You are on page 1of 36

KAYNAK KRT VE TEHCR OLAYINDA BELGE TAHRFATI -Johannes Lepsius rnei MUSTAFA OLAK* GR Atatrk'n "Tarih yazmak, tarih

yapmak kadar mhimdir. Yazan yapana sadk kalmazsa deimeyen hakikat, insanl artacak bir mahiyet alr" sz, tarih metodolojisi asndan irdelendiinde, adeta bugnk Avrupallarn "Ermeni meselesine" bak alar gz nnde bulundurularak sylenmi gibidir. Tarih yazcs, almalarnn yntemsel ve felsefi eletirisine subjektif bir eilim ile yaklamak yerine, tarih metodolojisinin ortaya koyduu aratrma tekniklerine gvenmeyi tercih eden kii olduu lde bilimsel olur. Bilimsel lnn iki temel esi olan gereklik ve kaynak belirtme meseleleri ise tarih ilmi aratrmalarndaki can alc noktay tekil etmektedir. Tarihi, znde bu i ne denli g olursa olsun, gemiteki insanlarn eylem, dnce ve harekete geirici nedenlerini, kendi mevcut inanlarna dorudan bavurmadan, bilimsel anlamda kavrayabilmek iin aba gstermek zorundadr. Ancak, gemii anlamaya ynelmek pek ok problemi beraberinde getirmektedir. zellikle yakn tarihimize ait ok sayda belgenin elde mevcut olmas, tarih yazclarn, bir "belge seicilii" yapmaya zorlar. Belge seicilii yaplrken tarih metodolojisinin ngrd, belgenin doruluu, gvenirlilii, tarafszl ve o dnem artlar ierisindeki yeri gibi kriterlerin nemi, bugn tarih bilimi asndan vazgeilmezdir. Ayrca gemite hangi olaylarn ve belgelerin nemli, hangilerinin nemsiz olduuna ilikin yarglarn, "bugnk kayglara gre" ynlendirilmesinin tarih bilimi ile badamayaca aikardr. Bu balamda Birinci Dnya Sava srasndaki "tehcir olayna" ve "Ermeni meselesine" bakacak olursak; konuyla ilgili yerli veya yabanc bir ok belgenin deerlendirildiini ve ok sayda eserin ortaya konulduunu grrz. Ancak bunca almaya ramen, Ermeni meselesinde Bat meneli ara*

Yrd. Do. Dr. MK Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blm retim yesi.

968

MUSTAFA OLAK

trclar ile Trk aratrclarn birbirinden farkl ve bazen de birbirine ters den sonulara ulatklarn biliyoruz. Bu farkllklar ve ztlklar ile Ermeni meselesinin tarihi geliimi ve bu geliimin sebeb olduu "tehcir olay" burada ele alnmayacaktr. Biz burada daha ok, Avrupal baz tarihiler ile Trk tarihilerin "Ermeni meselesinde" farkl sonulara ulamalarndaki nedenleri irdelemeye alacaz. zellikle "birinci el kaynaklarn" nasl kullanldklar zerinde ksaca durduktan sonra, esas olarak Ermeni asll Alman tarihi Johannes Lepsius'un, Alman Dileri Bakanl Arivi'ndeki Birinci Dnya Sava dnemi Ermeni meselesi ile ilgili belgeleri yaymlarken "belge seicilii" konusundaki subjektiflii ve daha da nemlisi eserinde yer alan, bizim imdiye kadar tesbit edebildiimiz belgenin tahrifat zerinde duracaz. KAYNAK KRT PROBLEM Birinci Dnya Sava srasnda Osmanl Devleti topraklar zerinde vuku bulan Ermeni olaylarna ilikin yaplm yabanc aratrmalarn byk ounluu 1 ya o dnemde Batl lkelerin kendi konsolosluk ve bykeliliklerinden alm olduklar raporlara ya da bu olaylar yaam Ermenilerin anlatlarna dayanmaktadr. Bu konsolosluk ve bykelilik raporlarnn dayand kaynaklar ise, ekseriyetle Dou ve Gney Dou Anadolu'da faaliyet gsteren Hristiyan misyonerlerin sylemlerinden oluuyordu. Dolaysyla da Ermeni olaylarna ve "tehcir olayna" "din gzl" ile baklp, olaylar "din ablonu" iine yerletirilmek isteniyordu2. Bu durum Ermeniler iin zellikle nemli
Bu aratrmalarn dayand temel kaynaklar ve bu kaynaklarn kritii hakknda bkz.: Halaolu, Yusuf, Ermeni Tehciri ve Gerekler (1914-1918), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 2001, s.70 vd. 2 Birinci Dnya Sava srasnda Osmanl Devleti snrlar ierisindeki Ermeni olaylarn, bir Hristiyan - Mslman atmas eklinde grmek isteyen ve bu ynde propaganda yapan sadece tilaf Devletleri deildi. Osmanl Devleti'nin mttefiki Alman mparatorluu'ndan yardm almak isteyen Ermeni ileri gelenleri de bu olaylar din ablonu ierisine koyarak, bu yolla Osmanl topraklar zerindeki Ermeni olaylarna Almanya'nn Ermeniler yannda arln koymas iin aba sarfediyorlard. Buna en gzel rnek Lepsius'un 29 temmuz 1915 tarihli raporudur. Lepsius bu raporunda esas itibariyle Ermeni olaylarn ele almak istiyor, ancak sz srekli Osmanl himayesindeki Hristiyanlara getirerek, ttihat ve Terakki yneticilerinin Osmanl topraklarndaki btn Hristiyanlar ya ldrerek ya da ge zorlayarak yok etmek istediklerini, bunun ngilizlerin uydurduu bir yalan olmayp gerek olduunu yazyor ve Alman kamuoyunun bu ekilde aydnlatlmasn Alman mparatorundan istiyordu. (Bkz. Bundesarchiv (BA), Berlin, Auswrtiges Amt (AA), Nr. 2458/9, Potsdam, den 29 Juli 1915). Bylece Lepsius, Osmanl topraklar zerindeki Ermeni olaylarn bir Hristiyan - Mslman atmas eklinde gstererek, mttefik Almanya'nn Osmanl Devleti zerinde bask kurmasnn daha kolay olacan dnyordu.
1

JOHANNES LEPSIUS RNE

969

idi. Zira Batl misyonerler nezdinde Ermeniler, herhangi bir millet olmaktan te, Hristiyanl kabul eden ilk milletlerden biri olma zelliine sahiptiler. Onun iin de Bat kamuoyunda Ermenilerin yeri, dier Dou milletlerinden hep farkl olmutur. Kald ki bu durum tilaf Devletleri'nin de iine gelmekteydi. Nitekim ngiltere ve Fransa, balattklar youn bir propaganda ile, ttihat ve Terakki ileri gelenlerinin kendi topraklar zerinde yaayan Hristiyanlar yok ederek, savatan sonra sadece Mslmanlardan oluan bir devlet kurmay hedeflediklerini ileri sryorlar 3, bylece bu savata tarafsz kalm olan Hristiyan Avrupa devletlerini ve zellikle de henz harbe girmemi olan Amerika Birleik Devletleri'ni kendi saflarnda savaa sokmay hedefliyorlard. Bu amala Amerikan misyonerlerinin etkin propagandas, ardndan ngilizlerin Osmanl cephelerinde zaafiyet yaratma dncesi bir araya gelince, tehcir "mazlum Hristiyan Ermenilerin kym ve srlmesi" olarak ok daha farkl boyutlarda dnya kamuoyuna duyurulmutur4. te yandan, Dou Anadolu'da faaliyet gsteren Hristiyan misyonerlerin -zellikle Amerikal Protestanlarn- hedeflerinden biri de savatan sonra Ermenileri bir "millet" olarak n plana karmakt. Bu ama birlii nedeniyle Hristiyan misyonerler ile Ermeni milliyetileri birbirleriyle sk bir iliki halinde idiler. Dolaysyla da misyonerlerin sunduklari raporlara, ar Ermeni milliyetilerinin bak alar yn veriyordu. Durum byle olunca, sava esnasnda ve sonrasnda Ermeni meselesi ile ilgili sunulan bu raporlara dayanlarak yaplan yaynlarda genellikle ar Ermeni milliyetilerinin deerlendirmeleri dorultusunda olaylara aklk getirilmeye allm, buna mukabil sava esnasnda Ermenilerin Trklere ve blgedeki dier Mslman ahaliye zulm edip ldrdkleri hep gzard edilmitir5.

tilaf Devletlerinin bu ekildeki propagandalarn, Taner Akam doru kabul edip daha da ileri gitmi ve tehcir olay ile Nazi Almanyasndaki Yahudi soykrm (Holocaust) arasnda anlalmas g bir balant kurmutur (Bkz. Akam, Taner, Trk Ulusal Kimlii ve Ermeni Sorunu, kinci Bask, letiim Yaynlar, stanbul 1993, s. 114 vd.). Bununla da yetinmeyen Akam, ttihatlarn Anadoluyu Trkletirme politikas sonucu tehcirin gerekletiini savunarak yle demektedir: "...baz kesimlerin iktisaden zenginlemelerinin yansra asl byk fayda (tehcirden kaynaklanan fayda) Anadolu topraklar zerinde ulusal devletin kurulma koullarnn oluturulmas noktasnda elde edilmitir... (Bkz. Akam, a.g.e., s. 123 vd). 4 Yavuz, Celalettin, Ermenilerin Arkasnda Hep Birileri mi Olacak?, Kk Aratrmalar (Ayr Basm), C. III, S.1 (Bahar 2001), s. 21 5 Bu konuda daha geni bilgi iin bkz., Dewey, John, The Turkish Tragedy, Characters and Events. Popular Essays in Social and Political Philosophy , C. I., s. 335 - 339.

970

MUSTAFA OLAK

zerinde hassasiyetle durulmas gereken bir baka husus ise, Ermeni meselesi ile ilgili belgelerin ne zaman yaymland ve nasl deerlendirildii meselesidir. yle ki; Osmanl topraklar zerinde faaliyet gsteren, Batl Hristiyan misyonerlerin ve konsolosluklarn, Ermeni meselesi ile ilgili raporlar daha sava bitmeden nce Batl bilim ve siyaset adamlar tarafndan deerlendirilmeye tabi tutularak yaymlanm ve bu yndeki almalar savatan hemen sonra da yeni bir ivme ile devam etmitir. Buna mukabil o dnemdeki Trk yetkililerin raporlarn ve Trk tarafnn grlerini esas alan ve bunlar Bat kamuoyuna ulatran ciddi almalar ancak 1980'li yllarn ortalarndan itibaren ortaya konulabilmitir6. Dolaysyla Trk taraf Ermeni meselesinde, kendi gereklerini, arivlerindeki belgelerini ve bu belgelere dayanan ciddi almalarn Bat kamuoyuna sunmaya baladnda, bu konuda Bat dnyasnda Ermeni bak asyla yazlm yaklak 60 yllk bir bilgi birikimi mevcuttu. Baka bir ifade ile Trk taraf "tehcir olay" ve Birinci Dnya Sava esnasndaki Ermeni olaylar hakkndaki aratrmalarna yaklak 60-65 yllk bir gecikme ile balamtr. Halbuki Birinci Dnya Savanda Osmanl Devletinin mttefiki olan Alman mparatorluunun, Osmanl Devletinde grevli baz Alman yetkilileri Ermeni tehcirinin gelecekte Osmanl Devleti yneticileri ve Trk Devleti iin getirebilecei skntlar fark ederek, bu konu ile ilgili belgelerin ok iyi muhafaza edilerek, fazla zaman geirilmeden

Tehcir olay ile ilgili olarak Trk tarafnn grlerini ve gereklerini Bat kamuoyuna aktaran eserlerin says 1980li yllardan itibaren hzla artmtr. Bunlarn tamamn burada zikretmemiz hem imkansz hem de alma konumuzun dahilinde deil; ancak kanaatimizce bu konuda Batda etkili olmu almalar unlardr: Atav, Trkkaya, The Andonian Documents attributed to Talt Pasha are forgeries! , Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Yaynlar 538, Ankara 1984. Atav, Trkkaya, An Armenian Falsification , Ankara 1985. Atav, Trkkaya, An Armenian Source: Hovhannes Katchaznouni, Ankara 1984. Atav, Trkkaya, A British Source (1916) on the Armenian Question, Ankara 1985. Atav, Trkkaya, Documents on the Armenian Question: Forged and authentic, Ankara 1985, Atav, Trkkaya, The Reports (1918) of Russian Officers on Atrocities by Armenians , Ankara 1985. Atav, Trkkaya, The Ottoman Archives and the Armenian Question, Ankara 1986. imir, Bilal N., The Genesis of the Armenian Question. Publications of the Turkish Historical Society, ser. VII, no 84, Ankara 1984. l Sonyel, Salahi, Yeni Belgelerin I Altnda Ermeni Tehcirleri, The Armenian Deportations: A Re-Appraisal in th Light of New Dokuments, Belleten, XXXVI, 141 (1972). ke, Mim Kemal, The Armenian Question, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 2001. Ayrca bu konuyla ilgili son zamanlarda dzenlenmi olan ok saydaki web sayfalar nemli bir a kapatmaktadr. zellikle Trk Tarih Kurumu, http://www.ttk.gov.tr/tr.ermeni.htm adresinde Ermeni Meselesi ile ilgili, yaynlar arasnda km olan kitaplarn, Belletende yaymlanm olan makalelerin, Belgelerde yaymlanan makalelerin ve Tarih Kongrelerinde sunulan bildirilerin listesini vererek nemli bir hizmeti yerine getirmektedir.

JOHANNES LEPSIUS RNE

971

yaymlanmasn tavsiye etmilerdi7. Ancak Trk taraf bu konuda gecikmi ve Ermeni meselesi ile ilgili aratrmalarda younlamaya baladnda da Bat kamuoyunda nyarglar oktan olumutu. JOHANNES LEPSIUS VE ESER Birinci Dnya Sava esnasnda Osmanl Devleti topraklar zerinde ortaya kan Ermeni meselesi ve "tehcir olay" ile ilgili konsolosluk ve misyoner raporlarnn Bat dnyasna sunulu eklinin de baka bir problemi tekil ettiini grmekteyiz8. Nitekim bu belgelerin Bat bilim dnyasna sunulu ekline dair en iyi rneklerden birini Johannes Lepsius vermektedir. Protestan bir papaz olan Johannes Lepsius, Ermenilerle daha fazla ilgilenmek iin kilise ynetiminden rica ettii izni alamamas zerine, grevinden ayrlarak, Berlinde "Deutscher Hilfsbund fr Armenien" (Ermenistan iin Alman Yardm Dernei)ni kurmutur. Bu dernein Ermeniler lehine kamuoyu oluturmak iin 1896 ylnda Almanyada Trkler aleyhine balatm olduu kampanya zellikle kilise evrelerinde rabet grmtr. Bu tarihten sonra Johannes Lepsius, Almanyadaki deiik Ermeni dernekleri ats altnda faaliyetlerini srdrecektir9. Onun dnce dnyasn ve Osmanl Devletindeki "Ermeni olaylarna" bakn bir Alman yazar yle ifade etmirnein, Alman Dileri Bakanlnda slam lkelerine ynelik propaganda faaliyatlerini yrtmekle grevli olan Max Freiherr von Oppenheim, devrin Bahriye Nazr ve IV. Ordu Komutan Ahmet Cemal Paaya, Ermeni tehcirinin gelecekte Osmanl Devleti yneticileri iin sknt yaratacan, bu amala konu ile ilgili belgelerin toplanarak ok iyi muhafaza edilmesi ve ileride yaymlanmasn nermekteydi. Oppenheim, Ermeniler hakkndaki dncelerini de yle aklamaktayd: ...Ermenilerin Mslmanlara nazaran su gtrmez el abukluu ve ksmen de zek stnl, i hayatlarnda darbmesel olan hilekrlklar, entrika araylar, bilgilikleri ve isyankr duygular, hele hele kendileri tarafndan evrelerinde srekli yaplan taknlklar ve son zamanlarda Trk dmanln aka gstermeleri ile gerilimi artrmtr. Yavuz, a.g.m., s. 20. 8 Aslnda Osmanl Devletindeki Ermeni olaylar ile ilgili Batya ulaan bilgi kaynaklar sadece Birinci Dnya Sava esnasnda deil, batan beri problemli ve salam deildi. Almanya da bunun farknda olan kiilerde mevcuttu. rnein II. Abdlhamid dnemi Ermeni olaylar ile ilgili olarak Yzba Norman, bu konuya dikkat ekerek u ifadeleri kullanmaktayd: imdiye kadar olaylar, sadece Ermenilerin anlatt ve ngiliz dostlarnn heyecan lklar ile ssledii ekilleriyle duyduk. Henz Osmanllarn savunmasn dinlemedik. Katliam, yama ve kadnlara tecavz hikayelerini bkncaya kadar iittik. Fakat bunlarn hi biri bir tek Avrupal grg tan tarafndan dorulanmad gibi, ngilterede Anadoludaki olaylarn, farknda olmadan destekledii yaygn bir anarist hareketin dorudan sonucu olduunu henz fark etmi deildir. Bkz. alk, Ramazan, Alman Kaynaklarna Gre II. Abdlhamid Dneminde Ermeni Olaylar, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 2000, s. 158. 9 Bkz. alk , a.g.e., s.165 vd.
7

972

MUSTAFA OLAK

tir: "...Trk olan her eye kar, vahi, kr krne insafszca bir kin; Ermeni olana kar ise, patalojik bir efkat, msamaha ve ocuk safl ile Ermeni olaylarnn politik, ahlaki ve sosyal sebeblerini kritik etmeyerek, grmemezlikten gelme ve keyfi, sahte vahet olaylar ortaya koyma..." 10 Birinci Dnya Sava esnasnda "Alman-Ermeni Dernei"nin belli bir sre bakanln yapm olan Lepsius, Osmanl Devleti'nin mttefiki olan Alman mparatorluu'nun, Ermeni meselesinde kaytsz bir tavr sergilediine inandndan, Almanya'nn Osmanl Devleti zerinde bask kurmas iin byk aba sarfetmitir11. Bu ama dorultusunda Lepsius, Almanya'da kan gazetelerin sahipleri ve Alman milletvekilleri ile grerek, lobi faaliyetlerinde bulunmu; bu gayretleri sonucu, Austos 1915'te stanbul'daki Alman Bykeliliinin de araya girmesiyle, Enver Paa ile grm ve Osmanl Devleti'nin Ermenilere kar uygulamaya koyduu tedbirlerin hafifletilmesini istemitir12. Lepsius, "Ermeni meselesinde", Ermenilerin "soykrma" maruz kaldklar iddiasn hayat boyunca devam ettirmi ve bizim burada ele alacamz, "Deutschland und Armenien 1914-1918. Sammlung Diplomatischer Aktenstcke" (Almanya ve Ermenistan 1914-1918. Toplu Diplomatik Belgeler) balkl eserine de yanstmtr13. Alman Diileri Bakanl Arivi'ndeki Birinci Dnya Sava dnemi Ermeni meselesi ve tehcir olay ile ilgili diplomatik belgeleri "seerek" yaymlayan Lepsius'un bu eseri, konu ile ilgili yazlan Bat ve Trk meneli ok saydaki almaya kaynak olmutur. Toplam LXXX+541 sayfa olan bu eserin, I-LXXX sayfalar aras Giri, 3-454 sayfalar
Ein wilder, blinder, schonungsloser Hafs (Hass) gegen alles Trkische, eine pathologische Zrtlichkeit fr die edlen armenischen Dulder, eine kindlich naive Ignoranz und Kritiklosigkeit, endlich das gnzliche Verschweigender socialen (sozialen), moralischen und politischen Ursachen der Massacres und die Aufstellung ganz willkrlicher falscher Prmissen..." Bkz. Barth, Hans, Trke Wehre Dich!, Rengersche Buchhandlung, Leipzig 1898, s. 14-15. Ermeniler lehine Alman kamuoyu oluturmak iin Ermeni derneklerinin1890l yllarda Almanyada balatm olduklar Trk aleyhtar propagandalar karsnda Osmanl Devleti'nin kendisini yeterince savunamamas zerine Alman Barth bu eseri kaleme almtr. 11 Lepsiusun Anadoluda yaayan Ermenilere yardm konusundaki abalar ve onun Trk dmanl II. Abdlhamid dneminden itibaren devam etmekteydi. Geni bilgi iin bkz. alk, a.g.e., s. 165 vd. 12 Enver Paa ile Johannes Lepsius arasndaki bu grmenin tam metni iin bkz.: Werfel, Franz, Musa Dada Krk Gn (ev.: Saliha Nazl Kaya), Belge Yaynlar, stanbul 1997. s. 122 vd. 1 3 Bkz. Lepsius, Johannes, Deutschland und Armenien 1914-1918. Sammlung Diplomatischer Aktenstcke, Der Tempel Verlag, Potsdam 1919.
10

JOHANNES LEPSIUS RNE

973

aras ise belgeler ksmndan olumaktadr. Eserde 1913 ile 1918 dnemine ait 444 belge ile bunlara ait ekler yer almaktadr. Eserin sonuna da ek olarak Zeytun, Bitlis, Mu ve Van blgelerindeki Ermeni olaylar ile ilgili baz raporlar eklenmitir. Biz burada Lepsius'un bu kitabn nce tarih metodolojisindeki "belge seicilii" asndan, sonra da eser iinde yer alan -bizim tesbit edebildiimiz- baz belgelerin nasl ve hangi ynde tahrif edildii zerinde duracaz. Lepsius, Alman Diileri Bakanl'ndaki diplomatik belgeleri bnyesinde toplayan sz konusu ettiimiz eserini hazrlama gerekesini iki sebeple aklamaktadr: 1) imdiye kadar Ermeni meselesi ile alkal olarak grmemi olduu, Alman bykeli ve konsolosluk raporlarn deerlendirmek. 2) Alman diplomasisinin, Trkiye'deki Ermeni olaylar ile ilgili tavr hakknda bir kanaate varmak14. Lepsius'un, eserinde bu iki hedefine de ulatn gryoruz. O, bir taraftan Ermeni meselesi ile alkal Osmanl snrlar ierisindeki Alman konsolosluk ve bykelilik raporlarn grm ve nyargsna uyanlar "seerek" yaynlam, dier taraftan da Alman diplomasisinin bu konudaki tavrn yine kendi skolastik dnce yaklam ile bu kitaba eklemitir15. Lepsius bu eseri nasl hazrladn ise yle anlatmaktadr: "...Belgelere hzla gz gezdirdikten sonra, bunlar teker teker deerlendirmenin, Almanya'nn Trkiye'deki olaylar hakkndaki tutumunu ortaya koymada yetersiz kalaca ve bunun iin de daha geni bir almaya ihtiya olduu kanaatine
Lepsius, a.g.e., s. V. Lepsius, Almanya'nn Trkiye'deki temsilciliklerinin bizzat Ermeni olaylarna kartklar eklindeki tilaf Devletleri propagandasnn gerei ifade etmediini belirterek, tam tersine, Trkiye'deki Alman yetkililerinin tehcirden dolay madur olan Ermenilere yardm ettikle, rini savunmakta ve kitabnda da buna rnekler vermektedir (Bkz.: Lepsius, a.g.e., s. LV-LXI). Aslnda Alman diplomasisinin Birinci Dnya Sava esnasnda Osmanl Devleti'ndeki Ermeni olaylar ile ilgili dncesi; bir taraftan mttefik Osmanl Devleti'ni bu konuda zor duruma drmemek (nk Osmanl Devleti her an tilaf Devletleri ile zel bir bar yaparak savatan ekilebilir, bylece Almanya nemli bir mttefiini kaybetmi olur), dier taraftan ise, Trklerin kendi topraklar zerindeki Hristiyanlar yok ettikleri ve Almanlarn da Trklere yardm ettikleri eklindeki tilaf Devletleri propagandasna kar Osmanl Devleti nezdinde girimlerde bulunmak eklinde idi. Geni bilgi iin bkz.: olak, Mustafa, Alman Ariv Belgelerine Gre Alman mparatorluu'nun Dou siyaseti erevesinde Kafkasya Politikas (1914-1918) , (Baslmam Doktora Tezi, Samsun 1999). s. 127-139 vd.
15 14

974

MUSTAFA OLAK

vardm. Ayn gn Dr. Solf (Alman Dileri Bakanl Mstear), Almanya'nn Ermeni meselesinde Trkiye'ye kar olan tutumunu belgelere dayanarak ortaya koyduum taktirde, Alman Dileri Bakanl'nn bir beyaz kitap (Alman Dileri Bakanl kendi arivlerindeki Ermeniler ile ilgili belgeleri bayaz kitap ad altnda yaynlamay daha nceden dnyordu) hazrlamaktan vazgeeceini bana bildirdi. Bu teklifi arta bal olarak kabul ettim: 1) Bana Dileri Bakanl ve Bykelilik belgelerinin tamamn grme msaadesi verilmeli, 2) Yaynlanacak olan belgelerin seimi yalnzca benim takdir hakkma braklmal, 3) Eserin datm iini, Dileri Bakanl deil, benim belirleyeceim bir yaynevi stlenmeli"16.
Alman Dileri Bakanl Lepsius'un bu artlarn aynen kabul eder ve alma bitene kadar da bu artlara bal kalr. Esasen Lepsius'un ileri srd ve Alman Dileri Bakanl'nca kabul edilen bu maddelik artn, zellikle ikinci maddesi dikkate ayandr. Zira bu madde gereince, yaynlanacak belgeler ne Dileri Bakanl ne de tarihilerin oluturaca bir kurul tarafndan grlp deerlendirilecekti. Aksine yaymlanacak olan belgeleri ayklama ve seme hakk sadece Lepsius'un ahsna braklyordu. Lepsius'un Alman Dileri Bakanl'na art kotuu ve kabul ettirdii bu ikinci maddedeki isteinin nedenini aada eseri incelerken ortaya koyacaz. Yukarda belirttiimiz gibi Lepsius'un bu eserini hazrlamaktaki bir baka nedeni ise "Alman Diplomasisinin, Trkiye'deki Ermeni olaylar ile ilgili tavr hakknda bir kanaate varmak "t. Eer Lepsius'un bu sylediinde samimi olduunu kabul edecek olursak, Almanya'nn o dnemdeki Ermeni olaylarna yaklamn ortaya koymak iin, sadece Alman Dileri Bakanl' ndaki konsolosluk ve bykelilik raporlarn grmenin yeterli olup olmadnn sorgulanmas ve ayn zamanda, o dnemdeki Osmanl hkmetinin veya yetkililerinin Alman Dileri Bakanl'na gnderdikleri belgelerin de dikkate alnmas zorunluluunun bilinmesi gerekmez miydi? Halbuki Lepsius, Alman Dileri Bakanl'ndaki Trk yetkililere ait belgeleri yaymlamaktan mmkn olduu kadar kanm grnmektedir. Ve hatta daha da nemlisi, o dnemde Dou Anadolu'da grev yapan ve Ermeni meselesi ile ilgili yazm olduklar raporlarda mmkn olduu kadar tarafsz bir tavr sergilemeye alan ve ar Ermeni milliyetilerinin etkisinde kalmamaya
16

Lepsius, a.g.e., s. VI.

JOHANNES LEPSIUS RNE

975

zen gsteren baz Alman yetkililerin raporlar bile Lepsius tarafndan yaymlanmaya deer bulunmamtr. Alman mparatorluu'nun Kafkasya zel ajan Lois Mosel ile Osmanl III. Ordu Kurmay Bakan Felix Guse bunlardan sadece ikisidir17. Mesel, 22 Mart 1915 tarihli Lois Mosel'in raporu Lepsius'un kitabnda yer almamaktadr. nk Mosel bu raporunda; Osmanl topraklar zerindeki Ermenilerin iyi organize olduklarn ve hemen hemen hepsinin bu savata Ruslarn galip gelmesi iin altklarn; Osmanl Kafkasyas'ndaki Ermenilerin Ruslardan silah ve para yardm aldklarn ve Kafkasya'daki ou Osmanl Ermenisinin Rus saflarnda savatklarn, Rus ordusuna katlamayanlarn ise eteler kurarak, Sivas ile Erzurum arasndaki Osmanl posta hizmeti gren birliklere saldrarak, bunlar soyduklarn ve byk paralar elde ettiklerini yazmakta ve son olarak da Osmanl Devleti ne yaparsa yapsn Ermenilerin bu savata Osmanl Devleti tarafnda yer almayacaklar kansn belirtmekteydi18. Bunlardan da anlalaca zere, Lepsius bu eserinde "belge seicilii" yaparken subjektif davranmtr. Bizce Lepsius, bir tarihi gzyle Ermeni meselesini ele alp, tarih biliminin ilkeleri dorultusunda bir kanaate varmak iin bu almay yapmamtr. Bilkis kendisinin de Ermeni kkenli olmasndan dolay bu konuda nceden var olan kanaatinin doruluunu ispatlamak iin bu almay yapm ve sadece bu kanaati ynndeki ariv belgelerini seerek yaymlamtr. Hl byle olunca da, savatan hemen sonra yaymlanan bu eser, sava yllarndaki Avrupa'da, tilaf Devletlerinin propagandas ile Ermeni meselesi hususunda zaten mevcut olan "nyarg"ya nemli bir katkda bulunmutur. Lepsius Ermeni meselesindeki nyargsnn boyutunu daha kitabnn giri blmnde ortaya koymaktadr. Kendi gr ve dncelerine dayanan ve yaklak 70 sayfadan oluan bu giri blmnde gze arpan en nemli nokta, tehcir edilen veya yolda len Ermeniler ile ilgili rakamlarn abartl
17 Lepsius'un eserinde yer vermedii belgeler, genellikle Ermeni militanlarn veya organize edilmi Ermeni milliyetilerinin, kendi yrelerindeki Osmanl jandarma birliklerine veya mslman ahaliye ynelik silahl saldrlardan bahseden belgelerdir. Buna en iyi baka bir rnek de, Urfa'daki Ermeni olaylarn konu alan 29 Kasm 1915 tarihli stanbul'daki Alman Bykelisi Graf Wolff - Metternich'in, von Oppenheim'dan ald rapordur. Urfa'daki Ermenilerin Trk jandarma birliklerine ate atklarn, Trk ve mslman ahaliye zarar verdiklerini ve Urfa'daki Amerikan misyonerini rehin aldklarn anlatan bu rapor (Bkz. Geheimes Staatsarchiv preussischer Kulturbesitz (GstA), Berlin, Gesandschaft in Hamburg Nr. 369, s. 186-190) Lepsius tarafndan gzard edilmitir. 18 Politisches Archiv des Auswrtiges Amt (PA-AA), Berlin, Der Weltkrieg Nr. 11d . Die armenische Bewegung. 22 Mrz 1915.

976

MUSTAFA OLAK

olarak verilmesidir. Hatta yle ki, bazen giri blmnde verilen rakam ile, ayn eserde yaymlanm olan belgede geen rakamlar birbirine uymamaktadr. Mesel, 25-26 Nisan 1915'de stanbul'da gzaltna alnan ve daha sonra Anadolu ilerine srgn edilen Ermenilerin saysn Lepsius, giri blmnde 600 olarak vermektedir19. Halbuki ayn eserin belgeler ksmnda dnemin stanbul'daki Alman Bykelisi Wangenheim, 30 Nisan 1915 tarihli raporunda bu sayy toplam 500 olarak vermektedir 20. Lepsius'un bu ve benzeri saylar eserinin giri ksmnda abartarak vermesi, onun eserinden faydalanan dier Batl tarihilerin de doru olduuna inandklar bu rakamlar aynen alp kendi eserlerinde kullanmalarna sebep olmutur 21. Dolaysyla da bu savata eitli nedenlerden dolay tehcire tabi tutulan veya tehcir srasnda len Ermenilerin says Avrupada yaplm ok sayda aratrmaya Lepsius sayesinde yanl aksetmitir. BELGE TAHRFATLARI Bizim iin en dikkat ekici nokta ise, Lepsius'un eserindeki baz belgeler ile bu belgelerin asllarnn birbirine uymamasdr. Herhangi bir iaret konmadan veya bir aklama getirilmeden, bazen belgede geen bir kelime atlarak yerine farkl anlama gelen baka bir kelime kullanlm, bazen de yine hi bir aklama ve iaret kullanlmadan baz cmleler veya paragraflar belgeden atlm veya belgenin aslnda mevcut olmayan paragraflar belgeye eklenmitir. Bizim bu ekilde tesbit edebildiimiz rnek aadaki gibidir: rnek I lk rneimiz Almanya'nn Trabzon Konsolosu Dr. Bergfeld'in, Trabzon'dan yazd, 9 Temmuz 1915 tarihli raporu ile ilgilidir. Elimizde arivdeki aslndan fotokopi ettiimiz bir nshas bulunan (bkz. ek 1a) bu belgenin orijinali Berlin'deki Geheimes Staatsarchiv preussischer Kulturbesitzde mevcuttur 22 . Ayn belge Lepsius'un esrinde, 99 ile 101. sayfalar arasnda, 109 numaral belge olarak yer almaktadr (bkz. ek 1b). Ancak bizde bulunan belge ile Lepsius'un yaymlad belgeyi karlatrd19 20

Lepsius, a.g.e., s. XIX. Lepsius, a.g.e., s. 59, Belge No: 38. 21 Mesel Avusturyal bir tarihi olan Wolfdieter Bihl, Lepsius'un zikrettigi bu 600 rakamnn doruluunu sorgulamadan eserinde kullanmaktadr. Bkz. Bihl, Wolfdieter, Die KaukasusPolitik der Mittelmchte. Ihre Basis in der Orient-Politik und ihre Aktionen 1914-1917, C. I, s. 171. 22 Bkz., GStA, Berlin, Gesandschaft in Hamburg Nr. 369, s. 81-85. ,

JOHANNES LEPSIUS RNE

977

mzda, her iki belgenin bir ok yerinde farkllklar bulunduunu gryoruz. Biz burada bu belgede yaplm olan deiiklikler ile birlikte, zellikle deiiklik yaplan noktalara dikkat ekmek istiyoruz. nce belgenin aslnda olup da Lepsius'un eserinde yer almayan cmleler ile balayalm; belgenin ikinci sayfasnda, Osmanl Devleti snrlar ierisindeki Hristiyanlarn bu savata ttifak Devletleri ve zellikle Rusya tarafn tuttuklarn belirten ilk paragrafndaki, "...Trklerin Hristiyanlara kar ispatlanm nyargsz davranlar Hristiyanlarca istismar edildi..." 23 anlamna gelen ilk cmlesi herhangi bir aklama yaplmadan, Lepsius'un eserinde yer almamaktadr. Yine ayn ekilde orijinal belgenin beinci sayfasnn balarnda balayp, altnc sayfann sonlarna kadar devam eden uzunca iki paragraf Lepsius'un eserinde bulamamaktayz. Bu iki paragrafn Trkesi aynen yledir:

"ok sayda Trkn, kadnlarn ve ocuklarn da tehcire tbi tutulmalarna raz olmadklar, Trk halknn genelinin erefi iin sylenmesi icap etmektedir. Dier taraftan Ermenilerinde bu olaylarda (nlenmesi iin) takdire ayan bir tavr sergilemedikleri burada belirtilmelidir. lk olarak ruhanler yerlerinde kalmak iin ura verdiler; yerlerinin, asl sknt zamanlarnda cemaatlerinin (Ermeniler) yan olduu hi akllarna gelmiyordu; Papazlar kendileri iin bir istisna durum elde edemeyeceklerini (anladklar) zaman, buradaki (Trabzon) piskoposun temsilcisi -beyaz sakall bir diyakozdin deitirip mslman olmalarna msaade edilip edilmeyeceini (valiye) sordu. Bunun zerine vali, mslman olmalar iin bir engelin bulunmad, bunun iin sadece kelime-i ahadet getirip ve daha sonra da snnet olmann yeterli olaca, ancak tehcirin Hristiyanlar kapsamad, sadece Ermenilere ynelik olduu, slama girmi bir Ermenin de Mslman bir Ermeni olarak tehcir edilecei cevabn verdi. Ermeni erkekleri tehcir emri aklandktan sonra evlerini kesinlikle terk etmediler, aksine daima kadnlarn gnderdiler; hkmette ve bankada memur olarak alanlarn bazlar, kendileri iin (tehciri) geciktirme (tavizini) elde ettiler ve ailelerini yalnz gnderdiler. ehrin Rus donanmas tarafndan ar bombardmana tutulmasndan sonra, i kesimlere tadm mparatorluk Konsolosluu ve zel malikanem
23 Bu cmlenin orijinali belgede yle yer almaktadr: ...Die Christen haben die ihnen von den Trken bewiesene vorurteilslose Behandlung schlecht gelohnt.... (Bkz., GStA, Berlin, Gesandschaft in Hamburg Nr. 369, s. 81-85.

978

MUSTAFA OLAK

nnde can hra olaylar cereyan ediyordu. ok sayda kadn kendilerinin veya en azndan ocuklarnn kurtarlmas iin yalvaryorlard. Ben ayr ayr baz kiilerin yararna uramaktan imtina ederek, btn abam umumun artlarnn hafifletilmesi dorultusunda younlatrmak zorunda kaldm. Sadece bir olay karsnda farkl davranmam icap ediyordu. Bu ayn altsn yedisine balayan gece, konsolosluun yannda oturan Ermeni semtinin yneticisi ailesi ile birlikte konsolosluk arsasn eviren duvar aarak buraya snd. Snma hakk konusunu imtina etmek gayesiyle, bu ahsn burada kalmas iin giriimde bulundum ve valiyi buna raz ettim. Vali bu durumu, onun Ermeni semti yneticisi olmasndan dolay, (Trk) memurlarn alacaklar nlemlere, Ermeni evlerinin damgalanmas, evlerin gzetilmesi vb. yardmc olmas artyla kabul etti. Bu Ermeni de bunlar yapmaya hazr olduunu aklad"24.

24 Bu iki paragrafn Almanca orijinali ise yledir: Zur Ehre der trkischen Bevlkerung in ihrer Gesamtheit muss gesagt werden, dass sehr viele Trken mit der Ausweisung der Frauen und Kinder nicht einverstanden sind. Anderseits muss festgestellt werden, dass die Armenier bei dieser Gelegenheit einen sehr wenig anziehenden Charakter gezeigt haben. Die Ersten, welche um Intervention fr ihr Verbleiben baten, waren die Geistlichen; der Gedanke, dass ihr Platz gerade in Zeiten der Not an der Seite ihrer Gemeinde sei, kam ihnen berhaupt nicht; als eine ausnahme fr die Priester nicht erzielt werden konnte, bat der Vertreter des hiesigen Bischoffs, ein Diakon im weissen Bart, den Vali um die Erlaubnis zum Islam bertreten zu drfen, worauf ihm dieser erwiderte, dem staende nichts im Wege, er brauche nur das mohammedanische Glaubensbekenntnis auszusprechen und sich danach der Beschneidung zu unterwerfen, im brigen wende sich die Ausweisung aber nicht gegen die Christen, sondern gegen die Armenier; ein zum Islam bergetretener Armenier werde dann eben als mohammedanischer Armenier ausgewiesen. Die mnnlichen Armenier verliessen nach der Bekanntgabe des Ausweisungsbefehls ihr Haus berhaupt nicht mehr, sondern sandten stets ihre Frauen; manche Angestellte der Regierung und der Bank erwirkten fr sich einen Aufschub und liessen ihre Familien allein ziehen. Vor dem Kaiserlichen Konsulat und der Privatwohnung, welche ich seit der schweren Beschiessung der Stadt durch die russische Flotte auf dem Land bezogen habe, spielten sich herzergreifende Scenen ab. Zahlreiche Frauen erflehten fr sich oder wenigstens ihre Kinder Rettung. Ich habe von Schritten im Interesse einzelner Personen Abstand nehmen und meine Bemhungen darauf konzentrieren mssen, fr die Gesamtheit Erleichterungen zu erzielen. Nur in einem Fall war ich zu einer Ausnahme gezwungen. In der Nacht vom 6. zum 7. d.M. berstieg der neben den Konsulat wohnende armenische Vorsteher des Stadtviertels mit seiner Familie die das Konsulatsgrundstck umgebende Mauer und suchte dort Zuflucht. Zur Vermeidung der Aufrollung der Frage des Asylrechts habe ich beim Vali erwirkt, dass er hier bleibt. Der Vali hat dies zugestanden unter der Voraussetzung, dass jener in seiner Eigenschaft als Bezirksvorsteher den Behrden bei ihrem Massnahmen, Versiegelung der Armenischen Haeuser, Hauswachung u.s.w. helfe. Der Armenier hat sich hierzu bereit erklaert. (Bkz. GStA, Berlin, Gesandschaft in Hamburg Nr. 369, s. 81-85).

JOHANNES LEPSIUS RNE

979

Yine ayn ekilde, Lepsius'un eserinde olmayp da belgenin orijinalinin yedinci sayfasnn ortalarnda yer alan yarm paragraflk satrlarn Trkesi ise aynen yledir:

"...talyan meslektam kargaadan korktuundan ruh dengesi bozuldu. Avusturyal meslektam ile vali nezdindeki giriimlerim hakknda konutuk. O, kendisinin arabuluculuk yapmas hususuna mesafeli bakyor. Ben de buna rza gsterdim. Vali bana ok gvendiinden, onunla Ermenilerin tehciri gibi, hkmetin ald zorlayc tedbirleri ak bir ekilde konuma imknm oluyordu. u anda her iki tarafn memurlarnn iyi geimini tehlikeye sokmak istemiyorum"25.
Lepsius'un kitabndaki bu belgede, belgenin orijinalinde olmayp sonradan eklenen satrlar da mevcuttur. Mesel 101. sayfann ikinci satrndan, o paragrafn sonuna kadar olan ksm belgenin aslnda bulunmamaktadr. Belgenin aslnda yer almayan bu satrlarn Trkesi yledir: "...imdiye kadar ok gvenilir olan yerlerde bile, daha byk (Ermeni) etelerin kurulabilmesi hayret vericidir. Dncelerimi ispatlayacak delillerden yoksun olmakla birlikte, Ermenilere kar vuku bulan bu olayn arkasnda Gentrkler Komitesinin olduu izlenimimi syleyebilirim. Merkez Komite bu ekilde Ermeni meselesini nihai bir zme kavuturmak ister grnyor. nk Ermeniler, gnderildikleri mahallere ulaabilseler bile, ancak istisna olarak eski oturduklar yerlere daha sonra dnebileceklerdir. Onlarn ou daha imdiden gerekli aralardan yoksundurlar. Bylece gelecekte Ermeni nfusunun youn olduu vilayet kalmayacaktr. Gentrklerin yerel komiteleri, tehcire tbi tutulan Ermenilerin mallarn ele geirerek zengin olmay umut ediyorlar. Bir ok yerel yneticinin ayn zamanda Komiteye bal olmasndan dolay, onlar bu hesaplarndan kesinlikle yanlmam olacaklar"26.
Yukarda Trkesini verdiimiz bu metnin belgede geen Almancas yledir: Der italienische Kollege ist aus Furcht vor Unruhen geistig zusammengebrochen. Mit dem sterreichischen Kollegen habe ich die von mir beim Vali zu unternehmenden Schritte besprochen. Von einer Intervention seinerseits hat er Abstand genommen. Ich habe mich hiermit einverstanden erklrt. Denn der Vali bringt mir das weiteste Vertrauen entgegen, welche mir ermglicht auch eine der Art heikle Regierungsmassnahme, wie die Ausweisung der Armenier, offen mit ihm zu besprechen, ohne das gute Einvernehmen, welches zur Zeit zwischen unsern beiden Behrden herrscht, zu gefaehrden. (Bkz., GStA, Berlin, Gesandschaft in Hamburg Nr. 369, s. 81-85). 26 Bu metnin orijinali aynen yledir: ...Es ist immerhin auffallend, dass in jener gegend, welche bisher unbeding sicher war, sich grssere Banden bilden knnen. Ohne fr meine Meinung Beweise bringen zu knnen, vermag ich mich des Eindrucks nicht zu erwehren, dass
25

980

MUSTAFA OLAK

Bu belge tahrifatnda en dikkat ekici noktay ise, belgede yaplan kelimelik bir deiiklik oluturmaktadr. Yukarda belirttiimiz tahrifatlarda olduu gibi, burada da orijinal belgede geen kelimeler atlp yerine baka kelimeler kullanlrken herhangi bir aklama veya iaret kullanlmamtr. Bu tahrifat belgenin aslnn drdnc sayfasndaki en son ksmnda yer alan "...Indessen deuten Anzeichen darauf hin, dass an anderen Orten weniger glimpflich verfahren" 27 cmlesinde yaplmtr. Lepsius bu cmleyi kitabnn 100. sayfasnn sonunda yle vermektedir: "...Indessen deuten Anzeichen darauf hin, dass an anderen Orten a n e i n e A u s r o t t u n g d e r A r m e n i e r g e d a c h t w i r d ". Bylece yedi sayfadan oluan asl belgenin hi bir yerinde mevcut olmayan "...Ausrottung der Armenien..." yani "Ermenilerin kkn kazmak" kelimeleri Lepsius'un yapm olduu kelimelik bir deiiklik ile birlikte belgeye girmektedir. Yukarda rneklerini verdiimiz bu belgedeki tahrifatlardan yola karak u sonulara ulaabiliriz: 1) Orijinal belgede olmayp da Lepsius'un kitabnda yer alan satrlarda; Gentrklerin, Ermenileri sistematik bir ekilde Osmanl topraklar zerinde yok etmeye alarak (massacres), Ermeni meselesini halletmek istedikleri ve ayn zamanda da Ermenilerin geride braktklar mallara el koyarak zengin olmaya altklar iddia edilmektedir. 2) Belgenin orijinalinde olmasna ramen Lepsius'un kitabnda bulunmayan satrlarda; Ermeni erkeklerinin tehciri kabullenemedikleri iin din deitirmeye kalktklar; ancak bunun etkili olmamas zerine, kadn ve ocuklarn ne srdkleri ve bu yolla onlar perian duruma drdkleri yazlmaktadr.

das jungtrkische Komitee als treibende Kraft fr das Vorgehen gegen die Armenier anzusehen ist. Das Zentralkomitee scheint auf diese Weise der armenischen Frage endgltig ein Ende machen zu wollen. Denn diejenigen Armenier, welche ihren Bestimmungsort wirklich erreichen, werden nur ausnahmweise spaeter in ihre alten Wohnsitze zurckkehren. Den Meisten unter ihnen wird es schon an den ntigen Mitteln fehlen. Damit wird es knftig keine Provinzen mit einem starken Prozentsatz armenischer Bevlkerung mehr geben. Die Lokalkomitees der Jungtrken hoffen bei der Deportierung der Armenier aus der Aneignung von deren Gtern reichen Privatgewinn zu finden, und bei der Abhaengigkeit der meisten Verwaltungsbehrden vom Komitee werden sie sicher in ihrer Berechnung sich nicht getaeuscht haben. (Bkz. Lepsius, Deutschland und..., s. 101. 27 ...Halbuki (tehcirin) baka yerlerde ucuz atlatlmad, (buralardaki) izlerden anlalmaktadr.

JOHANNES LEPSIUS RNE

981

rnek II Burada rnek olarak ele alacamz ikinci belge ise, Almanya'nn o dnemdeki stanbul Bykelisi olan Freiherr von Wangenheim'in 15 Ekim 1915 tarihinde stanbul'dan Alman Dileri Bakanl'na "Ermeni meselesi" ile ilgili olarak gndermi olduu telgraftr (bkz. Ek 2a). Elimizde aslnn fotokopisi bulunan bu belge de Berlin'deki Devlet Gizli Arivi olan Geheimes Staatsarchiv preussischer Kulturbesitzde kaytldr 28. Ayn telgraf Lepsius'un eserinde 167. sayfada, 183 numaral belge olarak yer almaktadr (bkz. ek 2b). Elimizde bulunan belgede yer alp da, yine Lepsius' un yaynlam olduu belgede yer almayan cmleler mevcuttur. Wangenheim bu telgrafnda kendi Dileri Bakanlna, Almanya'nn Osmanl Devleti'ndeki temsilcilerinin, "tehcir olaynda" Osmanl Devleti'ne yardmc olduklar itham konusunda tilaf Devletleri basnnda kan haberler zerine, Amerikan Bykelisi Morgenthau ile konutuklarn bildirmekteydi. Wangenheim bu belgede zellikle Almanya'nn Halep Konsolosu Rssler hakknda konutuklarn belirtmesine ramen, Lepsiusin eserindeki belgede "...zellikle de Konsolos Rssler'e kar..."29 cmlesi yer almamaktadr. Yine ayn ekilde Morgenthau'un "...Amerika'nn Halep Konsolosundan, Konsolos Rsslerin Ermeni meselesine yaklam konusunda bir rapor isteyeceini ve bu raporu (Amerikan) hkmeti onayladktan sonra (Wangenheima) verecei..." 30 anlamna gelen cmleyi Lepsius'un eserinde bulamamaktayz. yle anlalmaktadr ki, Lepsius bu belgenin aslnda yer alan Almanya'nn Halep Konsolosu Rssler ile ilgili cmleleri yaymlad belgeden kartmtr. rnek III Lepsius'un tahrif ettii belgelere nc rnek olarak, Almanya'nn o dnemdeki Kafkasya ilerini yrten General von Kress'e ait 22 Austos 1918 tarihli telgraf vermek istiyoruz (bkz. Ek 3a). Bu telgrafn asl Berlin'deki Alman Dileri Bakanl Arivi olan Politisches Archiv des Auswrtiges Amtda

, Bkz. GStA, Berlin, Gesandschaft in Hamburg Nr. 369, s. 152-153. ...in Sonderheit gegen Konsul Rssler.... 30 ...will einen Bericht des amerikanischen Konsuls in Aleppo ber die Haltung Konsuls Rssler in der Armenierfrage einfordern und nach Genehmigung seiner Regierung uns zur Verfgung berlassen.
29

28

982

MUSTAFA OLAK

kaytldr31. Ayn telgraf Lepsius'un eserinde 429. sayfa ile 430. sayfalar arasnda 432. belge olarak yer almaktadr (bkz. ek 3b). Ermenilerin Gence ve Batum blgelerine geri dnmeleri konusunda Enver ve Esat Paalar'n dncelerini doru bulmayan General Kress'in bu telgraf nce Alman Dilerine, oradan da Dileri Mstear (Staatssekretr) von Hintze tarafndan stanbul'daki Alman Bykelilii'ne gnderiliyor. Dier belgelerde olduu gibi bu belgede de tahrif edilmi yerler bulunmaktadr. Bu belgenin ikinci sayfasnn son satr olan "...General von Kress tarafndan dile getirilen Trk Ordusunun geri hatlarnn Alman ve Avusturya birlikleri tarafndan korunmas dncesi imdilik zikredilmeyecek"32 cmlesini Lepsius bu belgeden kartmakla, Kafkasya'daki Osmanl Ordusu geri hatlarnn Ermeni etelerince saldrya uradn grmek ve gstermek istemedii dncesinde olduunu ortaya koymaktadr. Biz bu almamz ile, ok saydaki Batl tarihi tarafndan birinci el kaynak olarak kullanlan Lepsiusun bu eserinin gvenilir olmadn ortaya koymaya altk. Bunu yaparken, Lepsiusun belge seiciliindeki subjektiflii ve yukarda rnek ile verdiimiz belge tahrifatlar, zerinde durduumuz ana konular oldu33. Bu almann tamamlanmas iin, Lepsiusun eserinde yer alan belgelerin tamamnn asllar ile kyaslanmas gerekmektedir. Ancak o zaman Birinci Dnya Sava esnasndaki "Ermeni meselesi" ile ilgili Alman diplomasisinin tavr ve bu konuda Alman Arivlerindeki belgelerin doruluu tesbit edilebilir. SONU Tarihi James Antony Froudeun 1864'te syledii nl sz gnmzdeki - zellikle Batdaki- "Ermeni meselesi" konusundaki tarihi aratrmalarn yntemini yanstt kanaatindeyiz. Froude yle diyor: "ou kez tarih bana, istediimiz szc yazabileceimiz, bir ocuun harf kutusu gibi grnmektedir. Yapmamz gereken yalnzca istediimiz harfleri semek, onPA-AA, Berlin, Nr. 2458/9. ...Der von General von Kress ausgesprochene Gedanke eines Schutzes der rckwrtigen Verbindungen der trkischen Armee durch Deutsche und sterreicher wird dabei vorlufig nicht erwhnt werden. 33 Ermeni tarihilerin belge tahrifatna ve sahte belgeler ortaya koymalarna dair baka rneklere de rastlamak mmkndr. Talat Paann tehcir esnasnda Ermenilerin katlini ngren telgraflar olduu, Ermeni tarihiler tarafndan iddia edilmi; ancak bunlarn sahte olduklar ortaya konulmutur. Bkz. Orel, inasi-Yuca, Sreyya, Ermenilerce Talat Paaya Atfedilen Telgraflarn Gerek Yz, Trk Tarih Kurumu Yayn, Ankara 1983.
32 31

JOHANNES LEPSIUS RNE

983

lar istediimiz gibi dzenlemek ve bizim amacmza uymayan harfler hakknda hibir ey sylememektir"34. "Ermeni meselesi" ile ilgili Batda yaplan aratrmalarn ou imdiye kadar hep Ermenilerin "harf kutusundaki" harfler ile yazld. Trklerin "harf kutusuna" pek baklmad. Zira Trklerin bilgi, belge ve dncelerini yanstacak bilimsel tarih aratrmalar hem ge balad hem de yetersiz idi.
Hangi konuda ve hangi dneme ait olursa olsun Ariv belgelerinin toplanp aslna uygun olarak yaymlanmasnn aratrclar asndan nemli faydalar olduu kuku gtrmez bir gerektir. Ancak bu belgeler yaymlanrken mutlaka aslna uygun olmaldr. Hatta belgelerin kenarlarndaki notlar dahi verilmelidir. Zira bir belgenin her kelimesi, her cmlesi ve dier unsurlar kendi dneminin zelliklerini bnyesinde barndrmaktadr. Aksi taktirde belgenin asl ile yaymlanm ekli arasndaki fark aratrcy yanl yne sevk edebilmektedir. Bu balamda yukarda szkonusu olan ve "tehcir olay" ile ilgili aratrmalarda Alman ariv belgelerini kullanmak isteyenlerin, ou zaman Alman arivlerine girmeyi gerek duymadan belgelerini kullandklar Johannes Lepsius'un eserine baktmzda, bu eserde bizim tesbit edebildiimiz belge ile Alman arivlerinde bulunan bu belgelerin asllarnn birbirine uymadn grmekteyiz. Herhangi bir aklama getirilmeden veya bir iaret konmadan -yukarda rneklerini verdiimiz gibi- bazen belgede geen bir kelime atlarak yerine farkl anlama gelen baka bir kelime kullanlm, bazen de yine hi bir aklama ve iaret kullanlmadan baz cmleler veya paragraflar belgeden atlm veya belgenin orijinalinde mevcut olmayan paragraflar belgeye eklenmitir. Dolaysyla "Ermeni tezini" hakl karmak isteyen tarihilerin ska bavurduu Lepsius'un bu eserinde "belge tahrifatnn" yapldn grmekteyiz. Tarih, ancak bir bilim olarak ele alnp ilendii zaman, gemiteki olaylar ve onlarn gnmze etkilerini anlamamza yardmc olur. Tarihi olaylarn aratrlmasnda n yarglar ve subjektiflik n plana kt oranda, bilimsel deerler arka plana der. Ermeni meselesi gibi, zerinde ok konuulan, yazlan ve tartlan bir konuda, her trl nyargy ve hissi yaklam hakl kartacak ok sayda belge ve bilgiyi arivlerde bulabileceimiz gibi, bunun

Evans, Richart J., Tarihin Savunusu (ev. Uygur Kocabaoglu), Imge Kitabevi, Ekim 1999, s.59.

34

984

MUSTAFA OLAK

aksini ispatlayacak belge ve bilgiyi bulmamz da mmkndr. Orta a skolastik dnce tarznn "sonucu batan belli" tarih yazm yntemine karlk, modern tarihilik "belge seicilii" ve "belge kritii" ilkelerini tarih yazclar iin vazgeilmez grmtr. Ermeni meselesindeki nyarglar ve subjektiflii bir kenara brakacak olursak; Batl tarihilerin bir ksm ile Trk tarihileri arasnda, Ermeni meselesi konusunda varlan farkl sonularn temelinde yatan etmenin, tarih metodolojisinin ortaya koyduu ilkelerin yerine, siyasi, dini veya kltrel nedenlerin belge seiminde birinci derecede rol oynamas gsterilebilir. Bunun tesinde Ermeni asll tarihilerde rastlanan belge tahrifatlar ise, bu konudaki aratrmalarn ciddiyetini ve gerekliliini olumsuz ynde etkilemektedir.