T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2462
AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1433

OSMANLI TÜRKÇES‹
GRAMER‹-I

Yazar
Prof.Dr. Hayati DEVEL‹

Editörler
Prof.Dr. Musa DUMAN
Yrd.Doç.Dr. Halit B‹LTEK‹N

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

İçindekiler
Sunuş

……………...…………………………………………………….

vi

1. ÜNİTE

Arapçada Kelime Yapımı: Kelime Kalıpları ve Çokluk
Kategorisi ……………..…..……………………………………………. 2
GİRİŞ …………………………………………………………….……… 3
ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI ………………..………..….……… 3
ARAPÇA KELİME YAPIMI ………………..……..………..….……… 4
ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ ………………..………..….……… 6
Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak ….…..……………….…………… 6
HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER ….……….…………… 8
ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK ….………..……….…………… 13
Arapçada İsimler …………………..……………………….…………… 13
İsimlerin Vezinleri …………………..….………………….…………… 14
Arapçada İsimlerde Çokluk ….….………………………….…………… 14
İkilik (Tesniye)….….…………….………………..……….…………… 14
Çokluk (cem') ….….…………….………………..……….…………… 15
Sâlim Çokluklar ….….………….………………..……….…………… 15
Mükesser Çokluklar….….………….……………..……….…………… 16
Özet …………………..……………….….……………………………… 23
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 25
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ……..….………….……..……… 26
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..………………..……..……….……..……… 26
Yararlanılan Kaynak …………….…….………………….……..……… 28

2. ÜNİTE

Arapçada Kelime Yapımı: Mücerred Masdarlar, İsm-i Fâ'iller
ve İsm-i Mef’ûller …………………………………………..…..……….
ARAPÇADA MASDARLAR ………………….……………….………
Mücerred (Semâî) Masdarlar ………………………..………..….………
Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri ………………..……..….………
Rubâî Mücerred Masdarlar ….……………………………….…………
Mimli Masdarlar ……..………………………….………….……………
Mec'ûl Masdarlar ………………………………………………...………
İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL ………………..…….….……………
Mücerred Masdarların İsm-i Fâilleri ve İsm-i Mef'ûlleri ……….………
Özet …………………..……………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım ………………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...……..….………….……..………
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı …………………..……..……….……..………
Yararlanılan Kaynak .…………….…….………………….……..………

30
31
33
33
35
36
36
37
37
40
41
42
42
43

3. ÜNİTE

Arapçada Kelime Yapımı: Mezîdünfih Masdarlar
(Kıyâsî Masdarlar) ……………..……………………………………….
MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)……….………
İf'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬Bâbı …………………….…….………...………………………
İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….………………………………….……………
İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ……………………………….………………
Tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬Bâbı …………………………………………..………………
Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….….…………………………….……………
Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…………………………….……………
Tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬Bâbı ………………...…….………...………………………
Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili ….……………………..……….……………
Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….………………………….……………
Tefâ'ul ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬Bâbı ….….………….………………………….……………

44
45
46
46
46
48
48
49
50
51
51
53

 

iii

Tefâ'ul Bâbının İsm-i Fâ'ili ….…..…………………..……….……………
Tefâ’ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü ..….…..……………..……….……………
Müfâ'alet ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬Bâbı……………….…..……………..……….……………
Müfâ'alet Bâbının İsm-i Fâ'ili ………..……………..……….……………
Müfâ'alet Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…..…..………..……….……………
İnfi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬Bâbı ……………...……………………..……….……………
İnfi'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ….………....…..………..……….……………
İnfi'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….…….……………..……….……………
İf'ilâl ‫ اﻓﻌﻼل‬Bâbı ……………….……..……………..……….……………
İf'ilâl Bâbının İsm-i Fâ'ili …...……………………..……….……………
İf'ilâl Bâbının İsm-i Mef'ûlü …...…………………..……….……………
İfti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬Bâbı ……………..….……...…..………..……….……………
İfti'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ……...…….……………..……….……………
İfti'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ……...….……………..……….……………
İstif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬Bâbı ……………...…….……………..……….……………
İstif'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili …...……………………..……….……………
İstif'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü ….……….....………..……….……………
Özet …………………..……………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım ………………….….………………………………
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ………….………….……..………
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ………………………..……….……..………
Yararlanılan Kaynak …….………………………..……….……..………

53
54
54
54
55
57
57
57
57
58
58
58
59
59
61
61
61
64
65
67
68
68

4. ÜNİTE

Arapça Kelime Yapımı: Sıfat-ı Müşebbehe, İsm-i Tafdîl, Mübâlağa-i
Fâ'il, Diğer Kelime Türleri; Arapça Kelimelerde Değişim: İ’lâl …… 70
ARAPÇA SIFATLAR ……………….………….……………….……… 71
Sıfat-ı Müşebbehe ………………….………………..………..….……… 71
İsm-i Tafdîl ……………………………..……………..……..….……… 72
Mübâlağa-i Fâ'il …….….…………………...……………….…………… 74
İsm-i Mensûb ………………………………………………….………… 75
İSM-İ MEKÂN ……..…………………………………………...……… 77
İSM-İ ZAMAN …………………………………..…….….…………… 78
İSM-İ ÂLET ……………………………………………………..……… 79
…………………….………………….….…………… 79
İSM-İ TASGÎR
İ'LÂL ……………….………………..…………………….…………… 80
Masdarlarda Yapılan İ'lâller ……………….……..……….…………… 80
Sülâsî Mücerred Masdarlarda Yapılan İ'lâller ……….…….…………… 80
Kıyâsî Masdarlarda Yapılan İ'lâller………………….…….…………… 80
İsm-i Fâ'il Vezinlerinde Yapılan İ'lâller……….…….…….…………… 82
İsm-i Mef'ûl Vezinlerinde Yapılan İ'lâller……..…….…….…………… 84
Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ'lâller…………….…….…………… 85
Özet  ……………………………………….………….…….…………… 86
Kendimizi Sınayalım ………………….….……………………………… 87
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ……..….………….……..……… 90
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
………………..……..……….……..……… 90
Yararlanılan Kaynaklar ……………………..……..……….……..……… 90

5. ÜNİTE

Arapça Kelime Grupları: İsim ve Sıfat Tamlamaları, Edatlar ……….
ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR …………………………….………
Harf-i Ta’rîf ……………………………………...………………………
Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye) ……..…..……………….……………
ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI ……………………………
Arapça Tamlamaların Okunuşu ….…...…………………….……………
Makam ve Mevki İsimleri …………………..………………………
Kitap İsimleri ………………………………..………………………

 

iv

92
93
93
94
94
95
96
96

……… 112 Mehmet Akif Ersoy ..Yeğenim …………………………………… ? Falih Rıfkı .……… ? Muallim Naci – Mecmû’a-i Mu’allim’den “Yazmış Bulundum” ……… ? Muallim Naci – Şerâre’den “Bir İki Söz” ……………………….……… 110 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ……………………….……………….Bahâr-ı Şebâb …………………………………….…………… 99 Tamlamanın Esreli Okunması ………….Gençliğe Hitabe………………………………… ? Musa Süreyya ..……… ? Mehmet Emin .…………… 100 ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZÂFET ……………….……… ? Ahmet Refik .……………………………… 109 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ………….….….……… ? Muallim Naci – Esâmî’den “Nabi” …………………………….……….……………..……………………… 96 ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMASI ……………..……… ? Mehmet Rauf ..Eğridir Gölünün Kıyısında …………………….….…………………………………….…………………………………….……………………………… 98 ARAPÇA ÖN EDATLAR (HARF-İ CERR’LER) ……….…………… 97 Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum ….….……….……….….………….……… 99 Tamlamanın Üstünlü Okunması ………….İstiklal Marşı ……………………………………..……… ? Köprülüzade Mehmet Fuad .……………………………… 107 Kendimizi Sınayalım …………………..……… ? Ahmed Hikmet Müftüoğlu .……… ? İsmail Habib – Türk Teceddüd Edebiyatı’ndan “Rıza Tevfik” ………… ? İsmail Habib .Sultan Cem’den ………………………………….Merkad-i Fatih’i Ziyaret …………………….Kabr-i Selîm-i Evveli Ziyaret ……………….……… ? v .O Belde …..Mimar Sinan’ın Kabrini Ziyaret ………………………… ? Mehmet Akif ..……… 110 Yararlanılan Kaynak ……………………………..………………….Fikir ve Sanat Ankarası …………………………….……… ? Muallim Naci .…….Eski Mektup ……………………………………..……… ? Mustafa Kemal Atatürk ..…… 102 Lafzî İzafetlerin Kullanışı ……………………….Türk Teceddüd Edebiyatı’ndan “Cenâb Şehabeddin” … ? Abdülhak Hâmid .…….…….………………….……… ? Ahmet Haşim – Gurabahâne-i Laklaka’dan “Müslüman Saati” ………… ? Ahmet Haşim .…….……… ? Ruşen Eşref ...……… ? Abdülhak Hâmid .Lisanımıza Dair ………………….……………………… 103 Özet ………………….İstiklal Marşı …………………………….Bir Gece …..……… 111 Metinler   Metinler…………………………………………….……………… 98 ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER ……….Bilimsel Terimler …………….

okuma ve anlama imkânını da verecektir. Amacı Türkiye Türkçesinin 15-20.Dr.SUNUŞ Osmanlı Türkçesi adı verilen dönem. Çok kültürlü bir imparatorluk aydını olarak Osmanlı entelektüeli de edebî ve bilimsel dilini geliştirirken Fars ve Arap dillerini doğal kaynakları arasında gördü. Türkiye Türkçesi. bu dönemden kalan eserlerin. Osmanlı Türkçesinin yapısını öğrenmek bize sadece geçmişle bağ kurma imkânını değil. tarihsel dönemlerle ilgili birçok kitap okuyarak geçmişte ne olup bittiğini anlamak. sosyal yapılarını. belgelerin okunup anlaşılmasına katkıda bulunmak olan kitabın hazırlanmasında emeği geçen yazarımız Sayın Prof. Editörler Prof. Bir tarihsel metni anlamak için onun kelimelerini. günümüz Türkçesini doğru yazma. kelimelerinin yapısını. hem kültürel birikimimizi hem de tarihsel hafızamızı. Osmanlı Türkçesini bilen ve anlayan araştırmacılar sayesinde mümkün olabilir.Dr.Dr. Bugün 20. bu iki dilden hem söz varlığı hem de söz dizimi bakımından önemli alıntılar yaparken bu dillere de birçok kelime ve dilbilgisel yapı katmıştır. Metinleri okumayı başaran veya araştırmacılar tarafından çevriyazısı hazırlanmış metinleri okuyan bir entelektüelin ise anlama ulaşabilmesi için çıkması gereken basamaklar vardır. Bu dönemin en belirgin özelliği ise. yüzyıllar arasındaki tarihsel gelişme sürecinin adıdır. yani arşivlerimizi gelecek nesillerin yararlanabileceği hâlde tutmak. Musa Duman Yrd. Türkçenin 15. söz dizimi içindeki görevini iyice bilmeliyiz. Bu derslerde yabancı bir dilin kurallarını değil. yüzyıllar arasındaki döneminin dil özelliklerinin ortaya konulmasına. Türkçe.20. Halit Biltekin   vi . edebî eğilimlerini bilmeden de metinleri anlamakta güçlük çekeriz. bir yazı dili olarak gelişmesini büyük ölçüde Fars ve Arap edebî dillerinin etkisi altında gerçekleştirdi ve bu dillerden yoğun söz varlığı ve kavram ödünçledi. metinlerdeki alıntı söz varlığı unsurlarının dilbilgisel yapısı hakkında yeterli bilgiye sahip olmaktır.Doç. Bunun için yapmamız gereken. Bu metinleri üreten nesillerin yaşama biçimlerini. . söz varlığı alanındaki etkileşme ve değişmelerdir. yüzyılın ilk çeyreğinden geriye doğru uzanan muazzam kültür birikimini anlamak. Hayati Develi’ye ve dizgi-basım sırasında yardımlarını esirgemeyen tüm çalışanlara teşekkür ederiz. dedelerimizin bize bıraktığı mirasın dilini öğrendiğimizi unutmamalıyız.

    vii .

    Anahtar Kavramlar  Vezin  Kelime kalıbı  Aslî harfler  Zâid harfler  Aksâm-ı seb'a  Arapça kelime türleri  İkilik (tesniye)  Çokluk (cem')   İçerik Haritası  ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI   ARAPÇA KELİME YAPIMI   ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ   HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER  ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK  2   .              Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra.   Arapça kelimelerde vezin / kalıp kavramını kavrayıp bir kelimenin veznini bulabilecek.  Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça kökenli kelimelerin yapısını tanıyabilecek. çokluk kelimelerin sıkça kullanılan kalıplarını sıralayabileceksiniz.   Arapça kelimelerde ikilik (tesniye) ve çokluk (cem') yapısını ayırt edebilecek.   Harflerinin niteliklerine göre Arapça kelimelerin ayrıldığı kısımları (aksâm-ı seb'ayı) tanımlayabilecek.

Arapça kelimeler kabaca iki gruba ayrılır: a) asıl isimler (=ism-i câmid) b) türemiş isimler (=ism-i müştak). harf-i cer denilen edat ve zarfları da ayrıca zikretmek gerekir. Türkçede kullanılmayan fiil çekimlerini bir tarafa bırakırsak. gibi dillerdir. ism-i mekân. ARAPÇA KELİMELERİN YAPISI bükün: Dil bilgisi görevleri ve yapı bakımından. bir kısmı günümüz Türkçesinde de kulanılan çok sayıda Arapça ve Farsça kelime bulunmaktadır. ism-i âlet. Bazı bağlama edatlarıyla. ism-i mekân. ism-i zaman. içinde veya sonunda türlü değişikliklerin olmasıdır. Edat ve harf-i cerler hariç bu kelimeleri dilbilgisel görevlerine göre isim ve sıfat olarak da sınıflandırmak mümkündür: İsm-i câmid grubuna giren bütün kelimeler. klasik dil bilgisinde sarf bölümlerinde işlenen konuları ana hatlarıyla öğreneceğiz. Arapça kelimeler klasik dil bilgisi kitaplarında bugünkü dil bilgisi anlayışından farklı bir şekilde sınıflandırılmıştır. kabaca “isim” kategorisinde değerlendirilir. masdarlar. mübâlağa-i fâ'il. Arapça. sonuna veya ortasına. sıfatlar. ism-i mef'ûl. İbranice vs. Arapça ve Farsça kelimelerin yapılarının bilinmesi. bükünlü bir dildir. ism-i âlet. ism-i zamân. Önümüzdeki ünitelerde. bazan hepsine birden belli harflerin ilâvesiyle yeni kelimeler yapılır. Bu yapıdan dolayı.  Arapçada Kelime   Yapımı: Kelime Kalıpları     ve Çokluk Kategorisi       GİRİŞ Osmanlı Türkçesinde. çekimli fiil unsurları alınmamıştır.  3   . günümüz dil bilgisinde yapı bilgisi (morfoloji). ism-i fâ'il. metnin doğru okunması ve doğru anlamlandırılması açısından önemlidir. Önümüzdeki ünitelerde yapımlarıyla ilgili özelliklerini öğreneceğimiz bu unsurlar. bükünlü diller: Arapça. Fiilden türemiş isimler (ism-i müştak) ise masdar isimleri. ism-i tasgir cinsinden kelimeler isimdirler. Konuşma diline yerleşmiş ve kullanım sıklığı yüksek olanlar dışında bu alıntı kelimeler Arap ve Fars yazı dilindeki orijinal imlâlarına bağlı olarak yazılmışlardır. zarflar ve bağlaçlar alınmış. ism-i tafdîl. ism-i mensûb olarak gruplara ayrılır. sıfat-ı müşebbehe. yani bir kökten yeni kelimeler türetilirken başa ve sona ekler getirilmez. kelime köklerinin başında. Kelimenin kökünü oluşturan temel harflerin belli bir kalıba göre başına. cins isimleri ve sayı isimleridir. Bu iki dilden isimler. Asıl isimler (ism-i câmid) grubuna giren kelimeler özel isimler. ism-i tasgîr.

‫ اﻧﺘﻈﺎر‬intizâr. ‫ م‬. ‫ اﺧﺮاج‬ihrâc (Osmanlı Türkçesinde bu gibi kelimelerde hemze yazılmayıp sadece hemzenin 'kürsüsü' olan elif yazılmıştır. 5.İsm-i fâ’il. ‫ و‬. bükünlenme yoluyla yapılır. Aşağıdaki harfler. mübâlağa-i fâ’il. ‫ ن‬. Mim ( ‫ ) م‬harfi sadece kelime başında zâid harf olur: ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm. ‫ ا‬. zâid ve aslî harfleri daha kolay tanıyabiliriz: 1. ‫ ﳐﺎﺑﺮ‬muhâbir 3. Elif ( ‫ ) ا‬kelime içinde uzun a (â) sesini karşılamak için kullanılır: ‫ﻣﺎﻫﺮ‬ mâhir.‫ س‬. müst. sıfat-ı müşebbehe. ‫ ت‬. (hemze) ‫أ‬ Zâid Harfler Nerelerde Kullanılır? Zâid harflerin kelimelerde kullanılışıyla ilgili bazı genellemeleri bilirsek. İki harfli edatlar ve birkaç kelime dışında Arapçada bir kelime kökü en az üç harften oluşur. Kelime yapımı belli kalıplara göre olduğu için. ism-i mef'ûl.ses grubuyla başlayan kelimelerde zâid harf olur: ‫ اﺳﺘﺜﻘﺎل‬istiskāl. isim ism-i fâ’il masdar ism-i mef'ûl ism-i mekân İsim ism-i zamân sıfat-ı müşebbehe mübâlağa-i fâ’il ism-i âlet ism-i tafdîl ism-i tasgîr ism-i mensûb Sıfat ARAPÇA KELİME YAPIMI Birleşik kelimeler dışında Arapçada kelimeler ön ve son eklerle değil. ‫ﳏﮑﻤﻪ‬ mahkeme. Bunlara aslî harfler denilir. Bu ilâve harflere zâid harfler (=ekleme harfler) denilir. ortasına veya sonuna bir veya daha fazla harf ilâve edilir. ٥ .) 2. ‫ ﻣﺴﺘﻘﺒﻞ‬müstakbel. bu zâid harflerin hangi harfler olabileceği bellidir. ism-i tafdîl. kelimenin kalıbına göre zâid harflerden olabilir: ‫ ى‬. Te ( ‫ ) ت‬kelime başında. ‫ ﺷﮑﺎﻳﺖ‬şikâyet. ortasında ve sonunda zâid olarak bulunabilir: ‫ ﺗﺸﮑﻴﻞ‬teşkîl. Sin ( ‫ ) س‬ist-. Hemze ( ‫ ) أ‬sadece kelime başında zâid olur: ‫ اﻓﮑﺎر‬efkâr.  4   . ism-i mensûb cinsinden kelimeler ise sıfattırlar. 4. Yeni kelime yapılırken bu aslî harflerin başına.

rahat." Bu kelimelerde de kelime kökünü oluşturan aslî harfler değişmezken. ‫ ﺿﺮﺑﻪ‬darbe. kesilme. teskin edici vs. yerleşmek. He (٥ ) harfi kelime sonunda Arapçadaki kapalı te harfi yerine kullanıldığında zâid olur: ‫ ﻣﺪرﺳﻪ‬medrese. Kelime yapılışını daha iyi anlamak için aşağıdaki örneği inceleyelim: Arapçada ‘yazmak' fiilini oluşturan kök harfler ‫( ك ت ب‬k-t-b)'dir. Nun (‫ )ن‬harfi in-. rahatlamak” fiilini oluşturan ‫( س ك ن‬s-k-n) aslî harflerinden türetilen bazı kelimelere bakalım: ‫ ﺳﮑﻮن‬sükûn "durma. ‫ ﮐﺘﺎﺑﻪ‬kitâbe. Görüldüğü gibi aslî harfler değişmemekte. ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬irfân. mün. ‫ ﻣﻐﻠﻮب‬mağlûb. sâkinler vs. 8. dilimizde kullanılan bazı kelimelere bakalım: ‫ ﻛﺘﺎب‬kitâb. rahatlık vs. yeni kelimeler türetmek için bu köke zâid harfler getirilmiştir. fakirlik. Şimdi bu kökten türetilmiş. ‫ ﻣﻜﺘﺐ‬mekteb." ‫ ﻣﺴﮑﻨﺖ‬meskenet "miskinlik. Şimdi “sakin olmak." ‫ ﺳﮑﻮﻧﺖ‬sükûnet "durgunluk. rahatlatma vs. ev vs. beceriksizlik vs. ‫ ﻓﻘﲑ‬fakîr. durgun vs. beceriksiz. oturan. ‫ ﻛﺘﺎﺑﻪ‬kitâbe vs. Ye (‫ )ى‬harfi kelime içinde uzun i (î) sesini karşıladığında zâid olur: ‫ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ ta'lîm. cüzzamlı vs." ‫ اﺳﮑﺎن‬iskân "yerleştirme. -ân ile biten kelimelerde ise sonda zâid olur: ‫ اﻧﮑﺴﺎر‬inkisâr." ‫ ﻣﺴﮑﻦ‬müsekkin "yatıştırıcı.ses gruplarıyla başlayan kelimelerde başta. ‫ ﮐﺒﲑ‬kebîr. ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib. 9." ‫ ﺳﮑﺎن‬sükkân "oturanlar. ‫ ﻣﻈﻠﻮم‬mazlûm." ‫ ﺳﮑﻨﻪ‬sekene "oturanlar. ‫ ﻣﻨﮑﺴﺮ‬münkesir." ‫ ﻣﺴﮑﲔ‬miskîn "fakir.  5   . 7." ‫ ﻣﺴﮑﻦ‬mesken "oturulan yer.6." ‫ ﺗﺴﮑﲔ‬teskîn "sakinleştirme. ev sahibi etme vs. ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb. Vav (‫ )و‬harfi genellikle kelime içinde uzun u (û) sesini karşıladığında zâid olur: ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm. sâkinler vs. ‫ ﳎﻬﻮل‬mechûl. durma vs." ‫ ﺳﺎﮐﻦ‬sâkin "kımıldamayan. bu köke zâid (ilâve) harfler getirilerek yeni kelimeler yapılmaktadır. ‫ ﻩﻘﻮﻕ‬hukûk.

ِ câhil kelimesinin veznini de aynı şekilde Aynı kökten gelen ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ bulabiliriz. hem de doğru anlamlandırmak açısından önemli bir yardımcıdır.  6   . harfler için sırasıyla ‫ ف‬. ism-i fâ’il ve ism-i mef'ûl cinsinden kelimelerde kelimenin veznini belirlemek. Her dilde olduğu gibi Arapçada da kelime türetme şekilleri bellidir. işlemek” fiilinin aslî sesleri olan ‫( ﻓﻌﻞ‬fe-ayın-lâm) harflerine dayanan bir model geliştirilmiştir: ‫ ف‬harfi kelime kökünün birinci aslî sesini. Arapça dil bilgisinde bu kalıplar vezin adı verilen yapılarla öğretilir. ِ fâ'il kalıbında olduğunu aynı şekilde Kâtib ‫ ﮐﺎﺗِﺐ‬kelimesinin de ‫ﻓﺎﻋﻞ‬ bulabiliriz. ‫ ل‬harfi üçüncü aslî sesini temsil eder. ortaya çıkan kalıbı ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ harekelerine göre okuyalım: ‫ﻓﺎ ِﻋﻞ‬  fâ'il  ِ fâ'il olduğunu belirlemiş ِ câhil kelimesinin vezninin ‫ﻓﺎﻋﻞ‬ Böylece ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ oluruz. Bu aslî harflerin yerine sırasıyla yine ‫ ف ع ل‬harflerini yazalım. 2. Aslî sesler belli kalıplara girerek yeni kelimeler oluştururlar. Bu kelimede dört harf olduğuna göre bunlardan biri zâid demektir. Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak Yukarıda öğrendiklerimize göre ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl “bilmeme. ‫ ﻛِﺘﺎب‬kitâb kelimesinde de zâid olabilecek tek harf eliftir. Buna göre kelimenin veznini yukarıdaki gibi bulmaya çalışırsak ortaya ‫ ﻓِﻌﺎل‬fi'âl vezni çıkar. zâid harfler aynen bırakılır. Fa'l ‫ ﻓَـ ْﻌﻞ‬vezni birçok kelimenin türetilebileceği bir kalıptır. ‫ ع‬harfi ikinci aslî sesini. hem kelimeyi doğru okumak. elif harfini de ِ câhil kelimesinin kelimedeki yerine ilâve edelim. “yapmak. Bu kelimede ‫ ل‬٥ ‫ ج‬harfleri aslî harflerdir.ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ Elbette zâid harflerin aslî harflere getirilmesi rastgele olmaz. ‫ ع‬ve ‫ ل‬harflerini yazalım ve kelimenin harekesine göre okuyalım: ‫ ﺟَ ﻬ ﻞ‬cehl ‫ ﻓَ ﻌﻞ‬ fa'l Şu hâlde ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl kelimesi ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'l veznindedir. Ancak elifin yeri farklıdır. Ortaya çıkan kalıp kelimenin veznidir. Zâid olabilecek harf eliftir. cahillik” kelimesinin veznini bulalım: Bu kelime üç harften oluştuğuna göre zâid (ilâve) harf yoktur. harflerin hepsi aslîdir. Bunun için.. Bilhassa masdarlarda. Öylese 1. ve 3.

......  7   fi'âl .......................... ........................ Alıştırma Aşağıdaki kelimelerde aslî ve zâid harfleri belirleyerek kelimelerin veznini bulunuz: ‫ذوق‬ zevk  ‫ﻌﻞ‬ ْ َ‫ﻓ‬ fa'l ‫ﺻﻠﺢ‬ ُ sulh  ‫ﻓُﻌﻞ‬ fu'l ‫ﻏُ ُﺮوب‬ gurûb  fu'ûl ‫ِﺧﻄﺎب‬ hitâb  ‫ِﺣﻠﻢ‬ ْ ‫ﻓُـ ُﻌ‬ ‫ﻮل‬ ْ ‫ﻓِ َﻌ‬ ‫ﺎل‬ ......... ..................................... ‫َﺟﻮاب‬ .... .......................... ..........  . ..... .....  .. ‫ُﻛ ْﻔﺮان‬ ...... ‫اَ َدب‬ .  ............  .... ‫َﺷ َﺮف‬ ....... ‫َﻛ َﺮم‬ ...  ................  .........................  .................. ............. ............... ...  ....  ... .. ‫ﻃَﻠَﺐ‬ .......................... .... ..... ‫ُدﺧﻮل‬ ......................  .. ‫ِﺳ ْﺤﺮ‬ .......... ‫ِﻋ ْﺮﻓﺎن‬ .............  . ‫ﺻﺮف‬ َ ................................  ..  .....Arapça yapı bakımından nasıl bir dildir..... ............................. ‫ُﻋ ْﻤﺮ‬ .....  .......................... Bu dilde kelimeler nasıl türetilir? ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 1.......... ‫ِﺟﺴﻢ‬ ................ ‫ﺿ َﺮر‬ َ .... .................

ye'ye dönüşmüştür. Benzer yapıdaki ‫ ﻣﻴﻞ‬meyl kelimesinden türetilen ‫ اﻣﺎﻟﻪ‬imâle kelimesinde ye. aslî harflerinin niteliklerine göre iki gruba ayrılır: a) sahih ‫ ﺻﺤﻴﺢ‬b) mu'tell ‫ﻣﻌﺘﻞ‬ ‫ ا و ى‬harfleri. Bu kökten yapılan kelimelerde vav harfi başka harflere dönüşür: ‫ داﺋﺮﻩ‬daire. ‫ ﻣﺪﻳﺮ‬müdîr vs. (Ta'lîm-i Kırâ'at'den.) HARFLERİNE GÖRE ARAPÇA KELİMELER Aksâm-ı Seb'a Arapçada kelimeler. Bundan türetilen ‫ اﺳﺎﻟﻪ‬isâle kelimesinde ye düşmüştür.  ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 1. ‫ ﺻﻮم‬savm “oruç” kelimesinden türetilen “oruç tutma” anlamındaki ‫ﺻﻴﺎم‬ sıyâm kelimesinde vav harfi. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz. içinde bulundukları kelimelerde çeşitli değişikliklere uğrayan harfler olup bunlara illet harfleri denir. Aslî harflerin içinde bu harflerden biri veya ikisi bulunursa böyle kelimelere de mu'tell kelimeler denir. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. Bu sebeple.  8   . kelime yapımı sürecinde başka harflere dönüşür veya düşer. aksâm-ı seb'a maddelerini teker teker ezberlemek yerine. Bu kökten yeni bir kelime üretildiğinde vav değişir: mivzân ‫ ﻣﻮزان‬olması gereken kelime vav'ın ye'ye dönüşmesiyle mîzân ‫ ﻣﻴﺰان‬şeklini alır. kelimelerin yapısını kavramaya çalışınız! Söz konusu illet harfleri. ‫ ﺳﻴﻞ‬seyl kökünde ye illet harfidir. Meselâ vezn ‫ وزن‬kelimesinde illet harflerinden vav vardır. Arapçanın bir kuralını öğretmek için değil. Aksâm-ı seb'a konusu. dilimizde kullanılan Arapça kökenli kelimeleri doğru okuyup daha iyi anlayabilmek için öğrenilmesi gerekli bir konudur. ‫ دور‬devr kelimesinde de vav illet harfidir. Bunların dönüştükleri harfler de yine bu üç harften biridir. ‫ ﺧﻮف‬havf kelimesinden türetilen ‫ اﺧﺎﻓﻪ‬ihâfe kelimesinde vav düşmüştür.

Aslî harflerinin niteliklerine göre kelimelerin sahih ve mu'tell olmak üzere iki gruba ayrıldığını ifade etmiştik. lefîf. eziyet” ‫ﻟﻄﻒ‬ lutf “lütuf” ‫ﺻﱪ‬ sabr “sabır” ‫ﻧﻈﺮ‬ nazar “bakış” ‫ﺣﮑﻢ‬ hükm “yargı” 2. hemze olmayan veya içinde aynı cinsten iki harf bulunmayan kelimelere sâlim denir: ‫ﺣﻠﻢ‬ hilm “yumuşaklık. vuruş” ‫ﻇﻠﻢ‬ zulm “haksızlık. nâkıs. Sahih kelimeler üç kısımdır: sâlim. muzâ'af. Sâlim ‫ﺳﺎﱂ‬: Aslî harflerinden biri elif. 3.Arapça kelimelerdeki bu uyum ve değişme kurallarını bilirsek kelimelerin yapılarını daha kolay tanıyabiliriz. Hemze birinci. Mu'tell kelimeler dört kısımdır: misâl. ağırbaşlılık” ‫ﺿﺮب‬ darb “vurma. ikinci veya üçüncü aslî harf olabilir: ‫أدب‬ edeb “edep” ‫أﻣﺮ‬ emr “iş. buyruk” ‫أﻛﻞ‬ ekl “yeme” ‫ﻳﺄس‬ ye's “ümitsizlik” ‫رأى‬ re'y “görüş” ‫ﺟﺰء‬ cüz' “parça” ‫ﺷﺊ‬ şey' “şey” ‫ﻫﻴﺌﺖ‬ hey'et “heyet” Osmanlıcada ilk harfi hemzeli Arapça kelimelerinin hemzelerinin yazılmadıklarını unutmayınız (‫ ﺍﺩﺏ = ﺃﺩﺏ‬gibi ). vav. Böylece metinleri doğru okuyup anlamamız da kolaylaşmış olur. mehmûz. Mehmûz ‫ﻣﻬﻤﻮز‬: Aslî harflerinden biri hemze olan kelimelere mehmûz denir. Aşağıda bu kelimelerin yapılarını örnekleriyle göreceğiz: 1. Muzâ'af ‫ﻣﻀﺎﻋﻒ‬: Aslî harflerinin son ikisi aynı olan kelimelere muzâ'af denir: ‫ﺳﺒﺐ‬ sebeb ‫ﻗﺮار‬ karâr  9   . Böylece Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliğine göre yedi kısma ayrılmış olur ki buna aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. ecvef. ye.

Nâkıs ‫ﻧﺎﻗﺺ‬: Aslî harflerinden üçüncüsü illet harflerinden biri olan kelimelere nâkıs denir: ‫ﺳﻬﻮ‬ sehv “yanılma” ‫ﻋﻔﻮ‬ afv “af” ‫ﺷﻘﺎوت‬ şakāvet “eşkiyalık” ‫ﻧﻬﻰ‬ nehy “yasaklama” ‫ﺳﻌﻰ‬ sa'y “çalışma” ‫ﺷﻜﺎﻳﺖ‬ şikâyet   10   .‫ﻋﺪد‬ aded ‫ﺳﺮور‬ sürûr ‫ﻃﺐ‬ tıbb ‫رد‬ redd 4. oluş” ‫وﻫﻢ‬ vehm “vehim” ‫ﻳﺴﺮ‬ yüsr “kolaylık” ‫ﳝﻦ‬ yümn “bereket” ‫ﻳﻘﲔ‬ yakîn “şüphesiz bilme” 5. Ecvef ‫اﺟﻮف‬: Aslî ikinci harfi vav veya ye olan kelimelere ecvef denir: ‫ﻗﻮل‬ kavl “söz” ‫ﺳﻮق‬ sevk ‫ﺳﲑ‬ seyr ‫ﻣﻴﻞ‬ meyl ‫ﺑﻴﻊ‬ bey' “satma. Misâl ‫ﻣﺜﺎل‬: Aslî harflerinden ilki vav veya ye olan kelimelere misâl denir: ‫وﻋﻆ‬ va'z “nasihat" ‫وﻗﻮع‬ vukū' “olma. satış” 6.

velilik” ‫وﻓﺎ‬ vefâ “sözünde durma” ‫وﻗﺎﻳﻪ‬ vikāye "koruma" ‫رواﻳﺖ‬ rivâyet ‫رﻳﺎ‬ riyâ ‫ﻃﻰ‬ tayy “dürüp bükme” Kelimelerin harflerinin özelliklerine göre ayrıldığı yedi kısmı örnekleriyle görmüş olduk. ait oldukları kelime ailesini tespit etmek ancak aksâm-ı seb'a konusunun anlaşılmasıyla mümkün olur. ünitede daha geniş bir şekilde ele alacağız....................... bazen de düştüğünü söylemiştik. Lefîf ‫ﻟﻔﻴﻒ‬: Aslî harflerinden herhangi ikisi illet harfi olan kelimelere lefîf denir: ‫وﻻﻳﺖ‬ velâyet “veli olmak.......... nâkıs..... ‫ﻛﱪ‬ kibr .. ecvef............ ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm ...............   11   ...... ‫ورد‬ vird ... Böylece yapısı değişen kelimelerin vezinlerini bulmak......7. Bilhassa illetli kelimelerde (yani misâl... ‫ﺣﺲ‬ hiss ............. Alıştırma Aşağıdaki kelimelerin aksâm-ı seb'aya göre hangi gruba girdiklerini belirtiniz. lefîf olarak isimlendirilen kelimelerde) yeni kelime yapımı sürecinde illet harflerinin değişime uğradığını.......... ‫ﻋﻔﻮ‬ afv . Bu kelimelerin anlamlarını da öğreniniz: ‫ ﺣﺒﺲ‬habs sâlim ‫ذوق‬ zevk ecvef ‫ذل‬ züll muzâaf ‫ﻃﻮل‬ tûl . anlamlarını.......... Aksâm-ı seb'a nedir? Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliklerine göre kaç gruba ayrılır? ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 2........... Dil bilgisinde illet harflerinin kelime türetimi sürecinde çeşitli değişikliklere uğramasına i'lâl denilir. ‫ﳝﻦ‬ yümn .... İ'lal konusunu 4.........

................ Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz. 2.. ‫ﻋﻤﻰ‬ amâ .... edeb 2. 1.............................................................. ‫ وﺻﻮل‬vusûl ...... mürûr ... ‫وﺟﻊ‬ veca' ....... ulüvv .......... Okuma Çalışması ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ A Aşağıdaki metni okuyunuz............. ‫ وﺟﻮد‬vücûd .... ‫أدب‬ .......................... ‫وﻓﺎء‬ vefâ ..........‫ ﻣﺮض‬maraz ....................... ‫ﻋﻠﻮ‬ ‫ ﺟﻨﻮن‬cünûn ........................................   12   ......................... ‫ﻏﻨﺎء‬ gınâ .... Metindeki Arapça yapılı kelimelerin aksâm-ı seb'anın hangi grubuna girdiğini bulunuz.. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz....... ‫ذﻛﺎء‬ zekâ .... ‫ﻣﺮور‬ ‫ رﺿﺎء‬rızâ .. ‫ﺿﺮر‬ zarar ..

Arapçada kelime türetmenin kalıbını ifade eden bir modeldir. Hangi gruba girerse girsin. Bu kategoriyi Türkçede değişik eklerle yaparız: İstanbullu. en yüksek vs. mimli. nisbet ifade eden kelime kategorisidir. Meselâ derslik. sıfatlarda derece açısından daha üstünlüğü gösteren bir kelime kategorisidir. nasıl tespit edildiğini öğrendik. İsm-i mef'ûl. Bunlar dil bilgisinde cins isim ve özel isim olarak ayrılırlar. İsm-i mekân. çok konuşan. Arapça kelime vezin adı verilen bir kalıba sahiptir. kıran. beş aslî harften oluşanlara humâsî denilir. etkileneni ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. İsm-i tasgîr. sayı isimleri dil bilgisinde hep isim kategorisi altında değerlendirilir. Bunu Türkçede çok yapan. varlıkları gösteren kelimelerdir. fiilde belirtilen hareket. İsimler. Herhangi bir vezinden yüzlerce kelime türetilebilir. Türkçede bu anlamı üreten özel bir ek yoktur. kömürlük.en az üç harfli olur. ism-i tasgîr. en büyük. çalışma yeri. mezîdünfih ve mec'ûl olmak üzere dört gruba ayrılır. Aşağıda bu kalıpları ana hatlarıyla ve Türkçede kullanıldıkları kadarıyla öğreneceğiz. kelime sonuna nispet eki getirmek suretiyle yapılır. Bu kategori. Bunu sıfatın önüne daha. toplantı yeri vs. İsm-i tafdîl. Türkçedeki +cık/+cik. mektupçu vs. aşırı derecede yapıldığını ifade eder. Türkçede kırılmış. kırgın. bozuk. oluş ve kılış bildiren isimlerdir. oluş ve kılışa maruz kalanı. bozulmuş gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini oluşturur. esas olarak fiilde belirtilen hareket. İsm-i fâ'il. en gibi sıfatlar getirerek üretiriz: daha güzel. Kimi zaman de yer kelimesinden faydalanırız. gibi. dört aslî harften oluşanlara rubâî. Üç aslî harften oluşan köklere sülâsî. çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur. Türkçede yazıcı. pişegen örneklerinde olduğu gibi -gan/-gen ekleriyle de yapabiliriz. ism-i mensûb. oluş veya kılışı yapanı ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. Türkçede çoğu zaman bunu işlek bir ek olan +lık/+lik ile kurarız. hareket. ism-i fâ'il. ism-i mef'ûl. kırıcı. Mübâlağa-i fâ'il. Masdar. Arapçada masdarlar mücerred. Bütün şahıs isimleri. yazan. İsm-i mensûb. mübâlağa-i fâ'il olarak isimlendirilen gruplara ayrıldığını öğrenmiştik. Bu kök harfler kimi durumlarda dört veya beş tane de olabilir. Arapça kelimenin kökünü teşkil eden aslî harfler -birkaç istisna dışında. Buna göre bir vezin. demirden.ARAPÇADA İSİMLER VE ÇOKLUK Arapçada İsimler Önceki kısımlarda Arapça dil bilgisinde kelimelerin isim.   13   . nesneleri gösteren isimler. yazar. ism-i tafdîl. +cığaz/+ciğez ekleriyle yapılan kuzucuk. fiilde belirtilen hareketi. kızcığaz. lokmacık gibi kelimeler de ism-i tasgîr kategorisinin örnekleri olarak düşünülebilir. Arapçanın kelime kategorilerini böylece görmüş olduk. Yine önceki kısımlarda Arapça kelimelerin vezinlerinin ne olduğunu. kılış veya oluşun gerçekleştiği yeri ifade eden kelime kategorilerine verilen isimdir. oluş veya kılışın özne tarafından çok fazla. masdar. İsm-i mensûb dışında bütün bu kategorilerin teşkili. kelime kökünü oluşturan aslî seslerin vezin dediğimiz kimi kalıplara sokulmasıyla mümkün olmaktadır. fiilde belirtilen hareket. isimlerde küçültme kategorisidir. kırık. çok gülen gibi sıfat-fiil gruplarıyla yapabildiğimiz gibi kırılgan. ism-i mekân.

Buna göre isimleri üç aslî sesten oluşanlar (sülâsî= ‫ ﻗﻠﻢ‬kalem. ‫ ﺛﻌﻠﺐ‬sa'leb “tilki”. birader”. ‫ زرع‬zer' “ekin” vs. ‫ ﻓﻨﺪق‬funduk “fındık”. ‫ ذﻫﺐ‬zeheb. ‫ ﺻﺮﺻﺮ‬sarsar “fırtına”. ‫ ﻓﻠﻚ‬fülk “gemi”. Bu kelimeler de aslında üç sesli olup birtakım ses düşmeleriyle iki sesli hâlini almışlardır. İki aslî harften oluşan birkaç isim vardır: ‫ اخ‬ah “erkek kardeş. ‫ﺧﺮدل‬ hardal vs. Arapçada kelime türleri hangi adlarla adlandırılmıştır? Arapça İsimlerde Çokluk Arapça kelimelerde sayı kategorisi teklik. beş aslî sesten oluşanlar (humâsî= ‫ زﺑﺮﺟﺪ‬zeberced “sarı yakut”.). ‫ رﺟﻞ‬ricl “ayak” vs. Bu yapıya tesniye adı verilir. ‫ﻫﺪﻫﺪ‬ defter vs. ‫ﻓُـ ْﻌﻞ‬ fu'l ‫ اذن‬üzn “kulak”. ‫ ذﺋﺐ‬zi'b “kurt”. ‫دﻓﱰ‬ ‫ ﻓُـ ْﻌﻠُ ْﻞ‬fu'lul ‫ ﺑﻠﺒﻞ‬bülbül. fiilde belirtilen öznenin iki kişi oluşunu ifade eden ekler vardır. ‫ﻓﻠﻚ‬ fülk vs. ‫ ﻗﻔﻞ‬kufl “kilit”. ‫ ﻗﻤﺮ‬kamer “ay”. Arapçada kelime yapımında tesniye +eyn ( ‫ ) ﻳﻦ‬ve + ân (‫ )ان‬ekiyle yapılır. ‫ ﺟﻮز‬cevz “ceviz”. ‫ ﺟﺒﻞ‬cebel “dağ”. ‫ درﻫﻢ‬dirhem. dört aslî sesten oluşanlar (rubâî= ‫ دﻓﱰ‬defter.) olarak da sınıflandırmak mümkündür. ‫ ذو‬zü. ‫ ﺛﻮر‬sevr “öküz”. ‫ ﻓَـ ْﻌﻠَ ْﻞ‬fa'lel ‫ ﺧﺮدل‬hardal. ‫ ﻳﺪ‬yed “el”. ‫ ﲦﺮ‬semer “meyve” vs. ‫ ذا‬zâ. Arapçada genel kural olarak asıl isimlerin aslî sesleri üçten az ve beşten fazla olamaz. ‫ ﳊﻢ‬lahm ‫ﻓِ ْﻌﻞ‬ fi'l ‫ ﺑﺌﺮ‬bi'r “kuyu”. ‫ ﺷﺠﺮ‬şecer “ağaç”. “et”. ikilik (tesniye) ve çokluk (cem') şekillerinde yapılır. İkilik (Tesniye) Türkçeden farklı olarak Arapça kelime yapımında ve fiil çekiminde nesnenin iki adet oluşunu. Arapçada isimler aslî harflerinin sayısına göre de sınıflandırılabilmektedir. “meze” vs. yani vezinler şunlardır: ‫ﻓَـ ْﻌﻞ‬ fa'l ‫ ﴰﺲ‬şems “güneş”. ‫ ذى‬zî “sahip” gibi.).İsimlerin Vezinleri İsim teşkilinde kullanılan bazı kalıplar. ‫ ﻧﻘﻞ‬nukl ‫ﻓَـ َﻌ ْﻞ‬ fa'al ‫ ﻗﻠﻢ‬kalem.   14   . ‫ ﺟﺮدﺣﻞ‬cirdahal “iri deve” vs. ‫ ﻓﺴﺘﻖ‬fustuk “fıstık”. ‫ ﻓﻢ‬fem “ağız”. hüdhüd “ibibik kuşu” vs. Osmanlı Türkçesinde daha çok +eyn ekli şekiller kullanılmıştır.

‫ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت‬ma'lûmât vs. İsmin aslî harflerine çeşitli zâid harflerin ilâve edilip belli vezinlere konulmasıyla elde edilir. Meselâ: felek "gök" ‫ ﻓﻠﻚ‬ eflâk ‫" اﻓﻼك‬gökler": vezni ef'âl ‫اﻓﻌﺎل‬ kasr "köşk" ‫ ﻗﺼﺮ‬ kusûr ‫" ﻗﺼﻮر‬köşkler": vezni fu'ûl ‫ﻓﻌﻮل‬ kitâb "kitap" ‫ ﻛﺘﺎب‬ kütüb ‫" ﻛﺘﺐ‬kitaplar": vezni fu'ul ‫ﻓﻌﻞ‬ Sâlim Çokluklar Sâlim çokluğu teşkil eden eklerden +în ve +ûn ekleri eril (müzekker) çokluk yapar: ‫ ﻣﺴﻠﻢ‬müslim =‫ ﻣﺴﻠﻤﲔ‬müslim+în ~ ‫ ﻣﺴﻠﻤﻮن‬müslim+ûn “Müslümanlar” ‫ ﻣﺆﻣﻦ‬mü’min = ‫ ﻣﺆﻣﻨﲔ‬mü’min+în ~ ‫ ﻣﺆﻣﻨﻮن‬mü’min+ûn “müminler”. Bükünlü çokluklar mükesser çokluk (cem'-i mükesser) adını alır. iki gruptur: Eklemeli ve bükünlü. Eklemeli çokluklar sâlim çokluk (cem'-i sâlim) adını alır.Örnekler: taraf ‫ﻃﺮف‬ tarafeyn ‫" ﻃﺮﻓﲔ‬iki taraf" devlet ‫دوﻟﺖ‬ devleteyn ‫" دوﻟﺘﲔ‬iki devlet" leyle ‫ﻟﻴﻠﻪ‬ leyleteyn ‫" ﻟﻴﻠﺘﲔ‬iki gece" vâlid ‫واﻟﺪ‬ vâlideyn ‫" واﻟﺪﻳﻦ‬anne ve baba" Harem ‫ﺣﺮم‬ Haremeyn ‫" ﺣﺮﻣﲔ‬Mekke ve Medine" Tesniye yapımında kullanılan +ân eki. Osmanlı Türkçesinde pek az kullanılmıştır: zâviye "açı" ‫ زاوﻳﻪ‬zâviyetân ‫" زاوﻳﺘﺎن‬iki açı" harf "harf" ‫ ﺣﺮف‬harfân ‫"ﺣﺮﻓﺎن‬iki harf" Çokluk (cem') Arapçada çokluk. +ûn ( ‫ ) ون‬ekleri müzekker (eril). bir yerde o anda bulunanlar" ‫ ﺳﺎﻣﻊ‬sâmi' = ‫ ﺳﺎﻣﻌﲔ‬sâmi'în "dinleyiciler" ‫ ﻗﺎرئ‬kāri' = ‫ ﻗﺎرﺋﲔ‬kāri'în "okuyucular"   15   . Bunlar kurallı. +în ( ‫) ﻳﻦ‬. ‫ ﻣﺄﻣﻮر‬me’mûr = ‫ ﻣﺄﻣﻮرﻳﻦ‬me’mûrîn ~ ‫ ﻣﺄﻣﻮرون‬me’mûrûn ‫ ﺣﺎﺿﺮ‬hâzır = ‫ ﺣﺎﺿﺮون‬hâzirûn "huzurda bulunanlar. +ât ( ‫ ) ات‬eki ise müennes (dişil) çokluklar yapar. düzenli çokluklar sayılır: ‫ ﻣﺄﻣﻮرﻳﻦ‬me'mûrîn.

Böylece. cinsiyet kategorisinde dişil (müennes) sayılırlar. Salim çokluğu teşkil eden eklerden +ât eki ise dişil (müennes) çokluk yapar. yani hangi kelimenin hangi kalıba göre çokluk yapılacağını Arapça konuşan halkların asırlar öncesinde oluşmuş uzlaşmaları belirlemiştir.Kelimeye +în veya +ûn eklerinden hangisinin getirileceği Arapçada birtakım sözdizimi uyumlarına bağlı olarak belirlenir. Osmanlıcada daha çok +în eki kullanılmıştır. Farsça yapılı sıfat tamlamasında cem'-i mükesser kalıbında olan bir isimden sonra gelen sıfat da müennes yapılır. Tekili dişil olan kelimelerin çoğulu da bu ekle yapılır: ‫ ﻣﻌﻠﻤﻪ‬muallime “hanım öğretmen” .   16   . ‫وﻗﻮع‬ vukû’  ‫وﻗﻮﻋﺎت‬ vukuât ‫اﺧﺮاج‬ ihrâc  ‫اﺧﺮاﺟﺎت‬ ihrâcât ‫ﺗﺴﻠﻴﻢ‬ teslîm  ‫ﺗﺴﻠﻴﻤﺎت‬ teslîmât ‫ﺗﺸﻜﻴﻞ‬ teşkîl  ‫ﺗﺸﻜﻴﻼت‬ teşkîlât ‫ﺗﻈﺎﻫﺮ‬ tezâhür  ‫ﺗﻈﺎﻫﺮات‬ tezâhürât ‫اﺳﺘﺤﺼﺎل‬ istihsâl  ‫اﺳﺘﺤﺼﺎﻻت‬ istihsâlât ‫ﳐﺎﺑﺮﻩ‬ muhâbere  ‫ﳐﺎﺑﺮات‬ muhâberât ‫ﳏﺎﺳﺒﻪ‬ muhâsebe  ‫ﳏﺎﺳﺒﺎت‬ muhâsebât ‫رواﻳﺖ‬ rivâyet  ‫رواﻳﺎت‬ rivâyât ‫ﺷﻜﺎﻳﺖ‬ şikâyet  ‫ﺷﻜﺎﻳﺎت‬ şikâyât ‫ﻣﻌﻠﻮم‬ ma’lûm  ‫ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت‬ ma'lûmât ‫ﻣﻜﺘﻮب‬ mektûb  ‫ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت‬ mektûbât ‫ﻣﺸﻜﻞ‬ müşkil  ‫ﻣﺸﻜﻼت‬ müşkilât Mükesser Çokluklar Mükesser çokluklar esas olarak semâîdir.‫ ﻣﻌﻠﻤﺎت‬muallimât “hanım öğretmenler” Ayrıca fiillerin masdar şekillerinin pek çoğu ile ism-i fâ'il ve ism-i mef'ül kategorisinden kelimelerinin bazıları +ât ekiyle çokluk haline getirilir. Biz bunları sözlüklerden öğreniriz. Cem'-i mükesserler (=bükünlü çokluk). Bu eki alan kelimenin sonunda ٥ ve ‫ ت‬harfleri varsa bu harfler yazılmaz.

sebeb ‫" ﺳﺒﺐ‬sebep"  esbâb ‫" اﺳﺒﺎب‬sebepler". ‫ ﻃﺮﻳﻖ‬tarîk "yol" ‫ ﺳﻔﻦ‬süfün "gemiler" vs. ‫ ﺳﻔﻴﻨﻪ‬sefîne "gemi"  Bu vezni. deyn ‫" دﻳﻦ‬borç"  düyûn ‫" دﻳﻮن‬borçlar". Metinleri doğru okumak ve anlamlandırmak için bu yapıların arasındaki fark da bilinmelidir. şahs ‫" ﺷﺨﺺ‬şahs"  eşhâs ‫" اﺷﺨﺎص‬şahıslar". bilgi"  fünûn ‫" ﻓﻨﻮن‬fenler. emirler". ‫ ﺻﻮرت‬sûret  ‫ ﺻﻮر‬suver "resimler. ‫ رﺳﻮل‬resûl "elçi"  ‫ رﺳﻞ‬rusül "elçiler". ‫ دوﻟﺖ‬devlet  ‫ دول‬düvel "devletler". fu'al ve fi'al vezinlerinin Osmanlı alfabesinde aynı şekilde yazıldığına dikkat ediniz. ‫ ﺑﻠﺪﻩ‬belde  ‫ ﺑﻼد‬bilâd "beldeler". Fu'al ‫ ﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ اﻣﺖ‬ümmet  ‫ اﻣﻢ‬ümem "ümmetler".  Fu'ul. ‫ ﻣﻠﺖ‬millet  ‫ ﻣﻠﻞ‬milel "milletler".Başlıca cem'-i mükesser kalıpları şunlardır: Ef'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬vezni: keder ‫" ﻛﺪر‬keder"  ekdâr ‫" اﻛﺪار‬kederler". ‫ رﺟﻞ‬racül "adam"  ‫ رﺟﺎل‬ricâl "adamlar". melik ‫" ﻣﻠﻚ‬hükümdar"  mülûk ‫" ﻣﻠﻮك‬hükümdarlar". suretler" vs.  ‫ ﻃﺮق‬turuk "yollar". fenn ‫" ﻓﻦ‬bilim. Fi'al ‫ ﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ ﻧﻌﻤﺖ‬ni'met  ‫ ﻧﻌﻢ‬ni'am "nimetler". Fu'ul ‫ ﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ ﻛﺘﺎب‬kitâb "kitap"  ‫ ﻛﺘﺐ‬kütüb "kitaplar". Fu'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬vezni: emr ‫" اﻣﺮ‬iş. akl ‫" ﻋﻘﻞ‬akl"  ukūl ‫" ﻋﻘﻮل‬akıllar" vs. ‫ ﺣﻜﻤﺖ‬hikmet  ‫ ﺣﻜﻢ‬hikem "hikmetler" vs. şekl ‫" ﺷﻜﻞ‬şekil"  eşkâl ‫" اﺷﻜﺎل‬şekiller" vs. Fi'âl ‫ ﻓﻌﺎل‬vezni: ‫ ﺟﺒﻞ‬cebel "dağ"  ‫ ﺟﺒﺎل‬cibâl "dağlar". ‫ ﻋﺒﺪ‬abd "kul"  ‫ ﻋﺒﺎد‬ibâd   17   . bilimler". ilm ‫" ﻋﻠﻢ‬ilm"  ulûm ‫ﻋﻠﻮم‬ "ilimler". nehr ‫ﻧﻬﺮ‬ "nehir"  enhâr ‫" اﻧﻬﺎﺭ‬nehirler". emir"  umûr ‫" اﻣﻮر‬işler. ‫ ﳏﻨﺖ‬mihnet  ‫ ﳏﻦ‬mihen "mihnetler". okuyuşta fu'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬vezniyle karıştırmayınız.

ulu"  ‫ ﻋﻈﺎم‬izâm "büyükler. şakalar". ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib  ‫ ﻛﺘﺎب‬küttâb "kâtipler". ‫ ﺷﺎﻋﺮ‬şâir  ‫ ﺷﻌﺮا‬şu'arâ "şairler". Fevâ'il ‫ ﻓﻮاﻋﻞ‬vezni: ‫ ﺟﺎﻣﻊ‬câmi'  ‫ ﺟﻮاﻣﻊ‬cevâmi' "câmiler". ‫ ﺣﺎدﺛﻪ‬hâdise  ‫ ﺣﻮادث‬havâdis "hadiseler". ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib  ‫ ﻃﻼب‬tullâb "tâlipler. ‫ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬netîce  ‫ ﻧﺘﺎﺋﺞ‬netâ'ic "neticeler. ‫ ﺳﺎﺣﻞ‬sâhil  ‫ ﺳﻮاﺣﻞ‬sevâhil "sâhiller". ‫ ﺷﻬﻴﺪ‬şehîd  ‫ ﺷﻬﺪا‬şühedâ "şehitler" vs. ‫ ﻇﺎﱂ‬zâlim  ‫ﻇﻠﻤﻪ‬ zaleme "zâlimler". sonuçlar" vs. ‫ ﻛﺎﻓﺮ‬kâfir  ‫ ﻛﻔﺎر‬küffâr "kâfirler" vs. uyruklar" vs. ‫وزﻳﺮ‬ vezîr  ‫ وزرا‬vüzerâ "vezirler". ‫" ﻟﻄﻴﻔﻪ‬latîfe"  ‫ ﻟﻄﺎﺋﻒ‬letâ'if "latifeler. ‫ ﻓﻀﻴﻠﺖ‬fazîlet  ‫ ﻓﻀﺎﺋﻞ‬fazâ'il "faziletler. Veznin sonundaki hemze genellikle yazılmaz: ‫ ﻋﺎﱂ‬âlim  ‫ ﻋﻠﻤﺎ‬ulemâ "âlimler" . ‫ وﻇﻴﻔﻪ‬vazîfe  ‫ وﻇﺎﺋﻒ‬vazâ'if "vazifeler. ‫ ﻓﻘﲑ‬fakîr  ‫ ﻓﻘﺮا‬fukarâ "fakirler". ‫ ﺷﺎﻫﺪ‬şâhid  ‫ ﺷﻮاﻫﺪ‬şevâhid "şahitler". ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil  ‫ ﺟﻬﻠﻪ‬cehele "câhiller". uyruklar" vs. ulular" vs. erdemliler". ‫ ﻗﺎﻋﺪﻩ‬kā'ide  ‫ ﻗﻮاﻋﺪ‬kavâ'id "kaideler". ‫ ﻋﻈﻴﻢ‬azîm "büyük. ‫ ﻋﻘﻴﺪﻩ‬akîde "inanç"  ‫ ﻋﻘﺎﺋﺪ‬akā'id "inançlar". ‫ رﺳﺎﻟﻪ‬risâle  ‫ رﺳﺎﺋﻞ‬resâ'il "risâleler". ‫ ﺣﻘﻴﻘﺖ‬hakîkat  ‫ ﺣﻘﺎﺋﻖ‬hakā'ik "hakikatler". erdemler". Fe'â'il ‫ ﻓﻌﺎﺋﻞ‬vezni: ‫ ﺻﺤﻴﻔﻪ‬sahîfe "sayfa"  ‫ ﺻﺤﺎﺋﻒ‬sahâ'if "sayfalar". ‫ ﻓﺎﺿﻞ‬fâzıl  ‫ ﻓﻀﻼ‬fuzalâ "fazıllar.   18   . ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil  ‫ ﺟﻬﻼ‬cühelâ "câhiller". ‫ ﺗﺎﺑﻊ‬tâbi'  ‫ ﺗﻮاﺑﻊ‬tevâbi' "tâbi olanlar. ‫ﺳﻔﲑ‬ sefîr "elçi"  ‫ ﺳﻔﺮا‬süferâ "elçiler". ‫ ﺗﺎﺟﺮ‬tâcir  ‫ ﲡﺎر‬tüccâr "tâcirler". ‫ ﺗﺎﺑﻊ‬tâbi' "bağlı"  ‫ ﺗﺒﻌﻪ‬tebe'a "bağlılar. ‫ ﻋﺎﺟﺰ‬âciz "güçsüz"  ‫ﻋﺠﺰﻩ‬ aceze "güçsüzler". ‫ ﻋﺎﱂ‬âlem  ‫ ﻋﻮاﱂ‬avâlim "âlemler". ödevler". Fa'ale ‫ ﻓﻌﻠﺔ‬vezni: ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ'il veznindeki birçok kelimenin çokluğu bu vezinde olur: ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib "öğrenci"  ‫ ﻃﻠﺒﻪ‬talebe "öğrenciler" . Fu''âl ‫ ﻓﻌﺎل‬vezni: Fâ’il ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬veznindeki bazı kelimelerin çokluğu bu vezinde olur: ‫ ﺣﺎﻛﻢ‬hâkim  ‫ ﺣﻜﺎم‬hükkâm "hâkimler". Fu'alâ ‫ ﻓﻌﻼء‬vezni: Fâ'il ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬ve fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬veznindeki bazı kelimelerin çokluğu bu vezinde gelir. öğrenciler". ‫ ﻛﺒﲑ‬kebîr "büyük"  ‫ ﻛﺒﺎر‬kibâr "büyükler"."kullar".

‫ﻣﺪرﺳﻪ‬ medrese  ‫ ﻣﺪارس‬medâris "medreseler". ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬mef'ilet veznindeki kelimelerin çokluğu bu vezinde yapılır: ‫ ﻣﻜﺘﺐ‬mekteb  ‫ ﻣﻜﺎﺗﺐ‬mekâtib "mektepler. ‫ وﱃ‬velî  ‫ اوﻟﻴﺎ‬evliyâ "velîler". ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬mef'il. Bu tür kelimelerin çokluğu ef'ilâ ‫ اﻓﻌﻼء‬veznindedir (Osmanlı Türkçesinde sondaki hemzeler düşürülür): ‫ﻧﱮ‬ nebî "peygamber"  ‫ اﻧﺒﻴﺎ‬enbiyâ "peygamberler".Fevâ'îl ‫ ﻓﻮاﻋﻴﻞ‬vezni: ‫ ﻗﺎﻧﻮن‬kānûn  ‫ ﻗﻮاﻧﲔ‬kavânîn "kanunlar". ‫ ﳎﻠﺲ‬meclis  ‫ ﳎﺎﻟﺲ‬mecâlis "meclisler". ulular". Ef'ile ‫ اﻓﻌﻠﺔ‬vezni: ‫ ﺟﻮاب‬cevâb  ‫ اﺟﻮﺑﻪ‬ecvibe "cevaplar". Ef'ilâ ‫ اﻓﻌﻼء‬vezni: Fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezninin nâkısı fa'î şeklini alır. ‫ ﻣﻨﻔﻌﺖ‬menfa'at  ‫ ﻣﻨﺎﻓﻊ‬menâfi' "menfaatler" vs. ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬mef'alet. diyar"  ‫ اﻗﺎﻟﻴﻢ‬ekālîm "ülkeler". ‫ ﻟﺴﺎن‬lisân  ‫ اﻟﺴﻨﻪ‬elsine "lisanlar. ‫ ﺗﺎرﻳﺦ‬târîh  ‫ ﺗﻮارﻳﺦ‬tevârîh "tarihler". ‫ اﻗﺮب‬akreb "en yakın"  ‫ اﻗﺎرب‬ekārib "en yakınlar" vs. alçaklar". mallar" vs. ‫ زﻣﺎن‬zamân  ‫ ازﻣﻨﻪ‬ezmine "zamanlar". diller". ‫ ﻣﻘﺼﺪ‬maksad  ‫ ﻣﻘﺎﺻﺪ‬mekāsıd "maksatlar". okullar". ‫ اﻋﻈﻢ‬a'zam "en yüce"  ‫اﻋﺎﻇﻢ‬ e'āzım "yüceler. Mefâ'il ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezni: ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬mef'al. ‫ ﻣﺼﺮف‬masraf  ‫ ﻣﺼﺎرف‬mesârif "masraflar". ‫ ارذل‬erzel "pek rezil"  ‫ اراذل‬erâzil "reziller. ‫ ﻣﺬﻫﺐ‬mezheb  ‫ ﻣﺬاﻫﺐ‬mezâhib "mezhepler. ‫ اﺳﺘﺎذ‬üstâz "üstâd"  ‫ اﺳﺎﺗﻴﺬ‬esâtîz "ustalar" vs. Efâ'il ‫ اﻓﺎﻋﻞ‬vezni: Daha çok ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬veznindeki kelimelerin çokluğunu yapmak için kullanılır: ‫ اﻛﱪ‬ekber "en büyük"  ‫ اﻛﺎﺑﺮ‬ekâbir "büyükler. Efâ'îl ‫ اﻓﺎﻋﻴﻞ‬vezni: ‫ اﻗﻠﻴﻢ‬iklîm "ülke. görüşler". ‫ ﻣ ْﻨﺰل‬menzil  ‫ ﻣﻨﺎزل‬menâzil "menziller". ‫ ﺧﺎﻗﺎن‬hâkān  ‫ ﺧﻮاﻗﲔ‬havâkîn "hakanlar" vs. ‫ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ma'rifet  ‫ ﻣﻌﺎرف‬me'ârif. ‫ ﺳﻼح‬silâh  ‫ اﺳﻠﺤﻪ‬esliha "silahlar". ‫ ﺣﺪﻳﺚ‬hadîs  ‫اﺣﺎدﻳﺚ‬ ehâdîs "hadisler".   19   . ulular". ‫ ﻣﺘﺎع‬metâ'  ‫ اﻣﺘﻌﻪ‬emti'a "metalar. ‫ ذﻛﻰ‬zekî  ‫ اذﻛﻴﺎ‬ezkiyâ "zekiler" vs.

resimler". ‫ ﻣﻔﺘﺎح‬miftâh "anahtar"  ‫ ﻣﻔﺎﺗﻴﺢ‬mefâtîh "anahtarlar" vs. ruhlar" vs. Alıştırma a. kelimelerin teklik şekillerini öğreniniz. Aşağıdaki kelimelerin hangi cins çokluk olduğunu ve vezinlerini belirtiniz. ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib "isteyen. can"  ‫ اﻧﻔﺲ‬enfüs ~ ‫ ﻧﻔﻮس‬nüfûs "ruhlar. Vezinler kimi zaman anlam farklılığına sebep olurken kimi zaman anlamda bir değişme olmaz. hangi kelimenin çokluğu olduğunu ve anlamını bilmek daha önemlidir.   20   . ‫ ﺗﻜﻠﻴﻒ‬teklîf  ‫ ﺗﻜﺎﻟﻴﻒ‬tekâlîf "yükümlülükler" vs. ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 3.  Bazı kelimelerin birden fazla vezinde çokluk yapıldıkları görülür. deliler". ‫ﻛﺎﻓﺮ‬ kâfir  ‫ ﻛﻔﺮﻩ‬kefere ~ ‫ ﻛﻔﺎر‬küffâr "kâfirler" örnekleri birbiri yerine kul- lanılabilirken ‫ ﻧﻔﺲ‬nefs "ruh. şuhûd ‫ﺷﻬﻮد‬ ………………. Osmanlı Türkçesi öğrenimimiz süresince kelimelerin hangi vezinlerde olduğunu bilmekten anlamlarını bilmek daha önemlidir. hukūk ‫ﺣﻘﻮق‬ ………………. Çokluk kelimelerde de kelimenin veznini bilmesek de onun çokluk olduğunu. ‫ ﻧﻔﺲ‬nefs  ‫ اﻧﻔﺲ‬enfüs "nefsler. ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬mef'al ve ‫ ﻣﻔﻌﺎل‬mif'âl veznindeki kimi kelimelerin çokluğu bu vezinde yapılır: ‫ ﳎﻨﻮن‬mecnûn  ‫ ﳎﺎﻧﲔ‬mecânîn "mecnunlar. esbâb ‫اﺳﺒﺎب‬ ………………. ‫ ﺗﺮﻛﻴﺐ‬terkîb  ‫ﺗﺮاﻛﻴﺐ‬ terâkîb "terkibler". ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb  ‫ﻣﻜﺎﺗﻴﺐ‬ mekâtîb "mektuplar". harekât ‫ﺣﺮﻛﺎت‬ ……………….Mefâ'îl ‫ ﻣﻔﺎﻋﻴﻞ‬vezni: ‫ ﻣﻔﻌﻮل‬mef'ûl . Tefâ'îl ‫ ﺗﻔﺎﻋﻴﻞ‬vezni: Bilhassa tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬veznindeki pek çok kelimenin çokluğu bu vezinde gelir: ‫ ﺗﺼﻮﻳﺮ‬tasvîr  ‫ ﺗﺼﺎوﻳﺮ‬tesâvîr "tasvirler. Ef'ul ‫ اﻓﻌﻞ‬vezni: ‫ ﳒﻢ‬necm "yıldız"  ‫ اﳒﻢ‬encüm "yıldızlar". canlar" her zaman birbirinin yerine kullanılamaz. cemâdât ‫……………… ﲨﺎدات‬. öğrenci"  ‫ ﻃﻠﺒﻪ‬talebe ~ ‫ ﻃﻼب‬tullâb "öğrenciler" .

.......................... ni'am ‫ ﺷﻮاﻫﺪ‬şevâhid ......... Aşağıdaki kelimeleri çokluk kategorisine çeviriniz..... ‫ رﺳﺎﺋﻞ‬resâil ...................................... ‫ﻧﻌﻢ‬ . hükm ‫ﺣﻜﻢ‬ ……………….... mevcûd ‫ﻣﻮﺟﻮد‬ ………………............................... ‫ ﺗﻮارﻳﺦ‬tevârîh .......................................................... vezinlerini ve teklik şekillerini öğreniniz: ‫ﻋﻠﻮم‬ ulûm ... ‫ ﺟﻮاﻣﻊ‬cevâmi' ....... teşebbüs ‫ﺗﺸﺒﺚ‬ ………………......... ‫ ﺟﺒﺎل‬cibâl ................................................. c.. Aşağıdaki kelimelerin anlamlarını.... vasf ‫وﺻﻒ‬ ………………............................................ veled ‫وﻟﺪ‬ ………………...................... alâmet ‫ﻋﻼﻣﺖ‬ ………………............................. ‫ ﻛﺘﺐ‬kütüb ................   21   .............. ‫ﺻ َﻮر‬ ُ suver ......................... kelimelerin anlamını sözlükten bularak öğreniniz......b................. ‫ ﻓﻀﻼ‬fuzalâ ... ‫ اﺳﺒﺎب‬esbâb ............... ‫ ُﻛﺘﺎب‬küttâb ...................

Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz.3.   22   . Metindeki Arapça yapılı salim ve mükesser çoklukları tespit edip yapılışlarını ve anlamlarını öğreniniz. Okuma Çalışması ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ Aşağıdaki metni okuyunuz.   ‫ﴰﺲ اﻟﺪﻳﻦ ﺳﺎﻣﯽ‬ 1. 2. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz.

zâid harfler aynen bırakılır. ism-i âlet. bazan hepsine birden belli harflerin ilâvesiyle yeni kelimeler yapılır. ism-i mensûb cinsinden kelimeler ise sıfattırlar. ecvef “aslî ikinci harfi vav veya ye olan kelimelere”. Buna göre ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl Osmanlı Türkçesinde Kullanılan Arapça Kökenli Kelimelerin Yapısını Tanımak. ism-i zaman. aslî harflerinde illet harfleri olarak nitelenen ‫ ا و ى‬harfleri bulunup bulunmadıklarına göre sahîh ve mu’tell olmak üzere iki gruba ayrılır. ism-i fâ'il. Bu aslî harflerin yerine sırasıyla yine ‫ ف ع ل‬harflerini yazalım. mu’tell kelimeler aslî harflerinde illet harfleri bulunan kelimelerdir. mehmûz “aslî harflerinden biri hemze olan” kelimelere”. Bu dilde kelimenin kök harfleri (aslî harfler) değişmeden birtakım ekleme harflerle (zâid harfler) belli kalıplara uyularak (vezin).Özet kelimenin veznidir. yani kalıplara sahiptir. mehmûz. ism-i tafdîl. ism-i mekân. masdar. ism-i mekân. lefîf olmak üzere dört kısımdır. Sahih kelimeler sâlim. Bu kelime türleri hepsi farklı vezinlere. Mu'tell kelimeler misâl. ye. Arapça kelimeler kabaca iki gruba ayrılır: a) asıl isimler (=ism-i câmid). ism-i fâ’il. Ortaya çıkan kalıp   23   . sonuna veya ortasına. ism-i âlet gibi türlere ayrılırlar. Harflerinin Niteliklerine Göre Arapça Kelimelerin Ayrıldığı Kısımları (aksâm-ı seb'a) Tanımlamak. “bilmeme. Aynı kökten gelen ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ kelimesinin veznini de aynı şekilde bulabiliriz. ortaya çıkan ِ câhil kelimesinin harekele‫ ﻓﺎﻋﻞ‬kalıbı ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ rine göre okuyalım: ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ’il. yeni kelimeler yapılmaktadır. ism-i mensûb olarak gruplara ayrılır. ‫ ع‬ve ‫ ل‬harfleri yazılır ve Arapça. ism-i tasgir. Sâlim “aslî harflerinden biri elif. Arapça dil bilgisinde bu kalıplar vezin adı verilen yapılarla öğretilir. Böylece Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliğine göre yedi kısma ayrılmış olur ki buna aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. Bunun için. nâkıs “aslî harflerinden üçüncüsü illet harflerinden biri olan harflerine dayanan bir model geliştirilmiştir: ‫ ف‬harfi kelime kökünün birinci aslî sesini. ism-i tafdîl. cins isimleri ve sayı isimleridir. elif harfini de kelimedeki yerine ilâve edelim. ism-i tasgir cinsinden kelimeler isimdirler. Kelimenin kökünü oluşturan temel harflerin belli bir kalıba göre başına. Bu kelimede ‫ ل‬٥ ‫ ج‬harfleri aslî harflerdir. sonra zaid harfler yerinde kalmak koşuluyla aslî harfler yerine ‫ ف ع ل‬harfleri getirilir ve bulunan kalıp kelimenin harekesiyle okunur. masdarlar. misâl “aslî harflerinden ilki vav veya ye olan kelimelere”. mübâlağa-i fâ'il. Türkçede kullanılmayan fiil çekimlerini bir tarafa bırakırsak. ism-i mef'ûl. muzâ'af olmak üzere üç kısma ayrılır. işlemek” fiilinin aslî sesleri olan ‫( ﻓﻌﻞ‬fe-ayın-lâm) Arapça kelimeler. Asıl isimler (ism-i câmid) grubuna giren kelimeler özel isimler. yani bir kökten yeni kelimeler türetilirken başa ve sona ekler getirilmez. sıfat-ı müşebbehe. b) türemiş isimler (=ism-i müştak). bükünlü bir dildir. muzâaf “aslî harflerinin son ikisi aynı olan kelimelere”. hemze olmayan veya içinde aynı cinsten iki harf bulunmayan kelimelere”. Arapça kelimeler başlıca isim (ism-i câmid). Arapça'nın "bükünlü" bir dil olduğunu gördük. İsm-i fâ’il. Bu kelimede dört harf olduğuna göre bunlardan biri zâid demektir. Fiilden türemiş isimler (ism-i müştak) ise masdar isimleri. Zâid olabilecek harf eliftir. Örneklerden de anlaşılacağı gibi Arapça bir kelimenin veznini bulmak için önce kelimenin aslî harfleri tespit edilir. cahillik” kelimesinin veznini bulmak için önce kelimedeki aslî harflerin yerine sırasıyla ‫ ف‬. İsm-i câmid grubuna giren bütün kelimeler. ecvef. “yapmak. bulunan vezin kelimenin harekesine göre okunur. ism-i zamân. ism-i tafdîl. ism-i mef'ûl. ism-i mef'ûl. ism-i âlet. Şu hâlde ‫ َﺟﻬﻞ‬cehl kelimesi ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'l ِ câhil veznindedir. mübalağa-i fâ’il. sıfat-ı müşebbehe. vav. ism-i mekân. sıfat-ı müşebbehe. ‫ ل‬harfi üçüncü aslî sesini temsil eder. ism-i zaman. nâkıs. mübâlağa-i fâ’il. Arapça Kelimelerde Vezin / Kalıp Kavramını Kavrayıp Bir Kelimenin Veznini Bulmak. ism-i tasgîr. ‫ ع‬harfi ikinci aslî sesini. Sahîh kelimeler aslî harflerinde illet harfleri bulunmayan.

idhâlât vs. Sâlim çokluk. kitâb  kütüb. yani kelimer belli kalıplara girerek çokluk anlamı ifade ederler: şahs  eşhâs. fu'ul. Çokluk Kelimelerin Sıkça Kullanılan Kalıplarını Sıralamak. ikilik (tesniye). âlim  ulemâ vs. +ât ekiyle teklik şekli müennes (dişil) olan kelimeler ve belli türdeki kelimeler çokluk yapılır ve bunlar müennes (dişil) çokluklar olur: muallime  muallimât. kâfir  küffâr. Arapça Kelimelerde İkilik (tesniye) ve Çokluk (cem') Yapısını Ayırt Edebilmek. Bazı mükesser çokluk vezinleri şunlardır: ef'âl. lefîf “aslî harflerinden herhangi ikisi illet harfi olan kelimelere” denir. fi'âl. teşkîlât. 2. tâlib  talebe. Mükesser çokluk. me'mûrîn. bükünlü bir çokluk türüdür. Türkçedeki gibi eklerle yapılan çokluktur: +în. +ât : müslimîn. fu'ûl. fu'alâ. +ûn. Hangi türden olursa olsun Arapça kelimelerde sayı kategorisi üç grupta ifade edilir: Teklik. İki türü vardır: 1. +în ve +ûn ile yapılan çokluklar müzekker (eril) çokluklardır. ef'ilâ…   24   . velî  evliyâ. ma'lûmât. muhâkeme  muhâkemât.kelimelere”. İkilik (tesniye) Türkçede bulunmayan bir kelime türüdür. Sâlim çokluk. Çokluk (cem') ise nesnenin ikiden fazla oluşunu ifade eden sayı kategorisidir. mü'minûn vs. çokluk (cem'). devleteyn "iki devlet". Mükesser çokluk. +eyn veya +ân ekiyle yapılır ve nesnenin iki oluşunu ifade eder: tarafeyn "iki taraf".

Küttâb d. Mektup 6. İsm-i mensûb b. Medd-hiss-zann 8. Duhûl-mürûr-hükm e. Kitabet e. Buna göre. aksâm-ı seb’a denir. salim kelimeler denir. aşağıdakilerden hangisi. Aşağıdaki türlerden hangisi isimdir? a.Kendimizi Sınayalım 1. Zulm 10. Umûr e. Buna göre. e. nun e. Bunlara zâid harfler denir. Harf-i cer e. Mesken b. Bunlara sâlim ve mükesser denir. Hademe e. zâid harflerden biri değildir? a. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. Masdar c. fu’l c. Yeni kelimeler yapılırken bu harflere bazı harfler eklenir. İsm-i mensûb d. “hitâb” kelimesinin vezni. mu’tel kelimeler denir. c. aklâm-ı sitte denir. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde mim harfi zâiddir? a. İsm-i mef’ûl d. 4. Mevt d. Arapça kelimeler asıl isimler ve türemiş isimler olmak üzere kabaca iki gruba ayrılır. Hilm c. Mahkeme d. bazı istisnalar dışında en az üç harften oluşur. fâ’il c. Buna göre. Hâzırûn b. İsm-i mekân b. Altı kısma ayrılır. Arapça kelimelerde çokluk katagorisi iki gruba ayrılır. Temâyül c. d. fi’âl b. Hikâyet-şikâyet-dirâyet 2. Garip e. Sekiz kısma ayrılır. elif 9. Zarar-karar-meyyâl c. Arapça kelimeler. Ulemâ b. sahih kelimeler denir. Aynı vezinde olan kelimeler. Mu’allimîn c. Dört kısma ayrılır. Şu’arâ e. aşağıdakilerden hangisi türemiş isimlerden biri değildir? a. Beş kısma ayrılır. mim d. Yedi kısma ayrılır. Me’mûrîn   25   . Aşağıdaki türlerden hangisi sıfattır? a. İsm-i tafdil e. Tâlibîn 5. fa’îl b. aşağıdakilerden hangisidir? a. te c. 3. Arapça kelimeler aslî harflerin niteliğine göre kaç kısma ayrılır ve bunlara ne ad verilir? a. İsmin aslî harflerine çeşitli zâid harfler getirilerek belli vezinlere konulmasıyla yapılan çokluklara mükesser (kırık) çokluk denir. aşağıdaki kelimelerden hangisi kırık çokluk değildir? a. Kamer 7. aşağıdakilerden hangisi sâlim çokluk değildir? a. Teşkîlât d. Masdar b. Buna göre. İsm-i fâ'il c. Zarîf-halîm-sâbit d. İsm-i âlet b. fi’l d. be b.

6. Bu usûlün fenalığından bütün hayâtın menba'ları kurumuş ve harekât-ı akliyye ve saâdet ü selâmet kapıları hep kapanmış ve bütün Avrupa zulmet-i cehâlet içinde kalmış idi. lefîf olmak üzere dört gruptur. O vakit hukūk-ı şahsiyye ve hürriyet hakkında hükûmetler tarafından cebr ü kahr ve tahakküm edilir idi. ortaya veya sona. büyük zâtlar. e Cevabınız doğru değilse. Bu iki şey hakkında hükemâ-yı mütekaddimîn ve müteahhirîn pek çok efkâr sarf etmiş ve nice ihtilâfâta düşerek. d Cevabınız doğru değilse. 3.1 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı Terbiye Terbiyeden Maksat Nedir? Terbiyeden maksat insanın fikrini. nâkıs. Okuma Çalışması . 10. Okuma Çalışması .Okuma Çalışması . e Cevabınız doğru değilse. “Arapça Kelimelerin Yapısı” kısmı yeniden okuyunuz. insânlara faideli adamlar yetiştirmektir. bazen birkaç yere birden. “Arapça İsimlerde Çokluk” kısmını yeniden okuyunuz. barutun ve fenn-i tıbâ’atın icadı kurûn-ı ahîreye mebde' oldu. “Harflerine Göre Arapça Kelimeler” kısmını yeniden okuyunuz. 8. vatanımızda maddiyyûnun fikr ve zehâbına tâbi' olmuş efrâd dahi tasavvur edemediğimizden cümlenin müsellemi olan bir mes'eleyi isbâta çalışmağa hâcet görmüyoruz. Amerika'nın keşfi. b Cevabınız doğru değilse. Nihâyet İstanbul'un fethi sırasında Avrupa'ya giden Şarklılar sayesinde ulûm ve ma’ârifin intişârı. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Münif Paşa Arapça yapı bakımından bükünlü bir dildir. Mu'tell kelimeler ise misal. d Cevabınız doğru değilse. 9. 1. “Arapçada Kelime Yapımı” kısmını yeniden okuyunuz. biri madde. İçerisinde kelime yapımı sırasında değişikliğe uğrayan illet harfleri olmayan sahih kelimeler salim. 4. gerek milletine ve bulunduğu memleketin iyiliğine gerçekten çalışanlar en ziyâde terbiye görmüş olanlardır. maddiyyûn ve ma'neviyyûn gibi fırkalara tefrîk olunmuş ve bazısı bu iki şeyden birini takdîm ve takviye ile diğerini tezyîf ve hatta büsbütün inkâr etmeğe kadar varmışlardır. bellik kalıplara göre harfler eklenerek yeni kelimeler yapılır. kötü huylardan. d Cevabınız doğru değilse. Yani hürriyete nazar olunursa üç nev'i görülür: Birincisi kurûn-ı vustâ hürriyetidir. hürriyeti üç zamana taksim ederler. Sıra Sizde 2 Arapça kelimeler aslî harflerinin niteliklerine göre sahih ve mu'tell olmak üzere iki gruba ayrılır. “Arapça İsimlerde Çokluk” kısmını yeniden okuyunuz. a Cevabınız doğru değilse.2 Hukūk-ı Hürriyet Ulemâ-yı hukūk. Bizim burada maksadımız bu bâbda o kadar uzun. kalbini doğruluğa alıştırmak. o kadar dakîk mütâla’âta girişmek değildir. Bu gruplandırmaya aksâm-ı seb'a (yedi kısım) denir. Kendimiz kuvvetin ehemmiyyet ve takaddümünü mukırr olduğumuz gibi. “Arapça Kelimelerin Yapısı” kısmını yeniden okuyunuz. “Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak” kısmını yeniden okuyunuz. “Arapça Kelimelerin Veznini Bulmak” kısmını yeniden okuyunuz. 5. “Arapça Kelimelerin Yapısı” kısmını yeniden okuyunuz. 2. Yani Roma İmparatorluğunun inkırâzından İstanbul'un fethine kadar zamanda olan hürriyet efkârıdır. b Cevabınız doğru değilse. Böylece Arapçanın kelimeleri aslî harflerinin niteliklerine göre yedi alt gruba ayrılmış olur. O zaman maksad-ı hükûmet ve herkes hükûmetin tervîc maksadına âlet ve vâsıta zannolunmuş ve hem de olmuş idi. a Cevabınız doğru değilse. mehmuz ve muzâaf olmak üzere üç gruptur. fena âdet ve tabîatlerden men' etmek. ecvef. d Cevabınız doğru değilse. Şemseddin Sâmi   26   .3 Kuvvet Kâinat iki şeyden mürekkebdir: Biri kuvvet. “Arapçada Kelime Yapımı” kısmını yeniden okuyunuz. Bir kelimenin kökünü oluşturan seslerin sırası değişmeden başa. 7. Gerek devletine.

mübâlağa-i fâ’il. hakk ‫وﺻﻒ‬ . şâhid b) 2. fa'alet. fu'ûl. Alıştırma ‫ﻃﻮل‬ tûl  ecvef ‫ﻋﻔﻮ‬ afv  nâkıs ‫ﳝﻦ‬ yümn  misâl ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm  sâlim ‫ورد‬ vird  misâl alâmet ‫ﻋﻼﻣﺖ‬ alâmât ‫ﻋﻼﻣﺎت‬ mevcûd ‫ﻣﻮﺟﻮد‬ mevcûdât ‫ﻣﻮﺟﻮدات‬ hükm ‫ﺣﻜﻢ‬ ahkâm ‫اﺣﮑﺎم‬ veled ‫وﻟﺪ‬ evlâd ‫اوﻻد‬ teşebbüsât ‫ﺗﺸﺒﺜﺎت‬ evsâf ‫اوﺻﺎف‬ teşebbüs ‫ﺗﺸﺒﺚ‬ vasf   27   ‫ ﺣﻘﻮق‬Mükesser çoğul. ism-i tasgîr. Alıştırma ‫ﻛﱪ‬ kibr  sâlim ‫ﺣﺲ‬ hiss  muzâaf ‫ﻣﺮض‬ maraz  sâlim ‫وﻓﺎء‬ vefâ  lefîf ‫ﺿﺮر‬ zarar  muzâaf ‫وﺟﻮد‬ vücûd  misâl ‫ﻋﻤﻰ‬ amâ  nâkıs ‫ذﻛﺎء‬ zekâ  nâkıs ‫وﺟﻊ‬ veca'  misâl ‫ذوق‬ zevk  fa'l ‫ﺻﻠﺢ‬ ُ sulh  fu'l ‫ﻏُ ُﺮوب‬ gurûb  fu'ûl ‫ِﺧﻄﺎب‬ hitâb  fi'âl ‫ِﺣﻠﻢ‬ hilm  fi'l mürûr  muzâaf ‫ﺿ َﺮر‬ َ zarar  ‫ﻣﺮور‬ fa'al rızâ  nâkıs ‫ُدﺧﻮل‬ duhûl  ‫رﺿﺎء‬ fu'ûl gınâ  nâkıs ‫َﺷ َﺮف‬ şeref  ‫ﻏﻨﺎء‬ fa'al ulüvv  nâkıs ‫ِﻋ ْﺮﻓﺎن‬ ‫ﻋﻠﻮ‬ irfân  fi'lân ‫وﺻﻮل‬ vusûl  misâl ‫ُﻛ ْﻔﺮان‬ küfrân  fu'lân ‫ﺟﻨﻮن‬ cünûn  muzâaf ‫أدب‬ edeb  mehmûz ‫ِﺳ ْﺤﺮ‬ sihr  fi'l ‫َﻛ َﺮم‬ kerem  fa'al ‫َﺟﻮاب‬ cevâb  fa'âl a) ‫ﻃَﻠَﺐ‬ taleb  fa'al hukūk ‫ﻋُ ْﻤﺮ‬ ömr  fu'l şuhûd ‫اَ َدب‬ edeb  fa'al cemâdât ‫ ﲨﺎدات‬Sâlim çoğul. Alıştırma ‫ﺷﻬﻮد‬ Mükesser çoğul. cemâd ‫ِﺟﺴﻢ‬ cism  fi'l harekât ‫ﺣﺮﻛﺎت‬ Sâlim çoğul. fu'ûl. hareket ‫ﺻﺮف‬ َ sarf  fa'l esbâb ‫اﺳﺒﺎب‬ Mükesser çoğul. Ünite Alıştırma Yanıt Anahtarı 1. ism-i mekân. ef'âl. ism-i mef'ûl. 1. ism-i fâ’il. masdar.Sıra Sizde 3 Arapçada kelimeler isim. sebeb 3. fa'âl. ism-i mensûb gibi adlarla adlandırılmıştır.

c) ‫ﻋﻠﻮم‬ ulûm : ilimler. fe'â'il. İstanbul. kâtib ‫رﺳﺎﺋﻞ‬ resâ'il : risaleler. risâle ‫ﺻ َﻮر‬ ُ suver : şekiller. ilm Yararlanılan Kaynak Develi. fevâ'il. târîh ‫ﻧﻌﻢ‬ ni'am : nimetler. Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 12. Kesit Yayınları   28   . fu'alâ. ‫اﺳﺒﺎب‬ esbâb : sebepler. şâhid fu'ûl. fevâ'îl. H. fu'al. fevâ'il. fâzıl ‫ﺟﻮاﻣﻊ‬ cevâmi' : câmiler. fi'al. (2008). ni'met ‫ﺷﻮاﻫﺪ‬ şevâhid : şâhitler. sebeb ‫ﻓﻀﻼ‬ fuzalâ : fâzıllar. fu'ul. ef'âl. cebel ‫ُﻛﺘﺎب‬ küttâb : kâtipler. sûret ‫ﻛﺘﺐ‬ kütüb : kitaplar. fu''âl. kitâb ‫ﺗﻮارﻳﺦ‬ tevârîh : târihler. câmi' ‫ﺟﺒﺎل‬ cibâl : dağlar. fi'âl.

  29   .

  Anahtar Kavramlar  Masdar  Mücerred masdarlar  Mimli masdarlar  Mezîdünfîh masdarlar  Mec'ûl masdarlar  İsm-i fâ'il  İsm-i mef'ûl   İçerik Haritası  ARAPÇA MASDARLAR   İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL 30     . mimli. mec'ûl masdarları ve yapılarını tanıyabilecek.                Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra.  Mücerred.  Arapça kelime türlerinden masdarların türlerini belirleyebilecek.  İsm-i fâ'il ve ism-i mef'ûl kavramını tanımlayabilecek ve mücerred masdarların ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerini bulabileceksiniz.

şahıstaki çekimlerinde zâid harf bulunup bulunmamasına göre iki gruba ayrılır. Bütün bu türetmeler belli kalıplar içerisinde olmaktadır. ‫ َﻋﻠِ َﻢ‬alime “bildi” fiilini ele alalım. Bu kalıplara vezin denildiğini biliyorsunuz. Bu kelimelerin bir kısmı harf ilâvesiyle türetilmiştir: Arapçadaki hasene. Dilimizde bu kökten türemiş kelimeler vardır. Buradaki örnekler mücerred (yalın) ve mezîdünfih (ilâveli) ayrımının anlaşılması için verilmiştir. ‫ ﻣﻌﻠﻢ‬mu'allim “öğretmen”. bilgi”. duyurma” vs. fiilin en yalın şeklini.     İsm-i Fâ'iller ve İsm-i   Mef'ûller        ARAPÇA MASDARLAR Masdar. satım” anlamlarındaki isimlerin yanı sıra “güzellik. Çeşitli eklemelerle türlü kalıplarda kelimeler bu fiilden türetilir: ‫ ﮐﺘﺎﺑﺖ‬kitâbet "yazma işi. ancak Arapça eklemeli değil. ‫ ﻋﺎﱂ‬âlim “bilgin”. ilim”. Arapçada masdarlar. bükünlü bir dil olduğundan fiil kökünün başına-ortasına-sonuna kimi sesler getirilerek yeni kelimeler yapılır. Türkçe dilbilgisinde masdar olarak -mak/-mek ve -ma/-me ekleriyle yapılan isimler öğretilmekteyse de Arapçanın dilbilgisinde “geliş. ‫ اﻋﻼم‬i'lâm “bildirme. fetih”.Arapçada Kelime Yapımı: Mücerred Masdarlar. Söz konusu fiil şekilleri. ‫ ﺗﻌﻠﻢ‬ta'allüm “öğrenme”. ahsene gibi çekimli şekiller Türkçede kullanılmazlar. kabalık” anlamlarındaki isimler de masdar olarak adlandırılan kelime kategorilerinde üretilirler. yani kök hâlini gösterir. Meselâ ‫ ﻓﺘﺢ‬fetaha “açtı” 31     . ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme”. teklik şahsındaki şekli fiilin en yalın hâlidir. ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm “bilinen”. yazı yazma”. ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm “ilim. Meselâ: ‫ﺐ‬ َ َ‫ َﮐﺘ‬ketebe “yazdı” fiili. ‫ ﻓَـﺘَ َﺢ‬fetaha “açtı” fiil şeklinden türetilen bir masdar ‫ ﻓﺘﺢ‬feth “açma. bu kökten türemiş kelimelerin en yalın şeklidir. bilgi. alım. Kelimenin kökünü oluşturanlar dışındaki harfler zâid'dir. ölüm. Birinci Ünite'de yalın kökten yeni kelime yapmak için kullanılan seslerin neler olduğunu ve bunlara zâid harfler denildiğini öğrenmiştik. incelik. ‫ َﻋﻠِ َﻢ‬alime “bildi” fiil şeklinden türetilen bir masdar ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm “bilme. türedikleri fiilerin teklik 3. Türkçede nasıl fiil köklerine ekler getirerek yeni kelimeler yapıyorsak Arapçada da fiil köklerinden yeni kelimeler yapılır. alış. Arapçanın dilbilgisinde fiilin görülen geçmiş zaman 3. fiillerden türemiş isim kategorisinde kelimelerdendir.

"Ben mektepte Fransızca ta'allüm ediyorum. Bir “şeyi” özne “kendisi” öğrenir. Anlamı konusunda yapısından doğan herhangi bir sezgiye sahip olamayız.   Masdarlardaki bu ayrımın Osmanlı Türkçesi metinlerini doğru anlamlandırmada önemli yeri vardır. ikinci gruptaki fiillerden türetilen masdarlara mezîdünfih masdarlar (artırılmış. Bu yüzden bunlara kıyâsî masdarlar (yani kıyaslamaya dayalı masdarlar) da denir.  Kıyâsî masdarlar geçişlilik/geçişsizlik. Bu kelimenin anlamını bir kaynaktan öğrenmiş olmalıyız. Her fiil her kalıba getirilip yeni bir kelime üretilemez. Fiilin geçişli veya geçişsiz oluşu önemlidir. Mücerred (yalın) masdarların kalıpları. ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “bildirme. öğrenilir.fiilinde zâid harf yoktur. Nasıl Türkçede +çı eki meslek ismi yapıyorsa ve biz bir kelime kökünden meslek ifade eden bir kelime yapmak istediğimizde bu eke başvuruyorsak Arapçanın mezîdünfih masdarları da benzer şekilde “önceden belirlenmiş” anlamları üretirler." cümlesinden öznenin öğretmen olduğunu anlarız. "Ben mektepte Fransızca ta'lîm ediyorum.  Kıyâsî masdarların ise sözlüğe bakmadan önce sezilecek. Birinci gruptaki fiillerden türetilen masdarlara mücerred masdarlar (yalın masdarlar). Buna göre kalıplar etken-edilgen-dönüşlü-işteş çatılarda belli anlamları üretirler. Kısaca özetlersek:  Semaî masdarların anlamlarını sözlükten bularak öğrenebiliriz. Yalın isim gibidir. Toplumca o kelime üzerinde uzlaşılmıştır ve bu kelimeler dilin kullanımıyla edinilir. Bu yüzden bu gruba giren masdarlara semâî masdarlar (yani işitip öğrenmeye dayalı masdarlar) da denir. bilinecek bir anlam çerçevesi vardır. öğretme” kelimesi geçişli ve etken bir masdardır. harflerin hepsi aslîdir. ‫ ﳎﺎدﻟﻪ‬mücâdele kelimesinin üretildiği kalıbın işteşlik anlamını ürettiğini öğrenmişsek artık bu kelimenin anlamını bilmeden dahi bu anlamla ilgili bir 32     . çünkü birilerine “öğretiyor”. Bir “şeyi” bir “kimseye” öğretiriz. etkenlik-edilgenlik-dönüşlülükişteşlik çatılarını ürettikleri için anlam çerçevelerinin bilinmesi gerekir. ‫ ﺗﻌﻠﻢ‬ta'allüm “öğrenme” kelimesi de geçişlidir ancak çatı itibariyle “dönüşlü”dür. Mezîdünfih masdarların üretildiği kalıplar ise belli. çünkü “öğreniyor”. belli bir anlam üretmezler." cümlesinden ise öznenin öğrenci olduğunu anlarız. Özellikle kıyâsî masdarların üretimi doğrudan anlamla ilgili olduğu için bunların yapılarını iyi kavrarsak birçok kelimeyi daha doğru okur ve anlamlandırırız. Bunu bir örnekle görelim: ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm “bilim” kelimesi semâî/mücerred bir masdardır. Bu özellikleri dolayısıyla geçişlilik/geçişsizlik (yani fiilin nesne alıp almaması) açısından uygun olmak şartıyla bir fiil belli bir kalıba uygulandığında belli bir anlam üretilmiş olur. ‫ﺴ َﻦ‬ ْ ‫ أ‬ahsene “iyilik etti” َ ‫َﺣ‬ fiilinde baştaki hemze zâiddir. değiştirilemez anlamlar üretirler. fiilden türetilen bir ismin niçin bu vezinden türetildiğinin belli bir kuralı yoktur. harf ilâve edilmiş masdarlar) adı verilir.

‫ ﺷﻌﺮ‬şi'r. Bu örnekleri. Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri Aşağıda Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan mücerred masdarların kalıplarını ve birkaç örneğini öğreneceğiz. ‫ ﻗﻄﻊ‬kat'. ‫ ذوق‬zevk. ‫ﻓَـ َﻌﻞ‬ fa'al ‫ ﺟﺪل‬،‫ ﻋﻤﻞ‬،‫ ﻛﺮم‬،‫ ﻃﻠﺐ‬،‫ ﻣﺮض‬،‫ ﺑﺼﺮ‬،‫ادب‬ ‫ﻓَـ ْﻌﻠَ ْﺔ‬ fa'let ‫ ﲪﻠﻪ‬،‫ ﺗﻮﺑﻪ‬،‫ ﺟﺬﺑﻪ‬،‫ ﻏﲑت‬،‫ ﺻﻨﻌﺖ‬،‫ ﻛﺜﺮت‬،‫رﲪﺖ‬ ‫ﻓِ ْﻌﻠَ ْﺔ‬ fi'let ‫ ﻓﻜﺮت‬،‫ ﺳﺮﻗﺖ‬،‫ ﺷﺮﻛﺖ‬،‫ ﻧﻌﻤﺖ‬،‫ ﺧﺬﻣﺖ‬،‫ﺣﻜﻤﺖ‬ ‫ﻓُـ ْﻌﻠَ ْﺔ‬ fu'let ‫ ﻧﺼﺮت‬،‫ ﺷﻬﺮت‬،‫ رﺣﺼﺖ‬،‫ ﺻﺤﺒﺖ‬،‫ ﻏﺮﺑﺖ‬،‫اﻟﻔﺖ‬ ‫ﻓُـﻌُﻮل‬ fu'ûl ‫ ﻇﻬﻮر‬،‫ ﻏﺮور‬،‫ رﻛﻮع‬،‫ ﻏﺮوب‬،‫ ﻃﻠﻮع‬،‫ ﺳﻘﻮط‬،‫ﺳﻜﻮت‬ 33     . dilbilgisel anlamları bakımından mücerred masdarlara benzerler. Kimi vezinlerin sonundaki yuvarlak te (‫ )ة‬Osmanlı Türkçesinde ya açık te (‫)ت‬ veya /e/ (٥) şeklinde yazılmıştır. ‫ ﺷﻜﺮ‬şükr. ‫ ﺷﺮك‬şirk. ‫ ﻛﻔﺮ‬küfr. ‫ ﻓﻜﺮ‬fikr vs. ‫ ﻧﻬﻰ‬nehy. Mec'ûl masdarlar. ‫ ﻗﺘﻞ‬katl. Herhangi bir yalın fiilden herhangi bir mücerred masdar kalıbında kelime üretilmiş olması bir bakıma tesadüfîdir. Dörtlü ve beşli masdar örnekleri dilimizde çok az kullanılmıştır. Bunlara sülâsî mücerred masdarlar denilir. ‫ ﺣﻜﻢ‬hükm. ‫ ﲞﻞ‬buhl. ‫ﻓِ ْﻌﻞ‬ fi'l ‫ﻓُـ ْﻌﻞ‬ fu'l ‫ اذن‬izn. ‫ ذﻛﺮ‬zikr. ‫ﻋﻤﺮ‬ ömr. ‫ ﲝﺚ‬bahs. ‫ ﻇﻠﻢ‬zulm. ‫ ﻧﺼﺢ‬nush vs. Bu bakımdan mücerred masdarlar ile câmid (donuk) isimler birbirlerine benzerler ve birçok kalıpları ortaktır. Bu kelimelerin anlamları hakkında dilbilgisine dayanan bir önsezimiz olmaz. Semâî mücerred masdarların büyük kısmında aslî harflerin sayısı üçtür. Bundan sonraki bölümlerde önce semâî / mücerred masdarların üretildiği ve Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan bazı kalıpları ve mimli masdarları. vezinlerine göre okuyunuz ve anlamlarını öğreniniz. ‫ رزق‬rızk.   Mücerred masdarların üretildiği kalıplar belli bir anlam üretmezler. çeşitli isim ve sıfatlardan +iyyet son ekiyle yapılmış soyut isimlerdir: insâniyyet. ‫ﻓَـ ْﻌﻞ‬ fa'l ‫ اﻣﺮ‬emr.önsezimiz olur. beşeriyyet. ‫ ﺟﻬﻞ‬cehl. ‫ ﺣﺴﻦ‬hüsn. başlarındaki mim harfi zâiddir: merhamet. hürriyyet vs. Arapçada masdarlar kaç gruba ayrılır? Mücerred (Semâî) Masdarlar Mimli masdarlar. maksad. meşgale vs. ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm. ‫ وﻋﻆ‬va'z vs. Arapçada aslî harfî beş olan humâsî mücerred masdarlar da vardır. ‫ ﺣﻠﻢ‬hilm. sonra da kıyâsî / mezîdünfih masdarların üretildiği kalıpları ve mec'ûl masdarları öğreneceğiz. Aynı kalıpta olan ve ‫ ﺧﱪ‬haber kökünden türetilmiş ‫ﳐﺎﺑﺮﻩ‬ muhâbere kelimesinin de karşılıklı yapılan bir işi ifade ettiğini sezeriz: "haberleşme". Aslî harfleri dört olanlara rubâî mücerred masdarlar denir.

  ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 1. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz. bu kelimelerin Arapçadaki orijinal imlâlarıyla yazıldıklarıdır. Bu gibi kelimelerden yüksek bir kullanım sıklığına sahip olanların iç seste bir ünlü türemesiyle Türkçenin ses yapısına uydurulduklarını görürüz: fikr > fikir. şi'r > şiir. küfr > küfür. ‫ﺗﺮﻳﺎﮐﯽ ﺳﻮزﻟﺮی' ﻧﺪن‬ 1. şükr > şükür gibi. Bu kelimeler görüldüğü gibi tek ünlülüdür ve birçoğunun ses yapıları Türkçenin ses yapısına uymaz. rızık > rızkını. Burada dikkat edilmesi gereken nokta. 2. rızk > rızık. Metinde geçen Arapça yapılı masdarları bulunuz. 34     . Bu kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında türeyen bu ünlü düşer: fikir > fikrimiz. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. hüküm > hükmüne vs. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz.‫ﻓُـﻌُﻮﻟَ ْﺔ‬ fu'ûlet ‫ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬،‫ ﳓﻮﺳﺖ‬،‫ ﺑﺮودت‬،‫ ﺻﻌﻮﺑﺖ‬،‫ ﺧﺼﻮﻣﺖ‬،‫رﻃﻮﺑﺖ‬ ‫ﻓَﻌﺎل‬ fa'âl ‫ زوال‬،‫ ﻃﻌﺎم‬،‫ ﻗﺮار‬،‫ ﺛﻮاب‬،‫ ﺻﻮاب‬،‫ ﺣﻼل‬،‫ ﺣﺮام‬،‫ﲤﺎم‬ ‫ﻓِﻌﺎل‬ fi'âl ‫ ﺧﺘﺎم‬،‫ ﲰﺎع‬،‫ ﻓﺮار‬،‫ ﻧﻈﺎم‬،‫ ﺻﻴﺎم‬،‫ ﺧﻄﺎب‬،‫ﺣﺠﺎب‬ ‫ﻓَﻌﺎﻟَﺔ‬ fa'âlet ‫ رﺧﺎوت‬،‫ ﺷﻔﺎﻋﺖ‬،‫ ﺳﻌﺎدت‬،‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬،‫ ﺳﻼﻣﺖ‬،‫ﺷﻬﺎدت‬ ‫ﻓِﻌﺎﻟَﺔ‬ fi'âlet ‫ وﻗﺎﻳﻪ‬،‫ ﺣﻜﺎﻳﻪ‬،‫ ﲪﺎﻳﻪ‬،‫ ﺧﻄﺎﺑﺖ‬،‫ ﺷﻜﺎﻳﺖ‬،‫ زﻳﺎرت‬،‫ﻋﺒﺎدت‬ ‫ﻓِ ْﻌﻼن‬ fi'lân ‫ رﺿﻮان‬،‫ ﻓﻘﺪان‬،‫ ﻋﺮﻓﺎن‬،‫ وﺟﺪان‬،‫ﻧﺴﻴﺎن‬ ‫ﻓُـ ْﻌﻼن‬ fu'lân ‫ ﻛﻔﺮان‬،‫ رﺟﺤﺎن‬،‫ ﻏﻔﺮان‬،‫ ﺧﺴﺮان‬،‫ ﻗﺮﺑﺎن‬،‫ﺷﻜﺮان‬ ‫ﻓَـ َﻌﻼن‬  fa'alân ‫ ﻓﻴﻀﺎن‬،‫ ﻓﻮران‬،‫ ﺧﻠﺠﺎن‬،‫ ﺟﺮﻳﺎن‬،‫دوران‬ ‫ﺗﻔﻌﺎل‬ tef'âl ‫ ﺗﻜﺮار‬،‫ ﺗﻌﺪاد‬،‫ ﺗﺴﻴﺎر‬،‫ﺗﺬﻛﺎر‬ Bilhassa fi'l ve fu'l ve fa'l veznindeki bazı kelimeler Türkçede kimi ses değişikliklerine uğramışlardır.

cülûs ‫ﺟﻠﻮس‬ küfr ‫ﮐﻔﺮ‬ nusret ‫ﻧﺼﺮت‬ cihâd ‫ﺟﻬﺎد‬ vilâdet ‫وﻻدت‬ cehl ‫ﺟﻬﻞ‬ cehd ‫ﺟﻬﺪ‬ küfrân ‫ﮐﻔﺮان‬ nasr ‫ﻧﺼﺮ‬ celse ‫ﺟﻠﺴﻪ‬ veled ‫وﻟﺪ‬ vilâd ‫وﻻد‬                                               cehâlet ‫ﺟﻬﺎﻟﺖ‬  Rubâî Mücerred Masdarlar Dört aslî harften meydana gelen masdarların bir tek vezni vardır: fa'lelet ‫ﻓﻌﻠﻠﺔ‬. Bu vezindeki ‫ ة‬Osmanlı Türkçesinde genellikle ٥ /e.Aşağıdaki kelimelerin hangi vezinlere ait olduklarını bulunuz. Aşağıda verilen kelimelerden aynı kökten gelenleri bulup birbirine oklarla bağlayınız. a/.  ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 1. ‫رﺣﺼﺖ‬ ruhsat ………………………… ‫ذﻛﺮ‬ zikr ………………………… ‫ﺣﻜﻢ‬ hükm ………………………… ‫ﻏﺮور‬ gurûr ………………………… ‫ﺑﺮودت‬ bürûdet ………………………… ‫ﻗﺮار‬ karâr ………………………… ‫ﺧﺴﺮان‬ hüsrân ………………………… ‫ﺟﺮﻳﺎن‬ cereyân ………………………… ‫ﺷﺮﻛﺖ‬ şirket ………………………… b. Alıştırma a. bazen de te ‫ ت‬olarak okunur: 35     .

Mef'alet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezni ‫ رﲪﺖ‬rahmet  ‫ ﻣﺮﲪﺖ‬merhamet. ‫ ﺻﻠﻮﻟﻪ‬salvele "Peygambere salât okuma" Mimli Masdarlar Semâî olan. Böyle masdarlara mimli masdar denilir. Mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni ‫ ﻃﻠﺐ‬taleb  ‫ ﻣﻄﻠﺐ‬matlab “istek”. Bu vezinlerin çoğu ileride göreceğimiz ism-i mekân. Aralarındaki farkı ancak cümle içindeki anlamlarından ayırt edebiliriz: Mef'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni ‫ وﻋﺪ‬va'd  ‫ ﻣﻮﻋﺪ‬mev'id “söz verme”. övünç”. bunların ortak özelliği başlarında ekleme bir mim ‫ م‬olmasıdır. ‫ ﻏﻔﺮان‬gufrân  ‫ ﻣﻐﻔﺮت‬mağfiret "günahı bağışlama". câhil olma”. Muhammed'in doğumu” Mef'ilet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezni ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬irfân  ‫ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ma'rifet "bilme. ‫ ﺳﻠﻄﻨﺖ‬saltanat "sultanlık". Başlıca dört vezinde olurlar. ‫ ﳏﺠﻮب‬mahcûb  36     ‫ﳏﺠﻮﺑﻴﺖ‬ . kavga". Bunların diğer semâi masdarlardan dilbilgisi açısından bir farkı yoktur. ‫ ﲪﺪﻟﻪ‬hamdele "elhamdülillâh demek". yani bir kurala bağlı olarak üretilmeyen bazı masdarlar vardır ki. insan olma”. bilgi". ‫ ﻓﺨﺮ‬fahr  ‫ ﻣﻔﺨﺮت‬mefharet “övünüş. ‫ ﻋﺮﺑﺪﻩ‬arbede "gürültü patırtı.‫ ﺗﺮﲨﻪ‬terceme "tercüme". Bazı cümle ve ibarelerin kısaltmasından oluşmuş kelimeler de fa'lelet ‫ﻓﻌﻠﻠﺔ‬ veznindedirler. ‫ ﺻﺮف‬sarf  ‫ ﻣﺼﺮف‬masraf. ‫ ﻗﺼﺪ‬kasd  ‫ ﻣﻘﺼﺪ‬maksad. ‫ ﻓﺬﻟﻜﻪ‬fezleke "rapor". Bu gibi kelimelere menhût ‫ ﻣﻨﺤﻮت‬denilir: ‫ﺑﺴﻤﻠﻪ‬ besmele "bismillahirrahmanirrahîm demek". türedikleri sülâsi masdarla aynı anlamdadırlar. ‫ وﻋﻆ‬va'z  ‫ ﻣﻮﻋﻈﻪ‬mev'iza "öğüt. ‫ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬felsefe vs. ‫ ﺳﺆال‬su'âl  ‫ ﻣﺴﺌﻠﻪ‬mes'ele “sorulan şey” Mec'ûl Masdarlar Bazı sıfat ve isimlerin sonuna /iyyet/ ‫ ﻳﺖ‬eki getirilerek Türkçede +lık/+lik ekiyle karşıladığımız anlamlarda kelimeler yapılır. ism-i zaman ve ism-i âlet kategorilerinin vezinleriyle aynıdır. Bu kategorideki kelimelere mec'ûl (yapma) masdarlar denilmektedir: ‫ اﻧﺴﺎن‬insân  ‫ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ‬insâniyyet “insanlık. ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil  ‫ ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‬câhiliyyet “cahillik. yapılarına bağlı olarak özel bir anlam ifade etmezler. nasihat" vs. ‫ وﻻدت‬vilâdet  ‫ ﻣﻮﻟﺪ‬mevlid “doğum. Hz.

ismi mef'ûllerde ise mim ve vav harflerinin zâid olduklarına dikkat edelim! Mücerred masdarların ism-i fâilleri ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ'il vezninde. fiilde belirtilen hareket. çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur. ancak Osmanlı Türkçesinde bu ek masdarlara da getirilerek Arapçada olmayan kelimeler türetilmiştir: ‫ اﻣﻦ‬emn  ‫ اﻣﻨﻴﺖ‬emniyyet “eminlik. fiilden türeme kelimeler olduğunu görmüştük. Fiil kökündeki harekete veya oluşa maruz kalan. ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb (yazılan şey)'dur. bozulmuş gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini oluşturur. o kökte belirtilen hareketi yapan veya olanı ifade eden kelimeler de yapılır. yazan. Örnekleri gözden geçirelim: Masdar ‫ﻋﻤﻞ‬ amel “iş” ‫ﺟﻬﻞ‬ cehl bilmeme. bozuk. fiilde belirtilen hareketi. ‫ ﻃﻠﺐ‬talebe “istedi. mahcup olma”. Türkçede kırılmış. Arapçada masdarlara -iyyet eki getirilmez. İsm-i fâ'il. yazar. bilici). ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻄﻠﻮب‬matlûb (istenilen)'dur. kırık. Bunu birkaç örnekle görelim: ‫ ﻛﺘﺐ‬ketebe “yazdı” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib (yazan. bilgisizlik” İsm-i fâil ‫ﻋﺎﻣﻞ‬ âmil “iş işleyen. ‫ ﻋﻠﻢ‬alime “bildi” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻋﺎﱂ‬âlim (bilen. ‫ اﺑﺪ‬ebed  ‫ اﺑﺪﻳﺖ‬ebediyyet “sonsuzluk” vs. güvenlik”. talep etti” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻃﺎﻟﺐ‬tâlib (isteyen). oluş ve kılışa maruz kalanı. oluş veya kılışı yapanı ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. İSM-İ FÂ'İL VE İSM-İ MEF'ÛL Masdarların hareket anlamı taşıyan. ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻘﺘﻮل‬maktûl (öldürülen)'dür. Mücerred Masdarların İsm-i Fâ'illeri ve İsm-i Mef'ûlleri İsm-i fâillerde elif. İsm-i mef'ûl. yazıcı). yapan” ‫ ﻣﻌﻤﻮل‬ma'mûl ‫ﺟﺎﻫﻞ‬ câhil “bilmeyen” ‫ﳎﻬﻮل‬ 37     İsm-i mef'ûl “yapılmış.mahcûbiyyet “mapcupluk. kıran. kırıcı. etkileneni ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. kırgın. ‫ ﻗﺘﻞ‬katele “öldürdü” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻗﺎﺗﻞ‬kātil (öldüren). ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻌﻠﻮم‬ma'lûm (bilinen)'dur. ‫ اﺳﻼم‬islâm  ‫اﺳﻼﻣﻴﺖ‬ islâmiyyet “İslâmlık” vs. Masdarların türediği fiil köklerinden. işlenmiş” mechûl “bilinmeyen” . Bu tür kelimelere ism-i fâ'il denir. Türkçede yazıcı. ism-i mef'ûlleri ‫ﻣﻔﻌﻮل‬ mef’ûl vezninde olur. bu fiilden etkilenen varlık ise ism-i mef'ûl adını alan kelimelerle ifade edilir.

zikretme” ‫ذاﻛﺮ‬ ‫ﺳﺮﻗﺖ‬ sirkat “çalma. tanık olma” zâkir “zikreden. 38     . görülmüş” İsm-i fâ'il ve ism-i mef'ûl ne demektir?   ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 2.‫ذﻛﺮ‬ zikr “anma. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. Metinde geçen ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûl türünden kelimeleri bulunuz. tanrı” meşhûd “görülen. Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kamus-ı Türkî'den öğreniniz. tanık” ‫ﻣﺸﻬﻮد‬ “zikredilen. 1. hırsız” ‫ ﻣﺬﻛﻮر‬mezkûr ‫ﻣﺴﺮوق‬ ‫ﻋﺎرف‬ ârif “bilen” ‫ﻇﺎﱂ‬ zâlim “zulm eden” ‫ﻣﻈﻠﻮم‬ ‫ﻋﺎﺑﺪ‬ âbid “kulluk eden” ‫ﻣﻌﺒﻮد‬ ‫ﺷﺎﻫﺪ‬ şâhid “tanık olan. anılan” mesrûk “çalınan” ‫ ﻣﻌﺮوف‬ma'rûf “bilinen” mazlûm “zulme maruz kalan” ma'bûd “kendisine kulluk edilen. anan” sârik “çalan. 2. Bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz. hırsızlık” irfân ‫ﺳﺎرق‬ ‫ﻋﺮﻓﺎن‬ ‫ﻇﻠﻢ‬ ‫ﻋﺒﺪ‬ ‫ﺷﻬﺎدت‬ zulm “zulüm. eziyet” abd “kul” şehâdet "görme.

............................. / ............................................ / .... / ....................................................................................................................................... 39     âlim ................................................................................... ‫ ﻏﻠﺒﻪ‬galebe ...................................................................................................................... / .............................. Bazı kelimelerin sadece ism-i fâ'illeri veya sadece ism-i mef'ûlleri kullanılıyor olabilir........................................... ‫ ﺳﺆال‬su'âl ........................... Alıştırma Aşağıdaki kelimelerin ism-i fâ'illerini yazıp anlamlarını belirtiniz.............. ‫ ﲨﻊ‬cem' .................................................................... / .................................... ‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬cehâlet ............... / .............................................................. / .............. ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬irfân ..................... / ... ‫ ﻋﻠﻢ‬ilm ‫ﻋﺎﱂ‬ / ‫ﻣﻌﻠﻮم‬ ma'lûm ‫ ﻛﺘﺎﺑﺖ‬kitâbet .. / ... / ................................................................ ....................... / .. / .................................................. / ...... / ......................... ‫ ﻧﻘﻞ‬nakl ................... ‫ ﺷﻬﻮد‬şühûd .............................................. ‫ رﺳﻢ‬resm ....................... ‫ ﻗﺪرت‬kudret ............... ‫ ﻧﻈﺮ‬nazar ....................... ‫ وﺻﻠﺖ‬vuslat ..................................... ‫ ﻋﺒﺎدت‬ibâdet .......... ‫ ذﻛﺮ‬zikr ............. ‫ دﻳﻦ‬deyn ‫ ﻋﺸﻖ‬aşk .............................................. / ............ / ........... / ...... ‫ أﻣﺮ‬emr ......................... ‫ ﺷﮑﺮان‬şükrân ...... / ............  ‫آﻟﻴﺸﺪرﻣﻪ‬ 2........................................................... ‫ ﻃﻠﺐ‬taleb .......... / .................. ‫ ﺳﮑﻮﻧﺖ‬sükûnet .............................................. / ..........................

Semâî mücerred masdarların büyük kısmında aslî harflerin sayısı üçtür. bozulmuş gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i mef'ûl kategorisini oluşturur. Bu Arap dili konuşanlar arasında yüzlerce yıl önce oluşmuş bir sözleşmeye dayalı gibidir. fi'âlet kalıplarında olmasının özel bir anlamı yoktur. Mec'ûl Masdarları ve Yapılarını Tanımak. Türkçede kırılmış. mecbur olma durumu" vs. fu'let. insan olma durum". fi'l. ism-i mef'ûlü ‫ ﻣﻜﺘﻮب‬mektûb (yazılan şey)'dur. yazan. Mimli. Rubâî mücerred masdarların fa'lelet şeklinde bir kalıbı vardır. kırâet gibi kelimelerin fa'l. yazıcı). Türkçede gelmek. mezidünfih masdarlar. Herhangi bir yalın fiilden herhangi bir mücerred masdar kalıbında kelime üretilmiş olması bir bakıma tesadüfîdir. mec'ûl masdarlar. ism-i mef'ûlleri Mücerred.> bil-in-mek > bil-dir-mek > bil-iş-mek kelimelerinde olduğu gibi özel anlamlar taşırlar.Özet harfleri dört olanlara rubâî mücerred masdarlar denir. Mücerred ve mimli masdarlar dilbilgisel bir anlam taşımazlar. Mimli masdarların mim harfi ile başlayan mef’al. kırık. fi'l. mef’il. Arapça Kelime Türlerinden Masdarların Türlerini Belirlemek. oluş veya kılışı yapanı ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. fa'alân. fa'let. gelmek. insân  insân-iyyet "insan olmaklık. fa'al. fi'let. Aslî (yazan. fi'âl. Mec'ûl masdarlar ise. fiilde belirtilen hareket. Mezîdünfîh masdarlar ise bil. mimli masdarlar. koşmak gibi fiilerin niçin bu sesleri taşıdığının bir açıklaması yoktur. etkileneni ifade eden kelime türlerine verilen isimdir. İsm-i Fâ'il ve İsm-i Mef'ûl Kavramını Tanımlamak ve Mücerred Masdarların İsm-i Fâ'il ve İsm-i Mef'ûllerini Bulmak. oluş ve kılışa maruz kalanı. fu'l. fa'âl. kırgın. edeb. İsm-i mef'ûl. Muhârebe kelimesi "karşılıklı haberleşme" anlamındadır. 40     . çizer gibi kelimelerin ifade ettiği anlamlar ism-i fâ'il kategorisini oluşturur. hükm. Meselâ feth. geliş gibi kelimelerde olduğu gibi fiillere –mAK. işteşlik ifade eder. fu'ûl. fiilde belirtilen hareketi. Mec’ûl masdarlar ise bazı isim ve sıfatların sonuna –iyyet eki getirilerek yapılır. tesellüm ise "bir şeyi teslim alma" anlamındadır. bazı isim ve sıfatlara +iyyet ekinin getirilmesiyle elde edilirler ve isimde veya sıfatta belirtilen soyut durumun somut isim durumunu ifade ederler. bu da Türkçe konuşanlar arasında yüzlerce yıl önce yapılmış bir sözleşmeye dayalı gibidir. Arapça dilbilgisinde ise dört tür masdar vadır: Mücerred masdarlar. fu'lân. Türkçede yazıcı. Bu kelimelerin anlamları hakkında dilbilgisine dayanan bir önsezimiz olmaz. Sülâsî mücerred masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan kalıpları fa'l. tef'âl kalıplarıdır. mecbûr  mecbûr-iyyet "mecbur olmaklık. fa'al. Masdarların türediği fiil köklerinden. Meselâ teslîm kelimesi "bir şeyi teslim etme" anlamındadır. o kökte belirtilen hareketi yapan veya olanı ifade eden kelimeler de yapılır. geçişlilik ifade eder. Mücerred masdarların ism-i fâ'illeri ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬fâ'il vezninde. fi'lân. Türkçede de bil-mek. kıran. şi'r. mef’alet ve mef’ilet şeklinde olmak üzere dört kalıbı bulunmaktadır. Bu bakımdan mücerred masdarlar ile câmid (donuk) isimler birbirlerine benzerler ve birçok kalıpları ortaktır. Masdarlar fiilden türemiş isim kategorisinde kelimelerdir. Dörtlü ve beşli masdar örnekleri dilimizde çok az kullanılmıştır. kırıcı. -mA ve –Iş ekleri getirilerek yapılırlar. Bunlara sülâsî mücerred masdarlar denilir. fa'âlet. fi'âlet. İsm-i fâ'il. Fiil kökündeki harekete veya oluşa maruz kalan. Arapçada aslî harfî beş olan humâsî mücerred masdarlar da vardır. bu fiilden etkilenen varlık ise ism-i mef'ûl adını alan kelimelerle ifade edilir. gelme. yazar. dönüşlülük ifade eder. ‫ ﻣﻔﻌﻮل‬mef’ûl vezninde olur: ‫ ﻛﺘﺐ‬ketebe “yazdı” fiil kökünün ism-i fâ'ili ‫ ﻛﺎﺗﺐ‬kâtib Mücerred masdarların üretildiği kalıplar belli bir anlam üretmezler. fu'ûlet. bozuk. Bu tür kelimelere ism-i fâ'il denir.

c. ‫ﺳﻘﻮط‬ e. e. ‫ﻣﺴﻜﻦ‬ d. Aşağıdaki kelimelerden hangisi mücerred masdarlardan biri değildir? a. ‫رﻛﻮع‬ d. Arapçada masdarlar. Mücerred b. Kıyâsî masdar kalıbına göre türetilmiş bir kelimedir. ‫ﺻﻮاب‬ e. “‫ ”ﳐﺎﺑﺮﻩ‬kelimesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. ‫ﺗﻌﻠﻢ‬ 7. Aşağıdakilerden hangisi mimli masdarlardan biri değildir? a. Kıyâsî masdarlar. Yalın masdarlar – Birleşik masdarlar e. Muhabir kelimesinin eşanlamlısıdır. ‫ﺳﻜﻮت‬ d. Aşağıdakilerden hangisi. daima üç harften oluşur. ‫ ﮐﻔﺮان‬-‫ﮐﻔﺮ‬ e. Sülâsî masdarlar – Humâsî masdarlar c. Muzâaf d. “Haberleşme” anlamında bir kelimedir. Aşağıdakilerden hangisi ism-i mef’ûl – ism-i fâ'il ikilisini oluşturmaz? a. b. Mücerred masdarlar – Mezîdünfîh masdarlar 6. Kıyâsî masdarlar. ‫رﻃﻮﺑﺖ‬ 3. -MA e. ‫ ﺟﻬﺪ‬-‫ﺟﻬﺖ‬ c. ‫ﻏﺮور‬ c. Sülâsî masdarlar – Rubâî masdarlar b. -AcAK b. ‫ﻣﺼﺮف‬ 9. Aşağıdaki kelime gruplarından farklı kökten türetilmiştir? a. ‫ﻣﺴﺌﻠﻪ‬ e. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin vezni diğerlerinden farklıdır? a. ‫ﻣﺮض‬ c. e. ‫ ﻣﺸﻬﻮد‬-‫ﺷﺎﻫﺪ‬ c. ‫وﻟﺪ‬-‫وﻻد‬ 4. ‫ ﺟﻠﺴﻪ‬-‫ﺟﻠﻮس‬ d. ‫ﻋﺎﺑﺪ ﻣﻌﺒﻮد‬ e. ‫ ﻣﻄﻠﻮب‬-‫ﻃﻠﺐ‬ d. Geçişsiz masdarlar – Geçişli masdarlar d. ‫ ﻣﺴﺮوق‬-‫ﺳﺎرق‬ 41     hangisi. geçişlilik/geçişsizlik. Kıyâsî masdarların sözlüğe bakmadan önce sezilecek. ‫ ﳎﻬﻮل‬-‫ﺟﺎﻫﻞ‬ d. Semaî masdarların anlamları sözlükten bulunabilir. Mec’ûl e. Türkçede aşağıdaki hangi eklerle karşılanmazlar? a. b. türedikleri fiilerin teklik 3. b. -MAK d. bilinecek bir anlam çerçevesi vardır. ‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬-‫ﺟﻬﻞ‬ 10. ‫ ﺧﱪ‬kökünden türetilmiştir. c. ‫ﻓﻜﺮت‬ 2. ‫ﻣﻌﺮﻓﺖ‬ c. Mücerred (semâî) masdarlar ile mezîdünfîh (kıyâsî) masdarlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a.Kendimizi Sınayalım 1. etkenlik-edilgenlik-dönüşlülük-işteşlik çatılarını ürettikleri için anlam çerçevelerinin bilinmesi gerekir. Arapça dilbilgisi kurallarına göre kök kelimelerden yeni kelimeler üretmek için kullanılır. Karşılıklı bir işi yapan işteş çatıda kurulmuştur. -LIK c. Arapça dilbilgisinde masdar kategorisinde sayılmaz? a. Mezîdünfîh c. . d. -Iş 5. şahıstaki çekimlerinde zâid harf bulunup bulunmamasına göre hangi adla anılırlar? a. Semâî masdarlar. ‫ﻣﻮﻟﺪ‬ a. b. Arapça dilbilgisinde masdarlar. ‫ﻃﻠﻮع‬ 8. b. Mimli b.

“Arapça Masdarlar” kısmı yeniden okuyunuz. sâhib. çok büyük derslerdir: Her dimâğa sığmaz ve sığamadığı başları bî-huzûr eder. 3. İsm-i Fâ'iller: mâlik. nâdir. Sıra Sizde 2 İsm-i mef'ûl: memnûn İsm-i fâ'il. 7. ‫ ﲤﺎﻳﻞ‬temâyül “meyl etme” vs. c Cevabınız doğru değilse. Ev halkı kendisinden memnun olur ise. tâbi'. ‫ ﻧﺼﺮت‬nusret vs. Her nümâyiş soğuktur. 5. Muzır tesâdüfler. 6. 8. a Cevabınız doğru değilse. hakikati hayal ile katık ederek yaşar: Ayaklarımız yerde ise gözlerimiz semâdadır. Mücâdele-i hayâtta ihrâz-ı galebe için sağlam kafa lâzımdır: İnsanlar da koçlar gibi kafa kafaya döğüşürler. kini yarım ilimde ara. eden veya eyleyeni. Ev onun hüküm ve iradesi ile idare olunur. “Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden okuyunuz. 7. olanı gösteren kelimedir. Çekimlenme sırasında zâid harf getirilmeyen köklerden türemiş masdarlara mücerred (yalın) masdar denir: ‫ﺼ َﺮ‬ َ َ‫ ﻧ‬nasara  ‫ ﻧﺼﺮ‬nasr. 10. öldürme hareketinin ism-i fâ'ili kātil "öldüren" (‫ )ﻗﺎﺗﻞ‬olur. gibi. nümâyiş-i ahlâk… iğrenç! Cenap Şehabettin Okuma Çalışması . 4. teklik şahıs çekimindeki durumlarına göre iki gruba ayrılır. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. kemâl-i nezâfet ve hüsn-i idaresine gayret ve dikkatten ibarettir.2 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. akıllı adam tesâdüften hayır ummaz… 6. Zira bir evin hüsn-i idâresi ve çocukların hıfz-ı sıhhat ve talim ve terbiye ve bir ev sahibinin selâmet ve saâdeti hep ev kadınının iyi olmasına mütevakkıftır. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Ev Kadını İffet ve terbiye ile hüsn-i idâreye mâlik olan kadın. İsm-i mef'ûl ise kelimede bildirilen 42     ihbâr . e Cevabınız doğru değilse. Âdî san'atkâr odur ki her eserinden hoşnut görünür. Bunların dışında mimli masdarlar (merhamet.Okuma Çalışması . 9. ‫اﺧﺒﺎر‬ "haber verme". Ev kadınlarının vazifeleri hanenin nizam ve intizamına. ‫ﺗﺸﻜﻞ‬ teşekkül “şekillenme. ev kadını da hane halkının manevi surette büyüğü demek olup herkes hüsn-i rızası ile onun emir ve iradesine tâbi ve sözüne kāni' olur. Çok bilen gibi hiç bilmeyen da afva mâyildir. c Cevabınız doğru değilse. 3. Öyle kadın dâimâ evin nizam ve intizam üzere hüsn-i idâresi ile meşgul olur. “Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden okuyunuz. nâdir bulunan bir hazinedir. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. kelimede bildirilen hareketi yapan. hürriyyet vs. 9. Bütün evin idaresi ev kadını üzerinde olup bir memleket müdürü ve hâkimi gibi hüküm ve idare edebilir. Bilme hareketinin ism-i fâ'ili âlim "bilen" (‫)ﻋﺎﱂ‬.) ve mec'ûl masdarlar (insâniyyet. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. hâkim. 4. Vakarlı rûhlara âharın merhameti de hasedi kadar girân gelir. Çekimlenme sırasında zâid harf getirilen köklerden türemiş masdarlara mezîdünfih (artırılmış) masdar denir: ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm "öğretme". d Cevabınız doğru değilse.) vardır.1 Tiryaki Sözleri'nden 1. İnsan. 8. b Cevabınız doğru değilse. Hamâkat dâimâ nûr ile alevi karıştırır ve kendisini her yakanı bir güneş sanır. b Cevabınız doğru değilse. İnkılâblar. 2. “Sülâsî Mücerred Masdarların Vezinleri” kısmını yeniden okuyunuz. e Cevabınız doğru değilse. 2. oluşma”. faydalı tesâdüflerden bin kere daha çoktur. “Mimli Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. meşgale vs. “Arapça Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. kâni: Sıra Sizde 1 Arapçada masdarlar fiil çekiminde görülen geçmiş zaman 3. a Cevabınız doğru değilse. “Mücerred Masdarların İsm-i Fâilleri ve İsm-i Mef’ûlleri” kısmını yeniden okuyunuz. a Cevabınız doğru değilse. 5.

‫ﺟﺎﻣﻊ‬ câmi' / ‫ ﳎﻤﻮع‬mecmû' ‫ﺟﺮﻳﺎن‬ cereyân fa'alân ‫ﻓﻌﻼن‬ ‫ﻧﻘﻞ‬ nakl. ‫داﻳﻦ‬ dâyin / ‫ ﻣﺪﻳﻮن‬medyûn 1. ‫ ﺟﺎﻫﻞ‬câhil / ‫ ﳎﻬﻮل‬mechûl ‫ﻋﺮﻓﺎن‬ irfân. ‫ ذاﮐﺮ‬zâkir / ‫ ﻣﺬﮐﻮر‬mezkûr ‫ﺷﻬﻮد‬ şühûd. ‫ﻧﺎﻗﻞ‬ nâkil / ‫ ﻣﻨﻘﻮل‬menkūl ‫ﺷﺮﻛﺖ‬ şirket fi'let ‫ﻓﻌﻠﺖ‬ vilâdet – veled . ‫راﺳﻢ‬ râsim / ‫ ﻣﺮﺳﻮم‬mersûm ‫ﺑﺮودت‬ bürûdet fu'ûlet ‫ﻓﻌﻮﻟﺖ‬ ‫ﻧﻈﺮ‬ nazar. Kesit Yayınları. ‫ﻗﺎدر‬ ‫أﻣﺮ‬ emr. öldürme fiilinin ism-i mef'ûlü maktûl "öldürülen" (‫')ﻣﻘﺘﻮل‬dür. ‫ذﻛﺮ‬ zikr fi'l ‫ﻓﻌﻞ‬ ‫ﺷﮑﺮان‬ şükrân.‫ﻗﺪرت‬ kudret. ‫ﺳﺎﮐﻦ‬ sâkin / ‫ ﻣﺴﮑﻮن‬meskûn harekete. ‫واﺻﻞ‬ vâsıl / ‫ ﻣﻮﺻﻮل‬mevsûl ‫دﻳﻦ‬ deyn. Bilme fiilinin ism-i mef'ûlü ma'lûm (‫)ﻣﻌﻠﻮم‬ 'bilinen". cülûs – celse kitâbet. ‫ﻋﺎﺑﺪ‬ âbid / ‫ ﻣﻌﺒﻮد‬ma'bûd ‫ﻏﺮور‬ gurûr fu'ûl ‫ﻓﻌﻮل‬ ‫رﺳﻢ‬ resm. Ünite Alıştırma Yanıt Anahtarı ‫آﻣﺮ‬ kādir / ‫ ﻣﻘﺪور‬makdûr âmir / ‫ ﻣﺄﻣﻮر‬me'mûr ‫رﺣﺼﺖ‬ ruhsat fu'let ‫ﻓﻌﻠﺖ‬ ‫ﻃﻠﺐ‬ taleb. ‫ﺳﮑﻮﻧﺖ‬ sükûnet. oluşa maruz kalan. ‫ﻧﺎﻇﺮ‬ nâzır / ‫ ﻣﻨﻈﻮر‬manzûr ‫ﻗﺮار‬ karâr fa'âl ‫ﻓﻌﺎل‬ ‫ﻏﻠﺒﻪ‬ galebe. 2. ‫ﺳﺆال‬ su'âl. ‫ ﮐﺎﺗﺐ‬kâtib / ‫ ﻣﮑﺘﻮب‬mektûb tâlib / Yararlanılan Kaynak b. ‫وﺻﻠﺖ‬ vuslat. ‫ ﻋﺎرف‬ârif / ‫ ﻣﻌﺮوف‬ma'rûf ‫ذﻛﺮ‬ zikr. İstanbul. ‫ﻋﺎﺷﻖ‬ âşık / ‫ ﻣﻐﺸﻮق‬ma'şûk a. ‫ﻏﺎﻟﺐ‬ gâlib / ‫ ﻣﻐﻠﻮب‬mağlûb ‫ﺧﺴﺮان‬ hüsrân fu'lân ‫ﻓﻌﻼن‬ ‫ﲨﻊ‬ cem'.vilâd nasr – nusret cehl – cehâlet cehd – cihâd küfr – küfrân 2. ondan etkilenendir. H. ‫ﻛﺘﺎﺑﺖ‬ ‫ﻃﺎﻟﺐ‬ . Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-2. (2008). ‫ ﺳﺎﺋﻞ‬sâ'il / ‫ ﻣﺴﺌﻮل‬mes'ûl ‫ ﺷﺎﻫﺪ‬şâhid / ‫ ﻣﺸﻬﻮد‬meşhûd 43     ‫ ﻣﻄﻠﻮب‬matlûb Develi. Alıştırma ‫ﻋﺸﻖ‬ aşk. Alıştırma ‫ﺟﻬﺎﻟﺖ‬ cehâlet. ‫ﺷﺎﮐﺮ‬ şâkir / ‫ ﻣﺸﮑﻮر‬meşkûr ‫ﺣﻜﻢ‬ hükm fu'l ‫ﻓﻌﻞ‬ ‫ﻋﺒﺎدت‬ ibâdet.

 Mezîdünfih masdarların bâblarını tanıyabilecek.  Mezîdünfih masdarlarının ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûlllerini tanıyıp sıralayabileceksiniz.            Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra.  Bu bâbların hangi anlamlarda masdar türettiğini açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar  Mezîdünfîh Masdarlar  if'âl  tef'îl  tefa''ul  tefâ'ul  müfâ'alet  infi'âl  if'ilâl  ifti'âl  istif'âl  İsm-i fâ'il  İsm-i mef'ûl İçerik Haritası  MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR)   44     .

her kelime köküne birtakım ekler getirilmez. Ancak biz bu kalıpların ne gibi anlamlar ürettiğini önceden bilebiliriz. kuralsız. Herhangi bir fiil kökünden mezîdünfih bir masdarın yapısına göre masdar üretmek mümkün gibi görünür. Elbette her dilde -teorik açıdan mümkün bile olsa. Bundan dolayı mücerred masdarlar semâî (işitip öğrenmeye dayalı. mücerred masdarlardan farklı olarak belli bir kalıp içinde belli bir anlam üretirler. düzenli). Mücerred masdarlarda bunu bilebilmek mümkün değildir. Mezîdünfih masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz bâbı vardır: if'âl ‫اﻓﻌﺎل‬ tef'îl ‫ﺗﻔﻌﻴﻞ‬ tefa''ul ‫ﺗﻔﻌﻞ‬ tefâ'ul ‫ﺗﻔﺎﻋﻞ‬ müfâ'alet ‫ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬ infi'âl ‫اﻧﻔﻌﺎل‬ ifti'âl ‫اﻓﺘﻌﺎل‬ if'ilâl ‫اﻓﻌﻼل‬ istif'âl ‫اﺳﺘﻔﻌﺎل‬ 45     .    Arapçada Kelime Yapımı:   Mezîdünfih Masdarlar        (Kıyâsî Masdarlar) MEZÎDÜNFİH MASDARLAR (KIYÂSÎ MASDARLAR) Bu gruptaki masdarlar. o yapıda üretilmiş bir kelimenin anlam dairesini belirleyebilirsiniz. Mücerred masdarlarda ise bunu bilebilmek mümkün değildir. Eğer bir kıyâsî masdarın geçişli/geçişsiz. düzensiz). ancak sözlükler yardımıyla veya o dili iyi bilenlerden işiterek öğreniriz. mezîdünfih masdarlar ise kıyâsîdir (kurallı. Bunlar toplumsal uzlaşmaya bağlı olarak kullanılır. etken/edilgen. dönüşlü veya işteş çatıda olduğunu biliyorsanız.

özetlenmiş” 46     . ‫ اﺳﻼم‬islâm “müslüman olma”. ihraç etme” ‫ ﺳﺮف‬sarf “harcama. ‫ﻛﺮم‬ kerem “cömertlik”  ‫ اﻛﺮام‬ikrâm “ağırlama” ‫ ﺧﺮوج‬hurûc “çıkma”  ‫ اﺧﺮاج‬ihrâc “çıkarma.İf'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬Bâbı Bu bâbda baştaki ve ortadaki elifler “‫ ”ا‬zâid. ‫ اﻣﻜﺎن‬imkân “olabilir olma. İf'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili ِ ‫ ﻣ‬müf'il vezninde gelir: İf'âl bâbının ism-i fâ'ili ‫ﻔﻌﻞ‬ ُ ‫اﻛﺮام‬ ikrâm  ‫ ﻣﻜﺮم‬mükrim “ikram eden. israf edici” ‫ اﺧﺒﺎر‬ihbâr  ‫ ﳐﱪ‬muhbir “haber veren. ikram edici” ‫ اﺳﻼم‬islâm  ‫ ﻣﺴﻠﻢ‬müslim “İslâm olan. kullanma”  ‫ اﺳﺮاف‬isrâf “boş yere kullanma” Bu bâbdaki masdarların çatısı geçişlidir. olabilirlik” vs. yani nesne alır. gibi. haber verici” İf'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İf'âl bâbının ism-i mef'ûlü ‫ﻔﻌﻞ‬ َ ‫ ُﻣ‬müf'al vezninde gelir: ‫اﺛﺒﺎت‬ isbât  ‫ ﻣﺜﺒﺖ‬müsbet “ispat olunmuş” ‫اﲨﺎل‬ icmâl “özetleme”  ‫ ﳎﻤﻞ‬mücmel “icmâl olunmuş. gösterme” ‫ ﺳﻘﻮط‬sukūt “düşme”  ‫ اﺳﻘﺎط‬iskāt “(bir şeyi) düşürme" ‫ ﺳﻜﻮت‬sükût “susma. Geçişsiz bir fiil bu bâba nakledildiği zaman geçişli olur ve nesne alır: ‫ﻋﻠﻢ‬ ilm  ‫ اﻋﻼم‬i'lâm “(bir şeyi) bildirme” ‫ ﻇﻬﻮر‬zuhûr “görünme”  ‫ اﻇﻬﺎر‬izhâr “(bir şeyi) meydana çıkarma. içeriye sokma” ‫ﻓﻬﻢ‬ fehm “anlama”  ‫ اﻓﻬﺎم‬ifhâm “(bir şeyi) anlatma” ‫ ﺷﺮب‬şürb “içme”  ‫ اﺷﺮاب‬işrâb “(bir şeyi) içirme” Ancak bu bâbdâ kimi geçişsiz masdarlar da vardır: ‫ اﻧﺼﺎف‬insâf “adaletli olma”. müslüman” ‫ اﺳﺮاف‬isrâf  ‫ ﻣﺴﺮف‬müsrif “israf eden. yani ekleme harflerdir. sessiz olma”  ‫ اﺳﻜﺎت‬iskât “(bir kimseyi) susturma” ‫ دﺧﻮل‬duhûl “girme”  ‫ ادﺧﺎل‬idhâl “(bir şeyi) dâhil etme.

................................. ‫ ﺣﻀﻮر‬huzûr .................. ‫ دﻫﺸﺖ‬dehşet ... ‫ﺟﱪ‬ cebr . Bulduğunuz kelimelerin anlamlarını sözlükten öğreniniz: ‫ﻗﺮار‬ ‫اﻗﺮار‬ karâr ikrâr "söyleme" ‫ ﻓﺴﺎد‬fesâd ........................................................... ‫ﺟﺮم‬ cürm ................................................................................. B) Aşağıdaki kelimelerin if'âl bâbından ism-i fâ'illerini ve anlamlarını yazınız: ‫اﺑﺪاع‬ ibdâ' ‫ﻣﺒﺪع‬ mübdi' “mucit.......... çıkmış” A) Aşağıdaki sülâsî masdarları if'âl bâbına naklediniz.......................................... 47     ........ ‫ﲦﺮﻩ‬ semere.............................................. ‫ اﻣﻜﺎن‬imkân .. ‫ﻋﺪم‬ 'adem ............................................................................................................................................................................................. ‫ اﺟﺒﺎر‬icbâr .......................................... ‫ ﺻﻌﻮد‬su'ûd .............................‫اﻛﺮام‬ ikrâm  ‫ ﻣﻜﺮم‬mükrem “ikram olunmuş” ‫ اﺧﺮاج‬ihrâc  ‫ ﳐﺮج‬muhrec “çıkarılmış............................. ‫ اﺣﺮاق‬ihrâk ...................................................................................................................................... ‫ﻓﻼح‬ felâh ................................................................................... ‫ رﺟﻮع‬rücû' ........................ ‫ اﻧﻜﺎر‬inkâr .......................................... ‫ اﺧﺒﺎر‬ihbâr .................................................................... ‫ ﺣﺴﻦ‬hüsn ............................................................................................................................................................................................................................................... ‫ﺑﺪع‬ bed' ‫ﻧﻔﻘﻪ‬ nafaka .............................................. .......................................................... ‫ﺣﻖ‬ hakk ................................................................................................................................................................................. yaratan” ‫ اﺑﻄﺎل‬ibtâl ........................ ‫ ﻛﺮاﻫﺖ‬kerâhet.....................................

.................. Tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬Bâbı Tef'îl vezninde baştaki te “‫ ”ت‬ile ortadaki ye “‫ ”ى‬harfleri eklemedir........................... bilim”  ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme” ‫ ﺷﻜﻞ‬şekl “şekil”  ‫ ﺗﺸﻜﻴﻞ‬teşkîl “şekil verme.... ‫اﻧﺰال‬ inzâl ....... Hristiyan inancındaki üçlü Tanrı inancı” Tef'îl Bâbının İsm-i Fâ'ili Tef'îl bâbının ism-i fâ'ili müfa''il ‫ ﻣﻔ ﱢﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme”  ‫ ﻣﻌﻠﻢ‬mu'allim “öğretmen” ‫ ﺗﺪرﻳﺲ‬tedrîs “ders verme”  ‫ ﻣﺪرس‬müderris “ders veren......................... ‫ ارﺳﺎل‬irsâl ........................ ‫ اﻧﻜﺎر‬inkâr .................. ‫' ﻋﻠﻢ‬ilm “bilme............................................... öğretmen” ‫ ﺗﺴﻜﲔ‬teskîn “sakinleştirme” ‫ ﻣﺴﻜﻦ‬müsekkin “sakinleştirici” ‫ ﺗﻔﺴﲑ‬tefsîr “yorumlama”  ‫ ﻣﻔﺴﺮ‬müfessir “tefsir âlimi. yorumlayıcı” 48     .... ‫اﻟﻬﺎم‬ ilhâm ....C) Aşağıdaki kelimelerin if'âl bâbından ism-i mef'ûllerini yazınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz........ Sülâsî masdarlardan geçişli....................................................................................................................................................................... ‫اﻟﺰام‬ ilzâm ......... ‫اﺑﻬﺎم‬ ‫ﻣﺒﻬﻢ‬ ibhâm mübhem ‫ اﺣﻜﺎم‬ihkâm ............................. kurma” ‫ ﻗﺮب‬kurb “yakın olma”  ‫ ﺗﻘﺮﻳﺐ‬takrîb “yakınlaştırma” ‫ ﻛﺬب‬kizb “yalan”  ‫ ﺗﻜﺬﻳﺐ‬tekzîb “yalanlama” ‫ ﺻﺪق‬sıdk “doğru olma”  ‫ ﺗﺼﺪﻳﻖ‬tasdîk “doğrulama” ‫ ﺟﻬﻞ‬cehl “bilmeme”  ‫ ﲡﻬﻴﻞ‬techîl “cehaletle suçlama” ‫ ﻛﻔﺮ‬küfr “kâfir olma”  ‫ ﺗﻜﻔﲑ‬tekfîr “kâfirlikle suçlama” ‫ واﺣﺪ‬vâhid “bir”  ‫ ﺗﻮﺣﻴﺪ‬tevhîd “Allah'ı birleme” ‫ ﺛﻼﺛﻪ‬selâse “üç”  ‫ ﺗﺜﻠﻴﺚ‬teslîs “üçleme................ yani nesne alan masdarlar kurar..................................

.....  B) Aşağıdaki kelimelerin tef'îl bâbından ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını öğreniniz: ‫ﺗﻌﺒﲑ‬ ta'bîr ‫ﻣﻌﱪ‬ ‫ﺗﻌﺮﻳﺾ‬ ta'rîz....................................................................................................................................... ‫ﺟﺪﻳﺪ‬ cedîd ................................................................... ‫ﺻﺮف‬ sarf ........................................... ‫ﻃﺒﻖ‬ tıbk ............................................. mu'abbir 49     ................................................................................... ‫ﺗﻌﺬﻳﺐ‬ ta'zîb......... ‫ﲪﻞ‬ haml…...................................................................... ‫ﺣﻘﺎرت‬ hakāret…..........................‫ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬tertîb “dizme”  ‫ ﻣﺮﺗﺐ‬mürettib “dizgici” ‫ ﺗﺄﻟﻴﻒ‬te’lîf “kitap yazma”  ‫ ﻣﺆﻟﻒ‬mü’ellif “kitap yazarı” ‫ ﺗﺄﺛﲑ‬te’sîr “dokunma”  ‫ ﻣﺆﺛﺮ‬mü’essir “dokunaklı” Tef'îl Bâbının İsm-i Mef'ûlü Tef'îl bâbındaki kelimelerin ism-i mef'ûlü müfa''al ‫ﻣﻔﻌﻞ‬ vezninde gelir: ‫ ﺗﺮﺗﻴﺐ‬tertîb “düzenleme”  ‫ ﻣﺮﺗﺐ‬müretteb “düzenlenmiş” ‫ ﺗﻌﻠﻴﻢ‬ta'lîm “öğretme”  ‫ ﻣﻌﻠﻢ‬mu'allem “öğretilmiş................................................................................. eğitilmiş” ‫ ﺗﺮﻛﻴﺐ‬terkîb “birleştirme”  ‫ ﻣﺮﻛﺐ‬mürekkeb “birleştirilmiş” ‫ ﺗﺄﺳﻴﺲ‬te’sîs “kurma”  ‫ ﻣﺆﺳﺲ‬mü’esses “kurulu........................ kurulmuş” ‫ ﺗﺜﻠﻴﺚ‬teslîs “üçleme”  ‫ ﻣﺜﻠﺚ‬müselles “üçgen” ‫ ﺗﺄﺟﻴﻞ‬te’cîl “erteleme”  ‫ ﻣﺆﺟﻞ‬mü’eccel “ertelenmiş” ‫ ﺗﺄدﻳﺐ‬te’dîb “edeblendirme”  ‫ ﻣﺆدب‬mü’eddeb “terbiye edilmiş” A) Aşağıdaki kelimelerden ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬tef'îl bâbında kelimeler türetip bunların anlamlarını öğreniniz: ‫ﻋﻘﺐ‬ 'akab ‫ﺗﻌﻘﻴﺐ‬ ta'kîb “takip etme” ‫ﻓﺼﻞ‬ fasl... ‫ﺑﺪل‬ bedel ...........................................................................................................................................

........... Tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬bâbı.. mu'accel .... Bu ikisini karıştırmamak için yazılışta tefa''ul vezninin ye'siz olduğuna dikkat edilmelidir..................... ‫ﺗﻌﺮﻳﻒ‬ ta'rîf ...................... yani şeddeli okunur.... ‫ﺗﻜﻤﻴﻞ‬ tekmîl........... erişme”  ‫ ﺗﺒﻠﻎ‬tebelluğ “eriştirilen haberi alma” 50     ...................................‫ﺗﻔﺴﲑ‬ tefsîr......... delirme” ‫ ﺟﺴﻢ‬cism  ‫ ﲡﺴﻢ‬tecessüm “bir cisim hâlinde ortaya çıkma” Bu bâbdaki masdarlar arasında geçişli olanlar da vardır: ‫ ذﻛﺮ‬zikr “anma”  ‫ ﺗﺬﻛﺮ‬tezekkür “hatırlama... anma” ‫' ﻋﻠﻢ‬ilm  ‫ ﺗﻌﻠﻢ‬ta'allüm “öğrenme” ‫ ﺑﻠﻮغ‬bülûğ “yetişme........................ ‫ درس‬ders  ‫ ﺗﺪرس‬tederrüs “ders alma” ‫ ﲨﻊ‬cem' “toplama”  ‫ ﲡﻤﻊ‬tecemmu' “toplanma” ‫ ﻛﱪ‬kibr “büyüklük”  ‫ ﺗﻜﱪ‬tekebbür “büyüklenme....................................................................................................... C) Aşağıdaki kelimelerin tef'îl bâbından ism-i mef'ûllerini bulup anlamlarını öğreniniz: ‫ﺗﻌﺠﻴﻞ‬ ta'cîl ‫ﻣﻌﺠﻞ‬ ‫ﲣﻤﲔ‬ tahmîn .... Ayın harfinin yerinde bulunan harf de tekrarlanır............................................................................... harekete geçme” ‫ زوج‬zevc “eş”  ‫ ﺗﺰوج‬tezevvüc “evlenme” ‫ ﺟﻨﺖ‬cinnet  ‫ ﲡﻨﻦ‬tecennün “cinnet geçirme................................................. tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬bâbının dönüşlüsüdür ve genellikle geçişsiz masdarlar türetir................................................ kibirlenme” ‫ ﺷﻜﻞ‬şekl  ‫ ﺗﺸﻜﻞ‬teşekkül “şekillenme............................................ ‫ﺗﻌﻄﻴﻞ‬ ta'tîl ‫ﺗﻔﺼﻴﻞ‬ tafsîl ........ ‫ﺗﻜﻠﻴﻒ‬ teklîf ................................................................ Tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬Bâbı Bu vezinde baştaki te “‫ ”ت‬eklemedir............................ oluşma” ‫ ﺣﺮﻛﺖ‬hareket  ‫ ﲢﺮك‬taharrük “kımıldanma............. düşünme............ ‫ﲤﺜﻴﻞ‬ temsîl ....

............................... ‫ﺷﮑﺮ‬ şükr ............ ‫زوج‬ zevc ............................................. ‫ﻋﺠﺐ‬ 'aceb .............................................. tereddütlü” ‫ ﺗﺄﺳﻒ‬te’essüf “kederlenme”  ‫ ﻣﺘﺄﺳﻒ‬müte’essif “kederlenen” ‫ ﺗﺄﻫﻞ‬te’ehhül “evlenme”  ‫ ﻣﺘﺄﻫﻞ‬müte’ehhil “evlenen................................................................................... tetikte olan” vs.Tefa''ul Bâbının İsm-i Fâ'ili Tefa''ul bâbının ism-i fâ'ili mütefa''il ‫ ﻣﺘﻔﻌﻞ‬vezninde olur: ‫ ﺗﻜﻠﻢ‬tekellüm “konuşma”  ‫ ﻣﺘﻜﻠﻢ‬mütekellim “konuşan” ‫ ﺗﻔﻜﺮ‬tefekkür “düşünme”  ‫ ﻣﺘﻔﻜﺮ‬mütefekkir “düşünen” ‫ ﺗﺒﺴﻢ‬tebessüm “gülümseme”  ‫ ﻣﺘﺒﺴﻢ‬mütebessim “gülümseyen” ‫ ﺗﺮدد‬tereddüd “kararsızlık”  ‫ ﻣﱰدد‬mütereddid “kararsız...... kederlenilen” vs................. A) Aşağıdaki kelimelerden tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬bâbında masdarlar türetip anlamlarını öğreniniz: ‫ﻋﺒﺪ‬ 'abd ‫ﺗﻌﺒﺪ‬ ‫ﻋﻔﻮﻧﺖ‬ 'ufûnet ... Tefa''ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü Tefa''ul bâbının ism-i mef'ûlü mütefa''al ‫ ﻣﺘﻔﻌﻞ‬vezninde olur: ‫ ﺗﺸﺒﺚ‬teşebbüs “işe girişme”  ‫ ﻣﺘﺸﺒﺚ‬müteşebbes “teşebbüs olunan şey” ‫ ﺗﻴﻤﻦ‬teyemmün “uğurlu sayma”  ‫ ﻣﺘﻴﻤﻦ‬müteyemmen “uğurlu sayılan” ‫ ﺗﺄﺳﻒ‬te’essüf  ‫ ﻣﺘﺄﺳﻒ‬müte’essef “teessüf olunan.... evli” ‫ ﺗﻴﻘﻆ‬teyakkuz “uyanık olma”  ‫ ﻣﺘﻴﻘﻆ‬müteyakkız “uyanık...... ‫ﺻﺮف‬ sarf ............. ta'abbüd 51     ... ‫ﲪﻞ‬ haml .. ‫ﻋﻬﺪ‬ 'ahd . ‫ﻧﺰول‬ nüzûl ......

........ yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tesbit edip vezinlerini bulunuz........ ‫ﺗﻌﻠﻢ‬ ta'allüm ..... ‫ﺗﻌﻨﺪ‬ ta'annüd ........................B) Aşağıdaki kelimelerin ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını öğreniniz............................................................................. C) Aşağıdaki kelimelerin ism-i mef'ûllerini bularak anlamlarını öğreniniz............................ ‫ﺗﺼﺪق‬ tasadduk ....................... ‫ ﺗﺼﻮر‬tasavvur ‫ﻣﺘﺼﻮر‬ mutasavver ‫ ﺗﺸﺒﺚ‬teşebbüs .......................................................... ‫ﺗﺸﺒﺚ‬ teşebbüs ‫ ﻣﺘﺸﺒﺚ‬müteşebbis ‫ﺗﺮﺻﺪ‬ tarassud .... Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz................................. 1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî’den öğreniniz..................................... 2) Metinde geçen........... 52     .......... ‫ﲤﻴﺰ‬ temeyyüz ... ‫ﲡﺮد‬ tecerrüd ... ‫ﺗﺴﱰ‬ tesettür ............... ‫ﺗﻮﻫﻢ‬ tevehhüm ......   ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 1...................................................... ‫ ﺗﺴﻠﻢ‬tesellüm ..........................................

nispette olma” ç) Kimi örnekler geçişlidir. yapmacıklık ifadesidir: ‫ ﺗﺸﺎﻋﺮ‬teşâ'ür “şairlik taslama”. ‫ ﺗﻨﺎول‬tenâvül “yeme”. ‫ ﺗﻐﺎﻓﻞ‬tegâfül “bilmezlikten gelme.Tefâ'ul ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬Bâbı Bu vezinde baştaki te “‫ ”ت‬ve ortadaki elif “‫ ”ا‬harfleri eklemedir. tanımıyormuş gibi davranma” vs. yani nesne alır : ‫ ﺗﺪارك‬tedârük “elde edip hazırlama”. mütefâ’il ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﺗﺼﺎدف‬tesâdüf “rastlama”  ‫ ﻣﺘﺼﺎدف‬mütesâdif “rastlayan” ‫ ﺗﺸﺎﻋﺮ‬teşâ'ür “şairlik taslama”  ‫ ﻣﺘﺸﺎﻋﺮ‬müteşâ'ir “şairlik taslayan” ‫ ﲤﺎﻳﻞ‬temâyül “meyl etme”  ‫ ﻣﺘﻤﺎﻳﻞ‬mütemâyil “meyleden.   Tefâ'ul Bâbının İsm-i Fâ'ili Tefâ’ül bâbının ism-i fâili. ‫ ﲤﺎرض‬temâruz “hasta olmadığı halde hastaymış gibi davranma”. d) Bu bâbdaki masdarlarda sıkça görülen bir anlam özelliği. öteye geçme” vs. ‫ ﲡﺎﻫﻞ‬tecâhül “bilmez gibi davranma”. Bu bâbdaki masdarların çatısı özneleri ve nesneleri açısından çeşitlilik gösterir: a) Bir kısım masdarlar özneleri açısından işteşlik ifade eder: ‫ ﺷﺮﻛﺖ‬şirket “ortaklık”  ‫ ﺗﺸﺎرك‬teşârük “ortaklaşma” ‫ ﺻﺪﻣﻪ‬sadme “çarpma”  ‫“ ﺗﺼﺎدم‬çarpışma” ‫ ' ﻋﻮن‬avn “yardım”  ‫ ﺗﻌﺎون‬te'âvün “yardımlaşma” b) Bir kısım masdarlar ise özneleri bakımından dönüşlüdür: ‫ ﻛﻤﺎل‬kemâl “olgunluk”  ‫ ﺗﻜﺎﻣﻞ‬tekâmül “olgunlaşma” ‫ زﻳﺎدﻩ‬ziyâde  ‫ ﺗﺰاﻳﺪ‬tezâyüd “artma. ‫ ﲡﺎوز‬tecâvüz “haddini aşma. eğilimli” 53     . çoğalma” ‫ ﻧﻘﺼﺎن‬noksân  ‫ ﺗﻨﺎﻗﺺ‬tenâkus “noksanlaşma. gerçekte olmayan bir hâli varmış gibi gösterme. eksilme” c) Nesneleri açısından bu bâbdaki masdarlar genellikle geçişsizdir: ‫ ﻣﻴﻞ‬meyl “eğilim”  ‫ ﲤﺎﻳﻞ‬temâyül “meyl etme” ‫ ﻓﺨﺮ‬fahr “övünç”  ‫“ ﺗﻔﺎﺧﺮ‬övünme” ‫ ﻧﺴﺒﺖ‬nisbet  ‫ ﺗﻨﺎﺳﺐ‬tenâsüb “uygun olma.

Tefâ’ul Bâbının İsm-i Mef'ûlü Tefâ’ül bâbının ism-i mef’ûlü. iletişim” ‫ ﺣﺮب‬harb  ‫ ﳏﺎرﺑﻪ‬muhârebe “savaşma” ‫ ﺳﺒﻘﺖ‬sebkat “geçme”  ‫ ﻣﺴﺎﺑﻘﻪ‬müsâbaka “yarışma” ‫ ﻃﺒﻖ‬tıbk “uygun. nesnesi bakımından geçişli veya geçişsiz olabilir. Bu bâbdaki masdarların çatısı. aşılan” ‫ ﺗﺪاول‬tedâvül “elden ele dolaşma”  ‫ ﻣﺘﺪاول‬mütedâvel “tedâvül olunan” Müfâ'alet ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬Bâbı Bu bâbda baştaki mim “‫”م‬. ortadaki elif “‫ ”ا‬ve sondaki te “‫ ”ة‬eklemedir. Bu “‫”ة‬ Osmanlı Türkçesinde ya açık te “‫ ”ت‬veya “٥” (a. ancak az kullanılan bir kelime kategorisidir: ‫ ﲡﺎوز‬tecâvüz “haddi aşma”  ‫ ﻣﺘﺠﺎوز‬mütecâvez “tecavüz edilen. devamlı” 54     . mütefâ'al ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir. öznesi bakımından ise genellikle işteşlik ifade ederler: ‫' ﻋﻬﺪ‬ahd “söz verme”  ‫ ﻣﻌﺎﻫﺪﻩ‬mu'âhede “anlaşma” ‫ ﺧﱪ‬haber  ‫ ﳐﺎﺑﺮﻩ‬muhâbere “haberleşme. uygun olma” Müfâ'alet bâbı her zaman işteşlik ifade etmez: ‫ دوام‬devâm  ‫ ﻣﺪاوﻣﺖ‬müdâvemet “devam etme” ‫ ﺣﻔﻆ‬hıfz “koruma”  ‫“ ﳏﺎﻓﻈﻪ‬koruma” ‫ ﻫﺠﺮت‬hicret “göç”  ‫“ ﻣﻬﺎﺟﺮت‬göç etme. aynı”  ‫ ﻣﻄﺎﺑﻘﺖ‬mutâbakat “uyuşma. gözlem”  ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhid “gözlemci” ‫ ﳏﺎﺳﺒﻪ‬muhâsebe  ‫ ﳏﺎﺳﺐ‬muhâsib “hesap yapan” ‫ ﻣﺪاوﻣﺖ‬müdâvemet “devam etme”  ‫ ﻣﺪاوم‬müdâvim “devam eden. savaşçı” ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ‬müşâhade “gözleme. göç” ‫' ﻋﻤﻞ‬amel “iş”  ‫ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ‬mu'âmele “davranışta bulunma” Müfâ'alet Bâbının İsm-i Fâ'ili Müfâ'alet bâbının ism-i fâ'ili müfâ'il ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﳐﺎﺑﺮﻩ‬muhâbere “haberleşme”  ‫ ﳐﺎﺑﺮ‬muhâbir “haber veren” ‫ ﳏﺎرﺑﻪ‬muhârebe “savaşma”  ‫ ﳏﺎرب‬muhârib “savaşan. e) şeklinde yazılır.

. sefer ‫ﺳﻔﺮ‬ ......................................................................... ................................... B) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları müfâ'alet ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬bâbına naklediniz.......... Sohbet ‫ ﺻﺤﺒﺖ‬......... ................ hükm ‫ﺣﻜﻢ‬ .......... cedel ‫ﺟﺪل‬ ......................................................................................... birbirini kutlama”  ‫ ﻣﺒﺎرك‬mübârek “kutlu....... uğurlu” ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ‬müşâhede “gözleme”  ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhed “gözlenilmiş................................ C) Aşağıdaki kelimelerden müfâ'alet bâbının ism-i fâili olan kelimeler türetip anlamlarını öğreniniz ‫ ﻣﻐﺎﻳﺮت‬mugāyeret ‫ﻣﺒﺎدﻟﻪ‬ mübâdele ‫ ﻣﻐﺎﻳﺮ‬mugāyir . def' ‫دﻓﻊ‬ .............. duhûl ‫دﺧﻮل‬ ........... Bu kelimelerin anlamlarını yazılışlarıyla birlikte öğreniniz.............. ........................ 'aşk ‫ ﻋﺸﻖ‬... terk ‫ﺗﺮك‬ ........................... tıbk ‫ﻃﺒﻖ‬ ............................ ......... .......... ...... A) Aşağıdaki masdarlardan tefâ'ul ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬bâbında kelimeler yapıp bunların ism-i fâ'illerini bulunuz..................................Müfâ'alet Bâbının İsm-i Mef'ûlü Müfâ'alet bâbının ism-i mef'ûlü müfâ'al ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezninde gelir: ‫ ﳐﺎﻃﺒﻪ‬muhâtaba “söyleşme”  ‫ ﳐﺎﻃﺐ‬muhâtab “söyleşilen.................................................. beyn ‫ﺑﲔ‬ ‫ ﺗﺒﺎﻳﻦ‬tebâyün ‫ ﻣﺘﺒﺎﻳﻦ‬mütebâyin cesâret ‫ ﺟﺴﺎرت‬............................. bülûğ ‫ ﺑﻠﻮغ‬.... 55     ........................ Bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz: 'adl ‫ﻋﺪل‬ ‫ ﻣﻌﺎدﻟﺖ‬mu'âdelet 'irfân ‫ ﻋﺮﻓﺎن‬................ görülen” vs..... hitab edilen” ‫ ﻣﺒﺎرﻛﻪ‬mübâreke “tebrikleşme....... hilâf ‫ﺧﻼف‬ ......

................   ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 2....... 56     ...................... ‫ﻣﻘﺎوﻣﺖ‬ mukāvemet ............................ Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz... ‫ ﳐﺎﺻﻤﺖ‬muhâsamet ....... 2) Metindeki geçen.... ‫ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ‬ müşâhede ............‫ﳐﺎﻟﻔﺖ‬ muhâlefet ........... ‫ﺑﻼﻏﺖ ﻋﺜﻤﺎﻧﻴﻪ'دن‬ 1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz................ yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tespit edip vezinlerini bulunuz........

Anlam bakımından geçişsiz masdarlar türetir. Bu kalıpla daha çok renk ve fizikî noksanlıkları ifade eden kelimeler türetilir: ‫' ﻋﻮج‬ivec “eğrilik”  ‫ اﻋﻮﺟﺎج‬i'vicâc “eğrilme” . kesintiye uğrama” ‫ ﻛﺸﻒ‬keşf “açma”  ‫ اﻧﻜﺸﺎف‬inkişâf “açılma. değişen” ‫“ اﻧﻔﺴﺎخ‬bozulma. nûn “‫ ”ن‬ve ortadaki elif “‫ ”ا‬eklemedir. İf'ilâl ‫ اﻓﻌﻼل‬Bâbı Bu bâbda başta ve ortadaki elifler “‫ ”ا‬eklemedir. meydana çıkma” İnfi'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'illeri münfa'il ‫ ﻣﻨﻔﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻧﻜﺴﺎر‬inkisâr “kırılma”  ‫ ﻣﻨﻜﺴﺮ‬münkesir “kırılan. ortadan kalkma” ‫ ﺿﻢ‬zamm “katma. aksetme”  ‫ ﻣﻨﻌﻜﺲ‬mün'akis “yansıyan. ilâve etme”  ‫ اﻧﻀﻤﺎم‬inzimâm “ilâve olunma” ‫' ﻋﻜﺲ‬aks  ‫ اﻧﻌﻜﺎس‬in'ikâs “yansıma. Nesneleri bakımından ise geçişsizdir. Üçüncü aslî harf ise tekrarlanır. yani nesne almazlar. ferahlanma” ‫ ﺟﺬب‬cezb “çekme”  ‫ اﳒﺬاب‬incizâb “çekilme. İnfi'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İnfi'âl bâbındaki kelimelerin ism-i mef'ûlü kullanılmaz. akseden” ‫ اﻧﻘﻼب‬inkılâb “dönme. bazen de edilgendir. değişme”  ‫ ﻣﻨﻘﻠﺐ‬munkalib “dönen. gücenen” ‫ اﻧﻌﻜﺎس‬in'ikâs “yansıma. çekim” ‫ ﺣﺼﺮ‬hasr “bir şeye mahsus kılma”  ‫“ اﳓﺼﺎر‬hasrolunma” ‫ دﻓﻊ‬def' “kovma”  ‫ اﻧﺪﻓﺎع‬indifâ' “defolma. ‫ ﺑﺴﻂ‬bast “açma”  ‫ اﻧﺒﺴﺎط‬inbisât “açılma. ‫ ﲪﺮت‬humret “kırmızılık”  ‫ اﲪﺮار‬ihmirâr “kızarma” ‫ ﺻﻔﺮت‬sufret “sarılık”  ‫ اﺻﻔﺮار‬ısfırâr “sararma” 57     . aksetme” ‫ ﻗﻄﻊ‬kat' “kesme”  ‫ اﻧﻘﻄﺎع‬inkıtâ' “kesilme.İnfi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬Bâbı Bu bâbda baştaki elif “‫”ا‬. Bu bâbdan türeyen masdarların çatıları özneleri bakımından genellikle dönüşlü. hükmü kalmama”  ‫ ﻣﻨﻔﺴﺦ‬münfesih “hükmü kalmayan” vs.

İslâm dîni kaynaklarından yeni hükümler çıkarma” ‫ ﺷﺮﻛﺖ‬şirket “ortaklık”  ‫ اﺷﱰاك‬iştirâk “ortak olma” ‫ ظ ط ض ص ز ذ د‬gibi dişsi ünsüzlerden biri ile başlayan sülâsî mücerredler ifti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬bâbına nakledildiklerinde vezinde bazı değişiklikler olur:  Kelimenin aslî ilk harfi ‫ ض‬ve ‫ ص‬ise vezindeki ekleme te harfi tı'ya dönüşür: ‫ ﺿﺮب‬darb  ‫ اﺿﻄﺮاب‬ıztırâb “ıstırap”.‫ ﲰﺮت‬sumret “esmerlik”  ‫ اﲰﺮار‬ismirâr esmerleşme” ‫ ﻏﺒﺎر‬gubâr “toz”  ‫ اﻏﱪار‬iğbirâr “tozlanma. terim” vs. İf'ilâl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İf’ilâl bâbındaki kelimelerin ism-i mef’ûlü kullanılmaz. toz renkli olma. Bu bâbdan türetilen masdarların çatısı dönüşlü ve geçişsizdir: ‫ ﲨﻊ‬cem' “toplama”  ‫ اﺟﺘﻤﺎع‬ictimâ' “toplanma” ‫ ﻓﺨﺮ‬fahr “övünç”  ‫ اﻓﺘﺨﺎر‬iftihâr “övünme” ‫' ﻋﻘﺪ‬akd “bağlama”  ‫ اﻋﺘﻘﺎد‬i'tikad “bağlanış. 58     . inanış” ‫ ﻧﻈﻢ‬nazm “dizme”  ‫ اﻧﺘﻈﺎم‬intizâm “düzene girme. gücenme” İf'ilâl Bâbının İsm-i Fâ'ili İf'ilâl bâbının ism-i fâ'ili müf'all ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻏﱪار‬iğbirâr “gücenme”  ‫ ﻣﻐﱪ‬muğberr “gücenen” ‫ اﺳﻮداد‬isvidâd “kararma”  ‫ ﻣﺴﻮد‬müsvedd “kararan” vs. ‫ ﺿﺮورت‬zarûret  ‫اﺿﻄﺮار‬ ıztırâr “çaresiz ve muhtaç olma”. ‫ ﺻﻠﺢ‬sulh  ‫ اﺻﻄﻼح‬ıstılâh “barışma. düzenli olma” ‫ ﻧﺴﺒﺖ‬nisbet “ilgi. bağ”  ‫ اﻧﺘﺴﺎب‬intisâb “bir yere bağlanma” ‫ ﻛﺴﺐ‬kesb “kazanç”  ‫ اﻛﺘﺴﺎب‬iktisâb “kazanma” ‫ ﺟﻬﺪ‬cehd “çalışma”  ‫ اﺟﺘﻬﺎد‬ictihâd “çalışma. İfti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬Bâbı Bu bâbda baştaki elif “‫ ”ا‬ile ortadaki te “‫ ”ت‬ve elif “‫ ”ا‬harfleri zâiddir.

............ Ressâm ‫ رﺳﺎم‬kelimesi gibi......... .......................... İfti'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili İdgam: Arapça kelimelerde yan yana gelen aynı iki ünsüz harfin tek harfle yazılması işlemine denilir....................................... ‫ زﲪﺖ‬zahmet  ‫ ازدﺣﺎم‬izdihâm “kalabalıktan oluşan sıkışma” vs.......  Kelimenin aslî ilk harfi ‫ ز‬ise vezindeki ekleme te harfi dal'a dönüşür: ‫زوج‬ zevc  ‫ ازدواج‬izdivâc “evlenme”................................ Bu bâbdaki masdarların ism-i fâ'ili müfta'il ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻋﺘﺪال‬i'tidâl “ölçülü davranma”  ‫ ﻣﻌﺘﺪل‬mu'tedil “ölçülü davranan” ‫ اﻧﺘﺸﺎر‬intişâr “yayımlanma”  ‫ ﻣﻨﺘﺸﺮ‬münteşir “yayımlanan” ‫ اﻓﺘﺨﺎر‬iftihâr “övünme”  ‫ ﻣﻔﺘﺨﺮ‬müftehir “övünen” vs....... İfti'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü İfti'al bâbındaki masdarların ism-i mef'ûlü müfta'al ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezninde gelir: ‫ اﻛﺘﺴﺎب‬iktisâb  ‫ ﻣﻜﺘﺴﺐ‬mükteseb “kazanılmış” ‫ اﺧﺘﺼﺎر‬ihtisâr “kısaltma”  ‫ ﳐﺘﺼﺮ‬muhtasar “kısaltılmış” ‫ اﻧﺘﺨﺎب‬intihâb “seçme”  ‫ ﻣﻨﺘﺨﺐ‬müntahab “seçilmiş” ‫ اﺷﱰاك‬iştirâk “ortak olma”  ‫ ﻣﺸﱰك‬müşterek “ortak olunmuş” A) Aşağıdaki kelimelerden infi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬bâbında kelimeler türetip anlamlarını öğreniniz: fi'l ‫ﻓﻌﻞ‬ ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬infi'âl fesh ‫ ﻓﺴﺦ‬..... ................. 59     ..... ‫ ذﺧﲑﻩ‬zahire  ‫ ادﺧﺎر‬iddihâr “ilerisi için biriktirme” vs... ‫ ﻃﺮد‬tard “kovma”  ‫ اﻃﺮاد‬ıttırâd “düzenli olarak olma” vs.  Kelimenin aslî ilk harfi ‫ د‬veya ‫ ذ‬ise vezindeki ekleme te harfi dal'a dönüşür ve böylece oluşan iki dal harfi tek olarak yazılır (idgam olur): ‫ دﻋﻮى‬da'vâ  ‫ ادﻋﺎ‬iddi'â “iddia etme”......... kalb ‫ﻗﻠﺐ‬ .................... kayd ‫ ﻗﻴﺪ‬.............. Kelimenin aslî ilk harfi ‫ ط‬ise vezindeki ekleme te harfi tı'ya dönüşür ve iki tı birleşir (idgam olur): ‫ ﻃﻠﻮع‬tulû' “doğma”  ‫ اﻃﻼع‬ıttılâ' “kişinin içine doğma”...................... zabt ‫ ﺿﺒﻂ‬... hasr ‫ﺣﺼﺮ‬...........

B) İnfi'âl bâbında olan aşağıdaki masdarların ism-i fâ'illerini bulup anlamlarını
öğreniniz:
incimâd

‫ ﻣﻨﺠﻤﺪ اﳒﻤﺎد‬müncemid

indimâc

‫ اﻧﺪﻣﺎج‬..............................................

inhidâm ‫اﻧﻬﺪام‬ ..............................................
inhirâf

‫ اﳓﺮاف‬..............................................

inkıtâ'

‫ اﻧﻘﻄﺎع‬.............................................

inkisâr

‫ اﻧﻜﺴﺎر‬..............................................

C) Aşağıdaki kelimeleri ifti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬bâbına naklediniz ve bulduğunuz
kelimelerin anlamlarını öğreniniz:
bed’

‫ﺑﺪء‬

‫ اﺑﺘﺪاء‬ibtidâ’

cem'

‫ﲨﻊ‬

.........................................

cesâret ‫ ﺟﺴﺎرت‬.........................................
husûs ‫ ﺧﺼﻮص‬.........................................
nakl

‫ﻧﻘﻞ‬

.........................................

neşr

‫ﻧﺸﺮ‬

.........................................

rabt

‫رﺑﻂ‬

.........................................

D) Aşağıdaki ifti'âl bâbından kelimelerin ism-i fâ'il veya ism-i mef'ûllerini
bulup anlamlarını öğreniniz.
İhtikâr

‫ ﳏﺘﮑﺮ اﺣﺘﻜﺎر‬muhtekir

ihtilâf

‫ اﺧﺘﻼف‬........................................

intisâb

‫ اﻧﺘﺴﺎب‬.........................................

irtifâ'

‫ ارﺗﻔﺎع‬.........................................

ihtimâl

‫ اﺣﺘﻤﺎل‬.........................................

ihtişam

‫ اﺣﺘﺸﺎم‬.........................................

iktibâs

‫ اﻗﺘﺒﺎس‬.........................................

intizâm

‫ اﻧﺘﻈﺎم‬.........................................

iştirâk

‫ اﺷﱰاك‬.........................................

ihtisâr

‫ اﺧﺘﺼﺎر‬......................................... 
60
 

 

İstif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬Bâbı
Bu bâbda elifler “‫”ا‬, sin “‫ ”س‬ve te “‫ ”ت‬harfleri eklemedir. Bu bâbda türetilen
masdarların anlamı genellikle geçişlidir, yani nesne alır:

‫ ﻣﻠﻚ‬mülk  ‫“ اﺳﺘﻤﻼك‬mülk edinme, mülk olarak alma”
‫ ﻗﺒﻞ‬kabl “ön, önce”  ‫ اﺳﺘﻘﺒﺎل‬istikbâl “gelecek; birini yola çıkıp karşılama”
‫ ﺧﺮوج‬hurûc “çıkma”  ‫ اﺳﺘﺨﺮاج‬istihrâc “çıkarma, meydana çıkarma” vs.
Bu bâbda geçişsiz örnekler de vardır:

‫ ﺣﻖ‬hakk  ‫ اﺳﺘﺤﻘﺎق‬istihkak “hak etme, hak edilen şey”
‫ ﻓﺎﺋﺪﻩ‬faide  ‫ اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬istifâde “faydalanma”
Bu bâbdaki masdarların ürettiği şu iki anlama dikkat edilmelidir:
a) Bu bâbdaki kimi masdarlar “bir şey isteme, dileme” anlamını üretirler:

‫ اﺳﺘﻐﻔﺎر‬istiğfâr “mağfiret isteme”; ‫ اﺳﺘﻴﺬان‬istîzân “izin isteme”, ‫اﺳﺘﻤﺪاد‬
istimdâd “yardım isteme”,

‫ اﺳﱰﺣﺎم‬istirhâm “merhamet isteme, yalvarma”,

‫ اﺳﺘﻘﺮاض‬istikrâz “borç isteme, borçlanma” vs.
b) Bu bâbdaki kimi masdarlar “sayma, addetme” anlamını üretirler:

‫ اﺳﺘﺨﻔﺎف‬istihfâf “hafif sayma, küçümseme”, ‫ اﺳﺘﺤﻼل‬istihlâl “helâl sayma”,
‫ اﺳﺘﻜﺮاﻩ‬istikrâh “iğrenç görme” vs.
İstif'âl Bâbının İsm-i Fâ'ili
İstif'âl bâbının ism-i fâili müstef'il ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezninde gelir:

‫ اﺳﺘﺤﺼﺎل‬istihsâl “üretme”  ‫ ﻣﺴﺘﺤﺼﻞ‬müstahsil “üreten, üretici”
‫ اﺳﺘﻨﺴﺎخ‬istinsâh “bir eserin kopyasını yazma”  ‫ ﻣﺴﺘﻨﺴﺦ‬müstensih
“istinsah eden”

‫ اﺳﺘﺨﺪام‬istihdâm “bir işte çalıştırma”  ‫ ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdim “işveren”
İstif'âl Bâbının İsm-i Mef'ûlü
İstif'âl bâbının ism-i mef'ûlü müstef'al ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezninde gelir:

‫ اﺳﺘﺨﺪام‬istihdâm  ‫ ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdem “hizmette kullanılan”
‫ اﺳﺘﻬﺠﺎن‬istihcân “çirkin görme”  ‫ ﻣﺴﺘﻬﺠﻦ‬müstehcen “çirkin görülen” vs.

61
 
 

Mezîdünfih masdarların birçok bâbının ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerinin aynı
şekilde yazıldığını görmektesiniz. İkisi arasındaki fark, ism-i fâ'illerde sülâsî
mücerred kökün aslî ikinci harfine denk gelen ayın harfinin esreli; ism-i
mef'ûllerde ise üstünlü okunmasıdır. Kelimeyi doğru okumak için en iyi yol
her zaman bir sözlüğe bakmaktır.
A) Aşağıdaki kelimelerden istif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬bâbında kelimeler türetip anlamlarını
öğreniniz.
'acele

‫ﻋﺠﻠﻪ‬

‫ اﺳﺘﻌﺠﺎل‬isti'câl

delâlet

‫ دﻻﻟﺖ‬.................................................

fehm

‫ﻓﻬﻢ‬

.................................................

haber

‫ﺧﱪ‬

.................................................

gufrân

‫ ﻏﻔﺮان‬.................................................

lüzûm

‫ﻟﺰوم‬

nüsha

‫ ﻧﺴﺨﻪ‬.................................................

rahm

‫رﺣﻢ‬

.................................................

.................................................

B) Aşağıdaki kelimeleri ism-i mef'ûl hâline çevirip bu kelimelerin anlamlarını
öğreniniz
isti'mâl

‫اﺳﺘﻌﻤﺎل‬

‫ ﻣﺴﺘﻌﻤﻞ‬müsta'mel

istihdâm

‫اﺳﺘﺨﺪام‬

.........................................

istihkâm

‫ اﺳﺘﺤﻜﺎم‬.........................................

istihzâr

‫ اﺳﺘﺤﻀﺎر‬.........................................

istifhâm

‫اﺳﺘﻔﻬﺎم‬

.........................................

62
 
 

‫ﻧﺎﻣﻖ ﮐﻤﺎل‬ 1) Metinde geçen bilmediğiniz kelimeleri Kāmus-ı Türkî'den öğreniniz. 2) Metindeki geçen. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz. yapısını öğrendiğimiz masdarlara ait kelimeleri tespit edip vezinlerini bulunuz.‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 3. 63     .

if’ilâl bâbı geçişsiz. müfâ’alet bâbı işteş. ettirgenlik. Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz mezîdünfih masdar kalıbı şunlardır: if'âl. fiil köklerinden belli kalıplara göre türetilmiş masdarlardır. ism-i mef'ûllerini aşağıdaki tabloda gösterebiliriz: Bâblarj İsm-i mef'ûl if'âl ‫اﻓﻌﺎل‬ müf'il müf'al tef'îl ‫ﺗﻔﻌﻴﻞ‬ müfa''il müfa''al tefa''ül ‫ﺗﻔﻌﻞ‬ mütefa''il mütefa''al Bu Babların Hangi Anlamlarda Masdar Türettiğini Açıklamak. tefâ'ul. dönüşlü. tef’îl bâbı geçişli. ifti'âl. bazen geçişli. istif'âl Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz mezîdünfih masdar kalıbını ve bunların ism-i fa'illerini. Mezîdünfih Masdarlarının İsm-i Fâ'il ve İsm-i Mef'ûlllerini Tanımak. infi'âl. geçişli. Bunların mücerred masdarlardan farklı olarak bu kalıpları göre taşıdıkları dilbilgiel anlamlar vardır. Mezîdünfih masdarlar. geçişsiz. tefa''ul. müfâ'alet. geçişsiz. dilbilgisel görev anlamlarıdır.Özet Mezîdünfih Masdarların Bablarını Tanımak. geçişsiz. geçişsizlik. if’ilâl bâbı dönüşlü. tefâ'ül ‫ﺗﻔﺎﻋﻞ‬ mütefâ'il mütefâ'al müfâ'alet ‫ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬ müfâ'il müfâ'al Mezîdünfih masdarlardan if’âl bâbı geçişli. işteşlik vs. istif’âl bâbı geçişli çatılarda masdarlar türetir. bazen geçişli. if'ilâl. edilgen. geçişsiz. infi'âl ‫اﻧﻔﻌﺎل‬ münfa'il ifti'âl ‫اﻓﺘﻌﺎل‬ müfta'il if'ilâl ‫اﻓﻌﻼل‬ müf'all istif'âl ‫اﺳﺘﻔﻌﺎل‬ müstef'il 64     İsm-i fâ’il müfta'al müstef'al . geçişsiz. tef'îl. Bu anlamlar geçişlilik. ifti’âl bâbı dönüşlü. tefa’’ül bâbı genellikle dönüşlü. tefâ’ül bâbı çoğunlukla işteş.

‫ = ﺗﻔﻌﻴﻞ‬geçişli c. muharebe. tebrîk = mübârik = mübârek d. mütehammil = mütefa’’il e. Kelimelerde şekil değişikliği olmadan farklı anlamlarda yeni kelimeler türetirler. tahammül = mütehammil = mütehammel a. Mücerred masdarları Türkçe –ma/-me ekli fiillerle karşılayabildiğimiz halde. şikâyet. mu’allim = mufa’’il b. 6. tekebbür. Kıyasî masdarların diğer masdar türlerine göre. ‫ = اﻓﻌﺎل‬geçişli b. Aşağıdakilerin hangisinde masdar.Kendimizi Sınayalım 1. Kıyasî masdarlar da diğer masdar türleri gibi. muhârib = mufâ’il d. ‫ = دﻻﻟﺖ‬delâlet = fe’âlet c. teşekkür. Kıyasî (mezîdünfîh) masdarların mücerred masdarlardan temel farkı. istikbâl = müstakbil = müstakbel e. mücâdele. tekâmül 8. ihmirâr d. -mak/-mek ekli fiillerle karşılanırlar. d. temsîl. mimli masdarlarla daha çok benzer yönleri vardır. dönüşlü veya işteş çatılarda yeni kelimeler türetirler. ‫ = ﻣﺴﺘﻌﻤﻞ‬müsta’mel = müfte’al d. d. Osmanlı Türkçesinde mücerred masdarlara göre daha sık kullanılırlar. tekmîl. istimlâk. İkrâm = mükrim = mükrem b. Kıyasî masdarlar. ikmâl e. e. isvidâd. ism-i mef’ûl sıralanışı yanlıştır? a. c. terbiye b. e. Kıyasî masdarların Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan dokuz çeşidi vardır. kıyasî masdarların anlamlarını ancak sözlük yardımıyla bilebiliriz. tefa’’ul = mütefa’’il = mütefa’’al d. iftihâr. ‫ = ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬işteş e. istif’âl = müstef’il = müstef’al 7. Kıyasî masdarlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. imkân. 4. ‫ = ﺗﻔﻌﻞ‬işteş 5. icbâr. tef’îl = müfa’’il = müfa’’al c. Mücerred masdarların anlamlarını kestirebilmek mümkün olduğu halde. teskîn. ism-i fâ’il. Kıyasî masdarların ism-i fâ'il ve ism-i mef’ûl kalıpları her masdarın kendine mahsustur ve bir ünlü farkıyla birbirinden ayrılırlar. c. Türkçede genel olarak -ma/-me. mükâleme. ‫ = ﺛﻘﻠﺖ‬siklet = fi’let 65     . ‫ = ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdem = müstef’al e. b. Aşağıdakilerin hangisinde masdarın çatı anlamı ile denklik yoktur? 2. izdivâc. Aşağıdakilerin hangisinde kıyasî masdarlardan olmayan kelime vardır? a. kıyasî masdarları –mak/mak ekli fiillerle karşılayabiliriz. ‫ = اﺳﺘﻔﻬﺎم‬istifhâm = istif’âl b. aşağıdakilerden hangisidir? a. ‫ = ﺗﻔﺎﻋﻞ‬dönüşlü d. if’âl = müf’il = müf’al b. ism-i fâ’il ve ism-i mef’ûl denkliği yanlıştır? a. inkisâr. idhâl c. ta’zîm. istikbâl. Aşağıdakilerin hangisinde kelimelerin masdar. temsîl = mümessil = mümessel c. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde vezin yanlıştır? a. tahmîn. Üç harfli fiil köküne belli zâid harfler eklenerek geçişli. teşekkür = tefa’’ul 3. istimlâk = ifti’âl c. telezzüz. b. infi’âl = münfa’il = münfa’al e. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde okunuş ve vezin denkleştirmesinde yanlışlık vardır? a. kelimelerin çatı anlamlarında değişmelere yol açarlar.

‫ = اﻓﺘﺨﺎر‬ifti'âl = iftihâr = övünme c. ‫ = اﲪﺮار‬if'ilâl = ihmirâr = kızarma d. ‫ = ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhid ‫ = ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhed c. ‫ = ﻣﺆﺳﺲ‬müessis → ‫ = ﻣﺆﺳﺲ‬müesses d. ‫ = ﻣﻜﺘﺴﺐ‬müfte'al = mükteseb = kazanılmış e.Aşağıdakilerin hangisinde okunuş. ‫ = اﺳﺘﻤﻼك‬istif’âl = mülk edinme. Aşağıdakilerin hangisinde ism-i fâ’il ve ism-i mef’ûl denkleştirmesinde yanlışlık vardır? a. kalıp ve anlam denkleştirmesinde yanlışlık vardır? a. mülk olarak alma b. ‫ = ﺗﺒﻠﻎ‬tef'îl = teblîğ = eriştirilen haberi alma 66     .9. ‫ = ﻣﺴﺘﺤﺼﻞ‬müstahsil → ‫ = ﻣﺴﺘﺤﺼﻞ‬müstahsel b. ‫ = ﻣﺮﺗﺐ‬mürettib → ‫ = ﻣﺮﺗﺐ‬mertebe e. ‫ = ﻣﻌﻠﻢ‬mu’allim → ‫ = ﻣﻌﻠﻢ‬mu’allem 10.

“İnfi’âl Bâbının İsm-i Fâili” ve “İnfi’âl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden okuyunuz. “Tef’îl Bâbının İsm-i Fâili” ve “Tef’îl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden okuyunuz. sözün fasîh olmak şartıyla muktezâ-yı hâle mutâbık olmasıdır. Belâgat ile yalnız kelâm ve mütekellim muttasıf olur. ya'nî telaffuz olunur iken ma'nâsı zihne mütebâdir olmaktır. 10.3 Kasîde Vücûdun kim hamîr-i mâyesi hâk-i vatandandır Ne gam râh-ı vatanda çâk olursa cevr ü mihnetten Mu'îni zâlimin dünyâda erbâb-ı denâ’ettir Köpektir zevk alan sayyâd-ı bî-insâfa hidmetten Heman bir feyz-i bâkî terk ider bir zevk-i fânîye Hayâtın kadrini âlî bilenler hüsn-i şöhretten Nedendir halkta bu tûl-i hayâta bunca rağbetler Nedir insâna bilmem menfa'at hıfz-ı emânetten Cihânda kendini her fertten alçak görür ol kim Utanmaz kendi nefsinden de 'âr eyler melâmetten Felekten intikām almak demektir ehl-i idrâke Edip tezyîd-i gayret müstefîd olmak nedâmetten Nâmık Kemâl Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 8. d Cevabınız doğru değilse. Çünki ehl-i lisân olan üdebâ lisânı ince elekten geçirip o misilli elfâzı taharrî ve intihâb ederler ve lisâna sakîl ve kulağa kerîh gelen ve ma'nâsını anlamak için lügat kitabına ve fikr ile zihnin it'âbına muhtâc olan elfâzın isti'mâlinden ictinâb ederler. giryelerinden – bulutta kavsıkuzah gibi – ibtisâm 'alâmetleri görünür. derler. ya kürreden teneffüse kâfî hava bulunamayacak derecede ayrılıp da aşağı süzülen şahinlerin sadâsı kadar acı feryâtlara başlar. Bunun alâmeti dahı elfâzın kavâ'id-i lisâna muvâfık ve elsine-i üdebâda kesîrü'l-isti'mâl olmasıdır. “Tef’îl Bâbının İsm-i Fâili” ve “Tef’îl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısımları yeniden okuyunuz. e Cevabınız doğru değilse. 4. Bu kadar tâkat gelmez ikdâm ile tâb ü tüvânı kesilince ya kafesde siyâh perdeler içinde mahpus olmuş bülbüllerin nağmesi kadar hazîn. yirmi sekiz kelimeyi birbirine kāfiye yapmağa muktedir olanlar değil… Nâmık Kemâl Yere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr u kıymetten Okuma Çalışması .Okuma Çalışması . Yalnız on beş heceyi efâ'îl ve tefâ'île tevfîk etmeğe. şâ'ir ise o mizâcda. a Cevabınız doğru değilse. b Cevabınız doğru değilse. İşte şi'ir o türlü feryâtlar. “İnfi’âl Bâbı”. 6. “Mezîdünfih Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmı yeniden okuyunuz. 9. b Cevabınız doğru değilse. Kendi vücûdunu lâyıkıyla idâreye muktedir değil iken kürre-i zemîni zayıf kollarıyla sürükleye sürükleye başka bir nokta-i feyze. “Tef’îl Bâbı”.1 Hakîr olduysa millet şânına noksân gelir sanma Şâ'ir Nedir? Tabî'atın en sevdâlı zamanlarındaki hazîn hazîn tebessümlerinden yaratılmış bir mahlûk!. “İstif’âl Bâbı” kısmını yeniden okuyunuz. e Cevabınız doğru değilse. 5. 2. başka bir merkez-i kemâle götürmeye çalışır.. o fıtratta yaratılan bîçârelerdir.2 Belâgat-ı Osmâniyye'den Fesâhat. elfâzın telaffuz ve istimâ'ı tatlı ve ma'nâsı zâhir. Belâgat. “İstif’âl Bâbının İsm-i Mef’ûlü” kısmını yeniden okuyunuz. c Cevabınız doğru değilse. a Cevabınız doğru değilse.. Handelerinden – gülde şebnem gibi – girye eserleri. d Cevabınız doğru değilse. “Tefa’’ul Bâbı” ve “Tef’îl Bâbı” kısımları yeniden okuyunuz. “Mezîdünfih Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. “Tefa’’ül Bâbı” kısmını yeniden okuyunuz. c Cevabınız doğru değilse. Ve kelâmın ahseni odur ki 'avâm onun ma'nâsını anlar ve havâs dahi fazl u meziyetini takdîr eyler. “Mezîdünfih Masdarlar Kıyasî Masdarlar” kısmını yeniden okuyunuz. Tabî'ata her mahlûktan ziyâde esîr iken tabî'atın fevkine çıkmak ister. Ahmet Cevdet Paşa Okuma Çalışması . Fesâhat ile kelime ve kelâm ve mütekellim muttasıf olur. 3. Görüp hükkâm-ı 'asrı münharif sıdk u selâmetten Çekildik 'izzet ü ikbâl ile bâb-ı hükûmetten Usanmaz kendini insan bilenler halka hidmetten Mürüvvetmend olan mazlûma el çekmez i'ânetten 67     . 7.

tevehhüm – ‫ﻣﺘﻮﻫﻢ‬ mütevehhem. inkâr – ‫ ﻣﻨﮑﺮ‬münker. huzûr – ‫اﺣﻀﺎر‬ ihzâr. b. ihtişâm – ‫ ﳏﺘﺸﻢ‬muhteşem. inkıtâ' – temsîl – ‫ ﳑﺜﻞ‬mümessil. tafsîl – ‫ ﻣﻔﺼﻞ‬mufassal. icrâm – ‫ ﳎﺮم‬mücrim. ‫ ﻣﻌﺎرﻓﻪ‬mu'ârefe. irtifâ' – ‫ ﻣﺮﺗﻔﻊ‬mürtefi'. teklîf – ‫ ﻣﮑﻠﻒ‬mükellef. intisâb – ‫ﻣﻨﺘﺴﺐ‬ müntesib. haml – ‫ ﲢﻤﻴﻞ‬tahmîl. mübâdele – ‫ ﻣﺒﺎدل‬mübâdil. ihtisâr – ‫ﳐﺘﺼﺮ‬ muhtasar. istihkâm - tesellüm – ‫ ﻣﺘﺴﻠﻢ‬mütesellem. teşebbüs – ‫ ﻣﺘﺸﺒﺚ‬müteşebbes. haml – ‫ ﲢﻤﻞ‬tahammül. münhedim. muhtemel. cesâret – ‫ﲡﺎﺳﺮ‬ Sıra Sizde 1 a. gufrân . tedâfü' – ‫ ﻣﺘﺪاﻓﻊ‬mütedâfi'. Sıra Sizde 2 a. ihrâk – ‫ﳏﺮق‬ 'ahd – tecâsür – ‫ ﻣﺘﺠﺎﺳﺮ‬mütecâsir. tahmîn – ‫ ﳏﻤﻦ‬muhammen. terk . inkisâr . hakāret – Sıra Sizde 5 a. tıbk – ‫ ﺗﻄﺒﻴﻖ‬tatbîk. sarf – ‫ ﺗﺼﺮﻳﻒ‬tasrîf. istihdâm – ‫ ﻣﺴﺘﺨﺪم‬müstahdem. müdhiş. muhâlefet – ‫ﳐﺎﻟﻒ‬ muhâlif. cedel – ‫ﳎﺎدﻟﻪ‬ ‫ ﳎﱪ‬mücbir. hükm – muhrik. ilhâm – ‫ ﻣﻠﻬﻢ‬mülhem. icbâr – mücâdele. şükr – ‫ ﺗﺸﮑﺮ‬teşekkür. fesh – ‫ اﻧﻔﺴﺎخ‬infisâh. 'irfân – b. Yararlanılan Kaynak   Develi. delâlet – ‫ اﺳﺘﺪﻻل‬istidlâl. ilzâm – ‫ ﻣﻠﺰم‬mülzem. kerâhet – ‫ اﮐﺮاﻩ‬ikrâh. irsâl – ‫ ﻣﺮﺳﻞ‬mürsel. rücû' – – ‫ ﻣﺘﻄﺎﺑﻖ‬mütetâbık. iktibâs - ‫ ﻣﻘﺘﺒﺲ‬muktebes. b. nakl – ‫ اﻧﺘﻘﺎل‬intikâl. idhâş – ‫ﻣﺪﻫﺶ‬ 'aşk – ‫ ﻣﻌﺎﺷﻘﻪ‬mu'âşaka. müte'allem. ta'rîz – ‫ ﻣﻌﺮض‬mu'arrız. 'aceb – ‫ ﺗﻌﺠﺐ‬ta'accüb. inkâr –‫ﻣﻨﮑﺮ‬ münkir. b. inhidâm – ‫ﻣﻨﻬﺪم‬ tefsîr – ‫ ﻣﻔﺴﺮ‬müfessir. H. ta'zîb – ‫ ﻣﻌﺬب‬mu'azzib. c. istihzâr – ‫ﻣﺴﺘﺤﻀﺮ‬ müstahzar. sefer – ‫ ﻣﺴﺎﻓﺮت‬müsâferet. adem – ‫ اﻋﺪام‬i'dâm. mukāvemet – ‫ ﻣﻘﺎوم‬mukāvim. su'ûd – ‫ اﺻﻌﺎد‬is'âd. ta'tîl – ‫ ﻣﻌﻄﻞ‬mu'attal. haber – ‫ اﺳﺘﺨﺒﺎر‬istihbâr. istifhâm – ‫ ﻣﺴﺘﻔﻬﻢ‬müstefhem.‫ ﻣﻨﮑﺴﺮ‬münkesir. ‫ اﻧﻀﺒﺎط‬inzibât. müşâhede – – ‫ ﻣﻨﺰل‬münzel. ‫ ارﺟﺎع‬ircâ'. def' – ‫ﺗﺪاﻓﻊ‬ ‫ اﺣﻘﺎق‬ihkāk. Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-2. ‫ ﺗﻌﻬﺪ‬ta'ahhüd. intizâm – ‫ ﻣﻨﺘﻈﻢ‬muntazam.Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 4 a. – ‫ ﻣﺘﺴﱰ‬mütesettir. nüsha – ‫ اﺳﺘﻨﺴﺎخ‬istinsâh. inhirâf – ‫ ﻣﻨﺤﺮف‬münharif. tıbk – ‫ ﺗﻄﺎﺑﻖ‬tetâbuk bed' – ‫ اﺑﺪاع‬ibdâ'. fesâd – ‫ اﻓﺴﺎد‬ifsâd. ta'annüd – ‫ ﻣﺘﻌﻨﺪ‬müte'annid. tasadduk –‫ﻣﺘﺼﺪق‬ mutasaddık. kalb ‫ ﲢﻘﲑ‬tahkîr. d. ihtimâl – ‫ﳏﺘﻤﻞ‬ nüzûl – ‫ ﺗﻨﺰل‬tenezzül. ihbâr – ‫ ﳐﱪ‬muhbir. duhûl – ‫ ﺗﺪاﺧﻞ‬tedâhül – ‫ ﻣﺘﺪاﺧﻞ‬mütedâhil. cebr – ‫ اﺟﺒﺎر‬icbâr. mütecerred. ‫ ﻣﻨﻘﻄﻊ‬munkatı'. – ‫ ﺗﺼﺮف‬tasarruf. rahm – ‫ اﺳﱰﺣﺎم‬istirhâm. c. c. cedîd –‫ﲡﺪﻳﺪ‬ – ‫ اﻧﻘﻼب‬inkılâb. iştirâk – ‫ ﻣﺸﱰك‬müşterek. tesettür Sıra Sizde 6 a. bülûğ – ‫ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ‬ mübâlağa. zabt – tecdîd. hüsn – ‫ اﺣﺴﺎن‬ihsân. b. b. sarf tecerrüd ‫ ﳏﺎﮐﻤﻪ‬muhâkeme. lüzûm – ‫ اﺳﺘﻠﺰام‬istilzâm. c. cesâret – ‫ اﺟﺘﺴﺎر‬ictisâr. neşr – ‫ اﻧﺘﺸﺎر‬intişâr. ‫ﻣﺴﺘﺤﮑﻢ‬ müstahkem. ihkâm – ‫ ﳏﮑﻢ‬muhkem. inzāl muhâsamet – ‫ ﳐﺎﺻﻢ‬muhâsım. rabt – ‫ ارﺗﺒﺎط‬irtibât. tarassud – ‫ ﻣﱰﺻﺪ‬mutarassıd. Kesit Yayınları   68     . nafaka – ‫ اﻧﻔﺎق‬infâk. cem' – ‫ اﺟﺘﻤﺎع‬ictimâ'. 'ufûnet – ‫ ﺗﻌﻔﻦ‬ta'affün. hakk – hilâf – ‫ ﲣﺎﻟﻒ‬tehâlüf – ‫ ﻣﺘﺨﺎﻟﻒ‬mütehâlif. kayd – ‫ اﻧﻘﻴﺎد‬inkıyâd. sohbet – ‫ ﻣﺼﺎﺣﺒﺖ‬musâhabe. tekmîl – ‫ ﻣﮑﻤﻞ‬mükemmil. indimâc – ‫ ﻣﻨﺪﻣﺞ‬mündemic. ta'rîf – ‫ ﻣﻌﺮف‬mu'arref.‫ اﺳﺘﻐﻔﺎر‬istiğfâr. bedel – ‫ ﺗﺒﺪﻳﻞ‬tebdîl. ibtâl – ‫ ﻣﺒﻄﻞ‬mübtil. ‫ ﻣﺸﺎﻫﺪ‬müşâhid. felâh – ‫ اﻓﻼح‬iflâh. (2008). temeyyüz – ‫ ﻣﺘﻤﻴﺰ‬mütemeyyiz. husûs – ‫ اﺧﺘﺼﺎص‬ihtisâs.‫ ﻣﺘﺎرﮐﻪ‬mütâreke. imkân – ‫ ﳑﮑﻦ‬mümkin. ihtilâf – ‫ﳐﺘﻠﻒ‬ Sıra Sizde 3 a. ta'allüm – ‫ﻣﺘﻌﻠﻢ‬ – ‫ﻣﺘﺠﺮد‬ muhtelif. ismâr – ‫ ﻣﺜﻤﺮ‬müsmir. İstanbul. fasl – ‫ ﺗﻔﺼﻴﻞ‬tafsîl. zevc – ‫ ﺗﺰوج‬tezevvüc. hasr – ‫ اﳓﺼﺎر‬inhisâr. c.

  69     .

                Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. alet ve küçültme ismi yapan vezinleri listeyebilecek.  Arapçadaki sıfatların tanıyabilecek.   Anahtar Kavramlar  Sıfat-ı müşebbehe  İsm-i tafdil  Mübâlağa-i fâ'il  İsm-i zamân  İsm-i mekân  İsm-i âlet  İsm-i tasgîr  İ'lâl   İçerik Haritası  ARAPÇA SIFATLAR  İSM-İ MEKÂN  İSM-İ ZAMÂN  İSM-İ ÂLET  İSM-İ TASGÎR  İ’LÂL 70     .  Arapçada zaman. mekan.  İ'lâl konusunu tanımlayabilecek ve i'lâle uğrayan vezinleri tanıyabileceksiniz. hangi kelime kategorilerinden oluştuklarını  Arapçada sıfat yapan vezinleri sıralayabilecek.

-kın/-kin (azgın. o dili kullanan insanların uzlaşımları belirler. Arapça Kelimelerde   Değişim: İ’lâl     ARAPÇA SIFATLAR Önceki ünitelerimizde Arapça kelime yapımını öğrenirken ism-i fâ'il. bedendeki kusur ve sakatlıkları bildiren sıfatlar türetir: 71     . ism-i âlet ve ism-i tasgîr olarak isimledirilen diğer kelime kategorileri hakkında bilgiler verilecektir. düşkün) ekleri Arapçadaki sıfat-ı müşebbehe kategorisine denk gelen kelimeler türetir. dil kullanımı. Bu ünitede de Arapçada sıfat teşkil eden öteki kelime çeşitleri ile ism-i mekân. girişken). Bunlar ism-i fâ'illere benzedikleri için bu adı almışlardır. sıfat-ı müşebbehenin belirttiği durum ve niteliğin sürekli. yani bir kurala göre türetilirler. hoş” ‫ ﻛﺮم‬kerem “cömertlik”  ‫ ﻛﺮﱘ‬kerîm “cömert” ‫ ﻛﺜﺮت‬kesret “çokluk”  ‫ ﻛﺜﲑ‬kesîr “çok” ‫ رﲪﺖ‬rahmet “esirgeme”  ‫ رﺣﻴﻢ‬rahîm “esirgeyen”  Ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬: Bu vezinde baştaki elif (‫ )ا‬ekleme bir harftir. Sıfat-ı müşebbeheler ise semâîdir. Sıfat-ı müşebbehe kategorisindeki kelimelerin sık kullanılan vezinleri şunlardır:  Fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬: Bu vezinde ortadaki ye (‫ )ی‬harfi ekleme bir harftir: ‫ ﻟﻄﺎﻓﺖ‬letâfet  ‫ ﻟﻄﻴﻒ‬latîf “güzel. ve 3. Ancak ism-i fâ'illerden başlıca farkı. Bir kelimenin sıfat-ı müşebbehe vezinlerinden hangisinden türetileceğini dilbilgisi kuralları değil. Diğer Kelime     Türleri.Arapça Kelime Yapımı: Sıfat-ı     Müşebbehe . Mübâlağa-i Fâ'il. ism-i mef'ûl. ünitelerde durulmuştu.   Sıfat-ı Müşebbehe Öznedeki değişmeyen bir durum ve niteliği bildiren kelimelere sıfat-ı müşebbehe denir. pişkin. Renkleri. İsm-i fâ'iller kıyâsîdir. Türkçedeki -kan/-ken (çalışkan. ism-i tafdîl. kalıcı olmasıdır. yani kuralsızdır. sıfat-ı müşebbehe. İsm-i Tafdîl. Bunlardan ism-i fâ'il ve ism-i mef'ûllerin yapılışı üzerinde 2. ism-i fâ'illerin belirttiği niteliğin geçici olması. ism-i zamân. mübâlağa-i fâ'il ve ism-i mensûb olarak isimlendirilen kelime çeşitlerinin sıfat olarak değerlendirildiğini görmüştük.

‫ اﲪﺮ‬ahmer “kırmızı” kelimeleri sıfat-ı müşebbehe. ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'l = ‫ ﺻﻌﺐ‬sa'b “güç”. ifade ettikleri niteliğin öznede başkalarına göre daha çok veya en çok olduğunu ifade ederler. ‫ ﻛﺴﻼن‬keslân “tembel”. Bu kategoriyi Türkçede söz dizimi yoluyla büyük  daha büyük ~ en büyük şeklinde yapmaktayız. ‫ ﻛﺒﲑ‬kebîr “büyük”  ‫ اﻛﱪ‬ekber “en büyük” ‫ ﺻﻐﲑ‬sagîr “küçük”  ‫ اﺻﻐﺮ‬asgar “en küçük” ‫ ﻋﻈﻴﻢ‬azîm “büyük. bön”. ‫ﺳﻬﻞ‬ sehl “kolay”. ‫ اﻟﺰم‬elzem “en lüzumlu”.. en olgun” kelimeleri ism-i tafdîl kategorisine aittir.   İsm-i Tafdîl Bu kategorideki sıfatlar. Bunların vezinleri aynı olmakla birlikte anlamlarının ve kategorilerinin tamamen farklı olduğuna dikkat edilmelidir: ‫ اﲪﻖ‬ahmak “aptal. Bunun için en kolay yol sözlükten kelimenin anlamını bulmaktır.‫ ﲪﺮت‬humret “kırmızılık”  ‫ اﲪﺮ‬ahmer “kırmızı” ‫ ﺳﻮاد‬sevâd “karalık”  ‫ اﺳﻮد‬esved “kara” ‫ ﲰﺮت‬sumret “esmerlik”  ‫ اﲰﺮ‬esmer ‫ ﺑﻜﺎﻣﺖ‬bekâmet “dilsizlik”  ‫ اﺑﻜﻢ‬ebkem “dilsiz” ‫ ﻋﻤﻰ‬amâ “körlük”  ‫ اﻋﻤﻰ‬a'mâ “kör” ‫ ﺑﻼﻫﺖ‬belâhet “aptallık”  ‫ اﺑﻠﻪ‬ebleh “aptal”   ‫ ﲪﻖ‬humk “bönlük”  ‫ اﲪﻖ‬ahmak “bön. İki kategoriyi ayırmak için kelimenin sıfat değeri taşıyıp taşımadığını belirlemek gerekir. ‫ ﻓﻌﻞ‬fa'al = ‫ ﺣﺴﻦ‬hasan “güzel” vs. ‫ ﺳﻜﺮان‬sekrân “sarhoş”. ‫ رﻃﺐ‬ratb “yaş” vs. aptal” Sıfat-ı müşebbehe yapan başka vezinler de vardır: ‫ ﻓﻌﻼن‬fa'lân = ‫ ﻋﻄﺸﺎن‬atşân “susamış”. ‫ ﻓﻌﻼن‬fu'lân = ‫ ﻋﺮﻳﺎن‬uryan “çıplak”. ‫ اﻛﻤﻞ‬ekmel “daha olgun. 72     . İsm-i tafdîl kategorisinin bir tek vezni vardır:  Ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬: Bu vezinde de baştaki elif (‫ )ا‬harfi eklemedir. ulu”  ‫ اﻋﻈﻢ‬a'zam “en büyük”   ‫ ﻧﺎدر‬nâdir “seyrek”  ‫ اﻧﺪر‬ender “pek seyrek” İsm-i tafdîl kategorisindeki kelimeler ile sıfat-ı müşebbehenin renk ve sakatlıkları bildiren kelimeleri ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬veznindedir. Bu vezinlerin birçoğu sülâsî mücerred masdarların vezinleriyle aynıdır. Günümüz Türkçesinde bu kategoriyi teşkil eden bir ek yoktur.

................................ ‫ ﺣﻠﻢ‬hilm ‫ﺣﻠﻴﻢ‬ halîm ‫ ﺣﺰن‬hüzn .......... ‫ ﺑﻼﻏﺖ‬belâgat ................................................................................................ ‫ ﺳﻔﺎﻟﺖ‬sefâlet ............................................................................................................... ‫ ﲪﺪ‬hamd .......... ‫ ﻧﻔﻴﺲ‬nefîs ....... ‫ ﺳﻔﻴﻞ‬sefîl ......................................... 73     ........  A) Aşağıdaki kelimelerden sıfat-ı müşebbehe kategorisinde kelimeler yapınız.................................... ‫ اﱂ‬elem .......................................................................................................................................................... ‫ اﻣﺎرت‬emâret ....... ‫ ﺧﺒﺎﺛﺖ‬habâset .............................................................. ‫ راﺟﺢ‬râcih ............. ‫ ﻏﺮﺑﺖ‬gurbet .......................................... B) Aşağıdaki kelimeleri ism-i tafdîl kategorisinden sıfat yapınız ve bulduğunuz kelimelerin anlamlarını öğreniniz............................................... ‫ ﳎﻴﺪ‬mecîd ................ ‫ ﲨﺎل‬cemâl ............ ‫ ﻓﺎﺿﻞ‬fâzıl ‫ اﻓﻀﻞ‬efdal ‫ ﻓﻬﻢ‬fehm ..................... ‫ ادب‬edeb ................ ‫ ﻗﺮب‬kurb .......................................... ‫ ﻋﻈﻤﺖ‬azamet ................

  ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬

1. Okuma Çalışması

Aşağıdaki metni okuyunuz, bilmediğiniz kelimelerin anlamlarını öğreniniz.

Mübâlağa-i Fâ'il
Masdarın ifade ettiği işin çok yapıldığını, abartıyla yapıldığını veya daima
yapıldığını ifade eden kelimelere mübâlağa-i fâ'il denilmektedir. Bunlar fiilde
ifade edilen iş ve hareketin çok veya sıklıkla, mübâlağa ile, devamlı olarak
yapıldığını ifade etmektedirler. Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan vezinleri
aşağıda gösterilmiştir:
 Fa''âl ‫ ﻓﻌﺎل‬: Bu vezinde ortadaki elif (‫ )ا‬harfi ekleme harftir.

‫ ﺳﻴﺎﺣﺖ‬seyâhat  ‫ ﺳﻴﺎح‬seyyâh “çok gezen, gezgin”
‫ ﺧﻠﻖ‬halk “yaratma”  ‫ ﺧﻼق‬hallâk “daima yaratan, Allah”
‫ ﻣﻜﺮ‬mekr “hile”  ‫ ﻣﻜﺎر‬mekkâr “çok hileci”
‫ ﻛﺬب‬kizb “yalan”  ‫ ﻛﺬاب‬kezzâb “çok yalan söyleyen”
‫ رزق‬rızk “rızık”  ‫ رزاق‬rezzâk “devamlı rızık veren, Allah”

 

‫ ﻣﻮج‬mevc “dalga”  ‫ ﻣﻮاج‬mevvâc “çok dalgalı”

Bu vezindeki bazı kelimeler mübâlağa manası taşımayıp meslek isimleri
yaparlar. Türkçeye yerleşmiş olan bu gibi kelimelerden bazılarında çift
(şeddeli) ünsüzler tekleşir:
‫ ﲪﺎل‬hammâl “hamal”, ‫ ﻗﺼﺎب‬kassâb “kasap”, ‫ ﺑﻘﺎل‬bakkal, ‫ دﻻك‬dellâk “tellâk,
keseci”, ‫ ﺑﻮاب‬bevvâb “kapıcı”, ‫ ﻋﻄﺎر‬attâr “aktar”, ‫ ﺻﻴﺎد‬sayyâd “avcı”, ‫ﺣﻼق‬

hallâk “berber”, ‫ ﺟﺮاح‬cerrâh “operatör doktor” vs.

74  
 

 Fa'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬: Bu vezinde ortadaki vav (‫ )و‬harfi ekleme harftir.

‫ ﺟﺴﺎرت‬cesâret  ‫ ﺟﺴﻮر‬cesûr “çok cesaretli”;
‫ ﺻﱪ‬sabr  ‫ ﺻﺒﻮر‬sabûr “çok sabırlı”;
‫ ﺟﻬﺎﻟﺖ‬cehâlet  ‫ ﺟﻬﻮل‬cehûl “çok câhil”;
‫ وﻻدت‬vilâdet “doğum”  ‫ وﻟﻮد‬velûd “doğurgan, üretken”;

 

‫ ﻋﻨﺎد‬inâd  ‫ ﻋﻨﻮد‬anûd “çok inatçı”

İsm-i Mensûb
Bu kategorideki kelimeler aitlik, mensupluk anlamları veren sıfatlardır. Bir
şeye ait, bir şeye dair, bir şey ile ilgili vs. anlamlarındaki kelimeler bu
kategoride olur. Bu kelimeler kıyâsî, yani bir kurala bağlı olarak üretilir.
Bunların yapılışı Türkçedeki ekleme sistemine benzer: Kelimenin sonuna
Arapçada /iyyün/ şeklinde okunan bir ye (‫ )ی‬getirilir. Yani ye harfi şeddeli ve
tenvinlidir. Osmanlı Türkçesinde ise şedde ve tenvinin kaldırılmasıyla bu ek /î/
şeklinde okunur:
Ar. ‫ﻋﻠﻤﻰ‬
‫ ﱞ‬ilmiyyün  Tü. ‫ ﻋﻠﻤﻰ‬ilmî gibi.
Kelimeye getirilen bu eke nispet eki denir. Bu ekle türetilen kelimeleri
Türkçede +lı/+li, +ça/+çe, +sal/+sel gibi eklerle yapılan kelimeler karşılar:

‫ ﻓﻜﺮ‬fikr “fikir”  ‫ ﻓﻜﺮى‬fikrî
‫ دﻳﻦ‬dîn  ‫ دﻳﲎ‬dînî
‫ ﺻﻄﺢ‬sath “satıh, yüzey”  ‫ ﺻﻄﺤﻰ‬sathî “yüzeysel”
‫ ﺑﺸﺮ‬beşer “insanlık”  ‫ ﺑﺸﺮى‬beşerî
‫ ﺗﺮك‬Türk  ‫ ﺗﺮﻛﻰ‬Türkî “Türkçe”
‫ ﻋﺮب‬Arab  ‫ ﻋﺮﰉ‬Arabî “Arapça”
‫ اﺳﺘﺎﻧﺒﻮﱃ‬İstanbulî “İstanbullu”, ‫ ﻋﺸﺎﻗﻰ‬Uşşâkî “Uşaklı”
Bazı Arapça kelimeler, sonlarında bulunan harflerin özelliklerine göre
nisbet eki aldıklarında değişikliklere uğrarlar:
 Kelimenin sonunda zâid (ekleme) harflerden ‫ ت‬veya ٥ /e/ varsa bunlar
atılır ve nispet eki sondaki harfe eklenir:

‫ ادارﻩ‬idâre  ‫ ادارى‬idârî “yönetimle ilgili”
‫ ﲡﺎرت‬ticâret  ‫ ﲡﺎرى‬ticârî “ticaretle ilgili”
‫ ﺳﻨﺖ‬sünnet  ‫ ﺳﲎ‬sünnî
‫ ﻣﻜﻪ‬Mekke  ‫ ﻣﻜﻰ‬Mekkî “Mekkeli”
75  
 

 Sonu hâ’-i resmiyye ile biten kimi yer adlarına nispet eki -vî ‫ وى‬olarak
getirilir ve kelime sonundaki hâ’-i resmiyye yazılmaz:

‫ ادرﻧﻪ‬Edirne  ‫ ادرﻧﻮى‬Edirnevî “Edirneli”
‫ آﻧﻘﺮﻩ‬Ankara  ‫ آﻧﻘﺮوى‬Ankaravî “Ankaralı”
‫ ﺑﺮوﺳﻪ‬Burusa  ‫ ﺑﺮوﺳﻮى‬Burusevî “Bursalı” vs.
 Sonu çift ye harfi ile biten üç harfli kelimelerde ye harflerinden biri
düşer, ikincisi vav harfine dönüşür; bir önceki harfin harekesi de üstün
olur. Bunun sıkça kullanılan iki örneği şunlardır.

‫ ِﻧﱮ‬nebî (nebiyy)  ‫ ﻧﺒﻮى‬nebevî "Peygamberle ilgili"

 

‫ ﻋﻠﻰ‬Ali (Aliyy)  ‫ ﻋﻠﻮى‬Alevî "Hz. Ali'ye mensup, Hz. Ali taraftarı"

A) Aşağıdaki kelimelerden mübâlağa-i fâ'il kalıbından fa''âl ‫ ﻓﻌﺎل‬vezninde
kelimeler yapınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz.

‫ ﻣﺪح‬medh

‫ ﻣﺪاح‬meddâh

‫ ﻣﻮج‬mevc

....................................................

‫ ﺟﱪ‬cebr

....................................................

‫ ﻏﻔﺮان‬gufrân

..................................................

‫ ﺳﱰ‬setr

....................................................

‫ ﺧﻠﻖ‬halk

....................................................

‫ ﺳﲑان‬seyerân

..................................................

‫ ﻣﻴﻞ‬meyl

....................................................

 ‫ ﺟﺮح‬cerh

....................................................

‫ ﺟﻮﻻن‬cevelân
‫ ﻋﻴﺶ‬ayş

‫ ﺳﺤﺮ‬sihr

.................................................

....................................................
....................................................

B) Aşağıdaki kelimelerden mübâlağa-i fâ'il kategorisinden fa'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬vezninde
kelimeler yapınız ve bu kelimelerin anlamlarını öğreniniz.
‫ ﻏﻔﺮان‬gufrân
‫ ﻏﻔﻮر‬gafûr

‫ ﺣﺴﺪ‬hased

....................................................

‫ ﺷﻜﺮ‬şükr

....................................................

‫ ﻏﲑت‬gayret
‫ ﻛﺘﻢ‬ketm

....................................................
....................................................

76  
 

  ‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ 2. olduğu yeri gösterirler.   İSM-İ MEKÂN Bu kategorideki kelimeler. okul” ‫ ﺳﻜﻮن‬sükûn “oturma”  ‫ ﻣﺴﻜﻦ‬mesken “oturma yeri” ‫ ﻋﺒﺎدت‬ibâdet “Allah'a kulluk etme”  ‫ ﻣﻌﺒﺪ‬ma'bed “ibadet yeri” 77     . bilmediğiniz kelimelerin anlamını öğreniniz. Dört vezinle türetilirler:  Mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬: Bu vezindeki baştaki mim (‫ )م‬harfi ekleme harftir. fiildeki iş ve hareketin gerçekleştiği. ‫ ﻛﺘﺎﺑﺖ‬kitâbet “yazma”  ‫ ﻣﻜﺘﺐ‬mekteb “yazı yazma yeri. Okuma Çalışması Aşağıdaki metni okuyunuz.

durak” ‫ ﺳﺠﺪﻩ‬secde  ‫ ﻣﺴﺠﺪ‬mescid “secde etme yeri. ‫ ﻣﺴﲑﻩ‬mesîre “gezinti yeri” vs.  Mef'ilet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬harfi ve sondaki (‫ )ة‬ekleme harftir. ‫ ﺟﻠﻮس‬cülûs “oturma”  ‫ ﳎﻠﺲ‬meclis “oturma yeri” ‫ ﻧﺰول‬nüzûl “inme”  ‫ ﻣ ْﻨﺰل‬menzil “inme yeri. fiilde ifade edilen hareketle ilgili oluş zamanını bildirirler. mescit”  Mef'alet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬harfi ve sondaki (‫ )ة‬ekleme harftir. Muhammed'in doğum günü”       78     . basma”  ‫ ﻣﻄﺒﻌﻪ‬matba'a “basım yeri” ‫ درس‬ders  ‫ ﻣﺪرﺳﻪ‬medrese “ders verme yeri. rütbe”. mezar”  Mef'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬: Bu vezinde de baştaki mim (‫ )م‬harfi ekleme harftir. süprüntü”  ‫ ﻣﺰﺑﻠﻪ‬mezbele “çöplük” vs. Bu vezinde daha az kelime türetilmiştir: ‫ ﻣ ْﻨﺰﻟﺖ‬menzilet “inecek   yer. konak” ‫ وﻗﻒ‬vakf “durma”  ‫ ﻣﻮﻗﻒ‬mevkıf “durma yeri. Mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬ve mef'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬olarak iki vezni vardır. okul” ‫ ذﺑﺢ‬zebh “hayvan kesme”  ‫ ﻣﺬﲝﻪ‬mezbaha “hayvan kesme yeri” Asıl isimlerden (câmid isimlerden) bu vezinde ism-i mekân yapıldığında Türkçede genellikle +lık/+lik ekiyle yapılan kelimeler türetilmiş olur: ‫ ﺷﺠﺮ‬şecer “ağaç”  ‫ ﻣﺸﺠﺮﻩ‬meşcere “ağaçlık” ‫ ﻣﻠﺢ‬milh “tuz”  ‫ ﳑﻠﺤﻪ‬memleha “tuzla” ‫ زﺑﻞ‬zibl “çöp. Her iki vezinde de baştaki mimler (‫ )م‬ekleme harftir: ‫ ﺑﺪء‬bed' “başlama”  ‫ ﻣﺒﺪأ‬mebde' “başlangıç” ‫ وﻻدت‬vilâdet “doğum”  ‫ ﻣﻮﻟﺪ‬mevlid “doğum zamanı – Hz. Sondaki (‫ )ة‬harfi Osmanlı Türkçesinde açık te ‫ ت‬veya ٥ /e/ şeklinde yazılır ve okunur: ‫ ﻃﺒﻊ‬tab' “tabetme.‫ ﻃﺒﺦ‬tabh “yemek pişirme”  ‫ ﻣﻄﺒﺦ‬matbah “yemek pişirme yeri” ‫ رﻗﻮد‬rukūd “uyuma”  ‫ ﻣﺮﻗﺪ‬merkad “uyuma yeri. İSM-İ ZAMAN Bu kategorideki kelimeler.

Bir kelimenin bu kategorilerden hangisine ait olduğunu anlamak ve metindeki anlamına göre doğru okumak için sözlüğe bakmak lâzımdır. makas” ‫ ﻓﺘﺢ‬feth “açma”  ‫ ﻣﻔﺘﺎح‬miftâh “anahtar” ‫ ﺿﺮب‬darb “vurma”  ‫ ﻣﻀﺮاب‬mıdrâb “mızrap” ‫ ﻗﻴﺎس‬kıyâs “kıyaslama”  ‫ ﻣﻘﻴﺎس‬mikyâs “ölçek” ‫ ﻋﻴﺎر‬ayâr  ‫ ﻣﻌﻴﺎر‬mi'yâr “ölçme aleti. matkap” ‫ ﻗﻄﻊ‬kat' “kesme”  ‫ ﻣﻘﻄﻊ‬mikta' “kalem ucu kesme bıçağı”  Mif'âl ‫ ﻣﻔﻌﺎل‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬ve ortadaki elif (‫ )ا‬harfi ekleme harftir: ‫ ﻗﺮض‬karz “kesme”  ‫ ﻣﻘﺮاض‬mikrâz “kesme âleti. ölçek”  Mif'ale ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬ve sondaki te (‫ )ة‬ekleme harflerdir: ‫ ﺷﺮب‬şürb “içme”  ‫ ﻣﺸﺮﺑﻪ‬mişrebe “içme kabı.   İSM-İ TASGÎR İsm-i tasgîr kategorisi isimlerde küçültme kategorisidir. Fu'ayl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezninde ortadaki ye (‫ )ی‬harfi ekleme harftir: ‫ ﻋﺒﺪ‬abd “kul”  ‫ ﻋﺒﻴﺪ‬ubeyd “kulcuğaz. küçümseme. hakaret gibi anlamlar da içerirler. Üç vezni vardır:  Mif'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬: Bu vezinde baştaki mim (‫ )م‬ekleme harftir: ‫ ﻏﻔﺮ‬gafr “örtme”  ‫ ﻣﻐﻔﺮ‬miğfer “başı örten başlık. Bunlar aynı zamanda sevgi. maşrapa”   ‫ ﻛﻨﺲ‬kens “süpürme”  ‫ ﻣﻜﻨﺴﻪ‬miknese “süpürge” İsm-i mekân. tolga” ‫ ﺛﻘﺐ‬sakb “delme”  ‫ ﻣﺜﻘﺐ‬miskab “burgu. kölecik”. İsm-i tasgîr kategorisini oluşturan vezinlerden fu'ayl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezni Osmanlı Türkçesinde daha sık kullanılmıştır.İSM-İ ÂLET Bu kategorideki vezinlerle. 79     . araç ve gereç isimleri türetilir. +cığaz/+ciğez ekleriyle teşkil ederiz. şefkat. fiilden âlet. ism-i zaman ve ism-i âlet kategorilerindeki vezinlerin çoğu aynıdır. Bu kategoriyi Türkçede +cık/+cik.           ‫ ﺣﺴﻦ‬hasen “güzel”  ‫ ﺣﺴﲔ‬hüseyn “Hasancık” vs.

İ'LÂL
Birinci ünitede Arapçada kelimelerin aslî harflerin niteliklerine göre sahîh ve
mu’tell olarak ikiye ayrıldıklarını, ‫ ا و ى‬harflerinin illet harfleri olarak
isimlendirildiğini görmüştük.

Mehmûz: Asli
harflerinden biri
hemzeli olan kelime.
Muzâ'af: Asli
harflerinden ikisi aynı
cins ünsüz harften
oluşan kelime

Aslî harfleri içinde illet harfleri bulunan köklerde kelime türetimi sırasında
bazı değişiklikler meydana gelebilir. İllet harfleri nedeniyle meydana gelen bu
değişikliklere gramerde i’lâl adı verilir. Kelime türetimi sırasında meydana
gelen bu değişiklikler ya illet harflerinin kelimeden çıkarılması (hazf) ya da
illet harflerinin başka bir harfe dönüştürülmesi (kalb) şeklinde meydana gelir.
İçinde illet harfleri bulunmamasına rağmen mehmûz ve muzâ'af kelimelerin
vezinlerinde de bazı değişiklikler yapılabilir ve bunlar da i’lâl olarak değerlendirilir. Bu değişikleri birkaç örnekle şöyle gösterebiliriz:
Vücûd ‫ وﺟﻮد‬kelimesinin aslî harfleri içinde illet harflerinden vav ‫ و‬vardır.
Bu kelimeden if'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬vezniyle türetilen îcâd ‫ اﳚﺎد‬kelimesinde illet harfi vav
ye ‫ ى‬harfine dönüşmüştür.

Hayr ‫ ﺧﲑ‬kelimesinin asli harflerinin biri illet harflerinden ‫ ى‬ye’dir. Bu

kelimeden istif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬vezniyle türetilen istihâre ‫ اﺳﺘﺨﺎرﻩ‬kelimesinde illet
harfi düşürülmüştür.

Hubb ‫( ﺣﺐ‬sevgi) kelimesi muzâ'af bir kelimedir. Bu kelimeden mef'alet

‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezniyle türetilen mahabbet ‫ ﳏﺒﺖ‬kelimesinde vezin değişikliğe uğramıştır.
Şimdi Arapça kelime kategorilerinde görülen bazı i'lâlleri şöyle sırlayabiliriz:

 

Masdarlarda Yapılan İ'lâller

 

Sülâsî Mücerred Masdarlarda Yapılan İ'lâller
fa'l, ‫ ﻓَﻌﻞ‬fi'l ‫ ﻓِﻌﻞ‬ve fu’l ‫ ﻓُﻌﻞ‬vezinleri muzâ'af kelimelerde fa'' ‫ ﻓَ ّﻊ‬, fi'' ‫ ﻓِ ّﻊ‬ve
fu'' ‫ ﻓُ ّﻊ‬şekline dönüşür: medd ‫ﻣ ّﺪ‬, hiss ‫ﺣﺲ‬
ّ ...
ّ , hubb ‫ﺣﺐ‬

fa'âl ‫ﻓَﻌﺎل‬, fi'âl ‫ﻓِﻌﺎل‬, ve fu'âl ‫ ﻓُﻌﺎل‬vezinleri nâkıs kelimelerde fa'â' ‫ﻓَﻌﺎء‬, fi'â'

‫ﻓِﻌﺎء‬, ve fu'â' ‫ ﻓُﻌﺎء‬durumuna gelir ve Osmanlıcada kelime sonundaki hemzeler
genellikle yazılmaz: cezâ ‫ﺟﺰا‬, cilâ ‫ﺟﻼ‬, du'â ‫دﻋﺎ‬...

fi'le(t) ‫ ﻓﻌﻠﺔ‬vezni misâl kelimelerde ilk harf atılarak 'ile(t) ‫ ﻋﻠﺔ‬durumuna

gelir: vasl ‫وﺻﻞ‬, vasf ‫ وﺻﻒ‬gibi misâl kelimeler fi'let veznine girdiklerinde
vavlar atılarak sıla ‫ ﺻﻠﻪ‬ve sıfat ‫ ﺻﻔﺖ‬şeklini alırlar.

 

Kıyâsî Masdarlarda Yapılan İ'lâller
if'âl ‫ اﻓﻌﺎل‬bâbı ilk harfi hemzeli (mehmûz) ve misâl köklerde î'âl ‫اﻳﻌﺎل‬
durumuna gelir: emn ‫ →أﻣﻦ‬îmân ‫اﳝﺎن‬, vuzûh ‫ →وﺿﻮح‬îzâh ‫اﻳﻀﺎح‬...

80  
 

if'âl vezni ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna bir zait te (‫)ة‬

harfi eklenmesiyle ifâle(t) ‫ اﻓﺎﻟﺔ‬durumuna gelir: devr ‫ → دور‬idâre ‫ادارﻩ‬, meyl ‫ﻣﻴﻞ‬
→imâle ‫اﻣﺎﻟﻪ‬, kıyâm ‫→ ﻗﻴﺎم‬ikāmet ‫ اﻗﺎﻣﺖ‬...
if'âl vezni nâkıslarda illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle if'â' ‫اﻓﻌﺎء‬

durumuna gelir ve sondaki hemze Osmanlıcada okunmaz ve genellikle
yazılmaz: cereyân “akma” ‫→ ﺟﺮﻳﺎن‬icrâ “akıtma” ‫اﺟﺮا‬, ulüvv “yüce olma”‫ﻋﻠﻮ‬
→i'lâ “yüceltme” ‫ اﻋﻼ‬...
tef'îl ‫ ﺗﻔﻌﻴﻞ‬bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli köklerde zaid olan ye (‫)ی‬

harfinin atılması ve sonuna zaid bir te (‫ )ة‬eklenmesiyle tef'ile(t) ‫ ﺗﻔﻌﻠﺔ‬veya son
harfi vav (‫ )و‬olan köklerde vavların ye harfine dönüşmesiyle tef'iye(t) ‫ﺗﻔﻌﻴﺔ‬

durumuna gelir: safâ ‫“ ﺻﻔﺎء‬saf oluş” → tasfiye ‫“ ﺗﺼﻔﻴﻪ‬temizleme”; semevv ‫ﲰﻮ‬
“ad koyma” →tesmiye ‫“ ﺗﺴﻤﻴﻪ‬adlandırma”; halâ' ‫“ ﺧﻼء‬boşluk, boş yer”

→tahliye ‫“ ﲣﻠﻴﻪ‬boşaltma”... Bazı sâlim kelimelerden de tef'ile(t) vezniyle
kelimeler yapılmıştır: zikr ‫ → ذﮐﺮ‬tezkire ‫ﺗﺬﮐﺮﻩ‬, fark ‫ → ﻓﺮق‬tefrika ‫ ﺗﻔﺮﻗﻪ‬...
tefa''ul ‫ ﺗﻔﻌﻞ‬bâbı nâkıs ve son harfi hemzeli olan mehmûz kelimelerde illet
harfinin ve hemzenin ye harfine dönüşmesiyle tefa''î ‫ﺗﻔﻌﯽ‬
ّ durumuna gelir: cilâ'

‫“ﺟﻼء‬parlatma” → tecellî ‫“ ﲡﻠﯽ‬görünme, belirme”; adâvet ‫“ ﻋﺪاوت‬düşmanlık”
→ te'addî ‫“ ﺗﻌﺪی‬saldırma, zulmetme”...
tefâ'ül ‫ ﺗﻔﺎﻋﻞ‬bâbı muzâ'af kelimelerde son iki harfinin aynı olması

nedeniyle idgam yapılarak tefâ'' ّ‫ ﺗﻔﺎع‬durumuna gelir: zıdd ‫ → ﺿ ّﺪ‬tezâdd ‫;ﺗﻀﺎ ّد‬

mess ‫ﻣﺲ‬
ّ “dokunma”...
ّ “değme yapışma” → temâss ‫ﲤﺎس‬

tefâ'ül bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle tefâ'î

‫ ﺗﻔﺎﻋﯽ‬durumuna gelir: ulüvv ‫ﻋﻠﻮ‬
ّ “yücelik → te'âlî ‫“ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬yükselme”; devâ ‫→ دوا‬

tedâvî ‫ﺗﺪاوی‬...

müfâ'ale(t) ‫ ﻣﻔﺎﻋﻠﺔ‬bâbı nâkıs ve lefif kelimelerde illetli son harfin elife

dönüşmesiyle müfâ'ât ‫ ﻣﻔﺎﻋﺎت‬şekline girer: cezâ

‫ﺟﺰاء‬mücâzât “karşılık

vermek, ceza vermek”; necât ‫“ ﳒﺎت‬kurtuluş” → münâcât ‫“ ﻣﻨﺎﺟﺎت‬Allah’tan
kurtuluş isteme”...
infi'âl ‫ اﻧﻔﻌﺎل‬bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine
dönüşmesiyle infiyâl ‫ اﻧﻔﻴﺎل‬durumuna gelir: sevk ‫ → ﺳﻮق‬insiyâk “sürülüp

gitme”; kavd ‫“ ﻗﻮد‬önden çekme” → inkıyâd ‫“ اﻧﻘﻴﺎد‬boyun eğerek tabi olma”...

81  
 

ifti'âl ‫ اﻓﺘﻌﺎل‬bâbı misâl kelimelerde illet harfinin te (‫ )ت‬harfine dönüşmesi

ve te harflerinin idgamıyla itti'âl ‫ اﺗّﻌﺎل‬şekline girer: vahdet ‫“ وﺣﺪت‬birlik” →
ittihâd ‫“ اﲢﺎد‬birleşme”; vefk ‫“ وﻓﻖ‬uygun görme” → ittifâk ‫“ اﺗﻔﺎق‬uyuşma”...

ifti'âl bâbı ecvef kelimelerde ortadaki illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle
iftiyâl ‫ اﻓﺘﻴﺎل‬durumuna gelir: şevk ‫ → ﺷﻮق‬iştiyâk ‫“ اﺷﺘﻴﺎق‬arzulama”; âdet ‫ﻋﺎدت‬
→ i'tiyâd ‫“ اﻋﺘﻴﺎد‬âdet edinme”...

ifti'âl bâbı nâkıs kelimelerde illet harfinin hemze harfine dönüşmesiyle
ifti'â' ‫ اﻓﺘﻌﺎء‬durumuna gelir ve Osmanlıcada kelime sonundaki hemzeler

okunmaz ve genellikle yazılmaz: nihâyet ‫ → ﻧﻬﺎﻳﺖ‬intihâ ‫“ اﻧﺘﻬﺎ‬sona erme”;
ulüvv ‫ → ﻋﻠﻮ‬i'tilâ ‫“ اﻋﺘﻼ‬yükseğe çıkmak, yükselmek”...

istif'âl ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎل‬bâbı misâllerde ve ilk harfi hemze olan mehmûzlarda ilk
harflerin ye harfine dönüşmesiyle istî'âl ‫ اﺳﺘﻴﻌﺎل‬durumuna gelir: izn ‫→ أذن‬
istîzân ‫“ اﺳﺘﻴﺬان‬izin isteme”; vuzûh ‫ → وﺿﻮح‬istîzâh ‫“ اﺳﺘﻴﻀﺎح‬izahat isteme”...

istif'âl bâbı ecveflerde illet harfinin atılması ve veznin sonuna zaid bir te
harfinin getirilmesiyle istifâle(t) ‫ اﺳﺘﻔﺎﻟﺔ‬durumuna gelir: kıyâm ‫→ ﻗﻴﺎم‬

istikāmet ‫ ;اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ‬şûrâ ‫ → ﺷﻮری‬istişâre ‫اﺳﺘﺸﺎرﻩ‬...

istif'âl bâbı nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harflerin
hemzeye dönüşmesiyle istif'â' ‫ اﺳﺘﻔﻌﺎء‬durumuna gelir ve Osmanlıcada sondaki
hemzeler söylenmez ve genellikle yazılmaz: afv ‫ → ﻋﻔﻮ‬isti'fâ ‫ ;اﺳﺘﻌﻔﺎ‬du'â ‫→ دﻋﺎ‬
istid'â ‫“ اﺳﺘﺪﻋﺎ‬yalvararak dileme, dilekçe”...

 

İsm-i Fâ'il Vezinlerinde Yapılan İ'lâller
fâ'il ‫ ﻓﺎﻋﻞ‬vezni ilk harfi hemzeli kelimelerde â'il ‫ آﻋﻞ‬durumuna gelir: emr ‫أﻣﺮ‬
→ âmir ‫ ;آﻣﺮ‬ekl ‫“ أﮐﻞ‬yemek yemek” → âkil ‫“ آﮐﻞ‬yemek yiyen”...
fâ'il vezni ecvef kelimlerde illet harfinin hemzeye dönüşmesiyle fâ’il ‫ﻓﺎﺋﻞ‬
durumuna gelir: devr ‫ → دور‬dâ’ir ‫ ;داﺋﺮ‬meyl ‫ → ﻣﻴﻞ‬mâ’il ‫ﻣﺎﺋﻞ‬...
fâ'il vezni nâkıs kelimelerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle fâ'î ‫ﻓﺎﻋﯽ‬
şekline girer: rızâ ‫ رﺿﺎ‬râzî ‫ ;راﺿﯽ‬himâye ‫ → ﲪﺎﻳﻪ‬hâmî ‫ﺣﺎﻣﯽ‬...
fâ'il vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfinin aynı olması sebebiyle fâ''

‫ع‬
ّ “yol gösteren”; firâr ‫→ ﻓﺮار‬
ّ ‫ ﻓﺎ‬durumuna dönüşür: delâlet ‫ → دﻻﻟﺖ‬dâll ‫دال‬
fârr ‫ﻓﺎر‬
ّ “firar eden, kaçan”...
müf'il ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni misâl ve ilk harfi hemzeli kelimelerde mû'il ‫ﻣﻮﻋﻞ‬
durumuna gelir: îcâd ‫ → اﳚﺎد‬mûcid ‫“ ﻣﻮﺟﺪ‬icat eden”; îrâs ‫“ اﻳﺮاث‬miras bırakma”

→ mûris ‫“ ﻣﻮرث‬miras bırakan”...

82  
 

müf'il vezni muzâ'aflarda son iki harfin idgamıyla müfi'' ‫ﻣﻔﻊ‬
ّ şeklini alır:

ızrâr ‫ → اﺿﺮار‬muzırr ‫ﻣﻀﺮ‬
ّ “zarar veren”; ısrâr ‫ → اﺻﺮار‬musırr ‫ﻣﺼﺮ‬
ّ “ısrar eden”...

müf'il vezni ecveflerde illet harfinin ye harfine dönüşmesiyle müfîl ‫ﻣﻔﻴﻞ‬

durumuna gelir: idâre ‫ → ادارﻩ‬müdîr ‫ ;ﻣﺪﻳﺮ‬ifâde ‫“ اﻓﺎدﻩ‬faydalı olma” → müfîd

‫“ ﻣﻔﻴﺪ‬faydalı”...
müf'il vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye
harfine dönüşmesiyle müf'î ‫ ﻣﻔﻌﯽ‬biçimine döner: ihyâ ‫ → اﺣﻴﺎ‬muhyî ‫ﳏﻴﯽ‬
“dirilten”; i'tâ ‫ → اﻋﻄﺎ‬mu'tî ‫“ ﻣﻌﻄﯽ‬veren”...
müfa''il ‫ﻣﻔﻌﻞ‬
ّ vezni nâkıs ve son harfi hemzeli kelimelerde son harfin ye

harfine dönüşmesiyle müfa''î ‫ﻣﻔﻌﯽ‬
ّ durumuna gelir: terbiye ‫ → ﺗﺮﺑﻴﻪ‬mürebbî ‫ﻣﺮﺑﯽ‬
“eğitmen”; tecziye ‫“ ﲡﺰﻳﻪ‬cezalandırma” → mücezzî ‫“ ﳎﺰی‬cezalandıran”...

mütefa''il ‫ﻣﺘﻔﻌﻞ‬
ّ vezni nâkıs, lefif ve son harfi hemzeli olan mehmûz

kelimelerde mütefa''î ‫ﻣﺘﻔﻌﯽ‬
ّ şekline girer: tecellî ‫ → ﲡﻠﯽ‬mütecellî ‫“ ﻣﺘﺠﻠﯽ‬tecelli

eden, görünen”; tesellî ‫ → ﺗﺴﻠﯽ‬mütesellî ‫“ ﻣﺘﺴﻠﯽ‬teselli eden”...

mütefâ'il ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﻞ‬vezni muzâ'aflarda son iki harfin idgamıyla mütefâ'' ّ‫ﻣﺘﻔﺎع‬

şekline girer: tezâdd ‫ → ﺗﻀﺎ ّد‬mütezâdd ‫“ ﻣﺘﻀﺎ ّد‬birbirine zıt olan”; temâss ‫ﲤﺎس‬
ّ →
mütemâss ‫ﻣﺘﻤﺎس‬
“temas eden”...
ّ

mütefâ'il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde mütefâ'î ‫ ﻣﺘﻔﺎﻋﯽ‬durumuna gelir:
tedâvî ‫ → ﺗﺪاوی‬mütedâvî ‫ﻣﺘﺪاوی‬...
müfâ'il ‫ ﻣﻔﺎﻋﻞ‬vezni nâkıs kelimelerde müfâ'î ‫ ﻣﻔﺎﻋﯽ‬durumuna gelir:
müsâvât ‫ → ﻣﺴﺎوات‬müsâvî ‫“ ﻣﺴﺎوی‬eşit olan, denk”...
münfa'il ‫ ﻣﻨﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde aynı harflerin idgamıyla münfa''

‫ﻣﻨﻔﻊ‬
ّ “ayrılan,
ّ durumuna gelir: infikâk ‫“ اﻧﻔﮑﺎك‬ayrılma, çıkma” → münfekk ‫ﻣﻨﻔﻚ‬
çıkan”...

münfa'il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle münfâl

‫ ﻣﻨﻔﺎل‬şeklini alır: inkıyâd ‫“ اﻧﻘﻴﺎد‬boyun eğme” → münkād ‫“ ﻣﻨﻘﺎد‬boyun eğen”...
münfa'il vezni nâkıs ve lefif kelimelerde münfa'î ‫ ﻣﻨﻔﻌﯽ‬şeklinde gelir:
inzivâ ‫ → اﻧﺰوا‬münzevî ‫“ ﻣﻨﺰوی‬bir köşeye çekilen”...
müfte'il ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfin idgamıyla müfta''

‫ﻣﻔﺘﻊ‬
ّ şekline dönüşür: iştikāk ‫“ اﺷﺘﻘﺎق‬kelime türeme” → müştakk ‫“ ﻣﺸﺘ ّﻖ‬türemiş,
bir kelimenin türevi”; irtidâd ‫“ ارﺗﺪاد‬dinden dönme” → mürtedd ‫“ ﻣﺮﺗ ّﺪ‬dinden
dönmüş”...

83  
 

. 84     .... lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müfte'î ‫ ﻣﻔﺘﻌﯽ‬şekline girer: iştirâ ‫“ اﺷﱰا‬satın alma” → müşterî ‫ . korkunç”.. müf'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müf'â ‫ ﻣﻔﻌﯽ‬durumuna gelir: i'tâ ‫اﻋﻄﺎ‬ “verme” → mu'tâ ‫“ ﻣﻌﻄﯽ‬verilmiş”... ّ müf'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde müfa'' ‫ﻣﻔﻊ‬ ّ şekline gelir: imdâd ‫اﻣﺪاد‬ “yardım etme” → mümedd ‫“ ﳑ ّﺪ‬yardım olunan”.. doğruluk üzre olan”. müstef'il vezni nâkıs. istifâde ‫→ اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬ müstefîd ‫“ ﻣﺴﺘﻔﻴﺪ‬yararlanan”...ﻣﺸﱰی‬iftirâ ‫→ اﻓﱰا‬ müfterî ‫“ ﻣﻔﱰی‬iftira eden”. illet harfi ye harfi olan ecvef kelimelerde mefîl ‫ ﻣﻔﻴﻞ‬durumuna gelir: havf ‫ﺧﻮف‬ “korku” → mahûf ‫“ ﳐﻮف‬korkulu... bey' ‫“ ﺑﻴﻊ‬satma” → mebî' ‫ﻣﺒﻴﻊ‬ “satılmış. müf'al vezni misâl kelimelerde mû'al ‫ ﻣﻮﻋﻞ‬durumuna gelir: îsâl ‫اﻳﺼﺎل‬ “ulaştırma” → mûsal ‫“ ﻣﻮﺻﻞ‬ulaştırılmış”.müfte'il vezni ecvef kelimelerde illet harfinin elife dönüşmesiyle müftâl ‫ ﻣﻔﺘﺎل‬şekline dönüşür: ihtiyâc ‫ → اﺣﺘﻴﺎج‬muhtâc ‫ﳏﺘﺎج‬.. istikrâr ّ ّ ‫ → اﺳﺘﻘﺮار‬müstakırr ‫ﻣﺴﺘﻘﺮ‬ “istikrarlı”. illet harfi ye olan nâkıs kelimelerde mef'iyy ‫( ﻣﻔﻌﯽ‬Osmanlıcada mef'î şeklinde de okunabilir) durumuna ّ gelir: da'vet ‫ → دﻋﻮت‬med'üvv ‫ﻣﺪﻋﻮ‬ → med'û “davet edilmiş”. remy ‫رﻣﯽ‬ ّ “atma” → mermiyy ‫ → ﻣﺮﻣﯽ‬mermî “atılan şey”. müf'al vezni ecvef kelimelerde müfâl ‫ ﻣﻔﺎل‬durumuna gelir: irâde ‫→ ارادﻩ‬ murâd ‫ ﻣﺮاد‬..   İsm-i Mef'ûl Vezinlerinde Yapılan İ'lâller mef'ûl ‫ ﻣﻔﻌﻮل‬vezni illet harfi vav harfi olan ecvef kelimelerde mefûl ‫ ﻣﻔﻮل‬....... satılan şey”. müstef'il ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde son iki harfin idgamıyla müstefi'' ‫ﻣﺴﺘﻔﻊ‬ şekline dönüşür: istiklâl ‫ → اﺳﺘﻘﻼل‬müstakill ‫ﻣﺴﺘﻘﻞ‬ . ّ müstef'il vezni ecvef kelimelerde müstefîl ‫ ﻣﺴﺘﻔﻴﻞ‬durumuna gelir: istikāmet ‫ → اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ‬müstakîm ‫“ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‬doğru. mef'ûl vezni illet harfi vav olan nâkıs kelimelerde mef'uvv ‫ﻣﻔﻌﻮ‬ ّ (Osmanlıcada mef'û şeklinde de okunabilir)... lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müstef'î şekline dönüşür: isti'fâ ‫ → اﺳﺘﻌﻔﺎ‬müsta'fî ‫“ ﻣﺴﺘﻌﻔﯽ‬istifa eden”... istihzâ ‫“ اﺳﺘﻬﺰا‬alay etme” → müstehzî ‫“ ﻣﺴﺘﻬﺰی‬alay eden”. müfte'il vezni nâkıs. îmâ ‫ → اﳝﺎ‬mûmâ ‫“ ﻣﻮﻣﯽ‬ima edilen”.

Bu kısımda verilen vezinlerin değişik kategorilerde kelimeler yapabildiklerini unutmayınız. takma ad”... davalı”.. müstef'al vezni nâkıs kelimelerde müstef'â ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﯽ‬durumuna girer: istisnâ ‫ → اﺳﺘﺜﻨﺎ‬müstesnâ ‫“ ﻣﺴﺘﺜﻨﯽ‬istisnâ edilmiş”..   Diğer Bazı Vezinlerinde Yapılan İ'lâller fa'îl ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezni nâkıs ve sonu hemzeli mehmûz kelimelerde fa'iyy ‫ ﻓﻌﯽ‬şekline ّ dönüşür ve vezin Osmanlıcada genellikle fa'î şeklinde okunur: gınâ ‫ﻏﻨﺎ‬ “zenginlik” → ganî ‫“ ﻏﻨﯽ‬zengin”. ayıklama” → mustafâ ‫“ ﻣﺼﻄﻔﯽ‬seçilmiş”. vefat eden”. ‫ ﻏﻨﺎ‬gınâ. mef'alet ‫ ﻣﻔﻌﻠﺔ‬vezni muzâ'af kelimelerde mefa''at ‫ﻣﻔﻌﻒ‬ ّ şekline girer: hubb ‫ﺣﺐ‬ ّ “sevme” → mahabbet ‫ﳏﺒّﺖ‬.. müfte'al ‫ ﻣﻔﺘﻌﻞ‬vezninin muzâ'af ve ecvef kelimelerdeki i'lâli ism-i fâ'ili ile aynıdır.. sahîh ‫ → ﺻﺤﻴﺢ‬esahh ‫اﺻﺢ‬ ّ “en doğru”. ittifāk ‫ → اﺗّﻔﺎق‬müttefak ‫ﻣﺘّﻔﻖ‬ “birleşilmiş”... lefif ve son harfi hemzeli mehmûz kelimelerde müfa''â ‫ﻣﻔﻌﯽ‬ ّ durumuna gelir: tesmiye ‫“ ﺗﺴﻤﻴﻪ‬isimlendirme” → müsemmâ ‫ﻣﺴﻤﯽ‬ ّ “isimlendirilmiş”.. müstef'al vezni ecvef kelimelerde müstefâl ‫ ﻣﺴﺘﻔﺎل‬şekline girer: isti'âre ‫“ اﺳﺘﻌﺎرﻩ‬eğretileme” → müste'âr ‫“ ﻣﺴﺘﻌﺎر‬eğreti alınan... iddi'â ‫→ ا ّدﻋﺎ‬ müdde'â ‫“ ﻣ ّﺪﻋﯽ‬dava olunan. ‫ وﺟﻮد‬vücûd ve ‫ وﻟﯽ‬velî kelimelerinin köklerinden vezinleri ile birlikte i'lâle uğramış en az iki tane kelime türetiniz.. takviye ‫ → ﺗﻘﻮﻳﻪ‬mukavvâ ‫ﻣﻘﻮی‬ ّ “kuvvetlendirilmiş” ..müfa''al ‫ﻣﻔﻌﻞ‬ ّ vezni nâkıs. ef'al ‫ اﻓﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde efa'' ‫اﻓﻊ‬ ّ biçimindedir: lezîz ‫→ ﻟﺬﻳﺬ‬ elezz ‫“ اﻟ ّﺬ‬en lezzetli”. müfte'al vezni misâl kelimelerde mütte'al ‫ ﻣﺘّﻌﻞ‬şekline dönüşür: ittihâm ‫“ اﺗﻬﺎم‬suçlandırma” → müttehem ‫“ ﻣﺘّﻬﻢ‬suçlanan”..... mütefa''al ‫ﻣﺘﻔﻌﻞ‬ ّ vezni nâkıs kelimelerde mütefa''â ‫ﻣﺘﻔﻌﯽ‬ ّ durumuna gelir: teveffî “ölme” müteveffâ “ölen...... ulüvv ‫ﻋﻠﻮ‬ ّ “yücelik” → 'alî ‫“ ﻋﻠﯽ‬yüce”. müstef'al ‫ ﻣﺴﺘﻔﻌﻞ‬vezni muzâ'af kelimelerde müstefa'' ‫ﻣﺴﺘﻔﻊ‬ şekline ّ dönüşür: istihkāk ‫ → اﺳﺘﺤﻘﺎق‬müstehakk ‫“ ﻣﺴﺘﺤ ّﻖ‬hak edilen”. 85     . müfte'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde müfte'â ‫ ﻣﻔﺘﻌﯽ‬durumuna gelir: ıstıfâ ‫“ اﺻﻄﻔﺎ‬seçme. ef'al vezni nâkıs ve lefif kelimelerde ef'â ‫ اﻓﻌﯽ‬şekline dönüşür: kavî ‫→ ﻗﻮی‬ akvâ ‫“ اﻗﻮی‬en güçlü”.... mef’al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬vezni ecvef kelimelerde mefâl ‫ ﻣﻔﺎل‬biçimine dönüşür: ziyâret ‫ → زﻳﺎرت‬mezâr ‫ﻣﺰار‬.

sıfat-ı müşebbehenin belirttiği durum ve niteliğin sürekli. ve 3. Bir şeye ait. ism-i fâ'illerin belirttiği niteliğin geçici olması. Arapçada Zaman. devamlı olarak yapıldığını ifade etmektedirler. Sıfat-ı müşebbehe. Bunlardan ismi fâ'il ve ism-i mef'ûllerin yapılışı üzerinde 2. pişkin. mif'âl ‫ﻣﻔﻌﺎل‬.                             86     Sıfat-ı müşebbehe kategorisindeki fa'îl ‫ﻓﻌﻴﻞ‬. kategorisindeki sıfatlar. bir şey ile ilgili vs. ism-i mef'ûl. Türkçedeki -kan/ken (çalışkan. Bu kategoriyi Türkçede söz dizimi yoluyla büyük  daha büyük ~ en büyük şeklinde yapmaktayız. düşkün) ekleri Arapçadaki sıfat-ı müşebbehe kategorisine denk gelen kelimeler türetir. abartıyla yapıldığını veya daima yapıldığını ifade eden kelimelere mübâlağa-i fâ'il denilmektedir. yani bir kurala bağlı olarak üretilir. Arapça kelime grupları içinde ism-i fâ'il. Vezin yerine kelimelerin sonuna nisbet eki olan ye harfi getirilir: ‫ ﺳﻨﺖ‬sünnet  ‫ ﺳﲎ‬sünnî gibi. Günümüz Türkçesinde bu kategoriyi teşkil eden bir ek yoktur. Ancak ism-i fâ'illerden başlıca farkı. mübâlağa ile.ﻣﻔﻌﻞ‬ism-i âlet kategorisinde mif'al   ‫ﻣﻔﻌﻞ‬. Kelime türetimi sırasında meydana gelen bu değişiklikler ya illet harflerinin kelimeden çıkarılması (hazf) ya da illet harflerinin başka bir harfe dönüştürülmesi (kalb) şeklinde meydana gelir. ism-i tafdîl kategorisinde ef'al ‫. öznedeki değişmeyen bir durum ve niteliği bildiren kelimelere denir.ﻣﻔﻌﻠﺔ‬ism-i tasgîr   kategorisinde de fu'ayl kelimeler türetilir. Bunların yapılışı Türkçedeki ekleme sistemine benzer: Kelimenin sonuna Arapçada /iyyün/ şeklinde okunan bir ye (‫ )ی‬getirilir. İsm-i tafdîl.     Arapçada ism-i mekan kategorisinde mef'al ‫ﻣﻔﻌﻞ‬.اﻓﻌﻞ‬ mübâlağa-i fâ'il kategorisinde fa''âl ‫ﻓﻌﺎل‬. girişken). mef'alet ‫ﻣﻔﻌﻠﺔ‬. anlamlarındaki kelimeler bu kategoride olur. Masdarın ifade ettiği işin çok yapıldığını. ism-i tafdîl. Arapçadaki Sıfatların Hangi Kelime Kategorilerinden Oluştuklarını Tanımak. Yani ye harfi şeddeli ve tenvinlidir. İçinde illet harfleri bulunmamasına rağmen mehmûz ve muzâ'af kelimelerin vezinlerinde de bazı değişiklikler yapılır. kalıcı olmasıdır. ifade ettikleri niteliğin öznede başkalarına göre daha çok veya en çok olduğunu ifade ederler. Alet ve Küçültme İsmi Yapan Vezinleri Listelemek. Mekan. Bunlar ism-i fâ'illere benzedikleri için bu adı almışlardır. mensupluk anlamları veren sıfatlardır.ﻣﻔﻌﻠﺔ‬ ism-i zaman kategorisinde mef'al ‫ ﻣﻔﻌﻞ‬ve   mef'il ‫ . Mif'ale ‫ . mef'il ‫ﻣﻔﻌﻞ‬. bunlar da i’lâl olarak değerlendirilir.Özet Arapçada Sıfat Yapan Vezinleri Sıralamak. Bunlar fiilde ifade edilen iş ve hareketin çok veya sıklıkla. Bu kelimeler kıyâsî. İllet harfleri nedeniyle meydana gelen bu değişikliklere gramerde i’lâl adı verilir. Osmanlı Türkçesinde ise şedde ve tenvinin kaldırılmasıyla bu ek /î/ şeklinde okunur:                                                             ef'al. Aslî harfleri içinde illet harfleri bulunan köklerde kelime türetimi sırasında bazı değişiklik meydana gelebilir. mübâlağa-i fâ'il ve ism-i mensûb olarak isimlendirilen kelime çeşitlerinin sıfat olarak değerlendirilir. İsm-i mensûb kategorisindeki kelimeler aitlik. bir şeye dair. ünitelerde durulmuştu. sıfat-ı müşebbehe. -kın/-kin (azgın. fa'ûl ‫ ﻓﻌﻮل‬gibi vezinler kullanılır. ‫ ﻓﻌﻴﻞ‬vezni ile İ'lâl Konusunu Tanımlamak ve İ'lâle Uğrayan Vezinleri Tanımak. . mef'ilet ‫. İsm-i mensûb kategorisinde ise vezin kullanılmaz.

mübâlağa-i fâ’il 2. ism-i fâ’il. ‫ اﲪﻖ‬ahmak = ‫ اﻋﻈﻢ‬a’zam = ‫ رزاق‬rezzâk = ahmak. çok rızık verici 7. ‫ ﻣﺴﻄﺮ‬mıstar c. . ‫ = ﺻﻐﲑ‬sugayr = küçük c. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-ı müşebbehe. Aşağıdakilerin hangisinde sadece sıfat türünde kelimeler türeten yapılar yer almamıştır? a. ‫اﻛﱪ = ﻛﺮﱘ = ﺳﻴﺎح‬ b. Aşağıdaki sıfatın hangisinde okunuş ve anlam denkleştirmesi yanlıştır? a. ‫اﲪﻖ = اﻋﻈﻢ = رزاق‬ 6. sıfat-ı müşebbeheler ise kalıcı vasıflar bildiren kelimeler türetirler. ism-i mef’ûl. en küçük. ‫ اﻟﺰم‬elzem . çok hilekâr b. çok dalgalı e. İsm-i fâ'il kalıpları isim. Aşağıdakilerin hangisinde kelimenin vezni ve ait olduğu grup yanlış verilmiştir? a. ‫ ﺟﻨﻴﺪ‬cüneyd . ism-i tafdîl. ism-i mensûb. ‫ ﺳﻴﺎح‬siyâh = ‫ ﻛﺮﱘ‬kerîm = ‫ اﻛﱪ‬ekber = siyah. en büyük c. Sıfat-ı müşebbehe kalıpları ism-i fâ’il kalıplarına göre daha çoktur. ‫ﻣﻮاج = اﻧﺪر = اﺑﻜﻢ‬ e. Aşağıdaki ifadelerden hangisi sıfat-ı müşebbeheler ile ism-i fâ’iller arasındaki temel farkı açıklamaktadır? a. ‫ ﲪﺎل‬hammâl . sıfat-ı müşebbehe.‫ ﳏﮑﻤﻪ‬mahkeme d. ‫ ﻣﻮﻟﺪ‬mevlid e.‫ ﳏﺮاب‬mihrâb c. en büyük. ‫ رﺣﻴﻢ‬rahîm = ‫ اﻓﻀﻞ‬efdal = ‫ ﻣﻜﺎر‬mekkâr = merhametli. ‫ اﺑﻜﻢ‬ebkem = ‫ اﻧﺪر‬ender = ‫ ﻣﻮاج‬mevvâc = suskun. ism-i fâ’il. c. Aşağıdakilerin hangisinde sıfat-ı müşebbehe ve ism-i mekân kelimeleri birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. ‫ = رﺣﻴﻢ‬rahîm = rahmetli. Sıfat-ı müşebbehe kalıpları ism-i fâ'il kalıplarına göre Osmanlı Türkçesi metinlerinde daha sık kullanılmıştır. ‫ = ﻟﻄﻴﻒ‬latîf = güzel. sıfat-ı müşebbehe.‫ ﻣﻨﺰل‬menzil 4. ‫ = ﻛﺜﲑ‬kesîr = çok b. ‫ﻛﺬاب = اﺻﻐﺮ = اﲪﺮ‬ d. ism-i tafdîl d. . Türkçeye geçmiş Arapça sıfatların tamamı sıfat-ı müşebbehe kalıbında türetilmiş kelimelerden oluşur. İsm-i fâ’iller geçici. ‫ ﻋﺒﻴﺪ‬ubeyd = fu’ayl = ism-i tasgîr 87     .‫ ﻣﺸﺮﺑﻪ‬maşraba 5. acıyan d. ‫ ﻣﻔﺘﺎح‬miftâh b. çok yalancı d. ‫ ﻣﻨﱪ‬minber b. ‫ ﻣﻴﺰان‬mîzân = mif’âl = ism-i âlet e. Aşağıdakilerden hangisi ism-i âlet grubundan bir kelime değildir? a. ‫ ﻣﺴﻮاك‬misvâk d. ism-i tafdîl. en faziletli. ism-i mensûb b. sıfat-ı müşebbehe e. Aşağıdakilerin hangisinde kelimelerin okunuş ve anlam denkleştirmesi yanlıştır? a. e.‫ ﻣﻄﺒﻌﻪ‬matba’a e. ‫ = ﻋﻈﻴﻢ‬azîm = büyük e. en az bulunan. ism-i mensûb c. b. hoş 8. ism-i mekân. sıfat-ı müşebbehe kalıpları ise sıfat türünde kelimeler türetirler. d. ism-i mef’ûl. ‫ ﺟﺴﻮر‬cesûr .Kendimizi Sınayalım 1. ‫ﻣﻜﺎر = اﻓﻀﻞ = رﺣﻴﻢ‬ c. ism-i tafdîl ve mübâlaga-i fâ’il sıralamasına uyulmuştur? a. ‫ ﮐﺒﲑ‬kebîr = fa’îl = sıfat-ı müşebbehe b. cömert. ‫ اﲪﺮ‬ahmer = ‫ اﺻﻐﺮ‬asgar = ‫ ﻛﺬاب‬kezzâb = kızıl. ‫ ﳎﻠﺲ‬meclis = mef’il = ism-i zaman d. ‫ ﺣﲑان‬hayrân . 3. ‫ اﺻﻐﺮ‬asgar = ef’al = ism-i tafdîl c.

Aşağıdakilerin hangisinde i’lâle uğramış bir kelime vardır? a. ‫ ﲡﺎری‬ticârî 88     . Aşağıdaki kelimelerin hangisinin nisbet eki yoktur? a. ‫ ﻋﻠﻮی‬Alevî e. ‫ ﺳﻨﯽ‬sünnî b.9.‫ ﺗﻼﻓﯽ‬telâfî 10.‫ وﺣﺪت‬vahdet d.‫ اﻧﺪر‬ender b. ‫ ﻃﻼب‬tullâb . ‫ ﻣﺘﻔﻜﺮ‬mütefekkir . ‫ ﻣﺴﻜﻦ‬mesken . ‫ اﺣﱰام‬ihtirâm . ‫ ﻣﻠﯽ‬millî d.‫ ﺻﻴﺎد‬sayyâd c. ‫ واﻟﯽ‬vâlî c.‫ ﺣﺮﻣﺖ‬hürmet e. ‫ ازدواج‬izdivâc .

dindâr. her nereden gelirse gelsin kendine mâl ederek bir kisve-i milliyyeye bürümesini te'mîn etmek: el-hâsıl dindâr bir Türk vicdânı uyandırmak. Arkadaşlarımdan bu gazeteye yazı gönderenler bulunuyordu. Bu gâyeleri: İstihsâl. Okuma Çalışması . millî bir mefkûre. O vakit muallim-i merhûm Tercümân-ı Hakîkat gazetesinin ser-muharrirliğini. inkılâblarını yaptılar. daha başka ta’bîrle. Bilirsiniz ki mekteblerde bazı kitâbeti düzgünce çocuklar vardır ve rüfekâ arasında şâir. “Mu'allim” tedrîsât mecmû'ası gibi mu'allimlik mesleğine â'id mecmû'adır. İşte cem'iyyetimizin makāsıd-ı esâsiyyesinden biri ve en mühimmi. Kendisinin edebiyyâta nasıl başladığını ve ilk yazısını sordum. dimâğı ve ahlakı sağlam. azmkâr. Okuma Parçası Geçmiş Günler’den Cenâb Şehâbeddîn Bey Romancılık bizi “Edebiyyât-ı Cedîde bahsine götürdü. Teşebbüsü takdîr ve bütün ma'ârif adamlarını bu mecmû'ayı almak ve okumak husûsuna teşvîk bir vazîfedir.Okuma Çalışması . edebî muharirliğini idâre ederdi. Tevfik Fikret Bey’dir. hayât ve hakîkat ta'mîm-i ma'ârif noktalarında toplanarak mu'âsır terbiyelerin müşterek seciyelerini gösteriyor. bendeniz yalnız hey’et-i umûmiyyesinden bahs edeceğim. Ben tıbbiyede iken Nâcî edebiyâtı zafer günlerini yaşıyordu. İşte başlayışım bu sûretledir. Mecmû'a daha bir iki makāle ile ma'ârif hayâtına dâ'ir fıkraları ihtivâ ediyor. İkincisi: Îzâhına lüzûm görmediğim bir çok avâmil taht-ı te'sîrinde ihtiyâcât-ı milliyyemizi te'mîn edemeyerek ez-her cihet sâha-i terakkîde çok geri kaldık. Israra dayanamayarak bir şey de ben yazıp gönderiverdim. “O da pek garîbdir. “Asrımızın Terbiye Gâyeleri” adlı makālesinde yirminci asrın terbiyesinin beyne’l-milel ve müşterek olan gâyelerinden bahsediyor. bu makālesinde millletlerin cem'iyyetlerine göre derecesi nasıl değiştiğini gösterdikten sonra. Osmânlı Türklerinde millî harsın ictimâ'î devrelerini ta'dâd ve tavsîf ediyor ve milletimizin beyne’l-milel terbiyeden millî terbiyeye atlaması için millî harsın ilm-i ictimâ' usûlleriyle keşfini tavsiye ediyor. bu mecmû'anın niyyeti mu'allimlerin usûl-i terbiye ve tedrîs hakkındaki fikirlerini teşhîre ve bunları mütecânis kılmağa bir vâsıta olmak ve bir taraftan da bu zeminlere â'id hâdiseleri toplamaktır. “Mu'allim”in “Terbiye ve Milliyyet” adlı ilk makālesi Ziyâ Gökalp Bey’indir. İsmâ'îl Hakkı Bey. Şimdi ismini bile hatırlayamadım. Gâyemizin teferru'âtını refîk-i muhteremlerim arz ve îzâh edecekler. müteşebbis uzuvlar yetiştirmek ve bu gâyeyi teşmîl ederek millette bir “millî vahdet” görmek diğer milletlerde olduğu   gibi Türk milletinin de ilmî. Ben bahsin bu vadiye dökülmesinden cesâret aldım. Bu hepimizi pek derin düşündürecek kadar elîmdir. Sâha-i terakkiyyâtda o kadar ileri gittiler ki aramızda hiç bir nisbet ve tevâzün kalmadı. fakat her hâlde daha revnaksız. O mektebin rûhu odur! Her memlekette ta’zîz edilebilecek kadar yüksektir!” dedi. Mu'allim Mecmû'ası’nın belli başlı kusûru kabıdır. Ma'a-hâzâ ne kadar çok ve uzun olursa olsun bu mesâfeyi kat' etmek onlara yetişmek lâzım ve bu da mümkündür. ferdiyyet. Sözümü ciddiyetle telakkî ediniz! Fikret olmasaydı Edebiyyât-ı Cedîde meydâna gelmezdi demeyeyim. Avrupalılar ise bi’l-'aks ihtiyâcât-ı milliyyelerini zamanında idrâk ettiler.” Rûşen Eşref 89     . tamâmiyyet.2 Resm-i Küşâd Nutukları I Mü'essislerden Doktor Es'ad Paşa tarafından: Huzzâr-ı kirâm! Cem'iyyetimizin küşâd merâsimine vâki' olan icâbetinizden dolayı cem'iyyet nâmına arz-ı teşekkür ile maksad-ı te'sîs hakkında mücmelen birkaç söz söylemek isterim. Mukaddimesine nazaran. Cem'iyyetimizin mühim bir maksad ve gâyesi vardır. millî bir gâye te'sîs etmek vücûdu. Ümîd ederiz ki bu risâle başlangıçta va'd ettiği niyyetlere sâdık kalarak hey'et-i ta'lîmiyyemiz için bir müdâvele-i efkâr vâsıtası olmak hidmetini unutmayacaktır. Ziyâ Bey. Cenâb’ın memleketimizde hüviyyet-i edebiyyesine en azîm bir hürmetle merbût olduğu şâir. Ertesi gün Tercümân’ın edebî sütûnunda bizim yazı altında Naci Efendi’nin bir satırlık medhiyyesiyle intişâr etmiş. Şimdiye kadar her nasılsa bir çok esbâb taht-ı te'sîrinde memleketimizde te'essüs edemeyen millî bir terbiye. daha nâkıs bir şekilde tecelli ederdi. münşî nazarıyla görülürler.1 Mu'allim Mecmû'ası: Bu unvân ile ve 15 Temmûz târîhiyle İstanbul’da bir mecmû'a neşr edildi. ben de o kafiledendim. romanlarını yazdırmak husûsunda teşvîkâtta bulunan odur. Bu husûsta ibtidâ nevâkıs-ı milliyyeyi idrâk ve onları itmâm için ne gibi bir hatt-ı hareket ta'yîn etmek lâzım olduğunu düşünerek bir program çizeceğiz. “Hâlid Ziyâ’ya.

10. ‫ﻓﻬﻢ‬ fehm ‫اﻓﻬﻢ‬ efhem ‫ﻗﺮب‬ kurb ‫اﻗﺮب‬ akreb ‫ﳎﻴﺪ‬ mecîd ‫اﳎﺪ‬ emced ‫ﻧﻔﻴﺲ‬ nefîs ‫اﻧﻔﺲ‬ enfes ‫راﺟﺢ‬ râcih ‫ارﺟﺢ‬ ercah ‫ﺳﻔﻴﻞ‬ sefîl ‫اﺳﻔﻞ‬ esfel Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 A) ‫ﺣﺰن‬ hüzn ‫ﺣﺰﻳﻦ‬ hazîn ‫ﻋﻈﻤﺖ‬ azamet ‫ﻋﻈﻴﻢ‬ azîm ‫ﺑﻼﻏﺖ‬ belâgat ‫ﺑﻠﻴﻎ‬ belîg ‫ﲨﺎل‬ cemâl ‫ﲨﻴﻞ‬ cemîl ‫ادب‬ edeb ‫ادﻳﺐ‬ edîb ‫اﱂ‬ elem ‫اﻟﻴﻢ‬ elîm ‫اﻣﺎرت‬ emâret ‫اﻣﲑ‬ emîr ‫ﻏﺮﺑﺖ‬ gurbet ‫ﻏﺮﻳﺐ‬ garîb ‫ﺧﺒﺎﺛﺖ‬ habâset ‫ﺧﺒﻴﺚ‬ habîs ‫ﲪﺪ‬ hamd ‫ﲪﻴﺪ‬ hamîd ‫ﺳﻔﺎﻟﺖ‬ sefâlet ‫ﺳﻔﻴﻞ‬ sefîl Sıra Sizde 2 A) ‫ﻣﻮج‬ mevc ‫ﻣﻮاج‬ mevvâc ‫ﻏﻔﺮان‬ gufrân ‫ﻏﻔﺎر‬ gaffâr ‫ﺟﱪ‬ cebr ‫ﺟﺒﺎر‬ cebbâr ‫ﺳﱰ‬ setr ‫ﺳﺘﺎر‬ settâr ‫ﺧﻠﻖ‬ halk ‫ﺧﻼق‬ hallāk ‫ﺟﻮﻻن‬ cevelân ‫ﺟﻮال‬ cevvâl ‫ﺳﲑان‬ seyerân ‫ﺳﻴﺎر‬ seyyâr ‫ﻋﻴﺶ‬ ayş ‫ﻋﻴﺎش‬ ayyâş ‫ﻣﻴﻞ‬ meyl ‫ﻣﻴﺎل‬ meyyâl ‫ﺳﺤﺮ‬ sihr ‫ﺳﺤﺎر‬ sehhâr ‫ﺟﺮح‬ cerh ‫ﺟﺮاح‬ cerrâh B) ‫ﺣﺴﺪ‬ hased ‫ﺣﺴﻮد‬ hasûd ‫ﻏﲑت‬ gayret ‫ﻏﻴﻮر‬ gayûr ‫ﺷﻜﺮ‬ şükr ‫ﺷﮑﻮر‬ şekûr ‫ﻛﺘﻢ‬ ketm ‫ﮐﺘﻮم‬ ketûm Sıra Sizde 3 ‫ ﻏﻨﺎ‬gınâ → ‫ ﻏﻨﯽ‬ganî (fa'îl vezninde) → ‫ﻣﺴﺘﻐﻨﯽ‬ müstagnî (müstef'il vezninde). d Cevabınız doğru değilse. b Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Arapça Sıfatlar” kısmını yeniden okuyunuz. kitabınızın “İsm-i Mensûb” kısmını yeniden okuyunuz. Kesit Yayınları. “İsm-i Tafdîl” ve “Mübâlağa-i Fâ’il” kısımlarını yeniden okuyunuz. b Cevabınız doğru değilse. b Cevabınız doğru değilse. “İsm-i Tafdîl” ve “Mübâlağa-i Fâ’il” kısımlarını yeniden okuyunuz. (2008).Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı B) 1. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe”. 4. e Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “İsm-i Mekân” ve “İsm-i Zamân” kısımlarını yeniden okuyunuz. e Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe” ve “İsm-i Tasgîr” kısımlarını yeniden okuyunuz. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe” ve “İsm-i Mekân” kısımlarını yeniden okuyunuz. 8. 5. kitabınızın “İ’lâl” bölümünü yeniden okuyunuz. e Cevabınız doğru değilse. 9. kitabınızın “İsm-i Âlet” kısmını yeniden okuyunuz. c Cevabınız doğru değilse. ‫ وﺟﻮد‬vücûd → ‫ اﳚﺎد‬îcâd (if'âl vezninde) → ‫ﻣﻮﺟﺪ‬ mûcid (müf'il vezninde) ‫ وﻟﯽ‬velî → ‫ اﺳﺘﻴﻼ‬istîlâ (istif'âl vezninde) → ‫ﻣﺴﺘﻮﻟﯽ‬ müstevlî (müstef'il vezninde) Yararlanılan Kaynak Develi. Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1-2. 3. c Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe”. kitabınızın “Sıfat-ı Müşebbehe” kısmını yeniden okuyunuz. 2. İstanbul. 7. 6. 90     . c Cevabınız doğru değilse. H.

91     .

 Arapça ön edatları sıralayabilecek.  Arapça lafzî tamlamaları tanımlayabileceksiniz.  Arapça tamlama yapısını tanıyabilecek.  Arapça tamlamalardaki farklı okunuşları ayırt edebilecek.                    Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar  Arapça tamlama  Harf-i ta’rîf  Hurûfu’ş-şemsiyye  Hurûfu’l-kameriyye  Lafzî izafet İçerik Haritası  ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR  ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI  ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMALARI  ARAPÇA ÖN EDATLAR  ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER  ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZAFET     92   .

el-veled. bazı kelimelerde ise kelimenin ilk harfi şeddeli olacak şekilde okunur: ‫ اﻟﻮﻃﻦ‬el-vatan ‫ اﻟﺰﻣﺎن‬ez-zamân Güneş harfleri (Hurûfu’ş-şemsiyye) Harf-i ta’rîf alan bir kelime el-beyt. Edatlar ARAPÇA YAPILI TAMLAMALAR Bundan önceki ünitelerde Arapça kelimelerin yapıları hakkında bilgiler öğrendik. the edatı kelimeyi belirli hâle getirmektedir.) Çocuk camı kırdı. Bunlara şemsî harfler de denir:   93   . Arapçada kelimeyi belirli hâle getiren morfolojik unsur.                  Arapça Kelime Grupları: İsim ve Sıfat Tamlamaları. (Hangi cam olduğu biliniyor. (Hangi bisiklet olduğu belli. Güneş harfleri (hurûfu’ş-şemsiyye) denilen bu harfler şunlardır. kelime bu harflerle başladığı zaman harf-i ta’rîfin lâm’ını kendisine benzeştirir. (Hangi cam olduğu bilinmiyor. Osmanlı Türkçesinde Arapça kelimeler yanında Arapça yapılı tamlamalar da kullanılmıştır.) İngilizcede a pencil “herhangi bir kalem” ile the pencil “belli bir kalem” arasında da belirlilik belirsizlik farkı vardır. Bunlar. harf-i ta’rîf ve hurûfü’ş-şemsiyye ve’l-kameriye konularıdır: Harf-i Ta’rîf Türkçe ve Fasçadan farklı olarak Arapça kelimelerde ayrı bir belirlilik kategorisi vardır.) Bisiklet çok güzel. Elif+lâm ‫ اَ ْل‬şeklinde yazılan bu ön ek. Türkçede iyelik ekleri ve bazı hâl ekleri kelimeleri belirli yapar: Çocuk cam kırdı. Bu ünitede Arapça yapılı tamlamaların Osmanlı Türkçesinde kullanılan şekillerini öğreneceğiz. Ancak tamlamaların yapılarını anlatmaya geçmeden önce. Türkçede belirlilik özel eklerle teşkil edilen bir kategori teşkil etmez. el-bint. harf-i ta’rîf denilen bir ön ektir. Arapça tamlamaların doğru okunabilmeleri için oldukça önemli olan iki konuyu öğrenmemiz gerekiyor. Ancak bir kısım harfler vardır ki. (Hangi bisiklet olduğu açık değil.) Bisikletiniz çok güzel. el-kitâb şeklinde okunur. kelime başında olduğunda bazı kelimelerde el-.

Arapça tamlamaların doğru okunuşunda önemlidir. şemsî (güneş) harflerden biri ile başlayan kelimelerde harf-i ta’rîfin lâm’ı kelimenin ilk harfi gibi okunmaktadır.‫ن‬،‫ل‬،‫ظ‬،‫ط‬،‫ض‬،‫ص‬،‫ش‬،‫س‬،‫ز‬،‫ر‬،‫ذ‬،‫د‬،‫ث‬،‫ت‬ Diğer harfler ise ay harfleri (hurûfu’l-kameriyye) adını alır. elhakk. Tamlanan (muzâf) kelimenin son harfi. Bunlara kamerî harfler de denir. “el-hak”. el-yevm ‘gün’vs. “el-hâc”. ‫ﺑﻴﺖ‬ beyt ‘ev’ ‫اﻟﺒﻴﺖ‬ el-beyt ‫ﻛﺘﺎب‬ kitâb ‫اﻟﻜﺘﺎب‬ el-kitâb ‫وﻟﺪ‬ veled ‘çocuk’ ‫اﻟﻮﻟﺪ‬ el-veled ‫ﺑﻨﺖ‬ bint ‘kız’ ‫اﻟﺒﻨﺖ‬ el-bint “eş-şeyh”. Harf-i ta’rîfin elif’i hiçbir zaman okunmaz: ‫ﺑﺎب اﻟْﺒﻴﺖ‬ ُ ty bâbü’l-beyt ‘evin kapısı’ tn   94   . bazı istisnalar dışında ötreli okunur.) olur. Tamlayan kelimenin başında harf-i tarif (‫ ال‬el. ARAPÇA YAPILI İSİM TAMLAMALARI Şimdi Arapça isim ve sıfat tamlamalarının kuruluşunu görelim: Arapçada da. “el-veda” kelimelerini Arap harfleri ile yazınız. sonra tamlayan (muzâfun ileyh / sıfat) gelir. “el-insaf”. Bu harflerden biriyle başlayan kelimelerde harf-i ta’rîfte herhangi bir değişiklik olmaz ve el. Farsçada olduğu gibi tamlamadaki kelime sırası Türkçedekinden farklıdır ve önce tamlanan (muzâf /mevsuf). Bu özellik. Hurûfu’ş.şeklinde okunur: el-beyt. Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye) Yukarıda öğrendiğimiz güneş harfleri dışındaki harfler ise ay harfleridir.şemsiyye ile başlayan harf-i ta’rîfli kelimelerden örnekler: ‫اﻟﺸﻤﺲ‬ eş-şems “güneş” el-şems değil! ‫اﻟﺪﻫﺮ‬ ed-dehr “dünya” el-dehr değil! ‫اﻟﺰﻣﺎن‬ ez-zamân “zaman” el-zamân değil ‫اﻟﺮﻣﻀﺎن‬ er-Ramazân “Ramazan” el-Ramazân değil! ‫اﻟﻨﺠﺎت‬ en-necât “kurtuluş” el-necât değil! ‫اﻟﻈﻬﺮ‬ ez-zuhr “öğle vakti” el-zuhr değil! Örneklerde görüldüğü gibi.

Arapça Tamlamaların Okunuşu Arapça tamlamaların okunuşunda tamlayanı (muzâfun ileyhi) güneş harfleriyle (şemsî harflerle) başlayan kelimelere dikkat etmek gerekir. Meselâ dînü'l-İslâm  dîn-i İslâm.Görüldüğü gibi bu tamlamada unsurların dizilişi Farsça ‫ ﺑﺎب ﺑﻴﺖ‬bâb-ı beyt tamlaması ile aynıdır. Dilimizde ‫ ت‬ile biten bazı kelimeler tamlayan (muzâfun ileyh) oldukları zaman bu ‫ ت‬. bâb-ı beyt tn bâbü'l-beyt ty tn Farsça tamlama ty Arapça tamlama Şimdi aşağıdaki Arapça yapılı tamlamaların yapılarını ve anlamlarını inceleyelim: ‫دﻳﻦ اﻻﺳﻼم‬ dînü’l-İslâm “İslâm dini” ‫ﺧﺎﻟﻖ اﻻرض‬ Hâliku’l-arz “arzın yaratıcısı” ‫دار اﻟﻔﻨﻮن‬ dârü’l-fünûn “fenler evi” ‫ﴰﺲ اﻟﻌﺮﻓﺎن‬ şemsü’l-irfân “irfan güneşi” ‫ﺣﺐ اﻟﻮﻃﻦ‬ hubbü’l-vatan “vatan sevgisi” ‫اﻣﲑ اﳌﺆﻣﻨﲔ‬ emîrü’l-müminîn “mü’minlerin emîri” ‫ﻛﻠﻴﺪ اﻟﺒﺤﺮﻳﻦ‬ kilîdü’l-bahreyn “iki denizin kilidi” ‫ﻣﺎﻟﻚ اﳌﻠﻚ‬ mâlikü’l-mülk “mülkün sahibi” Bu tamlamaları ‫ ال‬el- takısını kaldırarak ve izafet kesresi koyarak kolaylıkla Farsça yapılı tamlamalar hâline dönüştürmek mümkündür. tek fark ikinci kelimenin başındaki harf-i ta’rîf dediğimiz ön ek ve bunun okunuşudur. ٥ olarak okunur.   95   . Hâlıku'l-arz  Hâlık-ı arz vs. zira bu durumda harf-i ta’rîfin lâm’ı tamlayanın ilk harfiyle aynı okunur: ‫ﻓﻘﺮ اﻟﺪم‬ fakrü’d-dem “kansızlık” ‫ﻓﺎﻃﺮ اﻟﺴﻤﺎوات‬ fâtıru’s-semâvât “göklerin yaratıcısı” ‫دار اﻟﺪﻧﻴﺎ‬ dârü’d-dünyâ “dünya evi” ‫اﻋﺼﺎر اﻟﺴﺎﻟﻔﻪ‬ a’sâru’s-sâlife “geçmiş asırlar” ‫ﺳﻠﺴﻠﺔ اﻟﺰﻫﺐ‬ silsiletü’z-zeheb “altın zincir” ‫ﺑﻘﻴﺔ اﻟﺴﻴﻒ‬ bakiyyetü’s-seyf “kılıç artığı (savaşta ölmeyenler)” Tamlanan (muzâf) kelime ekleme harflerden ‫ ە‬veya ‫ ت‬ile bitiyorsa bu harfler ‫ ة‬ile yazılır.

termometre". ‫ اﻣﲑاﳊﺞ‬emîrü’l-hac “hac emîri”. ‫ ذات اﳊﺮﻛﻪ‬zâtü'l-hareke "otomatik". ‫ﻧﻘﻴﺐ اﻻﺷﺮاف‬ nakîbü’l-eşrâf “eşrâfın reisi” vs. ‫ ﺣﺪﻳﻘﺔ اﻟﻮزرا‬Hadîkatü'l-vüzera. ‫ دار اﻟﺴﻠﻄﻨﻪ‬Dârü’s-saltana “saltanat evi. ‫ زﺑﺪة اﻟﺘﻮارﻳﺦ‬Zübdetü'-tevârîh. ‫ ﳏﺐ اﻟﻜﻠﺲ‬muhibbü'l-kils "kireççil". ‫ ﻣﺮآة اﳌﻤﺎﻟﻚ‬Mir’âtü'l-memâlik. Kitap İsimleri ‫ﲢﻔﺔ اﳊﺮﻣﲔ‬ Tuhfetü'l-haremeyn. ‫ داء اﻻﻓﺮﻧﺞ‬dâ’ü'l-efrenc "Frengi hastalığı". ‫ ﳏﺎﺳﻦ اﻵﺛﺎر و ﺣﻘﺎﺋﻖ اﻻﺧﺒﺎر‬Mehâsinü'l-âsâr ve Hakā’iku'l-ahbâr. ‫ ﻧﻬﺞ اﻟﻔﺮادﻳﺲ‬Nehcü'l-Ferâdîs vs. ‫ ﻗﺼﲑاﻟﺒﺼﺮ‬kasîrü'l-basar "miyop". dışişleri bakanı”. İstanbul”. ‫" ﻣﻴﺰان اﳊﺮارﻩ‬ısı ölçer. ‫ ﺑﻴﺖ اﳌﺎل‬beytü’l-mâl “devlet hazinesi”. ‫ رﺋﻴﺲ اﻟﻜﺘﺎب‬re’îsü’l-küttâb “Kâtiplerin reisi. ‫رﺋﻴﺲ‬ ‫ اﻻﻃﺒﺎ‬re’îsü’l-etibbâ “tabiblerin başı”. anemi". ‫ ﺣﺎﻣﻠﺔ اﻟﺴﭙﻮر‬hâmiletü's-spor "spor taşıyan yaprak". ‫ ﳎﻤﻮﻋﺔ اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ‬Mecmû’atü'n-nezâir. ‫ دار اﳋﻼﻓﻪ‬Dâru’l-hilâfe “Halifelik evi. ‫ دار اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬Dârü’s-sa’âde “Saadet evi. ‫ ﻓﻘﺮاﻟﺪم‬fakrü'd-dem "kansızlık. ‫ ذات اﻟﻌﻈﻢ‬zâtü'l-azm "kemik dokusu iltihabı". Bilimsel Terimler ‫ ذات اﳉﻨﺐ‬zâtü'l-cenb "akciğer örtüsü iltihabı". ‫ داء اﻟﻜﻠﺐ‬dâ’ü'l-kelb "kuduz". İstanbul”. İstanbul”. kitap isimlerinde. İstanbul”. ‫ﺗﺬﻛﺮة اﻟﺸﻌﺮا‬ Tezkiretü'ş-şuarâ. ‫ ﻣﺪﻳﺪاﻟﺒﺼﺮ‬medîdü'l-basar "hipermetrop". Makam ve Mevki İsimleri ‫ اﻣﲑاﻻﻣﺮا‬emîrü’l-ümerâ “beylerbeyi”.‫ﺣﺴﺮت‬  ‫ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬ hasretü’l-mülûk ‘meliklerin hasreti(ni çektiği yer) ‫ﻟﻴﻠﻪ‬  ‫ﻟﻴﻠﺔ اﻟﻘﺪر‬ leyletü’l-Kadr ‘Kadir gecesi’ ‫ﺗﺬﻛﺮﻩ‬  ‫ﺗﺬﻛﺮة اﻻوﻟﻴﺎ‬ tezkiretü’l-evliyâ ‘evliyalar tezkiresi’ ‫ﻗﻴﺎﻣﺖ‬  ‫ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬ yevmü’l-kıyâme ‘kıyamet günü’ ‫ ﺳﻌﺎدت‬ ‫دار اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬ ‫ﺻﺤﺖ‬  dârü’s-saâde ‘mutluluk evi’ ‫ ﺣﻔﻆ اﻟﺼﺤﻪ‬hıfzu’s-sıhha ‘sağlık koruma’ Arapça yapılı tamlamalar Farsça yapılı olanlara nispetle Osmanlı Türkçesinde daha az kullanılmışlardır. ‫ﺗﺬﻛﺮة اﻻوﻟﻴﺎ‬ Tezkiretü'l-evliyâ.  Bunların dışında bilhassa ‫ اﷲ‬Allah kelimesiyle yapılan tamlamalar çok kullanılmıştır:   96   . kimi dinî tabirlerde ve bilhassa bilimsel terminolojide karşımıza çıkar. ‫ ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم‬şeyhu’l-islâm “Din işleri reisi”. ‫ﺑﺎب اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬ Bâbü’s-sa’âde “Saadet kapısı. Bunların büyük bir kısmı makam ve mevki isimlerinde. ‫ ﻣﺼﻞ اﻟﺪم‬maslü'd-dem "serum" vs.

..... Aşağıdaki Arapça yapılı tamlamaları Türkçeye çeviriniz............................................. Ancak bu gibi tamlamaların tamlanan unsuru (muzâf) Osmanlı Türkçesinde ötreli değil üstünlü okunur: ‫= ﳒﻢ اﻟﺪﻳﻦ‬ Necmü’d-dîn değil Necme’d-dîn: ‫ ﻧﻮراﻟﺪﻳﻦ‬Nûre’d-dîn........................ ARAPÇA YAPILI SIFAT TAMLAMASI Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça sıfat tamlaması yapısı da isim tamlaması yapısıyla aynıdır............... ‫ﺳﻠﻄﺎن اﻻوﻟﻴﺎ‬ ............................... ‫ﺻﺎﺣﺐ اﳋﺮوج‬ ................................... ‫ ﻓﻀﻞ اﷲ‬Fazlullâh............................................................ ‫ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬ ..... ‫رﺋﻴﺲ اﻟﻜﺘﺎب‬ ......................................... ‫ ﺑﻴﺖ اﷲ‬Beytullâh. ‫ ﴰﺲ اﻟﺪﻳﻦ‬Şemse’d-dîn. ‫ ﺟﻼل اﻟﺪﻳﻦ‬Celâle’d-dîn.......... ‫ﺑﺪراﻟﺪﻳﻦ‬ Bedre’d-dîn...................... ‫ﻋﻤﺎد اﻟﺪﻳﻦ‬ ...... ‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴﻴﻒ و اﻟﻘﻠﻢ‬ ................ ‫ﺻﺎﺣﺒﺔ اﻟﺒﻴﺖ‬ ....................... ‫رﺳﻮل اﻟﺜﻘﻠﲔ‬ ........ ‫ ﺳﻴﻒ اﻟﺪﻳﻦ‬Seyfe’d-dîn.............. ‫ ﻏﻴﺎث اﻟﺪﻳﻦ‬Gıyâse’d-dîn vs.................... ‫داراﻟﻌﺠﺰﻩ‬ ............................................................... tamlayan isimse isim tamlaması......................... ‫ ﻧﺼﺮاﷲ‬Nasrullâh.......................................... ‫ﻣﻔﺨﺮ اﳌﻮﺟﻮدات‬ ..................... ‫ﻣﺎء اﳊﻴﺎت‬ ........................... ‫ﺳﻴﺪاﳌﺮﺳﻠﲔ‬ ...................... sıfatsa sıfat tamlaması olur:   97   ......................... İsim ve sıfat tamlamasını yalnızca tamlayan kelimenin niteliğinden ayırt ederiz..........‫ ﻋﺒﺪاﷲ‬Abdullâh.... ‫ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬ .......................................................................................................... anlamlarını sözlüklerden öğreniniz.  ‫ دﻳﻦ‬dîn kelimesiyle yapılan Arapça tamlamaların da şahıs ismi olarak sık kullanıldığı görülür... ‫داراﻟﻀﻴﺎﻓﻪ‬ ........... ‫ رﺳﻮل اﷲ‬Resûlullâh.... ‫ﺣﺒﻴﺐ اﷲ‬ Habîbullâh............................................................................................................................................................... ‫ ﻟﻄﻒ اﷲ‬Lütfullâh vs......... ‫رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬ rabbü'l-âlemîn “âlemlerin Rabbi” ‫ﺑﻴﺖ اﳌﺎل‬ ................... ‫ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم‬ ...............................................................................................

Farsça ön edatlarda olduğu gibi. +da/+de.  ARAPÇA ÖN EDATLAR (HARF-İ CERR'LER) Dil bilgisinde harf-i cerr adı verilen Arapça ön edatlar.   98   . Bu edatlar bir tamlamanın başına geldiğinde tamlanan kelimenin sonu ötreli değil esreli okunur: ‫ ﻋﻦ ﻗﺮﻳﺐ اﻟﺰﻣﺎن‬an-karîbü'z-zamân değil an-karîbi'z-zamân gibi. sıfat bu özellikler bakımından mevsûf olan birinci kelimeye uygun hâle getirilir. Bu edattan sonraki kelime tamlama hâlinde olmayan tek bir kelime ise kelimenin sonu -ın/-in tenviniyle okunur: ‫ ﻋﻦ ﻗﺮﻳﺐ‬an-karîb “çok geçmeden.   ‫ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺸﻌﺮا‬  “Tezkiretü’ş-şu’arâ”. cahillikten” vs. ‫ ﻋﻦ‬an: Türkçede +dan/+den hâl ekleriyle ve kimi edatlarla karşılanabilir. yürekten”. ‫ ﺑﺎﻟﻮاﺳﻄﻪ‬bi’l-vâsıta “aracı ile”. çokluk) açısından denklik aranır. yakında”. tesniye. ‫ ﺑﺎﻣﺮاﷲ‬bi-emrillâh “Allahın emriyle”. sonuçta”. ‫ ﺑﺎﻟﻔﻌﻞ‬bi’l-fiil “fiil ile.    ‫ﳎﻤﻮﻋﺔ اﻟﮑﻤﺎل‬    “Mecmû’atü’l-kemâl”.müzekker) b) sayı (teklik. bile bile”. ‫ ﻋﻦ ﻗﺼﺪ‬an-kasdin “kasıtlı olarak.  ‫ﺣﺪﻳﻘﺔ اﻟﻮزرا‬ “Hadîkatü’l-vüzerâ”. ‫ﻋﻦ ﺟﻬﻞ‬ an-cehlin “bilmeyerek. ‫ﺣﺮﻣﲔ اﻟﺸﺮﻳﻔﲔ‬  “Haremeynü’ş-şerîfeyn”. ‫ ﺑﺎذن اﷲ ﺗﻌﺎﱃ‬bi-iznillâhi te’âlâ “yüce Allahın izniyle”. ‫ ب‬bi: Türkçede +a/+e. bi'z.  ‫ﻋﻼم‬ ‫اﻟﻐﻴﻮب‬  “‘allâmü’l-guyûb”... Örnekler:      ‫ﳎﺎﻟﺲ اﻟﻨﻔﺎﺋﺲ‬    “Mecâlisü’n-nefâ’is”.‫دول اﳌﻌﻈﻤﻪ‬ düvelü’l-muazzama “büyük devletler” ‫ﻣﻠﻚ اﳌﻈﻔﺮ‬ melikü’l-muzaffer “muzaffer hükümdar” ‫رﻣﻀﺎن اﳌﺒﺎرك‬ ramazânu’l-mübârek “mübarek Ramazan” ‫ﺑﺪاﻳﻊ اﻻدﺑﻴﻪ‬ bedâyi’ü’l-edebiyye “edebî bedîalar” Arapça Sıfat Tamlamalarında Uyum Arapça yapılı sıfat tamlamasında tamlanan ve tamlayan unsurlar (mevsûf ve sıfat) arasında a) cinsiyet (müennes . şeklinde okunur: ‫ ﺑﺴﻢ اﷲ‬bismillâh “Allahın adıyla”. ‫ ﺑﺎﻟﻀﺮورﻩ‬bi'zzarûre "zorunlu olarak" vs. ile ek ve edatlarının anlamını karşılar. ‫ ﺑﺎﳌﻘﺎﺑﻠﻪ‬bi’l- mukābele “karşılık olarak”. bi'n-. kimi Türkçe hâl eklerine ve son çekim edatlarına karşılık gelir. Harf-i ta’rîfli kelimelerden önce geldiğinde hemzeyle bitişik yazılır ve kendisinden sonra gelen kelimenin niteliğine göre bi’l-. ‫ ﺑﺎﻟﻨﺘﻴﺠﻪ‬bi’n-netîce “neticede. gerçekten”.vs.    ‫ﺣﺪاﺋﻖ اﳊﻘﺎﺋﻖ‬  “Hadâ’ıku’l-hakâ’ık”. ‫ ﻋﻦ ﺻﻤﻴﻢ اﻟﻘﻠﺐ‬an-samîmi’l-kalb “yüreğin içinden. ‫ ﻋﻦ ﻗﺮﻳﺐ اﻟﺰﻣﺎن‬an-karîbi’zzamân “yakın zamanda”.

‫ ل‬li. yani bu harf üstünlü (fethalı) veya esreli (kesreli) okunabilir. gûyâ” vs. tamlanan (muzâf) olan kelimenin sonu ötreli okunmaktadır. tarihinde” anlamlarında kullanıldığını hatırlayalım: ‫ ﰱ ﺷﻮال‬fî-Şevvâl.. ARAPÇA TAMLAMALARDAKİ DEĞİŞİKLİKLER Şimdiye kadar Arapça yapılı isim ve sıfat tamlamalarının kuruluşunu öğrenmiş olduk. ‫ ﻗﺒﻞ‬kabl “önce”. Tamlananın Üstünlü Okunması Tamlanan kelime ‫ ﺑﻌﺪ‬ba’d “sonra”.: Türkçede "için. Allah'a emanet olun” vs. ‫ ﻓﻮق اﻟﻌﺎدﻩ‬fevka’l-âde ‘olağan üstü’. ‫ ﻛﺬﻟﻚ‬ke-zâlik “böylece. ‫ ﻣﻦ‬min: Türkçede +dan/+den. ‫ﺑﲔ‬ ‫ اﳌﻠﻞ‬beyne’l-milel ‘milletler arası’.. ‫ ﻓﻮق‬fevk “üst”.  ‫ ﻣﻦ‬min edatı da tamlayanın (muzâfun ileyhin) harf-i ta’rîfli olduğu bir tamlamada üstünlü okunur: ‫ ﻣﻦ اﻟﻘﺪﱘ‬mine'l-kadîm "eskiden beri". Benzerlik ifade eder: ‫ ﻛﺎﻻول‬ke’l-evvel “eskisi gibi”. ‫ ﻟﺬاﺗﻪ‬li-zâtihi “kendiliğinden”. yüzünden. ‫ﻛﺄن‬ ke-enne “sanki. bunun gibi”. hakikaten”. bundan önceki harf üstünlü okunur:   99   . içinde anlamlarını verir : ‫ ﰱ اﳊﻘﻴﻘﻪ‬fi’l-hakîka “gerçekte. ‫ ﻗﺒﻞ اﻟﻄﻮﻓﺎن‬kable’t-tûfân ‘Tufan'dan önce’.‫ ﰱ‬fî : Türkçede +da/+de. üstünlü okunur: ‫ﺑﻌﺪاﻟﺰوال‬ ba’de’z-zevâl ‘öğleden sonra’. ‫ﰱ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ‬ fî-sebîlillâh “Allah yolunda”. ‫ ﻣﻦ اﻟﻘﺪﱘ‬mine’l-kadîm “eskiden beri”. Bunları aşağıda göstereceğiz. ‫ ﺣﺴﺐ اﻟﻘﺪر‬hasbe’l-kader ‘kader gereği’ ‫ﻋﻨﺪ اﻟﺒﻌﺾ‬  ‘inde’l-ba’z ‘bazılarına göre’. hakikaten”. nazaran” ‫ﻋﻨﺪ‬  ‘ind “yan. ‫ ك‬ke-: Türkçede "gibi.yılında. ‫ﻣﻦ اﻻزل‬ mine'l-ezel "ezelden beri" vs. ‫ﻻﺟﻞ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ‬ li-ecli’t-tahsîl “eğitim için”.. ‫ﻣﻦ ﻃﺮف‬ ‫ اﷲ‬min-tarafi’llâh “Allah tarafından”. sebebinden anlamlarını verir: ‫ﻣﻦ ﺑﻌﺪ‬ min-ba’d “bundan sonra”. ‫ ﰱ زﻣﺎﻧﻨﺎ‬fî-zamâninâ “zamanımızda”. ‫ﰱ اﻟﻮاﻗﻊ‬ fi’l-vâki’ “gerçekten.. yanında göre” kelimelerinden biriyse bu kelimelerin sonu ötreli değil. sanki" anlamlarını verir. Bu edatın tarih konulurken “. İsimlerle ve bazı zamirlerle birlikte kullanılmaktadır: ‫ ِﳍﺬا‬li-hâzâ “bunun için”. ‫ ﰱ اﻻﺻﻞ‬fi’l-asl “aslında”. Elif-i maksûre (yani ‫ ى‬harfi) ile biten kelimeler tamlanan olduğunda elif-i maksûre okunmaz. ‫ ﲢﺖ‬taht “alt”. Kimi durumlarda ise bu hareke değişebilir. ‫ﲢﺖ‬ ‫ اﻟﻌﺮض‬tahte’l-arz ‘yer altı’. ‫ ﰱ اﻣﺎن اﷲ‬fî-emânillâh “Allahın korumasında. ‫ ﻣﻦ اﻻزل‬mine’l-ezel “ezelden” vs. dolayı.. dolayı.. ‫ ﺑﲔ‬beyn “ara”. tarafından" anlamlarını verir. ‫ ﳌﱰﲨﻪ‬li-mütercimihi “mütercimi tarafından”. ‫ ﺣﺴﺐ‬hasb “göre. Buna göre. ‫ ﻻﺟﻞ اﳌﺼﻠﺤﻪ‬li-ecli'l-maslaha “iş için” vs. ‫ ﳌﺆﻟﻔﻪ‬li-mü’ellifihi “müellifi tarafından”.

‫ ﰱ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ‬fîsebîl’illâh (fi-sebîlullah değil) ‘Allah yolunda’. ‫ ﻣﻔﱴ اﻻﻧﺎم‬müfti’l-enâm ‘halkın müftüsü. Şöyle ki: Bu gibi tamlamalarda ikinci ve üçüncü kelimeler Arapça yapılı bir tamlama gibi değerlendirilir ve her zaman tamlayan (muzâfunileyh) olarak birinci   100   . ikinci kelimenin sonu ise ötreli değil esreli okunur: ِ ‫ﻣﻔﺘﺎح‬ ‫ﺑﺎب اﻟْﺒﻴﺖ‬ miftâhu bâbi'l-beyti "evin kapısının anahtarı" ُ ِ ‫ ﻗﻠﻢ‬kalemu hâdimi'r-raculi "adamın hizmetcisinin kalemi" ‫ﺧﺎدم اﻟْﺮﺟﻞ‬ ُ Ancak. ‫ ﻋﻠﻰ اﻟﻌﺎدﻩ‬ale’l-âde ‘alışıldık şekilde’ ‫ اﱃ‬ilâ: ‫ اﱃ اﻻﺑﺪ‬ile’l-ebed ‘ebede kadar’. Tamlananın Esreli Okunması Yukarıda harf-i cerr denilen Arapça ön edatları görmüştük. ‫ ﻗﺎﺿﻰ‬kādî gibi sonu tek ‫ ى‬ile biten kelimeler tamlanan (muzaf) olduğunda sondaki ye harfi okunmaz. Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'ş-Şerîfe gibi. Arapça dil bilgisinde zincirleme tamlamalarda ikinci kelimelerin sonu da esreli okunur. ‫ اﻗﺼﻰ‬aksâ. özellikle’. samimiyetle’. ‫ اﱃ ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬ilâ-yevmi'l-kıyâme ‘kıyamet gününe kadar’. ‫ ﻻﺟﻞ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ‬li-ecli't-tahsîl ‘eğitim için’ vs. bu gibi yapılar Osmanlı Türkçesinde farklı okunmuşlardır. ‫ ﺑﺎ اﻣﺮاﷲ‬bi-emri'llâh ‘Allah'ın emriyle’. Bu yapı Türkçede çok kullanılmamıştır: Divânu Lugāti't-Türk. Üç kelimeden oluşan Arapça tamlamalarda yalnızca sondaki kelime harf-i ta’rîfli olur. ‫ ﻳﺎ‬yâ ünleme edatı bir tamlamanın başına gelirse tamlanan kelimenin sonu üstünlü okunur: ‫ رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬rabbü'l-âlemîn  ‫ ﻳﺎ رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬yâ Rabbe'lâlemîn. ‫ﻋﻦ ﺻﻤﻴﻢ اﻟﻘﻠﺐ‬ an-samîmi'l-kalb ‘kalbin içinden. ‫ اﻗﺼﻰ اﻟﻐﺎﻳﺎت‬akse’l-gâyât “gayelerin en uzağı” gibi. Allah’. Verdiğimiz örneklerde de görüleceği gibi bu edatlar bir tamlamanın önüne geldiğinde tamlananı esreli okuturlar: ‫ ﺑﺎذن اﷲ‬bi-izni’llâh (bi-iznullah değil!) ‘Allahın izniyle’. ‫ ﻣﻦ ﻃﺮف اﷲ‬min-tarafi'llâh ‘Allah tarafından’.‫ ﻋﻠﻰ‬alâ: ‫ ﻋﻠﻰ اﳋﺼﻮص‬ale’l-husûs ‘hususiyle. bundan önceki harf esreli okunur: ‫ ﻗﺎﺿﻰ اﳋﺎﺟﺎت‬kâdi’l-hâcât ‘istekleri yerine getiren. ‫ رﺳﻮل اﷲ‬Resûlullâh  ‫ ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ‬yâ Resûlallah vs. ‫ ﻋﻠﻰ ﻃﺮﻳﻖ اﻟﻘﻴﺎس‬alâ-tarîki’l-kıyâs (alâ-tarîkü’l-kıyâs değil!) ‘karşılaştırma yoluyla’ vs. Bunların dışında ‫ ﺑﺎﱏ‬bânî. ‫ ﻣﻔﱴ‬müftî. Birinci kelimenin sonu ötreli. ‫ ﻣﻌﲎ‬ma'nâ gibi kelimelerde de aynı özellik söz konusudur: ‫ﻣﻌﲎ‬ ‫ اﻟﺸﻌﺮ‬ma’ne’ş-şi’ir “şiirin manası”. şeyhülislâm’. ‫ اﱃ اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ‬ile’n-nihâye ‘sonuna kadar’ vs. ‫ ﺑﺎﱏ اﻟﺪوﻟﻪ‬bâni’ddevle ‘devletin kurucusu’ vs.

..................... ‫ﺷﻘﺎﺋﻖ اﻟﻨﻌﻤﺎﻧﻴﻪ‬ .................. ‫داراﻟﺸﻔﺎ‬ .............. Buna tanınmış kitap isimlerinden bazı örnekler verelim: ‫ دﻳﻮا ُن ﻟﻐﺎت اﻟﱰك‬Dîvânu Lugāti't-Türk... ‫ﺑﲔ اﻟﺪول‬ ............... yer adları vs............................................................. Böylece tamlayanı Arapça yapılı bir tamlamadan ibaret olan Farsça yapılı bir tamlama teşekkül etmiş olur..... ‫روح اﻻﻣﲔ‬ ....................................... ‫ ام اﻟﻜﺘﺎب‬ümmü'l-kitâb kitabın anası "Fatiha suresi" ‫ﺑﻘﻴﺔ اﻟﺴﻴﻮف‬ ..................... olmaktadır................................ ‫ﻳﺘﻴﻢ اﻟﻄﺮﻓﲔ‬ ..... ‫داء اﻟﺼﻠﻪ‬ ..kelimeyi (muzâf) tamlarlar............. ‫داراﳌﻠﻚ‬ ...................................................... ‫ﻓﻠﻚ اﻻﻋﻈﻢ‬ ................. tamlamaların Türkçe karşılıklarını yazınız............ ‫ﺷﻴﺦ اﻻﻛﱪ‬ ............ Buralarda üç kelimeden oluşan tamlamaları Arapçanın sözdizimi kurallarına göre okumamız gerekir.................. ‫ﻛﺘﺎب‬ ُ ِ ِ ‫اﳌﺴﺎﺟﺪ اﻟﺸﺮﻳﻔﻪ‬ ‫اوﺻﺎف‬ Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'ş-Şerîfe......................................... Şu hususa özellikle dikkat etmeliyiz: Bilhassa kitap adlarında Arapça yapılı tamlama kullanımı yaygındır.................   101   .................. ‫ﺳﻠﺴﻠﺔ اﻟﺬﻫﺐ‬ .................... ‫ﻳﻮم اﳉﺰا‬ ............................................... bu gibi tamlamaları Farsça yapılı kabul edip birinci kelime (muzâf) ile Arapça bir tamlama yapısında olan diğer iki kelimeyi (muzâfunileyh) birbirine izafet kesresi ile bağlarız: ِ derûn-ı Bâbü's-selâm "Babüsselâm'ın içi" ‫درون ﺑﺎب اﻟﺴﻼم‬ ِ ‫ﺣﺪود ﺑﻴﺖ اﳊﺮام‬ hudûd-ı Beytü'l-harâm "Beytülharâm'ın hududu" ِ ‫ﺣﻀﺮت رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬ hazret-i Rabbü'l-âlemîn "Âlemlerin rabbi hazretleri" Bu gibi tamlamalarda tamlayan unsur çoğu zaman kalıplaşmış ibareler veya birleşik isimler..................... ‫رب اﻟﺪار‬ .... Aşağıdaki tamlamaları okuyunuz..................................................... ‫ﻣﺴﺒﺐ اﻻﺳﺒﺎب‬ .................................................. ‫ﲢﺖ اﻟﺒﺤﺮ‬ ..................... Bu yüzden.................. ‫ﺳﺪرة اﳌﻨﺘﻬﺎ‬ ......................................................... ‫ﻳﻮم اﻟﺪﻳﻦ‬ ...............

dış yapı itibariyle Arapça isim ve sıfat tamlamalarına benzerler. birinci kelimenin sıfat fonksiyonunda olmasıdır. yüzü çirkin (olan) ‫ﻗﺼﲑ اﻟﻘﺎﻣﻪ‬ kasîrü'l-kāme kısa boylu. şanı yüce (olan) ‫ﻗﺒﻴﺢ اﻟﻮﺟﻪ‬ kabîhü'l-vech çirkin yüzlü. böylece bir isim tamlaması teşkil etmeyip bir birleşik sıfat teşkil etmeleridir. Aşağıda lafzî izafetlere bazı örnekler verilmiştir. ancak anlam bakımından iki kelime arasında herhangi bir tamlama ilgisi kurulmaz. İkinci tamlama ise bir sıfat tamlamasıdır. Lafzi izafetler. Farsçanın birleşik sıfatlarına karşılık gelen Arapça kelime gruplarıdır. İki kelime arasında bir aitlik ilgisi vardır. Farsça birleşik sıfatlar gibi. boyu uzun (olan) ‫ﻋﻈﻴﻢ اﻟﺸﺎن‬ azîmü'ş-şân yüce şanlı. Bu durumda bu iki kelimenin oluşturduğu kelime grubu bir birleşik sıfat olur. iki kelime arasında bir aitlik ilgisi kurmamaları. sıfat anlamı taşıdıkları sürece. Birinci kelimelerin cinslerini belirleyerek bu örnekleri inceleyiniz. Şekil olarak isim veya sıfat tamlamaları gibi kurulsa da anlam ve fonksiyon itibariyle bunlardan tamamen farklıdırlar. Onlara lafzî izafet (sözde tamlama) denilmesi bu yüzdendir.ARAPÇA BİRLEŞİK SIFATLAR: LAFZÎ İZÂFET Arapça birleşik sıfatlar (lafzî izafetler). kılıcı kınından çıkmış   102   . ism-i mef'ûl. Bundan dolayı daha çok sıfat tamlamalarının sıfatı olarak kullanılırlar. sıfat-ı müşebbehe ve ism-i mensûb kategorilerine ait kelimeler tamlamanın birinci kelimesi olurlarsa. Türkçeye isnat grubu. Şu iki Arapça tamlamayı ele alalım: a) ‫ ﺑﻘﻴﺔ اﻟﺴﻴﻒ‬bakiyyetü's-seyf ‘kılıç artığı’ b) ‫ ﻗﺎﻣﺔ اﻟﻘﺼﲑ‬kāmetü'l-kasîr ‘kısa boy’ Birinci tamlama bir isim tamlamasıdır. hazmı çabuk (olan) ‫ﻃﻮﻳﻞ اﻟﻘﺪ‬ tavîlü'l-kadd uzun boylu. İkinci kelime ‘kasîr (kısa)’ birinci kelimeyi tavsif etmektedir. Lafzî izafetlerin en önemli özelliği. duâsı müstecab (olan) ‫ﻣﺴﻠﻮﻟﺔ اﻟﺴﻴﻮف‬ meslûletü's-süyûf kılıcı çekilmiş. kusuru çok (olan) ‫ﳎﺮوح اﻟﻔﺆاد‬ mecrûhü'l-fu'âd yaralı gönüllü. gönlü yaralı (olan) ‫ﻣﺴﺘﺠﺎب اﻟﺪﻋﻮﻩ‬ müstecâbü'd-da've müstecab dualı. Lafzî izafetlerin teşkilinde şekilce dikkat çeken en önemli unsur. sıfat tamlaması+lı kalıbı veya sıfat-fiil grubu şeklinde aktarılabilir. ortaya çıkan kelime grubu lafzî izafet olur. Arapçada sıfat fonksiyonunda olan kelimeleri ilk ünitede görmüştük. ikisi birlikte başka bir özneyi nitelemektedirler. ‘boyun kısası’ değil! Bu tamlamada ise iki kelime arasında bir aitlik ilgisi olmadığı gibi. sıfat olan birinci kelime kendisinden sonra gelen kelimeyi değil. Ancak isim gibi kullanılmaları da mümkündür. Bunlardan bilhassa ism-i fâ'il. boyu kısa (olan) ‫ﻛﺜﲑاﻟﺘﻘﺼﲑ‬ kesîrü't-taksîr çok kusurlu. ‫ﺳﺮﻳﻊ اﳍَﻀﻢ‬ serî'ü'l-hazm çabuk hazmlı. Arapçanın lafzî izafetleri de. Şimdi aşağıdaki tamlamayı inceleyelim: ‫ ﻗﺼﲑاﻟﻘﺎﻣﻪ‬kasîrü'l-kāme ‘kısa boylu’.

“vâfirü’l-kemâl”. Arapça Dil bilgisinde sıfat kategorisinde yer alan kimi Arapça kelimeler. insafsız (olan) ‫ﻋﺮﰉ اﻟﻌﺒﺎرﻩ‬ Arabiyyü'l-ibâre Arapça ibâreli. “mesrûrü’l-fu’âd”. “‘amîmü’l-ihsân”. esas olarak birleşik sıfat anlamı taşıdıkları için söz diziminde sıfat fonksiyonunda kullanılırlar. “serî‘ü’l-intikâl”. “sâbıku’z-zikr”. isim fonksiyonunda kullanılabilirler. ‫ ﺧﺎﻟﻖ اﻻﻣﻢ‬hâlıku'l-ümem ‘ümmetlerin (insanların) yaratıcısı’. “kesîrü’nnevâl”.‫ﻣﻮﺟﺐ اﻟﻐﻀﺐ‬ mûcibü'l-gazab gazabı mucib (olan) ‫واﺟﺐ اﻟﺴﲑ‬ vâcibü's-seyr seyri vâcib (olan) ‫واﺟﺐ اﻟﻮﺟﻮد‬ vâcibü'l-vücûd var oluşu vâcib olan. nasibi az (olan) ‫ﻋﺪﳝﺔ اﻻﻧﺼﺎف‬ adîmetü'l-insâf insafı yok. Lafzî İzafetlerin Kullanılışı  Lafzî izafetler.. Bu yapılarıyla basit sıfatlardan bir farkları yoktur. gerçek birer isim veya sıfat tamlaması teşkil etmiş olurlar: ‫ ﺣﺎرس اﳌﻠﻚ‬hârisü'l-mülk ‘mülkün koruyucusu’. Allah ‫ﻇﺎﻫﺮاﻟﺸﺮف‬ zâhirü’ş-şeref şerefi zâhir (olan) ‫ﲪﻴﺪاﳋﺼﺎل‬ hamîdü’l-hısâl ahlâkı övülmüş (olan) ‫ﳐﺘﻠﻔﺔ اﻟﺸﺆن‬ muhtelifetü'ş-şu'ûn olayları muhtelif (olan) ‫ﻗﻠﻴﻞ اﻟﺒﻀﺎﻋﻪ‬ kalîlü'l-bizâ'e sermayesi az (olan).. ‫ اﺳﲑاﻟﺒﻄﻦ‬esîrü'l-batn ‘midenin esiri.. Böyle kelimeler lafzî izafet değil. açgözlü’. ‫ﻓﺎﺗﺢ‬ ‫ اﻻﺑﻮاب‬fâtihü'l-ebvâb ‘kapıların açıcısı’. Şimdi de sizler aşağıdaki lafzî izafetlerin anlamlarını sözlüklerden bulunuz ve Arap harfleri ile yazımını öğreniniz: “selîsü’l-kelâm”. Lafzî izafetin tamlayan olarak katıldığı bir tamlama sıfat tamlaması olur: ‫ ﻇﻠﻤﻪء ﻋﺪﳝﺔ اﻻﻧﺼﺎف‬zaleme-i adîmetü'l-insâf ‘insafsız zalimler’ ‫ ذات ﲪﻴﺪاﳋﺼﺎﻟﻠﺮﻧﺪﻩ‬zât-ı hamîdü'l-hısâllerinde ‘övülmüş huylu zâtlarında’ ‫ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﻈﻴﻢ اﻟﺸﺎن‬sultân-ı azîmü'ş-şân ‘yüce şanlı sultan’ ‫ ﻟﺴﺎن ﺑﻠﻴﻎ اﻟﺒﻴﺎن‬lisân-ı belîğü'l-beyân ‘beyanı belîğ (olan) lisan’ ‫ ﻛﺘﺎب ﺟﻠﻴﻞ اﻟﻘﺪر‬kitâb-ı celîlü'l-kadr ‘değeri yüce (olan) kitap’ ‫ دوﻟﺖ ﻗﻮى اﻻرﻛﺎن‬devlet-i kaviyyü'l-erkân ‘temelleri sağlam (olan) devlet’ ‫ ﺣﻘﲑ ﻛﺜﲑاﻟﺘﻘﺼﲑ‬hakîr-i kesîrü't-taksîr ‘kusuru çok (olan) hakir (ben)’ ‫ ﺣﻘﲑ ﻗﻠﻴﻞ اﻟﺒﻀﺎﻋﻪ‬hakîr-i kalîlü'l-bidâ'e ‘sermayesi az (olan) hakir (ben)’ ‫ ﻛﻨﻴﺴﻪء ﻧﺎدراﳌﺜﻞ‬kenîse-i nâdirü'l-misl ‘benzeri nâdir (olan) kilise’ ‫ ﻣﺜﻠﺚ ﻗﺎﺋﻢ اﻟﺰاوﻳﻪ‬müselles-i kāimü'z-zâviye ‘dik açılı üçgen’ ‫ ﭘﺎدﺷﺎﻩ ﺳﺎﻟﻒ اﻟﺬﻛﺮ‬pâdişâh-ı sâlifü'z-zikr ‘zikri geçen padişah’   103   .

  104   ...herhangi bir isim unsuru fonksiyonuyla da kullanılabilir: ‫اﲪﺪ واﺻﻒ ﻫﺮ ﻧﻪ ﻗﺪر ﻗﻠﻴﻞ اﻟﺒﻀﺎﻋﻪ و ﻋﺪﱘ اﻻﺳﺘﻄﺎﻋﻪ اﻳﺴﻪ دﺧﻰ‬. Bu gibi yapılarda lafzî izafet tek kelimelik bir unsur değerindedir: ‫ ﻣﻌﻠﻮم ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺎﻣﻞ اﻟﺸﻌﻮر اوﻟﺪﻗﺪﻩ‬ma'lûm-ı Hudâvend-i kâmilü'ş-şu'ûr oldukda ‘çok akıllı padişahın malumu olunca’ ‫ ﻣﻠﻮك ﳑﺪوح اﻟﺴﻠﻮك ﻣﺼﺮﻳﻪ‬Mülûk-ı memdûhü's-sülûk-ı Mısriyye ‘Mısır'ın yolları övülmüş padişahları’ ‫ﻃﺮف ﻇﺎﻫﺮاﻟﺸﺮف ﺣﻀﺮت ﺷﻬﺮﻳﺎرﻳﺪن‬ taraf-ı zâhirü'ş-şeref-i hazret-i şehriyârîden ‘Padişah hazretlerinin şerefi zahir (olan) taraflarından’ ‫ ﺣﻀﺮت وﻫﺎب ﻋﻤﻴﻢ اﻟﺮﲪﺖ‬hazret-i Vehhâb-ı amîmü'r-rahmet ‘rahmeti geniş (olan) Allah hazretleri’ ‫ ﺟﻨﺎب وﻫﺎب ﺧﻔﻰ اﳊﻜﻤﺖ‬cenâb-ı Vehhâb-ı hafiyyü'l-hikmet ‘hikmeti gizli (olan) Allah cenâbları’ ‫ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺠﺰ اﻟﺒﻴﺎن ﺳﻠﻄﺎن ﲣﺘﻜﺎﻩ ﻟﻮﻻك‬hadîs-i mu'cizü'l-beyân-ı sultân-ı tahtgâh-ı Levlâk ‘Levlâk tahtı Sultanının (Hz. Muhammed'in) muciz beyanlı hadisi’  Lafzî izafet yapısındaki kelime söz diziminde -bir tamlamaya dâhil olmadan. ‫ اﺣﻮال ﺳﺮﺣﺪات و ﺛﻐﻮر ﻣﺘﺰﻟﺰل اﻻرﻛﺎن اوﻟﻮب‬ahvâl-i ser-haddât ve suğûr mütezelzilü'l-erkân olup. ‫ ﰱ اﳉﻤﻠﻪ ﻣﻌﻤﻮرة اﻻﻃﺮاف اوﻻن اوﻗﺎف ﻏﺎﻣﺮ و وﻳﺮان اوﻟﻮب‬fi'l-cümle ma'mûretü'letrâf olan evkaf gāmir ü vîrân olup.. Ahmed Vâsıf her ne kadar kalîlü'l-bidâ'e ve adîmü'l-istitâ'a ise dahi.  Lafzî izafetler Türkçe sıfat tamlamasında tamlayan (sıfat) olarak da kullanılabilirler: ‫ﲣﻠﻴﺺ اوﻟﻨﻤﻖ ﺑﺎﺑﻨﺪﻩ ﻗﻄﻌﻰ اﳌﺪﻟﻮل ﺧﻂ ﳘﺎﻳﻮن ﺷﺮﻓﺮﻳﺰ ﺻﺪور اوﻟﻮب‬.tahlîs olunmak bâbında kat'iyyü'l-medlûl hatt-ı hümâyûn şeref-rîz-i sudûr olup.. Lafzî izafet birden fazla kelimeyle kurulmuş bir tamlamada da yer alabilir.. ‫ اﺑﻨﺎى زﻣﺎﱏ آﺳﻮدﻩ ﺣﺎل و ﻣﺮﻓﻪ اﻟﺒﺎل اﻳﺘﻤﺸﺪر‬ebnâ-yı zamânı âsûde-hâl ve müreffehü'l-bâl itmişdür..

‫اوﻗﻮﻣﻪ ﭼﺎﻟﻴﺸﻤﻪ ﺳﯽ‬ Okuma Çalışması Aşağıdaki metin. Metni okuyup bilmediğiniz kelimeleri sözlükten öğreniniz. Metinde geçen Arapça tamlamaları ve harf-i cerle oluşturulmuş yapıları tespit ediniz. anonim bir hikâye olan Elfun-nehar ve nehâr (Bin Bir Gündüz)'dan alınmıştır.   105   .

  106   .

yılında. dolayı. Tamlayan kelimenin başında harf-i tarif (‫ ال‬el. kimi dinî tabirlerde ve bilhassa bilimsel terminolojide karşımıza çıkar. bu ‫ ت‬. ile ek ve edatlarının anlamını karşılar. zira bu durumda harf-i ta’rîfin lâm’ı tamlayanın ilk harfiyle aynı okunur: ‫ﻓﻘﺮ اﻟﺪم‬ Arapça Ön Edatları Sıralamak. Bu “el-“ harfi tek kelimenin başına gelirse o kelimeyi belirli bir kelime durumuna getirir. harf-i ta’rîf ve hurûfü’ş-şemsiyye ve’l-kameriye konularıdır. Bu ön ekler şunlardır: ‫ ب‬bi: Türkçede +a/+e. yüzünden. tamlayan isimse isim tamlaması. tarafından" anlamlarını verir. Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arapça sıfat tamlaması yapısı da isim tamlaması yapısıyla aynıdır. Farsçada olduğu gibi tamlamadaki kelime sırası Türkçedekinden farklıdır ve önce tamlanan (muzâf /mevsuf).müzekker). İsim ve sıfat tamlamasını yalnızca tamlayan kelimenin niteliğinden ayırt ederiz. içinde anlamlarını verir. Bu ön ek Arapça tamlamalarda birinci ve ikinci kelimenin arasında da bulunur. çokluk açısından denklik aranır.. kitap isimlerinde. Eğer lâmdan sonraki harf güneş harfleri olarak adlandırılan ، ‫ ص‬، ‫ ش‬، ‫ س‬، ‫ ز‬، ‫ ر‬، ‫ ذ‬، ‫ د‬، ‫ ث‬، ‫ت‬ mülûk. sebebinden anlamlarını verir. Güneş harfleri dışında kalan diğer harflere ise kamerî harfler denir ve kamerî harfle başlayan bir kelimeye harf-i ta’rîf gelirse lâm okunur: ‫ اﻟﺸﻤﺲ‬eş-şems. bazı kelimelerde ise kelimenin ilk harfi şeddeli olacak şekilde okunur: ‫ اﻟﻮﻃﻦ‬el-vatan. Arapçada da. Tamlanan (muzâf) kelimenin son harfi. Arapça tamlamaların okunuşunda tamlayanı (muzâfun ileyhi) güneş harfleriyle (şemsî harflerle) başlayan kelimelere dikkat etmek gerekir.. Harf-i ta’rîf kelime başına veya Arapça tamlamada ikinci kelimenin başına getirilen elif+lâm ‫ اَ ْل‬şeklinde yazılan bir ön ektir.Özet Arapça Tamlama Yapısını Tanımak. ‫ ن‬، ‫ ل‬، ‫ ظ‬، ‫ ط‬، ‫ ض‬harflerinden biriyse lâm okunmaz. Harf-i ta’rîfli kelimelerden önce geldiğinde hemzeyle bitişik yazılır. Güneş ve kamerî harflere dikkat etmek Arapça tamlamayı doğru okumamızı sağlar.) olur. Dilimizde ‫ ت‬ile biten bazı kelimeler tamlayan (muzâfun ileyh) oldukları zaman   107   . Dil bilgisinde harf-i cerr adı verilen Arapça ön edatlar.. kimi Türkçe hâl eklerine ve son çekim edatlarına karşılık gelir.. Arapça yapılı tamlamalar Farsça yapılı olanlara nispetle Osmanlı Türkçesinde daha az kullanılmışlardır. dolayı. ٥ olarak okunur: ‫ ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬hasretü’l- Arapça tamlamaların doğru okunabilmeleri için oldukça önemli olan iki konuyu öğrenmemiz gerekiyor. sanki" anlamlarını verir.. ‫ ﰱ‬fî : Türkçede +da/+de. Bu nedenle Arapça tamlamanın tanınması daha kolaydır. benzerlik ifade eder. bu özellikler bakımından mevsûf olan birinci kelimeye uygun hâle getirilir. ‫ ﻋﻦ‬an: Türkçede +dan/+den hâl ekleriyle ve kimi edatlarla karşılanabilir. fakrü’d-dem. sıfatsa sıfat tamlaması olur: ‫ دول اﳌﻌﻈﻤﻪ‬düvelü’l-muazzama “büyük devletler”. ‫ اﳊﻖ‬el-hakk. ‫ ل‬li. Arapça yapılı sıfat tamlamasında tamlanan ve tamlayan unsurlar (mevsûf ve sıfat) arasında cinsiyet (müennes . tarihinde” anlamlarında da kullanılır. ‫ ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ‬yevmü’l-kıyâme. ‫ ك‬ke-: Türkçede "gibi. Farsça ön edatlarda olduğu gibi. Bu edatın tarih konulurken “. Bu edattan sonraki kelime tamlama halinde olmayan tek bir kelime ise sonu -ın/-in tenviniyle okunur. bazı istisnalar dışında ötreli okunur. Harf-i ta’rîf bazı kelimelerde el-. sonra tamlayan (muzâfun ileyh / sıfat) gelir. +da/+de.: Türkçede "için. sayı (teklik. isimlerle ve bazı zamirlerle birlikte kullanılmaktadır. Tamlanan (muzâf) kelime ٥ veya ‫ ت‬ile bitiyorsa bu harfler ‫ ة‬ile yazılır. Bu durumu lâm harfinden sonra gelen kelimenin ilk harfi belirler. Bunlar.. ‫اﻟﺰﻣﺎن‬ ez-zamân. Bunların büyük bir kısmı makam ve mevki isimlerinde. Harf-i ta’rîfin elif’i hiçbir zaman okunmaz: ‫ﺑﺎب اﻟْﺒﻴﺖ‬ ُ bâbü’l-beyt ‘evin kapısı’. onun yerine kelimenin ilk harfi şeddeli okunur. ‫ ﻣﻦ‬min: Türkçede +dan/+den. sıfat. Bu edatlar bir tamlamanın başına geldiğinde tamlanan kelimenin sonu ötreli değil esreli okutur. tesniye.

‫ ﻣﻦ‬min edatı da tamlayanın (muzâfun ileyhin) harf-i ta’rîfli olduğu bir tamlamada üstünlü okutur: ‫ ﻣﻦ اﻟﻘﺪﱘ‬mine'l-kadîm "eskiden beri". dış yapı itibariyle Arapça isim ve sıfat tamlamalarına benzerler. böylece bir isim tamlaması teşkil etmeyip bir birleşik sıfat teşkil etmeleridir. Lafzî izafetlerin teşkilinde şekilce dikkat çeken en önemli unsur. Bu durumda bu iki kelimenin oluşturduğu kelime grubu bir birleşik sıfat olur. ancak anlam bakımından iki kelime arasında herhangi bir tamlama ilgisi kurulmaz. Tamlamanın başına harf-i cer geldiğinde ise tamlamalar esreli okunur: ‫ ﺑﺎذن اﷲ‬biizni’llâh ‘Allahın izniyle’. ‫ ﻣﻦ ﻃﺮف اﷲ‬min-tarafi'llâh ‘Allah tarafından’. Arapçanın lafzî izafetleri de. sıfat-ı müşebbehe ve ism-i mensûb kategorilerine ait kelimeler tamlamanın birinci kelimesi olurlarsa.Arapça Tamlamalardaki Farklı Okunuşları Ayırt Etmek. ‫ﻣﻔﱴ‬ müftî. ikisi birlikte başka bir özneyi nitelemektedirler. sıfat olan birinci kelime kendisinden sonra gelen kelimeyi değil. Lafzî izafetlerin en önemli özelliği. Bunlardan bilhassa ism-i fâ'il. ‫اﻗﺼﻰ‬ aksâ. Lafzî izafetler. ‫ ﻓﻮق‬fevk “üst”. ‫ ﺑﲔ‬beyn “ara”. ‫ ﰱ ﺳﺒﻴﻞ اﷲ‬fî- sebîl’illâh ‘Allah yolunda’. Elif-i maksûre (yani ‫ ى‬harfi) ile biten kelimeler tamlanan olduğunda elif-i maksûre okunmaz. ‫ اﱃ‬ilâ. ‫ﻳﺎ‬ yâ ünleme edatı bir tamlamanın başına gelirse tamlanan kelimenin sonu üstünlü okutur: ‫ ﻳﺎ رب اﻟﻌﺎﳌﲔ‬yâ Rabbe'l-âlemîn. iki kelime arasında bir aitlik ilgisi kurmamaları. birinci kelimenin sıfat fonksiyonunda olmasıdır. ‫ ﺣﺴﺐ‬hasb “göre.   108   . Farsça birleşik sıfatlar gibi. sıfat anlamı taşıdıkları sürece. bundan önceki harf esreli okunur: ‫ ﻗﺎﺿﻰ اﳋﺎﺟﺎت‬kâdi’l-hâcât ‘istekleri yerine getiren. bundan önceki harf üstünlü okunur: Elif-i maksûre ile biten bazı kelimeler şunlardır: ‫ ﻋﻠﻰ‬alâ. sıfat tamlaması+lı kalıbı veya sıfat-fiil grubu şeklinde aktarılabilir. ism-i mef'ûl. Bundan dolayı daha çok sıfat tamlamalarının sıfatı olarak kullanılırlar. tamlamasında iki kelime arasında bir aitlik ilgisi olmadığı gibi. ‫ ﻣﻌﲎ‬ma'nâ: ‫ ﻣﻌﲎ اﻟﺸﻌﺮ‬ma’ne’ş-şi’ir. ‫ ﻗﺎﺿﻰ‬kādî gibi sonu tek ‫ ى‬ile biten kelimeler tamlanan (muzaf) olduğunda sondaki ye harfi okunmaz. Arapça Lafzî Tamlamaları Tanımlamak. ‫ ﻗﺒﻞ‬kabl “önce”. ‫ ﲢﺖ‬taht “alt”. Türkçeye isnat grubu. Onlara lafzî izafet (sözde tamlama) denilmesi bu yüzdendir: ‫ ﻗﺼﲑاﻟﻘﺎﻣﻪ‬kasîrü'l-kāme ‘kısa boylu’. nazaran” ‫‘ ﻋﻨﺪ‬ind “yan. ‫ﻋﻠﻰ ﻃﺮﻳﻖ اﻟﻘﻴﺎس‬ alâ-tarîki’l-kıyâs ‘karşılaştırma yoluyla’ vs. Arapça tamlamalar şu durumlarda farklı okunur: Tamlanan kelime ‫ ﺑﻌﺪ‬ba’d “sonra”. Şekil olarak isim veya sıfat tamlamaları gibi kurulsa da anlam ve fonksiyon itibariyle bunlardan tamamen farklıdırlar. Arapça dil bilgisinde zincirleme tamlamalarda ikinci kelimelerin sonu da esreli okunur: Bu yapı Türkçede çok kullanılmamıştır: Divânu Lugāti't-Türk. ortaya çıkan kelime grubu lafzî izafet olur. Kitâbu Evsâfi'l-Mesâcidi'şŞerîfe gibi. yanında göre” kelimelerinden biriyse bu kelimelerin sonu ötreli değil. Ancak isim gibi kullanılmaları da mümkündür. bunların dışında ‫ ﺑﺎﱏ‬bânî. üstünlü okunur: ‫ﺑﻌﺪاﻟﺰوال‬ ba’de’z-zevâl ‘öğleden sonra’.

‫ ب‬. Lafzî izafetlerin şekilce dikkat çeken en önemli unsuru aşağıdakilerden hangisidir? a. ‫ ن‬.‫ظ‬ a. ‫رﻣﻀﺎن اﳌﺒﺎرك‬ 2. ‫ ش‬. ‫ ط‬. ‫ﻣﻴﺰان اﳊﺮارﻩ‬   109   sıfat 7. ‫ د‬. 8. ‫دار اﻟﻔﻨﻮن‬ c. ‫ﺧﻔﻰ اﳊﻜﻤﺖ‬ a.‫ ض‬. Tamlanan kelimenin son harfi. Aşağıdaki harf grupların hangisinde kamerî harf vardır? 6. b. ‫ﻣﻔﺨﺮ اﳌﻮﺟﻮدات‬ c. ‫ ﲢﺖ اﻟﻌﺮض‬tahte’l-arz c.: Türkçede "için. ‫ اﱃ اﻻﺑﺪ‬ile’l-ebed d. Arapça yapılı tamlamalarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. ‫اﻣﲑ اﳌﺆﻣﻨﲔ‬ e. tamlama sıfat tamlaması ismini alır. e. Harf-i ta’rîfin elifi hiçbir zaman okunmaz. ‫ﻋﻤﺎد اﻟﺪﻳﻦ‬ b. ‫ﺑﺎب اﻟﺴﻌﺎدﻩ‬ 4. İki kelime arasına “el” harf-i ta’rifi konulur.‫ص‬ b. e. ‫ ك‬ke-: Türkçede "gibi. tarafından" e. ‫ﻧﻬﺞ اﻟﻔﺮادﻳﺲ‬ c. dolayı.‫ز‬ c.‫ذ‬ e. ‫ ﺑﲔ اﳌﻠﻞ‬beyne’l-milel b. ‫ ﻳﺎ رﺳﻮل اﷲ‬yâ Resûlu’llah 9. dolayısıyla” c.‫ ر‬. Tamlamada birinci kelimenin sıfat fonksiyonunda olması c. Aşağıdaki tamlamalardan hangisi lafzî izafet değildir? a. Tamlamada ikinci kelimenin isim olması 10.‫ س‬. ‫ ﻋﻦ‬an: Türkçede “ile. ‫ﺣﺪﻳﻘﺔ اﻟﻮزرا‬ d. ‫“ ﺳﻠﺴﻠﺔ اﻟﺰﻫﺐ‬silsiletü’z-zeheb” e. Tamlayan önce tamlanan sonra gelir. ‫ ب‬bi: Türkçede +a/+e b. ‫ﻋﻤﻴﻢ اﻟﺮﲪﺖ‬ b. Tamlamada ikinci kelimenin sıfat olması e. ‫ ﰱ‬fî : Türkçede +da/+de ‫ ل‬li. d. Tamlamada birinci kelimenin isim fonksiyonunda olması b. ‫“ ﺣﺐ اﻟﻮﻃﻦ‬hubbü’l-vatan” c. ‫اﻣﲑاﻻﻣﺮا‬ hangisi . “Fenler evi” anlamındaki tamlama aşağıdakilerden hangisidir? a. ‫“ ﻛﻠﻴﺪ اﻟﺒﺤﺮﻳﻦ‬kilîdü’l-bahreyn” b. ‫ﺳﺎﻟﻒ اﻟﺬﻛﺮ‬ c. ‫ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم‬ d. ‫ ﻗﺒﻞ اﻟﻄﻮﻓﺎن‬kable’t-tûfân b. Aşağıdakilerden hangisi makam ve mevki ismidir? e. sanki" d. ‫ﴰﺲ اﻟﻌﺮﻓﺎن‬ d. Tamlamanın harf-i cerr alması d. Tamlamada ikinci kelime sıfat ise. Aşağıdaki ön edatlardan hangisinin Türkçe karşılığında bir yanlışlık yapılmıştır? a. c.Kendimizi Sınayalım 1.‫ ل‬. Aşağıdaki tamlamalardan hangisinin okunuşu yanlıştır? a. 3. Aşağıdaki tamlamalardan tamlamasıdır? a. ‫ﻳﻮم اﳉﺰا‬ b. yüzünden.‫ ث‬. bazı istisnalar dışında ötreli okunur. ‫ﲢﻔﺔ اﳊﺮﻣﲔ‬ d. Aşağıdaki tamlamaların hangisi yanlış okunmuştur? a. ‫ﳑﺪوح اﻟﺴﻠﻮك‬ ‫رﺋﻴﺲ اﻟﻜﺘﺎب‬ e. ‫“ ﻓﺎﻃﺮ اﻟﺴﻤﺎوات‬fâtırü’l-semâvât” d.‫ت‬ d. ‫ﺣﺴﺮة اﳌﻠﻮك‬ e. ‫“ ﻧﻘﻴﺐ اﻻﺷﺮاف‬nakîbü’l-eşrâf” 5.

5. 10. d Cevabınız doğru değilse. e Cevabınız doğru değilse. e Cevabınız doğru değilse. b Cevabınız doğru değilse. kitabınızın “Ay Harfleri (Hurûfü’l-kameriyye)” kısmını yeniden okuyunuz. Cevârî-i mezbûre her ne kadar birbirinden hüsn-dâr ise de nücûm içinde mâh-ı münîr gibi bunlar ortasında Ferah-nâz’ın hüsn ü edâsı âlemin nazarını başkaca kendiye celb eylediğinden ne bunların etrâfını kuşatmış olan perçem-i gafîr ve ne de rikâbında giden asâkir-i meslûletü’s-seyf temâşâda olan halkın men’ine kâdir olamamalarıyla ziyâdece yanaşan bahtsızları cerh ve telef etmeğe me’zûniyetleri olduğu hâlde Ferah-nâz her ne vakit şikâra çıkmış olsa halk başlarına gelen şu felâketlerden aslâ mütenebbih olmayıp bi’l-akis onun nazargâh-ı dilberânesinde fedâ-yı cân ve bastığı türâb üzerinde nefslerini kurbân ederek demlerini seyl misâli akıtmağa kemâl-i şevk ve meserretle muntazır ve bunun vukû’uyla müftehir bulunduklarından ve halkı şu hâlden men etmek mümkün olamadığından pederi Turan Bey kerîmesi Ferah-nâz sultânın hüsn-i hunrîzinin bâ’is olduğu felâketlerden halkın muhâfazası için artık gözlerinden nihân ederek kerîmesinin sarâydan taşra çıkmasını men ve yasak eylemiş ve vâkı’â ehâlî şu belâ-yı hasret-i dil-dâr ile daha beter mecrûhü’l-fu’âd olarak zarûrî katlanmış ise de Ferah-nâz’ın âvâze-i hüsn ü ânı bütün memâliki şarkiyyeye aks ettiğinden vasfını işiden hükmdârân-ı şarkiyye gıyâben ta’aşşuk ederek bunlardan her biri Ferah-nâz’ı gönül tahtına iclâs etmek efkârıyla müstakilen birer elçi çıkartmış oldukları Keşmîr hükûmetinde gereği gibi şüyû bulmağa başlamış idi. re’îsü'l-küttâb “katiplerin reisi. meslûletü’s-seyf. 7. b Cevabınız doğru değilse. sultânü'l-evliyâ “velilerin sultanı”. kitabınızın “Arapça Yapılı İsim Tamlamaları” bölümünü yeniden okuyunuz. 8. hasretü'l-mülûk “padişahların hasreti”. seyyidü'l-mürselîn   110   . e Cevabınız doğru değilse. 6. bi’lâhire. kitabınızın “Lafzî İzafetlerin Kullanılışı” kısmını yeniden okuyunuz. kitabınızın “Makam ve Mevki İsimleri” kısmını yeniden okuyunuz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 ‫اﻟﺸﻴﺦ اﳊﺎج اﳊﻖ اﻻﻧﺼﺎف اﻟﻮداع‬ Sıra Sizde 2 rabbü'l-âlemîn “âlemlerin Rabbi”. beytü'l-mâl “mal evi. kitabınızın “Arapça Yapılı Sıfat Tamlaması” bölümünü yeniden okuyunuz. kitabınızın “Arapça Ön Edatlar” bölümünü yeniden okuyunuz. c Cevabınız doğru değilse. 2. kitabınızın “Arapça Tamlamaların Okunuşu” kısmını yeniden okuyunuz. Ferah-nâz sarâyından çıkıp azm-i şikâr eyledikte temâşâ-yı ruhsâr-ı dil-ârâ-yı nâzükânesiyle tenvîr-i uyûn-ı hasret etmek üzere rehgüzârında saf-beste-i selâm ve intizâm olan ehâlî-i memleket Ferah-nâz’ı elbise-i nefîse giymiş ve tâc-ı hemâlânesi bir tarafa eğmiş olduğu ve esb-i sabâ-reftârını yüz beyâz câriye tîr-i nazardan siperlercesine ihâta eyledikleri hâlde mütehassirîne misâl-i âfitâb arz-ı dîdâr eyleyince ehâlî-i deryâhurûş tarafından yâd olan âvâze-i mâşallâh vâsıl-ı küngüre-i âsmân olur idi. Metinde Geçen Arapça Tamlamalar ve Harf-i cerli Yapılar: nâdirü’z-zamân. b Cevabınız doğru değilse. 9. dârü'z-ziyâfe “ziyafet evi”. 3. mecrûhü’lfu’âd. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c Cevabınız doğru değilse. a Cevabınız doğru değilse. fi’l-hakîka. bi’l-akis. kitabınızın “Arapça Yapılı İsim Tamlamaları” bölümü yeniden okuyunuz. Hz. kitabınızın “Arapça Tamlamalardaki Değişiklikler” bölümünü yeniden okuyunuz. Muhammed”. resûlü's-sakaleyn “insan ve cinlerin peygamberi. Fi’l-hakîka Ferah-nâz hüsn-i âlem-behâsından başka nihâyet derecede câzibe sâhibesi olduğundan cemâl-i hûrî-misâline atf-ı nazar edenler ez-dil ü cân kendisine hayrân ve musahhar olarak nâ’il-i visâl olmaları emr-i muhâl olmağla encâm-ı kâr te’essür-i derd-i aşkıyla ya Mecnûn gibi serserî veyahut esîr-i firâş olarak bi’l-âhire hayâttan berî olurlardı. 4.Okuma Çalışması Zamân-ı kadîmde Keşmîr memleketinin hâkimi Turan Bey’in hayret-bahş-ı cihân Ferruh-rûz isminde bir erkek ve Ferah-nâz nâmıyla bir de kız evlâdı olup şeh-zâde-i civân-baht envâ’-ı fezâ’il ve kemâlât-ı insâniyye ile muttasıf genç bir kahramân-ı nâdirü’z-zamân ve hem-şîresi Ferahnâz dahi mâlike-i lutf u cemâl ve sâhibe-i hüsnhısâl bir âfet-i devrân idi. kitabınızın “Arapça Birleşik Sıfatlar: Lafzî İzâfet” bölümünü yeniden okuyunuz. hazine”. dârü'l-aceze “âcizler evi”. dış işleri bakanı”.

mefharü'lmevcûdât “varlıkların övüncü. İstanbul. H. yetîmü't-tarafeyn “iki tarafın yetimi. Hz. şeyhü'l-ekber “en büyük şeyh”. sâhibü's-seyf ve'l-kalem “kalem ve kılıç sahibi”. Kesit Yayınları Sıra Sizde 3 bakiyyetü's-süyûf “kılıç artığı”. felekü'l-a'zam “eski astronomi bilgisine göre dokuzuncu kat gök”. Hz. Muhammed”. yevmü'l-kıyâme “kıyamet günü”. dâ’ü'ssıla “vatan özlemi”. Hz. yevmü'l-cezâ “ceza günü”. diyanet işleri başkanı”. hastane”. tahte'l-bahr “deniz altı”. sidretü'l-müntehâ “arşın en üst noktasında var olduğu kabul edilen bir ağaç”. Yararlanılan Kaynak Develi. sâhibü'l-hurûc “isyan eden. müsebbibü'lesbâb “Allah”. Muhammed”. yevmü'd-dîn “kıyamet günü”. silsiletü'z-zeheb “altın zincir”. asi”. dârü'l-mülk “başkent”.   111   . rûhü'l-emîn “Cebrail”. şakā’iku'nnu'mâniyye “bir çeşit dağ gelinciği”. Muhammed”. beyne'd-düvel “devletler arası”. rabbü'd-dâr “ev sahibi”. dârü'ş-şifâ “şifa evi. sâhibetü'l-beyt “ev sahibi”. mâ’ü'l-hayât “hayat suyu”. Osmanlı Türkçesi Klavuzu 12.“peygamberlerin efendisi. şeyhu'l-İslâm “din işleri reisi. imâdü'd-dîn “dinin direği”. (2008).

bu dillerden kelime ve kavramlar ödünç almıştır. Metinlere başlamadan önce Osmanlı Türkçesine Giriş kitabınızdaki bilgiler ile kelimelerin. eklerin nasıl yazıldıkları ve okunduklarını hatırlamanız.        Metinler     Sevgili öğrenciler. yüzyıllar arasındaki dönemine verilen bir isimdir. Bu güçlüğü yenmek için sözlük kullanmalısınız. sizlerin istifadesine sunulmaya çalışılmıştır. Osmanlı Devleti’nin gelişmesine bağlı olarak Osmanlı Türkçesi de Farsça ve Arapçanın etkisinde kalarak gelişimini sürdürmüş. Elinizdeki kitap Osmanlı Türkçesindeki Arapça ve Farsça unsurların tanınmasına yönelik hazırlanmıştır. Bu durum doğal olarak metinlerin anlaşılmasını güçleştirmiştir. Öğrendiğiniz teorik bilgileri bu metinleri okuyarak kalıcı hâle getirebilirsiniz. Osmanlı Türkçesi Türkiye Türkçesinin 15-20. Metinlere baktığınızda bunların geçen sene okuduğunuz metinlere göre daha zor olduklarını göreceksiniz. Bu bölümde başta teorik olarak verilen bilgileri pekiştirmeniz ve uygulamalar yapabilmeniz için konulara uygun metinlere yer verilmiştir. Çünkü Osmanlı Türkçesi bilginizin gelişmesi için bol bol metin okumanız gerekmektedir. 112     . bunları burada öğrendiğiniz bilgilerle harmanlamanız gerekmektedir. Ayrıca buradaki metinlere baktığınızda bunların günümüz Türkçesinde kullanılmayan birçok kelime ve Arapça Farsça unsurları içerdiğini göreceksiniz. Kelimeyi okuduktan sonra isterseniz diğer sözlüklerden de faydalanabilirsiniz. Burada değişik konulardan metinler. Konular doğrultusunda ve konuları daha iyi kavramanız için bu tür metinler seçildiğini unutmayınız. Kullandığınız sözlük öncelikle Arap harfli Türkçe sözlük olmalıdır.

113     .

114     .

115     .

116     .

117     .

118     .

119     .

120     .

121     .

122     .

123     .

124     .

125     .

126     .

127     .

128     .

129     .

130     .

131     .

132     .

133     .

134     .

135     .

136     .

137     .

138     .

139     .

140     .

141     .

142     .

143     .

144     .

145     .

146     .

147     .

148     .

149     .

150     .

151     .

152     .

153     .

154     .

155     .

156     .

157     .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful