You are on page 1of 29

A..

Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-259-

I. DNYA SAVAINDA ERZURUMUN LK GAL GNLER First Invasion Days of Erzurum During World War I. Mevlt YKSEL *
Z I. Dnya Sava baladktan sonra alan Kafkas Cephesinin ilk zamanlarndan itibaren Rusyann tek hedefi Erzurum olmu ve tm taarruz hareketlerini bu hedef dorultusunda yapmtr. Erzurumu elde edebilmek amacyla, iinde Ermeni gruplarnn da bulunduu gl ve muazzam ordularla 1914 yl Kasm ayndan itibaren yaplan Rus taarruzlar sonucunda 16 ubat 1916da Ruslar, Erzurumu fiili olarak igal edebilmitir. Bu almada Erzurumun I. Dnya Savanda igale dmesiyle yaanan ilk igal gnleri incelenmitir. zellikle igal srasnda halkn ektii skntlar, Rusya Hkmetinin Anadolunun kilidi konumundaki Erzurumda yapt tahkim faaliyetleri, Ermenilerin faaliyetleri, kolonizasyon faaliyetleri ve Erzurum halkna yaplan yardmlar balklar halinde incelenmitir. Anahtar Szckler: Erzurum, I. Dnya Sava, Rusya, Ermeniler, G, Kolonizasyon. ABSTRACT Following the opening of Caucasus Front after the World War I, Erzurum became the only target of Russia, which launched all of its attacks in accordance with this target. As a result of the attacks with powerful and organized armies which also included Armenian groups since the November of 1914, the Russian managed to invade Erzurum on 16th February 1916. In this study, the early days of this invasion are examined. Especially the problems of the population during the invasion, the fortification activities of Russian Government in Erzurum, which was then the key city to Anatolia, Armenian activities, Colonization activities, and aids for the population of Erzurum are studied under separate headlines. Keywords: Erzurum, World War I, Russia, Armenians, Migration, Colonization.

Atatrk niversitesi Trk-Ermeni likileri Aratrma Merkezi

TAED 37, 2008, 259-287

-260-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

GR . Dnya Savanda Kafkas Cephesinde 1 Kasm 1914 tarihinden itibaren cereyan eden nemli muharebeler 1 ve Sarkam Harekt 2 sonrasnda asl hedefleri Erzurumu igal etmek olan General Yudenich kumandasndaki gl Rus kuvvetleri, 1916 yl ocak ayndan itibaren Erzurum ynnde ilerlemeye balayarak, 21 Ocak 1916da Erzurumun kuzeydousundaki Tortumu igal ettiler. Bundan ksa bir zaman sonra ehrin dousundaki Korucuk-Kzlkilse hattna yerleen Rus ordu birlikleri burada bir ay kadar kalarak Erzurumun zapt iin hazrlanmaya baladlar. Merkezi Karargh Erzurum olan 3. Ordunun kumandan Mahmut Kamil Paa, Erzurumda Ruslara kar bir savunma hatt planladysa da ehrin hemen kuzeydousunda bulunan Kargapazar Dalarndan dman taarruzuna ihtimal verilmemesi Erzurumun felaketini hazrlad. 1 ubat 1916da Rus Ordu Kararghn Erzurumun dousunda bulunan Hasankaleye nakleden General Yudenich, verdii bir emir ile 11 ubat gn Erzurum taarruzunu balatt. 12 ubat sabah Erzurumun dou ve kuzeydousunda bulunan nemli tabyalar olan Dolangez Tabyas ve 29.
1

Kafkas Cephesinde Ruslarn ilk taarruzu 1 Kasm 1914 ylnda balam ve Sarkam Harektna kadar bu cephede nemli muharebeler meydana gelmitir. I. Dnya Sava ve Kafkas Cephesi tarihinde Kprky ve Azap muharebeleri olarak bilinen bu savalarda 3nc Trk Ordusunu oluturan birlikleri baarl muharebeler vermek suretiyle her anlamda gl Rus birliklerini geri pskrtmeyi baarmlardr. Bu savalar hakknda daha deteyl bilgi iin bkz. Genel Kurmay Bakanl, Birinci Dnya Harbinde Trk Harbi Kafkas Cephesi 3nc Ordu Harekt, I, Ankara, 1993, s. 122-323; Mehmed Emin, Harb-i Umumide Osmanl Cepheleri Vekayi-i, stanbul, 1338, s. 4-9; M. Larer, Byk Harbde Trk Harbi, II, (ev: Bursal Mehmed Nihad), stanbul 1927, s. 335-337; Recep Balkan, Azap Muharebelerinde Trk ve Rus Svarilerinin Oparetif Hareketleri, Askeri Mecmua, Say:112 (Mart 1939), s.91-93; Fevzi akmak, Byk Harpte ark Cephesi Hareketleri, Ankara 1936, s. 30-40; Guze, Byk Harpte Kafkas Cephesindeki Muharebeler, (ev: K. Hakk), Askeri Mecmuann Tarih Ksm, Say: 20 (1 Kanunisani 1931), s.20-34; Mevlt Yksel, I. Dnya Savanda Erzurumun Rus galine D, (Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi), Erzurum 2006 s. 7688; Kombrig N. Korsun, Erzerumskaya Operatsiya Na Kavkazskom Fronte Mirovoy Voyni V 1915-1916 gg., Moskva 1938, s. 11-15; W.E.D.Allen-Muratoff Paul, Caucasian Battlefields A History Of The Wars on The Turco-Caucasian Border 18281921, London, 1953, s.240263. 2 Sarkam Harekt hakknda daha detayl bilgi iin bkz. Genel Kurmay Bakanl, 3nc Ordu Harekt, I, s. 347-535; Kprl erif lden, Sarkam Kuatma Manevras ve Meydan Sava, (Haz. Sami nal), stanbul 2003; Yavuz zdemir, Bir Savan Bilinmeyen yks Sarkam Harekt, Erzurum 2003; Albay Arif Baytn, lk Dnya Harbinde Kafkas Cephesi Sessiz lm Sarkam Gnl, (Haz: smail Derviolu), stanbul 2007; Ramazan Balc, Tarihin Sarkam Durumas, stanbul 2004; Kaymakam Selahaddin, Byk Harpte 10. Kolordu ve Sarkam Muharebeleri Hakknda Bir Konferans, Askeri Mecmuann Tarih Ksm, Say: 22 (1 Temmuz 1931), s.1-111, Ziya Yergk, Sarkamtan Esarete (1915-1920), (Haz: Sami nal), stanbul 2005.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-261-

Tmen tarafndan drt gnden beri savunulan obandede Tabyas igal edildi. Bu olay zerine Rus ordu birlikleri 14 ubat 1916da tm cephelerden taarruza gemi ve bir savunma hatt oluturulmu olmasna ramen 14-15 ubat gecesinde General Prejevalski komutasndaki II. Trkistan Kolordusu Kargapazar dalarnn nemli bir gei noktas olan Tafta Geidinden ilerleyerek buradaki tabyay igal etti. Rus birlikleri ar kayplar vermelerine ramen ksa bir mddet sonra ehrin gneyinde bulunan Palandken da silsilesinde nemli bir gei noktas konumundaki Palandken Tabyasn igal ettiler. 15 ubat gnnden itibaren 3. Ordu birliklerinin merkezi karargh emri ile ehrin dou ve gney hatlarnda bulunan obandede Tabyasndan Palandken Tabyasna kadar olan bilumum hatlardan bat ynnde ekilmeye balamas ile, 16 ubat sabah Ruslarn I. Kafkas Kolordusuna ait bir Avc Tmeni ehir merkezinin dousunda bulunan Kars Kap blgesinden ilerleyerek ehri igal etmitir. 3 1. Erzurumun Boaltlmas ve Halkn G 1915 Kasmndan Rus ordu birliklerinin Erzurum istikametine ilerlemeleriyle birlikte bilhassa Hasankale (Pasinler), Kprky ve Azap gibi yerler bata olmak zere ehrin dousunda bulunan blgelerden balamak suretiyle Erzurum halk Trk birlikleri ile birlikte bat istikametinde g etmeye balamt. Bu g hareketinin ksa zaman ierisinde artarak Erzurum merkezini de iine almas ve halkn byk kafileler halinde yaklaan Rus ve Ermenilerden korunmak amacyla bat istikametinde g etmeye balamas, Genel Kurmay Bakanl ve 3. Ordu Kumandanln da Erzurumun dier kurumlarnn tanmas ynnde endieye sevk etmitir. 4 Rus Kafkas Ordusunun Ocak aynda Erzurum taarruzuna balamas ile birlikte durumun ktye gittiini gren ve o srada stanbulda bulunan 5 3. Ordu Kumandan Mahmut Kamil Paa, 19 Ocak 1916da 3. Ordu Kumandan Vekili Abdlkerim Paaya Erzurumda savunma iin yararl olmayan ve savunmaya sekte vuracak her ey ve bunlar arasnda fazla para, vilayet merkez tekilat, yaral ve hastalar ile nem derecesine
3

Yksel, I. Dnya Savanda Erzurumun Rus galine D, s. 207-232; Ayrca bkz. Korsun, Erzerumskaya Operatsiya Mirovoy Voyni V 1915-1916 gg. s. 106-128; Maslofski, Umumi Harpte Kafkas Cephesi (Eserinin Tenkidi), (ev: Kaymakam Nazmi) Ankara 1935, s.304-382. 4 Esasnda Erzurumda bu anlamdaki ilk endielerin igalden daha nce balam olduu, Erzurum Valisi Tahsin Beyin 7 Aralk 1915 tarihinde, sava nedeniyle Erzurum Vilayet Meclisinin bu sene toplanamayacan merkeze bildirmesinden anlalmaktadr. (Babakanlk Osmanl Arivi (BAO), Dhiliye Nezareti (DH), ifre Kalemi (FR), Dosya No: 64, Belge No:15). 5 Ordu kumandan Mahmut Kamil Paa, Bakumandan Vekili Enver Paann istei zerine, lkbaharda yaplmas dnlen taarruzun ayrntlar hakknda grmek zere 7 Ocak 1916da Erzurumdan karayolu ile stanbula gitmitir. akmak, ark Cephesi Hareketleri, s.121.

TAED 37, 2008, 259-287

-262-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

gre ahslarn Erzincana naklinin balatlmas eklinde bir emir vermitir. Abdlkerim Paann, Mahmut Kamil Paaya, bu emrin uygulanmas ile artacak heyecann muharebenin gidiatna olumsuz etki yapacan, Erzurumun boaltlmasna yetecek ulatrma aralarnn bulunmadn ve askere yardmc olmak zere tekil olunan Mdafaa-y Milliye taburlar 6 erlerinin aileleriyle birlikte gideceinden asker arasndaki dzenin bozulaca gibi nedenlerden dolay, bu emrin uygulanmasnn uygun olmayacan bildirmesine ramen, emir ve muharebe gerei olarak ehrin boaltlmasna baland. 7 Erzurumun boaltlmas tpk emirdeki gibi devlet dairelerinin nem derecesine gre yaplmaya baland. Bu devlet daireleri ierisinde en nce tanmas gerekeni ise Erzurum Bank- Osman-i ubesi idi. Bu kurum ile ilgili ilk tedbir Maliye Nezaretinin, 27 Ocak 1916da Erzurum Valisi Tahsin Beye verdii emir ile alnm oluyordu. Bu emre gre bankada bulunan tm altnlarn parayla deitirilmesi ve bu miktarn da merkeze bildirilmesi isteniyordu. 8 Bu ilemin tamamlanmasndan sonra Dhiliye Nazr Talat Paa, 1 ubat 1916da Erzurum Valisine verdii emirde, bankann derhal Erzincana tanmasn ve gerekirse bu ilemin zor kullanarak yaplmasn istiyordu. 9 Fakat bu kadar nem verilmi olmasna ramen Bankann Erzincana nakledilmesi igal ncesinde tam olarak gerekletirilmemi ve banka memurlaryla birlikte tamamen ancak igalden 11 gn sonra, 27 ubat tarihinde tanabilmitir. 10 15 ubatta 3. Ordunun Karargh ile birlikte Erzurumdan ayrlarak Erzincan istikametine ekilmeye balamas ile birlikte Vali Tahsin Bey nclnde, bata Valilik ve Belediye Bakanl olmak zere Posta Telgraf Mdriyeti, Hastane gibi kurumlar da Ordu birlikleri ile birlikte Erzincan istikametinde tanmaya baland. 11 Grld zere Erzurumun boaltlmaya balanmas igalden nce balatlm olmasna ramen zellikle tama imknlarnn ok kstl oluundan bir ksm devlet daireleri ise ancak igalden sonra tanabilmilerdir. Bu yzden Osmanl Hkmeti, tanamayan bu kurumlara ait olan evraklarn, defterlerinin ve btelerine ait paralarnn derhal Sivasa gnderilmesine dair bir emir yaynlam ise de yine imknlarn kstl oluundan dolay bunlardan yalnzca para ve bteleri posta ile
6

Bu taburlar dnemin Erzurum Valisi Tahsin (Uzer) Bey tarafndan halktan eli silah tutanlarn toplanmas ile oluturulmu gnll birliklerdir. Mehmet Nusret, Tarihe-i Erzurum, stanbul, 1338, s. 82; Genel Kurmay Bakanl, 3nc Ordu Harekt, II, s.34. 7 Genel Kurmay Bakanl, 3nc Ordu Harekt, II, s. 6566. 8 BOA. DH, FR, Dos. 60, Bel. 181. 9 BOA. DH. FR, Dos. 60, Bel. 201. 10 BOA. DH. FR, Dos. 61, Bel. 134. 11 Tahsin Uzer, Makedonya Ekiyalk Tarihi ve Son Osmanl Ynetimi, Ankara 1987, s.336 337.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-263-

gnderilebilmitir. Resmi dairelere ait geri kalan dier evrak ve defterler ise daha sonralar baka vesaitlerle gnderilebilmitir. 12 Erzurumda igal srasnda resmi kurumlar arasnda Alman Konsolosluu da bulunmaktayd. Tpk dier kurumlar gibi igalden hemen nce Alman konsolosluu da hkmet tarafndan gvenli bir ekilde nce Erzincana ve oradan da Sivasa nakledilmitir. Ayrca Talat Paa tarafndan, Sivas Valiliine, Alman Konsolos Kont obezg ehre ulatnda kendisine Konsoloshane olarak kullanabilecei bir bina tahsis edilmesi, Konsolosun sa salim Sivasa ulaamamas halinde ise konsolos Ktibi Veretin konsolos vekili namzediyle tannmas gerektii hususunu bildiren bir de tebligat gnderilmitir. 13 Bata Erzincan ve Sivas olmak zere devlet dairelerinin tanmak suretiyle Erzurumu boalttklar sralarda Erzurum hakl da ehre yaklamakta olan Ruslarn ve onlarn yannda ilerleyerek masum Mslman-Trk halkn trl ikenceler ile katleden Ermenilerin zulmlerine maruz kalmamak 14 iin yaadklar yurtlarn terk etmek suretiyle byk bir g hareketi balatmt. Ruslar geliyor haberlerini duyan yal gen, kadn, ocuk olmak zere Ruslarn ilerleme hattndaki tm Erzurumlular, Erzincan, Bayburt, Tokat, Amasya, Kayseri, Adana, Elaz ve Diyarbakr istikametinde g etmeye balamlardr. 15 Esasnda Kafkas Cephesindeki Trk-Rus savalarnn balamas ile birlikte Dou Anadoluda balayan bu g hareketinin Erzurum ve dousundaki bal blgelerde ilk olarak Kprky-Azap hattnda meydana gelen muharebeler srasnda balam ve ok ksa zamanda Ruslarn ilerlemelerine paralel olarak ciddi boyutlara ulamtr. Aziz Samih hatralarnda o dnemde genileyen bu g hareketini u ekilde tasvir etmektedir: Muhacir akn Erzuruma doru gidiyor. Mall, ihtiyar anasn srtna alm erkekler ocuklarn yorgana sarm, omuzlam, kucaklam, kadnlar, kanlarn arkasndan yrmee alan yavrular Sorarsanz nereye gittiklerini onlar da bilmiyor. Rus askerlerinden, Ermeni taarruzlarndan cann,
12 13

BOA. DH. FR, Dos. 61, Bel. 129. BOA. DH. FR, Dos. 61, Bel. 126. 14 Erzurum ve Civarnda I. Dnya Sava srasnda Ermenilerin yapt katliam ve mezalimler hakknda bkz. Muammer Demirel, I. Dnya Harbinde Erzurum ve evresinde Ermeni Hareketleri (19141918), Ankara 1996; Betl Aslan Erzurumda Ermeni Olaylar (19181920) (Hatralar-Belgeler-Kazlar), Erzurum, 2005; Veysel Erolu, Ermeni Mezalimi, stanbul 1995, s. 158196; Erdal lter, Ermeni ve Rus Mezalimi (19141916) (Tank ifadeleri), Ankara, 1999, 11124; Zeki Baar, Ermenilerden Grdklerimiz, (Tank ifadeleri), Ankara,1974. 15 Erol Kaya, I. Dnya Savanda Erzurum ve evresinden G Eden Mslmanlarn Dnleri ve sknlar, (Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi), Erzurum, 1993, s.31.

TAED 37, 2008, 259-287

-264-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

namusunu karyor. Bu sr sr zavalllarn kim bilir her gn ne kadar bo kylerin ykk damlar altnda can veriyor. Dorusu saysn yaradan bilir. 16 1914 yl Kasm ayndan itibaren blgede Trk-Rus sava devam ettii iin g ok skntl artlarda devam ediyordu. Bazen samanlklarda bazen de evlerde kalnmak suretiyle uzun zamanda ksa mesafeler alnmaktayd. Dier taraftan youn k artlar da g daha skntl bir hale getiriyordu. Aa Pasin ahalisinin hemen tamam Erzuruma doru irili ufakl topluluklar halinde g ediyordu. 17 Bu muhacirlerin bir ksm Erzurum snrna yakn kylere snrken az bir ksm da Erzuruma yerleti. Kylere snanlar alk ve dnemin belal hastal tifo perian etmekteydi. Baharn gelmesiyle birlikte bu muhacirlerin bir ksm Erzurumun ova kylerine yerleti. Bir dnem zengin olanlar artk fakirlemi terk edilen topraklardan geimlerini salamaktaydlar. Erzurum Ovasna yerleenler arasnda Narman, Oltu gibi blgelerden gelenler de vard. Onlar da dierleri ile ayn kaderi paylayorlard. Erzurum Ovas asker ve muhacirlerle dolmutu. 18 Ruslarn Erzuruma doru ilerlemeleri ve yukarda da belirtildii gibi 3. Ordu Kumandanlnn tahliye ile ilgili emri Erzurum merkez olmak zere yeni bir g dalgasnn balangc olmutur. Ruslarn yaklamas ile panie kaplan halk kstl imknlar dhilinde atl, katrl ve eekli arabalarla veya yaya olarak youn k artlar altnda ehri terk etmeye balamlardr. 19 Trk Ordusunun en skntl ve ordunun erzak ihtiyac olduu dnemlerde, kn iddetine dahi aldrmayarak orduya srtnda veya hayvanlarla Akaleden Evreni 20 ye Evreniden Erzuruma erzak tayan, vatan, din ve ordu selameti iin bu uurda canlarn, mallarn feda etmeyi seve seve kabul eden, ektikleri bu kadar sknt karsnda devlet var olsun dan baka bir iar olmayan Erzurum halk 21 artk vatanlarn terk ediyorlard.

16

Aziz Samih, Byk Harpte Kafkas Cephesi Hatralar Zivinden Peterie, Ankara, 1934, s. 1920. 17 ki Kardeten Seferberlik Anlar, ki kardeten Seferberlik Anlar, (Haz: Yldrm Sezen), Ankara, 1999, s.4186. 18 brahim Ethem Atnur, Zihinlerde Yaatlan G 23 Temmuz Erzurum Kongresi ve Kurtuluun Gnmze Erzurum 1.Uluslararas Sempozyumu, (2325 Temmuz 2002) Ankara 2002, s. 5354. 19 eref Tipi, Pppa (18601926), (Haz: Canerhan Tipi), stanbul, 2006, s. 171175. 20 Erzurumun yaklak 30-35 km batsnda Ilca beldesine bal bulunan bir yerleim yeridir. Gnmzdeki ad Atlkonak olan bu blge I. Dnya sava srasnda ikmal datm merkezi konumundayd. 21 Aziz Samih, Byk Harpte Kafkas Cephesi Hatralar, s. 11; Tuncay gn, Kafkas Cephesinin I. Dnya Savandaki Lojistik Destei, Ankara, 1999, s.144.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-265-

Erzurumdan balayan g hareketini yasaklamak iin bata ordu kumandanl olmak zere hkmetin baz kademelerinde eitli grmeler yapan Erzurum Valisi Tahsin Bey, 22 gal srasnda kendisinin de dahil olduu g harekatn ve bunu yasaklamaya almasnn sebebini 16 ubat 1916da Talat Paaya u ekilde ifade etmitir: Dn gece ordu karargh ile Erzurumdan Ilca kariyyesine geldim. Sevgili Erzurumu fedakr halkn bir ksmn kan alayarak braktm. Hareketimden evvel; ihtiyarlar ardm. Erzurumu brakmayacamz, son ac dakikalarna nasl itirak ediyorsam, az zaman sonra ilk intikam ve srur dakikalarnda da yanlarnda bulunacam, hkmetin ve frkann namusu zerine sz verdim. ptk alatk ve ayrldk. Bizden saat sonra Rus tayyaresi, hkmet konana bomba atarak tahribat yapm, ayn saat cephanelie ate verildiinden, atein ehrin bir ksmna sirayet ettii, 11. Kolordu dmdarlar ayrlrken devairi resmiyeyi telgrafhaneye, klalara, emvali metruke olan kiliseye, hastaneye ve bycek binalara ate vererek; sevgili Erzurum Moskoflara volkan halinde teslim olunmutur ve maatteessr bu yzden ahaliden baz mertebe zayiat olduu iitilmitir. En karibde istirdat edeceimiz bir memlekete byle umumi ate vermek taraftar deildim ve bu ciheti kumandan paa da tensip etmiti. Muhacereti de men iin ok altm. nk bir metre kar ve tahtes sfr 20 derece nisvan ve etfalin yollarda helk olacan, Hasankale muhaceretinde grm, kanl yalar dkm idim. Fakat Ermeni meselesi dolays ile Ermenilerden son derece tevahhu eden halkn bir ksm zapt olunamad. te bundan dolay yollarda byk izdiham ve sefalet ba gsterdi. Muhacirinin seri ve sehil bir surette Erzincana sevki iin btn kuvvetimle alyorum. Bahattin akir Bey Tercanda sevkyata bakacak, yol gzerghnda ikier kilometre mesafede memurlar braklarak elimden gelen muavenet yaplacaktr. nallah ahaliyi az zayiatla Erzincana sevk edeceiz. Erzurumun ac suktu ile Bitlis ve Trabzon Vilayetleri de tehlikeye dt. Yani Anadoluyu arkide, drt vilayette milyon slam Moskof ayaklar tarafndan telvis olundu nc Ordu ve cibei namusu kar, kar kan dkerek ifa etti. Bu gn bile Erzurum ve civarnda harp ederek merte ekiliyor.23 Erzurum igalinden nce daha doudan, Erzurumun igali srasnda ise Erzurumdan g eden muhacirlere Osmanl Hkmeti ilgisiz kalmamaya
22 23

BOA. DH. FR, Dos. 62, Bel. 22. Uzer, Makedonya Ekiyalk Tarihi ve Son Osmanl Ynetimi, s. 336337.

TAED 37, 2008, 259-287

-266-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

alarak destek olmaya almtr. Bu konuda ilk olarak 3 Ocak 1916da Hasankale ve evresinden Erzurum ve Erzincan istikametinde g eden sefalet iindeki muhacirlere Emval-i Metrukeden ev, Muhacirun tahsisatndan para verilmek suretiyle Trabzona nakilleri balatlmtr. 24 Daha sonra Erzurum halknn byk gruplar halinde g etmeye balamas zerine Hkmet, Erzurumdan batya doru ilerlemekte olan felaketzedelerin Sivas, Tokat, orum gibi ehirlere yerletirme karar almtr. Fakat g edenlerin saysnn ksa zamanda yz binleri bulmas sonucunda bu ehirlere Kayseri, Konya, Diyarbakr, Urfa, Adana, Mara, Antep, Samsun, Yozgat, Krehir ve Nide gibi ehirleri de eklenmitir. 25 retici olmaktan kp, tketici konuma den muhacirler, bata iae olmak zere hkmetin her trl yardmna muhta durumdaydlar. Bundan dolay, skn- Aayir ve Muhacirun Mdriyeti tarafndan bir takm nlemler alnd. Umur- Mlkiye Heyet-i Teftiiye Mdiri Hamdi Bey, bu youn g belli bir dzene sokmak iin blgeye gnderildi. Heyet ilk olarak muhacirleri eitli vilayet ve sancaklarda iskna ynlendirirken, ikinci aamada ise iae problemini zmeye koyuldu. 26 Ayrca Hkmet, g eden ailelerin iskn ve iaelerinde kullanlmak zere Erzurumdaki Ziraat Bankas ubesine 5 bin lira para aktarm ve bunun yetmemesi halinde Sivas vilayetinden para naklinin yaplmas hususunda gerekeninin yaplaca teminatn vermitir. 27 I. Dnya Sava ncesindeki 1914 yl istatistikleri dorultusunda Erzurumdaki toplam Mslman nfusu 673.297 olduu bilinmektedir. 28 Rus igali dneminde Osmanl Hariciye Nezaretinden ngiliz Yksek Komiserliine gnderilen bir yazya gre Rus istilas ve Ermeni etelerinin tecavzlerinden kamak suretiyle Erzurum, Trabzon Van Bitlis ve Erzincan blgelerinden g eden halkn bir milyondan fazla olduu belirtilmi, g srasnda hayatn kaybedenlerin says ise 701.166 olarak gsterilmitir. 29 Sadece Erzurumdan g edenlerin says ise, 1 ubat 1919 ylnda blgede yaplan bir inceleme

24 25

BOA. DH. FR, Dos. 60, Bel. 188. n, Kafkas Cephesinin Lojistik Destei, 314316. 26 Atnur, Zihinlerde Yaatlan G, s.59; Erol Kaya, I. Dnya Savanda Erzurum Mltecileri, 23 Temmuz Erzurum Kongresi ve Kurtuluun Gnmze Erzurum 1.Uluslararas Sempozyumu, (2325 Temmuz 2002) Ankara 2002, s.85. 27 BOA. DH. FR, Dos. 60, Bel. 86. 28 Kemal H.Karpat, Osmanl Nfusu (18301914) Demografik ve Sosyal zellikleri, (ev: Bahar Tnak), stanbul, 2003, s.226; Justin McCarty, Mslmanlar ve Aznlklar, (ev: Bilge Umar), stanbul, 1998, s.41. 29 Osmanl Belgelerinde Ermeniler, (19151920), Babakanlk Devlet Arivleri Genel Mdrl, Yayn No: 14, Ankara, 1995, s.247.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-267-

sonucunda 448.607 kii olduu tespit edilmitir. 30 Tm bu istatistiklerden de anlalaca zere igal ile birlikte Erzurumdaki Mslman Trk ahalinin yarsndan fazlasnn g ettii sonucu ortaya kmaktadr. G eden bu muhacirlerin bir ksm, Bitlis, Diyarbakr, Siverek, Elaz gibi blgelere dalm olmakla birlikte byk bir ounluu Erzincanda toplanmtr. Osmanl Hkmeti, Erzincanda meydana gelen bu sknty hafifletmek zere Samsun, Sivas, Trabzon, Elaz gibi vilayetlerin Erzincana atl arabalar gndermesi hususunda emir vererek muhacirlerin dalmn kolaylatrm ve ad geen vilayetlere sistemli bir ekilde datmtr. G yollarna Ermeni etelerinin mltecilere kar uyguladklar mezalim faaliyetlerini engellemek iin uluslar aras propaganda almas da yapan Hkmet, muhacirler ile ilgili tm bu faaliyetlerin zellikle vilayetler tarafndan esiksiz yrtlebilmesi iin bir de tefti komisyonu kurmutur. 31 2. Ruslarn lk Faaliyetleri galden sonra Erzuruma giren Rus birlikleri ilk i olarak ehir merkezinde bulunan ifte Minareli Medresede ve kale mescidindeki 3. Orduya ait olan cephaneye el koymulardr. 32 Bu olaydan hemen sonra halka ynelik genel bir arama faaliyeti balatan Rus askeri birlikleri, ehirdeki hemen tm evleri dolaarak arama yaptklar evlerde bulunan silah, cephane, kama ve benzeri ne kadar malzeme varsa hepsini toplamlardr. Rus askerleri bu aramalarn yaparken sokaa kma yasa uygulamlar ve onlara klavuzluk grevini ise ehirde yaayan Ermeniler yapmlardr. Ermeniler aramalar zellikle ehrin nde gelen ahsiyetlerinin evlerinden balatmlar ve bir ksm kiilerin de tutuklanmalarna sebebiyet vermilerdir. 33 Bu aramalar srasnda Erzurum halkndan hemen btn erkekleri toplayarak merkezi camilere dolduran Rus askerleri topladklar erkeklerden eli silah tutabilenleri ve fiziki adan i yapabilecekleri esir etmilerdir. Onlarn bu uygulamasna kar kan kiilere ve halka gzda vermek amacyla 7 kiiyi de kale ierisinde idam etmilerdir. 34 Bu esirlerin bir ksm iigalin ilk gnlerinden balamak suretiyle eitli yol yapm mevzi kazm gibi ilerde altrlm ve byk ounluu ise harp esiri
30

Tuncay n, Unutulmu Bir G Trajedisi Vilayat- arkiye Mltecileri (1915-1923), Ankara 2004, s.38; Kaya, Erzurumdan G Eden Mslmanlarn Dnleri ve sknlar, s. 43 31 BOA. DH. FR, Dos. 61, Bel. 49, 112,120,138; DH. FR, Dos. 62, Bel. 24; DH. FR, Dos. 64, Bel. 92; DH. Sicil-i Nfus dare-i Umumiye (SN), Tahrirat Kalemi (THR). Dos. 70, Bel. 91. 32 Baar, Ermenilerden Grdklerimiz, s.97. 33 Tipi, Pppa, s.188189. 34 Erzurum Vilayetinde Vuku Bulan Ermeni Mezalimini Tahkik Heyetinin Raporu, Emniyet-i Umumiye Mdriyeti, 1918, s. 61.

TAED 37, 2008, 259-287

-268-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

statsnde bata Tiflis olmak zere Rusya nn eitli blgelerine gnderilmilerdir. 35 Arama faaliyeti hemen bir gn ierisinde tamamlanm ve ertesi gn ehirdeki Rus kumandanl, Ermeni tellallar vastasyla yasan kalktn, Erzurumlularn arn gvenli hkimiyeti altnda ilerine, glerine bakabileceklerini halka duyurmutur. 36 3. Ruslarn lk dari Tekilatlar Rus ordular igalden sonra Erzurumda Mlkiye konumda vazife yapan bir askeri idari tekilat kurmulardr. Erzurumda Naalnik denilen bu idari tekilatn bana ise blgedeki en yksek rtbeli Rus kumandan General Kalitin isminde bir kumandan getirilmitir. 37 General Kalitin ehir merkezindeki Tahtaclar Caddesinde bulunan Ezirmikli Osman Aa Konanda * oturmutur. 38 Ruslar ilk gnlerde ehrin muhtelif mahallelerine ans denilen ve Neelik sistemi dhilinde kk idari tekilatlar kurmulardr. anslar karakol mahiyetinde olup, balarnda Karadavoy denilen subaylar ve bunlarn emrinde yeteri kadar Rus askerinin bulunduu daha ok gvenlikten sorumlu kk askeri idare kurumlaryd. Neelike bal anslarda Rus kumandanlar tarafndan ehirdeki her 1015 mahalleyi temsil eden muhtarlar grevlendirilmiti. Bu muhtarlar mahallelerin bekileri ile temasta bulunarak mahalle ierisinde olup bitenleri, yaplan yolsuzluk ve fenalklar bal olduklar ans kumandanlarna bildiren, Rus kumandanlarn emir ve duyurularn halka duyuran kiilerdi. Ksaca Erzurum halk ile Rus askeri idarecileri arasnda iletiimi salayan kiilerdi. 39 anslar, esnafa tccara ve o dnemde iftliklerine gidip gelmek mecburiyetinde olan kyllere ilerini serbeste yapabilmeleri iin Zapska ad verilen zel vesikalar vermilerdi. Rus askeri devriyeleri bu belgeyi srekli kontrol ederek Zapskas olmayan kiilere rastladklar zaman toplayp alma kamplarna gtrmek suretiyle eitli iler yaptryorlard. Bu iler ise hastane ve dier resmi kurumlarn temizlii, Kn * yolundan merkezdeki Yankdere
35

Rusyadaki Trk sava esirleri ile ilgili detayl bilgi iin bkz. Cemil Kutlu, I. Dnya Savanda Rusyadaki Trk Sava Esirleri ve Bunlarn Yurda Dndrlmeleri Faaliyetleri, (Yaynlanmam Doktora Tezi), Erzurum 1997. 36 Tipi, Pppa, s.188189. 37 Tipi, Pppa, s.191. * Bu konak Ruslarn ekilmesinden sonra Ermeniler tarafndan ierisine insanlarn doldurulup yaklmas sonucu tamamen yok olmutur. 38 Baar, Ermenilerden Grdklerimiz, s.92, 98. 39 Baar, Ermenilerden Grdklerimiz, s.9293 (Hayrettin Pekerin anlattklarndan). * Erzurumun yaklak 2 km. kuzeydousunda bulunan ve bugn Dadaky ismi ile bilinen bir beldedir.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-269-

mahallesine kadar olan yol hattnn yapm ve Tepeky blgesindeki mevzi kazm gibi ilerdi. Ruslarn Erzurumda kurmu olduklar bu idari yap geici nitelikte olup, igal blgeleri hakknda son nizamname ve ynetim sisteminin oturaca dneme kadar i gvenlii salamak ve kabilecek karklklara engel olmak maksadyla kurulmu olan tekilatlard. Ayrca bu idari tekilatlar daha sonraki dnemde zellikle Trabzonun igal edilmesinden sonra bata Erzurum olmak zere dier igal edilen blgelerde kurulacak Rus ynetimi iin ciddi bir alt yap almas olarak kabul edilebilir. 4. Ruslarn Erzurumu Tahkimi Trk Ordusu Erzurumun batsndaki Kop Da-Mamahatun (Tercan) hattna yerletii srada, Rus Kafkas Ordusu Kumandanl, Erzurumun stratejik, ekonomik ve sosyal durumunu iyice incelemi, burasnn yine bir kale olarak kuvvetli bir ekilde tahkim edilmesine karar vermitir. Rus Genel Kurmay bu amala bir komisyon kurmu ve buraya Kars Kalesinin Topu komutann da almak suretiyle 1916 ylnn Nisan ayndan itibaren Erzurumun yeni durumuna ynelik bir plan hazrlattrmtr. Erzurumun askeri bir s olarak yeniden tahkim edilmesine ynelik hazrlanan bu plann esas yle idi: Erzurum kalesinin cephesini batya evirmek, Hattn kuzeyini Gvur dalarna, gneyini Palandkenin kuzey batsna dayamak, Karagbek Tabyas ile buradaki boaz kapatmak ve Palandken Tabyasn da gneyi kapatacak ekilde tahkim etmek, Gez, Azak, Sivili ve obandede Tabyalarn bir direnme yeri olarak glendirmek. Tm bu tahkimat ilerinin yannda, Erzurum ve kalesi etrafnda bulunan savunmaya ynelik, snaklar, mevziiler, yollar ve tel rglerden oluan setler yeniden elden geirildi.40 Rus Genel Kurmay, toplanan ii ve esirler tarafndan yaplan tahkim faaliyetleri ile urarken maddi sknt veya herhangi bir erzak sknts ekmemitir. nk Erzurumun dousunda bulunan Kars Kalesi bir depo mahiyetinde olup tm ihtiyalar buradan temin edilmekteydi. Ruslar Erzurum Kalesini top ynnden de zenginletirmiler ve savunma mevziilerindeki top saysn kilometre bana 7 Topa ykseltmilerdir. 41 Bu
40 41

Vehbi Kocagney, Erzurum Kalesi ve Savalar, Ankara, 1942, s. 167168. Trk Ordusu Erzurum Muharebeleri balangcnda Erzurumu tahkim ederken km bana 56 Top koyabilmitir.

TAED 37, 2008, 259-287

-270-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

toplarn kullanm iin eitimli asker sevkyat da yaplarak Kars Kalesinin eitimli subaylar ksa bir zaman ierisinde buraya alnmtr. zellikle savunma tahkimatna ynelik almalar byk bir hassasiyetle yrtlm ve bu ile grevli General Vadin top bataryalarnn yerlerini byk bir zenle belirlemi ve belirlenen bu noktalara ikier, drder, altar toplu olmak zere toplam 75 batarya kurulmutur. Arca Rus Kafkas Ordusu Komutanl, Kale topu komutanlnn emrine taburlu (taburlar drder blkl) kale topu alay ve kale telefon bl dahi vermiti. 42 Tahkim edilmekte olan yeni cephenin nemli bir ii de yoldu. Daha nce Trk Ordusunun yapm olduu yollar genel olarak Erzurumdan tabyalara ve douya doru alm bir yelpaze eklindeki hatlar ve gzerghlardan oluuyordu. Fakat bu yollar imdi Ruslarn iine yaramayacakt. Bundan dolay Krkdeirmenler zerinden ve arkasndan Eerli Dan hemen doruuna; Sultansekiye, Eerli da batsndan Kalaylya doru, Ejder kuzeyinden Kn bana, Palandkenden dere boyunca Gezginci yaylarna, Dolangez Tabyas top yolundan ve obandedenin hemen dousundan Kse Mehmet gediine, illiglden, Kabaktepe dousundan obandedeye Palandkendeki arkyrtan bayr hizasndan Eerli daa doru, illigldeki top yolundan, Deirmenta ve Deveboynu bayr boyunca, Dumludan Grc Boazna doru uzanan yeni yollar yapmlardr. 43 Grld zere Rus igaline kadar Trk Ordusunun Dou istikametindeki askeri harektlar iin nemli bir s konumunda olan Erzurum Ruslarn hkimiyetine girmesi sonucunda Bat istikametinde yaplacak olan askeri harektlar iin bir s konumunda tahkim edilmitir. 5. Ermenilerin Faaliyetleri I. Dnya Savann balangcnda, Osmanl Devleti Seferberliini ilan eder etmez zellikle Dou Anadoluda yaayan Ermeniler bata olmak zere, bu tarihe kadar isyan ve tethie ynelik eitli ykc faaliyetlerde bulunan eteci Ermeniler Osmanl Ordusuna kar savamak amacyla gnll birlikler oluturmak zere, Kafkasya ve Rusyaya iltica etmeye balamlardr. Hemen her taraftan gelen Ermeni gnllleri Trk Ordusuna kar savaacak olan Ermeni birliklerine katlmak zere bata Tiflis olmak zere Kafkasya ve Rusyadaki eitim merkezlerine gitmeye baladlar. Bunlar arasnda Osmanl Erzurum

42 43

Kocagney, Erzurum Kalesi ve Savalar, s. 169. Kocagney, Erzurum Kalesi ve Savalar, s. 169173.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-271-

mebusu olan Karakin Pastrmacyan ve Antranik gibi Ermeni ileri gelenleri de ete kumandan olarak atandlar. 44 arlk Hkmeti zellikle Osmanl Devletinin seferberliini mteakiben kendi siyasi ve iktisadi hedefleri dorultusunda Anadoluyu ilhak etmek maksadyla Ermenileri, bu blgede kendisinin kuraca bamsz bir Ermenistan vaatleri ile kandrmak suretiyle onlarn bu faaliyetlerini hzlandrmaya ve kendi yanna toplamaya ynelik eitli tedbirler almaya balad. Rus Hkmeti, Trk Ordusuna kar Kafkasyann eitli merkezlerinde eittii Osmanl Ermenilerini silahlandrmaya balad. 45 Savan balamasndan hemen sonra Rus Silahlar ile tehiz edilen Ermeni eteleri Rus Ordusu saflarnda, Trk Ordusuna kar savaarak, igal edilen blgelerde masum Trk halkna kar katliamlar dzenlemeye baladlar. Esasnda Rusya bu ekilde Ermenileri yanna almakla onlar kullanarak Kafkas Cephesindeki ykn azaltmay planlyordu. Osmanl Devletinin I. Dnya Savana girmesi ile birlikte Rusyada eitilen Ermeniler, Kafkas Cephesinde Rus Ordular ile birlikte 3. Orduya kar savarken, seferberlik esnasnda Rusyaya kaamayan bir ksm Osmanl Ermenileri ise zellikle Dou Anadolu bata olmak zere Anadolunun birok yerinde cephe gerisindeki masum Trklere kar toplu katliam ve mezalim faaliyetlerine balad. Ermeniler bu faaliyetleri ile Osmanl Ordusunu arkadan vurmak suretiyle zayflatmay 46 ve blgedeki Trk nfusunu toplu katliamlarla aznlk durumuna drmeyi hedefliyorlard. Ruslar ile Dou Anadoluya giren Ermeniler ise Ruslarn vermi olduklar silah ve tehizatla Trk yerleim blgelerini yamalayarak Trklere kar balattklar katliam devam ettirmilerdir. 47 Ayrca Rus Ordular ierisindeki Ermeniler Erzurumun dousundaki blgelerden balayarak gzerghlarnda bulunan btn Ermeni kylerindeki Ermeni ailelerini Rusyaya nakletmiler ve eli silah tutanlar ise Rus silahlar ile donatarak Kprky, Karakilise, Hasankale, Micingert, Elekirt, Narman, Oltu, Tortum, Hns, Malazgirt gibi kaza ve kylerde katliamlar gerekletirmeleri ynnde rgtlemilerdir. 48

44 45

Genel Kurmay Bakanl, Belgelerle Ermeni Sorunu, , Ankara, 1983, s.174. Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Belge No: 1804, 1808, 1810, Yl. 31,S: 81 (Aralk 1982), Ankara, s.1, 29, 39. 46 Genel Kurmay Bakanl, Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918, I, Ankara,2005,s.127-128, vd. 47 Genel Kurmay Bakanl Askeri Tarih ve Stratejik Ett Dairesi Bakanl Arivi (ATASE), Birinci Dnya Harbi Katalou (BDH), Klasr (Kls) 346, Dosya (Dos.) 1385, Fihrist (F.) 00354, Kls. 2820, Dos. 69, F.3 48 Ariv Belgeleri ile Ermeni Faaliyetleri, I, Genel Kurmay Bakanl, s. 97108, v.d.

TAED 37, 2008, 259-287

-272-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

Ermeniler girdikleri blgedeki Trkleri katletmekle kalmyor ayn zamanda bir ksm Trkleri de yanlarna alarak gtryorlard. Bu durumla ilgili olarak 1915te Erzurum Valisinin merkeze gnderdii bir raporda Ruslarn Hasankale hattndan eski mevziilerine geri atldklar zaman Ermenilerin, Pasinler mntkasndan 2 bin den fazla sivil Trk yanlarnda gtrdklerini bunlarn bir ksmn katlettiklerini dier ksmn da Rusyann ilerine sevk ettiklerini bildirmesi 49 bu durumu kantlamaktadr. Rus ve Ermenilerin bu faaliyetleri sadece bahsedilen bu blgelerde deil Erzurumun kuzeyindeki enkaya ilesine bal olan atalelma, Greken, enpnar ve Kaynak gibi kylerde de gerekletirmiler kadnlar eitli ekillerde katlettikten sonra erkekleri de Rusyaya srmlerdir. 50 Ermeniler, Erzurum Rus igaline dt srada ykc faaliyetlerine devam ederek, zellikle ehirde halk arasnda, tela ve g hareketi baladnda, o gne kadar i ie yaadklar Erzurum halkna kar yama faaliyetlerine giritiler. 51 Bu durum Erzurumlularn Ermenilerden ekinmesine ve tedirginliklerinin artmasna sebep oluyordu. Ruslarn ehre hkim olmasndan sonra Ermeniler ehrin asl hkimi gibi davranmaya balamlar ve istenmedik ilere kalkmlardr. Henz igalin ilk gnlerinde Erzurumdaki ok saydaki Trk yalan yanl iftiralarla tutuklatmaya, hatta onlar kuruna dizdirmeye alyorlard. Ayrca evleri arama bahanesi ile Rus askerleri ile birlikte girdikleri evlerdeki deerli tm eya ve paralar da yamalyorlard. 52 Ermenilerin Erzurumda yaptklar yama, mezalim ve katliamlardan artk ok rahatsz edici bir seviyeye gelmiti. yleki bir ksm Rus Subaylar dahi onlarn bu hareketlerinden rahatsz oluyordu. Bu durumla ilgili olarak esir bir Rus subay bandan geen bir olay u ekilde ifade etmektedir: Birka Ermeni, Rus yneticilerine giderek ehir halknn eitli silahlar saklam olduklarn haber verdiler gya yerini gstermek bahanesiyle silahlar aramak ile ilgili grevlendirilen Rus askerleri ile birlikte giderek arama yaptklar evde birok kymetli eyay yamaladlar tabi ihbar edilen silahlar bulunamad. Bunun zerine arama ile grevli amir: Ey Ermeniler bu sefer yaptklarnzn cevabn vere vere Rus Postu artk hrpaland dedi 53

49 50

BOA, Hariciye Nezareti (HR), Siyasi Kalemi (SYS), Dos: 2872, Bel. 2-9. Mecit Haimolu, Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi ve Oltu Milli slam Komitesi, Tarih Yolunda Erzurum Dergisi, S.2 (1 Mart 1959), Erzurum s.1322. 51 ATASE, BDH, Kls.373, Dos. 1484, F. 91; Tipi, Pppa, s. 179, 185. 52 Tipi, Pppa, s. 192- 195. 53 Genel Kurmay Bakanl, Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri, II, Ankara, 2005, s. 89.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-273-

Erzurum ve evresinde yaptklar ykc ve terrist faaliyetlerini rahata yrtebilmek amacyla, ok iyi Trke bildikleri iin kendilerini Kafkasyal Mslman olarak tantan Ermeniler 54 casus olarak Trk Ordusu ierisine dahi girmilerdir. Bu durumun fark edilmesi zerine Ordu Kumandanl tarafndan pheli grnen ahslarn idam edilmesine dair kanun hkm dahi kartlmtr. 55 Ruslarn, 1917de Erzincan Mtarekesi 56 ile geri ekilmeye balamalar srasnda Ruslarla birlikte Erzurum ve Dou Anadoluya giren Ermenilerin katliamlar artk nne geilmez bir hal almtr. Ruslar ekilmeye baladktan sonra Ermeni taburlar Alay seviyesine ykseltilmi bu alaylardan ise drder alayl ikier Tmen oluturulmutur. Bu Ermeni Tmenlerinin yannda bir de gnll Ermeni Tmeni oluturulmutur. Bununla birlikte Tmgeneral Nazarbekoff komutasnda bir Ermeni Kolordusu olumu oluyordu. Ruslarn ekilmesini mteakip Ermeni Kolordusu tm yetkileri kendi bnyesinde toplayarak, katliamlarna devam etmitir. 57 6. Azerbaycan Trklerinin Yardm Faaliyetleri Azerbaycan Trkleri, I. Dnya Savann balangcndan itibaren 1905 ylnda Moskovada tahsilde bulunan Mslman Trk renciler tarafndan Hac Zeynel Abidin Tagiyef bakanlnda kurulan ve amac igal altndaki Mslman Trk yurtlarna yardm elini uzatmak olan Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi vastasyla Rus igali altnda bulunan blgelere yardmlarda bulunmulardr 58 . Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi savan bandan itibaren cemiyet yeleri arasnda yardmlar toplamak suretiyle ilk faaliyetlerini Rus igali altndaki Karsta balatt. Daha sonra Rus igaline den tm blgelere yardm etmeye balad. Ruslarn gelii ile birlikte Trk Ordusunun ekilmesi ve bundan sonra Rus ve zellikle de Ermenilerin yaptklar fenalklar gren Cemiyet-i Hayriye
54 55

ATASE, BDH, Kls. 373, Dos. 1484, F. 91. ATASE, BDH, Kls, 4889, Dos. 27, F. 1. 56 Erzincan Mtarekesi iin bkz. Nurcan Yavuz, gal ve Mezalimde Erzincan, Ank., s. 138166. 57 G. Koganoff, La Participation Des Armenies a La Guerre Mondiale Sur Le Front du Caucase, Paris, 1927, s. 7686. Ermenilerin Erzurum ve evresindeki tm bu ykc faaliyetleri 12 Mart 1918 ylnda I. Kafkas Kolordusu Kumandan Kazm Karabekirin ehri kurtarmasna kadar devam etmitir. Bu dnemde de tpk daha nceki gibi ekilme gzerghlarnda katliamlarna devam etmitir. Ruslar ekildikten sonra Dou Cephesindeki durum ve Ermeni Faaliyetleri hakknda bkz. Korganoff, La Participation Des Armenies a La Guerre Mondiale Sur Le Front du Caucase s. 86-89; Erzincan Erzurum, ve Dou Anadolunun kurtuluu hakknda bkz. Kazm Karabekir, Dounun Kurtuluu, Erzurum, 1990. 58 Haimolu, Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi, s.1322; Betl Aslan, I. Dnya Sava Esnasnda Azerbaycan Trklerinin, Anadolu Trklerine Karde Kmei (Yardm) ve Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi, Ankara, 2000, s.5660.

TAED 37, 2008, 259-287

-274-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

yetkilileri derhal bu blgelere maddi ve manevi yardmlarn ulatrmak iin almaya balad. Cemiyet, balangta faaliyetlerini gizli yrtyordu. Fakat 1915 ylndan itibaren Cemiyet yneticilerinden Yusuf Caferovun Moskovaya gidip ardan izin istemesi ve arn gerekli izni vermesi zerine almalarn alenen yrtmeye balad 59 . Cemiyetin Mslmanlara yapaca yardm iin ardan izin almasndan sonra Moskovada kan Rus gazetelerinde, Bak Cemiyetinin yardmlarn sadece Hristiyanlara yapmas gerektiini bildiren yazlar kmaya balamas zerine Moskovadaki Trk talebeler, Kazan Tatarlarndan olan Baybekofun evinde toplanarak Rus gazetelerine u bildiriyi gnderdiler: Devletler muharebe halindedirler. Bunlarn kimsesiz ve dkn olan halklarna yardm yapmak gerekiyor. Bu hayr ilerine slamlar da itirak etmektedirler: bahusus 1905te Rus-Japon muharebesinde tebaas bulunduumuz arlk hkmetine maddi yardmlarda bulunduk. imdi bu yazlar bizim milli hislerimizi rencide etmektedir. Din ve Millet fark gzetilmeden yardmn yaplmas arttr 60 . Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi Rus igali altndaki blgelere yapt yardmlar yalnz maddi yardm olarak snrlandrlmamtr. Sava blgesindeki yetim Mslman ocuklarn toplanmas ve bu ocuklar iin snacak yetimhaneler ve aevleri almas grevini de stlenmitir. Ayrca MslmanTrk harp esirlerine yardm iin gizli dernekler kurulmas ve bu esirler arasnda ok zor artlar altnda bulunanlarn karlmas gibi faaliyetlerde de bulunmulardr 61 . Azerbaycanda Erzurumun igal edildii haberi alnr alnmaz 62 Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi derhal harekete geerek, almalarn bu blgeye yaymak, bu blge Trklerine de yardm gtrmek iin giriimlerde bulunmu uzun uralar sonucunda Rus Hkmetinden yardm konusunda izin alnabilmi ve yardm faaliyetlerine balamtr. Bundan sonra cemiyet, 1916 yl Haziran aynda General Major Han Taliinski ve lyasov adndaki temsilcilerini Erzuruma gndermitir. Halkn durumu ve ihtiyalar hakknda bir n aratrma
59 60

Fahrettin Erdoan, Trk Ellerinde Hatralarm, stanbul, 1954, s.47, 87. Haimolu, Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi ve Oltu Milli slam Komitesi, s.13. 61 Aslan, Karde Kmei, s.131164. 62 Erzurumun Ruslar tarafndan igal haberi Rusyadaki btn Mslman Trkler arasnda byk bir ac yaratmt. Trklerin bu haberle mteessir olmamas iin Bakde kan Bak slam Cemiyet-i Hayriyesinin resmi yayn organ olan Haim Bey Vezirofun Karde Kmei adl gazetesinde Keyfim Gelende stununda her gn kan makalesinde Trk Ordular Sarkamta diye alt ay boyunca yazmtr. (BOA. DH. Umur- Mahalliye-i Vilayat Mdriyeti Belgeleri (UMVM), Dos. 64, Bel. 15).

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-275-

yapan bu temsilciler Erzurum evresinde 16 bin harpzede Mslmann bulunduunu belirleyerek bunlarn listesini karmtr. Rus igali srasnda zellikle Rus Ordusunda bulunan Ermeni askerler girdikleri ky ve kasabalarda Mslmanlar katletmi, evleri yakm, eyalarn ve yiyeceklerini ellerinden alm olduklarndan Mslman halkn elinde hi yiyecek kalmam ve bu anlamda byk bir ihtiya domutu. Bunun zerine cemiyet-i Hayriye ilk etapta Kars ve Bakden Hns ve Tortum gibi blgelere un getirmeye balad. Ayrca cemiyet bu blgeye bir hastane ve Mslman sahipsiz ocuklar iin gerekli sayda yetimhane kurmutur. 63 Cemiyet-i Hayriye temsilcileri Erzurum halknn ilk ve acil ihtiyalarn karladktan ksa bir sre sonra Erzurumdan ayrlmtr. Fakat ok ksa bir zaman sonra Cemiyet-i Hayriyenin bir ubesini kurmak amacyla baka bir heyet tekrar Erzuruma gelerek burada incelemelerde bulunmaya balamtr. Seyidof bakanlndaki Cemiyet-i Hayriye ekibi gelirken igal altndaki Erzurum halk iin de bol miktarda yiyecek giyecek ve eitli yardm maddeleri de getirmilerdir. Ayrca eitime ynelik bol miktarda gazete, dergi ve kitap gibi malzemeler de getirmilerdir 64 . Seyidof, Erzuruma gelir gelmez yardm faaliyetleri yannda halkn milli bilincine ynelik almalar da yaparak, Erzurum halkn uyank tutmaya alm, birlik ve beraberlik iinde olmalarn telkin etmek hususunda almalar dahi yapmtr. Rus igali srasnda Erzurumda bulunan Refik Sava, yardm heyetinde bulunan Azerbaycanl Trklerin bu konudaki almalarn u ekilde ifade etmektedir: Hepsi mnevver kiiler olan Azeri genleri, taassup ve hurafelerden uyumu, enerjisini kaybetmi halkn uyarlmasna alyordu. Kar yadnda el de r ayakta are ksp bir kenara ekilmek deil are aramak, almak lazmdr diyorlard Refik sava Bak slam Cemiyet-i Hayriyesinin Azeri temsilcilerine Erzurum halknn tutumunu ise u ekilde aklyor: Halk o zamana kadar ne Azerbaycan diye bir memleket ne de Azeri Trk diye bir ey iitmiti. Bunlara pheli gzlerle bakyordu. Azerbaycanl genler gler yzl tatl szl insanlard. Kendilerinin kim olduunu halka anlatmaya alyorlar, rast geldiklerine ihtiyar gen kim olursa olsun selam veriyor hatr soruyorlard 65 .

63 64

Aslan, Karde Kmei, s.269, 273. Refik Savann Yaynlanmam Hatratlar, s.16. 65 Sava, Hatralar, s.17.

TAED 37, 2008, 259-287

-276-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi tm bunlarn yannda halkn Kuva-y Milliye almalarna da destek vermitir. zellikle Oltu ve evresinde Ruslarla gelen Ermenilere kar silahl mcadele vermi oldan Oltu Milli slam Komitesinin kurulmasna ve Oltulularn silahlanarak Ermeniler ile mcadelesine byk oranda yardmda bulunmutur 66 . Cemiyet-i Hayriye liderliinde Erzuruma yaplan maddi yardlar genellikle Trkistan blgesinden elde edilmekteydi. Erzurum Cephesinin batya evrildii dnemde, Mslman Trklerin maduriyetinin artmas ile Trkistan gazeteleri gnlk bayazlarnda cephe gerisinde kalan kimsesiz kz kadn ve ocuklarn alktan ldklerini bildirmekteydi. Kendilerinin durumunun bata Erzurum halk olmak zere igal altnda bulunan dier kardelerine nazaran daha kt durumda olduunu gren Trkistan Trkleri bu kardelerinin yardmna komay vicdan bir mesele yapmtr. Trkistann deiik yerlerindeki ve zellikle de Orenburgdaki camilerden toplanmak suretiyle bata Erzurum olmak zere igal altndaki blgelere yaklak 150.000 lira yardm yaplmtr. Bunlara ilaveten Bakde toplanan bu yardmlara Hindistan Mslmanlar dahi 4.000.000 altn gndermilerdir 67 . Erzuruma bal Hasankale, Hns, spir gibi blgelerde de youn bir ekilde yardm faaliyeti ile uraan Cemiyet-i Hayriye 68 Ruslarn 1917 ylnda ekilmesiyle iddetlenen Ermeni mezalimi srasnda da yardm faaliyetlerini srdrmtr: Cemiyet 1918 yl balarnda Ermenilerden temizlenen bu blgede yapt yardmlarla ok sayda Trk ve Mslmann yaralarn sarmtr. 7. Ruslarn Kolonizasyon Faaliyetleri Rusya, Erzurumu igal ettikten sonra burada ok ciddi bir ekilde kolonizasyon faaliyetlerine girimi ve kurmay planladklar idari ynetimin alt yapsn oluturmaya balamlardr. Ruslar tarafndan igal edilecek olan blgelerde kurulacak olan idari yap hakknda ayrntl olarak hazrlanm ilk plan, Rus Ordusu Genel Kurmay Bakanl yetkililerinden olan Devlet uras yesi General Kuropatkin tarafndan hazrlanmtr. 1915 yl banda hazrlanan bu plana gre Kuropatkin, igal edilmesi dnlen Dou Anadolu topraklarnn Erzurum ve Sivas Genel Valilikleri ad altnda iki ksma ayrlmasn neriyordu. Erzurum Genel Valilii;
66

Mecit Haimolu, Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi ve Oltu Milli slam Komitesi, TYED, S:4 (Aralk 1959), Erzurum, s.20. 67 Erdoan, Trk Ellerinde Hatralarm, s.109110. 68 Cemiyet-i Hayriyenin Erzurum ve Rus igalindeki dier blgelerdeki faaliyetleri hakknda daha detayl bilgi iin bkz. Aslan, Karde Kmei, s.277293 vd.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-277-

Erzurum, Elaz, Bitlis, Van, Diyarbakr ve Trabzon (Canik sanca istisna olmak zere) vilayetlerini Sivas Genel Valilii ise; Sivas, Kastamonu vilayetlerini, Bursa Vilayetini ve Canik sancann bir ksmn ihtiva ediyordu. 69 Grld gibi henz igal edilmemi olmasna ramen Erzurum Ruslar iin ne derece nemli bir blge olduu gerei igalden ok nce hazrlanm olan bu planlarda ortaya kmaktadr. Bununla birlikte igalden nce Ruslar tarafndan Erzurumda bir konsolosluk dahi kurulmu hatta bir dnem Rus ynetimindeki Kars dahi bu Konsoloslua bal olarak kalmtr. 70 Erzurum bata olmak zere igal edilmesi planlanan blgelerin ynetimi ve kolonize edilmesi iin dier bir proje raporu ise 5 Nisan 1915te Kafkas Ordular Kumandan General Yudenichten geldi. Yudenich Kafkas Genel Valisi Vorontsov Dakova gnderdii raporda Ermenilerin Trkler tarafndan terk edilen topraklar iletmek iin buralara Ermeni kaaklarn yerletirmek niyetinde olduklarn, Ermenilerin bu niyetlerinin kabulnn imknsz olarak grdn, nk Ermenilerin igal ettikleri topraklar savatan sonra geri almann zor olacan bu yzden igal edilen blgelere Ermenilerin yerlemesini engellemek iin Rus Kuban ve Don gmenlerinin yerletirilmesi iin snr Kazaklarnn tekil edilmesinin uygun olacan belirtmi ve bu konuda Dakov ile anlamt. 71 Bylece Ruslarn Ermenilere kar olan asl siyaseti de gn yzne km olmaktayd. 72 16 ubat 1916da Erzurumun Rus igaline dmesinden hemen sonra Rus Bakomutanl Ermeniler Erzurumda yerleme hakkna sahip deildirler eklinde bir emir yaynlam 73 ve hemen ardndan General Yudenich, Ermenilerin Erzuruma girmelerini yasaklamtr. 74 Grld zere I. Dnya Savann banda Tanak Partisinin 8. Kongresinde alnan karar dorultusunda Osmanl Seferberliinden kaarak Rusya Ordusunda Gnll
69

Hsamettin Yldrm, Rus-Trk-Ermeni Mnasebetleri, (1914-1918), Ankara 1990, s.95; Halit Dndar Akarca, The Russian Administration Of The Occupied Otoman Territories During The First World War: 1915-1917, The Institute of Economics, and Social Sciences of Bilkent University, YYT, Ankara, 2002, s.11-12. 70 lber Ortayl, arlk Rusya's Ynetiminde Kars, Tarih Enstits Dergisi, S. IX, stanbul 1978, s.345. 71 Yldrm, Rus-Trk-Ermeni Mnasebetleri, s.95. 72 Rusyadaki Merutiyeti demokratlarn yayn organ olarak grev yapan Re gazetesinin 28 Temmuz 1916 tarihli saysnda bu raporda sunulan projenin Rus Ermenilerini Trkiye Ermenilerinden ayrmak zere Ruslarla doldurulmu olduka geni bir blge oluturmay amaladnn ne srldn bildiren bir de makale yaynlanmtr. (Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, stanbul, 1987, s.637-638). 73 Azmi Ssl, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olay, Ankara, 1990, s.68. 74 Manough Joseph amakian, Empires in Conflict: Armenia and The Great Powers, 18951920, New York, 1995, s.107.

TAED 37, 2008, 259-287

-278-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

birlikler oluturan Ermeniler umduklarn bulamamlar ve onlarn bamsz Ermenistan hayallerinin bakenti olarak grdkleri Erzuruma dahi girmeleri yasaklanmtr. Rus Hkmeti, Erzurumun igalinden hemen sonra burada kuraca idari yapnn temellerini de atmaya ynelik almalar da balatt. galden hemen sonra ar Hkmeti tarafndan Sava Srasnda gal Edilen Trk Blgelerini dare Nizamnamesi ad verilen dzenlemeyi yapmak amacyla Tmgeneral Pekov bakanlnda oluturulan bir komisyon 1916 yl ikinci yarsna doru bu nizamnameyi hazrlam, 5 Haziran 1916 ylnda ise nizamname ar tarafndan tasdik edilmitir. Nizamnameye uygun olarak Askeri Genel Valilik oluturuluyordu. Sava Hukukuna Gre gal Edilen Trk Blgeleri Askeri Genel Valilii ne General Pekovun kendisi atanmtr. Dileri Bakan Sazanov ise durumu bir mektupla Kafkas Valisi Nikola Nikolayaevie anlatmtr. 75 Trabzonun igal edilmesi ile snrlarn biraz daha genileten Askeri Genel Valilik kendisine tabi bulunan topraklarda polis idaresini ve adli mercileri de tesis etmitir. Genel Vali, kendisine kar itaatsizlik hareketlerinde bulunan, geici idareye ve dier makamlara kar isyan ve mukavemet eden taabiyetindeki kiileri askeri mahkemeye verme yetkisi vard. Bu tr faaliyetlerde bulunan kiileri askeri mahkemeye verme yetkisi Kafkas Ordular Bakumandan iin de geerliydi. 76 Bahsedilen valiliin kurulmasndan hemen sonra arlk Hkmeti Yudenich nclnde kolonizasyon Faaliyetlerine hz kazandrd. Vali Pekovun da emriyle derhal Rus Kazaklarnn Erzuruma yerletirmesi ilemi balatld. Trabzonun igalinden sonra Ermenilerin buraya da girmesini yasaklayan Yudenich, bu blgeleri Rus Kazak Kolonileri haline getirmeyi planlyordu. I. Dnya Savanda Rus Ordusunda byk yaralklar gsteren Ermeniler ise Pekov ve Yudenichin emriyle gneye doru yerletiriliyordu. Bu durum ise Rusyann Ermenilere kar resmi bir statde davranmadnn gstergesiydi. Bu blgelerde Kazak kolonileri oluturmak fikri orijinal bir fikirdi bu ekilde Kafkas snrnn dzeltilmesi amalanmtr. 77 Rusya Koloni faaliyetlerini bu idari sisteme dayal olarak tarm ve sanayi gibi ekonomik alanlarda da devam ettirmeye balad. Bu projenin temeli ise, 5 Mart 1915te Rus tarm Bakan Krivoeinin Sazanova sunduu rapora dayanmaktayd. Esas, igal edilen blgelerdeki tarm alanlarnn slah olan
75

Yldrm, Rus-Trk-Ermeni Mnasebetleri, s.96-97; Akarca, The Russian Aministration of The Occupied Ottomon Territories, s.12-16. 76 Yldrm, Rus-Trk-Ermeni Mnasebetleri, s. 98. 77 Somakian, Empires in Conflict: Armenia and Great Powers, s. 107.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-279-

rapora gre, Rus Ordularnn Trk Cephesindeki hareketlerinin baarl sonularnn, yakn bir gelecekte Kafkas snrlarnn slah ve Anadoludaki topraklarnn dzenlenmesi imknn tasarlamaya sebebiyet verdiini, Trkiyenin snr blgesinin bir ksmnn u veya bu sebeple Kafkaslar tesiyle birlemesi gerektiini, imdiki snrlarndan Samsuna kadar olan Karadeniz kylarnda, portakal, limon, fndk, ttn yetitirdiini, zengin ormanlarn bulunduunu, Erzurum ve Van vilayetlerinin ve Bitlisin bir ksmnn Rus gmenler iin ok uygun olduunu bildiriyordu.78 Erzurum ve Trabzonun igalinden sonra bu kolonizasyon projesi kapsamnda 1916 yazna doru arlk idaresi ilk balarda 1000er kii bulunan be g mfrezesi oluturarak bu blgelere yerletirmitir. lk balarda 1000 Desyatin * topra ileme gc hesaplanm, ancak daha sonralar gmenlerin saylar ilenecek toprak miktarna gre basamak basamak azaltmtr. 79 arlk makamlar gmen getirmeye balamalar ile birlikte sadece Kafkasya Ermenilerini deil ayn zamanda Dou Anadolunun deiik blgelerinden gen Ermenilerin de Erzuruma giriini engellemeye balad. Rus gmenleri haricinde bu topraklara girmek yasakt. Rusya kolonizasyon faaliyetleri dhilinde tpk bata Kars olmak zere Erzurum ve Trabzon gibi blgelerde halk eitli toplumsal snflara ayryordu. Bu snf sistemine gre halk, zadegn (dvoryanstva), ruhban (duhaventsva), kentliler (gorodrii-soslovii), kyller (krestyantsva) eklinde drt zmreye ayrlyor, Rus Kazaklar ise hr soylular olarak snflandrlyordu. 80 Erzurum ve dier Dou Anadolu topraklarnn igalinden sonra uygulamaya konulan koloni projeleri de bu toplumsal ayrmlar dhilinde hayata geiriliyordu. Ruslar igal ettikleri blgeleri idari yap asndan da blgelere ayrmlardr. Blge statsnde olan byk merkezlere Oblast, daha kk, blm olarak nitelendirdikleri merkezlere Oknug ad verilen idari yaplar oluturmular ve buralara eitli ynlerden hak ve yetkililere sahip Askeri yneticiler atamlardr. Erzurum ise Rus ordularnn bulunduu dnemde Oblast statsnde ynetilmitir. 81

78

Yldrm, Rus-Trk-Ermeni Mnasebetleri, s. 94-95; Somakian, Empires in Conflict: Armenia and Great Powers, s. 107. * Ruslarda 1.09 hektara denk olan arazi l birimidir. 79 Hsamettin Yldrm, Ruslarn Dou Anadoluda Kurduklar dari Yap ve Ermenilere Kar Siyasetleri, XI. Trk Tarih Kongresi, V (5-9 Eyll 1990), Ankara, 1994, s.1981. 80 Ortayl, arlk Rusyas Ynetimde Kars, s. 347. 81 Rus Askeri Ynetim birimleri olan ve General Valilie bal alan Oblast ve Okruglar ve bunlarn yneticilerinin hak ve yetkileri hakknda daha detayl bilgi iin bkz. Richard

TAED 37, 2008, 259-287

-280-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

SONU I. Dnya Savann balangcndan itibaren Rusya, gelitirdii taarruzlarn asl hedefi olan, Erzurumu 16 ubat 1916da igal etmitir. Ruslarn taarruz ve ilerlemeleri srasnda ehrin dousunda bulunan Deveboynu, Uzunahmet gibi istihkmlarda Erzurum halknn da milis kuvvetleri eklinde savamas sonucunda ok kanl mcadeleler verilmesine ramen, Rus Ordular Erzuruma girilerinde ok fazla zorlanmamlardr. nk bu srada Trk Ordusu ehrin batsndaki Ilca istikametinde ekilmeye balamt. galci Ruslara kar sadece geride braklan kk art birlikleri mcadele etmitir. Erzurum, halk Rus igalinde ve mteakip gnlerde ok byk skntlar ekmitir. Henz Sarkam muharebelerinin yapld sralarda, Erzurum ve civarndaki blgelerin halk Ruslarn yanlarnda getirdikleri Ermenilerin zulmne uramamak iin evlerini barklarn, topraklarn terk etme yolunu semilerdir. Hatta Osmanl hkmeti dahi bu ynde eitli nlemler almtr. Fakat buna ramen g edemeyen Erzurum halk, Ermenilerin hayali devletlerinin bakenti olarak dndkleri Erzurumda yama ve katliam faaliyetlerine maruz kalmaktan kurtulamamlardr. Gler nedeniyle Trk halknn byk bir ounluundan arnm Erzuruma sahip olan Rusya, burada derhal bir tahkim faaliyeti ile birlikte yeni bir idari sistem kurmaya balamtr. Geici olmasna ramen, esasnda bu idari tekilat gelecekte Ruslarn bu blgede kuracaklar idari yapnn temelini oluturacak olan bir alt yap almas idi. nk Erzurum, Ruslar ve tarihi Rus siyaseti iin olduka byk bir neme sahipti ve Ruslar buradan bir daha hi kmamak zere planladklar bir idari sistemi kurmak istiyorlard. Anadolunun kilidi konumundaki Erzurum, Rusyann tarihi emelleri ve Dou Anadolunun dier savunmaya elverili verimli topraklarn ilhak edebilmesi iin olduka nemli bir konumdayd. Hatta arlk hkmeti, Erzuruma verdii nemden dolay daha nce bu blgeleri elde etmek iin vaatlerde bulunduu Ermenileri dahi igalin ilk gnlerinden itibaren Erzuruma sokmamtr. Erzurumda igalin ilk gnlerinde yaanan olaylardan bir dieri ise, bata Azerbaycan olmak zere Trk dnyasndan buraya yaplan yardm faaliyetleridir. Bu yardm faaliyetleri Azerbaycandaki bir takm vatanseverler nclnde balatlm ve ksa zamanda Trkistan ve Trk dnyasnn dier blgelerini de iine alarak ciddi boyutlara ulamtr. nk Kafkasyann dnyaya alan yollarnn tek kavak noktas olan Erzurum ve Dou Anadolu yalnzca Ruslar iin deil ayn zamanda Trk dnyas iin de nemli bir vatan topradr. Bu
G.Hovannisian, Armenia on the Road Independence 1918, Los Angeles, 1967, s. 64-67; Akarca, The Russian Administration of The occuped Ottomon Territories, s. 17-22.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-281-

yzden daha igalin ilk gnlerinde Ruslarn uygulamaya koyulduklar politikalarn karsnda igal edilmi olmasna ramen blgeyi terk eden ahalinin ihtiyac olan destein salanmas ynnde allmtr. Sonu olarak belirtilmelidir ki, igalin ilk gnlerinde bata Erzurum halknn yaad skntlar ve Rus Hkmetinin politikalar olmak zere igalin ilk gnlerinden itibaren yaplan ve Erzurumun bir Trk yurdu olarak kalmasnda phesiz byk nemi olan yardm faaliyetleri de Erzurum tarihi incelenirken gz ard edilmemesi gereken nemli hususlardr.

Rus Birlikleri Erzuruma Girerken

TAED 37, 2008, 259-287

-282-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

Erzuruma ilk Giren Rus Kumandan Yzb.Konieff

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-283-

Erzurumda Rus Askeri Tarafndan Sancaklarn Ele Geirilmesi

TAED 37, 2008, 259-287

-284-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

gal Yllarnda Erzurum Kalesi KAYNAKLAR: ARVLER Babakanlk Osmanl Arivi (BOA) Genel Kurmay Bakanl Askeri Tarih ve Stratejik Ett Dairesi Bakanl Arivi (ATASE) YAYINLANMI ARV BELGELER Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Yl: 31, S: 81 (Aralk 1982), Ankara. Babakanlk Devlet Arivleri Genel Mdrl, Osmanl Belgelerinde Ermeniler, (1915-1920), Yayn No: 14, Ankara, 1995. Genel Kurmay Bakanl, Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918, I, Ankara, 2005. Genel Kurmay Bakanl, Ariv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918, II, Ankara, 2005. HATIRALAR VE ARATIRMA ESERLER AKARCA, Halit Dndar, The Russian Administration Of The Occupied Otoman Territories During The First World War: 1915-1917, The Institute of Economics, and Social Sciences of Bilkent University, YYT, Ankara, 2002.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-285-

ASLAN, Betl, Erzurumda Ermeni Olaylar (1918-1920) (HatralarBelgeler-Kazlar), Erzurum, 2005. ASLAN, Betl, I. Dnya Sava Esnasnda Azerbaycan Trklerinin, Anadolu Trklerine Karde Kmei (Yardm) ve Bak Mslman Cemiyet-i Hayriyesi, Ankara, 2000. ATNUR, brahim Ethem, Zihinlerde Yaatlan G 23 Temmuz Erzurum Kongresi ve Kurtuluun Gnmze Erzurum 1.Uluslararas Sempozyumu, (2325 Temmuz 2002) Ankara 2002, s.53-63. Aziz Samih, Byk Harpte Kafkas Cephesi Hatralar Zivinden Peterie, Ankara, 1934. BALCI, Ramazan, Tarihin Sarkam Durumas, stanbul 2004. BALKAN, Recep, Azap Muharebelerinde Trk ve Rus Svarilerinin Oparetif Hareketleri, Askeri Mecmua, Say:112 (Mart 1939), s. 91-93 BAAR, Zeki, Ermenilerden Grdklerimiz, (Tank ifadeleri), Ankara,1974. BAYTIN, Albay Arif, lk Dnya Harbinde Kafkas Cephesi Sessiz lm Sarkam Gnl, (Haz: smail Derviolu), stanbul 2007. AKMAK, Fevzi, Byk Harpte ark Cephesi Hareketleri, Ankara 1936. DEMREL, Muammer, I. Dnya Harbinde Erzurum ve evresinde Ermeni Hareketleri (19141918), Ankara, 1996. ERDOAN, Fahrettin, Trk Ellerinde Hatralarm, stanbul, 1954. EROLU, Veysel, Ermeni Mezalimi, stanbul 1995. Erzurum Vilayetinde Vuku Bulan Ermeni Mezalimini Tahkik Heyetinin Raporu, Emniyet-i Umumiye Mdriyeti, 1918. Genel Kurmay Bakanl, Belgelerle Ermeni Sorunu, Ankara, 1983. Genel Kurmay Bakanl, Birinci Dnya Harbinde Trk Harbi Kafkas Cephesi 3nc Ordu Harekt, I, Ankara, 1993. GUZE, Byk Harpte Kafkas Cephesindeki Muharebeler, (ev: K. Hakk), Askeri Mecmuann Tarih Ksm, Say: 20 (1 Kanunisani 1931). HAMOLU, Mecit, Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi ve Oltu Milli slam Komitesi, Tarih Yolunda Erzurum Dergisi, S.2 (1 Mart 1959), Erzurum, s.13-22.

TAED 37, 2008, 259-287

-286-

M. YKSEL: I. Dnya Savanda Erzurumun lk gal Gnleri

HAMOLU, Mecit, Bak slam Cemiyet-i Hayriyesi ve Oltu Milli slam Komitesi, TYED, S:4 (Aralk 1959), Erzurum, s.20. HOVANNSAN, Richard G., Armenia on the Road Independence 1918, Los Angeles, 1967. ki Kardeten Seferberlik Anlar, ki kardeten Seferberlik Anlar, (Haz: Yldrm Sezen), Ankara, 1999. LDEN, Kprl erif, Sarkam Kuatma Manevras ve Meydan Sava, (Haz. Sami nal), stanbul 2003. LTER, Erdal, Ermeni ve Rus Mezalimi (19141916) (Tank ifadeleri), Ankara, 1999. KARABEKR, Kazm, Dounun Kurtuluu, Erzurum, 1990. KARPAT, Kemal H., Osmanl Nfusu (18301914) Demografik ve Sosyal zellikleri, (ev: Bahar Tnak), stanbul, 2003. KAYA, Erol, I. Dnya Savanda Erzurum Mltecileri, 23 Temmuz Erzurum Kongresi ve Kurtuluun Gnmze Erzurum 1.Uluslararas Sempozyumu, (2325 Temmuz 2002) Ankara 2002, s.79-92. KAYA, Erol, I. Dnya Savanda Erzurum ve evresinden G Eden Mslmanlarn Dnleri ve sknlar, (Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi), Erzurum, 1993. Kaymakam Selahaddin, Byk Harpte 10. Kolordu ve Sarkam Muharebeleri Hakknda Bir Konferans, Askeri Mecmuann Tarih Ksm, Say: 22 (1 Temmuz 1931). KOCAGNEY, Vehbi, Erzurum Kalesi ve Savalar, Ankara, 1942. KORGANOFF, G., La Participation Des Armenies a La Guerre Mondiale Sur Le Front du Caucase, Paris, 1927. KORSUN, Kombrig N., Erzerumskaya Operatsiya Na Kavkazskom Fronte Mirovoy Voyni V 1915-1916 gg., Moskva 1938. LARER, M., Byk Harbde Trk Harbi, II, (ev: Bursal Mehmed Nihad), stanbul 1927. MASLOFSK, Umumi Harpte Kafkas Cephesi (Eserinin Tenkidi), (ev: Kaymakam Nazmi) Ankara 1935. McCARTY, Justin, Mslmanlar ve Aznlklar, (ev: Bilge Umar), stanbul, 1998.

TAED 37, 2008, 259-287

A.. Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi Say 37 Erzurum 2008

-287-

Mehmed Emin, Harb-i Umumide Osmanl Cepheleri Vekayi-i, stanbul, 1338. Mehmet Nusret, Tarihe-i Erzurum, stanbul, 1338. ORTAYLI, lber, arlk Rusya's Ynetiminde Kars, Tarih Enstits Dergisi, S. IX, stanbul 1978, s.343-361. GN, Tuncay, Kafkas Cephesinin I. Dnya Savandaki Lojistik Destei, Ankara, 1999. N, Tuncay, Unutulmu Bir G Trajedisi Vilayat- arkiye Mltecileri (1915-1923), Ankara 2004. ZDEMR, Yavuz, Bir Savan Bilinmeyen yks Sarkam Harekt, Erzurum 2003. Refik Savann Yaynlanmam Hatratlar. SOMAKAN, Manough Joseph, Empires in Conflict: Armenia and The Great Powers, 1895-1920, New York, 1995. TP, eref, Pppa (18601926), (Haz: Canerhan Tipi), stanbul, 2006. URAS, Esat, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, stanbul, 1987. UZER, Tahsin, Makedonya Ekiyalk Tarihi ve Son Osmanl Ynetimi, Ankara 1987. W.E.D.Allen-Muratoff Paul, Caucasian Battlefields A History Of The Wars on The Turco-Caucasian Border 18281921, London, 1953. YAVUZ, Nurcan, gal ve Mezalimde Erzincan, Ankara (Tarihsiz). YERGK, Ziya, Sarkamtan Esarete (1915-1920), (Haz: Sami nal), stanbul 2005. YILDIRIM, Hsamettin, Ruslarn Dou Anadoluda Kurduklar dari Yap ve Ermenilere Kar Siyasetleri, XI. Trk Tarih Kongresi, V (5-9 Eyll 1990), Ankara, 1994, s.1979-1986. YILDIRIM, Hsamettin, Rus-Trk-Ermeni Mnasebetleri, (1914-1918), Ankara 1990. YKSEL, Mevlt, I. Dnya Savanda Erzurumun Rus galine D, (Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi), Erzurum, 2006.

TAED 37, 2008, 259-287