RECTORAT DE L'UNIVERSITE YÜZÜNCÜ YIL DE VAN, PUBLICATION NO.

9

GENOCIDES COMMIS PAR LES ARMENIENS A VAN, BİTLİS, MUŞ ET KARS INTERVIEVU DES TEMOINS VIVANTS
Prof. Dr. Azmi SÜSLÜ Doç. Dr. Gülay ÖĞÜN (BEZER)~Mehmet Törehan SERDAR, Charge de Cours

^^?

m

T A B L E DES M A T I E R E S

PREFACE SUMMARY
PREMIERE PARTIE

7 9

GENOCIDEDEVAN
I. Tl. MEFAITS ARMENIENS A VAN TEMOINS 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. H. VIVANTS 12 19 19 22 25 27
'4ı

Muhammed Reşit Güleser Şeyh Cem.ai Talay Salih Taşçı Bekir Yörük Zeki Aydın Ali Aldemir İbrahim Sargın Ayşe Sevimli Hacı Zekeriya Koç Hikmet Saylık -..• :: ;

30 31 32 40 41 45 ....47 49 51 53 54 57 ' 58 60 61 63 65

10. Hacı Cemal Çuvaç 12. Mehmet Şaar 13. Kadriye Duran 14. îsmail Pala 15. Abdülbâri Barlas 16. Kâmile Elibol 17. Şerif Taşçı 18. Sait Kaya 19. Yaşar Gürbüz 20. Yamin Tosun 21. Hacı Raşit Barış

22. Kaya Çelebi..... 23. Fevzi Feyyat 24. Abdurrezzak Ayaz.... 25. Mehmet Hatunoğlu III. VUES DE L'EXCAVATION DE LA SEPULTURE COMMUNE DE
FAILLER D E

66 71 74 76

ÇAVUŞOGLU DANS LE DISTRICT ERCİŞ, DEPENDANT 78

DEVAN IV. VUES DE L'EXCAVATION DE LA SEPULTURE COMMUNE DE ZEVE, DEPENDANT DE VAN V. SECTION DE GENOCIDE DU MUSEE DE VAN

84 95

bEUXIEME

PARTIE

GENOCIDES DE BİTLİS ET DE MUŞ
I. II. MEFAITS ARMENIENS DE BİTLİS ET DE MUŞ TEMOINS VIVANTS 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. İzzet Censiz
u>

:.:.1Ü4 115 115
- .. . .

Ali Rıza Azcpoğlu Hacı Hüseyin Koca Sait Aid anmaz Hacı Re^it Tütüncü Mehmet Resul Süleyman oğlu Ali Kâmil oğlu Abdürrazzak Ebubekir ,

119 121 122 124 125 127 128 129 129 130 131 133 134 134 134 135

10. AbdÜlkerJm 11. Agent de ^olis Hasan, fils de Hacı Mehmet 12. Muhiddin, epicier, fils de Hüseyin 13. İsa oğlu Haydar 14. Devaz, fils de Şeyh 15. Ömer, fils de Mustafa 16. Tayyib, fils d'Abdülhamid 17. Abdullah, fils de Resul

18. Nuh Bey, cömmandant du rogimcnl de cnvalcrie legeı-o 19. İSO du viUdgü de Til 20. Osman de Billis 21. Ferhat de Karsin 22. Halit d'Oskavak 23. Hasan, Çabuk, agent de PııUce 24. Hacı Said Aklanmaz 25. Birik Asil 26. Ffiris SÜı-üın 27. Cevalıir Kokum Ul. VUES DE BİPLİS .,.,

136 137 137 137 137 138 139 140 142 143 147

TROISIEME

PARTIE

GENOCIDE DE KARS
I. II. MEFAİTS ARMENIENS A KARS ET DANS SES ENVIRONS TEMOINS 1. 2. 3. 4. 5. 6. VIVANTS 152 156 158 158 159 160 161 163

Elzado Şahin Abbas Günc^ Selim Çelik Mehmet Taş Oruç Tür keli İmanı Zeynekıbidiıı

III. VUES DE L'EXCAVATION DE LA SEPULTURE COMMUNE DANS LA COMMUNE DE SUBATAN, DLPENDANT DE KARS BIBLIOGRAPHIE SOMMAIRE 167 180

BIBLIOGRAPHIE

SOMMAIRE

Aide-Memoire sur les ıniııorites en Turquie, presentee aut Representants des Membres de la Societe des Nations, Association Nationale Ottomane pour la Societe des Nations. Constaj"\tJnople, 1922. Akçora, Ergünöz, Van ve Çevresinde Ermeni isyanları {1896-1916). These de Doctorat soutenue a l'Intitut d'Histoire de la Revolution Turque de rUniversite d'Ankara, 1985. Aİpaut, A^iz, "Rus Oyuncağı Ermeniler". Poste de Comınerce d'Ankara. LG 19 fevrier 1973. (Altmay), ^Ahmet Refik, Kafkas Yollarında Hatıralar ve Tahassüsler. İstanbul, 1919. (Prepare par Zeyrek, Yunus). Kafkas Yollarında. Ankara, 1981. Du meme auteur^ iki Komite-îki Kıtal İstanbul^ 1919. Asaf, Mehmet, İ909 Adana Ermeni Olayları ve Anılarım (prepare par Parmaksızoğiu, İsmet). Ankara, 1982. Askeri Tarilı Belgeleri Dergisi. Genelkurmay Başkanhğı General Turc), . Annee 31, no. 81, decembre 1982, Ankara.
• *

(Etat-Major

.• Özel no. (numero special) 2, annee 32, no. 83, mars 1983, Ankara.
• ^ —

. Özel no. 3, annee 34, no. 83, octobre 1985, Ankara. . Ozel no, 4, aıınee 36^ no. 86, avril 1987, Ankara. Atrocites armeniennes commises contre les Musulmans du Caucase durant le mois de juiUet 1919. L'Etat-Major General Ottoman. Constantinople, 1919. Banoglu, Niyazi Ahmet, Ermeninin Ermeniye Zulmü. AiTkara, 1976. Ba^ar, Zeki, Ermenilerden Gördüklerimiz. Ankara, 1974. Bayur, Yusuf Hikmet, Türk İnkılâbı Tarihi, Ankara, 1983 [2^^^^ edition), tome 2, partie 3. Berlin Kongresi, Matbaa-ı Aınire. istanbul, 1296 Boîayır, Enver, Talat Paşanın Hatıralai'i. îstanbu], 1946. Cemal Paşa, Hatıralar (İttihat ve Terakki, Birinci Dünya Savacı Anılan) İstanbul, 1977 (prepare par Behçet Cemal).

CeiTiiyet-i Akvam ve Türkiye'de Ermeni ve Ruınlar. Fublie par Dahiliye Ne­ zareti Muhacirin Müdiriyet-i Umumiyesi, tıo- 6, İstanbul, 1337, Congres de Berlin, Paris, 1878, Cursons, VieonLc de, La Rebellion armenlenne, son origine, son but. Paris, 1894. Çabuk, Vnhit, "Sait ITaliın ve Talat Pa.'^a Kabiuelerinin Divajı-ı Ali'ye Şevki". Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, no. İ5, mai 1980, pp. 37 et autres. Çark, R. Y. G., Tin-k Devleti Hizmetinde Ermeniler. 1453-1953. İstanbul, 1953, Çelik, Hüseyin, Görenlerin Gözüyle Van'da Ermeni Mczalinıi. Ankara, 1994. Dehorman, Altnn, l'ürklere Karj^j Ermeni Komlteeiieri. İstanbul, 1973. Demir, Nebide Kerem. Bir Şehit Anasına Tarihin Söyledikleri, Türkiye'nin Ermeni Meselesi. Ankara, İ9S2 (3^'^^^^^' edıtion). Devlet-i Â!iye-i Osmaniye'nin Bin Üç Yüz Onüç Senesine Mahsus İstatistik-i Umumîsidir, NTezaret-i Umûr-ı Ticaret ve Nâtia-Jstatistik-i Umumî İdaresi, İstanbul, 1316, B i b h o t h e q u e de TUniversite d'İstanbul, Manuserits d'Histoire, no. 4807. Documents relatifs aux atrocites commîses par les Armcniens sur la populntiojı musuİmane. İstanbul^ Congres National. , , Doeuments sur les atrocites Armeno-l^usses. Constantinople, 1917. Driault, Edouard, La Qüestion d'Orient depuis ses origines jusqu'a nos jours. Paris, İ914, Ener, İ<asjm, Çukurova Kurtuîu,^ Sava.^ında Adana Cephesi, Ankara, 1970. Ermeni Âmâi ve Harekat-ı Ihtilalivesi-Tesâvir ve Vesaik. Die Ziele und Taten armenischer revolutionare. The Armenian a.sprrations ajıd revolutJonary movejnents. Aspiratioııs et mouvements revolutionnaires Aj'nıeniens. Albüm no. 1, Albüm no. 2, Birant, Meiımet Ali, 4 Lisanda Ermeni Terörü, İslanbLd, 1983. Ermeni Komitelerinin Amal ve HarekaLı Ihtiîaliyesi, llan-ı Me!:^rutjyet'ten Evvel ve Sonra. İstanbul, 1332, Congres National. • Edition. frahçaise, Aspiration et agissement revolutionnaires des comites armc^niens avant et apres la procİamation de la Constîtulîon Oftomane. Constantinople. 1917. Congres National. Ermeniler Hakkmda Makaleler-Derlcmeler. d'Erzurum, Ankara, 1978. Erüglu, Veysel, Ermeni Mezalimi. İstajıbul, 1978. Üniversite d'Atatürk

Feigl, Erich, A Mytlı of Terror. Ahneniaa E tremism; Its causes and its histerical context, Salzburg, 1986, Gazigiray, A. Alper, Ermeni Terörünün Kayııakları. istanbul^ 1982. Grandvîlle, Edgard, Le Tsarisme en Asie-Mineure, les ongmes armenjen. Revue Politique Internationale, Paris, 1917, Gürün, KâiTiuran, Ermeni Dosyası. Ankara 1983, Du meiTie auteur, Le Dossier Armenien,, Ankara^ 1983. Hocaoğlu, Mehmet, Arşiv Vesilcalarjyla Tarihte Ermeni Mezalimi ve Erme­ niler. İstanbul, 1976. İlter, Erol, İçel'de Ermeni Faaliyetleri^ Ankara, 1974. İslâm Ahâlinin Duçar Oldukları Mezalime Müstenid Ma'lumât, İstanbul, 1335/1919 (2^™"^ edition), Cpngres National 5a translitteration, Türközü, Halil Kemal, OsmanJı ve Sovyet BelgeleriyİG Ermeni Mezaliıni, Ankara, 1983. îttihad ve Terakki Kongresi, 1332 Senesi. İstanbul, 1332 (1916), Kıbrıs'ın Dünü-Bugünü Uluslararası Sempozyumu et Cyprus hıternabonal Symposium on her past and preseni. Symposium, organise par les Universites de Yüzüncü YJI de Van et de Doğu Akdeniz de Gazi MağuSa, du 28 octobre âu 2 novembre 199], Ankara, 1992, 1994. Karabekir, Kâzım, Birinci Kafkas Kolordusu'nun 1918 Yılındaki Hareketleri ve Gördükleri (Copie du rappört söuıiıis au general Harbort, chef de la dek'gation arnericaine) Erzurum, 1335 (1919). Presse du ]5^^*^ Corps de TArnıee d'Erzurunv • Du meme auteur, 1335 ve 1336 (1919-1920) Seneleri Kafkasya'da İslâmlara Karşı icra Olunduğu Tebeyyün Eden Ermeni Mezalimi. Kars, 1-1-1337. Gouvernemcnt de la Grande Assemblee Nationale de Turquİe, Comınandeıııent du Front Oriental, lO^^^"^^ section. . Du meme auteur, Cihan Harbine Neden, Nasıl Girdik ve Nasıl İdare Ettik? İstanbul, 1937, 2 volumes. . Du ıneme auteur, Erzincan ve Erzurum'un Kurtuluşu, İstanbul, 1939.
V

du probleme

, Du m e m e auteur, İstiklâl Harbimizin Esasken, İstanbul, 1939 (1^' edition). İstanbul, 1969 (2^^^^^' editîon).
F

. Kara Şemsi, Turcs et Armeniens devant l'histoire. Nouvaux temoignages russGS et Türcs sur les atrocites armeniennes de 1914 a 1918.

H

Karabıyık, Osman, Türk-Ermeni Münasebetlerinin Dünü, Bugünü. İstanbul, 1984. Karal, Enver Ziya, La Questiün armenienne (1878-1923). Anl<ara, şans date. Karpat, Kemal H, '^Ottonıan Population records and the census oi İ880/8İ1893". ınt. J. Middlc East Siud. 9 (1978) prinled in Great Britain. Katchaznouni, Hovhannes, The armcnian Kcvoiutionary fcderation (Dahnagİzoutîon.) has noting to do anymore. The Manifesto of Hovlıannes Katcİıaznouni First Prime Minister of the indcpcndent Armcnian Rcpublic. Nevv York, 1955. Kazemzâdeh, Firuz^ The Struggle for Trancaucasia (1917-1921). Nevv York, Oxford, BirmingİTam. 1951. Kevorkyan^ Dikran, '"Ermeni Meselesinde Tehcire Ânıil Oian Sebepler''. Livre du ''Symosium sur les Arnıeniens dans Thişipire turque" de rUııiversite
• h

de Dokuz. Eylül d'Izmir, izmir, 1983. Ku-Ziogiu, M. Fahrettin, Kars İli ve Çevresinde Ermeni Mezalinü (1918192ü), Ankara, İ • Du meme auteur, "Armcnya/Yukarı Eiler'dc 2700 Yılhk Türk Varlığı, Er­ menilerin KLIS Istiiasnıa Alet Olması" XX^''^^^^ Anniversaire de l'Universite d'Atatürk d'Erzurüm, Artlclcs et Compîlatîons sur les Arnıeniens", Ankara, I978,2^'^^^^\oJume. Koça.'^, Sadi, Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ernıeni îliı^kileri, Ankara, 1967. Küçük Cevdet^ Osmanh Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı, 1878-1897- İstanbul, 1984. Du meme ^mteur, "XIX. Asırda Anadolu'da Ermeni Nüfusu". Küdülyan, K., Antranik'in Sava.^^lan (en armenien). Beyrut, 1929. Larchcj', M., La guerre turque dans la guerre mondiale. Paris, 1926. LoÜ, Pierre, Les Massacres d'Armenie. Paris, 1918: Du meme auteur, Les Allies qu'i) nous faudrait. Paris, 1919. Du meme auteur, La'îurtluie agonîste. Paris, 1913. Mc Carthy, Justin, MüsÜms and Minorîtîes, the population of Otloman AnatoUa and the end of the Empire, New York, Ltmdon, 1983; "Aj'menian Terrorism, History as Potson aııd Anatidode", Ottoman Arciıives Yıldız Collection the Armehiah Qucstion- Osmanlı Arşivi-Yıldız Tasnifi-

Ermeni Meselesi, TarUıi Araj^fırmalar ve Dokümantasyon Merkezleri Kurma VG Geliştirme Vakfı, İstanbul, 1989, 3 volunıes. Tbe anatolian Arnıenians, 1912-1922 "Armenians in the Ottoman Empire and Modern Turkey (1912-1926), Boğaziçi Universily, îstanbul, 1984. Mjgırdıç, Agop, Türkiye Erınenileri. İstanbul, 1338. Moser, Pierre A., Armeniens, oü est la realite? Saint Aquilin de Pacy. 1980, Nâzım Pa^a (Zaptiye Nâzjrı), Ermeni Tarih (i) Vukuata 22 Ka.nun-ı Evvel 1312 {3 Oeak :i896)'da Sultan Abdulhamid'e Nâzım Pa.^a'nın Arzettigi Rapor, Archivos do la Presidence du Conseil, Yıldız Tasniti, kısım 36, nu. 131, 151. Nogales, Raphael de, Four Years Beneatb the O'escent. Nevv York, 1926. Trad. Kaymakam Hakkı, Hilâl Altında Dört Sene ve Buna Ait b k Cevap, istanbul, 1931. Onar, Mustafa, Kuruluşlundan Kurtuluşuna lînğlantıları ile Saimbeyli, Adana 1989. Öke, M. Kenıak Ermeni Meselesi. İstanbul, 1986. Özalp, Yalçın, Gazilerin Dilinden Milli Mücadelemiz. 1986. Özkan, Zafer, Ermeni Tehciri, These de Doctorat de Tlnstitut d'Histoire de la Revoiution Turque, non imprimee, Ankara, 1985. Özkaya, İnayetullah Cemal, Le Peuple Armenicn et les tentatîves de redıtirc^ !e peuple turc en servitude. Ankara^ 1971. Polonsky, ],, Documents diplonıatİL|ues secrets russes, 1914-1917, D'apres les Archives du Ministere des Affaires Etrangeres â Petrograd. Paris, 1928. Sabis, Ali İhsan, Harp Hatıralanm. Ankara, 1951. Sakarya, İhsan, Belgelerle Ermeni Sorunu. Ankara, 1984. Saral, Ahmet Hulki, Ermeni Meselesi. Ankara, 1970. Sonyel, R. Salahı, "Tehcir ve Kırımlar Konusunda Ermeni Propagandası. Hıristiyanhk Dünyasuu Nasıl Aldatt;". Belleten, Societe d'Histoire TurLj^ue, tome IXL1, no 161, janvier 1977, Ermeni Tehciri ve Belgeleri (en turc, en angiais et en français). Ankara, 1978. Yeni Belgelerin l^ıgı Altında Ermeni Tehcirleri". Belleten de Societe d^Histoire Turcjue, tome XXXVI no. 141, janvier 1972. Ankara. Süslü, Azmi, Ruslara Göre Ermenilerin Türklere Yaptıkları Mezalim, Anka­ ra, 1987;

Du meme auteur, Ermenilerin Yaptıktan Katliamlar, Ankara, 1986, General Mayewski, Les Massacres d'Armcnie-Statis[ique des Provinccs de Van et de Bitlis {en fran^:ais ot russe). Pelersbourg^ Traduction de 1 cdiliou de 19J6. Du meme auLeur, Ermeniler ve 1915 Telıcir Olayı. Ankara, 1990, Du meme auteur, Armenians aud tiıe 1915 evenf of Displacemenl. Aukara, 1994. Sünbül, Tnhir, Azerbaycan Dosyası 1, Ankara, 199Ü. Şaİnn, I\ecep, "Tarilı Buyunca Türk Devletlerinin Ermeni Politikalan'". ''Syn"ipt.)sium sur les Arıneniens dajıs l'hİst*.)ire i.urque'' de l'Universite Dıikuz Eylül dİzmir, İzmir, 1983. Takvim-i Vekayi, 18 Recep 1333 ve 19 Mayıs 1331 (î Haziran 1915) (Loi de transferi et d'habitation Ta^nak, Hoybun, Ankara, 193L Türk Ocakları Matbaası. T e m m u z 1919 Ayı Zarfında Kafkasya'da İslâmlara Kar^^ı İcra O l u n d u ğ u Haber Alman Ermeni Mezalimi. Etat Majnr General Ottc^nan, 1335 (1919). Turabian, Aram, Les Volontaires Armeniens sous les L>apîeaux Français. Marseille, 1917. Türk Ennenilerinden Gerçekler, Publication de Jamanak , İstanbul 1980. Türk İstiklâl Harbi, Dcıgu Cepbesi, 1918-1921. Etat Majör General Turc, Ankara, 3 volumes. Türkkan, Reba Oğuz, "İnsanların insana Zulmü", Milliye! Gazetesi, le 10-17 Janvier 1990. Tuwerdo KJılebol', Alrocites d'Erzuı^um, notes d'ujı officier superieur russe sur les atrocites d'Erzurum, traduit du manuscrit original russe, İstcUibul, 1919. Atrocities at Erzurmn (notes of superior rııssian üfficier on the atrocities at Erzurum). İstanbul, 1919; Hatıra, Ru:^ İbLiIali Bidayetiııden İtibaren 27 Şubat 1918'de Osmanlı Kıtaatının Erzurum'u İstirdat Ettikleri Tarilıe Kadar Ermenilerin Erzurum Şehri ve Havalisi Türk Sekenesine Kar^ı Tavr u Hareketlerine Dair, trad- le l^^avril 1918. Erzurum-. Uras, Esat, Berlin Kongresi'ne Kadar Ermenilerin Vaziyeti. İstanbul, 1934; Du m e m e auteur, Türk Tarihinin Ana Müdevvenâat Matbaası. Hallarh Ankara, Basvekalel

Du meme auteur, Tarüıte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. İstanbul, 1950 (1^^"^ edition), İstanbul, 1987 (2^'^^ edition}.
r

335 Senesi Temmuz Âyı Zarfında Kafkasya'da İslâmlara Karşı İcra Olun­ duğu Haber Alman Ermeni Mezalimi. Etat Majör General Ottoman, İstanbul, 1919. Vefa, Ahnıet^ La Verite sur les Armeniens. Ankara, 1976. Vitman, Sidney, Turkish Memoiries, London, 1914.
F

Yakın Tarihimizde Kars ve Doğu Anadolu Sempozyumu et Kars and Eastern Aı\atolia in the Recent History of Turîcey SympösiÜm and the Excavation.
_ ^

Symposium et Excavation de la Sepulture Commune^ organises par le Gouverneur de Kars et l'Universite d'Atatürk d'Erzurum, du 17 au 21 juin 1991, Anka­ ra, 1992, 1994. Yakın Tarihimizde Van Uluslararası Sempozyumu ve International Symposium. on the Recent History of Van. Symposium et Excavation de la Sepulture Commune, organises par l'Universite de Yüzüncü Yıl de Van du 2 au 5 avril 1990, Ankara, 1990, 1994. Yıldırım, Hüsamettin, Kus-Türk-Ermeni Münasebetleri, Ankara, 1990. Yurtsever, Cezmi, Ermeni Terör Merkezi Kilikya Kilisesi. İstanbul, 1983. Du meme auteur, Çukurova'da Türklerin Soykırıma Uğradığı Bir Yer, Yeşiloba, Ankara, 1990. Du meme auteur, Zeytunlu'nun 311 Mirası... Andırın Baskım,., Geben Fa­ ciası... Çukurlıisar Soykırımı ve Ortaya Çıkarıîan Toplu Mezarlar... Anka­ ra, 1991. Zeve, publication de rAssociation de promotion de Van, no, 2, İstanbul, 1963.

PHOTOGRAPHIES DE CÖUVERTUREı Des femmes et des enfants martvrises par les Armeniens dans le viUage de Subatan, dependant d'Erzurum (le 25 avril 1918); des squelettes extraits des excavations des sepuitures commuııes en AnatoUe orientale et des squelettes^ des matertaux et des documenîs exposes â la Section du Genocide du Musee de Van,

ISBN 975-7616-06-0

Prix: 180.000 üvres Turque:

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful