to z uwagi na swoją specjalizację. brat Eduarda Wirthsa. Lekarzem. światowej sławy ginekolog72 . Pośród nich drobna. 25 . „Obiekty doświadczalne” wybierał z transportów dla brata osobiście sam lekarz garnizonu. Kwalifikacje medyczne sprawiły. Jakkolwiek nie miała prawa uczestniczyć w doświadczeniach prowadzonych przez innych lekarzy. w trakcie wojny wysterylizował na prośbę Gestapo nieznaną liczbę Cyganek. MON . W tym celu uzyskała dostęp do pokoju zabiegowego i zgromadzonej tam aparatury. Niemal każdą noc spędzała pomagając dr Brewdzie w opiece nad chorymi więźniarkami. Pomiędzy zabiegami nie myto ani nie wyjaławiano narzędzi toteż dochodziło do zakażeń pooperacyjnych. Dr med.” Wyd. które w trakcie zabiegu traciły przytomność lub rozwijał się u nich wstrząs. przy czym zaniedbywano podstawowych technik operacyjnych73.(…) Pamiętam. 135. aresztowana przez gestapo we Francji za działalność w ruchu oporu. Zabieg usunięcia jajnika trwał zaledwie 10 minut. Jeśli jej by tam nie było.

rozpoznał zawał serca. Rozpoczęła też praktyczne szkolenie kandydatek w ramach zorganizowanego wcześniej kursu pielęgniarskiego. Dzięki pomocy obozowego ruchu oporu do obozu kobiecego wysłano lekarzy-więźniów: dr Fejkla i dr Langbeina. wiedziałam. którego poznała podczas Wojny Domowej w Hiszpanii. „Kanady”. Jeden z nich został wysłany do Londynu i opublikowany w polskiej prasie podziemnej (tzw. 77 Dr Władysław Fejkiel. dr Brewda po trzech dniach stanęła ponownie do pracy przy chorych. po wojnie profesor Akademii Medycznej w Krakowie. Aby utrzymać kontakt. że cokolwiek się stanie ona będzie przy mnie i odda życie za dziewczęta. Tłumaczenie własne. 147. odmówił udziału w selekcjach i uzyskał w Berlinie oficjalne zwolnienie z tej funkcji. Pomimo choroby. że wizytujący blok lekarze niemieccy będą wyszukiwać ciężko chore aby skierować je do komór gazowych. którzy mieli możliwość wyboru kandydatek spośród godnych zaufania więźniarek. na rzecz którego sporządzała raporty dotyczące prowadzonych na bloku 10 i w Instytucie Higieny eksperymentów. 22. z powodu epidemii tyfusu w Brzezince. Został uniewinniony wyrokiem Polskiego Sadu Najwyższego z dn. Münch. którymi się opiekuje”. Miała równocześnie pewność. Pobyt w takim komandzie gwarantował ponadto tzw. Wkrótce trafiła ona do oświęcimskiego ruchu oporu. 75 76 Minney „I shall …” s. „Raport Sławy Klein”). obie lekarki zaproponowały zorganizowanie pielęgniarskiego kursu szkoleniowego dla więźniarek z Birkenau. Zdawała sobie bowiem sprawę. Poza doraźną pomocą udzieloną jej w pierwszych godzinach pobytu w obozie. Zabiegała aby zostały przydzielone do doświadczeń prowadzonych przez dr Müncha76 czyli do tzw.12. 26 . gdzie służyła w polowym szpitalu. że wszystkie więźniarki „czują się dobrze” ochroni niektóre z nich przed śmiercią. Już w pierwszych dniach pobytu w Auschwitz odnalazł ją Rudi Göbel. Jesienią 1943 roku.1947 roku. Były to stosunkowo nieszkodliwe doświadczenia mające na celu ocenę obecności aglutynin w ślinie i ewentualne wykorzystanie wyników do stworzenia szybszej metody oznaczania grupy krwi. W styczniu 1944 roku dr Brewda ponownie zachorowała. Dr H. Wezwany do chorej Dr Władysław Fejkiel77. Szczególnie chroniła i troszczyła się o grupę 16 francuskich kobiet . Tym samym od 17 stycznia nawiązano ponownie kontakt z obozem kobiecym.„Kleinova była idealistką. lekarz chorób zakaźnych. Zdobyła moje zaufanie od samego początku. Göbel powiadomił resztę przebywających w obozie hiszpańskich działaczy komunistycznych o przyjeździe Dory. Uważała to za swój obowiązek.komunistek z francuskiego Resistance. w obozie pełnił w tym czasie funkcję starszego w rewirze męskim (Lagerältester Krankenbau). „culagę” czyli dodatkową porcję zupy. z głęboko zakorzenioną wiarą w słuszność swoich przekonań. iż jej stanowcza postawa i uparte twierdzenie. Dzięki kontaktom dr Klein z działaczami obozowego ruchu oporu do bloku 10 zaczęły docierać lekarstwa kradzione z obozowej apteki oraz magazynów tzw. lekarz-więzień z obozu męskiego. Spuckkommando („komando plujących”). obóz kobiecy został całkowicie odizolowany od obozu męskiego. 75 Ale działalność dr Klein nie ograniczała się do pracy laboratoryjnej i lekarskiej. był zwierzchnikiem laboratorium na bloku 10. Do więźniarek odnosił się życzliwie.

Jednakże na bloku 10 pozostała dr Klein. że zostanie wkrótce powieszona. oczekiwała na przesłuchanie. do komanda pracującego w kamieniołomie. Koleżanki ogrzewały ją własnymi ciałami. Na osobiste polecenie dr Wirthsa miała podjąć pracę w jednym z nowych budynków tzw. Dr Klein wiedziała. Transport ewakuacyjny wyruszył 18 stycznia1945 roku. Przez cały okres pobytu w celi „bloku śmierci” przygotowywała się psychicznie na ten moment. podjęła pracę w obozowym szpitalu. a ona przez całą drogę błagała.Pod koniec lipca 1944 roku dr Brewda została niespodziewanie wezwana do obozowego gestapo i bez wyjaśnień wtrącona do bunkra w bloku 11. Od chwili opuszczenia obozu koleżanki niosły dr Klein na noszach. Dr Brewda postanowiła. 209/72/3 27 . Po tygodniu przeniesiono ją do obozu kobiecego w Birkenau. Wobec ogromnego zamieszania panującego w obozie. że obóz będzie ewakuowany. dr Klein ponownie zażądała aby jej nie ratować. 2. czy pozostać w obozie. Trasa wiodła przez Pszczynę do Wadowic. który miał zadecydować. Po siedemnastu dniach dr Brewda została uwolniona z bunkra i skierowana do baraku gdzie przebywały wówczas „więźniarki eksperymentalne”.Po przyjeździe na stację kolejową w Ravensbrück. by jej nie ratować. czy zgodnie z rozkazem SS mają wymaszerować. a przez pierwsze dwa dni także wody i jedzenia. W temperaturze minus osiem stopni dr Brewda wstrzykiwała przyjaciółce Prontosil (sulfonamid). Zgromadziła w tym celu niewielką ilość cukru dla chorych. „przedłużenia obozu”. Została siłą umieszczona na noszach i doniesiona do obozu. Pozbawiona wszelkiego kontaktu ze światem zewnętrznym. Nie spodobało się to jednak dr Mengele – Żydówkom nie wolno było leczyć aryjek –więc kazał odesłać dr Brewdę ze „szpitala”. Koniec roku 1944 i pierwsze dni stycznia 1945 roku wypełniało oczekiwanie na zbliżający się front. Podróż trwała osiem dni . Z powodu skrajnego wyczerpania nie była w stanie samodzielnie chodzić. Od pilnującego ją strażnika dowiedziała się. ukrycie się wydawało się możliwe. Dr Klein nadal starała się o jej powrót do obozu macierzystego. Udało się to dopiero w grudniu. że wbrew rozkazom pozostaną w obozie wraz z najciężej chorymi więźniarkami. umieszczono ją w stosunkowo „dobrym komandzie’ w szwalni. która za pośrednictwem ruchu oporu usiłowała ocalić przyjaciółkę. Gdy odzyskała siły. Miała różę twarzy i wysoko gorączkowała. czekała jednak na decyzje obozowego ruchu oporu. Niestety zostały dostrzeżone i wraz z chorymi dołączone do transportu. Sama była w tym czasie ciężko chora. Na kilka dni przed tym wydarzeniem oddała swoją dawkę cyjanku potasu. Dzięki pomocy jednej z pielęgniarek uczestniczących w kursie organizowanym w styczniu.4 „Raport Sławy Klein”78 78 AŻIH sygn. ponieważ była ona niezbędna więźniowi przygotowującemu się do ucieczki. W Wadowicach załadowano więźniarki do odkrytych wagonów. Ciężka praca fizyczna spowodowała niewydolność krążenia i tylko dzięki opiece pracującej w rewirze kobiecym dr Stefani Perzanowskiej udało się nieco poprawić jej stan.

Schumana głównie na młodych Greczynkach /wiek:15 do 18 lat/. Clauberga. I ustalało prawie u wszystkich grupę krwi /oznaczenie testu/ a przy nadających się do tego brano próby krwi. Krew służyła do przygotowania serum. pozostają jednak często późniejsze krwawienia z powodu niezręcznej techniki operacyjnej. bez trwałego uszkodzenia. Zużyte „obiekty” odsyłano najbliższymi transportami do Birkenau. W dalszej części raportu umieściłam poprawną wersję. Na pewno nie można powiedzieć co z nimi robi. pilnuje „aby na nich nie robiono żadnych innych eksperymentów”. Nie wiadomo jakie ma co do nich zamiary na przyszłość. prof. /Serum jest konieczne do ustalania grupy krwi/. Zabiegi te powtarzają się wielokrotnie /4 – 5 razy/ u tych samych kobiet w różnych odstępach czasu. Jeszcze przed czterema miesiącami dokonywał dr. Ostatnich operacji dokonał przed 3 miesiącami Dr. dr Wirthsa i Webera. Laboratorium hyg. że wstrzykuje jakiś jemu tylko znany płyn do macicy celem napełnienia jajowodów a następnie robi zdjęcia rentgenowskie. Ma to służyć do seryjnych badań dla wczesnej diagnozy raka. Dr Samuel przybrał szybkie tempo /3 lub więcej na dzień/ czego od niego nie wymagano. powinno byd Clauberga. Jest prawdopodobne. dwie dotychczas ciężko chore – reszta musi leżeć. przy pomocy niewyszkolonego personelu. Sama ta operacja jest zabiegiem lekkim. Który na tym się nie rozumie. Z pozostałych 9. Siedzi tu około 450 kobiet – pacjentek prof. Wszystkich zabiegów dokonuje sam. Samuel aby utrzymać się na posadzie dręczy wiele kobiet codziennie ginekologicznym badaniem i fotografowaniem /kolposcopia/. W ostatnich miesiącach żadnych dalszych operacji nie przedsiębrano. 175 kobiet jest w tej chwili pacjentkami prof. Eksperymentów tych od 4 –ech miesięcy nie dokonuje się. Samuel operacji na zarządzenie dr Wirthsa: wycięcie części błony śluzowej przy zewnętrznym ujściu macicy. Schumana. 79 Nieprawidłowo zapisano nazwisko. Jedna z operowanych zmarła natychmiast /prawdopodobnie wewnętrzny krwotok – błąd techniki operacyjnej/. Glansberga79. Clauberg zatrzymuje kobiety na których robi eksperymenty. /Excisio partialis portionis vaginalis uteri/. że chodzi tu o wypróbowanie nowego środka do rentgenowskich zdjęć macicy i jajowodów – co w ogóle nie jest szkodliwe.„Blok 10-ty jako blok eksperymentalny istnieje już prawie cały rok. Wiadomo tylko. Pierwsze doświadczenia /eksperymenty/ dokonywane były przez prof. 28 . Dehring na 10 dziewczętach. Eksperymenty polegały na sterylizacji przez naświetlania i dokonanej później operacji obustronnego wycięcia jajników /ovariectomia/. które na jakiś czas przedtem naświetlano.

Próby krwi brano u 150 kobiet w ciągu 6 miesięcy. Ilość wynosiła przeciętnie 100 – 150 cm. Kobiety te otrzymują dodatkową zupę i jednorazowy dodatek chleba z kiełbasą. Teraz robi się inne eksperymenty: bada się ślinę celem ustalenia elementu grupy krwi /aglutynin/. Wykonuje je dr Münch. Polegają one na doskórnych zastrzykach rozcieńczonej toksyny streptokokowej, które mają udowodnić czy w organizmie jest jakieś zapalne ognisko. Eksperymenty te są niewinne. Obecnie prowadzi się dalej a) Zastrzyki przez prof. Clauberga b) Kolposkopia przez Samuela c) Doświadczenie przez Hig. Laboratorium Ze stanowiska nauki doświadczenia te nie mają żadnego sensu. Wpływają jednak na stan zdrowia kobiet, a mianowicie: a) Pacjentki Schumanna zostają kalekami na całe życie. b) Pacjentki Clauberga subiektywnie nic nie odczuwają / poza nielicznymi wyjątkami natychmiastowej nieprzyjemnej reakcji/. Nie wiadomo co z nimi będzie jeszcze później. c) Pacjentki operowane przez Samuela nie znajdują się więcej w tym bloku – pozostałe służą do innych eksperymentów. d) Doświadczenia przeprowadzane przez Labor. Hig. Nie pozostawiają żadnych trwałych śladów”

29

3.Działalność ambulatorium szpitala obozowego
3.1. Działalność lecznicza i poza lecznicza ambulatorium „szpitala” obozowego Ambulatorium obozowe zajmowało część drewnianego baraku nr 28 zlokalizowanego w obrębie „szpitala” dla kobiet na odcinku BIa. Mieściła się tam także kancelaria szpitalna, pokój lekarza SS, laboratorium oraz punkt apteczny80. Codzienna praca w ambulatorium, polegała na wykonywaniu drobnych zabiegów chirurgicznych za pomocą prymitywnych narzędzi, przy ciągłym niedostatku leków, wody i środków opatrunkowych. Do opatrywania ran, czyraków i ropowic służyły papierowe opaski nazywane „papier bindami”, które natychmiast po założeniu przemakały, rwały się i spadały, nie chroniąc przed wtórnymi zakażeniami. Z trudem zdobyte narzędzia takie jak pęsetki czy skalpele, usiłowano wyjaławiać nad płomieniem lampki spirytusowej, płatki gazy moczono w roztworze nadmanganianu potasu lub riwanolu81. Wiele kobiet zgłaszało się do ambulatorium z powodu urazów, których doznały wskutek bicia, a nawet torturowania jak i podczas pracy, zwłaszcza w trakcie robót polowych, a także przy rozbiórce domów. Latem dominowały oparzenia słoneczne, zimą zaś odmrożenia. „(…) lekarki przekłuwały olbrzymie bąble, smarowały nogi rozpuszczonym w wodzie nadmanganianem potasu i owijały nogi papierowym bandażem.82” W ambulatorium odbywał się także codzienny przegląd więźniarek starających się o przyjęcie „do szpitala”. O tym kto zostanie przyjęty decydował lekarz SS lub naczelna lekarka Enna Weiss, a w późniejszym czasie także niektóre lekarki-więźniarki zatrudnione w ambulatorium. Doprowadzane przez blokową do ambulatorium chore musiały rozbierać się w przedsionku baraku i tam oczekiwać na „badanie” nago, ustawione na ciągu kominowym bądź „defilować” przed biurkiem, za którym siedział lekarz SS. Warunkiem przyjęcia do rewiru była wysoka gorączka. 3.2. Choroby skóry Do najbardziej powszechnych dolegliwości obozowych należał uporczywy świąd związany z chorobami pasożytniczymi skóry oraz powszechną awitaminozą. Skóra kobiet wyniszczonych była pozbawiona podściółki tłuszczowej, łuszcząca się, matowa, wręcz brązowa-szara. Zwykle pokrywały
80

Irena Strzelecka „Obóz kobiecy (Frauenlager) w KL Auschwitz-Birkenau (BIa, BIb)” Zeszyty Oświęcimskie nr 20, Wydawnictwo Paostwowego Muzeum w Oświęcimiu, 1993, s.84 81 Stanisław Kłodzioski „Apteka w obozie kobiecym w Brzezince.” Przegląd Lekarski Oświęcim, 1976, nr 1, s.92 82 Halina Witaszek „Z rewiru kobiecego Brzezinki w latach 1943-1945” Przegląd Lekarski Oświęcim, 1986, nr 1, s. 169.

30

ją liczne przeczosy oraz sączące się rany. Uczucie świądu nasilało się każdorazowo po powrocie z pracy i wejściu do baraku. Przyczyną tego faktu była reakcja na ciepło. Więźniarki stłoczone w nieogrzewanych blokach, ogrzewały się wzajemnie ciepłem własnych ciał, a przepocona i brudna odzież pełna była robactwa, głównie wszy. Większość kobiet zarażona była świerzbem, a na skórze prawie wszystkich więźniarek można było odnaleźć ślady ukąszeń pcheł, pluskiew i much. Aby zlikwidować ciągłe uczucie swędzenia , kobiety wynajdywały najrozmaitsze sposoby min. stosowały okłady z moczu. Do obozu kobiecego przemycano niewielkie ilości maści siarkowej lub maści Wilkinsona z obozu macierzystego. Nie mogło to jednak zaspokoić rosnących potrzeb więźniarek. Za wykradzione z obozowej „Kanady” kosztowności, można było zorganizować od więźniarek funkcyjnych niemiecki lek – Mitigal. Wobec stałego wzrostu zachorowań, lekarze SS w obawie o własne zdrowie, zdecydowali się dostarczać do obozu kobiecego maść przeciwświerzbowcową (Krätzesalbe). Jedną z pielęgniarek „bloku świerzbowego” była Marianna Adam. W powojennej relacji na ten temat pisała: „Kobiety chore na świerzb trafiały do nas z innych bloków, rzadko dobrowolnie, najczęściej kierowano je tutaj wśród bicia i krzyków.(…) W bloku „świerzbowym” leżały one oczywiście bez koców, po 8-12 kobiet na jednej potrójnej pryczy, co było zwykłym zjawiskiem w tym obozie. Wyżywienie i traktowanie chorych nie różniło się od warunków panujących w blokach roboczych. Blok „świerzbowy” był stale przepełniony (…). Prawie wszystkie nasze chore cierpiały prócz świerzbu na wtórne zakażenia skórne (piodermie). Nawet chore z dużymi, ropnymi zmianami na skórze nie były oddzielane od chorych ze zwykłym świerzbem, lecz razem leżały stłoczone, wskutek czego zakażenia łatwiej się szerzyły. Chore na świerzb przez wiele dni nie otrzymywały często żadnego leczenia. Blok „świerzbowy” nie miał lekarza.83” Tragiczne warunki sanitarne, ciężka praca oraz stałe napięcie psychiczne były przyczyną osłabienia odporności organizmu i zmiany typowego przebiegu chorób skórnych. Świerzb obejmował u wyniszczonych kobiet niemal całe ciało, a wskutek wtórnych zakażeń dochodziło do powstania ropni skóry tzw. „flegmonów”. Często pojawiała się róża przyranna, lecz cechy zapalenia były u osób wyniszczonych bardzo słabo wyrażone. Pomimo niejednokrotnie rozległej ropowicy, więźniarki nie były zwalniane z pracy. Dopiero gdy w wyniku uogólnienia się choroby, pojawiała się gorączka, chore mogły starać się o przyjęcie do „szpitala”. W archiwum Państwowego Muzeum AuschwitzBirkenau zachowało się zamówienie na 50 kg maści przeciwświerzbowcowej zamówionej na potrzeby „szpitala” kobiecego w Birkenau, z dnia 9 lipca 1942 roku. Stosowana była ona pod nadzorem lekarza lub sanitariusza SS, w ten sposób, że wszystkie chore ustawiano nago w kolejce, po czym pielęgniarki

83

Marianna Adam „Relacja pielęgniarki uwięzionej w Brzezince.” Przegląd Lekarski Oświęcim, 1970, nr 1, s.168-

169.

31

mówiła o tym w gorączce 85”. 32 . Dzięki wcześniejszemu szczepieniu szczepionką Weigla dr Werkenthin przeszła chorobę stosunkowo łagodnie. W tym momencie strażnik pełniący dyżur na tzw. 3. poparte odpowiednimi wynikami badania moczu lub objawami „ostrego brzucha” czy zapalenia płuc. w którym przybyła dr Wiktoria Maria Werkenthin.” Jej 84 Alina Przerwa – Tetmajer „Wspomnienie o dr Marii Werkenthin. „zwyżce” oddał kilka celnych strzałów.zgłosiły się do pracy w ambulatorium. W powojennych wspomnieniach dr Przerwa-Tetmajer pisała: „Maria była wspaniała. do obozu oświęcimskiego skierowano transport z Pawiaka. (…) nosiła się z zamiarem samobójstwa.29 86 Przerwa – Tetmajer „Wspomnienie …” s. W zamian za współpracę obiecywano szczególnie dobre traktowanie. które nie zdołały dostać się do obozowego „szpitala”. Jej niemieckie rozpoznania. na bloku 24. 85 Z.dr Werkenthin dobiegała już do rowu oddzielającego pole więźniarskie od ogrodzenia obozowego. Tragiczne warunki sanitarne oraz głód sprawiły. Dr Wiktoria Maria Werkenthin Jesienią 1943 roku.” Przegląd Lekarski Oświęcim. wstąpiła do niego. dzieląc się z nimi zawartością otrzymywanych paczek oraz roznosiła leki chorym. że po kilku tygodniach zaraziła się tyfusem plamistym. nakładem wydawnictwa „Czytelnik”. były przyjmowane bez dyskusji.3. Ryn i S. Razem z młodszą koleżanką ze szpitala dr Aliną PrzerwąTetmajer. nawet za cenę życia. W związku z prowadzonymi w obozie doświadczeniami sterylizacyjnymi za pomocą promieni rentgenowskich lekarze SS poszukiwali wśród nowoprzybyłych radiologów. Mimo to dr Werkenthin zdecydowała się nie ujawniać swojej specjalności. Podczas wieczornego obchodu. Pomimo nawoływań.1990. Mimo to dotarła do ogrodzenia i chwyciła za nie.nabierały na ręce maści i smarowały nią kolejno podchodzące więźniarki. s. prawdopodobnie halucynowała. Dziesiątki więźniarek zamiast iść do ciężkich robót ze staniem po pas w zimnej Sole znajdowały kilkudniowe wytchnienie. a Dr Białówna otoczyła troskliwą opieką.84”.” w „Szpital Dobrej Woli” Warszawa .„była przygnębiona. s. Dr Werkenthin pomagała współwięźniarkom. nr 1. po której otrzymywały brudną bieliznę. Czynność ta powtarzana była przez kolejne trzy . Koleżanki umieściły ją w izbie blokowej „szreiberki” . Kłodzioski: ”Z problematyki samobójstw w hitlerowskich obozach koncentracyjnych.252. gdy koleżanki zajęte były rozdawaniem leków. przeżywała silny lęk. Kiedy dr Przerwa –Tetmajer usłyszała krzyki : „Ona idzie na druty!86”.Haliny Skoniecznej. lekarz radiolog ze Szpitala Wolskiego w Warszawie.cztery dni w atmosferze pośpiechu. niepostrzeżenie ubrała się i wyszła z bloku. Po zakończeniu „kuracji” kobiety kierowano do kąpieli w zimnej wodzie bez mydła. Przedstawione przez nią przypadki z reguły były uznawane za nadające się do szpitala. Wobec nieskuteczności prowadzonego leczenia epidemia świerzbu w obozie kobiecym trwała do końca jego istnienia.253. jednakże pojawiły się powikłania neurologiczne . 1976. krzyków i bicia.

ciałem wstrząsnęły drgania Za chwilę pojawili się esesmani. Kazali nam ją przynieść do ambulatorium. Drobna postać w rozpiętym pasiaku zbroczonym krwią. Zwisała bezwładnie. Po rozchyleniu pasiaka zobaczyłyśmy sześć ran w okolicy serca. Ręce poparzone prądem.87” ruchu oporu, śmierć Wiktorii Werkenthin odnotowano pod datą 03.02.1944 r.88. W „wykazie zmarłych kobiet”, dokumencie sporządzonym w Birkenau przez więźniarki z obozowego

4.Dur plamisty89

4.1. Przyczyny epidemii duru plamistego Dur plamisty zwany też durem wysypkowym wywoływany jest przez riketsje (Rickettsia prowazekii). Do zakażenia dochodzi w wyniku ukąszenia przez owada-przenosiciela lub wtarcia jego odchodów w skórę. Postać choroby opisywana w literaturze obozowej to dur epidemiczny, przenoszony przez wesz odzieżową. Po kilku dniach od zarażenia na tułowiu oraz przedramionach pojawia się drobnoplamista, bladoczerwona wysypka, która w ciągu kolejnych dni rozprzestrzenia się przyjmując postać sinofioletowych plam. W wyniku namnażania się riketsji dochodzi do bakteriemii oraz objawów zapalenia naczyń i zakrzepów. Chorobie towarzyszy wysoka gorączka, dreszcze, bóle głowy i mięśni90. W obozie koncentracyjnym KL Auschwitz-Birkenau, dur wysypkowy pojawił się wraz z przybyciem 6 kwietnia 1941 roku transportu więźniów z więzienia na Zamku Lubelskim91. Pomimo izolacji chorych, choroba rozprzestrzeniła się w obozie macierzystym i była w nim obecna aż do wyzwolenia obozu. Zachorowania obserwowano także wśród osób uprzednio szczepionych szczepionką Weigla oraz osób, które przebyły w przeszłości dur plamisty. Pracujący w obozowym szpitalu dla mężczyzn, późniejszy profesor krakowskiej Akademii Medycznej Władysław Fejkiel opisywał, iż najczęstszą przyczyną zgonu w przebiegu zakażenia były powikłania mózgowe92. Epidemia duru plamistego zainicjowała szereg eksperymentów medycznych prowadzonych w celu ustalenia okresu inkubacji choroby, wyjaśnienia czy krew chorych osób może być źródłem zakażenia i jak długo pozostaje zakaźna oraz w celu wypróbowania nowych leków i szczepionek. W tym celu
87

88

ibidem Wykaz zmarłych kobiet APMAB Mat Ro t.10 nr inw.31065

89 90

Dur plamisty nazywany był w żargonie obozowym tyfusem lub flekiem (od niem. Fleckfieber). Piotr Zaborowski „Choroby tropikalne” w „Choroby wewnętrzne” pod red prof. dr hab. Andrzeja Szczeklika, Kraków, 2006, tom II, s.2080. 91 Władysław Fejkiel „Więźniarski szpital w KL Auschwitz”,Oświęcim,,1994, s.87. 92 ibidem

33

zakażano tyfusem zdrowych więźniów i więźniarki . Jedną z nich była dr Alina Przerwa-Tetmajer, która wspominała po wojnie: „Kiedyś chciano wypróbować na mnie działanie zastrzyku chroniącego przed tyfusem. Dożylnie, na siłę dostałam taki zastrzyk i na drugi dzień byłam całkowicie sparaliżowana. Sądzono, że to Heine-Medina, groziło mi spalenie (chorych na zakaźne choroby kierowano do gazu), na szczęście wezwany z Auschwitz lekarz wykonał punkcję i wykluczył podejrzewaną chorobę.(…) poszłam z Birkenau na Auschwitz, gdzie były łóżka (…) i ku ogólnemu zdumieniu esesmanów, zaczęłam się samodzielnie poruszać.93” Szczególnie tragiczne warunki sanitarne w obozie dla kobiet w Birkenau spowodowały, iż epidemia tyfusu nie została w nim nigdy opanowana. Zwłaszcza w pierwszych miesiącach istnienia obozu kobiecego w barakach odcinka BIa panował niewyobrażalny brud. Wygląd obozu bezpośrednio po przeniesieniu tam więźniarek z obozu macierzystego opisała w swoich wspomnieniach była więźniarka Seweryna Szmaglewska: „W roku 1942 Birkenau (…) to pole bagniste, ogrodzone drutami elektrycznymi. Nie ma żadnych dróg, żadnych ścieżek pomiędzy blokami, cały lagier pozbawiony wody, a równocześnie (do końca zresztą) pozbawiony jakichkolwiek ścieków. Wszelkie brudy, odchody, odpadki leżą cuchnąc i gnijąc.(…) Bielizna brudna. Z braku wody nie pierze jej się, tylko oczyszcza z insektów.94” Stały dostęp do wody miały jedynie więźniarki pracujące w łaźni („saunie”) lub kuchni. Dla pozostałych przeznaczona była woda ze studni zlokalizowanej koło budynku kuchni. Tłok jaki panował wokół powodował, że więźniarki wpadały do studni, niektóre topiąc się w niej. Myto się w rowach i kałużach, a zimą topiono śnieg. Poświęcano na ten cel także wieczorną porcję ziółek do picia. Aby wyprać bieliznę należało zdobyć nieco wody z „sauny”, której strzegła bezwzględna kapo Muskeler95. Nawet jeżeli bieliznę udało się wyprać, nie było można jej nigdzie rozwiesić celem wysuszenia bowiem natychmiast zostałaby „zorganizowana” przez inną więźniarkę. Doły kloaczne, z umieszczonymi nad nimi żerdziami do przytrzymywania się, znajdowały się poza blokami a dojście do nich wymagało czasu i siły bowiem teren otaczający baraki był grząski i błotnisty. „Ponieważ więźniarki nagminnie chorowały na biegunkę głodową, zwaną durchfall, nieraz zabrakło czasu, by dobiec do ubikacji. W takim wypadku albo kał zanieczyszczał majtki i koszulę (…), bądź też więźniarka przykucała byle gdzie, brudząc okolice bloków (…).96” Warunki sanitarne uległy niewielkiej poprawie w 1943 roku, po oddaniu do użytku budynków umywalni i ustępów97. Na 62 baraki mieszkalne obozu kobiecego przypadało w tym czasie dziesięć

93

Fragment pochodzi z zapisu spotkania z dn. 2 marca 1996 r. zorganizowanego przez Zbór Kościoła Adwentystów w Podkowie Leśnej. Pełny zapis dostępny na www.free.art.pl 94 Seweryna Szmaglewska „Dymy nad Birkenau”, Kraków, 1946, s.14,16 95 Irena Strzelecka „Obóz kobiecy (Frauenlager) w KL Auschwitz-Birkenau (BIa, BIb)”, Zeszyty Oświęcimskie nr 20, Wydawnictwo Paostwowego Muzeum w Oświęcimiu, 1993, s. 36 96 Maria Elżbieta Jezierska „Z fizjologicznych problemów bytowania w obozie.” Przegląd Lekarski Oświęcim, 1986, nr1, s.162 97 Na każdym odcinku umieszczono ponadto po jednym urządzeniu do dezynfekcji odzieży.

34

budynków sanitarnych98. Funkcyjne nazywane „damami klozetowymi”, odpowiedzialne za utrzymanie czystości w latrynach, pospieszały korzystające z nich więźniarki krzykiem i biciem lub przez wiele godzin nikogo nie wpuszczały, organizując wewnątrz „przyjęcia” połączone z gotowaniem zdobytej żywności. Była więźniarka Jadwiga Trębasiewicz opisywała następujące zdarzenie: „Gdy kiedyś wieczorem musiałam wyjść za swoją potrzebą i usiadłam na wyrżniętej w deskach jednej z dziur, w nos uderzyły bardzo domowe, kuchenne zapachy. Siedzenie z wąchaniem sprawiało przyjemność ale nie podobało się władzy tego przybytku. Zaczęły wykrzykiwać >>co tak długo siedzisz?, nażarłaś się ku… drutu kolczastego, ze srasz i srasz?<<” Z uwagi na pojawiające się zachorowania na dur plamisty u członków załogi SS oraz ich rodzin, obozowe władze sanitarne wprowadziły radykalne metody zwalczania epidemii tyfusu. Pierwszą z nich były masowe selekcje chorych „do gazu”, drugą tzw. „generalne odwszenia”. I tak pod pozorem zwalczania duru w dniu 29 sierpnia 1942 roku władze obozowe przystąpiły do likwidacji chorych i ozdrowieńców ze szpitala w obozie macierzystym w Oświęcimiu. Tego dnia do komór gazowych w Birkenau skierowano 746 mężczyzn. W dniu 5 września wyselekcjonowano na śmierć 800 Żydówek z bloku 27 w obozie kobiecym. 1 października wybrano „do gazu” 2012 więźniarek, a w dniu 3 października kolejne 1800 kobiet z obozu w Birkenau99. Kolejna masowa „wybiórka” miała miejsce 5 grudnia i pochłonęła przeszło 4 tysiące ofiar. Lekarze-więźniowie, niejednokrotnie świadomi niebezpieczeństwa zbliżającej się w rewirze selekcji, wypisywali chorych przedwcześnie lub ryzykując własne życie zatajali prawdziwe rozpoznania. Seweryna Szmaglewska, była więźniarka obozu kobiecego, wspominała: „Miałam głęboki żal do doktora Zbozienia, kiedy w grudniowy poranek 1942 r. wypisał z rewiru grupę jeszcze chyba nie rekonwalescentek i skierował je do bloków, a stamtąd zagarnięto je wszystkie do kolumn wychodzących w pole na Aussenarbeit, gdzie wypadło im ryć kilofami i łopatami zamarznięta ziemię. Była to rekonwalescencja równie trudna do przebycia, jak poprzednie tygodnie duru plamistego. Jeszcze wtedy nie znałam obozu, nie zdawałam sobie sprawy, co mieści się w słowach „selekcja na rewirze” – doktor Zbozień wiedział.100” 4.2. Tzw. „generalne odwszenia” jako sposób „walki” z epidemią duru plamistego W związku z grudniowym zarządzeniem Urzędu D II w SS-WVHA101, dotyczącym konieczności oszczędzania „siły roboczej
98

więźniów”, lekarze obozowi stanęli wobec zadania zmniejszenia

Tadeusz Iwaszko „Zakwaterowanie, odzież i wyżywienie więźniów” w „Auschwitz 1940-1945. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu.” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka, 1995, s. 41 99 Stanisław Kłodzioski „Dur wysypkowy w obozie Oświęcim I” w „Okupacja i medycyna. Piąty wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1965-1981” Warszawa,1984, s.64 100 Seweryna Szmaglewska „Sylwetki lekarzy więźniów Oświęcimia” w „Okupacja i medycyna. Drugi wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1973.” Warszawa,1975, s.209 101 Główny Urząd Administracji i Gospodarki SS (SS-Wirtschaftsverwaltungshauptamt, SS-WVHA)

35

1986. 1993.92 106 Wykaz chorób. W trakcie odwszenia więźniarki utraciły wszystkie z trudem zdobyte przedmioty pozostawione na blokach. Po wprowadzeniu na teren obozu BIa. Baraki dezynfekowano chlorem i lizolem. Wiele z nich nie przeżyło tego dnia lub zmarło wkrótce potem w wyniku zapalenia płuc i wycieńczenia. nr1. s. W dalszej części pozostawiono nazewnictwo obozowe. a opróżniony przez nie blok został poddany dezynfekcji. Miało to na celu ukrycie faktycznej przyczyny śmierci więźnia.154. Pierwsze „generalne odwszenie” miało miejsce 6 grudnia 1942 roku102. 105 Strzelecka „Obóz kobiecy…” s.” Przegląd Lekarski Oświęcim. które wpisywano do dokumentacji zmarłych znajduje się w APMAB nr mikr. Głosy pamięci cz. Szpitale w KL Auschwitz”. nr. BIb)”. 2008. lęku aż po jego najwyższy próg wdarła się w stojące szeregi nagich ciał. naczelny lekarz „obozu familijnego” dla Cyganów. Oświęcim. przekleństwa i szykany. Pomiędzy oczyszczonym. podawane były poprzez całą naszą kolumnę. w oczyszczonych barakach nie było ani sienników. 41. Zabiegom towarzyszył pośpiech. to zwykle podawano w niej fałszywą przyczynę zgonu. s. dygocących z zimna i obrzydzenia.20. Więźniarki poddano kąpieli w łaźni znajdującej się w obozie męskim na odcinku BIb. Jakkolwiek więźniowie zatrudnieni w kancelariach szpitalnych prowadzili obszerną dokumentację. Pomimo grudniowego mrozu więźniarkom przydzielono jedynie lekką odzież i kazano wiele godzin oczekiwać na dworze na ukończenie dezynfekcji103. kadzie przenoszono pomiędzy dalsze baraki. Zeszyty Oświęcimskie. 36 .3. Josef Mengele zaproponował nowa metodę walki z tyfusem. 1802/10 a jego tłumaczenie na język polski w książce Ireny Strzeleckiej „Zbrodnicza medycyna. 103 Prawidłowo powinno używad się sformułowania „dezynsekcja” jednakże w nomenklaturze obozowej używano terminu „dezynfekcja” zarówno dla czynności odkażania jak i odwszawiania. 104 Mieczysława Chylioska „Działania SS w Brzezince przeciw węzłom społeczno-socjalnym więźniów.104” Pomimo prowadzenia akcji dezynfekcyjnych zachorowalność i śmiertelność spowodowana tyfusem i skutkami jego zwalczania była olbrzymia. Była więźniarka Mieczysława Chylińska wspominała po wojnie: „Atmosfera grozy. na podstawie których można by oszacować liczbę zgonów spowodowanych durem plamistym. s. ani koców. Mengele polecił ustawić kadzie z płynem. co uchroni przed zatruciem. na które można było umierać. (…) Ostrzeżenia o konieczności wstrzymywania przy beczkach oddechu.śmiertelności w obozach koncentracyjnych. Po zakończeniu dezynfekcji. a sąsiednim barakiem.(…) W pewnym oddaleniu od nas stały dwie duże beczki z płynem dezynfekcyjnym. Jesienią 1943 roku. Jeszcze 22 października 1943 roku lekarze SS dokonali selekcji 1260 więźniarek z obozu kobiecego przy czym 394 kobiety wybrano z obozowego „szpitala105”. W tym celu skierował 600 żydowskich kobiet do komory gazowej.79. W tym celu opracowano specjalna tabelę106 „chorób. Wydawnictwo Paostwowego Muzeum w Oświęcimiu. w którym zanurzały się kolejno wszystkie kobiety z sąsiadującego bloku. W ocalałej dokumentacji obozowej zachowało się niewiele dokumentów. a odzież cyklonem. po czym przechodziły do uprzednio już wyczyszczonego baraku. Tam w obecności esesmanów więźniowie golili im owłosienie oraz przecierali ogolone miejsca szmatą zamoczoną w płynie dezynfekcyjnym. 102 Irena Strzelecka „Obóz kobiecy (Frauenlager) w KL Auschwitz-Birkenau (BIa.

Odeme (obrzęk np. a przy bramie wejściowej wartę pełniła więźniarka funkcyjna tzw. Na każdej pryczy leżało nago po kilka więźniarek.107” 4. Przed barakami leżały stosy zwłok. Dzięki ich staraniom udało się zainstalować przy kilku barakach krany z wodą oraz doprowadzić światło. drewnianych prycz z siennikami wypełnionymi trocinami oraz brudnymi od ekskrementów i krwi kocami pełnymi robactwa108. zwłaszcza leżących na górze. Mężczyźni z ekipy kierowanej przez doktora Zbozienia przemycali do „szpitala” kobiecego niezbędne lekarstwa oraz żywność. chorych nie myto. Każdy barak szpitalny. zdarzało się. Ilość przydzielanych do rewiru lekarstw (Bolus alba i tabletki przeciwbólowe) była daleko niewystarczająca.84 110 Julian Kiwała „Szpital w obozie żeoskim w Brzezince (na przełomie 1942-1943r. Wybór artykułów z Przeglądu lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970” Warszawa. s. Szpital pozbawiony był wody. Jednakże już w grudniu 1942 roku chore na dur wysypkowy pojawiły się także na bloku 27. 109 Irena Strzelecka „Obóz kobiecy…” s. Niewielka poprawa sytuacji zdrowotnej więźniarek nastąpiła kiedy w październiku 1942 roku. Körperschwäche. Herzmuskelinsuffiziens. został on otoczony ogrodzeniem z drutu kolczastego. władze obozowe skierowały do obozu kobiecego grupę więźniów – lekarzy i sanitariuszy po przebytym tyfusie plamistym. a w miarę rozprzestrzeniania się epidemii (jesienią 1943 roku) na innych blokach obozowego „szpitala”111.168 108 Przestrzeo przeznaczoną pierwotnie na boks dla jednego konia zajmowało 15 do 18 osób. s. Ich zadaniem było zaprowadzenie ładu w rewirze kobiecym oraz jego reorganizacja. tyfus plamisty.161 111 Wiosną 1943 roku barakiem tyfusowo-gruźliczym był barak 24. Szpital kobiecy umieszczono w blokach 22-24 oraz 28-29109. Torwache.(…) I tak dozwolonymi chorobami śmiertelnymi były: Herzmuskelschwäche. Alterschwäche (wycieńczenie ogólne bądź starcze)i kilka innych. nr 1. Durchfall. Bielizny nie wydawano. Jeżeli blokowe nie zapisały dostatecznie szybko numeru zmarłej chorej. Dla chorych na dur plamisty przeznaczono barak 23110.3. Gorączkujące chore dręczyło niewyobrażalne pragnienie. Racje żywieniowe były ograniczone do połowy. np. że szczury wygryzały całe fragmenty skóry zmarłym czyniąc ich identyfikację niemożliwą. Zdarzało się. Meningitis (rodzaje chorób serca i mózgu).)” w „Okupacja i medycyna. 1971.Zabroniono podawać chorobę zakaźną. 107 Halina Witaszek „Z rewiru kobiecego Brzezinki w latach 1943-1945. 37 .” Przegląd Lekarski Oświęcim. powstały z przerobionej stajni końskiej. Pierwsze próby leczenia chorych więźniarek „szpitala” obozowego dla kobiet Warunki w jakich przebywały więźniarki przyjęte do „szpitala” w początkowym okresie jego istnienia urągały godności ludzkiej. Herzklappenfehler. Aby odizolować teren „szpitala” od reszty obozu. Prycze ustawione były tak gęsto. że z trudem można było się dostać do chorych. 1986. płuc). Nieprzytomne chore załatwiały swoje potrzeby pod siebie zanieczyszczając prycze leżących poniżej. że piły brudną wodę pozostałą po umyciu podłogi lub własny mocz. często wraz ze zwłokami swych zmarłych towarzyszek. był podzielony na osiem sztub składających się z 12 trzypiętrowych.

1943 roku w Birkenau. że jest lekarką. nr.(…) Nie wolno jej było przyznać się oficjalnie.Dr Janina Węgierska 112 113 Janina Kościuszkowa „Dr Stefania Kościuszkowa. a do pracy w obozowym „szpitalu” dopuszczono lekarki-więźniarki (Häftlingsärztin) i pielęgniarkiwięźniarki. podejmuje swą pracę. „Upadała pod ciężarem dźwiganych wiader. tysiące wyczekujących jej daremnie chorych. Lagerstrasse. że chce być budzona o każdej porze nocy. lecz jakieś lekarstwo. gdy tylko ktokolwiek będzie tego potrzebował.01.” Przegląd Lekarski Oświęcim. Gdziekolwiek nocny krzyk świadczy o cierpieniu. Między wynoszeniem wiader a uprzątaniem trupów znalazła zawsze czas na zbadanie chorych ukradkiem. 4. co może się chorej przydać. 38 . Chore wiedzą o tym.2.4. Polki nie mogły jeszcze w tym czasie pełnić funkcji lekarskich zatem . wnet zjawia się dążąca w tym kierunku doktor Kościuszko.Dr Stefania Kościuszkowa Dr Stefania Kościuszkowa rozpoczęła prace w obozowym „szpitalu” jako pucerka (sprzątaczka) na nocnej zmianie bloku 24 (tzw. Doktor Kościuszko zna tajemnicę zdobywania lekarstw. postawie i wyrazie twarzy widać. Pracując w „szpitalu” obozowym prawie wszystkie zaraziły się durem plamistym. „szpital” zajmował niemal wszystkie baraki po lewej stronie tzw. Mimo wieku wdrapuje się na wysokie łóżka pod sufitem i ledwo wsparta czubkami butów i brzuchem.112” Ale dr Kościuszkowa nie ustawała w niesieniu pomocy. 42. w którym lawina śmierci zagarnia dobrą doktor Kościuszko pozostawiając setki. Drobna. 1.1. bo tylko pełniąc tę funkcję mogła pomagać swoim chorym koleżankom. Złapała ją przy tej niedozwolonej czynności „Schwester” Klara. że pełni tu swą świętą służbę.4. Po wizycie swej pozostawia nie tylko dobre rady. Kraków. Zawsze ma coś przy sobie.z trudem radziła sobie z wynoszeniem kubłów pełnych nieczystości. a po włączeniu odcinka BIb do obozu kobiecego. Czują się bezpieczne pod jej dobrotliwą opieką. organizując wodę dla chorych więźniarek oraz odwiedzając je sekretnie nocą. 1961. Nachtwacha).W 1943 roku rewir został poszerzony o dalsze baraki drewniane (w kierunku „sauny”).113” Dr Stefania Kościuszkowa zmarła 11. s. Wiele z nich zmarło w obozie. s. W iluż oczach zjawienie się tej drobnej postaci budzi ciepły blask ufności i otuchy. O wiele lżej chorować. Trud jej pracy opisała była więźniarka Seweryna Szmaglewska:„ Jej siwiusieńkie włosy i wymizerowana twarzyczka widoczne są ciągle wśród najciężej chorych. Wydała najwyraźniejsze instrukcje. obozowe władze sanitarne zezwoliły na leczenie duru plamistego. 1. Ale ze stanowiska Nachtwache nie ustępowała.62 Seweryna Szmaglewska „Dymy nad Birkenau”. niewielkiego wzrostu . Przychodzi jednak dzień. 1946. ślizgała się po rozmokłym klepisku baraku. o wiele lżej umierać pod drżącymi z troski dłońmi takiej lekarki. W jej ruchach. Wiosną 1943 roku. spoliczkowała i wyrzuciła z rewiru.

(…) Szybko.” opracował bp. Nie potrafi chodzić w drewniakach uciekających z nóg. Kraków. Upalić skórki chleba na węgiel i jeść115. skulona w ataku bólu. ruchy staja się pokraczne.3. Kiedy na kolacje będą ziółka. 117 „Macierzyoska miłośd życia. s. Do jej dyspozycji pozostawały jedynie proste metody kuracji. Podąża za wzywającą ją kobietą (…) W pustym baraku wszystko się wyjaśnia. wije się młoda dziewczyna.4.1975. której pomimo grożących wówczas kar udzielała. Dr Zofia Garlicka Dr Zofia Garlicka. Nie bała się odmówić niemieckiemu lekarzowi SS wykonywania aborcji117.(…) Spokojnie. która wydawała się pozornie surowa ale nigdy nie obojętna. Nie zaniedbywać. sprawnie bada chorą. 39 .116”Prowadziła porody w okresie kiedy obowiązywał bezwzględny nakaz uśmiercania noworodków. Pracowała w kartoflarni. Oto znowu na krótki czas odzyskała prawo do swej dawnej pracy i wiedzy.84. z palcami zgrabiałymi. Bohdan Bejze. Niosła pomoc chorym więźniarkom.114” Seweryna Szmaglewska wspomina dr Węgierską jako osobę energiczną. Za próbę leczenia chorej została dotkliwie pobita przez esesmana. Teksty o Stanisławie Leszczyoskiej. Pracowała „dniem i nocą wśród trzypiętrowych łóżek zapełnionych chorymi leżącymi po cztery (…). jednakże więźniarki szybko dowiedziały się. gdzie zagrażała selekcja i śmierć. robić masaże ciepłym garnuszkiem. że taka odmowa może kosztować ją życie. „Pod osłoną nocy szła od jednej do drugiej pryczy udzielając pomocy kobietom. s. Warszawa.” Warszawa. Drugi wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1973. 4. Jesienią 1944 roku została przewieziona do KL Ravensbrück gdzie doczekała wyzwolenia pracując w „szpitalu” obozowym. przybyła do obozu transportem z Pawiaka w dniu 14 października 1942 roku wraz z córką Zofią Jankowską.209. Oficjalnie rozpoczęła pracę na bloku 23 wczesną wiosną 1943 roku. 1946. Nie przyznawała się do swojego zawodu publicznie. oblepionymi brudem wstaje. Pomiędzy pryczami. „Ktoś przybiega do kartoflarni. plecy zgarbione bardziej niż zwykle. które zalecała chorym: „Dalej stosować to samo. że jest lekarzem i prosiły ją o pomoc. każda sekunda jest cenna. lekarz ginekolog z Warszawy. Była świadoma. 1984. do końca daje 114 Seweryna Szmaglewska „Sylwetki lekarzy więźniów Oświęcimia” w „Okupacja i medycyna. Dzieci chrzciła i oddawała matkom wiedząc jak okrutny los je czeka. stała się sobą. jest potrzebna chorej. Chore te w ciągu dnia wychodziły do pracy i najwyższym wysiłkiem woli stawały na apel.202.” Do obozowego „szpitala” dr Węgierska trafiła początkowo jako chora. wieloletnie doświadczenie kieruje dłonią i myślą dr Zofii Garlickiej.Dr Janina Węgierska przybyła do obozu transportem z Pawiaka w dniu 25 sierpnia 1942 roku wraz z siostrą Antoniną. czynność następuje błyskawicznie po czynności. Nerwowe rozmowy prowadzone są szeptem i nagle duża kobieta przewiązana szmatą zamiast fartucha. s. które próbowały swoją niemoc przetrwać bez udawania się na rewir. które przebywały poza „szpitalem”. 115 ibidem 116 Seweryna Szmaglewska „Dymy nad Birkenau”. rzeczowo. cierpliwą i rzeczową.

leży doktor Garlicka.119” Dr Zofia Garlicka zmarła 13. W tym samym czasie kryzys durowy przechodziła Seweryna Szmaglewska.1942 r. 40 ..(.) Nie odgaduje..11.zdenerwowanej blokowej wskazówki. 118 Seweryna Szmaglewska „Sylwetki lekarzy więźniów Oświęcimia” w „Okupacja i medycyna. że za trzy tygodnie wyniosą ją z baraku na noszach razem z innymi zmarłymi. że ma grypę. Dr Garlicka zdecydowała się przenieść wraz z gorączkującą córką na blok rewirowy. powtarza jeszcze raz i tłumaczy dokładnie. 42. Umrze na tyfus powrotny.207-208.118” W kilka dni później załogę kartoflarni zdziesiątkowała wysoka gorączka. 119 Szmaglewska „Dymy …” s.” Warszawa. która w swoich powojennych wspomnieniach pisała: „Tam oto.1975. wciśnięta w ciasne łóżko chorej przeżywającej kryzys tyfusu.Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1973. Pielęgnowała chorujące na tyfus więźniarki dniem i nocą. w Birkenau w kilka dni po śmierci swojej córki Zofii. Kiedy sama zaczęła gorączkować była pewna. Chorowała już wcześniej na dur plamisty i nie obawiała się zarażenia. s.

profesor Jan Olbrycht. 22 122 Ibidem s. s.1. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu.” Warszawa. że żywność wydawana więźniom obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu nie odpowiadała ani pod względem jakościowym. Odzwierciedleniem tego faktu było powiedzenie powtarzane przez esesmanów: „Porządny więzień nie ma prawa żyć dłużej niż trzy miesiące. a posiłki były ubogie w witaminy. w przeciwnym razie jest złodziejem. Ich kaloryczność wahała się w granicach 1150-1300 kcal dziennie zamiast przewidzianej regulaminem 1700 kcal dla lżej pracujących i 2150 kcal dla ciężko pracujących. okradany przez esesmanów z załogi obozowej i magazynierów.45 121 Jan Olbrycht ”Sprawy zdrowotności w obozie oświęcimskim.” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. to z autentycznych dokumentów niemieckich a przede wszystkim ksiąg Instytutu Higieny w Rajsku(…) wynika. 1995. Skrajny niedobór białka prowadził do rozwoju choroby głodowej zwykle w przeciągu trzech miesięcy122. odzież i wyżywienie więźniów” w „Auschwitz 1940-1945. s.Głód i biegunka głodowa 5. Żywienie więźniarek Przebywające w obozie dla kobiet w Birkenau więźniarki otrzymywały posiłki trzy razy dziennie. Żywność rozdzielały i wydawały więźniarki funkcyjne na bloku lub w miejscu pracy.23 41 . ani ilościowym najprymitywniejszym wymogom żywienia. 120 W orzeczeniu wygłoszonym na rozprawie sądowej przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 10 grudnia 1947 roku. 1971. Zawartość białka w dziennych porcjach była dalece zaniżona. 120 Tadeusz Iwaszko „Zakwaterowanie.121” Według ekspertyz Instytutu Higieny mięso przeznaczone dla kuchni obozowej było zanieczyszczone bakteriami kałowymi oraz znajdowało się w stanie początkowego rozkładu.5. były więzień obozu oświęcimskiego powiedział: „Jeżeli chodzi o żywienie więźniów. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970.” w „Okupacja i medycyna.” Posiłki dla więźniarek przygotowywane były na terenie obozowej kuchni z produktów dostarczonych przez magazyn gospodarczy.

Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu.48 125 Irena Strzelecka „Kobiety w KL Auschwitz” w „Auschwitz 1940-1945. czasem nieco osoloną. który informował. 1985. 20-25 g) lub łyżką marmolady buraczanej. „zupę transportową”. odzież i wyżywienie więźniów” w „Auschwitz 1940-1945. Paczki Na blankietach listów obozowych znajdował się nadrukowany fragment z regulaminu obozowego. s. 42 . Wydawano ponadto po pół litra ziołowej „herbaty” lub zwykle gorzkiej „kawy”. W rzeczywistości dostęp do kantyny był ograniczony.” Przegląd Lekarski Oświęcim. czarną kawę zbożową lub tzw. 1995. pokrzyw. „obozowej giełdzie” („szaber placu”).2. Był to zwykle kawałek chleba z niewielka ilością kaszanki. 1995. „gdyż więźniowie w obozie wszystko mogą kupić” w obozowej kantynie128. s. W miejscu pracy. Zeszyty Oświęcimskie. kiełbasy lub salcesonu.46. 1993. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. że paczki żywnościowe nie mogą być nadsyłane.Aby z niej skorzystać wystarczyło posiadać na swoim koncie marki niemieckie zdeponowane w chwili przyjęcia do obozu lub nadesłane przez rodzinę.127 Produkty były niejednokrotnie spleśniałe i nieświeże. Prawdopodobnie dodawano do niej także tajemniczy proszek „Avo” będący zdaniem niektórych więźniarek zmielonym miałem kostnym lub saletrą126 . głównie węgierskich. „Culaga” (Schwerarbeiterzulage – dodatek dla ciężko pracujących) wydawana była dwa razy w tygodniu więźniarkom ciężko pracującym oraz umieszczonym na bloku doświadczalnym.” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka.” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. Wydawnictwo Paostwowego Muzeum w Oświęcimiu. s. zwykle pomiędzy godziną 12 a 13 otrzymywały po pół litra wodnistej zupy ze zgniłych warzyw: brukwi. pasztetówki. odpadki zaś trafiały do obozowego kotła tworząc tzw. 124 Relacja Zofii Cykowiak w artykule Zdzisława Ryna i Stanisława Kłodzioskiego „Psychopatologia głodu w obozie koncentracyjnym. jarmużu lub obierzyn ziemniaków z dodatkiem niewielkiej ilości margaryny125.152. którzy zabierali w podróż różnorodne produkty żywnościowe. 300 g) ciemnego. gliniastego chleba z dodatkiem niewielkiej ilości margaryny (ok. Najlepsze z nich wędrowały do kuchni SS.Przywłaszczały sobie przy tym część przeznaczonych dla więźniarek produktów123. kaszanki lub sera tzw. s.37 128 Tadeusz Iwaszko „Zakwaterowanie. 127 Ibidem. nr 20. 5. nr 1. 126 Irena Strzelecka „Obóz kobiecy (Frauenlager) w KL Auschwitz-Birkenau (BIa. s. Skradziony w ten sposób chleb wykorzystywały do zdobycia innych. Wiosną i latem 1944 roku do obozu napływały masowo transporty Żydów. kwargla. potrzebnych im przedmiotów na tzw. Po wieczornym apelu wydawano więźniarkom po kawałku (ok. „melkę” czyli wodę z mąką. końskiej kiełbasy. Wydawanie posiłków następowało przy „akompaniamencie przekleństw i bicia sztubowych oraz walk więźniarek o zdobycie brudnej miski”124 Codziennie rano więźniarki otrzymywały niesłodzony napar z ziół. BIb)”. a w jej asortymencie znajdowały się poza 123 Niektóre blokowe okradały też dostarczane do obozu paczki.36. Do przyrządzania posiłków zużywano wszelkie odpadki żywności.

Organizowanie żywności. Wiele więźniarek dzieliło się zawartością paczek z przyjaciółkami. kiszona kapusta czy solone ślimaki oraz woda mineralna.blankietami listowymi.”Kraków. duża cebula = porcja chleba. Lagerszpracha. Zakaz nadsyłania paczek władze SS cofnęły dopiero jesienią 1942 roku w związku z pogorszeniem się sytuacji na froncie wschodnim. a obozową „walutę” stanowiła pajdka chleba. 1996. Podaję orientacyjne ceny w Brzezince: porcja culagowej. prawdopodobnie powstał on w początkowym okresie istnienia obozu dla nazwania skrajnie wycieoczonego więźnia.89-109 43 . jego numer obozowy oraz nazwę obozu. Zakaz ten obowiązywał jednakże nadal wobec Żydów oraz radzieckich jeńców wojennych. Wszelkie sposoby zdobywania jedzenia z nielegalnych źródeł nazywano w obozie „organizowaniem”. papierosami i przyborami toaletowymi niewielkie ilości produktów spożywczych takich jak: kwaśne buraki. Była więźniarka Maria Elżbieta Jezierska opisywała ten handel następująco: „ Były zwolenniczki zamiany chleba na kiełbasę (pasztetka nie miała zwolenników). niejednokrotnie podejmowanych z narażeniem życia. zwłaszcza leki. że więźniarki wzajemnie się okradały. znaczkami. uważając. za ugotowanie 129 Etymologia wyrazu „muzułman” nie jest jasna.3. Wielokrotnie przemycano jednak do obozu tą drogą zakazane przedmioty. Skrajnie wyniszczone „muzułmanki129” próbowały zorganizować sobie jedzenie grzebiąc w śmietnikach w poszukiwaniu odpadków z obozowej kuchni. Zdarzało się jednak. chwiejącego się jakby w modlitwie. W sierpniu 1944 roku władze SS upoważniły komendantów obozów do rekwirowania przesyłek zagranicznych oraz nadanych przez Czerwony Krzyż. zaczęły nadchodzić także paczki żywnościowe z Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Oprócz paczek nadsyłanych do obozu KL Auschwitz-Birkenau przez rodziny. czerwonej kiełbasy = porcja chleba. Paczki nadsyłane przez rodziny nie mogły zawierać lekarstw. Były też zwolenniczki zamiany cebuli z paczek na chleb. Było ono bezwzględnym warunkiem przeżycia w obozie dłużej niż 3-6 miesięcy. mlecz. 5. Ich zawartość miała trafiać do obozowej kuchni. s. zatapiając w smalcu. W ten sposób można było zdobyć lepsze miejsce pracy lub zyskać przychylność blokowej. Organizowanie żywności następowało także poprzez handel wymienny. Rozważania na ten temat można zaleźd w książce Danuty Wesołowskiej „Słowa z piekła rodem. że więźniarki zjadały wszelkiego rodzaju zdobytą zieleninę np. Każda z nich zawierała zgodnie z regulaminem imię i nazwisko adresata. ukrywając je w przemyślny sposób np. Rzeczy zawarte w paczkach służyły więźniarkom także do przekupienia „funkcyjnych”. 5-6 surowych kartofli = porcja chleba. Dojmujący głód sprawiał. Zdobywanie dodatkowej żywności wymagało od więźniarek ryzykownych przedsięwzięć. listów ani zdjęć. że lepiej jest brzuch zapchać niż nasycić. a niektóre gotowały nawet „rosół z żab”. Dane więźniów wymagających pomocy docierały do Czerwonego Krzyża poprzez obozowy ruch oporu.

61. s 24. s. Jednakże głód dotykał niemal wszystkie więźniarki i był niewątpliwie narzędziem zorganizowanego systemu eksterminacji. Janina Kowalczykowa uznała zbiorowe głodzenie za najbardziej masowy eksperyment dokonany na więźniach obozu oświęcimskiego 131 . prowadzącym do rozwoju tzw. że istnieją różne znaczenia głodu. Obrzęki będące wynikiem niedoborów białkowych oraz niewydolności serca 130 Zdzisław Ryn. Głód. 1984. potem wodnisto-śluzowy z domieszką krwi i ropy132. W powojennej pracy na temat choroby głodowej była więźniarka prof. „muzułmaństwa” i śmierci. samą zaś biegunkę głodową nazywano „Durchfallem”.” 5. co głoduję. W wyniku zmian zachodzących w śluzówce jelita grubego dochodziło do ciągłego. Mieczysława Chylińska) W oficjalnych dokumentach komendantury i szpitala obozowego choroba głodowa nie istniała. witamin i mikroelementów oraz równoczesnego nagromadzenia toksyn powstałych w wyniku nasilonego katabolizmu tkankowego. 24. bolesnego parcia na stolec. s. 1961. że jestem głodny to nie to samo. 1994. nie to samo. 132 Władysław Fejkiel „Więźniarski szpital w KL Auschwitz”. Stanisław Kłodzioski „Głód w obozie koncentracyjnym. słowo głód stawało się dla mnie desygnatem swej nazwy.kartoflanki – porcyjka dla gotującej albo porcja chleba. początkowo kałowy. Mechanizm ich powstawania był następstwem obniżenia poziomu białka.” Przegląd Lekarski Oświęcim. nr 1. duża cebula. Oświęcim. Klinicznymi objawami somatycznymi choroby głodowej były biegunka i obrzęki. 131 Janina Kowalczykowa „Choroba głodowa w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. 44 . Według zaleceń głównego lekarza obozowego używano sformułowania „Allgemeine Körperschwäche” (ogólne osłabienie ustroju). nr 1. Zrozumiałam.130” (była więźniarka. w obozach. duża culagowa porcja chleba = spory plaster boczku albo np. sweter. kawałek boczku. choroba głodowa i „muzułmaństwo” „Dopiero tam. co cierpię głód i nie to samo co choroba głodowa. Stolec biegunkowy stawał się płynny.4.” Przegląd Lekarski Oświęcim. porcja chleba = koszula itp.

Drugi wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1973”. 1971. „muzułmaństwo” – stan skrajnego wyniszczenia fizycznego i ostatecznej prostracji psychicznej134. Na skutek zmian somatycznych występowały również zaburzenia psychiczne. koce. 45 . Warszawa. grupa dr Zbozienia) miała za zadanie reorganizację obozowego „szpitala” dla kobiet w Birkenau.)” w „Okupacja i medycyna. Stanisław Kłodzioski „Psychopatologia głodu w obozie koncentracyjnym. nr 1. jeden z pielęgniarzy. Julian Kiwała. Towarzyszyły mu natrętne myśli i sny o jedzeniu. Temperatura ulegała obniżeniu. W pierwszej fazie choroby głodowej dominowały objawy pobudzenia psychoruchowego wyrażające się stałym poszukiwaniem pożywienia.lokalizowały się u chodzących więźniarek na stopach. ubrania i buty. a typowe choroby wewnętrzne i zakaźne zmieniały swój obraz i przebieg utrudniając ich rozpoznanie. napisał: (…) próbowaliśmy zorganizować specjalistyczne bloki w zależności od rodzaju chorób. 134 Zdzisław Ryn i Stanisław Kłodzioski „Na granicy życia i śmierci. organizowano prześcieradła. ale koncepcję tę szybko zarzuciliśmy sami z obawy przed ukazaniem władzom SS faktycznego stanu liczbowego poszczególnych chorób.155. Skóra stawała się szorstka i łuszczyła się. łyżki. wyraźne zwłaszcza w początkowym i końcowym okresie choroby133. oddech był zwolniony do 10 na minutę. s. Chore mówiły cicho i powoli.41-55. Studium obozowego muzułmaostwa” Przegląd Lekarski Oświęcim. 136 Maria Nowakowska „Szpital kobiecy w obozie Oświęcim-Brzezinka” w „Okupacja i Medycyna. występowały trudności w rozumieniu i zapamiętywaniu . Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970”. 1975. „sztuba biegunki (…) to był cuchnący kąt ledwie oświetlony jedną żarówką. a u leżących na twarzy i w okolicy pośladków.27. 1983.” Przegląd Lekarski Oświęcim. 5. Pod pozorem troski o te drugie.135” W baraku 24 umieszczano chore na biegunkę oraz chore więźniarki funkcyjne narodowości niemieckiej. 1985. Ostatnią fazą choroby było tzw. Z powodu dręczącej chore biegunki głodowej niektóre z nich trafiały na blok tzw. Mimo to tzw. Blok 24 tzw.51. „durchfallowy” w początkowym okresie istnienia „szpitala” Oddelegowana jesienią 1942 roku z obozu macierzystego grupa więźniów lekarzy i pielęgniarzy (tzw. Włosy matowiały i wypadały. s. intelektualnych i emocjonalnych. Tok myślowy stawał się ociężały. miski.136” Funkcję 133 Zdzisław Ryn. pojawiało się zobojętnienie i rozpacz. Opóźnione reakcje na wydawane polecenia oraz fizyczna ociężałość były traktowane jako „lenistwo” lub wyraz sprzeciwu przez co narażały więźniarki na kary i szykany. s.5. 135 Julian Kiwała „Szpital w obozie żeoskim w Brzezince (na przełomie 1942-1943 r. Często bezwiednie oddawały mocz i kał. „durchfallowy” gdzie zwykle umierały z powodu wyniszczenia lub w wyniku przeprowadzanych selekcji. dominowała hipotonia i bradykardia. wiszącą na środku baraku. W fazie drugiej następowało ogólne spowolnienie czynności psychicznych. a także iluzyjne postrzeganie jedzenia w miejscach gdzie go nie było. Wyczerpanie sił obronnych organizmu sprzyjało zakażeniom. podudziach i udach. Warszawa. s. Zainteresowania koncentrowały się wokół przeżywanych dolegliwości somatycznych. Ruchy stawały się niezborne powodując częste upadki.

Po „urzędowym obchodzie” badano nowo przybyłe więźniarki i przydzielano do odpowiedniej sztuby. W południe przynoszono chorym zupę. „Przez większość chorych nadejście lekarki było wyczekiwane z drżeniem serca.57. 1980. W związku z dopuszczeniem wiosną 1943 roku do pracy w obozowym „szpitalu” lekarek-więźniarek została jako pierwsza Polka przydzielona na blok 24 w charakterze lekarza. zaczynał wypoczynek od hałaśliwych rozmów.53. kończący w tym czasie pracę. 1986.blokowej pełniła tu Schwester Klara.6. by zamienić z nią choć kilka słów i usłyszeć coś pokrzepiającego. „Po rozdaniu wieczornych ziółek (…) powinna być cisza nocna.140” Ogrom pracy uniemożliwiał pomoc wszystkim więźniarkom (było ich wówczas na bloku przeciętnie 700). Czynnościom tym towarzyszyły krzyki i ordynarne wyzwiska jakimi pielęgniarki obrzucały chore i siebie nawzajem. Personel dzienny. czyli godzina ciszy. wykonywała codzienne opatrunki i rozdawała lekarstwa.49. 139 Stanisław Kłodzioski „Prof. nr 1. Marzyły. Będąc w ciąży była u kresu sił. który nigdy nie badał chorych. wodę przeznaczoną wyłącznie dla siebie więźniarki zmuszone były „kupować” u „pflegerek” za zawartość swoich paczek137. 1986. kierownik Instytutu 137 138 Janina Komenda „Lager Brzezinka. s.”138 5.” Warszawa. W opiece nad chorymi pomagały jej trzy żydowskie lekarki z Berlina139. Ponieważ trzeba było ją nosić z odległej „sauny”. Dzień pracy na bloku 24 rozpoczynał się o czwartej rano donośnym gwizdkiem blokowej. po zjedzeniu której obowiązywała tzw. Dr Janina Kowalczykowa.198. a jedynie zwracał uwagę na porządek i przyjmował raport o stanie chorych. Mimo to dr Kowalczykowa starała się ratować chociaż niektóre chore.” Warszawa. W tym czasie dr Weber. Wieczorem wydawano „ziółka” oraz przydział sucharów lub chleba. Rozpoczynano także rozdawanie leków najbardziej potrzebującym oraz wykonywano opatrunki. 46 . Opiekę pielęgniarską stanowiły wówczas niemieckie prostytutki oraz więźniarki bez jakiegokolwiek przygotowania medycznego. Dwa razy w tygodniu chore otrzymywały „culagę” pod postacią kawałka kiełbasy bądź sera. Silniejsze więźniarki siłą ściągano z łóżek i kazano słać im prycze. Janina Komenda „Lager Brzezinka. 1986. Janina Kowalczykowa. Lagerruhe. Około godziny 10-11 na bloku pojawiał się lekarz SS. s. Wynoszono nieczystości oraz porządkowano barak przed nadejściem lekarza SS. 140 Janina Komenda „Lager Brzezinka. Po wytrzepaniu koców i sienników chore otrzymywały do umycia się miskę z wodą. Chore przestawały dla nich istnieć. Niektóre z nich wykazywały troskę o chore. wpisując fałszywe rozpoznania lub wypisując więźniarki ze „szpitala” przed planowaną selekcją. gotowania jedzenia i śpiewów. Było jednak odwrotnie. Prócz przyjmowania nowych chorych.” Warszawa. s. która bezlitośnie okradała chore więźniarki z przydziałów chleba i zawartości paczek. Otrzymała numer obozowy 32212 i została skierowana do bloku kwarantanny (blok 14). Dr Janina Kowalczykowa przybyła do obozu transportem z więzienia na Montelupich w Krakowie w dniu 28 stycznia 1943 roku. nawoływań. s. inne zupełnie zaniedbywały swoje obowiązki.” Przegląd Lekarski Oświęcim”.

W końcu kwietnia 1943 roku skierowano do pracy w rewirze dr Irenę Białównę. Przydzielona została do bloku 24. 1979. Ponieważ w kwietniu 1943 roku rewir stał się jednostką autonomiczną organizacyjnie. zastępując dr Kowalczykową przeniesioną wówczas do obozu macierzystego w Oświęcimiu. Dr Irena Białówna. nr 1. co sprawiło. a jedynie prosiła personel o pomoc. 141 Janina Kowalczykowa „Dziesiąty blok. opisała szczegółowo wygląd i przeznaczenie bloku 10 oraz wykonywane tam eksperymenty medyczne 141. Przebywając w „szpitalu” unikały one okrutnego traktowania przez nadzorczynie (tzw. Fragmenty pamiętnika lekarza obozowego w Oświęcimiu. aufzejerki). O odmowie nie było mowy.7. 9. Pomimo znaczącej poprawy warunków.” Jakkolwiek poprawa w zakresie zaopatrzenia w leki. apeli oraz pracy fizycznej142. r. Równocześnie władze obozowe wstrzymały uśmiercanie chorych zastrzykami fenolu oraz zaniechały selekcji chorych do komór gazowych. która nie dysponuje wodą do mycia chorych ani czystą bielizną. W sporządzonej po wojnie publikacji. gdzie miała stale przebywać w domu i nadal wykonywać badania histopatologiczne dla lekarza SS dr Webera. W chwili objęcia przez nią funkcji lekarza bloku biegunkowego w obozowym „szpitalu” pracowały już: dr Janina Węgierska. zajmując kolejne bloki wokół których ułożono pierwsze chodniki. dr Białówna od pierwszego dnia pracy rozpoczęła reorganizację pracy na bloku 24. że jest lekarzem. Zdając sobie sprawę jak ciężka jest praca pielęgniarki. żywność czy bieliznę nie była realnie możliwa. t. Obszar zajmowany przez „szpital” stopniowo poszerzał się. dr Zdena Nedvedová oraz studentka medycyny. oznaczało to pewną niezależność w funkcjonowaniu „szpitala” oraz poprawę sytuacji chorych. Wybór padł na dr Kowalczykową. 47 . że ostatnio warunki rewirowe bardzo się poprawiły. Współwięźniowie ostrzegali ją. że jako „nosicielka tajemnicy” może zostać zgładzona po zakończeniu eksperymentów. 4. że coraz więcej więźniarek zgłaszało się tam po pomoc. słowacka Żydówka Enna Weiss pełniąca funkcję naczelnego lekarza rewiru. nigdy nie podnosiła głosu ani nie wydawała poleceń. 5. 165.” Nauka i Sztuka. jak i w trakcie składanych podczas procesu Rudolfa Hössa zeznań. W drugim kwartale 1943 zezwolono ponadto na leczenie duru wysypkowego i gruźlicy. dr Białówna napisała po latach: „Pierwsze moje wrażenia spowodowane zetknięciem się z rewirem były – mimo uprzedniego 14-miesięcznego pobytu w więzieniu – tak odrażające. dr Ella Klein. s. Dzięki staraniom pozostawionego w Krakowie męża oraz podziemnego środowiska krakowskiego została 1 sierpnia 1943 roku przeniesiona do Krakowa. 142 Irena Białówna „Z historii rewiru w Brzezince” Przegląd Lekarski Oświęcim”. s.Higieny SS poszukiwał do pracy w pracowni histologicznej lekarza specjalisty w tej dziedzinie. iż nie mogłam uwierzyć. 80-90. Trafiła tam bezpośrednio z „sauny” po oświadczeniu. 1948.

Doktor Białówna powiększyła apteczkę. 1986. Ucichły poranne przekleństwa i wyzwiska. uważany za najgorszy.75-76. zdobyła zastrzyki i strzykawki.143” Dzięki jej staraniom chore były codziennie myte i czesane. Osobiście badała wszystkie chore umieszczone na bloku oraz skierowane do niego danego dnia.”. wzbudzający zaufanie.Dzięki stanowczej postawie zjednała sobie część pracujących tam pielęgniarek.” Warszawa.” W związku z ewakuacją obozu. Warszawa. dobry. 1986. wskutek czego po pewnym czasie. a ich bielizna i prześcieradła wyprane przez tzw. „Nie odmawiała nigdy pomocy potrzebującym. s. najbrudniejszy. Helena Włodarska przebywająca w tym okresie w obozowym „szpitalu” opisywała dr Białównę następująco: „Pamiętam jej szczupłą sylwetkę w pasiaku. do innych bloków145. na co uzyskała pozwolenie. W ten sposób dr Białówna ratowała osoby starsze oraz dzieci. Zaimponowało to nawet Niemcom. Personel pełniący funkcje zaczął lepiej i staranniej pracować.75-76. 214. Uważała. Zawsze spokojna.144” Kobiety które wyzdrowiały. imieniny czy rocznice. nasz durchfallowy blok. 1970. współczująca postawa kojąco działały na chore więźniarki. lecz mozolnie wspinała się na górne prycze i cierpliwie słuchała jęków i skarg. s. pucerki. Dr Białówna uznała.” Przegląd lekarski Oświęcim. którą ustawiła na przewodzie kominowym aby każda więźniarka mogła cieszyć nią oczy. przebywającym na innych blokach pracy czy kwarantannie. 145 Janina Komenda „Lager Brzezinka. nie okazała zniecierpliwienia czy złości. brnęła w gęstym błocie z zastrzykami czy lekarstwami. Przy pomocy doktor Białówny udało się uzyskać więcej koców. prosząc – rozkazywała. troskliwa opieka. stał się blokiem wzorcowym. Coraz rzadziej spotykało się chore leżące bez koszul. że ma to olbrzymi wpływ na stan psychiczny więźniarek i tym samym przyspiesza ich zdrowienie. Zorganizowała w wigilię Bożego Narodzenia szopkę wyciętą z papieru. gdyż czystość i dbałość o chorych rzucały się w oczy. a były w obozie zagrożone. Sama jej obecność. 48 . Pod jej wpływem zaczęło powoli zmieniać się oblicze bloku. ujmujący uśmiech. Wykonywała iniekcje i opatrunki. z uśmiechem. mroźny lub dżdżysty wieczór po apelu. prześcieradeł a nawet zmianę sienników. że pomimo aryjskich papierów jej koleżanka jest w niebezpieczeństwie i zgłosiła się do lekarza SS z prośbą o jej zastąpienie. Ileż razy w ciemny. Helena Włodarska „Ze szpitala kobiecego obozu w Brzezince. Pracująca na bloku 24 więźniarka Janina Komenda napisała: „Doktor Białówna nigdy nie podniosła głosu. Wspierała wszelkie poczynania więźniarek starających się oderwać od obozowego koszmaru poprzez organizowanie symbolicznych uroczystości jak np. starała się przetrzymywać jak najdłużej w stanie chorych lub uzyskiwać dla nich przydział do pracy w szpitalu. słowa pociechy. s. które pomimo braku wykształcenia medycznego starały troszczyć się o powierzone im chore. blokowa więcej dbała o blok. nr 1. do opieki nad dziećmi przewożonymi do Konstantynowa Łódzkiego (UWZ Lager Tuchingen Konstantinow) wyznaczono jej koleżankę z uniwersytetu dr Alinę Piotrowską. Dr Białówna nie dysponowała prawie żadnymi lekami. 143 144 Janina Komenda „Lager Brzezinka.

Dzieci nie otrzymały na drogę żywności za wyjątkiem puszki mleka dla niemowląt. którzy jeszcze przez wiele lat mieli stykać się z „zagruźliczonymi Polakami”. „akcja 13f14”)146. 108. Jednakże 17 stycznia Armia Czerwona dotarła już do Łodzi i transport zawrócono w kierunku Ostrowa Wielkopolskiego. W swoim wystąpieniu podkreślał. 1971.)” w „Okupacja i medycyna. Po 5 dniach pociąg powrócił do Wrocławia skąd został odesłany do KL Gross-Rosen. Po tygodniowym pobycie w Gross-Rosen dzieci ponownie załadowano do nieopalanych wagonów i skierowano do Oranienburga i dalej do Sachsenhausen. Z powodu braku miejsc wyczerpane i chore dzieci odesłano pociągiem do obozu w Ravensbrück.1941 r.Transport składający się z 35 dzieci w tym 5 niemowląt. że walka z gruźlicą na wschodzie ma ochronne znaczenie dla narodu niemieckiego147. W Ravensbrück dr Białówna przekazała dzieci pod opiekę więźniarkom Rosjankom. Treść dokumentów norymberskiego procesu lekarzy dostarcza cennej wiedzy na temat planowanego wymordowania 230 146 Stanisław Kłodzioski „Pod pozorem walki z gruźlicą” w „Okupacja i Medycyna. 49 .75. 6.1. s. Nadzór nad nią sprawował „Komitet Rzeszy do spraw naukowego opracowania ciężkich chorób uwarunkowanych dziedzicznie lub konstytucjonalnie” z siedzibą w Berlinie. W trakcie dwutygodniowej podróży pięcioro niemowląt zmarło. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970” Warszawa. Walka z gruźlicą jako wyraz poszerzonego programu eutanazji Akcja eutanazji „nieuleczalnie chorych” (tzw. opuścił Oświęcim 17 stycznia 1945 roku. Warszawa. akcja T4) została oficjalnie wstrzymana na rozkaz Hitlera. W trakcie odbywającej się w październiku 1941 roku konferencji lekarzy hitlerowskich w Krynicy. 1971. ale faktycznie trwała wobec chorych psychicznie i niedorozwiniętych dzieci do końca wojny. Trasa prowadziła przez Wrocław w kierunku Łodzi.Gruźlica 6.X. kierownik Urzędu Zdrowia miasta Warszawy dr Hagen ostro skrytykował przedwojenne sposoby wykrywania i leczenia gruźlicy na terenach Polski. 147 Stanisław Kłodzioski „Konferencja Krynicka lekarzy hitlerowskich (13-16. a sama stanęła do pracy w obozowym „szpitalu”. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970”. Postępowanie prewencyjne było szczególnie ważne wobec faktu zasiedlania terenów Kraju Warty przez osadników niemieckich. s. Zdobyte w „akcji T4” doświadczenie i wykwalifikowany personel zostały wykorzystane do przeprowadzenia akcji uśmiercania niezdolnych do pracy więźniów obozów koncentracyjnych oraz wyniszczonych robotników przymusowych ze wschodu jak i zakaźnie chorych nie rokujących szybkiego wyleczenia (tzw.

W przypadku odrzucenia „rozwiązania radykalnego” proponował izolację chorych na gruźlicę z całego terenu okupowanej Polski w odrębnym. 50 . wyznaczonym w przyszłości miejscu o charakterze „rezerwatu. 150 Ibidem. Około 35 tysięcy Polaków nieuleczalnie chorych. prątkujących należy poddać postępowaniu nadzwyczajnemu. że rozpatrywany sposób jest najprostszym i najradykalniejszym rozwiązaniem.za Stanisław Kłodzioski „Pod pozorem walki z gruźlicą.tysięcy chorych na gruźlicę Polaków. Mimo to dr Blome obawiał się reakcji zagranicznych rozgłośni radiowych i kościoła katolickiego zalecając namiestnikowi Rzeszy w Poznaniu uzyskanie bezpośredniego poparcia prowadzonych działań przez Hitlera.za Stanisław Kłodzioski „Pod pozorem walki z gruźlicą” w „Okupacja i Medycyna. W listopadzie 1943 roku szef WVHA Oswald Pohl nakazał komendantom obozów koncentracyjnych utrzymanie jak największej ilości więźniów w stanie „zdolności produkcyjnej”. Mieliby tam zamieszkać zarówno ciężko chorzy jak i chorzy z lepszym rokowaniem aby ci zdrowsi mogli opiekować się umierającymi. Prawdopodobnie w chwili gdy ważyły się losy Polaków wzrosło zapotrzebowanie Rzeszy na pracowników..1942 r. Kurta Blome do namiestnika Rzeszy w Poznaniu Greisera dotyczącym planowanego postępowania wobec chorych w Kraju Warty możemy przeczytać: „Dla Niemców należy przygotować i przeprowadzić leczenie oraz hospitalizowanie według przepisów pomocy dla chorych na gruźlicę. Komendanci obozów koncentracyjnych otrzymali w marcu 1942 roku okólnik WVHA dotyczący konieczności utrzymania wszelkiej siły roboczej więźniów. Aby zapewnić im utrzymanie dr Blome proponował aby z chorymi mieszkały ich rodziny. podobnego do tych w jakich umieszcza się trędowatych149”. NO 250 cyt. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970” Warszawa. 1971. dok. W kwietniu 1943 roku ograniczono na polecenie Himmlera eutanazję (dosercowe zastrzyki fenolu i uśmiercanie w komorach gazowych) wszystkich więźniów do przypadków osób chorych psychicznie . s.11. „Charakter prawdziwego obozu śmierci można by złagodzić dodając konieczną liczbę polskich lekarzy i personelu pielęgniarskiego. zarówno zatrudnionych w przemyśle zbrojeniowym jak i robotników przymusowych.(…) Nie ulega wątpliwości. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970”. W drugim kwartale 1943 roku władze SS zezwoliły na leczenie chorych na dur plamisty i gruźlicę. 1971. Warszawa.148” W dalszej części listu przeczytać możemy. cyt. W liście profesora dr med. Trzecim planowanym rozwiązaniem było umieszczenie chorych w zamkniętych szpitalach. 148 Dokumenty procesu lekarzy w Norymberdze. że jakkolwiek eutanazja chorych psychicznie dotyczyła obywateli niemieckich (co mogło wywołać zrozumiały sprzeciw opinii publicznej) to planowana akcja dotyczyłaby obywateli narodu podbitego. 149 Dokumenty procesu lekarzy w Norymberdze. list datowany na 18.150” Do masowej eksterminacji chorych na gruźlicę Polaków w formie proponowanej przez dr Blome nie doszło. s. dok. Wznowiono ją jednak wobec więźniów żydowskich w sierpniu tego roku. NO 250 .” w „Okupacja i Medycyna.79.82.

Niestety zostały zarekwirowane podczas 151 152 Władysław Fejkiel „Więźniarski szpital w KL Auschwitz. s. t. 51 . 1994. Przewidziany na 250 chorych barak mieścił zwykle około 350 więźniarek do blisko do 700 w trakcie epidemii duru plamistego. których dodatkowo dożywiano mieli szanse przeżyć. 6. Jedynie więźniowie. „blok gruźliczy” wyróżniał się tym.” Glosy Pamięci cz. Proces Załogi. Jak wszystkie inne baraki szpitalne był jednakże stale przepełniony. Fakty te były powodem ukrywania choroby i niezgłaszania się do „szpitala”. 2008. 53-55. przed wojną ordynator sanatorium przeciwgruźliczego „Odrodzenie” i asystent w klinice prof. Do swojej dyspozycji miał niewielkie ilości ampułek z wapnem oraz prosty aparat odmowy wykonany z butelek. W sierpniu 1942 roku na terenie obozu macierzystego utworzono oddział dla chorych na gruźlicę.” Oświęcim. Leki zdobywano drogami konspiracyjnymi z obozu męskiego w Oświęcimiu. po upływie którego to czasu w jedną noc opróżniono obie sale. Oświęcim.20. Pierwszą grupę zarejestrowanych chorych lekarz obozowy SS Julius Jung uśmiercił dożylną iniekcją Evipanu151. mordując chorych zastrzykami fenolu. Przewieziony do KL Auschwitz – Birkenau z więzienia w Tarnowie dn. W latach 1940-1941 chorzy na gruźlicę więźniowie obozu oświęcimskiego byli izolowani w bloku 14 a potem 15 „szpitala” obozowego. wraz z jeńcami radzieckimi podczas pierwszych prób uśmiercania cyklonem B. Były to lekarstwa pochodzące z transportów Żydów węgierskich. że chce zapoznać się bliżej z leczeniem gruźlicy płuc i na chorych tych próbował przeprowadzać odmę. Większą ilość leków udało się „zorganizować” w lecie 1944 roku z magazynów obozowej „Kanady”.2. Prowadził oddział gruźliczy na bloku 20 obozu macierzystego. że był skanalizowany. Oświadczył.6. s. a bieżąca woda dostępna w nim była w umywalniach i pod natryskami. „Entress zezwolił na wydawanie tym chorym podwójnych porcji żywnościowych. Cyt. Rozpoznanie gruźlicy stawiano na podstawie wywiadu. 153 APMAB.3. a jego prowadzenie objął lekarz ftyzjatra Władysław Tondos152. Były to zwykle preparaty nasercowe i stosowane w leczeniu gruźlicy wapno. Leczenie gruźlicy w warunkach „szpitala” obozowego w Birkenau Blok 29 obozowego „szpitala” dla kobiet na odcinku BIa w Birkenau. k. Prócz Entressa uczyli się leczenia gruźlicy na tych właśnie chorych lekarze SS: dr Jäger i dr Vetter.106. Stan ten trwał około 3 miesięcy. wobec czego dr Tondos zwrócił się do lekarza obozowego Friedricha Entressa z prośbą o dodatkowe odżywianie chorych. Postępowanie z chorymi na gruźlicę. Aresztowany w 1941 roku i torturowany w „Palace” w Zakopanem. Następnych chorych wysłano w lipcu 1941 roku do ośrodka eutanazji w Sonnenstein. tzw. 3. Chorzy na gruźlicę zostali zagazowani w bunkrze bloku 11.153” W drugim kwartale 1943 roku lekarze SS zezwolili oficjalnie na leczenie gruźlicy. 59. Członek ZWZ od 1940 roku. Dr Władysław Tondos. Olgierda Sokołowskiego. 29 lipca 1941 r. Szpitale w KL Auschwitz. za Irena Strzelecka „Zbrodnicza medycyna. Aparatu do prześwietleń rentgenowskich nie było aż do września 1944 roku.

„kiszki”155. fałszowała wyniki badań laboratoryjnych zaniżając. I w tym przypadku mówiła: „Widzę poprawę” a twarz chorej choć na chwilę rozjaśniał uśmiech. pisząc min. przywiezioną do obozu z Fortu VII w Poznaniu. Odmę dopełniano jedynie u chorych. siwą kobietę mówiącą cicho ale przekonująco.200. nr 1.” Przegląd Lekarski Oświęcim. Stanisław Kłodzioski „Dr Władysława Jasioska. Wkrótce po objęciu swojej funkcji zachorowała na dur wysypkowy. Dr Jasińska przyjmowała je wieczorem. postacią gruczołową czy wysiękami opłucnowymi. które miały ja wytworzoną przed przyjściem do obozu. gdy podawała mi słuchawkę spoglądając przy tym porozumiewawczo. pogodę ducha i fachowość. Dlatego też „organizowano” dodatkową żywność dla chorych. „Blok nr 29 był stale przepełniony. Kilkakrotnie udało się wezwać na konsultację z obozu macierzystego dr Tondosa. Prócz kilku termometrów do pomiary ciepłoty ciała. Konsultowała chore w innych blokach. Do utworzonego bloku gruźliczego kierowano wszystkie więźniarki z podejrzeniem lub rozpoznaniem gruźlicy jak i wycieńczone więźniarki wymagające odpoczynku oraz kobiety zagrożone pobytem w karnej kompanii. s. na bloku 29 znajdował się aparat odmowy Jasińskiego. Aby uchronić więźniarki prątkujące przed selekcją.199. ale także dużego serca.156” Przebywająca wówczas na bloku 29 z powodu powikłań potyfusowych dr Alina Przerwa-Tetmajer zapamiętała dr Jasińską jako drobną. Aby określić ilość chorych prątkujących korzystano z prymitywnego laboratorium mieszczącego się w bloku 28. nr 1. Dr Alina Przerwa-Tetmajer pisała: ”Pamiętam również te ciężkie chwile. Porcje te były mimo to niewystarczające. większość chorych leżała tam z daleko posuniętymi zmianami rozpadowymi. Wszystkimi zajmowała się z uwagą i troską. w porozumieniu z kancelarią rewiru. 1969. poza ustaloną procedurą. Słów pocieszenia oczekiwały zaś te. Była więźniarka dr Janina Kościuszkowa wspominała jej poświęcenie dla chorych. a 20% wyniszczone więźniarki ukrywane przed ciężką pracą lub pobytem w karnej kompanii. 1969.” Przegląd Lekarski Oświęcim. Na jej werdykt wyczekiwały więźniarki z podejrzeniem zmian swoistych. Nie wahała się być z umierającymi. 52 . głównie od więźniarek pracujących w komandach rolnych. Jesienią 1943 roku lekarzem bloku 29 mianowano dr Władysławę Jasińską. Latem 1944 roku dodano do „diety” ¼ litra chudego mleka co 2-3 dni lub porcję tzw. leczenie ich wymagało nie tylko wiedzy lekarskiej. s. Po odzyskaniu sił stanęła do pracy nie szczędząc trudu nie tylko jako lekarz ale także jako doskonała organizatorka.rewizji zarządzonej przez dr Mengele154. Szkoliła personel pielęgniarski rekrutujący się z niewykształconych w tym kierunku kobiet. 40% chore z lżejszymi postaciami choroby np. Tak było z nasza słoneczną 154 155 Zofia Kordylewska „Z okupacyjnych przeżyd”. narażając swoje życie. s. wyrok skazujący.166. 156 Stanisław Kłodzioski „Dr Władysława Jasioska. Przegląd Lekarski Oświęcim. Pierwotnie 40% chorych stanowiły chore z gruźlicą naciekową. Ukrywane chore przenosiła także pomiędzy blokami „szpitalnymi” aby nie wzbudzały zainteresowania władz SS zbyt długim pobytem w rewirze. nr 1. który oderwał ją od chorych na kilka tygodni. Prócz codziennej racji obozowej zupy i ciemnego chleba chore otrzymywały dodatkowo: zupę z kaszką lub ze śrutowanym zbożem i porcje białego chleba. stwierdzała szybki postęp choroby. których stanu nic już poprawić nie mogło. 1969. liczbę chorych prątkujących.

159 Dr Zofia Kordylewska. „Kasią” z konspiracji. że musi przeżyć z nami święta Bożego Narodzenia. Przewieziona do obozu w Chemnitz (15. czyli pflegerką bloku dziecięcego. 1995.04. Otrzymała numer obozowy 82349. Wyjątek stanowili młodociani powyżej 14 roku życia kierowani w wyniku selekcji do pracy oraz przybywające wraz z rodzinami dzieci cygańskie. że poprawia się stan jej zdrowia. Opieka lekarska nad dziećmi przywiezionymi do KL Auschwitz-Birkenau 7.1944-15. Austrii oraz Protektoratu Czech i Moraw przybyły do KL Auschwitz-Birkenau z końcem lutego 1943 roku. której nazwiska nie ustaliłam. 160 Helena Kubica „Dzieci i młodzież w KL Auschwitz” w „Auschwitz 1040-1945. W ogólnej liczbie 20967 zarejestrowanych Cyganów znajdowało się ponad 11000 dzieci i młodocianych. a od jesieni 1943 roku także dzieci z getta w Terezinie. 161 Ibidem s. Volkslisty. W związku ze stopniową ewakuacją obozu dr Jasińska została wywieziona w połowie września 1944 roku do obozu koncentracyjnego w Bergen-Belsen.1945 r.186 162 Ibidem s. Postanowiłyśmy. Do KL Auschwitz-Birkenau dotarła transportem 1 lipca 1944 roku. 7. pielęgniarką.1945). Najliczniejszą grupę stanowiły dzieci żydowskie przybywające transportami skierowanymi przez Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy do obozu celem natychmiastowej zagłady. 200 Prócz obydwu Polek na bloku 29 pracowała jeszcze Rosjanka dr Antonina Uszacka i młoda lekarka Francuzka.10.Haneczką Pioterczyk. Od początku 1942 roku przybyłe do obozu dzieci kierowano wraz z dorosłymi bezpośrednio do komór gazowych bez ich rejestracji. Pierwsze transporty Cyganów z terenu Niemiec.1. W związku z ostateczną likwidacją 157 158 Ibidem s. Od września do 1943 roku do maja 1944 roku umieszczono w obozie rodzinnym dla Żydów z getta w Terezinie (Familienlager Theresienstadt) ponad 6460 dzieci i młodocianych. a życie kołatało się w jej udręczonym dziewczęcym organizmie jeszcze tylko kilka dni…157”W pierwszych dniach lipca 1944 roku lekarz SS dr König przydzielił do pracy na bloku gruźliczym dr Zofię Kordylewską 158. lekarz Szpitala Miejskiego w Toruniu. Przez długie tygodnie beznadziejnego stanu starałyśmy się utrzymywać ją w mniemaniu. a stamtąd do obozu w Litomierzycach gdzie została wyzwolona 9.182 53 .05.” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. w tym 9432 do lat 14161. a w miesiąc po niej na liście transportowej do obozu w Chemnitz znalazła się dr Kordylewska159.165. w tym co najmniej 3807 w wieku do lat 14162. Pracowała na oddziale chorób zakaźnych i w poradni przeciwgruźliczej. Została aresztowana 21 kwietnia 1944 roku ponieważ nie zgodziła się podpisad tzw. s. Transporty dzieci do KL Auschwitz-Birkenau Do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz-Birkenau przywieziono szacunkowo około 232 000 dzieci i młodocianych160. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu.

Protektoratu Czech i Moraw. w związku z prowadzonymi przez niego eksperymentami. Francji. Najmłodsze matka tuliła do piersi. oczekiwały nierzadko w nieludzkich warunkach na śmierć bądź na przewiezienie do innego obozu w tzw. Oprócz dzieci żydowskich i cygańskich do obozu oświęcimskiego kierowano dzieci polskie oskarżone o współpracę lub udział w ruchu oporu. Palitzsch ustawiał ich przed Ścianą Śmierci. „Kobieta niosła na ręku małe dziecko. Mężczyzna trzymał za rączkę dziecko znajdujące się z lewej strony. Zwierzyńcu lub Budzyniu. Włoch. BIII). 59-160 relacja dr Bolesława Zbozienia. Węgier oraz Norwegii. Zamiejscowy Oddział Centrali Przesiedleńczej kierował wysiedlone dzieci do obozów w Zamościu. Holandii. pozostałe 163 164 Ibidem s. że pośród 1. Sądzone przez Policyjny Sąd Doraźny ginęły rozstrzelane pod „Ścianą Śmierci” w obozie macierzystym lub później w komorach gazowych Birkenau. Mężczyzna i kobieta.166 APMAB Zespół Oświadczenia. Przewrócił je na ziemię i stojąc dziecku na plecach strzelił mu w tył głowy. dzieci z przybywających masowo transportów. gdzie poddawane były badaniom rasowym. Wreszcie zastrzelił kobietę. Palitzsch najpierw strzelił w główkę niemowlęcia. która rozegrała się przed naszymi oczami. Spośród deportowanych dzieci nieliczne zostały skierowane do obozu przez lekarza SS Josefa Mengele. Zakwalifikowane do zniemczenia dzieci przewożono do Łodzi. Jugosławii. które nie pozwalało się zastrzelić. Niemowlę zamiotało się jak ryba.obozów rodzinnych w maju 1944 roku (obozu cygańskiego) i lipcu 1944 roku (obozu dla Żydów z Terezina) spośród zdolnych do pracy wybrano także nielicznych młodocianych. Strzał w potylicę rozsadził czaszkę. Austrii. Belgii. Grecji. Do końca życia pozostanie mi w pamięci scena. t. kierując ich do pracy.3 miliona ludzi deportowanych do KL Auschwitz-Birkenau było ponad 216 000 dzieci żydowskich163 pochodzących min. „dzieci Zamojszczyzny”. ze Słowacji. nadal stali nieruchomo jak kamienne posągi. stojąc na stole znajdującym się w tej sali. Były więzień-lekarz Bolesław Zbozień był świadkiem wykonanej na dziedzińcu bloku 11 egzekucji małżeństwa z trojgiem dzieci. BIIc. Niemiec. Na podstawie częściowo zachowanych dokumentów obozowych jak i list deportacyjnych można oszacować. Później Palitzsch szamotał się z najstarszym dzieckiem. również trzymali je za ręce. dwoje większych dzieci w wieku około czterech i siedmiu lat szło obok nich. Polski. Palitzsch strzelił następnie do dziecka stojącego w środku. Kobieta i mężczyzna nie stawiali oporu.164” Od jesieni 1942 roku do obozu KL Auschwitz przywożono w ramach akcji wysiedleńczej ludności polskiej tzw. Drugie dziecko stało pośrodku nich. obozach przejściowych (Durchgangslager) na terenie KL Birkenau (sektory BIIe.70 k. chyba rodzice. 54 . W okresie deportacji Żydów węgierskich. a na samym końcu mężczyznę. lecz matka jeszcze mocniej przytuliła je do siebie. Zdążyliśmy z kolegami dobiec do bloku 21. a także o kradzież lub szmugiel żywności lub ucieczkę z robót przymusowych czyli „przestępstwa przeciw gospodarce wojennej Trzeciej Rzeszy”. Wszystko to odbywało się w największym spokoju. Cała grupa szła w kierunku bloku 11. Pozostali zginęli w komorach gazowych Birkenau. Z okna sali na piętrze spoglądaliśmy na dziedziniec bloku 11.

” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. Była więźniarka Zofia Stępień-Bator tak wspomina okoliczności wywozu dzieci białoruskich: „Któregoś dnia na plac zajechało kilka ciężarowych samochodów. Zostały wkrótce wywiezione do obozów w Konstantynowie i Potulicach. młodsze wynosiła Lageräteste Stenia. Starsze szły same. z których przeżyło zaledwie i tragicznych warunków bytowych. Od marca 1943 roku przybywały do KL Auschwitz także transporty rodzin z terenów Związku Radzieckiego. w tym 684 dzieci w wieku od kilku miesięcy do czternastu lat 166. głównie Białorusi (rejony Mińska i Witebska) oraz Ukrainy (okolice Lwowa). Dzieci do 14 roku życia umieszczano początkowo w barakach z matkami ale gdy te wychodziły do pracy.68 k. to po wybuchu Powstania Warszawskiego najwięcej było w nim dzieci polskich. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. iż pewna grupa dzieci wraz z rodzinami była bez rejestracji kierowana wprost do komór gazowych. które z nimi były. wynosiły je nawet aufzjerki.przydzielano do pracy lub kierowano do KL Auschwitz (głównie dzieci poniżej 14 roku życia).170 55 . Dzieci powyżej 3 roku życia zostały jednakże odebrane matkom i umieszczone w barakach (prawdopodobnie nr 31 i 32) na terenie odcinka BIa. (…) Dzieci wyciągały z samochodów ręce. s. I tak strasznie krzyczały! No ale to nic nie pomogło. Część 165 166 APMAB Zespół Oświadczenia t. odmieniając we wszystkich zdrobnieniach słowo „mama”. pokonały rów i rzuciły się na maski.153 relacja Zofii Stępieo-Bator Helena Kubica „Dzieci i młodzież w KL Auschwitz” w „Auschwitz 1040-1945. Dzieci ładowane do samochodów strasznie krzyczały. A matki stały wzdłuż rowu. W czterech transportach z powstańczej Warszawy przybyło do obozu w 1944 roku łącznie 1404 dziewcząt i chłopców.(…) Z bloku dziecięcego zaczęto wyprowadzać dzieci. 1995. po zewnętrznej stronie drogi. Odebrano matkom nawet te najmniejsze. dzieci musiały siedzieć na pryczach lub oczekiwały na powrót matek marznąc na dworze pod nadzorem więźniarek funkcyjnych. Po powrocie z pracy matki zdobywały dla dzieci dodatkową żywność lub dzieliły się z nimi swoimi porcjami. wijące się na Lagerstrasse165. W pięćdziesięcioro ośmioro. Pozostali zostali uśmierceni zastrzykami fenolu w bloku 20 obozu macierzystego nieudokumentowanych relacjach wspominano. pozostawiono je leżące. nie wolno im było zbliżyć się do samochodów.” Podczas gdy w 1943 roku i pierwszej połowie roku 1944 przeważały w obozie kobiecym w Birkenau dzieci białoruskie. (…) Samochody zaczęły wolno ruszać. krzyczące. Matki przerwały kordon SSmański. prawdopodobnie w celu zniemczenia. na kręcące się koła – chciały je zatrzymać. Łącznie do obozu skierowano i zarejestrowano lub zginęli w wyniku chorób 119 dzieci.

W wyniku niedożywienia dzieci umierały zanim rozwinęły się u nich typowe cechy muzułmaństwa.2. Barak dziecięcy odgrodzono od reszty obozu kobiecego drutem kolczastym. Dzieci natychmiast po usłyszeniu gongu lub gwizdka musiały wstać i przygotować się do apelu. Pomimo wydzielonego pomieszczenia z umywalniami i ustępami dzieci nie mogły z nich korzystać ponieważ nie doprowadzono do nich wody. a przywiezione dzieci pozostawiono w ich letnich ubraniach. Baraku nie ogrzewano. Oprócz przekraczającej wytrzymałość dziecka pracy i niedożywienia. W czasie dnia porządkowały barak. 7. Służyły one min. Zdarzało się. Tuż przed apelem wydawano „kawę” przyniesioną przez dzieci w kotle z kuchni obozowej. Także dziewczęta kierowano do wyczerpującej pracy w komandach rolnych. do zbierania zwłok zmarłych więźniów i przewożenia ich do wyznaczonego bloku. Po porannym apelu formowano komanda wychodzące do pracy. a matkom zabroniono odwiedzać dzieci. Opieka na dziećmi w obozie Typowy dzień małoletniego więźnia obozu oświęcimskiego rozpoczynał się o godzinie 4 rano. magazynach oraz przy pracach melioracyjnych i robotach budowlanych. przy czym matkom przydzielono blok 17 (według nowej numeracji). 56 . Wyżywienie obozowe nie różniło się zasadniczo od tego jakie otrzymywali dorośli. Potrzeby fizjologiczne załatwiały do wystawionych w tym celu kubłów. skąd zabierane były do krematorium. urazów i tortur.kobiet i dzieci umieszczono na odcinku BIa obozu kobiecego. odgruzowywaniu jak i do ciągnięcia ciężkich wozów konnych nazywanych w obozie rolwagami. Dziesiątkowane były nie tylko w wyniku chorób ale i ciężkiej pracy ponad siły. że nie wszystkie ją otrzymywały. a jeśli zdążyły dotrzeć do umywalni mogły spróbować się umyć. Chłopców powyżej 9 roku życia i mężczyzn umieszczono w obozie kwarantanny na odcinku BIIa. Na zasłanych zużytymi siennikami kojach spało po kilkoro dzieci. Odbywało się to w olbrzymim pośpiechu. Barak pełen był robactwa. nierzadko w akompaniamencie wyzwisk blokowej i wzajemnego przepychania się w zatłoczonym baraku. Po posłaniu koji ubierały się samodzielnie. Jedynie młodsze dzieci do lat 10 otrzymywały cienki kawałek białego pieczywa z odrobiną masła. dzieci nękane były przez niektóre sadystyczne więźniarki funkcyjne i obozową załogę SS. Pomimo względnie lepszego 167 W bloku 16 gdzie przebywało około 500 dziewczynek od 2 do 16 roku życia oraz chłopców od 6 do 9 lat funkcję blokowej pełniła nieprzychylna dzieciom więźniarka Romana (Romualda) Ciesielska. zwłaszcza pluskiew. a dzieciom murowany blok numer 16167. mając do przykrycia jeden koc. wynosiły kubły z nieczystościami oraz przynosiły kotły z jedzeniem. Najtrudniejszy jednak los spotkał dzieci żydowskie i cygańskie wybrane przez dr Josefa Mengele celem wykonania obserwacji i eksperymentów pseudomedycznych. Kilkunastoletni chłopcy wykorzystywani byli do pracy przy przeładunku towarów.

Lekarki nie dysponowały wystarczająca ilością leków. Wyznaczono w tym celu część bloku 16.(…) Po selekcjach na rampie sprowadzono do tego bloku około 350 par bliźniąt w wieku od 1 do 16 roku życia. Władze obozowe zezwoliły na opalanie bloku. Wodę trzeba było „organizować”. Niemcy). Zarówno dzieci przebywające w odosobnionych barakach 31 i 32 jak i dzieci pozostawione przy matkach. zależnie od wieku. Toteż warunki higieniczne mimo naszych wysiłków pozostawiały wiele do życzenia i odbijały się fatalnie na stanie zdrowia naszych dzieci. na odcinku BIa w baraku 1 (dziewczynki i chłopcy do 8 rż. min. Węgry. Holandia.3. Ponadto ułożono podłogę z cegieł. Była więźniarka Elżbieta Piekut-Warszawska. Wyglądały jeszcze zdrowo i ładnie. wzdłuż którego przechodził ceglany piec. Ich rodzice oczywiście poszli do gazu. jak każdą inną potrzebną rzecz. która pełniła funkcje opiekunki w baraku dla bliźniąt znajdującym się na odcinku BIa (blok 1 według nowej numeracji)168 wspominała: „ na blok zwillingów [bliźniąt] przyszłam w lipcu 1944 roku.169” 7. Już w najbliższych tygodniach wystąpiły u dzieci pierwsze objawy awitaminozy (szkorbut).(…) Przestrzeganie higieny osobistej dzieci było jedynym zabiegiem profilaktycznym. Wewnątrz ustawione były drewniane prycze. Dzieci miały do dyspozycji ciepłe koce i dodatkową. którą odgrodzono ścianą z desek i umieszczono w niej 24 dwupiętrowe prycze. Nie wydano jednakże pościeli ani niezbędnej dodatkowej bielizny osobistej i pieluch. budyniu lub kisielu. Sypiały po dwoje lub czworo na jednej pryczy. s. dzieci te nie uniknęły śmierci. Ale okazało się. że jest to zadanie o wiele trudniejsze. Były to dzieci żydowskie . niewielką porcję mleka. pochodzące z różnych krajów (Francja. 57 .) 169 Elżbieta Piekut-Warszawska „Dzieci w obozie oświęcimskim (Wspomnienia pielęgniarki)” Przegląd Lekarski Oświęcim. W tym celu lekarki z personelu więźniarskiego rewiru kobiecego wystarały się u władz obozowych o zezwolenie na otwarcie niewielkiego oddziału dziecięcego. Był to drewniany budynek. bez prześcieradeł i poduszek. na odcinku BIIe (obóz familijny dla Cyganów) w bloku 22 i 31. Na każdej koi znajdowały się dwa koce. obrzęki kończyn. zapalenie płuc. 168 Dzieci „doświadczalne Mengelego” znajdowały się w różnych częściach obozu w Birkenau. „zorganizowane” lekarstwa musiały podobnie jak w „szpitalu” dla kobiet wydzielać najbardziej potrzebującym i rokującym powrót do zdrowia. wymagały pomocy lekarskiej w związku z narastającą ilością zachorowań. nr 1. na siennikach. jednej lub różnych płci. tylko wystraszone i zapłakane. stany zapalne gardła czy oczu. 204.) oraz na odcinku BIIf w szpitalnym baraku nr 15 (chłopcy >8rż. Dzieci korzystały z nocników i basenów. mlecznej zupy. „Szpital” obozowy dla dzieci na odcinku BIa Wiosną i latem 1943 roku na odcinku BIa obozu dla kobiet w Birkenau przebywały dzieci białoruskie jak i niewielka ilość ocalonych dziewczynek z transportów zamojskich.traktowania i wyżywienia. które pomalowano na biało. aby nie dopuścić do zakażeń bądź epidemii. Ściany udekorowano malowidłami przedstawiającymi sceny z bajek. Zwłoki poddawano sekcji w zorganizowanym przez niego na terenie obozu w Birkenau prosektorium. 1967. Belgia. Po przeprowadzeniu badań antropometrycznych i lekarskich dr Mengele nierzadko osobiście zabijał swoich „pacjentów” dosercowymi zastrzykami fenolu.

Została za to przeniesiona karnie do obozu kobiecego w Birkenau i przydzielona do pracy w „szpitalu” dla kobiet na odcinku BIa w bloku 22 tzw. s. Pracowała początkowo na terenie obozu macierzystego w Oświęcimiu. nr 1. utworzono na dawnym bloku tzw. a dr Irena Białówna powróciła na blok 24.” Jej doskonała znajomość kliniki chorób zakaźnych doceniła niejednokrotnie dr Ella Lingens. nie wiedząc. „niemieckim” (nr 22 według starej. Do KL Auschwitz-Birkenau dr Janina Kościuszkowa została przywieziona 26 lutego 1943 roku. lekarkawięźniarka narodowości austriackiej. znana jej z pracy w ochronce żydowskiej. przebywająca w obozie pod fałszywym nazwiskiem Halina Sobolewska. by nie zarazić się durem plamistym. mówiącą doskonale w języku rosyjskim. Na prośbę dr Białówny pielegniarką przełożoną na bloku dziecięcym została. Stabsgebäude) poza ścisłym terytorium obozu męskiego. Jako pierwszą do pracy w „oddziale dla dzieci” skierowano dr Irenę Białównę.165. „niemieckim”. nr 10 według nowej numeracji) oddział dla chorych dzieci. We wrześniu 1944 roku w związku z napływającymi z powstańczej Warszawy transportami ludności cywilnej. w budynku sztabowym (tzw. Wkrótce obowiązki lekarza oddziału dziecięcego przejęła lekarz pediatra dr Olga Nikiticzna. została wywołana z sali. Nie mogła ujawnić. Prowadziła izbę rewirową z niewielkim. pielęgniarka z Białegostoku. Niemcy celowo izolowali kobiety pracujące w komandach na potrzeby załogi SS ponieważ niezwykle obawiali się. Przyprowadzono ja na rewir kobiecy i umieszczono w ambulatorium (…) została przydzielona – prawdopodobnie wskutek wysokiej jej oceny jako lekarza i dobrej znajomości języka niemieckiego – na blok (…) przeznaczony dla więźniarek niemieckich170. a zwłaszcza dur plamisty musiała być odesłana do szpitala obozowego w Birkenau.Stan dzieci przyprowadzanych do szpitala obozowego był na ogół bardzo ciężki ponieważ Rosjanki ukrywały je do ostatniej chwili na swoich blokach w obawie przed wywiezieniem z obozu. dokąd ją prowadzą. 58 .Klimienko. która nie interesowała się potrzebami dzieci. podjęła się zatem pracy pielęgniarsko-opiekuńczej. Pomimo niebezpieczeństwa i ciągłych kontroli dr Kościuszkowa fałszowała dokumentacje lekarską i ukrywała chore zakaźnie. Największym jednak skarbem dla dzieci okazała się mówiąca po rosyjsku dr Wanda BaranieckaSzaynok. Dzieci źle znosiły pobyt w rewirze także z powodu trudności językowych. który powierzono polskiej lekarce dr Janinie Kościuszkowej. że jest lekarzem. dziewięciołóżkowym oddziałem dla zakwaterowanych w budynku sztabowym kobiet. z poleceniem zabrania swoich rzeczy. Każda więźniarka podejrzewana o zachorowanie na chorobę zakaźną. Funkcję blokowej powierzono młodej Żydówce austriackiej. 1983. W połowie 1944 roku oddział dziecięcy na bloku 16 zlikwidowano w związku z przewiezieniem dr Nikiticznej-Klimienko do innego obozu. Dr Irena Białówna wspominała okoliczności przeniesienia dr Kościuszkowej do Birkenau: „Przeniesienie jej do Birkenau nastąpiło nagle. która pracowała na bloku dla więźniarek niemieckich i 170 Stanisław Kłodzioski „Dr Janina Kościuszkowa” Przegląd Lekarski Oświęcim.

Od tego momentu jej wszystkie działania koncentrowały się na niesieniu pomocy dzieciom. fałszowała wyniki badań laboratoryjnych. W swoich powojennych wspomnieniach pisała. s. Późną jesienią 1944 r.” w „Okupacja i medycyna. Pani jest doktor. Warszawa.173” Dr Janina Kościuszkowa została włączona do transportu ewakuacyjnego do obozu Neu Rolau (podobóz KL Flossenbürga) w dniu 26 listopada 1944 roku. 1983. że szczególnie trudno było jej oszukiwać dr Mengele. a także umieszczała w bloku szpitalnym wyczerpane i starsze wiekiem więźniarki. Aby ratować chore. W tym celu. W tym dniu przeniesiono wszystkie chore i dzieci z obozowego „szpitala” odcinka BIa do dawnego obozu familijnego dla Cyganów mieszczącego się na odcinku BIIe.207.” Kraków. 173 Stanisław Kłodzioski „Dr Janina Kościuszkowa” Przegląd Lekarski Oświęcim. pozorując chorobę zakaźną lub stawiała fałszywe rozpoznania chorób infekcyjnych. ale wysypki bał się panicznie172” Dr Kościuszkowa znajdowała czas aby służyć radą więźniarkom. Jeden z chłopców powiedział kiedyś do niej: „Pani nie jest Arzt.166. nr 1. 59 . umyślnie indukowała za pomocą plastra Rigolo wystąpienie wysypki skórnej.przyjaźniła się z dr Kościuszkową. Oprócz tego odwiedzała dzieci w ich blokach niosąc im „zorganizowane” ubranka i zabawki oraz zawartość otrzymywanych od rodziny paczek. Kiedy Niemcy wyszukiwali dzieci o nordyckim typie budowy celem wywiezienia do Rzeszy.171” We wrześniu 1944 roku została mianowana lekarzem naczelnym bloku dziecięcego. Arzt to jest Mengele. „Dla wszystkich spotykanych miała zawsze przekonujące nowiny.155 Janina Kosciuszkowa „Losy dzieci w Oświęcimiu. ponieważ był wyjątkowo przebiegły i „nie dał się nabrać na żadną gorączkę. wspominając wyłącznie męża i syna. gdzie udzielała porad lekarskich i dostarczała leki. które nie chciały zgłaszać się do ambulatorium. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970”. s. które były następnie szmuglowane do bloków dziecięcych. po całodziennej. Lagerszpracha. 1971. Wielokrotnie korzystała z jej porad i konsultacji zwłaszcza gdy chodziło o choroby zakaźne wieku dziecięcego przebiegające bardzo ciężko u wycieńczonych dorosłych. Zarówno w trakcie pobytu w ambulatorium w budynku sztabowym jak i później pracując w „szpitalu” dla kobiet w Birkenau dr Janina Kościuszkowa miała stały kontakt z więźniami obozowego ruchu oporu. 1996. dwunastogodzinnej pracy. 171 172 Danuta Wesołowska „Słowa z piekła rodem. wykresy gorączkowe. Nigdy nie mówiła o swoich osobistych sprawach w chwilach większych rozterek obozowych. wymykała się poza ogrodzony drutem kolczastym teren rewiru „na obóz”. W ten sposób dzieci wycofywano z transportów. s. została niespodziewanie wywieziona do innego obozu. Dzięki ich pomocy uzyskiwała trudne do zdobycia leki i szczepionki przeciwdurowe. Funkcja lekarza „bloku niemieckiego” umożliwiała dr Kościuszkowej zdobywanie nieco lepszego jedzenia i leków.

zarówno ona jak i noworodek były zabijane wkrótce po rozwiązaniu. Postępowanie z kobietami ciężarnymi i dziećmi urodzonymi w obozie w początkowym okresie istnienia obozu W początkowym okresie istnienia obozu kobiecego wszystkie ciężarne kobiety uznawano za niezdolne do pracy i uśmiercano dosercowymi zastrzykami fenolu bądź kierowano wraz z innymi więźniarkami do komór gazowych.1. szczególne potraktowanie). Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961 – 1970”. Warszawa. 1971. s. Jeżeli matce udało się ukryć ciążę i urodzić dziecko w obozie. W przypadku rozpoznania ciąży u kobiet przebywających w „szpitalu” obozowym.32.Polskie lekarki-więźniarki z obozowego „szpitala” dla kobiet. które szczególnie zasłużyły się w niesieniu pomocy dzieciom:      Irena Białówna. 60 . co było kryptonimem przeznaczenia na śmierć174. wpisywano w ich karty ewidencyjne znak „SB” (SB-Sonderbehandlung. Janina Kościuszkowa Katarzyna Łaniewska Janina Węgierska Irena Konieczna 8. 174 Jan Olbrycht „Sprawy zdrowotności w obozie oświęcimskim” w „Okupacja i medycyna. Opieka nad kobietami ciężarnymi i dziećmi urodzonymi w obozie 8.

że w przeciwnym razie zginą oboje i matka i dziecko.27.Działalność obozowej izby porodowej na terenie obozu kobiecego w Birkenau Prawdopodobnie od maja 1943 roku zaniechano uśmiercania noworodków pochodzenia nieżydowskiego. k. 177 Janina Kowalczykowa APMAB Proces Hössa. 1986. Była więźniarka prof. Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961 – 1970”. Dzieci otrzymywały numery więźniarskie według kolejności tak jak wszyscy nowo przybyli do obozu.959 178 Janina Kowalczykowa APMAB Proces Hössa. Warszawa. że Klara topiła dzieci. Janina Kowalczykowa zeznała w trakcie procesu Rudolfa Hössa. Jako miejsce urodzenia figurowała nazwa miejscowości Auschwitz oraz ulica Kasernenstrasse. Więźniowie – życie i praca”.Porody odbywające się w baraku 24 na terenie „szpitala” obozowego odbierała początkowo. 958 180 Helena Kubica „Dzieci i młodzież w KL Auschwitz” w „Auschwitz 1040-1945.27.983 179 Janina Kowalczykowa APMAB Proces Hössa. Zaraz po narodzeniu noworodki topione były przez Klarę lub Pfani w wiadrze z wodą w przedsionku bloku175. 1995. dla ratunku (…) kobiety” wiedząc. 164. Pierwszy odnotowany w dokumentacji fakt narodzenia dziecka w obozie oświęcimskim odnotowano pod datą 22 lipca 1943 roku. natomiast wydanie numeru nowo narodzonemu dziecku odnotowano dopiero w dniu 18 września 1943 roku180. Każdy noworodek wpisywany był w stan obozu i rejestrowany w Urzędzie Stanu Cywilnego (Standesamt II). Porody odbywały się w prymitywnych warunkach. t. rzadko na rączce. Kowalczykową pytanie – „Co Klara robi?!” odpowiedziała – „Czy matka ma iść do gazu?”179 8. „Robiła to w najlepszej wierze. 176 Stanisława Leszczyoska „Raport położnej z Oświęcimia” w „Okupacja i medycyna. Tatuowanie nie dotyczyło dzieci urodzonych przez więźniarki narodowości niemieckiej i kobiety przybyłe w transportach z powstańczej Warszawy (ich matki też nie posiadały wytatuowanych numerów) oraz dzieci przeznaczonych do germanizacji.176” Jednakże postawa okrutnej Schwester Klary nie wydaje się być jednoznaczna.27. 175 Halina Witaszek „Z rewiru kobiecego Brzezinki w latach 1943-1945. nr 1. chłopcy z serii numerów męskich a dziewczynki z serii kobiecej. niemiecka więźniarka kryminalna. Pomagała jej Pfani. s. t.189. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. „Po każdym porodzie (…) dochodził do uszu położnic głośny bulgot i długo niekiedy utrzymujący się plusk wody. 61 .2. na oczach przebywających w bloku „biegunkowym” chorych kobiet. 1971.” Przegląd lekarski Oświęcim. k. s. Wkrótce potem matka mogła ujrzeć ciało swego dziecka. k. wyrzucone przed blok i szarpane przez szczury. Schwester Klara. t. s.178 Na zadane jej przez prof. zamiast meldować o ich urodzeniu177. Numery tatuowano dzieciom zazwyczaj na udzie lub pośladku. skazana na pobyt w obozie za nielegalne wykonywanie aborcji Niemka. zwykle na murowanym ciągu kominowym biegnącym przez środek baraku.169.

Początkowo pomagała jej w pracy córka Sylwia. której zabrano nowo narodzone dziecko. 1979. z czego można było wykonać pieluchy i troszczyła się osobiście o każdego noworodka. Upominała przy tym pracujące z nią pielęgniarki.181” Każde dziecko urodzone pod jej nadzorem Stanisława Leszczyńska chrzciła wodą. Warszawa 1984. Stanisława Leszczyńska zabiegała u władz obozowych nieustannie o poprawę warunków dla położnic. W wyniku jej starań wydzielono na terenie bloku 16 izbę porodową składającą się z trzydziestu trzypiętrowych koi oddzielonych od reszty baraku kotarą. podawały im obozową zupę zagrzaną we własnych ustach. Od 1944 roku kobiety po porodzie. Zdarzało się. Warszawa 1984. ażeby dzieci umierały bez chrztu. kobiety nie były w stanie karmić piersią. s. a chcąc zdobyć dla dzieci bieliznę nierzadko odmawiały sobie chleba.168. mówiła im: „Pamiętaj. pracująca na bloku 24. s. „Macierzyoska miłośd życia. matki zaś powracały do swoich komand pracy.85. jesteś za to odpowiedzialna przed Bogiem. Bohdan Bejze. siedzącą godzinami na piecu koło rodzącej. Jednakże władze obozowe utrudniały matkom i personelowi opiekę nad dziećmi. s. wobec czego pranie i suszenie pieluch było niemożliwe.” Przegląd lekarski Oświęcim. że nie wolno ci dopuścić. jedzenie dietetyczne – porcję białego pieczywa i zupę mleczną dwa razy dziennie. Teksty o Stanisławie Leszczyoskiej.” Opr. 62 . „Macierzyoska miłośd życia. wykształcona położna Rufina Karwowska. znajdujące się w „szpitalu” obozowym otrzymywały tzw.” Opr. W 1944 roku utworzono odrębne baraki dla matek z dziećmi i ciężarnych. Położnice nie otrzymywały dodatkowego wyżywienia. Dzieci po narodzeniu obmywano zimną wodą bądź pozostawionymi po kolacji „ziółkami”. wobec czego więźniarki suszyły je na własnym ciele. a gdy zachorowała zastąpiła ją Polka. zakazując im opuszczania bloku szpitalnego.182” Zarówno Stanisława Leszczyńska jak i pomagająca jej dr Janina Węgierska odmówiły zabijania noworodków. pisała o pracy Stanisławy Leszczyńskiej: „(…) z największym szacunkiem i wzruszeniem wspominam zarówno jej postać. W wyniku ciągłego napięcia psychicznego i braku wody oraz jedzenia. Zabroniono także ich rozwieszania.W maju 1943 roku do pracy w sztubie porodowej wyznaczono polska położną Stanisławę Leszczyńską.84. kupując za niego na obozowej giełdzie niezbędne rzeczy. „Wszystko przy nas robiła 181 182 183 Irena Białówna „Z historii rewiru w Brzezince. kierowane do matki. że aby ukoić płacz dzieci. Wskutek tragicznych warunków sanitarnych i braku matczynego pokarmu noworodki umierały jednak w ciągu kilku do kilkunastu dni od narodzenia. jak i jej dbałość o zdobycie kawałków płótna lub perkalu. Rodzące kobiety nie otrzymywały żadnej bielizny ani pieluch dla dzieci. Jeżeli matka zawczasu nie „zorganizowała” nic dla dziecka zawijano je w papierowe bandaże. tudzież jej słowa pociechy. Do 1944 roku kilkutygodniowe niemowlęta odbierano matkom. Teksty o Stanisławie Leszczyoskiej. Położna Leszczyńska wraz z pozostałym personelem zdobywała dla matek wszystko. pochodzące zwykle z magazynów „Kanady”. żeby nigdy nie zaniedbały tej czynności. Dr Irena Białówna. nr 1. pieluszki lub ligniny. kierując do oddzielnego baraku. nawet za cenę własnego życia183. podkładu. Bohdan Bejze.

Ponieważ więźniarki wbrew zakazowi dokarmiały dziecko.111. Teksty o Stanisławie Leszczyoskiej. Wybrane kobiety. jego agonia zakończyła się po siedmiu dobach. w tym także niemowlętom. że ocalić je mogła jedynie śmierć dziecka lub „adopcja” przez matkę aryjkę. „Część z nich uratowano dzięki temu. który mieścił się wówczas na terenie oddziału kobiecego obozu macierzystego w Oświęcimiu (Frauenabteilung). Dr Mengele interesował się też tym. Jeśli wodę w kranie kuchennym zamknięto. a kąpać musiała je wszystkie w tej samej wodzie. 66 k.133 APMAB Zespól Oświadczenia. co w wyniku nieumiejętnej techniki zabiegu spowodowało zgon niektórych dzieci. bo chorym nie wolno było opuszczać bloku. 8. że niektórym Polkom udało się zabrać niemowlęta żydowskie i podać za swoje. Wybranym dzieciom. s. obrzękowi ani wyciekowi ropnemu.sama. pracowała wiosną 1942 roku jako pielęgniarka w rewirze. Władze obozowe zabroniły podwiązywania pępowiny noworodkom żydowskim. Warszawa 1984. W wyniku prowadzonych doświadczeń dzieci ogromnie cierpiały. Bała się zakazić inne dzieci. Najpierw brała zdrowe. Wiedząc o tym. Bohdan Bejze.184” W szczególnie dramatycznej sytuacji znajdowały się ciężarne Żydówki. więźniarka słowacka pochodzenia żydowskiego. W tym celu kazał jednej z więźniarek zabandażować piersi gipsowym opatrunkiem i bezwzględnie zakazał karmienia noworodka. Przeprowadzał on w obozie doświadczenia nad durem plamistym. t. byle tylko codziennie rano i wieczorem – chociaż trochę przemyć niemowlaki. Udział ciężarnych i dzieci w doświadczeniach dr Josefa Mengele Los „obiektów doświadczalnych” doktora Mengele nie ominął także ciężarnych. Pomimo zakazów lekarzy SS położne podwiązywały pępowinę wszystkim narodzonym dzieciom. a niektóre z nich utraciły wzrok. które zdawały sobie sprawę.4. jak długo będą żyły noworodki pozbawione pokarmu matki. Aborcje wykonywane na terenie obozu KL Auschwitz-Birkenau Przez cały okres istnienia obozu kobiecego wykonywano w nim zabiegi przerywania ciąży.” Opr. lekarze obozowi regularnie przeszukiwali izbę porodową w poszukiwaniu noworodków żydowskich i ich matek. a na końcu dopiero chore i te z rankami na ciałkach. Dr Margita Schwalbowá. które dostawałyśmy do picia. Sama też dźwigała w wiadrach wodę. Dr Mengele prowadził także eksperymenty nad zmianą zabarwienia tęczówki. polecając personelowi jak i matkom aby nie przeciwdziałały powstałemu zaczerwienieniu. to zdobywała różnymi sposobami trochę wywaru z ziół. 63 .3. Noworodkom pobierano krew z tętnicy skroniowej. dzieci wraz z łożyskiem miały być wrzucane do kubła.185” 8. zakraplał do oczu nieustalony środek chemiczny o działaniu drażniącym. W swoim powojennym opracowaniu napisała: 184 185 „Macierzyoska miłośd życia. relacja Marty Wijas. zakażał tuż przed rozwiązaniem aby sprawdzić czy bariera łożyskowa chroni dzieci przed infekcją. której dziecko zmarło. gdy matka podała dziecku śmiertelną dawkę morfiny otrzymaną od jednej z lekarek personelu więźniarskiego.

„Zabiegi wykonywano albo sposobem łyżeczkowym jak na bloku 22. obozach przejściowych (odc. które należało na jakiś czas ukryć przed oczami esesmanów. kontrole laboratoryjne szybkości opadania krwinek czerwonych (OB) dawały zawsze wynik zadowalający esesmanów i chore nie były usuwane ze „szpitala”. za pomocą zupełnie niesterylizowanych narzędzi przerywał ciążę. a późną wiosną 1944 do bloku 10. k. Dr Konieczna wyjaśniła. Ponieważ większość chorych miała różnego rodzaju stany zapalne. Już w trakcie przyjmowania jej do pracy w obozowym rewirze. lekarz obozowy SS dopytywał ją czy jako ginekolog potrafi wykonywać zabiegi operacyjne. nawet w daleko zaawansowanych przypadkach. Mogło mieć to związek z prowadzonymi w tym czasie doświadczeniami sterylizacyjnymi.5. BIIc i BIII). tzn. W sztubie prowadzonej przez dr Konieczną przebywały więźniarki chorujące głównie z powodu stanów zapalnych narządu rodnego oraz wycieńczone ciężką pracą kobiety. kateteru188. Zabiegi odbywały się w izbie ginekologicznej. k. Tam indukowano przedwczesny poród za pomocą iniekcji lub w sposób zabiegowy (prawdopodobnie poprzez centezę worka owodniowego). a kobiety te przyjmowałyśmy do szpitala na podstawie innej diagnozy. że zajmuje się jedynie ginekologią zachowawczą. albo też za pomocą wprowadzenia do pochwy kawałka gumy. blok 22 zmienił numer na 10) oraz niewielkim pomieszczeniu przeznaczonym zwykle na izbę blokowej.„Równie prostym sposobem postanowił Herr von Bodman186 rozwiązać problem ciężarnych kobiet.1 a. gdzie umieszczono stół ginekologiczny i instrumentarium. dwie więźniarki żydowskie pochodzące z Węgier wykonywały na polecenie dr Mengele zabiegi wyłyżeczkowania jamy macicy u ciężarnych Żydówek.69. Izba ginekologiczna mieściła się w wydzielonej ścianką działową części bloku 22 (od połowy roku zmieniono numerację bloków.187” Aborcje wykonywano także bez względu na stopień zaawansowania ciąży u wszystkich Żydówek oczekujących na transport w tzw. Działalność izby ginekologicznej na terenie obozu kobiecego w Birkenau. t. Wszystkie kobiety zmarły na sepsę /zakażenie krwi/. „(…) ani jedna kobieta nie zmarła wskutek zabiegu. Jej prowadzenie powierzono dr Irenie Koniecznej. Proces Hössa.80 Margita Schwalbowá „Szpital kobiecy.101 Margita Schwalbowá „Szpital kobiecy.” 64 . Robiono to naturalnie w tajemnicy. W grudniu 1943 roku izbę położniczą przeniesiono do bloku 17.” Według oświadczenia dr Margity Schwalbowej aborcje były wykonywane także u kobiet w pierwszych miesiącach ciąży na ich życzenie. 187 APMAB Zespół Opracowania.69. W utworzonej wiosną 1944 roku (na bloku 10 odcinka BIa) izbie ginekologicznej. 189 APMAB Zespół Opracowania. k. Pozostałe kobiety (powyżej 5 miesiąca ciąży) były kierowane do szpitala męskiego na odcinku BIIf (blok 2).”189 8. gdzie utworzono izbę ginekologiczną. t.” 188 APMAB. Sam. t. 186 Franz von Bodmann pełnił funkcję lekarza garnizonu SS w KL Auschwitz od 29 stycznia 1942 do 16 sierpnia 1942 r.150 Zeznanie Geni Ajdelman.

Może pani odejść. APMAB. A jest przecież w obozie wiele kobiet w ciąży. Pani 190 191 Irena Konieczna „Z przeżyd wojenno-okupacyjnych. ale także uszczerbek dla zdrowia kobiety. wraz z innymi blokami szpitala obozowego dla kobiet z odcinka BIa na odcinek BIIe.153.190” Po kilku dniach do izby ginekologicznej zgłosiły się dwie węgierskie więźniarki pochodzenia żydowskiego z wiadomością. Chcę właśnie to pani zlecić. przyszedł na blok porodowy SS-man i kazał wszystkim przygotować się do ewakuacji. blisko rampy kolejowej.Wkrótce po objęciu funkcji lekarza ginekologa. Trzeba będzie u wszystkich kobiet rozwiązać ciążę. Lagerarzt: Czy wyobrażam sobie. nr1. Izba ginekologiczna prowadzona przez dr Konieczną znajdowała się w głębi odcinka. aby pomagać ludziom. Ewakuacja „szpitala” dla kobiet Kobiety ciężarne przeniesiono w listopadzie 1944 roku.” Przegląd Lekarski Oświęcim. Proces Hössa. że w obozie koncentracyjnym trzeba by założyć dzieciniec (Kinderheim)? Moja odpowiedź: Dzieciniec? Jak to dzieciniec? Dlaczego tutaj dzieciniec? Lagerarzt: No widzi pani! Pani też jest zdania. 1991. t.6. dawny familijny obóz dla Cyganów. s. Pobyt kobiet w tej części obozu trwał niespełna dwa miesiące. że jako lekarz nie będę żadnemu człowiekowi szkodzić. Była więźniarka Leokadia Niewiadomska opisywała panującą wówczas atmosferę następująco: : „Z 18 na 19 stycznia 1945 r. złożyłam przed otrzymaniem dyplomu przysięgę. nun ja. Także i na ową „kontrolę” dr Konieczna nie wyraziła zgody. Lagerarzt: No tak. 8. gdzie się znajduję? Moja odpwiedź: Przecież (natürlich) w obozie koncentracyjnym. Przerwanie ciąży nie jest obojętne dla zdrowia kobiety. a nie szkodzić im. 65 . gdyż przybywają już w ciąży do obozu lub nabywają ją na miejscu wskutek różnych kontaktów. dr Konieczna została wezwana do lagerarzta (lekarza obozowego SS) na rozmowę.1 a.151 Zeznanie Geni Ajdelman. że na polecenie lagerarzta mają pod nadzorem dr Koniecznej przerywać ciąże u wszystkich ciężarnych kobiet skierowanych do bloku 22. ponieważ kończąc studia medyczne. ja … Rozumiem. W dniu 18 stycznia rozpoczęto ewakuację rewiru. Moja odpowiedź: Panie lagerarzt! Niestety. Po to studiowałam medycynę. k. Kobiety w ciąży umieszczono kolejno w baraku 28 i 7 (dziecięcym) 191. że nie możemy tu mieć dziecińca. którą w powojennym wspomnieniu tak opisała: „Lagerarzt: Czy wiem. Przerwanie ciąży oznacza dla mnie nie tylko zniszczenie poczętego istnienia ludzkiego. nie mogę się na to zgodzić.

Więźniowie – życie i praca. że musi na mnie uważać. czarnymi kocami. Dzieci umieszczono w osobnym baraku. 195 Helena Kubica „Kobiety ciężarne i dzieci urodzone w KL Auschwitz” Głosy Pamięci cz. Stały i czekały godzinami na mrozie. gdy leżałam na ciągu kominowym. Wyzwolenia doczekała co najmniej sześćdziesięcioosobowa grupa dzieci urodzonych w obozie wraz z matkami. w samych koszulach. dr Alicja Piotrowska oraz dr Irena Konieczna. ale ja to słyszałam.13. Mówiła szeptem. s. że muszą zostać. a potem przewieziono nas – matki z nowo narodzonymi dziećmi do Brzeszcz. że ewakuacja. 194 Helena Kubica „Dzieci i młodzież w KL Auschwitz” w „Auschwitz 1040-1945. Po raz ostatni widziałam wtedy niemieckiego żołnierza. 1995. Bez nadziei przetrwania. wszedł nagle do baraku niemiecki żołnierz. Kobiety dobywały resztek sił. Oświęcim. Warszawa 1984. cukru i odzieży.5. bez ubrania. zrobiono spis więźniarek. z narzuconymi na plecy cienkimi.Leszczyńska ochrzciła szybko jeszcze kilkoro dzieci. Otworzono magazyny żywności SS. położna Stanisława Leszczyńska. Bohdan Bejze.” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka.192” Podczas ostatecznej ewakuacji obozu KL Auschwitz-Birkenau niewielka część personelu lekarskiego ukryła się pomiędzy ciężko chorymi. gdyż nie mają już w szpitalu żadnych środków. wynosząc położnicę i noworodka tuż po porodzie przed blok i układając oboje na śniegu. Była to decyzja wymagająca olbrzymiej odwagi i poświęcenia albowiem mówiono. Utworzono zarząd więźniarski. W płonącym bloku rewirowym położna Leszczyńska przyjęła ostatni poród. dr Katarzyna Łaniewska. s. to może jednak szansa ratunku. Najciężej chore i rodzące matki wiedziały. prowizoryczny szpital. Spośród personelu „szpitala” kobiecego pozostały wraz z chorymi min. Bez wahania odrzuciły szansę ocalenia i pozostały z garstką bezbronnych – do końca.117. To była straszna noc.”Dr Konieczna pochyliła się nade mną i szepnęła pani Leszczyńskiej. Pocieszały się. ze obóz jest zaminowany i w ostatnim momencie zostanie wysadzony w powietrze. przez kilka dni byłyśmy jeszcze na terenie Brzezinki. Kilkoro z nich zmarło zaraz po wyzwoleniu195. a więc tuż przed ostateczną ewakuacją obozu. chleba. s. że w czasie mojego porodu. do którego należała dr Konieczna. Teksty o Stanisławie Leszczyoskiej” Opr. 66 .226-227 Krystyna Zambrzycka-Stempkowska. żeby tylko ustać na nogach. w których znajdowały się zapasy konserw. w Birkenau znajdowało się 247 kobiet ciężarnych i położnic oraz 156 dzieci w wieku do 3 lat194.193” W dniu 19 stycznia 1945 roku. t. W 192 193 „Macierzyoska miłośd życia. k. W Brzeszczach został zorganizowany dla nas w budynku szkolnym. aby nieść im pomoc do ostatniej chwili. 134. APMAB Zespół Oświadczenia. Było wśród nich wiele matek z maleńkimi dziećmi. nie zakwalifikowanymi do pieszego transportu więźniarkami i więźniami. jej córka i doktor Konieczna zostały z nami. Po wyprowadzeniu ostatnich transportów ewakuacyjnych pozostawione w obozie więźniarki i więźniowie byli zdani jedynie na siebie.211. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. Pamiętam również. Pani Leszczyńska. 2010.(…) Po wyzwoleniu obozu przez żołnierzy radzieckich. obliczono zapasy.

Pierwsi polscy żołnierze dotarli do obozu w Brzezince 28 stycznia 1945 roku w godzinach popołudniowych.(…) jestem w jednym z oddziałów szpitala kobiecego w Brzezince. Pośród przybyłych lekarzy ochotników (Szpital Obozowy PCK) oraz lekarzy radzieckich (Radziecki Szpital Polowy) pracowały także byłe polskie lekarki-więźniarki:    Dr Irena Konieczna Dr Katarzyna Łaniewska Dr Alicja Piotrowska 196 Adolf Forbert „W Oświęcimiu po oswobodzeniu obozu. nr 1. aby szukać pomocy u władz i instytucji społecznych. a więc są i opiekunki chorych. Te biało ubrane kobiety – to lekarki i pielęgniarki. chore machają do mnie rękami. tworząc na terenie obozu Szpital Obozowy PCK. Wśród nich przybył operator Czołówki Filmowej Wojska Polskiego Adolf Forbert. kilka z nich zrywa się z długiego murowanego duktu pieca. Była między nimi dr Katarzyna Łaniewska. Zostały tutaj na tak długo. 67 . chore pokazują sobie mnie ze wszystkich stron. po dwie lub trzy na jednej pryczy. Uśmiechy radości na wychudłych twarzach. Zaduch. Po wielu latach wspominał: „Potworne wrażenie dławi w gardle.” Przegląd Lekarski Oświęcim. Robi się zgiełk. Bogate w tłuszcz pożywienie spożywane w nadmiernej ilości spowodowało wystąpienie biegunek. jak okaże się konieczne.196” Niektórzy więźniowie udali się wkrótce po wyzwoleniu do Krakowa. s. środkiem baraku. Na dwupiętrowych pryczach leżą ciężko chore kobiety. a nawet zgonów. biegnącego wzdłuż.182-183.ostatniej dekadzie stycznia radzieckie władze wojskowe dostarczyły do obozu w Brzezince pierwszą partię żywności dla więźniów i więźniarek oraz rozpoczęły organizacje szpitala polowego. który dzięki pomocy ocalonych więźniarek filmował obóz. 1980. Dobrowolnie sprawują pieczę nad chorymi. która zwróciła się z żądaniem pomocy do aktywu PCK. W pierwszych dniach lutego do Brzezinki przybyła ekipa PCK z Krakowa. Ale oto z końca baraku pojawiają się kobiety w białych fartuchach.

ale odnaleźć w sobie wewnętrzną wolność. poniżenia i znękania drugiego człowieka niemożliwe jest bohaterstwo.9. Nieludzkie warunki życia obozowego. bowiem rodziły się w warunkach skrajnie ciężkich. że w warunkach największego zniewolenia. Więźniowie. dzięki której mogła ujawnić się postawa altruistyczna. Tym samym wszelkie przejawy niezłomności i wielkoduszności zasługują na pamięć i szacunek. Profesor Kępiński pisał: „Zdawać by się mogło. Podsumowanie. były przyczyną niekorzystnych przemian w sferze moralnej. trzeba było nie tylko wyrwać się spod przemożnej chęci zachowania życia. polegających na koncentracji niemal wszystkich działań na zaspokojeniu własnych potrzeb i zachowaniu życia. By się na nie 68 . którzy zdecydowali się nieść pomoc innym uważali. że taka postawa wzmacnia nie tylko tego. Zdaniem profesora Antoniego Kępińskiego. aby przetrwać obóz koncentracyjny. kto pomaga. komu świadczona jest pomoc ale i też dodaje sił temu.

Przejawem swoistego ruchu oporu było ukrywanie w „szpitalu” więźniów. s.”197 Szczególną rolę w niesieniu pomocy odegrali więźniowie i więźniarki pracujący w obozowych rewirach szpitalnych.” Jeżeli wykonywali swoje obowiązki lekarskie. 1986. Stanisław Kłodzioski „Postawy i czyny heroiczne w obozach koncentracyjnych” Przegląd Lekarski Oświęcim. 200 Ernst Klee Auschwitz – medycyna III Rzeszy i jej ofiary. która podczas wizyty delegacji Czerwonego Krzyża w rewirze szpitalnym. 69 . „(…) natychmiast po odjeździe delegacji przypłaciła swa odwagę śmiercią wśród tortur. 2009. że lekarz interesował się chorym. W szczególnie trudnej sytuacji znajdowali się lekarze. ze grozi za nie kara śmierci. i im podawać leki czy dodatkowe porcje żywności. pracująca w obozowym szpitalu dla kobiet w Birkenau. Niemka oskarżona o pomoc w ucieczce rodzinie żydowskiej i osadzona w KL Auschwitz jako 197 198 Antoni Kępioski „Anus mundi. a uśmiech i słowa otuchy były swoistą psychoterapią obozową. obozowe gestapo). co ją potem czeka. Wszystkie te działania wykonywano ze świadomością. przywracała choć na chwilę wiarę w drugiego człowieka. była konieczność pośredniego decydowania o życiu i śmierci swoich podopiecznych. nr 1. Już sam fakt. Wobec braku leków i nieustających selekcji. wskazując ciężko chore200. odważyła się zabrać głos. zarówno poprzez odmowę wykonywania aborcji jak i poprzez odmowę zaniechania podwiązywania pępowiny u dzieci nowonarodzonych. Jednakże działania personelu „szpitalnego” nie ograniczały się do pielęgnacji i leczenia chorych. 150-152. Była więźniarka obozu oświęcimskiego Halina Birenbaum opisywała w swojej książce postawę polskiej lekarki. fałszowanie rozpoznań lekarskich.” Przegląd Lekarski Oświęcim. Oni byli tą jedyną ostoją.41. nr 1.”Kraków. 2005 s. Na szczególną uwagę zasługuje postawa więźniarek. od których zażądano by uczestniczyli w selekcji chorych. których życie było zagrożone (poszukiwało ich np. dr Ella Klein. 199 Halina Birenbaum „Nadzieja umiera ostatnia. 412.zdobyć. dotykał. zwłaszcza nieujawnianie zachorowań na dur plamisty oraz wypisywanie silniejszych więźniów z rewiru tuż przed planowaną selekcją. Mówiono. 1965. którzy pomimo stosowanych szykan i bicia usiłowali nieść pomoc współwięźniom w okresie. badał go. że z niezwykłym bohaterstwem. Zdzisław Ryn. ukrywała podczas selekcji silniejsze pacjentki. które odmówiły współudziału w eksperymentach medycznych lub uśmiercaniu dzieci. jakim był obóz. musieli niejednokrotnie wybierać spośród chorych osoby rokujące lepiej. s. Jedna z lekarekwięźniarek pochodzenia żydowskiego. Nie sposób tez zapomnieć o postawie lekarzy. trzeba mieć choć trochę wolnej przestrzeni i własnej siły. w lochach Gestapo w Oświęcimiu. To na nich „zwrócone były oczy dziesiątków tysięcy więźniów. to każda przez nich wykonywana czynność miała w oczach chorych szczególną wartość. bo na pewno dobrze wiedziała. okazała się też cała wielkość człowieka.199” Najtrudniejszym zadaniem. Wyprawa w przeszłośd. spoczywającym na lekarzach-więźniach zarówno w obozach męskich jak i kobiecych. opowiedziała wysłannikom Czerwonego Krzyża cała straszliwą prawdę o oświęcimskiej kaźni. kiedy nie byli jeszcze dopuszczani do pełnienie swojej funkcji. s. A jednak nawet w tych warunkach było ono możliwe i w piekle. Ta lekarka (…) stała się dla nas uosobieniem ludzkiej godności i męstwa.” Oświęcim. u której można było szukać pomocy i ratunku198. 187. Dr Ella Lingens.

Szczególnie istotny wydaje się fakt. nr 1.” Przegląd Lekarski Oświęcim.201” Lekarze SS pełniący służbę w obozach koncentracyjnych byli przykładem wręcz odwrotnego pojmowania etyki lekarskiej. tylko dla niewielu wystarczało lekarstw. Norymberski „proces lekarzy” ujawnił po raz pierwszy zbrodnie dokonywane przez nich w obozach 201 Antoni Kepioski „Refleksje oświęcimskie: rampa. zaproponował Reichsführerowi SS – Heinrichowi Himmlerowi utworzenie zbioru czaszek pochodzących od uśmierconych specjalnie w tym celu Żydów oraz Rosjan.27. że sprzeniewierzyli się składanej przysiędze nie tylko lekarze SS ale i wielu nauczycieli akademickich i profesorów medycyny. Kraków. Podobnego zdania była dr Adelaida Hautval.05. w tzw. Absurdalność takiego wniosku polega na nieuwzględnieniu różnicy postawy emocjonalnej. która odmówiła uczestnictwa w eksperymentach medycznych.” w „Medycyna za drutami obozu. poprzez służbę w obozowych „szpitalach” dla więźniów. kogo skazać na śmierć. 1968. s. znany przed wojną ekspert w leczeniu niepłodności kobiecej. s. zarażając zdrowych więźniów zarodźcami malarii i testując na nich nowe leki firmy Boehringer203. Nie wszyscy zostali osądzeni w trakcie toczących się po wojnie procesów. nawet tym.” Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellooskiego. 2010. Spośród 13 sądzonych lekarzy. Profesor Antoni Kępiński pisał o tych niezwykle ciężkich wyborach: ”Nie mogli [oni] jednak ich uniknąć. którym pomóc nie mogli i wbrew swej woli musieli ich skazać na śmierć. 70 .” Przegląd Lekarski Oświęcim. s. 204 Stanisław Sterkowicz „Karalnośd zbrodni lekarzy hitlerowskich. trzech na karę dożywotniego więzienia i jednego na karę 15 lat pozbawienia wolności204.143-150.więźniarka polityczna uważała. Dla lekarzy SS chorzy byli elementem obcym i obojętnym. profesor w katedrze anatomii. że takie postępowanie stwarzało szansę przeżycia chociaż części chorych. Spośród tych siedmiu.1946 roku w Landsbergu. Profesor psychiatrii Werner Heyde był organizatorem akcji eutanazji psychicznie chorych. Psychopatologia decyzji. histologii i filogenezy na Uniwersytecie Rzeszy w Strasburgu. nr 1. wyrok wykonano 28. trzech skazano na karę śmierci. a skończywszy na selekcjach i masowych mordach w komorach gazowych. 1989. Trzeba było wybierać. Można by (…) wysnuć absurdalną analogię. Wzięli oni bowiem udział we wszystkich etapach zagłady. nie wszystkich można było uratować od selekcji. że decydowali oni podobnie jak lekarze SS. „procesie lekarzy” stanęło 23 oskarżonych w tym dwudziestu lekarzy.34. Profesor ginekologii Carl Clauberg. 202 Aleksander B. siedmiu miało tytuły profesorskie. Lekarze-więźniowie chcieli za wszelką cenę pomóc swym chorym. zainicjował i brał czynny udział w eksperymentach sterylizacyjnych prowadzonych w KL Auschwitz-Birkenau. które mogły uratować życie. począwszy od uśmiercania psychicznie chorych Niemców (w okresie od stycznia 1940 roku do sierpnia 1941 roku zginęło w ośrodkach eutanazji ponad 70 tysięcy chorych202). Przed Amerykańskim Trybunałem Wojskowym Nr 1 w Norymberdze. 203 Claus Carl Schilling został skazany na śmierd przed Amerykaoskim Sadem Wojskowym w Dachau. Skotnicki. Profesor Claus Carl Schilling przeprowadzał w KL Dachau eksperymenty nad malarią. „Działalnośd lekarzy hitlerowskich – haobą medycyny XX wieku. August Hirt. a komu dać możliwość życia. przeznaczonym szybciej lub później do likwidacji.

Doświadczenia z truciznami. to w uzasadnieniu wyroku sformułowano 10 zasad prowadzenia eksperymentów medycznych. mięśni i nerwów oraz transplantacją kości. Oświęcim. przyjmował pacjentów pod fałszywym nazwiskiem. nie ograniczając się jednak do nich: 1. Doświadczenia z sulfonamidami. przy czym [zaznaczono. (…) 12. Doświadczenia z durem plamistym. Doświadczenia z iperytem (gazem musztardowym). Lek. 205 Bogusz J. „Wpływ norymberskiego procesu lekarzy hitlerowskich na kształtowanie się pojęd o dokonywaniu badao na ludziach. (…) 10. Psychologowie. Stanowił on podwaliny dla sformułowanej prawie dwadzieścia lat później przez Światowe Stowarzyszenie Lekarskie Deklaracji Helsińskiej określającej zasady etyki i deontologii lekarskiej w aspekcie prowadzenia badań doświadczalnych z udziałem człowieka. Jakkolwiek surowe wyroki Amerykańskiego Trybunału Wojskowego w Norymberdze nie mogły zadośćuczynić ofiarom bestialskich eksperymentów. Także Werner Heyde. Doświadczenia nad regeneracja kości. nazwanych później „kodeksem norymberskim” albo „dekalogiem norymberskim”. brutalnych czynów. Doświadczenia z oziębianiem. wykonywanych bez zgody ofiar eksperymentów.koncentracyjnych.(…) 3.74-75 71 . (…) 2. uniknąwszy procesu sądowego (min. W akcie oskarżenia postawiono im zarzuty uczestnictwa.”205 Jak wiadomo w późniejszych procesach sądzeni byli kolejni lekarze. (…) 6. że doświadczenia te obejmowały poniżej wymienione czyny. byli stosunkowo szybko zwalniani z więzienia. Udowodniono. Doświadczenia z bombami samozapalającymi.” Przegl. Doświadczenia dotyczące wytrzymałości ustroju na nadmiernie duże wysokości. (…) 9.1 s. współuczestnictwa lub pomocy w realizacji „doświadczeń lekarskich. (…) 7. Horst Schumann i Josef Mengele). potworności i innych nieludzkich czynów. że] oskarżeni dopuszczali się w trakcie tych doświadczeń mordów. Carl Clauberg prowadził intratną praktykę ginekologiczną do 1984 roku. 1981. przy pełnej akceptacji wielu czołowych lekarzy niemieckich. (…) 4. (…) 11. Doświadczenia sterylizacyjne. jednakże znaczna ich część ukryła się tuż po wojnie. (…) 8. Doświadczenia z żółtaczką zakaźną. okrucieństw. Zdaniem Yisraela Gutmana i Michaela Berenbauma całościowy opis historii obozów koncentracyjnych nie powinien pozostawać domeną jedynie historyków206. tortur. (…) 5. Doświadczenia z woda morską. nie odbierano im bowiem prawa wykonywania zawodu. Doświadczenia z malarią. większość z nich powracała do pracy. Skazani na odbycie kary pozbawienia wolności lekarze niemieccy.

pochlebstwa i zaspokojenia ambicji zawodowej207” czy dla dobra drugiego człowieka? 10. Dr Alina Brewda Alina Brewda urodziła się 13 czerwca 1905 roku w Warszawie. unikalną perspektywę. pracowała początkowo w Szpitalu Wolskim. ponieważ każda dyscyplina naukowa oferuje własną. nie jest jedynie opracowaniem historycznym. 207 Stanisława Leszczyoska “Raport położnej z Oświęcimia” w: Okupacja i medycyna. Po otrzymaniu dyplomu lekarza w 1930 roku. dostęp internetowy poprzez http://books.1. Rodzice prowadzili prywatną praktykę dentystyczną w swoim domu przy ulicy Miodowej 11. Warszawa. Podczas gdy historycy dokumentują historię szpitali obozowych.09.socjologowie ale także lekarze powinni brać udział w prowadzonych badaniach. ale próbą ostrzeżenia i swoistym testamentem. Biogramy wybranych lekarek więźniarek „szpitala” obozowego dla kobiet w KL Auschwitz-Birkenau 10. Powyższa praca ukazująca rolę obozowego „szpitala” działającego w okresie gdy dokonywały się największe zbrodnie nazistowskich Niemiec. tylko lekarze mogą dokonać pełnej oceny wartości naukowej prowadzonych eksperymentów medycznych i problemów zdrowotnych jak i ich powiązań z zasadami etyki i deontologii lekarskiej. w którym pada pytanie skierowane do nas samych lekarzy: czy pracujemy „dla sławy.2011. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1979.google. Michael Berenbaum “Anatomy of the Auschwitz death camp. Indiana University Press. Po złożeniu egzaminu maturalnego w 1923 roku.pl. Rozpoczęła naukę na wydziale lekarskim Odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego. Wkrótce jednak wyjechała do Francji aby kontynuować szkolenie w Paryżu pod kierunkiem profesora Marcela Metzgera (L’Hopital Bretenneau) oraz profesora Jean Louis Faure 206 Yisrael Gutman. w rodzinie żydowskiej. 1971 72 . ostatni dostęp 19.” United States Holocaust memorial Museum.

1943 roku przeniesiona do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. zorganizowała kurs szkoleniowy dla pielęgniarek z Birkenau209. została w dniu 21. prawdopodobnie został wywieziony do obozu zagłady w Treblince.1944 roku 73 . Po dziesięciu dniach dr Mengele rozkazał jej opuścić „szpital”. dr Brewda wraz z matką i bratem przeniosła się do mieszkania przy ulicy Elektoralnej gdzie kontynuowała przyjmowanie chorych w jednym z dwu wynajmowanych pokoi. Jednakże ciężka praca w kamieniołomie wywołała niewydolność krążenia (kilka miesięcy wcześniej przeszła zawał serca) z powodu której dr Brewda trafiła do „obozowego szpitala”. Pracowała w Szpitalu Położniczym doktora Endelmana oraz w Szpitalu Żydowskim jako asystent na oddziale ginekologii. trafiła do komanda pracującego w szwalni. Została wybrana do pracy przez lekarza SS dr Rindfleischa z uwagi na umiejętności chirurgiczne. Do Polski powróciła w grudniu 1932 roku. Jesienią 1942 roku dr Brewda została zmuszona do opuszczenia dotychczasowego mieszkania. że „odwoziła ją sama komendantka Ehrich. Na polecenie SS-Standartenführera dr Lollinga. Po upadku powstania w getcie warszawskim została włączona do transportu do obozu koncentracyjnego na Majdanku (KL Lublin). Na 208 209 Hermann Langbein „People In Auschwitz” The University of North Carolina Press. W obozie pracowała w rewirze szpitalnym dla kobiet żydowskich. Od tego czasu ukrywała się kolejno w mieszkaniu dr Endelmana oraz dr Marii Markow. że dr Brewda okazywała im w „tych dniach matczyne wsparcie”208. Prowadziła własną praktykę lekarską ginekologiczno . Po przybyciu do obozu oświęcimskiego została oznaczona numerem 62761 i skierowana na odcinek BIa w Birkenau. s. Była to jedyna możliwość utrzymania kontaktu organizacji podziemnych w obu obozach. szefa Urzędu D III w SS – WVHA.(Broca Hospital). przedłużeniu obozu. 2004. W trakcie pobytu na Majdanku współpracowała z dr Stefanią Perzanowską. została wypuszczona i skierowana na krótko do baraku dla kobiet znajdującego się w tzw. Poza organizowaniem opieki medycznej dla kobiet więzionych w bloku 10. Dotarła tam prawdopodobnie 27 kwietnia 1943 roku. Wiosną 1942 roku matka dr Brewdy zmarła w getcie.231 Kurs ten rozpoczął się 17.położniczą. została wkrótce mianowana lekarzem naczelnym tego bloku z prawami blokowej. Kobiety poddawane eksperymentom medycznym na bloku 10. Kiedy wybuchła kolejna epidemia tyfusu i obóz w Birkenau został całkowicie odseparowany od obozu macierzystego.09. działała także w obozowym ruchu oporu. a wkrótce potem na odcinek BIb w Birkenau. Dzięki pomocy jednej z pielęgniarek uczestniczących w prowadzonym przez nią kursie. wspominały po wojnie. Jesienią 1940 roku. Wkrótce zginął także jej brat Aleksander. Pod koniec lipca 1944 roku została z wyrokiem śmierci wtrącona do bunkra w bloku 11. gdzie przebywała do końca września. Po siedemnastu dniach oczekiwania na egzekucję (miała zostać powieszona). Doktor Stefania Perzanowska wspominała po wojnie. po utworzeniu getta w Warszawie. prowadzącą rewir dla więźniarek aryjskich.01. Tam zaopiekowała się nią dr Perzanowska. Przeniesiona do bloku 10 w obozie macierzystym. bo miała ponoć takie zlecenie”. bez żadnych wyjaśnień.

gdzie organizowała pomoc dla przebywających w obozach emigrantów.1945 roku. 10.1943 r. 74 . Jej ojciec Józef Goldscheider był działaczem kieleckiego ruchu robotniczego i powszechnie szanowanym socjalistą. Została ewakuowana w dniu 18. Do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz – Birkenau przybyła transportem w dniu 02. gdzie poznała swojego przyszłego męża dr Andrzeja Lorskiego. Niestety stan zdrowia uniemożliwił jej kontynuowanie praktyki lekarskiej. Berlin do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Będąc lekarzem Brygad Międzynarodowych pracowała w szpitalu polowym im. za polskiego prawnika Szymona Białostockiego oraz prowadziła własną praktykę ginekologiczno – położniczą swoim domu. Przez pacjentów nazywana była: „la Dobra”211.1913 roku w Kielcach. Organizowała żywność dla chorych i opiekowała się rannymi.11. Dr Lorska (w obozie jako Sława Klein) została oznaczona numerem 52325. przez Pszczynę i Wadowice.08. Dzięki troskliwej opiece dr Dory Klein ( Doroty Lorskiej) i dr Aliny Przerwy – Tetmajer doczekała wyzwolenia w maju 1945 roku210. Po przeszło rocznym pobycie w szpitalach i sanatoriach zdecydowała się odszukać swego wuja mieszkającego w Anglii. Jako Sława Klein wyjechała do Hiszpanii by wziąć udział w Hiszpańskiej Wojnie Domowej.1945 roku.23-31. Za działalność w ruchu oporu i przynależność do Wolnych Strzelców i Partyzantów Francuskich (Francs-Tireurs et Partisans Francais) została aresztowana przez gestapo w lipcu 1943 roku i umieszczona w obozie w Drancy. gdzie dzięki pomocy przyjaciół zamieszkała i rozpoczęła pracę jako lekarz ginekolog. Dr Dorota Lorska (w obozie jako Dora vel Sława Klein) Dorota Lorska urodziła się 03. Po ewakuacji szpitala do Mataro w Katalonii i dalej do Vicu zgłosiła się do pracy w oddziale zakaźnym. Wybrane przez lekarza garnizonowego dr Wirthsa kobiety skierowano do bloku nr 10 w obozie macierzystym. Hamburg. Prócz pracy zawodowej organizowała kursy dla analfabetów oraz opiekowała się dziećmi z domu dziecka. Emigrowała z Polski w lutym 1947 roku. Warszawa 1979. Z Hiszpanii wyjechała do Francji. Z tysiąca osób wybrano 218 mężczyzn i 55 kobiet. Jana Amosa Komeńskiego w Benicasim.polecenie dr Wirthsa została w grudniu 1944 roku przeniesiona ponownie do obozu macierzystego w Oświęcimiu.01. Stanisław Kłodzioski „Dr Dorota Lorska” w „Okupacja i medycyna. Czwarty wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego– Oświęcim z lat 1963-1978. W Anglii dr Brewda wyszła za mąż. pozostali zostali uśmierceni w komorze gazowej. Tam też wstąpiła do Komunistycznej Partii Czechosłowacji. w północnej dzielnicy Londynu. Od 1939 roku pracowała w szpitalu miejskim w Eaubonne koło Paryża. gdzie ukończyła wydział lekarski na Uniwersytecie Karola (1930-1937) oraz wyszła fikcyjnie za mąż aby zmienić tożsamość (prawdopodobnie chciała ukryć żydowskie pochodzenie). Z uwagi na swoje kwalifikacje medyczne. s. została wybrana 210 211 Obóz koncentracyjny w Neustadt – Glewe został opuszczony przez załogę SS w dniu 2. Po oswobodzeniu powróciła do Warszawy.2.05. skąd część przewieziono ją po tygodniu do obozu w Neustadt – Gleve. Gimnazjum ukończyła w 1930 roku i pomimo trudności finansowych wyjechała do Pragi. Tam dr Brewda zachorowała na tyfus plamisty.

Wkrótce po przyjeździe nawiązała kontakt z obozowym ruchem oporu poprzez znajomość z Rudim Göblem. Jej zadaniem było sporządzanie meldunków na temat eksperymentów prowadzonych na bloku 10 oraz w Rajsku. rozpoczęła starania o stypendium specjalizacyjne. którym pomogła powrócić do Pragi.Podjęła pracę w Klinice Chorób Wewnętrznych prof. powrócił do kraju z końcem 1950 roku).spośród przeznaczonych na cele eksperymentalne kobiet i skierowana do pracy w Instytucie Higieny SS212. W październiku 1960 roku została asystentem tego oddziału. Hartwiga w Warszawie. niemieckim. czeskim. w toczącym się w Wielkiej Brytanii procesie wytoczonym przez Władysława Deringa – 212 Instytutem Higieny SS w Oświęcimiu kierował SS . w szczególności zajmując się czeskimi więźniarkami. a potem otwartymi wagonami do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. gdzie zajmowała się odnajdywaniem czeskich dzieci i organizowaniem dla nich powrotu do Czechosłowacji. Tytuł specjalisty uzyskała w marcu 1960 roku.05. gdzie pracowała równocześnie jako wolontariuszka w oddziale chorób wewnętrznych. W związku ze zbliżaniem się linii frontu więźniarki zostały ewakuowane w dniu 18. „Raport Sławy Klein”. pomagała opiekować się więźniarkami doświadczalnymi na bloku 10.1945 r. W tym czasie wyszła powtórnie za mąż oraz urodziła syna (1949 r. komunistą poznanym w Hiszpanii.). a w 1964 roku starszym asystentem. Od 5. Po powrocie do Polski w 1956 roku. W trakcie podróży dr Lorska ciężko chorowała z powodu róży.1943 siedziba Instytutu została przeniesiona z obozu macierzystego w Oświęcimiu do Rajska. Zeznawała w roku 1964 jako świadek. W 1947 roku powróciła do Pragi gdzie rozpoczęła pracę jako kierownik przychodni w Zakładach Metalurgicznych CKD-„Sokolovo”. Jako lekarz Czeskiej Komisji Repatriacyjnej została skierowana przez władze Czechosłowacji ponownie do Francji.1945 r. Mówiła biegle pięcioma językami obcymi: francuskim. lekarz Ambasady Polskiej w Pradze. a jego zastępcą był SS – Unterturmführer dr Hans Münch. Poza codzienną pracą. Od maja 1960 roku pełniła funkcję konsultanta w Poradni Przeciwgruźliczej Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie. szczególnie grupą szesnastu francuskich komunistek z francuskiego Resistance. W lutym 1951 roku została aresztowana i niesłusznie posądzona o szpiegostwo. Więzienie opuściła w grudniu 1954 roku. Po siedmiu dniach pobytu w Ravensbrück została przeniesiona do obozu w Neustadt – Gleve gdzie pracowała w rewirze szpitalnym aż do wyzwolenia przez oddziały angielskie w dniu 08. przez Pszczynę i Wadowice pieszo. dr Andrzej Lorski. Publikowała prace naukowe z dziedziny nefrologii i ftyzjatrii. Oczekując na zgodę na wyjazd do Polski pracowała w Szpitalu Miejskim w Pradze.05. który zakończył się w 1956 roku oczyszczeniem ze stawianych jej zarzutów.Obersturmbahnführer dr Bruno Weber. z którym miała wiosną 1951 powrócić do Polski (jej mąż. po wznowieniu procesu rehabilitacyjnego.01. Jeszcze w czasie trwania wojny wysłano poza obóz i opublikowano w polskiej prasie podziemnej specjalny raport na ten temat tzw. Po wyzwoleniu obozu pozostała w nim tworząc szpital dla ocalałych więźniarek. hiszpańskim i angielskim. 75 .

pochodzącego z Anglii pioniera przemysłu cukrowniczego na ziemiach polskich. Zmarła 15 października 1965 roku. Ernesta Filipa Werkenthin. należąc kolejno do Czechosłowackiej Partii Komunistycznej.05. który przybył z Drezna do Polski i objął stanowisko dyrektora Gazowni Warszawskiej.02.3. Podobnie jak jej siostra Krystyna. De Gaulle’a Francuskim Krzyżem Walecznych (Croix de Guerre Alec Etoiles). Alojza Maria Kimens była córką Ryszarda Edwarda Kimensa. człowiek wielkiej dobroci. który oskarżył go w swojej książce o wykonywanie zabiegów sterylizacyjnych.” Dr Dorota Lorska została pochowana w Warszawie. Przedwczesna śmierć przerwała pisaną przez dr Lorską rozprawę doktorską na temat lekarskich i etycznych zagadnień związanych z eksperymentami prowadzonymi na bloku 10. na Cmentarzu Powązkowskim. pochodzącą z Niemiec. 76 .ewangeliczkę. Alojza Werkenthin wychowywała dzieci w religii anglikaoskiej. autorowi powieści „Exodus” Leonowi Urisowi. Była trzecim dzieckiem małżeństwa Alojzy z Kimensów Werkenthin i Ottona Werkenthina213.byłego więźnia lekarza KL Auschwitz. Postawiony przez dr Deringa zarzutu zniesławienia został odrzucony przez sąd. Po wojnie została odznaczona Orderem Virtuti Militari (1948). któremu udowodniono w przebiegu rozprawy sprzeniewierzenie się zasadom etyki lekarskiej. Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1956. W jej nekrologu można przeczytać: „Odeszła od nas nasza najlepsza koleżanka. wypowiedzi.) medalem „Za wolność waszą i naszą”(1956) oraz przez gen. Zmarła wkrótce po wojnie w Szpitalu Wolskim. a później także Anna. Francuskiej Partii Komunistycznej oraz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). jako pierwsze imię nadano jej imię 213 Otton Werkenthin (1864 – 1925) był synem inż.1901 roku w Kordelówce koło Winnicy (Podole). Maria została ochrzczona 08. w Odessie.1901 roku przez kapłana kościoła anglikańskiego Artura J. Dr Lorska wykazała się podczas procesu stanowczością i trafnością 10. prawości i szlachetności. lekarz całym sercem oddany chorym. Przez całe życie była wierna swoim ideałom. Wiktoria Maria Werkenthin Wiktoria Maria Werkenthin urodziła się 21. Stevensa. Poślubił Krystynę Trau . a proces przeistoczył się w rozprawę „przeciwko Władysławowo Deringowi”.

wręcz zdolność widzenia stereoskopowego. „Posiadała niesłychanie rozwinięty zmysł obserwacyjny i świetną pamięć wzrokową. 1-4. Rodzina Werkenthinów przeniosła się w 1909 roku do Kijowa. Najstarszy brat – Konrad został prawdopodobnie zamordowany przez Niemców w Szpitalu Psychiatrycznym. Po zamknięciu placówki naukę kontynuowała w Gimnazjum Aleksandry Duczyńskiej gdzie w 1918 roku otrzymała maturę. s. zginęła w trakcie Powstania Warszawskiego pod gruzami domu przy ulicy Wspólnej 15 (1898 – 1944). 15. który w 1920 został połączony z Wydziałem Lekarskim Uniwersytetu Św. Dyplom doktora wszechnauk lekarskich uzyskała wiosną 1925 roku. 77 . Pomimo przestarzałej aparatury oraz ciągłego braku personelu pomocniczego. Zebrane i opatrzone komentarzami dr Werkenthin radiogramy przetrwały wojnę. W 1929 roku została kierownikiem Pracowni Radiologicznej Szpitala Wolskiego216. Młodsza siostra Wiktoria Anna. W lipcu 1921 roku. lekarz. Katarzyny dla dziewcząt parafii ewangelicko – augsburskiej. gdzie Wiktoria Maria rozpoczęła naukę w Gimnazjum Św. Staż specjalizacyjny pod kierunkiem dr Witolda Zawadowskiego odbyła w latach 1925-1927 w Pracowni Radiologii Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie. syna chrzestnego dr Werkenthin). miała łatwość adaptacji wzroku do ciemności. szybko i trafnie chwytała szczegóły widzianego obrazu i właściwie je oceniała. Immatrykulowana 16. gdzie warunki pracy i kształcenia były dogodniejsze. prowadziła pracownię radiologiczna na najwyższym poziomie oraz Płockiej 26. w trakcie pobytu na kongresie w Chicago. Zdaniem profesora Witolda Zawadowskiego Maria miała szczególne predyspozycje aby kształcić się w wówczas jeszcze „młodej” specjalności jaką była radiologia. 216 Szpital Wolski zajmował początkowo gmach Fundacji Staszica i liczył 200 łóżek szpitalnych.12. pracownik naukowy Instytutu Cukrownictwa w Warszawie. utworzyła własne archiwum radiologiczne217. Z uwagi na trudności finansowe rodziców pracowała w trakcie nauki jako laborantka w pracowni analitycznej Centralnej Poradni Przeciwgruźliczej Warszawskiego Towarzystwa Przeciwgruźliczego. Włodzimierza w Kijowie. Oddziały chorób wewnętrznych prowadzili wówczas wybitni profesorowie Kazimierz Dąbrowski i Anastazy Landau. 215 Witold Zawadowski „Dr Maria Werkenthin (1901-1944” Polski Przegląd Radiologiczny. Antoniego Gluzińskiego. jesienią 1919 roku została przyjęta do Kijowskiego Żeńskiego Instytutu Medycznego. została przyjęta na 5 semestr studiów lekarskich. (Ustalono na podstawie relacji Witolda Stefana Trybowskiego. a nawet przerw w dostawie prądu. szybką i dokładną orientację przestrzenną. Już w trakcie studiów rozpoczęła pracę jako wolontariuszka w I Klinice Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Warszawskiego prowadzonej przez prof. chorowała na gruźlicę i zmarła przed wybuchem wojny (1903 – 1926). przyjechała do Warszawy i zamieszkała przy ulicy Koszykowej 49. jeden z autorów zagranicznych prosił dr Werkenthin o użyczenie radiogramów do przygotowywanego przez siebie podręcznika radiodiagnostyki płuc. 217 W 1937 roku. W 1935 roku Szpital Wolski przeniesiono do nowego budynku przy ulicy 214 Starsza siostra Wiktoria Krystyna. wraz z rodzicami i rodzeństwem nielegalnie przekraczając granicę.1950.umiłowanej przez matkę królowej angielskiej Wiktorii214.”215 Od 1927 roku pracowała jako lekarz radiolog w Przychodni Przeciwgruźliczej na ulicy Miodowej.1921 roku na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego. Wstąpiła początkowo na Wydział Budowniczy Politechniki w Kijowie.

Wygłaszała referaty na kongresach i zjazdach międzynarodowych min. Pracownia radiologiczna zyskała uznanie i była prezentowana podczas V Ogólnopolskiego Zjazdu Przeciwgruźliczego w Warszawie . 220 Niestety oryginalne rękopisy spłonęły podczas Powstania Warszawskiego. s. kierowanej przez dr Wandę Stankiewicz – Trybowską. Była także od 13 grudnia 1931 roku kierownikiem Gabinetu Radiologicznego w Stacji Odmy Sztucznej przy Miodowej 23. Od 1929 roku pełniła funkcję sekretarza redakcji Polskiego Przeglądu Radiologicznego. Szkoliła lekarzy ftyzjatrów i radiologów. Odbywała staże szkoleniowe u zagranicznych klinikach min. s.w 1934 roku. Zbigniew Woźniewski „Historia Szpitala Wolskiego w Warszawie 1877 – 1944. ze udało się wyposażyć tę placówkę w nowoczesną aparaturę diagnostyczną. a jeśli zachodzi taka potrzeba to dalej . 78 . 1947. że droga do trafnej diagnozy prowadzi od „łóżka chorego” przez zakłady diagnostyczne do konsylium lekarskiego. „Medycynie”) oraz przygotowała rozdział w podręczniku dotyczącym radiodiagnostyki chorób płuc jak i własną publikację na ten temat 220 . Przez stałe pytania w czasie pracy zmuszała dr Werkenthin najmniej bystrych i spostrzegawczych do napięcia uwagi i zainteresowania się chorym"219. była członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Badań Naukowych nad Gruźlicą oraz zastępcą prezesa Warszawskiego Koła Radiologów. Sama wielokrotnie uczestniczyła w oględzinach pośmiertnych zmarłych pacjentów i badaniach histopatologicznych pobranych tkanek aby lepiej zrozumieć istotę choroby i jej związek z obrazowaniem radiologicznym. Była także członkiem Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego. „Utarł się w Szpitalu Wolskim zwyczaj.Dr Werkenthin rozszerzyła zakres badań wprowadzając w 1931 roku bronchografię jako rutynową metodę diagnostyczną oraz tomografie liniową.15. Sztokholmie i Zurychu (1934 r. w Wiedniu u profesora G.do stołu sekcyjnego. publikowała prace naukowe (min.). Uważała. w „Polskim Przeglądzie Radiologicznym”. „Gruźlicy”. aby brać udział w konsultacjach radiologicznych. Wspólnie z doc.wydanie I w formie reprintu. Korzyści z tych wspólnych konsultacji były ogromne.” Warszawa 1991. W oznaczonym terminie zjawiali się wszyscy asystenci z ordynatorem na czele.36. Działała w towarzystwach naukowych. „kominków radiologicznych” – spotkań lekarzy pracujących w klinikach z diagnostami – radiologami. 7 – 11.218 Była także inicjatorką tzw. Zdolności organizacyjne dr Werkenthin sprawiły. gdyż każdy choćby najmniej zaawansowany został pomimo swej woli wciągany w zakres teoretycznych i praktycznych podstaw rentgenologii. Chicago (1937 r.). Holzknechta (1926 r. że każdy oddział miał swoje ustalone dni i godziny prześwietleń radiologicznych.).) oraz w Londynie i 218 219 Janina Misiewicz „Dr Maria Werkenthin (1901 – 1944)” Gruźlica. Zawadowskim utworzyła i prowadziła od 1934 roku prywatny gabinet radiologiczny przy ulicy Poznańskiej 17/2 w Warszawie. w Paryżu (1931 r.

gdzie wykonywała niezbędne w tym czasie dla ratowania rannych zdjęcia rentgenowskie. podróże. rozrywkę. precyzyjne. 224 221 Prof. uważał dr Werkenthin za najzdolniejszego lekarza z jakim pracował.39 – 52. Kierowała ponadto akcją pomocy żydowskim lekarzom i ich rodzinom organizując dla nich schronienie po stronie aryjskiej. Bardzo lubiła i świetnie jeździła na nartach. Osobiście troszczyła się o zaopatrzenie oraz nierzadko sama sprzedawała w nim towary oraz udzielała kredytów najbardziej potrzebującym. W 1940 roku zorganizowała pracownię radioterapii dla chorych z nowotworami płuc i pomimo zakazu władz okupacyjnych prowadziła wykłady i ćwiczenia w ramach tajnego nauczania. Lubicz – Chojnowski „Działalnośd konspiracyjna w Szpitalu Wolskim. 79 . s. asystowała do zabiegów ale także zajmowała się organizacją zaopatrzenia dla chorych. 224 J. ukrywaniu „spalonych” konspiratorów oraz pomagali w organizacji tajnych odpraw Okręgu Warszawskiego. która odbyła się w gabinecie dr Werkenthin. do Libii (w 1938 roku). 223 W jednej z narad Delegatury Rządu.” w „Szpital Dobrej Woli” Warszawa 1990. bogato ilustrowane w zdjęcia z własnego archiwum”222. Mówiła biegle w czterech językach obcych – rosyjskim. Także dr Werkenthin uczestniczyła w działaniach ruchu oporu stawiając fałszywe rozpoznania radiologiczne więźniom Pawiaka i uzyskując tym samym zwolnienie lub przewiezienie więźnia do szpitala miejskiego. Dr Werkenthin przeniosła się do szpitala na stałe. Była od 1938 roku właścicielką Fiata 508. które zostały zapamiętane jako „jasne.34 – 35. We wrześniu 1939 Szpital Wolski znalazł się na linii działań wojennych. nakładem wydawnictwa Czytelnik. 222 Maria Gepner – Woźniewska „Tajne nauczanie medycyny w Szpitalu Wolskim w czasie okupacji 1939 – 1944. angielskim i francuskim. Później. wybitny radiolog o międzynarodowej sławie.Berlinie221.” w „Szpital Dobrej Woli” Warszawa 1990. G. inspektorów i Delegatury Rządu223. s. Zorganizowała wyprawę do Składnicy Sanitarnej przy ulicy Powązkowskiej celem zdobycia materiałów opatrunkowych. Pomimo natłoku zajęć i obowiązków dr Werkenthin znajdowała czas na spotkania towarzyskie. W ten sposób rozdała wszystkie swoje oszczędności. gdy stało się to niemożliwe z uwagi na brak prądu. podawała znieczulenie. Już w pierwszych miesiącach okupacji utworzyła na terenie szpitala sklepik koleżeński z artykułami pierwszej potrzeby. niemieckim. Pracownicy Szpitala Wolskiego brali udział w ratowaniu rannych żołnierzy Armii Krajowej. Pod jej opieką przebywało nierzadko w szpitalu kilkunastu Żydów. Holzknecht. którym odbywała podróże krajoznawcze po Polsce. nakładem wydawnictwa Czytelnik. Wyjeżdżała także za granicę min. brała ona osobisty udział.

Prof. Został zastrzelony podczas akcji wysadzania mostu kolejowego pod Czarnocinem w dniu 06. Bartoszewski. po wojnie profesor medycyny. nakładem wydawnictwa Czytelnik.1943r wraz z kolegą F.12.02. Władam niemieckim i doskonale wszystko przeinaczyłam.745-748. czy tak?” .09. W uznaniu zasług za wkład w wojnę obronną 1939 roku została odznaczona przez wysłannika Prezydenta Starzyńskiego Krzyżem Walecznych. że mam coś wspólnego z wieńcem na grobie zamordowanych.251.130 226 Dr Wilhelm Hagen.1. W.02. 225 W. Nigdy nie zgodziła się podpisać Volkslisty.06. została aresztowana i przewieziona do więzienia w Łowiczu a potem na Pawiak. PS. 1946. 80 . W wyniku powikłań neurologicznych popełniła samobójstwo w dniu 03. Pendelskim. w dniu 17.„A pani sama?” . Dostrzeżona przez przejeżdżający patrol żandarmerii niemieckiej.24. Cóż. drutu i kwiatków”229. Pośmiertnie. Podczas transportu z Pawiaka do Oświęcimia relacjonowała to zdarzenie dr Alinie Przerwie –Tetmajer: „Wpadłam przez taki drobiazg. Podczas pobytu w bloku kwarantanny zgłosiła się do pracy w ambulatorium „szpitala obozowego”. 227 J. 229 Alina Przerwa – Tetmajer „Wspomnienie o dr Marii Werkenthin. kiedy w plecaku znaleźli resztki sznurka. Misiewicz . Została aresztowana w dniu 09.„Lecz moja matka jest Angielką” . Janina Misiewicz była świadkiem rozmowy dr Werkenthin z lekarzem urzędowym dr Hagenem226: . Z. bronił dzieci Zamojszczyzny oraz pisał protestacyjne memoriały. „Dr Maria Werkenthin” Polski Tygodnik Lekarski.„A ja jestem Polką”227. s.” w „Szpital Dobrej Woli” Warszawa 1990. Zimą 1943 roku zaraziła się tyfusem plamistym. Lewinówna ”Ten jest z Ojczyzny mojej” Warszawa 2007. Była 225 także współpracownikiem Komitetu Porozumiewawczego Lekarzy Demokratów i Socjalistów . „Gruby” był dowódcą plutonu „Sad”. Zawadowskiego. W obozie koncentracyjnym KL Auschwitz – Birkenau została zarejestrowana jako Wiktoria Werkenthin i otrzymała numer obozowy 64514.1943 podczas składania wiązanki kwiatów na znajdującym się w lesie grobie. nakładem wydawnictwa „Świat Książki” s.„Pani ojciec pochodził z Niemiec. Próbowano ją bezskutecznie wykupić.1943 r. zamordowanego przez Niemców podchorążego Andrzeja Zawadowskiego 228. Nigdy nie doszliby.1944 roku. była lekarzem urzędowym Warszawy (Amtsarzt). Andrzej Zawadowski był synem prof. Jakkolwiek zgadzał się na eksploatację ludności polskiej w przemysle wojennym III Rzeszy to równocześnie starał się zwalczad epidemie. została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. co spowodowało wysłanie go 28.Organizowała pomoc lekarską dla getta.1947. na front wschodni. s. 228 Podharcmistrz i podchorąży AK Andrzej Zawadowski.

Dr Kowalczykowa została oznaczona numerem 32212 i skierowana do bloku kwarantanny (wówczas bloku 14 na odcinku BIa). Dr Kowalczykowa uniknęła jako kobieta aresztowania przeprowadzonego w ramach tzw. „Sonderaktion Krakau”. Niemczech i Szwajcarii. Pomimo rozwijającej się ciąży i przebytego w obozie tyfusu pracowała niestrudzenie usiłując ocalić jak najwięcej kobiet. Pomimo wielu obowiązków dr Kowalczykowa prowadziła tajne nauczanie studentów oraz kolportowała prasę konspiracyjną. podjęła studia medyczne na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nie uszło to uwadze ówczesnego kierownika Zakładu Medycyny Sądowej dr Wernera Becka. Czechosłowacji. a dyplom lekarza 26 listopada 1931 roku. „Zmiany miejscowe a usposobienie ogólne w nowotworach sztucznie wywołanych”. Poślubiła w tym samym roku dr Jana Kowalczyka.4. przybył do Oświęcimia w dniu 29 stycznia 1943 roku. który spowodował jej aresztowanie. był kryptonimem akcji wywiezienia grupy profesorów krakowskich do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. „Rzadkie zejścia gruźlicy wewnętrznych gruczołów chłonnych” i uzyskała tytuł doktora medycyny. do którego dołączono więźniarki. Absolutorium uzyskała 15 grudnia 1930 roku. Łazarza (Prosektur der Staatlichen Krankenanstalten). Sonderaktion Krakau231. Stanisława Ciechanowskiego gdzie pracowała nad zagadnieniami z dziedziny gruźlicy narządów wewnętrznych oraz onkologii. ”blok biegunkowy”. W związku z wybuchem wojny i reorganizacją przeprowadzoną przez władze okupacyjne Katedra Anatomii Patologicznej stała się prosekturą szpitala Św. W dniu 18 stycznia 1943 roku została osadzona w więzieniu na Montelupich w Krakowie gdzie przebywała w budynku oddziału kobiecego w dawnym Zakładzie Helclów do dnia transportu do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz-Birkenau. Rozpoczęła także pracę w Katedrze Anatomii Patologicznej Uniwersytety Jagiellońskiego 230 pod kierunkiem prof. 10. 81 . Jej ojciec Jan Gworek oraz matka Mieczysława z Lelków pracowali jako nauczyciele. Dr Janina Kowalczykowa Janina Kowalczykowa urodziła się 10 marca 1907 roku w Golkowicach pod Krakowem. Anatomii Klinicznej i Wychowania Fizycznego i Fizjologii.Symboliczny grób dr Werkenthin znajduje się na Cmentarzu Ewangelicko – Augsburskim przy ulicy Młynarskiej w Warszawie. a wkrótce potem dziekan Wydziału Lekarskiego UJ Jan Supniewski wyznaczył ją „opiekunką i kierowniczką Zakładów Medycyny Sądowej. chirurga działającego w konspiracji krakowskiej. skąd przeniesiono ją w charakterze lekarki-więźniarki na blok 24 tzw. W czerwcu 1936 roku uzyskała habilitację na podstawie rozprawy pt. Po złożeniu w 1925 roku egzaminu dojrzałości w Państwowym Gimnazjum Żeńskim w Krakowie. Do wybuchu wojny opublikowała ponad 30 prac w języku polskim i językach obcych oraz uczestniczyła w zagranicznych stażach w Austrii. Transport tarnowski. W roku następnym obroniła pracę doktorską pt. W 1939 roku została zastępcą kierownika Katedry Anatomii Patologicznej. Po trzech miesiącach pracy w obozowym „szpitalu” została 230 231 Katedra mieściła się przy ulicy Grzegórzeckiej 16 w Krakowie. Francji. a dr Kowalczykowa objęła w nim stanowisko prosektora.

Warunkiem jej przeniesienia była dalsza praca na rzecz Instytutu Higieny. Była członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Anatomopatologów i wieloletnim przewodniczącym oddziału krakowskiego. 10. W trakcie pierwszej wojny światowej Kazimiera Białówna organizowała polska ochronkę i szkołę dla uchodźców z Polski. a 9 uzyskało habilitację. Była wieloletnim redaktorem naczelnym czasopisma „Patologia Polska”. Pracowała społecznie na rzecz „Ligi Kobiet” i „Towarzystwa nieoczekiwanie 6 grudnia 1970 roku. Pracowała równocześnie w Stacjach Lotnej Opieki nad Niemowlętami i w szkołach w Białymstoku. Dr Irena Białówna Irena Białówna urodziła się w 3 listopada 1900 roku w Carycynie (dziś Wołgograd. rodzice dbali by władały językiem polskim i pielęgnowali polskie tradycje. Wykształciła wielu anatomopatologów. Rosja). anatomii patologicznej.przeniesiona do laboratorium Instytutu Higieny232. po złożeniu egzaminu dojrzałości w gimnazjum w Jelcu (ówczesna gubernia orłowska). Michałowicza. Irena Białówna podjęła pracę jako przedszkolanka. Dyplom lekarza uzyskała 20 czerwca 1927 roku i rozpoczęła pracę jako wolontariuszka w Szpitalu Miejskim Św. Od 1921 roku kontynuowała studia w Warszawie gdzie prowadziła studenckie koło pediatryczne w klinice prof. Przewodniczyła Komitetowi Nauk Morfologicznych PAN. Rocha w Białymstoku. Opublikowała 127 prac naukowych. Zmarła Instytut Higieny właściwie Higieniczno-Bakteriologiczny Instytut Badawczy Waffen-SS i Policji Okregu Południowo-wschodniego w Oświęcimiu. Pełniła funkcję Specjalisty Krajowego ds. Gromadząc wokół siebie wielu uczniów stworzyła krakowską szkołę anatomii patologicznej.5. Od 1 stycznia 1939 roku objęła 232232 Świadomego Macierzyństwa”. Ojciec Józef Biały – z zawodu inżynier kolejnictwa i matka Kazimiera z Kobylińskich – nauczycielka. W 1920 roku rozpoczęła studia medyczne na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu w Woroneżu. a w 1950 roku profesorem zwyczajnym anatomii patologicznej. dr Kowalczykowa miała początkowo do pomocy jedynie studentów. W latach 1953-1959 była dziekanem Wydziału Lekarskiego Akademii Medycznej w Krakowie a w latach 1956-1959 jej prorektorem. Została mianowana kierownikiem Katedry i Zakładu Anatomii Patologicznej UJ. Dzięki staraniom męża działającego w krakowskiej konspiracji została w dniu 1 sierpnia 1943 roku przewieziona z obozu w Oświęcimiu do Krakowa. gdzie prowadziła badania histopatologiczne. zdecydowali się na wyjazd do Rosji z powodów zarobkowych. W lutym 1945 roku. „Acta Medica Polona” oraz „Przeglądu Medycznego”. brała udział w pracach Komisji Biologii Nowotworów PAN. W 1918 roku. Ponieważ wojnę przetrwało w Polsce jedynie 13 patomorfologów. Pomimo że dzieci państwa Białych uczęszczały do rosyjskiego gimnazjum. W 1948 mianowano ją profesorem nadzwyczajnym. 53 osoby uzyskały pod jej kierunkiem tytuł doktora nauk medycznych. 82 . zaraz po wyzwoleniu Krakowa dr Kowalczykowa zgłosiła się na Uniwersytet Jagielloński w celu objęcia obowiązków służbowych.

Sienkiewicza 15 (wówczas Erich-Kochstrasse) w Białymstoku. Bezpośrednio po przybyciu została skierowana do pracy na blok 24 obozowego „szpitala” dla kobiet w Birkenau. kwatermistrza i organizatorki Wojskowej Służby Kobiet w zakresie służby zdrowia. udało się jej zawczasu przekazać posiadane pieniądze wspomaganym rodzinom oraz jednej z pielęgniarek pracujących w ochronce. W okresie kampanii wrześniowej prowadziła punkt sanitarny LOPP (obrony przeciwlotniczej). W związku z falą aresztowań członków białostockiego ZWZ-AK śledztwo wznowiono i w dniu 25 września dr Białówna została przewieziona do więzienia Urzędu Komendanta Policji i Służby Bezpieczeństwa w Białymstoku234. Ubezpieczalni Społecznej służące do „wyrabiania” fałszywych dokumentów. Pomimo wyczerpania ciężka chorobą została wysłana transportem zbiorowym do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu do którego przybyła w dniu 26 kwietnia 1943 roku. Prowadziła nielegalny zakład opiekuńczy dla dzieci do 3 roku życia przy szpitalu na ulicy Warszawskiej oraz dla dzieci starszych przy ulicy Sitarskiej. Po zajęciu miasta przez Niemców lecznictwo otwarte dla dzieci zostało zlikwidowane. 83 . Pod koniec października dr Białówna zachorowała na dur plamisty powikłany neuroinfekcją. Zastawszy tam fatalną sytuację kadrową i tragiczne warunki sanitarne. Podjęte przez nią działania służyły udzielaniu realnej pomocy lekarskiej jak i nawiązywaniu kontaktów z więźniami. gdzie z krótkimi przerwami pracowała aż do 233 234 Areszt śledczy i więzienie mieściły się przy ul. Dr Irena Białówna została zaprzysiężona w ZWZ-AK pod koniec lipca 1941 roku. Przyjęła pseudonim „Bronka”. Została wyznaczona do pracy w kuchni i pralni oraz do kontroli czystości w pomieszczeniach aresztu.stanowisko lekarza pediatry w Ubezpieczalni Społecznej. Po wkroczeniu Armii Czerwonej została ordynatorem oddziału dziecięcego Polikliniki Miejskiej gdzie pracowała do czerwca 1941 roku. że jest obserwowana. Aresztowana przez białostockie Gestapo w dniu 12 marca 1942 roku za przynależność do AK. Przed ciężkimi przesłuchaniami uratował ją dur plamisty. Otrzymała numer więźniarski 43117. została wraz z pacjentami przeniesiona na ulicę Warszawską 15. zorganizowała dodatkowy personel szpitalny oraz dożywianie więźniów. została osadzona w areszcie i poddana śledztwu 233 . a od 8 września opiekowała się rannymi w szpitalu Św. Pomimo ciężkich przesłuchań udało się jej wybrnąć z opresji. Opiekowała się wszystkimi dziećmi bez względu ich narodowość. została bowiem skierowana do pracy w szpitalu więziennym. Pełniła funkcję skarbnika. Uzyskała zgodę władz więziennych na izolacje szpitala oraz udzielanie porad w ambulatorium i w celach więźniarskich. Do jej zadań należało wyszukiwanie bezpiecznych lokali służących ukrywaniu łączników i organizacji zebrań. Kiedy w lipcu 1941 roku szpital znalazł się w obrębie getta. We wrześniu 1941 roku podjęła prowadzenie delegatury PCK niosącej pomoc finansową rodzinom żołnierzy. Dzięki wcześniejszemu ostrzeżeniu. Zapewniła także możliwość dostarczania leków i bielizny przez rodziny aresztowanych. Przechowywała korespondencje sztabową oraz czyste formularze dokumentów min. Pierwszy miesiąc w areszcie spędziła w izolowanej celi. a dr Białównę przeniesiono do pracy w oddziale dziecięcym Szpitala Miejskiego przy ulicy Fabrycznej. Więzienia Urzędu Komendanta Policji i Służby Bezpieczeostwa mieściło się przy ulicy Kopernika 21. Rocha pełniąc równocześnie obowiązki ordynatora oddziału zakaźnego i lekarza pediatry w poradni dla dzieci.

Poza obowiązkami lekarskimi współpracowała z międzynarodowymi organizacjami min. Działała w oddziale białostockim Towarzystwa Świadomego Macierzyństwa. Tam dr Białówna podjęła pracę w obozowym „szpitalu”. Dzieckiem i Młodzieżą w Białymstoku. W 1953 r. gdzie przebywała do końca kwietnia. Państwowej Szkole Pielęgniarstwa i Szkole Felczerskiej. Prowadziła wykłady z pediatrii w Państwowej Szkole Położnych. Prof. tzw. otrzymany od szwedzkiego sponsora. dyrektora Centralnej Wojewódzkiej Poradni Ochrony Macierzyństwa i Zdrowia Dziecka . Dzięki pomocy finansowej zaprzyjaźnionej szwedzkiej lekarki powróciła do Polski 25 września 1945 roku. "domek szwedzki". Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi. Po wyzwoleniu przez aliantów znalazła się w wyniku współpracy ze Szwedzkim Czerwonym Krzyżem w sanatorium przeciwgruźliczym dla byłych więźniarek obozów koncentracyjnych w Halmstadt w Szwecji. Dzięki staraniom dr Białówny powstał w Białymstoku przy ul. w której była adiunktem do 1957 roku.dnia ewakuacji obozu. Odznaką Zasłużony Białostocczyźnie. III stopnia PCK. Honorowa Odznaką I.później Wojewódzkiego Ośrodka Matki i Dziecka. Mieczysław Michałowicz uznał. Złotą Odznaką Członkowską TPD. W 1961 roku została powołana do Rady Naukowej Instytutu Matki i Dziecka. II. Pełniła różne funkcje min. Od tego czasu pracowała jako ordynator oddziału dziecięcego w Wojewódzkim Szpitalu Zespolonym im. Odznaką Honorową Towarzystwa Świadomego Macierzyństwa. J. Została odznaczona: Brązowym Medalem za Długoletnia Służbę. Przez wiele lat pracowała w Specjalistycznym Zespole Opieki Zdrowotnej nad Matką. Śniadeckiego. iż jej osiągnięcia medyczne w zakresie profilaktyki i pediatrii powinny zostać uznane za równoważnik prac naukowych i zaproponował przyznanie dr Białównie tytułu profesorskiego. W latach 1957-1961 była posłanką na Sejm. W końcu marca 1945 roku została ewakuowana do obozu w Neubrandenburgu. który przekształcono w Klinikę Chorób Dzieci Akademii Medycznej w Białymstoku. Współtworzyła Państwowy Dom Małego Dziecka. Odznaką „Za Wzorowa Pracę w Służbie Zdrowia. że transport ten nie dotarł do Łodzi ale do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Złota Odznaką Członkowską Polskiego Związku Inwalidów oraz Polskiego Związku Głuchoniemych. Wołodyjowskiego ośrodek szkoleniowy dla lekarzy i pielęgniarek. Krzyżem Walecznych z Mieczami. Szwedzkim Czerwonym Krzyżem. referenta do spraw matki i dziecka w Wydziale Zdrowia Urzędu Wojewódzkiego. W dniu 17 stycznia 1945 roku dr Białówna wyruszyła z ostatnim transportem dzieci radzieckich do obozu w Konstantynowie Łódzkim (UWZ Lager Tuchingen). 84 . Odznaką Tysiąclecia. Medalem 30-lecia Polski Ludowej. gdzie pracowała na stanowisku lekarza do 20 września 1945 roku. Krzyżem Kawalerskim i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Z jej relacji wiadomo. uzyskała specjalizację II stopnia w zakresie pediatrii. Niezwłocznie po przyjeździe do Białegostoku przyjęła propozycję pracy jako wizytatorka w zakresie higieny szkolnej. Była organizatorką i prezesem Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego.

Dbała aby warunki trzymiesięcznego pobytu dzieci jak najbardziej przypominały im dom rodzinny. Początkowo przebywała na leczeniu w Zakopanem. Po przebyciu duru plamistego podjęła obowiązki lekarza bloku 29 (gruźliczego). przy łóżkach dzieci obrazki z Aniołem Stróżem czy Matką Bożą. aby sprawdzić organizację życia dzieci. Została ewakuowana wraz z więźniarkami z Powstania Warszawskiego do obozu koncentracyjnego w Bergen-Belsen. Rada Miejska Białegostoku nadała jej imię jednej z ulic w śródmieściu. U władz obozowych uzyskała zgodę na korzystanie z aparatu rentgenowskiego w celu wykonywania badań diagnostycznych. Przeżyłam zamach na wolność człowieka w 85 . została osadzona w Forcie VII w Poznaniu. Jednocześnie pracowała w Przychodni Powiatowej. że Partia nie pozwala na „ołtarzyki w sypialniach”. które ukończyła w Poznaniu uzyskując 1 września 1925 tytuł doktora wszech nauk lekarskich.6. Została pochowana w grobie rodzinnym na cmentarzu Farnym w Białymstoku. W tragicznych warunkach obozowych usiłowała leczyć chorych na gruźlicę stosując tzw. aby czuły się tu dobrze. Kiedy zostało one przejęte przez władze okupacyjne. W 1947 roku jako specjalista chorób płuc została powołana przez ZUS w Warszawie do pełnienia obowiązków ordynatora i dyrektora Sanatorium Przeciwgruźliczego w Nowogardzie. Wchodząc do sypialni zauważył na stolikach. W 1952 roku zorganizowała Państwowe Prewentorium dla dzieci z rodzin zagrożonych gruźlicą . co w dużej mierze przyczyniło się do stawiania trafnych rozpoznań. „autohemo” i dopełniając odmę.Zmarła 7 lutego 1982 roku w Białymstoku. które sprawowała do połowy września 1944 roku. że sekretarz Partii przyszedł raz do prewentorium. Do obozu KL Auschwitz-Birkenau trafiła transportem wraz z siostrą Janiną w dniu 24 września 1943 roku. Od 1932 roku pełniła funkcję lekarza-ordynatora w Sanatorium ZUS w Ludwikowie pod Poznaniem. co może dzieciom przeszkadzać w leczeniu. Dzięki jej staraniom uruchomiono tam poradnię przeciwgruźliczą. Reakcja pani doktor była błyskawiczna: „dzieci mają prawo stworzyć namiastkę domu rodzinnego. za którym tęsknią. Wkrótce rozpoczęła pracę w sanatorium przeciwgruźliczym „Odrodzenie” w Zakopanem. „Zdarzyło się. Powróciła do Polski wraz z siostrą w lipcu 1946 roku. Otrzymała numer obozowy 63332. organizując nielegalnie leki z obozu męskiego oraz zabiegając o dodatkowe wyżywienie. W 1916 roku ukończyła gimnazjum i podjęła studia medyczne i filozoficzne na Uniwersytecie w Berlinie i Wrocławiu. którego była dyrektorem. Dr Władysława Jasińska Władysława Jasińska urodziła się 2 czerwca 1895 roku w Poznaniu. Po wyzwoleniu obozu w końcu kwietnia 1945 pełniła do końca czerwca 1946 roku obowiązki lekarza w szpitalu utworzonym przez aliantów w budynkach opuszczonych przez żołnierzy niemieckich. Z oburzeniem zaczął krzyczeć. W 1990 r. Do chorych dzieci odnosiła się z miłością i tego samego wymagała od personelu. „sprawa mosińską”. przeniosła się do sanatorium dla Polaków w Obrze pod Wolsztynem. Tam pracowała jako lekarz w obozowym rewirze. Aresztowana 4 marca 1943 roku w związku z tzw. Ja dzieciom nigdy nie zabronię tego. 10.

s. 6 APMAB. Ankieta więźnia 1694 IV. Została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Nie mogąc zdobyć pracy w charakterze lekarza. Mat/5363 Nr inw. zwłaszcza skandynawskiej.Dr Irena Konieczna Irena Konieczna urodziła się 7 października 1905 roku w Poznaniu. Towarowym pociągiem bydlęcym dowieziono ją do Starachowic gdzie wraz z innymi przesiedleńcami z Inowrocławia została przyjęta do domu przez polską ludność cywilną. Po kilkudniowym pobycie w baraku kwarantanny została za sprawą Haliny Witaszek. 10. Aresztowana przez gestapo w Inowrocławiu (za przynależność do inteligencji) w dniu 2 września 1939 roku była więziona do 2 grudnia tego roku. Została pochowana w Poznaniu na cmentarzu Górczyn. Złotym Krzyżem Zasługi. udzielała porad pacjentkom kierowanym do niej za pośrednictwem PCK. 148842 86 . najprawdopodobniej wskutek donosu236.obozie” i wyciągnęła rękę z wytatuowanym numerem więźniarki Oświęcimia. Gryfem Pomorskim i Odznaką Wzorowego Pracownika Służby Zdrowia.235” Była wielka humanistką. „Koniczynka”). W grudniu 1943 roku zachorowała na dur plamisty. To poskutkowało. lekarz w Towarzystwie Kolonii Wakacyjnych oraz prowadziła prywatna praktykę lekarską. W czasie choroby opiekowały się nią lekarki. jednej z funkcyjnych więźniarek działających w ruchu oporu. z 235 236 Regina Korościuk „Dr Władyslawa Jasioska” Poszukiwania. kiedy to dołączono ja do transportu wysiedleńczego do Generalnego Gubernatorstwa. po tym czasie skierowano ją do pracy na „tyfusowym” bloku dla więźniarek żydowskich. Równocześnie działała jako instruktorka w Związku Harcerstwa Polskiego oraz członek Zarządu Powiatowego PCK. Chętnie rozmawiała o literaturze. Sekretarz Partii wycofał się i więcej się nie pojawił. Została przewieziona do obozu przejściowego w Bliżynie skąd w nocy z 20 na 21 sierpnia 1943 roku wysłano ją do obozu KL Auschwitz-Birkenau. W tym czasie wstąpiła w szeregi ZWZ. Podjęła pracę jako lekarz gminy Inowrocław.AK (ps. skierowana do pracy w obozowym „szpitalu”. w dniu 29 października 1967 roku. Zmarła w swoim mieszkaniu na terenie prewentorium w Nowogardzie.3/65 Sygn. w ramach której założyła tajną drużynę harcerską. rozpoczęła specjalizację w zakresie ginekologii. Po ukończeniu studiów medycznych i otrzymaniu tytułu doktora wszech nauk lekarskich na Uniwersytecie Poznańskim. teksty Bo Yin Rá. Ponownie aresztowano ja w Starachowicach dnia 19 sierpnia 1943 roku. Podczas wojny obronnej w 1939 była lekarzem wojskowym w Kutnie. Otrzymała numer obozowy 55037.7. 2006:7(48). Przez pierwsze dwa miesiące pozostawała do dyspozycji lekarza obozowego (nie była przydzielona do pracy). Tłumaczyła na język polski min.

przybranego syna swojego stryja. W marcu 1945 roku odnalazła ją tam matka. Uczestniczyła także w pracach PCK. Ciężko było także. Była z zamiłowania taterniczką i esperantystką oraz współzałożycielem harcerskiego ruchu "Nieprzetarty Szlak" dla dzieci mniej sprawnych i członkiem Rady i Komendy Gdańskiej Chorągwi ZHP. szczególnie serdecznie francuska lekarz psychiatra dr Adelaida Hautval.którymi wspólnie mieszkała i pracowała. Pracowała także jako lekarz w Szpitalu Wolskim w Warszawie na oddziale doktora K. Została uhonorowana wieloma odznaczeniami m. Niezmiennie jednak twardo trzymała się zasad moralnych. Zmarła 8 czerwca 1993 r.in. z którą powróciła do Poznania. gdy zwolniono ją z pracy w przychodni w Gdańsku za odmowę usuwania ciąży. że było jej bardzo ciężko po powrocie na wolność. Dąbrowskiego. Dyplom doktora wszech nauk lekarskich otrzymała 27 kwietnia 1929 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Dr Katarzyna Łaniewska Katarzyna Łaniewska urodziła się w 1899 roku w Cezarówce na Podolu jako jedno z trzynaściorga dzieci. że odchodzący esesmani zapowiadali wysadzenie obozu w powietrze. a potem w szpitalu polowym w Oświęcimiu. Po uzyskaniu rosyjskiej matury w 1918 roku przeprowadziła się wraz z rodzicami do Warszawy. ciotkę i syna. Należała do organizacji kombatanckich i "Solidarności". gdzie uzyskała eksternistycznie maturę polska w gimnazjum matematycznym przy placu Lelewela. gdzie niestrudzona w pracy zawodowej założyła i prowadziła przez wiele lat Poradnictwo Rodzinne w Diecezji Gdańskiej oraz współpracowała z Telefonem Zaufania "Anonimowy Przyjaciel". Krzyżem "Polonia Restituta" oraz papieskim odznaczeniem „Benemerenti”. Z chorymi pozostała w „szpitalu” obozowym do wyzwolenia. Kiedyś wspomniała tylko. Jej mieszkanie w Inowrocławiu "zajęli" sąsiedzi. Po wyzwoleniu pracowała w szpitalu zorganizowanym na terenie obozu w Birkenau. 10. „O swoich przeżyciach z czasów wojny nie lubiła mówić. Zeznawała w 1947 roku w procesie Rudolfa Hőssa oraz w Procesie Załogi SS. że może ją to kosztować życie. matką Eugenia z Żywultów. Jej ojcem był lekarz Jarema Wołk-Łaniewski. Wytatuowany na ręce numer obozowy z Oświęcimia-Brzezinki starannie ukrywała. będąc członkiem władz wojewódzkich. Odmówiła lekarzowi obozowemu SS wykonywania aborcji u więźniarek pomimo świadomości. a miała wówczas na utrzymaniu matkę. powierzono dr Koniecznej funkcję lekarza tego bloku. 15 maja 1920 roku wyszła za mąż za Stanisława Łaniewskiego.” Dr Irena Konieczna jako osoba głęboko wierząca była jedną z inicjatorek polskiego ruchu obrony życia poczętego. mimo tego.8. Podyplomowy staż internistyczny odbywała w klinice profesora Witolda Orłowskiego. W okresie powojennym związała swoje losy z Gdańskiem. Ukończyła 87 . Kiedy późną wiosną 1944 utworzono izbę ginekologiczną na bloku 10.

nie wyjawiając prawdziwego ich powiązania. Podczas całego okresu pobytu w obozie dr Łaniewska działała na rzecz innych organizując przemyt lekarstw i narzędzi medycznych do „szpitala” obozowego (min. Podczas ostatniej w obozie wigilii świąt Bożego Narodzenia (obchodzonej w barakach dawnego cygańskiego obozu familijnego. fałszując dokumentację lekarską aby przedłużyć pobyt w rewirze najbardziej potrzebującym. W trudnych sytuacjach potrafiła działać szybko i rozważnie. prowadziła w niej oddział chorób płucnych. Goreckiego i prowadząc tam stację radiologiczną. żołnierza „Wachlarza”. Do KL Auschwitz-Birkenau przybyła transportem kolejowym ze Lwowa w dniu 3 października 1943 roku. zgromadziła i zaopatrzyła więźniarki w dodatkową odzież i lepsze obuwie. „Dach”). odcinek BIIe). Od 1932 roku pracowała w poradni przeciwgruźliczej przy ulicy Marymonckiej. Po odbyciu kwarantanny trafiła na blok 24 . Po objęciu przez profesora Goreckiego I Kliniki Chorób Wewnętrznych UW.kurs radiologiczny u profesora W. Wiedząc o zbliżającej się ewakuacji. który został aresztowany w Kijowie. W kilka dni po wyzwoleniu opuściła obóz.1945 roku dokumentu do Krakowa. lekarstwa i koce. Stanisława u profesora Z. Była obciążona zarówno w związku ze swoją własną działalnością w konspiracji (pracowała na rzecz Biura Informacji i Propagandy.02. „Zaświadcza się. Brała także udział w organizowaniu wspólnych deklamacji i uroczystości. równocześnie szkoląc się w oddziale chorób płucnych Szpitala Św. W okresie pomiędzy ewakuacją a nadejściem armii radzieckiej. „Kasia”) jak i działalnością jej męża. że p. ukrywając więźniarki żydowskie. Po ciężkich przesłuchaniach w siedzibie gestapo na Szucha. W przechowywanej w archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau kopii tego dokumentu można przeczytać. ps. Otrzymała numer obozowy 64200. w paczkach żywnościowych od swojej siostry). Wiosną 1944 roku została przeniesiona na blok 23 – internistyczny. aż do chwili aresztowania jej we własnym mieszkaniu na Żoliborzu w dniu 7 maja 1943 roku. Katarzyna Łaniewska (…) tatuowana numerem 64200. Uprasza się wszystkie władze i 88 . Przetrwała nawet konfrontację z własnym mężem. zdobywając dodatkowe porcje jedzenia z bloku kuchennego. opiekując się dziećmi i starszymi kobietami. została przewieziona do Lwowa (areszt i więzienie przy ulicy Łąckiego). Kwarantannę odbyła na bloku 25 odcinka BIa. zdobywała dla swoich podopiecznych jedzenie oraz opał. karmiła chore oraz usiłowała utrzymać porządek. Pozostała w obozie z najsłabszymi więźniarkami pomimo groźby wysadzenia obozu w powietrze. dr Łaniewska podzieliła się zawartością otrzymanej paczki żywnościowej z wszystkimi więźniarkami na bloku 16 (choinka wykonana na tę okazję z zielonego koca z jest przechowywana w zbiorach Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau). przebywała w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu i obecnie udaje się do Krakowa. tzw.durchfallowy jako pucerka (sprzątaczka). a od 1935 także przy ulicy Srebrnej 12. Pomimo torturowania nie wydała nikogo. udając się na podstawie wystawionego 02. potem objęła funkcje lekarza. Zawadowskiego oraz kurs dotyczący zwalczania gruźlicy . bloku śmierci. kapitana Stanisława Łaniewskiego( ps. gdzie był szefem placówki wywiadowczej. Dr Łaniewska przebywała w więzieniu na Pawiaku do 10 czerwca 1943 roku.

Medalem Wojska Armii Krajowej. w Polskiej Gazecie Lekarskiej.komitety lokalne o udzielenie wymienionemu wszelkiej możliwej pomocy.in. Złotą Odznaką za Zasługi dla Ziemi Krakowskiej. Wkrótce została także kierownikiem nowo otwartej Poradni Przeciwgruźliczej Polskiego Instytutu Przeciwgruźliczego. Tam przyjęła stanowisko ordynatora w sanatorium PCK im. Złotym Krzyżem Zasługi. Publikowała m. Była członkiem Polskiego Towarzystwa Lekarskiego i Polskiego Towarzystwa Ftizjopneumonologicznego. jednakże stan jej zdrowia był bardzo ciężki. Po powrocie do domu odnalazła jedynie córkę Elżbietę. Została pochowana na Cmentarzu Zasłużonych w Zakopanem. Została odznaczona: Medalem 10-lecia Polski Ludowej.237” Dr Łaniewska wyjechała aby szukać pomocy w aktywie krakowskiego oddziału PCK. T. Odznaką Wzorowego Pracownika Służby Zdrowia. Medalem Zwycięstwa i Wolności. zdecydowała w 1946 roku przeprowadzić się na stałe do Zakopanego. 237 Dokument załączony do Ankiety osobowej APMAB IV-8521/852/1190/70 Katarzyna Łaniewska 89 . Ze względu na stale pogarszający się stan córki. W Zakopanem pracowała do 1972 roku pełniąc równocześnie wiele funkcji społecznych. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Dzięki jej staraniom w pierwszych dniach lutego przybyła do Brzezinki ekipa lekarzy z Krakowa. tworząc na terenie obozu Szpital Obozowy PCK. Zmarła 14 lipca 1976 roku w Zakopanem. Złotą Odznaką Związku Zawodowego Pracowników Służby Zdrowia. Chałbińskiego. Dr Łaniewska zdecydowała się wyjechać do Skarżyska-Kamiennej. gdzie podjęła pracę w poradni przeciwgruźliczej.

Zajmowali się głównie akcjami eksterminacyjnymi. ale w sierpniu 1942 roku zdecydowano o jego przeniesieniu na odcinek BI w Brzezince (Birkenau). Dr Horst Schumann poddawał młode kobiety i mężczyzn działaniu promieni rentgenowskich by po kilku tygodniach usuwać im napromieniane jądra i jajniki do dalszych badań. Tragiczne warunki sanitarne sprzyjały częstym wybuchom epidemii chorób zakaźnych. Baraki były systematycznie zalewane wodą. „Pacjenci” Schumanna cierpieli z powodu oparzeń i bólu.” Funkcje kierownicze w obozowym „szpitalu” pełnili lekarze SS. zwykle oficerowie wyższego stopnia. wszy i szczurów. W każdym z nich umieszczono trzypiętrowe. Obóz koncentracyjny KL Auschwitz-Birkenau utworzono w 1940 roku aby wprowadzić w życie nazistowską ideologię „oczyszczania ludzkiej rasy” z „elementów niegodnych życia”. Warunki bytowe panujące w nowopowstałym obozie były tragiczne. głównie Żydów. utworzono początkowo na terenie obozu macierzystego w Oświęcimiu (Auschwitz). drewniane łóżka lub prycze. Obozowe władze SS w trosce o swoje własne zdrowie. do których więźniarki nie miały dostępu. Przez pierwszy rok jego istnienia jedyne ujęcie wody znajdowało się w barakach kuchennych. Dr Horst Schumann i prof. Obóz koncentracyjny dla kobiet. skazanymi na śmierć. Panował pogląd. początkowo w sześciu barakach drewnianych typu stajni końskiej. ujęć wody ani toalet. że „szpital” jest „przedsionkiem do krematorium.11. Polaków i Rosjan. Lekarze SS byli także zaangażowani w prowadzenie eksperymentów pseudonaukowych. brudu. po czym byli kierowani do komór gazowych jako niezdolni do 90 . Także obozowe „szpitale” wybudowano aby pełniły funkcje eksterminacyjną w tzw. Potrzeby fizjologiczne kobiety zmuszone były załatwiać do nieosłoniętych dołów kloacznych . programie eutanazji . Carl Clauberg opracowywali szybka i tanią metodę sterylizacji niepożądanych grup narodowościowych. nadzorowali uśmiercanie Żydów w komorach gazowych. byli obecni podczas wykonywania egzekucji oraz podpisywali tysiące aktów zgonu więźniów zawierające fałszywe rozpoznania przyczyny śmierci. przeprowadzali selekcje przybywających do obozu transportów żydowskich jak również wśród pacjentów obozowego „szpitala”. Więźniarki lękały się pobytu w rewirze i unikały go. Leczenie nie było jednak przedmiotem ich działalności. pełne błota. utworzyły w celu izolacji zakaźnie chorych „szpital” obozowy dla kobiet (tzw. W ich opinii. wyłożone jedynie papierowymi materacami wypełnionymi „miałem drzewnym”. Mieścił się on na odcinku BIa.Streszczenie. rewir). W barakach szpitalnych nie zainstalowano oświetlenia. więźniowie byli podludźmi.„zabijaniu z łaski” osób uznanych za nieuleczalnie chore i tym samym bezużytecznych dla Trzeciej Rzeszy.

ropni skóry i odmrożeń. Prof. noworodki nie-żydowskie pozostawiano przy życiu. pracowały. narzędzi chirurgicznych i opatrunków. wysypek. kierowani byli oni do pracy fizycznej. Durchfall. Także jego „pacjentki” cierpiały niewyobrażalny ból (będący wynikiem min. W tym celu wprowadzał różnego rodzaju środki drażniące do macicy. Musiały przy tym niejednokrotnie decydować o życiu i śmierci swoich pacjentek decydując komu przydzielić niewielką ilość posiadanych lekarstw. malarią. Od 1941 roku polscy więźniowie. W warunkach obozowych przebieg tych schorzeń był na ogół ciężki. ukrywając stare i wycieńczone pacjentki. chemicznego zapalenia otrzewnej) i stawały się bezpłodne. Janina Węgierska i Janina Kowalczykowa. Carl Clauberg prowadził eksperymenty sterylizacyjne . warunki bytowe więźniów i więźniarek przebywających w „szpitalach” obozowych uległy nieznacznej poprawie. Prawie wszystkie więźniarki cierpiały na schorzenia będące wynikiem niedoborów witaminowych i zakażeń min: durem plamistym. Pierwszymi polskimi lekarkami obozowymi zostały: Stanisława Kościuszkowa. Czyniły to z niebywała odwagą i sprytem. Tak samo jak dorośli cierpiały głód. W początkowym okresie istnienia obozu kobiecego wszystkie kobiety ciężarne i dzieci urodzone w obozie skazane były na śmierć. zaburzenie funkcji przewodu pokarmowego spowodowane niewystarczającą ilością spożywanego pokarmu i złą jego jakością. Ocaliły niejedno życie stawiając fałszywe rozpoznania. Od połowy 1943 roku. do pracy dopuszczono także kobiety-lekarki i pielęgniarki. Pierwszą jej manifestacją była biegunka głodowa tzw. W latach 1940-1941 władze SS były przeciwne zatrudnianiu więźniów z wykształceniem medycznym w ich zawodzie. W jeszcze trudniejszej sytuacji znajdowały się lekarki zmuszone 91 . gruźlicą. polegające na sztucznym wywoływaniu niepłodności.lekarze i sanitariusze zostali dopuszczenie do pracy w obozowych „szpitalach” w Oświęcimiu. Sprzeciwiało się to wszelkim zasadom etyki nauczanym na wydziałach lekarskich. Pomimo wszystkich trudności. po serii niepowodzeń na froncie wschodnim. narażając każdorazowo własne życie. zwalniając z rewiru lżej chore przed planowana selekcją do komory gazowej.pracy. lekarki-więźniarki starały się być wierne złożonej przysiędze Hipokratesa. Wiele więźniarek chorowało na kilka schorzeń równocześnie. biegunka zakaźną. były karane i używane do celów eksperymentalnych oraz skazywane na śmierć. gdzie większość z nich ginęła. pęcherzycy. Więźniarki-lekarki i pielęgniarki zmuszone były do leczenia chorych praktycznie bez użycia leków. zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych i zapaleniem płuc. Los dzieci i młodocianych nie różnił się od losu dorosłych więźniów. nie stosując przy tym znieczulenia. Tragiczne warunki sanitarne i bytowe więźniarek były przyczyną wielu chorób skórnych: świerzbu. Ciągły głód w połączeniu z ciężka praca fizyczną prowadziły do wyczerpania organizmu i rozwoju choroby głodowej. Fizyczne znęcanie się nad więźniarkami powodowało liczne urazy w tym złamania kości i rozległe rany pośladków będące wynikiem stosowanej kary chłosty. Od połowy 1942 roku. noworodki żydowskie uśmiercano do grudnia 1944 roku.

W 1942 roku umierało w rewirze dziennie od 250 do 300 więźniarek.(…) Tam lekarz pracował nie dla sławy. „Dekalog Norymberski” i późniejsza „Deklaracja Helsińska”. Możliwości leczenia czy poprawy stanu pacjentek podczas i po wykonaniu eksperymentu były znacznie ograniczone. Pozostawał tylko lekarski obowiązek ratowania życia w każdym przypadku i w każdej sytuacji. Podczas gdy historycy dokumentują historię szpitali obozowych.238” Zdaniem Yisraela Gutmana i Michaela Berenbauma całościowy opis historii obozu KL AuschwitzBirkenau nie powinien pozostawać domeną jedynie historyków. warunki bytowe panujące w obozie były nieludzkie. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1979. pochlebstwa czy zaspokojenia ambicji zawodowej. Wskaźniki śmiertelności „szpitala” obozowego są trudne do oszacowania ponieważ nie wszystkie zgony były rejestrowane. unikalną perspektywę. pomnożony przez współczucie dla człowieka. a niemal wszystkie kobiety cierpiały głód i ciągły lęk przed śmiercią.do asystowania lekarzom SS podczas wykonywania zabiegów operacyjnych i innych procedur medycznych będących elementem doświadczeń pseudonaukowych. Była więźniarka Stanisława Leszczyńska podsumowała prace polskich lekarek w następujący sposób: „Lekarz walczył o życie stracone i za stracone życie poświęcał własne. tylko lekarze mogą dokonać pełnej oceny wartości naukowej prowadzonych eksperymentów medycznych i problemów zdrowotnych jak i ich powiązań z zasadami etyki i deontologii lekarskiej. ponieważ każda dyscyplina naukowa oferuje własną. nie jest jedynie opracowaniem historycznym. Powyższa praca ukazująca rolę obozowego „szpitala”. Dzięki współpracy prawników i lekarzy został sformułowany tzw. Psychologowie. działającego w okresie gdy dokonywały się największe zbrodnie nazistowskich Niemiec. Warszawa. socjologowie ale także lekarze powinni brać udział w prowadzonych badaniach. 1971 239 ibidem 92 . Zdarzało się. które stały się pierwszym międzynarodowym zbiorem zasad prowadzenia eksperymentu medycznego. że także personel lekarski padał ofiarą przeprowadzanych eksperymentów. pochlebstwa i zaspokojenia ambicji zawodowej239” czy dla dobra drugiego człowieka? 238 Stanisława Leszczyoska “Raport położnej z Oświęcimia” w: Okupacja i medycyna. ale próbą ostrzeżenia i swoistym testamentem. Jakkolwiek lekarki-więźniarki czyniły wszystko by opiekować się chorymi. w którym pada pytanie skierowane do nas samych lekarzy: czy pracujemy „dla sławy.

The SS doctors were also involved in the pseudo-scientific experiments. It is therefore hardly strange that epidemics of contagious diseases erupted frequently. Dr Horst Schumann subjected young girls and boys to X-ray radiation and removed after few weeks later the testicles of 93 . Inmates feared the camp “hospital” and tried to avoid it. being present at executions and signing thousands of prisoner death certificates with fictitious causes of death. no water and no toilettes in the prisoners’ “hospital” barracks. They had to perform their bodily functions in unscreened outside privies. In their opinion. but in August 1942 was transferred to sector BI in Birkenau. The women’s camp was first established in the parent camp in Auschwitz. The prevalent view was that the revier was the “antechamber to the crematorium”. inmates were subhuman. Dr Horst Schumann and professor Carl Clauberg studied the quick and costeffective sterilization of undesirable human groups: Jews. usually a high-ranking officers. The barracks were frequently damp. But the treatment of patients was not the purpose of them. carrying out the selection of the arriving Jewish transports and the patients in the prisoner hospitals. The Auschwitz-Birkenau camp was established in 1940 to put into effect the insane Nazi ideology which sought to “clear the human race” of those “elements” that were “unworthy of life”. and prisoners had no access to it. which might affected the SS staff. Paper mattresses stuffed with socalled “wood wool” were placed on the beds or bunks. Summary. Three-tier wooden beds or three-tier wooden bunks were installed inside. Also the camp “hospitals” had been built into the functions of extermination in the so-called euthanasia programme. Polish and Russian. water in sector BI was available only in the kitchen barracks. The camp “hospitals” were directed by an SS camp doctors. “mercy killing” of persons declared incurably ill and thus useless for the Third Reich. The camp hospital for women was situated in the section BIa. There were no electric lighting. They were mainly occupied with camp extermination operations. supervising the killing of Jews in the gas chambers. The SS authorities established camp “hospital” (revier) as an isolation ward for patients with infectious diseases.12. condemned to death. and lice and rats were an enormous problem for the prisoners. in the six wooden barracks. During the first year or so. to prevent the spread of epidemics.

Just like adults. From 1941 the Polish male doctors and nursing staff started to be employed in the parent camp’s hospital in Auschwitz. a characteristic camp illness. pemphigus. who were doctors. meningitis. The first manifestation of starvation sickness was the diarrhea (Durchfall). boils. all these illnesses were highly acute. From mid-1943. His “patients” also suffer unbearable pain(as a result of peritonitis) and became infertile. Against all odds the inmate doctors tried to honor the Hyppocratic Oath. a disorder of the digestive system caused by improper and inadequate food. they suffered from hunger and cold. rashes. conditions in the hospital improved and also female inmates. tuberculosis. usually after flogging. The medical staff managed to save many lives. From the middle of 1942. all pregnant women and children born in the camp were put to death. ague (malaria). In camp conditions. surgical appliances and dressings. The dreadful sanitation conditions caused skin diseases: scabies. The inmate doctors and nurses had no alternative but to treat patients without medicines. abscesses and frostbites. This was against all medical ethics taught in medical schools. During the years 1940-1941 the SS authorities were reluctant about employing prisoners with medical qualifications. dysentery. and were punished. The majority of prisoners suffered from several medical conditions simultaneously. Physical harassment of the prisoners resulted in numerous broken limbs and suppurating sores on the buttocks. Ernestyna Michalikowa and Janina Kowalczykowa. Schumann’s “patients” suffered severe burns and pain and were sent to the gas chambers as unfit for work. The inmate doctors were often forced to make decisions on the life and death of their patients because of the shortage of medicine and instruments.men and ovaries of women for further testing. they were made to physical labour and most died. after Germany’s series of defeats on eastern front. The first Polish female inmate doctors to work in the women’s camp hospital were: Stefania Kosciuszkowa. by measures such as creating false medical data. put to death. and used as subjects in condemnable experiments by SS doctors. were sent to work in it. In the early period of the existence of the women’s camp. He pumped various caustic agents into women’s uterus without anesthesia. Almost all prisoners suffered from diseases that resulted mostly from vitamin deficiency and infections: typhus. pneumonia. discharging the less ill patients before selections for the gas chambers an hiding old and exhausted 94 . Prof Carl Clauberg experimented with sterilization techniques and the artificial inducement of infertility. Janina Wegierska. The fate of child and youth prisoners was no different in principle from that of adults. were used as labourers. The combination of insufficient nutrition with hard labour led to emaciation and starvation sickness. non-Jewish newborns were permitted to live but children born to Jewish women were put to death until November 1944.

Many of them were courageous and ingenious in carrying out their tasks. because each discipline has its own perspective to offer. Psychologists. While historians may document the history of camp hospitals. There a doctor did not work for fame. Warszawa. They were assigned to assist the SS doctors in operations or other medical procedures. flattery of the satisfaction on professional ambitions (…). The medical personnel was also “used” as medical experiment victims. 1971 241 ibidem 95 . Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1979”. said that the names of the Polish women doctors and nurses should be inscribed on a roll of honour in the camp’s museum. The gestures of psychological support were also a form of “concentration camp psychotherapy”. a complete study of the AuschwitzBirkenau camp history is not the province of historian alone. sociologists and also physicians should participate in this research. 240 Stanisława Leszczyoska “Raport położnej z Oświęcimia” in: „Okupacja i medycyna. Stanisława Leszczyńska summed up the work of the Polish doctors in AuschwitzBirkenau: “The doctors fought for a lost life and for those lost lives they put their own lives in jeopardy.240”One of the many whose life were saved. the conditions of life in the camp were inhuman and all of inmates suffer from hunger and constant fear of dying. only physicians can evaluate the scientific validity of medical experiments and health problems and its relationship to ethics and medical deontology. In 1942 the mortality rate in camp “hospital” was 250-300 per day.patients. The Nuremberg code and the subsequent Declaration of Helsinki became the first international codes to prevent the recurrence of inhuman behaviors exhibited during the Nazi experiments. Their abilities to treat or improve the victims situation during and after the experiments was rather limited. All they had at disposal for treatment were a few aspirins and a great heart. The Nuremberg code was formulated as a set of criteria against which the actions of physicians and some scientists charged with war crimes were judged. A former inmate. Janina Lach-Kamińska. flattery of the satisfaction on professional ambitions241”. The mortality rate is hard to estimate because not all deaths could be registered. The above narratives that portray a role of camp “hospitals” in Nazi atrocities are not only a historical assay but become also a warning and testimony for us to ask ourselves if we work for another human being or “for fame. The only thing that remained was a doctor’s duty to save the lives in every case and in all circumstances. The situation faced by those inmate doctors drawn into pseudo-medical experiments was even more difficult. In the opinion of Yisrael Gutman and Michael Berenbaum. Although the physicians inmate did all they could to look after the sick. an effort that was intensified by deep feeling for the human being. by compassion.

100.111. 14. APMAB Ankieta osobowa więźnia APMAB 1694 IV. APMAB Zespół Oświadczenia.67. Katarzyna Łaniewska 10. k.3/65.” 19. 81-83. 31065 16. t. AŻIH Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego. APMAB Zespół Oświadczenia t. t. 4. Oświadczenie Bolesława Zbozienia.17. Oświadczenie Ireny Koniecznej.1 k. t. APMAB Dokument załączony do ankiety osobowej APMAB IV-8521/852/1190/70. t. 5. Margita Schwalbowá „Szpital kobiecy.154-155. APMAB Proces Hössa. D-RO/10 nr inw.157-158.162. k. 2. Zeznanie Michała Kuli.69 k. t. 20. APMAB D-AuI-5 k. APMAB Zespół Oświadczenia.27.117-137.66 k. Zeznanie Janiny Sarnowskiej. k.104 k. Materiały Ruchu Oporu t. APMAB Zespół Oświadczenia. APMAB Ankieta osobowa więźnia APMAB IV-8521/852/1190/70. Zeznanie Geni Ajdelman. s. APMAB Zespół Oświadczenia. t. 8. 13. APMAB Proces Hössa. APMAB Zespół Opracowania. APMAB Proces Hössa. Oświadczenie Haliny Włodarskiej . t.113. 96 . APMAB Proces Hössa.7.2. Zamówienie na lekarstwa. t. APMAB Proces Hössa. Oświadczenie Marty Wijas. Oświadczenie Elizy Temler.91 k. Katarzyna Łaniewska. 1. k.96. APMAB Zespół Oświadczenia. t. XIVa k. k. 6. t. Oświadczenie Moniki Galicy. k. Zeznanie Aliny Brewdy. Oświadczenie Zofii Stępień-Bator.150. t.76-112.40 Sygn. APMAB Zespół Oświadczenia. 15. t.153.100. t. k. 11.63-64. k. APMAB Zespół Oświadczenia.958-959. Irena Konieczna 9. Wykaz użytych skrótów:   APMAB Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Zeznanie Janiny Kowalczykowej. APMAB Proces Hössa. 12.13. 7. 17.7a.68 k. Piśmiennictwo.70.413. Zeznanie Eugenii Halbreich. APMAB Wykaz zmarłych kobiet. Oświadczenie Marii Slisz – Oyrzyńskiej. 3. 18.1 a.146-153. t.

1. 1. 42. Ze wspomnień o postawie lekarzy w obozach [w:] Przegl. 1969. 36. Lek.171. 1986. teczka akt osobowych dr Doroty Lorskiej. Bejze B. Białówna I.1:200-207. AŻIH (Obozy) Sygn. 1. Więźniarski szpital w KL Auschwitz . 1. 31. Oświadczenie Bolesława Zbozienia. Oświęcim. Bilikiewicz T.. Oświęcim.. Fejkiel W.. Garliński J. Relacja pielęgniarki uwięzionej w Brzezince [w:] Przegl. APMAB Zespół Oświadczenia. Oświęcim. Lek. Oświęcim. 22. Apostoł – Staniszewska J.. Oświęcim walczący. Lek. 1.70 k. 29. Teksty o Stanisławie Leszczyńskiej. Lek.117. Refleksje z obozu w Brzezince [w:] Przegl. Oświęcim. Niektóre zagadnienia lekarskie i prawne [w:] Przegl.. 38. 1. Birenbaum H. Nadzieja umiera ostatnia. Oświęcim. Wpływ norymberskiego procesu lekarzy hitlerowskich na kształtowanie się pojęć o dokonywaniu badań na ludziach [w:] Przegl. 40. 1984. Lek. Lek. 1. t. Z rozważań nad psychologią ludobójstwa [w:] Przegl. 24.. Forbert A. Oświadczenie Juliana Kiwały. Z historii rewiru w Brzezince [w:] Przegl. Wyprawa w przeszłość.. 26. Oświęcim.40. 33. „Macierzyńska miłość życia.. Oświęcim.. 28. 1: 169-169. 97 . 1:130-137. t. Lek. Kobiety w Oświęcimiu – Brzezince [w:} Przegl. Oświadczenie Krystyny ZambrzyckiejStempkowskiej.. 1969. 1994. 1. W Oświęcimiu po oswobodzeniu obozu [w:] Przegl. Oświęcim. Ten jest z Ojczyzny mojej. 1974. 2007. 1980. 1988. t. Lewinówna Z. 1981.59-160. Fedorowicz T. 1992. 1966. APMAB Zespół Oświadczenia. Apostoł – Staniszewska J. Warszawa. 39. Bartoszewski W. Chróścielewski E.. 43. 1970. Chylińska M. Bogusz J. 23.. 2009. Adam M.226-227. 32. Oświęcim. 37. Lek. Oświęcim. 34. 1/2081. Lek. Czech D. Lek. 41. 1979. 1. Urywki [w:] Przegl.” 25. Londyn.” Warszawa.21.. Chylińska M. Oświęcim. 209/7 „Raport Sławy Klein. k. 45. Chylińska M. APMAB Zespół Oświadczenia. Wspomnienia z Brzezinki. 514. Wydawnictwo Państwowego Muzeum w Oświęcimiu – Brzezince. Eutanazja. Lek. Oświęcim. 44. 35.. k. Działania SS w Brzezince przeciw węzłom społeczno-socjalnym więźniów [w:] Przegl. 30. AŻIH Rejestr Ocalałych Żydów CKŻP WEIS sygn. Lek. 1977. 1984.. Archiwum Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc. sygn. 1970. Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz. Oświęcim. Refleksje z obozu kobiecego w Brzezince [w:] Przegl. AŻIH RING I/35 ŻIH 772 i AŻIH 201/M246 (karty zgonu) 27..

Oświęcim.. Klee E. 59. Lek. 1. 1976. 54. 51. Lek. Dr Katarzyna Łaniewska [w:] Przegl. Apteka w obozie kobiecym w Brzezince [w:] Przegl.. 1. 1971.. 1. 1. Lek. Dr Władysława Jasińska. Kłodziński K. Hartman J. W. 1993. Oświęcim. Dr Władysława Jasińska [w] Przegl. Jezierska M. 47. Lek.. Oświęcim. Gepner – Woźniewska M. Psychopatologia decyzji [w:] Przegl. 1980. Kłodziński S. Lek. Oświęcim. 60. Auschwitz-medycyna III Rzeszy i jej ofiary. 1986. Kępiński A. Wspomnienia z Oświęcimia [w:] Przegl. Z dokumentacji zbrodniczych doświadczeń Carla Clauberga [w:]Przegl. Chorować nie wolno.Głos dla Życia. 1. 1965.. Z fizjologicznych problemów bytowania w obozie [w:] Przegl. 1969. Dr Janina Kościuszkowa [w:] Przegl.. Warszawa. Zakwaterowanie. Warszawa. 1970. Oświęcim. Oświęcim. 49. Kłodziński S. 1. Lek. Więźniowie – życie i praca. Warszawa. Kłodziński S.) [w:] Okupacja i Medycyna.E. 66.E. 1969.. Lek. Jezierska M. Kłodziński S. 52. 1990.1. 1983. Kiwała J. Czwarty wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1963-1978.. Lek. Głowacki C. 1968. [w:] Przegl. 1. Szpital w obozie żeńskim w Brzezince (na przełomie 1942-1943r. 64. 1. odzież i wyżywienie więźniów [w:] Auschwitz 1940-1945. Oświęcim. Lek. Janina Kowalczykowa [w:] Przegl.. 1978. 1979. 58. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970.. Oświęcim. 1. Kieta M. 3 (9).. Warszawa. Instytut Higieny SS i Policji w Oświęcimiu [w:] Przegl.1941 r.. Iwaszko T..46..1. Gutt R.) [w:] Okupacja i medycyna. 62. 50. Oświęcim. Lek. Kraków. 57.. 1. Lek. Kepiński A. 1968. 48. 1..X. Refleksje oświęcimskie: rampa. 1966. [w:] Przegl. Konferencja Krynicka lekarzy hitlerowskich (13-16.Dr Dorota Lorska [w:] Okupacja i medycyna. 1980. Oświęcim. Oświęcim. 1976. Lek. 98 . 53. 61. 1995. Tajne nauczanie medycyny w Szpitalu Wolskim w czasie okupacji 1939 – 1944 [w:] Szpital Dobrej Woli. Oświęcim. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. 63. Oświęcim.. Kłodziński S.1. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970. Próba rozważań na temat etyki lekarzy nazistowskich. Lek.. 55. Kłodziński S. Lek.. Oświęcim”. 65. Anus mundi [w:]Przegl. Wydawnictwo Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. 2005. Kłodziński S. Kłodziński S. 1971. 56. Prof. Świerzb i ropowice w obozie Oświęcim-Brzezinka [w:] Przegl.

Fenol w KL Auschwitz-Birkenau [w:] Przegl. Leszczyńska S. Pod pozorem walki z gruźlicą [w:] Okupacja i Medycyna. 1961 .67. Komenda J. 75. Kłodziński S. 1. Oświęcim. Kowalczykowa J.. Kowalczykowa J.. Z okupacyjnych przeżyć [w:] Przegl. 1971. 85. Warszawa. 78. „Dziesiąty blok. Kowalczykowa J. 9. Sterylizacja i kastracja promieniami Röntgena [w:] Okupacja i medycyna. 1995. Wydawnictwo Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka.. Warszawa. Lek. 1948. Dr Stefania Kościuszkowa [w:] Przegl. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970. Warszawa. Konieczna I. Oświęcim. Kobiety ciężarne i dzieci urodzone w KL Auschwitz. Kłodziński S. Blok X [nr 10] w Oświęcimiu [w:] Przegl. 1a. Kubica H. Przez rok w więzieniu Motelupich [w:] Przegl. Z otchłani. Warszawa. Oświęcim. Kościuszkowa J.. Dur wysypkowy w obozie Oświęcim I [w:] Okupacja i medycyna. 1971. 2010. 1965. 2004. 1. People In Auschwitz. 1. Głosy pamięci cz.1972. Kubica H. Dr Irena Białówna [w:] Przegl. Choroba głodowa w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu [w:] Przegl. Z przeżyć wojenno-okupacyjnych [w:] Przegl. Kossak Z. Raport położnej z Oświęcimia [w:] Okupacja i medycyna. 76. Lek.. 1961. t.. 1. Kłodziński S. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1965-1981. 1a. 86. 1971. 1a. 79.1991. Kłodziński S. 81. 5. Oświęcim. 87. Lorska D.. 69. Warszawa. Kościuszkowa J.. 1a.. Oświęcim.. Warszawa. 70. 73. 1963. 72. Kłodziński S.1984. Oświęcim. 1983. 4. Fragmenty pamiętnika lekarza obozowego w Oświęcimiu. Dr Maria Werkenthin. nr 20. Lek. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. 1.. Sylwetki niektórych zmarłych polskich lekarzy i pracowników służby zdrowia zasłużonych w niesieniu pomocy więźniom Oświęcimia [w:] Przegl. Losy dzieci w Oświęcimiu [w:] Okupacja i medycyna. 1961. r. Oświęcim. 80. Lek. 71. Wydawnictwo Państwowego Muzeum w Oświęcimiu. 99 ... 2009. 1993. Dzieci i młodzież w KL Auschwitz [w:] Auschwitz 1940-1945. Kościuszkowa J. 1969. 1986. 83. Lek. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970. 77. Lager Brzezinka [w:] Warszawa. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970.. Oświęcim.. Dr Mengele i jego zbrodnie [w:] Zeszyty Oświęcimskie. Więźniowie – życie i praca. 84. Lek.. Kubica H. 82.. 68. 74. 1971. Langbein H. Lek. Lek. The University of North Carolina Press. Kordylewska Z. Oświęcim. Lek.” Nauka i Sztuka. Oświęcim. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961 – 1970.

. Drugi wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1973. 1966.Dr Maria Werkenthin [w:] Pol.. Oświęcim. Lek. Wspomnienie o dr Marii Werkenthin [w:] Szpital Dobrej Woli. Pol. 99.. Oświęcim. Lubicz – Chojnowski J. 1947. Lek. 1967. 77. Sprawy zdrowotności w obozie oświęcimskim. Pankowicz A. Lorska D. J. 106. 95. Lublin. 1. Alergol. 2009. Lek. 1966. 1967. 105. Czwarty wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1963 – 1978.. 1983. Gdy myśli do Majdanka wracają.. Minney R. Oświęcim.J. Oniszh K. Szpital kobiecy w obozie Oświęcim-Brzezinka [w:] Okupacja i Medycyna. Postawy i czyny heroiczne w obozach koncentracyjnych [w:] Przegl. 100. 1. 1992. Z pobytu w Oświęcimiu [w:] Przegl. 1986. Warszawa.. Warszawa. 92. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1970. Wspomnienie o dr Marii Werkenthin [w:] Szpital Dobrej Woli. 100 .. Dr Maria Wiktoria Werkenthin . Kłodziński S. Warszawa.. Tyg. własne Ciesielska M.. I shall fear no evil – the story of Dr Alina Brewda. Misiewicz J. London. 103. Liczba ofiar w świetle źródeł i badań 1945-1990. 1990. Oświęcim.. Nowakowska M. Ryn Z. 94. 1: 24. Zakład Medycyny Sądowej Uniwersytety Jagiellońskiego podczas okupacji hitlerowskiej [w:] Okupacja i Medycyna. 1967. 93. 102. 1990.1. Olbrycht J.wspomnienie w 65 rocznicę śmierci [w:] Pnemonol. Warszawa.. 97. Lorska D. 1970. 1. Warszawa 1990..” Okupacja i medycyna. KL Auschwitz w procesach norymberskich [w:] Zeszyty Oświęcimskie.. Popielski B. 1979. 98.. Dr Hans Münch [w:] Przegl. Warszawa. 89. Lek. 91. Perzanowska S...20: 101. Wspomnienia z bloku 10.. Piekut-Warszawska E. 90. Misiewicz J. 1. Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz. Lek.88. Los psychicznie chorych pod panowaniem ideologii hitlerowskiej [w:] Przegl. W Szpitalu Wolskim podczas Powstania [w:] Okupacja i medycyna. 1975. Łyskanowski M. 1971. Oświęcim. Warszawa.. 1971. 96. Oświęcim.. Misiewicz J. Dr Wiktoria Maria Werkenthin (1901 – 1944) [w:] Gruźlica. 104.. Niżnikowska – Marks M. Działalność konspiracyjna w Szpitalu Wolskim [w:] Szpital Dobrej Woli. 1946 . Przerwa – Tetmajer A. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego Oświęcim z lat 1961 – 1970. Lek. Dzieci w obozie oświęcimskim (Wspomnienia pielęgniarki) [w:] Przegl. Piper F. tłum.

1995.. Ryn Z. Oświęcim. 1. Lek. Lek. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. Wydawnictwo Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka.. 115.. 112. 1985. Przegl. Strzelecka I. Wydawnictwo Państwowego Muzeum OświęcimBrzezinka. Lek. Oświęcim. 109. Slisz – Oyrzyńska M. 1: 116. 1989. 1. 119. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dr med. Strzelecki A.Likwidacja obozu [w:] Auschwitz 1940-1945. Kłodziński S. Oświęcim. 1. Eksperymenty medyczne w KL Auschwitz. Na granicy życia i śmierci. Polski Związek Przeciwgruźliczy. 125. 111. Rozwój szpitali obozowych w Oświęcimiu – Brzezince [w:] Przegl.. 113.20. Irena Białówna (1900-1981) [w:] Okręgowej Izby lekarskiej w Białymstoku. 122. 120. BIb) [w:] Zeszyty Oświęcimskie. B.... 123. Niektóre aspekty prawne tzw. Ryn Z.pismo 101 . 1985. Ryn Z. 117. eksperymentów lekarzy SS [w:] Okupacja i medycyna. Oświęcim. Strzelecka I. 118. 108. Więźniowie . Pamiętnik V Ogólnopolskiego Zjazdu Przeciwgruźliczego. Biuletyn nr 2007/4 . 121. Sehn J.1. Karalność zbrodni lekarzy hitlerowskich [w:] Przegl. Epilog.. 1957. Strzelecka I.. 1(28). Oświęcim.. Oświęcim. 1995.. 1990. Strzelecka I. Relacja z bloku nr 17 obozu kobiecego w Brzezince [w:] Przegl. 1978. Skotnicki A. 1. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu.. Schnabel R. Lek. 1983. Skokowska – Rudolf M. Wybór artykułów z Przeglądu Lekarskiego – Oświęcim z lat 1961-1970. Oświęcim. 2 . Sterkowicz S. Pierwszy szpital obozowy w Brzezince [w:] Przegl. Oświęcim. 2008. 1. Szpital w obozie kobiecym w Birkenau [w:] Pro Memoria.. Warszawa. Lek. Ryn Z. 126.życie i praca. 114. Obóz kobiecy (Frauenlager) w KL Auschwitz-Birkenau (BIa. Głód w obozie koncentracyjnym. 2010. Lek. Strzelecka I.. 1984. Kraków.107. Warunki bytowe więźniów w szpitalach obozu oświęcimskiego [w:] Przegl. Psychopatologia głodu w obozie koncentracyjnym [w:] Przegl. cz.Oświęcim. Lek..1. Głosy Pamięci. Lek. 1. Lek. Eine Dokumentation über die SS. 110. Strzelecka I.. Strzelecka I. Oświęcim. Studium obozowego muzułmaństwa [w:] Przegl. 1984. Warszawa. 124. Kłodziński S. 1984. 1971.Oświęcim. Zbrodnicza medycyna.. Kłodziński S. Kobiety w KL Auschwitz [w:] Auschwitz 1940-1945. Macht ohne Moral. 1934.. 1976. Strzelecka I. Oddział kobiecy w Oświęcimiu [w:] Przegl. Frankfurt am Main. Kłodziński S. Działalność lekarzy hitlerowskich – hańbą medycyny XX wieku [w:] Medycyna za drutami obozu. Lek. Z problematyki samobójstw w hitlerowskich obozach koncentracyjnych [w:] Przegl. 2008. 1... Stasiewicz J. 2008.

136. Oświęcim.. 1965. Warszawa 1982. Zapis spotkania z dr Aliną Przerwa Tetmajer z dn. 1970. Wanat L.free. Choroby wewnętrzne. 130. 128. 1986. 144. Szmaglewska S. Choroby tropikalne [w:] Szczeklik A.09. Witaszek H. Pamięć o dr Werkenthin [w:] Pnemonol. Lek. 132. 143. Oświęcim. 2 marca 1996 r. Ternon Y. Avon Books.. Warszawa 1991. 2009. Oświęcim. 140.. Za murami Pawiaka. 15.. Warszawa.. New York. Lagerszpracha. S. Tytoniak A. Z rewiru kobiecego Brzezinki w latach 1943 1945 [w:] Przegl. Sylwetki lekarzy więźniów Oświęcimia [w:] Okupacja i medycyna. Dr Wiktoria Maria Werkenthin (1901 – 1944) [w:] Album Radiologów Polskich. 1. Eksterminacja chorych psychicznie w III Rzeszy. O organizowaniu pomocy lekarsko – sanitarnej w obozie kobiecym w Brzezince [w:] Przegl.127... Alergol. Lek. 102 . 1985. 134. 1970. Strzelecki A. Warszawa. Woźniewski Z. Wesołowska D. 1986. Włodarska H. Jesień 1942 roku w szpitalu kobiecym w Brzezince [w:] Przegl. Ostatnie dni obozu Auschwitz.. 138. Kraków.. 1. Trybowski W. Kraków. Lek. 135...1975. Drugi wybór artykułów z Przeglądu lekarskiego Oświęcim z lat 1961-1973. 131. 1. 1995.2011. zorganizowanego przez Zbór Kościoła Adwentystów w Podkowie Leśnej:[online]. Dymy nad Birkenau. Kraków. Zielonka T. 141. Warszawa. 77. Kraków... Lek.. 133.. Helman S. Przegl.wydanie I w formie reprintu. Oświęcim. Przerwane dzieciństwo. Zonik Z. 139. 129. Historia Szpitala Wolskiego w Warszawie 1877 – 1944.. Zaborowski P. Szmaglewska S. Ze szpitala kobiecego obozu w Brzezince [w:] Przegl. 137. dostęp 16. Radiol. 1974. 1996. Zawadowski W. 142. 2006. Słowa z piekła rodem. Wolny J. One Generation After.1950. http:// www. 1946.pl. M..art. Dr Maria Werkenthin (1901-1944) [w:] Pol. Pol. 1. Wiesel E.

pl) Załącznik nr 4.auschwitz.auschwitz. Ewakuacja więźniów otwartymi wagonami kolejowymi.pl) Załącznik nr 3.elholocausto. (zdjęcie archiwalne z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. (zdjęcie archiwalne z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. (zdjęcie archiwalne z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. Widok na obóz w Birkenau.auschwitz. (zdjęcie archiwalne z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. Zdjęcie wykonano po wyzwoleniu obozu. Zdjęcie archiwalne.es. tzw. Wnętrze baraku murowanego. Załącznik nr 1.Brama z napisem „Arbeit macht frei” (Praca czyni wolnym).org.org.net) Załącznik nr 8.auschwitz.net) Załącznik nr 7. Prof.elholocausto. Spis załączników.y. Załącznik nr 5.pl) Załącznik nr 9. Carl Clauberg.14.auschwitz.es. (zdjęcie archiwalne z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. Dr Horst Schumann.org. (zdjęcie archiwalne z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. stacja eksperymentalna Clauberga i Schumanna. Załącznik nr 2. Schumann i Clauberg w trakcie wykonywania eksperymentów pseudomedycznych. Styczeń 1945r.pl) Załącznik nr 6.org.pl) 103 . dzięki uprzejmości Archiwum Państwowego Muzeum AuschwitzBirkenau. Blok numer 30 (odcinek BIa) w KL Birkenau.org. nr negatywu 10336.y. (zdjęcie archiwalne z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. Ewakuacja wyzwolonych więźniów do szpitala PCK.

Blok 21 w KL Auschwitz. Latryny. KL Birkenau (stan obecny). w tym budynku mieściła się sala zabiegowa tzw. Zdjęcie archiwalne. Załącznik nr 14. Załącznik nr 22. Załącznik nr 17. Zamieszczony w rozdziale: „Budowa. Szkic wykonała Anna Strzelecka-Jasiewicz.Załącznik nr 10. Dr Stanisława Kościuszko.” Wydawnictwo Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka.jpg&imgrefurl Załącznik nr 24.” Autor Irena Strzelecka w : „Auschwitz 1940-1945. Załącznik nr 15. Załącznik nr 23. Umywalnie. Zdjęcie archiwalne załogi SS. Behandlungszimmer (stan obecny). dzięki uprzejmości Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Dr Janina Kowalczykowa. dzięki uprzejmości Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. dzięki uprzejmości Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. 1995 104 . stacja eksperymentalna Clauberga (stan obecny). rozbudowa oraz rozwój obozu i jego filii. Zdjęcie archiwalne. dzięki uprzejmości Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Załącznik nr 18. Załącznik nr 21. Widok na blok 10 od strony dziedzińca bloku 11 i Ściany Śmierci (stan obecny). Załącznik nr 12. Założenie i organizacja obozu. Załącznik nr 20. Zdjęcie pochodzi z witryny internetowej United State Holocaust Memorial Museum.ushmm. Blok 21 w KL Auschwitz. Miejsce wykonywania operacji sterylizacyjnych (stan obecny). http: www. Załącznik nr 19. Blok 10 w KL Auschwitz tzw. Dr Zofia Garlicka. Sala gdzie uśmiercano więźniów dosercowymi zastrzykami fenolu (stan obecny). Wnętrze baraku murowanego w KL Birkenau (stan obecny). Zdjęcie archiwalne. Blok 20. Załącznik nr 13. Zdjęcie archiwalne. Behandlungszimmer. Załącznik nr 11. Dr Janina Węgierska. Załącznik nr 16. Wejście do bloku chirurgicznego (stan obecny). Szkic KL Auschwitz-Birkenau II . Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. KL Birkenau (stan obecny).org/lcmedia/photo/lc/image/34/34805.

15.Załączniki. Załącznik nr 1.Brama z napisem „Arbeit macht frei” („Praca czyni wolnym”). 105 .

pl 106 .Załącznik nr 2.org. Zdjęcie archiwalne z Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www.auschwitz. Widok na obóz w Birkenau.

Wnętrze baraku murowanego.auschwitz. Zdjęcie wykonano po wyzwoleniu obozu.Załącznik nr 3.org.pl 107 . Zdjęcie archiwalne z Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www.

Załącznik nr 4. 108 . Zdjęcie archiwalne. tzw. stacja eksperymentalna Clauberga i Schumanna. dzięki uprzejmości APMAB. nr negatywu 10336. Blok numer 30 (odcinek BIa) w KL Birkenau.

Carl Clauberg. Prof.Załącznik nr 5.org.pl 109 .auschwitz. Zdjęcie archiwalne z Archiwum Paostwowego Muzeum AuschwitzBirkenau pobrane z witryny internetowej: www.

org/occupation/pic/bigaumen08.Załącznik nr 6. Zdjęcie archiwalne z Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: http://www.deathcamps.jpg 110 . Dr Horst Schumann.

Załącznik nr 7. Zdjęcie archiwalne Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.org/wlc/en/media_ph.ushmm. Schumann i Clauberg w trakcie wykonywania eksperymentów pseudomedycznych. pobrane z witryny internetowej: http://www.php?ModuleId=10007061&MediaId=2652 111 .

pl 112 . Zdjęcie archiwalne z Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www. Styczeo 1945r.Załącznik nr 8. Ewakuacja więźniów otwartymi wagonami kolejowymi.auschwitz.org.

pl 113 .Załącznik nr 9. Ewakuacja wyzwolonych więźniów do szpitala PCK. Zdjęcie archiwalne z Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau pobrane z witryny internetowej: www.auschwitz.org.

114 . Zdjęcie archiwalne.Załącznik nr 10. dzięki uprzejmości Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Dr Stanisława Kościuszko.

dzięki uprzejmości Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Zdjęcie archiwalne. Dr Janina Węgierska. 115 .Załącznik nr 11.

dzięki uprzejmości Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. 116 .Załącznik nr 12. Dr Zofia Garlicka. Zdjęcie archiwalne.

117 . Dr Janina Kowalczykowa.Załącznik nr 13. dzięki uprzejmości Archiwum Paostwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Zdjęcie archiwalne.

118 . stacja eksperymentalna Clauberga (stan obecny). Blok 10 w KL Auschwitz. tzw.Załącznik nr 14.

Widok na blok 10 od strony dziedzioca bloku 11 i Ściany Śmierci (stan obecny). 119 .Załącznik nr 15.

Załącznik nr 16. Blok 21 w KL Auschwitz. Miejsce wykonywania operacji sterylizacyjnych (stan obecny). 120 .

Załącznik nr 17. Blok 21 w KL Auschwitz. Wejście do bloku chirurgicznego (stan obecny).

121

Załącznik nr 18. Blok 20, w tym budynku mieściła się sala zabiegowa tzw. Behandlungszimmer (stan obecny).

122

Załącznik nr 19. Behandlungszimmer. Sala gdzie uśmiercano więźniów dosercowymi zastrzykami fenolu (stan obecny).

123

124 .Załącznik nr 20 Wnętrze baraku murowanego w KL Birkenau (stan obecny).

Załącznik nr 21. 125 . KL Birkenau (stan obecny). Umywalnie.

KL Birkenau (stan obecny).Załącznik nr 22. 126 . Latryny.

127 .

Carl Clauberg. i Karl Möckel. Dr.org/lcmedia/photo/lc/image/34/34805.ushmm. po prawej) Rudolf Höss. Eduard Wirths. Richard Baer.jpg&imgrefurl 128 . Zdjęcie archiwalne załogi SS. Enno Lolling. Karl Bischoff (za Wirthsem. Dr. Od lewej: Dr. Karl Höcker (z tyłu). http: www.Załącznik nr 23. Zdjęcie pochodzi z witryny internetowej United State Holocaust Memorial Museum.

” Autor Irena Strzelecka w : „Auschwitz 1940-1945. BIIc – Obóz przejściowy dla Żydówek. BIa – Obóz dla więźniarek różnych narodowości. Węzłowe zagadnienia z dziejów obozu. BIId – Obóz dla więźniów mężczyzn różnych narodowości.Pierwsza częśd obozu w Brzezince. A .Załącznik nr 24 Szkic KL Auschwitz-Birkenau II .Główna wartownia SS. BIIb – Obóz rodzinny dla Żydów z getta w Terezinie. BIIa – Obóz kwarantanny dla więźniów różnych narodowości. Założenie i organizacja obozu. następnie obóz dla więźniarek. rozbudowa oraz rozwój obozu i jego filii. Szkic wykonała Anna Strzelecka-Jasiewicz. głównie węgierskich. Zamieszczony w rozdziale: „Budowa. BI . BIb – Obóz dla więźniów różnej narodowości. 129 .” Wydawnictwo Paostwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka. BIIe – Obóz rodzinny dla Cyganów. BII – Druga częśd obozu w Brzezince. 1995.

miejsce selekcji Żydów. L – Ustępy i umywalnie. KIII. „Kanada II”. BIII – Trzecia częśd obozu w Brzezince (nie ukooczona) tzw. M – Kuchnie. Na planie BIa w dolnej części baraków zaznaczono numerację wprowadzoną w połowie 1944 roku. S – Miejsce zsypywania popiołów ze zwłok pomordowanych. 130 . O – Obieralnie ziemniaków. J – Druga prowizoryczna komora gazowa. C – Komendantura oraz baraki SS. D – Magazyny mienia zagrabionego deportowanym do obozu. KIV. P – Wartownie SS. KV – Krematoria wraz komorami gazowymi. na którą od maja 1944 roku przywożono deportowanych do obozu. H – Masowe mogiły radzieckich jeoców wojennych. U – Wieże wartownicze. KII. głównie węgierskich. na BIb na tym samym miejscu zaznaczono pierwszą numerację. „Meksyk” – obóz przejściowy dla Żydówek.BII f – Szpital dla więźniów mężczyzn. zarazem miejsca przyjmowania nowych transportów. F – Łaźnie. tzw. G – Miejsce spalania zwłok na wolnym powietrzu. Baraki mieszkalne oznaczono cyframi arabskimi. N – Magazyny. T – Kwarantanna wyjściowa dla więźniarek. I – Pierwsza prowizoryczna komora gazowa. E – Bocznica i rampa kolejowa. R – Oczyszczalniki.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful