You are on page 1of 24

ANADOLU'DAN AMERKA'YA ERMEN G

NedimjPEK* Bilindii zere kuzey-bat ran, Kafkasya ve Dou Anadolu nemli ticaret g ve akn yollar zerinde bulunmaktadr. Bu blgede dank bir ekilde ikamet eden Ermeniler, Makedonya, Roma, Sasani, Bizans ve Trk hakimiyetinde yaamlardr. Trk hakimiyeti ncesi, zellikle Bizans'n katliam, srgn, OrtodoksIatrma ve Rumlatrma siyaseti sonucu yok olma tehlikesiyle kar karya kalmlardr. 1071 tarihinden itibaren Trk hakimiyeti ve idaresi altna giren Ermeni toplumu, adil ve hogrl idare sayesinde huzur ve hrriyet ortam bulmutur. Bu ortamda Ermeniler ticaret yapmak amacyla ANadolu'nun her tarafnae dalmlardr. Osmanl Devleti, takip ettii "millet sistemi" gerei, iktidar gcnn byk bir ksmn, Ermeni toplumunun dini ve dnyevi ilerini tedvin eden bir kurum olarak Kiliseye brakt. Bu ise Ermenilerin "toplum-kilise" btnl ierisinde milli kimlik kazanmaya doru yol alan gelimelerin temelini oluturdu. Papalk ve Fener Rum Patriklii, Ermeni kiliselerini kendi nfzlar altna almaya altlar. Bu faaliyetler sonucu bir ok Ermeni, Katolik ve Protestanla intihab etti. Neticede Fransa ve ngiltere'nin mdahalesi ile Katolik ve Protestan Ermeniler ayn "millet" olarak rgtlendiler. Kendi toplumunun gn getike eridiini gren Ermeni patriklii varln korumak amacyla Ermeni milliyetiliine sarld. Berlin Kongresi sonucu ortaya kan mstakil Balkan devletleri, Rusya'nn yaylmasna seyirci kalmayacaklarn hissettir:nilerdi. Bunun zerine Rusya, Akdeniz'e inebilmek iin Erzurum- skenderun hattn ele geirmeyi hedeflemitir. dolaysyla, Ermenileri

* Ondokuzmays

niversitesi, Eitim Fakltesi retim yesi.

258

NEDlMlPEK

Trk idaresine kar kullanmaya alacaktr. ngiltere ise, Rusya'nn gneye sarkmasn nlemek amacyla Ermenilere destek verecektir*. Neticede, mstakil bir "Ermenistan" vaadi ile kandmlan Ermeni kilisesi ve Ermeniler Osmanl zerinde oynanan oyunlara alet edilmilerdir. Ermeni patrikliinin faaliyetleri ve yabanc devletlerin tahrik ve tevikleri sonucu mstakil bir devlet kurmak hayaline kaplan Ermeniler, yurt iinde ve dnda eitli cemiyetler kurdular. En nemlileri, "Hnak" ve "Tanaksutyan"dr. ki cemiyet de mcadele metodu olarak "terr" benimsedi. Zira, ermeni yurdu olarak ilan edilen Sivas, Erzurum, diyarbekir, Bitlis Mamuretl-Aziz ve Van'da nfUs ounluuna sahip deillerdi. 1895 tarihli bir ariv kaydna nazaran, tahriri yaplamayan airetlerin ve kabilelerin nfUsu hari, Osmanl Devleti'nin nfUsu 17.704.984'dr. Bunun 13.000.000 (% 75.12)'u Mslman Trk ve 873.693 (% 4.93)' Ermenidir. Sz konusu alt vilayette ise, aadaki tabloda grlecei zere 2.432.656's (% 79.25)" mslim, 524.273' (% 17.07) Ermeni ve 112.647'si (% 3.66) dier gruplar olmak zere toplam 3.069.576 kii yayordu. Bununla birlikte bat basn Avrupa kamuoyunu Ermeniler lehine oluturabilmek iin Trk hakimiyetinde yaayan Ermenilerin nfUsunu drt misli fazla gstermekte bir saknca grmyordul.
ViLAYET Erzurum Sivas Mam-Aziz Bitlis Diyarookir Van MSLMAN 509.948 790.348 477.416 237.392 320.211 97.341 ERMEN o.319 20.222 79.420 o3.715 45.968 64.629 DGERLER 14.057 48.925 12.912 o.533 26.220 TOPLAM 634.324 959.495 569.748 351.640 392.399 161.970

Ermeni eteleri, sz konusu blgede % i7'lik Ermeni nfUsuna istinaden bir Ermeni devleti kurmay planlamlard. Bu plann baanya ulatmlmas iin Ermeni olmayan nfUsun aznlk konumuna * Bu noktalar iin bkz. Kemal Beydilli "II. Abdlhamit Devrinde Gelen lk Alman Askeri Heyeti Hakknda", Tarih Dergisi, stanbul 1979, XXXII, 482. 1. Babakanlk Arivi (BA), Yldz Arivi Sadaret Hususi Maruzat (YA-Hus), Nr. 329/68: Hariciye Nezaretinden Sadarete tezkire, BA, YA-Hus, Nr. 329/158: NfUs istatistii. Bu nfUs istatistiine Dersaadet, Hicaz ve Yemen'deki nfUs dahil edilmemitir. Bu blgelerin nfUsunu da gz nne alrsak Osmanl Devleti'nin genel nfUsu 27 milyonu amaktadr. Bu konuda bkz. Kemal H. Karpat, Ottornan Population 1830-1914 (Demographic and Social Characteristics, Mezdison Wisconsin 1985, s. 2o.

ANADOLUDAN

AMERKA'Y A ERMEN G

259

getirilmesi gerekiyordu. Bu nedenledir ki, Ermeni eteleri, Bulgaristan'da olduu gibi tehdi ve katliam yoluyla Mslmanlar sindirmek, g ettirmek ve arta kalanlar soykrma tabi tutarak blgenin nfUs yapsn Ermeniler lehine d~itirmeye alacaklardr. Bu nedenle zellikle 1890 ylndan itibaren bir seri isyan hareketine teebbs ettiler. Trk kuvvetlerinin isyanlan bastrma harekatlan Avrupa'ya, "Dou'da Ermenilerin katledildii" eklinde duyuruldu .. Bunun zerine olaylara mdahale eden Avrupa devletleri, Berlin Andamas'nn artlar erevesinde Dou'da islahat yaplmasn istediler. Bu istei hkmranlk haklarnn ihlali olarak kabul eden Osmanl devleti, islahat teklifini reddetti. Bu esnada mahalli isyanlar, alnan tedbirler sayesinde bastrlmt. Netice itibanyla, Ermeni halk ynlarnn desteini alan.ayan zengin kentli tccarlar, ihtilalci dernek yeleri ve aydnlar Iran, Msr, Avrupa ve zellikle de Amerika'ya g ettiler. 1- G Sebepleri Bilindii zere, tarihi sre ierisinde dnyada pek ok ve eitli gler vaki olmutur. Biz burada, Anadolu'dan Amerika'ya yaplan glerden, yani bir lkeden dier .bir lkeye, bir devletten dier bir devlete yaplan glerden bahsedeceiz. Bu eit gler, iki ynl olmaktadr. Birincisi, bir lkeyi veya z vatan terk etmektir ki, "Emigration", (giden g da g) denilmektedir. kincisi ise baka bir lkeye varmak ve yerlemektir ki, buna da "Immigration" (gelen g, dtan ie g) denilir. Sz konusu gleri ekil ve sebeplerine gre de "mnferid, kitlesel, geici, serbest, mecbur ve daimi gler" gibi eitli tasniflere tabi tutmak mmkndr. Anadolu'dan Amerika'ya ynelik gler, aada grlecei zere siyasi ve ekonomik sebeplere dayanan mnferid, serbest ve daimi glerdir. Amerika'ya g edenleri, lkelerini terke zorlayan itici sebepler ile Amerika'daki ekici sebepler ok iyi tahlil edilmelidir. XIX. yzyln ikinci yarsna kadar Amerika'da bir Ermeni varl yoktu. Ermeniler, yzyln ikinci yarsndan itibaren tedricen Amerika'ya g etmeye baladlar. Amerika'ya g eden Ermenileri grupta incelemek mmkndr.

260

NEDIMIPEK

Trkiye'den Amerika'ya yaplan Ermeni gn Anadolu'ya 1820'li yllarda gelen Amerikal misyonerler balatt. 1830'lu yllarda stanbul'u kendilerine merkez edinen Amerikan misyonerleri, Anadolu'nun en cra kelerine kadar gidip Ermeniler iin bir eitim seferberlii balattlar. Bu eitim sonucu Ermeni genlerinde Amerika'y grme arzusu uyand. Ermeni genleri renim yapmak amacyla 1840 ylndan itibaren Amerika'ya gitmeye baladlar. Bunlarn bir ksm Amerika'da yerleti. Amerikan pasaportu ile dnenlerden din eitimi alm olanlar Protestan kiliselerinde, teknik eitim grenler ise stanbul'da serbest olarak almaya baladlar2 Amerika'ya g edip yerleen ikinci grup Ermeniler ise kk tccar taifesiydi. 1792-1879 tarihleri arasnda salgn hastalk, uzun sren savalar ve ekonomik durgunluk Osmanl nfusunun azalmasna sebep oluyordu. Bu esnada Krm, Kafkaslar ve Balkanlar'dan Anadolu'ya ynelik kitle g, nfUs azaln nledi. Anadolu'ya gelen gmenlere atl durumdaki min topraklar mlkiyet olarak verildi. Oysa, yerli iftiler kirac olarak devlet denetimi altndaki topraklarda alyorlard. Netice itibaryla, Avrupa'nn talep ettii rnler ekiIdi ve tarm alanlar geniledi. Dolaysyla, zengin tarm alanlarna ve uygun limanlara sahip olan sahil eridi hzla kalknd. kesim bu gelimeye ayak uyduramad. kesimden sahil ehirlerine ve limanlara g balad3 Sonuta, byk ehirlerde isiz says kabard. Bu esnada, Gney Amerika'da tarmsal yatnmlarn ykselii, Kuzey Amerika'nn sanayilemesi sonucu Amerika'daki tarlalarda ve fabrikalarda insan gcne, byk ehirlerde zanaatc esnafa ihtiya duyuluyordu. Bu gelimeler Amerika'ya g tevik ediyordu. 1890'larda kk esnaf, zanaatkar ve kyller Amerika'ya g etmeye baladlar. G edenler daha ziyade misyonerl~!"nyoun olarak faaliyet gsterdikleri yerlerde ikamet edenlerdir. Once bekarlar gitmi, sonra ailelerini ve yaknlarn ekmilerdir. nc grubu ise isyanlar sonucu Anadolu'yu terk edenler oluturmaktadr. 1890'l yllarda, Anadolu'da cereyan eden baarsz isyan hareketleri sonucu, Ermeni halk ynlarnn desteini ala2. Biliil N. imir, 'Ermeni Propagandasnn Amerika Boyutu zerine', Tarih Boyunca Trklerin Ermeni Toplumu ile ilikileri Sempozyumu. 8-12 Ekim 1984 Erzurum. Ankara 1985, s. 81-82. 3. BA, YA-Hus, Ne. 288/42, Le[ I: Arz tezldresi (16 Ocak 1894); Lef. 3: Siivas'tan Dahiliye nezaretine Telgraf (12 Ocak 1894). 4. Biliil N. imir, Ayn makale, s. 102.103.

ANADOLU'DAN

AMERKA'Y A ERMEN G

261

mayan zengin kentli tccarlar ve ihtilalci demek yeleri ran, Msr, Avrupa ve zellikle de Amerika'ya g ettiler. Bu arada baz Ermeni gruplar Rusya'nn hakimiyetindeki Kafkas topraklarna g ediyordu. Dou Anadolu blgesiyle yakndan ilgilenen Rus arl, kurulmu olan "Hamidiye" alaylarndan memnun deildir. Bu nedenle blgedeki Ermenileri g etmeye tevik ediyordu. Rusya'nn bu politikadaki amac "Osmanl Devleti'nin airetleri silahlandrarak Ermenilere saldrmalan sonucu Ermeniler Rusya'ya iltica etmeye mecbur kalyorlarm gibi bir hava yaratmak ve Avrupa'nn dikkatini blgenin zerine ekmek idi". Ruslarn sz konusu tevik ve tahrikleri sonucu Elekird civarnda meskun baz Ermeni aileleri Nahcivan'a g etmitirs "Ararat" isimli Ermeni gazetesi de, Haziran 1893 tarih ve 6 sayl nshasnda "Hamidiye Alaylar kurulduundan beri Elekird ve evresindeki Ermenilerin ellerinden gayr-i menkullerininalndn ve bunlann Rusya'ya iltica ettiini iddia ederek, rus politikasn destekliyor ve bu hususta kamuoyu oluturmaya alyordu6 6 Kasm 1893 tarihli "Novosti" gazetesine nazaran Erzurum, Van ve Bitlis vilayetlerinde bulunan Ermenilerden bir ounun Rusya'ya g ettiine dair dolaan haberler aslnda aslszd. Bununla beraber baz Ermeniler ticari amala zaman zaman Rusya'ya gidip ksa bir mddet Kafkasya'da ikamet ediyorlard. Londra ve Paris'de neredilen baz gazetelerin yazd gibi Ermeniler Osmanl idaresinden hakikaten memnun olmam ols,!~ard, Rusya'ya g eden Ermenilerin daha fazla olmas gerekirdi. Ote yandan, Rusya Ermenilerin kitleler halinde Kafkasya'ya g etmesini desteklemiyordu? Netice itibaryla, Rusya'ya gidenler tccar ve amele grubuna mensup Ermenilerdir. Emlak ve araz sahibIeri nadiren bu g kervanna itirak ediyorlard. Rusya'ya g edenler zaman zaman Rusya tarafndan kabul edilmemilerdir. Mesela, bir Ermeni papasnn tevik ve tahrikleri sonucu paT saportsuz ve kaak olarak giden kadn erkek 212 kii Rusya tarafndan kabul edilmedii iin geri dnmek zorunda kalmlard. Trk makamlar, sz konusu kiileri tekrar kylerine yerletirrnitir8
5. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, stanbul 1989, XV, 94-95, Belge nr. 44: Hariciye nezaretinden Sadarete Tezkire, 26 Austos 1893; Nahcvan'da kurulan bir komite Ermeni gmenlerine yardm toplanutr. BA, YA-Rus, Nr. 369/86, -20; Kr. BA, YA-Rus, Nr. 289/86, Lef. 2: Hariciye Nezaretinden Sadarete Tezkire, 30 Ocak 1894. 6. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, XV, 278-281, Belge nr. 121: Haziran 1893 tarihli Ararat gazetesi tercmesi. 7. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, XVI, 144-152, Belge nr. 20: Petersburg eliliinden Hariciye nezaretine Takrir, 6 Kasm 1893. 8. BA, YA-Rus, Nr. 287/22: Erzurum vilayetine tel, 21 Aralk 1893.

262

NEDtMPEK

2- Amerik{ 'ya Ermeni G XIX. yzyln ikinci yansndan itibaren Anadolu'dan Amerika'ya gmen akn balamtr. Bu g kervanna Mslmanlar, Rumlar, Suriyeliler ve Ermeniler katlmlardr. eitli lkelerden Amerika'ya 1890 ylnda 455.302 kii, 1891 ylnda ise 560.319 kii g etmitir. 1891 ylnda Osmanl topraklanndan Amerika'ya aadaki tabloda grld ezere toplam 3.297 kii g etmitir'I.
Sanatkar 32 59 73 1 Muhtelif iler 117 221 1324 619 22 siz 109 130 339 118 17 Bir Meslee mensup 7 6 2 Geldii Yer Rumeli Arabistan Anadolu Ermeni Msr

1892 yllan sonlannda 30.000 SuriyelilO 10.000 Ermeni ve 200 Mslman Amerika'ya g etmitir. Rum gmen says yok denecek kadar azdr. Bu gler i. Dnya Sava'na kadar tedricen devam edecektir. Netice itibanyla, 1860-1914 tariWeri arasnda 1.200.000 Osmanl vatanda Amerika'ya g etmitir. Bunlann 6oo.oo0'i Suriyeli ve Lbnanl idi. 150.000'i Arnavutluk, Makedonya ve Trakya gibi yerlerden giden Mslmanlardr12 Bu gruplann g amalan birbirinden farkldr. ileride din deitirirler diye g etmeye tevik edilen Mslmanlar fakir iiler olup servet edinmek amacn tayorlard. Suriyeli gmenler ise kendi ileriyle megulolup siyasi herhangi bir amalan yktu. Aslnda bunlar servet edindikten sonra memleketlerine geri dnmek niyetindeydiler. Buna mukabil Ermeni gmenlerin siyasi emelleri mevcuddu. Anadolu'da Amerikal misyonerlerin faaliyetleri sonucu Ermeni genleri, kk esnaf, sanaatkar ve kyl. Ermeni gruplan g kervanna katlmlardr. NufUsu zenginlik kayna telakki eden
9. BA,YA-Hus, Nr. 260/93, Lef. 3. o. Suriye'den ABD'ye g 186O'larda balad ve 1878-1879'da hzland. G yasann kaldrld 1896-1897'de zirveye ulat. Bir ara hz kesilen g. XX. yzyln banda tekrar artt. 19o'da Amerika'daki gmen says 500.000'j buluyordu. Bkz. Kemal Karpat, 'The Ottoman Ernigration To Amerika, 1860-1914' International Journalaf Middle East Studies, VII, 17, Cambridge 1985, s. 184. 11. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, XI, 242, Belge nr. 76: Washington byk elisi Mavroyani Bey'den Hariciye nazr Said Paa'ya, 20 Kasm 1892. 12. Kemal Karpat, Ayn makale, s. 186.

ANADOLU'DAN

AMERKA'Y A ERMENl G

263

Babali, nfUsu ve vergi gelirlerini korumak, fakir gmenlerin yurt dnda Osmanl prestijine zarar verecei ve ABD pasaportuyla Ermenilerin geri dnecei endiesiyle Amerika'ya ynelik g hareketini yasaklamt. Ancak, yasaklamayla bu sorunu zmleyemeceinin bilincinde olan Babali g sebeplerini ortadan kaldrm~ isteyecektir. Bu nedenledir ki, ecnebi lkelere gitmekte olan Ermenilerin g sebeplerini tedkik etmek zere intihab- memurn Komisyonu reisi Hseyin Hamid Beyefendi'nin bakanlnda bir komisyonun kurulmas hususu Mabeyn'e arz olundu (l2 Ekim 1896)13. Ayrca, Osmanl topraklarndan g edecek Ermenilerin kabul edilmemesi iin ~ariciye nezareti ecnebi temsilcilikler nezdinde teebbse getiI4 Ote yandan, ABD, sk bir salk kontrolnden sonra gmenleri kabul ediyordu. Bu engelleri amak amacyla, gizli rgtl~r5 kuruldu ve Ermeni simsarar tredi. Harput'taki iki demek ve Istanbul ile ABD'deki ajanlarn faaliyetleri sonucu sz konusu nlemlere ramen Amerika'ya gidenlerin says artmtrl6 Ermeni simsarar para mukabili Harput, Sivas, Adana, Mamuret-Aziz ve Diyarbekir'de mukim Ermenileri Mersin iskelesinden gemilerle Amerika ve ngiltere'ye sevk ediyorlard17 Konya'dan Mersin'e, Halep ve Urfa'dan Beyrut'a, Ankara'dan zmir'e, Ercincan 'dan Trabzon'a, Amerika'ya g etmek amacyla gelenler de olmutu. Gmenler, sz konusu limanlardan gemilerle Napoli, Barselona, Korfu, Cenova ve ~arsilya gibi Avrupa limanlar zerinden Amerika'ya gidiyorlard. Ote yandan, zamanla Diyarbekir, Harput ve sair yerlerden Kafkaslara g eden Ermeniler Batum'daki ran ehbenderliinden aldklar pasaportlarla Batum, Hocabey, Anvers veya Hamburg zerinden Amerika'ya g ediyorlardIS. 1890-1900 yllar arasnda, bu yollardan Amerika'ya g eden Ermenilerin says takriben 12.000 kiidir. 1901 ylndan sonra sz konusu g hareketi hzland. II. Merutiyet dneminde g yasa13. BA, YA-Hus, Nr. 83/12: Arz Tezkiresi. 12 Ekim 1896. 14. Ermenilerin Romanya'ya kabul edilmemesi iin Romanya nezdinde teebbste bulunulmutur. BA, YA-Hus, Nr. 372/1: Hariciye nezaretinden Sadacete tezkire. 1 Mays 1897. iS. Osmanl Belgelerinde Ermeni/er, X, 103, Belge ne. 35: Zabtiye nezaretinden Mabeyn Ba kitabetine Tezkire 24 Kasm 1891. 16. Osmanl Bdgelerinde Ermeni/er, X, 322, Belge ne. 121: Washington elisi Mavroyani. 17. Osmnl Belgelerinde Ermeni/er, XIII, 217-220, Belge Nr. 47: Sadaretten Dahiliye Nezaretine 19 Temmuz 1893. 18. OSmanl Belgelerinde Ermeni/er, X, 79, Belge ne. 22: Batum Bakonsolosluundan Hariciye nezaretine tezkire 16.8.189.

264

NEDIMIPEK

nn gevetilmesi zerine Ermeni kitle g balad. 1908'de 3.300, 191O'da 5.500, 1915'de 9.355 Ermeni g kervanna katld. Neticede Amerika'daki Ermeni kolonisinin mevcudu 50.000 kiiyi atl9 Amerika'ya giden Ermenilerin bir ksm, buraya yerlemekte ve i g sahibi olmaktayd. Amerika'ya yerleenler, Amerika'da Ermeni kolonisini ve lobisini oluturmulard. Bu kolani TrkAmerikan mnasebetlerinin geliimine sekte vurmakta ve her ne vakit bir muahede yaplacak olsa Ermeniler, tebdil-i tabiyete mteallik mukavelename gibi menfaatlerine dokunan baz hkmleri ihtiva ettiklerini grdkleri takdirde dorudan veya Amerikal ahbablar vastasyla Heyet-i Ayan azasn Trkiye aleyhinde bulunmaya tevik ediyorlardlO. Zira, amerika'ya gidenler daha sonra geri dnsn veya dnmesin mfrit bir Trk dman oluyorlard. Amerika'da kalanlar Osmanl sermayesiyle topladklar paralar Anadolu'da bulunan ermeni etelerine gnderiyorlard21 3- ETmenilerin Anadolu 'ya Geri Dnme Faaliyetleri Ermeni gmenlerinin dier ksm ise ksa srede Amerikan vatandal ve pasaportu verilerek Trkiye'ye geri gnderilenlerdir. Amerika'ya gidenlerin byk bir ksm ABD vatanda olur olmaz geri dnmeye teebbs ediyordu. Bylece 1830 tarihli TrkAmerikan Ticari Andamas'nn Amerikan vatandalarnn Trk mahkemelerinde muhakeme edilemez hkmnden istifade edebileceklerdi. Amerikan vatandalna geen Ermeniler, Marsilya konsolosluundan veya skenderiye yerel idaresinden aldklar vize ile Trkiye'ye dnyorlard22 Tabiyet kalemi, bu gibi Ermenilerin ABD vatandaln Babali'ye danmakszn tasdik etmekteydi. Oysa, Osmanl kanunlarna aykr olarak ABD vatanda olan ve Trkiye'ye geri dnenlerin ecnebiliinin tasdik olunmamas gerekiyordu. Nitekim, Mabeyn, Sadarete gnderdii tezkirede Tabiyet kaleminin bu hususta dikkatli olmasn ihtar ederken ABD'ye ynelik gn de nlenmesini istemitir23
19. Biliil N. imir, Ayn makale, s. 102-103. 20. BA, YA-Hus,Nr. 260/93, Lef. 3: Washington sefaretinden Hariciye nezaretine tahrirat 29 Mart 1892. 21. Abdlkadir Yuval, 'Ermeni isyanlarnda Misyoner Okullarnn Rol' Yakn Tarihimizde Kars ve Dou Anadolu Sempozyumu, Kars 1991, s. 206. 22. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, XIII, 161, Belge nr. 35: Hariciye nezaretinden Msr Hidivliine 13 Temmuz 1893. 23. Osmanl Belgelerinde Ermeni/er, XI, 179, Belge nr. 45: Zabtiye nezaretinden Mabeyn Ba kitabetine Tezkire 10 Eyll 1892.

ANADOLUDAN

AMERKA'Y A ERMEN G

265

Babali'nin bu tedbirleri zerine Amerika'daki Ermenilerin bir ou kimliklerini saklamak ve Amerikal sfatyla Anadolu'ya gelmeye almlardr24 Amerika'ya firar eden Ermeni mfsidlerin bir ksm ise Kbrs zerinden Bodrum ve Kyceiz gibi Aydn vilayeti sahillerine ulamaya alyorlard25 Amerikan vatanda olarak geri dnenler, Boston tccarlarndan Bogigion'un ABD bakanna gnderdii mektupta belirttii zere, lkenin gven ve asayiini sarsc ve ykc faaliyetlere itirak ediyorlard. Dolaysyla, Babali bunlardan tabii olarak kayglanmakta ve kukulanmaktayd26 Bu nedenle Osmanl Devleti, tabiyet deitirenleri yeniden tebaala kabul etmemek suretiyle sorunu zmeye almtr. Sz konusu tehlikeyi nlemek isteyen Osmanl hkumeti, ABD Hariciye Nezaretine verdii notayla, ABD pasaportlu Ermenilerin geri dnlerinin Montroe doktirinine aykr olduunu ve bunlarn Trkiye'ye sokulmayacaklarn bildirdi27 ABD Hariciye Nazr, 24 Austos 1893 tarihli cevab notasnda Montroe doktirinin yalnz Gney Amerika'y ABD aleyhine vukubulacak bir Avrupa nfUzundan korumak maksadyla olduu, Ermeni g meselesinde ayn kanunun tatbikinin sz konusu olmad, ABD uyruklar arasnda fark bulunmad, bir Amerikan vatandann Osmanl topraklarnda ikamet etmek hakkndan yoksun braklamayacan bildiriyordu28 ABD vatanda olan gmen Ermenilerin fesat karmak maksadyla Anadolu'ya gelmelerinin nlenmesi hususu, Padiahn iradesi dorultusunda Mec1is-i Vkela'da mzakere edildi. Burada alnan karara gre, 1869 Ttibiyet-i osmaniyye Kanunu yrrlkte kalacak ve devletin msaadesi olmakszn ABD vatanda olanlarn Trkiye'ye dnmesi halinde yine Trk vatanda saylaca hususunun ABD seferiyle grlmesinin Hariciye Nezaretine yazlmasna karar verildi29 Aslnda ikili andlamalara gre, be yl sreyle Amerika'da kalanlar ABD vatanda saylabileceklerdi. Ayrca bu
24. BA, Yldz Esas Evrak, Sadrazam Kamil Paa Evrakna Ek (YEE, SKP Ev. Ek.), Nr. 86/24-2913: Dahiliye nezaretinden AYdn vilayetine Tel, 24 ubat 1905. 25. BA, YEE, SKP Ev. Ek, Nr. 86/30-2987: Dahiliye nezaretinden Aydn vilayetine Tel, 9.Haziran 1906. 26. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, XVII, 474-485, Belge nr. 32: Washington elisi Mavroyani Bey'den Hariciye nezaretine Tel, 12 Ocak 1894. 27. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, XV, 62-67, Belge m. 35: Washington elisi Mavroyani Bey'den Hariciye nezaretine Takrir 21 Austos 1893; 290-291, Belge m. 124: Hariciye nazn Said Paa'dan Cevad Paa'ya Takrir. 28. AKLAMAS YAZLMAM. 29. AKLAMAS YAZLMAM.

266

NEDMPEK

gibi kiilerin en az iki ylda bir Amerika'da bulunma zorunluluu vard. Aksi halde, Amerika'ya dnmeyenin vatandalk kayd konsolosluka silinecekti. Diplomatik temaslarla sorunu halledemeyen Babali, Trk konsolosluklarna verdii talimatta Osmanl vatandalndan kmak iin kanunen msaade almam olan Ermeniler tarafndan ibraz edilecek ABD pasaportlanmn vize edilmemesini istemitir30 Buna ramen, Trk konsolosluklanndan vize almay baaranlar stanbul'a geliyorlard. ABD elilii ile vanlan mutabakata gre, bu gibi kiiler karaya kar kmaz be gn sonra ABD konsoloslarnca geri dnmeye zorlanacak, kabul etmeyenler gvenlik kuvvetlerine teslim 0lunacaklard31 , Ermenilerin Anadolu'ya geri dnlerinin Trk hkumetlerince onlenmeye allmas ABD basm tarafndan Kapitlasyonlann ihlali olarak deerlendiriliyordu. Mesela, New York Tribun gazetesi 17 Aralk 1893 tarihli nshasnda Amerikan pasaportlu Ermenilerin Trkiye'de tutuklandkIanm bildirmekte ve bir ABD vatandamn su' ilemesi halinde muhakeme edilmek zere ABD konsolosuna teslim edilmesi gerektii, misyoner faaliyetlerinin durdurulamayaca, zira bu hususlarn Kapitlasyonlardan doan bir hak olduu yorumu yaplyordu. Aym yoruma gre, Osmanl Devleti, Ermenilerin ayaklanmaya niyet edemeyecekleri orana dnceye kadar Mslmanlan on be yldan beri Bulgaristan, Bosna-Hersek ve Rusya'dan Anadolu'ya g ettirmekte israr ettii ifade ediliyordu32

n. Abdulhamid devrinde Osmanl topraklanm terk edenler zellikle n. Merutiyet dneminde geri dnmeye baladlar. Geri dnenler Osmanl makamlanna verdikleri dilekelerde, "Doksan Sava sonras istibdad deviinde hakarete uradklanm, tehdid edildiklerini, yaptklan ikayeqerin sonusuz kaldm ve bu nedenle topraklanm terk etmek zorunda kaldklanm bildirerek gasp edilen arazi ve emlaklanmn Hrriyet dneminde iade edilecei inancnda oluuklarm sylyorlard33 Byle bir gereke ile Abdlhamid'i iktidardan eden yeni rejimin en hassas teline dokunmay amaladklan anlalyor.
30. Osmanl Belgelerinde Ermeni/er, s. 4, Belge Nr. 4: Sadrazam Klimil Paa'dan Mabeyn Ba kitabetine takrir 8 Temmuz 1891; XV, 313, Belge ne. 131: Washington elisi Mavroyani Bey'den New York Ba konsolosuna, 26 Eyll 1893. 31. Osmanl Belgelerinde Ermeni/er, XVI, 494, Belge ne. 92: Hariciye nezaretinden Sadarete Tezkire, II Aralk 1893; XVI, 387, Belge ne. 65: Hariciye nezaretinden Sadarete tezkire, IS Kasm 1893. 32. Osmanl Belgelerinde Ermeni/er, XVII, 1-39, Belge ne. 1. 33. BA, Dahiliye Nezareti Siyasi Ksm (DH-SYS), Ne. 67/1-6, Lef. 59: Dokuz Ermeni adna Dahiliye nezaretine verilen istida 12 Temmuz 1911.

ANADOLU'DAN

AMERKA'YA

ERMENl G

267

22 Temmuz 1908 tarihinden nce yabanc lkelere g edip geri dnmek isteyenler iki gruptur: Birinci grup, Babali'ye sened vermek suretiyle Osmanl tabiyetini terk eden ve nfUs kaydlar silinen Ermeni gmenleridir. Bunlara Rzai ad veriliyordu. kinci grup ise, herhangi bir resmi ilem yaptrmayp kaanlar ki, bunlara da Firari deniyordu. Firarileri de iki grupta incelemek mmkndr. Birincisi tabiyeti iskat edilmeyenler, ikincisi ise tabiyetleri iskat edilenlerdir. Tabiyeti iskat edilenlerin Trkiye'ye dn izni istekleri, iki arta balanmtr. lk nce, yabanc devletin tabiyetinden kacaklar ve bunu resmi belge ile ispatlayacaklard. Bu gibiler Osmanl tabiyetine getikten sonra ecnebi tabiyeti iddiasnda bulunmayacaklard. Aksi halde, vatandalktan karlp snr d edileceklerdi. Snr d edilenlerin gayr-i menkiilleri ecnebilerin mallarnn istiinlakine dair kanun maddelerine gre ilem grecekti. Geri dnenlerin tabiyetleri ve arazileri hakknda olunacak muameleye dair art-y Devlet tarafndan bir kanun tasla hazrlanmtr. Bu tasar Dahiliye nezaretince baz deiikliklere uratlmtr. Buna gre, rzai olsun, firan olsun geri dnen Ermenilere arazileri ve emlaklar iade edilecekti. Tapu karl bir bakasna devredilen veya muhacirlere verilen araziler de iade kapsamna alnmt. Ortaya kacak anlamazlklar, mahkemelerce oluturulacak komisyonlar tarafndan zme kavuturulacakt. Ancak, franler ve rzailer, sahibi olduunu iddia ettikleri arazi iin tapu ibraz edemezlerse ve Defter-i Bakanl'de isimleri kaydl deilse, bu gibi arazi ve emlaklar zilyedIeri elinde kalacakt. Bu hususlarn icra edilmesi iin seyyar mahkemeler tekil edilmitir. Bu mahkemelerin bakan Adliye nezareti tarafndan tayin edilecekti. Tebdil-i tabiyyet suretiyle Rusya'ya gidenlerin tarla ve arazileri medeni kanun gerei gmenlere verilmi34, veya mallul arazi olarak misli bedel ile satlmtr. Mesala, Bayezid'de Ermenilerin terk ettii araziler mahalli idare tarafndan sened-i hakani ile gmenlere verilmitir35. Ermeniler, yukarda izah edildii ekilde terk ettikleri arazi ve emlaklarn kendilerine iade edilmesini veya ekendilerine de g34. BA, DH-SYS, Nr. 6711-6 (lll), Lef. 4: Bitlis vilayetine ifreli Tel, 7 Ocak 1910. 35. BA, DH, SYS. Nr. 6711-6, Lef. 67: Bayezid Mutasarrflndan Erzurum vilayet Makamna Takrir, 3 Ocak 1910.

268

NEDMPEK

men sfatyla cretsiz arazi verilmesini talep etmilerdir36 Baz Ermeni gruplar ise, mahalli idarelere mracaatla kendilerine aid arazinin gasp edildii iddiasyla bunlarn iadesini talep etmilerdir. Oysa sz konusu arazllerin bir ksm, daval tarafndan 'devr-i sabkda' resmi surette tapuya rapt olunmu, bir ksm hall iken ihya edilmi, bir ksm da taraflar arasnda yaplan adi sened ile tapusu kendi zerine evrilmi olup bir ok seneden beri daval tarafndan tasarruf olnmaktayd. Bu nedenle, mahalll idareler bu gibi davalara mahkemelerce zm getirilebileceini belirtmilerdir3? Mahalli idareler ve mahkemelerin yaptklar tahkikatlar neticesinde sz konusu daval arazilerin Mslmanlara aid olduu, Ermenilere aid arazi kayalarna tesadf edilmedii anlalmtr. Ermenilerin sebep olduu arazi davalar u zellikleri tayordu:
1.:. Ermeniler, kendilerine veyahud atalarna aid arazlerin' cebren veya ok ucuz bir suretle Mslmanlarn tasarrufuna getiini iddia etmilerdir.

2- Yerli ahaliden bazlar imar ettikleri bo arazinin tapusunu kendi zerlerine kartmlard. Ermeniler, bu arazllerin kendilerine aid olduunu idda etmilerdir. 3- Ermeniler, babalar veya dedeleri tarafndan sened-i adi ile fera suretiyle satlan arazllerin cebr ve tehdid suretiyle Mslmanlarn eline getiini iddia etmilerdir. 4- Baz mlk sahipleri, bir komisyonun huzurunda sened-i adi veya fera suretiyle arazllerinin satn yapm ve buna dair takrir vermilerdi. Ancak bunlarn bir ksm daha sonra, "kardeimle mterek sahip olduum u mlk ve araz iin ben takrir vermedim. Baka bir yerde bulunduum srada klrdeim satm. Ben hissemi vermem ve tasarruftan geri durmam" gibi szlerle arazinin imdiki sahibinin tasarruf hukukuna mdahale etrriekteydiler. 5- Bir ok arazi sahibi, tapusu bulunmayan arazlleri~li maraba, tabir olunan ortak veyahud kirac vastasyla iliyordu. Bu gibilerin bir ksmndan Care senedi alnmakda bir ksmndan ise herhangi bir belge alnmamaktayd. Herhangi bir belge almakszn topraa yerleenler, sz konusu araziyi uzun sredir imar ettiklerini ve bu topran tasarruf hakknn kendilerine aid olduunu iddia ediyorlard.
36. RA, DH, SYS, Nr. 67/1-6, Lef. 47: Bitlis vilayetinden Dahiliye nezaretine Takrir, 2 Mays 191. 37. RA, DH, SYS, Nr. 67/1-6, Lef. 52: Erzurum vilayetinden Dahiliye nezaretine Tel, IS austos 1911; Lef. 36: Mlkiye mfettiinin Tezkiresi, 21 Kasm 1910.

ANADOLU'DAN

AMERKA'Y A ERMENt G

269

6- Baz Ermeniler, kanuni haklar olmad halde unun bunun arazisi zerine bina ina etmek ve mahsul kaldrmak suretiyle arazi sahibinin tasarruf hukukunu ihlal etmekteydiler. Bu gibi kiiler, sz konusu arazilerin aslnda baba ve dedelerine aid iken imdiki sahibinin baba ve dedesi tarafndan cebren zabt edilmi olduu iddiasn ileri sryorlardl. Bu gibi davalarn ksa srede zme kavuturulamamas blge asayiini tehdid ediyordu. Mahalli idareler kstl yetkileri ile bu sorunu zme kavuturamyorlard. Bu gibi meselelerin zmsz kalmas, ileride daha byk hadiselere sebebiyet verebilecektiJ8

SONU
G, ahslarn hayatlarnn tamamn veya bir parasn geirmek zere bir iskan biriminden bir dierine yerlemek suretiyle yaptklar corafi yer deitirme hareketidir. Gler, tabii afetlerden ve ktlktan korunmak, verimsiz topraklar terk edip daha iyi yaama imkan aratrmak gibi tabii sebeplere veya siyasi, dini. ve iktisadi artlar gibi sosyal sebeplere baldr. Osmanl toplumu XIX. yzyl boyunca boyutlu bir g olay yaamtr. Bunlardan birisi Osmanl topraklarndan ecnebi lkelere ynelik g hareketleridir. Bu gler daha ziyade Rusya ve Amerika'ya ynelik olmutur. Ermeni Patrikliinin faaliyetleri, yabanc devletlerin tahrik ve tevikleri sonucu mstakil bir Ermeni devleeti kurma hayaline kaplan Ermeniler, aznlkta bulunduklar blgenin nfus yapsn tehdi, terr ve soykrm yoluyla Ermeniler lehine deitirmeye almlardr. Ancak baarl olamayan Ermeniler bata ABD olmak zere eitli lkelere g etmilerdir. Bu gler sonucu Amerika'qa 50.000 nfuslu bir Ermeni kolonisi olumutur. ABD'ye yerleen Ermeni gmenleri oluturduklar Amerikan Ermeni lobisi vastasyla Trkiye aleyhinde almaya balayarak Trkiye-Amerikan mnasebetlerinin gelimesine sekte vurmulardr. Aynca, Anadolu'daki Ermeni terrnQ maddi adan desteklemilerdir. ABD'ye giden Ermenilerin byk bir ksm ise ABD pasaportuyla geri dnmeye almtr. Babali'nin Ermenilerin geri dnn nlemeye almas Trk-ABD mnasebetlerinin bozulmasna vesile olacaktr.
38. HA, DH, SYS, Nr. 67/1-6, Lef. 35.

270

NEDMPEK

EK: Tebea-i Devlet-i Aliyye'den olup 10 Temmuz 324 tarihinden mukaddem Memalik-i Ecnebiyyeye giderek bu kere avdet etmek istiyenlerin tabiiyyetleri ile emlak ve arazlleri hakknda olunacak mu'ameleye da'ir "Mukaddema ura-y Devlet'de mteekkil komisyon tarafndan tanzim edilen kanun layihasn tadllen bu kerre Dahiliyye Nezareti'nce kaleme alnan layiha-i kanOniyye" kanOn layilasdr. Birinci Madde: 10 Temmuz 324 tarihinden evvel Memalik-i ecnebiyyeye azimet ederek bu kerre avdet etmek isteyenler iki snfdr: Biri esna-y azimetinde HkOmetin ol babdaki karar mOcebince sened itasyla tabiiyyet-i osmaniyyeyi terk eden ve kaydlar terkim olunanlardr, ki bunlara, "Rza'i" tabir olunur. Dieri, HkOmetce bir muamele grmeksizin firar edenlerdir, ki bunlara da, "Firari" itlak olunur. Bunlar da iki ksmdr: Biri, tabiiyyetleri skat edilmeyenler, dieri de tabiiyyetleri skat edilenler. Birinci Fasl Firari ve rza'ilerin tabii yyeti hakkndadr. ikinci Madde: Rza'ilerin yahOd hal-i firarda iken tabiiyyetleri skat edilenlerin memalik-i Osmaniyyeye kabOl ve avdetleri ancak iki art ile olur: Biri, memleketinde bulunduklar devletin tabiiyyetini kabOl ettikleri halde mezkOr tabiiyyetden kaydlar terkin edildiine yahOd tebdil-i tabiiyyetde muhayyer bulunduklarna da'ir o devletden Sefaret-i Osmaniyyeden musaddak bir vesika-i resmiyye istihsali, dieri, bir takm taahhdat Mvi nshateyn olarak bir sened itasdr. Bu senede derc olunacak taahhdat evvela tabiiyyet-i Osmaniyyeye kabOl olunduklan tarihden itibaren tabiiyyet-i ecnebiyye iddiasnda bulunmamak, saniyen gerek kendileri ve gerek zevce zikOr ve inas sagir ocuklar haklarnda Osmanl muamelesi ifasna, salisen tabiiyyetini terk ettikleri devlet tarafndan ecnebiliklerinde srar veya kendi taraflarndan tabiiyyet-i ecnebiyye davasna kyam edildii halde memalik-i Osmaniyyeden ihrac edilmek, Rabian:

ANADOLUDAN

AMERKA'Y A ERMEN G

271

Byle srar ve dava vukuyla Memalik-i Osmaniyyeden ihrac edildikleri takdrde uhdelerindeki araz ve emlak hakknda ecanibin hakk- istimlakine da'ir kanftnun birinci maddesinde istisna olunan ehasn emlak ve arazsine mahsfts kanftn hkm icra olunmak, Hamisen: Sagr ocuklarndan bi'l-ahire sinn-i rde vasl olanlar tabiiyyet-i ecnebiyyeyi ihtiyar ettikleri takdrde anlar da ber-menval-i mer1h Memalik-i Osmaniyyeden ihrac edilmek husftslandr. Bu senede ehas- mezkftrenin zevceleri ile gerek Memalik-i Osmaniyyede tevelld etmi olsun ve gerek Memalik-i ecnebiyyede domu bulunsun sinn-i rde vas l olmakszn kendileri ile birlikde Memalik-i Osmaniyyeye avdet eden evlad- sgarnin ve taht- velayetlerindeki kasrlann ism ve sinIeri ayr ayr tasdh edilecekdir. nc Madde: Rza'lIerin verecekleri senedIer, kendleri Memalik-i Osmaniyyede olduklan halde mukavelat muharrirliklerinden, Memalik-i Ecnebiyyede bulunduklar takdrde ehbenderhanaler tarafndan, ehbenderhane olmayan yerlerde ise mahalll mukavelat muharrirliklerinden ve mukavelat muharriri bulunmayan yerde iseler mukavelat muharrirlii vazifesini ifa eden me'mftrlar tarafndan musaddak olacakdr. Drdnc Madde: Bu taahhd senedIerinin bir nshas tekrar tabiiyyet-i Osmaniyyeye kabftl olunan ahsn mukayyed bulunaca mahallin nffts da'iresinde hfz edilecek, dier nshas ibraz edecekleri vesika ile beraber kezalik li-ecl'l-hfz tabiiyyet kalemine irsal olunacakdr. Beinci Madde: Rza'lIerin veya hal-i firarda iken kaydlar terkin edilmi olanlarn Memalik-i Osmaniyyeye avdet etmek isteyen evlad- kbiin pederleri tarafndan verilen senede idhal olunmayub anlar hakknda era'it-i mesr1renin muhafazasyla ayrca muamele edilecekdir. Altnc Madde: 10 Temmuz 324 tarihinden mukaddem memalik-i ecnebiyyeye firar edp Hkftmetce resmen kaydlar terkin edilmeyen firarller haklannda tabiiyyet kanftnnamesi ahkarn da'iresinde muamele olunur.

272

NEDtMlPEK

ikinci Fasl: Firan ve Rza'llerin emlak ve a~azsi hakkndadr. Yedinci Madde: Gerek Firar ve gerek Rza'lIere a'id iken taraf- ahardan hakk- karar ihraz ve buna binaen sened ita edilen araz sahib-i as1l1erine teslim olunur. Zi'l-yedler tarafndan araz zerine bir ey ilave edildii takdrde ilave edilen eyin kymeti araznin kymetinden dun ise bedeli badehu tekasit-i mnasibe ile malik-i sahib-i aslisinden istifa edilmek artyla ilave edene Hkumet tarafndan bade'ttesviye araz ma-ilave sahib-i aslisine ita olunur. ilave edilen eyin kymeti araznin kymetinden ziyade ise araznin zi'l-yed uhdesine gedii tarihdeki kymeti badehu tekasit-i mnasibe ile zi'l-yedden tahsll edilmek artyla Hkumet tarafndan sahib-i as1l1erine tesviye ve araz zi'l-yedde ibka edilir. Sekizinci Madde: Firan ve Rza'lIere fl'id iken mustahak- tapu addyla hakk- tapu ashabna, bila-mzayede tapu-y misliyle verilmi olan araznin bedel-i tefviz veyahud muvafakat ettikleri halde bedel-i mezkure mukabil arazi-i haliyye veya mahlOle canib-i hkumetden zi'l-yedlere ita olunarak emlak ve arazi sahib-i as1l1erineteslim olunur. Z'l-yedler tarafndan bir ey ilave edilmi ise baladaki ahkam da'iresinde muamele edilir. Dokuzuncu Madde: Firan ve Rza'ller tarafndan iddia olunacak arazi Hkumetce mahlUl add ile bi'l-mzayede talibine ihale olunmu olduu halde mteri tarafndan tezyid-i kymet ve tayr Hey'eti mucib bir hal vukuu bulmu olsun olmasun bedel-i mzayedenin taraf- Hkmetten sahib olana itasyla iktifa ve arazi mterisi yedinde ibka olunur. Onuncu Madde: Firari ve Rza'lIere a'id iken Hkumetce Muhacirine tefvz olunmu arazi olduu halde mddet nazar- itibara alnmakszn arazi-i mezkure sahib-i as1l1erine iade ve muhacirine baka mahal irae olunur. Muhacirin tarafndan arazye bir ey ilave edilmi ise yedinci maddedeki ahkam da'iresinde muamele edilir.

ANADOLU'DAN

AMERKA'Y A ERMEN G

273

On Birinci Mfdde: Firariler bir aralk avdetle veya frar etmezden evvel uhdelerindeki emlak ve araziyi sened-i adi ile ahara satn olduklar halde emlak ve arazinin semen-i msemmas ile vakt-i bey'deki kymeti arasnda gabn-i fahi grlr ise muamele-i vaka keen-Iem yekn add olunarak zi'l-yedin tesviye ettii semen badehu sahib-i aslilerinden tekasit-i mnasebe ile istifa edilmek artyla Hkumete kendsne ita olunarak emlak ve arazi sahib-i evvellerine ade olunur. Araziye bir ey ilave olunmu ise ahkam- salife mucebince muamele edilir. Gabn- fahi yok ise muamele-i bey'iyye muteber add ve zi'lyede sened-i resmi ita olunur. Hakk- karar ihraz olunmak, ya mustahak- tapu veya malm add edilmek veyahud sened-i adi ile satlmak suretlerinden hi birine muvaik olnyarak fuzmen tasarruf edilen arazi zi'l-yedlerinden istirdad olunarak sahib-i aslilerine iade edilir. On ikinci M fdde: Balada zikr olunan kymet veya muadil olarak tefviz olunacak arazi bidayeten mahkemece tayin olunacak ehl-i hibre vastasyla takdir ve alakadaran tarafndan itiraz vukuunda Meclis-i Umumi vilayet azasndan yine mahkemece intihab olunacak zatdan mrekkeb bir hey'et marifetiyle tedkik olunur. Hey'et-i mezkurece ittihaz olunacak karar katidir. On nc Mfdde: Firanler ve Rza'ller tarafndan iddia olunacak emlak ve araz taraftanndan tapu ibraz edilemedii ve defter-i hakanice namlanna kaydlan bulunmad halde zi'l-yedleri yedinde ibka edilerek a'id olduu, mehakime mracaatde muhtariyetleri kendlerine tefhim olunur. On Drdnc Mfdde: Firanlerin mddet-i firarlar mrur zemana man idir. On Beinci Mfdde: bu kanunun arazi ve emlak hakkndaki ahkann tatbik etmek in bir veya mteaddit seyyar sulh mahkemeleri tekil edile-

274

NEDMPEK

cekdir. Mahkeme re'isi adliye nezareti tarafndan nasb edilecek ve ehri la-akl bin guru maa ahz edecekdir. Bu mahkemelerden sadr olan ahkam tarih-i tefhim veya teblilerinden itibaren bir hafta zarfnda itiraz edilmedii halde lazm'l-icradr. On Altnc Madde: On be~inci maddede zikr olunan mddet zarfnda itiraz vukuunda ahkam-lahike vilayat- mtecavire seyyar hakimlerinden mteekkil kiiden mrekkeb hey 'etler tarafndan istinafen tedkik ve la-hakk olan hkm heman infaz edilecektir. Bidayeten hkm ta eden hakim istinaf hey 'etine dahilolamaz. On Yedinci Madde: Bidayeten ve istinafen sadr olan hkmler kabil-i temyiz deildir. On Sekizinci Miidde: bu kanunun tatbik edilecei mahallerde sakin her hangi snfa mensftb ahaliden bir kimse arazinin ilan- mer1tiyyetden nihayet on be sene mukaddem tagallben zabt olunduunu iddia ve isbat ettii halde ol babdaki senedat- tasarrufiyye keen-Iem-yekn hkmnde add ve arazi sahib-i evvellerine iade olunur. Arazi-i mezkftreye zi'l-yed tarafndan bir ey ilave olunur ise ilave hakknda yedinci madde mftcebince muamele edilir. On Dokuzuncu Madde: Mnazan-fih olan arazinin masftb olduu isbat olunsun olunmasn zi'l-yedi nezdindeki sened-i hakanide muharrer olan dnmden fazla olduu anlald halde bi'l-mesaha fazla zuhftr eden mkdar sened-i hakanide muharrer olan dnmn nihayet be misline bali ise mesela sened-i hakanide sekiz dnm inde'l-mesaha krk dnm zuhftr etmi ise sahib-i aslileri uhdesine terk ve be mislinden fazla ise fazlas istirdad olunarak hk1mete talibine ihale edilr ve sened-i hakani ana gre tashih olunur.

ANADOLUDAN

AME RKA'Y A ERMEN G

275

r,olAI~V....~. 'iH _,- ,. ) '. , '. '.;

"',;IJ'~ .. .:..;,LO ~

, ~

....:,," ~ . " .. J:..:......~ ... .u..>_ ... >V'''':.sJ'l<;'":'''',;.I........ ...:..,.,.v.;;~_ ..-I '

... ~~

.:........s!..;:. Lo~y:.:-,.4........~~~ . ...4.. :


'..

iaa.~~Q...~ ~ ~..

..;..".J.' ... "':'--:-'~ ... :.;;. . ,;,;


.

~>' ...

w~

uC.,; ~ ,....::i;. .:..... ~; . ~_ D_' ~-" :~, .,., . . ..0.;~~J'..e:.";; ~ .:.. ~ ..s,.)...;....~.~.: ~":C"":-C.... 9. . . .. . . -;.ep.-.;" .'
_/.

J--;

:-....-<>

.L.~. . ... _~
.

d~_ . .A.'~ .
,

->,.. .A---;'_'.:o

"':.:.......-.. AlL..._

--.-

-t:w-' ....;; .
.~"':
N

-""..rtA

'..-,/

.s0

"'A-'...: . -;....... .>1.Jo,

".s_~

o",o..L .

4>,s':: AU---'.Jk-I.s~: . .. .. ..

'->_

. ,.. _OJ,...;

-Y.i.... ..;!~;u.~u..::J~~I..h.;...1 &~~


:-...rv~
.t>O ~.
:.r-~~)

/ .
'<S_

.sA>"":' ..... '...";

.. ~

.. . :":..J-:'":,-,, .. ..)~,...~.....

;;...1.: .::.w......s..-v.,j".,,~
'

....

o...J1A

,v,)': V:,... ~

"".:.J ...... ';.!,.

~,A;..:e,..j -:--::... " ..:

fO

~-:-:L..J:

~\'...J...?,

... ... ~~,.J;i

_'

~._..;

Q __

VV;, ~.i...;...i~C . .'.

LL,,'~_~\: s,A;.,j ..,

''''r.'~.-- :n. ~
i,
0

~;"...r:-rr rr.tr i 'f:'r :~ r

.9":' , ::\1"'
'., /

0''''-''-0 V-rcr:':fb 1 '1;':' ,,'.. ;".; . . ;.a.

Yr' ... .y.~-",;..-~f'


..'
" .'

, "r <v -T"17 _.. ..,;.,;.. r''':'' nt( ,r"'" . ...


.

.- .. .. - ':"'r4-r-..r:r:.-r'-"_'Y"_ .5> "

;""'1

or:

r'.:--,

~~qJ~-

:r"''''',:, f'"")1'':"F.''~I~I';'''''''1'''''_'''' r:=---... -ryr:'"" ..... .. ,r-r ~ (("':' 'f~ ..... ~-:"',.
rr-;'" -"r,
./

;..~....... .;..-".. ; "


.."..";"
~ .:~~~(

...

-ri .. ;.,- . 1;...., ~~


~~r

,~r"

,.,..("r ''''n7..n; r" i ett"'''''r",,...,, 'n"~'" 1'.. ( ...-'. .. .. -ii,.. . ~r"


1--(1) ~_
o

.. _

- "'''''r .. VirrJ. ;.......,;" ,,/ r

.. ... ~ "..y-:-')'~ "-("r(


.F:"r-.r;';-';";:r-" -"r,
-'ler;i;";";
,.. o

---'c--y-r,;;..r;:;",...rcr?

-3}~': rr;" .:.... ((" ~ .. ""-:".=a.


_

.. .

"'''cf''""~~r,,", --v i..


("f7

7" .. "p1 "

"....:...

'''',;...I'',,:(, 'tl""

rr; . " ... .;.. ~;...... r


,f
i'

t..

,J'

rrr

'~-n;-~
rr;.. i ." .. "-. ....-A""

.... ......," ;,.~

.....
'

_r

~
J
(

7-" :r;:
~1'

-'1rr.:- ...,..:,.. ... . 3 1 .., .


,;,.:.;.-; '''';_,
..

-...ve> ..etf'1 .. (("'Y"'1;..:..


i. . '.. i

~~?'1:';-I"'rv . ~-
4"''' ~'"
<j"'-r; ~ .",~~~

: ~~-;r"
o

~. ~"

~"'r:-';".ucrtr ..,-"

'i-O:-:~

.. ,("~~',T7 ~~ .

:"'rcvs- .... " ~"..r_"p.-"r ;. .. /,. ... ,. . ...-: ~...- . ,;.. '~.r.-rr-""r"..t1A. .. "r . I ,'-' i i . -, :'lI"v-'!nr
o

. ....., 1"1." ; , .. '.


: r-r-:. ~ , :--,JYr

~',

..~-:' i),':'-f'"f "'tr'" "


'.. ... :- 1,"",:,","'-1 "717Y~ r
i~~'

"'r; ..

-:~"'r"

i "";"-

"'''If.'''(Y"-;v ':'rr

~;<7~1'rY1'tb-"
.'1~

:r:'
-

r :L~

/~r:.yJ'

~Ir ~..
-5

:r, "'7- "~~~;"~


9L:l

)3:dl WIG3:N

ANADOLU'DAN

.. AME RKA'Y A ERMEN GO - 2.. 6 -

277

.....c;

".>.!; ......>

=!J~~_

.~~

....:L-,.:'..> ... .:Ct!.uv ~..cJ.l""-...J.....r.J~ .... ... :" . ..:.--+-:" ..... .. . :.:.-A ...J~,:" .r~.w-:..J.J"I ....~
i

eJ:-,-J.;'UO ...e.',,~. ...L~ e.i".A:; ~~... . ..n.,;

~v(...;,.... ~ct':.,I\. . ~~: .):.!,;,.,,_

.;..; tJ~~,
'.

". . . . ..' . ~;. .... ~....e/,;;.!.~ cr... ~i; "":'k :.:;.;


i

.-v:..J.,i....; ~

$'"G. . ... ~,~, " _

/ ,. /,' -' .,..L'1I&,,~ u~.!J...."J~J!J ... ..,.

o" ...

t!-,:
, :

I'~~ ...
, ""1

. i,

i.

L ,. LILAL .... 1"


i

:.
.i ~

,/
"'~~

-.:P ~-' ........"""..P 'p


i

-I

i.

~-~"'c/'~""~-"./~.s~
J ".

'...-L;' -.iJ...._ ~~ \
'. /

,,:","LD

~~~""'''

...u
~".<Al

~.<u-'~ .:....k..

""~..LJ~...~''''''JU ........ d_ ~, .:.:.; J,',:


i

'.

r-;:'"".>,J.... ~

_ ,

<t:'":'''''.-u: W';' ~ ... ~~...:........" .... . ..'O .


i

~~L...

O. ....u.t'*..,;.~I~~

~~.J,.:......c . -~ .'..L,1

........ ~~~I,;.; .... ~-w. 'o .~. .. '-r"", o~_.~~ ~0-Z>~J . ~_I .. . .'

~\" ..l.': 4l... 'J.es... J..J~; "U-~c.. -L ~ D-'>.;..j

".~ J.; UD'!' ~

:-."...; ;'.A..L.

';'-A !.b ...

. . . :..:,-A .;.."G..uJ. _
. ...-t...'l.i.:
i

- ,/, ,. , L-i:c: -r-"'..yt,'-la "",:--...- . .s~ . .. . .._ y


~

u:OJ-' ), e-:';'-"'.. .

. ';'!sf'... -VA . .. .J
~

cu:" 4-".:'

.L

.s~~Jy"~"'~...L'..I--:

~L I.. >

'.,..J-:-'

..;. ~
,:",\..c>j>;...

~.~ :;.!.L<>:~o~,,;:::...l.; 0..14


~J1-1

"'\.?~.:.. IlJ...., o.,l~1..:~.. . ..~

276

NEDMPEK .2'"f--

~ , ...".. ..._ ..L ..,!5 i : 'i ~ " .


' ~V ... lefkl~J.

i '

. 0-'

\.As :..e.J c.s:-- --- .1 ,s'.rlAu"_1

!,:,'.J~~..u:~
p

~';'J\,.J -er

~~ .~ ~:..'... :.;,).s~"...!LA
~

<-:"l.<>""~"';.J,~

e:-~..J-:"-v,J,.:>)..,....-"'..,..J.-,:,

-AtCu, o"':'~ u-''':-:'' .P!.~ UW- 9!- LA." , ..:J. , . .... ..

;-.,c~' o..-t:~_"J_~ ... _'. .


".

:.:.
')1

_. o-,':F~ . ~~
I. 0_

o....L<\~...J-'I.; -'-..,..;.-,~~
,C...A

ip

0-,

u" ':'....u... '.


.-'..i

i..,.~ . ....:. o -Lc? -'-...


.

Le,

:if~I""';';....J:~7--. -;J., et.'.. 'Jf,.,;..:, ~~V-'


".-;;"J-',l.G.

Do>"

'~~

"7' '--l--:-''''>YU:';'-:
l- .

-J!:-.. -',....,f~~ .. _. ? ~-:"~.>lL~ ,!..P!..


~~.J.1--'
i

,.

..

,..,

, ..

0-' if".. ..,


J .'.. o>~
i

J:~J0-'V'

~~

-'-!'

.:!JJ4.,o

D..JlA <.fAO..; . ,........;l,p ;

-~/~;~
~ ,.

;.....:,,_'~J:~.:..;
1 .

.~,

'OI.

~.sO>"-'_,..J . ~

~~""'''''~
"-4

... ;.. ..~,

-a- ..;,; ...:.:..A...., .


'.

.." .. ....;

..h'..:- .

~::;-,.G:V:....:: ~ .
i

... ~',.1.,_,:", ,
.. ..
.

uC..:.' ~~ . . .. .

... 'o. u: , ~.AJ"'I-:-ALD R.!.,.> ;J. ,..... ~


D....,J

~~L
i ..

..... . , _.-'
i

~,...n..~ L4.
!.s...' ... ..:;..
AA....

r:';..J.. YI.J-;:-:- :i' '..


'~",,:

~.... ,....~y--Alo ~

....

~1. J.,v .1.-!,J~.. ..


;..~~"':'.A.'-,.P~'L.>
. .. ,;.".J~.}; "".!.i

.,.,;; I-:~ ,_;~ ...

~'.s... L:"":'..

o>~

""="~i j..A!J

" ,..J~'. ,.,.,. .. - .. ~ i4 \

ANADOLUDAN

AME RKA'Y A ERMEN G ,..... 7. ,) ; 6~'


_.

279

-l..
\0

J. L..o~"~

'.'

... "'h U
'.

0> ..1.

o . ,

~~

. ,

~ ...' . ~"'...G- '.:.!...J.~,.,...:..,.~~ ~~.JJi .


y '. " ,., ii' v ....... -" i,.........,-P.. .,.>..1'\.$ _

-:-1J 'l.l:-A- . o~.).4)


i

.'

I,

'

-vP,.J""~I:;I.p:..... .4...~ . . ...


~,_;..,.I'V~,..0~ .. ..... ~

rv-.v.,. &-/..,...v . .

_ ~"":';2 ..

..31

-~
,

-~ ~...:.,,;:;-:po ~...':' ....


-. OJ

..";"',

~?N;J1

":'>J~''':~I~.J""..:~j, vP~S!JJ'\-oI ~,j.31 .


J):J~':".JL>~.,j~ J./~

~.rI.-.:.ib~;"~.3
LJ_ .J:....' ui.., "..:.~ ..... .

sk. ~ e,;...~..iL.-~...J .. I,,: IJ: '..

\(

l~~>1J1";'~I.i.':'~;..I_."~"'i "
J.J.M~- .. -:..
i

l> ...

N~~~~,
,.. _

"'~.J.j~l'~~0.M . _~~~L~
V[A..."...-,,~ ...\!.-2--,,1~~
.'
(ULA

.. ...y:.....

->---"_''''-:' .
r' _~ "-:- -" ~
i

/' 1 .Y...~ . ~ ..l ...v~. ... , ...

-vP~I~j,.~~

1.~1,.,..;~ !,.~
i,
- . -:,,~ ~-J.I

t::
__

CI..J l4
'.

0'..J.""';'

.LJ. );o .

/'.....

.. .. ~.," o ~

_.
i

o. .." \.-o~ -

..:. ~.J,J

-',,# . ~2~..:>

-.

,.iP~~
i~

e>';..>~~, c:.;,j.'.:'.--..

.~,

..:.....u-..:.

-l-

O-..:>Is'"

'.

';~P~"".>i .. t-v".Y-'~"': :~~l,.,~j.~ ',', i.'" i /, i


~'7-I,LA .. -:-c:uu.~

::-..0: _~~-:i

..-

. 'C("":: ... i . .-..~~~

280

NEDiMPEK

r: 'L" ;u1P...- ... ~~.I"V",.-1 - ,.

, o. .'.

_,

\,,~;C....,~i O.,),,:'

/'

~~

,.....J\..D . ...

i ~

,.A:.P~ \..Dp .v .- O,,).;.u

~ ..~
-

<...Q.:- -:' ....~;;. . .. i . ~ ~ ~'


0..1 LA ~;..,

~~ fo ... lJ-" ..
0>\..

... .:,:".- u.,), ~----=, .


i'

;.....41,'.. eP!.!> .-.$ ~ ~ -- it",.;..i. . :... ~...,v;/J~..J.s.,) ,.".",,>., ~_, . -;J..,. 0, \, ~ O.>~U
.

;o

/'

'.

~~

't?"'......J~ i ~

NJ.:I~

-'YJ~.:r D.,) d '-"LA

...,.L....lC1.A .
.

i ,.:..,

LJ, ,;. ~

0.0
~-~,.)..,)-

. .

'.

cr...le.:>,.-