You are on page 1of 124

I.

G R

I. A. AMA - KAPSAM VE YNTEM


Grek sanat ierisinden zel olarak heykel sanatna bakld zaman sanatn m dini, dinin mi sanat yaratt konusunda iinden klmaz bir durumun olutuu grlebilir, nk her ikisi de toplumun ihtiyac ynnde doarak gelimi ve toplumsal formasyonda birbirinin tamamlaycs olmulardr. yleki Arkaik dnem heykel sanatnda tanrlarlar iin yaplan heykeller n planda iken ve tanrlar yceltilirken, Klasik dnem sanatnda toplumlarn baars ile tanrlar ve insanlar ayn friz iinde betimlenerek, toplumlar nplana kartlm, Hellenistik sanat ise daha zele inerek insan alm ve yaamn merkezine tanr yada toplum deil tanrlatrlan insan oturtmutur. almann kapsam, Grek sanatnn bu organik geliimi iinde Hellenistik sanata nasl daha farkl baklabilir! sorusu ile gelimitir. Hellenistik dnem sanat Grek sanat iinde en basit ve en kolay anlalabilir sanat olarak grlmesi, mevcut kaynaklarn nceki dnemlerin kaynaklarna oranla daha fazla olmasndan kaynaklanr. Fakat tarih aratrmaclnn felsefik anlay ile bu bak ters durumdadr. Yaklam, bir dnem ya da period tarihi zerine mevcut kaynak fazlalnn tarih yorumunu ktrabilecei veya ileri srlebilecek teorilerin birbirini tekrarlayabileceini ifade eder. Bir sre zerine materyal ve dier kaynaklar ne kadar az ise tarihin ve tarihilerin srece yorumu ve almlar o oranda skmlktan ve tekrarclktan uzak olduu dnlr. Bu yaklam nedeni ile Hellenistik sanat mevcut kaynaklarn snrlayc kendini tekrarlayan yaps iinde farkl bak alar getiren yeni teorilerin ileri srlmesini engellemektedir. Bu nedenle almada yntemsel olarak, snrlayc yapy krmak ve mevcut kaynaklar daha farkl kullanarak sanatn toplumsal ve zellikle insan geliim yanna yeni yaklamlar sunulmaktadr. alma genel olarak sanata, Hellenistik dnemin askerive siyasal yapsnda gelien yeni bir toplumsal formasyon iinden bakmaktadr. Fakat bu salt toplumsal yaklamdan te dnemin sanatsnn dnemi nasl alglad

ve bu ynde nasl toplumsal psikolojiye ynelik almlar gsteren eserler rettiine de baklmtr (Lysipposun dnemin psikolojik almn yapt ans Kairos nemli bir durum heykeltraldr.). alma iinde sanatn geliimine kavram zerinden yaklalmtr. zel olarak zerinde durduumuz kavramlar gelenek- yenilik, eilim ve kronolojidir. Gelenek ve yenilik sanatta yle grlebilir. Grek sanat, en erken olumaya balad sre ile oluumunu tamamlad sre arasnda tipik bir organik yap eklinde gelitii aka grlebilir. Sanat, balangcn- geliimini- olgunlamasn ve kn dnemler arasndaki srekli geliimi ve yansyan deiimi ile gsterir (Arkaik- Klasik- Hellenistik ve Roma). Grek sanatnn Msr ve Dou kkenli ilk oluum sreci, Msr ve Dou sanatnn statik yapsndan farkl olarak srekli yenilenen gelien ve deien bir kimlik zerinden olmutur. Grek sanatnn ana dnemi ierisindeki periodlar arasnda srekli deien, olgunlaan ve srekli daha iyiyi arayan bir sanatn, sanat merkezli deil sanat merkezli geliimi gze arpar. Periodlar arasndaki sanatn geliimi, gemiin geleneinin sanatsal alt yapsn oluturarak gelenek ve yeniliklerin olumasn salamtr. Gelenek, kendinden bir nceki dnemin sanatsnn amaya alt problemin zmdr, tpk Kritios Gencinin Arkaik dnemin sorunu olan hareketi, Klasik dnemin banda bacaa salad hareketle krmasdr ki bu sanata yenilik olarak yansr. Gelenek ve yenilik sanatta ve sanatda dnemin ya da periodun zelliklerini bir slupta birletirebilen byk ustaya doru eilim oluturmutur (Polykleitos slubu, Lysippos slubu eilimi). Kronoloji ise gelenek ve yeniliin eilime dnme aamasndaki sanatsal izelgeyi gstermektedir. almamzn zelinde duran Hellenistik Dnem Rhodos Heykeltral ve Blgesel heykeltralk, yukardaki kurgu balamnda incelenmitir. Hellenistik dnem sanat iinde dnemin kazand anlam ve geliim blgesel sanat zelinde gzden geirilmitir. Blgesel sanatn yzyln banda Grek sanatnn kimliini kurmaya alan bilim adamlar tarafndan hangi artlarda oluturulduuna baklmtr. Geliimin yapay ya da doal hareketi incelenmi ve blgesel sanatn mevcut kaynak ve almalar dorultusunda geerliliinin kalmad sonucunda son

dnem almalar ile paralel fikirler ileri srlmtr. Blgesel sanat, Pergamon, Alexandria, Rhodosta yerel sanatlar tarafndan yerel sanat kimliinin gelimesi ile olan okul daha zel olarak ise koine ya da ekol tanmlamar ile belirlenmeye allmtr. Fakat sonraki dnem almalar, sanata blgesel baklamayacan sanatn doal olarak kronolojik bir geliimi olduunu gstererek vurgulamtr. Bizim alma iinde belirlemeye altmz ise Rhodosun Hellenistik dnem sanat iinde nerede durduudur. Rhodos, Hellenistik dnem iinde ok nemli birok almada (Dirke grubu, Samothrake Nikesi, Skylla, Adorans, Laokoon, Sperlonga ve Pergamon Byk Altar) isminin gemesi sonucunda antik kaynaklarda zellikle Lysippos ve bronz sanat ile balant anlatlan bir heykeltralk merkezi olmutur. Fakat Rhodos adasnn tarih iindeki anssz durumu adann Hellenistik sanat geliimini kantlayabilecek mevcut kaynaklarn olmamas ile belirlenmitir. Ve Rhodos sanat, Ge dnem almalar arkasnda allmaya yada anlalmaya itilmitir. Bu imdiye kadar ki almalarda tam bir eliki yaratmtr, birok nl almada Rhodos sanatsnn isminin gemesine ramen Rhodosun Hellenistik sanatn geliimi iinde yer edinmemesi kafalar kartrmtr. Birok bilim adam Hellenistik dneme Pergamon Byk Altarnn glgesinden bakm ve Hellenistik sanatn geliim izgisini grmezden gelmilerdir. Rhodos, Lysippos ile balantl zel bir kimlie sahiptir. zellikle Lysipposun Hellenistik sanata getirdii iki nemli zellik Rhodosta gelenek haline dnm ve Chares ile yenilik olarak Lysippos sanatna eimli bir kronolojik geliim izlemitir. Rhodosun Lysippos ve Chares ile Kolossal heykeltralk balants ada zerinde Kolossal heykeltrala eimli bronz iliklerin kurulmasn salam ve bu geliim nc yzyln sonlarna kadar devam etmitir, fakat Rhodos burada zel bir blge sanat oluturmaktan daha ok dnem sanatnn geliim izgisi iinde ilerlemitir. Fakat u ifade edilebilir ki, Hellenistik dnemde ortaya km birok sanatsal kavram (Barok) ilk ortaya kn ve geliimini Lysippos sanat ile balatmtr. zellikle Barok olarak adlandrlan stil Lysipposun Granikos antnda ilk yaratln grr ve geliim Rhodos bronz iliklerinde devam ederek srer taki,

Pergamonun Hellenistik dnem iinde yeni bir sanat dinamii olarak ortaya kana kadar. almann amac, Rhodos heykel sanatnn erken Hellenistikle kurulan (kazlar sonucunda tespit edilen) bronz dkm ukurlar ve iliklerde nemli kollossal heykel ve grup almalarn retilmesini salayacak sanatsal alt yapy Lysippos gelenei ile oluturulmu olduunun sebepleri ve sonularn vermektir. Bu geliimi antik kaynaklarn ileri srd veriler, ada zerinde ele gemi bronz heykel kaideleri ve bronz dkmhanelerin tespiti ile desteklenerek bir btnlk oluturmaya almaktr. Rhodosun Erken Hellenistik iindeki dnmc yapsnn nemli bir geliimler ile aklamak ve bu geliimin Rhodos sanat ve sanats ile balant kurulmaya allan Hellenistik sanat iinde varln kantlamaktr.

II. HELLEN ST K SANATA DNEM GEL MELER HELLEN ST K DNEM HEYKELTRALII HEYKELTRALIK VE PROBLEMLER

LE YEN B R BAKI NDE BLGESEL

II. A. Hellenistik Dneme Giri


Byk skenderin Klasik dnyay kapatan, Hellenistik dnyann kaplarn aan askeri baarlar ardndan ivme kazanan Hellen kltr fethedilen her blgede yeni bir dnya dzen kurmaya balamtr1(Lev 1, Harita1). Ekonomik, sanatsal ve sosyal alanlarda bir ok adan skm olan Grek dnyas, Makedon Kral Byk skenderin askeri zaferlerinin ve baarlarnn getirisi ile hareketlenmeye balamtr. Bu hareketlenmeler, dneme politik [askeri], sosyal ve sanatsal ok ynl karmak bir yap kazandrmtr. Genel olarak dnemin kazand bu karmak yap Hellenizim tanmn almtr2. Makedonyal Kral skenderin Hindistan ilerine kadar uzanan hkimiyeti ncesinde, Klasik dnem boyunca, Pers Hanedanl ynetimi altnda uzun yllar yaayan Dou blgelerinin halklarnn sosyal ve kltrel yaamlar kendi ilerine dnk ve yerel gelimeler dorultusunda olmutur3. Byk skenderin fetihleri sonras bu kapal blgeler Grek kltr kolonizasyonunun bir paras haline dntrlmeye balanmtr4. Byk skender ve generallerinin

Bosworth 1986, 1-12. Walbank 1981, 22 vd., Spivey 1996, 189 Hellenismus kelimesinin tamamen yapay bir adlandrma olduunu, Hellenismus kelimesinin, Grek Yeni Ahitinden Klasik Grek olmayan kullanmdan yan Yahudi bir topluluun adlandrlmasndan geldiini vurgular. Klasik dnem sonras iin kavram olarak ilk kez Alman bilginler tarafndan 19. yy.da kullanlmtr. Hellenistik kavramn szlk tanm Grek yaam ve dnce tarzn izleyen olarak tamamen modern bir Ar modelinden alnarak kullanlm olmaldr. Hanfmann 1963, 80. Hellenizm kavramn il kullananlardan biri Droysendir. bknz. Droysen J. G., Geschichte Alexanders des Grossen, 1833. 3 skender tarafndan fethedilen blgelerde ykselen vurgu ok fazla eitlilik ve tek bir biimlilik olarak gelimiti. Byk skender daha nce Grek kltrnn tanmad bir ok toplumla karlamt, zellikle Grek kltr Baktria ve arkasndaki Asya toplumlar iin olduka yabancyd, fakat Anadolunun Lykia ve Karia sahilleri Grek kltrne ait olmadklar halde uzun zamandr Grek kltr ile etkileim iindeydiler. Erskine, www.blackwellpublishing.com/historyofrome/Erskine.pdf. 4 Smith 2002, 9, skenderin dou seferinin sonucunu kolonizasyon olarak tanmlar., G. Childe, Tarihte Neler Oldu, ( stanbul 1998), Hellenistik dneme skenderin fetihleri Asyay Yunan ticaretine ve koloniciliine at bu 4. yy. ekomik bunalmndan bir anlamda kurtulmakt, benzer yaklamlar M. Rostovtzeff, Rhodes- Delos and Hellenistic Commerce, CAH VIII, Chapter XX, 619-640.
2

ynetiminde Hellenize edilen yenidnya dzeni kltrel akrabalk ilikisi ile gelimi ve i ie gemitir5. Byk skenderin (M. 323) ani lm sonrasnda yerine geebilecek bir varis brakmam olmas, fethedilmi topraklarn skenderin yakn arkadalar ve generalleri (Diadochlar) arasnda paylalarak ynetilmesine yol amtr6. Balangta skenderin dncesine dayal Makedon Krallna bal bir ynetim srdrlm olunmasna ramen, sonrasnda baz generaller (Diadoch) kendi hanedanln kurma denemeleri sonrasnda baarya ulamlardr. Yaklak M. 3. yy. balarnda Hellenistik dnya iinde nemli merkezi krallk kurulmutur, Makedonyada Antigonoslar, Msrda Ptolemaioslar, Kuzey Suriyede ve Anadolunun nemli bir ksmnda Seleukoslar7 (Lev.2, Harita 2). Fakat Anadolu zerindeki hareketlilik nc yzyln ortalarna kadar devam etmitir. Buradaki hareketlilik sonrasnda Pergamon merkezli Attalos hanedanlnn kurulmas ile Hellenistik dnemde Anadolu siyasal ve sanatsal farkl bir yol yakalama olana bulmutur (Lev.3, Harita 3) 8. Hellenistik dnem ncesi sanatsal yaamn merkezi olan Atina ve Anakara sanat, skender sonras Doudaki merkezi kralklar tarafndan kurulan yeni byk merkezlere doru g etmeye balamtr9. Askeri hareketlenmeler Douda ekonomik yaama nemli lde canllk getirmi ve bu canllk sanatsal olarak yenidnya sanatndan ve sanatsndan yeni taleplerde bulunmaya yneltmitir10. Bu ekonomik canlanmadan ve dnyann yeni zenginliklerinden yararlanmak isteyen sanat ve zanaatkrlar Doudaki yeni krallk merkezlerine doru nemli lde bir

M. Rostovtzeff, The Social and Economic History of The Hellenistic World (Oxford 1941)., Stewart 1990,197. 6 Bosworth 1986, 10-12. 7 Hanfmann 1963, 79-80., Bieber 1981, 5vd., Dickens, 1920, 22 Hellenistik dnyada nemli yerin Macedonya, Syria ve Msrn srekli olarak Diadochlar arasnda el deitirmi ve Hellenistik dnyada devletin duruuna gre sanatta biimlenmitir. 8 R. B. McShane, The Foreign Policy of the Attalids of Pergamum (1964)., E. V. Hansen, The Attalids of Pergamum2 (1971)., R. E. Allan, The Attalid Kingdom. A Constitutional History (1983). 9 Carpenter 1971, 180., Stewart 1979, 5vd. 10 Smith 2002, 20 srekli deien bir sanat (Zeitstil) yerine ortaya yeni gereksinimler, yeni patronlar ve yeni konulara cevap veren bir sanat dili gelimitir. Lysipposun rencisi Eutykhides tarafndan yaplan Antiokheia Tykhesi bknz. Pollitt 1986, 55., Ridgway 2001, 233., Bieber 1981, 40

hareketlenme salayarak sanat gn balatmlardr11. Bu sanatsal hareketlilik Atina ve Anakara sanatnn sreklilii ve canllna ciddi oranda durgunluk getirirken, Hellenizasyon ile birleen zgn Dou sanat kimlii Hellenistik dnem boyunca sanatn merkezine yerlemitir12. Fakat, Hellenistik dnyann sanat kimliinin skenderin askeri

hareketlerinden nce balam olduu da dnlebilir. Ge Klasik dnemin sonu ve Erken Hellenistik dnemin banda zellikle Anadolunun gneybat sahillerindeki Karia ve Lykia kentlerinde Hellenistik sanatn ilk etkileri izlenebilmektedir13. Carpenter, Hellenistik imparatorluklarn oluumunun Grek heykeltralk tarihine direkt bir etkisinin olmad sonucunu vermesi de bu noktada anlamldr14. Sanatn yeni bir hareketlik kazand ve kimlik deitirdii grlebilir fakat bu srecin sanatsal etkilerinin daha erken rneklerinin varl bilinmektedir. Grek dnyasnn nemli heykeltralarndan Skopas, Bryaxis, Leochares, (Timotheos) ve Praxiteles Karia Satrab Mausollos iin PreHellenik bir ant zerinde almlardr. Mausollos Karial bir Prenstir, ayn zamanda Kariadaki Pers satrabdr fakat sanatsal beenisi Grek sanatlarn almasndan yana olmutur15. Mausoleionun tipolojik olarak Msr ve Dou antlar ile benzer zellikler tamas(Lev.4, Res. 1-2), Mausolosun antn yapmna balamadan nce daha Douda benzer rnekleri olabileceini dnndrr.
16

grm

Burada Mausolleionun hellenlemesini ne karan

ise Grek kkenli heykeltralarn Grek sanat ve slubunu dou dncesi ile
Stewart 1990, 191-194-200. Beazley Ashmole 1966, 68., Stewart 1979, 33., Richter 1951, 34. 13 Spivey 1996, 191-192, Mausolosu ve heykeltralarn skender ncesi ProHellenistik dnemin ilk yaratclar olarak olduka farkl bir bak acs getirir. yleki Hellenistik tanmnn ve kronolojisinin iki temel ayrm iinde grlmesinde ok radikal bir fikir ortaya atar, Mausolos ve Heykeltralar Hellenistik sanatn bana ekilmeli ve Hellenistik sanat sanatsal adan Mausolleion ile balatlmaldr skender ise sadece askeri adan deien dnyann ve batnn skmlna yeni bir kolonizasyon balatarak yeni dnya dzenine ardl olmutur. Bu nedenle Hellenistik sanat skenderle deil Mausollos ile balatlmaldr., A. Erskine, Approaching the Hellenistic World Hellenistik dnyann deien doas iinde sanatsal ve kronolojik literatr zerine genel tanmlamalar yaparak soruna yeni yaklam sunar. Benzer bir fikir ise Bieber 1981,71-72. Mausolos ve antn Hellenizmin ncs olarak dnr. 14 Carpenter 1971, 180. 15 Spivey 1996, 190, ok daha zel bir tanmlama ile dnem yle yaklar Eer Hellenistik Grek olmayan antlarda Grek sanatlarn almasn ieriyorsa o zaman Hellenistik heykeltraln aklamas Macedonya ile deil Asia Minor ile balatlmaldr.., Boardman 2005, 167, Pers imparatorluu snrlar iinde Grekli sanatlar yerel hkmdarlar tarafndan altrlabiliryorlard., B. F. Cook, Relief Sculpture of The Mausoleum at Halicarnassus, ( 2005). 16 Spivey 1996, 192.
12 11

birletirerek sentez oluturma yoluna gitmi olmalardr. Droysenin ilk kez yzeysel olarak ortaya att kltrlerin karmnn Mausolos ve eserinde ilk kez grnmesinde dnlebilir17.

17

Droysen J. G., Geschichte Alexanders des Grossen, 1833.

II. B. Blgesel Okul Teorisinin Oluumu ve rdelenmesi


Hellenistik sanatn yaps, Klasik sanatn yapsna oranla daha karmak olduu rahatlkla sylenebilir. Klasik sanat kendi dneminin siyasal ve sosyal yaps iinde daha snrlayc ve zel olmutur. Dnemin ynetim ekli snrlandrlm polis devletleri eklindedir. Bu nedenle Klasik sanat polis devletinin btnl iinde zgnleerek geliebilmitir18. Klasik sanat, polislerdeki topluluklar iin zgnlemi (blgesellemi) yerel slup ve teknii ortaya koyabilecek byk projeler (tapnak mimarl) iin alarak dnemin karakterini belirlemitir19. Kent znelinde oluan byk sanat projeleri ise dnemin slubunun belirlenmesinde nemli rol oynamlardr. Bu noktada Hellenistik sanatn kesinlikle daha evrensel olduu sylenebilir20. Bieberinde ifade ettii gibi Hellenistik iinde vatanda artk topluluun bir paras deil tm dnyann bir vatanda olarak, kosmopolitandr21. Klasik dnem yapsndaki polis devletlerinin yerine imdi snrlar deiken olan byk imparatorluklar kurulmutu. Klasik dnemde, dnemin sanatnn genel karakterini belirleyen byk projeler (tapnak heykeltral gibi) artk Hellenistik dnemde yok denecek kadar azalmt22. Sanat, zgn bir usta merkezli gelien yerel bir okulun

Bieber 1981, 5. Pheidias Atinasnda, dneme Atina sanat okulu yada Pheidias ekolunun Atina sanatna yansmas eklinde yaklaalabilir. Eer tm dnemde genel bir Atina sanat aranrsa bu Pheidiasn sanatsal uslubuna uymayan ve farkl dzlemde eser reten dier Polis devletlerinin ustalar ve stillerini yok saymak anlamna gelebilir ayet salt Pheidias kimlii ile bir snr koyar ve sanata baklabilirse btnl bozmadan bir sanat okulunun kimliinde dnemi anlamak olduka retken zm salayaaktr. 20 Richter 1962, 12-13. 21 Bieber 1981, 5, dnemi Hellenistik krallklar iinde yaayan herkes ortak genel bir Grek uygarl olarak bahseder. 22 Pergamon Altarnn Hellenistik dnem iinde oynad rol Parthenonnun Klasik dnem iinde oynad rolle karlatrlabilir. Pergamon Altarnda da Parthenonnun sanatsal btnl oluturan Phidias benzeri bir sanatnn olmas gereklilii dnlmtr. D. Thimme, The Masters of The Pergamon Giganthomachy, AJA 50, 345-357 de bu sorun zerine almtr. Genel olarak bilim adamlar Pergamon Altarnn sanatsal eilimini biimlendiren bir ka byk usta zerinde birlemilerdir, bunlardan ne kan en nemli isim ise Rhodoslu Menekratesdir. Bu almalarda genel olarak aranan barok sanatn geliim izgisi deil Altarn taslan hazrlayan ve dier ustalarn zelliklerini tek bir stil altnda snrlandrabilen byk bir ustadr. Bu nedenle barok Pergamonun yerel gelimi bir slubu olmayabilir. Bunun iin zellikle bknz. Richter 1962, 14, Pergamon
19

18

geliimini srdrd bir dnemde deildir. Klasik dnemde polisin yaps ile doru orantl genel (toplumsal) bir slupta alan sanat, Hellenistik dnemde bireyselleerek monarik yapnn istekleri ve dnemin geliimi dorultusunda retim yapmaya ynlendirilmitir23. Sanat artk yeni gelien byk hanedanlklarn yeni talepleri iin davet edilen ve dolaan sanat olmutu. Zengin siparilere dayanan i imkn sanatlara antik dnya iinde hareketli bir durum salamt. zellikle M. 3. yy. balarnda Rhodosta grlen kalc yabanc heykeltralarn oran, M. 3. yy. sonlarna doru Rhodosun cezp edici ekonomik durumu ile doru orantl olarak ykselmiti. Rhodos ve dier blgelerden i talepleri alan farkl etnik kkenlere sahip sanatlar herhangi bir iliin altnda birlikte ortak almalara imza attklar ele geen epigrafik kantlar tarafndan da desteklenebilmekteydi24. Bu hareketlenme sanatn saf kalmasn ve sistematik geliimini nemli derecede etkilemi olmalyd. Srekli hareket eden ve farkl merkezlerde alan heykeltralar, kendileri gibi baka merkezlerden (blgelerden) gelen dier sanatlarn fikirlerinden, teknik ve stilinden etkilenmi ve onlar benzer ekilde etkilemi olmalyd. Sanatn sanatya dnk bu hareketlilii blgesel geliebilecek zgn bir sanat okulunu engellemi olmalyd. Bu geliim sanatn belli bir blgede snrlandrlmadan, Hellenistik dnya iinde benzer slupsal eilimler gsteren farkl merkezlerin olumasn salad25. salamas olduka zor grnmekteydi. Hellenistik dnem sanat karakterinin geliim izgisi iinde bu anlamda zerinde durulabilecek iki alann olutuu grlmektedir. Birincisi, Erken Hellenistik dnem ile birlikte drdnc yzyln byk heykeltralar ve onlarn stillerini devam Bu nedenle belirli bir slubun bir blgede yinelenen teknik, stilistik ve ikonografik bir geliim

iddalarna ok dikkat edilmesi gereklidir, bir yerin tercih edilmesindense dnemin karekteri olmaldr. 23 Arkaik ve ncesi iin tanr odakl alan sanat., Klasik dnemle birlikte (kahraman) toplum odakl almaya balam Hellenistik dnemle birlikte ise (kahraman)insan odakl almaya evrimlenmitir. 24 Goodlett 1991, 672-3. 25 Richter 1969, 140, yerel adlandrmann balangta yararl olduunu ama unun unutulmamas gerek-liliinin vurgular, sluplar yalnz Alexandrea, Pergamon ve Atinada deil Hellenistik dnyann her kesinde Anadoluda, Ege Adalarnda, Kuzey Afrikada, Gney talyada rastlanmaktadr. Sanatlar eskiye oranla Grek uygarlnn yayld yerlerde daha rahat hareketedebilmekte ve kendilerine verilen ileri tamamlayp yeni bir arya karlk vermek iin Hellenistik mparatorluun en uzak yerlerine gitmekteydi. Bu durum farkl yerlerde bulunan heykellerin slupsal benzerliklerinide bir lde aklamaktayd.

10

ettiren rencilerinin yeni kurulan imparatorluk merkezlerindeki etkinlikleri. Sonrasnda ise farkl bir kimlikle ortaya kan ve gelien gmen sanat hareketlilii. kincisi ise birinci ile balantl gelien sanatn kronolojik geliim izgisi. Hellenistik dnya iindeki sanatn geliimi, kronolojik olarak ana balk altnda grlerek incelenebilinir. 1Drdnc yzyln byk ustalarnn ve rencilerinin sanatn geliimini belirleyen etkinliklerinin srd erken period. Bu dnem iinde Lysippos ve okulunun etkinlii en belirleyici olandr ve Rhodos, Erken Hellenistik sanat ile ilikisinde bronz sanata ynelik nemli bir geliim yakalamtr. 2kinci aama ise Rhodosda yaanan byk deprem sonras, yaklak olarak M. 230 sonrasnda, Pergamonun askeri baarlar ile gelen sanatsal hareketliliinin bir ekim alan oluturmas, Pergamonu yeni sanat merkezi olarak ne km ve sanatta 3Erken Hellenistiktekinden farkl gelien gmen heykeltralar iin etkin olmaya balamtr. nc aama ise Romann politik olarak dnya siyasetine el atmas, sanatn tekrar yn deitirmesini salam ve sanat Romaya ve Romalya doru ynelmitir. Bu dnemle birlikte Rhodos, Pergamon ve dier merkezler sadece gelien ve dnen dnya sanatnda, sanat etkileyenden ok etkilenen ve kopyalanan konumuna dnmtr.

Yzyln bandaki bilim adamlar Hellenistik heykeltraln genel karakterini bir ka farkl sanatsal slup zerinden kurmay denemi ve bu sluplarn youn olarak bulunduu blgelere gre adlandrmalar yapmlardr. zellikle dnemin sanat terminolojisi ierisinde Rnesans kavramlar olan Barok, Sfumato, Rococo, Neoklassizim tanmlamalarn kullanmlard. Antik yazarlarn referanslarna da gvenerek eldeki kstl materyal zerinden bu kavramlar baz blgelerden gelen sanat almalar ile karlatrlarak sanat blgelere ayrmay

11

denemilerdi. Bu, sz konusu dnem sanatnn daha rahat snflandrlabilmesi iin grnrde en pratik yntemdi. Pergamonda yzyln banda bulunan barok eserler pratikte Pergamonu barok sanatn merkezine oturturken, antik referanslarn verdii anekdotlara gre teoride Rhodos barok iin nemli bir merkezdi. Sfumato ve grotesk iin ise, Alexandriadan gelen heykeller bu sanatn burada gelitiinin kantn oluturuyordu. Fakat daha sonraki arkeolojik aratrmalar ve ele geen ok sayda heykeltralk kantlar sanatn blgeler arasnda bu kavramlar iine sktrlamayacan gstermiti. nk farkl slupsal zellikler tayan heykel eitleri, farkl blgelerde birlikte bulunabiliyordu. Yan sanat blgeler arasnda deil dnemin genel slubu iinde ilerliyor grnmekteydi26. Hellenistik sanat blgesel okullara27 ayrarak alan ilk bilim adam-

larndan biri olan Dickens, blgesel okul teorisini birok neri zerinden farkllatrarak destekleme yoluna gitmitir28. Dickens, Hellenistik dnya iinde nemli yerde Makedonia, Syria ve Msrda Diadochlar arasnda yaanan savalarn sonucunda sanatn geliiminin bu merkezlerde nemli lde etkilendiini ve sonrasnda eski sanatsal gelenei devam ettiren nemli merkezin olutuunu belirtmitir. Pergamon, Rhodos ve Alexandria29. Dickensin Hellenistik dnem zerine yapm olduu erken almas gnmzde yaplan daha ayrntl bilimsel

Smith 2002, 19, Hellenistik Heykeltral incelenmesi : Okullar ve Geliim. Bu alanda yaplan ve son dnemdeki almalardan biri Marc D. Fullerto Palagia, O-Coulson, W., editrlnde, Regional Schools in Hellenistic Sculpture, Proceedings of an International Conference held at the American School of Classical Studies at Athens, March 15-17, (1996), Oxbow Monograph 90, 1998deki her bir alma blgesel okul teoresinde bir sorun zerine durmutur. 28 Dickens 1920, 20, dnemin olas byk okulu arasnda teknik farkllklar ortaya koyar: Pergamon genelikle yumuak bitiler ve olduka keskin ak sert kesmelere zel bir dknlkle konular Scopic ve Praxiteles karm gelenekten alr, Rhodos ayn ekilde Lysippos atletic geleneine sadk grnmektedir, Alexandria, Praxitelean idalinin gl izlenimci geliimini ar aayip bir realizim ile birletirmitir. Dickens bu sanat k sanat olarakta tantr. 29 Dickens 1920, 4vd., Pergamon sanat Byk Altarn dekorasyonu ile birleti ve idealizmin yeniden canlanmasna neden oldu, Rhodos bir ekilde ideal heykellere bal kald, Alexandria ise gnlk hayat taklit eden sahneler bal kald. Blgesel okul teorileri genel olarak bir blgede youn olarak grlen ortak bir stil, teknik ve ikonografi dahilinde ayrtrlarak tasarlanmtr. rnek olarak heykel yapm tekniinde al ile tamamlama teknii balangta Alexandria heykeltral btnlne dahil edilebilirken son dnemdeki yeni buluntular bu tekniin salt Alexandria sanatna zg olmad tm blgelerde rahatlkla kullanlm olduunu gstermitir. Benzer ekilde Barok stilin balangta Pergamon sanat zelliine ait bir geliim olduu dnlm fakat dier blgelerde de barok eserler tespit edilmitir (Ammandaki Kanatl Daidalos[Smith 2000, 110, res. 137]).
27

26

12

almalarn sonular dorultusunda problemli noktalarn olutuu gzlemlenebilmektedir30. Fakat Dickensn teorik olarak okullar ge drdnc yzyln nemli heykeltralar ile balant kurarak aklama yoluna gitmesi zellikle anlamldr. Dickens, Alexandria okulunu Praxiteles sanat ile balantl aklar, Rhodos okulunu Lysippos sanat ile ilikilendirir ve Pergamon okulunu ise Skopas ve Praxitelese daha yakn grr31. Hellenistik heykeltraln erken oluumu iinde bu ilikilendirmelere dayal yerel okullarn varlnn kurgulanmas balangta olas gibi grnmektedir. Fakat nc bir ustann slubunun srekliliinin bir blgede izlenebilmesi, ortak bir stilin blgedeki varl ile aklanabilmesini mmkn klar. Marcade, Rhodosun ekonomik rahatlndan dolay baka ehirlerde domu ya da bym sanatlarn Rhodosa gelmesinin fenomonel bir kazan saladn fakat durumun klasik tecrbelere ilikin olanlarda ve yerli geleneklerden kaynaklanan salam temellerle kan yaratc ve zengin bir durumun da yaratldn vurgular32. Bu durum Rhodos sanatnda orijinallii olan Lysippos, Praxiteles ve belkide Skopas okulunda younlamaya neden olacaktr. Ve bu younlama Rhodos sanatnda Boethos, Philiskos ve Heliodoros gibi kiiliklerin parlak bir geliimini bulacaktr33. Dickens, Rhodos sanatn zellikle Lysippos ve Sikyon okulunun sreklilii zerinden deerlendirerek srdrr34. Rhodos sanatnn Lysipposun etkisi ile ikinci bir Sikyon Okulu gibi gelitiini ve Rhodoslularn ise bu gelimeden memnun olduunu vurgular35.
30

Rhodos heykeltral zerine yaplm almalar hakknda genel bilgi iin bknz G. Gualandi, Sculture di Rodi, ASAtene 38,1976, 7-36 (LIV, 1979, seri 38). 31 Dickens 1920, 35-52., C. Karausos, Rhodos. History Monuments, Art (Athens 1973) . 32 Marcade 1969, 469-495. 33 Marcade 1969, 469-495. 34 Dickens 1920, 36-37, de Rhodos Hellenistik sanatnn Lysippos okulunun etkisi altnda balad ve ynetildii fikrindeyiz. Bu yaklam altnda Lysippos rencisi olarak bilinen sanatlarn Rhodos adasndaki almalarnn detaylar ile aklanmasn verir. 35 Pollitt 2000, 97, de ayn yaklam zerinde durur fakat bunun bir avantaj m yoksa dezavantaj m olduu belirsizliini vurgular. nk Pollitt burada Rhodosun yerel heyeltralarndan Piliniusun bahsetmemi olmasn Rhodosun nemli heykeltralara sahip olmad verisi ile dnr. Bu veri karsnda u neri ileri srlebilir, Pergamon sanat iinde Attalos I sreine yerletirilen Birinci Pergamon Okulunun bilinen sanatlarndan hibiri Pergamonlu deildir. Stratonikos (Kyzikos), Pyromachus (Atinal), sogonos, Antigonos, ve Attalos bandaki imzalar [Isg yada Antg] onos, Xenokrates, Myron ve Praxiteles. Bu veri altnda yerel bir Pergamon sanatn kurabileek bir

13

Fakat dikkat edilmesi gereken kronolojik bir snr vardr. Bu iliki olaslkla M. 3. yy. ortasndan sonra dnemin genel karakteri ile doru orantl olarak zlmeye balam olmaldr. Bu kronoji olaslkla Rhodos sanatnn kmeye balad (Kolossolun yklma sonras) Pergamon sanatnn ise olumaya balad bir srece denk gelir36. Hellenistik sanat blgesel okullar bal altnda inceleyen bir dier bilgin ise Bieberdir37. Bieber, balangta Pergamon, Antiokheia, Alexandria ve Rhodos iin blgesel sluplarn farkllamasn salayacak kesin stillerin tespitinin olas olmadn vurgular. Ancak dnem sanatnn deerlendirilmesi ve belirlenmesi iin blgesel stillerin tespitinin yaplmasnn gerekliliini vurgular38. Bieber bu tespiti yle yapar; Lysippos ve Praxiteles okullarn Erken Hellenistik dneme (M. 330250) yerletirerek balar. Atinada portrenin ve Alexandriada yumuak bir stilin (Rococo) geliimini yine ayn sre iinde dnr. Pergamon sanatn Orta Hellenistik olarak (M.250160) barok ile balantl dnr. Rhodosu balangta bu srece yerletirmek ile beraber sonrasnda Bat
sanatnn eksiklii burada bir sanatn geliiminin nne gemektedir. PrePergamon sanat iin bknz. J. R. Marszal, Tradition and Innovation in Early Pergamene Sculpture, Marc D. Fullerto Palagia, O-Coulson, W., editrlnde, Regional Schools in Hellenistic Sculpture, Proceedings of an International Conference held at the American School of Classical Studies at Athens, March 15-17, (1996, Oxbow Monograph 90, 1998), 117-123. 36 Dickens 1920, 31-32, Hellenistik kabartmalar zerine yapt snflandrmada, Tm mitolojik kabartmal figrlerde Lysipposun ince uzun proporsiyonunu grmek nemlidir, bu ayn dnce Rhodos ile ilikilidir, Mitolojik gruplar Rhodosta favoridir ve buras kesinlikle Lysippos geleneini srdrr . 37 Bieber 1981, 4, Hellenistik sanatn karekterini tanmlad giri blmnde sanat blgelere ayrmak-tansa Hellenistik sanatn genel zellikleri ile Klasik sanat arasndaki farkllklar vererek ortaya Hellenistik sanat genel portesini kartr. 38 Bieber 1981, 5, Bieber almasnda kulland genel kaynakalar Dickensda olduu gibi 1850 ve 1930 aras almalarn deerlendirmesi ve sonuu zerindendir, bu an, sanata genel bak sanat eserlerinin blgesel yogunlamas zerinedir. Bu younlama doal olarak bir merkezde bir sanat stilinin olmas gerekliliini dndrm ve sanat blgelere ayrlmtr. Bu erken almalar iin zellikle burada vurgulanmas gereken dnem sanatnn deerlendirilmesinde bu an bilginlerinin izledikleri yol Hellenistik dnemin en bilindik nemli (popler) eserleri(Laokoon, Pergamon Altar, Samothrache Nikesi, Tyche [bu eserlerin nemli bir ksm Rnesans ve biraz sonrasnda bulunmutur]) ile bu eserlerin antik kaynakalar (Plinius) iindeki tanmlanmas zerindendir. Arkeolojik kazlar ve bu kazlarda kan yerel almalarn yok denecek kadar az olmas, deerlendirmelerin ve sonularn var olan eserler zerinden ekillenmesine yol amtr. Bu nedenle bu an bilginlerinin nemli bir ksm benzer yaklamlar iinde Hellenistik sanat deerlendirmilerdir. Gnmzde Arkeolojik kazlarn ve elde edilen nemli sonularn netiesinde Hellenistik sanatn biimlendirildii bu erken deerlendirilmelerin fikri byk oranda krlm durumdadr.

14

Anadolu sanat ile balantl erken barok sanatn balangcna koyar. (M. 160-30) Ge Hellenistik olarak blgelerde sanatlarn (Rococo ve Barok) k, Roma sanatnn ise baskn olmaya balad Eklektisizm, Klasisizm olarak grr39. Bieberin Hellenistik sanatn yorumlanmas konusunda kesin olarak nerede durduu aka belli olmamakla birlikte, Hellenistik sanatn kronolojik geliimi iinde blgelerin tad nemi n plana kartarak incelemesi nemlidir. Bu nedenle Hellenistik dnem iinde yaplm eserleri bir kronoloji dizgesi iinde incelerken blgelerin politik ve sanatsal geliimleri ile uyum iinde dzenlemitir. Erken Hellenistik sanat, dnemin politik yaps ile balantl drdnc yzyln byk ustalarnn stillerinin eiliminde olgunlaarak gelien almalarn kronolojik geliim izgisi iinde gsterir. Orta Hellenistik dnemi ise Pergamonun politik geliimi ile paralel gelien sanatsal aktivitelerinden dolay dnem iinde kazand merkezi roln vurgular. Burada nemle zerinde durulmas gereken ise Hellenistik sanat Asiatik sanat olarak deerlendirmesi olmaldr. Asiatik sanat Biebere gre barok sanatn kendisidir. nk barok sanatn tm sreci Bat Anadoluda takip edilebilmektedir. zellikle Rhodos sanatn Asiatik sanat iinde birlikte dnr40. Bu noktada Bieberin Rhodos blgesel okulu ile Pergamon blgesel okulu arasnda nasl bir stilistik ayrm gzettiini anlamak zordur. nk Rhodos sanatn barok geliimin balangcna yerletirebilecek deliller sunar ve Rhodosu bununla zdeletirir. Sonrasnda ise baroun kendini tamamen olgunlatrd Pergamon sanatna gei yapar. Barok sanat, Rhodos sanat ile Pergamon sanat arasnda geliim izgisi izler. Bu durumda Rhodos ile Pergamon sanatlarn zgnletiren bir stil ortaya koymamaktadr. Sadece barok sanatn kronolojik geliimini iki blge arasndaki eserleri inceleyerek verir41. Alexandria okulu iin ise Rococo terimini kullanmakla birlikte, benzer zelliklerin dier blgelerde de izlerinin bulunabileceinden dolay blgeye zg kesin bir stil ortaya koymamaktadr42.

Bieber 1981, 6-10. Bieber 1981, 71, 73, 106, 123., L. Alscher, Griechische Plastik, IV, Hellenismus, (Berlin 1957) benzer fikirler ileri srm ve Rhodosu Asya sanatnn nemli bir noktasnda gstermitir. 41 Bieber 1981, 123-126vd., M. . ikinci yzylda Erken Barok Sanat balnn altnda Samothrace Nikesini inceler. 42 Bieber 1981, 140vd.
40

39

15

Hellenistik dnem sanatn blgesel okullar altnda inceleyen bir dier bilim adam olan Richter, Grek Heykeltral iinde bu dnemi kritik olarak deerlendirir ve zel bir balk atarak incelemeye tabi tutar43. Hellenistik dneme, zellikle Lysippos sonrasnda M. 3. ve 2. yzyllarda sanatn belirgin okullara ayrlp ayrlamayaca sorusu ile balar. Fakat ncesinde Lysippos sanatn son tanm iinde Sikyonlu byk ustann bir okul kurmu olduunu ve rencilerinden bir ksmnn Sikyonda grevler almaya devam ettiini, nemli bir ksmnn ise g ettiinin ve gittikleri yerde vatandalk elde ettiklerini belirtir44. Richter, devamnda blgesel sanat iinde incelemeye ald Pergamon sanatnda nemli sonulara ular, balangta Pergamonun M. 3. yzyln ikinci yars ve 2. yy. ilk yars sresince Pergamon Krall iin yaplan heykeltralk kompozisyonlarna sahip olduudur. Fakat sanatn ve sanatlarn etnii Pergamonlu deildir. M. 3. yzyln ortasna ait erken heykeltralar Kyzikos (Stratonikos), Euboea (Antigonos) ve Atinadan (Phyramachos, Nikeratos) gelmilerdir, hatta Byk Altardaki imzalarn yetersiz kalntlar Atina, Rhodos ve Tralleisi ne srer45. Pergamon stili olarak adlandrlan Gigantomachy, Pergamondaki tek uygulamadr, bundan dolay Grek dnyasnn eitli ehirlerinden eitli eilimlere sahip sanatlarn zengin Pergamon prensleri tarafndan zaferlerini kutlamak iin arldklar aktr. Doal olarak ta bu sanatlar baka yerlerde de alm ve benzer almalar retmilerdir. Sonu olarak Pergamon olarak bahsedebileceimiz yerel, gelimi bir sanattan bahsetmek olduka zordur46.

Richter 1951, 15-36. Richter 1951, 27, Blgesel okullar eklinde gerekten incelenebilecek yerel stiller varmdr? Yoksa bunlar bilim adamlarnn modern yorumlarmdr? Hellenistik dnem iinde belirli zamanlarda belirli blgelerde bireysel heykeltralarn stillerine bal eitlilik gsteren eilimlere Hellenistik sanat iinde gerekten sahipmiyiz. 45 Richter 1951, 29. 46 Richter 1951, 30, Genel olarak Pergamona balanan dier heykel kalabal sadece Hellenistik dnya boyunca uygulanan genel eilimi gstermektedir. Richterin Pergamon sanat zerine ortaya koyduu sonu olduka etkilidir, fakat burada gzden karlmamas gerekli ok nemli iki nokta olduu da sylenebilir. Birincisi Pergamon sanat yani Barok olarak adlandrlan stilin kronolojik olarak geliimi Pergamonun neresindedir. Gnmzdeki bir ok bilimadamnn da (bknz dip.not 16) vurgulad gibi Barok Sanat Pergamonda son ve en gelimi noktasndadr. Bundan kabileek nemli soru ise Barok sanatn ilk ve balang geliiminin ne zaman ve nerede olabileei olmaldr.
44

43

16

Richter, Rhodos zerine ise ilgili kaynaklarn yetersizliini vurgular ve Rhodoslu Charesin Lysipposun rencisi olduunu ve Kolossal Helios heykelini yaptn, Pliniusdan bilgilerle destekleyerek aklar. Bu bilginin sonrasnda Laokoon ve Dirke gruplar hakknda bilgi verir. Fakat burada kronolojik bir problemin olduu grlebilir. Yaklak olarak Charesin Heliosu M. 3. yzyln ilk eyreine yerletirir, Dirke ve Laokoonu ise kronolojik olarak nereye yerletirdii belirgin deildir47. Rhodos heykeltralnn geliimi Pergamon heykeltralnn geliimine benzer, farkl kentlerden gelen farkl etnik kkenli sanatlarn eitliliinden dolay, Rhodosa atfedilebilecek zgn bir stilin tartlamayaca sonucuna varr. Rhodos adasnda ele gemi bronz heykel kaidelerinin zerindeki sanat isimlerinin etniklerinin eitlilii Pergamonda da olduu gibi dnem sanatnn genel karakteri olduunu ve sanatn dnem iindeki kozmopolitliinden dolay blgesel bir okulun varlnn tespit edilemeyeceini ileri srer48. Richter, Alexandria iin tekrardan benzer bir durumun olduunu dnr. Alexandria okulunun kendi znelliinde gelitirdii dnlen Sfumato (Rococo) stili, titizlikle biimlendirilen yumuak geili, sakin ifadeli balar Anadoluda, adalarda ve Attikada da bulunmutur. nk Sfumato stili post-Praxiteles stilinin eilimi ile olgunlaarak gelimitir49. Praxitelesin oullar ve rencileri gezgin heykeltralk sreci ile tm Hellenistik dnyada alm ve stili yaymlardr. Richter bu fikrini desteklemek iin ise Plinius (Nat. Hist. 36. 24), ve Pausanias (8. 30. 10), Plutarch (Vitae x Or., Lycurg. 38)dan anekdotlar sunar Praxitelesin

kinci nemli nokta ise Grek sanat iinde dier nemli ve byk almalarda olduu gibi Pergamonda Barok sanatn son ve en stn noktasn kurgulayan ve sanat bu noktada bir izgide dizginleyebilen bir ustann varlnn olup olmayaadr. 47 Richter 1951, 30, Laokoon tarihlendirilmesi zerine Richterin erken deerlendirmesi iin bknz . 66 -70vd. 48 Richter 1951, 31, Richterin gerekten burada ortaya koyduu sonu nemlidir ama bu sonuu belirlerken Richterin Hellenistik sanat belirli bir kronolojiye tabi tutmadan ilerledii grlebilir. Rhodos adasnda ele gemi yaztlar zerindeki isimlerin kronolojik izelgesi iin bknz Goodlett 1991, 669-681. 49 Klein 1919, 252-267, Klein Rococo eilimi ile Rhodos sanat arasnda balantl kurmay denemi genel olarak Asia minor yada adalar merkez gstermitir, zellikle Smplegmata iin bknz.

17

oullar sadece Atina iin deil Pergamon , Megalopolis ve Thebes iin heykeller yapmlard50 Hellenistik sanat benzer bir ekilde blgeler aras geliim iinde inceleyen bir dier alma ise J. D. Beazley- B. Ashmole tarafndan yaplmtr51. BeazleyAshmole, blgesel okullar iinde ilk Atina sanatn incelemilerdir, genel olarak skender sonras doudaki hareketlikler sonucunda Attika sanatn da gerileme baladn ve sanaty tevik eden zengin patronlarn olmamas bu gerilemeye etken oluturduunu dnmlerdir52. Bu dnem Atina sanat iin zel bir terim kullanrlar, Akademik stil. Atina ve Attika sanat yenidnya dzenine ve sanatna paralel gelimeleri ve yenilikleri yakalayamadndan sanatn nceki yzyln sanat ile ilikili yksek stilde srdrmeyi denemi ve sanatn bununla snrlandrmtr53. Sanatndaki bu gelenekilikten dolay Atina sanatna Akademik stil kavram nerilmitir. Dnem iinde nemli bir geliim ise Praxitelesin oullarnn portre sanatnda nemli gelimeler yakalamas Atina sanatnn portre sanatn ile anlmasn salam olmaldr. Alexandria okulunu ise bununla balantl olarak Praxitelesin oullarnn Alexandriadaki hareketlilikleri ile ilikili aklarlar. Alexandria sanat iin kolaylkla fark edilebilen kendilerine zg homojen bir stili yava yava gelitirdiler ve yksek bir standart koruyup srdrdler54. kinci olarak ise, Rhodos okulunu Lysippos ve rencileri ile balantl aklk getirirler. Bu balanty Lindoslu (Rhodos) Charesin Rhodos iin yapt Kolossal bronz Helios heykeli ile balatrlar. Heykelin yksek deredeceki hneri Rhodosta birok heykele rnek artrm ve Rhodos bronz dkmn merkezi olarak byyp gelien bir sanat okuluna dnm olmaldr. Bu durum Rhodos sanatnn resmi olmayan geliimidir, nk Rhodosun Lysippos sonras bronz almalardaki stnl antik kaynaklar tarafndan da vurgulanmaktadr. Fakat
Richter 1951, 36, Hellenistik sanat iinde kabul edilebileek bir okulun olmadn, Hellenistik sanatn uluslararas olduunu vurgular. 51 Beazley - Ashmole 1966, 66. 52 Beazley - Ashmole 1966, 67. 53 Bu gelime zellikle mezar kabartmalar ile geliimini srdrmtr. 54 Beazley - Ashmole 1966, 69-70, bu homojen stilin nasl gelitii ve ve bu blgenin stilinin fark edilebilir kendine zg zelliklerinden bahsedilmez. Kronolojik olarak ise Alexandria sanatn Erken Hellenistik dneme yerletirirler, bu dnem genel olarak Klasik dnem byk ustalarnn ve rencilerinin etkilerinin her blgede bulunabileei bir sretir. Bu nedenle bu homejen sanat Hellenistiin ge saflarnda da yinelenerek srdrld ile ilgili bir bilgi verilmemitir.
50

18

bronzun tarih iinde oynad rol dnldnde ve bu almalar hakknda ok az bilgiye sahip olduumuzdan dolay, Rhodos, Ge Hellenistik almalarnn arkasnda tartlmaya itilmitir55. Lysipposun soyundan bahsedilen birok nl heykeltra nl almalarnn bazlarn Rhodosta retmi olmaldrlar, fakat heykeltralarn devinimlerinin artmas ve idealletirmenin gittike ykselmesi zel bir slubu belirlemede olduka zorluk yaratmtr56. Rhodos zengin bir ehir olarak her yerden birok heykeltra iin mknats olarak nemli geliim salamtr57. BeazleyAshmole, Pergamon okulunu iki kategoride deerlendirmeye tabi tutarlar. Birinci Pergamon Okulu ve kinci Pergamon Okulu; Birinci Pergamon okulunu Attalos I ile balayan sanat almalar olarak tanmlanr. Bu almalarn iine kazanlan zafer sonras yceltmelere dayal kahramansal heykeltralklar ve cezalandrmalar snflandrrlar. Marsyas grubu, Meneleos ve Patraklos ve dier nemli Attalos ithaflar iinde Birinci Pergamon okulu olarak deerlendirirler. Fakat bu sanatn geliim ve ilk biimlenii ile ilgili zel bir bilgi verilmemitir. kinci Pergamon Okulu ise Pergamon ve Asia Minordaki gelimeler nedeni ile daha hareketli ve retken olarak deerlendirilir58. Hellenistik heykeltral blgesel okullar altnda inceleyen bu blmde inceleyebileceimiz son alma Merkerin 1970de Rhodos heykeltralk okulu zerine hazrlam olduu doktora tezidir59. Merkerin almalarnda, blgesel heykeltralk iinde Rhodosun Hellenistik dnem heykeltralna nasl baktna gz atlacaktr. Merker, Rhodosda Hellenistik dnem iinde tanmlanabilecek bir

heykeltralk okulunun varlnn kstaslarn, Rhodos adasnda korunan heykeltralk eserleri zerinden teknik, ikonografik ve stilistik eilimlerin tekrarlanmas ile
Merker 1970, 426. [ Plinius Nat. Hist. 34. 41- 42], de bir ok isimden bahseder, Bryaxis, Boedas, Heliodoros, bknz Ek 1 (Adorans, Symplegmata). 57 Beazley - Ashmole 1966, 71, Bu noktada verdikleri bilgi kronolojik ve sanatsal geliim asndan dnldnde gerekten anlamldr. Rhodos ile Lysipposun ilikisi Erken Hellenistik srete ada zerinde izlenebilmektedir. Sorun burada da vurguland gibi bu erken bronz almalarn yokluunun belirsizlii ve bronz eserlerin kopyas olan ge almalar ile Rhodos sanatnn snrlandrlmasndadr. 58 Beazley - Ashmole 1966, 79-88. 59 Merker 1970., Merker 1973, SIMA.
56 55

19

mmkn olabileceinin altn izer. Eer mevcut eserler zerinde bu eilimlerin yinelendii tespit edilemez ise Rhodosun
60

blgesel

okul

teorisi

iinde

deerlendirilemeyecei sonucuna ular . Merker, Rhodos Arkeoloji Mzesi, Kopenhang ve stanbul Arkeoloji

mzelerinde Rhodos (Lindos) kazlarnda ele geen, yz onalt heykeltralk eserini kataloglayarak incelemitir61. Merkerin almas zerinden, tartmaya ak iki nemli noktann doduu dnlebilir. lk olarak, Merkerin almas iinde inceledii eserlerin ounluunun ana materyalini mermer oluturmaktadr. Rhodos adasnn Hellenistik dnem iinde bronz heykeltraln merkezi olarak biliniyor olmas gz nne alndnda mermer eserlerin Rhodosun zgn yapsnn neresinde durduu tartmaya aktr62. kinci problemli nokta ise dorudan birinci problemi mermer takip eder; burada tekrardan tartmaya ak bir alan brakan problem ise, Merkerin almas iinde heykellerin kronolojisi zerine yapt aklamasdr: heykellerin ou, zellikle stilistik temeller zerinde Ge Hellenistik dneme tarihlenebilmitir. Merker, Hellenistik dnem kronolojisinin gvenilirliinin genel eksikliinden bireysel Rhodos heykeltralnn tarihlenmesinin denenmediini ve alma iinde Ge Hellenistiin M. 2. ve 1. yzyl arasnda deerlendirildiini bildirir63. Fakat Hellenistik dnem sanatnn ak iinde Rhodos sanatnn Lysippos ve Chares eiliminde Erken Hellenistikte gelitii ve olgunlat dnlnce

Merker 1970, 1-3, 457-60, Merkerin belirledii bu ok nemli kstaslarn ( teknik, ikonografik ve stilistik) iinde ok nemli bir noktann gzden kat dnlebilir. Hellenistik dnem iinde Merkerin gznden kaan bu nokta bu kstaslar belirlerken kullanlmas gereken kronolojidir. Hellenistik dnem kronolojik olarak olduka geni bir zaman araln kapsad dnldnde stillere teknie ve ikonografik geliime kronolojik snrlar belirlemeden tanmlamalara gitmek problemli sonular dourabilir. 61 Merker 1970, zet, korunmu mermer heykeltralk eserleri, genellikle Rhodoslu olmayan, olaslkla Kikladik olan mermerin kullanlmas ile olduka kk boyutlu bir ok para, paral tekniin geni kapsaml ve hnerli kullanm, stilistik etki iin zorlayc bir basitlik ve genel tekniin yetenei ile karekterize edilir. Tipin, stilistik yntemlerin ve semeci eilimin geni eitlilii bulunabilir, fakat bir ok kopya olarak biline saysz tip, zellikle Rhodos eserleri gibi yaltlm olabilir. 62 Kantzia und Zimmer 1989, 497-523., Merker 1970, 388-390., (bknz dip not 63). 63 Merker 1970, 21, Rhodosun M.. 3. yzyl iindeki etkin konumu dnldnde korunmu mermer heykeltraln ok az olduunu da zellikle vurgular. Bu eksiklii nedene balayarak aklar ki ilki gerekten bir ok eliki oluturaak kadar nemlidir -1- saysz bo kaidenin bronz adaklar ve onurlandrma heykellerinin eksiklii delildir, nk grlebilen antik bronzlarn sklkla materyali iin sonraki zamanlarda Akdeniz dnyas boyunca eritilmitir. -2- yaznsal kaynaklar tarafndan belgelenen Rhodosun Romallar tarafndan yamalanmas , devam iin bknz 388, 389.

60

20

Merkerin Ge Hellenistik dnem tarihlemesinin Rhodos bronz sanat iinde yer edinemedii tekrardan grlebilir. Hellenistik dnem heykeltral kronolojisi iinde Ge Hellenistik, Romann dnem zerindeki etkin politik ve askeri yaps ile olumu bir sanat olarak tanmlanabilir. Genel olarak Ge Hellenistik sanat termilojisi iinde kullanlan ortak terimler Attiksizm, Neo-Klasisizm, Arkaizm ve kopyaclk ve eklektik sanat gz nne alndnda kronolojik olarak bu zaman aralnda zgnlemi bir Pergamon, Attika, Alexandria ya da Rhodos okulu tanmlamak dnemin genel sanat eilimi asndan olduka zor olduu grlebilir64. Bu nedenle bu zaman aralnda Rhodos yada baka bir merkez aramak olduka zordur. Merker, zerinde alt Rhodos eserlerin teknik zelliklerine birok adan deinir. Heykellerin nemli bir ounluunun kk boyutlu ve paral olduunu ve paralama tekniinin youn olarak kullanldn ve benimsendiini bahseder, fakat zellikle bu tekniklerin bronz iliklerin kullanmnda olan genel teknik zellikler olmas nemlidir65. Eserlerin byk ounluunun kk boyutta olmas antik referanslarn bildirdii ve Rhodosda dikili birok bronz portre heykeli ve zellikle ele geen bronz heykel kaideleri dnldnde, Rhodos heykeltralnn devasa lleri ile ztlk oluturmas asndan ilgi ekicidir. Bununla beraber Rhodosta al (stukko) ile tamamlama ynteminin de uygulanm olduunu Rhodos Erken Heykeltral iin nemli baz heykelleri rnek gstererek verir66.
B.S. Ridgway, The Severe Style in Greek Sculpture, (Princeton 1970), Richter 1951, 3. blm., 130-149., Marc D. Fullerton, Atticism, Classicism, and the Origins of Neo-Attic Sculpture, s. 93-97., G.M.A.Richter, Was Roman Art Of The First Centuries Bc And Ad Classicizing? (1958),10-15., Smith 2000, Ge Hellenistik : Delosdan Romaya, 259., Carpenter 1971, VII- The Renascence of Classic Form, 197., W. Fuchs, Der Schiffsfund von Mahdia, (1963). 65 zellikle paralama ve alttan kesme tekniklerinin bronz iliklerde youn olarak kullanlan teknik zellikler olmas mermer oymaclarn teknii bronz alanlardan renmi olduklar ynndedir. Merker ve Goodlett e gre mermer ilikleri bronz iliklerin bir parcas idi bir arada bulunuyorlard ve mermer ustalar bronz teknik zelliklerinden yararlanyorlard. Merker 1973, 10-11 bknz. Merker 1970, 403-4 [bu etkilenme iin katalog no 9 ve 103 te kullanlan ustaln benzerinin Pergamon Altarndaki eserlerler karlatrlabileini, bu nedenle bunlarn olaslkla ya bronz almalarn kopyas yada etkisi ile yaplm olabileeini vurgular]. 66 Merker 1970, 392-3, eserlerin 5 tanesinin devasa byklkte, yaklak 35 tanesinin doal llerde, 25 tanesi doal llerin yars boyutta geri kalanlar ise doal llerin yada arasnda deitiini verir. Eserlerde paralama yntemi adada mermer yataklarnn yok deneek kadar az olmas ve buna dayal olarak ortaya kan ekonomik kayglardan dolay olmaldr. ( Merker 1970, katalog no 60, Helios ba, no 47 arkaistik kadn ba) stukko ve Alexandria heykeltral iin bknz:
64

21

Merker,

Rhodos

heykeltralnn

tipolojik

zelliklerini

ise

yle

deerlendirir: Heroic heykeller ok nadirdir, Pergamonla ilikilendirilen hikyeci heykeltraln eidi bulunmaz, tanmlanabilen mimari heykeltralk ve grup heykeltralna dair herhangi bir iz yoktur. Genel olarak tipler dinsel (kltsel) tema etrafnda biimlendirilmitir. Adak heykelleri ise Lindos Athena Akropolisinden gelen eitlemelerdir. Dekoratif heykeltralk ise mevcut olmaldr, zellikle Aphrodite tipinin, oturan Nymphelerin ve uyuyan Satyrn bahe ve ev, kutsal maara dekorasyonu iin dnld ileri srlebilir67. Rhodos heykellerinin stilistik zellikleri ise Merker tarafndan bir ka balk altnda incelenir. Kompozisyon deerlendirmesinde, figrlerin byk bir ksm ok az yada hi burkulma gstermeden ayakta duran tiplerdir. Aphrodite ve yksek bir kayada oturan Nymphe tiplerinde spiral burkulma zellikle dikkat eker. Ayakta duran figrlerde genel olarak eik yorgun bir ifade gze arpar, bu heykellere karn altnn ne itildii omuzlarn geri ekildii cansz bir nitelik kazandrr. Kadn figrleri Ge Hellenistik dnemin tipolojisine uyar, figrlerde abartma olmamasna ramen, gvde sklkla uzun, omuzlar ve gs kafesi dar karn alt ile kalalar geni, gsler kk yaplmtr68. Bu tiplerin Pergamon kadn tiplojosi ile karlatrmasnda sadece [kat no 21, Merker 1970] deki Athena heykelinin Pergamon Altarndaki Athena ikonografisi ile uyutuu grlebilir. Erkek tiplerinde ise tek bir eilim gze arpmaz, fakat narin proporsiyonlar Praxiteles gelenei ile eletirilmesinden daha ok atletik Lysippos proporsiyonlar

A. Adriani, Repertorio darte dellEgitto greco-romano (Palermo, 1961)., B. Wace, ABSA 9, (1902-3) 225-9., Richter 1951, 31. 67 Merker 1970, 408, Athena Kutsal alanndan ele geen olduka farkl tipolojide Athena heykelleri vardr, fakat bu kutsal alandan ele geen baz kaidelerde Athenann doal lde yada devasal boyutta bronz heykellerinin olduunu dndrmektedir. bknz C. Linkenberg, Lindos, fouilles de lAcropole 1902-1914, II, Inscriptions (Berlin:1941) no 30, 33, 45, 57., M. Basilika, Marc D. Fullerto Palagia, O-Coulson, W., ed.Regional Schools in Hellenistic Sculpture, Proceedings of an International Conference held at the American School of Classical Studies at Athens, March 15-17, (1996, Oxbow Monograph 90, 1998), 137vd. 68 Merker 1970, 411-412, Bu zellikleri en iyi yanstan tipler ise plak heykellerdir [bknz katalog no 1-4, 10 Merker 1970].

22

ile eitlilik gsterir [kat no 71, Merker 1970]. Genel olarak abartlm Pergamon almalar ile benzerlik tad grlebilir. Giysi tiplerinin incelenmesinde ise dnemin genel karakteri olarak tm giysi eitlerinin ve rtnme metotlarnn Rhodosda mevcut olduunu belirtir. Merker hemen hemen tanmlad birok giysi tipolojisi ierisinde kronolojik olarak Hellenistik dnemin her aamasndan eitli rnekler gsterir. Bu aklama dahi genel olarak Merkerin almasnn kronolojik bir snr olmadn ok ak bir ekilde gstermektedir69. Merkerin inceledii bir dier tipoloji ise heykel balardr. Burada da tekrar vurgulad ise Rhodosda teknik, herhangi bir belirli tipin ba belli snrlar iinde tutulamaddr. Praxiteles gelenei iindeki Alexandria heykeltral ile balantl dnlen Sfumato ve Morbidezza tiplerinden, Arkaistik tiplere [kat. no. 57, Merker 1970], Pergamon barou ile ilikili glgeli gl tiplere [kat. no. 59, Merker 1970] ve Ge Hellenistik ve Roma dnemlerine tarihlenen tiplere [kat. no.108-112, 115, Merker 1970 ] kadar olduka geni bir yelpaze sunar70. Merkerin almasna genel olarak bakld zaman, Hellenistik

Heykeltralk iinde belirlenebilecek zgn bir sanat okulunun ortaya kmayaca olduka aktr. Bu noktada irdelenmesi gereken ise Rhodosun sanatsal aktivitesinin kronolojik snr ve retilen eserlerde tercih edilerek kullanlan materyallerdir71. Merkerin Rhodosda Hellenistik Heykeltralk Okulu Tanm Yaplabilir mi balkl blmnde blgesel gelimi bir sanat okulu sorusuna verdii cevap kronolojik bir snr belirlenmediinden olumsuzdur72. nk Hellenistik dnem heykeltralnn stilistik, tipolojik ve ikonografik geliimi kronolojik bir snr zerinden deerlendirilerek ilerlenmelidir. zellikle hemen hemen tm slup,
Merker 1970, 413-416. Merker 1970, 418-420, Merkerin bundan sonraki blmleri almamzn dier blmleri ierisinde deerlendirileektir. 71 Rhodos heykeltralnn aktif olduu srein balang Lysippos ve Chares ilikisi, M.. 3. yy. ilk eyrei ile balar ve olaslkla ilk durgunluk sreini M.. 3. yy. son eyrei ile tamamlar bu dnem Pergamonun siyasi ve askeri baarlarnn sanatsal yansmasnn ve ekim alannn olutuu bir dnem aralna denk gelir. Bu sre aralnda kulland maretial ise bronzdur. 72 Merker 1970, 457, Konu V.
70 69

23

tipoloji ve ikonografik eitliliin birlikte yapld ve kronolojik olarak sanatsal zgn bir dili olmayan Ge Hellenistik iinden sanatta bakld zaman Merkerin sonucunun doruluundan daha ok sonucunun normal olduu dnlebilir. Merker, Rhodos heykeltral ile ilgili tam kantlanabilir yapsal yeniliklerin olmadn, barok stilin Pergamondaki barok stilden daha ge benzerlerinin olduunu ve Rhodos draperysinin dier blgelere gre gsterisiz daha muhafazakr ve arkaizim gibi kendine zg bir slup gsterdiini vurgular73. Polittinde ifade ettii gibi Merker kat arkeolojik deliller zerinden ilerleyerek Rhodos Hellenistik sanatna bakmtr74. Fakat Merkerin almasnn doruluu Rhodos Erken Heykeltral iin uygun deildir75, Pollittinde kabul ettii bu doruluk Rhodosun Ge dnem mermer kopyalar zerinden ilerlendiinde doru olarak grlebilir76.

73 74

Laurenzi 1956. Pollitt 2000, 94. 75 Moreno 1994, 127-46, 359-413, 605-4. 76 Goodlett 1991, 660-81., bknz dn 4.

24

II. C. Hellenistik Dnem Heykeltral inde RhodosProblemin Tanm ve Yeni Bir Yaklam Denemesi
J. J. Pollitt77 ve G. S. Merker78 Hellenistik dnem Rhodos heykel okulunu tartrken bir sanat okulunun tanm zerine farkl yntemlerle aklama getirirler. Her iki tanmlamann genel temas ayndr. Fakat genel olarak her iki bilim adamnn tanmlamalarna bakld zaman sanat okulu tanmnn, Rhodos Heykeltralk okuluna uyarlanmasnda problemli birok noktann olduu gzlemlenebilir. Birincisi her iki bilim adamnn, zellikle Pollittin Hellenistik dnemi blgesel sanat okullu teoremi iinde dnp dnmedii belirgin deildir. Yine ayn yazarn 1986de yaynlad Art in The Hellenistic Age te Hellenistik dnemi blgesel sanat okulu teorisi iinde incelemedii aka grlebilir79. Merker ise ada zerinde Ge Hellenistik dnemde yaplm mermer kopyalarn stilistik ve kronolojik katalog almasnda, kronolojik ve kategorik yanllklar iinde Roma malzemesini Hellenistik geliimi aklamak iin kullanr. Fakat bu almann sonucu zerinden Rhodosa Hellenistik dnem blgesel okul teoremi iinde yaklamaya almas olumsuz sonularn kmasn salamtr80.

Pollitt 2000, 92-106, Okul kelimesi, grsel sanatlarla balantl olarak kullanldnda, almalarn kendine zg ve fark edilebilirklan belirli prensipleri, metotlar ve gayeleri paylaan bir grup sanatya ynlendirir. Bir okul oluumu, mantken sklkla, nceden elde edilmi temel sosyal ve ekonomik gereklilikleri gerektirmektedir 78 Merker 1970, 457, Ortak, blgesel ya da kiisel etki altnda bulunan, eserlerinde genel bir benzerlik gsteren., ressamlar, heykeltralar ya da mzisyenlerden oluan bir grup... Bir lkenin veya blgenin sanatlar ya da sanat. 79 Pollitt 1986, 49. 80 Merker 1970, 1-25, aras Blgesel sanat okulunun gelimini verir, ve zellikle bakz. Merker dn. 27 (Rhodos materyalinin byk miktar Ge Hellenistik zamana ait gibi gzkr) ve aklamas almann genel mantn vermesi asndan nemlidir zerinde alt eserlerin yzon tanesi Roma kopyasdr. Genel olarak Merkerin almas Rhodos adasnda dzensiz olarak ele gemi mermer heykeller zerinden ortak yinelenen bir stil arar. Ada zerinden Hellenistik dnem boyunca bronz eserler alld antik literatrde kantlanabilmekte. (Merker 1970, 428 Rhodes adasnda Hellenistik dneme ait toplam altyz bronz heykel kaidesinin ele getiini bildirir., Merker 1973, 15 Lindosda yz bronz heykel kaidesinden bahseder). Son dnemlerde bakz. Kantzia und Zimmer 1989, 497-523, ada zerinde kazlan bronz dkm ilikleri ile Rhodos Erken Hellenistik bronz ilikleri

77

25

Birinci problemli nokta udur ki, temelde savunulmayan bir teori balamnda blgesel bir okul aramak, bulmak ya da olmadn kantlamak iin Rhodosa baklmasdr. Dier nemli olan ise okul almn bir sanat ve sanat emberinde szlk tanmnn yaplmas ve bu tanmn, Rhodos sanatnn kronolojik ve sanatsal geliimine konumlandrlamamasdr. Karmak gibi gzken ama temelde ok basit bir ikilem yaratlmtr. Bu ikileme neden olan geliim ise Rhodos sanatnn Erken Hellenistik bronz eserlerinin gnmzde mevcut olmamasndan kaynaklanmtr. Erken Rhodos bronz heykeltralnn antik referanslardaki vg dolu anlatmlar ve ele geen epigrafik delillerin fazlal karsnda, bilimsel almalardaki deerlendirmeler genel olarak adann Erken Hellenistik dnem geliimini ve zelliklerini yanstmayan Ge Hellenistik dnem mermer almalar ve kopyalar zerinden ekillendirilmitir81. Bu durum, Rhodos sanatnn Erken dnemi ile Ge dneminin birbirinden ayrtrlarak incelenmesi gerekliliini dourmaktadr. Bu ayrma balangta Hellenistik sanatta Lysippos ve Lysippos sanat kimliine eilim gsteren erken zgn Rhodos heykeltral olarak ortaya kmaktadr. Sonrasnda ise Hellenistik dnyann hareketli askeri, siyasi ve sosyal dnm iinde, deien merkezler arasnda dolaan gezgin heykeltralarn oluturduu zgn olmayan ya da bir merkeze balanamayan heykeltralk eklinde devam etmektedir. Pollitt ve Merkerin sanat okulu tanm zerinden ilerlendiinde, Hellenistik dnem iinde ortak bir dili olan bir sanat okulu tanmnn karlnn, sadece Erken Hellenistik dnemde Lysippos sanatnn btnl ile uyutuu aka grlebilmektedir. Bu tanmlamalar dhilinde zgn bir sanat
zerine nemli kantlar ileri srmtr. Bu sonua dayanarak Merker son blmde Rhodes Hellenistik sanatnn varl zerine yapt aklama sadece eldeki materyal delil zerinden problemli durmaktadr. 81 Merker 1970, 438vd., Lindosdan ele gemi bronz heykellerin kaidelerinin korunmu mermer heykellerden tam olarak farkllk gsteren bir delilin gvdesini oluturduundan bahseder. Bu kaideler Rhodos bronz heykeltralnn kaybolan delilini oluturur. Hellenistik Dnem Heykeltral iinde Rhodos Heykeltral genel olarak Sperlonga ve Laokoon balamnda tartlmakta. Erken Rhodos Heykeltral hakknda dikkate deer bilgi verilmemektedir.

26

okulunun Sanat Tarihi iindeki belirleniminin nemli kstaslarndan biri de u ekilde kurulabilir. Sanatsal anlamda devrimci bir ustann yapaca yeniliki ve nc eserinin ortak bir stil, teknik ve ikonografik btnl sonrasnda bu genel sluba eimli gelien sanat olarak tanmlanabilir82. (rnein, Myron-Diskobolos, Polykleitos-Doryphoros, Phedias-Parthenon, Lysippos-Apoxyomenos). Bu tanmlama temel alnarak, ortak bir stili olan sanat okulu tanmna uyabilecek yegne okul olarak Lysippos okulu, Hellenistik dnemin bana yerletirilmitir. Blgesel heykeltralk tanm teorik olarak blgeler arasndaki zgn, yerel bir sanat dilinin bir usta kimliinde olgunlamas ile de aklanabilir83. Bu da bir blgede zgn bir ustann stil, teknik ve ikonografik srekliliinin, yerel eserler zerinde ustann takipileri ve raklar tarafndan yinelenmesi ile blgesel bir okul kimliinin oluturulabilecei sonucunu vermektedir84. Hellenistik heykeltraln nemli problemlerinden bir dieri de, heykeltra isimlerinin belirli bir blgede (yerel) devamllnn belirlenememesidir85. Bunun nedeni Hellenistik dnemin siyasal ve sosyal yaps iinde ortaya kan gezgin heykeltralarn blgeler arasndaki hareketliliidir86. Bunun sonucunda gezgin heykeltralar yinelenen ortak bir stil, teknik ve ikonografinin bir blgede younlamasn engellemi olmaldr87. Usta bir sanat merkezli gelimeyen ve belli bir slubun geliim kronolojisine balanamayan sanatlarn isimlerinin eksiklii de genel olarak bu problem iine dhil edilebilir. Bundan dolay dnem iinde yaplm eserler bulunduklar blgenin yerel farkllklar ile ayrtrlma yoluna gidilmi
82

Pollit 2000, 93, lk nce, kiisel zgnl ve nsezisiyle, gnll olarak katlan dier sanatlarn yaratcln zapt eden bir lider vardr. Atinada bu rol belirgin bir ekilde Pheidias oynamtr, ve ayns olaslkla Argos(Argive) okulunu ayakta tutan sosyal balantlar hakknda nispeten az bilgiye sahip olmamza ramen Argosta Polykleitos iin geerlidir., Merker 1970, dn 7. 83 Merker 1970, zet, 457-8, Merker Rhodos okulunun kantlanmasn Rhodos materyalinin teknik stilistik ve ikonografik eilimlerinin yinelenmesinin kantlanmas ile e tutar. 84 Bieber 1981, 5, Pergamon, Antiochea, Alexandrios, Rhodos ve Hellenistik sanatn dier nemli merkezlerinde farkl sanat okullar iin yorumlanm kesin bir stil olas deildir. Richter 1951, 27, 35-36, Hellenistik sanat iinde okul olarak tanmlanabileek byle bir eilimin ortaya kmad zerinde durur. 85 Smith 2002, 16, 19. 86 Richter 1951, 27, 35. 87 Goodlett 1991, 669-681, Rhodos iiklerini Hellenistik dnemin gezgin heykeltralar hareketliliini veriler dahilinde politik yapnn ekonomik yapya yansmasnn sanat zerindeki etkisini incelemi nemli sonular elde etmitir.

27

olmas blgesel okul teorisinin kurulmasn salamtr. Bu yntem balangta kabul edilmise de gnmzde artk geerli deildir88. Bu noktada Hellenistik dnem sanat iinde heykeltralk geliimine, blgesel okul teorisinin dnda baklmas gereklilii ileri srlebilir. Blgeler aras yerel bir stil geliimden farkl olarak dnem sanatna, Erken Hellenistik srecin stilistik, ikonografik ve teknik btnlnn kronolojik geliimi erevesinden bakmak zme genel bir katk salayacaktr. Bu genel kany belirlemek iin Rhodos erken sanatna Hellenistik Dnem Erken Sanat tanm ile dneme zgn olarak yaklalacaktr. Bu kurgu zerinden ilerlendiinde; Rhodos Erken Hellenistik Sanat Pergamon ve Aleksandria Erken Hellenistik sanatndan daha avantajl bir konumda olduu grlebilmektedir. Rhodos Erken Heykeltralna bu avantaj salayan gelime ise yukarda da belirtildii gibi usta- rak (Lysippos- Chares) ilikisidir. Bu usta- rak ilikisi sonrasnda Rhodos Erken heykeltralar Lysipposun heykeltralk slubunu benimsemi ve sanatsal geliimlerini bu iliki zerinden biimlendirmi olmaldr89. Bu katklar aada detaylar ile ayrntl olarak aklanaca zere Lysipposun kolossal heykel geleneini tekrardan Grek dnyasna tantmas Hellenistik sanatta nemli bir yenilik getirmi olmaldr. Bu gelenein etkileri Erken Rhodos Heykeltral ve Chares kimliinde younlaarak Rhodos sanatnda sreklilii olan bir balang oluturmu olmaldr90. Lysippos kolossol heykeltralk ve Chares gelien ilikisi sonucunda iki fikir ileri srlmektedir. Birincisi, Rhodos heykeltralnn biimlenmesinde Lysippos ve Chares usta- rak ilikisinin, Rhodosta Lysippos ve Kolossol stile eilimli bir sanatn
Son dnem Hellenistik zerine yaynlanan almalarn neredeyse artk tamam Hellenistik dnemi blgesel incelemenin yerine eserler zerinden inceleme yapmay daha salkl bulmaktadrlar. Smith 2002, 19., B. S. Ridgway, Hellenistik Sculpture I- II- III (Madison, Wis. 2001-2000- 2002)., A. Stewart, Greek Sculpture: An Exploretion (1990), P. Moreno, Scultura Ellenistica I-II (1994)., G. M. A. Richter, The Critical Period in Greek Sculpture (1951) Richter burada blgesel bakmsada blgesel okul terorisinin yeretsizliini aka vurgulamtr., C. M. Havelock, Hellenistic Art (1981). 89 Moreno 1994, 127vd. 90 Moreno 1994, 128vd.
88

28

gelimekte olduuna iaret edebilir91. Drdnc yzyln byk ustas Lysippos, Rhodosda yaplan iki nemli eserde, Quadriga Helios ve Kolossal Helios (Kolossos) da kendi slubunun tm etkisini brakm olmaldr. Bu etkiliim Rhodos sanat kimlii geliiminde dier blgelerden ayrma noktas olarak dnlebilir92. Erken Hellenistik Dnemde, Rhodosda bronz atlyelerinin varlnn kesin tespiti ile Lysipposun slubunun Erken Hellenistik Sanatn biimlenmesindeki baskn etkisi, Charesle birlikte ikinci yzyln ortasna kadar Rhodos atlyelerinde ve kaybolmu bronz eserlerde srdrlm olmaldr93. Rhodoslu ustalar, Lysipposun slubunu
94

benimsemi

ve

bu

etkilenme

zerinden

eserlerini

biimlendirmi olmaldr . kincisi ise Lysipposun Kolossal heykel yaptn bildiimiz iki nemli kentte (Rhodos ve Herakles ve Zeus Kolossal heykellerini yapt Taras) erken Barok stilin genel karakterini Pergamon baroundan daha erken grebilmemizle aklanabilir. Burada ifade edilmesi gereken bir dier nemli gelime ise barok sanatn Pergamondaki varl, bu slubun balangcn deil, var olan bir slubun son ve en stn noktasn gstermesidir95. Bu iliki dhilinde, Rhodos Kolossalnn ve Lysipposun Kolossal Zeus ve Herakles heykellerinin daha kk eserlere uygulanrken, barok ilikinin ilk kez uygulanm olduunu dndrmektedir. Bu balant dhilinde lion Athena tapnandaki Helios betiminin Rhodos heykeltralna yaknl96 ve Lysippos -Rhodos ilikisi dhilinde Lysippos- Taras ilikisinde benzer bir barok kimliin erken yaps grlebilir.

Moreno 1994, 129 vd. Laurenzi 1940, 25-4., Pollitt 1986, 55, 112-113., Bieber 1981, 124., Moreno 1994, 127-46, 359-413, 605-4., S. Ddattca, Scultura Ellenstca Nelle Collezon Del Museo Archeologco D Frenze 3 (kaynak: www.comune.firenze.it/soggetti/sat/didattica/pdf/greco/C5-9.pd. 93 Kantzia und Zimmer 1989, 497-523. 94 Moreno 1994, 130vd. 95 Ridgway 2000, 39-40vd., Smith 2002, 188 Tarentum kabartmalar ok byk sanat eserleri olmamalarna ramen, barok figr heykellerinin nc yzyln bandan ortalarna kadar yaygn olduunu gsterir., buda Attalos antlarnn ve Byk Sunan bu tarzn balangnda deil biti noktas olduunu dndrmektedir.., Pollitt 1986, 111-112dv. 96 Smith 2002, 275, de bizim burada belirlediimiz alma yaklam olduka nettir. Barok esas olarak Pergamonda Byk Galatlar ile nc yzyln sonuna ve Byk Sunak ile II. yy ortasna belgelenmitir. Anak Pergamon kltrel ve sanatsal itibara ge kavumutur: hi phe yok ki barok dier Krallklarda daha nce ortaya kmtr. Bunu her de III. yy ilk yarsna tarihlenen Ilion
92

91

29

III.

LYSIPPOS SANATI VE RHODOSTA LYS PPOS KOLOSSAL SANAT E L M NE DAYALI ERKEN HEYKEL SANATININ GEL M

III. A. Lysippos - Lysippos Okul Kimliinin Oluumu


Lysippos bir heykeltra olarak antik sanat ierisinde genellikle Erken Hellenistik dnemin balangcna yerletirilmitir. Fakat Ge Klasik dnemin sonlarna doru da etkin ve tannm olduu kesindir. M. 338deki Thebai ve Atina bozgununda yer alp byk bir baar gsteren Gen skenderin portresini yapmas iin Makedon Kral Philippos II tarafndan arlm olmas buna kant oluturur(Lev.5, Res. 3-4) 97. Lysippos, skenderin saray heykeltra olmadan nceki bu etkileiminde Makedon Kral Philiposa hizmet etmi ve Makedon sanat evresi ve zellikle skender tarafndan tannm olmaldr98. Lysipposun bilinen ilk almalarnda teknik ve stilistik adan belirli bir zellik gstermedii dnlmtr. konografik olarak da Klasik Dnemin sporcukahraman temasna
99

temelde

bal

kalm

olduu

erken

almalarndan

anlalabilmektedir . Antik kaynaklarca da (Cicero Brutus LXXXVI) Polykleitosun geleneksel takipisi olarak belirtilmi olmas ustann (Polykleitos) Sikyon okulundan etkilendiini gstermitir100.

Athena tapna kabartmalarnda, Belevi ve Tarentumda grlen barok slubun gl yansmalarndan da anlamaktayz. 97 Bieber 1981, 30., Spivey 1996, 187-190, Bu olaslkla skenderin Lysippos tarafndan yaplan ilk portresidir ve Macedon Kral Philip IIin Vergina tmlsnde ele geen fildii skender ba bu etkileimin ilk rneklerinden olmaldr. Bu bozgunun sonunda Thebai yerle bir edilmi fakat Atinann Hellen dnyasndaki prestijinden dolay dokunulmamtr, daha sonra Lysippos tarafndan yaplan skender portreleri Atinaya dikilmitir. 98 Moreno 1973, 1042., Smith 2002, 54,te Thessalia hkmdar Daokhos iin Lysippos tarafndan yaplan heykel (ler) ile Makedon Kral II. Phipposa arasnda siyas bir balant zerinde durur. 99 E. Sjqvist, The Early Style of Lysippus Opuscula Atheniensia I, 186-197., A. Steward, Lysippan Studies 2 Agias and Oilpourer AJA 82, (1978), 301-313., Pollitt 1986, 47., Bieber 1981, 33., Beazley - Ashmole 1966, 75, Apoxomenosun ayakta duran atlet gelenei ile eski ile yeni arasnda bir noktada durdugunu belirtir. 100 Pollitt 1986, 47-48., Hanfmann 1963, 80de, Hellenistik sanatn erken safhasndaki sanatlarn almalarnda deiimin olumasnda Klasik stilin vurgusunun hala srd zerinde durur., Bieber 1981, 30de bunun doal olmas gerektiini nk Lysipposun dkmc olarak alt genlik dneminde Sicyonda hala Polykleitosun okulunun etkisinin srdn belirtir.

30

Bu etkilenmeden dolay Lysipposun erken safhas Ge Klasiin drt byk ustasnn eserlerinden belirgin bir stilistik ayrm gstermemitir101. zellikle Skopas heykeltral ile ilgin bir yaknlk tamaktadr. Skopasn Ge Klasik Dnemde yapt eserlerin ilahi ifade derinliinde barok (Probarok) ncesi etkinin ve etkileyici ifadenin derin anlamn Lysipposun yapt eserlerde de aka grlebilmesi nemlidir. zellikle Skopasn Tegeadaki almalar ile Lysipposun skender portre almas benzer ikonografik anlam tamas bakmndan zel bir iliki tamaktadr102. Sanatsal adan deien dnyann taleplerinde ncl olmu Ge Klasik dnemin drt byk yaratc ustann etkisinde kalm olmas, Lysipposun Hellenistik dnyann deien toplumsal yaps iinde nemli bir sentezci ve yeniliki olarak yenidnya sanatnda nc konumuna ykselmesini salam olmaldr. Hellenistik ncesi btnlnden daha ok, Hellenistik dneme getirdii nemli yeniliklerle yeni sanata ilevsel ve ok ynl bir boyut kazandran Lysippos, bu noktada iki farkl aamada deerlendirilebilir. Birincisi Lysipposun sadece kendi btnlnde belirginlik kazanm yenilikler, ikincisi ise Hellenistik dnemde ve sonrasnda teknik ve stilistik olarak Lysippos okulu ve takipileri tarafndan benimsenerek uygulanm yeniliklerdir. Hemen hemen ok kalp tanmlamalar iine sokulan bu zellikler de Lysipposun yapt heykellerin boylarnn daha ince ve uzun grnmesi iin ban vcudun 9/1 (eski oran 8/1 di) orannda kltmesi ve vcudunun erken dnem heykeltralnn kare formuna oranla daha inceltilmi olmas kendi btnlnde kulland zellikleri iinde dnlebilir103.

101

Edwards 1998, 134-5, Corith ve Thebesde bulunmu Lysippos imzal kaideler zerinden Polykleitos heykelleri ile yaplan karlatrmalar deerlendirir ve Lysipposun erken almalarnn ge almalar ile arasnda belirgin stilistik farkllklar olduunu ifade eder. 102 A. N. Zadoks- Jtta, Lysippos And Herakles: A Re-Assessment, Lysippe Et Son Influence: Etudes De Divers Savants Reunies Par, (Hellas Et Roma V, 1987), 101-104., Bieber 1981, 33 Lysippos Agias ile Skopas Meleager ve Tegea heykelleri arasnda stilistik benzerlik grr. Stewart 1990, 187., Ridgway 2000, 74vd. 103 C. H. Morgan, The Style of Lysippos, Hesperia: Supplement VIII, (1949), 228-34, Bu ayrm yapmamzdaki genel ama Lysippos sonrasnda ve Lysipposa atfedilmeyen eserlerde bu zelliin belirgin bir ayrc zellik olarak ayrtrlmam olmasndan kaynaklanr.

31

Heykele verdii hareketli bacak deiimi dorultusunda yaanan burkulma ile ters orantl olarak kollarn hareket kazanp vcuttan doal uzaklatrma yolu ile boyutlu uzamsal bir grnm kazanmas104, Lysippos okulu rencileri ve takipileri tarafndan Hellenistik dnyada ve sonrasnda yaygn olarak kullanlan zelliklerin ortak kimliini oluturmutur105. Antik dnya iinde bir slubun sanat okulu nitelii kazanmas ve bu anlamda tanmlanmasnn temel zorunluluu sreci (dnemi) alglayan106 ve bu dorultuda zgn bir slup ve teknik geliimi salayan ustann varldr107. Bu btnlk dahilinde Hellenistik dnemde tanmlanabilecek hemen hemen tek sanat okulu Lysippos stili ve kimlii etrafnda biimlenmi Lysippean Heykeltralk Okuludur108. Lysipposun rencisi olarak bahsedilmedii halde sanats bilinmeyen fakat Lysippean stiline formalize edilen yada sanats bilinen bir ok nl eserin

Lysipposun heykele kazandrd el kol hareketleri, heykel ile izleyicisi arasnda doal bir ilikinin gelimesini salamtr. leri knt yapan kol izleyicinin daha geri durmasn salarken deien detaylarn anlalmas iin izleyiciyi heykelin etrafn dolamaya zorlamtr, bu geliim heykelin bir arka plana ihtiyacn krm heykel bamsz sergilenme zellii kazanmtr. 105 Havelock 1981, 113-115. 106 Carpenter 1971, 180, Sreci iyi alglamak dnemin sosyal ve psikolojik ortamna gre sofistike eserler retmekle edeerdir., Carpenter sanatn konjktrel tanmn sanat, insan yaratmndaki hereye benzer, ekonomik kontrole bal olarak geerli (hakim) zevklere ve sosyal faktrlere kendini altrr bu sreci Lysipposun gerekten ok iyi algladn yapt Kairos ve Apoxyomenos adl almalarnda Carpentern sanata paralel almlar getirir. Stewart 1978, 163-171., Moreno 1973, 1042., Pollitt 1986, 48, Lysipposun bu sofistike edilmi ince zevklerine abartl zeka olarak adlandrr. 107 Richter 1962, 287, Hellenistik dnem heykel sanat gelimi zerine yazlm kitaplarn tamamnda Hellenistik dneme Lysippos ve Lysippos bal ile balanmakta ve devamnda sadece Lysipposun stili ercevesinde ustaya atfedilen almalar sralanmaktadr. Fakat Lysipposun kurmu olduu okulun tmel varl aklanmamaktadr. Genel olarak Hellenistik dnem dnyas iine dalm ardllarnn eserlerinin altnda Lysippos okulu almndan bahsedilebilmektedir. 108 Pollitt 1986, 49, Lysipposun neden ve nasl okul kurmu olduu zerine zel bir fikir ileri srer: Lysipposun skenderin saray heykeltra olarak geni bir ne sahip olmasnn yanks olarak Lysipposa verilen ilerin younluundan, heykeltran tek bana almalar yetitirememesi zerine verilen grevlendirmeleri kendi kontrolnde oullar ve rencileri ile birlikte kurduu atlyelerde srdrm olmas ok salam bir okulun kurulmasna yol am olmaldr. Plinius (Nat. Hist. 34. 37) Lysipposun almalarnn fazlaln ve retkenliinin nnn, Lysipposun zerine kurgulanm inanlmas g bir bilgi ile dorulamaya alr. Lysippos yapt almalardan ald retin dnda her heykelin sahibinden ( yada dlnden) bir para altn bir kutuya atm, usta ld zaman kutuyu aan miraslar 1500 para altn saymlardr . yle ki Kassandros kendi adna kuraa yeni bir ehir iin Lysipposdan farkl yeni ezbedici bir vazo tipi yaratmasn istemitir.

104

32

yaratcsnn genel karakteri Lysippean stil btnl iine dahil olduundan, eser ve yaratcs Lysippean Okulunun bir yesi ve almas olarak tanmlanabilmektedir 109. M. 3. yy. son eyrei sonrasndan yaklak olarak M. 2. yy. ilk on yl iinde Lysippos stilini yanstan almalar Lysippos okulu iinde tanmlanmtr. Lysippos etkin olduu dnem iinde kesin olarak bilinen duraan bir atlyeye sahip deildir, farkl kentlerde yeni grevlendirmeler alm olmaldr. Lysippos, Pliniusun (Nat. Hist.34. ) bildirdii zere tm almalarn bronz olarak yapmt, sadece Lysippos deil Lysippos okulunun tm yeleri almalarn bronz materyal zerinden tasarlamlardr. Bronzun antik dnya iinde dnmc doas gerei farkl sebepler iin yeniden kullanlm olmaldr. Bu nedenle Lysippos ve Okuluna atfedilebilecek orijinal bir alma tanmlamak olduka zordur. Genel olarak antik literatrde bu zelliklerin btnn ansiklopedik almasnda toparlayan Plinius, Lysipposun genel zellikleri iin Latincede karl olmayan Greke symmetria terimini kullanmtr110. Symmetria terimi Polykleitosun Canonundan sonra Grek heykeltralna yeni bir zgnlk katm olmaldr111. Pliniusun Lysipposun symmetriasnna heykeltran kendi ifadesi olduunu belirttii bir anekdotla gl bir etki yapmtr (Nat. Hist. 34. 65) eski heykeltralar onlar gibi heykeller yapt o ise onlar grd gibi yapt112. Plinius temelde Lysipposun natralizmine teorik aklamalar getirmitir. Bu aklamalar da desteklemek iin ise (Plinius Nat. Hist. 34. 61) Sikyonlu ressam Eupomposun
Stewart 1990, 200, Lysipposun okulunun yapsn temel balk altnda inceler birincisi ilk kuak ustann yannda yetienler, ikinci grup ikinci kua oluturan ustay kr krne takip eden taklitiler (Tesikrates), nc grup ise ustann stili ile farkl ve stilleri birletiren sonraki kuak almalar Beiber 1981, 40., Pollitt 1986, 56, 1878de Anzioda bulunan ve daha sonra Anzio kz olarak Literatre giren eser Furtwanglerin ilk tanmlamasnda Pliniusdaki (Nat. Hist. 34.80) tanmlama ile e tutularak heykeltra Phanise ve stilsel olaraksa Lysippean okuluna atfedilmitir. Benzer bir atfetme ise Bithynial heykeltran olduu tahmin edilen melen (Crouching) Aphrodite stilsel olarak Lysippean okulu iinde tanmlanabilmektedir. Benzer bir iliki ise heykeltra Boedasa atfedilen Dua eden gen (Adorans) stilistik olarak Lysippean okulu btnlne verilmekte (Nat. Hist 34. 73). Stewart 1978, 437-82 Not By Daidolos Ephesosda kendini temizleyen atleti stilistik olarak Lysippean okulu iine dahil ederek Lysippean rencilerinden birine atfeder. 110 Plinius, Nat. Hist. 34. 65. 111 L. Trmpelmann, Der Kanon des Lysipp, Boreas 5, (Mnster, 1982)., Bieber 1981, 31-2. 112 Edwards 1998, 132, bu pasajn belgelenmesinin zorluuna dikkat eker.
109

33

doay model olarak kullanmasndan Lysipposun bir heykeltra olarak etkilenmi olduunu ve vatanda Eupomposdan ilham aldn dncesi ile badak ifadeler kullanmtr113. Lysipposun tm bu zelliklerini en iyi tanmlayan ve Plinius tarafndan ustann symmetriasnn somut en gzel eseri olarak verilen almas, kendini bir strigil ile temizleyen sporcu Apoxyomenos heykelidir114. Lysipposun Hellenistik dneme getirdii bu yenilikler pratikte somut (Apoxyomenos ve Lysipposun bilinen dier kopyalarnda) ifade bulabildiinden Erken Hellenistik iinde sanatn kimliini belirleyen etkileyici bir belirginlik tad kesindir (Lev.6, Res.5). Fakat Lysippos tarafndan Hellenistik dnyann deien doas iine getirilmi iki farkl yeni tema, Grup Heykeltral ve Kolossal Heykeltralk materyal delil ve antik literatrdeki kaynak yetersizliinden Hellenistik heykeltraln gzlemlenebilir115. geliimi iinde belirsiz bir alan oluturduklar

Edwards 1998, 132-133., Pollitt 1986, 47., Bieber 1981, 6., Moreno 1973, 1042 Gen Lysippos ile yal resim ustas Eupomposun Duris te skenderin saraynda bir davette karlamalarnn etkileimini Platon ve Democritos arasndaki karlatrma ile veren Teophrastos, karlamaya Aristoteles sanat estetii zerinden Lysipposun Eupomposun doa taklitiliinden etkilenmi olmasyla yaklar. Moreno bu karlamalarda Lysippos Aristotelesin fikirlerinden nemli lde etkilenmi olduunuda vurgular. Stewart 1990, 186da Lysippos Aristoteles ilikisini ve Lysipposun natralizmini Aristolesn (Poetics 25, 1460 b8 -11) pasajndan kendileri gibi nesneleri yada onlara sylenebildii gibi yada grlebildii gibi nesneler ve onlar gibi olmas beklenen nesneler anekdotu ile destekler, gerekten bu anekdot Pliniusun Lysippos hakknda ifadesi ile paralel bir anlam tar.., A. Steward, Lysippan Studies 1 AJA 82, (1978), 163-171., Richter 1951, 16. 114 P. Gardner, The Apoxyomenos of Lysippos, JHS 25, (1905), 234-59., K. Moser v. Filsrck, Der Apoxyomenos des Lysipp (1980). 115 Richter 1951, 17., J. Onians, Art and Thought in The Hellenistic Age, (London, 1979), 119vd.

113

34

III. B. Lysippos ve Kolossal Heykeltralk


Dncemize gre Lysippos ve ardllarnn zellikle Grup Heykeltral ve Kolossal Heykeltralk zerinde balang oluturan ilk eserleri, barok ifadenin oluturulmaya baland ncl eserler olmaldr116. Bu geliim, M. 3. yy. ilk eyreinde artk tamamlanm ve snrlar belli olmu Diadoch hareketliliinden ve Grek dnyasna hareketlilik kazandran Galat gleri sonucundan etkili bir dnm geirerek Kahramansal Barok Grup Heykeltraln geliimine ilk zemin oluturmas bakmndan nemlidir117. Bu geliimi salayan koullarn oluumu skender dnyasnda ve Lysippos zelinde olgunlam olmaldr. Lysipposun bu olgunluk sreci ile Grup heykeltral ve Kolossal heykeltralk retim dnemi olaslkla M 330 sonras bir dneme rastlar ki, byk ustann kendi geliim kronolojisinde fikirsel stilsel ve teknik dnm yakalad bir srecin balar olmaldr118. Edwards bu sreci olgunluk olarak nitelerken119, Pollitt byk ustann bu srecini, dou seferinde, ihtiaml antsal eserlerin etkileyici doasnda, etkili el kol hareketleri ve tiyatral bir hava grm olmasndan kaynakl, farkl alanda deerlendirir: tiyatral heykeltralk boyutunda vcut uzamlarn hareket ettirme baars, duygusal ifadenin geliimi ve byyen sembolizm ilgisi ile alegori120. Hellenistik dnem zerine ufuk ac fikirler ortaya koyan Spivey ise Macedonyal Dinocratesin Msr, Babilonya ve Pers antsal mimarl ve heykeltralndan etkilenerek dsel olarak yaratt Athos da projesi fikrinin iinde, asl olarak skender ve beraberinde Dou Seferinde yer alan sanatlar iinde olduu dnlen Lysipposun Msrda ve evresinde grd ve uzun zamandr

Edwards 1998, 152, Granikos ant grup heykeltraln balangnda nemli bir noktada durmaktadr. 117 Smith 2002, 102, kahramansal barok grup heykeltral diye tanmlayabileeimiz bir ok grup heykel (Pasquino, Akhilleus- Panthesilia, Marsyas, Antaios ve Herakles, Farnese Boas, Sperlonga Skylla) olaslkla bu dnemde retilmilerdi ve barok sanat bunlarn etrafnda ekillenmi olmalydlar. 118 Moreno 1973, 1041. 119 Edwards 1998, 145. 120 Pollitt 1986, 49.

116

35

Grek dnyasnda grlmeyen Kolossal boyuttaki eserlerden nasl etkilendiklerini anlatr121. Pollitt, Lysipposun bu srecinin en iyi ifadesini, yapt Kolossal heykellerde grr, zellikle Herakles heykeli ki daha sonra Atinal kopist Glykonun imzas ile bilenen Farnese Heraklesidir(Lev.6, Res. 6)
122

. Lysipposun Heraklesinin en iyi

bilinen kopyasdr. Pollitt duygusal ifadenin yanstlmasnn gelimesinde Taras Kolossal Herakles Farnese tipinin sadece boyutu ile deil kesin pathosunun da fark edilebilir olduunu ifade eder. Yine Tarasda bulunup M. 3. yy. tarihlenen Heraklesin bamsz bir kopyasn da Lysippos Kolossalnn boyutlarnn kld bamsz bir kopya olmaldr, figrn kompozisyonundan miras kalan pathos onun yznde canl bir ekilde ifade edilir, eer onlar Lysippos orijinalinden kaynaklanarak yaplmsa Hellenistik dnemin son safhasnda sk sk barok olarak yeniden canlandrlan stilin balatlmasnda Lysipposun oynad nemli rol yeniden dorulamtr123. Bieber, ayn ba iin barok terimini kullanmasa da ba iin yapt tanm Pollittin barok tanmna yakndr burnunun kprs zerinde birlikte izilmi kalar
gl bir ekilde knt yapmtr. Kaln kas dolgular gzn i keleri zerin yaplmtr. Gzler derine batrlarak yerine oturtulmu, gzlerin d taraf gze

Spivey 1996, 187-8., Pollitt 1986, 49., Bieber 1981, 31de farkl olarak Lysipposun skenderi dou seferinde izlemedii fikrine inanr bunun iin douda Lysippos tarafndan yaplan bir almann kaydedilmediini belirtir fakat Moreno 1973, 1041. Anadoluda bir ok kentte (Lampsakos Aslan, Efeste Mzrakl skender, Myndos Erosu, Rhodes iin Chariot) Lysipposun altn belgelemektedir. Stewart 1990, 190, Lysipposun skenderi dou seferinde ok fazla izlemediini nk Granikos anty ok zamann alm olduunu dnr., J. Defaveri, Greek Sculpture: Ideal Human Form, (2004) Greklerin Msrdan grerek rendikleri antsal heykeltralk zerine bilgiler verir. 122 D. Krull, Der Herakles vom Typ Farnase, Kopienkritische Untersuvhungen einer Schpfung des Lysipp (Frankfurt am Main 1985). LIMC 4 : LIMC 4 (1988)., P. Moreno, II Farnese Ritrovato ed altri tipi di Eracle in riposo, MEFRA 94 (1982) 379-526., C.Vermeule, The Weary Heracles of Lysippos, AJA 79, 1975, 323-332., A. N. Zadoks- Jtta, Lysippos And Herakles : A ReAssessment, Lysippe Et Son Influence: Etudes De Divers Savants Reunies Par, (Hellas Et Roma V, 1987), 101-104., P. Moreno, Lisippo, (Dedelo Libri, 1974). 123 Pollitt 1986, 50.

121

36

arpmaktadr, bir yaknma ile aa cennete dnm, hemen hemen bir sulama ifade etmitir. Dolgun dudaklar i ekiyormuasna gevektir124.

Stewart, Heraklesin apothesisinden nce birok eidinin bilindii Farnese Herakles heykelinin barok grnne baklrsa ikinci yzylda tekrar alldn belirterek heykeli barok olarak tanmlar125. Richter, Lysipposun sonraki dnem almalarndaki gelimenin yansmasn Chonaili Akominatisin (De Signis Constantinopolitanis, 5, M.S. 1150- 1210) ifadesinde arar, Gs ve omuzlar geniti, sa kaln, kalalar imand ve kollar adaleliydi. Richter, Farnese Heraklesi imzalayan kopyac Glykonun Herakles heykelinin kolossal llere uymas iin heykelin kaslarn grnr bir ekilde vurgulam olduunu ifade eder. Richter bu geliimin realisttik biimlendirmeye doru yneldiini ve sonraki dnem heykeltralarn ikin kaslar ile dinlenen pozdaki eserlerin ani geilerdeki uyumundan zevk aldklarn belirtir. Bu geliimin Pergamon frizinde, Laokoonda Marsyas heykelinde ve dier barok sanat eserlere balang oluturduu sonucuna ular126. Lysipposun Herakles heykeli zerine inceleme yapan Vermeule yaklak M. 200 civarnda heykelin barok stilinin Pergamon stili iin moda olduunu, Kolossal boyutun minyatr boyutta versiyonlarnn kopyalanarak daha byk yada daha kk, daha barok yada daha ideal Herakles heykellerinin retilmi olduunu belirtir127. Kolossal boyuttaki heykellerin grnmleri ve vcutlarnn arptlmas zerine bir inceleme yapan Hoepfner, zellikle Kolossal Helios heykelini temel alnd almasnda, bu etkileri benzer rneklerle destekleyerek aklar. Kolossal
Bieber 1981, 35, Lysipposun Tarentum iin yapt Herakles heykeli ile ban balantl olduunu ve Herakles heykelinin Romaya gtrlmeden nce Tarentumlu sanatclar tarafndan kopyalanm olduunu dnr. 125 Stewart 1990, 190. 126 Richter 1951, 21-23, sonraki dnem ikin kasl ve dinlenen pozlu heykellerin ilham veren ilk yaratmcsnn Lysippos olduunu Pergamon frizi dahil bir ok eserin yaratmcsnnn Lysipposa ok ey borlu olduunu belirtir. 127 Vermeule 1975, 323-332.
124

37

boyutun normal boyutta heykellere gre zellikle boyun ve ba ksmlarnda olmak zere ar bir abartmann vurgulandn gzlemlemitir. Bu dengesiz abart heykelin grnmne nemli derecede etki kattn ve bunun heykeltran baarszl deil hnerinin bir paras olduunu vurgulamtr128. Bir ok bilim adamnn da ifade ettii gibi Lysippos sreci ile balayan kolossal heykeltralkta, heykeller kolossal yaplarndan dolay fiziksel zellikleri abartldr yada abartl grnmesi salanmtr. zellikle bu eserlerin kk boyutta kopyalara aktarm srasnda fiziksel yaplar abartl bir ifade olarak heykelin d grnmne yansm olmaldr. Bu etkilenme sanatta ilk barok geliimin balang aamasn oluturuyor grnmektedir129.

128 129

Hoepfner 2000, 131-6. Pollitt 1986, 50.

38

III. C. Chares - Kolossal Heykeltralk ve Rhodos


Rhodos130, M. 408/7de adann Kuzey ucunda Kamirios, Ialysos, Lindos eski yerleimlerinin Synoikismos yaparak yz Anadolu ve Akdeniz ticaret yolu zerine dnk yeni bir noktada ortak tek bir ehir kurmalarndan sonra, Akdeniz ticaretinde nemli bir geliim salamtr(Lev. 7, Har.4)131. Bu birlemeden sonra ehir yeniden planlanmtr. Rhodosun birlemeye dayal ticari gc skenderin seferlerine kadar artarak istikrarl bir ekilde gelimitir132. M. 332de skenderin Tyros kenti kuatmasnn, balangcnda Tyros kentinin yannda yer alm fakat gelien ve deien sre ile birlikte Makedon Kral skenderin yanna geerek avantajl konumunu srdrmesini bilmitir133. Rhodos, skender dneminde ve sonrasn da bamsz kalabilmitir. Msr ile olan ticari balantlarndan dolay Ptolemaioslar ile ilikileri olduka yaknlamtr. Bu yaknlama sanatsal ve dinsel alanlardaki etkiimide gelitirdii eldeki kantlara dayanarak sylenebilir134. Rhodosun Msr Ptolemaioslar ile birlikte Akdenizin ticaretin ellerinde tutmalar Antigonosun istekleri ile ters gelimekteydi. Antigonosun olu Demetrios, Rhodosun Msr ile balantsn kesmek ve Rhodosun blgedeki ticaret balantlarn kendi kontrolne almak iin M. 305de 40.000 asker, 30. 000 ii, 200 sava, 170 nakliye gemisi ve n nemlisi Demetriosa Poliorketes (ehir kuatan) unvann kazandran kuatma makineleri, Heliopolisler (kent alc)
P. Grimal, Mitoloji szl: Yunan ve Roma, ( stanbul 1997), 714 Rodos: Gnein kars ve Rodos adasnn isim atas. Mitograflarca bazen Rode ile kartrlr, Rodos bazen Aphroditenin ad verilmeyen bir ababadan kz, bazende Poseidon ile Haliann kz olarak gsterilir. Rodosun gneten yedi olu Heliadlar olmutur. Bunlardan Kerkaphos kardei Okhiomostan sonra Rodosda hkm srd ve doan ocuklar adada iktidar paylamlardr. Rode: Baz tradisyonlara gre Poseidon ile Amphitriten in kz ve Heliosun kars . Rode Tritonun kz kareiydi. Baka bir tradisyona gre ise Rode rmak tanrs Asoposun kzlarndan biri ve Heliosun karsdr. 131 Berthold 1984, 20, 56vd., D. Berges, Ist Mitt 44, (1994), 12. 132 Berthold 1984, 22. 133 Berthold 1984, 58. 134 Berthold 1984, 60-5, zellikle Rhodosun yaad byk depremler ard sra Rhodosun yeniden yaplanmas iin Msr Ptolemaioslar nemli lde maddi yardmlarda bulunmu olduklar antik kaynaklar bildirmektedir. Spivey 1996, 189 Rhodosa Kolossol heykel yapma fikrini ilk alayan Msrllar olduunu, nk Msrllarn Kolossol heykellere zaten yabanc olmadklarn ve RhodosMsr yakn ilikisi ile Kolossolun ekillenmi olabileei iddias zerinden durur. Heykeltralk ilikisi iin bakz. Merker 1970, 3, 342, 423.
130

39

mancnk ve sapanlar ile Rhodosu kuatmt135. Uzun bir kuatmann ardndan baarsz olan Demetrios babasnn da basks ile de tm kuatma makinelerini geride brakarak kuatmay kaldrmtr136. Demetrios Poliorketesin kuatma iin getirdii ve dnem teknolojisi asndan mhendislik harikalar olarak bilinen Heliopolisler olaslkla tanma zorluu yada baka bir sorun nedeni ile Rhodosda braklmlardr. Rhodoslular, Demetriosun geride brakt bu makineleri Kolossaln yapmnda kullanm olmaldrlar. Erken yazarlara gre Rhodoslular bu sava makinelerinin satndan elde edilen paralar ile Kolossal Heliosun yapmna balamlard ve bir dier gre gre ise Kolossaln yapm srasnda teknik olarak makinelerin boyutlarndan yararlanlarak kullanlmtr137. Kolossaln yapm Rhodos adasnn M. 3054 ylndaki Demetrios Poliorketesn (Kuatc) baarsz kuatmasndan sonra bir tarihte balam138 olduu birok antik kaynaktan da dorulanarak belgelenebilmektedir139. Tek bir heykel olarak Hellenistik Dnemin en uzun sreli projesi olan Charesin Kolossal Helios heykeli belirsiz balang tarihinden biti tarihine kadar 12 yl gibi uzun bir srede tamamlanabilmitir140. Kolossaln balang yapm tarihi ile orantl olarak 6656 yl sonra yaanan byk bir depremle yklmtr. Bir ok antik kaynanda belirtmi
Berthold 1984, 67-8. Higgins 1999, 122. 137 Gabriel 1932, 337-38. 138 Charesin Kolossol Helios ve Lysipposun Quadriga Helios arasndaki kronolojik problem iin bknz dn.154. 139 Higgins 1999,125-6, Kolossoldan bahseden 18 kaynaktan bir ka ve genel bilgi iin bknz . 140 Rhodos Kolossolunun yapm teknii ve tarih iindeki etkileiminin geliimi ve kullanm antik alardan Ortaa yazarlarna kadar bir ok kez kullanlarak devam etmitir. Kolossolun tarihsel geliimi Ortaa yazarlarndan sonra 1932ye kadar, Kolossolun duruu fantezi olarak bir ok almada yer alm fakat bu tarihten sonra A. Gabriel, La Consruction, L Attitude et Emplacement du Colosse de Rhodes, BCH 3, (1932), 331-47 yaynlad ilk bilimsel makale ile, Gabriel ncesi bir tr fantezi haline gelmi olan Kolossolun yapm teknii, duruu ve yeri hakkndaki bilgilerin doru alglanmas iin bilimsel real bir zemin olumutur. Bir sonraki geliim ise D. Haynes, Philo of Byzantum and the Colossus of Rhodes, JHS 77, (1957), 111-2 Kolossolun bilgilerini tekrar szgeten geirerek yapm teknik ve duruu ve yeri hakknda yeni almlar sunar. Yakn dnemde Higginsin genel verdii bilginin sonrasnda W. Hoepfner, Der Koloss von Rhodos, AA 2000, 1316 ilk bir makale sonrasnda bir alma ile Kolossolun problemleri zerine geni kapsaml aratrmas W. Hoepfner, Der Koloss von Rhodos und die Bauten des Helios. Neue Forschungen zu einem der Sieben Weltwunder. Sonderband der Antiken Welt, Zaberns Bildander zur Archaologie.Mainz am Rhein : Philipp von Zabern, 2003., Kolossolun yapm teknii zerine dier kanyaklar iin bak H. Maryon, The Colossus of Rhodes, JHS 76, (1956), 68-86 ., D. Haynes, The Techinique of Greek Bronze Statuary, 1992, 121-128.
136 135

40

[Philon Byzantinos IV.6] olduu gibi en hassas noktas olan dizlerinden krlarak yklm olduunu, son aratrmalar dahilinde ise M. 228de yaanan bir depremin ardndan ykld sylenebilmektedir (Lev. 8, Res. 7-8) 141. Antik kaynaklarn bildirdiinden karlan genel sonu dorultusunda dizlerinden krlm olarak yere devrilen Kolossal Ortaaa kadar dt yerde kalmtr. Kolossaln dt yerde kalmasna sebep olan neden ise depremin ardndan heykelin yklmasn tanrlara balayan [Strabon XIV, 2.5] (olaslkla bir tanrya e bir tanr yaratmak dinsel anlamda ho karlanmad dnlebilir) bir rahibin heykelin tekrar ayaa kaldrlmasna tanrlarn izin vermedii kehanetini bildirmesi ile heykel dt yerde yaklak olarak 900 yl kalmtr142. Rhodosun Msr ile olan yakn balantsndan, Ptolemaios III Kolossaln onarm ve tekrar ayaa kaldrlmas iin teklif ettii tm yardmlarn kehanetin yasaklamasndan dolay geri evrilmitir. Kolossal bir heykel yapma fikrini Rhodoslularn mi! Charese, yoksa Charesin mi! Rhodoslulara ilk gtrd hakknda herhangi bir bilginin uan tanmlanamayaca kesindir. Fakat Kolossal fikrinin kesinlikle Lysipposun yenidnya sanatnn nemli bir paras olduu gerei rahatlkla sylenebilir. Charesin, zellikle Lysipposun Taras iin antsal Kolossal heykelleri yapt zaman rencisi olarak yannda yetitii ve Kolossal bir heykelin antik dnyada tad hem politik hem de ekonomik deerin sanatsal yansmasna e dnldnde kesin olarak hangisinin bir dierini etkilemi olduunu anlamak gerekten olduka ok zordur. Kolossal fikri, zellikle Dnyann Yedi Harikasndan143 biri olabilecek bir Kolossal heykel yapma ancak ekonomik, sanatsal ve ynetim olarak gl bir merkezin fikrince de domu olabilecei gerei de yadsnamayaca aktr144.

Ridgway 2001, 210. Gabriel 1932, 331vd., Haynes 1957, 111vd., Higgins 1999, 126., Maryon 1956, JHS 76. 143 Higgins 1999, 126., M. W. Dickie, What is a Kolossos and How Were Kolossoi Made in the Hellenistic Period?, GRBS 37, 1996, 237-57. 144 Spivey 1996, 188vd., Kolossal heykel fikrinin Msr antsal heykeltraln ve Ptolemaios ve Rhodos ilikisini nemli bir ge olarak dnr. Bu fikrin Msrllardan geldiini ileri srer.
142

141

41

Dickensin 1927de145 Merkerin ise 1970146de ileri srdkleri bilgi tam olarak yledir: Rhodoslular Pergamondaki gibi blgesel stilin oluumunu tevik edecek gl bir monarik yapya sahip deillerdir. Gerektende Rhodos Hellenistik dnem iinde monarik yap ile ynetilmemitir, ynetim ekli ticarete dayal bir tr demokrasi ynetimidir147. Fakat her iki bilim adamnn da Kolossal Helios heykelinin yapm ortamn gzden kardklar grlebilmektedir. Kolossal Helios heykeli antik Dnyann Yedi Harikasndan biri olarak tanmlanmtr148. Yapm 12 yl srm ve yapm sresince dnya bronz yataklarnda sknt yaratacak oranda (12 tonun zerinde) bronz kullanlmtr. Pollittin de ifade ettii gibi byk sanatsal projeler sadece monarilerde deil Klasik dnem Atinasnda olduu gibi demokrasi ynetimlerinde de ortaya kabilmektedir. Rhodos bu anlamda Klasik dnem Atinasna benzetilebilirdi ve Rhodos ynetimi bir Rhodos okulunu kurulumunu tevik edebilecei ve destekleyebilecei konusunda phe edilemezdi149. Chares150 ortak stilsel bir okul kimlii ardkl balamnda usta- rak ilikisi ile balantl, Lysippos sanatndan ve dehasndan beslenerek Hellenistik Heykeltralk iinde zel bir yer edinmesi asndan nemlidir. Bu nemlilie ncellik tanyan neden ise, Charesin salt Lysipposun rencisi kimliini tamas deil, ustas ile birlikte ve ayr, benzer Kolossal gelenei Hellenistik dnya iinde

Dickens 1927, 3vd. Merker 1973, 3. 147 Berthold 1984, 39-41. 148 Higgins 1996, 126vd. 149 Merker 1970, 459, Rodoslular, ayn zamanda, Pergamondaki gibi blgesel stilin geliiminin geni apl ilerdeki komisyonu cesaretlendirmeye yarayan varlkl monariden de yoksundu., Pollitt 2000, 93 de Okul kurmann ikinci gerekliliini belirtir kincisi, yenilie tevik eden ve byk yenilikleri olas klan bir lde sanatsal projelere para yardmnda bulunan ya zel ya da ulusal varln ve himayenin bir kayna olmaldr... Demetriosun M.. 305 Rhodosa saldrmasnn sebebsel nedeni altnda ekonomik olarak Akdeniz tiaretinde Rhodosun oynad nemli roln paylamdr. Ve en nemlisi ise Dickens 1927, 4 de Rhodosun Pergamonun sahip olduu Monarik yapya sahip olamamasnn sonuunda nemli eserlere (Pergamon suna gibi) imza atamad bir sonuuna malesef Kolossol gibi M. 3. yy bronzdan yaplm bir eserin oluum ortamn doru alglanmamasnda yatar. Ve Pollittin bir okul kurulmasnda belirttii ikinci gereklilik olan yenilikleri tevik eden ve projelere parasal destek salayan... bir yap 12 yl boyunca Dnyann Yedi Harikasndan biri olan Kolossol Heliosun yapmna ve ortaya kna zemin oluturmas bakmndan nemlidir bu nedenle Chares ve Lysippos ard sra adada kurulan bronz iliklerin varl Pollitt 2000, 96, zel nbelirlenimi ile paralellik sunar ve ikinci gerekliliine kar farkl fakat doru bir almla yaklar ve Dickensn 1927de kurmu olduu problemli unsurlarn yklmasn da salamas bakmndan nemlidir. 150 [Pliny, Hist. Nat. 34. 44 ], ki ba, ayrca Capitole yerletirilmitir, takdir edilmeyi hak eder. Onlar Publius Lentulus tarafndan adanmtr., birtanesi yukarda bahsedilen Charesin almasdr...
146

145

42

srdrmesinde olmaldr151. Charesin yaklak 12 ylda tamamlad kolossal heykel zerinde kendisi ile birlikte nemli birok heykeltra ve bronz dkmcler ile birlikte alt dnlmektedir. Bu almalar olaslkla Rhodos zerindeki ilk ortak almalar ve bronz iliklerin kurulmasna zemin hazrlam olmaldr152. Kolossal gelenein ve evresinde ekillenen bronz iliklerin varlnn sreklilii Lysippos stilinin sanatsal gelenei iinde Rhodosta Erken Heykeltralk olarak kk srmesini salam olmaldr 153. Lysippos uzun verimli yaamnn bir dneminde, Hellenistik dnyada birok merkezde olduu gibi, Rhodosta da aktif olarak alt bilinmektedir. Rhodos ile olan ilikisi ve byk n, adann byk gne tanrs Helios iin bronzdan yapm olduu bilinen Quadriga Helios heykelinin ncesinde balam olduu hem literatr hem de yaznsal kaynaklardan desteklenebilmektedir154. Lysipposun Quadriga Helios heykeli Pliniusun (Nat. Hist 34. 63)155 verdii ksa bilginin dnda mevcut kantlarn yetersizliinden zerinde ok fazla sz edilememektedir. Fakat Rhodos adasnda ele gemi amphora mhrleri ve kent sikkeler zerindeki betimlemerin eserin kopyas iin genel bir kan ortaya kartlabilmektedir (Lev. 9, Res. 9-10)156.
Laurenzi 1940, 25-4. Gualandi 1976, 9-11. 153 Moreno 1994, 127-46, 359-413, 605-4., S. Didattica, Scultura Ellenstca Nelle Collezoni Del Museo Archeologco Di Frenze 3. 154 Merker 1970, 440-1 normal llerde bir adak figr tayan Lysipposun imzal bir kaideden (Lindos II, num. 50) bahseder. Johnson 1968, 69. 155 [Pliny Nat. Hist 34. 63] Lysippos ayrca flt alan sarhola ve avc ile kpekleri n kazanmtr. Bunlarn hepsi drt atl arabas ve gne figr Rhodeslular iin yaplmtr., Helios zerine son dnemdeki alma Hoepfner 2003 (Philipp von Zabern). 156 Johnson 1968, 68., Bieber 1981, 123., A. Maiuri in Atene e Roma, Vol. I (1920), 133., mhrleri Helios ve onun arabas: A. Maruri ve G. Jacopich in Clara Rhodos, Vol I. (1928), 36, Lysipposun Quadrica Helios heykeli ile Charesin Kolossol Helios heykeli arasnda bir karmakln olduunu sylenebilir, baz bilimadamlar Rhodosn M..304te Demetrios Poliorketese kazand zaferin ardndan yaplan heykelin Lysipposun Quadrikas olarak belirtirken baz bilimadamlar ise Charesn Kolossol Helios heykelinin yapldn bildirirler. Bu iki eser arasnda kronolojik olarakta bu nedene dayanan promlem ortaya kmakta, bir grup bilim adam Charesin Kolossol Helios heykelinin balang ve bitiini M.. 304- 292 verirken bazlar M.. 292- 280 aras bir tarih vermeleri kronolojik sorun oluturur. Richter 1962, 294, Chares Heliosunun yaklak M.. 280 ivarna verir., Beazley- Ashmole 1966, 71 Charesin M.. 305 den sonra yapmaya baladn ve 56 yl sonra ykldn bildirir.., Lawrence ABSA XXVI, (1923-4), 167 Heykeli M.. 291-281 arasna koyar., Pollitt 2000, 95 M.. 304 sonra herhangi bir tarih verirken kesin balang tarihi zerine yorum da bulunmuyor fakat 12 yl srd ve yaklak M.: 228 de depremde ykldn belirtirken Pollitt 1986, 55 de M.. 280 ivarnda yaratldn belirtir., Mattusch 1998, 149 M.. 305 sonra Demetriosun geride braktklar ile 12 yl iinde yapldn M.. 224 depremle yklmtr.., Moren 1988, 344, M.. 304-293 tarihleri arasn verir., Bieber 1981, 123-4, Lysipposun Quadrika Heliosunu M.. 304 sonraya Charesin Kolossol Helios heykelini ise M.. 292-280 aras bir tarihe koyar. Gabriel 1932, 338 Kolossolun yapmnn en ge M.. 282-280 arasnda bittiini ve M. 225-4
152 151

43

Quadriga Helios heykelinin Chares ve Charesle birlikte M. 3. yy. erken srecinde Rhodos adasnn sanatnn ekillenmesinde edindii nemli yeri en ak ekilde Troyada M. 3. yy. balarnda yaplm olan Athena tapnann metoplarnda157 ve sonrasnda ada zerinde Helios heykelinin mermere geirilmi kopya balarnda aka grebiliriz158. Lysipposun Chares ile olan ilikisinin balangc konusunda net bir bilgi olmamasna ramen159 olaslkla Lysipposun M. 330 sonras Doudaki hareketlilii ile paralel gelitii sylenebilir160. Buna dayanak oluturan nemli alm ise Chares Euthkhides ile birlikte Lysipposun stilinin ve rencisi kimliinin sonraki kuaklara en ak taycs olduklar Lysippos gelenei dorultusunda verdikleri almalar ile hemen hemen tm antik ve modern literatrde ilenmitir161. Lysipposun slubu ve stilsel btnl iinde gelien Chares ve Kolossal Heykeltralk dncesi, Rhodos Erken Heykeltralnn balangcna birok bilim adam tarafndan yerletirilmi, fakat bu geliim izgisi genel almalar iinde yeterince incelenerek tanmlanmamtr. Rhodos heykeltralnn bu noktada yeniden yeri doldurulamayacak olan eksiklii, erken dnem tm almalarn bronz eserler olarak yapm olmasnda olmaldr162. Bronz almalardan gnmzde hemen hemen tanmlanabilecek orijinal bir alma kalmam olmas Rhodos Erken Heykeltralnn ve Charesin Kolossal
yllarnda ykldn sylediine gre olaslkla balangn M.. 294-2 yllarna koyar.., Maryon 1956 Demetrios savunmasndan sonra geride kalan materyallerden balandn bildirdiine gre M.. 304 sonrasdr ., Haynes 1957, 111-2 Benzer bir tarihi verir., Higgins 1999, M.. 294-282 arasn gsterir., son olarak Hoepfner 2000, 131-6 ve Hoepfner 2003, M.. 304 tarihi belirgin klar. 157 Holden 1964. 158 Shear 1916, AJA 20, 283-298., Neumann 1977, AA 86-90., Merker 1973, 12, Plate 18, fig. 42-4 159 Mattusch 1998, 149. 160 Lysippos ve Chares erken ilikisi zerine: Johnson 1968, 72., Moreno 1973, 1041., Tarentum Zeusu iin bakn: J. Drig, Lysipps Zeuskoloss von Tarent JDI 79, 257-78., Stewart 1990, 191., W. E. D. Coulsen, The Lysippean Concept of Zeus, AJA 75, (1971), 198. 161 S. Ddattica, Scultura Ellenstca Nelle Collezon Del Museo Archeologco Di Frenze 3 (kaynak: www.comune.firenze.it/soggetti/sat/didattica/pdf/greco/C5-9.pd)., Beazley - Ashmole 1966, 71-72 Lysipposun rencisi bahsedilen Euthkhides Antiochos ehri iin tasarlad Tyche heykeli daha sonra kentte Lysippean stilinin gelenek olarak devam etmesinde yol gsterici olduunu vurgular. Moreno 1994, 127-45 Lysppos okulu Chares ilikisi daha kuvvetli bir btnlk tar., Richter 1962, 294 Lysippos okulu balnn aklamasna sadece Euthkhides ve Charesi yerletirir., 162 Isager 1995, 115 131.

44

heykelinin geliim izgisi btnlnde eksiklikler yaratmaktadr. Bu belirsizlik Rhodos stilinin varlnn uzun sre pheli kalmasn neden olmutur. Fakat ada zerinde imdiye kadar ele geen bronz heykel kaidelerinin orannn ykseklii ve antik literatr zerinde zellikle Pliniusun Rhodos bronz almalar zerine vermi olduu rakamsal tanmlamalar ile birletirilince sonucun burada ortaya konulmaya allan Erken Rhodos Heykeltralnn varlnn aklndan ok farkl olmad grlebilir163. Sadece Lysippos ve Chares ilikisinin akl zerine birok bilim adamnn yaklam teker teker incelenerek genel bir bak yaratlmaya allacaktr. Lysippos ve Chares ilikisini Rhodos sanatnn balangc olarak inceleyen Dickens, Lindoslu Chares Lysipposun bir rencisi ve onun uzun heykeltralk listesinin ba olarak deerlendirir, devamnda; Rhodos Hellenistik sanatnn Lysippos okulunun etkisi altnda balad ve ynetildi fikrini ileri srer. Chares ve Kolossal zerine kaynak ve bilgi yetersizliinden bu iliki zerine fazla durmadan etkileri zerine almasn srdrmtr164. Lawrencein Rhodos Hellenistik Heykeltral zerine yaynlad makalesi son buluntularn ksa karlatrmasnn dnda geliime dorudan yeni bir katk sunmaz (Argos mzesindeki paralar) ve Bryaxisun be Kolossal heykelinden ve Lysipposun Quadriga Helios heykelinden bahsederek yabanc sanatlarn gerekten Rhodos iin altn vurgular. Lysipposun etkisinin Gaertringen von Hillerin toplad Kolossol Helios banda izlenebildiini belirtir.165 Sonrasnda en keskin sonularla Bieber temann geliimi zerine nemli almlar getirir. Daha sonra Beatrice M. Holdenun ana fikrini ve fikir babaln
Goodlett 1991, 669-681. Dickens 1920, 31, bu ilikiye dayanak oluturan farkl bir noktadan yaklam gsterir., Sicyon okulu olarak belirtilen Lysipposun, olullarnn ve baz zel rencilerinin usta ile birlikte ada zerinde altn vurgular. Bu ilikiden Pollitt 2000, 97-98 de bundan bahsederek ada zerinde yabanc heykeltralarn isimlerinin arlkl etkisinin yerli heykeltralarn zerinde baskn olmasndan Plinyusda etkilenerek bahsettiini belirtir. Burada baklmas gereken doru olgusal mantk Dickensin 1920 bak acsnn arkasnda gizli olduunu syleyebiliriz. Erken Rhodes sanatnn bu dnemde varl deil Lysippos ve dolaysyla Sikyon okulunun burada yeniden ekillenip kk srmesine ve yeni bir stilin ve sanatn balangna tohumland noktasnda nem tar. zellikle Moreno 1994, 127-46, 359-413, 605-4., Bryaxis (bak Plinius Nat. Hist. 34.41-42) ve Boedasn Dua Eden Gen (Adorans) iin bak Zimmer 1996, 193-6. 165 Lawrence 1923-4, 167-171.
164 163

45

oluturan nemli dncesi ile Rhodos Erken Heykeltraln daha salam bir temel zerine yerletirilmesinde ncel oluturur166. Rhodos Erken Heykeltralnn Kolossaldan baroa geiinin Anadolu zerindeki ilk etkilerini Troyada, Hellenistik dnemin balangcnda Chares yada Lysippos ve Chares ortak stilsel birliini srdren Rhodoslu bir heykeltra tarafndan yapldnn bilgisinin ilk tespitisi ve ncs olur. Lysippos tarafndan yaplan Quadriga Helios kompozisyonu iin bir fikir verebilir dncesi ile Troya Athena tapnana bakar167. Bu birde Lysipposun rencisi Charesin stili hakknda bir eyler retebilir, Chares kesinlikle Lysipposun dier rencilerine benzer, ustasnn stilini erken nc yzyl boyunca alarak srdrd. Bel veren kaslar ile kzgn (ateli) atlar ve Helios vcudunun ounun dndrm sallanan draperysi ve bann ateli dn Pergamon frizinde Helios ve Aresin atlarn anmsatr.168 Bu gelimeler, sklkla Rhodos Heykeltraln adann kazclar ile birlikte malzemeleri inceleyerek alan ve Erken Hellenistik Rhodos Heykeltralnn varlnn Lysippos ve Chares ilikisinde ekillendiini, Kolossal heykeltraln Chares ile birlikte Lysippos stilinin Rhodosta kalc bir stil olarak bronz heykel retimlerinde devam ettirildiini tespit eden Laurenzi, Rhodos Heykeltral zerine sonularn sklkla talyanca makalelere yazarak yaynlamtr169. Rodos stilinin balca belirtisi, ne yazk ki bugn kayp olan, zelliklerini Kolossosun heykeltra olan Lysippos ve rencisi Lindoslu Charesin geleneine borlu olan bronz eserlerde grmek mmkndr170. Laurenzi, Rhodos adasn balangta Asya kkenli kltrel yapsnn, dardan gelen etkilerle nemli bir merkez olarak

Bieber 1981, 124, Kolossol zerine yaratc fikirler ileri sren Bieber, Kolossolun yapmn Rhodeslularn ilk nce ada zerindeki nceki almalarndan tannan Lysipposa verildiini fakat ustann erken lm zerine Kolossolun yapmna rencisi Chares tarafndan devam edilmi olduunu vurgular. 167 Bu konu bir sonraki blmde geni ve datayl olarak inceleneektir. 168 Bieber 1981, 125, Lysippos Chares Kolossol Barok etkileimin birliktelii ve srekliliin geliiminin ilk etkilerini grmesi asndan nemlidir, fakat bu almalar Bieberden sonra devam edlmemesinin sonuunda Rhodes Erken Heykeltraln tanmlanamadan kalmtr. 169 L. Laurenzi, Sculture di Scuola Rodia Dellellenismo Tardo, Studi in Onore di Aristide Calderini E Roberto Paribeni, Milano,1956,183-189., L. Laurenzi, Rilievi e Statue dArte Rodia, RM 54,1939 42-65., L. Laurenzi, Problemi della Scultura Ellenistica, La Scultura Rodia Riv. st Arc. st. Arte, 1940 25-44., L. Laurenzi, Le scuole artistiche di sculture dell Asia minore XII corsa di cultura sullarte Revannute e bizantina, Revanna 1965 390 400. 170 Laurenzi 1940, 24-5.

166

46

gelitiini dnmtr. Genel olarak bu dnce 1950lerin sanat dncesiydi ve birok bilim adam ve zellikle Marcad bunun doruluunu kabul etmekteydi171. Daha sonraki geliim ise R. Carpenter tarafndan gelir, Charesi Lysipposun en yetenekli rencisi Kolossal ise en grkemli retimi olarak tanmlar Burgulu Lysippian pozu, etkili olmasna ramen, kare frontalitenin tm zmn oluturamamtr. Fakat axial dnmenin srdrd yntem ileri srlm olmas gerekirdi ve Herculaneum ve Pompeiiden yanan evlerde tekrar aa karlan bronz heykellerin birounun parlaklnn tasarsn sergilemitir. Buradaki orijinal paralar iin varsaylan sonu yoktur. Fakat erken dnem nemli aheserlerinin tahminen doru ve dikkatli kopyalanmalardr. Lysippos okulunun meydana getirdikleri kusursuz bir tezdir ve sonucun deiiklii olasl bir durumdur.172 Lysippos ve Chares balants zerinden gelien bir Rhodos stili ve tekniin varln Laurenziden sonra youn olarak alan ve bu konu zerine nemli almalar yapan P. Moreno, Laurenzi ile hemen hemen paralel sonulara ulamtr. Morenonun zellikle Lysippos zerine yapt almalar ile bilinmesi Morenonun Lysipposun Rhodos balantsn kurmasn kolaylatrm grnmektedir. Son dnemlerde yaynlad Hellenistik Heykeltralk zerine almas Hellenistik dnemin geliimini ve kronolojisini nemli lcde deitirecek niteliktedir ve bu geliimi zellikle Rhodos adas ve Chares balants zerine kurmas ise nemlidir173. Moreno geliimi daha kategorik snflandrmalar yaparak bu geliimin daha salam temeller zerine kurulmasn salamtr ..........Tarasun Zeus unu dorudan artrrken, Lysipposun Kairos profilinin kalntlar, Kolossosun yznn benzerlikleri ok fazla ortaya kar174. Bu balantnn son dnemlerdeki nemli sonularn veren bir dier bilgin olan Pollittin 1986deki almasnn sonular ise olduka nemlidir. Lindoslu
171

J. Marcad, Au Muse de Dlos, Etude sur la sculpture hllenistique en ronde bosse, (Paris,1969) 469-495. 172 Carpenter 1971, 182-83, Kolossol heykellerin etkileri zerine en etkileyici almlar birini Carpenter ileri srer, antsal heykeltraln byk sanat kk sanat gl bir ekilde etkilediini ve eserlerde gl derin ve antsal modann duruu yansd. 173 Moreno 1994, 127vd. 174 Moreno 1988, 344.

47

Chares, Lysipposun bir rencisidir, hocasnn Taras Kolossalndan ipular renmi ve tm Kolossallarn en nls ve en genii Rhodos Kolossaln yaratmtr175. Rhodos heykeltralnn varlnn sorgulanmas iin hazrlad yakn zamandaki makalesinde Kolossala ayr bir balk atarak olduka ak ve dorudan bilgiler vermitir. Pollitt, kolossal heykeltralkta barok zellikleri ieren karakteristik bir zevkin canlandn ve bunu destekleyen kantlarn belirlenebileceini syler. zellikle Charesin stilinin ve tekniinin olumasnda Lysipposun baskn zellikleri vardr. Birincisi, Charesin Lysipposun rencisi olmas gereidir. Bu, en azndan bklmenin ve boyunun dramatik dnnn ve pathos ifadenin (btn stilistik yntemler genel olarak Lysippos almalarna, zellikle onun skender portrelerine atfedilmektedir176.) tm zelliklerini verdii grlmektedir. Pollitt, Pliniusun anlatt yerdeki Helios heykelinin devasa grnnden dolay yle bir balant kurma yoluna gitmitir. Bu, ortaya kan balantlar altnda ve heykelin lsnn verilmesiyle, bireysel kaslar ve yz zellikleri gibi ayrntlar abartl llerinden dolay, Pergamondaki Byk Altarn barok stiliyle ilikilendirdiimiz dramatik abartnn bir eidine sahip grnebilmektedir177.

Pollitt 1986, 55. Baz bilim adamlarna gre ise Herakles Helios heykelleri Byk skenderin post skender tipidir Zadoks--Jtta 1987, 102., Smith 2002, 23 skenderin Erbach tipinin gen Herakles yzne benzerliinden bahseder. Gerektende bu tip ile gen Herakles- skender ve Rhodos Helios ba arasnda bir yaknlk vardr., Spivey 1996, 198- 200, skenderin erken atalarndan Macedon Kral skender I (M.. 495-450) baarlarn pekitirmek iin kendini Heraklesin olu Temenos olarak kahraman bir soya bavurdu, Temenos Perdikkasin babas oldu ve Makedon Kralln kurdu. Kralla Temenidler adn verdi. Yine skenderin Heliosla olan balantsn vurgulamak iin Plutarkhosdan ald nemli bir anekdotu kulland skender tarafndan dnyann ziyaret edilmeyen yerlerinin gnesiz kalmt bu anekdotla Lysipposun yapt Helios heykeli skender tipi arasnda tipolojik benzerlikler kurdu. zellikle Rhodosda bulunan bir Helios bann skender- Helios arasnda bir noktada durduunu Helios yada skenderin idealletirilmi betimlemesi olduu Fuchs tarafndan ileri srld, bu etkileim Pergamon Altar zerindeki Heliosun skender gibi betimlenmesini salad. Merker 1970, 250, Kat. No.60 Helios Ba. 177 Pollitt 2000, 95, Fakat bu ilikinin doruluu ile beraberinde daha salam deliller ile desteklenmesi gerektiine inanmtr.
176

175

48

III. D. Lysippos Etkisinde Troyadaki Athena Tapna Heykeltral ve Chares


M. 3. yy. balarnda Lysipposun Rhodos iin bir Helios Quadriga heykeli yapt bilinmekteydi178. Lysippos tarafndan ada zerinde yaplan Helios heykeli daha sonra ada zerinde yaplacak amphora mhrlerine, kent sikkelerine (Lev. 10 Res. 11), Helios heykellerine ve zellikle Charesin Helios Kolossalna prototip oluturacaktr179. Hellenistik dnem iinde Lysipposun yapt Byk skender ve Helios balar arasnda birbirine benzer tanrsal bir imgenin de gelitirildii dnld (Lev. 10, Res. 12-13)
180

zellikle Lysipposun Rhodosta yapt

Quadriga Helios heykelinin Byk skender ile benzer tipolojik zellikler tad, ba ksmnn skender ile Helios arasnda bir izgide durduu ileri srld181. Pollitt, Lysipposun skender portreleri zerinde kulland heybetlilik ve huzursuzluun ok daha sonra Pergamon Altarnda ortaya kacan ileri srd ve Lysipposun rencilerinin ustalarnn kulland bu ifadeleri kolossal heykellerin derin oymalarnda ve anatomik yaps iinde bir stil olarak gelitirildiini dnd182. Charesin Lysipposla balantl gelien sanatsal kimlii, zellikle kolossal heykeltraln erken nc barok slubun olumasnda gzlemlenen dramatik etkisi ve kaslardaki abartya dayal kazand ifade, Erken Hellenistikte Charesin isminin getii baz almalarda da grlmekteydi. Troyada duran M. 3. yy. ilk eyreinden sonra Lysimakhos tarafndan yaptrld dnlen Athena tapnann heykeltralk izleri, zellikle Helios betimi, Lysippos tarafndan yaplan Helios ve skender ikonografisi ile benzerlii, ustasnn stilinin srdrcs Charesin almalar ve barok slubun erken geliimi ile yakn ilikiler tar183.

Hoepfner 2003., Johnson 1968, 68., Holden 1964, 11 [Plinius 34.19. 63.]. Bieber 1981, 124., Stewart 1990, 204 Rhodosun gne tanrsnn Lysipposun Chariotundan kopyaland sylenebilir derken Lysippos Chares ilikisine gnderme yaparak grencisinin ustasnn takipcisi olduunun da belirtir. 180 Bknz. dip.n. 170. 181 Spivey 1996, 201-202., Holden 1964, 11-13. 182 Pollitt 1986, 111-112. 183 Bieber 1981, 124., Stewart 1990, 204., B. M. Holden, The Metopes Of The Temple Of Athena At Ilion, (Northampton, Massachusett 1964)., Erken almalar iin bak. W. Drfeld, Troja und Ilion (Athens, 1902), 429., Beilagen 49- 51. C. Schuchharrdt, Schlimanns Ausgrabungen (Leibzig, 1980), 104, Fig. 94., H. Brunn ve F. Bruckmann, Denkmaler griechischer und rmischer Skultur (Munich, 1888-), l. 162a.
179

178

49

Byk skender, M. 334de Troyay ve evresindeki Homeros dnyasna ait kahramanlarn mezarlarn ziyaret ettikten sonra, burada bir tapnak yapmak iin 1.500 talent balamt184. Yaklak M. 301de Lysimachos, Diadochlar arasnda yaanan savata savan kazanlmasndaki yardmlarndan ve baarlarndan dolay Trakya blgesini kendi snrlar iine katmt185. Troyay da kapsayan bu snr Lysimachos iin Byk skenderin fikrini ve isteini yerine getirmek iinde zemin oluturmutu. Lysimachos genel olarak Troyann mimar geliimine ve ehrin yeniden yaplanmasna Homeros dnyasna duyduu saygdan dolay da nemli yardmlar yapm ve ehrin geliiminin nn aarak tekrar bu blgede ki nemli ehirler arasna sokmutu186. Gerektende Troya, uzun zamandan beri erken dnemlerde sahip olduu birok zelliini koruyamadan zaman iinde klerek nemsiz bir ehir konumuna dnmt. Lysimachos nce bir kale iindeki ehri geniletti ve tanra Athenaya bir tapnan yaplmasn salad (Strabon XIII. I, 26)187. Tarihsel olarak tapnan yapm tarihi antik kaynaklarn bildirdikleri ile uyuuyordu, fakat baz bilim adamlar Augustusun Troyadaki mimar etkinlii ile balantl tapnan eklektik zellikler tadn ileri srerek tapnan yapm tarihini erken Hellenistik deil de Augustus ana vermeyi uygun grdler188. Tapnan tarihi zerine Schliemanndan beri farkl fikir ileri srld189. leri srlen iki fikir tapnan heykeltralk slubu ile balantlyd. nc fikir ise mimari yapm zelliklerinin problemi zerine durmutu190. Mimari zelliklerinden dolay Augustus dneminde tekrardan yapld yada yeniden elden geirildiini bu nedenle eklektik bir yap tad ynnde gelimiti ve baz yaztlarla desteklenebiliyordu191.
Holden 1964, 2., [Diodoros Siculus XVIII, 4]. Rose 2003, 31., Stewart 1990, 204. 186 Rose 2003, 32vd. 187 Rose 2003, 31-5,Tapnan Lysimachos tarafndan yapldn ilk ortay atan H. Schliemann, Troy and its Remains, Trans. By. Philip Smith, (New York 1875), 144., den sonra C. Curtius, Neue Funde in Ilion, Archaologische Zeitung, XXX (1884) de tapnan eklektik yapsndan dolay Augustus dnemde yapldn tartt., Stewart 1990, 204., Ridgway 2001, 151vd., 188 Holden 1964, 1- 2., Rose 2003, 27- 80. Ilion Athena Tapna tarihleme problemi ve geliimi zerine bakn. 189 Schliemann ilk kez tapna 1872de akropolisin kuzey yannda ortaya karm ve tapna Apollon adna yapldn dnmtr. 190 Ridgway 2001, 151-54. 191 Curtius 1884., F.Goethert ve H. Schleif, Der Athenatempel von Ilion, Berlin 1962., H. Kahler, Goethert/Schleif, Der Athenatempel von Ilion Gnomon 36, 1964, 79-87., Rose 2003, 43.
185 184

50

Heykeltralk zellikleri ise Strabonun ifadelerini de temel alan bir zeminde ele geen metop paralarnn stilistik zelliklerinden dolay erken Hellenistik192, zellikle Chares ile balantl olduu dnlrken193, alternatif bir fikir olarak Pergamon Byk Altarnn stilistik zelliklerine benzerliinden dolay da Pergamon heykeltralk sreci ile balantl dnlmt194. Bizim alma iinde kurmaya alacamz balant ise stilistik zeminde slupsal zellikler zerine olacaktr. Bu nedenle genel olarak Bieber ve Holdenin teorileri temel alnrken, yeni karlatrmalar dorultusunda Chares sanat ile balants aranacaktr. Troya Athena Tapna dor dzeninde yaplmt ve tapnan metop saysnn altm drt olduu dnlmt195. Fakat tapnan evresinden, heykeltralk almalarna ait olarak dnlen yirmi iki alma ele gemiti. Bunlarn yedi tanesi heykel ba, dierleri metop paralar olarak kaydedilmiti. Bunlarn iinden sadece iki almann erken dnem izimlerinden baka gnmzde ok fazla bir bilgi ulamamtr196. Tapnan kuzeydousu akropolisin kuzeyinde Schliemann tarafndan bulunan ve Helios betimini ieren metop, gsterdii slup zellii ve kalitesinden dolay nemli tartmalarda ve karlatrmalarda kullanlmtr197. Helios ve Quadrigas olarak adlandrlan metop ikonografik olarak Helios betimlemelerine uymaktayd, genel olarak metobun betimi, yukar doru ykselme pozisyonunda i ie gemi heyecanl gergin ve dramatik pozda drtl atl figr,
Smith 2003,187. Erken Hellenistik tarihini verir. Bieber 1981, 124. Erken Hellenistik. Bu fikri en ciddi ekilde ileri sren Bieber, Holdenin almasna zemin oluturmutur. Bieber 1981, 124vd., Holden 1964., Metoplarda olaslkla 3. yy. balarnda hala popler olan Gigantomachy(olaslkla Dou tarafta), lioupersis, Kentauromachy betimlenmiti., Rose 2003, 48. 194 A. E. Lawrence, Later Greek Sculpture, New York 1927, 116., Schober, Sculpturen von Ilion, Archaologische Zeitung XLII (184), 226., Lysimachos ile Philetairos arasndaki erken iliki zerinden Lysimachosun tapna yaptrdn, Philetairosun ise Pergamonun saray heykeltralarn gndererek tapnan metoplarn tamamlattn bu nedenle metoplardaki barok ilikisinin Pergamon balantsnn zlebileeini dnd. Ek olarak bknz. Ridgway 2001, 154vd. 195 Rose 2003, 28-9.,Goethert und Schlief 1962, 23. 196 Holden 1964, 6. 197 Ridgway 2001, 153, Bu metobun bulunma yerinden kaynakl lioupersis sahnesinin balang olarak dnr, benzer Parthenondaki sahneyi baz alarak, daha zel olarak ise Heliosun atlarn skender Lahdindeki atlarn yanaklar, gzleri ve burun delikleri ile karlatrlabilir benzer zellikler tadn belirtir., Holden 1964, 7vd Helios metobu bulunduktan sonra Schliemann tarafndan Atinaya gtrlm ve evinin bahesine yerletirilmi, daha sonra ise Schliemann 1882de kolleksiyonuna Berlin mzesine balamas ile 1958de Berlindeki dier lion fragmentleri ile beraber, Dou Berlindeki Pergamon Mzesine gnderilmitir. Helios metobu : Yk: 0.858, Gen.:0.863; kal.: 0.322.
193 192

51

arkasnda uuan dalgal pelerini ile vcudunun st ksm betimlenmi bir erkek figrdr(Lev. 11, Res. 14)198. Figrnn bann etrafnda erken dnemlerden beri Rhodos sikkelerinde ve amphora mhrlerinde (Gne) Heliosun betimlemelerinde kullanlmas alla gelmi gne nlar yada halelerin olmas, ve yuvarlak bir yz ehresi iermesi, figrn Helios olarak tanmlanmasn salamtr199. Heliosun genel olarak allm yz betiminde en belirgin zelliklerinden biri yznn olabildiince gnee benzetilmek iin yuvarlak yaplmasn salamakt ve bu ikonografi genel olarak Heliosun tanmlanmasna yardm ediyordu200. Fakat metop zerindeki Helios betiminde dikkat eken farkl bir zellik ise yz detaylarnn yapmnda uygulanan deformasyondu201. Bu deformasyonun Rhodosda bulunan ve M. 3. yy. balarna tarihlenen benzer Helios balar ile benzer ikonografi tamas nemlidir. Rhodos adasnda bulunan M.3. yy. bana tarihlenen ve Charesin Helios Kolossalnn mermer kopyas olarak dnlen Helios ba202 betiminde, benzer bir ikonografinin aka yapld grlebilir (Lev. 11, Res. 15)203. 1938de ada zerinde bulunan ba, olduka uzun bir boyun ve batan olumutur. Ban arka ksm stukko ile tamamlanmtr204. Uzun dalgal ve kabark bir saa sahip olan heykel gl uzun bir boyuna ve yz hatlarna sahiptir205. Heykelin en belirgin zellii uzun boynu, uzun dalgal salar ve az ksmnn oyulmasnda ilenen bozulma (deformasyon) dr. Hoepnerin, Rhodos Heykeli ve Kolossal heykellerin formal zellikleri zerine yapt almada, kolossal heykellerin devasal boyutlarndan dolay heykelin vcudu daha zel olarak ise boyun ve yz ksmlarnn heykeltra yada bronz dkmcs
Bieber 1981, 124. Holden 1964, 8., P. Matern, Helios Und Sol : Kulte Und Ikonographie Des Griehischen Und Rmischen Sonnengottes, stanbul 2002. 200 Shear 1916, 283-98, Shearin Rhodosta bulunan bir ban zelliklerinden dolay Helios olarak adlandrlabileeini dnr, nk sanat bilinli bir ekilde yzn yuvarlakln vurgulamak iin dolgun, iman yanaklar yaparak agz ve gzler arasndaki mesafeyi ksaltm olduunu dnmt ve bu betimlemeyi zellikle alnn zerindeki salarn bir diadem gibi (gne nlar) yukar taranmas ile vurgulanmt. Vurgulanmaya allan genel olarak gnein yuvarlakl ve nlaryd. 201 Holden 1964, 8. 202 R. Lullies, Greek Sculpture, (London 1957), 103, ba M..2.yy. ikinci yarsna tarihler ve skender ba ve Attalos I in ba ile balantl dnr. Smith 2002, 245 ba 3. yy. verir. Merker 1970, 245, de ise ban Pergamon Altar ile yaknlndan 2. yy. tercih eder. 203 Merker 1970, 245, [Kat. No.60- Helios Ba, Merker 1970]., Moreno 1994, 124vd. 204 Neumann 1977, 86-90, Helios bann dnld gibi eksik olan arka ksmnn stkko yada bronz ile yapld deil ban bilinli bir ekilde duvar dekorasyonu yaplmak iin arka ksmnn bo brakldn ileri srer. 205 Merker 1970, 245.
199 198

52

tarafndan bilinli olarak arptlarak yaplm olabilecei gerektiini vurgular206. nk zellikle Helios Kolossal gibi devasa boyutlardaki heykellerin boyun ve ba ksmlarnn, heykele aadan bakan izleyici iin yaklak 30m yukarda grneceinden, heykelin boyutundan kaynakl grnm detaylarnda bozulmalar meydana gelecektir (Lev.12, Res.16)207. Bu mesafeden zellikle heykelin boyun ksmnn tam olarak grlemeyecei, burun ve az ksmlarnn ok kk ve komik duracan, bu nedenle antik dnem heykeltra ve dkmcsnn bu problemi Phiediasdan beri bildiini208 ve buna ynelik zmler gelitirildii ileri srmektedir209. Devasal boyutlu heykellerde bu problemin zellikle yz ve boyun ksmlarnda zlebilmesi iin boyunlarnn normalden daha uzun, yz detaylarnn ise kardan bakan iin komik, aadan bakan iin normal boyutlu grlebilecek ekilde yaplm olabileceini dnmtr210. Rhodosda bulunan ve Helios olduu dnlen M. 3. yy. almalarnn boyunlarnn uzun ve az ksmnda yaanan bozulmann benzerini Troya Athena Tapnann Helios metobunda da grlebilmekteydi. Metoptaki Helios betimlemesinin uzun boyunlu olduu ve az ksmnda bilinli bir deformasyon oluturulduu grlmektedir. Rhodostaki Helios ba ve Troyadaki Athena Tapnann Helios metobu betimlemesinde grnen benzer boyun ve yz deformasyonlar, her iki alma zerine baz teorilerin ileri srlmesine izin verir. Genel olarak metop zerinde betimlenen Helios betimi ikonografik olarak Lysippos almalar ile balantl olmas ve stilistik olarak Erken Hellenistik srece tarihlenmesi, benzer ekilde Rhodostaki Helios ba Lysippos ikonografisi ile gelien Kolossal gelenein Chares tarafndan yaplan orjinaln bir kopya almas olmas ve Erken Hellenistik srece

Hoepfner 2000, 131-6. Hoepfner 2000, 132. 208 Hoepfner 2000, 131, Atinal Demos, Athena iin kaideleri zerinde yksek stunlarda iki heykel kurma niyetindeydi ve (iki) sanatya grev vermi. Alkamenes bir (heykeli) tanra Parthenosa uygun olarak narin ve kadnsa biimde iledi. Pheidias ise, bir gzlk ve geometer olarak daha yksek durann daha kk grndn anlad. Bylece ak dudakl ve ykseltilmi burunlu heykeli yapm ve stunlarn yksekliine denk getirmi. Alkamenes (heykeli) daha iyi olarak grlm ve Pheidias az kald talanacaktr. Heykeller kaldrlp stunlarda yer aldklar anda ise onlardan biri Pheidiasn sanatnn marifetini gsterdi ve Pheidias ondan beri dillere destan olmuken Alkamenesin (heykeli) gln gzkyordu ve Alkamenese her yerde glnyordu. (Tzetzes, Chil. 8, 353 [I. Arvanitis evirisi]). 209 Hoepfner 2000, 132. 210 Hoepfner 2000, 133vd.
207

206

53

tarihlenmesi her iki alma arasnda ortak bir gelenein yada ustann kimliin varln gstermektedir211. devam ettiren Charesdi
212

Bu kimlik olaslkla ustas Lysipposun geleneini . Olaslkla Chares M. 280 civarnda Rhodostaki

almalarnn sonlarndayd ve Kolossal Helios heykeli bitmi grnmekteydi. Sonrasnda Lysimakhosun Troyada yaptrmaya balad Athena Tapnann metoplarn almak iin Troyaya gitmi olmalyd. Holdenin de belirttii gibi Troyada alan heykeltra Lysipposun geleneindendi ve Rhodos ile balants olmalyd, byk olaslkla heykeltra Rhodosta domu yada yetitirilmiti213. Eldeki veriler dahilinde Troyadaki Athena tapnann Erken Hellenistik dneme tarihlenmesine neden olan, nc barok zellikler gstermesi214 ve heykeltralk geleneinde Lysipposun stilistik ve geleneksel slubunu srdrm olmas, zellikle Helios ikonografisi ve Kolossal heykeltralk yapm teknii ile benzerlikler tamas215 sonucunda, tapnan kronolojik olarak Lysippos ile deil Chares ile balantl bir iliki iine sokulabileceini gstermektedir. Bu gelimeler baroun Pergamon sanatna uygulanmadan ok daha nce farkl merkezlerde kullanldn gsterebilecek nitelikteydi ve zellikle Pergamon Altar zerindeki Helios betimi ile Rhodostaki Helios betimi arasnda birbirini tekrarlayan bir benzerliin olutuu grlmekteydi(Lev. 12, Res. 17) 216.

Holden 1964, 29vd., Bieber 1981, 124., Stewart 1990, 204. tapnak heykeltraln Doru bir ekilde Pergamon barou iin bir nc olarak grlebilir 212 Bieber 1981, 124., Holden 1964, 30. 213 Holden 1964, 15, Heykeltran almasnn zellii yannda heykeltran baz detaylar yapmada ve kompozisyonu metoba yerletirmede acemilik ektiini ve bu nedenle heykeltran taral bir zellikte tadn bildirir. Heykeltran bu acemiliini ise heykeltran antsal heykeltralk yapmaya alkn olduunu ve olaslkla normal boyutun zerinde dnm olduunu ileri srer. 214 Bieber 1981, 124., Holden 1964, 10vd., Rose 2003, 48vd., Son olarak zellikle H. Jucker, Zur Heliosmetope Aus Ilion, AA 84, 1969, 248-256 benzer yaklamlar iin 215 Hoepfner 2000., Hoepfner 2003. 216 Moreno 1994, 125vd.

211

54

IV. SON DNEM ALIMALARI IIINDA RHODOS HELLEN ST K BRONZ HEYKELTRALIININ NCELENMES

VI. A. Rhodos Bronz liklerinin Lysippos ncellinde Kurulmas ve Lysippos Eilimli Erken Rhodos Sanat Kimliinin Olumas
Rhodos Erken Bronz Heykeltralnn durumu ile ilgili son dnemlerdeki en gze arpan alma C. Kantzia ve G. Zimmer tarafndan ada zerindeki bronz dkmhanelerin ortaya karlmasnn sonulardr217. Kantzia ve Zimmer Rhodos adasnn Monte Smith dou bayrnda Odos Diagoridon Mylonas alannda 1975de yeniden yaplan bir binann onarm srasnda dkmhanelerin aa kmas ile bu alanda kazlara balamlardr. alma alannn merkezinde bulunan devasa bir dkm ukuru zerinedir. ukurun orijinal olarak derinlii 3.6 m. uzunluu ise 7-8 m. arasndadr(Lev.13, Res. 18-19)218. imdiye kadar Grek dnyasnda bulunan en byk ll dkm ukurlar olarak kayt edilmitir. Antsal dkmlere (Kolossal Helios) kalp dklp piirilmesi iin hazrlanm olmaldr. Olaslkla Lysippos ve Charesin almalar ile balantl grlmektedir. Dkm ukurunun duvarlarnn gsterdii zellik alma iin apraz duvarlar ukurun scakln kolaylatrmak iin ve hatta scakl hazrlamak iin dikilmitir. ukurun yan duvarlar ve zemini balk(amur) tulalarla svanmtr. Temel olarak, ukurun fonksiyonu bir frna benzemektedir. ukur ateleme sresince rengi bozulmu ve ada dkm ukurlarndaki benzerlikler oluturmutur. Sakln kabul edilebilir nitelikte kontrol edilmesi iin yan duvarlarn aklklarn iaret etmitir. Bu ukur ve ayn zamanda biimlendirilmi bir dier daha kk ukur geni bronz dkmhanenin merkezidir. Olaslkla dkm krntlar ve paralar her dkmden sonra tand iin ok fazla
Kantzia und Zimmer 1989, 497-523., G. Zimmer, The Praying Boy And The Rhodian Bronzecasting Industry, JRA Suplementary Series Number Thrty- Nine, Acta Of The 13th International Bronze Congress, Held At Cambridge, Massachusetts, May 28- June 1, (1996) , 193-96, Edit. By C. C. Mattusch, A. Brauer, And S. E. Knudsen., G. Zimmer, Hellenistischen Bronzengusswerkstatten, Akten Des XIII Internationalen Kongreses fr Klassische Archaologie, (Berlin 1988), 353-4 (1990). 218 Mattusch 1998, 150., Zimmer 1988, 353-4 Hellenistik dnem dkm ukurlar dnem iindeki antsal dkmlerle ilikili olarak daha derinlemi ve genilemilerdir. Bu bronz teknii ve dkm tekniinde daha fazla uzmanlamay salamt.
217

55

kant vermemilerdir. Bu da sonu olarak ok fazla kullanldn gsterir. Toplam kazlan dkm ukuru imdiye kadar altdr219. Kantzia ve Zimmer dkm ukurlarnn tarihlenmesi konusunda ele geen seramik materyallerden de yararlanarak dkm ukurlarn M. 3. yzyln ilk eyreine tarihlemilerdir. Buluntular iinde zellikle zerinde durulan iki nemli isim vardr. Heykeltra olarak dnlen bu isimler Eubulos220 ve Phyromachostur221. Rhodos heykeltralnn geliimi, erken bronz eserlerin tarih iindeki anssz durumlar ve Rhodosun Romal kolleksiyoner yamaclar tarafndan M.1. yy. ortalarnda yamalanmasndan tr yetersiz kalntlar dhilinde belirsiz ifadeler zerinden ilerlemekteydi. Fakat Kantzia ve Zimmerin kesin kantlara dayanan sonular dorultusunda Rhodos adasnda tanmlanabilecek bir bronz sanat geleneinin varl, Hellenistik dnemin erken evresine (M. 3. yy. ilk eyrei) yerletirilebilmektedir222. Rhodos adasnda M. 3. yzyln ilk eyreine tarihlenen bu dkm ukurlar ada zerinde gelimi erken bronz dkm geleneinin varlnn aklanmas iin aka nemli kantlar salar. zellikle dkm ukurlarnn sonular ardndan Tzedakis alanndaki kazdan bronz dkm ile balantl yeni buluntularn ele gemesi Rhodostaki bronz dkm geleneinin aklanmas iin yeni kantlar salamtr. zerinde hem potann ve krk memesinin kullanmna iaret eden bir dzenein kalntlar ve hem de birok kalp dkm parasna rnek alabilecek buluntular, Rhodos adasndaki bronz retimin nemli kantlarn oluturur223. Bylece M. 3. yy. balarnda Rhodosda ele geen kalntlar dhilinde bronz ilikleri hakknda yeterince kantlanabilir bilgiye sahip olunabilmektedir. zellikle
219 220

Kantzia und Zimmer 1989, 497-523., Mattusch 1998, 150vd. Isager 1995, 118-19., Kantzia und Zimmer 1989, 497-523. 221 Phyromachos, ada zerinde Helios rahiplerini onurlandrmak iin yaplan kaidelerin zerinde tespit edilen heykeltran ismiydi (Asklapon Phyromachos), bu ismin Pergamonda alan Phyromachos ile balants olduu dnlmt, olaslkla Phyromachosun olu. B. Andreae, Phyromachosprobleme, 31.ergh. RM (1990), A. Stewart, Attika: Studies in Athenian Sculpture of The Hellenistic Age (1979), 3-33, 106-120., Knstlerlexikon der Antike, Pyhromachos (II), (Mnchen-Leipzig 2004) 259-263. 222 Isager 1995, 117vd. 223 J. Nicolaidou, Arch. Delt. 42 (1987) chron 587.

56

Kantzia ve Zimmerin almalar ve sonularnn ncesine kadar ada zerinde gelimi bronz sanat gelenei ve heykeltralk rnekleri zerine farkl anekdotlar ile alm salayan ve bilimsel geerliliklerine kant yetersizliinden nem verilmeyen antik kaynaklar, dkmhane kalntlarnn sonular sonrasnda yeniden gzden geirilme gerekliliini dourmutur224. [Plinius, Nat.Hist.34..140-141] Sanat Aristonidas, olunun katlinden sonra Athamas tanmlad bir heykelde pimanla yer verilen byk fkeyi betimlemeye abalamtr. Bakr ve demiri kartrmtr. Pas, bakrn metalik parlaklyla gsterilmi olabilir ve utancn kzarkln tanmlar. Bu heykel, Rodosta, Heraklesin olduu yerde, Alkonun kendisini demir kalpta tasarlamay dnd ve yaplan ie tanrnn metanetinin antrld bu zamanda var olur225. [Lucian, , 26] Kral, (Kombabosun) faziletinden ve iyi hizmetinden dolay, tapnakta bronz bir heykel kurmaya karar vermitir. Halen tapnakta, Kombabosun bronz figr, onun onuruna durmaktadr. Bu heykel, Rodoslu Hermoklesin almasdr. Kadn formunda fakat erkek giyimlidir Rhodosun okul varl birok sonu ilikisinden dolay kabul edilebilir, zellikle yukarda vurguland gibi kaynaklarn vg dolu ifadeleri ile uyumayan somut kantlarn eksiklii Kantzia ve Zimmerin sonular ile yeni bir alm kazanm grnmektedir. Sadece antsal heykellerin izlerine dayanarak oluturun grn, Hellenistik Rhodos sanatnn oluumunun bir blmn belirlemitir. ekilsel zmler teknik yeterlilik, yeniliki ve gerici formlar, bronz ve mermer retim arasnda ciddi bir ikilemin yaratlm olduunu vurgular226. olas geliimi zerine almlar salanmtr. Bu ikilemi zellikle ortadan kaldrmak iin Rhodos adasndaki dkmhane kalntlar bronzun

224

Rhodos bronz heykel gelenei zerine en nemli kaynak olarak bilinen Piliniusun Nat. Hist 36. kitab alma iinde ksa bilgiler ile kullanlaaktr. J. C. Eule, Hellenistsche Burgerinnen Aus Kleinasien: Weibliche Gewandstatuen in ihrem Antiken Kontekt ( stanbul, 2000) 107-15. 225 Isager 1995, 117. . 226 Gualandi 1976, 7-36.

57

Rhodos Erken Heykeltral iin bu bronz dkm ukurlarnn kronolojisinin anlam neydi ve antik referanslarla da nasl desteklenebilirdi. Plinius ( Nat. Hist. 34) ve dier antik yazarlar zellikle Rhodos bronz almalar zerine nemli bilgiler vermilerdi. Rhodos bronz retimleri ve en nemlisi ise Kolossol Helios heykelinin yapm ile ilgili verilen bilgiler ile Kantzia ve Zimmerin kazdklar dkmhanelerin sonular ile nemli lde uyumaktayd227. Rhodos zerinde bronz eilimli erken bir heykeltralk sanatnn varlnn aklanabilmesi, birbiri ile ilikili kantn sunulmas ile olas grlebilir228. Birinci kant, Rhodos adas zerinde imdiye kadar yaplan arkeolojik almalardan ele gemi, ounluunu bronz kaidelerinin oluturduu heykel kaideleri ierir, ikinci kant, Plinius bata olmak zere Rhodos bronz sanat zerine bilgiler veren antik referanslar belirler ve nc kant ise Kantzia ve Zimmerin M. 3. yy. bana tarihledikleri bronz dkmhanelerin sonular oluturur229. Kantzia ve Zimmer kazdklar dkmhanelerin sonular zerinden bildirdiklerine gre imdiye kadar antik dnya iinde ortaya karlan en byk boyutlu dkmhanelerdir ve Pliniusun ada zerinde anlatt kolossal heykel geleneinin varlnn iaretidirler230. zellikle Rhodosun Lysippos gibi Hellenistik dnya iinde tamam ile bronz kullanmna dayal bir sanat gelenei oluturmu bir sanat ile balantsnn olmas231 ve Helios Kolossalnn Sanat Tarihi iindeki reddedilemeyecek kesinlii zerine kantlar salamaktadr232. zellikle antik
Kantzia und Zimmer 1989, 497-523. Mattusch 1998, 156 Rhodos heykeltralk okulu ve stili ile ilgili ok fazla bilginin olmadn aksi olarak Rhodos heykel sanayisi zerine ok fazla material delil olutuunu urgular. 229 Isager 1995, 117- 118, [ Plinius Nat. Hist. 34. 36]da kaynak olarak Licinius Mucianusu gstererek aktard bilgi, M. S. 1. yy. ortasndan itibaren Rhodosta bin bronz heykelin bulunduu ynndedir. Cassius Dio M.. 43 ylnda Rhodosu yamalam ve Helios heykeli hari tm kutsal hazineleri alarak Romaya gtrmtr. 230 [Plinius: Hist. Nat. 34. 41-42] Hepsinden daha olaanst olan, Lisipposun rencisi Lindoslu Chares tarafndan yaplan Rodostaki kolosal gne heykelidir. 70 kubit (110 ayak) yksekliindeydi ve 56 yl durduktan sonra depremle yklmt. Fakat yerde uzanm halde bile hayret uyandryordu. Ba parman birok adam kollaryla sarabilir, parmaklar birok heykelden daha uzundu ve krk kolunda, geni byk maara alr, iinde onu sabitletiren arlklar gibi kullanlan kayann koca paralar grnr. Gelenee gre, 12 ylda tamamlanmtr ve deeri 300 (talents). Kral Demetrios Rodos kuatmasnda yorulduu zaman Rodoslular tarafndan balanmtr. Bu ehirde, tanmlanan be tanrnn yannda, herhangi birinin alan nl yapabilecei, Bryaxis tarafndan yaplm daha kk boyutlu 100 devasa heykel daha vardr. 231 Moreno 1973, 1041-45. 232 Gualandi 1976, 7-36, Rhodostan giden ve erken Hellenistik olarak bilinen bir dier bronz alma ise Pliniusun Adorans olarak adlandrd Dua Eden Gen heykelidir. Bryaxise ait olduu dnlen
228 227

58

kaynaklarn bildirdikleri zerine ada zerinde ounluu bronz olan yzn zerinde kolossal heykelin varl ile kantlar birletirildiinde, Rhodosun Erken Hellenistikteki retken konumunun, ada zerinde oluan ve olgunlaan sanatsal yorumlarn ve formllerin yaylm iin stilistik zemin hazrlad grlebilir233. Merker, ada zerinde yapt almalarda mermer heykellerden farkl olarak bronz heykel kaidelerinin farkl bir karakter tadn gstermekteydi ve zellikle bu kaideler iinde devasa boyutlarda heykel tayan rneklerin olduunu ak bir ekilde vurgulamaktayd234. Tm bu deliller altnda Rhodosun erken bronz retiminin varl ele geen bronz heykel kaideleri zerinden de baklabilirdi.235 Rhodos erken sanat iinde bronz iliklerin varlnn desteklenmesinde epigrafik kantlar nemli yer almaktadr. Merkerin 1970deki aratrma sonularnda byk ounluu Rhodos kenti ve Lindos akropolisinden olmak zere ele geen heykel kaidelerinin alt yz civarnda olduunu belirtmitir236. Goodlett ise almasnda sadece ikiyzkrk kaidenin zerinde heykeltra isimlerinin yer aldn
heykel 1503te Rhodostan Veniveye gtrlmtr. bknz Zimmer 1996, 193-196 ve Mattusch 1998 150-1, bir dier erken Rhodos bronzu ise tekrar Bryaxise verilen Uyuyan Erosun ve Adoransn (Lev. 14, Res. 20-21) Rhodostan gtrld bilinmektedir ve bknz Havelock 1981, 123 Erosun Rhodostan olduunu syler. Mattusch 1998,154 heykelin 1912 ivarnda Rhodos kenti merkezinde hastane yannda antik akropolisin kuzey yannda bulunduunu ve New York Metropolitan mzesine gtrldn bildirir. 233 Gualandi 1976, 7-36., Pollitt 2000, 97 zel vatandalarn onuruna kurulan bronzlarn ounluunun kolossal olmadn kolossal olanlarn ounluunun tanrlar, kahramanlar (Herakles gibi) kahraman krallar ( skender gibi) betimlemeleri olduunu ve bunlar finanse edebileek ynetimin varl sonu olarak bir sanat okulunun oluumunu tevik edebileek nitelikte grlmektedir. Beazley Ashmole 1966, 71vd. 234 Merker 1970, 434, tanr heykellerinin betimlendiini dnd iki devasal boyutta heykel kaidesinden bahseder yaklak olarak M.. 350 -300 arasna koyar. 235 J. J.Pollitt, The Art Of Ancient Source And Documents, (Cambridge,1990). 236 Buradaki kaidelerin epigrafik yaynlar toplu kaynakalar iin bknz. E.E. Rice, Prosopographika Rhodiaka, BSA 81, (1986), 209-245, ve Merker 1970, dn. 393., C. Blinkenber, Lindos, Fouilles de lAkropole 1902-1914, II, Inscriptions (Berlin: 1941). Buradan sonra, Lindos IIde belirtilmitir. Lindostan kaideler ve Rodos adasndaki dier kentler ayrca sonraki almalarda yaynlanmtr, fakat daha az detayldr: Inscriptions Graecae, Vol. XII, Bl. 1, nos 37-124, 677-759, 805-865, 883-955, 1462-1463., Supplementum Epigraphicum Graecum, Vol. XII, nos. 359a-365, XIII, nos. 431-432, XIV, nos. 506-515, XV, nos. 496-505., A. Maiuri, Nuova silloge epigrafica Rodi e Cos (Florence: 1925)., idem, Nuovi supplementi al Corpus delle iscrizioni di Rodi, ASAtene 8-9 (1925-1926) 313-322., G. Jacopi, Esplorazione archeologia di Camiro, II, EPpigraphico, Clara Rhodos VI-VII, Bl. 1, s. 367-439., Clara Rhodos II, s. 104-111, 169-255., G. Pugliesi Caratelli, Tituli Camerenses, ASAtene n. s. vol. 11-13 (1949-1951) 141-318., idem, Tituli Camirenses, Supplementum, ASAtene n. s. vol. 14-16 (1952-1954) 211-246., idem, Nuova supplemento epigrafico rodio, ASAtene n. s. vol. 17-18 (1955-1956) 157-181., idem, Epigrafi rodie inedite, La Parola del Passato 5 (1950) 7680., G. Konstantinopoulos, Deltion 18 (1963) 1-36.

59

ve bu kaideler zerinde ortak almalar ile birlikte yz yirmi heykeltran isminin belirlenebildiini istatistik bilgilerle vermitir237. Merker bilimsel almas iinde zellikle Lindos kenti akropolisinden gelen yaklak yz heykel kaidesini, kronolojik olarak ellier yllk periodlara ayrarak kronoji cetveli oluturma yoluna gitmitir238. Bu kaidelerin Rhodos heykeltral iin ne anlama geldii zerine yorumsuz kalarak genel olarak kaidelerin zerindeki heykelin ayaklarnn geme delikleri ve heykellerin duruu ile balantl bir ikonografi oluturma yntemi uygulamtr. Burada bizim iin nemli olan Merkerin kaidelerin kimin iin ve ne iin yapldklar deerlendirmesi zerine verdii sonulardan Rhodos bronz sanatna katksna bakmaktr. Merkerin tamamen rakamsal deerler zerinden kurgulad kronolojinin ikinci periodunu oluturan M. 349- 300 aras perioda yaklak yirmi be heykel kaidesini yerletirmitir. Kaideler zerinde Rhodoslu, Atinal ve Sikyonlu heykeltralarn ismi okunabilmektedir ve zellikle Sikyonlu olarak okunan kaidedeki heykeltran ismi dnemin byk ustas Lysipposa aittir239. zellikle bu period Rhodos kaideleri zerinde Atinal sanatlarn baskn bir kimlii vardr. Bu heykellerin kaideler zerinde belirgin ekilde kalm olan ayak izlerinden yaklak olarak heykellerin yarsnn normal boyutun yar lsnde olduklar sylenebilir. Zeus Polieus, Athena Lindia ve Apollon Pythio tanr heykellerinin ithaf edildii ikisi devasal boyutlar gsteren kaideler240 ve iinde bir hayvan ile ayakta duran bir erkek figrn tayan kaideler zellikle nemlidir ve zel kiiler tarafndan ithaf edilmitir241. Kronolojinin nc ayan oluturan M. 299- 250 period zellikle nemlidir. nk yaklak olarak bu periodla birlikte Lysippos sanatna eimli
Goodlett 1991, 671-672. Merker 1970, 446. 239 Merker 1970, 446, Lysipposun kaidesi iin bknz. Lindos II, no 56. 240 Eule 2000, 107-9vd. 241 Merker 1973, 17vd., M. Basilika, Marc D. Fullerto Palagia, O-Coulson, W., ed.Regional Schools in Hellenistic Sculpture, Proceedings of an International Conference held at the American School of Classical Studies at Athens, March 15-17, (1996, Oxbow Monograph 90, 1998,) 137vd.
238 237

60

Rhodos bronz iliklerinin kurulumuna dayanan bir sanat kimlii olumaya balam olmaldr242. Bu perioddaki kaideler yirmi be olarak belirlenmitir. Bunlarn sekiz tanesi imzal onbir tanesi imzaszdr. thaflar doal llerde erkek portreleridir, bazlar ise doal boyutun altndadr. Bunlarn iinde iki erkek figrnn yan yana durduu bir grup eserinin kaidesi mevcuttur. Bir dieri ise galibiyet kazanm bir araba srcs olduunu dndren kaidedir. Bir dier ilgin kaide ise bir geminin pruvas eklindedir. Merker bunun prosopographical kantlara dayanarak yaklak M. 265- 260 olduunu bildirir ve Samothrake Nikesi ile karlatrlabileceini ileri srer ki daha nemlisi bu ithaf savata yer alan mrettebat tarafndan Athena Lindiaya sunulmutur243. Bu periodda kaideler zerindeki heykeltra isimleri ile birlikte byyen bir etnik eitliliin olduu gze arpmaktadr. Fakat dier yandan ise aile balar ile olutuu gzlemlenen bir aile ilii kantlanabilmektedir244. Olaslkla period iinde benzer nitelikli olumu baka iliklerde kurulmu olmaldr. nk Rhodosun ekonomik durumu ve cazibeli konumu nedeni hem ynetim tarafndan dinsel temal (Athena Linda rahipler) hem de zengin vatandalar tarafndan zel istekler ve adaklar dorultusunda gelimi bir arz talep ilikisinin olutuu gzlemlenebilmektedir245. Bu iliki Rhodosa birok yabanc heykeltra ekmekteydi ve olaslkla bu ilerin daha kontroll ve sistematik ilerlemesi iin birok okul kurulmutu. Kurulan bu ilikler eldeki veriler dhilinde bir aile yada bir usta btnlnde kurulduu ve almalarda yerli, yabanc heykeltralar ile birlikte ortak almalara imza atld gzlemlenebilmekteydi246. M. 330 larda

Kantzia und Zimmer 1989, 497-523. Merker 1970, 428-435vd., Grup heykeltral olarak da dnlebileek bu erken almalar Pergamon erken almalar gibi bir galibiyet sonras dikildikleri dnlebilir. 244 Goodlett 1991, 675 figr 3 245 Merker 1973, 15vd., Rice 1986, 209-245., Pollitt 2000, 97 bu ilerin doasn ve Pliniusun ifadelerinin yorumunu yapar. 246 Goodlett 1991, 673vd., Rice 1986, 209-245., Plinius Nat. Hist 36da bu period zerine verdii bilgilerin kantlanabileeini ileri sren Pollitt 2000, 97 Pliniusun ifadeleri arasnda farkl bir noktaya ynelir. Pollitte gre Plinius Rhodostaki Lysippos ve Chares eiliminde gelien bronz sanat iin ok fazla yerli heykeltralar hakknda bilgi vermeden uluslararas tannm (Bryaxis) heykeltralarn Rhodos zerindeki kolossal almalarndan bahsetmesinin Rhodosun uluslararas tannm nemli sanatlara sahip olmadn bu nedenle Rhodos kkenli heykeltralarn yerel kkenli gelimi zgn bir ilik kurup kurmadklar konusunda elikiden bahseder.
243

242

61

Mnasitimos tarafndan kurulan ve aile soyuna dayanan rnek bir aile ilii M. 180 ve sonrasna kadar aralksz bir aile ilii olarak srdrlmtr247. M. 250- 200 arasnda korunmu bronz heykel kaidelerinin says krk yedi, imzalanm olanlar yirmi dokuz, imzalanmam olanlar ise sekiz olarak belirtilmitir248. Bu periodda yabanc heykeltralarn ada zerindeki etkinliklerinde ykselme olmas ile birlikte etkin heykeltralarn bir nceki perioddan farkl olarak almalarna imza atmalarnda nemli bir ykselme gze arpmaktadr. nk erken dnem heykeltralar almalarna ok zel durumlar olmadka imza atmadklar birok almann imzasz ele gemesinden kantlanabilmektedir249. Atinal heykeltralar farkl olarak kendilerine ait olan her almaya imza atm olmalarndan dolay dnem iinde tespit edilen en erken yabanc imzalar Atinal heykeltralara ait olanlardr250. Daha sonraki belirsiz gelimeler sonucunda heykeltralar eserleri zerine imzalarn atmaya balamlardr. Olaslkla bu gelime sanatsal l ve talep edilme ile ilikili gelien durum olmaldr. Birok alma zerinde ortak almay iaret eden ift imza grlebilmektedir251. Bazen almalar zerinde heykeltra ile beraber dkmcler de tek yada heykeltralar ile birlikte ayn heykel iin kaideye imza atabilmekteydiler252. M.199150 arasnda korunmu elli kaidenin yirmi biri imzal, yirmi biri ise imzaszdr. Rhodoslu etniini nplana karan imzalarn oran artmakla birlikte yabanc heykeltralar ve zellikle Tyrian ailesinin iliinin etkinliinin artt grlmektedir. Fakat bu ykselmeler ile ters orantl olarak yabanc heykeltralarn eitliliinde ve almalarnda bir azalma grlmektedir. Merker bunu Delosun
247 Merker 1970, 447, Mnasitimos un stemmas iin Goodlett 1991, 675, figr 3 Goodlettin iddiasna gre antik dnya iinde en uzun sreli takip edilebilen tek ilik olarak durmaktadir Stewart ise benzer ekilde Praxiteles ailesinin srekliliine dikkat eker. 248 Merker 1970, 448. 249 Merker 1973, 16vd. 250 Goodlett 1989,131. 251 Goodlett 1989.132vd. 252 Gualand 1976, 9vd 49, Hem Granikosu yapan Lysippos hem de Kolossal Heliosu yapan Chares tek olarak almam olmaldrlar. Helios heykellerinin kolossal zellikleri ve yapmlarnn uzun srmesi Chares ve Lysippos ile birlikte bir ok yerli ve yanab heykeltran birlikte yada ortak altklar dnlebilir zellikle dkm ustalarnn heykeltra olup olmad bilinmemektedir. Fakat Chares ve zellikle Helios heykeli zerinde bir ok bronz ustasnn alt aktr ve bunlarn ortak almalara dayanan bir bronz egilimini rendikleri iddia edilebilir. Merker 1970, 449 dkmc imzasnn varlnn aklanmas ve problemleri iin bknz. Merker 1973, 9-10 ve16-17.

62

yeni ticaret liman olmasna balarken, Goodlett bunun heykel retimine ok ciddi oranda yansmadn ve Rhodosun zenginliinin devam ettiini nemli kantlar ile ileri srmtr253. Burada etkilenen Rhodos retiminin retim deeri deil dnem iinde sadece bir kez i yapp baka bir noktaya g eden gezgin heykeltralarn Rhodostaki varlklarnda yaanan bir azalma olarak grlmektedir254. Goodlett bunu ise Rhodos halknn yada ynetiminin grevlendirmelerde artk yabanc etnikli yada tek bir alma iin adaya urayan gezgin heykeltralarn deil yerli heykeltralarn tercih etmesinde grmektedir255. Merkerin bu kronolojik snflandrmasndan sonra Goodlett Rhodos bronz kaideleri zerinden salanan heykeltra isimlerinden Rhodos bronz iliklerinin resmini kurmay denemitir256. M. 4. yy. dan M.S. 7 arasnda mermer heykel kaideleri hari incelenen ikiyzkrk bronz heykel kaidelerinin zerinde toplam yz yirmi heykeltran ismini tespit eder257. Goodlette gre Pliniusun bahsettii bu Rhodoslu heykeltralar birlikte alarak binlerce heykel retmilerdir ve Rhodosta ele geenler bunun sadece ok kk bir ksm olmaldr258. Goodlett eldeki veriler zerinden farkl bir yntem uygulayarak malzemeyi grafik sonu olarak dzenler259. Goodlettte Merker gibi kaideleri 50 er yllk periodlara ayrr. Figr 1 Rhodos heykeltralndaki ortak ve bamsz almalar temel alr. Bu grafikten Goodlett iki sonuca ular. Birincisi Rhodos heykeltralndaki ilk ykseltinin M. 250 ile M.168 arasnda olduudur dier sonu ise ikinci ykseltinin M. 50 arasnda yaandn gsterir. Bizim iin nemli olan bir dier yaklam ise, Goodlettin ortaya koyduu grafik sonular yukarda kurgulamaya altmz Erken Rhodos Bronz sanat kimlii ile nemli bir paralellik salamasdr. Grafikte
P. Jockey, Neither School Nor Koine: The Local Workshops Of Delos And Their Unfinished Sculpture, Regional Schools in Hellenistic Sculpture, (1998), 177-82, Delosun M.. 166 ncesi ve sonrasndaki durumu genel olarak gzden geirilmekte ve bu tarih ncesinde ve sonrasnda Atinal sanatlarn Delostaki etkileri Rhodosa benzer ekilde incelenmektedir. 254 Goodlett 1991, 673-5. 255 Merker 1970, 449., Goodlett 1991, 675-6. 256 Goodlett 1991, 669-681. 257 Goodlett 1991, 669-681. 258 [Plinius Nat Hist. 34.36] M.S. 1. yy. ortasnda Rodosta grlen bin bronz heykelin varolduu gerei iin kaynak olarak Licinius Mucianusu belirtmitir. Baz el yazmalarnda bu say ok daha yksek olarak bildirilse bile bir ok bilimadamna gre Rhodos zerinde bin says olas grlebilir nk ada zerinde gerekten olduka yksek oranda bronz heykel kaidesi ele gemi olmas bunu destekler grnmektedir. Pollitt 2000, 97., Isager 1995,118vd. 259 Goodlett 1989, 131vd.; Goodlett 1991,669vd.
253

63

kronolojik olarak Rhodos bronz retiminin zelliklede bamsz ilerin M. 300den (mavi ok) sonra ciddi oranda dikey bir ykselme iine girdii grlmektedir. Bu dikey ykselme Lysippos ve Chares ilikisi ile balayan sreti ve ada zerinde kurulan birok bronz ilik burada sanat hareketlenmesini ve retimdeki art balatmt260. Bu ykselme M. 250 (sar ok) civarnda ok keskin bir durgunluk yaamtr. Ortalama M. 250 ye denk gelen bu durgunluk Pergamon hanedanlnn nemli eserler kurulmas iin birok heykeltralar davet etmeye balad ve yeni bir merkez olarak n plana kmaya balad srece denk gelir. retimdeki bu durgunluk M. 200 (krmz ok) civarna kadar devam etmi ve bu dnemden sonra hzl bir d yaamtr. Burada yaanan dn tekrardan Pergamon Byk Altar iin dnyann birok yerinden ve zellikle Bat Anadolu ve Rhodoslu heykeltran Pergamona doru ynelmesi ile paralel bir izgi izlemesi dikkat edilmeye deer ldedir261. Goodlettin dikkat ettii bir dier konu ise heykeltralarn isimlerinin belirlenmesi ile farkl iliklerin kurulmas olaslyd. Gerektende heykeltralarn isimlerinin ve ortak almalarnn sonucunda kurulan balantlar ile bir ka farkl bronz iliin kurulabilmesi olasyd262.

Figr 1: V. Goodlett 1991, 674ten Figr 1den yararlanlmtr


260 261

Goodlett 1989,135. D. Thimme, The Masters of The Pergamon Giganthomachy, AJA 50, 345-357. 262 Goodlett 1991, 670vd., fig 2-3 bir ilikte ortalama 15 ile 2 arasnda ii almaktayd ve bir heykeltran ortalama kariyeri 30-40 yl srebilmekteydi.

64

Bamsz almalar Ortak almalar Toplam alma

Birok heykeltra M. 250 167 periodu boyunca almalarn gezgin heykeltra olarak dolaarak yapmt ve bunlar hem Rhodos zerinde hem de baka yerlerde almalara imza atmlard. M. 250 ile 200 arasnda retilen almalarn ortalama yars tanmlanabilir iliklerde yaplmt. M. 200 ile 150 arasndaki tanmlanabilir iliklerin ve isimlerin oran ortalama olarak yardan fazlayd ve nemli oranda iliklerin kurulumunda art yaanmt. M. 150 ile 100 arasnda tanmlanan yirmi bir almadan onbei sadece iki ilik tarafndan yaplmt263. Kurulan bu iliklerin merkezi bir aile balants ile olumu grnyordu, fakat bu aile ilikileri ok sk olduu sylenemezdi zellikle Rhodos dndaki almalarda tamamen bamsz grlyorlard264. Ortak almalar aile yeleri arasnda olabilecei gibi dardan gelen yabanc heykeltralarla da ortak almalara imza atlabiliyordu265. Goodlette gre tanmlanan ve tanmlanamayan iliklerin orannn ykselmesinin sonrasnda aktif heykeltralarn toplam ounluunda ani dler grnmekteydi. Gezgin heykeltralarn grevlendirilmesindeki dler hem ekonomik hem de yerel heykeltraln bir okul olarak ortaya kmasyd. zellikle Delosun serbest liman ilan edilmesi ve Rhodosun ticari ilikilerine zarar gelmesi sonrasnda Rhodosta gezgin heykeltralarn orannda ciddi oranda bir azalma yaanmtr266. Rhodosa dardan gelip adaya yerleen bir ka kuak devam eden ve bir ilik ile balantl alp ortak almalara imza atan heykeltralarn orannda ciddi oranda dalgalanmalar yaanmamtr. Erken dnemde heykeltralarn ounluu Rhodos kkenlidir. Sonraki srete Rhodos kkenli heykeltran orannda nemli ykselme grlse de yabanc kkenli heykeltralarn oran yerli heykeltralarn oranndan daha hzl artmtr. zellikle figr 1de (Goodlett 1991, Figr 5) M. 250 ye (krmz ok) kadar yabanc kkenli heykeltralarn varlnda periyodik bir art gzlenmi ve bu tarihte sonlanan art dme eilimi gsterirken yerli kkenli

263 264

Goodlett 1989, 136vd. Dow 1941, 351-60. 265 Goodlett 1991, 672. 266 Goodlett 1991, 671vd., Delostaki bu tarihten sonraki artlar iin bknz. Jockey 1998, 178.

65

heykeltralarn art M. 200 (mavi ok) varna kadar srmtr267. Bu tarihe kadar ykselme eilimi gsteren ve durumunu koruyan Rhodos ilikleri olaslkla yukarda Figr 1 de de kurmaya altmz gibi Pergamon Altarnn yaratt i talebi ve avantajl durum nedeni ile Rhodostan ayrlmak zorunda kalm yada artk ok fazla Rhodosa uramaz olmulardr. Fakat Rhodostaki kalc ve zellikle bir ilik kurmu yada bir ilik ile balantl alan yabanc heykeltralar bir dnemden sonra Rhodoslu anlamna gelen (Rhodios) unvann almtr. Bu unvann anlam hala tartlmakta olsa da Rhodosun yabanc sanatlar asimile ettii ve bir dnemden sonra yabanc heykeltralar ata isimleri ile beraber Rhodios unvann da kullandklar grlmektedir268.

Figr 2: V. Goodlett 1991, 674ten Figr 5 yararlanlmtr Yabanc almalar Rhodos (Rhodians) almalar

Merker Rhodoslu olmayan ve birok almaya imza atm heykeltralarn tek tk i arayan yabanc heykeltralardan farkl olduklarn dnm ve bu heykeltralarn Rhodos vatandal ile dllendirilerek Rhodostaki kalc iliklerinde yer aldklarn vurgulamtr. Bu dllendirme Rhodos heykeltralk kurumlarnn btnlemesini salam ve yabanc heykeltralarn etkilerinin

267 268

Goodlett 1991, 672. Rhodios nvan zerine tartmalar iin bknz. Isager 1995, 126vd., Merker 1973, 16., Goodlett 1991, 679vd.

66

azaltlarak Rhodos heykeltralna dhil edilmesini salamtr269. Rhodios unvan bu sanatsal snrlandrmasnn baka bir yntemi olduunu belirlemek uanda olduka zordur. Burada u ifade edilebilir, Rhodosta sanatn geliimini kontrol eden ve bir sanat izgisi olumasn salayan bir heykeltralk gelenei olumu muydu, eer bu belirlenemezse aksi takdirde zgn bir sanatn geliimini belirlemek olduka zordu. Jockeynin Delos heykeltral zerine yapt almada bir blgede bir okulun kurulmas ve ortak bir sanat dili (koine) oluturulabilmesi iin oluturduu genel taslak iinde yerel heykeltralarn etkinlii de grlmekteydi270 Rhodosta Pliniusun belirttii Sanat Tarihi iinde yer alm baz nemli sanatlarn(Chares, Heliodoros vd.) dnda ok fazla bilinen yerel heykeltra ismi grlmemesine ramen ele geen yaztlardan Rhodos kkenli bir ok heykeltran varl kantlanabilmekteydi. Jockey taslanda okul ve koine iin gerekli olan dier nemli eler ise yle olumaktadr.
BLGESEL OKUL271
Delos okul ve koine emas

Yerel Ta ocaklar

Yerel heykeltralar

Yerel bitme memi iler

Yerel ve blge Ta iilikte sel ticaret yerel gelenek

zellikler

Teknik

Tipoloji zellikler

Stilistik

Fig :Blgesel bir okul nasl olur

269 270

Merker 1970, 452vd. Jockey 1998, 177. 271 Jockey 1998, 177 Figr 1.

67

Jockeyin taslan Rhodos Erken bronz sanatna uyarlandnda ise bir okul ve koine iin gerekli koullarn oluturulabilecei grlebilmektedir. Rhodos yerel dkmhanelerin varlnn kantlanabilirlii, ele geen heykel kaidelerinin yerel etnikli heykeltralar desteklemesi, alt yapnn geliimi salayacak ekonomik st yapnn Rhodos ta mevcut olmas gibi alt balklar Rhodosun erken bir koine oluturabilmesi iin belirgin anekdotlar oluturur.

Rhodos Erken Hellenistik olas durum

Yerel Bronz dkmhaneleri

Yerel etnikli Bitmemi bronz heykeltralar almalar iliklerin belirlenebilmitir birden fazla kullanl masndan dolay ele gememi

Rhodos blgesel Bronz iilik ve ticareti M. 166ya yerel zellik kadar olduka gelimi durumdadr

Rhodos bronz iliklerini fark edilebilen nemli bir zellii ise Rhodosta alan heykeltralar farkl ehirlerden gelmelerine ramen Rhodosta bir ilik altnda birleebilmeleriydi272. Rhodosta Bat Anadolu bata olmak zere Atina273, Kos, Mylasa, Soloi, Tyre, Laodicean, Tralleis, Side, Halikarnassos, Delos, Antiochea gibi birok farkl ehirden gelen sanatlar, heykellerini imzalamlard
274

yalnz veya ortak almalar olarak

. Goodlettin bu iliki sonrasnda dikkat ettii nokta

Rhodos sanatnn kimliinin zenginliiydi. Birok heykeltra sanatnn nemli bir noktasnda Rhodosa yerleti ve orada iliklerini kurup yerli ve yabanc heykeltralar ile ortak almalara imza att. Ve bu heykeltralar Rhodosa gelirken yetikin olarak sanatsal kimlikleri biimlenmi olarak gelmekteydiler. Bunun anlam bireysel teknik, slupsal zelliklerini Rhodos sanatna uyarlamalar ve uygulamalaryd. Fakat Rhodosun Lysippos ve Charesden beri sre gelen bir sanat kimliinin olutuu

Goodlett 1989, 140vd., Goodlett 1991, 672. Atinann durumu olduka nemlidir. Stewart 1979, 6-10, Rhodosta M.. 400 ile 200 arasnda 11 heykeltran alt bilinmektedir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken bir dier gelime ise Atinal sanatlarn varlnn M.. 184 ten sonra varlnn tespit edilememesidir. Pergaman kentindeki Byk Zeus Altarnn yapm tarihlerininde bu dnemler arasnda balam olmas, Atinal sanatlarn Pergamon Sunana Rhodoslu sanatlar ile birlikte davet edildikleri fikrini oluturabilir. 274 Isager 1995, 128., Goodlett 1991, 681vd., Eule 2000, 109 Halikanassoslu Phylesin kars ve kendisi iin tun bir heykel yaptndan bahseder, buradaki yabanc ve yerli heykeltralarn bilimsel olmayan dzenlemesi iin bknz. Ek 1.
273

272

68

birok adan iddia edilerek sylenebilir275. Rhodos sanat iinde yabanc heykeltralarn etkilerinin nasl belirlenebileceini grmek olduka zor olmakla birlikte zellikle Merker, dardan gelen ve Rhodos iliklerinde alan yabanc heykeltralarn sluplarnn ve teknik zelliklerinin zerinde Rhodos zevkinin ve talebinin baskn bir kimlik olarak olutuunu ileri srmtr276. Goodlett bu noktaya nc ve ikinci yzyl iliklerindeki yabanc heykeltralarn durumu ve dnem karakteri ile yaklar. kinci yzyl iliklerinin ok ynl olduklarn vurgular, nc yzyl heykeltralar ise buna oranla daha fazla tek almlardr fakat yinede almalar bir ilik altnda yrtmlerdir. Bu da genel olarak nc yzyl ile ikinci yzyl sanat arasnda farkl bir geliim izgisi ortaya konabileceini gstermektedir. zellikle erken heykeltralarn ounluunu Rhodoslulardan olumaktadr ve bu dnemdeki yabanc heykeltralar ikinci yzyl heykeltralar gibi gezgin heykeltralar olarak deerlendirilmemektedir. nc yzyl ikinci yzyln yapsna gre daha az hareketlidir ve daha zgn bir yapya sahiptir. kinci yzyln yapsn ise daha fazla gezgin heykeltralar ve ortak almalar oluturmaktadr277. Bu nedenle Rhodos sanat kimlii nc yzyl iinde sanat btnlne sahip olan ve yabanc etkileri kendi istekleri dorultusunda biimlendiren daha belirgin ve zgn bir kimlik kazanm olmaldr. nc yzyl heykeltralar geici deil kalc bir yap kazanm ve sonras srete Rodios kimliini alarak Rhodosun Erken nc yzyldaki sanatna dhil olmulardr. kinci yzyl sanat ve sanats ise dnem karakteri olarak ok daha esnek ve hareketli yap kazanm bu durum belirli bir sanat yapsnn gelimesini engellemitir.

275 276

Isager 1995, 117vd. Merker 1973, 16vd. 277 Goodlett 1991, 676vd.

69

V. HELLEN ST K DNEM BAROK SANATI GELENEK --YEN L K VE RHODOS BALANTISI

V. A. Erken Attalid - Pre-Pergamon Eserlerinden nce Lysipposun Granikos Antnda Grup Heykeltraln Erken Barok Olarak ne kmas
Rhodos heykeltralnn Hellenistik barok slup ile balantsnn kurulup kurulamayaca birok bilim adam tarafndan uzun yllardan beri etraflca tartlmtr. Baz bilim adamlar Rhodosun barok slup ile balantsn Pergamon barok sanatnn ncesine kurmay denemi, konu ile ilgilenen dier bilim adamlar ise Pergamon barok sanatndan sonra bilinen baz nemli almalar ile balantl Rhodos barounu ge dnem sanat iinde yeniden bir canlanma olarak grmlerdir278. alma direkt olarak Rhodos erken sanat iinde barok varlnn tespitinden daha ok, Hellenistik dnem iinde baroun slupsal geliimi dorultusunda var olabilecek bir ilikinin balants incelenecektir. Temel olarak Pergamon sanat iinde barok slubun kendi geliim kronolojisinde Pergamon sanatna hangi aamada uyguland temel alnacaktr. Pergamon hanedanl Hellenistik dnyaya ve sanata Byk skenderden yaklak olarak 100 yl daha sonra dhil olmutur279. Pergamon hanedanlnn kurulumu daha erkenlere dayansa dahi kral unvann ilk olarak yaklak M. 241 civarnda Attalos I almtr280. Attalos In Galat kabilelerine kar baarl ve sonu getiren zaferlerinin ardndan askeri ve politik dnyaya dhil olan Pergamon hanedanl, askeri baarlar ile sanatsal bir btnlk kurarak Hellenistik dnyada yerini almaya balamtr281.
278 279

Hellenistik dnemin sanatsal retimi ierisinde

Ridgway 2000, 150vd. Ridgway 2001, 275, Chapter 8 The Gauls and Related Groups., Pollitt 1986, 83, Chapter 4 The Sculpture of Pergamon, The Monuments of Attalos I., Marszal 1998, 117., Bieber 1981, 106, Chapter 8, The Art of Pergamon., Stewart 1990, 205- 208. 280 H. Malay, Hellenistik Devirde Pergamon ve Aristonikos Ayaklanmas, ( zmir, 1992)., bknz dn 180 281 Marszal 1998, 117- 119, Attalos I portresinin sanatsal anlam ile birlikte politik anlam daha vurgulaycdr. Attalos Ie kadar herhangi bir Pergamon yneticisi Seleukos ynetimine alternatif bir

70

Pergamon hanedanlna ait bilinen ilk ve en nemli almalar Attalos I zamannda grnmektedir282. Attalos I Pergamon hanedanlnn ynetimine geiinden ksa bir sre sonra Anadolu kentleri ve dier Hellenistik Krallklara sorun olan Galat kabilelerine kar yapt savalarn ardndan kazand zaferlerin sonucunda kral unvann alm olmaldr283. Attalos In kendisi ile birlikte nemli komutanlarndan biri olan Epigenes ve ona bal birlikler tarafndan kazanlan savan ve zaferin ansn yceltmek iin nemli sava gruplar ieren grup heykelleri adamlardr284. Galat Gruplar ve sava gruplar olarak bilinen bu almalar yaklak olarak M. 220 civarnda adanm yada yaplm olmaldrlar285. Bu antlarn yaplmas iin Attalos I yerel heykeltralar ile birlikte Hellenistik dnyann dier yerlerinden de heykeltralar davet etmi olmaldr286. Stratonikos Kyzikostan, PyromachosAtinadan, Antigonos, yerel heykeltra olarak dnlen Isi- Epi-gonos birlikte erken Pergamon antlar zerinde almlardr (Lev. 15, Res. 22-23)287. Grnrde bu antlar, birok bilim adamna gre Hellenistik barok sanatn ilk rnekleri olmalyd288. Gerektende Erken Pergamon almalar olan Galat gruplar ve kopya yansmalarnda grlen slup eilimi Hellenistik baroun Galat Gruplar zerinde uygulanm olmasndan yanayd. Hellenistik barok, dramatik gerilim ve duygusal younluun tiyatral ifadeye dntrlerek k- glge oyunlar ile doan derin dalgalanmalarn arasnda ztlklar oluturularak strap eken heyecanl figrler yaratlmas ile oluturulmutu. Galat gruplarnda istenen korkusuz soylu ve yenilmez kahraman ifadesinin altnda verilmeye allan bu duygu olmalyd. nk Attalid gruplarnn fark edilebilir en gze arpan zellii grubun zellikle Attalidleri betimlemedii aksine yenilen dmann cesaretini, asaletini ve kahramanln betimlediidir289. Grup dmandaki barok ifadenin yceltilmesi ile Attalidlerin nasl

iktidar yneltmemitir, yleki bilinen ilk Pergamon ynetiticilerinin portrelerini tayan sikkeleri Philetairos ldkten sonra baslmtr. 282 Marszal 1998, 121vd. 283 M. A. Kaya, Anadoludaki Galatlar ve Galatya Tarihi, ( zmir, 2000), 41vd. ., Malay 1992, 30. 284 Smith 2002, 102, Antik refaranslar iin bknz. [Plinius Nat Hist 43.84- 88].,[Pausanias 1.25.2]. 285 Stewart 1990, 205, Ridgway 2001, 284, Pollitt 1986, 83., Smith 2002, 103., Bieber 1981, 110. 286 Pollitt 1986, 84, Chariosun olu Epigonosun dardan gelen bu heykeltralara yneticilik yapm olduu ynndedir. Bieber 1981, 107 Pergamon sanatn iki farkl okul olarak dnr, ilk Pergamon okulunu Attalos I srei ile balatr. 287 Ridgway 2001, 275vd. 288 Stewart 1990, 205- 206. 289 S. Howard, The Dying, Aigina Warriors, and Pergamene Academicism AJA 87, (1983), 483-87.

71

byk bir i baardklarn bu ekilde gsterebilecektir290. Olaslkla nc yzyln balarndan itibaren benzer duygular ile yceltmeye dayal Homerik ierik tayan mitolojik gruplarn almalarnda da ayn ifadelerin gsterilebilmesi iin bavurulan slup barok olmaldr. Fakat burada dikkat edilmesi gerek iki nemli nokta n plana kmaktadr. Galat ve M. 220 civarna yerletirilen erken Pergamon antlar Hellenistik barok sanatn geliim kronolojisi iinde nereye yerletirilebilir yada yerletirilmesi gereklidir. Hellenistik sanat yaklak olarak 100 yl nce balamtr ve sava antlarna dayanan grup heykeltral en erken rneklerini Hellenistik dnemin balarnda Lysippos ile gstermitir291. Bu nedenle Hellenistik sanatn yaps iine olduka ge dhil olan Pergamon, barok sanatn olaslkla ortalarnda olmaldr ve Lysippos zamanndan beri grup heykeltralnda kullanlan barok slubu askeri ve politik zaferleri ile birletirerek olgun ve son noktasna ulatrm olmaldr292. Bu neriyi desteklemek iin kurulabilecek ikinci dnce ise Pergamonun Galat gruplar retebilecek sanatsal alt yapsnn varlnn phesidir293. Marszala gre Erken Hellenistik iin Pergamon yeterli deildir ve bu eserlerin karlatrmasnn yaplabilecei bir geliim kronolojisi yoktur, bu nedenle PrePergamon belirsiz durumdadr. Marszal, hakl olarak sanat gelenek ve yenilikte grr, kkl sanat gelenekleri doal olarak yeni geliimlere ak alt yap hazrlarlar. Pergamonun ise Attalos I den nce tanmlanabilecek gelimi sanat geleneine sahip olmad aktr294. Pollitt ve Marszal grup heykeltralna dayal barok slubun kullanld gelenei Lysippos sanatnda grlebilecei konusunda benzer fikirler ileri srmektedirler. Pollitt, Lysippos sanatnn dneme katt iki nemli yeniliin iinde Hellenistik baroun erken etkilerinin geliimini grr. Birincisi Marszalnda

Pollitt 1986, 96., Stewart 1990, 206-7. Richter 1951, 26, yogun hareket halindeki bir ok figr ieren grup almalarnn Lysippos tarafndan ilk kez yapldn fakat bunlarn kopyalarnn bile tam olarak kalmadn olas en iyi yansmalarnn skender Lahdi ve Naplesdeki Darius ve skender mozaiinde aka grlebileeini vurgular. Smith 2002, 102., Pollitt 1986, 49, 83, 111., Marszal 1998,118-119. 292 Smith 2002, 106. 293 Marszal 1998, 117. 294 Marszal 1998, 118vd.
291

290

72

dikkat ektii ve tableaux-vivants olarak adlandrd multifigrlerdir295. Lysippos Byk skenderin Granikosdaki Pers ordusuna kar ilk zaferinin ardndan bir ant yapmakla grevlendirilir296 ve Lysipposun bu almas Hellenistik sanat iinde sava sonras kazanlan zafer ardndan yaplan ilk grup almas olarak dikkat eker297. Multifigr yada bir dier ad ile grup heykeltral Hellenistik yaamn dncesinden ortaya kmt ve kendiliinden de anlalabilecei gibi boyutlu herhangi bir mimari yapdan bamsz bir ka figrn bir kompozisyon oluturmas ile meydana gelmektedir298. Grup Heykeltralnn dnem iindeki fark edilebilir en bariz zellii ise tanrsal bir su ve cezalandrma temas ile Homerik dnyann kahramansal mitolojik insanst bir dokunun anlatlmasnn salanmasdr299. Smithinde ifade ettii gibi bu ifadelerin verilmesi iin grup heykeltral ve barok slup birbirini iterek birbiri iinde kendiliinden olumutur. skenderin Granikosda yapt bu nemli ilk baarda olaslkla Lysippos tarafndan Homerik dnyaya ait kahramansal bir slup dile getirilmitir300. Smith, tekrardan baroun slupsal geliiminin kahraman krallar ile kahramanlk arasnda balant olduunu dnr ve baroun balangcn grmek iin benzer ekilde Lysipposun

Marszal 1998, 118-119. Moreno 1973, 1042. 297 Edrawds 1998, 152, skender portreleri gibi gibi gizemli olan Granikos ant zerindeki figrler grne gre tamamen aktiftir ve figrlerin ou farkl bir kiilik olarak yaplmtr. Granikos ant Lysipposun en hrsl almasndan biri olarak bilinmektedir. 298 Hellenistik dnemin balarnda Grup heykeltralnn en iyi betimlemelerden biri olarak kabul edilen skender Lahdi, zerindeki karmak iie gemi betimlemeleri ve birbirini tekrarlamayan boyutlu yaps, son dnemlerde J. Frel, The Rhodian Workmanship of the Alexander Sarcophagus, Ist. Mit. 21, 1971, 121-4, deki almas ile Lysippos ve Rhodos balants kurularak allmtr. Frel Rhodosta Erken Hellenistik dneme tarihlenen Helios balar ve baz dier balarn tipolojik zellikleri ile skender Lahdi zerindeki portre zellii tayan betimlemeler arasnda olduka nemli balantlar kurmu ve skender Lahdinin Lysippos ile balantl Rhodos heykeltralk atlyelerinden biri tarafndan alldn vurgulamtr(Lev. 16, Res. 24). Buradaki zel balantlardan bir dieride ise Spivey 1996, 201, Erdemlilik Gnei olarak adlandrd blmde bavurduu Plutarkhos, skender tarafndan dnyann ziyaret edilmeyen yerlerinin gnesiz kald anekdotu ile skender ve Helios arasndaki ilikinin ikonografisini izer. Lysippos tarafndan yaplan Helios ve skender betimlemelerinin ayn zelliklerden yaratldn ve benzer tipolojik zellikler tadn vurgular. Edwards 1998, 152., Richter 1951, 26. 299 Ridgway 2001, 275, The Gauls and Related Groups, Akhilleus Pentesilea Grubu, Pasquino Grubu, Marsyas grubu, Skyla Grubu, Farnese Boas Grubu, Antaios ve Herakles grubu, Daidalos grubu, Artemis- Iphigenia grubu, Laokoon ve Sperlango gruplar ise ayn grup ierisine girmesine ramen tarihlemeleri problemlidir. 300 Edwards 1998, 151, Pliniusun tanmlamas zerinden Granikos antndaki her figrn hareketli olduunu ve antn zerindeki sa stilinin Myronun eserlerindeki sa stilleri ile karlatrlmasnda Pliniusun nasl hayrete dp Granikostan etkilendiini vurgular
296

295

73

Granikosuna ve skendere bakar301. Granikos antnn yksek tiyatral bir karakter tamas bir zafer ardndan kahramansal bir yceltme iermesi ant Hellenistik sanat iinde erken barok sanatn bana yerletirilebileceini gstermektedir302. Pergamon sanat iinde baroun hangi kronolojik aamada uygulandna tekrardan bakld zaman, Marszal, bu erken kaybolan Hellenistik antlarn Pergamon erken Galat gruplarna sanatsal alt yap hazrlam olduunu ileri srer ve bu antlarn byk bir ksmnn bronz almalar olduu iin baroun kronolojik geliiminin grlemediini ileri srer303. Galat gruplarn biimsel zelliklerinin nceli olmadan gelimesi zor grnmekteydi. Bu nedenle hem ikonografilerinin hem de tipolojilerinin teknik zelliklerini ieren sresel geliime ihtiyac vard. Galat gruplar gibi zel ve stn nitelikli almalarn sanat iinde aniden ortaya kmas alt yapsal zellikler olmadan dnlemezdi. Smith, Pergamonun Hellenistik heykeltraln nemli yerleri arasna sonradan girmi olduunu ve sanatlarnn barok slubu yaratanlar olduunu dnmek iin bir sebebin olmadn, tam tersine arada olmayan geliimi kapatma abasnda olduklarn dnmenin antlarn geliim srecini anlamada daha yardmc olacan dnmt304. Gerektende Attalos I ncesine yerletirilebilecek sanatsal yenilikler reten blgesel gelenein varlnn eksiklii, Pergamonda zelleebilecek bir okul geliimine izin vermemektedir305. Pergamonun blgesel eilimi olan bir okul olarak kabul edilmesini ise gletirmektedir. Pergamon, Hellenistik sanata olduka ge katlmtr ve aradaki zaman kapatabilmek iin elindeki mevcut ekonomik g ile antik dnya iindeki nemli sanatlar yeni kurulan bir hanedanl sanatsal dnyaya uyarlayabilmek iin

Smith 2002, 102, Blm 7, Barok Gruplar ve Galatlar ve Kahramanlar Pollitt 1986, 111, Lysippos skender portrelerinin yz detaylarnda heybetlilik ve huzursuzluu gelitirmi ve bu zellikler Pergamon heykeltralnda kullanlarak devam etmitir. 302 Pollitt 1986, 112. 303 Marszal 1998, 118, zerinde durulmas gerekli bir dier durum ise Galat gruplarn bronz olarak yaplmalardr, Bronz Lysipposun ve Rhodosun erken Hellenistikten beri kullana geldii ve dnem sanatnda karakteristik bir materyaldir.Bu nedenle Pergamon erken almalar bronz almalar olarak n plana karken ge almalar mermer olarak tasarlanmtr. zellikle Moreno 1973, 1043 te Antik yazar Ksenokratesin antik dnem iinde gsterdii drt byk bronz ustas iine Pergamonda alan Phyromachosu da katmtr. Antik dnemin drt byk bronz ustas Myron, Polykleitos, Lysippos ve Phyromachos olarak bildirilmitir. Erken Pergamon antlarnn Lysippos ve ardllarnn grup heykeltral ve antsal heykellerdeki geleneini devam ettirdikleri grlebilir. 304 Smith 2002, 109. 305 Pollitt 1986, 112.

301

74

davet etmitir306. Erken Pergamon eserlerini yaratan yerli ve yabanc bu sanatlar Hellenistik dnyaya yeni bir slup katmamlardr, Smithinde belirtmi olduu gibi abalar Hellenistik dnyaya Pergamon sanatn uyarlamak olmutur307. Bu nedenle sanatlar yeni bir slubun ilk yaratclar olarak deil Hellenistik sanatn yaps iinde mevcut olan Grup Heykeltralna dayal erken barok slubun gelitiricileri olduklar ok ak bir ekilde sylenebilir. nk Pergamon ekonomik durumun elverililii ve askeri zaferler sonrasnda kazand politik nem sonucunda bu eserlerin yaratm iin zemin hazrlanm grnmektedir308. Hellenistik dnyann farkl yerlerinde grevler aldklar bilinen Pergamon Galat gruplarnn heykeltralar, salanan avantajl durum sonrasnda Pergamona davet edildiler ve grup heykeltralnda grndler
309

kullanlan

barok

slubu

Pergamon

sanatna

uyarlam

. Sanat genel ifadelerle Pergamonda olgunlua doru eilim

gstermiti. Grnd kadar ile Galat gruplar kendi sanat tarzlarnn eksiksiz mkemmel yaptlaryd ve bunlar olaslkla daha nce var olan sanatn olgunlua ulam aamasn gstermekteydi. Bu nedenle Galat gruplar olgun barok olarak tanmlanabilirdi310. Balangcna Lysippos Granikos ant ile balayan sanat Rhodos atlyelerinde gelenek olarak srm nc yzyln son eyreinde Attalos I Galat grubu antlar ile olgunlam ve son olarak Pergamon Byk Altarnda ise en stn ve doruk noktasna ulamt311.

Richter 1951, 27-29, 30., Carpenter 1971,191-3. Smith 2002, 106., Richter 1951, 29-30. 308 Marszal 1998, 123, Pedrgamonu opsigonlar yani Hellenistik sanata ge dahil olanlar olarak niteler, ve Pergamon bu ge kal kendine has deiikliklerle talefi etmi olmaldrlar. 309 Pollitt 1986, 84-88, Stranikos M.. 235-4 e tarihlenen Delosta bulunan bir yazttan nl bir gm ustal iinden bahsedilmitir., Niketaros Delosta imzas bulunmutur. benzer ekilde Pyromachos farkl yerlerde imzas ele gemitir. 310 Pollitt 1986, 112vd., Heykeltralar ge nc yzyl erken ikinci yzylda Pergamonda almlardr o zaman, younlatrlm ve mkemmelletirilmi bir stil Hellenistik dnemin ok daha banda yava yava gelitirilmitir. Buradaki bir ok sanat, belki de gerekten onlarn ounluu Pergamondan deildi ve grnen nl Attalid antlarndan dolay, bir ok ehrin iliklerinin zellikleri, phesiz bir Pergamon stili oldu. 311 Smith 2002, 188, Byk Sunak tarzn balang deil biti noktas olarak dndrtmektedir.
307

306

75

PREPERGAMON......?

312

ATTALOS I M. 241197 (Pergamon ilk kral)

GALAT HEYKELLER M 240 - 200

STRATON KOS (Kyzikos)

PYROMACHUS (Atinal)

( SI)- EP GONOS

ANT GONOS

ATTALOS BAINDAK MZALAR [Isg yada Antg] onos, Xenokrates, Myron ve Praxiteles Lysipposun ikinci nesil rencisidir ve ustasnn izinden ilerler Sanatn kitap haline getirdi (Pilinius Nat. Hist. 34.84 )

N KERATOS(Atinal) Pyromachosun hocas olarak dnld

PYROMACHUS (Atinal)

EPiGONOS(YEREL) Chariosun olu

Ortak almtr ve birok yerde imzal eserleri bulunmaktayd ayn zamanda portre heykeltralardr Rhodos da bir kaide zerinde ismine rastlanr Attalidlerin olaslkla ATTALOS Iin ba danman olarak dnld ve ana heykeltralar arasndayd

Son olarak Marszaln da ifade ettii gibi, Pergamon heykeltral erken evresinde zamann dier heykeltralk eserlerinden farkl olduunu gsterecek yeni slupsal zellikler ortaya koyamamt. Rhodosun bu geliim izgisi iinde nerede durduu sorusu ile Pergamon Galat Gruplarnda kullanlan materyal ile ilikilidir. Pergamon erken antlar, Lysippos srecinden beri bronz gelenei ve grup heykeltralk retimlerini bir gelenek olarak srdren Rhodos sanat ile geleneksel olarak ilikilidir313. Rhodos, Erken Hellenistik dnemden beri Lysippos geleneinde grup heykeltral rnekleri retmi grnmekteydi ve yzyln sonlarna doru

Marszal 1998, 117., Marszal Pergamonun Erken Hellenistik iinde yeterli alt yapsnn olmad zerinden ilerler ve Pre- pergamon kavramn kullanr. Benzer bir fikir ise Smith 2002, 109. 313 S. Ddattca, Scultura Ellenstca Nelle Collezon Del Museo Archeologco D Frenze 3 (kaynak: www.comune.firenze.it/soggetti/sat/didattica/pdf/greco/C5-9.pd. Xenokratesin Lysipposun ikini nesli olduunu ve ustasnn geleneini srdrdn ifade eder. Attalos I antlar zerinde Lysipposun ikini neslinin baskn kimlii Lysippos geleneinin hala devam ettiinin gstergesidir.

312

76

Pergamon ile ilikisi giderek glenmekteydi314. zellikle Pergamonun da yardm ettii deniz savalar sonrasnda kazand zaferlerini kutlamak iin Skylla gruplarnn en erken yaratclar Rhodos adas zerinde almlard315. Bronza dayal grup heykeltral nce
316

rnekleri zerinde

Romann mevcut

M. olduu,

1.

yy. Plinius

ortasndaki znelinde

yamalamasndan kantlanabilmektedir

ada

. zellikle Plinius Rhodos almas olarak bildirdii ve C.

Cassiusun M. 43/42deki yamalamas ile Romaya gtrlen Dirke Grubu iin birok bilgi iletmitir317 ve bu grup son dnemlerdeki almalarn sonucunda bronz bir eser olduu ve ge dnemde mermer kopyasnn yapld ynndedir.

Skylla Grubu, Farnese Boas (Dirke) Grubu ve benzer gruplar, bu almalar hakknda detayl bilgi verileektir. Laokoon iin ise bknz F. C. Albertson, Pliny and the Vatican Laocoon, RM 100, 1993, 134-140., B. Andreae, Plinius und der Laokoon, 8. Tr. WPr, Mainz 1986., P. H. Blanckenhagen, Laokoon, Sperlonga und Vergil AA 1969, 256-275., A. Geyer, Nero und Laokoon, AA 1975, 265-275., N. Himmelmann,Laokoon, Ant Kunst 34, 1991., C. Kunze, Zur Datierung des Laokoon und der Skyllagruppe aus Sperlonga in: JDI 111, 1996, 139-223., R. R. R. Smith, Bernard Andreae; Laokoon und die Grndung Roms. Mainz: von Zabern 1988, 220S.66 Abb (Kulturgeschichte der antiken Welt.39), Gnomon 63, 1991, 351-358. 315 G. B. Waynell, The Scylla Monument From Bargylia: Its Sculptural Remains Akten Des XIII. Internationalen Kongresses Fr Klassische Archaologie (Berlin 1988), 386- 8 Waynell erken nc yzyla tarihledii Bargylia antnn, heykeltralk kalntlarnn Skylla grubunu ierdiini ve bu grubun olaslkla Rhodosun buradaki politik etkisi sonrasnda kazand bir deniz zaferi ile balantl olarak Rhodoslular tarafndan kurulmu olduunu iddia eder. E. W. Karydi, Dangerous is Beautiful. The Elemantal Quality of a Hellenistic Scylla From Pergamon To Sperlonga 2000, 271-77. 316 Isager 1995, 120vd. 317 Andreae 1993, 107-131

314

77

VI. RHODOS KKENL NEML ESERLER IIINDA ERKEN RHODOS

1 D RKE GRUBU
P. Paul III Farnese tarafndan aile sarayn sslemek iin Caracalla hamamlarnda balatlan kazlarda, Palaestra iindeki orta boluun evresindeki apsidal nilerde skca yakalanan bir boa merkezli grup heykeltral ele geirilmiti318. lk eksik fragment tanmlamalar ile Herakles ve Marathon Boas olarak dnlen grup, 1579-80deki onarmndan sonra Giambattitta Bianchi tarafndan Pliniusun Nat. Hist. 36.33-34319 deki pasajna dayanarak Dirkenin Cezalandrlmas Grubu olarak yeniden tanmlanmtr (Lev. 17. Res. 26)320. Grup 1789da Bourbon Krallar tarafndan Naplesden krallk sarayna alnm ve 1789- 91 yllar arasnda Canovann rencisi olan Angelo Brunelli tarafndan onarlmtr321. Grup, Zeusun sevgilisi ve Amphion ile Zethosun anneleri olan Antiopeye yapt ktle kar Dirkenin ceza olarak iki karde tarafndan boann peneleri altna atld dramatik tanrsal ceza an tasvir eder322. Zeusun oullar Amphion ve Zethos, Homere gre323 bir sur duvar ile evirdikleri Thebea efsanesinin en nemli epizodunu oluturur. Antiope maarada gizli olarak bir Satyr eklinde Zeustan ikizlere gebe kalmtr. Utancn cn almak isteyen babasndan kanda ocuklarn Kithairon lnde dnyaya getirmi ve ocuklar yetitirmesi iin orada ki obana vermi, sonrasnda ise Antiope Lykos adl amcasnn hanm olan Dirkenin klesi olmutur. Antiope Dirkenin zulmnden ve eziyetlerinden kaarken Kithaironda tutuklanr ve boa tarafndan srklenerek lmne karar verilir. Fakat Kithairondaki oullar analarn tanr ve cezay Dirkeye uygularlar. Bu cezaya

Ridgway 1999, 512 (Kunze monografsi), yerletirilme problemleri iin AJA 87,1983, 367 Andreae 1993, 107, Plinius evirisi alnt: Zethos ve Amphion ve de Dirke ile Boa hatta ip bile ayn mermerden, Rhodosdan yama edilmi ve Apollonios ve Tauriskosun eseridir 320 Ridgway 1999, 512. 321 Ridgway 1999, 512, Grubun zerindeki Boann ba hari dier balar orjinal, genre figrleri ise moderndir. Zethosun sahip olduu dnlen kln izi sadece yukar kalkk chlamys ile belirlenir. Grup Toro Farnese (Bull) olarakta bilinir ve imdi Naples mzesinde durmaktadr. 322 Andreae 1993, 117-18. 323 Andreae 1993, 118. alnt, Homeros, Odysseus II, 260-5.
319

318

78

kzan Dionysos bu gnah yznden Antiopeyi delilikle cezalandrrken Phokos tarafndan iyiletirilmesine raz olmutur324. Dirke grubu, genel olarak bu mitoloji ierisinde Dirkenin iki karde tarafndan boann altna srklenme an ile boann terbiye edilme an arasndaki an kompoze ettii, grubun plastik olarak bu an tasarlad kabul edilmitir325. Andreae, Napolideki Kameo ve dier betimlemelerden yola karak grubun olas betimleme annn resmini izer; ...ancak Napolideki326 Kameodan yola karak Zethosun bu kadnn dolgun salarn tutup ban geri ektii anlalr. Sa ile boann iki boynuzunu saran ipi sk tutuyor olmaldr, fakat ekmesi ancak sol boynuzda balayp boa ban Amphionun onu iki eliyle sk tutarak evirdii tarafa doru eker. Dirkeyi salarndan tutarak yere sermeye alt iin solu megul olduu iin Zethosun tutamad ipin aa sarkan bo ucu Dirkenin boynu ve st gvdesini henz sarm olamaz nk boa nce Dirkeye ynlendirilir. Zethos belki sayla ipi sk biimde elden kaydrp talihsizin boynuna geirmek amacyla Dirkeyi yere devirmi olabilir fakat buna vakit kalmamt nk bu sre tm ayrntlarn anlk bir birlikte ilenmesiyle belli z hareketini boaltr. Zethos tarafndan salardan zorbaca yere serilen Dirke, alm bacaklarla ve yar dorulmu st gvdesiyle kayalk arazide arkadan aa dp paralel rivayetlerin327 gsterdii gibi ne doru ynelen Amphionun st bacanda destek arar. Ylan ayakl gigant Bergama sunann sol merdiven yananda bu ekilde Dorisin bacan tutar328. Bir merkeze ynelen figrlerin hareketini birbirlerine balamak sanatsal ve doal grnen bir aratr. Balant izgisi Amphionun ne durdurulmu bacaktan Dirkenin kollar zerine sa demetinden geip Zethosun kollarna uzanmaktadr. Zethos tarafndan sa demetinden tutup iddetle bu yere ekilen Dirkenin st gvdesinin zerindeki boluk, hareketin younlat merkezi oluturur. ki karde ayn anda kar koyan boay da bir kpein havlad ve da ilahnn bakt bu yere srklerler. kizlerin ilk doan Amphion sonra Thebes surlarn mucizev ekilde ina edecek rebab ayaklarnn olduu yerde bir aa gvdesine dayayp boay sa
324 325

Andreae 1993, 117vd. Andreae 1993, 118. 326 Heger No. 27; Kunze: Toro Farnese 19, resim 5. 327 Heger No. 37. 328 H. Khler, Der grosse Fries von Pergamon (1948) resim 19; Kunze: Toro Farnese resim 25.

79

boynuzundan hassas, slak burnundan tutarak tm kuvvetiyle dndrr ki boann byk gzlerinin bak ayaklar altndaki kadna denk gelmektedir. Sonradan doan Zethos boann boynuzlarn iple sarmt ve sola kamaya alan kuvvetli hayvan kendi tarafna eker. Bask ve ekmeyle boa idamn infazna gtrlr. Burada bile bu ilahn sonraki honutsuzluunun motifi andrlyor nk hayvan burada bir Bakkhann ldrlmesine zorlanan Dionysos boasndan baka bir ey deildir. Duvar sarma girlant ve ayaklarndaki cista mystica vastas ile Dirke mitosun da talep ettii gibi hi kukusuz byle adlandrlabilir. Arka planda rol alan ilahlarn elikisi, Antiopenin sevgilisi olarak Zeus lgn Satyrn eklinde ve Dirkenin hrmet ettii Dionysos, sadece Euripidesi deil, hellenizmi de ilgilendiren geni kapsaml bir temadr. Dirke hrmet ettii Dionysos boasn Antiopenin cezalandrlmas iin ktye kullanma istemesi kendine geri den bir sakrilegdir fakat o ilah cezay uygulayanlara kar da isteksiz kalr329. Pliniusun Nat. Hist. 36. 3334, ilk pasajnda Dirke grubunun Tralleisli Tauriskos ve Apollonios330 tarafndan ex eodem lapide olarak yapldn331, ikinci pasajnda ise grubun yapclarnn biyolojik babalar olarak Artemidorosun ismini verirken, manevi babalar olarak Menekrates ismini bildirir332. Menekrates, antik dnya iinde baz almada ismi gemiti ve bunlarn arasnda ok fazla tutarl bir ilikinin olduu sylenemez333. Farkl kronolojilerle tarih iinde beliren Menekrates ismi, mimar ve heykeltra aras bir snrda durmaktadr. Hem antik dnemin nemli mimarlar arasnda yer almas hem de heykeltra olarak grupla ve Byk Altar ile balantsnn olmas Menekratesi Hellenistik dnem iinde nemli bir figr

Andreae 1993, 118vd. Brker 1986, 41, Plinius, Asinius Pollionun kolleksiyonunda Tralleisli Tauriskosun Hermerot larndanda dahseder ve Magnesiada bulunan Augustus dnemine ait bir yaztta Apollonios ve Tauriskosun isminin getii Tralleis sanat ailesine ait bir yazt ele gemitir. Bknz. F. Hiller von Gaertringen, AM 19, 1894, 37 vd., O. Kern, Die Inschriften von Magnesia am Maeander, 1900, 138 vd. No. 213 b. 331 Heger 1988, 381-83. 332 Brker 1986, 41-42vd. alnt, parentum hi certamen de se fecere, Menecraten videri professi, sed esse naturalem Artemidorum. Brker 42vd , Pliniusun bu bilgiye nasl ulat zerine olduka mantkl bir soru sorarak cevap arar. Tralleisli kardelerin Menekrates ismini manevi babalar olarak kullanmalar olaslkla pozitif bir iliki olmaldr ve sanattaki usta rak ilikisi iinde alglanmaldr ki yaptklar eserin deeri ve nemi altndan anak byk bir ustann rencileri ve takipcileri olduklarn belirterek kabilirlerdi. 333 Ridgway 2000, 32
330

329

80

yapmtr.

Antik dnem iinde Dirke grubu da iinde olmak zere drt farkl

Menekrates ismi belirlenmiti. 1 M. 4. yy. yaam biri olarak ad bilinir fakat sanat imzas olsa bile grubun kronolojisi ile uygun deildir334. 2 Tebli Sopatros almalar ile ilikili olan Menekrates, Sopatros M. 2. yy ikinci yarsnda genellikle bronz dkmcs olarak Delphide Menekrates ile birlikte alt ve almalardan biri svari heykeli olarak tanmlanmtr335. 3 Pergamon Altar frizinde baba ad genitif hali ile birlikte isminin son harfleri korunarak kalm bir Menekrates ismi vardr336. Menekrates olu Menekrates olarak restore edilebilir yaztn almas gigant frizidir, nde giden bir Dionysiades adl heykeltrala ile birlikte gney frizin bir ksmnda almtr337. 4 Ausoniusun Mosellasnda nceki dnemlerin en nl mimarlarn sayarken Ptolemaiosun sarayn yapm olan Deinocharesin yannda Menekrates adl mimar isminden bahseder ki bu pasajdan sonra birok bilim adam Menekratesi Pergamon Altarnn olas byk ustas olarak dnm ve tasarlamtr338.

[][ ] [] [(hic?)] .339 Menekrates, Tauriskos ve Apollonios tarafndan manevi babalar olarak anlmasndaki neden sanatsal adan nemlidir340. zellikle nemli bir eserin (Dirke

Brker 1986, 46. Brker 1986, 46vd., RE XV 802 No. 33 (Lippold)., EAA IV 1017 No. 3 (Guerrini).,Marcade I, 1963, No. 82-83., H.B. Siedentopf, Das hellenistische Reiterdenkmal, 1968, 24. 115 vd. Kat. II No. 80 336 Brker 1986, 47vd. ......, bu fikri ortaya atan A. v. Salis, Der Altar von Pergamon. Ein Beitrag zur Erklrung des Hellenistischen Barockstils in Kleinasien (1912) 10 vd., sonrasnda Bieber 1981, 114., Thimme 1946, 353 dip.n. 48- 53. 337 Andreae 1993, 110vd., Dionysiadesin yannda ikinci bir adam olarak imza atan Menekrates ise herhalde alt konumda bir heykeltra olaandan, bahsedilen Menektaresin bu olamayaa zaten grubun yaklak (M..166-56[Andreaenin tarihi]) Altar ile eit olan tarihi dnldnde Menekratesin olaslkla daha yal olmas gerektii dnlmelidir. Goodlett 1991, 669-81 Pergamon Altarndaki yaztn Menekrates Menekratous Rhodios olarak resterasyonu iin bir neden olmadn bu nedenle Menekrates Rhodos ve Pergamon arasnda bir ilikinin kurulmasnn zor olabileeini dnr.,Benzer bir fikir iin Isager 1995, 120- 128 338 Brker 1986, 47vd., Bieber 1981, 114., Heger 1988, 383., Pollitt 1986, 110.,Andreae 1993, 111.(kar fikir iin Andreaenin fikri Phyromachosdur), 339 Goodlett 1991, 675den alnt.
335

334

81

Grubu) yapc sanatlar tarafndan bir baka sanatnn manevi baba olarak anlmas, anlan sanatnn hem yaplan eser zerinde, hem de benzer almalarda nemli bir sanat olarak tannm olmasn ve isminden de yararlanlmasn gerektiriyor olmaldr341. Bu nedenle Menekrates isminin Tauriskos ve Apollonios tarafndan kullanlmas kariyerleri ve sanatsal aktiviteleri asndan olumlu bir durum olmaldr342. Heger, bu avantajl durumdan bir adm teye giderek Menekratesin kendisinin Tauriskos ve Apolloniosdan nce ilk olarak Dirke Grubunu bronz olarak altn, daha sonraki dnemlerde ise Tauriskos ve Apollonios tarafndan grubun mermer olarak tekrar kopya edildiini syler343. Heger, grubun ilk olarak bronzdan yapldn nemli almlar getirerek kantlar344. Gerektende Naplesdeki Dirke grubunun desteklerinin orantszlklar ve gereksizlikleri grubun dnce olarak bronz tasarlandn aka gstermektedir345. Eldeki veriler dhilinde Menekrates hakknda nasl bir kariyer izilebilirdi. Menekrates Rhodosluydu346 ve nemli bir heykeltra olduu Dirke Grubun ile balantsndan anlalabilirdi ve zellikle Pergamon Byk Altarnda heykeltra olarak isminin gemesi yannda Altarn byk ustas, tasarlaycs ve mimar olduu fikri ileri srld347. Dirke Grubunun tarihlenmesi Heger e gre Kamiros rneinin M. 200 civarna tarihlenmesi ve Rhodosda bronz heykel dkmleri iin kaya kaidelerinin kullanld rnekler ile ilikisinden, grubun Pergamon Byk Galat gruplarnn devamnda, yaklak olarak M. 190 civarna yerletirilebilir olduunu

Brker 1986, 41,Antik ada usta rak ilikisi baba oul ilikisi eklinde devam edebilmekteydi bu nedenle oullar babalarnn mesleini baba meslei olarak devam ettirebilmekteydiler. Rhodosta bunlarn dnda evlat edinme ile ilgili bir ilikinin varl kantlanabilmektedir. 341 Brker 1986, 41-42vd. 342 Brker 1986, 42. 343 Heger 1988, 382, Bu fikri iin Kephsidotosun bronzdan yapt Dionysios tayan Hermes almasn olu Praxitelesin mermer olarak tekrarlam olduunu belirtir. 344 Heger 1988, 382. 345 Heger 1988, 382, Bronz boa iin imdi olan destekleyicilere gerek yoktur. zellikle Zethosun sa aya ile bir ukura konulmu boann altndaki aa ktyle olan tuhaf kesimeden dolay grubun bronz olarak tasarlandn gsterir, nk anlald kadaryla bir mermer olarak uyarlannca, nceden belirlenen durulara bal kalnarak birbirine daha yaknlatrlm ve o zaman aa destee ihtiya duyulmutur. 346 G. Oikonomos, Aephem 1923, 78vd. Menekratesin Tralleisli olduunu ileri srmtr ve Menekrates isminin Tralleisde getiini belirtmitir., Fakat Rice 1986, 209- 245. de Menekrates isminin Rhodosta ne kadar yaygn olduunu ve kullanldn yaztlarla destekleyerek aklar. 347 Bknz dip. n. 318.

340

82

ileri srd348. Andreae grubun yaratmn M. 166- 156 arasnda olduunu349, Ridgway Kunzenin de monografisi ile grubu 2. yy ortalarna tarihlemeyi uygun grd350, fakat Ridgway Menekrates zelinde Rhodosun Pergamon ve Altar ile balantsna kesinlikle kar kmaktayd351. Pollitt, grubun M. 200 ile 150 arasnda yapldn dnd ve Apollonios ile Tauriskosun Pergamonda yetitirilmi olabileceklerini belirtti352. Linfert, grubun Rhodos adasndaki benzer almalar zerinde yapt stilistik alma sonrasnda grubu yaklak olarak M. 190- 170 arasna yerletirmeyi uygun grd353. Genel olarak Dirke grubu M. 200 150 arasna yerletirilebilir verisi nemlidir, dier nemli olan verileri sralandnda yle bir sonumun desteklenebilecei grlebilir. Menekrates M. 200 civarnda Rhodosta nemli bir bronz iliin sahibidir ve nemli grup almalarna imza atm olmaldr ve iliinde Tralleisli gen raklar ile birok bronz dkmcs ve heykeltra ile birlikte almaktadr354. M. 200 civarnda Pergamon Rhodos arasndaki siyasi yaknlama ve Rhodosun Lykia355 ile arasnn kt olmas srasnda Pergamonun Rhodosa askeri ve ekonomik yardmlar yapmas356 gerei Rhodosun Pergamona yaknlamasn salam olmaldr357. Bu iliki zelinde Menekrates Pergamon hanedanl iin aile balarn gsteren nemli bir ant yapmakla grevlendirilmi olmaldr358 ve Dirke ant birinci olaslk dhilinde

Heger 1988, 383. Andreae 1993, 110vd. 350 Ridgway 1999, 520.,Ridgway 2000, 273-78. 351 Ridgway 2000, 32 vd., 273-78. 352 Pollitt 2000, 98. 353 Linfert 1976, 90-91vd. 354 Pollitt 2000, 98, Rhodosta Nymphe heykelleri ve kutsal alanlardaki adak nilerinin bulunmas eserin Rhodos iiliklerinde retilmi olabileeini destekler. 355 Dirke grubunun bir dier tarihsel alm ise Dirkenin Lykia ehirlerinin isyann gsteriyor olmas olarak dnlmtr ve Rhodos Amphion ve Zethos olarak bu isyan bastran konumunda tasarlanmtr. bknz. Kunze. 356 Rhodos Lykia arasndaki savata Pergamon kral II. Eumenes Rhodosa nemli lde tahl ba yapm ve Rhodos tiyatrosunun onarmn stlenmitir.Bknz Ridgway 1999, 514vd. 357 O. Akit, Hellenistik ve Roma Devrinde Likya, ( stanbul 1971)., M. Arslan, I. Mithridates- Roma Sava: Rhodos ve Lykiann Durumuna Genel Bak Likya ncelemeleri I, ( stanbul 2002). 358 Ridgway 2000, 273-78, Pollitt 2000, 98., Dirke grubunun ikonografik zmnn Pergamon Hanedanl ile ilikisi zerine durur. Eumenes II ve Attalos IInin anneleri Apollonios onuruna Kyzikosda (Apolloniosun doum yeri Kyzikosdur) yuvarlak planl bir tapnak yaptrlr ve tapnan kabartma betimlemelerinde (stylopinakian) Attalid hanedanlnn annelerine ve ailelerine ball anlatlan ikonografik balantl betimlemeler yaplr. Bu betimlemeler Dirke grubu ile yakn benzerlikler tar. Tapnan tarihi M.. 175-159 aras bir tarihe verilir. Eumenes II ve Attalos II anneleri Apolloniosa zel bir sayg duyuyorlard ve kendilerini Dirkeye kar annelerini koruyan Zethos ve Amphion olarak gryor olmalydlar.
349

348

83

Menekratesin kendisi tarafndan359 ikinci olaslk ise Apollonios ile Tauriskos tarafndan Menekrates kontrolnde ve atlyesinde yaplmtr360. Bu nedenle Apollonios ile Tauriskos ustalar, yani manevi babalar olarak Menekrates ismini gstermilerdir. Menekrates, bu eser yaplrken olaslkla kariyerinin doruk noktasnda olmaldr361 ve nnden dolay Pergamon Altarnn yaplmas iin Attalid Hanedanl tarafndan grevlendirilmitir. Menekrates Byk Altarnn ana plan dzenleyicisi ve heykeltra olarak362, yannda Rhodosta beraber alt Tralleisli heykeltralar ve kendi atlyesi ile birlikte alm olmaldr363 ve bu kurgu grubun Byk Altardan nceki 200 tarihi iin olasdr. Bu veri zellikle Altar zerindeki Menekratesin isminin varl ile kantlanabilmektedir. Bir dier olaslk ise 200 den sonra Menekratesin Rhodos ve Pergamon Altar zerindeki baskn kimlii korunarak, Dirke Grubunun yaplmas Menekratesin Tralleisli rencileri tarafndan Pergamon Hanedanlnn aile balar ansna, Byk Altardan sonra yaplm olabilecei ileri srlebilir. Dirke Grubunun yapclar, tarihi ve Pergamon sanat ile etkileim alan problemi ve olas zmlerinden sonra, grubun Rhodos adasnn bir almas ile ada zerindeki bamsz heykeller arasndaki stilistik balants zerinden ilerlendiinde Linfertin nemli almalar yapm olduu grlebilir364. Linfert, grubu oturan figrler, ne doru eilmi figrler ve ayakta duran figrler balamnda incelemi ve grup zerindeki heykellerin paralel rneklerini hem Rhodosdan hem de Bat Anadolu ehirlerinden rneklerle destekleyerek aklamtr365. Linfert, ilk olarak grup zerindeki Dirkenin duruunu, stilistik zelliklerini Rhodos adas zerinde ki benzer Nymphe heykellerinin duruu (motif) ve stilistik zellikleri ile karlatrr366. Rhodos adas zerinde kr, da ve maara gibi kutsal alanlarn dzenlenmesinde
359 360

Heger 1988, 382. Brker 1986, 48-49. 361 Menekratesin Byk Altarin balangnda 50 yalarnda olduu Tralleisli heykeltralarn ise ondan daha gen olduklar verisi ileri srlebilir. Olaslkla Byk Altarn M.. 165 lerde ki bitim tarihinde Menekrates 65 ya civarnda Tralleisli raklar ise 45- 50 ya civarnda olaaklardr. 362 Brker 1986, 49. 363 Bieber 1981, 114vd. 364 Linfert 1976, 86vd. 365 Linfert 1976, 81-100. 366 B. Schweitzer, Die Dirke in Anlehzung an eine in spthellenistischer Nachbildung erhaltene Nymphe gebildet, (Winckelmannsblatt Leipzig 1940)., Benzer durum iin Moreno, EAA Vol. 7, 628-29dadr

84

Nymphe heykellerinin bulunmasnn ok yaygn olduunu, zellikle stilistik ve motifsel olarak benzerlikler gstermesi, Nymphelerin ve Dirkenin benzer atlyelerde de retilmi olabileceini sylerken, Merker ise bunlarn ayn protipin kopyalar olabileceini sonucunu verir367. zellikle Zethos tarafndan salarndan geriye ekilen ve bu hareketle birlikte yalvarrcasna oturduu yerden geriye doru dnen Dirkenin duruu (Lev.18, Res.27), Rhodosdan ele gemi be Nymphe zerinde kesindir368. Rhodos Nympheleri olaslkla nemli bir rabet grmtr369 ki hem kutsal alanlarda hem de zel evlerin bahelerinde ve eme sslemelerinde ni iine yerletirilerek geni bir kullanm alan yakalamtr370. Rhodos adasnda ele gemi Dirke benzeri Nymphe heykellerinin arka ksmlar heykelin kullanm ile ilgili fonksiyonu nedeni ile yaplmamtr, bu nedenle genel olarak boyutlu alma iki boyutlu olarak kopya edilmitir371. Bir kaya zerine oturuyormu izlenimi veren, fakat tam olarak oturmayan Nymphenin duruundaki rahatszlk (Lev.18, Res. 28), vcudun karn ksmndan ald dn ve st gvde ile bacaklarn farkl ynlere hareketi, elbisenin gerginlemesini salayarak kazanlan younluk, ztlk ve devinim ilikisi, heykelin ayn zamanda Pergamon Altar zerindeki Zeusun hareketine benzer bir iliki iine sokmutur (Lev.19, Res. 29). Bu hareket, heykele derinlik katarken vcut ve elbise arasndaki kontrast heykele k glge kontrast salamtr. zellikle Nymphenin arkasndan kavis alarak nne tomar olarak gelen elbise kvrmlar, genel olarak bronz iliklerinde kullanlan bir teknik olarak grlebilmektedir (Lev.19. Res. 30) 372 ve benzer bir teknik Zeusun arkasndan gelen kvrmlarn nne doru tomar eklinde akmas ile kendini bulur. Rhodosta alttan ileme ve alttan kesim tekniklerinin bronz iliklerin zellii olmas bu Nymphe tipininde bronz bir almann kopyas olabilecei fikrini uyandrmas bakmndan nemlidir373. Merker, Dirkenin genel pozu ve tad zellikleri altnda Rhodosta
367

Linfert 1976, 86., Merker 1973, 7, kat. no. 8, res. 8, Merker 1970, 26-48, kat. no 1-4. Merker Nymphe heykellerini Aphrodite olarak adlandrr., Nympheler ile ilgili geni kaynaka iin bknz. Merker 1973, 26, kat no 8-11. 368 Linfert 1976, 86vd. 369 Merker 1970, 47. 370 G. Konstantinopoulos, Rhodes: New Finds and Old Problems, Archaeology 21, 1968, 118-20 371 Merker 1973, 7, 26., Merker 1970,33. 372 Merker 1970, 30, heykelin elbisesindeki bu ileniin akl d olduunu kopyacnn heykeli yanl anladn belirtir, fakat heykelin bronz bir almann kopyas olmas bu farkll aklayaaktr. 373 Merker 1970, 48, 403, Alttan kesme ynteminin zorluu ve teknik olarak bronz heykel kullanmnn olduunu, olaslkla mermer alanlar teknii bronz atlyelerden renerek uygulam oldcuunu bu tekniin Rhodosta grlmesinin bu nedenle doal olduunu vurgular.

85

ele gemi olan Nymphe heykelleri zerine yapt incelemede, tipin genel olarak Bat Anadolu ve adalar zerinde M. 2. yy.da yaygnl ve eitlilii olduunu belirtir ve tipin Rhodosta M. 2. yy. kullanmna balandna ve olaslkla tipin ilk protipinin ada zerinde bronz olarak allm olabilecei sonucunu verir374. Bu nedenle stilin geliimi ilk nce bronz atlyelerde ve Rhodosta olmaldr ve sonrasnda Pergamona gemi ve Altar zerinde uygulanm olmaldr.

374

Merker 1970, 48.

86

2 SAMOTHRAKE N KES
Hellenistik sanatnn nemli problemlerinden biride dnem iindeki orijinal almalarn bulunmasndaki zorluktan kaynaklanr. Bu nedenle, Hellenistik sanat orijinal deil ge dnem kopyalar arkasnda stilistik karlatrmalara itilmi olmas bir ok almann ok kaygan bir zemine oturmasna yol amtr. Samothrake Nikesinin orijinallii, dnem iindeki herhangi kopya edilmi bir almadan ayrntlarda ne kadar stn olduunu gsterebilecek kadar aktr. Samothrake Nikesinin ruhundaki ak muhteemlik ve kendini ifade edebilme gc almann orijinal olmas ile ilikilidir375. Bu nedenle alma, tarihsel bir olay ile tarihlenmeden ok nce bile tarih iindeki yerini oktan almtr, ve genel olarak hangi tarihsel olay ile balant kurulursa kurulsun Nikenin tarihi M. 2. yy. iinde 200 ile 190 arasnda yerini korumaktadr (Lev.20, Res. 31)376. Samothrake Nikesinin kabul edilen Hellenistik kronolojisini baz ana balklar altnda incelenebilmektedir, o Heykelin kaidesinin anlamnn heykelin yapmna emir veren ile tarihsel balants. o Heykelin kaidesine ait olan yazttaki heykeltran ismi ve dnem sanat ile balants. o Heykelin erken ikinci yzylla stilistik balants. o Heykelin tanm. Heykelin kaidesinin anlam; 1863de Samothrakedeki Byk Tanrlar kutsal alannda bulunan Nike heykeli377 1879da Charles Champoisean tarafndan byk kaide blou geride braklarak Parise gtrlmtr378 ve Nikenin sava gemisi eklindeki geride kalan kaidesi birok adan heykelin zmlenmesi iin nemli

Pollitt 1986,113vd. Knell 1997, 27-28, Nikenin kesin kabul edilen tarihinin M.. 2. yy. olduunu, bunun havuzda bulunan seramikler yardm ile kesin kantlanabileeini bildirir. Havelock 1981, 136-37, Side deniz savandan sonra M..180- 160 arasna kurulabileeini, Lullies 1957, 103, Erken 2. yy. iinde grr., Richter 1962, 106-7, erken 2. yy., Stewart 1990, 215, 190 tarihini uygun grr., Pollitt 1986, 113, 190 tarihini verir., Bieber 1981,125-126, nc yy. sonu ikinci yy. ban verdi, Linfert 1976, 83-4, 190 tarihini genel olarak kabul etti., ve son olarak Mark 1998,157-63, 2. yy. ak bir ekilde kabul eder. Tamamen kar fikir bknz. Ridgway 2000, 150vd. 377 Bieber 1981,113. 378 I. S. Mark, AJA 100, 1996, 398 (zet). Blok imdi iki paradr, (envanter no. 78.10-78.11) bu kaidelerin tartmas iin dv. bknz.
376

375

87

kantlar sunmutur. Nike zerine nemli almalardan birini yzyln balarnda yapan Thiersch, Nikenin pruvasnda kullanlan mermerin kendine zg gri-mavi bir zellik tadn bu mermer tipinin ise antik dnya iinde Rhodosdan Lartos ta ocaklarndan karldn Copenhangen ni. Jeoloji Blm raporlar ile sunmutu379. Mark, Thierschin sonularn daha salam bir zemine oturtmak iin kaide zerinde ikinci bir grafik ve kimyasal analiz yapar380 ve kesin olarak Samothrake Nikesinin kaidesinde kullanlan mermerin Rhodos adasna zg Lartos ta ocaklarndan getirilmi olduu kantlamtr381. Rhodosun antik dnya iinde zellikle mermer kaynaklarnn eksiklii nedeni ile mermeri Kyklad adalarndan aldn bilinmektedir, fakat buna ramen Rhodos bronz almalarnn kaidelerini Lartos ocaklarndan kan gri- mavi mermerden yapmada gelenek oluturduu sylenebilir382. Buradan elde edilen iki veri nemlidir, birincisi Samothrake Nikesinin kaidesini ieren pruvasnn mermerinin kayna Rhodos adasdr ki, Rhodos adasnn zel bir mermer kaynana sahibi deildir, ikincisi ise Rhodos bronz almalarnda yada nemli almalarnn kaidesinde Lartos kkenli mermeri kullanmaktadr383. Nike olaslkla bir deniz sava ardndan kazlan zafer sonras dnlerek tasarlanm olmaldr ki gkyznden bir sava gemisinin pruvasnn ucuna doru ani bir ini an tasvir edilmektedir. Nikenin zerine konduu ve antik dnya iinde trihemiolia olarak tannan gemi384, ilitirilmi gvertesi ile dar, alak, hafif arlkta ayn seviyede kreklerin iki bank avara kemikleri boyunca knt yaparak olumutur385. Hellenistik dnya iinde genel olarak kullanlmasna ramen antik kaynaklarnda bildirdiklerine gre Rhodosun sava filolarnda par excellence
H. Thiersch, Die Nike von Samothrake: Ein rhodisches Werk und Anathem, Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenchaften zu Gttingen, Philolog-Hist. Kl. (1931) 337-378. 380 Mark 1998, 157, Lartos ta oaklarnn bilimsel analizi iin bknz. G. P. Marinos (ed.), Annales gologiques des pays hellniques, ser. 1, vol. 22 (1970), 110-112 381 Mark 1998, 157. 382 Merker 1973, 6-7, Rhodosadasnda memerin yokluu ve azl sorunu yaandn bu nedenle Rhodos mermeri Kyklad adalarndan gelen beyaz mermerden karlamaktayd. Bu nedenle Rhodosda paralama yntemi mermerin ekonomik kullanm iin geliti. Merker 1970, 390-91. 383 Merker 1970, 390, Lartos mermerinin ok problemli olduunu ve mermer almalarda kullanlmadn, kullanld zaman derin ve ince almalara izin vermediini vurgulayarak rnekler ile desteklemitir, fakat bu mermer bronz heykel kaideleri iin ana material olarak kullanlmaya devam etmitir. 384 Mark 1998, 157. 385 Mark 1998, 157.
379

88

(stnlk) iin kullanld Thiersch ve Blinkenberg tarafndan yaplan ilk almalarda kantlanmtr (Lev.21, Res. 32)386. Trihemiolia sava gemisi Rhodosun Akdenizdeki en nemli sava silah olarak bilinmektedir ve bu geminin Nike ile balants Rhodosun bir deniz savandaki etkin gcnden kaynaklanyor olmaldr. Livy (34.29.30)da Rhodosun M. 196 civarnda Side aklarnda Antiochosa ve Makedon kral Philip Ve kar gstermi olduu baarl deniz savanda387 trihemiolianin eviklii ve manevra kabiliyeti zerine bilgiler aktarm olmas bunu destekler niteliktedir388. Rhodos benzer deniz savalarnn zafere dntrlmesinde trihemiolia sava gemilerinin byk avantajn grmt ve M. 3.yy son eyreinde ada zerinde Lindos akropolisinin kayasna Pythokritos adl Rhodoslu bir sanat tarafndan yaplm benzer bir trihemiolia kabartmas da bilinmekteydi389. Hem Rhodos kkenli Lartos ta ocaklarndan getirilen mermerin kullanm hem de Rhodos iin 3. yy. iinde nemli olan ve ad Rhodos ile anlan trihemiolia sava gemisinin Samothrake Nikesinin kaidesinde kullanlmasnn nemli ve aklayc bir nedeni olmalyd390. Knell bu nedeni yle tanmlamaktayd, Nikenin heykeli iin Parosdan gelen mermer kullanlmken kaidesini ieren geminin malzemesi Rhodos kkenlidir391. Kaide iin kullanlan mermerin uzak Rhodosdan
386

Mark 1998, 157vd., C. Blinkenberg, Trihemiolia: Etude sur un type de navire rhodien, Lindiaka 7, (1938). 387 Knell 1997, 84-85., Mark 1998, 158, Apamea barndan nce, Rhodos kuzey Egedeki etki alann uzatyordu. Thasoslular, M. . 196da Macedonyadan kazandklar bamszl srdrmede Rhodosun gsteremi olduu aktif destein minnettarl olarak Rhodos halkn onurlandrmay kabul etmi olduklarn bildirirler. 388 Mark 1998, 158, (Livy 37.29.9 et erani Rhodiae longe omnium celerrimae tota classe; 37.30.2: Robore navium et virtute militum Romani longe praestabant, Rhodiae naves agilitate et arte gubernatorum et scientia remigum). H. Malay, Hellenistik devirde Pergamon ve Aristonikos Ayaklanmas, (izmir 1992), 55,Pergamon ordusunu kuatma altna alan Seleukos, Diophantes adl bir generalin Attalosdan orduyu devralmas ile geri ekilmek zorunda kalmt, Pergamonun gstermi olduu bu baarnn morali ile Rhodoslular Side aklarnda Seleukoslarn donanmasn yenilgiye ugratrken, Roma-Rhodos birlemesi ile Myonnes aklarnda Antiokhosun amirallerinden Polyksenidas bozguna uratlm ve Antiokhosun Akdenizdeki hakimiyeti sona erdirilmitir. 389 Moreno 1994,124, res.463., Goodlett 1991, 676., Mark 1998, 158.,alternatif olarak Ridgway 2000, 390 Pollitt 2000, 99, bu cezbedici hipotezler altnda almann bir Rhodos almas olduunun kabul edilebilir olduunu vurgular. 391 Ridgway 2000, 150-64, Ridgway genel olarak Nikenin Rhodos, Ptyhokritos, Lartos ve 2. yy tarihlemesine kar alternatif fikirler ileri srer ve bunlar kantlamak iin yeni kant denemelerinde bulunur. Nikenin kaidesi zerine ileri srd fikir, Rhodosun mermer yetersizliinden mermer ihra etmediini, fakat Samothraceli heykeltra Hieronymos M.. 220 civarnda Rhodosa alm olmas Nikenin beyaz Paros mermerinden oluan heykeline kontrast oluturmas iin Rhodos un gri-mav mermerinin Hieronymos tarafndan Samothracede tannm olabileeini belirtir, ki Ridgwayin burada kurduu kronoloji gele olarak M.. 3. yy son eyrei dnldnde Ridgway

89

Samothrakeye getirilmesi ancak kurucularn amac ile desteklenebilir, yleki kurucular eser ile Rhodos arasnda balantl bir iaret brakabilmek iin mermeri ve gemiyi kullanmlardr392. Bunlarla balantl olarak heykelin kaidesine ait olduu dnlen bir yazt paras ele gemitir ve tekrardan bu yazt heykelin kurulumunu Rhodos ile balant iine sokmutur393. --- 394 olarak Nikenin bulunduu alann etrafnda bulunan ve kaideye ait olduu dnlen yazt paras, Thiersch tarafndan ilk almalarda Rhodoslu heykeltra Pythokritosun imzas olarak dnlm ve bu ekilde restore edilmitir395. Pythokritosun bilinen bir almas Lindostaki mermer gemi reliefidir (Lev. 21, Res. 33) ve bu gemi reliefinin Samothrake Nikesinin benzeri bir alma olmas, Thierschin fikrini oluturmada temel olmutur396. Pythokritos M. 203 ile 160 arasnda Rhodosta aktif grnmektedir397 ve onun tarafndan yaplan 18 heykel kaidesi Kamirosta, Lindosta, Rhodos ehri Kedreaide ve Olympiada ele gemitir398. Pythokritos olaslkla Giritli (Bleutherna) Timocharisin oludur ve her ikisi de Rhodos vatandaln kabul etmilerdir399. Pythokritos vatandal kabul etmi yabanc bir heykeltran olu Asklepiodopros

in kendi stilistik tarihlendirmesi ve eliki oluturduu grlebilir. Ridgway, Nikeyi Pergamon Altarndan sonra bir tarihte olabileeini olaslkla M.. 160 civarnn olduunu dnr. Ridgwaye alternatif iin Pollitt 2000, 99. 392 Knell 1997, 82-83., Moreno 1994, 366-69., Ridgway 2000, 159, Nikenin Oligarik bir democratif yap olan Rhodos ynetiminden ise hanedanlk ve monari ynetimi olan Pergamon tarafndan adanm olabileeini ileri srer. 393 Bieber 1981, 125-26. Rhodos Asyatik barok sanat iin nemli bir noktadadr ve Nikenin tmyle barok etkinin Pergamon Altarndan nceki en gzel yaratm olduunu ve paralellerinin daha sonra Altar zerinde grlmeye balayaan vurgular., I. S. Mark, AJA 100, 1996, 398 (zet). 394 Thiersch 1931, 342, resim 1, Louvredeki yazt. 395 Thiersch 1931, 338-40., Mark 1996, 398., Isager 1995, 128vd., Heykeltra tarafndan braklm bir ismin olmamas ve sadece baba isminde yola klarak Rhodos balantsnn kurulamayaan syler. 396 Thiersch 1931, 338-40., Goodlett 1991, 676., Moreno 1994, 125vd, Benzer bir gemi reliefi Troas blgesindeki Apollon Smintheon kutsal alanndaki Apollon Sminthheon tapnann frizlerinde grlr ve tapnan kazcs tarafndan Rhodostaki gemi reliefi ile karlatrlr, bunun dnda tapnan heykeltralk balantlar Pergamon heykeltral ile balantl aklanmasnn yannda Rhodos heykeltral ile benzerlikleri dikkat ekii zelliktedir bknz. . zgnel, Smintheon Troasda Kutsal Bir Alan, (Ankara 2001), Kltr Bak. AMGM, dip. n. 402 397 Bieber 1981, 126, Pythokritosun olu olduunu ileri srd Samiasin yaklak olarak M.. 150 civarnda aktif olduunu kaydeder. 398 Goodlett 1991, 676., Moreno 1994, 366-69. 399 Goodlett 1991, 676., Lindos I, col. 553, 35., Ridgway 2000,151, Rhodoslu Pythokritosun alma alann bu kadar geni olmadn ve zellikle Rhodosun kendi adasnn dnda baka ehirlerde ok fazla adakta bulunmadn ileri srerek, Nikenin Pythokritos ve Rhodosa balanamayaan ileri srer.

90

Zenonos Rhodios ile ortak almtr ve her ikisine ait sadece bir ortak almada imzalar gnmze kalmtr400. Samothrake Nikesinin genel olarak ortaya koyduu veriler dorultusunda, Rhodosun M. 200 civarnda Side aklar Myonnesde, Seleukosun ve Makedon Philip Vin donanmasna kar gsterdii baar ve zaferin ardndan, Rhodos ynetimi, Rhodoslu heykeltra Pythokritosun Samothrakedeki Byk Tanrlar Kutsal alanna hem kazanlan zaferin hem de zaferin nasl ve kimin tarafndan kazanldn gsteren simgesel bir heykel yaplmasna emir vermi olduu fikri kabul edilebilir401. Bu bilgiler ve veriler dahilinde Samothrake Nikesi stilistik olarak Pergamon Altar ile zel bir iliki iinde barok sanatn neresinde olabilecei tartmalar n plana kmtr402. zellikle, Pollittin ileri srd fikir tartmann en can alc noktasn oluturmutur. Pollitt, eer Samothrake Nikesi M. 200 civarna, Pergamon barounda nceye yerletirilebilirse, Hellenistik baroun, Pergamonda deil Rhodosda ilk ortaya kt genel olarak kabul edilebilir, olduunu ifade etmesi sanatn Rhodos kkeni iin nemli bir veri oluturmutur403. Samothrake Nikesinin erken barok olarak tanmlanan kompozisyonu heykelin stilistik tarzn genel olarak belirlediinden, Knellin kompozisyon zerine ifadeleri zel bir anlam bulur404. Knell Nikenin kompozisyonunu yle tanmlar, Tuhaf havaleli bir denksizlik figrn nden baktaki yapln karakterize eder. Sanki ani durdurulmu harekette ne doru acele edermi izlenimini uyandrr. Dikey dayam yukar alnm sa bacak, hareket eilimine kuvvetle kar koyar. Sol bacak epey geride durur. Sa ayan tam tabanyla gemi gvertesinde dururken sol aya daha az
400 401

Goodlett 1991, 676. Thiersch 1931, 345-50., Pollitt 1986, 117., Bieber 1981, 126., Mark 1998, 158-59., Stewart 1990, 216, Nikenin ileri doru atlan uzun gl admndan da doru alan kalasnn esnek ve canl ritminin farkl ynlere kazandrd hareket stil olarak Lysippos geleneinden geldiini belirtmesi, Rhodosun Lysippos gelenei ve sreklilii iin nemlidir. 402 Mark 1998, 162-63, Samothrace Nikesi ve Pergamondaki Tragedy heykeli zerinde yapt incelemede, her iki alma arasndaki stlistik balantnn, Pergamon sanatlarnn Gl Rhodos etkisinde biimlenmi olduunu ve Byk Altarn stilinin Rhodos stilinde kkletii fakat sonrasnda Pergamonun sahip olduu biimsel bir dile dneektir verisi nemlidir. 403 Pollitt 1986,113-14., Pollitt 2000, 99, Pythokritosun almasnn elbise detaylarndaki helezonik girdaplarn Gigantomachy frizinde baz almalarda grlebildiini ve olaslkla Pythokritos Byk Altarn heykeltralarndan biri olmals gerekirdi. 2000deki almasnda benzer delilleri kabul etmesinin yannda tartmann ve Rhodosun konumu nedeni ile yeni delillere ihtiya olduunu belirtir. 404 Knell 1997,16vd.

91

salamlk salayarak duru alanna hemen hemen hi dememesi bu adm atma motifine uyar. Geni admn iaret ettii sakin olmayan bu hareket motifi dik ayaklanan vcutta daha gl bir etkiye sahip olur. Esas duru baca zerinde sa kala ne doru zorlarken sol kala geri ekilip geni bir ada ayrlr. Yapln devam bu hareketi ilerletir ve kendine has bir biimde farkl yorumlanan bir kontraposta aktarr. Patetik sahnelenen bu rahatszl iddetlendirir. Heykelin iindeki yklerin datlmasndan bu anlalr. Bunlar klasik norma uyarak aprazlamal olarak artk tertip edilmemiler. Bunun yerine alan kapsayan ve birbirlerine zt paylatrlm hareketler, kompozisyonun yaplna hakimdirler. Buna uygun olarak geride duran sol bacaa epey ne atlan sa kol ve dik ykselen sa bacaa aa sarkan ve vcuda sk yapan sol kol cevap verir. Ayn zamanda daha ar yk altndaki uzuvlar sa tarafta toplanmken sol tarafn uzuvlar daha az aktif olarak meydana karlar. Bundan, figr iinde dengelenmi bir g seyrinden ya da dengelenmi bir yk paylamndan ok kompozisyonun hareketli ve alan kapsayan elementleri daha ak konu haline getirdii anlalr. Burada sakin olmayan duru motifi ile salam olmuyormu gibi grnen figr yapl, nden bak nemli lde etkiledii net ortaya kar. Sonuta, ban dnmesi zt anlamda buna cevap vermeden nce ne itilmi sa kaladan yola karak st gvdede iddetlenen deiken bir hareketi takip eder405.

405

Knell 1997, 16vd.

92

VII RHODOSLA L K L HEYKELTRALAR EK 1:

Rhodos Kkenli Heykeltralar


HEYKELTRA KKEN ALITII KENT(LER) KRONOLOJ KAYNAK KARIT OLANLAR ESER

PH L SKOS

RHODOS

THASOS, RHODOS

M 150 (ele geen tek Philiskos yazt M 100 vardr Thasos dadr)

B EBER ,1981, 130, HAVELOCK, 1981,140; G. Dickens,1920, Plinius Nat. Hist. XXXV .34, Merker

Musa heykelli, LETO ARTEM S VE IPLAK APHROD TE, [Philiskos tarafndan yaplan ikinci bir Aphrodite ile ayn yerdedir, Nat. Hist. XXXIV. 35] POLYHMN A

APOLLON OS TAUR SKOS

TRALLE S

RHODOS / MAGNES A

M K NC YY. ORTASI/ AUGUSTUS DNEM

Pollitt,1988, 1178; Richter,1962, 301; Bieber,1981135 Ridgway, 2000, 274; Dickens,1920, Plinius Nat. Hist. XXXIV.34, Merker O. Kern, Die Inschriften von MagnesiaNr. 213, A. Linfert 1976,

D RKE GRUBU

PERGAMON MENEKRATES RHODOS RHODOS M 2.YY

Pollitt,1988, 110 D ER KAYNAKLAR N BKNZ

Ridgway, 2000,32, Menekratesin olamayacan iddia eder.

PERGAMON ALTAR

POLCHARMOS (PH L SKOSUN BABASI)

RHODOS

PYTHOKR TOS (Tymochares in olu olaslkla Girit)

RHODOS

SAMOTHRAE RHODOS Lindos, Kedria (18 heykele imza at)

M 200160 C V 190

POLL TT, 1988,116 R.CARPENTER, B EBER,1981,43 1971, Herman Thiersch; 201,Pergamonla HAVELOCK,1981,137, sanat olmal M Lwy, IGB 174, I Lindos 16050 VER R 169, M 180; I Lindos COL. 553, 35; Goddlett, 1991, AJA 95

SAMOTHRACE N KES

B L NM YOR

--------------

LAG NA HEKATE TAPINAI

M 11090

Y.L.T./ STANBUL ARK. MZ. LAG NADA BUL. HEYKELTRALIK ESER Murat ufuk kara, Seluk . 2001, sayfa, 141142

LAG NA HEKATE TAPINAI FR ZLER

BOETAS

KALKHEDON

RHODOS /L NDOS, AT NA, DELOS, EPHESOS

M 180

Ridgway, 2000, 24950, Steawert 1990,200, G. Dickens,1920,17

93

HEYKELTRA KKEN

ALITII KENT(LER) KRONOLOJ

KAYNAK

KARIT OLANLAR

ESER

THAOS

S DE

RHODOS (L NDOSDA BULUNMU)

M 170

NAN, J. S DEN N ROMA DEVR HEYKELTRALII, TTK, 1975, S. 7; L PPOLD, G. Griechische Plastik, Handbuch der Archaologie III, I, Mnchen 1950, 361. not 8

CHARES

RHODOS/ L NDOS

L NDOS /RHODOS/ ILION

M 300

GENEL olarak Nat. Hist.

KOLOSSOL HEL OS, ki ba (Hist. Nat. xxxiv.44)Publius Lentulus tarafndan adanm

SAM AS

RHODOS

RHODOS

M 150

B EBER, 1981, 44 G. L PPOLD

ATHENODOROS I

RHODOS

DELOS RHODOS

M 150

B EBER,1981,52

DRAPEL KADIN OLASILIKLA Laokoonun yapcs ATHENADOROSUN BABASI PAN VE DAPHNE , Pan ve Olympos, Pan ve Chiron, SYMPLEGMATA

HEL ODOROS

RHODOS

RHODOS

M 110

B EBER,1981,135; J.D.Beazley- B.Ashmole 1966, W. KLE N,1918,256

POLYKLES

RHODOS

M 2.YY

B EBER, 1981,125; HAVELOCK,1981,123

HERMAPHROD TE

BOETHOS

RHODOS

M 3.YY

HAVELOCK,1981,123

SLEEP NG EROS Dua eden gen) Dinlenen hermes

RHODOS

M K NC YY

HAVELOCK,1981,139

ARTEM S, (Nike ve odyseus gibi bir aya ilerde tez yryen pozdadr Rhodos iin tipiktir)

RHODOS

M 150

HAVELOCK,1981,199; B EBER,1981

ADAK SUNAN A LE KABARTMASI

KARYA

M K NC . YY LK RIDGWAY, 2000,1212, YARISI Geoffrey 1988, 3868

BARGYL A SKYLLA (OLASILIKLA RHODOS)

H ERONYMOS SAMOTHRACE

RHODOS

M 220

RIDGWAY, 2000,151(SAMOTHR ACE Nikesi iin alternatif sunar)

SAMOTHRACE N KES

AMOTHRACE

RHODOS

M. 300250

MERKER 1970,447

94

HEYKELTRA KKEN

ALITII KENT(LER) KRONOLOJ

KAYNAK

KARIT OLANLAR

ESER

PYLES (Polygnotosun HAL KARNASS RHODOS oludur, 15 OS heykele imza atmtr )

M.250215

Ridgway, 2000, 275, Marcade, loc. cit dipnot 401, Goddlett 1991, fig.3

BRYAX S (olaslkla SERAP S heykelini yapan olmalyd)

RHODOS

Plinius, Hist. Nat. XXXIV, 4142, Merker,

Kolossol heykellerin kn

LYS PPOS

S CYON

RHODOS,

M.320

Plinius Nat Hist. xxxiv.63, Merker, Lindos III, NO 50,

Chariot ve Flt alan sarho, kpekleri ile avclar

MNAS T MOS (Bir aile ilii kurmu olmaldr)

RHODOS

AR STON DAS (Olaslkla Mnasitimosun olu) HERMOKLES

RHODOS

RHODOS

M.340 30

Plinius Nat. Hist. XXXIV 1401, Merker, I Lindos 42(340).696a(330) ; Goddlett 1991,fig. 3 Lucian , 26, Merker dipnot 22

ATHAMAS

RHODOS

RHODOS

KOMBABOS (kendini hadm eden erkek) heykel kadn elbisesinde erkek olarak yaplmtr

AGATON

EFESL

RHODOS

M.300250

L NDOS II, MERKER,

EP CHARMOS ( kinci yy balarnda Rhodosda ilik kurdu)

SOLOI

RHODOS

M.150

Goddlett 1991, Rice 1986, 222

EP CHARMOS II (Soloil Epicharmn olu)(Antakyal Satryros)

SOLOI

RHODOS

M.120

Lwy, IGB 191; CIHh II, 40, SuppIEp R 56; Goddlett 1991,

THEON (Rhodos lu Mnasitimos ve ANTAKYALI Demetrios ile ortak alr(Lwy IGB 184187))

RHODOS

M.180170

Lwy, IGB 184; I Lindos 172, 234; Goddlett 1991, dip not 33; I Lindos 205 (Demetrios ile ortak yaptlar )

DEMETR OS ANTAKYALI (Theon ile ortak alt)

RHODOS

Goddlett 1991, dip not 33

ASKLAPON PYROMACHHO S(kazclarn fikri pergamonda alan Pyromachosun oluydu)

AT NA

RHODOS

M. 230

B. ANDREAE, Promachosprobleme, 31. erg. RM(1990), J. Isager, RM102, 1995

HEL OS RAH PLER

95

HEYKELTRA

KKEN

ALITII KENT

KRONOLOJ

KAYNAKA

KARIT

ESER

EUKLES (Timagoras ve Aristonida ile ortak alm)

MYLASA

RHODOS

M. .290240

CIRh VI-VII,436, no.55; Goddlett 1991, fig.3

T MAGORAS (Mylasal Eukles ile M 29080 de ortak alm)

RHODOS

M. 290240

CIRh VI-VII,436, no.55; 439, no. 59, CIRh II, 2001,no.32; TitCam 188, no.30, M 249 Goddlett 1991, fig.3 I Lindos 106, M 266 Plinius NH 35. 146 ressam olarak CIRh VIVII, 28, Hieropoios Kamiros M 285; Goddlett 1991, fig.3

MNAS T MOS (olaslkla Aristonidasn oludur, Teleson ile birlikte almtr AR STON DAS (Olaslkla Mnasitimosun olu olmaldr)

RHODOS

RHODOS

M.290240

RHODOS

RHODOS

M.275260

CIRh VI-VII, 410,no.36 M 258 Kamirosdan; Goddlett 1991, fig.3

TELESON (Mnasitimos ile ortak alt)

RHODOS

M.266

I Lindos 106a Goddlett 1991, fig.3

T MAGORAS (Olaslkla Dier Timagoras in olu)

RHODOS

M.275

I Lindos 75, Goddlett 1991, fig.3

MEN PPOS (Mnasitimos ve Teleson ile ortak alt)

KOS

RHODOS

M.24410

I Lindos 119 CIRh VIVII 402 NO 30 (TitCam 194, no 41) M 210200 Goddlett 1991, fig.3

MNAS T MOS (Koslu Menippos ile M 225 de ortak alt)

RHODOS

RHODOS

M.225

I Lindos 119, 99 (M 244), I Lindos 109, M 235, IG XII, 1, 808 M 234 I Lindos 133 M210; Goddlett 1991, fig.3 CIRh II, 215 NO 54, I Lindos 151 M 197, I Lindos 157 M 194, I Lindos 164 M 185; Maiuri no 15; Goddlett 1991, fig.3

LEON Rhodios ()

RHODOS

RHODOS

M.210

TELESON (Mnasitimos ile ortak alt)

RHODOS

RHODOS

M.200

I Lindos 138 M 210; Scrinzi 15, Goddlett 1991, fig.3

ASKLEP ODOP ROS (Soloili Zenonun olu )

SOLO

RHODOS

TitCam 84, CIRh II, 24; Goddlett 1991, fig.3

MENODOTOS (Tyreli atlyeyi kuran ilk kuak)

TYRE

RHODOS

M.160120

Goddlett 1991, fig.4

ARTEM DOROS (Menodotosun olu)

TYRE

RHODOS

M. 150

I Lindos 216 M 154; Levy 309, Halikarnassos TitCam 299no.95; I Lindos 245 Menodotos ile birlikte M 124 Goddlett 1991, fig.4

96

HEYKELTRA

KKEN

ALITII KENT

KRONOLOJ

KAYNAKA

KARIT

ESER

CHARMOLAS

TYRE

RHODOS

I Lindos 281 b, CIR h II 19, Kontorin 7, Goddlett 1991, fig.4

MENODOTOS (Artemidorosun olu )

TYRE

RHODOS/ AT NA

M.130901

CIRh II, 190, no. 19 M 100 Charmolas Artemidoros ile birlikte; I Lindos 281 M 100; Loewy 515, B.S. Ridgway, Thed Bronz Apollo From Piombino in the Louvre AntP 7 (1963)-4377, Goddlett 1991, fig.4 I Lindos 285, M 93; Marcade I, 13, IG x,1, 109; I Lindos 293, M 86Menodotos Charmolas ile birlikte; Goddlett 1991, fig.4 I Lindos 293c, M 86 Charmolas Artemidoros ile birlikte, I Lindos 302; I Lindos 305, M 70 Laodikeli Charinos ile birlikte; Goddlett 1991, fig.4; Rice 1986, 233 I Lindos 305M 70 Menodotos Charmolous ile birlikte, I Lindos 327, M 7050; Goddlett 1991, fig.4; Rice 1986, 233

APOLLON P OMB NO

CHARMOLAS

TYRE

RHODOS

M 1. yy

MENODOTOS

TYRE

RHODOS

M 80

CHAR NOS

LAOD KE A

RHODOS

M 80

S NOP

RHODOS

M.299250

Meker 1970, 447

KH OS

RHODOS

M.299250

Meker 1970, 447

S DON

RHODOS

M.299250

Meker 1970, 447

N SYROS

RHODOS

M.299250

Meker 1970, 447

AT NA

RHODOS

M.299250

Meker 1970, 447

ARGOS

RHODOS

M.250 200

Meker 1970, 448

T MOCHAR S ELEUTHERNA RHODOS

M.250 200

Meker 1970, 448

T MOCHAR SI ELEUTHERNA RHODOS N OLU OLAB L R

M.200150

Meker 1970, 449

97

HERAKLE A

RHODOS

M.250 200

Meker 1970, 448

98

SONU Hellenistik dnem ierisinde blgelerin siyasi [askeri], ekonomik bir g olarak gelimeleri ve merkezilemeleri, ayn ekilde blgelerin dnem sanatnn toparlayclar olarak n plana kmalarn salam olmaldr. Sanatlarn st yapnn istekleri dorultusunda retim yapmaya ynlenmesi ve ynlendirilmesi sanatn sadece retim baznda blge merkezli artmasn salamtr. Fakat incelemeye tabi tutulan almalar, sanatn blgelere ayrtrlmasn gerektirecek yerel stilistik gelimeleri ortaya koymadan genel belirlenmi yap zerinden sanat blgeler arasnda ayrtrma yoluna gitmi olduklar akca grlebilmektedir. nk bu ayrma stilistik zeminde ilerlendiinde blgelerin yerel kimliinin farklln ortaya koyabilecek zel gelimelerin belirlenmedii ya da oluturulmad grlebilir. Fakat tanmlanan blgeler arasnda ok zel de olsa yerel farkllklar olmad anlamna gelmemelidir. Bu farkllk sanatn blge zelinde dier blgelerden farkllamasn salayacak yerel bir stile dnmesinde ve gelien sanatn biimlenmesinde etkili olmad aktr. Stilistik farkllklar, blgeler zelinde deil Hellenistik sanatn srecsel geliimi ile paralel askeri gelimelerin siyasi yansmalar ve toplumsal biimlenme ile farkllama yoluna gitmesi ile gelimitir. Bu da sanatta genel bir sanatsal geliimin nn am farkl olarak ise blgelerin belirleyici yerel stil oluturmasnn nne gemitir. ncelemeye tabi tutulan bilimsel almalarda sanatn blgelere ayrtrlmas gereklilik mi! yoksa zorunluluk mu! olarak dnldnde, bilim adamlarnn ortaya koyduu nedenselliin zorunluluk oluturmadn, dnemin anlalmas ve tanmlamada kolaylk salanmas iin sanat blgelere ayrmann bir gereklilik olarak dnld grlebilir. Bu nedenle sanatn blgelere ayrtrlmas iin ortaya koyduklar bilgilerin birbirini rtt ve sorunlar oluturarak kmazlar yaratt grlmektedir. Hellenistik dnem iinde tartmaya atmz Rhodos heykel sanat, Hellenistik sanat iinde blgesel bir okul ya da koine olarak grlp grlemeyeei verisi zerinden tartlmtr. Hellenistik sanat, Klasik dnemin son periyodundaki

99

drt byk ustann ve sonrasnda Hellenistik sanatn kimliinin olumasnda etkin olan Lysippos etkisinde yakalad erken geliimini baskn sanat olarak srdrmtr. Lysipposun Hellenistik sanata getirdii nemli sanatsal yenilikler, Grup Heykeltral ve Kolossol Heykeltralk, usta ile ilk ve nemli rneklerini vererek Hellenistik sanatn genel karakterinin olumasn salamtr. zellikle Byk skender ile alan dounun kaplarn sanatsal bir avantaj olarak ok iyi yakalayan Lysippos, Hellenistik sanatn dnmc kimlii iine nemli yenilikler katmtr. Lysippos, Byk skenderin Granikos sava sonrasnda kazanlan zaferi yceltmek ve sava anmak iin Granikos adl antn yapmtr. Granikos ant Hellenistik sanatn geliimi iinde nemli bir yer edinen byk boyutlu grup almalarn ilk rneini oluturarak bir ok yeni grup heykeltral almasna zemin hazrlam olmaldr. Lysipposun bir dier yenilii olan Kolossal heykeltralk (Taras ehri ve Rhodos adas iin yapm olduu Kolossal heykeller) grup heykeltral ile birlikte Hellenistik sanat iinde barok sanatn erken mjdecileri olarak sonraki dnem sanatnn geliim izgisini belirlemitir. zellikle Taras ehri iin yapt Farnase Heraklesi olarak bilinen alma, grnmnde ve tiyatral ifadesinde tad barok etki ile sanatta nemli bir yenilik olarak kabul edilmitir. Bu sanatsal gelenek nc yzyl boyunca Bat Anadoluda ve adalarda bir ok almada yinelenerek ve yenilenerek geliimine devam etmi, son ve en stn noktasn Pergamon sanat ile yakalayarak geliimini tamamlamtr. Bu sonular ile Hellenistik dnem iinde sanatn bir blgede zgnlemedii aksine sanatn sistematik bir geliim izledii grlebilmektedir. Bu geliim, politika ve ekonomi ile paralel olarak sanatn da farkl merkezlere kaymasn kolaylatrmtr. nk; Hellenistik sanat da dnemin siyasi ve ekomomik yaps

gibi ok kaygan bir zeminde durduundan dnem iindeki en kk deiikliklerden etkilenebilmekte ve yeni merkezlere doru hareket edebilmektedir. yle ki Rhodosun ticari zgrlnn Romallar tarafndan Delosa verilmesi ile sanat ve sanatcsnda nemli deiiklikler olumu, ayn ekilde Pergamon ve Roma dnem iinde etkin politik ve askeri zaferlerini dayandrdklar ekonomik yaplar sonrasnda sanatya ve sanata yeni merkez olarak gelimilerdir. Bu nedenle sanatn ve

100

sanatnn blgeler aras hareketinin kolaylatrlmas blgeler arasnda yerel sanatn zgnlemesini nemli derecede etkilemitir. Hellenistik sanat blgeler arasnda deil genel kronoloji iinde ilerlemitir sonuu nemli bir veri olarak kaydedilmektedir. Rhodos sanatnn bu noktada yakalad avantaj ise sanatn sistematik geliimi iinde Lysippos ve bronz sanat ile balantsnda aranmaldr. zellikle erken nc yzyl iinde Lysipposun ve okulunun ada zerinde bronz heykel sanatna ynelik yaptklar almalar ve kolossal heykeltralk, ada zerinde gelenek olarak yerlemitir. Gelenek ve yenilik balamnda incelemeye tuttuumuz geliim Lysippos-Kolossal ve Lysippos-Charessonrasnda Chares-Kolossal Helios, olarak ortaya km ve devamnda bronz almalarda varln srdrmtr. Rhodos adasnda ele gemi bronz dkm ukurlar ve says altyzn zerindeki bronz heykel kaidesi yukarda kurulmaya allan balantnn kantn oluturmada nemli yer edinirler. Plinius ve dier antik yazarlarn Rhodos adasnn bronz almalar zerine syledikleri ise; ada zerinde bronz sanata ynelik nemli bir geliimin olduunu kantlamak iin bir dier kant olarak incelenebilmektedir. Sonu olarak Rhodos adas erken nc yzyl ile Lysippos ve Lysippos sanatna ynelik sanatsal ve retim eilimini adann yerlisi olan ve Kolossal Helios heykelinin yapcs Chares ile yakalam ve bu eilimini ada zerindeki bronz retimler ile c yzyln ortalarna kadar srdrmtr. Pergamonun antik dnya iinde yer almaya balamas ile sanatn ak Pergamona doru ynelmi ve Rhodos sanat iinde kk vererek geliimini balatm, sonrasnda ise bir ok yenilik ada zerindeki yerli ve yabanc heykeltralar tarafndan Pergamona doru ynlendirilmitir.

101

ZUSAMMENFASSUNG Rhodos hat eine mit Lysippos verbundene besondere Identitaet. Besonders die zwei Neuheiten, die Lysippos in die Hellenistische Kunst gebracht hat, sind auf Rhodos traditionsbildend geworden, so dass sich mit Chares beginnend- eine zur Lysippischen Kunst tendierende kronologische Entwicklung verfolgen lsst. Durch die Verbindung von Rhodos mit Lysippos und Chares wurden auf der Insel die Bronzeateliers gegrndet, die nach der kolossalen Bildhauerei strebten. Und diese Entwicklung hat bis Ende des dritten Jahrhunderts gedauert. Allerdings hat Rhodos keine eigene lokale Bildhauerkunst zustande gebracht, sondern hat eine Entwicklung gezeigt, die als der Kunst dieser Zeit parallel zu betrachten ist. Aber es muss gesagt werden, dass die Kunststile (Barock), die in der Hellenistischen Zeit auftauchen, ihren Anfang mit der lysippischen Kunst genommen haben. Besonders Barock genannte Stil ist erst in dem Granikos-Denkmal zu sehen. Und diese Entwicklung ist in den Bronzeateliers auf Rhodos fortgefhrt, bis Pergamon in der Hellenistischen Zeit als ein neues Kunstzentrum auftritt. Das Ziel dieser Arbeit ist, zu zeigen, dass die rhodische Kunst in den Bronzeateliers, die in der Frhhellenistischen Zeit gegrndet und Ausgrabungen gefunden wurden, Kolossal- und in den Gruppenskulpturen herzustellen

faehig waren. Das wurde konomisch durch Rhodos, knstlerisch durch Lysippos mglich. Das Vorhandensein dieser Verbindungen ist durch die Skulpturenbasis

102

(ber 600) und durch die antiken Quellen Besonders Pliny (Nat. Hist xxxv) zu beweisen. Demzufolge hat Rhodos in der Frhhellenistischen Kunst eine wichtige Position, die es mglich gemacht hat, dass sich mehrere von der rhodischen Kunst und ihren Knstlern abhaengige knstlerische Stile entwichelten.

103

LEVHA 1

HAR TA 1

LEVHA 2

HAR TA 2

LEVHA3

HAR TA 3

LEVHA 4

RES M 1

RES M 2

LEVHA 5

RES M 3

RES M 4

LEVHA6

RES M 5

RES M 6

LEVHA 7

HAR TA 4

LEVHA 8

RES M 7

RES M 8

LEVHA 9

RES M 9

RES M 10

LEVHA 10

RES M 11

RES M 12

RES M 13

LEVHA 11

RES M 14

RES M 15

LEVHA 12

RES M 16

RES M 17

LEVHA 13

RES M 18

RES M 19

LEVHA 14

RES M 20

RES M 21

LEVHA 15

RES M 22

RES M 23

LEVHA 16

RES M 24

RES M 25

LEVHA 17

RES M 26

LEVHA 18

RES M 27

RES M 28

LEVHA 19

RES M 29

RES M 30

LEVHA 20

RES M 31

LEVHA 21

RES M 32

RES M 33