1

POLİMERLERİN SINIFLANDIRILMASI


Polimer endüstrisinin, 1839'da Goodyear'in vulkanizasyon işlemini bulmasıyla
başladığı söylenebilir. Hevea kauçuğu, bazı kullanım alanları bulunmasına rağ-
men, vulkanizasyon işlemi ile önemli bir ham madde oldu. Otomobil endüstrisinin
büyümesiyle kauçuğa olan talep hızla arttı.
1912'de izoprenin polimerizasyonu ile başlayan sentetik ürünler üzerindeki çalış-
malar 20. Yüzyılın ‘Sentetikler Yüzyılı’ olarak tanımlanmasına neden olan çok
çeşitli yapay polimerlerin elde edilmesiyle sürdürüldü. Günümüzde elimizin altın-
daki hemen hemen her malzeme herhangi bir tür polimerle ilişki içindedir.
Polimer teknolojilerine geçmeden önce günlük hayatımızı çevreleyen bu binlerce
maddenin sınıflandırması ve kimyasına kısaca göz atmanın, polimer, plastik,
elastomer, fiber gibi kavramlara yakınlaşmamızı sağlayacağını ve ne karmaşık
yapılarla karşı karşıya olduğumuzu görmek yönünden yararlı olacağını düşünüyo-
rum.

Polimerler, üretim yöntemlerine ve kullanıcıların ilgi alanlarına göre çeşitli şekiller-
de sınıflandırılabilir; örneğin, organik kimyacılar polimer zincirlerindeki atomların
dizilişleriyle ilgilenirken; yapısal mühendislik için polimerin gerilme kuvveti ve yo-
ğunluğu önemlidir.; sınıflandırmada uygulanabilecek tek bir sistem yoktur; bu
bölümde bazı sınıflandırmalar kısaca tanımlanmıştır.
1. Morfolojiye Göre Sınıflama; Amorf ve Kristalin Polimerler
.2. Reaksiyon Mekanizmasına Göre Sınıflama
 Basamaklı Reaksiyon Polimerizasyonu11
o Karbonil Katılma-Ayrılma
o Aromatik Katılma-Ayrılma
o Karbonil Katılma-Kondensasyon
o Çok Sayıda Bağa Katılma
2
 Zincir Reaksiyonu Polimerizasyonu
o Serbest Radikal Polimerizasyonu
o İyonik Polimerizasyon
o Halka Açılma Polimerizasyonu
3. Moleküler Yapıya Göre Sınıflandırma
4. Yapısal Sınıflandırma; Homopolimerler ve Kopolimerler
5. Zincir Şekline Göre Sınıflama
6. Fiziksel Özelliklere Göre Sınıflama

1. Morfolojiye Göre Sınıflama
Amorf ve Yarı-Kristalin (veya kristalin) Polimerler
Doğrusal yapılı polimer zincirleri eğilip bükülerek katlanmaya ve sıkışık bir düzen
içine girmeye eğilimlidir; bu tür yapılarda ‘kristalin’ düzende (sıkı ve düzenlenmiş,
veya paketlenmiş) bölgeler meydana gelir. Kristalinite seviyesi %0-90 arasında
değişebilir. Düzgün paketlerin fazlalığı yüksek kristaliniteyi gösterir; bu tür ürünle-
re bazan ‘kristal’ polimer denir. %100 kristal yapılı polimer yoktur. Yarı kristalin
polimerler opak veya yarı şeffaftır, büzülme özelliği yüksektir, kimyasal maddelere
ve aşınmaya dayanıklıdır; polietilen, polipropilen, asetaller, naylonlar ve termoset
poliesterlerin çoğu bu grupta yer alabilen polimerler arasındadır.
Tipik yarı kristalin polimerler arasında Polietilenler (LDPE, HDPE, v.s.),
polipropilen, asetal, polibütilen tereftalat, poliamidler, polimetilpenten, polifenilen
sülfür, polietereterketon sayılabilir.
Uzun dallanmalar veya fonksiyonel gruplar içeren polimer zincirleri serttir, hacimli
yan gruplar eğilip bükülmeye veya katlanarak yeterli derecelerde sıkı bir düzene
girmeye olanak vermez. Bu tür maddeler ‘amorf’ polimerler olarak tanımlanır.
Amorf polimerlerin düzgün bir iç yapıları yoktur (spagettiye benzer), moleküler
düzenlenme rastgeledir, dolaşık ip veya sarım şeklindedir; büzülme özelliği zayıf-
tır, kimyasal maddelere ve aşınmaya dayanıklılıkları orta derecelerdedir.
3
Tipik amorf polimerlere örnek olarak polistiren, polimetilmetakrilat, akrilonitril
bütadien-stiren, stiren akrilonitril, polikarbonat, polivinilklorür, polisülfon, polieter
sülfon, polieterimid gösterilebilir.


Kristalin
Lineer polietilen
Polipropilen
Yarıkristalin
Poliamid
Polietilen tereftalat
Naylon
Amorf
Doğal kauçuk
Polikarbonat
Akrilonitril-bütadien-stiren
Polistiren
düzenlenmiş paketler

Şekil-3.1: Kristalin, yarı-kristalin ve amorf yapı morfolojileri


T
m
amorf
polimer
yarı-kristalin
polimer
Sıcaklık, T
0
C
S
p
e
s
i
f
i
k

h
a
c
i
m
,

1
/

Yarı-Kristalin Morfoloji
T
m
= erime noktası
T
m = 
H
f
S
f
T
g
Amorf Bölgeler
T
g
= camsı geçiş sıcaklığı
Organik cam Kauçuk Viskoz akış

Şekil-3.2: Polimerlerde sıcaklık-morfoloji ilişkisi
4
2. Reaksiyon Mekanizmasına Göre Sınıflama
Polimerler, elde edildikleri reaksiyonların mekanizmalarına göre iki ana gruba
ayrılır; basamaklı reaksiyon polimerleri, zincir reaksiyonu polimerleri.
Naylonlar, asetaller ve poliesterler gibi bazı polimerler basamaklı reaksiyon
polimerizasyonuyla üretilir; aynı veya farklı tipteki monomerler birleşerek polimer
zincirleri oluşurken reaksiyonun her aşamasında küçük bir molekül (su, NH
3
,
CH
3
OH, HCl, CO
2
, v.s.) ayrılır. Bu reaksiyonlar genellikle kondensasyon reaksi-
yonu üzerinden yürür. Oluşan moleküllerin uzunluğu, aktif zincir uçlarının sayısına
bağlıdır; bu uçlar, ortamdaki monomer, dimer, oligomer, v.s., gibi diğer molekül-
lerdeki aktif uçlarla reaksiyona girerek zincirin büyümesini sağlar.
Polietilen, polistiren, akrilik ve polivinil klorür gibi bazı polimerler zincir reaksiyonu
polimerizasyonuyla elde edilir; reaksiyon aktif bir başlatıcının monomerdeki çift
bağa etki ederek monomeri aktif hale geçirmesiyle başlar. Oluşan aktif grup diğer
bir monomerle birleşerek yeni ve daha büyük bir aktif merkeze dönüşür ve
peşpeşe devam eden monomer katılmalarıyla uzun zincirler oluşur. Reaksiyonlar
aktif merkezlerin sonlanmasıyla sona erer.
Genellikle, basamaklı reaksiyon polimerizasyonu kondensasyon reaksiyonu üze-
rinden, zincir reaksiyonu polimerizasyonu ise katılma reaksiyonu üzerinden yürür.
Ancak basamaklı reaksiyon olup katılma yoluyla, zincir reaksiyonu olup
kondensasyon yoluyla ilerleyen reaksiyonlar da vardır. Örneğin, alkollerin
diizosiyanatlara ‘katılarak’ poliüretanları oluşturması basamaklı polimerizasyon
reaksiyon mekanizması üzerinden yürür.
H
2
C
N
C
O
N
C
O
diizosiyanat
bis(4-izosiyanatofenil)metan
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
OH
HO
dialkol
heksan-1,6-diol
+

H
2
C
N
H
N
H
C C
O O
O
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
O
n
katılma polimeri, poliüretan

5
Hetero bileşiklerin halka açılması reaksiyonu CO
2
ayrılmasıyla (kondensasyon)
oluşan bir zincir reaksiyonudur.
H
C
hetero bileşik
4-alkiloksazolidin-2,5-dion
O
HN
O
O
R baz
halka açılması
H
N C
R
O
n
kondensasyon polimeri
poliamid
+ CO
2


Basamaklı Reaksiyon Polimerizasyonu
 Karbonil Katılma-Ayrılma (Poliesterler, Polikarbonatlar, Poliamidler)
 Aromatik Katılma-Ayrılma (Polieterketonlar, Polisülfonlar, Polisülfürler,)
 Karbonil Katılma-Kondensasyon (Fenol-Formaldehit, ...)
 Çok Sayıda Bağa Katılma (Poliüretanlar, Epoksi Polimerler)
a. Karbonil Katılma-Ayrılma (Poliesterler, Polikarbonatlar,
Poliamidler, Poliimidler, ...)

Poliesterler
C C
O
HO O
OH
C
H
2
H
2
C HO
OH
+
katalizör
tereftalik asit etilen glikol

C C
O
O O
O
H
2
C
C
H
2
O
n
+ CH
3
OH
polietilen tereftalat metanol

6
Polikarbonatlar
OH
CH
3
CH
3
HO
Cl
C
O
Cl
+
baz
bisfenol A fosgen

O
CH
3
CH
3
O C
O
n
+ 2 HCl
polikarbonat

Poliamidler (Naylon 6,6, Naylon 610, Naylon 6, Aromatik Naylonlar)
Naylon 6,6 (veya 66)
C
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
C
O OH
O
OH
+
heksametilen diamin adipik asit
(CH
2
)
6
H
2
N NH
2

(CH
2
)
6
H
N
H
N C
O
(CH
2
)
4
C
O
n
naylon 6,6

Naylon 610
C
H
2
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
H
2
C NH
2
H
2
N
+
heksametilen diamin dokanedoik asit
C
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
C
O
OH
O
HO

7
(CH
2
)
6
H
N
H
N C
O
(CH
2
)
4
C
O
n
naylon610

Naylon 6
n
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
O
H
N O
NH
kaprolaktam naylon 6

Aromatik Naylonlar
tereftalik asit benzen-1,4-diamin
+ C C
O
HO
O
OH
H
N
H
N H H

+ H
2
O
C N C N
H H O O
poliaramid
n

Poliimidler: Bir dianhidrid ve bir tetraminin reaksiyonu poliimidleri verir.
C
O
C
C
O
C
O
O
O
O
NH
2
H
2
N +
dianhidrit diamin
benzen-1,4-diamin benzen-1,2,4,5-tetrakrboksilik
asit dianhidrid

8
n
C
N
C
C
N
C
O
O
O
O
O
kapton poliimid
H
N

b. Aromatik Katılma-Ayrılma (Polieterketonlar, Polisülfonlar,
Polisülfürler,)
Poli(etereter keton), PEEK
OH
CH
3
C
CH
3
HO +
bisfenol A bis(4-fluorofenil)metanon
F
O
C F

poli(etereter keton), PEEK
O
CH
3
C
CH
3
O
O
C
n

Polisülfonlar
OH
CH
3
C
CH
3
HO +
bisfenol A 1-(4-klorofenilsülfonil)-4-klorobenzen
Cl
O
S Cl
O

polisülfon
O
CH
3
C
CH
3
O
O
S
n
O

9
c. Karbonil Katılma-Kondensasyon (Fenol-Formaldehit ve benzer
Polimerler)
Fenol-Formaldehit Polimerleri
+ H
2
C O
asit kat.
OH OH
H
2
C
OH
- H
2
O
O
CH
2
6-metilensikloheksa-
2,4-dienon
fenol formaldehit 2-(hidroksimetil)fenol

O
CH
2
6-metilensikloheksa-
2,4-dienon
OH
+
OH
H
2
C
OH

OH
H
2
C
OH
OH
H
2
C
H
2
C
H
2
C
bakalit
kontrolsüz çapraz bağlanma

d. Çok Sayıda Bağa Katılma (Poliüretanlar, Epoksi Polimerler)
Poliüretanlar
C O N R N C O HO R OH
C
H
N R
H
N C
O O
O R O
diizosiyanat diol
+
poliüretan

10
H
2
C N N C C O O
bis(4-izosiyanatofenil)metan heksan-1,6-diol
H
2
C
C
H
2
HO
H
2
C
C
H
2
H
2
C
C
H
2
OH
+

n
H
2
C
H
N
H
N C C (CH
2
)
6
O
O
O
O
poliüretan

Epoksi Polimerler
OH
CH
3
C
CH
3
HO
C
H
2
CH
H
2
C
O Cl + 2
baz
O
CH
3
C
CH
3
O
H
2
C CH
H
2
C
O
H
2
C CH
CH
2
O
2 NaCl + 2 H
2
O +

Polimerik yapı aşağıdaki gibi gösterilebilir.
C O
H
2
C C
H
OH
H
2
C O
CH
3
CH
3
O C
H
H
2
C
O
n


Zincir Reaksiyonu Polimerizasyonu
a. Serbest Radikal Polimerizasyonu
b. İyonik Polimerizasyon
c. Halka Açılma Polimerizasyonu
d. Koordinasyon Polimerizasyonu
11
a. Serbest Radikal Polimerizasyonu
Başlama: Başlama kademesinde başlatıcı bir molekülün parçalanmasıyla serbest
radikal aktif tanecikler meydana gelir. Başlatıcılar tersiyer bütil peroksit,
azobisbütironitril veya benzoil peroksit gibi kolaylıkla parçalanabile bileşiklerdir;
örneğin benzoil peroksidin ısı veya ışıkla parçalanmasıyla iki aktif tanecik veya
radikal oluşur.
O
O
C
O C
O
benzoil peroksit serbest radikaller
•O
O•
C
O C
O
ısı veya ışık


Çoğalma: Başlatıcının parçalanmasıyla meydana gelen radikal en yakınındaki
uygun bir molekülden (bu çift bağlı karbon atomları içeren bir monomerdir) bir
elektron kaparak moleküle tek bağla bağlanırken yeni bir aktif merkez (radikal)
haline dönüşür. Yeni aktif merkez tekrar bir monomerle reaksiyona girer; bu reak-
siyonlar peşpeşe tekrarlanarak uzun polimerik aktif zincirler meydana gelir.
O• C
O
H
2
C CH
2
O C
O
H
2
C CH
2

serbest radikal etilen aktif zincir başlama

O C
O
H
2
C CH
2
• H
2
C CH
2
+
O C
O
H
2
C CH
2
• H
2
C
H
2
C
çoğalan aktif zincir

12
O C
O
H
2
C CH
2
• H
2
C
H
2
C
n

H
2
C •H
2
C CH
2
H
2
C
m
C O
O

Sonlanma: Sonlanma, aktif polimerik zincirlerin aktivitelerinin yok olarak nötral
(veya ölü) zincirler haline dönüşmesi, reaksiyonun sona ermesidir. İki tür sonlan-
ma reaksiyonu vardır; birleşmeyle sonlanma ve orantısız sonlanma.
Birleşmeyle sonlanmada iki aktif polimerik zincir birbirleriyle birleşerek ikisinin
toplamı ağırlığında uzun bir polimer zincir meydana getirir.
O C
O
H
2
C
H
2
C H
2
C
H
2
C
H
2
C
H
2
C CH
2
H
2
C
n
m
C O
O
birleşmeyle sonlanma

Orantısız sonlanmada aktif zincirlerden biri diğerinden bir hidrojen kopararak
nötral bir polimer zinciri haline geçerken diğer zincir bir çift bağ oluşmasıyla aktivi-
tesini kaybeder. Bu halde başlangıçtaki uzunlukları ve ağırlıkları hemen hemen
aynı olan iki nötral polimerik zincir meydana gelir.
O C
O
H
2
C CH
3
H
2
C
H
2
C
H
2
C
H
2
C CH
2
H
2
C
n
m-1
C O
O
C
H
H
2
C +
orantısız sonlanma

Dallanma: Dallanma iki prosesle oluşur; birincisi zincirler arasında
(intermoleküler) olan dallanmalar, diğeri herbir zincirin kendi içinde
(intramoleküler) oluşan dallanmalardır.
Birinci tip dallanmada aktif bir polimer zinciri sonlanmış bir diğer polimer zincirin-
deki bir metilen grubundan bir hidrojen kopararak kendisini kararlı hale, yani son-
lanmış bir zincir haline dönüştürürken, ilk zincirin hidrojen kaybeden ucu aktif hale
13
dönüşür, ve bu noktadan peşpeşe etilen monomeri eklenmesiyle uzun dallar
meydana gelir.
İkinci tip dallanma bir polimer zinciri içinde, özellikle C4 ve C5 dalların birbirleriyle
etkileşerek molekül içi reaksiyonlarla, örneğin ‘iskemleye benzer’ değişik
konformasyonlar oluşturmasıdır.
C
H
2
CH
C
H
2
H
2
C
H
H
2
C CH
2

C
H
2
C•
C
H
2
H
2
C
H
H
2
C CH
3
+
CH
2
CH
2
sonlanmìç zincir aktif zincir
aktif zincir sonlanmìç zincir

C
H
2
CH
C
H
2
H
2
C
CH
2
CH
2

H
2
C CH
2
C
H
2
CH
C
H
2
H
2
C
(CH
2
)
3
CH
2

H
2
C CH
2
aktif zincir aktif zincir
v.s., ..


b. İyonik Polimerizasyon
Katyonik Polimerizasyon
Katyonik polimerizasyon mekanizması yinelenen (tekrarlamalı) bir alkilasyon re-
aksiyonu türüdür.
CH
H
2
C
R
başlatıcı, I
+
+
CH
+
R
I
H
C
H
2
C
H
2
C
H
2
C I
CH
H
2
C
R
CH
+
R R
POLİMER
R bitişik katyonu stabilize etmelidir

14
Anyonik Polimerizasyon
Anyonik polimerizasyon mekanizması yinelenen (tekrarlamalı) bir konjugasyon
katılma reaksiyonu türüdür.
CH
H
2
C
R
başlatıcı, I
-
+
CH
-
R
I
H
C
H
2
C
H
2
C
H
2
C I
CH
H
2
C
R
CH
-
R R
POLİMER
R bitişik katyonu stabilize etmelidir

Karbonil Katılma Polimerizasyonu
Anyonik ve katyonik olmak üzere iki farklı mekanizmaya göre yapılabilir. Anyonik
karbonil katılmada başlatıcı bir anyondur (I
-
), katyonik katılmada ise bir katyon-
dur(I
+
).
Anyonik karbonil polimerizasyonu
C
R
C O
R'
başlatıcı, I
-
+
O
-
R
R'
I C O
R
R'
n

Katyonik karbonil polimerizasyonu
R
C O
R'
başlatıcı, I
+
+
C
+
R
R'
I C
R
R'
O
n
O

c. Halka Açılma Polimerizasyonu
Halka açılma polimerizasyonu anyonik ve katyonik mekanizmalar üzerinden yü-
rür; bu yöntemle poliesterler, poliamidler, polipeptidler, silikonlar gibi çeşitli
polimerler elde edilir.
Etilen oksidin anyonik bir başlatıcıyla (R
-
) polimerizasyonu tipik bir anyonik halka
açılma, katyonik bir başlatıcıyla (R
+
) polimerizasyonu tipik bir katyonik halka açıl-
15
ma polimerizasyonudur. (Diğer karmaşık sistemlerde de mekanizma benzer şe-
kilde yürür.)
CH
2
H
2
C
O
R
-
R
H
2
C
H
2
C O
-
H
2
C
H
2
C O
n

CH
2
H
2
C R
+
:O:
CH
2
CH
2
O
+
••
R
CH
2
H
2
C
:O:

R O
H
2
C
H
2
C
CH
2
CH
2
O
+
••
H
2
C
H
2
C O
n


d. Koordinasyon Polimerizasyonu
Karl Ziegler ve Giulio Natta (1950) tarafından stereospesifik katalitik
polimerizasyonun geliştirilmesiyle ilk defa dallanmamış (veya az ve kısa dallar
içeren) ve yüksek molekül ağırlıklı polietilen (HDPE) üretildi. Reaksiyonda kullanı-
lan katalizör sistemi ‘Ziegler-Natta’ katalizörleri adıyla tanımlandı.
Ziegler-Natta katalizörleri bazı geçiş metal halidler organometalik bileşiklerin (alkil
aluminyum, lityum ve çinko gibi) reaksiyonuyla elde edilir. Örneğin, trietil
aluminyum ve titanyum tetraklorürle hazırlanan katalizör çok kullanılan bir Ziegler-
Natta katalizör sistemidir.
Koordinasyon polimerizasyonu mekanizması hala tam olarak aydınlatılamamıştır;
reaksiyonlar katı katalizör sistemi üzerinde gerçekleşir ve karmaşıktır. Reaksiyon
mekanizması ile ilgili çeşitli yaklaşık modeller geliştirilmiştir. Aşağıda etilen
polimerizasyonunu gösteren tipik bir stereospesifik polimerizasyon mekanizması
verilmiştir.
16
Ti
+4
Cl
-
Cl
-
Cl
-
Cl
-
trimetil aluminyum çözünmeyen kompleks
Al
CH
3
H
3
C
CH
3
Ti
Cl
Cl
Cl
Cl
Al
H
3
C
CH
3
CH
3
+
H
2
C CH
2
titanyum
tetraklorür

CH
3
CH
2
H
2
C
Ti
Cl
Cl
Cl
Cl
Al
H
3
C
CH
3
CH
3
Ti
Cl
Cl
Cl
Cl
Al
CH
2
CH
3
CH
3
H
2
C CH
2
CH
2

H
2
C
H
2
C
H
C
Ti
Cl
Cl
Cl
Cl
Al
CH
2
CH
3
CH
3
H
2
C CH
3
n
zincir
transferiyle
sonlanma
Ti
Cl
Cl
Cl
Cl
H
2
C
H
2
C
H
Al
CH
3
CH
3
CH
3
H
2
C
n
+

Koordinasyon polimerleri monomere ve reaksiyon koşullarına bağlı olarak değişik
bir düzen gösterirler; polimer zincirlerinde dallanmalar azdır veya kısadır, zincirler
gerdirilmiştir veya stereo bir düzen içindedir,. Örneğin, simetrik bir monomer olan
etilenin polimerizasyonunda dallanmamış (veya kısa dallar içeren) polimerik zin-
cirler gerdirilmiş zigzag şeklinde düzenlenirken, asimetrik karbon atomları içeren
propilenin (etilenden farklı olarak CH
3
grubu vardır) polimerizasyonunda, CH
3

gruplarının iskelet zincire göre bulundukları düzlemlerin farklılığından polimer
zincirleri belirli bir ‘taktisite’ özelliği gösterirler; ataktik, izotaktik ve sindiyotaktik
yapılar. Polimer taktisitesi polimerin morfolojisini (amorf, kristalinite derecesi),
kimyasal, fiziksel ve mekanik özelliklerini belirler.
17
C
H
2
CH
C
H
2
H
C
C
H
2
CH
C
H
2
H
C
C
H
2
H
C
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
Ataktik
düzenlenme

C
H
2
H
C
C
H
2
H
C
C
H
2
H
C
C
H
2
H
C
C
H
2
H
C
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
İzotaktik
düzenlenme

C
H
2
H
C
C
H
2
CH
C
H
2
H
C
C
H
2
CH
C
H
2
H
C
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
Sinditotaktik
düzenlenme

Performans polimerleri bu sınıflamanın en üst düzeyinde olan çok kuvvetli ve çok
yüksek sıcaklıklara dayanan en pahalı polimerlerdir; amorf türler için PEEK
(polietereterketon) ve PEI (polieterimidler), kristalin tür için de PPS (LCP, sıvı
kristal polimerler) tipik örneklerdir.
3. Moleküler Yapıya Göre Sınıflandırma
Polimerlerin yapısını, atomlar ve bunlar arasındaki bağların konumunu gösteren
polimerik zincirlerin düzeni tanımlar. Polimerik zincirler, genellikle fonksiyonel
gruplar olan çok sayıdaki ‘tekrar birimleri’nden oluşur. Her tür polimerin elde edil-
diği monomer veya monomerlere bağlı özel tekrar birimleri vardır ve polimer bu
tekrar birimlerine göre adlandırılır (n, tekrar birimlerinin sayısını gösterir.)

C
O
C
O
O O
H
2
C
H
2
C
n
poliester

O
n
H
3
C
H
3
C polieter

18
C
N
C C
N
C
O
O O
O
O
n
poliimid

Bazı polimerler elde edildikleri monomerlere göre adlandırılır; örneğin, etilen
monomerinden elde edilen polimer polietilen, kaprolaktam monomerinden
polikaprolaktam adlarıyla tanımlanır.
H
2
C CH
2
H
2
C
H
2
C
etilen polietilen
n

C O
NH
H
N C
n
O
H
2
C
H
2
C
H
2
C
H
2
C
H
2
C
kaprolaktam polikaprolaktam (poliamid)


Bazı özel polimerler polimer terminolojisine göre adlandırılamaz; bunların adları
oldukça karmaşıktır.Aşağıda bu tip polimerlere iki örnek verilmiştir.

n
O O
H
2
C
H
2
C
CH
2
CH
3
poli[(2-propil-1,3-dioksan-4,6-
diyil)metilen]
n
C
CH
3
CH
3
O C
O
O
polikarbonat
poli(oksikarboniloksi-1,4-
fenilenizopropiliden-1,4-fenilen)


19
4. Yapısal Sınıflandırma
Homopolimerler ve Kopolimerler
Polimerler yapısal olarak kabaca homopolimerler ve kopolimerler olarak sınıflan-
dırılır. Homopolimer tek bir monomerle, kopolimer iki veya daha fazla monomerle
üretilen polimerlerdir. Kopolimerler de tekrar birimlerinin polimer zincirindeki dü-
zenlenmesine göre, aşağıdaki şemada görüldüğü gibi değişik adlar alırlar.
A A A A A A A A A A A A A A
homopolimer

A B A B A B A B A B A B A B
ardarda kopolimer

A A A A A A A B B B B B B B
blok kopolimer

A A B A B B A A A B A B B B
rastgele (random) kopolimer

A A A A A A A A A A A A A A
graft kopolimer
B B
B
B
B
B

Çok kullanılan Bazı Kopolimerler
Kopolimer Monomer A Monomer B Kullanım Alanı
Saran H
2
C=CHCl H
2
C=CCl
2
Film ve fiber
Stiren bütadien kauçuğu H
2
C=CHC
6
H
5
H
2
C=C-CH=CH
2
Dış lastik
Nitril kauçuğu H
2
C=CHCN H
2
C=C-CH=CH
2
Yapıştırıcı, hortum
Bütil Kauçuğu H
2
C=C(CH
3
)
2
H
2
C=C-CH=CH
2
İç lastik
Viton F
2
C=CF(CF
3
) H
2
C=CHF Conta
20
5. Zincir Şekline Göre Sınıflama
Kullanılan monomerler ve reaksiyon koşullarına göre polimer zincirleri farklı şekil-
ler alırlar; doğrusal zincirler, dallanmış zincirler ve çapraz bağlı zincirler gibi.
Doğrusal zincir
Dallanmış zincir
Çapraz bağlı zincirler

Çapraz Bağlanma
Çapraz bağlanma reaksiyonu bir zincir reaksiyonudur; katılma veya serbest radi-
kal mekanizması üzerinden yürür.
Çapraz bağlanma (kürleme veya vulkanizasyon) olabilmesi için polimerde doy-
mamış kısımları olan zincirler bulunmalıdır; örneğin doymamış poliesterler gibi.
Aşağıda basit bir çapraz bağlanma reaksiyon mekanizması verilmiştir.
c
c
c
c
doymamış kısımlar

Başlatıcılar (katalizörler): Çapraz bağlanma reaksiyonu bir başlatıcının molekül-
deki çift bağla reaksiyona girmesiyle başlar. En çok kullanılan başlatıcılar perok-
sitlerdir; bu bileşikler kolaylıkla parçalanarak serbest radikaller meydana getirirler.
Oluşan bu radikaller polimer molekülündeki çift bağlarla kolaylıkla reaksiyona
girerler.
Çok kullanılan bir başlatıcı benzoil peroksittir; iki oksijen arasındaki tek bağ açıla-
rak iki radikal meydana gelir; bu aktif tanecikler başlatıcılardır (I: inisiatör). Başla-
tıcı, polimer zincirindeki çift bağa etki ederek bağlardan birini açar ve serbest ka-
lan elektronla birleşir; diğer elektron zincirin aktif bir merkez olmasına neden o-
lur.Serbest radikaller hemen karşılaştığı herhangi bir karbon karbon çift bağına (C
= C) eki ederek reaksiyona girer.
21
c
c
c
c
I
(başlatıcı)
c
c
c
c
I
(başlatıcı)
.
.
c
c
c
c
I
.
serbest radikal (paylaşılmamış
-bağlanmamış-elektron)
bağ (2 elektron)


Reaksiyon Sorunları
 Bir çapraz bağın oluşabilmesi için polimer zinciri üzerindeki serbest radi-
kalin diğer bir polimer zinciri üzerindeki bir çift bağla karşılaşması (çar-
pışması) gerekir.
 Polimer zincirleri uzundur ve oldukça viskozdurlar, dolayısıyla kolaylıkla
hareket edemezler.
 Polimer zincirleri iri, hacimli ve hantaldır, iskeletindeki çift bağın serbest
radikale dönüşmesi kolaylıkla gerçekleşemez.
Reaksiyon Çözeltisi: Polimer uygun bir solventte çözündüğünde polimer zincirle-
ri hareketlenir, yan zincirleri ve gruplar kolaylıkla her yöne döner. İdeal bir solvent
çapraz bağlanma reaksiyonuna girebilen bir solventtir; dolayısıyla reaksiyondan
sonra oluşan üründen ayrılmasına gerek olmaz. Bu tip solventlere reaktif solvent,
reaktif çözücü veya ortak-reaktant denir. Solvent, aynı zamanda son ürünün vis-
kozitesini de düşürür.
Solvent: Stiren poliesterler için çok uygun bir solventtir; çift bağ içerdiğinden çap-
raz bağlanma sırasında serbest radikalle reaksiyona girerek polimer molekülleri
arasında ‘köprü molekül’ görevi yapar. Bir köprüde, örneğin 8 dolayında stiren
molekülü bulunabilir.
22
c
c
c
c
.
yeni serbest radikal
c
c
c
c
I
.
STİREN
.
yeni bağlar (çapraz bağ)

Stiren poliester polimer zincirleri arasında bir köprü moleküldür. Köprü molekül
bağlanması (çapraz bağ) yeni bir serbest radikal oluşmasını sağlar, bu radikal de
diğer bir stiren molekülüyle reaksiyona girer.
İnhibitörler: Çapraz bağlanma reaksiyonunu yavaşlatmak için inhibitörler kullanı-
lır; inhibitör serbest radikalleri sonlandırarak daha fazla çapraz bağ oluşmasını
engeller ve ayrıca depolama süresinde polimerin, güneş ışığı, ısı, kirlilikler gibi
etkenlerle tekrar kürlenmeye başlamasını önler.
Promoterler (Hızlandırıcılar): Başlatıcının daha verimli veya daha düşük sıcak-
lıklarda çalışmasını sağlamak amacıyla polimerizasyon ortamına ilave edilen ko-
balt bileşikleri ve anilinler (DMA) gibi bileşiklerdir.
Katkı Maddeleri: Bu bileşiklerin kürleme işlemiyle ilgisi yoktur, ancak polimere
diğer bazı özellikler kazandırırlar; sıkılık veya sertlik kazandıran dolgu maddeleri,
viskoziteyi kontrol eden tiksotroplar, pigmentler, yanmama özelliği veren bileşikler,
sörfaktanlar, ultraviole koruyucular ve antioksidanlar.
Kürlemeyi Etkileyen Parametreler: Karışımdaki maddelerin oranları (bunlar,
reçine, başlatıcı, inhibitör, hızlandırıcı, solvent, katkı maddeleridir), depolama
süresi, malzemenin kalınlığı, kürleme süresi, nem, sıcaklık.
6. Fiziksel Özelliklere Göre Sınıflama
İşlenebilirlik (Processability) Özellikleri
Bir polimerin, örneğin kalıplanırken veya film çekilirken gösterdiği davranışlar
onun işlenebilirliğini tanımlar; işlenebilirliği iyi bir polimerin özellikleri proses bo-
yunca kararlıdır ve proses hızı yüksektir.
23
Bazı polimerler (termoplastikler) kolaylıkla ergir ve kalıplanır; bunlar doğrusal
veya dallanmış zincir yapılı polimerlerdir. Bazı polimerler ise (termosetler) ısıtıldık-
larında ergimezler, parçalanırlar; bunlar genellikle çapraz bağlıdırlar ve herhangi
bir solventte çözünmezler. Bu tür polimerler kalıplanamayacağından, bir termoset
malzeme üretilmesi polimerizasyon reaksiyonunun istenilen şekildeki kalıbın için-
de yapılmasını gerektirir. İlave şekillendirmeler çeşitli makinelerle yapılır
Mekanik Özellikler
Kauçuklar veya elastomerler, gerdirilip serbest bırakıldığında ilk haline dönen
polimerlerdir; bunlar genellikle çapraz bağlı malzemelerdir. Diğer katı polimerler,
kullanım alanlarına göre plastikler, yapıştırıcılar veya fiberler olarak tanımlanır.
Ayrıca pazarda ‘polimer’ yerine ‘reçine’ teriminin kullanılması oldukça yaygındır.
Polimerlerin fiziksel performansları, genellikle gerilme-gevşeme (stress-strain)
özelliklerini tanımlayan ‘tensile testi’ ile saptanır.

Test, özel şekilde hazırlanmış bir polimer örneğinin kontrollü bir hızla kopuncaya
kadar gerdirilmesine dayanır. Gerdirme süresince ve kopmadaki kuvvet, örneğin
uzaması (l) ve eğrinin altındaki alandan enerji miktarı hesaplanır.

Fiber
Sert plastik
Esnek plastik
Elastomer
G
e
r
i
l
m
e
,

N
/
m
2
Gevşeme, l/l
Tipik gerilme (tensile modül)
değerleri, N/m
2
Fiberler 3 x 10
9
- 14 x 10
9
Plastikler 3.5 x 10
8
- 3 x 10
9
Elastomerler7 x 10
8

Şekil-3.3: Bir sert plastik, fiber, esnek plastik ve elastomerin tipik gerilme-
gevşeme (uzama) eğrisi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful