You are on page 1of 7

Sosyal Bilimler Dergisi Say: 27, Aralk- 2001, s.

127136

ERMEN OLAYLARI VE ARVLERMZ

Ar. Gr. Dndar ALKILI


zet
Trk toplum hayatn son 2530 seneyi akn bir sredir igal eden konulardan bir tanesi de Ermeni Meselesidir. Maalesef, batda tarihimizi ok arptan hkmlere rastlyoruz. Bu tahrifatn dzeltilmesi ancak arivlerimizdeki belgelerin altnda yaplacak tarihi aratrmalar sayesinde olacaktr. Ariv belgeleri olmadan ve bilinmeden varsaymlarla tarih yazmak ve hkm vermek, olaylar deerlendirmek tarih biliminin gerektirdii tarafszla smaz. Mademki tarih ve kltr aratrmalar iin gerekli olan kaynaklarn banda ariv belgeleri gelmektedir, o halde dnya tarihini aydnlatmak iin arivlerimizi ortaya kartmalyz. Abstract The Armenian guestion is one of the issues occupying the life of Turkish society for almost three-decades years. But, unfortunatly we encounter with opinions and judgements distorting our history in the west. And the correction of the distortion made against our history is possible(only with the historicial research that will be done in the light of the docments in our archieves. History writing by making assumptions and assessing the everts would not fit in to the objectivity that the science of history needs. As documenting the historical events is necessary for historical and cltural research, there we should make our archieves revealed to enlighten the history of the world.

Trk toplum hayatn son yirmi be-otuz seneyi akn bir sredir igal eden konulardan bir tanesi de Ermeni meselesidir. Yllardr Osmanl Devleti ve Trkiye Cumhuriyeti'ne ynelik aslsz, kantsz ve kastl kampanyalaryla oluturulmak istenen "Ermeni Mezalimi ve Ermeni Soykrm" gibi szde iddialar, Bat'nn byk devletleri zellikle Birinci Dnya Sava'ndan sonra, srekli gndemde ve gncel tutmay, Dnyann paylamna ilikin politikalarnn bir gerei olarak kabul etmilerdir. 1 Ermeni propagandas, "soykrm" iddialarn tarihi bir zemine oturtabilmek iin, Trklerin tarih boyunca her zaman gayr-i mslimlere ve Ermenilere eziyet ettiini savunuyorlar fakat asrlardr Trklerle Ermenilerin bir arada bar ve huzur ierisinde yaadklarn unutuyorlar. Ermeniler, emperyalist lkelerin maas durumuna derek yzyllarca huzur ve adalet ierisinde yaad Osmanl Devletine ihanet edip, Trk insann srtndan vurmutur. Kendini savunma durumunda olan Osmanl Devleti ise haksz yere sulu durumuna drlmtr. Tarihi, belgelere gre yazmak gerekir. Maalesef, batda tarihimizi ok arptan hkmlere rastlyoruz. Bu tahrifatn dzeltilmesi ancak arivlerimizdeki belgelerin altnda yaplacak tarihi aratrmalar sayesinde olacaktr. nk bu belgeler kesin gerei ortaya koymaktadr. 2 Tarihin gerek kayd olan arivler ortaya karlmadan tarih yazmann ne kadar uydurma olduu herkes tarafndan bilinmektedir. Arivlerimizde bulunan orijinal belgelerde olaylar objektif olarak kaydedilmitir. Bu belgeleri inceleyip gerekleri ortaya karmak tarihilerin grevidir. Ariv belgeleri olmadan ve bilinmeden varsaymlarla tarih yazmak ve hkm vermek, olaylar deerlendirmek tarih biliminin gerektirdii tarafszla smaz. Tarihi, bir bilim niteliine kavuturacak temel verilerin sadece ariv malzemesinden elde edilebilecei unutulma-

maldr. 3 Trk-slam geleneinin en nemli unsurlarndan biri olan hogr/istimalat sayesinde, Osmanl Devleti tarihte hibir devlete nasip olmayacak bir ekilde halklarn bar ve refah ierisinde bir arada yaatmtr. Siyaset gerei, endoktrinasyon, yani sosyalletirme metot ve usullerine bavurmadan, aznlklar asimile etmeden bunu asrlarca srdrmtr. Aznlklarn rejime ve devlete ynelik sadakatleri, Osmanlnn vermek istedii siyasi kltrn en nemli ve belki de yegne art olmutur. Tarihi gerekleri ariv belgelerine dayanarak ortaya karmak, esas zalimin mezalim yapan Ermeniler olduunu ariv belgeleri nda gstermek ve bu konudaki tek seslilii ortadan kaldrmak, bu ykc tahrik ve milletleraras entrikalara kar koymann en salam ve gereki yoludur Osmanl Devleti'nin sadk bir tebaas (millet-i sadka) olarak adlandrlan Ermeniler, XIX. yzyln ikinci yarsndan, itibaren, zellikle arlk Rusya's ve ngiltere tarafndan Osmanl Devleti'nin iten paralanmas yolunda kullanlmaya balanlmlar. Ermeni meselesi, bir Osmanl-Ermeni atmas sonucu deil; ngiltere, Rusya ve Fransa'nn Dou'ya inmek ve Osmanl topraklan zerindeki karlarn korumak amacyla, zellikle 187778 OsmanlRus harbinden sonra "Anadolu Islahat" projesiyle Osmanl Devleti'nin i ilerine mdahalesi sonucu ortaya kmtr. Trkiye'nin Orta Dou'daki jeopolitik ve stratejik nemini ve yerini bilen emperyalist gler denilen byk devletler (Rusya, ngiltere ve Fransa), XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren, blgedeki siyasi menfaatleri iin, Osmanl Devleti'nin tebaas olan Ermenilerin, Krtlerin ve dier toplumlarn koruyucusu olarak ortaya kp ark politikalarn tayin etmilerdir. 4 Ermeni meselesinin ortaya k sebeplerinin, yalnzca Osmanl Devleti topraklar zerinde yaayan Ermenilerin sosyal, kltrel, ekonomik, idari ve siyas statlerinden kaynaklanmad bu meselenin temelinde, sun'i olarak ortaya karlan ve "ark Meselesi" ad ile anlan milletleraras bir emperyalist stratejinin, gler dengesi politikasnn yatt bilinmelidir. 5 1890 ylnda Ermeni gizli komitelerinin kurulular tamamland. Osmanl Devleti'nin snrlarnn dnda kurulan bu komiteler bata ngiltere, Rusya olmak zere Avrupa devletlerinin, ABD misyoner rgtleri kiliselerinin dorudan veya dolayl desteklerine sahiptiler. Komitelerin ortak amalar, Osmanl Devleti'nin Anadolu topraklar zerinde bamsz bir Ermeni Devletinin kurulmasn gerekletirmekti. Bunun iin izledikleri balca yntem ise, bozgunculuk, anari, terr ve isyand. 6 Millet olmayan, bayrak bulamayan, yalan ve dolandan kurtulamayan Ermenilerin yzyllar boyunca esirgemediimiz himayeden baka, hariciyemizin ilerini dahi itimat ettiimiz halde, kurduklar komiteler marifetiyle kan dkmek, cana kymak nihayet uygarla srt evirmekle demeye kalktklarn gryoruz. 7 SSCB'nin dalmasndan sonra bat dnyasnn mark ocuu olarak kurulan Ermenistan, Trkiye'nin btn iyi niyetine ramen "soykrm ve tayin edilmi snrlar iindeki yerleri" isteme huyundan vazgeememitir. Bu politikalar sadece bununla kalmayp Trkiye, Azerbaycan ve Nahvan iin de tehdit oluturmay mill politika yapm, eitli Trk yurtlarn igal etmitir. Dier taraftan Ermenilerin batdaki faaliyetleri de ayn paralelde devam etmitir. Kurduklar yasad rgt ile Trk diplomatlarm ldrm ve insan haklan havarisi bat dnyas da buna seyirci kalmtr. 8 Osmanl her dnemde, gittii her yerde kurtarc olmu, adalet datc, medeniyet kurucu ve hrriyet getirici bir rol stlenmitir. Buna karlk, Osmanl Devleti'nin tarihinde, gerek kendi idaresi altnda bulunan milletlerin, gerekse kendilerine siyas ve iktisad imtiyazlar verdii Batl devletlerin say-

sz nankrlk ve ihanetleri yer almaktadr. Bu sahnede Ermeniler de yer almlardr. Asrlarca Trklerin hogrl ve dil idaresi altnda huzur ve refah ierisinde yaayan Ermeniler, Osmanl Devleti'ne ihanet ederek, Osmanl topraklarn blp paralamada kendilerini maa olarak kullanan Batl devletlerin tuzana dmlerdir. 9 Oysa Osmanl lkesinde yaayan Ermeniler, uzun yllar boyunca eitim ve ticaret bakmndan serbest olmular, devlet hizmetinde yksek kademelerinde grev alp, hem aralarndaki ihtilafta, hem kendilerine zarar verenlere kar Devlet-i Aliyye'nin kanunlaryla dlane bir ekilde himaye olunmulardr. Osmanl Devleti'nce askere alnmadklar halde, btn ticari karlar muhafaza olunan ve bu sayede hemen hemen hi klfetsiz byk madd servetler edinmesi ve Devlet-i Aliyye'nin kendilerine temin ettii iyi eitim sonucu yksek siyas mevkiler elde eden Ermenilerin Osmanlya isyan etmesi, daima kendilerini birer maa olarak kullanan ikiyzl devletlerin Trk' krma slm' ykma fikrinden ortaya kmtr. Osmanl Devleti'nin kuruluundan yklna kadar hibir toplulua katliam yaplmamtr. Tehlikeli grdkleri etnik gruplar Osmanl topraklarnn bir yerinden baka yerine mecburi ge (tehcire) tabi tutmutur. Rusya ve Bat lkelerinin tarihi katliamlarla dolu olduu iin tehcir hadisesini kastl bir ekilde katliam olarak gstermilerdir. Osmanl Devleti'nin tarihinde katliam diye bir leke yoktur. Ama Trkleri sulayan lkelerin tarihleri katliamlarla doludur. 10 Tehcir, Arapa bir kelime olup, g ettirme manasndadr. Bu kelimede bir temerkz kampna koymak anlam yoktur, yer deitirmek manas vardr. Fransz ve ngilizlerin tehcir karl olarak kullandklar "Deportation, kelimesi kasden yanl kullanlan bir kelimedir. Bu kelime, cezaen bir yerde mecburi istikamete mecbur edilmek, yani srgn edilmek manasna gelir. Srgn'de, yani "Deportation"da gnderilen kii gittii yerde serbest deildir, belirli bir mekn iinde, hapishanede, kalede veya kampta d dnya ile irtibat kesilmi olarak yaar. Tehcirin ifade ettii manada bu hususlarn hibiri yoktur. 11 Osmanl Devleti'nin, Rusya ile savaa girmesiyle balayan ErmeniRus yaknlamas Osmanl Meclisinde Van Mebusluu yapan Papazyan'n bildirisiyle daha da gelimitir. Papazyan "Kafkasya'da gnll Ermeni alaylarnn hazr bulundurulmasn, bunlarn Rus ordularnn ncleri olarak Ermenilerin yaadklar blgelerdeki kilit noktalan ele geirmelerini ve Anadolu topraklarnda ilerleyecek Ermeni alaylar ile hemen birletirilmesini" istemiti. 12 te btn bu emirler fazlasyla yerine getirilmi, Rus kuvvetlerinin, Osmanl ve Rus Ermenileri'nden kurulmu gnll alaylar nclnde Dou'dan Trk topraklarna girmesiyle birlikte, Osmanl Ordusundaki Ermeniler 13 silahlaryla firar ederek Rus kuvvetlerine katlmlar veya eteler kurmulardr. Yllardr Ermeni ve misyoner okul ve kiliselerinde saklanan silahlar ortaya karlm, askerlik ubeleri baslarak silahlara el konmu; silahlanan bu eteler/ komitelerin "kurtulmak istiyorsan, nce komunu ldr" talimat zerine, erkekler cephelerde olduu iin savunmasz kalan Trk ehir, kasaba ve kylerine saldrarak katliama girimiler, kpr ve yollan imha etmiler, ehirlerde ayaklanarak Rus igalini kolaylatrmlardr. 14 Rus kuvvetleri saflarndaki Ermeni gnll alaylarnn Trklere ynelik yaptklar zulmler o kadar ar olmutur ki, Rus komutanlar baz Ermeni birliklerini cepheden uzaklatrarak geri hatlara sevk etmek zorunluluunu hissetmilerdir. unu da bilmek gerekir ki Ermeni katliam sadece Trkleri hedef almamtr. Trabzon dolaylarndaki Rumlar ve Hakkri dolaylarndaki Nasturiler de Ermeni eteleri tarafndan katledilmilerdir. Ermeni komite ve etelerinin bu katliamlar yapmalarndaki ama, bu topraklar

zerinde yaayan Ermeni dndaki tm unsurlar yok ederek ge zorlamak ve kurulmas hayal edilen Ermeni devletinde Ermenilerin ounlukta olmasn salamakt. 15 Osmanl hkmeti bu durum karsnda, nce Ermeni Patriini, mebuslar ve Ermeni cemaatinin nde gelenlerini ararak, Ermeniler'in Trkleri katletmeye devam etmeleri halinde gerekli tedbirleri alacan bildirmi; bu netice vermeyince 24 Nisan 1915'de Ermeni komitelerini kapatm 16 ve yneticilerden 235 kiiyi devlet aleyhine faaliyette bulunmak suundan tutuklamtr. 17 te eitli lkelerdeki Ermeniler'in, her yl "katliam!" yldnm diye andklar 24 Nisan, devlet aleyhine faaliyette bulunmu 235 anaristin tutukland tarihtir. Ermenilerin dnya kamuoyunu yanltc propagandalarna karlk ariv belgelerinin yeterince tasnif edilememesi znt vericidir. Arivlerimizde var olduu tahmin edilen 150 milyon belgenin % l0-15'i tasnif edilmesine ramen, birok aratrmann temel kaynan bu ariv materyali oluturmaktadr. 18 Ariv belgelerinin ortaya kard gereklere ramen Trkler dnyay yaygaraya vermemi, hatta eserlerini byk lde yaymadklarndan seslerini dnyaya duyuramamalardr. Hakl insanlarn haklarndan emin olmasnn verdii vakar ve ciddiyet iinde Trkler'in tuttuu bu yol sulu maceraperestlerin, arlatanca propagandalar ile adeta "sulu insanlarn skutu" eklinde deerlendirilmitir. Bu halin bugn de devam ettirildii, btn dnyada birka yldan beri 24 Nisan gnleri yaplan gsteriler, ngilterede Fransada, Hollanda'da ve Amerika'da ant dikme teebbsleri, birinin kalkp hl bir Ermenistan devleti iin Trkiye'den toprak istemesi gibi olaylardan anlalmaktadr. Ama gerek her gn biraz daha ak olarak anlalacak ve tarih hkmn elbette verecektir. 19 Osmanl Hkmeti maruz kald byk i ve d tehlike sebebiyle, benzer tehlikelerle karlaan lke ve devletlerin almakta tereddt gstermeyecei bir tedbire bavurarak sava blgeleri yaknlarndaki Ermenileri daha gneydeki Osmanl topraklarna, Suriye'ye nakletmi Bununla ilgili "Sevk ve iskn Kanunu" 14 Mays 1331 (27 Mays 1915) tarihli olup l Haziran 1915 tarihli Takvim-i Vekayi Gazetesi'nde yaynlanmtr. te tehcir olay budur; bundan daha masum bir olay dnlebilir mi? Bunu bir soykrm olarak telaffuz etmek mmkn mdr? Bu hususta en gzel sz yine bir Ermeni tarihi Leo (Arakel Babakhanan) sylemitir: "Osmanl hkmeti, Rus kkrtmalarna kaplarak ve Rus silahlarna gvenerek karlk ve isyanlar karan Ermeni komiteleri karsnda kendi varln korumak hakkn kullanmtr."20 Tehcir dorudan doruya cephelerin gvenini sarsacak blgelerde uygulanmtr. Kafkas ve ran cephesinin gerisinde bulunan Erzurum, Bitlis ve Van Blgeleri ile Sina Cephesi gerisinde bulunan Mersin ve skender blgeleri olmak zere iki blgede uygulanmtr. Ermeniler bu blgelerde dmanla ibirlii yaparak onlarn faaliyetlerini kolaylatryorlard. Sonradan bu uygulama isyan karan ve Ermeni komitecilerine yataklk eden dier vilayetlerdeki Ermenileri de kapsam iine ald. 21 Sevkyat yaplrken bile Ermenilerin muhafazalar iin gerekli nlemler alnmtr. Bununla ilgili olarak Osmanl Arivlerindeki bir belge ok ilgintir. 22 Erzurum'dan sevk olunan bir kafilenin Krdler tarafndan katledildiklerinin bildirildii, sevk olunanlarn yollarda korunmalar iin gerekli nlemlerin alnmas, aykr harekette bulunanlarn cezalandrlmas ve karlkl atmalara meydan verilmemesi hususunda Dhiliye Nezaretinden, Diyarbekir, Mamret'1-Aziz ve Bitlis vilayetlerine Haziran 1915 tarihli

ifreli telgraf. Hatta yerleri deitirilen veya uzaklatrlan Ermeni ocuklarn yetimhanelere yerletirilmesi ve iaelerinin karlanmas 23 , sahipsiz Ermeni ocuklarnn bulunduklar mahallelerde kalmalarnn mnasip grlmesi ve onlara baklmas bile dnlmtr. 24 Tm bunlara ramen Trk'n himayesi altnda yllarca bar iinde yaayan Ermeniler, arkalarndaki Rus, ngiliz, Fransz ve Amerikan destei olduunda syledikleri ihanet szleri: Gz bedeline gz, di yerine di karmak Bir tavuumuzu sirkat edenin btn hanesini yama etmek Klca kar kl ile harp edip, kan bedeline kan almak Bir rihaya mukabil onlar para para etmek. ntikam imekleri, Ermeni kalplerinde kaynasn slm kazas aslzdegn memleketinde defn olsun Ermeninin ekmek ve parasn ne vakte kadar slm yesin Hem slmn mekruh az Ermeniye buz etmesin. Ve Trk insann din taassubuyla alt etmenin yollarn arayan Ermenilerin kin dolu szleri: Kurt kesildi btn Trkler, Bu pirinci kim ayklar? Korkusu bize yeter Sen sevsin bizi kurtar 25 Tarihi hakikatleri grmeyenler, kendi yazdklar belgeleri bile okumayanlar bugn soykrm iddialarn dile getirmektedirler. Hibir sava tarihinde cephe gerisindeki insanlar ldrlmemitir. Ama "Ermeni milleti iin tehlike tekil ettiklerinden Trk ocuklarnn dahi ldrlmesini emredenler, Rus ordusunda "Ermeni ntikam Taburlar" kuranlar, arivlerde kaytl olan, tarihe geen bu szlerini ve davranlarn unutmu olmaldrlar. Kars, Sarkam ve Kazman blgelerinde Ermeni etelerinin 3000 Mslman Trk katlettiinin belgesi 26 ve Antep, Mara ve Adana blgelerinde masum halk katlettiklerini gsteren 27 belgeler arivlerimizi mevcut olup aratrclara hakikatleri anlatmaktadr. Arivlerimizde Ermeni olaylar ile ilgili binlerce belge mevcuttur. Ve bunlarn pek ou da aratrmaclarn incelemesine aktr. II. Abdlhamid'in (18761909) tahta kndan bir, mddet sonra ikamet mahalli olarak setii Yldz Saray arivinde, Ermeni olaylarnn en nemli belgeleri bulunmaktadr. 28 Yldz Saray'na ait bu belgeler 1994 ylnda Osmanl Arivi Daire Bakanl bnyesinde aratrmaclara alm Bununla birlikte BOA. Mesil-i Mhimme radeleri Listesi, Ermeni meselesine dair 935-942 evrak sra numaral ve Hariciye Mektubi Kalemi belgelerinde yzlerce- binlerce evrak vardr. Yine Osmanl arivlerinde, Sadrazam Kamil Paa Evraknda 18571917 yllarn kapsayan Ermeni fesat ve anari hareketleri ve Dosya Usul radeler'de 1891-1909 tarihlerini ieren 254 adet "Ermeni Hareketleri" dosyas mevcuttur. 29 Yldz Arivini oluturan fonlardan Y.A. HUS-Sadaret Hususi Maruzat Evrak'nda ve Y.MTV-Mtenevvi Maruzat Evrak'nda Ermeni ekavet hadiseleri gn na karlmtr. DH. EUM. AY, Asayi Kalemi fonunda Ermenilerin mslman halka tecavzlerini ieren 64 dosya belge vardr. Ayr-

ca Y.PRK. GZT. Fonunda Ermenilerin Osmanl lkesinde kardklar gazeteler tm nshalar da bulunmaktadr. 30 Ermeni tarihisi Kevork Aslan kendi milletini yle tarif eder: "Ermeniler derebeylikler halinde yaamlardr. Birbirlerine vatan hissiyle bal deildirler. Aralarnda politika ba yoktur. Yaad prenslie baldrlar. Vatanseverlikleri mahallidir. Birbirlerine gelenekleriyle, konutuklar dille baldrlar. Ermeni tarihinde devlet, vatan, millet kavram yoktur."31 Kendisini byle tarif eden millete hangi belgeyi ve hangi vesikay gsterelim. Yapt ihaneti tarih sayfalarnda grnce alamas gerekenler imdi yapt zulmn zafer feryatlarn atmaktadr. Trk'n himayesi altndaki o mutlu gnlerin tebessm ile bir zamanlarn millet-i sadka's olarak deil yaptklar mezalimle anlacaklardr. Tarihin hibir dneminde devlet sahibi olmam Ermenilere kucak aan Trk'e yapt hakaretin belki de bir bedeli olacaktr. Bugn dnyann eitli blgelerine dalan Ermeni'ler ABDde kurduklar lobiler sayesinde dnya siyasetine yn verebilmektedirler. Bu lobiler yle kuvvetli olabilmektedir ki Amerikan senatosunda "Szde Ermeni Soykrm"n gndeme getirebilmilerdir. Millet olarak topyekn bu olay knamakla megulz. Hlbuki knayacak ve eseflenecek hibir eyimiz yok. Hakikatler ortadadr. Milletimizin grd hakszl, zulm ve ikenceyi sar olan kulaklara, kr olan gzlere haykrmann manas yoktur. te hakikatler ortadadr. Yaplan zulmn belgesi, tapusu arivlerimizde yatmaktadr. Yldz Evrak'ndaki 32 binlerce belge; zulme urayan, kolu baca koparlan, karn deilen, diri diri yaklp ehit olan, toplu mezarlardan karlan ecdadmzn binlerce kanl vesikalaryla doludur. Uluslar aras arenada hakllmz ortaya koymak iin daha ne kadar, bekleyeceiz? Elimizin altndaki belgeleri, resimleri, tarihi vesikalar ne kadar daha saklayacaz? Bu belgeleri amadan yok olmalarn m bekleyeceiz, yoksa hakl olduumuz bir davada sulu pozisyonuna dp yine mi susacaz? Evet, bizim yapamadmz yine batllar yapyor, talyadaki sa partilere mensup 10 milletvekili meclise yazl bir nerge sunarak, szde Ermeni soykrm ile ilgili tm devletlerin arivlerinin almasn istedi. Meclise sunulan nergede, szde Ermeni soykrm ile ilgili olarak, konunun byk hassasiyet tadnn son olarak ABD Temsilciler Meclisi'ndeki oturumlar srasnda da ortaya kt belirtilerek, Tarihilerin gemite meydana gelmi olan olaylar iin "Soykrm" teriminin kullanmnn uygunluu konusunda anlamadklar kaydedildi. nergede: "Bu konu giderek byk bir kriz haline dnm ve hem Ermenistan Cumhuriyeti halknn karlarm hem de Kafkasya blgesinin istikrarn tehdit eden boyutlara ulamtr." fadesi yer ald. nergede yle denildi: "talyan Hkmetinden tarihi gereklerin tan olarak ortaya karlmas iin bata Trkiye Cumhuriyeti olmak zere tm devletlerden arivlerini kstlamasz olarak tarihilere ve aratrmaclara amalarn talep ederek, bilimsel bir toplant dzenlenmesine nayak olmakla Trkiye ile Ermenistan arasndaki ilikilerin normalletirilmesi ve gelitirilmesi iin araclk etmekle ykml klyoruz. 33 Mademki tarih ve kltr aratrmalar iin gerekli olan kaynaklarn en banda ariv belgeleri gelmektedir; Tarihin gerek bilgileri bu ariv belgelerinde sakldr, o halde neden bunlar dnya tarihini aydnlatmak iin aa kartmyoruz?... Arivlerimizde bu konuyla alakal ne kadar belge varsa biran nce tasnif etmeli, uluslar aras yayn yaparak bu belgeleri hakllmzn kantlar olarak ortaya koymalyz, Yoksa "bu tevarih-ul ulema, bte-yi vekaletn ina-yu tnel-i zaman iin kfi tahsisat olmadndan, zerrat-u evrak- arv yutmaya devam itmekteler." Yani; Bakanlk btesinde zaman tnelinin kazlmas iin yeterli denek olmadndan, imdilik ariv belgelerinin tozlarn yutarak tarihilik

yapmaya devam ediyoruz! Notlar:


1

Atatrk niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Bilgi ve Belge Ynetimi Blm. likin Kavram

A. Ycel Aktar, "Ermeni Mezalimine ve Soykrm ddialarna Karmaas" Yeni Trkiye 70! Osmanl zel Says, Ankara2000, s.250

Halil nalck, "Al Konumas", I. Milli Ariv uras, Tebliler-Tartnalar ( 20-21 Nisan 1998, Ankara). Suraiya Farogh, Osmanl Kltr ve Gndelik Yaam, stanbul 2000, s.3.

3 4

Nejad Gyn, "Osmanl Devleti'nde Ermeniler Hakknda". Yeni Trkiye Osmanl II, Ankara 1999. s. 147.
5

Bayram Kodaman. "Ermeni Meselesinin Dou Sebebleri", Trk Kltr 219. Say (MartNisan 1981), s. 240.
6 7 8

Ottoman Archives Yldz Collection The Armenian Qustion, istanbul 1989, c.l, s.353. Zeki Baar, Ermenilerden Grdklerimiz, Ankara 1974, s.35.

Enver Konuku, "Osmanllar ve Millet-i Sadkadan Ermeniler", Yeni Trkiye 701 Osmanl zel Says II. Ankara 2000, s. 476.
9

smet Binark, Ermeniler'in Aslsz Soykrm ddialarna Cevap, Ankara 1998, s.IX.

10

Osman Karabyk, Trk-Ermeni Mnasebetlerinin Dn-Bugn, stanbul 1984, s. 124.


11 12 13

a.g.e., s.31. Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, stanbul 1976, s.596.

II. Merutiyet dneminde karlan bir kanunla, Ermenilerin askeri alnmalar kabul edilmitir..
14 15 16 17 18

smet Binak, a.g.e., s.28. Ali Balkan Metel, Ermeni Mezalimi ve Gerekler, stanbul (?7), s. 18. BOA. DH. FR N. 52/96. 97, 98. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, Ankara 1955, s 7. Yusuf Halacolu, "Osmanl Arivinde Mali Ynetim", J. Mill Ariv uras, 2021 Nisan

1998, Tebliler-Tartmalar, s.7.


19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32

Mehmet Ethemolu, Ermeni Terrnn Ksa Tarihi, Diyarbakr 1987, s.11. ismet Binark, a.g.e.. s.30-31. Osmanl Belgelerinde Ermeniler, Ankara 1995, s.9. Babakanlk Osmanl Arivi, DH. FR. N. 54/10. Babakanlk Osmanl Arivi. DH.FR. N.54/136. Babakanlk Osmanl Arivi, DH.FR. N.54/156. Hseyin Nazm Paa, Ermeni Olaylar Tarihi, Ankara 1994, C.II, s.289. Babakanlk Osmanl Arivi, HR. SYS. N. 2878/8. Babakanlk Osmanl Arivi, HR. SYS. N. 2544/7. Babakanlk Osmanl Arivi Rehberi, stanbul 2000, s.361. a.g.e.. s.322. a.g.e., s.383. Kevork Aslan, Ermeni Milleti Hakknda Tarihi ncelemeler.. Paris 1909, s. 165. bu husustaki binlerce mezalim

Babakanlk Osmanl Arivi Yldz Evrak Tasnifi, belgesiyle doludur. Trkiye Gazetesi, 14 Ekim 2000, s. 10.

33