HIS A QCN NO

Ruwaqkuna:
QillQaQ tupachiQ Jorge AleJAndro VArgAs PrAdo llank’aQkuna HildA CAñAri loAizA luis nieto degregori MArCo AnAtoni VegA CubA CésAr Alberto Venero torres Willakuykuna maskamuQ,tapukamuQ MArCo AnAtoni VegA CubA QillQaQkuna MArCo AnAtoni VegA CubA AnA QuisPe QuisPe ch’uyanchaQ HildA CAñAri loAizA siQ’ikuna, QillQakuna tupachiQ niCo MArreros Foto maskaQkuna, hurQuQkuna MArCo AnAtoni VegA CubA Jorge AleJAndro VArgAs PrAdo AnA QuisPe QuisPe riWistaQ haWa rap’in Foto hurQuQ Andrés AllAin QillQa hurQuQ serViCios gráfiCos JMd kay publicacionta hayWarimusunkichis Centro de eduCACión y CoMuniCACión guAMAn PoMA de AyAlA 346 yuPAyniyuQ retiro k’iklluPi, tAwAntinsuyu AylluPi 346 yuPAyniyuQ PostAl APArtAdoyuQ / CusCo teleFononkuna: 235931 – 232602 perú suyu biblioteca nacionalpi 2011-07312 yupayniyuQWan depósito legal churasQa. cusco- perú QhapaQ sitWa killapi 2012 wAtAPi

KAY REVISTA RUWAQKUNAQ QELQASQAN

Takikunaqa lliwpa uyarinanpaqmi kanan. Kusikunanchispaq, llakinchis thasnunanchispaq, llank’ananchispaq, qhuchurikunanchispaq ima takinchis. Sapallanchis kaqtinchispas, takikunaqa noqanchiswan kuska, runamanhina tukun. Takikunawan kawsayninchismanta, Pachamamanchismanta yachanchis, wak llaqtakunaq kawsayninmantapas yachanchis. Hinallataq, as allinta yuyaninchista churaqtinchispas Pachamanachispas munay misk’i takita takipayawanchis, noqanchistaq kay musuq kawsaypi yuyaychakuspa mayninpiqa Pachamamaq takipayawasqanchis uyariyta qunqapunchis. Noqanchisqa munay taki kayta munan, tukuypa takiyta atispa kusisqa kananchispaq. Kaypin Benito Salasmanta yachasunchis, payqa Q’eros ayllumanta, Lima llaqtata ch’usarqan. Sonia Cahuanaq munay kawsayninmnata riqsirisunchis, payqa Lima llaqtamanta kashaspa ancha munakuywan runasimita yacharqan, kallpawan takinanpaq. Chhayna kaqtinqa takisunchis, tayta mamanchis yachachiwasqanchis simipi, sonqonchistataq t’ikarichisunchis, llakikuyña kaqtinpas. Takinchista lliwman yacharichisunchis, hawa llaqta takikunawantaq kusikusunchis. Kay teqsimuyuta manchay takiman tukuchisun.

2

Q’ero runawan Limapi purispa Revistanchiswanmi “Noqanchis” wayna sipaskuna Kuska sonqonchiskuna takin Sonia Cahuanaq takiynin Kuska takisunchis

Kay ukhupi tarinki:

4

12

7

15

17

nchis lliwpaq revista

paypas rumasimita rimanmi

Foto hurquq: Marco Anatoni Vega Cuba

Q’ero
runawan

Limapi purispa
Qelqaq: Marco Anatoni Vega Cuba

Y

aqalla mana Lima llaqtaman riykuchu. Wiraqucha Benito Salaswan Limapi purirqani. Payqa Q’erumanta hamun, iskay kutitañan kunanwanqa Limaman hamusqa, chaypin k’ikllukunapi, plazakunapi runasimita rimaspa purimuyku. Runakunapas Benituta qhawarispa ñawinkuta kicharinku. Peru suyu runahina, kunan ñawinwan wakcha runakunata rikuyta munashan, “inclusión” nispa. Benito Limapi puriqtin runakuna achhuykuspa nirqanku: “Qanmi Perú suyuq runan kashanki”. Limaman sábado p’unchawta chayarqamun, paymi askha puriq runakunata qhawasharqan, chaymantataq Lima llaqta reqsinanpaq qhawasharqan, sapallan purispa mana chinkakunanpaq. Kunanqa noqallawan purin, hinaspataq purispayku Qosqoman kutinpunanpaq maytan rinan, chayta yachayta munasharqan.

“Benito Limapi puriqtin runakuna achhuykuspa nirqanku: ‘Qanmi Perú suyuq runan kashanki’”.
Domingo p’unchawtaqa Arequipa k’ikllunta mikhunata maskaspa puriyku, huk runakunawan kuska phawayku, chay p’unchawmi chay k’ikllu wisq’akurqan, runakunaq bicicletapi phawanankupaq. Chaypin purirqayku, tukuy runakunan payta rikurqanku. Parqueman chayaspaykupas haykuyku. Parque de las Aguasmi karqan, chaypiqa mana imapas karqanchu, pichaqkunallan kashar-

2 / NOQANCHIS

qanku, paykunan niwanku: “haykullaychis”. Sapallayku puriyku, tutakunaqa runapas pisillan kasqa. Chayman askha runa hamun, hinaspataq sumaqllaña hatunllaña unu lluqsinmun, ichaqa tutallan kicharikun p’unchawqa purikullawaqmi, chaytan Benituwan haykurqayku, chaymanta lluqsiqtiykun Benituqa huk warmiwan runasimita riman, noqataq nini: “runasiminchisqa rimakunallanmi”, nispa. Lima llaqtapiqa kikin runasimi yachaqkuna runasimita rimarqayku. Paykunan Benituwan mana p’enqakuspa rimanku, chayrayku nini: “runasiminchisqa huk rimaykunan hinan kanan”. Limapiqa Benituwan purispayku Larcomarta reqsichimuni, chaypin purirqayku qharillaña mana manchakuspa, hinaspataq huk sipas achhuykamuspa nirqan: “ch’ulluykin sumaqllaña”. Chaymantataq hatun mama quchaman chayaspayku runakunata qhawasharqayku, wakmanta chay sipaswan tuparquyku, paymi niwarqan imaynatan runasimipi nikun: “Sumaq ch’ulluta ruwasqanki” Benituman ninanpaq, chaymantataq chay sipaswan fotota hurquchikurqanku. Claudian sutin kasqa, paymi Deborawan kasharqan, paykunaqa hatun quchata rikuspa fotopaq asinku. Chaymantan Larcomarninta puriyku, Benituqa askha runakunata rikurqan, hinallataq paytapas qhawarqanku, manapas chhayna runata hayk’aqpas rikunkumanchu hinaraq. Chaymanta mikhuq rirqayku, paymanqa siwichita mallichini, mallispataq nin “manama hayk’aqpas kay hinataqa mikhurqanichu. Ichaqa paypas manan ya-

chanchu kay Perú suyuq hatun kasqanta. Chayllan llapanchispa wakcha kayninchismanta lluqsinanchispaq, huk suyu hinalla yachaspa, imaynatas kay Perú suyunchispi llipinchis tiyanchis.

“Lima llaqtapiqa runasimita kikin runasimi yachaqkuna rimarqayku. Paykunaqa mana p’enqakuspan Benituwan rimanku, chayraykun nini: ‘runasiminchisqa huk rimaykuna hinan kanan’”.
Lunes p’unchawtaqa Congreso de la Repúblicata rirqayku, chaypin runakunaman fotokunata rikuchiyku, imaynatas Benito uywankunawan orqokunapi kawsan, huk Q’erokunawan Machupikchu risqan kashan. Congresuman erqekuna risqaku, paykunapas qhawarqankun, Benituta reqsinku, imayna kasqanta, fotukunatapas rikunku, llaqtanmanta ima yachanku.
Foto hurquq: Marco Anatoni Vega Cuba

Foto hurquq: Marco Anatoni Vega Cuba

NOQANCHIS / 3

reqsinakusunchis

Revistanchiswanmi

Foto hurquqkuna: Marco Anatoni Vega Cuba, Ana Quispe Quispe Alegría

LL

ank’ay, kallpa, munaycha kay, thak kawsay. Sapanka fotun ancha munay willakuy. ¡Munaykukuspa qhaykusunchis!

1

1/ Inés Quispe Pumawan,

Virginia Suttawan kusisqa llanllarisqa t’ikakunahina qhawamuwanku. 2/ Juan Huaranccawan, Eunice Prudenciowan, Juan Bautistawan ima Noqanchis revistaq videonta ruwashaspanku.

2

4 / NOQANCHIS

3

4

5

6

3/ Wiñaypaq khumpantin: Ayax C. Torreswan,

7

Ignacia Cortés Rojaswan, Carol Vivancowan ima Qorikanchapi película qhawasqanku qhepaman. 4/ Ferdinand Jhonatan Gutierrez Perccawan, Gabriela Márquez Quispewan, hinallataq ancha kusichikuq Otoniel Carbajal Ugartewan khumpankuwan ima Hatun Ñanpa qelqa qhatunan wasipi chanin yachayniyuq qelqakunata qhawarichiwanchis. 5/ Grecia Ingrid Sánchez sipami San Antonio Abad Qosqo Suntur Wasipi huk ñeqen qelqakuna qhatuy qallariypi munayta runasimita rimarqan. 6/ Sarith Álvarez Abarca, Gloria Atasi Valencia iman “Noqanchis” revistapi lloqsiyta munarqanku. 7/ PhD Becky Thompsonmi Estados Unidosmanta hamurqan, runasimipi rimaq hinallataq sumaq asikukynin qoyuwaqniyku.

NOQANCHIS / 5

8

9

10

11

12

13

14

8/ Beizabeth Pumayali Cusihuamán mana kusikuyninta pakayta atinchu. 9/ Yaquelin Vásquez nishuta asikushan. 10/ Evelyn Pereyra Limamantapacha hamuspa runasimipi noqanchiswan riman. 11/ Cusco Moreyrawan, Carlos Berrioswan, Alejandra Valdiviawan ima wasi ayllunwan ancha kusisqa intichay p’unchaw kanku. 12/ Faryde Bejar Chávezwan, Abby Valer Bejarwan nishuta ruphayaqtin sumaq misk’i heladota mikhuyta munanku. 13/ Juan Huarachi Huanca Noqanchis revistantin ancha kusisqa. 14/ Renato Salazarmi wasita llut’aspa kusisqa llank’an.

6 / NOQANCHIS

noqanchis waynasipaskuna

F

“Kawsayniyku yuyarisqaykupiqa willakuykunaqa t’ikahinan wiñarin”
anny Illa Huamánwan Victor Illa Huamánwanqa pana turantinmi kanku, paykunaqa Sicuanimantan kanku. Iskayninkun llaqtankupi erqe kawsayninkuta ancha kusikuywan yuyarinku. Kunantaq, ña hatunña sumaq wayna sipasña kaspanku, qechwa kawsayqa ñawpa ancha hatun munay yachaykunayuq kawsayña kan chaypas, mosoq kawsaymantapas allin kayninta chaninchanmanmi. Paykunan WOW! Legacy of luxury botiquepaq fotokunata horqochikurqanku. NOQANCHIS / 7

8 / NOQANCHIS

Foto hurquq: Andrés Allain Tukuy imaymana allichaykuna qhawariq: Adrián Ilave Akllaqkuna: Jorge Alejandro Vargas Prado, Ana Quispe Quispe P’achakunamanta qhawariq: Adrián Ilave

NOQANCHIS / 9

10 / NOQANCHIS

S

utiymi Fanny Illa Huamán. Suntur yachana wasipi yachashani, chaypin yachaq masiykuna asinallaña kanku. Chay ukhupi yachaq masiykunawan imaymanata tusunaykupaq huñunakuyku, chaymi “Amauta” sutiyuq. Chaypiqa llapayaykun yanapanakuyku, allin runakunan kanku. Noqaqa paray ukhupi nishuta puriyta munashani. Waytayta, Pacha Mamanchista q’omer q’omerta qhawayta munani, hinallataq imaymana t’ikakunata kasqan llimp’inkunawan nishuta llimp’iyta munani. Ura p’unchaykunapiqa revistapi sumaq kawsayta yacharqamuni. Huk p’unchaymi revistapi rikhurimunaykupaq noqa, turay, pisqa runakunawan ima tutallamanta huñunakurqayku. Tutallamanta p’achakunata akllaspa qallariyku, unaytapuni kayuyku, manan p’unchaypas taripanchu, mikhuytapas qonqarquykuraqmi; asispa asispa yarqaymanta tutaña tukuyuyku, sayk’usqahina, ichaqa chay p’unchay umaypi yuyaychakapun.

N

oqa Victor Raúl Illa Huamán kani. Sicuani llaqtamantan kani. Reqsinaypaqmi llapan llaqtakunata ch’usayta munani, chaymantataq runa siminchispi takiyta munani, tukuy llaqtakuna siminchis reqsinanpaq. Uñachallaraq kashaqtiy, taytay askha willakuykunata niwarqan, kunankama yuyashaniraq, chayhina karqan, Kunturmanta, Awkimanta, Juanachamanta, Atoqchamanta Wallatamantawan ima. Noqaqa Atoqchamanta Wallatamantawan nishuta uyariyta munarqani, hinas atoq wallatata tapuykusqa: “imaraykutaq wawachaykiq chakichankunari pukay pukaychallaña”, wallatataqsi kutichisqa: “noqaqa rupha q’onchamanmi winarquni”, hinas atoqqa qasqanta wawankunata ruwarqun, rupharparichipun. Revistapi lloqsinaypaqmi huk p’unchay huk wasipi huñunakurqayku, fotokuna horqowananpaq qallariyku, ch’isiyaqtapuni kayuyku. Sapanka fotopaqmi p’achayta churakuni, chaypaqmi usqhaylla ch’utikuni, fotokuna horqoyta tukurquspataqmi sapankayku sayk’usqa ichaqa kusisqa ripuyku.

NOQANCHIS / 11

reqsinakusunchis

sonqonchiskuna takin
Foto hurquq: Marco Anatoni Vega Cuba

Kuska
1

LL

apanchismi munaycha kanchis. Llapanchismi hukhina kanchis. Llapanchismi chanin kanchis.

1/ Miriam Teresa Soria González munay sipas sayakushan. 2/ Ángel Quispe Aimewan Edwin Ugarte Chinowan munay p’achankuta qhawarichiwanchis. 3/ Miss Qosqo (Miss Cusco Internacional 2012) Gabriela Peraleswan Inti Raymiq Qoyan Yaritna García Moscosowan, Inti Raymiq Willaq uman Demetro Rojaswan iman.

2

3

12 / NOQANCHIS

4

5

6

7

8

4/ Pilar Torresmi, Valery, Milder wawachakunantin kashanku. 5/ Manuel Flores Palominowan, Ashin Zavaletawanqa sumaq, munay kawsayta maskayta munanku. 6/ María Viané Huamaní Lopez, Diego Andres Tocra Huamani y Guadalupe Cuba, k’ikllupi paykuna reqsinakushanku. 7/ Briji Condoriwan, Melissa Gutierrezwan, Katia Auccahuallpawan, imatachá qhawashanku. 8/ Kusisqa yanantin Juan Cotohuancca Pucho y Abemelic Lucy Quispe Chipana.

NOQANCHIS / 13

9

12

10

11

9/ Ricardo Gamarra mana qonqay atiy Christian khumpantin. 10/ Saturnino Gil Zamoran Remigio khumpanwan Suntur Wasipi marq’arinakushanku. 11/ Ubaldina Salcedo saphichakunata tarpuspa llank’ashan. 12/ Huch’uy Manuelmi kusikuyninwan tutastin lliwta kusichirqan.

14 / NOQANCHIS

Sonia Cahuanaq
Ruwaqkuna: Marco A. Vega Cuba, Guadalupe Cuba Huamaní

paypas runasimita rimanmi

takiynin

S

onia Cahuanaqa Limamanta Qosqoman soqta watachayuq kashaspa hamusqa, kaypiñan runasimitaqa awlachanwan tiyaspaña yacharqan. Taytanwan mamanwan turachanwan ima Limamanta San Sebastiánman hamusqa. Kunan willawasunchis, imaynatas pay kunankama tiyan.

Imaynatan runasimita yacharqanki? Noqaqa runasimitaqa hatun awlachayrayku yachani. Noqaqa Lima llaqtapiqa manan runasimitaqa rimarqanichu, chayqa kayman hamuqtiy awlachayqa runasimillata rimaq, paywan rimanakunaypaqqa runasimillapi rimanay karqan, manan ancha allintachu t’oqyachiq kani. Paytaqa “qan qan” nispa ima nipuq karqani, chaymi pay phiñasqa qhawaykuwaq, “qanri noqatari qan, qan niwankiman” nispa payqa niwaq, noqataqa awlachay nispan niwanayki, hatun mamitay nispa. Imaraykutaq tayta mamaykiri Limaman tiyaqri ripurqanku? Taytaypas waynachallaraq kashaqtin mamaypas sipaschallaraq kashaqtin haqayman llank’ana maskaq pasapusqaku, allin kawsayman. Chhaynatapunin huk tiyuykunapas, wayna sipasllaraq kashaspanku haqay Lima llaqtaman ripusqaku. Chaypin mamitaywan taytaywan reqsinakamusqaku. Taytay San Sebastiánmanta karqan mamitaytaq Pumamarcamanta, San Sebastianllapitaq. Qanrí, saruchasqachu runasimi ya-

Foto hurquq: César Paredes

chasqay-

kiwan karqanki? Manan erqecha kashaqtiyqa saruchakuyqa karqanchu. Qanrí hukkunaq saruchasqa kasqankuta rikurqankichu? Discriminacióntaqa escuelaypi rikuq karqani. Noqaqa manan runasimillatachu rimarqani españoltapas yacharqanin, chayrayku noqataqa mana saruchakuwaqkuchu. Noqaqa escuelaypi runasimita rimaq karqani, chayrayku paykunataqa noqa yachachiq karqani. Noqa rikuq karqani, hawa llaqtamanta erqekuna hamuqku, paykunaqa manan allintachu castellanuta t’oqyachiqku, chaymi paykunamantaqa asikuqku. Imaynatan paykunata amacharqanki? Erqe kaspaykiqa manan amachayta atinkichu, qhawallankin. Kunanqa noqapas ñan chaytaqa aswantaña sullk’a erqechakunata wayna sipaskunata rikuspa rimapayani, “runasimitaqa allinta qhawanaykichis” nini. Noqaqa hamawt’a kaspay identidadmanta yachachini, chayqa sonqo ukhuman-

NOQANCHIS / 15

tapacha kanan, sichus kay rimay sonqoyki ukhumantapacha lloqsimunqa, llapanmi, identidadpas, lliwpas alliman purimunqa, sonqo ukhumantapunin kanan.

“Wakinkunata tapuni: ‘Imaraykutaq mana runasimita rimayta munankichu?’. ‘Millaytan qhawasunkiku runasimita rimaqtiykiqa’, nispa niwanku”.
Mayqen punkukuna runasimi yachasqaykiwan kicharikurqan? Takiyniymi aswantaqa punkukunata kichariwan, runasimipi takiqtiyqa imaymana khuyakuykuna munakuykuna lloqsin, runa masiykuna yuyariwanku, noqawan kuska kashanku. Imaraykutaq takiytari akllarqanki? Erqe kasqaymantapachan noqaqa takiwan karqani, imaynatacha takikurqanipas manañan yuyakuniñachu, huch’uycha kasqaymantapacha takirqanipuni. Awlachaypas takiqmi karqan, noqataq qatipakuq karqani, taytaypas takiyuq, chayraykun kay takiyman sayapakurqani. Imanaqtintaq runasimipiri takinki? Misk’in runasimiqa, runasimiwanqa manapas kaypichu kashawaq hinan, kay kurkuymantapas lloqsipushayman hinan. Imatawanmi runasimi yachasqaykiwan ruwarqanki? Mayninpi teatrota ruwani, wiraqocha Lucho Castrowan runasimipi audiokunata ruwayku, qhali kawsaymanta, Pachamamaq kawsayninmanta, identidadmanta, takikunata, imakunatapas runasimipiqa. Imaynatan qhawarishanki, qonqasqachu, chinkapunkachu runasiminchis? Chaypiqa kuskanpi kashani, ¿imarayku? hukta nini chinkanqa nispa, noqa yachana wasikunapi erqekunata rikushani, manañan runasimita rimankuñachu, wakinqa p’enqakuywan runasimita chinkachishanku,

wakintaqa tapuni: “imaraykutaq mana runasimita rimayta munankichu?”. “Millaytan runasimita rimaqtiykiqa qhawasunkiku” nispa niwanku, chaykunata uyarispa, rikuspa, nini, runasimiqa chinkapunkachu hina. Huktataq nishani, manachu hina chinkanqachu nispa. Rikushallanitaq, imaymana instituciónkuna runasiminchista hoqariyta munashanku. Runakunapas paykuna kikinkumanta hatarichishanku chaykunata qhawarispañataq nishani, manapunicha chinkanqachu. Imatan wayna sipaskunata mana p’enqakuspa runasimi rimanankupaq niwaq? Imaynan mama taytanchista munakunchis chhaynata runasimi rimayta munakuchunku, ama p’enqakuspa, imaraykutaq kay runasimi rimaymanta p’enqakuwaq, sichus imanapipas millayta qhawasunkiku chaypas, ama kasuspa runasimita rimay, hatun kaspaykin runasimiwan huk nacionkunata purinki, aswan allintan qhawasunkiku. Ima takikunatan kunan ruwashanki? Kunanqa, noqaqa huk llaqtakunaq takiyninta maskashani, imaynatan takinku, chaykunatan yachanaypaq qatipayushani, imaynatas takinku, chaytan askha llaqtamanta qhawashani. Imatan runasimiq mana chinkananpaq ruwashanki? Llapan takisqaymi runasimipi, wawakunatapas runasimita yachachini, kunanqa qelqa mayt’uta ruwayta munashani, runasimipi, mana uyarikuq, mana qelqasqa takikunata churanaypaq.

16 / NOQANCHIS

Foto hurquq: Gladis Huamán

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful