You are on page 1of 12

JACQUES LACAN ve PSKANALZ Derleyen ve zetleyen: Hakan Kzltan LACANIN YAAMI VE PSKANALZE KATKISI Jacques Lacan 1901de Pariste

dodu. Tp reniminden sonra 1932de Kiilikle likileri Asndan Paranoyak Psikoz adl teziyle psikiyatr oldu. Balangta bir air olarak tannd. Paul Nizan, Jean Paul Sartre ile birlikte iirleri yaynland. Lacan tm yaam boyunca Freud savunucusu olduunu iddia etmitir. zellikle sosyo-kltralist Amerikan okuluna ve Ego (Ben) Psikolojisine,Egonun (Ben) vurgulanmasna, psikanaliz kavramlarn yumuatarak deforme eden yazarlara kar kar. Lacana gre bir bilim olan psikanalizin bir tek nesnesi vardr : Bilind. Bu nesneyi, daha dorusu bu teorik nesneyi zgn kavramlar ile ilemek, ele almak gerekir. Bu zgn bir nesnedir ; ne biyolojik kkenli kavramlarla ele alnabilir ne de sosyoloji arlkl olanlarla. Jacques Lacan, bu kktenci ve uzlamaz tutumu nedeniyle uzun sre dland, grmezden gelindi. Lacan, tm yaam boyunca organik psikiyatri teorik temelinde gelien klasik psikiyatrik yaklama da kar kt. Bu tutumuyla Lacan, antipsikiyatri savunucusu olmamakla birlikte, baz yazarlar eserini bu ynde yorumlamaya ak bulmulardr. Lacan bir yazar g bir yazar- olmaktan nce bir konumacdr. Saint-Anne Hastanesinde, Ecole Pratique Des Hautes Etudes ve Ecole Normal Superieurede her biri Paris aydn evrelerinde bir olay yaratan nl seminerlerini verdi. Temel eseri Ecrits (Yazlar) 1966da yaymland. Bu olaanst g eser, btn kapallna ramen bir dnemin aydnlarnn elinden dmeyen bir kitap oldu. Lacan da Sokrates gibi lml idi : 3 Eyll 1981de Pariste ld. Lacann zgn yan, psikanaliz ile yapsalc dilbilim arasnda kurduu ilikidir. Freudun bilindnn ileyii hakknda ne srd mekanizmalarn aynen dilde de bulunduunu gstermitir ki, esas buluu budur. Ancak, Lacan bu ilikilendirme ileminin Freuda yeni bir ey katmak anlamna geldiini dnmez. Aksine, adeta dilbilim psikanalizin temel sorgulama alannda yapsal olarak, yani bir konum olarak bulunan bir boluu doldurmaktadr. Dilbilim, zaman bakmndan psikanalizden sonra ortaya kmtr. Ancak, psikanalizin temel sorunsal, yalnzca dilbilim ile ilikisinde netleen bir sorunsaldr. Bu demektir ki, yapsalc dilbilim psikanaliz iin bir sistematikleme imkan tanmaktadr. Lacana yakndan bakarsak Yapsal Kuramdan (d, Ego, Sperego kuram) uzak olduunu grrz. zellikle Ryalarn Yorumu,Schreber Vakas,Metapsikolojideki Freud n plana kar, yani 1900-1915 aras erken Freud. Bu dnemde Freudun temel sorunsal bilind, bilind ocukluk karmaalar, bilindnn ileyi mekanizmalar ve bastrma mekanizmasdr. Lacan, bylece psikanalizi bilindnn bilimi olarak ilan edecektir DL Bilin kendini ancak dilin yani toplumsal-uzlamsal bir kurumun dolaymyla ele alabilir. nsan kendi varolu gereini olduu gibi deil, ancak dilin ona sunduu, kendi kurallar olan bir yapdan dolaymlanarak biimlendirebilir, dnebilir ve ifade edebilir. Bu dolaym, insann kendisine yabanclama srecini mmkn klar. Zira, bilind da insann kendi gereini kltrel bir koddan dolaymlanarak kavramak zorunluluuna balanr. Dilin birimleri gstergelerdir.Gsterge bir gsteren, bir de gsterilenden oluur. Gsterge bir ses deil, iitsel imgedir. Yani, gsteren fizik bir nesne deil, bilisel bir nesnedir. Gsterilen ise d dnyadaki bir nesne deil, kavramdr. Demek ki, gstergenin her iki gesi de zihinseldir. Gsterme ilikisi, bir iitsel imgeyi (yani gstereni) bir kavrama (yani gsterilene) balayan ilikidir. Gsterge d dnyada bir eyin anlaml olarak yerini tutar, ama anlam yine kendi iindedir, yoksa darda gnderimde bulunduu eyde deil. Anlamn kayna bilintir. Yoksa her ey, Demokritosun dedii gibi atomlar ve bo uzaydan ibarettir. Bu anlamsz gereklie anlam veren, onu bilin edimime nesne edinmemdir. Anlamn, zn kayna bilintir. Atomlar ve bo uzaydan oluan gereklii dnmekle bizzat bu gereklie anlam katm olmam. Benim bilincimin nesnesi, deyim yerindeyse, korelatlardr, yani anlam yine bilincime ikin kalr. te, zgrlk de burada temellenir. Gsterme ilikisinde her iki genin balants keyfidir. Yani, mesela masa iitsel imgesiyle masa kavram arasnda ne deneysel ne de mantki iliki vardr. kinci olarak, gstergenin her iki gesi de zihinseldir, bir baka deyile dil iinde kalr. Masa iitsel imgesi, (gstereni) kendisi zihin iinde kalmakla yetinmez, anlamn d dnyada gnderimde bulunduu gereklikten deil, gene zihindeki masa kavramndan alr. te, dile otonomisini veren budur. Dil kendi iinde bir btndr, d dnyaya gnderim zorunluluu olmakszn salt dil dzeyinde allabilinir. Gstergenin (ya da Lacann yer yer kulland daha geni kapsaml simgenin) dilin kendi otonom

kurallaryla belirleniyor olmas, bilince tannan tm fenomenolojik ayrcalklarn sonu olur. Gerekten de fenomenolojik indirgeme yntemi, paranteze alma ilemi aslnda hi umulmadk bir kalnt brakr. Dili bilinten atamazsnz, nk bu durumda bir bilin edimi cogito mmkn olamaz. Dilden arnm bir dnce dnlemez. nsan kendisini ve gereklii ancak dilin verdii dolaym sayesinde dnebilirken, hem gereklii kendisinden ayrdetme bylece gereklik nosyonu gelitirebilme imkanna kavuur, hem de giderek daha toplumsallam, yceltilmi kavramlarla kendini dnrken, kendi gerekliini dile getiren ilk simgeletirmeleri de bilindnda brakm olur. Bu noktada Lacana gre gstergenin sadece iitsel bir imge olmadn, simgeletirmeye imkan veren her ey olabileceini, gsterilenin ise (ya da Lacann daha sk kulland terim olan znede gsterilenin ise) znenin yaantlad her ey olduunu (bir anlamda tm bilisel simgeletirmelerden soyutladmzdaki haliyle heyecanlar demek yanl olmasa gerek) kaydedelim. Demek ki Lacanda simgeler insann plak yaantlamasn kendi biimsel kurallarna gre yaplandrr. Saussuree gre dil, iletiim amacyla onu kullanan insanlardan bamsz ve onlara ncel, kendine zg bir yaps ve yapsal kurallar olan uzlamsal bir sistemdir ; dil, dilin bireysel kullanm olan sze kendini kabul ettiren toplumsal bir kurumdur. Bu ekilde ele alnnca dilden bamsz bir dnce, dilin kurallarnn dnda ve tesinde bir dnce olamaz. Saussuree gre dil sistemi ile dnce ayrdedilemez. Dncenin biimleri de dille birlikte kurulur. Psikanalizin sorunsal, Saussuren kavramlaryla konuursak, dilden ok sz (sylemi) sorgular. Sz bireyin, znenin dili kullanmasyla ortaya kan, gerek bir nesne olarak varolan ve - zaman iinde birbirini izleyen dil birimleriyle belirlendiine gre art zamanl bir boyuttur. Oysa dil, sze (yani bireysel kullanma) olanak tanyan uzlamsal bir kurumdur, yani bir dili konuanlar tarafndan zerinde anlalmaya varlm olmasndan baka bir geerlilik koulu yoktur. te yandan dil, szn tersine gerek nesne deildir, o bir potansiyel, bir gizil imkanlar btndr. Daha dorusu, bireysel kullanma (sze) imkan veren biimsel kurallar sistemidir. Dil, sz gibi art zamanl da deildir ; biimsel kurallar dilbilimsel birimlerin ezamanl ilikisinden ibarettir. Jacobsona gre, konuurken iki tip edimde bulunuruz : ayklama ve birletirme. Ayklama, birbirinin yerini alabilecek geler arasnda bir seim yapma edimidir. Birletirmeyse, bu geleri daha st dzeyde bir ge elde etmek iin art zamanl bir ekilde eklemleme ilemidir. Bir baka deyile, ayklama Saussure'n dil kavram dzeyinde gerekleir. Ayklamada, birbiriyle ezamanl, gizil ilikide olan geler arasnda bir seim yaplr. Birletirmeyse, Saussuren sz dzeyinde geer. Yani, buras aktalize olmu bir dzeydir ve belirtildii gibi artzamanl bir ilikilendirme sreci sz konusudur. Lacan, bilind dil gibi yaplamtr derken, byk bir olaslkla, bilindndaki simgelerin, yukardaki dil dzeyini zetleyen ilikiler iinde olduunu savunmaktadr. BASTIRMA Klasik teoriye gre iki farkl mekanizma olan bastrma ve yceltme, Lacanda bir tek mekanizmadr. Klasik teori bastrmay egonun savunma mekanizmalarndan biri olarak, fakat hemen hemen dier mekanizmalarla ayn nemde bir mekanizma olarak ele alr. Klasik teoride bastrlan materyale kar ikinci bir savunma olarak yceltme ya da baka farkl mekanizmalarla semtom oluumu devreye sokulur. Oysa Lacanda bastrma ve yceltme (ya da patolojik durumlarda semtom oluumuna yolaan dier mekanizmalar) bir tek edimde gerekleir. Bu edim de dilbilimsel metafor kavramnda anlatmn bulur. nsan kltrn simgelerinde metaforlarla yceltirken, metaforun ardnda kalan gsteren bilindna itilmi olur. Lacana gre bastrma dilbilimsel metafora benzeyen bir sretir. Metafor dilbilimsel bir gsterenin yerine, onunla ezamanl ilikide bulunan bir baka gsterenin ikame edilmesi eilimidir. Bylece gsterilen deimeden kalmakla beraber gsterilenin kkensel gstereni, yerini bir baka gsterene brakm olur. Edebiyatn daha ince bir sylem iin sklkla bavurduu bu edime zne, daha toplumsal bir anlatm, bir sylem kurmak iin bavurur. te, Lacana gre bastrma mekanizmasnda benzer bir sre sz konusudur. Metaforda ilikiye geen gsterenler birbiriyle ezamanl ilikidedir. Bir baka deyile, metafor dil ekseni dzeyinde gerekleir. Bilind, metaforlar zinciriyle olumu ise metaforlarn ardnda brakt gsterenler birbiriyle ezamanl iliki iindedir, tpk bir dilin yapsnda olduu gibi. Bilind bir dil gibi yaplamtr der Lacan. Lacana gre insan kendi gerekliini giderek st ste ylan metaforlarla dnr, bylelikle kendi gerekliiyle dncesi arasnda bir uurum meydana gelir. st ste ylan metaforlar ardnda bilind simgeler kalmtr. nsan kendi gerekliini giderek daha toplumsallam simgelerle dnr ve dile getirirken esas plak gerekliini dile getiren simgeleri geride, bilindnda brakm olur.

nsan kendi gereini bilind klar. nsan kendi gereini nce ailenin sonra dier kltrel kurumlarn syleminden dolaymlanarak dnrken esas otantik gerekliini bilind klm olur. Kltrn simgesel dzeninin salad hatta empoze ettii metaforlar zinciri, bastrmadan baka bir ey deildir. nsan, biyolojik bir varlktan kltrel bir zne olma yolunda, temel drtlerine toplumsallam tatminler aramak suretiyle ilerler. O halde gereklik ilkesi denen eyde kastedilen gereklik doal bir gereklik deil, kltrel bir gerekliktir ve bu ilke de haz ilkesine tam anlamyla kart saylmaz. Gereklik ilkesi altnda zne ilkel drtlerine kltrel tatminler arar. Her kltrel istein ardnda bilind bir arzu yatar. Demek ki, Lacana gre bastrma simgesel arzulara toplum tarafndan kabul gren daha uygar simgelerin ikame edilmesinden ibarettir. Bu durumda Lacanc analizin dilsel bir regresyon sreci olarak grlebileceini ileri srmek yanl olmaz. Bastrma insann kkensel arzusunu giderek kltrel normlara daha uygun gsterenlerle ifade etmesi, bylece giderek esas arzusunun ilk simgeletirmesinden uzaklamasdr. Yaantlanan, gsterilen afekt srekli bilin dzeyinde kalrken, bu yaantlamann dnld gsteren bir baka gsterenin, toplum tarafndan kabul edilir, kltre uygun bir gsterenin onun yerini almasyla bilind dzeyine dmekte, yani insan kltrn dnyasnda ilerlerken arzusunun ilk simgeletirilmi halinden giderek uzaklamaktadr. Bir tedavi teknii olan psikanaliz regresif bir srete st ste ylm bu metaforlar zincirini geriye doru kateder ve arzunun ilk simgelemi haline, znenin esas arzusuna ulamaya alr. kinci gsteren kltrel dzeye uygun bir gsterense, bu sre normal olarak kltrel yceltmeye alacaktr. Yani, bastrma ve yceltme ayn anda, bir tek edim araclyla gerekleecektir. Fakat, ayn ekilde semtom da oluabilir. Hasta bilindna bastrd arzusunun ilk simgesi yerine semtomu da ikame edebilir. Semtom bilind arzunun metaforik bir ifadesidir ve anlamn bu arzudan alr. Kii belli bir duygulanm ve heyecan bilinli olarak yaantlar ancak bunlara denk den fikirler her zaman bilin alannda yer almaz, esas fikirler bilind kalrken, bunlarn yerine baka fikirler bilin alann kaplar ; kii duygularn tamamen farkl fikirlerle yorumlayabilir. Demek ki, bilindna bastrlan fikirsel temsilcilerdir, neyse o olan yani doal haldeki igdler deil. Bylece gsterilen deimeden kalmakla beraber gsterilenin kkensel gstereni yerini bir baka gsterene brakm olur. AYNA EVRES Lacann geliimde ayr evre ayrt ettii sylenebilir ; paralanm beden, ayna evresi (kabaca imgesel dzen) ve oidipal evre (kabaca simgesel dzen). Paralanm beden evresi, ocuun psikomotor egdm dzeyinde bedeninden kalkan duyumlar btnletiremedii evredir. Bu evrenin kabaca Freudun otoerotizm dzeyine denk dt sylenebilir, nk, Freud bu evrenin karakteristii olarak libidonun rgtlenmi bir g oluturmadan nce egdmden yoksun bir ekilde deiik beden blgelerine yatrldn syler. mgeselin dzenine uyan Ayna Evresi kabaca Freudun narsisizm dnemine denk der. Bu dnem 6-8 aylk bir ocuun aynadaki kendi imgesini cokuyla tanmas, bir btnlk olarak kendini kavramas ile ilk iaretini bulur. nsann kendini, kendinden geri yansyan bir imgeden (ki bu yanstc anne de olabilir) dolaymlanarak ele geirmesi, insann kendini ona bir bakas tarafndan yanstlan imge sayesinde kurgulayabilmesi tarafndan anlamldr. Oidipal evre ise kltrel aile ortamnda simgesel dzen iinde, ikili deil artk l ve dolayml iliki iinde kendini yerletirmek bakmndan n plana kar. Bu bakmdan babay iine alan kltrel aile dzenine girme, kltr iinde kendi simgesel yerini veren (dolaysyla esasta baba tarafndan tanan) ensest yasan (babann yasas) tanma, ikili imgesel ayna ilikisini kltrel bir yaplanma iinde dzene koyar, bu ilikinin snrlarn belirler. Bu, insan varoluu asndan kastrasyonun tannmas (yasaya tabi olduunun tannmas) anlamna gelir. lk kez Lacann psikanalitik nemine deindii Ayna Evresi klasik teorideki narsisizm kavramyla yakn ilikidedir. Ayna Evresi tam anlamyla Oidipus ncesi dnem olarak kabul edilemez. Turaya gre Ayna Evresi daha ok Oidipusun snlarnda kalan, Oidipusun balangcna temel tekil eden bir dnem olarak ele alnmaldr. Simgesellik ncesi ocuun evreyle ilikisi ikili bir ilikidir. ocuk bu dnemde bir bakasyla, yat bir ocukla, annesinin grsel imgesi ya da aynadaki kendi btnsel imgesi ile imgesel yoldan zdeleerek paralanm olarak yaantlad bedenin btnln kazanmaya ynelir. ocuk gerek seneztezik duyumlarn, gerekse hareketlerini egdmleyemedii iin bedenini de bir btn olarak yaantlayamaz. te, bu dnemdeki ocuk kendi beden imgesinin bir btnln kazanmaya ynelir. Bu dnemdeki ocuk, yani narsisistik dnemdeki ocuk neden kendi btnsel imgesini kazanmaya ynelir ? Onun arzusunu ynlendiren nedir ? phesiz bu srete bedenin paralanm bir biimde yaantlanmas rol oynamaktadr. Ancak ocuu bir imgeyle zdelemeye iten arzu nereden kaynaklanmaktadr ?

Lacann narsisistik dnemi, yani Ayna Evresi ocuun annesi iin her ey (retrospektif kuruluuyla annesi iin fallus) olmak, yani onda eksik olan ey olmak arzusuyla, btnsel imgesini kazanmak iin aynada kendi imgesiyle ya da bakasnn, annesinin btnsel imgesiyle zdeletii, anne-ocuk ilikisinin dolaymsz dnemidir. Bu dnemdeki ocuk annesiyle btnlemeyi arzular. Annesiyle btnlemeyi, annesinin her eyi olmay, annesinin arzulad ey olmay, annesinin arzusunun nesnesi olmay arzular. Bylece, narsisistik omnipotensine, Nirvanann btnlne, tm rahatsz eden uyaranlardan uzak, mutlak tatmin durumunun devinimsiz hazzna ulaacaktr Lacan, Ayna Evresindeki ocuun arzusu, annenin eksii fallus olmaktr,dedii zaman klasik Freudu kadn kastrasyon karmaasnda penis=bebek denkleminin, annenin arzusunun bilind etkilerle bebein arzusunu belirlediini sylemi olmaz yalnzca. Bunlar da ierecek ekilde ama daha geni anlamda ocuun anne iin her ey (varlk) olma arzusunu da yani omnipotens arzusunu da sylemi olur. ocuk anne iin hilik, eksik, sfr deil her ey, varlk, bir olmay, tek olmay arzular. Grnmeyen deil grnen, duyulmayan deil duyulan, anlalmayan deil anlalan, onaylanmayan deil onaylanan, nemsenmeyen deil nemsenen, hilik deil varlk olmay arzular. Bu arzu anne ile tek olmak, iie gemek, kaynamak arzusudur ayn zamanda ; empatik bir tam iie gemedir. imdi tekrar Ayna Evresinin detaylarna dnelim. Lacann bu evreyi yaklak 6-8 aylk bir ocuun ilk kez aynadaki kendi imgesini coku ile kavramasndan hareketle ele aldndan sz etmitik. Lacan bu kavrayn bir farkna varma, bir anlama olduu kanaatindedir ; insan yavrusunun kendi mevcudiyetini, varln kavramas. Bu durumdaki insan yavrusu gelecekte simgesel ileyi iinde ben (I) diyecei eyin ilk deneyimini kazanmaktadr. Lacann narsisistik dnemi olarak kabul edebileceimiz Ayna Evresinde ocuk balangta paralanm olarak yaantlad kendi beden imgesini evresindekilerin btnsel imgelerinden dolaymlanarak btnletirir ve bylece ortaya Ben denebilecek bir ey karsa da bu btnlk Oidipus sayesinde, yani ailenin sylemi sayesinde dilbilimsel bir gsterenle temsil edildiinde Ego kurulmu olur. Lacan ben deneyiminin bir imge dolaymyla stlenilmesi fenomenini gz nne alarak bu deneyimin bir yabanclama, bir kurgu zerinde gerekleebileceini syler. ocuk bu dzeyde psikomotor btnlne ulamamtr, ama kendini bu imge sayesinde btnlemi, paralarna ayrlmaz bir btnlk, bir kendilik olarak kavrar. Bu, Kohutun btnlemi benlik (cohesive self) dedii eyin bedensel imgesel bir temsili gibidir. mgesel dzende henz ben ile ben-deilin ayrmnn tam netlemediini, srekli bir gidip gelmenin, benlik snrnda belirsizliin srmekte olduunu kaydetmeliyiz. Sz konusu netleme ancak simgeselin dolaymlandrc, mesafe koyucu, yabanclatrc etkisi sayesinde kesinlik kazanabilir. Bu durumda imgesel dzen, insann kendisiyle imajn kartrd bir yaplanma sunar. Fantezi ile gerein kart bir dzeydir bu. Lacan, buradan hareketle insann gereklii tam olarak yakalayamayacandan sz eder. mgesel iliki Ayna Evresinin temel karakteristii olmakla beraber bu iliki biimi tm yaam boyunca srer. S.Lelairein dedii gibi, Ego znenin imgesel zdelemelerinin yeridir. Lacana gre egonun esas ilevi bir imgeyle zdelemek, bir kltrel imge halinde kendini grmektir. Egonun btn ilevi Ayna Evresindeki gibi imgesel zdelemeler yapmaktr. Ancak bu zdelemeler kltrel simgesel dzenle koullandrlr. Sz gelimi, erkek ocuun Oidipus knda babas ile zdelemesi imgesel bir zdelemedir, yani bir ego ilevidir. Ancak bu zdelemeyi yaplandran simgesel bir temel vardr.Egoyu baba ile zdelemeye gtren Oidipal sylemdir. Bylece ego bilind arzulara giderek daha toplumsallam simgelerin ikame edilmesiyle ynlendirilen bir imgesel zdeleme ilevinden ibarettir. Ayna Evresindeki ocuun arzusu annesi iin varlk olmak, fallus olmaktr, dedik. Bu arzu esasta coku ile ele geirilen varln onaylanmasnn arzusudur. ocuk adeta varoluundan duyduu keyfin onaylanmasn bekler annesinden. Ancak Babann Ad ile, toplumsal kltrel simgesel kodun dolaymyla karlar. Bu simgesel dolaymlandrcy fallus olarak alglar. Omnipotensi ona yaktrr. Babann idealizasyonunu, ocuksu omnipotens hayallerinin k koullandrmaktadr. Lacanda Ayna Evresinin ocuk iin eksiksizlie, Nirvanaya ulamak iin annesiyle zdeletii, annesi iin her ey olmak arzusuyla kendi bedensel imgesini kazanmaya yneldii dnem olduuna iaret etmitik. Demek ki Ayna Evresinin iki temel zellii vardr; Anneyle btnleme arzusu Beden imgesinin dier insanlarn bedensel btnlyle zdeleme yoluyla kazanlmas Lacanc analitik fenomenolojide bulunan temel varsaym : insani arzu tekinin arzusunun arzusudur ; insan arzulanmay arzular. O zaman ilk bakta g gibi gzken u denklem ortaya kar ; insan kendini

ancak dilde, yani tekinin nezdinde, gene teki tarafndan ona dayatlan bu yabanc ortamda kendine yabanc(lam) olarak imleyebilir. te Lacana gre bu tekileme, bu yabanclama bilindnn kouludur. Bylece zne kendini imlerken temelde tekinin arzusunu dile getirir. Anne-ocuk ilikisinin kanlmaz bir boyutunu oluturan frustrasyonlar sayesinde ocukta bir gereklik duygusu gelimeye balar. ocuk giderek omnipotent olma, kendi dolaymsz tatmin kayna olma arzusunun sonusuz kaldn alglar ve erikinin omnipotensini paylamaya ynelir. Bylece, erikinin sevgisi, bu sevgiyi kazanmak ve kaybetmemek arzusu arlk kazanmaya balar. D dnyann koullar erevesinde gerekleen frustrasyonlar gereklik duygusunun yannda gereklik ilkesininnin de gelimesine k tutar. ocuk davranlarnn muhtemel sonularn deerlendirmeye balar. Bylece gereklik ilkesi, dolaymsz tatmin araynn yerine, gelecekte vaadedilmi bir tatmini ikame etmeye dayanr. Lacann gereklik ilkesinden anlad ey de bir ynyle bu metaforik mekanizmadan ibarettir. D dnyayla Benin ayrmasn, gereklik prensibinin olumasn koullandran oral frustrasyonlarn anneye bal olduu aktr. Ancak sz konusu olan frustrasyonlar, bir anlamda, kanlmazdr. ocuun oral dnemde ayrtrmaya balad tek nesne olan anne, gidi gelileriyle narsisistik omnipotensi ykar ; anne ocua tabi bir nesne deildir. Lacan, insan gereklik ilkesinin sz konusu ettii gerekliin doal bir gereklik deil insani, simgesel, kltrel bir gereklik olduu grndedir. Bir baka deyile, erken oral frustrasyonlarn kendisi deil, nasl simgeletii nem kazanr Lacanda ; ocukta bu frustrasyonlar hangi simgelerle kodlanmaktadr ? Oral dnemdeki frustrasyonlar ancak simgesel bir dolaym sayesinde kiilik zerinde etkili olabilir. Lacana gre insani gereklik sisteminin kuruluu doal frustrasyonlardan ok, bu frustrasyonlarn kltrel simge dzeyinde kazand anlama baldr. ocuk annesiyle ilikisindeki frustrasyonlar, aile syleminin salad simgenin dolaymyla stlenir. Bylece biyolojik kkenli frustrasyonlar toplumsalkltrel koda balanrken Oidipus karmaasnn ilk ekirdei de atlm olur. ocuk frustrasyonlarn annenin sylemi sayesinde Babann Adna balayarak stlenmekle kltrn dzenine doru ekilmi olur. Kltrel bir kurum olan Baba nemini ve anlamn buradan alr. Eer anne Babaya gnderimde bulunmazsa ocuk imgesel ilikide taklp kalr ; psikozun temeli budur. ocuun ilkel yaantlamas sadece narsisistik doyumuna, Nirvanaya yneliktir. Onun annesiyle bir btn olma arzusu bu eksiksizlie ynelmitir. Oysa, biyolojik frustrasyonlarn Babann Ad ile devreye giren simgeletirmeler sayesinde kodlarken temel arzunun karsna dikilen yasak tamamen ensest yasadr, znde cinsel bir yasaktr. gdler konusunda Lacann vurgulad ey, doutan baz biyolojik ihtiyalarmzn olmas ve bunlarn zellikle anne tarafndan karlanmas olgusudur. n plana bir doyum kayna olan anne ile tatminfrustrasyon izgisinde geen ilikiler tanmtr, yoksa igdlerin mahiyeti deil. Hatta Lacana gre igdlere cinsel kimlii kazandran eyin bizzat kltrn basks olduu bile savunulabilir. Belki biraz iddial bir yorum olacak ama, Lacana gre biyolojik gereksinmeler neyse odur ve anne ile ilikide dolaymsz tatmin ararlar. Ancak kltrn dzeni, bir simgesel yasay (anne ile cinsel iliki yasa) ocua kabul ettirmekle, ne ise o olan, yani kendinde hibir anlam tamayan biyolojik ihtiyalara cinsellik adn koyar, bylece biyolojik gereksinmeleri kltrn anlad anlamda cinsellie dntrr. Bylece ocuk Babann Yasas ile yasaklanan ilk saf deneyimini retroaktif olarak annenin eksii olan ve eksiksizlii, egemenlii temsil eden Fallus simgesiyle kodlar. Babann Adnn devreye girmesiyle ocuun arzusu, anne iin Fallus olmak biimini alrken, yine Babann yasas nedeniyle ayn anda bilind bir arzu haline gelir. Lacann terimiyle insanlatrc kastrasyon yani insan yavrusunu kltrel zneye dntren kastrasyon olmaktan sahip olmaka yneltir zneyi. Sz konusu olan, anne iin annenin eksii olan fallus olmak deil, fallik nesneye sahip olmak ya da sahip olmamaktr. Simgesel Baba anne-ocuk dolaymszlna bir nc olarak girerek, bu dolaymszl, temel narsisizmi bir kaypa dntrr ve varlkta / olmakta eksik alr. Trkede bu kavramn tam vurgusunu vermek iin hem varlkta (yani dolaymsz kendi gerekliinde) hem de olmakta (yani anne iin fallus olmakta) eksik olarak dnlmeli. te bilind arzuyu kuran da bu eksiktir. Bu eksik simgesel-oidipal dzenin eksiksizlik simgesi Fallus eklinde bilindnn yapsna kodlanr. nk, Baba ana-oul ilikisine bir yasaklayc olarak girmekle ocuun sahip olduu organn sadece penis olduunu (hatta kz ocuk iin bir penis bile olmadn) yani fallus olmadn, yani bir yasaya, ensest yasa yasasna tabi olduunu gsterir. Narsis mitinde ifadesini bulan Ayna Evresi, yani ocuun annesinden yansyan btnsel imgesiyle zdeletii dolaymsz iliki yasaklanmaldr. Ayna Evresinin yklmad durumlarda, yani bir nc olarak Simgesel Baba darda brakldnda simgesel dneme geemeyen insan kendini bir zne olarak ayrdedemez. te izofren budur. Burada insan sadece simgeselde bir zne olarak ortaya kmamakla kalmaz, kltrn simgesel dzeninin kurallar erevesinde biimlendiremedii kendi varolusal deneyimini de sanrsal bir gereklik olarak yaantlar. Babann insanlatrc kastrasyonundan gemeyen izofren kltrel bir zne olmayandr, kltr ddr.

Ayna Evresindeki ocuun arzusu henz kltrel bir arzu deildir ve simge iermez. Ancak Oidipusun devreye girmesiyle simgenin retroaktif bir etkinliiyle ocuun simge iermeyen arzusu da simgeleir. ocuk arzusunu bir yasaktan, Oidipal bir yasaktan dolaymlanarak kodlad iin kkensel arzusu fallus olmak arzusu halinde bilindna kodlanr. Fallus simgesi aslnda Babann Simgesi, Babann Ad ile devreye girer. Baba bir yoksun brakc, bir kastratr olarak devreye girmektedir. Burada sz konusu olan tamamen simgesel bir kastrasyondur. Yani, kastratr baba sadece simgesel bir babadr, annenin syleminde yeralan bir ncdr, Babann Addr. Bylece ocuk ilk kez simgesel bir yasayla karlar. Bu yasa ailenin temeli olan ensest yasa yasasdr. te ocuun ilk dolaymsz arzusunu retroaksiyonla fallus simgesi altnda simgeletiren de ocuun karlat yasann cinsel mahiyetidir. Babann Yasas fallus olarak ocuu anneden kastre eder, anneyle dolaymsz ilikiye son vererek ocuu kltrn dnyasna balayacak olan Oidipal zdeleme srecini balatr. Lacan bu srece insanlatrc kastrasyon adn vermektedir. Ancak burada zerinde durulmas gereken konu, ocuu Oidipal gene balayann, ocuu babaya gnderenin bizzat annenin sylemi olduudur. Babann Adnn devreye girmesiyle ocuun zaten hibir zaman bilinli olmam, yani simgelememi arzusu Fallus gstereni ile damgalanrken, bu gsteren bilind konuma dmektedir. ocuk bilin dzeyinde Babann Ad ile devreye giren Yasaya uyarken kendi ilk yaantlamasn da retroaktif olarak Fallus simgesi ile kodlar. ocuk ilk arzusunu, ilk saf yaantlamasn simgeletirirken ayn zamanda bu simgeyi bilindna iten bir metaforla kar karyadr. Bylece sadece bir kart-yatrm sz konusudur. Hibir zaman bilinli olmam, simgesellememi bir yaantlama simgeleirken, bu simge, yasann (Babann) gc sayesinde bilind olmakta, bilindnn ekirdeini oluturmaktadr. Oidipusa giren ocuun arzusu Oidipusun retroaksiyonuyla simgeletii biimiyle, annesi iin annenin eksii Fallus olmaktr. ocuun arzusu anneyle btnlemek, onda eksik olan eyin yerini almak, onun arzusunun nesnesi olmaktr. ocuk bylece dolaymsz tatmin durumuna eriecektir. Ancak, anne-ocuk ilikisindeki frustrasyonlarn Babann Ad ile simgesellemesi ve giderek Babann Yasas olan ensest yasa ile ilikilenmesi, ocuun eksiksizlik arzusunu cinsel bir arzu olarak bilindna kodlanmasna yolaar. yle ki, ocuk balangta simgelememi eksiksizlik arzusunu, annesi iin annenin eksii fallus olmak eklinde simgeselletirir. Bylece, o, fallus olarak anneden kastre edilmitir. Kltr, anneyle ilikiyi simgesel bir ensest yasanda yasaklarken aslnda dolaymsz tatmini, Nirvanay, lm yasaklar. Kltrel yaamn dmandr lm, yani anneye dnme. Eer anneyle dolaymsz hazzn yasa olmasa biyolojik varlk kltrel zneye dnemez. Kltrn yasas olan Babann Yasas bu nedenle Kltr iin zorunlu, dolaysyla evrenseldir. Freudun kabaca erkekte penisin kesilmesi tehdidi, kadndaysa penis haseti balklar altnda ele ald penise sahip olmak ile ilgili imgesel skntlara denk den karmaa Lacanda daha da derinde dil ile devreye giren simgesel bir olmak sorunsalna balanr. Lacanda kastrasyon sadece imgesel- bir penisin kesilmesi tehdidi deildir ; fallus olmaktan yani her iki cins iin de tekinin arzusunun nesnesi olmaktan yoksun olmaktr. Kadn olsun erkek olsun insan eksiktir, kastredir, yani narsisistik adan yaraldr. nk, kadn olsun erkek olsun fark etmez, insan tekinin arzusunun nesnesi olacak ey deildir. yleyse tekinin arzusu klasik olarak, mesela lksel Ego deali denebilecek bir biim kazanarak zneye isellemi demektir. Ego deali de daima utan ile eleir. nk, ego (ben) daima idealinden, Lacann deyiiyle eksik (kastre) bir eydir. Yani, insan tekinin (burada annenin) arzusunu karlayamaz. Lacann belirttii gibi temel eksiin Oidipusta alaca ton ki fallus imleyeni de buradan gelir zaten- elbette Babann Yasasna (ensest yasa yasasna) tabi olacaktr, ama z itibariyle daha derine, Oidipus ncesine uzanr. znenin idealine gre eksik olmasn bilindnda fallus imleyeni ile anlatmasn salayan ey, yani eksiin cinsel bir ton kazanmasn salayan ey, eksiin kendisinin deil ama Oidipus giriinde ald yorum gerei damgaland imleyenini, annenin eksiinde bulmasdr. Cinsellie adanm organ henz cinsellik stats kazanmam olan ocuk, annenin fallus eksiini onun arzusuna baladnda kendi yetersizliini, eksiini onu babaya gtren annenin arzusu nedeniyle cinsel bir yetersizlik olarak deneyimler. Burada dikkatimizi ekmesi gereken nokta olmaktaki eksiin olmak kavramnn artrd tm varolusal ykle bir sahip olmak sorunsalna balanrken cinsel bir boyut, cinsel bir simge, bir imleyen ile damgalanmasdr. Lacann simgesel kastrasyon terimiyle anlatmak istedii srecin bir boyutu budur. Lacann deyiiyle bu simgesel kastrasyon Oidipus dneminde kz ocukta birinin operasyonuyla kaybettiini dledii penise kar haset, erkek ocukta ise kastasyon yoluyla cezalandrlma korkusu eklinde bildiimiz Freudcu imgesel kastrasyon tonlarn kazanacaktr. Demek ki, Lacan bu imgesel kastrasyona simgesel anlamn veren temel bir yapya geri gidiyor. Daha klasik ve yapsal terimlerle kabaca lksel Ego deali diyebileceimiz bir oluumu cinsel kimlik ile eleyen narsisistik bir kastrasyon szkonusu burada. Nitekim Lacan, kastrasyonu cinsel kimlik sorunsalna balar. Freud, Lacann da srarla zerinde durduu gibi, son yazlarndan birinde erkek ve kadn kastrasyon

kompleksinin klasik psikanalizin sonlandrlamaz noktalarndan biri olduunu syler. Oidipus kompleksinin bir paras olan bu kompleks yalnzca cinsellikle ilgili bir cezalandrma tehdidi ya da bir eksiklik, yetersizlik duygusu olmaktan te, erkein ve kadnn erkek ve kadn olma (ya da aslnda bir trl olamama) tarzlar hakknda bilhassa fikir vericidir. Freud tarafndan kkeni kadn ve erkek cinsel organlarnn farkllnn ocuk tarafndan alglanmasna (dolaysyla narsisistik beden imgesi sorunsalna) balanan bu karmaa giderek Oidipus kompleksinin bir paras haline gelir. Klasik olarak Oidipus iinde erkek ocuun annesine ynelik cinsel arzular ve babasyla ilgili kskanlk, fke duygular nedeniyle babas tarafndan penisi kesilerek cezalandrlaca korkularna dnt kabul edilen bu karmaa,Turaya gre, kendisinin iki olguda net bir ekilde zmlediini belirttii ve geni lde aada aklanacak olan kadn kastrasyon kompleksine (penis haseti ; kadnlk aalk duygularna) benzeyen bir bileen de iereir. Yapt iki analitik incelemeye gre kk erkek ocuun erikin kadn (anne) karsnda yaad yetersizlik duygular, penisinin kkl eklindeki aalk duygularna, oidipal rakibinin gl ve byk penisine kar gizli bir hayranlk, ayn zamanda fke duygularna yol aar. Burada kelimenin kadndaki penis haseti anlamnda tam bir haset sz konusudur ; iyi, gl, gzel olana kar fke. nk, kk olan ocuu Oidipal rakibinin (babasnn), gcne hayran olduu penisi karsnda aalk duygular gelitirir ve gcn idealize ettii bu organ srf varl sebebiyle ama kendi kkln, yetersizliini hatrlatt iin, varlyla onu aalad iin fke uyandrr. fkesi nedeniyle tahrip etmek istedii bu organ burada ayrntsna giremeyeceimiz projektif mekanizmalar sebebiyle babas tarafndan kendi penisi kesilmek suretiyle cezalandrlaca korkularna yol aar. Turann iki vakada net olarak incelediini belirttii bu fenomen en azndan baz durumlarda erkek kastrasyon kompleksinin de hem erikin kadn hem de erikin erkek karsnda yetersizlik, aalk duygularn iermesi sebebiyle geni lde kadn penis hasetine benzer bir bileen de ierdiini gsteriyor. ocukluk kastrasyon kompleksinin erikin erkek bilincinde penisin kkl, erken boalma (ilevsel olarak ksa, kk penis), iktidarszlk (bymeyen penis),kadn karsnda kk dme (yani Trkede ilgin bir yorumla ocuk durumuna dme) gibi kayglara da dnt hatrlanrsa ve bu tipte kayglarn erkeklerde ne denli yaygn olduu dnlrse, stelik erkekte cinsel rekabete kar iddetli tahammlszlk, cinsel olarak mukayese kayglarnn yol at cinsel partner karsnda ar kontrolc tepkiler de deerlendirilmeye alnr ve buna bal olarak erkeklerin paradoksal bir tarzda gerek holand kadnlardan kand dnlr ise Tura, yapt incelemelere gre, Oidipal annenin empatik yetersizliine bal bu bileenin (yani kadn hasetine benzeyen bu bileenin) erkek kastrasyon kompleksinin nemli bir boyutu olduunun kabul edilmesi gerektii kansndadr. Paradoksal bir ekilde, yukarda verilen erkek kastrasyon kompleksinin kadn penis hasetine benzedii anlamak daha kolay iken, kadn penis hasetinin, yani kadns cinsel aalk duygularnn kkenini anlamak daha zordur. Klasik Freudcu erevede, biyolojik olarak erkeklerin stn olmasna, yani biyolojik, filogenetik sebeplerle, dier memeli trleri ve bilhassa yksek primatlarda olduu gibi insan trnn erkek cinsinin gl, zeki, atak, dken, aktif ve egemen cinsiyet olmas, kk kz ocukta penis (genel olarak erkek) karsnda hayranlk ve ayn zamanda bu organn (genel olarak erkein) varlnn kendi eksikliini, yetersizliini hatrlatmas sebebiyle kimi kez irenme vb. gibi duygularla kendini belli eden iddetli bir fke (yani haset) dolaysyla projektif mekanizmalarla bu organ (ve genel olarak erkek) tarafndan cinsel yoldan aalanma, zarar verilme korkular geliir. Sosyo-kltralist psikanaliz okullar ise kadndaki penis hasetini tamamen kltrel verilere, penisin (ve erkein) bilinen toplumlarda ayrcalk atfedilen deerine balarlar. Kk kz ocukta penis haseti dier kadnn (annenin) ve genel olarak kadnlarn aalanmasna, toplumsal kadn rolnn kmsenmesine yol aarken, bir kadn olarak kendini ayrcalkl, farkl (erkeklerin becerilerine daha ok sahip) bir kadn olarak alglamaya sevkeder. te yandan aalk duygular altndaki kadn bu duygular inkar etmek, bastrmak ya da kontrol etmek iin erkeklerle ilikisinde yarmac bir tavr alr. Bu sebeplerle kadn, cinsellikte daha ok sevildiine (incitilmeyeceine,kmsenmeyeceine) inanmak ister. Histerik yaplarda bu eilim kaprisli tutumla kendini belli eder. te yandan eiti ve yat bir erkein srf erkek olmasndan kaynaklanan egemenliini kabul edemedii iin bu egemenlii aklclatrarak kabul edecei erkeklere, zellikle ya bakmndan veya bilgi bakmndan veya sosyal mevki ve stat bakmndan kendinden stn erkeklere ynelir. Penis hasetinin bu paradoksal sonucu, Oidipal baba sevgisi ve efkatinin devamcs figrlere ynelmesi (ki kadnda oidipus karmaasnn zm daha zordur) ve narsisistik bakmdan da gl bir figrle btnleme yoluyla kendine sayg ve gveni oluturma gibi farkl geliimsel yollardan gelen bileenlerle glenir. Daha nadir baz durumlarda (burada Tura inceledii iki narsisistik zellikli vakadaki dinamiklere gre konuur) oidipal babann kmseyici, cezalandrc zellikleri n planda ise (karizmatik zellikli erkeklere ynelik beeni ve zlem kiiliin btnnden ayr tutulmaya allan fantazilerde korunmak kaydyla, bu figrn uyandrd anksiyz durum sebebiyle) e seimi tam tersine kadnn kendisine yaplmasndan korktuu eyi eine yapabilecei koullarda, yani kiilik olarak erkein gsz, baml veya ocuksu veya sosyal bakmdan kendinden aa olduu koullarda gerekleir. Ya da, pek ok evlilikte sylenebilecei gibi, youn dkrklklarna bal olarak

kadnn eini alglay birinci durumdan ikincisine doru kayar, dnr. Psikanalitik bakmdan en iyi koullarda srdrlen analizlerde dahi, zme varmas zor olduu bilinen erkek ve kadn kastrasyon karmaalarnn erkek ve kadnn sadece cinsel yaamlarn deil (ki kimi zaman en az etkilenen ksm budur) genel olarak kadn ve erkek olu (veya olamay) tarzlarn geni lde belirlediini kaydettikten sonra konumuza devam edelim.. EKSKLK VE UTAN Anal dnemi fallik dneme balayan kavakta, znede fallus imleyenine denk den organn (penis ya da klitorisin) bir eksik ve bir utan ile eletiini grrz. Anal dnemin nihai biimini alm speregoya (stben) aktaraca sperego ekirdei, teki karsnda utan, kk dme, sevgiyi kaybetme korkusu ile kendini belli eder. Bu naho deneyimler dnemin ayrdedici nitelii olarak, zellikle bedenben ile elemitir. Burada bedeninden utanmann artrd btn arlklar da ierecek ekilde beden-ben ve utan bizi fallik dnemin balangcndaki narsisistik rselenmeye gtrecek kavramlar olarak n plana kyor. Ayna Evresinde anneden ikinci kez fakat bu sefer psikolojik olarak doan, yani kendini annesinden ayr iaretlemeye balayan bebein ayna karsnda kendi imgesini bir bayram cokusuyla ele geirmesine dikkat eker Lacan. Bu kukusuz oluun beden-bende bedenleen ve teki tarafndan da paylalmas beklenen sevincidir. Bu beklenti her eyden nce, bu yeni varoluun canllnn dorulanmas beklentisidir ve karlandnda bu anlamda kaydedilecektir. Bebein henz istemli hareket dzleminde kazanamad beden btnln tekinin bedeninden dolaymlanarak nceden stlenmesini salamak gibi bir neme de sahip olan Ayna Evresi temel olarak olmak kavramn psikanalize sokmu olmas bakmndan anlamldr. Kohutun diliyle konumak gerekirse omnipotent, tehirci muhteem benlik ile tekinin arzusunu arzulayan ocuk burada ilk narsisistik rselenmelerine alr. Artk bu narsisistik rselenmenin iaretini kazanaca ve Oidipal simgesellie ulaaca fallik geliimin mantna geliyoruz. Yani, olmak sorunsalnn narsisistik rselenmesinin kendine yabanclam iaretini bulaca (penise) sahip olmak (ya da olmamak) sonucuna balanyoruz. tekinin arzusunu arzulayan zne, fallik ilgilerini kazanp dildeki becerilerini gelitirdiinde tekinin (annenin) arzusunun, annenin kendi penis eksiiyle ilikilendirdii bir tarzda babaya tabi olduunu kefeder. (annenin fallusa sahip olmamas, fallusa sahip olann baba olduuna iaret etmesi bakmndan anlamldr) O halde tekinin arzusu burada dolaymlandrc bir rol oynayarak ocua Babay gstermi olur. te bu noktada kz olsun erkek olsun insan yavrusu derinden sarslr. Babann fallusu karsnda sahip olduu ey, sahip olmadndan daha deerli deildir. nk, beden-benin bu blm cinsellie adanm olmakla beraber henz- cinsel bir erk tamaz. Beden-benin bu eksii utan kaynadr. nsan yavrusu bylece olmaktaki eksiini fallus imleyeniyle iaretler. Kltrn simge dzenine gei, znenin yarlmasn da birlikte getirir. zne kendini sosyokltrel simgeselletirmede ayrmsar ve belirlerken, kendi otantik fenomenolojik solipsizmini de de yitirmi olur. Kendini sosyokltrel kod dolaymyla dnen zne giderek kendine yabanclar. te bilindna yol aan bu yabanclamadr. Yukardaki ifadeden bilindnn saf fenomenolojik bir yaantlama olduu karlmamaldr. nsann bireysel yaamnn banda fenomenolojik solipsist bir evre olabilir. Fakat bu psikanaliz asndan ulalmaz bir dzeydir. nk, insanda ancak simgelemi bir gereklik ele alnabilir ve dnlebilir, bir aratrma nesnesi olarak konumlandrlabilir. te, bu nedenle bilind bir dil gibi yaplam ise, aratrabileceimiz bu alandr. Sosyokltrel simgesellik otantik solipsizmi ykmakla kalmaz, onu tamamen ortadan kaldrr. yle ki, insanda simgesellememi hibir yaantlama olamaz. Simgesel dzen otantik saf solipsizmin zerini rter ve onu bilind konuma dntrrken, ayn zamanda bu solipsizmi de simgeletirir. Yani, kaba bir benzetmeyle, simgeletirme yatay bir dzeyde kltrel zneyi kendi dolaymsz yaantlamasndan keserek ayrrken, dikey bir dzeyde de bu saf fenomenolojik yaantlamaya da retroaktif bir etkinlikle kltrel simgesini, adn verir, simgeselletirmenin ardnda kalan simgesellememi otantik deneyim de simgeleir. Otantik solipsizmin simgesi Fallustur, yani kltrel egemenliin, eksiksizliin, btnln simgesi olan Fallus. Otantik solipsizmi ykan Babann Ad, Babann Yasas olduu iin, baba ocuu annesiyle dolaymsz btnlnden ayran g olduu iin, yani baba ocuu anneden kestii, kastre ettii iin yitirilen otantik solipsizm Fallus simgesi ile kodlanr. Bu kod bilindn da kuran kkensel bastrmaya denk der. Freud iki tip bastrma ayryor : Kkensel bastrma ve kelimenin tam anlamyla bastrma. Kelimenin tam

anlamyla bastrmada bastrlan psiik temsilciler, aslnda kkensel olarak bastrlm temsilciyle ilikisinden tr bastrmaya maruz kalrlar. O halde kkensel bastrma neye dayanr ? Freud, bu konuya aklk getirmemektedir. Tura, Lacandan hareketle soruna bir yant bulunabilecei kansndadr. Kkensel bastrmann hem bilinci hem de bilindn kuran bir edimin sonucu olduu dnlebilir. Bilind dzeyinde libido yatrm deimeden kalmakta, bilin dzeyindeyse bir yatrm ekilmesi sz konusu olmaktadr. Fakat, kkensel bastrmada bastrlan temsilci hibir zaman bilin sisteminde yer almadna gre burada bir yatrm ekilmesi sz konusu deildir.Kkensel bastrmada, bilind sistemin uygulad bir kart-yatrm sz konusudur. kincil bastrmada da kart-yatrm vardr, ancak buna yatrm ekilmesi de eklenmitir. Tam olarak bastrmada bastrlan simge ncelikle bilinte (ya da hemen bilinaltnda) yer alr, sonra da bir yatrm ekilmesi ve bir kart-yatrm uygulamas yoluyla bu simge bilindna bastrlr, buna karlk kkensel bastrmada hi bilinli olmam bir simge kart-yatrm uygulanmasyla bilindn kurar. Kkensel bastrmada hi bilinli olmam ama bilind da zaten kkensel bastrmayla kurulacana gre bilind da olmayan bir temsilci bilindna bastrlmaktadr. lk akla gelen zm, kkensel bastrmada hem ilk simgesellemenin meydana geldii, hem ilk simgenin bir ve ayn operasyonla bastrd, hem de bylece gsterenle gsterilen arasndaki kopmaz ban kurulduu eklinde oluyor. Kkensel bastrma ile yaantlanan (gsterilen) ilk simgesine ular. te bu simgeletirmeden sonra gsterenler zinciri gsterilenlerle rtmeye balar. Lacana gre bu sre hibir zaman tam anlamyla gereklemez. Kkensel bastrma ilk simgeletirmeyi, tm gsteren zincirinin gsterilenler zerindeki hareketinin stabilize olmas iin ilk referans noktasn salar. Demek ki, Lacana gre kkensel bastrmayla, gsteren ve gsterilen arasnda ilk fiksasyon meydana gelmekte ve tekinin alanndaki simgeler bu hareket noktasndan itibaren stabilize olmaktadr. ocuk annesi iin her ey olma arzusunu sonradan, simgenin dzenine girdii zaman fallus gstereni ile iaretler. Bu sre kkensel bastrma srecidir. Bir baka deyile, ocuun annesi iin fallus olmak arzusu hibir zaman bilinte yer almadan dorudan bilindna kodlanr. Fallus gstereni hibir zaman bilinte yer almamtr, nk bu gsterenin gsterdii yaantlama srasnda fallus gstereni yoktur, dolaysyla bilin dzeyinde yer alm bir ide sz konusu edilemez. Simgesel dzene gei kkensel bastrmaya anda ve ayrlmaz bir biimde baldr (Lemaire). Demek ki,biyolojik varl kltrn dzenine balayan sre, znenin toplumsal olmayan arzusunu bastrma yoluna gitmektedir. Peki,kkensel bastrmada ocuun arzusu neden Fallus simgesiyle kodlanmaktadr ? Bu tamamen ataerkil hatta fallus merkezci kltrel yapmzdan ve kltrel bir kurum olan ailenin ensest yasann yasas ile dzenlenmi olmasndan kaynaklanmaktadr. zne simgesel dzene girerken, bu dzende kendi kimliini kazanaca sreci balatrken kendi ilk kimliini, yani Fallus olmak kimliini de geride brakm olur. Bylece, kkensel bastrmayla varlkta / olmakta eksik de alm olur. Lacanda Oidipal duruma geile simgesel kltrel dzene gei ayn anlama gelir. Lacanda Ben ile Benolmayann ayrmas, gerekliin gereklik statsne ulamas, zneyle nesne arasna giren simgenin dolaym sayesinde olmaktadr. Geri, Lacann narsisistik dnemi olan Ayna Evresinde ben denebilecek bir ey ortaya km, ayrmaya balamtr ama bu sadece bir imkandr ve bu imkan gerekletiren bir dolaym aktdr, simge kullanmaktr. ocuk kltrel babann, simgenin dnyasna girdii oranda annesiyle dolaymsz ilikisini, eksiksiz solipsizmini yitirir, bylece de kendisini anneden ayrdetmeye balar. Kendisini annesinin bir paras (fallusu) olarak grmek yerine, anneden kopmu bir btnlk olarak alglar. Benin ayrmas demek, Benin Ben-olmayandan ayrmas demektir. Zaten, gerekliin gereklik statsn almasn koullandran sre de budur. Lacanda Ben-olanla Ben-olmayann ayrmas, yani klasik teorideki Ego ilevine giri dorudan simgesel dzene, bir baka deyile Oidipal dzene girile koullandrlan bir sre olarak yorumlanmtr. Bu durumda, Turaya gre, egonun oluumu ile speregonun oluumunu anda saymak gerekir. Lacana gre psiik belirlenim toplumsal simge sisteminin zneyi aan yapsndan kaynaklanr. zne kendi gerekliini, deneyimini ancak bu nesnel kltrel simge sisteminden dolaymlanarak kavrar, dnr ve dile getirirken, bu otonom gerekliin presubjektif yapsnn biimsel kurallarna da tabi olur. Lacana gre dil ile belirlenme, kltrn simgesel dzenine girme, Oidipal evre ile ayn anlama gelmektedir. imdilik simgesel belirlenmeyle Oidipus arasndaki ilikiyi kabaca yle ifade edebiliriz : nsan yavrusu dil ile kltrel bir kurum olan ailede ve ailenin sylemi sayesinde karlar. Demek ki, ailenin Oidipal dzenini yanstan aile sylemi, znenin dil ile belirlenmesinin, kltrel simge sistemine girmesinin,

toplumsal znenin kuruluunun ilk admdr. Bir baka deyile, toplumsal simge sistemine giri Oidipus karmaas sayesinde gerekleir. Lacana gre simge ya da btnyle simge sistemi l bir etki ifa etmektedir. lk olarak ben ile benolmayan, isel olanla dsal olan ayrdetmeye imkan tanmaktadr. kinci olarak subjektiviteyi, isellii bu iselliin ifadesi olan sylemden ayrdetmeye imkan tanmaktadr. Yani, simgenin dzeninin zerk yaps, insann kendi gerekliine de bir mesafe alarak dnmesine imkan tanmaktadr. nsan kendi subjektivitesini, bu subjektiviteden bamsz olarak dnebilme imkanna kavuur. Bir anlamda bilindn da kuran budur zaten. nc olarak da simgenin dzeni insan bir zne olarak dierleri karsndaki konumuna yerletirir. Oidipal dnemi dnelim ; burada simgesel dzene giren ocuk, anne ve baba karsndaki kltrel konumunu gene simge sayesinde kazanr. nk, Oidipal dzen znde simgesel dzendir. nsanlarn birbirleriyle kltrel ilikilerinin, (sz gelimi en basit ve arkaik biimi Levi-Straussa gre akrabalk ilikileri olan kltrel yaplarn) dilin biimlerinin birbirleriyle ilikileri erevesinde belirlenmesi yapsna tam anlamyla uyan bir yaps vardr. stelik, bu ilikilerin belirledii konumlar da dilin dzeninde tanmlanmtr ve bir kltrn eski kuaklarndan yenilerine bu yolla tanr. Demek ki, simgenin dzenine girmekle birey kendi kltrel konumunu, her eyden nce kltrel bir kurum olan ailenin yaps iindeki konumunu da kazanm olur. Bylece birey kltrn dzeni iinde ayrmlam bir zne halini alr. Sylemin belirleyici bir boyutunu da bu konum oluturur. nk, bir sz ancak belli bir konumda anlam kazanr ve sz konusu konum da bizzat sylemin kendisi kadar semboliktir. zne simgesel dzende kendini bir gsteren araclyla iaret ederken bir, simge olarak simge dzeninin kurallarna tabi olur. Dil, znenin gereklikle, kendisiyle, tekilerle ilikisini dzenler. Lacana gre, zne kendini simgesel dzende bir gsteren araclyla temsil ettiinde, sadece bu dzenin kurallarna tabi olmay stlenmi olmaz, ayn zamanda bilindna yolaan blnmeyi de kabullenir. nsan, kltrel simge sistemi sayesinde ve erevesinde kendi z yaantlamasn dnmek suretiyle bu yaantlamasndan uzaklatka, bir baka deyile kendi gereini toplumsal norm sistemlerine gre dndke bir bilindna da sahip olur. Dil toplumsal bir veriyi, bir kltr, yasaklar ve yasalar tar. Bu ok boyutlu simgesel dzene giren ocuk, bu dzen tarafndan biimlendirilecek, onun silinmez damgasn tayacaktr ve stelik bunlar ocuk farknda olmakszn gerekleecektir. Dilin simgesel sistemine gei, kltrel dzene gemekle eanlaml olduuna gre , anne , baba , aile, akrabalk ilikileri vb. sadece dilde ya da aile syleminde belirlenmi-tanmlanm olmakla kalmaz ; kltrel bir yap olarak aile, bu sylemin gereklemesi, somutlamas, maddilemesidir. O halde kltrel sylemler, ideolojiler, sadece birer tasarm deildir, ayn zamanda nesnel bir niteliktirler, maddidirler. deolojiler, sylemler gereklii tasarm dzeyinde temsil etmekle kalmaz, bu gerekliin kurucu bir gesini de olutururlar. Kltrn simge dzeyine gei znenin yarlmasn da birlikte getirmekteydi. zne kendini sosyokltrel simgeselletirmede ayrmsar ve belirlerken, kendi otantik fenomenolojik solipsizmi de yitirmi olur. Kendini sosyokltrel kod dolaymyla dnen zne giderek kendine yabanclar. te bilindna yol aan bu yabanclamadr. Oidipus araclyla simgesel sisteme geme zneyi kurar ve gereklik sistemini olutururken yaratt yarlma da bilindna sebep olmaktadr. Simge,dolaymsz ikili ilikinin arasna giren bir ncdr. te insan yavrusuna, bir simge kullanarak tekini kendinden ayrma imkan veren aslnda bu imkan bir zorunluluk olarak kabul ettiren simge bir dolaym salayarak zneyi kurar. Simgesel dzenin temel simgesi Babann Ad, anne-ocuk dolaymszlna son verir ve kendi yasasn kurar. Simgesel baba, annede eksik olana sahip olandr ve annenin tabi olduudur. Bu anlamda Baba iki kez yoksun brakc olarak devreye girer : hem ocuu annesiyle dolaymsz ilikisinden karr (annenin tabi olduu yasa Babann yasasdr), hem de anneyi fallik nesneden yoksun brakr (fallusa sahip olan Babadr). Dilde ifadesini bulan simgesel dzen bylece l bir etkiye sahiptir : nce insan yavrusunu zneye dntrr, yani ona ilk kltrel kimlii olan cinsel kimliini verir, ikinci olarak ve ayn zamanda bilind arzuyu kurar, nc olarak ve ayn zamanda zneyi simgenin metaforlarnda kltrel yceltmeler dnyasna acl fakat vazgeilmez biimde ilitirir. Simgesel dzen zneyi kurar, nk zne fenomenolojik akn bilincin , cogitonun kanlmaz bir sonucu, ontolojik bir kategori deidir. Fenomenolojik indirgeme umulmadk bir tortu brakr aslnda ; Dil. Dil paranteze alnamaz, der J.Derrida. zne kltrel bir kodlamadr. Simge insan yavrusuyla bakalar ve dnya arasna girerek insana ben deme, yani kendini bir gsterenle temsil etme imkan verdiinde, zne de kurulmutur. KMLK tekinin alan (simgesel dzen) znenin kim olduunu sorgulayp aratraca, kimliini kazanaca yerdir. Kendi cinsiyetini sorgulayaca alandr. Simge sistemi insana, kendini bir simge ile, Ben

gstereniyle ifade etmeye imkan verdii oranda onun kltrel kimliinin geliecei bir hareket noktas salar. Burada ilk Benin aile yaps iinde kazanldn hatrlatmak gerekir. Yani, insana bu ilk Beni bir imkan olarak sunan, ailenin, kltrel dzene zg sylemidir. ocuk bu ilk Beni bu sylem iine yerletirir. Oidipal dnemde ocuk aile iindeki konumunu, ailenin kurucu yasas tarafndan belirlenen kltrel kimliini kazanr. Bu kimlik hereyden nce fallus simgesi karsndaki konumuyla tanmlanan cinsel kimliktir. Lacanda fallus merkezcilik Kltrn z niteliidir. ocuu anne dourduu srece, anne-ocuk ilikisini yasaklayan simge baba olacak , babann egemenlii de simgesel zetini bulacaktr. nsan yavrusunun dille karlamas ilk kurumun , ailenin sylemi yani Oidipus erevesinde getiine gre bu ilk Ben, simgesel Baba karsndaki yapsal konumuyla belirlenir, o halde cinsel bir kimliktir. nsann kltre ilikin ilk kimlii, yani kltrn dzeninde ald yer, vaat, ve grevin ilk ayrmlamas hi bir biyolojik gerekede ifade edilemeyecek cinsel kimliidir. Homosekselliin ve transekselliin biyolojik dayatmalara karn mmkn olmasn salayan, insan cinselliinin biyolojik deil, kltrel bir kodlama olmasdr. te yandan insann ilk temel kimliinin cinsel kimlik olmas psikanalizin cinsellie verdii vurguyu temellendirir. Analizde aratrlan, znenin simgesele giriinde yani temel cinsel kimliindeki yaplamadr, Oidipal sylemidir. Oidipus karmaasnn zm nesne ilikilerine ok nemli bir boyut katar. Cinsel arzu yasaklanm nesneden (baba veya anne) sapar ve kltrn kabul ettii metaforlarla ifade edilmeye balar. Bu zdeleme-kimlik kazanma srecinde kii, kendini hereyden nce cinsel kimlii olan biri olarak ortaya koyar. zdeleme-kimlik kazanma sreci sadece kltrel bir yasann (ensest yasasnn) kabul edilmesiyle deil, ayn zamanda anne-babann iselletirilmesi yoluyla da ahlaki yaam, speregoyu temellendirir. ocuk anne-babasyla zdeleirken onlarn aslnda ideal imgeleriyle zdeleir. Bir anlamda onlar idealize ederek kabul eder. Bir baka deyile, ocuk anne-babann speregosuyla zdelemitir. Her ne kadar speregonun oluumunda Babann Yasas temel rol oynuyorsa da bu simgesel yasay ocua kabul ettiren, babaya gndermede bulunan annedir. O halde sperego ancak annenin babay naklettii lde Baba Speregosu olabilir. ODPUS Lacana gre anne-ocuk ilikisindeki doal (klasik teori erevesinde oral) frustrasyonlar ocuk iin simgesel bir yasa-yasak ile yaplar, ne ise o olarak, yani doal halinde etkili olamaz. Bu simgesel yasa ve yasak ise annenin syleminde geen Babann Addr. Bylece ocuk Oidipus genine girmi olur. Frustrasyonlarn kayna yasaklayc, yoksun brakc, ocuu anneden kastre eden Babadr. Dikkat edilirse bylece kltr, biyolojik bir varoluu kendi dzenine ekmek iin simgesel bir hile kullanm olur ; doal anne-ocuk ilikisini yasaklayan, dolaysyla ocuk iin biyolojik bir nem tamamakla birlikte, birden nem kazanan kltrel baba ile ift deerli zdeleme ilikisi. Aslnda elbette doal frustrasyonlar kendinden bir zorunlulukla babaya, kltre gnderim yapmaz. Frustrasyonlar babaya gnderen annenin sylemidir. O anne-ocuk ilikisinde simgesel bir ncye yer verdii oranda ocuu kltrn dnyasna balamtr. Bylece ocuk ilk kez bir Nirvana durumu yaantlad annenin uterusundan yine bu uterusun hareketleriyle doal dnyaya atld gibi, annenin simgesel hareketleriyle de kltrn dnyasna atlarak ikinci bir doum travmasnda narsisistik omnipotensini yitirir. Klasik teoriye gre erikin bir cinsellik ve duygusal yaplanmaya ulaabilmek iin Oidipal karmaann stesinden gelmi olmak gerekir. Oidipus karmaasnn zme kavuamamas nevrozun nedenidir. Erkek ocuun Oidipusu aabilmesinde en iyi yol rakip babasnn yerine gemeyi arzulamasdr. Bu, baba ile zdelemeye alan yol olacaktr. Lacana gre Oidipus karmaas, kltrel dzenin kkeninde yeralr. Oidipus biyolojik varl kltrel zneye dntren simgesel bir karmaadr ; bireyin toplum iindeki ilk kimlii olan cinsel kimlii kazand, toplumsal bir ye haline dnt aamadr. Oidipus olmasa insan kltrn dzenine giremez, nk Oidipus olmakszn tatmin-frustrasyon diyalektiinde geen biyolojik anne-ocuk ilikisi kltrel bir simgeyi,yani Babay da iine alacak ekilde dnemez. Psikotik durum bunun bir rneidir. Oidipussuz kltr mmkn deildir. nk, kltr kendi tayc faillerini Oidipus yoluyla retir. Deiebilir biimlerinin tesinde yap olarak Oidipal fenomen insan varlnn evrensel ve kkten bir dnmdr. Oidipus ikili dolaymsz ilikiden sembolik dzene zg dolayl ilikiye geitir. Lacana gre Oidipus karmaas da gerek dnyann bir karmaas deil, simgesel bir karmaadr, bir baka deyile simgeselin kendi otonom gerekliinden geen bir karmaadr. Oidipus iin gerek bir babann olmas koulu yoktur. Yalnzca simgesel baba ilevi, Babann Ad yeterlidir. Kltrel Baba konumunun tm anlamn veren, bizzat aile sylemidir. Ailenin kendi gerek gereklii (yani ne ise o olan bu numen / kendinde ey ) simgeselin kendi otonom kurallar erevesinde anlamn kazanr. Bylece

simgesel dzen biyolojik ihtiyalara, onlar kltrn dzeni iinde bir talep olarak ifade etmek iin simgenin zerk dzenini sunarken doal (yani ne ise o olan) bu gereklie de simgenin zerk kurallar erevesinde biimini verir. Lacana gre Oidipus araclyla sosyokltrel dzene gei iki sreci ayn anda balatmaktadr ; (1) Sosyokltrel znenin kuruluu (2) bilindnn kuruluu. Aslnda bunlara bir ncy, znenin Oidipus araclyla baland kltrn dnyasnda gerekletirdii kltrel yceltmeler zincirini de eklemek mmkn. Oidipus karmaasnn zm, anneyle ikili ilikiyi yasaklayarak, znenin kkensel arzusunu bilinmeyen duruma iter ve babann metaforu srecine gre ona yeni imgesel, toplumsal biimler ikame eder. Baka ekilde sylersek, simgesel dzene gei kkensel bastrmaya anda ve ayrlmaz bir biimde baldr. (Lemaire) Freudun, ann fizyolojik kavramlaryla haz-tatmin izgisinde dnmeye alt ve erojen blgelerin otoerotik tatmininde tanmn bulan, geni anlamyla birincil narsisistik dnem Oidipus ile yklr. znenin tm abas Oidipus ile girdii kltrn dzeninde, kltrn dzenine girmekle yitirdiini (narsisistik omnipotensini) aramaktr. Oidipus bilind arzunun ekirdeini atarak insann kltrn dnyasndaki yceltme metaforlarna ilimesini salar. nk, zne bilind arzusunu tatmin iin aslnda beyhude bir abayla temel arzusunu kltrel yceltmelerle tatmin etmeye alacaktr. Her aamada frustre olacak, her aamada yeni bir imgesel zdelemenin, imagonun (grsel imge) peine taklacaktr. Aslnda bilind arzu kltre uygun dilein ardnda metonimik bir artk olarak kalacaktr. nsan kltrn yceltmelerine balayan olmakta eksiktir. nsan kltre girmekle yitirdii narsisistik btnl, kltrn sunduu imagolarla zdelemeye alarak, bu imago (grsel imge) metaforlarnda kapatmaya, tatmin etmeye alr. Bu yol ile bilind arzu asla doyurulamayaca iin insan kltr iinde srekli ilerler ; doktor olmak, baba olmak, kitap yazmak vb. imagolarnn peinde koar. Kltrel insann temel dram ve elikisi budur ite. Ardnda braktn ileride arayacak, toplumsallamann ilk adm ile yitirdiini (yani narsisistik btnln) toplumsallama srecinde kapamaya alacaktr. te, bizi kltrel dnyada yol almaya iten nostaljinin, eksiklik dnyasnn temeli budur. nsan, dilin metaforlar dzeninde ilk gerekliinden her an biraz daha uzaklar ve hep ilk dolaymsz gerekliini, annesinden ona yansyan btnlemi bir imge olarak narsisistik omnipotensini, yani insanlatrc kastrasyonla yitirdiini arar. nsann bu acl abas bounadr aslnda. nk, insann kltrn metaforlarnda arad, zaten oraya girmekle yitirdii eydir : Bilind arzu asla tatmin edilemez (Lacan). nsan hep dlerinin peinde koar, fakat sadece dkrklklaryla ilerler. ZETLENEN KAYNAKLAR Freuddan Lacana Psikanaliz (Saffet Murat Tura, Ayrnt, 2.Basm, Mart 1996) Defter (Yaz 1995, Say:24, eyh ve Ayna, Saffet Murat Tura, Sayfa:62-89) Ege Psikiyatri Srekli Yaynlar, Kiilik Bozukluklar (Cilt 1, Say 3, Sonbahar 1996, Narsisizm Sorunsalnda Kohut ve Lacan, Saffet Murat Tura, Sayfa:437-455) Fallusun Anlam (Jacques Lacan, Afa Felsefe Yazlar Ansiklopedisi, Ekim 1994, nsz, Saffet Murat Tura, Sayfa:7-37)

www.felsefe.gen.tr