You are on page 1of 451

T.C.

ANKARA NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS TARH ( GENEL TRK TARH ) ANABLM DALI

XIX. YZYILDA BALKANLARDA ULUSULUK HAREKETLER VE AVRUPALI DEVLETLERN BALKANLAR POLTKASI

Doktora Tezi

Serap TOPRAK

Ankara-2011

T.C. ANKARA NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS TARH ( GENEL TRK TARH ) ANABLM DALI

XIX. YZYILDA BALKANLARDA ULUSULUK HAREKETLER VE AVRUPALI DEVLETLERN BALKANLAR POLTKASI

Doktora Tezi

Serap TOPRAK

Tez Dan man: Prof. Dr. Yavuz ERCAN

Ankara-2011

T.C. ANKARA NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS TARH ( GENEL TRK TARH ) ANABLM DALI

XIX. YZYILDA BALKANLARDA ULUSULUK HAREKETLER VE AVRUPALI DEVLETLERN BALKANLAR POLTKASI

Doktora Tezi

Tez Dan man: Prof. Dr. Yavuz ERCAN Tez Jrisi yeleri Ad ve Soyad .................................................................... .................................................................... .................................................................... .................................................................... .................................................................... .................................................................... Tez Snav Tarihi .................................. mzas ........................................ ........................................ ........................................ ......................................... ......................................... .........................................

T.C. ANKARA NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS TARH ( GENEL TRK TARH ) ANABLM DALI

Bu belge ile, bu tezdeki btn bilgilerin akademik kurallara ve etik davranilkelerine uygun olarak toplanp sunulduunu beyan ederim. Bu kural ve ilkelerin gerei olarak, almada bana ait olmayan tm veri, d nce ve sonular andm ve kaynan gsterdiimi ayrca beyan ederim.

(//200..)

Serap TOPRAK

NDEKLER

NSZ...............................................................................................................V-VIII GR.........IX-XIX KISALTMALARXX-XXI

BRNC BLM 19.YZYILDA OSMANLI DEVLETNN GENEL DURUMU VE ULUSULUK ZERNE..1 1-19. Yzylda Osmanl Devletinde Yenile ve Kanunla me trma Hareketleri...............1-35 2- Ulus ve Ulusalclk Kavram ........36-57 3- Osmanl Devletinde Millet Sistemi..........57-69 A) Tanzimata Kadar Olan Dnemde Millet Sistemi........57-59 B) Tanzimat Dneminde Millet Sisteminde Yaplan Dei iklikler..........59-64 C) Millet Sistemini Yeniden Dzenleyen Nizamnameler.........64-69 a- Rum Milleti Nizamnamesi..65 b- Protestan Milleti Nizamnamesi......................66 c- Ermeni Gregoryen Milleti Nizamnamesi..........66-67 -Yahudi Milleti Nizamnamesi...............68 d- Bulgar Eksarhl.......68-69

KNC BLM SIRBSTAN: MLL DUYGULARIN UYANMASI.70 syanlar ncesinde Semendire Sanca, Pazvandolu ve Yamaklar72-83 1- syan ve Daylar..83-102 2- Birinci Srp 3- 1815 Srp syan ve MiloObronovi Dnemi.102-112 4- Srbistan Prenslii ve Ulusal Srbistan Devletinin Kurulu u...112-130

NC BLM RUM ULUSALCILIK HAREKETLER.131 1- Rum Ulusalclk Hareketlerinin Gc...134-160 tici a) Ekonomik Geli meler....134-137 b) Eitim ve D nsel Geli meler.............................137-146 c) Dernekler ve Filiki Eterya.....................................................146-153 d) Fener Rum Patrikhanesi....................153-160 2- Osmanl Ynetimine Kar syanlar......160-196 a) Eflk- Budan syan.... 163-166 b) Tepedelenli Ali Pa a syan.......................167-171 c) Mora syan........171-187 d) Sakz ve Adalar syan...........187-196 3- Avrupal Devletlerin Yunanistana Kar Tutumu ve Yunanistann Bamszl ........................................................................................................................197-206 4- Megali deaya Bir rnek: Girit........................206-223

II

DRDNC BLM ROMEN ULSALCILIK HAREKET..224 Tuna Prensliklerinden Romanya Krallna Romenler...224-243

BENC BLM BULGAR ULUSALCILIK HAREKETLER..244 1- Bulgar Fikir Hareketleri........259-280 a) Bulgar Okullar ve Eitimi .......260-271 b) Bulgar Edebiyat........271-278 c) Bulgar Basn ve Yaynlar.........278-280 2- Dini Bamszlk ve Bulgar Eksarhl.....................281-294 3- Yerel syanlar ve ete olaylar..........294-311 a) 1841 Ni syan..........294-300 b) 1849 Vidin syan..........301-305 c) ete Olaylar..............................306-311 4- Tuna Vilayeti ve Mithat Pa a ...........312-315 5- Komiteci ve Panslavist syanlar............316-343 a) Komiteci syanlar..........316-322 b) Panslavist syanlar.........323-343 6- Bamszla giden Yol: 93 Harbi ve 1878 Berlin Antla mas.........343-352 7- Bulgaristan Prenslii ve Dou Rumeli Vilayeti........352-376 a) Bulgaristan Prenslii.................352-365 b) Dou Rumeli Vilayeti.......365-376 SONU.........377-382

III

KAYNAKA........383-407 EK.408-424 ZET.......................425 SUMMARY.....................................426

IV

NSZ

Akdenizde stratejik bir neme sahip Gneydou Avrupa diye de adlandrlan Balkan corafyas ve tarihinde Trkler nemli bir yere sahiptir. 6. Yzyldan itibaren Balkanlara geen Trkler, blgede nemli roller stlenmi zellikle Osmanl Devleti, tir. Balkanlarda sistematik bir biimde iskn ve istimalet politikas uygulam Ostr. manl Devleti Balkanlara yerle meden nce, Balkanlar olduka paralanm bir grnmdeydi. Balkanlarn dou ve kuzeyi Bulgaristann; Dou Trakya, Selanik, Mora ve Gney Epir blgeleri Bizansn; Yukar Srbistan, Serez ve Drama blgeleri de Srbistann ynetimi altndayd. Fakat Osmanl Devleti, 14. Yzyln ortalarndan itibaren sistemli bir ekilde Balkan topraklarna yerle meye ba lamve ksa srede Balkanlarn etnik yapsyla birlikte dinsel yapsn dei tirmi tir. Osmanl Devleti, egemenlii altna ald topluluklar din ve mezhep esasna gre rgtleyerek, bu topluluklarn kendi cemaatleri iinde serbeste ya amalarna izin vermi Bylece bu cemaatler, yzyllar boyunca kendi dillerini, gelenek ve tir. greneklerini, kltrlerini korumay ba arm lardr. Bugn bir Rum, Bulgar, Srp hala kendi dilini konu abiliyor, dinini ya ayabiliyorsa bunu Osmanl Devletinin millet sistemine borludur. Macaristan Cumhurba kan Pal Schmittin 150 yl boyunca Trkler tarafndan idare edilmemizi olarak tanmlyorum. Zira lkemiz ans ba bir millet tarafndan alnsayd, dilimizi ve dinimizi dei ka tirip bizi asimile edeceklerdi1 szleri gerei gstermesi bakmndan nemlidir.

Macaristan Cumhurba kan Pal Schmittin Ocak 2011 tarihinde spanyol ABC Ga-

zetesine verdii demeten alnm tr.

meyle birlikte ulusu fikirler tm dn18. Yzyln sonundan itibaren sanayile yada yaylmaya ba lad. Avrupada sosyal ve siyasal yapda meydana gelen dei iklikler, yeni ulus devletlerin kurulmasna yol at. Bylece 19. Yzyl boyunca Avrupann, hatta dnyann en nemli olay ulusuluk akm olmu tur. Fransz Devriminin ardndan yaylan fikir hareketleri Osmanl Devletini de etkilemi Osmanl Devleti, 19. Yzyla kadar birok din ve mezhebi bir arada tutir. tarken, artk bu zelliini kaybetmeye ba lam Osmanl Devleti iinde ya tr. ayan etnik gruplar, 18. Yzyl sonundan itibaren ayrlk faaliyetlerle mstakil birer millet olma abas iine girmi tir. Osmanl Devletinde ya ayan aznlklar, ulusal bir uyanolarak grdkleri isyanlarda dilde birlii ve tarihte sreklilii en nemli dayanak olarak grm Ekotr. nomik ve sosyal geli meler, yardm cemiyetleri, kilise, diaspora ve Avrupa kamuoyu bamszlklar yolunda itici gleri olmu Ulus devlet olabilmek iin ortak detur. erler yaratm lardr. zellikle Rumlar, etnik kimliklerini siyasalla mann arac olarak kullanm lardr. Tarih ve dil etrafnda birle ler, gemi mi lerini ve dillerini Antik Yunana dayandrm lardr. Bylece tarihte ve ulusta sreklilii salamaya al mlardr. Rumlarn amalar Megali dorultusunda Byk Helen Devletini kurdea mak olmu tur. Ara trmamz srasnda Balkan milletlerinin milliyetilik hareketlerini, bu dorultuda geli isyanlar ve Fener Rum Patrikhanesinin tutumu ile Bulgar en Eksarhhanesinin kurulu abalarn, Avrupal devletlerin Osmanl Devletine ve ken siyaseti incelemeye al Balkan tk. Balkan milletlerine kar izledikleri dei corafyas, Trk Dil Kurumu szlnde Hrvatistan, Srbistan, Karada, Kosaova, Slovenya, Arnavutluk, Makedonya, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Romanya, Yunanis-

VI

tan ve Trakyay iine alan blge olarak gese de biz al mamz, konuyu daha iyi inceleyebilmek adna Srp, Rum, Romen ve Bulgar milletleriyle snrlandrdk. Arnavut, Bo nak, Karada ve Makedon gibi milletler mcadelelerini bamszlkla sonulandramadklar iin bu milletleri al mamza dhil etmedik. Gnmzde Srp, Arnavut ve Makedonlarla kar Yunanllar, Antik Yunann an torunlar olduklarn iddia ederek kendilerine Elen, lkelerine de Elada demektedir. Yunanllarn nl d nr Koreas da, kendilerinin artk Romaios/Rum deil, Yunanl olduunu ilan etmi Bununla birlikte belgelerde ve kaynaklarda Rum/Yunan tir. ismi birbirine gemi Fakat biz al tir. mamz srasnda, kavram karga ya as amamak adna Yunan corafyasnda ya ayanlara da Yunan/Grek yerine Rum adn kullanacaz. Ayrca ihtilal/devrim yerine isyan ve ayaklanma, Etniki Eterya yerine Filiki Eterya kavramlarn kullanmay tercih ettik. syanclar asndan, resmi otoriteye kar yrtlen btn faaliyetler birer bamszlk hareketleridir. zellikle Rum is yanlar gnmzde hemen hemen btn kaynaklarda Yunan htilali eklinde gemektedir. Fakat olaylarn daha ok yerle bir otoriteye kar giri ik ilen, etnik zellikler gsteren isyanlar olduunu sylemek daha doru olacaktr. Zira Rumlar, sadece Trklere kar deil, dier milletlere kar da katliamlarda bulunmu Bunun sonu tur. cunda Rum ulusal hareketi olan isyanlar, genihalk kitlelerini harekete geirememitir. Avrupal Devletlerin ve ulusu diasporann sayesinde bir Yunan Devleti ortaya km Bu nedenle, bir ihtilal ya da devrim zellii de ta tr. mamaktadr. Ayrca ulusuluk ve milliyetilik kavramlar da, ayn anlama geldiinden al mamz srasnda i ie kullanlm Bununla birlikte dier kavramlar yeri geldike dipnotlarda tr. aklanm tr.

VII

XIX. Yzylda Balkanlarda Ulusuluk Hareketleri ve Avrupal Devletlerinin Balkanlar Politikas adl tezim srasnda bana her trl yardm yapan ve bilgisini esirgemeyen deeri hocam Prof. Dr. Yavuz Ercana, Prof. Dr. Seyit Sertelike, Prof. Dr. Ahmet Gne e ve Prof. Dr. ler Bulduka sonsuz te ekkrlerimi sunarm. mas sresince yanmda olan, destekleyen ve yardm eden Btn doktora ve tez al arkada larm smail ve Cemile ahine, bana evini aan ve dostluklaryla g veren Hsne ve Hseyin ztrke, Nur elike ayrca te ah ekkr ederim. Her zaman benim iin en iyisini isteyen ve abalayan, en stresli zamanlarmda bile yanmda olan ve hayatm boyunca da yanmda olacandan emin olduum annem Selbi Toprak ile kz karde lerim Nazl, Ebru, Yasemin ve Duruya ok te ekkr ederim.

VIII

GR

A. SORUNLAR VE YNTEM al mamzn ana konusu, belgelere dayanarak Balkanlarda milliyetilik hareketlerini olu turan nedenler ve isyan hareketleri, ulus devletlerin ortaya ka amalar ve Osmanl Devletinin 19. Yzyl boyunca geirdii hukuki a amalarla sosyal, psikolojik ve ekonomik olaylardr. al mamzda, Balkan milliyetiliinin karakteristik rnei olan Srp, Yunan, Romen, Bulgar milliyetilii incelenecektir. Balkanlar zengin ve verimli topraklaryla gerek dnya devletlerinin, gerekse Osmanl Devletinin her zaman en gzde yeri olmu Zengin Balkan topraklarnda tur. Gayrimslimlerin Anadoluya nispeten ounlukta olmas Balkanlarn daha kar k ve ilgi ekici bir konum kazanmasna neden oldu. Millet Sistemi erevesinde etnik eklinde ya ayan Gayrimslimler, hem Avrupadan yaylan deil de, dini cemaatler Fransz Devrimi fikirleri, hem de ekonomik ko ullarnn iyile mesiyle ortaya kan fikir hareketleri sayesinde, 18. Yzyl ortalarndan itibaren ulusal bir uyan getiler a ve isyan hareketlerinden sonra baz imtiyazlar elde ederek bir bir Osmanl Devletinden koptular. Tabi ki ulusal devletlerin kurulmasnda Avrupal devletlerin payn da unutmamak gerekir. Biz al mamz srasnda Avrupal devletlerin karma ve k etkili Balkan politikasna da deineceiz. Ayrca al mamzda 19. Yzyl boyunca Balkan milletlerinin ulusal uyan ve ortaya kan sorunlar kar trmal bir la ekilde ele alnacaktr. Bu nedenle, ulusuluk kavram erevesinde Osmanl Devletinin Avrupaya alan kaps olan Balkanlarn corafi nemini, demografik, etnik ve dini yapsn inceleme; milliyetilik ve milliyetilii hazrlayan olaylar ve ko ullar inceleme mecburiyeti ortaya km Bu nedenle ncelikle 19. Yzyln sosyotr.

ekonomik, hukuki durumunu ve Osmanl Devletindeki kurumsal dei iklikleri deerlendirmek; Balkanlarda ulusuluu tetikleyen fikir hareketlerini, ulusu yazm akm ve diasporann etkilerini incelemek; Balkan uluslarnn birbirlerinden etkile imi ve ulusuluk hareketlerindeki ideolojik farklar; ulusal devletlerin kurulmasnda iklikler sonucunda ulusal kiliselerin etkileriyle Fener Patmillet sistemindeki dei rikhanesinin Panhelenizm politikasn kar trmak; ulusuluk hareketleriyle birlikla te zlmeye ba layan Osmanl toplum yapsn ve Osmanl Devletinin birlii salamak iin ald sosyal ve kltrel nlemleri incelemek; Balkan ulusuluunun Trk-Mslman halk zerindeki etkilerini deerlendirmek zorunlu hale gelmi tir. al mamz srasnda incelediimiz her milleti ve onlarn ulusalclk hareketlerini kendi artlarna gre ele almaya al acaz. Hepsi Hristiyan olsa da, milletlerin uyansreci ve iinde bulunduu artlar bir birinden farklyd. Konuyu daha iyi ortaya koyabilmek ve Osmanl Devletinin varln devam ettirebilmek iin giri tii yenilikleri gsterebilmek adna al mamzn birinci blmnde, Osmanl Devletinde yaplan yenilikler ve kanunla trma hareketleri ile ulus ve ulusuluk kavram ve bu kavramn Avrupadaki geli zerine durulmu Son olarak da Osmanl imi tur. Devletindeki millet sistemi ve geirdii a amalar ele alnm Balkan topraklarntr. da ya ayan milletlerin ulus devlet olma yolundaki hareketlerini incelerken sadece isyan hareketlerinden deil, bu milletlerin eitim, kltr ve d nsel ve ekonomik geli imlerinden de bahsedilmeye al lm tr. kinci Blm, Srbistan: Milli Duygularn Uyanmas ad altnda incelenmi , Srbistandaki daylarn ve yamaklarn Srbistan blgesine ve devlete verdii zararlardan bahsedildikten sonra, bunlarn Srp isyanlarna nasl zemin hazrladklar anlatlm Yine ikinci blmde, Srplarn bamszla giden yolda nasl ilerledikleri tr.

ve Avrupal Devletlerin kar ak malar ve dei siyasi dengelerden Srplarn en nasl yararland ele alnm tr. nc blmde Rum Ulusalclk Hareketleri drt ana ba altnda incelenlk mi Bu blmde Rumlarn ekonomik, eitim ve d tir. nsel geli imleri, dernekler, Fener Rum Patrikhanesi ve adalarda geli isyanlar ele alnm Son olarak Avruen tr. pal devletlerin abalaryla Yunanistan Devletinin kurulu ve bir megali idea rneu i olan Girit zerinde durulmu tur. Drdnc blmde Romen ulusalcl ve Romanya Krallnn kurulu undan bahsedilmi tir. Bulgar Ulusalclk Hareketleri adl son blmde ise, Bulgarlarn fikir hareketleri, eitim, edebiyat, basn-yayn alanndaki geli a im amalar, Bulgar Eksarhlnn bamszlk mcadelesi, dini bamszln siyasal bamszla alet edilmesi, isyanlar, ete olaylar ile Panslavizmin Bulgar isyanlarndaki etkileri ayrntl bir biimde tir. incelenmi Ayrca Bulgar Prenslii ve bamsz Bulgar Devletinin kurulmas zerinde durulmu tur.

B. KAYNAKLARIN VE BELGELERN TANITIMI 19. Yzylda meydana gelen ulusuluk akm ve Balkan milletlerinin bamszlk hareketleri hakknda yerli ve yabanc birok bilimsel ve bilimsel olmayan al ma bulunmaktadr. Biz al mamz srasnda bu ara trmalar ve kaynaklar ayklayarak en doru bilgiye ula maya ve doru bilinen yanl rtmeye al Yunanca, lar tk. Bulgarca ve Srpa kaynaklardan dil sorunu nedeniyle yararlanamadk. Bu dillerden Trkeye evrilmieserlerden yararlanarak eksiklii kapatmaya al tk.

XI

a. Ariv Belgeleri Ba bakanlk Osmanl Ar ivlerinde Balkanlar ve orada ya ayan milletler hakknda binlerce belge bulunmaktadr. Biz de al mamz srasnda en neli ar belgelerini iv yeri geldike kullanmaya al tk. syanlar ortaya koyma ve Avrupal devletlerin Balkanlar konusunda takndklar tavrlar gsterme asndan birinci elden kaynaklar olan belgeleri dipnotlarda gsterirken srsyla dosya numaras, gmlek numaras ve fon kodu eklinde gsterdik. Hakknda ksa bilgiler vereceimiz ar belgelerinden iv bazlar unlardr2: Hatt- Hmyn (HAT), Padi ahlarn yazl emirleri anlamnda kullanlmaktadr. Hatt- hmayunlar, sadrazamlarn ksaca arzlarn ierir. Sultan III. Murat dnemine kadar padi ahlar ok az yazl emir verirken, bu padi ahtan sonra hatt- hmayunlarn says oalm Osmanl Ar tr. ivinin en nemli tasniflerinden bir olan Hatt- Hmyn Tasnifi belgeleri, med Kaleminin evrak olan hatt- hmayunlatir. rn toplanmasndan meydana gelmi Bu tasnif, I. Mahmuttan II. Mahmut dnemi sonuna kadar olan 112 yllk dnemi kapsamakla beraber belgelerin ou III. Selim ve II. Mahmut dnemine aittir. Hatt- Hmayunlarla ilgili ilk tasnif, 1883 ylnda yaplm olup, bu tarihte hazrlanan fihrist 1940 ylna kadar kullanlm Gntr. mzde Hatt- Hmayunlarn tamam bilgisayar ortamna aktarlmve dijital grntleriyle ara trmacya alm tr. Muallim Cevdet Tasnifi Belgeleri, 1931 ylnda Maliye deposundaki bir ksm belgelerin Bulgaristana satlmas zerine 8 Ekim 1932 tarihli Vekilleri Heyeti cra kararyla Muallim Cevdetin ba kanlnda yeni bir tasnif heyeti olu turulmu tur.
2

Ba bakanlk Osmanl Ar Rehberinden yararlanlm Yusuf ivi tr. hsan Gen, Ba-

bakanlk Osmanl Ar Rehberi, ivi stanbul 2000, Ba bakanlk Basmevi

XII

1937 ylna kadar tasnif devam etmi Cevdet Tasnifi ad verilen bu al tir. mada belgeler konularna gre tasnif edilmi fakat kronolojik olarak kataloglarna geirilme, mi Bu tasnif, 17 ana blm altnda H. 960-1322/M. 1553-1904 tarihleri arasndatir. ki kaytlar ieren 216.572 adet belgeden olu maktadr. Latin harfleriyle yazlm34 ciltlik katalogu bulunmaktadr. Baz ciltlerin indeksleri karlm Biz bu altr. mamzda Cevdet Tasnifi Adliye, Dahiliye, Askeriye, Maarif belgelerinden yararlandk. Yldz Saray Arivi Belgeleri, II. Abdlhamit Devrinde (1876-1909) Yldz Saraynda biriken defter, belge ve gazetelerden olu fondur. Bu fonda II. Abdlhaan mitin zel olarak ilgilendii konular Sadaretten Saraya sunulmutezkireler, ahslarn Yldz Sarayna sunduklar arza, rapor ve ihbarlar, Kamil Pa Cevdet Pa a, a, Namk Kemal, Mithat Pa gibi nemli a ahsiyetlerin metrukat, dbasnda Osmanl Devletiyle ilgili kan yazlar, albm ve resimler, kanun ve nizamname suretleri, Abdlhamite ait zel el defterleri, czdanlar ile haritalar bulunmaktadr. Biz almamzda Ylsz Ar ivinde bulunan Yldz Esas Evrak, Sadaret Resmi Maruzat Evrak ve Sadaret Hususi Maruzat Evrak ve yldz Perakende Evrak belgelerinden yararlanacaz. Yldz Esas Evrak Fonu (Y. EE.), zellikle ahslara ve konulara gre sralanarak tasnif edilmi Mahmut Kemal ba tir. kanlnda yaplan ilk tasnifte vesikalar, tr. tir. 40 gruba ayrlm Bu tasnife de Esas Evrak Blm denilmi Bu tasnif ayn zamanda Yldz Saray Evrak blmne ait ilk al madr. Yldz Esas Evrak iin bir ciltlik katalog hazrlanm tr. Yldz Sadaret Resm Maruzat Evrak (Y. A. RES.), H. 8 Ra 1296/M. 1 Mart 1879 tarihli Meclis-i Vkel Dhil Nizamnamesi hkmetin btn icraatn, h-

XIII

artna balamolduundan hkmete herhangi bir i giri e ilmeden kmdarn izni nce Sadaret makamnn izin alma amal Saraya sunduu resmi tezkireler bu blmde toplanm 3 ciltlik bir katalog serisi vardr. Bu kataloglar H. 1292-1327/M. tr. 1876-1909 tarihleri arasndaki belgeleri kapsamaktadr. Yldz Sadaret Hususu Maruzat Evrak (Y. A. HUS.), Sadaret makamnn yaplan i sonular, i veya dbaz sorunlar hakknda padi bilgi vermek amaleri aha cyla, Saraya sunduu zel maruzat ierip genellikle halini anlatma ve bilgi vermek olu maktadr. ounlukla dsorunlar, zellikle Dou Rumeli, Ermeni sorunu, Girit olaylar, Msr sorunu, talyann Afrikaya nfuz etmesi ve benzeri konular, devletleraras ili kiler, Osmanl Devletinin izledii dpolitika ve dbasnda kan yazlarla ilgili yaz malar asndan nemlidir. Bu evraka ait, 13 cilt katalog hazrlanm olup H. 1294-1323/M. 1877-1905 tarihleri arasndaki belgeleri iermektedir. Yldz Perakende Evrak, Sultan II. Abdlhamitin saltanat yllarna ait maruzat adyla Saraya sunulan yazlar ile Mabeyn-i Hmaynda gnlk i sonucunler da biriken evrak iermektedir. Yldz fonlar arasnda dosya says en fazla ve belge cinsi asndan e itlilik gsteren blmdr. Biz al mamzda Askeri Maruzat(Y. PRK. ASK.), Hariciye Nezareti Maruzat(Y. PRK. HR.), Arzuhal ve Jurnaller(Y.P RK. AZJ.), Mabeyn Erkn ve Saray Grevlileri Arzalar(Y. PRK. SGE.), Mabeyn Ba kitabeti(Y.PRK. BK.) ve Elilik ve eybenderlik Tahrirat(Y. PRK. EA), Umum Vilayetler Tahrirat(Y. PRK. UM.), Tahrirat- Ecnebiye ve Mabeyn Mtercimlii(Y. PRK. TKM.) gibi ksmlarndan yararlanacaz. Sadaret Amed Kalemi Defterleri, Bb- li Sadaret Dairesi kalemlerine ait Defterleri arasnda yer almaktadr. 524 numaral Sadaret med Kalemi Defterleri

XIV

katalogunda 1-425 numaralarda A. AMD koduyla kaytl H. 1255-1341/M. 18391923 tarihleri arasndaki kaytlar iermektedir. Sadaret Mektub Kalemi Mhime Odas Belgeleri (A. MKT. MHM.), 4 ciltten olup, H. 1256-1275/M. 1840-1858 yllarn kapsamaktadr. Mektub Kalemiyle birlikte ilk yllardan beri devem eden ve onun bir ubesi durumunda olan kalemdir. nemli ve acil konular ayrabilmek iin gerek evrakta, gerekse belgelerde nemli ve nemsiz ayrm yapld grlm Bu nedenle nemli, gizli ve mahrem kayd tr. bulunan Mektub Kalemi evrak iin ayr bir fon kurulmu Bu evrak genellikle, tur. isyan, sava snr sorunlar, deprem, ktlk ve iskan gibi nemli sorunlar iermekte, dir. Sadaret Eyalet-i Mmtze Kalemi Bulgaristan Belgeleri(A. MTZ. 04), 1878 ylndan 1908 ylna kadar olan dnemdeki Bulgaristan evrakn iermektedir. Bulgaristan Emareti, yaz malarn Bb- Ali Evrak odas, Mmtze Kalemiyle yapmaktayd. Bulgaristan Emaretine ait fon, 185 dosya(14.378 Gmlek) iinde 49.174 adet maktadr. belgeden olu Meclis-i Vkela Mazbatalar, Bb- li bnyesinde MV. koduyla gsterilen bir belgedir. Sadrazamn riyaseti altnda eyhlislamla nazrlardan olu devletlerin an, i ve dsiyasetinde ve nemli i lere ili konular hakknda karar veren meclisin kin addr. Meclis-i Vkela Mazbatalar fonu zerinde al malar halen devam etmekte olup ana kadar 7 ciltlik katalog hazrlanm u tr. Dahiliye Nezareti Mektub Kalemi (DH. MKT), Dahiliye Nezaretinin kurulu undan itibaren, nezaretlerin dier nezaretlerle olan e yaz itli malar Mektub Kalemi tarafndan yrtlm tr. Mektub Kalemi, Dhiliye Nezareti te kilat iinde 1295/1878 tarihinden itibaren grlmekle beraber, daha nceki dnemlerde bu kale-

XV

min i levini Sadaret bnyesindeki Dhiliye Kalemi tarafndan yrtlm Dhilitr. ye Mektub Kalemine ait belgeler iki seri halinde tasnif edilmi tir. Hukuk Mavirlii stiare Odas Belgeleri (HR. HM. O), Hariciye Nezaretine bal kalem olarak ihdas edilen are Odas, devlet salnamelerine gre, sti 1301/1883 tarihinde kurulmu Bu fonda, Boazlar sorunu, Fas sorunu, Kapitlastur. yonlarn lav, Lahey Konferans, Beynelmilel Paris Shhiye Konferans, savasonrasnda imzalanan antla malar, Adalar sorunu, Brezilyayla imzalanan Barve Dostluk Antla mas, Osmanl Devletindeki yabanc kurumlara ait belgeler yer almaktadr. Mektub Kalemi katalogunda 158 adet dosya bulunmaktadr. Katalog, 1.222 ana gmlek iinde 41.428 adet belge, 78.799 belge iermektedir. Hariciye Nezareti Siyasi Ksm Belgeleri (HR. SYS.), Hariciye Nezaretinin i ve dsiyasi olay ve sorunlaryla ilgili yapt yaz malardan olu maktadr. Fonun bir adet Dosya Envanter Katalogu, 10 adet analitik katalogu vardr. Mtenevv Maruzat Evrak (Y.MTV), Yldz tasnifi blmlerinin ihtiva ettii vesikalarn d nda kalan Seraskerlik, Bahriye, Tophane-i Amire, Adliye ve Mezahib Nezareti, Evkf, Marif, Ticaret Nfia ve Zaptiya Nezaretleri ile dier nezaretler ve Me ihat Dairesince Mabeyne dorudan sunulan tezkire, arza, istzn ve benzeri vesikalardan olu maktadr. Ayrca ahalinin Mabeyne dorudan gnderdikleri arzuhl, ikyet, te ekkrnme ve dilekeler de bu blm evrak arasnda bulunmaktadr. Mtenevv Maruzat Evraknn ou askeri konularla ilgilidir. Bunlar genellikle ite ve d meydana gelen olaylar, gvenlik konular, Ermeni meselesi ve ta ekavet olaylar, snr olaylar, asker ata elerin bulunduklar lkelerin askeri durumuna dair verdii bilgilerden olu maktadr. Bu fona ait, 14 ciltlik katalog serisi hazrlanmolup H. 1293-1319/ M. 1876-1909 tarihleri arasndaki maruzat evrakn iermektedir.

XVI

b. Gazete Tasvir-i Efkr Gazetesi: al mamz srasnda belge nitelii ta yan nemli bir kaynaktr. Tasvir-i Efkr, 1862 ylnda inasi tarafndan karlmaya ba lanan bir fikir gazetesidir. Halkn sorunlar ve siyasi konularda ciddi yazlar yazlm Haftada iki tr. gn karlan Tasvir-i Efkr Gazetesi, Havadis-i Dhiliye ve Havadis-i Hariciye isimli iki ayr stun hazrlam Biz al tr. mamzda Yunan, Bulgar, Tuna prenslikleri, Srp, Girit sorunu, isyanlarda Avrupal Devletlerin politikas ve zellikle Rusyann silah yardm hakknda dbasnda kan haber ve yazlar inceledik. Gazete, dipnotlarda gazete numaras, sayfa numaras ve hicri tarih eklinde gsterilmi Ayrca tir. Necdet Haytann Tarih Aratrmalarna Kaynak Olarak Tasvir-i Efkr Gazetesi adl eseri ara trmaclara byk kolaylk salamaktadr. Bu eserde, yazlar konularna ve tarihlerine gre tasnif edilmi Bylece ara tir. trmaclar, konu numarasndan ve tarihlerinden faydalanarak tarama yapabilmektedir.

c. Matbu Eserler Balkan milletleri ve ulusuluu zerine birok eser ve tez olmasna ramen, Balkan milliyetiliini birbiriyle kar trarak inceleyen bir al yok denecek kadar la ma azdr. Ara trmaclar daha ok tek bir etnik grup ve blge zerine younla tr. m Ayrca lkemizdeki incelemeler daha ok Yunanllar zerinde younla tr. m ki lke arasnda, gnmzde de devam eden Bat Trakya, Kta Sahanl, FIR Hatt, Kara Sular ve Adalarn Silahlandrlmas gibi sorunlar ara trmalarn bu millet zerinde younla masnda etkili olmu Yine de kaynaklar iinde Bilal im tur. irin cilt halinde yaynlad Rumeliden Trk Gleri adl eseri ara trmaclar iin nemli bir kaynaktr. zellikle 2. cildin Giri blmnde Bulgar milliyetilii ve ayaklan-

XVII

malarla ilgili ayrntl bilgi bulunmaktadr. Bununla birlikte Mahir Aydnn Osmanl Eyaletinden nc Bulgar arlna adl kitab Bulgar ayaklanmalarn ve Bulgarlarn devlet olma yolundaki btn ta knlklarn ayrntl bir ekilde anlatmaktadr. Bulgarlarla ilgili bahsedebileceimiz dier bir nemli kaynak da Halil nalckn Tanzimat ve Bulgar Meselesi adl al masdr. zellikle 1841 Ni ve 1849 Vidin isyanlarnn sebepleri ve slahatlar zerine nemli bir al madr. Burada deineceimiz dier iki al da Selim Aslanta Osmanlda Srp syanlar kitab ile ma n Mehmet etin Brekinin Osmanl mparatorluunda Srp Meselesi kitabdr. Selim Aslanta kitab Srpa kaynaklara ve Osmanl ar belgelerine, Mehmet etin n iv Brekinin kitab ise, Osmanl ar belgelerine dayanmaktadr. Her iki kitap da iv Trkiyede Srplar hakknda yazmen ayrntl al malardr. Gze arpan dier bir al da Herkl Millasn Yunan Ulusunun Douu adl kitabdr. Bu kitapta, ma nemli lde Trk tarihilerinin, Yunan konusunu ele al eklinin eksik ve tarafl olduu iddia edilmi Byk bir blm Yunanca kaynaklara dayal olan kitap, tir. Yunanl tarihilerin gzyle Rum milliyetiliini gstermesi asndan nemlidir. Fakat Rumlarn isyanlar devlete kar deil de, padi kar yaplm e aha itliki, hrriyeti, insan haklarna saygl ve btn milletleri kapsayan bir zgrlk hareketi eklinde gsterilmi Ayrca Fener Rum Patrikhanesinin isyanlar srasnda Ostir. manl Devletinin yannda yer ald iddia edildiinden ciddi eksik ve yanl olan lar bir gr yanstlm Olaylara ve kaynaklara tarafl bakmak gibi bir amacmz tr. olmamakla birlikte al mamzda, bu kitapta geen tezler belgelerle rtlmeye al lm tr. Ahmet Hamdi, Bulgaristan Tarihi; Hdai entrk, Osmanl Devleti ve Bulgar Meselesi; Nikolay Todorov, Bulgaristan Tarihi; Pars Tulac, Bulgaristan ve Trk-

XVIII

Bulgar likileri; Metthew Smith Anderson, Dou Sorunu ve Edovard Driault, ark Meselesi eserleri de al mamz srasnda byk yarar salayan eserlerdir. Bununla birlikte al mamz srasnda kullandmz dier inceleme ve ara trma eserler kaynaka blmnde ayrntl olarak gsterilmi tir.

XIX

KISALTMALAR

a.ge. a.g.m. a.g.md. a.g.t. A.}MKT. MHM. B. Bkz. BOA C. E.I.A. HR. SYS. A. . MTZ(04) . .. L M md. M.E.B. N R Ra s.

: Ad Geen Eser : Ad Geen Makale : Ad Geen Madde : Ad Geen Tez : Sadaret Defteri : Recep : Baknz : Ba bakanlk Osmanl Ar ivleri : Cilt : Encyclopaedia of Islam :Hariciye Nezareti Siyasi Kalemi : slam Ansiklopedisi : rade Eyalet-i Mmtaze Bulgaristan : stanbul niversitesi : evval : Muharrem : Madde : Milli Eitim Bakanl : Ramazan : Rebilahir : Rebilevvel : sayfa

XX

S T.T.K. Y.K.Y. Y. L. Y. E.E. Y. M.V.T. Y. PRK. ASK. Y. PRK. HR. Maruzat Y. PRK. TKM. Y. PRK. UM. Tahrirat Z ZA

: Say : aban : Trk Tarih Kurumu : Yap Kredi Yaynlar : Yksek Lisans : Yldz Esas Evrak : Yldz Tasnifi: Mtevenni Maruzat Evrak : Yldz Tasnifi Perakende Evrak Askeri Maruzat : Yldz Tasnifi Perakende Evrak Hariciye Nezareti

: Tahrirat- Ecnebiye ve Mabeyn Mtercimlii : Yldz Tasnifi Perakende Evrak Umm Vilayetler

: Zilhicce :Zilkade

XXI

BRNC BLM 19. YZYILDA OSMANLI DEVLETNN GENEL DURUMU VE ULUSULUK ZERNE

1- 19. Yzylda Osmanl Devletinde Yenileme ve Kanunlatrma Hareketleri 18. Yzyl ba larndan itibaren hemen hemen btn Osmanl Padi ahlar, kurumlarnn bozulduunu grp slahat yapmak istedi. Fakat slahatlar daha ok askeri alanda younla Bununla birlikte III. Selim, yalnz asker alanda deil, devletin btn kut. rumlarnda slahatn olduunun farkna vard. Bunun zerine Nizam- Cedit art ad verdii bir dizi slahat hayata geirdi. Her ne kadar Avrupa ordularnn eitim ve retim yntemlerine gre kurulan yeni asker te kilata nizam- cedit ad verilse de, gerekte nizam- cedit deyimi Avrupann ilim, teknik ve tecrbelerinden yararlanarak Osmanl Devletinde idari, mlki, askeri, ticari, snai, zirai, ilmi ve benzeri alanlarda yaplmas zorunlu grlen btn slahatlar iine almaktayd3. III. Selim, al malarna tecrbe, ilim ve tekniinden faydalanmak istedii Avrupay daha iyi tanma giri imiyle ba lad. Bu nedenle Zi tovi Antla masndan hemen sonra, ilim adamlarndan Ebubekir Ratib Efendiyi Viyanaya eli olarak gnderdi. Sekiz ay Viyanada kalan Ratib Efendi, burada yapt ara trmalarn bir Sefaretnme toplad ve III. Selime sundu. Ratib Efendi, bu Sefaretnmede Avrupa kilat ve dier kurumlar hakknda bilgi vermenin yan sra, devletlerinin asker te Avrupa Devletlerinin ilerlemelerini salayan artlar zerinde de durmu Ayrca tu. Osmanl Devletinin de ilerleme ve geli mesi iin bu artlar yerine getirmesi gerek3

Cevat Eren, slam Ansiklopedisi, Selim III md., s. 445.

tiini ileri srm Bunun zerine slahatlar planlamak iin bir heyet kuruldu. Bu t. heyet, 72 maddeden olu bir program hazrlad. Program askeri alanda olduu gibi an idari, ticari, ve siyasi alanlarda yaplacak yenilikleri de ieriyordu. olarak askeri lk kurumlarda yaplacak yeniliklerle i ba e land. Nizam- Cedid ad altnda yeni bir askeri te kilat kurulmas, savasanayinin ba yaplandrlmas bu yeniliklerin batan lca amacn ta maktayd. Tecdid-i Kanun- timar ve Zeamet ad ile karlan kanunda timar ve zeamet sahiplerinden de, sava katlmamolanlarn timar haklar lara alnyor ve bu hakkn merkez ve sancaklarda, grevlerini lay ile yerine getirenlere verilmesi zorunluluu getiriliyordu. Bununla birlikte Osmanl ordusunun teknik snfn olu turan humbarac, lamc, topu ocaklar iin de 26 ubat 1793 tarihinde ayr kanunlar karld. Ayn zamanda Yenieri Ocann slah iin de yeni nlemler alnd. Birou esnaflk, ticaret ve daha ba i ka lerle ura yenierilerin askeri an dzen ve terbiyeden uzak kalmamalar iin, haftann belli gnlerinde eitim yapmalar emredildi. Yaplan yenilikler, donanmay da kapsamaktayd. Bu nedenle, 1792 ylnda karlan Tersane Nizam kanunuyla byk ve kk gemilerde grevli kaptanlardan sadece i inde yeterli olanlarn gemi kaptan olarak grevlendirilmesi, akta kalanlarn da mlazimlik rtbesiyle, gemi kaptanlarnn emri altna verilmesi, kaptanlarn gemilerini temiz tutmalar, gemilerin yknt olmamasna dikkat edilmesi, grevlerinde hata grlen subay ve erlerin cezalandrlmalar emredildi. Ayrca kara ve deniz kuvvetleri iin yeti tirilecek subaylarn Avrupa teknik ve ilminden yararlanmalar iin yeni okullar ald. III. Selim, Mhendishane-i Bahri-i Hmayunu geni lettii gibi, Mhendishane-i Berri-i Hmayunu kurarak Trklerin ilk teknik okulunu at4.
4

C. Eren, a.g.md., s. 446 vd.

III. Selim, yeni askerlik yntemlerine gre yeti tirilecek orduya gerekli olan yabanc subaylar getirtmek, yerli fen subaylarn yeti tirmek, d ardan alnmas gerekli olan silahlar, mhimmat getirtmek, ieride yaplabilecek olanlar iin i yerleri amak, bunlar iin ham ve i lenmimaddeleri salamak, yeni k lalar yaptrmak, fen subay eitimi yapan okullar geni letmek, yenilerini amak, eitim iin gerekli kitaplar Franszcadan tercme ettirmek ya da yazdrmak gibi ba arl reformlar gerekle tirdi. Mhendishanelerdeki retmenlerin ou Trk olmasna ramen, Fransz, ngiliz ve sveli retmenler de bulunmaktayd. Ayrca Arapann yan sra Franszca ilk kez bu dnemde yabanc dil olarak retilmeye ba land5. III. Selim dneminde askeri yeniliklerin uygulanmasnn yan sra, Avrupann d ntarzn benimseyen bir dnem de ba lad. Avrupa devletler arasndaki gler dengesine katlma ve Avrupal devletlerle yeni ili kiler kurma gerektii fikri bu dnemde ba lad. 1795 ylnda, baz Avrupa devletlerinin ba kentlerine elilik heyetleri gnderildi. nce Londraya, daha sonra Berlin, Madrid ve Viyanaya eliler gnlk derildi. Gnderilen elilerin bu lkelerin askeri kurumlarna, idare yntemlerine hatta sivil ya amlarna ilgi gstermeleri bekleniyordu. Fakat bu elilerin hibiri herhangi bir Avrupa dili bilmiyordu. Bu nedenle btn temaslarn yanlarna verilen Rum tercmanlarn araclyla gerekle tiriyorlard. Rum tercmanlarn birou devlete sadk olmakla birlikte, ilerinde gnderildikleri lkelerin casusluunu yapanlar da vard. Bununla birlikte, III. Selimin dneminde yaplan yeniliklerden biri de, bu elilerin ve tercmanlarn yannda Avrupa dili renmek iin genlerin gnderilmesiydi6.
5 6

Niyazi Berkes, Trkiyede adalama, stanbul 2003, Y. K. Y., s. 96. N. Berkes, a.g.e., s. 99.

III. Selim, 1793 ylnda der beyan- nizam- hal ve vzera-y izam ve mirmiran- kiram ad altnda bir kanun kararak eyaletlerin durumunu dzenledi. Bu kanun ile eyalet pa alarnn i iyi yapan faziletli kimseler arasndan seilmesini ini ve eyaletlerde devlet nfuzunun glenmesini, halkn refah ve huzurunu salamak istemi Bu srada yaplan yeni mlki yaplanmayla Anadolu ve Rumeli topraklar ti. 28 eyalete ayrld. Eyalet pa alarnn gittikleri yerlerde haksz mal edinmemeleri, yl gemeden dei tirilmemeleri, zellikle ayanlarn eskiden olduu gibi yine halk tarafndan seilmesi hakknda nizamnameye maddeler konuldu 7. III. Selim, derbeyan- tarik-i ulema ve mderrisin ve kuzat adl nizamname ile ilmiye snfnda da dzenlemeler yapt. Bunun yannda ticari, iktisadi alanlarnda da baz yeniliklere gitti. stanbulda bir Zahire Nazrl kurularak zahire toplama ve datma i tccarlarn elinden alnp bu nezarete baland. Bu dnemde devlet parai, snn korunmas konusunda da nlemler alnd. zellikle stanbulda sarraflkla ura Gayrimslimlerin bir ksm, devlete vergi vermemek iin, kapitlasyonlardan an faydalanarak yabanc devletlerin tebaas oluyor, bu yolla hazineye ait vergilerini vermekten kurtuluyor ve parann d kmasna neden oluyordu8. ar 19. Yzyl ortalarna doru Osmanl Devleti, Avrupann yars kadar bir toprak zerinde, ktaya yaylm yakla 36 milyon nfusuyla byk devlet grn, k mndeydi. Fakat gerekte, siyasi birliini gittike kaybeden dalp paralanmak an zere olan bir devletti. Balkanlarda 5 milyona ula bir nfus, muhtar ynetim ad altnda gerekte bamszlna kavu tu. Snrlar, Ni mu -Vidin hatt ile Tuna nehrine kadar olan blgeyle snrlanm Gneyde, Osmanl hkimiyeti Anadolu snrlat.
7 8

C. Eren, a.g.md., s. 447. C. Eren, a.g.md., s. 448.

rn gemiyordu. Tamamen muhtar idareler altnda bulunan Kuzey Afrika lkelerinden ba Suriye, Irak gibi dier Arap lkelerinde de a ka iretler ve yerli yn merkez otoriteyi tanmak ve vergi vermek istemiyordu. Devletin geri kalan ksmnda ise, zellikle Gayrimslim halk hayatndan memnun deildi ve sk sk isyan ederek devletin temellini sarsyordu9. Osmanl Devletini Batya yakla trmak iin e alanlarda yenilikler yapitli maya al padi an ahlardan biri de II. Mahmuttur. II. Mahmutun, Yenieri Ocan kaldrmas bu yenilikleri yapmasn kolayla trm II. Mahmut, bir taraftan Avrut. paya askerlik ve yeni silahlarn kullanlmasn renmek iin birok ki gnderiri ken, dier taraftan askeri tbbiye ile harbiye okullarn kurdu. Bu iki kurum iin Avrupadan hocalar ve uzmanlar getirtti. Bununla birlikte, 1834 ylndan itibaren byk Avrupa devletlerinin merkezlerinde ikamet elilikleri kuruldu ve ilk olarak Paris eliliine Mustafa Re Bey, Londra eliliine Namk Pa Viyana eliliine Damat it a, Fethi Pa ve Berlin eliliine Kamil Pa gnderildi10. a a II. Mahmut, eitime ok nem vermi 1827 ylnda Parise drt renci gntir. derdi ve daha sonra da bu durum devam etti. II. Mahmut, yenliklere Harp Okulu rencilerini Avrupa ba kentlerine gndermekle ba lad ve bunlar Avrupaya giden byk bir renci kitlesinin cs oldu. Ayrca bunlar dn lerinde, Trk fikir hareketlerinde de byk rol oynad11.

Halil nalck, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, stanbul 1992, Eren Yaynlar, s. 1. Enver Ziya Karal, slam Ansiklopedisi, Mahmud II md., s. 168. Bernard Lewis, Modern Trkiyenin Douu, Ankara 2000, T.T.K. Yaynlar, s.

10 11

84.

1827 ylnda stanbulda bir Tp Okulu ald. Bu okulun amac yeni ordu iin hekim yeti tirmekti. Burada dersler Trke ve Franszca olarak yaplmaktayd. 1831 ylnda Muzka-i Hmyun, 1834 ylnda da Mekteb-i Ulumu Harbiye ald. II. Mahmut, 1838 ylndan itibaren ilk ve orta sivil eitim sorununu ele ald ve r diye olarak adlandrd okullarn almasn planlad. Ayrca II. Mahmut dneminde, devlet memuru ve tercman yeti tirmek amal Mekteb-i Maarif-i Adliye ve Mektebi Ulmu Edebiye ald12. II. Mahmut d leri hizmetine ve yabanc dilleri kullanmakta gen diplomatlai rn ve memurlarn yeti mesine byk nem verdi. Fakat i idarede bunlar pek kullanmad. Btn iktidarn kendi elinde toplanmasn, hem ba kentte, hem de ta rada arac otoritelerin ortadan kaldrlmasn planlamaktayd. II. Mahmut, veraset, gelenek ahn tek iktidar kayna veya halk desteinden gelen btn gleri kaldrarak Padi olmasn salamak istiyordu. Bu yndeki al malarna Anadoluda ve Rumelide ba layan II. Mahmut blgelerin ounda merkez kontrol yerle tirmeyi ba ard. Sadece Msrda ba arsz oldu. II. Mahmut bir yandan merkezi hkmetin yetkilerini geni letirken, bir yandan da bu yetkilerin kullanld sistemi geli tirmeye al t. Sivil memurlarn statsn dzeltmeye ve onlarn hem yeterlilik, hem de drstlk standartlarn ykseltmeye al 1826 ylnda Yenieri Ocann kaldrlmasndan t. hemen sonra, Msaderat ve Mahllt dairesini kaldran, varissiz mlklerin, srlm veya idam edilmikimselerin mlklerinin hazineye aktarlmas hakkndaki eski baz haklardan feragat eden bir Hatt- erif yaynlad. Bu tr bir nlem hazine iin zararl olmasna ramen, memurlara ve dier insanlara daha nce grlmemibir hayat ve

12

B. Lewis, a.g.e., s. 85.

mlk gvenlii salad. Ayrca hem kamusal, hem de zel i byk lde kolayleri la 13. trd 1831 ylnda yaplan ilk modern nfus saym ve mlk yazm ileri dzeyde merkeziyetilik olarak ele alnd. Anadolu ve Rumelide askerlik ykmll olmayan kadnlarn d ndaki erkek nfusu sayld. Nfus saymyla ayn zamanda, mlkiyeti tescil etmek ve bylece daha verimli ve salkl bir vergi tarh ve tahakkuk sistemini gerekle tirmek iin mlk yazm da yapld14. Yine 1831 ylnda, timar tamamiyle kaldrd. Zaten eski tarz svari birlikleri yenierilerle birlikte kaldrlm t. Ayrca ordu bymekte olduundan, son sipahilerin datlmas devletin asker gcnde byk bir dei iklik de neden olmad. Bununla birlikte sipahilerin iinde hizmete deer grlenler, yeni svari snfnda drt koldan olu svari blnn an ekirdeini olu turdu. Geri kalan sipahiler ise, emekliye ayrld15. II. Mahmut dneminde idari te kilatlanmada da yenilikler yapld. Birok kurumun ad dei tirildi, yneticilere yeni ad ve unvanlar verildi. Denetleme giri imleri ve merkezi ynetimi glendirme abalar gerekle tirildi. Fakat ksa zamanda bilgili, drst ve gvenilir bir ynetici kadrosu edinmek ya da yeti tirmek o gnlerin eitim ve retim yntemleriyle mmkn olamad. II. Mahmut, ynlk kurumunu kaldrd, yerine seime dayanan mahalle muhtarlklarn kurdurdu. Ayrca Defter Nazrl ve Sandk Eminlii gibi yeni rgtler olu turdu. zellikle merkez ynetiminde yapt dzenlemelerle Osmanl hkmetini adabir dzeye ula trmak istedi. Anullar onun istenilen ba arlar elde etmesini engelledi. Bylece lke cak dnemin ko
13 14 15

B. Lewis, a.g.e., s. 90 vd. B. Lewis, a.g.e., s. 91. B. Lewis, a.g.e., s. 92.

ynetiminde istenilen geli meler salanamad. Yine de yapt yeniliklerle kendisinden sonra gelen yneticilere yol gsteren bir Padi oldu16. ah II. Mahmut, Takvim-i Vekayi ad ile ilk resmi gazeteyi kartm Bu gazetetr. nin Trke saylarnn d nda Franszca saylar da basld. Ayrca saray gelenekleriamaya ba lad. Setre ve pantolondan ni terk ederek, Avrupal hkmdarlar gibi ya olu ve Avrupallarn kyafetlerine benzer bir kyafet kabul etti. Sakaln ksa kesan tirdi ve resmini devlet dairelerine astrd. Vkela ve Ulemann, huzurunda oturup devlet i lerini gr melerine izin verdi. stanbulda Padi kimlii ile denetleme ah yapt. Harbiye ve tbbiye snavlarnda bulundu. Hatta devletin durumu hakknda bilgi edinmek iin ilk defa olarak Rumeliye gezi dzenledi. Hkmet te kilat ve yntemlerinde de dei iklik yapt. Avrupadaki gibi kabine sistemini kabul etti. Yine bu dnemde nezaretler kuruldu. Sadrazama ba vekil, defterdara maliye nazr, sadaret kethdasna dhiliye nazr, reislkttaba hariciye nazr denildi. Ayrca Evkaf Nezareti kuruldu. Bu dei iklikler, yeni gr meclislerinin de kabul edilmesine neden me oldu. Askeri i gr karara balamak zere Dar- ura-y Askeri, ve memurleri p larn muhakemesi, hkmetle halk arasndaki davalarn gr lmesi iin de Meclisi Vala-y Ahkm- Adliye kuruldu. Ayrca memurlar dhiliye ve hariciye olarak ikiye ayrlarak, onlara rtbelerine ve derecelerine gre maa baland17. lar Eitim alannda da nclk eden II. Mahmut, bir fermanla, ilkretimin zorunlu ve parasz olduunu ilan etti. Fakat bunlar gerekle tirmek iin gerekli nlemler alnmad. Harbiye ve tbbiye okullar onlara renci yeti tirecek ba okullarn kuka
16

Musa adrc, Tanzimat Dneminde Osmanl lke Ynetimi, IX. Trk Tarih Kong-

resinden Ayrbasm, s. 1154.


17

E. Z. Karal, a.g.md., s. 109.

rulmasn gerektirdiinden, sbyan okullarnn stnde, r tiyeler, devlet memurlarnn yeti tirilmesi iin de Mekteb-i Maarif-i Adli ald. Bundan ba Avrupaya ok ka sayda renci gnderildi. Tercme faaliyetlerine nem verilerek, askerlikle ilgili mevzuatn yabanc dillerden Trkeye evrilmesi iin Dar- ura-y Askeriye de bir tercme odas akld. Bylece tbbiye ve zellikle harbiye iin yabanc kaynaklarn Trkeye evrilmesine ba land ve Trkenin bir ilim dili olmas yolunda ilk admlar atld18. Abdlmecit dneminde yenilikler devam etti. 3 Kasm1839 tarihinde, Abdlmecit dneminde, Hariciye Nazr Mustafa Re Pa tarafndan Tanzimat Fermait a nnn okunmasyla sadece baz yenilikler getirilmedi, ayn zamanda Tanzimat Dnemi ad verilen ve 1876 ylna kadar devam eden uzun bir yenile dnemi de me ba lam oldu. Tanzimat Ferman yirmi paragraftan olu maktayd. Ferman, btn tebaa iin can, namus ve mal emniyeti; kanun nnde e itlik; ki veya kuruma ait i mlkiyete sayg; btn tebaalarn kamu hizmetlerine ve askerlik hizmetlerine kabul; baz idari kaytlarla din ve eitim hrriyeti; vergilerde e itlik; iltizamn kaldrlmas ve vergilerin dorudan devlet tarafndan toplanmas; yarglanmada aklk; adalet nnde tanklk etmede e itlik; adliyede yarglanmadan sonra lm cezasnn uygulama kararn vermede Padi zel ayrcalk; hkmllerin mallarnn msadere aha edilmemesi; i kencenin kaldrlmas ve nleyici bedensel cezalarn kurala balanmas; cezalarn uygulanmasnda daha insancl yasalara uyulmas; ticari ve cezai davalara iin karma mahkemeler kurulmas ve bu mahkemelerde uygulanmak zere medeni, ceza ve usul kanunlarnn bir araya toplanmas; srf ruhani alanlardaki ayrcalklar d nda gayrimslim cemaatlerin ayrcalklarnn ve dokunulmazlklarnn gzden
18

E. Z. Karal, a.g.md., s. 109.

geirilmesi; patriklere veya gayrimslim cemaatlerin meclislerine tannan baz hukuk davalarna bakma yetkisinin devam etmesi; bu cemaatlerin eyalet meclislerinde ve yksek adalet divannda adilce temsil edilmeleri; Hristiyanlar hakknda kullanlan hakaret ieren szlerin kaldrlmas; r vetin kaldrlmas ve her trl yolsuzlukla mcadele19 gibi konular iermekteydi. Tanzimat dneminde, devleti dzene sokma giri imindeki gerek ama hukuk e itlii ilkesiyle Gayrimslim halk devlete balamak ve devletin birliini salamakt. Osmanllk siyaseti ad verilen bu fikri hareket, Osmanl tarihinin son devrinde i siyaset, batlla ve yenilik hareketleri, isyanlar, hatta d politikayla ilgili ma olaylar aklayan en nemli giri imdi. Osmanl tarihinde bir dnm noktasn olu turan bu yeni siyasetin parolas, mparatorluk tebaasnn hukuk e itliine dayanan Osmanl Birlii olmu 20. tur Tanzimat Fermanyla ilan olunan yeniliklerin uygulanmas devletin genelinde sorun yaratm Bu kararlar anlayacak, isteyerek uygulamaya koyabilecek her detr. recede yneticiye ihtiya vard. Byle bir kadroyu hazrlamak ve bulmak o artlar altnda imknszd. Fermann ieriini geni halk kitlelerine anlatacak, yaplacak yenilikleri halka aklayacak ynetici bile zor bulunmaktayd. Bu nedenle yanlanla lmalarla kar lmaktayd. Bunun en nemli nedeni de yzyllardan beri gelen la al kanlklardan vazgeilememesidir. O gne kadar keyfi hareketlerde bulunan yneticiler, karlan yasa ve ynetmeliklere uymak istemiyordu. Tanzimat dneminde kar lan glklerin ba la nda yneticilerin, karlan yasalara uymak istememeleri
19

Ed. Engelhardt, Tanzimat, ev. Ayda dz, stanbul 1976, Milliyet Yaynlar, s. 93

vd.
20

H. nalck, a.g.e., s. 3 vd.

10

gelmekteydi21. Bununla birlikte, Mslmanlar, gayrimslimlere verilen haklardan ho lanmam Balkanlardaki Gayrimslimler ise, byk mitlere kapld ve lket. deki hareketlenme artt. zellikle Bulgaristan ve Makedonyadaki Bulgarlarn milli duygular Tanzimat Ferman ile birlikte glendi22. Tanzimat gerei yaplan dzenlemeler devletin btnnde ayn anda ba latlmam ncelikle hkmet merkezine yakn yerlerde, sonra daha uzak yerlerde t. uygulanmaya ba lanm Her zaman ayn dzende de devam etmedi, baz yerlerde t. aksaklklara neden oldu. rnein, baz eyaletlerde nfus ve mal-mlk saym yaplrken, baz yerlerde eski ynetim biimi hala yrrlkteydi. Bu nedenle Tanzimatn ilk yllarnda hazine gelirinde istenilen art salanamad, hatta gelirin miktar bile belirlenemedi. Bylece Tanzimat yneticileri, 1840 -1842 yllar arasnda uygulamaya koyduklar yeni vergi toplama eklinden vazgemek zorunda kald. Tanzimatn uygulanmasndaki ilk yenilgiyi de alnmoldu. Bundan sonra vergi sisteminde eskiye dnld. Ancak 1856 ylndan sonra bu alanda yeni dzenlemelere gidildi23. Tanzimat Ferman ilkeleri uygulanmaya konulurken daha nceden hazrlanm bir plan ve program yoktu. Fermanda, yaplacak yeniliklerin gr lp kararla trlmas iin Meclis-i Vl-y Ahkm- Adliyyenin grevlendirilecei, bunun iin bu
21

Musa adrc, Tanzimatn Uygulanmasnda Kar lan Baz Glkleri, Tanla

zimatn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildiriler, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar, s. 295 vd.
22

Halil nalck, Tanzimatn Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri, Belleten, C. 28, S.

112, Ankara 1964, s. 624.


23

M. adrc, Tanzimatn Uygulanmasnda Kar lan Baz Glkler, Tanzila

matn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildiriler, s. 296.

11

kurumun yeniden te kilatlandrlaca ifadesi yer ald. Gerekten de ksa zaman iinde Meclisin ye says arttrld, al malar bir ynetmelikle kurallara balanarak yasal dzenlemeler yapmakla yetkili klnd. Fakat bu yelerin bazlarnn yeterli bilgi birikimine sahip deildi ve yelerin aralarnda grbirlii de yoktu24. Tanzimat dneminde idari te kilatta yaplan yenilikler valilerin nfuz ve yetkilerinin azaltlmasna ynelikti. Bu amala, valilere yalnz asayii brakld. Buleri nunla birlikte mali i merkezden Padi tarafndan Muhassl-i Emval adyla ler, ah atanan geni yetkili yneticilere brakld. darenin her a amasna halkn katld idare meclisleri, ta meclisleri kuruldu. Muhassl atanan yerler eyalet ise, M ra r Pa sancak ise Ferk Pa yanlarndaki askir-i nizamiyye ile o yerin umur-i zapa; alar leri tiyesini, asayive disiplin i lerini salayacak ve bu askerin vergi toplama i iin muhassl emrine vereceklerdi. Askir-i Nizamiye olmayan yerlerde redf askeri kullanlacakt. Tanzimat uyguland srada eyaletler ve sancaklar yeniden ayrld. Tanzimatn ilanndan sonra, baz eyaletlere sonradan eklenmi sancaklarn ba na ferkler getirildi. Eyalet idari te kilatndaki dzenlemeyle kadlk te kilat yeleri de merkeze baland. Kadlar eskisi gibi eyhlislamla, Bab-i Me ihate, bal kalmakla beraber, naibler, dier memurlar gibi aylk maa baland. Bunlarn dorudan a doruya grevleriyle ilgili olarak aldklar resm-i ksmet, resm-i tereke ile ilam, hccet, mrasele, izinname, ke fiyye, seferiye ve dier senetlerden aldklar resimeri leri kendi adlarna toplamalar yasakland. Ayrca bunlarn aylklar muhassllktan

24

M. adrc, Tanzimatn Uygulanmasnda Kar lan Baz Glkler, Tanzila

matn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildiriler, s. 295.

12

denecekti. Bu mahkeme resimleri, haslt-i mahkeme olarak dorudan doruya muhassllk tarafndan alnacakt25. Maliyede yenilik, Tanzimatn temelini olu turmaktadr ve idari alanda yaplan yenilikler daha ok mali merkeziyetilik sistemini uygulamada bir ara olarak kullanlm Merkezden geniyetkilerle muhassllarn atanmas, vergi tahsil i tr. lerini valilerin ve aynn kontrolnden kurtarmak ve bylece onlarn yaptklar veya sebep olduklar kt davran son vermek amacndayd. Modern maliye idaresinin merlara kez kontrol prensibi, yani her trl gelirin dorudan doruya merkez hazine adna toplanmas ve her trl giderin yine buradan denmesi esas kabul edildi ve maliye te kilat bu prensibe gre yeniden dzenlendi. Bunun sonucunda iltizam sistemi ardan ve her trl muktaalardan kaldrld. Tanzimat Fermannn ilanndan nce de gmrklerden iltizam kaldrlm 26. t Tanzimat Fermannn ilanndan sonra, vergide servet temeline dayanan ve herkesin belirli bir oranda devlete vergi demesi iin alnacak nlemler, Meclis-i Vlda gr ld. Bu gr meler sonucunda vergilerin ve toplanma yntemlerinin belirlenmesi iin her eyden nce emlak ve nfus kaydnn yaplmas ve ta radan arlan halkn ileri gelenlerinden durumun soru turulmas gerektii karar alnd. Devlet gelirlerinin kaybolmamas iin de geici olarak her blgeden durumuna gre bir miktar pe para toplanacak ve bu tutarn, vergi olarak ki arasnda payla in iler trlmas i her yerde sancak meclisi dzenleyecekti. Ayrca ileride herkesin vereceini i vergi miktar belli olunca alnm fazla vergiler geri verilecekti. ltizam sistemi kaldrldndan ta radaki mltezim ve voyvodalarn i de son buldu. Vergi topleri
25 26

H. nalck, a.g.m., s. 625, 626. H. nalck, a.g.m., s. 628.

13

lama i lerini muhassl ve meclis yapacakt. Memur ve grevlilerin her trl ad altnda halktan kendileri iin aldklar her trl resim ve aidatlar da kaldrld27. Halk en ok bktran adetlerden biri de grevlinin bir ehre, kasaba veya kye gittii zaman kendisinin, beraberindekilerin ve hayvanlarnn yiyeceini halktan kar lamas veya kar lnda bir para istemesiydi. Ayrca postalar iin beygir salamak mecburiyeti de vard. Eskiden beri yerle olan adetler, merkezi otoritenin zayflami d zamanlarda zellikle ky halk iin kt sonulara neden olmu Abdlmetu. citin cls fermannda ve Tanzimat Fermannda, bu durumum son verilmesi kavas ve tatardan t vzer-y izma varnca kffe-i meklt ve saire paras ve menzil ve kira hayvant cretle tamamen kendlerinden alnarak bundan dolay ahaliden bir ake ve bir habbe kmamak zere denilerek yeni bir kural konulmas emredilmitir28. 1840 ylndan itibaren ikyet konusu olan iltizam sisteminin kaldrlmasndan sonra ynetimde baz yenilikler yapld. Meclis-i Vl-y Ahkm- Adliye kararlar dorultusunda hazrlanan ve uygulanmaya merkezin dorudan doruya denetiminde olan eyaletlerde ba lanan yeniliklerle lke ynetimi yeniden dzenlendi. Sancak ynetimi mtesellimlerden alnarak muhassllara verildi. Muhassllar, blgenin hem ynetimini stlenecekler hem de vergileri dorudan doruya toplayarak hazineye gndereceklerdi. Bunun iin Tanzimatn uyguland yrelerde mal-mlk saym yaplacak, elde edilecek verilere gre herkesin ylda ne kadar vergi deyecei belirlenecekti. Fakat geen ki yl iinde bir sonu alnamad ve 1842 ylnda Meclis-i Vlda bir durum deerlendirilmesi yaplarak yeni kararlar alnd. Bu kararlara da27 28

H. nalck, a.g.m., s. 628 vd. H. nalck, a.g.m., s. 630.

14

yanlarak 1842 Martndan itibaren yeniden iltizam sistemine dnld ve muhassllk kaldrld. Eyalet ve sancak ynetimi yeniden dzenlendi. Tanzimatn uyguland yrelerde eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara ayrld. Kazadan sonra en kk idari birim olan kyler varlklarn korudu. Kylerin ynetimi muhtarlara, kazannki kaza mdrne, sancaklarnki kaymakamlara verildi. Eyaletler ise, eskiden olduu gibi valiler tarafndan ynetilecekti. Burada nemli bir nokta, mlk idarede ilk kez kazann idari birim olarak ta ynetiminde yer almasyd29. ra Mart 1842 ylnda ba layan yeni ynetim ekli, 1850 ylnda artk btn lkede geerli olmaya ba lad. 1842 ylnda muhassllk sistemi kaldrlmasna ramen, muhassllk meclisleri kaldrlmam ekil dei t. tiren bu meclisler sancak merkezlerinde Kk Meclis, eyalet merkezlerinde Byk Meclis adyla geniyetkilerle varlklarn devam ettirdi. Eyalet merkezlerinde Byk Meclis (1846dan sonra Eyalet Meclisi) adyla olu turulan kurul, ynetimde dorudan doruya sz sahibiydi. Alt yesi halk tarafndan seiliyordu. Sancak merkezlerindeki Kk Meclisler, kaza ve sancak yneticilerinin ynetim, vergi ve benzeri konularda tek ba larna karar alma olanaklarn ortadan kaldrd. Yine bu dnemde valinin yanna merkezden atanan defterdarlar araclyla btn harcamalar onun sorumluluuna brakld. Hazine gelirlerini de o toplatp merkeze gnderecekti. Sancaklarda da baz dei iklikler yapld. Sancak yneticisi kaymakam, dorudan doruya valiye kar sorumlu olmakla beraber, sancak merkezinde kurulan meclisle birlikte, sanca ynetmede hkmet

29

M. adrc, Tanzimat Dneminde Osmanl lke Ynetimi, IX. Trk Tarih Kongre-

sinden Ayrbasm, s. 1155.

15

temsilcisi ve meclis ba kan olma olanana kavu Vali, onu atamadndan gtu. revden de alamamaktayd, fakat yapt i denetleyebilmekteydi30. leri 1864 ylnda yeni bir Vilayet Nizamnamesi hazrland. Bu srada Balkanlarda huzursuzluk ve isyanlar vard ve ba arl yneticilerden Mithat Pa Tuna yresine a, vali olarak atand. Yeni nizamname ilk kez Tuna yresinde uyguland. 1864-1867 yllar arasnda Tuna Vilayetinde olumlu sonular alnmasyla birlikte devletin genelinde bu nizamnameye uygun dzenlemeler yapld. Osmanl Devleti topraklar yine vilayet, sancak, kaza ve ky olarak birimlere ayrld. Ancak sancak ynetimi kaymakam yerine mutasarrfa verildi. Kaza yneticisi olarak da kaymakam grevlendirildi. Vali ile birlikte vilayet ynetiminde defterdar, mektupu, hariciye ve nafia memurlar grev ald. Ziraat ve ticaretin geli mesi iin ayr bir grevlendirme yapld. Eyalet Meclisi yerine Vilayet dare Meclisi olu turuldu. eri i denetleyicisi, ler mfetti defterdar, mektupu, hariciye mdr bu meclisin doal yeleri oldu. Bu, nunla birlikte, Mslmanlar ve gayrimslimleri temsil etmek zere iki ki mecer i liste grevlendirildi. Vali ba kanlnda toplanacak olan kurul, eyalet meclisinin grevlerini yapacakt. Bunun d nda bir de Vilayet Umum Meclisi kuruldu. Eyalete bal sancaklarn her birinden seilecek ikisi Mslman, ikisi gayrimslim drder yeden olu acak bu meclis valinin ba kanlnda ylda bir kere toplanacakt. 40 gn srecek olan bu toplantda vilayet snrlar ierisinde bulunan devlet yollar ile kaza ve kylerin zel yollarnn onarm, bakm ve yapm i gr leri lecek, halkn dilek ve ikyetleri, ticaret, ziraat ve benzeri konular konu ularak nlemler zerinde durulacakt. Kurul tarafndan alnan kararlar hkmet merkezine bildirilecek, Meclis-i
30

M. adrc, Tanzimat Dneminde Osmanl lke Ynetimi, IX. Trk Tarih

Kongresinden Ayrbasm, s. 1156, 1157.

16

Vlda gr lp verilecek kararlar dorultusunda uygulamaya geilecekti. Bu dzenleme ile sancak yneticisi olarak hkmet tarafndan grevlendirilen mutasarrf, valinin denetiminde ve onun emirleri dorultusunda grev yapacakt. Maliye ve hesap i iin bir muhasebeci atanacakt. Eyalet merkezinde olduu gibi sancaklarda leri da mutasarrfn ba kanlnda bir idare meclisi olu turulacakt. Ayrca bir temyiz meclisi bulunacak, cinayet ve hukuk davalarna bakacakt. Mslmanlardan ve gayrimslimlerden er ye seilecekti. Kaza ynetimi ise, yine hkmet tarafndan atanan kaymakama veriliyordu. Kaymakamn birinci dereceden amiri, mutasarrft. Kyler ise, 1864 dzenlemesiyle eskiden olduu gibi iki muhtar tarafndan ynetilecekti. Fakat bu kez muhtarlarn yanlarna en az , en ok on ki iden olu acak htiyar Meclisi verilmekteydi. Ayrca imamlarla gayrimslimlerin dini liderleri htiyar Meclisinin doal yeleriydi31. 1839 Tanzimat Fermannn temel maddesinden ikisi kydeki ekonomik ya amn sorunlaryla dorudan ilgiliydi. Tarm da iine alarak ekonomik ya amn binin kendi karar verme yetkisinin grnmesine en nemli engel tn alanlarnda ki giri imcide ki dokunulmazlnn ve mlk gvenliinin bulunmamasdr. ehirde i ve kyde sosyal ve kltrel geli meyi engelleyen haksz verilerin ykc rol de ok iyi biliniyordu. Tanzimatlar, kendilerinden ncekilerden ayr olarak hayvancln ve tarmn kalknmasna byk nem veriyordu. Bu yolda atlan ilk adm, tarm bakanlnn temelini olu turan aktif bir idari mekanizmann kurulmas oldu. 1838 ylnda, daha sonra Umur-i Nafia Meclisi olarak adlandrlacak olan Tarm ve Sanayi Meclisi kuruldu. 1843 ylnda amac tarm retiminin, gelir dzeyinin artmasn ve
31

M. adrc, Tanzimat Dneminde Osmanl lke Ynetimi, IX. Trk Tarih

Kongresinden Ayrbasm, s. 1159-1161.

17

kylln refah dzeyinin ykseltilmesiyle ilgili ara trmalar srdrmek olan Maliye Bakanl iinde Tarm Birlii olu turuldu. yl sonra da her blgeden Mski lman ve gayrimslim iki temsilciyi kapsayan, devletin dei blgelerinde tarmn ik ve hayvancln gerilemesinin nedenlerini ara trp renmek ve onlarn tekrar canlandrlmas iin neriler hazrlamakla ykml zel bir komite kuruldu32. Vergi himayesi yardmyla Tanzimatlar, zellikle pamuk, zeytin ekim alanlarn geni letmeye, ipekilii geli tirmeye, merinos koyunu yeti tirmeye yardmc olmaya al Tarm hukuku alannda da 1840l ve 1850li yllarda bir dizi karar t. kabul edildi. Bunlardan ilki, 1845 ylnda karlan, yl boyunca st ste i letilmeyen miri topran ba i ka letmeciye tapuyla verilmesini n gren Sultan Kararnamesidir. Sz edilen durum herhangi nedenlerden dolay i lerini dzenli olarak yapma olana bulamayan fakir kylnn karnayd. 1847 -1849 ylarnda kabul edilen kanunla, devlet topraklarnn veraseti yeniden ekillendi. 1847 ylnda da toprak sahiplerinin kz ocuklar erkek karde lerle e haklara sahip oldu33. it Tanzimat dneminde, Osmanl ekonomisi eski gcn olduka kaybetti. Yabanc rekabetine dayanamayan Osmanl sanayisi, dalma noktasna geldi. Bu gerileme nce Osmanl Devletinin Avrupa topraklaryla, byk ehir ve ticaret merkezlerinde grld. Yabanc rekabetinde daha ok Osmanl sanayinin temelini olu turan pamuklu dokuma etkilendi. Bunu ynl ve ipekli dokumalar izledi. pazarlara yerli sanayi bir sre daha egemen olduysa da 1860l yllardan itibaren ula mn geli mesi, zellikle demiryollarnn yaplmas buralarn Avrupadan gelen mallarla dolmasna
32

Piotr Moiseyev, Osmanl imparatorluu Tanzimat Dneminde Tarmn ve Kyl-

ln Durumu, XI. Trk Tarih Kongresinden Ayrbasm, s. 1635, 1639.


33

P. Moiseyev, a.g.m., s. 1638, 1639.

18

neden oldu. Bylece Osmanl ekonomik hayatnda yabanclarn etkinlii artt ve hammadde kaynaklar ve pazarlar Avrupallarn denetimine geti. Osmanl esnaf ve i adamlar i lerini durdurmak zorunda kald ve i sizlik artt. 1850li yllardan itibaren gittike azalan devlet gelirlerine Krm Sava nn masraflar ve silahlanma giderleri de eklenince devlet i ve dborlanmaya mecbur kald34. Tanzimat dneminde takip edilen liberal ekonomi sitemine dnemin yazarlar ve d nrleri e ele itli tiriler getirmi Bunlardan Namk Kemal, Hrriyet Gazetir. tesindeki yazsnda, sanayinin d ticaret serbestsi yznden ktn yazm tr. Ziya Pa Tanzimattan bu yana izlenen yanlekonomi politikas yznden Avrupa a, rnlerinin Osmanl pazarlarn istila ettiini belirtmi Gazeteci Ahmet Mithat tir. Efendi ise, Ekonomi Politik adl eserinde Klasik ktisat teorisinin kurucusu A. Smithi ele tirerek serbesti sisteminin ancak geli Avrupa lkeleri iin d mi nlebileceini, Osmanl Devleti gibi toplumlarnn keceini ileri srmekteydi. Tanzimat uygulamalarna youn ele tirilerde bulunan Yeni Osmanllara gre de, 1840l yllarn ba larndan itibaren uygulanan liberal sistem, devlette sonu gelmeyen ve lke kalknmasna hibir katks olmayan borlanmalara yol am Osmanl Devletinin t. bu durumdan kurtulmas, yerli sanayiyi gl temellere oturtturmak, sanayi kurulularn destekleyecek kredi kurulu kurmak ve lke karlarna sahip kacak yerli lar bir tccar snf olu turmakla salanabilecekti. Ayrca gmrk duvarlar ykseltilerek yabanc ticaret mallarnn lkeye giri snrlamalar getirmeli ve hammaddelerin ine yurt d k engel olunmalyd35. na na
34

Rifat nsoy, Tanzimat Dnemi ktisat Politikas, Tanzimatn 150. Yldnm

Uluslar aras Sempozyumu, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar, s. 255.


35

R. nsoy, a.g.m., s. 256-257.

19

Tanzimat dnemi devlet adamlar iin esas problem modern bir devletin kurulmas iin, iinde bulunulan ekonomiden en fazla vergiyi elde etmek, yani mali kaynak bulma meselesi zerinde toplanyordu. Askeri, siyasi ve idari bakmlardan modern bir devletin kurulmas meselesi paraya bal bir i Ayn ti. ekilde te kilat ve brokrasinin kurulmas, ordunun glendirilmesi e ynlerden para gerektiren itli konulard. Bunun iin yneticilerin asl sorunu vergi, akenin devaluasyonu, gmrk resmi ve borlanma gibi kaynaklardan daha fazla gelir salamakt36. Ancak sanayi alannda, 1827 ylnda ba layan bir seri yeni fabrika kurma faaliyeti 1850lerde son buldu. Bu tarihten sonra devlete ait fabrika yatrmlarna pek rastlanmamaktadr. Daha nce kurulmuolanlarn birou da 1855 ylndan sonra ithal rekabetine dayanamad iin kapanm Yine esnafln gerilemesi 1860l yllarda byk boyutlara tr. vard zaman, maliyede kemer skma politikas da yava yava gndeme gelmeye ba lad ba lad. Sanayi alanndaki esnaf retiminde hzl daralma hissedilir lde sefalete yol at grld. Yaplacak olan mali kstlamalar sonucu uzun vadede gelirin artmasyla zarar denebilirdi. Bu nedenle de gmrkler bir himaye aleti olarak d nld. Bu anlay sonucu olarak 1874 ylnda i gmrkler kaldrld. n Yeni sanayi yatrmlar iin ithal edilecek makine ve aletlerin ithal resminden muaf tutulmas da ayn yllara rastlamaktadr37. 1875 ylnda Avrupa Osmanl borlar 4.811.000.000 frang bulmu Bu bortu. ca Osmanl Bankas ile Galata messeselerine olan 185 milyon frank bor da eklenince toplam bor 5 milyar frank oldu. Bu borlarn faizi ve ypranma pay 300 mil36 37

R. nsoy, a.g.m., s. 258. Mehmet Gen, Osmanl mparatorluunda Devlet ve Ekonomi, stanbul 2005,

tken Yaynlar, s. 95.

20

yon frang buluyordu. 1874-1875 ylnda devletin tahmini geliri beyz yetmibuuk milyon frank grnyordu. Fakat o yl mahsul ktyd. Yz milyonluk fazlalk gelir noktasna eklenince devlet hazinesine 280 milyondan fazla bir para giremezdi. Bylece borlarn faiz ve ypranma pay denince devletin btn idare ubelerinin masraflarna ancak 80 milyon frank kalyordu 38. 1875 ylnda gnlk ihtiyalar iin kt para karmaktan ba are yoktu. ka nce iki, daha sonra bir, yedi ve alt milyonluk kt para karld. 1876 Austosundan 1877 Eyllne kadar 16 milyon liralk kat para karld. 1879 ylnda artk kaimenin ticarette deeri kalmam Yalnzca vergilerin yzde yirmisi bununla det. niyordu39. 1877-1878 Osmanl-Rus Sava hazineye 800 milyon franklk bir yk getirdi. , Rus tazminatnn kendi haklarna dokunmamas iin birle bor senetleri sahiplerien nin temsilcileri Berlin Kongresine ortak ba vuruda bulundu. Kongre tarafndan mzakere srasnda bu temsilcilerle gr ecek bir uluslar aras komisyon kurulmas kararla trld. Gr sorulan Osmanl bamzakerecisi Aleksandr Kara Todori Paleri Osmanl iktidarnn bor senetleri sahiplerini memnun etmeye al a, aca cevabn verdi. Bylece mzakereler ba ve Osmanl Bankas ile Galata bankerleri de lad bu mzakerelere mdahale etti. Sonunda Babli, Osmanl Bankas ve Galata bankerleri ile anla Tuz ve ttnn bir elden idaresi ile baz vergilerin on yllk bir sreyle t. idaresini bunlardan olu bir gruba verilmesini kabul etti. Bu grupta Osmanl Banan kasndan ba Georges Zarifi, Fermandez Tubini, Engenidi, Mavrocordato, Vlasto, ka Barker, Stefanovich, Leonida Zarifi, Coronis, Negroponte, Paul Stefanovith gibi
38 39

Sleyman Kani rtem, ark Meselesi, stanbul 1999, Temel Yaynlar, s. 142. S. K. rtem, a.g.e., s. 143.

21

Galata bankerleri de bulunmaktayd. Bu ihaleden elde edilecek gelirin byk bir ksm yine bu gruba kalacakt. stanbulda alacakl vekillerle srdrlen gr meleri 28 Muharrem 1881 tarihinde me Muharrem Kararnamesi ile son buldu. 1854 hur ylndan 1881 ylna kadar Osmanl Devleti borlar 5.297.676.500 altn franga ykselmi fakat devletin hazinesine sadece 3.012.334.000 frank girmi 1881 ylnda ti, ti. yaplan bir demeyle bu bor 2.460.930.850 franga inmi 40. ti Tanzimat dneminin en nemli olaylarndan bir de Abdlmecitin 28 ubat 1856 tarihinde ilan ettii Islahat Fermandr. Fermanda geen hkmlerin ieriinde herkes iin can, mal, rz ve namus gvenlii; kanun nnde e itlik ve hukuka uymak; din, mezhep ve eitim, hrriyet; vergilerde e itlik; iltizam usulnn kaldrlmas ve verginin dorudan doruya toplanmas; Gayrimslimler iin mahkemede tanklk e itlii; msadere usulnn kaldrlmas; karma mahkemelerin kurulmas gibi genel kurallar bulunmaktayd. Bunlarn yan sra Gayrimslim cemaatlerin vilayet, nahiye idare meclislerinde ve hkmet merkezinde de Meclis-i Ahkm- Adliyede temsilci yeleri bulundurulacak, r ve yolsuzluklar nlenecekti. Islahat Ferman vet Tanzimatn getirdii yenilikleri byk lde tekrarlyordu. Paris Antla masna taraf olan devletlerin basksyla ta ynetiminde Gayrimslimlerin hak ve konumra lar salamla trlmve baz yeni haklar verilmi 41. Fakat Islahat Fermannn geti tirdii yeniliklere Mslmanlar kadar Hristiyanlarn da tepki gsterdi. Fermann getirdii yeni haklar, Rumlar iin bir yenilgiydi. Bu nedenle Rumlar, Fermana en ok kar kanlard. nk 15. Yzyldan beri sahip olduklar staty kaybediyor
40 41

S. K. rtem, a.g.e., s. 144, 145. Ortayl, Tanzimat Devrinde Osmanl Mahalli dareleri(1840-1880), Ankara lber

2000, T.T.K. Yaynlar, s. 47.

22

lard. Drt yzyldr dier Hristiyan milletlere gre stndler. imdi ise Patrikhane, Ortodokslar zerindeki a haklarn kaybediyordu. Ortodoks uyruklarn adli, mali, r ynetim ve eitime ait i Balkan uluslar arasnda paralanacak ve Patrikhane, leri Ortodoks inancna sahip milletler zerindeki stnln kaybedecekti42. Tanzimat dnemindeki eitim alanndaki dei ikliklere gelince, Tanzimat Ferman siyasi bir belge olmakla birlikte, Osmanl Devletini adaAvrupa devletleri seviyesine karacak yeniliklerin nn aan bir belge niteliindeydi. Bu nedenle, lkenin geli mesine engel olan cehaletin yok edilmesini salayacak eitim ve retimden bahsedilmemiolmas en byk eksiiydi43. Buna ramen, bu dnem eitim alannda da birok yenilik yapld. 1839 ylnda eitim i leriyle ilgilenecek bir Muvakkat Meclis-i Maarif kuruldu. Bylece eitim meseleleriyle az ok zamann ihtiyalarna gre ele alp zm yollar arayacak bir eitim organ domuoldu. Meclis-i Muvakkat iki yenilik getirdi. Bunlardan ilkinde Avrupada olduu gibi a amal eitim-retim sistemine doru ynelme fikrinin etkileri grlmektedir. Bu durum, sbyan ve r diye okullarnn stnde bir darlfnun kurulmak istendiinden de anla lmaktadr. Dieri, okullarn ynetimi iin merkezi maarif te kilatna ihtiya olduu belirtildikten sonra daimi bir Meclis-i Maarifin kurulmasnn nerilmesidir. Bylece geici meclisin karar zerine 1846 ylnda Meclis-i Maarif-i Umumiye dndan, ald kararlakuruldu. Meclis-i Maarif-i Umumiye karar organ nitelii ta r uygulamaya koyacak ve denetleyecek bir yetkiye sahip deildi. Bunun zerine

42 43

Ortayl, a.g.e., s. 48 vd. . Bayram Kodaman, Abdlhamid Devri Eitim Sistemi, Ankara 1994, T.T.K. Yayn-

lar, s. 8.

23

1847 ylnda vakanvis Esat Efendi ba kanlnda Mekatib-i Umumiye Nezareti kuruldu44. Tanzimat dneminde eitimi bir bilim olarak gren, ilk nemli ve kapsaml yayn Takvim-i Vekayide iki say devam eden ve yazar belli olmayan uzun bir makaledir. Ulm ve Fnn ba altnda, l lm-i Terbiye-i Etfl adyla yaynlanan yazdr45. R diye denen, sbyan mekteplerinin stnde yer alan ve Tanzimat dneminde medreselerin d nda almaya ba layan okullara retmen yeti tirmek amacyla 16 Mart 1848 tarihinde stanbulda Darlmuallimin adyla bir retmen okulu ald. Austos 1850de bu kuruma Mdr unvanyla atana Ahmet Cevdet Efendi, 1 Mays 1851 tarihli Darlmuallimin Nizamnamesinde Usl-i fade ve Talim adnda bir de ders hazrlad. 1868 ylnda Galatasaray Sultanisi ald. Bu okulda eitim dili Trke konular hari tamamen Franszcayd. Galatasaray Sultanisi, Bat dilinde orta derecede modern bir eitim salama konusunda, Mslman dnyasndaki ilk ciddi giri imdi. Ayrca Mslman ve Hristiyan renciler birlikte renim grmeye bal ve din ad ayrlk kaldrld46. 1868 ylnda Galatasaray Sultanisi almasndan sonra Maarif Nazr Saffet Pa ra-y Devletin Maarif Dairesi ile birlikte eitim sistemini yeniden dzenlemek a,
44 45

B. Kodaman, a.g.e., s. 10-12. Yahya Akyz, Tanzimat Dneminde Eitim Biliminde ve retim Yntemlerin-

de Geli meler, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildiriler, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar, s. 501.
46

B. Lewis, a.g.e., s. 122.

24

iin bir nizamname hazrlad. 1 Eyll 1869 tarihinde Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ad altnda yaymland. 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile okula kayt kabul ve retim ortamna ili yeni dzenlemeler getirildi. kin lkretimdeki bireysel yntem dei Snf ve sistemi getirildi. Tanzimat dnemi ba ti. ube larnda, okuma yannda yaznn da retilmesi, sbyan mekteplerinin amalarnn arasnda grlm ki bu ok nemli bir geli tr medir. Bu dnemde, Trke okuma yntemiyle ilgili bir takm kitaplar yazld. Bunda ksmen Elifba Czn dei tirmek amac gdlm 1847-1848 yllarnda Mekatib-i Umumiye Mdr Ahmet Kemal Efent. diyelere yeni retim yntemlerini, harita, kre gibi ders ara gerelerini dinin R sokmak iin byk abalar harcadn gryoruz. Ancak bu kolay olmam byk , zorluklarla kar lm 1869 ylndan itibaren geleneksel sbyan mekteplerinin la tr. yannda, ibtida mektep, usl-i cedide mektebi adlaryla yeni ilkokullarn kurulmaya ba lad grlmektedir. Sbyan mekteplerine 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesiyle tarih, corafya, hesap dersleri girmeye ba lad. Ayrca baz yeni ilkokullara, renci sras, kara tahta, harita gibi ara gereler de ilk defa bu dnemde girdi47. 1869 -1876 yllar arasnda: Darlmuallimat (Kz retmen Okulu, 1870), Darlfnun ( 1871-1872), dadiler (1874), R diyeler ( saylar 87den 386ya ykselmi tir), ptidailer(1873), Dar efaka ( zel olarak 1873te ald) 48 gibi yeni okullar ald. 1839 1876 yllar arasnda eitimde izlenecek yntem zerinde az da olsa eserler verilmeye al ld. Batda eitim grmilk eitim bilimcilerimizden Selim
47 48

Y. Akyz, a.g.m., s. 505-512. B. Kodaman, a.g.e., s. 27.

25

Sabit Efendinin 1874 ylnda baslan Rehnma-y Muallimin ba lkl kitab, bir eitim bilimi ve retim yntemleri el kitabdr. Ziya Pa J.J. Rousseaunun Emile adl a, pedagojik eserini evirdi. Msrl Ethem brahim Pa ann Terbiye ve Talim-i Adab ve Nesayihl Etfal kitab49 eitim alannda yazlmnemli kitaplardr. Tanzimat Fermannn ilann hukuk tarihimiz asndan nemlidir. Zira Tanzimatn ilnyla birlikte Trk hukuk tarihinin en byk a amalarndan biri gereklemi Osmanl hukukuna modern hukuk kavram ve ilkelerinin Tanzimattan nce, tir. II. Mahmut dneminde girmeye ba ladn grmekteyiz. Gerekten, II. Mahmut, Kamu Hukuku alannda benimsedii ilkeler ve kard kanunlarla Tanzimattan sonra hukuk alannda yaplan btn yeniliklerin temelini atm Tanzimat ile birliktr. te hukuk devleti ilkesinin gerekle mesi yolunda pek ok adm atld. Bu dnemde karlan kanunlarn ortak zellii, kaynan halk iradesi olmadan, Padi tarafnah dan ulusa ba lanmhaklar ieren belgeler niteliinde olmalardr50. Osmanl tarihinde ilk kez bir Padi ahn kendi isteiyle yetkilerini snrlandrmas zelliini ta yan Tanzimat Ferman, bir anayasa olmamakla birlikte can, mal ve rz gvenliini salayan ifadeler ta mas, vergi ve askerlik i lerinin adaletle yrtlmesinin salanmas, kanunsuz su ve ceza olmaz, yarglamasz kimseye ceza verilemez ilkesini tanmas ona bir temel haklar ferman nitelii kazandrm Byletr. ce bir hukuk devletine doru gidi ilk ve temel admlar atlm Birok eksii in t.

49 50

Y. Akyz, a.g.m., s. 504, 505. Glnihal Bozkurt,Tanzimat ve Hukuk, Tanzimatn 150.Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildiriler, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar, s. 271.

26

bulunan bu ferman 28 ubat 1856 tarihinde yaymlanan Islahat Ferman tamamlam 51. tr Tanzimat ve Islahat Fermanlar iln edildikten sonra bunlarn ierdii hkmleri gerekle tirmek amacyla birok kanun karld. Bunlardan ilki kamu hukuku alannda Ceza Kanunudur. Osmanl Devleti, kurulu undan itibaren slm hukukunu esas kabul ettiinden ceza i lerinde de bu hukukun Ukubat ad altnda toplanan hkmleri kabul edilmi Tanzimat hareketi devletin i idaresinde yaplmas gerekli ti. grlen slahat gerekle tirmek, huzuru ve emniyeti salamak ihtiyacndan doduu iin, bunlarn gerek olduunu ve szden ibaret olmadn gstermek zere yeni kanunlarn, zellikle bir ceza kanununun dzenlenmesini acil yaplmas gereken ilerden biri olarak grld. Tanzimat Fermannda dzenlenmesi ngrlen Ceza Kanunnamesi, Fermann okunmasndan bir yl sonra hazrland ve 3 Mays 1840 tarihinde ilan edildi. Tanzimatn bu ilk Ceza Kanunu, bir mukaddime ve bir hatimeyle 13 blm ve 41 maddeden olu maktadr. Mukaddimede, btn tebaann istisnasz olarak emniyeti can mal, mahfuziyet rz namusu tekrar onayland ve herkes kendi hukukunu bilip ondan vazgememek ve dier birisi kendi hukukuna sataacak olarsa ann defini davaya muktedir olmak ve kavmini messeseye muhalif hareket edenler her kim ve hangi rtbede olursa olsun haklarnda mcazat mukarrere icra olunmak zere denilmek suretiyle e itlik ilkesi kabul edildi. Ayrca her blm bir kanun olarak kabul edildi. Bu blmlerde hkmdar ve devlet aleyhinde lenecek sular, cinayet, dvmek, svmek, mlkiyete tecavz, r vergi kaakvet, i l, memurlara kar gelme, silah ekme, silah bo altma, yaralama, yol kesme gibi
51

Blent Tahirolu, Tanzimattan Sonra Kanunla trma Hareketleri, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 3, s. 588, 589.

27

sular aka belirtildi. Bu sulara kar nemlerine ve derecelerine gre, ksas er, siyaseten katil, krek, hapis, srgn, tekdir, memuriyetten karma cezalar belirlendi. Ayrca Padi ahn ferman olmadka hi kimsenin ksasen veya siyaseten idam edilmemesi, birinci blmn maddelerinde zellikle belirtildi. Bu Ceza Kanununda 1851 ve 1858 yllarnda dzenlemeler yapld. 1851 yl Ceza Kanunu, ncekine oranla daha genikapsaml olmasna ramen, dzenleni ve yazl ekli bakmndan ncekiyle ayndr. Kanun, bir mukaddeme ve blmden olu her bir up blm kanun zelliindedir. Yeni kanun, 1840 kanununda yazl sularn hemen hepsini ierip bunlara zabtaya kar gelmek, sarkntlk, sarho luk, kumarbazlk, kz karma, sahtekrlk, kalpazanlk gibi sular eklendi. Ayrca ceza olarak dayak da kabul edildi. 1858 yl Ceza Kanunnamesi ise, 1810 tarihli Fransz Ceza Kanunu esas alnarak hazrland ve ncekilerin aksine laik hkmleri iermekteydi. Fakat kanunun birinci maddesinde eriata muhalif olmad belirtildi. Ayrca kanun, hukuku ahsiye davas ile ksas ve diyetten bahsetmekle beraber dier hkmleri ta mamyla laik hkmlerdi52. 1858 ylnda karlan dier bir kanun ise, Arazi Kanunnmesidir. Bu kanun Osmanl Devletinde Tanzimattan sonra olu turulan en kendine zg, en yerli kanundur. Bu kanunun hkmlerinde Avrupa kanunlarnn ve fikirlerinin etkisi olmam lkedeki arazilerin nasl dzenlendiini gsteren bu kanunla, arazi ile ilgili tr. eskiden beri var olan hkmlerin bir ksm devam etmi bir ksm kanun dzenlenmi , ve bir ksm kanun da kaldrm Trkiyede kanunla t. trma hareketi bakmndan

52

Tahir Taner,Tanzimat Devrinde Ceza Hukuku, Tanzimat I, stanbul 1940, s. 221-230.

28

nemli olan bu kanunla arazi zerindeki haklar belirleyen ve onaylayan tapu kt kurumu kuruldu. Ayrca bu kanunnamenin birinci maddesi, Osmanl Devletinde bulunan araziyi bebyk blme ayrmaktayd. Bunlar53: 1) Arazi Memlke: Bunlar tam mlkiyete mevzu olan arazilerdir. Arazi sahibi bu araziden diledii ekilde yararlanabilir ve her trl tasarrufta bulunabilir. 2) Arazi Miriye: Mlkiyeti hazineye ait olup tasarruf hakk devlet tarafndan tapu kar lnda ki ilere ihale ve payla trma yaplan tarla, ayr, yaylak, k koru ve lak, benzeri yerlerdir. 3) Arazi Mefkufe: Bunlar vakf arazisi olup aslnda arazi memlkeden iken eri erife uygun olarak vakfedilmiolan ve arazi miriyeden ayrlarak Sultan veya onun izniyle ba kas tarafndan vakfedilmiarazi olarak ikiye ayrlr. 4) Arazi Metruke: zel bir tasarrufa braklmam ve umumun yararna braklm olan arazidir. 5) Arazi Mevat: Kimsenin tasarruf alannda olmayan ve halka braklm olan bo arazidir. Tanzimat dneminde arka arkaya karlan bu kanunlar ki inin korkusuzca, huzur iinde ya amas iin yeterli deildi. Ki bir takm haklar salayan bu kanuniye larn amalarna uygun olarak uygulanacana dair garanti vermek gerekiyordu. Bu

53

Hfz Veldet Velidedeolu, Kanunla trma Hareketleri ve Tanzimat, Tanzimat I,

stanbul 1940, Maarif Matbaas, s.180 -184.

29

amala ki inin zel haklarn belirleyen kanunlar, siyasetle ilgisi olmayan, ahlakl ve korkusuz hkimler tarafndan uygulanmadka ve idare memurlar, bu makamlarn kararlarna sayg gstermedike bu haklar gvende saylmazd. Tanzimattan nce, Avrupayal ticaretimiz arttka, Avrupal tacirlerin adetleri Osmanl Devletinde de yerle meye ba lad ve ticaret geli Tacirler, aralarnda ti. kan anla mazlklar eraitten ok adetlere, zamann yeni gr lerine gre zmek iin bizzat setikleri tccar ve vekillerden olu meclislere ba an vurmaya ba lad. eriat hukukuna gre, taraflarn aralarndaki kavga ve anla mazlklar bizzat setikleri hkimlere gtrmeleri caizdi. 1840 ylnda bu e mahkemelere eki dzen verit mek amacyla Ticaret Nezaretine bal bir Ticaret Mahkemesi kuruldu. 1860 ylnda Ticaret Kanununa eklenen bir kanunla, Fransada olduu gibi, dzenli ticaret mahkemeleri te kilat olu turuldu. 1862 ylnda karln Usul Muhakeme-i Ticaret Nizamnamesi de bu mahkemelerin davalar nasl inceleyeceklerini belirledi 54. Bununla birlikte Deniz Ticaret Kanunu da kabul edildi55. Tanzimat dneminde, zel hukuk alannda pek ok yenilik ve kanunla trma hareketi gerekle tirildi, ama Medeni Hukuk alannda slm Hukuku kurallar korundu. Ksaca Mecelle adn verdiimiz Meden Hukuk, Tanzimat dnemin bir rndr. Bu dnemin hukuk bakmndan en gze arpan zellii, hukuk alannda ikilik olmasdr. 19. Yzylda Osmanl Devleti, paralanmay nlemek, Avrupa
54

Mustafa Re Belgesay, Tanzimat ve Adliye Te it kilat Tanzimat I, stanbul 1940, Maarif Matbaas, s. 213, 214.

55

lk Azrak, Tanzimattan sonra Resepsiyon, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 3 stanbul 1985, im Yaynlar, s. 605. leti

30

devletlerinin kurumlarn ve yntemlerini alma, aktarma ve uygulama yolunu denedi. Fakat 1839 Tanzimattan sonra ba layan hukuk ikiliinin sonucu olarak daha sonra karlan kanunlarla ana hukuk arasnda uyum salanamad gibi, ana hukuku oluturan slm hukukunda da byk zorluklarla kar ld. ncelikle Nizamiye Mahla kemelerine yardm edecek, onlara yol gsterecek bir Meden Kanuna ihtiya vard. nemli bir sorun olan bu kanunun olu masnda birok devlet adam Fransz Medeni Kanununun alnmasn istedi. Cevdet Pa ann ba ektii baz devlet adamlar n ise, Hanef mezhebinden alnacak hkmleri ieren bir kitabn hazrlanmasn istiyordu. Sonunda Cevdet Pa ann savunduu grar bast. Bylece Hanef mezhebinden alnacak en uygun hkmleri ieren bir kitap hazrlamak zere 1869 ylnda Mecelle Cemiyeti adl resm bir kurul olu turuldu. Bu kurul, 1888 ylna kadar resm varln koruduktan sonra bir irade-i seniyye ile kaldrld56. Giri 16 blm , ve 1851 maddeden olu Mecellede bugnk medeni hukuk anlay an ndan farkl olarak ki vakf, aile, miras hukuku hkmleri yer almazken, yarglama hukukuna i, ili hkmler de azd. Esas arlk noktasn borlar hukuku olu kin turuyordu. Btn eksiklerine ramen Mecelle, hukuk tarihinde ilk kez slm hukukunun ilgili maddelerini bir araya getiren sistemli bir eser oldu57. Tanzimat dnminde dahi bir anayasa hazrlayamayan Osmanl Devleti, II. Abdlhamit dneminde anayasa hazrlanmas yolunda al malar yapt. Bu srada Mit-

56

Stk Sami Onar, slm Hukuku ve Mecelle Tanzimattan Cumhuriyete Trk Ansiklopedisi, C. 3, s. 580-582.

57

G. Bozkurt, Tanzimat ve Hukuk, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslararas Sempozyumu Bildiriler, s. 275.

31

hat Pa ve Sait Pa a ann hazrlad iki anayasa tasars tart maya ald. Mithat Pa ann Kanun-u Cedit adn ta yan tasars, Osmanl idaresinin erate dayandn, Osmanl Devletini bir btn olarak kabul edip birbirlerinden hibir zaman ve hibir sebeple ayrlamayacan, saltanat ve hilafetin Osmanl hanedannn en ya l yesine ait olduunu, icra kuvvetinin padi ait olduunu, sadrazamn vekil-i mutaha lak olmaktan karak Ba vekil unvan ile vekiller Heyetine ba kanlk edeceini ve bu heyetin Meclis nnde sorumlu bulunduunu belirtmekteydi. Tasar, yasama yetkisini yz yirmi ki bir Mebuslar Meclisine vermekte, ayrca Mebuslarn te ilik ikisi vilayetler tarafndan, te biri hkmet tarafndan belirlenmekteydi. Mebuslar Meclisi kararlarn, Padi onaylayp dilediinde tekrar incelemek zere meclise ah gnderecekti. Tasarda tebaa hukuku konusunda, Osmanl tabiiyetinde bulunan fertlerin btnne Osmanl denildii gibi, Osmanllarn hangi kavim ve mezhepten olursa olsun kanun nnde e olduunu belirtilmi Ayrca tasarda devletin resm it ti. dilinin Trke olduu da belirtilmekteydi58. Sait Pa ann tasars ise, Fransz Kanun-u Esassinin aynen Trkeye evrilmi ekliydi. Bu nedenle Mithat Pa tasarsna gre ok daha sistemli ve geni Bu a ti. tasarnn dikkati eken ba zellikleri tebaa hukukunun ayrntl olarak belirlenlca miolmas, siyasi sular arasnda idam cezasnn kaldrlmolmas, basn zgrlnn ve mlkiyet hakknn kanun gvencesi altna alnmolmasdr. Bundan ba ka tasarda yasama yetkisi, Millet Meclisi adn ta yan bir meclise verilmi Mebuslar ti. halk tarafndan, fakat kura usul ile seilecekti. Yrtmede hkmdarn, vekillerden ba memurlarla dorudan doruya haberle ka emeyecei, meclis tarafndan kabul

58

Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. 8, Ankara 2000, T.T.K Yaynlar, s. 218 vd.

32

edilmiolan kanunlar kararla trlan tarihte ilan edilmediinde bunlarn Millet Meclisi ba kan tarafndan ilan edilecei ve adalet kuvveti blmnde ise, hkimlerin kayd- hayat ile tayin edilecekleri kanunen aleyhlerinde bir hkm olmadka art memuriyetlerinden uzakla trlamayacaklar belirtilmi 59. ti Bu tasarlarn ardndan ilk anayasa olan Kanun-u Esas, II. Abdlhamitin sk gzetimi altnda, Mithat Pa ann ba kanln yapt Cemiyet-i Mahsusa kurulu tarafndan hazrland ve 23 Aralk 1876 tarihinde yrrle girdi. Anayasa hazrlanrken 7 ubat 1831 tarihli Belika Anayasas ile ondan esinlenerek yaplm 31 Ocak 1850 tarihli Prusya Anayasas model alnd. Ancak Belika Anayasasnn gler ayrm ilkesi yerine, btn glerin Padi ahn ki iliinde toplanmas (Prusyada olduu gibi) kabul edildi. Anayasada devletin genel yaps, organlar, bunlar arasndaki ili kiler, vatanda larn temel hak ve zgrlklerin belirtildi ve bylece ilk kez, Osmanl Devletinin hukuksal durumu belgelendi. Buna kar devletin temel n, iklik yaplmad, yani Padi ahn yetkilerine hibir snr konulmad. yapsnda bir dei Yasama ve yrtme gleri yine Padi ahta topland. Buna gre 1876 Kanun-u Esasde geen baz ilkeler unlardr: Egemenlik, Osmanl Hanedanlna aittir. Bu hanedann en yal yesi Padiah olur. Padiah kutsal ve sorumsuzdur. Devletin dini slmdr (Md. 3 - 6). Yasama gcn Padiah elinde tutar, ancak konularn grlmesi iin Meclis-i Umumi denilen iki meclis oluturulmutur. Biri, yeleri Osmanl vatandalar tarafndan seilen Heyet-i Mebusan, dieri yaam boyu iin Padiah tarafndan seilen Meclis-i Ayandr. Heyet-i Mebusann hemen hibir yetkisi yoktur. Sadece kanun tasarlarn grr, isterse bir konu zerinde bakanlar

59

E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 219.

33

dinleyebilir. Tek snrl yetkisi, yelerin te ikisinin karar ve padiahn onay ile bir bakan yce divana gnderebilmekti. Meclis-i Ayann grevi ise, kanun tasarlarnn dinsel kurallara, padiahn hakkna, zgrle, anayasa hkmlerine, devletin btnlne, i gvenlie, genel ahlk ilkelerine uygun olup olmadn incelemekti. Heyet-i Mebusann toplant zamanlarn snrlamak, meclisi datmak, yeniden setirmek hakk dorudan doruya Padiahnd. Ayrca Padiah, meclisi datt zaman, yeniden setirmek iin sreyle bal deildir. Yrtme gcnn ba padiahtr. Gerek Sadrazam, gerek bakanlar Padiah seer ve grevden alr. Bununla birlikte Heyet-i Vkela denilen bakanlar kurulunun kararlarnn uygulanmas da Padi ahn izniyle olurdu. Yarg gc bamszdr; eriye ve Nizamiye mahkemelerince uygulanr. Bamszlk ilkesini salamla trmak iin, yarglarn i lerine son verilemeyecei belirtilmi Ayrca toplant ve dernek kurma d tir. ndaki btn zgrlkler ve de dinsel zgrlk, Osmanl vatanda larna hak olarak tannm Can, mal, rz ve kotr. nut dokunulmazl da gvence altna alnm Fakat 113. madde geen Padi tr. ahn yurt d srebilme yetkisi, anayasann ki zgrlkleri asndan deerini d na i rm 60. tr Tanzimat ile ba layan Avrupa hukukunun slm hukukuna uyarlanmas ekli 1876 ylndan sonra da devam etti. Bu durum ba lkelerden alnarak dzenlenen ka birok kanunun Osmanl hukukuna girmesine neden olmu rnein, 1879 ylnda tur. lmat- Hukukiyenin Tenfizne Dair Kanun yrrle girerek mahkemeer nce lerle hukuk mahkemelerinin verdikleri ilmlarn yerine getirilmesi grevi mahkeme reislerine ve bunlara bal icra memurlarna verildi. nfaz rgt, ilk kez mlki amir-

60

Ahmet Mumcu, Trk Hukuk Tarihi, Ankara 1985, SavaYaynlar, s. 318-320.

34

liklerden alnarak yarg rgt iine alnd. Yine 1879 ylnda karlan Hukuk ve Ceza Mahkemeleri Usul Kanunlar ile birlikte Tanzimat ncesi lkede bulunmayan, ceza ve hukuk usul ayrm Fransz hukukundan uyarlanma yoluyla alnd. 21 Haziran 1879 tarihinde, 1807 tarihli Fransz Hukuk Yarglama Kanununa dayanlarak, Usul- Muhakeme-i Hukukiye Kanunu-u Muvakkat karld. Bu kanun, ti. Fransz rneiyle Mecelledeki usul hkmleriyle ii ie gemi Bu kanunun dier bir zellii de, ticaret mahkemelerinde uygulanan usullerin tamamn kapsamaktadr. 1911 ylnda bu kanunda yenilikler yapan bir ek yaynland ve Cumhuriyet dnemine kadar yrrlkte kald61. Yine 1879da karlan Te kilt- Mehkim Kanunu ile yarg rgtnn eksikleri tamamlanm Bu kanunun hkmlerine gre, yarg, ynetim kar tr. snda daha da bamsz hale geldi. Savclk kurumu da ilk kez Osmanl hukukuna girdi. memurluklar, adliye mfetti cra likleri kuruldu. Mahkeme harlar dzenlendi. nfaz ynetimine yenilikler getirildi62. 1880 ylnda, hapishanelerin dzenlenmesi amacyla Tevfikhane, hapishanelerin idarelerine dair Nizamname ve hapishane gardiyanlar hakknda Talimatnme karld63.

61

Glnihal Bozkurt, Bat Hukukunun Trkiyede Benimsenmesi, Ankara 1996, T.T.K. Yaynlar, s. 103-105, 109.

62

Blent Tahirolu, Tanzimattan Sonra Kanunla trma Hareketleri, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 3, s. 598.

63

G. Bozkurt, Bat Hukukunun Trkiyede Benimsenmesi, s. 112.

35

2- Ulus ve Ulusalclk Kavram Ulus, genel anlamda, dil, din, etnik kken gibi tarihsel bir gemi ve kendilerini e yabanclarndan ayran ortak deerlere sahip hareketli bir sosyal topluluk olarak tanmlanabilir. Ksaca ulus, ortak bir gemi ve gelenee ili benzer d e kin ncelere sahip olan yani bir inan ve bilin birlii olu turan topluluktur64. Ulus kelimesinin kkenine bakacak olursak, Latin dillerinde nation szc yerli bir szck olarak gemektedir. Fakat dier dillerde nation kelimesi bulunmamaktadr. ylece nation kelimesinin ortaya k nda ve kullanm alanlarnda farkllklar ortaya km tr. Yukar ve A Almancada Volk (halk) szc bugn a natio kelimesinden tretilen dier kelimelerle a yukar ayn anlam ar a trmasna ramen, aralarnda olduka karma bir etkile vardr. Orta adaki k im A Almancada natie terimi, o dnemde halk szcnn anlamn ar a trmamaktayd. Volk (halk) szc, ancak 16. Yzyla gelindiinde natie teriminin anlamn kar lamaya ba Natie terimi, Orta a Franszcasnda olduu gibi A d. a Almancada da doum ve soy grubunu anlatmak iin kullanlyordu65. Bununla birlikte szlklerde de ulusun e tanmlar yaplm Hollandaca Woordenboek itli tr. szlnde, ulus , ayn dili konu masalar dahi bir devlete ait olan insanlar anlamnda kullanlmaktadr. Ayrca szlkte, bu durumun Fransz ve ngilizlere zg olduu zellikle vurgulanmaktadr. Yine 18. Yzyl Almanyasna ait Ansiklopedist Johann Heinrich Zedlere gre ulus, 1740ta, gerek ve zgn anlamyla, ortak adet64

Faruk Snmezolu, Uluslar aras likiler Szl, stanbul 2005, Der Yaynlar,

s. 658, 659.
65

Eric J. Hobsbawm, 1780ten Gnmze Milletler ve Milliyetilik: Program, Mit,

Gereklik, stanbul 2006, Ayrnt Yaynlar, s. 31 vd.

36

leri, ahlaki gelenekleri ve yasalar payla birle bir grup Brger demekti. Yani an mi ulusun toprak parasyla ilgisi yoktu. nk farkl uluslarn fertleri ayn eyalette, hatta ok kk bir devlette birlikte ya ayabilirlerdi. Uluslarn toprak parasyla zel bir ba olsayd, Almanyadaki Wendlerin Alman olduu kabul edilmeliydi. Oysa Wendlerin Alman olmad aka bilinmektedir. Birok basm bulunan ve her saferinde byk bir zenle gzden geirilen spanya Kraliyet Akademisi Szlnde ise, 1884 basmndan nce modern anlamyla devlet, millet ve dil terminolojisi kullanlmam Lengua Nacionalin bir lkenin resmi ve edebi dili; o lkede genel olarak, tr. ba milletlerin dillerinden ve lehelerinden ayr biimde konu ka ulan dil olduu ilk defa 1884 basmnda yer alm 1884 ylndan nce nacion szc, bir eyalet, bir tr. lke ya da bir arada oturanlarn toplam ve ayn zamanda bir yabanc anlamna gelmekteydi. Oysa Lengua Nacionaln 1884 basmyla birlikte, artk her eyden stn bir ortak ynetim merkezini tanyan bir devlet ya da politik birim, bunun yan sra bir btn saylan bu devletin olu turduu topraklar ve bu topraklarda ya ayan insanlar anlam ta maya ba lam Daha yakn zamanlardaki Enciclopedia tr. Brasileria Meritoda ise, nao, bir devletin ayn rejim ya da ynetiminde ya ayan, ortak karlar olan yurtta topluluu; belirli bir toprak parasnda ortak gelenek, lar zlem ve karlar bulunan, grubun birliini srdrme sorumluluunu stlenen merkezi bir iktidara baml olan insanlarn olu turduu kolektif; ynetim gleri d nda, bir devlete bal halk olarak tanmlanmaktadr66. Ulus szc, modern, politik ve tarihsel adan incelendiinde olduka yeni bir kavramdr. ngilizlerin New English Dictionary gibi nemli bir yaptnda, 1908 ylnda, szcn eski anlamnn gerekte etnik birimi anlatt, oysa son zamanlar66

E. J. Hobsbawm, a.g.e., s. 30-33.

37

daki kullanmnda daha ok politik birlik ve bamszlk nasyonu zerine durulduu belirtilmektedir67. Almancada ise ulusuluk, uzun sre anla lmas zor bir terim olmu tur. 20. Yzyln ilk yarsna kadar Almancada bu szce rastlanmamaktadr. Nitekim yzyln ba nda bile Almanlarn nemli szlkleri olan Grosse Brockhaus ve Meyers Grosses Konversations Lexikonda bile szck yer almamaktayd. talyancada ise, ulusuluk kelimesinin dile giri hemen hemen Almanya ile ayn dneme rastlamaki tadr68. 19. Yzyl boyunca ve 20. yzyln ilk yarsnda Avrupa tarihinin en nemli olay olan ulusuluk, kavram olarak hala kar ve anla k lmas g olarak grlmektedir69. Ulusuluk teriminin, 1715lerden bu yana kullanld grlmekle beraber, bu tarihten nce hi kullanulmamda deildi. Ulusuluk, bu tarihten nce dar bir erevede kullanlm Ayrca isim ve sfat biimlerinde bu szck millet, milliyeti, tr. milliyetsiz, milli ve milliyet olarak, Samuel Johnsonun 1773 tarihli szln drdnc basksnda yer alm Bu terim, Encyclopedia Britannicann 1902 ve 1910 tr. basklarnda da bulunmaktadr. Bu szlkte milliyetilik szc, z bakmndan milli nitelik ve bilincin belirtilerini kapsamaktadr. Ayn zamanda szlkte ulusuluun siyasal, ekonomik ya da dinsel anlamlar da bulunmaktadr. Franszcada milliyetilik szc, ilk defa 18. Yzyl sonunda ortaya km Rahip Barruel 1798 tr. tarihli bir yazsnda milliyetilii, Jacobinlerin vatanseverlik anlay ndaki ahlak d 67 68 69

E. J. Hobsbawm, age, s. 33 vd. Roul Girardet, Milliyetilik, stanbul 1967, Kpr Yaynlar, s. 11. R. Girardet, a.g.e., s. 7.

38

lk olarak kullanm Milliyetilik genel olarak a yerini ald Artk yabanctr: kn lardan nefret etmek, onlar kandrmak, onlara saldrmak serbestti. Bu fazilete de vatanseverlik denildi. Ayn terim 1836 ylnda Mazzinin Jeunne Suissede Franszca olarak yaynlanan bir makalesinde de grlmektedir. Fakat bu kez tam tersi bir anlamda kullanlm ve monar ilerin milletleri smrmesi dile getirilmi Bununla tir. birlikte milliyetilik szc, Marcellin Berthelotun yaynlad Byk Ansiklopedide ve Academic Franaise Szlnn 1878 basmnda yer almam Buna tr. kar milliyetilik terimine, Laroussenun yaynlad 1874 tarihli Grand n Dictionnarie Universelde rastlanmakta ve burada iki anlama gelmektedir. Birincisi, eyi mensup olunan millete zg her kr krne tercih etmek anlamnda, ikincisinde ise, halklarn bamsz milletler biiminde var olmas olarak tanmlanmakta ve 19. Yzyldaki milli hareketlerle bada trlmaktadr. Bir sre bu iki anlam birlikte kullanlsa da, milliyetilik terimine sonradan nc bir anlam daha eklenmi tir. Bu anlam kullananlar daha ok 19. Yzyl sonu ile 20. Yzyl ba ndaki baz siyasal kuramclardr. Bu balamda Fransz Maurice Barres ve Charles Maurrasn nclk ettii anlamyla milliyetilik, milli karlar ve milli deerlerin, siyasal alanda ncelik kazanmasna dayanan bir d nce sistemini belirlemektedir70. Milliyetilik, Avrupada domuve ykselmimodern bir olgudur. Avrupann etkisiyle ve rnek olu uyla btn dnyaya yaylm Sadece Hristiyan Batnn tr. yan sra Asya ve Afrikann geni topraklarndaki geleneksel Mslman, Hindi, Konfyusu ve Budist medeniyetlerinde de grlmektedir 71.

70 71

R. Girardet, a.g.e., s. 9 vd. Hayes J. Carlton, Milliyetilik: Bir Din, stanbul 1995, Yaynclk, s. 13. z

39

Milleti olu turan pek ok etki vardr. Bir veya birka zellie bakarak milleti tanmlayamayz. Milliyet (nationality), ortak bir rk soyu ima eden Latince natiodan gelmektedir. Fakat pek az modern milliyet, biyolojik anlamda ayrt edici bir rktan olu maktadr. Franszlar Akdenizli, Kuzey Avrupal (Nordic) ve Alpli gibi farkl cinslerden olu mubir milliyettir. Almanlarn iinde uzun kafal sar nlar ve yuvarlak kafal esmerler vardr. talyanlar, Etruryallarn Fenikelilerin ve ilkel Keltlerin, Sarakanlarn, Gotiklerin ve skandinavyallarn kar mn temsil eder. Bununla birlikte Amerika Birle Devletlerinde Siyahiler, Afrikal milliyete deil, beyazlar ve ik Kzlderililerle birlikte Amerikan milliyetine mensuptur. Milliyetler, biyolojik ve rk olarak bir potada erimi ve erimeye devam etmektedir. Ayrca milliyeti tek ba tir na fiziki corafya da belirlememektedir. Kuzey Kutbundaki halklarn baz kltrel zellikleri tropikal blge halklarnnkinden ve her ikisi de lman blgedeki hayattan an farkl olmak zorundadr. Corafi nedenlerden dolay, eklerin denizcilikle ura bir milliyet olmas, ngilizlerin ise olmamas ok zor beklenebilir. ngilizlerin, modern dnemlerde adalardan byk bir donanma ve ticaret filosu karmalar, yakn kom ular rlandallarn ise byk bir donanma geli tirememeleri sadece corafi ko ullarla aklanamaz. Bunun corafyadan ba nedenlerle aklanmas gerekir. Buka nunla birlikte benzer evre, iklim ve ura lara sahip Franszlar ve Almanlar da tek millet olamad72. Milliyetilik, 16. Yzyldan nce yoktu. Ayrca Fransz Devrimine kadar geen srede gnmzdeki anlamyla pek varlk gsteremedi. Bundan nce din ve dil farkllklarnn nemi sk sk grlm de, bu faktrlerin milli bamll gerektise recei ve yeni bir milliyetilik anlam ortaya koyaca hi d nlmemi Yeniti.
72

H. J. Carlton, a.g.e., s. 15.

40

adan nce gelmiimparatorluklarda, durumlar Tanr-Kral kavramna gre belirlenmitebaalardan hkmdarlarna sadakatle itaat ve hizmet etmeleri isteniyordu. Kral, Tanr tarafndan tayin edilmive yalnz Tanrya kar sorumlu bir hkmdard. Bu kar tebaalarnn bamlln kabul ederek onlar koruma grevini zerine lk alm Ayrca hkmdarn tebaas arasnda snf farkllklar vard. Bir kitleye bal t. btn fertler ikinci snf tebaalar olarak grlyordu. Buna rnek olarak, zellikle slam ve Hristiyan mparatorluklarn gsterebiliriz. Bu snflandrmay yapan dindir. Hindistandaki Mool mparatorluunda ounlukta bulunan Hindular, Mslmanlardan daha az haklara sahip ikinci snf tebaalar olarak ya am lardr. Bat Avrupa Hristiyan devletlerindeki Yahudiler, Tanzimat ve Islahat Fermanna kadar Osmanl Devletinin Balkan topraklarnda ya ayan Hristiyanlar ve 17. ve 18. Yzylda Rusyadaki Mslman Tatarlar iin de durum ayndr 73. Milliyetilik prensipleri, Fransz Devriminden nce yazya dklmemi ve ti devrimden sonra teorik olarak kaleme alnd. Buna gre Milliyetilik, gerek bir laik dzen ve demokrasi demekti. Milliyetilik, dini bir zmreye ve dolaysyla hkmdara olan ball tamamyla ortadan kaldrmasa da, bir millet iradesi kavram getirerek hkmdarn ya da bir zmrenin yerini alm Nitekim 19. Yzylda, tr. Volga vadisinde Hristiyanlar ile Mslmanlar arasndaki mcadele, karakter dei tirerek Ruslar ve Tatarlar arasndaki mcadele eklini alm Bu mcadelede Ruslar t. ve Tatarlar dinlerini unutmadlar. Fakat onlarn birbirlerine kar olan siyasi davra n karakter dei lar tirerek iddetli bir milliyetilie dn Milletin toplum t. ahsiyeti fikrinin, Kraln ahsiyetinden ok daha nemli olduu anla lrsa, millete bal73

Hugh Seton-Watson, Milliyetilik ve ok Milletli mparatorluklar, Belleten, C.

28, S. 111, Ankara 1964, s. 525 vd.

41

lk kavramnn tamamyla demokratik olduu ortaya kar. Bununla birlikte milliyetilerin hepsi krallk aleyhtar deildir. Yine de temel olarak milliyetilik kavram halkn egemenlii fikrini n plana karr. Bu yzden 1815 ylndaki hkmdarlar, milliyetilii hem kilisenin hem de kendi slalelerinin kuvvetini tehdit eden ykc bir fikir olarak grmekteydi. Milliyetiliin domas ve milliyetilikte resmi bir ideoloji bulma giri imleri i ie gemiiki sorundur. Avrupada Napolyonun yenilgisinden sonraki 150 yl boyunca, Habsburg, Rusya, Osmanl ve Biritanya mparatorluklar bu sorunlarla kar kar gelmi 74. ya tir 19. Yzylda modern ulus teorileri zerine olduka ok ve karma tart k malar ya anm Ulus kavram her ne kadar 16. Yzylda tr. ngilterede ekillense de, kavramn teorile mesinin temelindeki tart malar Fransz ve Alman yazarlar arasnda ya and. Bu tart malar, Fransz yazarlardan Ernest Renan, Denis Fustel de Coulanges ile Johann Herder ve Johann Fichtenin yakla mn benimseyen Alman yazarlar kar kar getirdi. 1789un deerlerinden yola kan Fransz yazarlar, ya ulusu bireysel ballklar kabul edilmesinden hareket eden evrensel bir olu olaum rak tanmlarken, Alman yazarlar ulusun ortak bir dil, hatta etnik gruba dorudan ait olmaya dayal bir cemaat olduunu savundu. Bu tart sosyal bilimler alannda da ma, devam etti. Fransada Marcel Mauss, btn ara yaplar d ve ulusun temel birilad mi olarak bireyi nerip Ernest Renann fikirlerini takip etti. Ernest Renann izinden giden bir ba yazar Louise Dumont da, evrenselci Fransz milliyetiliiyle etnik ka Alman milliyetiliinin kar tl zerinde durdu. Buna kar Pierre Birnbaum, 1870 n sava ndan sonraki Fransz usul milliyetiliin cumhuriyetin deerlerine muhalif

74

H. Seton-Watson, a.g.m., s. 526.

42

kesimlerin, zellikle ulusal kimliin temel direini Katolikliin olu turduuna inananlarn milliyetilii olduunu ispatlamaya al 75. t Milliyetilik kuramndaki tart malarn ba konularndan biri, etnik grubun lca bir veri mi, yoksa in edilmibir mi? olduuydu. olarak Clifford Geertz a ey lk tarafndan temsil edilen kkler ise tam tersi bir gr savunuyordu. Tpk ulus in ekolnde olduu gibi, Clifford Geertz iin temel mesele, modern toplumun as sunduu avantajlara duyulan zlemle kkensel balarn kan, dil, din ve benzeri balarn arasndaki gerilimdi76. zerinde tart lan ba bir sorun da, modern algka lardaki milletin yoktan var edilmi bir gereklik olup olmadyd. Bunun zerine yaplan yorumlarda milletin modern zamanlarn bir icad olduunu ve Fransz Devriminden sonra hayata getiinde kabul edilebilecei vurgulanm Fakat bu bak tr. as erevesinde, bunu her millet iin syleyemeyiz ve milletin tarih iindeki gerekliini yok saymak zorunda kalrz77. Milliyetiliin modern tanmnn ekillenmesinde sanayile meye geiann byk nemi vardr. Bu a, ilk kez siyasal ve kltrel ili kilerin dei iklie urad sancl bir dnem olmu 78. Nitekim Sanayile tur me, daha nce var olan sarslmaz, tabakala , dogmatik ve mutlak tarm toplumlarnda var olmayan, e m itliki ve kllarndaki Natrel adan ayn olan bir toplum yaratm 79. Ayrca 19. Yzyl ba tr
75 76 77

Jean Leca, Uluslar ve Milliyetilik, stanbul 1998, Metis Yaynlar, s. 54, 55. J. Leca, a.g.e., s. 59. Josep Llobera, Modernliin Tanrs: Bat Avrupada Milliyetiliin Geliimi, An-

kara 2007, Phoenix Yaynlar, s. 3.


78 79

Ernest Gellner, Uluslar ve Ulusuluk, stanbul 1992, nsan Yaynlar, s. 80, 81. E. Gellner, a.g.e., s. 132.

43

polyon Sava da Avrupada milliyetilik akmn glendirmi Bir yandan Nalar tir. polyon Sava laryla btn Avrupaya dalan Fransz askerleri, Fransz Devriminin temel ilkelerinin dier lke halkalarna, zellikle de ok uluslu imparatorluklar iinde ya ayan milletlere iletilmesinde rol oynarken, dier taraftan, Napolyon Sava laryla dier lkeleri denetimi altna almak isteyen Fransz milliyetiliine tepki niteliinde olan baz milliyetilik akmlar domu Almanya, tur. talya, spanya bu trden milliyetilik hareketlerinin merkezi olmu 80. tur Daha nce ulusu tanmlarken sadece corafi bamllk ya da me ruluk tanmlamalaryla aklanamayacan sylemi Fakat bazen ulus, e nedenlerle tik. itli birbirine bal hisseden insanlarn topluluudur olarak da tanmlanabilir. Bylece ulus, psikolojik ya da insan gruplarnn etnik, kltrel ve dinsel olarak bir araya gelme biimi olarak da tanmlanabilir. Horace B. Davis, uluslarn temelde biimde olu tuunu ifade eder. Ona gre uluslar81, 1- Devletler iinden olu lardr. mu mu 2- Uluslar yabanc basksna kar verilen mcadeleyle olu lardr. 3- nce kltrel birliin kazanlmas, sonra bu birliin siyasal ifadesini bulmasyla olmaktadr. Yukardaki veriye gre Ulusuluk, bir ulusun insanlarnn birbirine balanmas duygusunu ngrmektedir. Bu duygu ulusun kendisiyle gururlanmasna neden olur. Ulusuluk etnik snrlarn siyasal snrlarn tesine ta mamasn ve zellikle bir devletin iindeki etnik snrlarn iktidar sahipleriyle ynetilenleri birbirinden ayrmama80 81

F. Snmezolu, a.g.e., s. 484. Levent rer, Ulusal ve Uluslar aras Dzeyde Etnik Gruplar ve Devlet, stanbul

1995, Sosyal Bilimler Enstits BaslmamDoktora Tezi, s. 57. ..

44

sn ngren bir siyasal me ruiyet kuramdr diyen Ernest Gellnere gre, devlet ise, ancak dzenin korunmasna ynelik uzmanla ve younla ma madr82. Ernest Gellner gre83, 1815 ylndan itibaren Dou Avrupada ulusuluk be aamadan gemitir. Birinci aama Viyana Kongresi sonras Avrupadr. Bu dnemde Avrupa her biri din kimlii zerinde oturmu, slam, Katolik ve Ortodoks olmak zere, imparatorlua blnmt. Bu imparatorluk arasnda ulusal prensipte geni anlamda bir fark da yoktu. nde de etnik eitlilik olmakla birlikte hemen hemen hibiri bunu siyasal yaama aktarmamt. Farkllklar ise, genelde dil ve din tabannda belirginlemekle birlikte, kklere ballk olarak alglanmyordu. Dahas bu dnemde eer etnisite dinlerin yerini alan anahtar prensip olsayd, etnik bir grubu belirtmek iinde kullanlan bir szck olan Mslmanlk ile paradoks olutururdu. Ulusalclk, ayn zamanda tarihsel bir bilincin olu mas anlamna da gelmekteydi. 19. Yzylda Avrupada dilciler ve tarihiler ulusalcln geli zerinde imi nemli roller oynad. Tarihte byk zaferlerle dolu bir miras sahiplenme istei bamszlk isteinin itici gc oldu. Ayrca her trl milli inanve balan yerlen mesinde tarih eitiminin pay da byktr. Gerekten bu eitim sayesinde milliyetiliin byk destanlar beslenmekte ve tarihi, milli kahramanlar anlat milli gemi, nemli gnlerini kutlay ve gemi anlatan destanclarn syleyi in i lerinden ulusalcln derecesini ve bunun kendisine zg ideolojik ve duygusal e itliliini le-

82 83

L. rer, a.g.t., s. 57 vd. L. rer, a.g.t., s. 60.

45

bilmektedir. Bu nedenle bir takm derin geleneklere ve veraset deerlerine balanmayan ulusalclk yoktur84. Anthony Smith, The Ethnic Origins of Nations (Uluslarn Etnik Kkenleri) adl eserinde uluslarn kendilerine mitler ve simgeler yoluyla ortaya kardn, fakat esneklik gsterilebilen bir kimlik salayan etnik yaplardan tredikleri gr ileri n srm Anthony Smithin bu gr tr. nn temelinde modern devletin etkileri vardr. Yine de A. Smith, milliyetiliin ortaya k reformcu-yeniden canlandrman c ve asimilasyoncu katklarn kayna masnda grmektedir. Bylece, detki kltr biimlendirirken, reformcu-yeniden canlandrmac akm ise, itici g grevi grerek bir ideolojik in modeli olu a turmu Ayn mantktan yola kan John tur. Plamenatz ise, Bat tipi ve Dou tipi milliyetilikler zerinde durmu tur. John Plamenatzin Dou milliyetiliinden kastettii tek bir corafi blgeden ok, smrgeci ve emperyalist Bat egemenliine direnemeyen Slav, Afrika ve Asya lkeleri olmu J. Plamenatza gre, Dou milliyetiliini iki belirleyici ret edi aklatur. eye lmas gemaktadr85 : Her ramen taklit edilmesi ve kendi kstaslarna gre a reken yabanc tahakkmnn ve gaspn retti ve ilerlemenin nnde engel olarak grlen, fakat kimlik i aretleri olarak ok deer verilen atalardan kalma tarzlarn retti Dou milliyetiliini aklar. Milletiliin itici glerinden biri de dil olmu Antropologlar, ilkel kabileletur. rin bile birbirinden konu farkllklaryla ayrldn ortaya karm Dilin bir ma tr. milliyetin en nemli unsuru olduu herkes tarafndan bilinmektedir. Zira bir Alman Franszdan ayran en belirgin gsterge dildir. Dil, bir milletin imdiki nesli ile nce84 85

R. Girardet, a.g.e., s. 16 vd. J. Leca, a.g.e., s. 62, 63.

46

ki nesilleri arasndaki somut balardan birisidir. ngiliz dili II. Elizabethin tebaasyla I. Elizabethin tabasn ve 20. Yzyl Amerikallaryla 17. ve 18. Yzyl Amerikallarn birbirine balar. Ayn ekilde Alman dili, Martin Lutheri dinleyenlerle Aldof Hitleri dinleyenleri birle tirir. Dil, bir halkn dayan mas ve srekliliini salayan en nemli unsurdur 86. 18. Yzyln ortalarnda Alman, Fransz ve ngiliz bilim adamlarnn al malar sonucunda gerekli filolojik ve szck dizili dzenlenerek Yunanca klasikleri bai smlarna ula labilir hale getirilmi ayn zamanda ok sayda kitapla, Eski Helen , medeniyetini yeniden canlandrlmaya al lm Ayrca 18. Yzyln son eyretr. inde bu gemi ounluu Osmanl Devleti snrlarnn tesine yolculuk etmi , , orada eitim grm Yunanca konu bir dizi gen Hristiyan aydn iin ula , an labilir hale geldi. Bat Avrupa medeniyetinin merkezindeki Helen felsefesine hayran bu genler, Yunanllar barbarlktan arndrma, yani onlar Perikles ve Sokratese yara r varlklara dn trmeyi grev edindi. Buna benzer bir ekilde, 18. Yzyln sonunda Romence gramer, szlk ve tarih kitaplara ortaya kmaya ba land. Bu al maya Romenceyi Ortodoks-Slav kom ularndan kesin bir ekilde ayran Kiril alfabesini, Latin alfabesiyle dei tirme ynnde bir giri nclk etti. im Habsburg, sonra Osmanl topraklarnda ba arya ula 87. t Dili devre d brakarak srdrlen ulusuluk hareketleri de vardr. rnein bir sko ulusuluu dili dikkate almaz. sko ulusuluu daha ok tarihsel ya antdan Bu giri nce im

86 87

J. H. Carlton, a.g.e., s. 16. Benedict Anderson, Hayali Cemaatler, Milliyetiliin Kkenleri ve Yaylmas,

stanbul 2004, Metis Yaynlar, s. 88 vd.

47

yola kar88. Brezilya, Amerika Birle Devletleri ve ik spanyann eski smrgelerinin hi birinde dil, onlar bal bulunduklar imparatorluktan ayran bir unsur olmad. Birle Devletler dahil olmak zere hepsi, sava ik tklar insanlarla ayn dili ve gemi i payla Avrupa asll Amerikallar tarafndan kurulmudevletlerdi. Latin Amerian kada ulusal kurtulu iin giri ilen ilk mcadelede dilin hibir zaman n plana kmad sylenebilir89. Bir milletin olu masnda ve onun dierlerinden ayrlmasnda dilin yan sra, tarih gelenekler de nemlidir. Bu gelenekler, gemi ait hatrlanan ya da hayal edilen e deneyimlerin birikimini, ierik ve vurguda bir dil grubundan dierlerine farkllk gsteren bir birikimi kapsar. Birok ulusta tarihi gelenek ve arka plan vardr 90: ster geleneksel olarak Hristiyan, talya ve spanya gibi Katolik, sve gibi Protestan, Yunanistan veya Rusya gibi Dou Ortodoks olsun; isterse Almanya ve Birleik Devletler gibi farkl din biimlere blnm olsun, bir halkn dini gemii vardr. Ayrca dini gelenekler sadece baz inanlar salayarak deil, fakat belirli sosyal treler, trenler ve alkanlklar kurarak ve bunlar yaatarak; edebiyat ve hukuku etkileyerek insan kltrnn ekillenmesinde ok nemli yer tutmutur. Ayrca atalarn yaad ve gmld, bir zamanlarn yksek itibarn imdi kaybetmi olsa da, hala gemiin bykln ve gsteriini hatrlatan ve onlara benzemeye alan, bir anavatana duyulan popler ve duygusal itibar iine alan, bir halkn topraa bal gemii, atalarndan kalma topra vardr. Blgesel snrlar, me rula trlan soy efsaneleri, biyolojik ba (rk) anlay ortak kimlik simgeleri (bayrak, kalkan, mih,
88 89 90

E. Gellner, a.g.e., s. 87. B. Anderson, a.g.e., s. 63. J. H. Carlton, a.g.e., s. 17.

48

rap gibi), savaanlar, lkenin isimleri gibi etkenler Ortaa toplumlarnn olu masnda etkili olmu Btn bunlarn, istisnai durumlar d tur. nda, btn toplum tarafndan payla lmas ulusal bir farkndalk duygusunun var olduunu gsterir. Ayrca hanedanlarn ve blgesel prensliklerin kurulup ykld, devletlerin sava evlilik, , feodal yasalar zerinden kurulan dzenler ve hileler yoluyla ba devletleri yuttuu ka Orta an srekli dei ko en ullarnda daha geni bir siyasi birlik kurmak, ulusal kimliklerin yok olmas anlamna gelmemekteydi. Bununla brlikte, baz milletler dierlerinden daha uzun sre ya am 91. Bir milletin arada kopukluklar olsa da muttr laka siyasi bir gemi vardr. Karada ya da denizde, zaferle ya da yenilgiyle bitmi i olsun bir halkn mcadele gemi yiitlik ve cesaretini harcad bir gemi vardr. i, i Bir halk, zaferin kutlanmasndan ok, yenilginin acsyla daha ok btnle ve milir liyeti duygular n plana kar. rnein Srplarn, 1389 ylnda Kosovada Trklere kar yenilgileri yzyllardan beri hararetli bir ekilde iirlerde ve yank halk hikyelerinde anlatlmaktadr 92. Milliyetilii dil, tarihte sreklilik ve geleneklerin etkilediini ve milliyetiliin birok tanm olduunu belirttik. Buna gre J. H. Carlton da milliyeti ortak bir dili ya da birbirine yakn leheleri konu ve tarihi gelenekler topluluuna sahip kltan rel bir insan eklinde tanmlamaktadr. Yani Carlton, kltrel milliyetilik kavramn ortaya atm Byle bir grup, ortak dilini ve geleneklerini belirgin bir derecetr. de canl tuttuunda ve ycelttiinde, sonu kltrel milliyetiliktir. Kltrel milliyetilik, siyasi milliyetilikle birlikte veya onsuz olabilir. Zira milliyetler, siyasi birlik ve bamszlk olmadan da olduka da uzun sre var olabilir ve var olmaktadr. Ya91 92

J. Lloreba, a.g.e., s. 4. J. H. Carlton, a.g.e., s. 18.

49

hudi veya srail milliyeti, Gal veya rlandal, Polonyal ve e Balkan milliyetleri itli buna rnektir. Alman, talyan veya Bask milletleri gibi milletler de iki veya daha fazla devlet arasnda blnm Dier yandan, tek bir devlet iinde dierleriyle tr. btnle milletler de vardr. milleti, yani Alman, Fransz ve mi talyan milliyetlerinin bir ksmn kapsayan svire veya Belika bu duruma rnek olu turmaktadr. Belika, Fransz ve Hollandal-Flaman olmak zere iki milliyetten olu tur. Bir mu Belika devleti ve milleti vardr, Fakat Belika milliyeti yoktur93. Ulus olmaya al mayan ve ba bir ulusun geni kltr iinde diren gska termeden eriyip gidenuluslar da vardr. rnein, sko Kuzey Dalarnn skoya iindeki linguistik farkll, Birle Krallk iindeki ik sko kltrel farkllyla kar trlmayacak kadar byktr, ama Kuzey Dalar ulusuluu diye bir gelila ey memi Ayn Fasl Berberiler iin de geerlidir. Kltrel adan Gney Ruslar, tir. ey Kuzey Ruslardan farkldr ama bunu Ukraynallar gibi bir ulusal kimlik meselesine dn trmemi ledir94. Devlet mi ulusu yaratt, ulus mu devleti yaratt? Sorusu da nemli bir kuramsal tart ba ma latm Devletin ulusun tohumlarn atmas Afrika ve Trkiye rnekletr. ri zmsel olarak nemli kabul edilmi Dier taraftan ulus, devletin tohumlarn tir. artm biimindeki Lord Actonun gr her ne kadar toplum szle tr , mesine dayandrlmbir yakla mn ifadesi olsa da, daha ok modern Bat Devletlerini aklamak iin kullanlm Lord Actonun ulusuluk kar bak tr. t nda, Devlet, zamanla ulusun rndr, fakat ulusuluk devleti bir arada tutarken modern anlamda

93 94

J. H. Carlton, a.g.e., s. 19. E. Gellner, a.g.e., s. 92.

50

uygarln doasna da kar dr yakla vardr 95. Dier bir gr gre de ulusum e luk ilkesi, btn devletlerin bir ulusa bal olmasn ve btn uluslarn da devletler olu turabilmelerine dayanmaktadr96. Uluslarn kendiliinden var olduu ve yalnz ulusu bir uyarc tarafndan derin uykularndan uyandrlmay bekledii gr de yaygndr. Fakat Ulusuluk, her zaman eski, belirtisiz, uykuya yatm bir gcn uyan olmayabilir. Ulusuluk aslnda derinliine iselle tirilmi her biri devlet tarafndan eitime bal st kltr, lere dayanan yeni biim bir toplumsal rgtlenmenin sonucudur. Ulus, daha nce var olan kltrlerin bazlarn genelde bu sre iinde dn trerek kullanr fakat hepsini birden kullanmas da olanakszdr. ok fazla sayda kltr bulunmaktadr. Geerli bir st kltr ayakta tutan modern bir devlet, belirli bir asgari bykle sahip olmak zorundadr. Ulusuluk yalnz o uzun, srarl ve gizemli uyku halinin belirsizlii d nda kendini insanln siyasal ya amnn doal ve evrensel bir dzenlemesi olarak grr. Alman Georg Wilhem Friedrich Hegel, Uluslar nihai hedeflerine varncaya yani bir devlet olu turuncaya kadar aradan ok uzun bir tarihsel dnem gemiolabilir dedikten hemen sonra, bu devlet ncesi dnemin aslnda tarih ncesi bir dnem olduunu ileri srm Bundan hareketle Hegel97, bir ulusun gerek tarihi tr. ancak o ulus devletine kavu tuu zaman ba lamaktadr. Bazen nceden var olan kltrleri alp onlar ulusa dn tren ulusuluk, bazen de uluslar kendi yaratr ve ou kez de nceden var olan kltrleri yok eder. Ne olursa olsun bu durum kanlmazdr gr savunur. n
95 96 97

L. rer, a.g.t., s. 64. L. rer, a.g.t., s. 71. E. Gellner, a.g.e., s. 93, 94.

51

Benedict Andersona gre ulus, hayal edilmi bir siyasal topluluktur. Kendisine ayn zamanda hem egemenlik, hem de snrllk ikin olacak ekilde hayal edilmi bir cemaattir. Hayal edilmitir, nk en kk ulusun yeleri bile dier yeleri tanmayacak, onlarla tanmayacak, ou hakknda hibir ey iitmeyecek ama yine de birbirinin zihninde toplamlarnn hayali yaamaya devam eder. Fakat Andersona gre ulus, snrl olarak hayal edilebilir. nk bir milyar insan kapsayan en bynn bile, tesinde ba uluslara mensup insanlarn ya ka ad, esnek de olsa sonlu snrlar vardr. Hibir ulus, kendisini insanln tm ile rt yor olarak hayal etmez. En Mesihi milliyetiler bile sz gelimi baz alarda Hristiyanlarn ba a Hristiyan bir gezegen d tan a leyebilecekleri gibi, insan rknn yelerinin kendi uluslarn katlaca bir gnn ryasn grmezler 98. Milliyetiliin byk d nrleri olup olmad sorusu da e tart itli malara neden olmu tur. rnein Ernest Gellner, milliyetilik doktrininin incelenmesiyle hibir eyin kazanlmayacan, nk milliyetiliin peygamberlerinin bir yanl biimlenme kurban olduklarndan sz etmektedir. Ayn ekilde Benedict Anderson, teki izmlerden farkl olarak, milliyetilik kendi byk d nrlerini retmemi tir: Milliyetiliin Hobbeslar, Tocquevilleleri, Marx ya da Weberleri yoktur demektedir. Fakat bu gr ba yazarlar tarafndan ele alr. Aslnda burada sorun, ka tiri milliyetilik deil, hangi d nrlerin milliyeti d nr saylmas gerektiidir. Brendan OLeary, Andersonu ele tirirken Roussea, Burke, Mill ve Friedrich Listi milliyeti d nrler olarak saymaktadr 99.
98 99

B. Anderson, a.g.e., s. 20. Umut zkrml, 1970lerden Gnmze Milliyetilik Kuramlarna Eletirel Bir

Bak, stanbul 1998, Sosyal Bilimler Enstits BaslmamDoktora Tezi, s. 11. ..

52

Milliyeti d nr grubuna kimlerin girebilecei tart konusu olsa da, milma liyetiliin kkenleri genel olarak Alman romantik d ncesinde aranmaktayd. Hans Kohna gre, romantik akm 1800lerden sonra Alman milliyetiliinin ykselmesine byk katkda bulunu Aslnda romantik d tu. nrlerin siyasi bir program yoktu. Yarattklar akm daha ok bir estetik devrim olarak deerlendirilmi Fakat Altir. man d n tarznn kendine zglne yaptklar vurgu, Alman olma bilincinin domasnda nemli rol oynam Dier taraftan, romantik akm da bir bo t. lukta domam kendisinden nceki ya da ada d , ncelerden, felsefi akmlardan etkilenmi Birok ara ti. trmacya gre, J. J. Rousseau, hatta evrensel d ncenin babas saylan Immanuel Kant, Alman romantizmin olu umuna katkda bulunan d nrler arasnda ilk akla gelenlerdir. Milliyetilii d nce akmyla aklayan Elie Kedourieye gre Kant, her eyin ba lang noktasdr. Hans Kohna gre, Johann Gottlieh Fichtenin milliyetilii ruhsal canlanmaya-yeniden domaya ynelik bir aryd, d layc saylmazd. nk Fichte, dnyay Almanlar ve Alman olmayanlar olmak zere ikiye ayrmyordu. Ona gre insanolunun zgrlne inananlar ve inanmayanlar vard. Birinci grup iinde yer alanlar nerede domu olursa olsunlar, hangi dili konu urlarsa konu sunlar Alman - ya da gerek millet- saylyordu. Bireyin zgrlne inanmayanlar ise, rk ve dil olarak Alman olsalar bile yabanc saylyordu. Ksacas Fichtenin milliyetilii, ironik bir biimde, evrensellii de ieriyordu. Alman milliyetisi, bireysel zgrlk lksn nce Almanlar arasnda gerekle tirmeye al mal, sonra da bunu tm insanla yaymalyd100. Modern millet kavramnn tarihsel adan yenilii dikkate alndnda milletin niteliini anlamann en iyi yolu, 1830lardan itibaren milliyet ilkesi ad al100

U. zkrml, a.g.t., s. 11, 13.

53

tnda, politik ve toplumsal sylemlerinde bu kavram sistemli biimde kullanmaya ba layanlar izlemektir. Milletin gerek anlamnda ve litaratrde en yaygn biimde kullanlan anlam o zamanlar politikti. Politik anlam, Amerikan ve Fransz devrimlerinde olduu gibi milleti halkla ve devletle e itleyen; ulus devlet, Birle mi Milletler kavramlarn iine almaktayd. Amerika Birle Devletlerinin erken dik nem politik sylemlerinde millet teriminin kullanmnda eyaletlerin haklar kar snda merkeziyeti ve niter ar mlar uyandrmasndan kanmak amacyla halk, birlik, konfederasyon, ortak lkemiz, kamu, kamu refah ya da topluluk gibi deyi tercih edilmekteydi. nk Fransz Devriminin etkisiyle ler millet kavramnn temel bir zellii, milletin tek ve blnmez olmasyd ya da ok gemeden yle olacakt101. Millet-devlet-halk denklemi ku kusuz milleti belirli bir toprak parasna balyordu. nk devletlerin yaps ve tanm artk esasen belli bir toprak parasyla ilikiliydi. Bu da pek ok ulus devletin var olaca anlamna geliyordu. Ayrca halklarn kendi kaderini tayin etmesi ilkesinin kanlmaz sonucu buydu. 1795 tarihli Fransz Haklar Bildirgesinde yle denmekteydi: Kendisini oluturan bireylerin says ve zerinde yaad topran bykl ne olursa olsun, her halk bamsz ve egemendir. Bu egemenlik bakasna devredilemez. Fakat bu ifade bir halk neyin olu turduu konusuna pek aklk getirmiyordu. zellikle, bir yandan belli bir toprak parasndaki bir devletin yurtta br yanda bir milletin grup yeliinin ortak bir lar biimde tannmasn salayan etnik, dinsel ya da dier temellerle e itlenmesi srasn-

101

E. J. Hobsbawm, a.g.e., s. 34.

54

da mantksal bir ba yoktu. Bu fikre dayanarak, Fransz Devriminin milliyet ilkesi ya da duygusuna tamamen yabanc, hatta d man olduu iddia edilebilirdi102. Etnik kkenin, modern milletin zn olu turan bir ulus devletin ekillenmesiyle, hatta Antik Yunan rneinin kantlad gibi bir devletle hibir zorunlu tarihsel ili yoktur. Belirli bir devletle zde en bir halk, bir dizi etnik ve dilsel ayrm kisi le kapsayabilir. 1809 ylnda Andreas Hoferin nderliinde Franszlara kar ayaklanan kutsal Tirol topran savunanlar arasnda hem Almanlar ve talyanlar, hem de Ladin dili konu anlar yer alyordu. Hatta Lord Byron zamannda Trklere kar ayaklanan Yunan dallarnn milliyeti olduklarn varsayarsak, en korkusuz sava lardan bazlarnn Helen deil, Arnavutlard103. Milliyetilik ara trmacs olan Tom Nairne gre, milliyetilik modern kalknma tarihinin patolojisidir; tpk bireylerdeki nevroz gibi o da kanlmazdr 104. Bylece milliyetilik 19. Yzyl Avrupa ve Balkan tarihinin patolojisi olmu Avtur. rupada Metternih, milliyetiliin hibir eklini kabul etmemi ve 1815 Bar Antla masyla Kuzey talyadaki Habsburg topraklarn geni letip Galiya zerinde yeniden hak iddia ederek milli duygulara meydan okumu tu. talyanlar ve Lehlileri ise, gl bir milliyetilik duygusu sarm Onlar da Avusturyann egemenliinde yat. amak istemiyordu. 105. 19. Yzylda Avrupada yaylan milliyetilie bakacak olusak, Alman milliyetiliinin ekirdeini, i adamlar, serbest meslek sahipleri ve hkmet memurlarndan
102 103 104 105

E.J. Hobsbawm, a.g.e., s. 35. E. J. Hobsbawm, a.g.e., s. 85. B. Anderson, a.g.e., s. 19. H. Seton-Watson, a.g.m., s. 528.

55

kurulu orta snfn geli zmresi olu en turmaktayd. Bu grup ferdiyetilik ve milli gurura dayanan bir ereve iinde birbirleriyle sk skya bada t. Onlarn m meydana getirdii burjuvazi ise, Bat Avrupada reformlardan sonra ortaya kan ve genel olarak ferdiyetilik zerine kurulmu kendine has sosyal ve kltrel zellikleri , temsil eden burjuva snfndan farkl deildi. ekler arasnda da, ayn derecede olmasa bile byle bir geli gze arpmaktayd. eklerde de bu snf yalnz oalme makla kalmayp, ayn zamanda geni leyen sosyal ve kltrel bir ktle meydana getiriyordu. Burjuva milliyetilii terimini, 1848 ylnda, Avusturya Almanlar ve ekler iin de kullanmak yerinde olur. Macaristanda ise, burjuvazi hemen hemen hi olumam Buradaki milliyetilik hareketlerini yrtenler toprak sahibi asiller, yani t. geleneksel imtiyazl snf olmu Asillerin bu tutumu hkmet memurlarna ve tur. geli serbest meslek sahiplerine etki etmi de, bu snflardan hi birisi Yahudi ve en se Almanlar gibi iinde yabanclarn bulunduu tccar snfnyla sk bir ba kurmam 1848 yllarnda milliyetilik ve liberalizm ihtilalleri Viyana, Budape ve t. te Pragda patlak verdi. Onlarn bastrlmasndan sonra da, hkmet milliyeti talepleri reddetti. Fakat 1859 Fransa ve 1866 Prusya yenilgilerinden sonra, 1867 ylnda Macaristan ii lerinde bamsz hale gelerek, yalnz d lerinde Avusturyaya bal i kald. Habsburg mparatoru ayn zamanda Macar kralyd. Geleneksel snrlar iindeki Macaristan Krallnn nfusunun sadece yars Macard. Bohemya ve Moravyadaki tarihi snrlar iinde ayn egemenlii isteyen eklerin istekleri ise kabul edilmedi. te yandan Lehliler ok yaygn bir muhtariyet elde etti106. Macaristanda milliyetilik bir devlet ideolojisi eklinde geli Fakat bu dar anlamda bir ti. Macar milliyetiliiydi. Btn halk Macar dilini renmekle kalmayp, ayn zaman106

H. Seton-Watson, a.g.m., s. 529.

56

da duygular ve d nceleriyle Macar olmak zorundayd. Bylece Slovaklar, Romenleri ve Srplar Macar yapacak olan nl Macarla trma politikasna giri 107. ildi Osmanl Devletinin Balkan topraklarnda ya ayan milletlerin ulusla srema cini daha iyi anlayabilmek ve konunun btnln salayabilmek adna Osmanl Devletinin millet sistemini ayr bir ba altnda vermeyi uygun grdk. lk

3- Osmanl Devletinde Millet Sistemi

A) Tanzimata Kadar Olan Dnemde Millet Sistemi Osmanl Devletinin egemenlii altndaki topluluklar, din veya mezhep esasna gre rgtleyerek ynetmesine millet sistemi denir108 . Millet szcnn kkeninin branice Milla/Mella olduunu syleyenler olsa slamn ilk kurulu da millet szc Kuranda din anlamnda kullanlm 109. tr yllarnda, slm devletinin temel esaslarndan biri olarak ortaya kan mmet anlay dayanan bu sisteme gre, Gayrimslim tebaa kendi dini ba na kanlarnn dini otoritesine tabi olurlar ve bu yolla Gayrimslim halk, kendi cemaat ynetimleri erevesinde kendi kendilerine yeter bir ortamda ynetilirlerdi. Buna gre, padi onayyla ah kendi ba kanlarn kendileri seerler, evlenme, bo anma ve vasiyet gibi medeni haklarn tamamen kendi dini ve hukuki sistemlerine gre yrtrlerdi110. Osmanl Dev107 108

H. Seton-Watson, a.g.m., s. 530. Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, stanbul

1990, Risale Yaynlar, s. 171.


109 110

F. Buhl, . A., Millet md., s. 317. Cevdet Kk, Osmanl mparatorluunda Millet sistemi ve Tanzimat Mustafa

57

leti tarafndan zgn bir kurum haline getirilen millet sistemini en iyi uygulayan da yine Osmanl Devleti olmu Devleti buna iten sebeplerin ba tur. nda slm Hukuku geldii gibi, asl nemli sebeplerden biri de ekonomik geli melerdir. XV. yzylda Avrupada gerekle corafi ke en iflerden sonra, ticaret yollarnn yn dei tirmesi Yakndounun ekonomik hayatn byk lde etkiledi. Bu nedenle Trkler, ticaret hayatn canlandrmak iin bir yandan Venedik ve Cenevizlilere ekonomik, hukuksal ve dinsel ayrcalklar verirken, bir yandan da Osmanl Devletinin ynetimi altna girmiolan Gayrimslim halka cemaat olma hakk tanm 111. tr Osmanl Devleti, Fatih Mehmete kadar uzanan millet sistemi ile Gayrimslimlere bir yandan din ve zel hukuk i lerinde byk lde ho gr gsterirken, bir yandan da Mslmanlardan ayrlmalarn salayarak toplumdaki dini hassasiyeti de korumuoluyordu. Bylece millet sistemi ile Osmanl toplumunda Gayrimslimler ve Mslmanlar yan yana, ayn devletin ynetimi altnda, ama farkl hukuk dzenlerine bal olarak ya adlar. Bu sistemin temelinde sadece hukuki ve dini gerekler olmayp ayn toplumda ya ayan farkl gruplar birbirinden ayrma kolayl da yatyordu112. Fatih Sultan Mehmet, stanbulu fethinden sonra, terk edilmive sahipsiz halde bulunan Ortodokslarn patriklik makamna yeni bir patrik seilmesini emretti ve by-

Reit Paa ve Dnemi Seminer Bildirileri, Ankara 1985, s. 13.


111

Cevdet Kk, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler ve Millet sistemi, St

II. Osmanl Sempozyumu, zmir 1985, s. 65- 66.


112

Glnihal Bozkurt, Gayrimslim Osmanl Vatandalarnn Hukuki Durumu (1839-

1914), Ankara 1983, T.T.K. Yaynlar, s. 10.

58

lece Ortodoks Kilisesi Fatih tarafndan himaye altna alnd. Ayn zamanda Fatih, Patrie ruhani erevede kalmak artyla baz ynetim ayrcalklar ve mezhep i lerinde haklar tand ve patrie Millet Ba unvann da vererek btn dinda larnn sorunlar zerinde onu yetkili kld113. Bylece Gregoryen Ermeniler d nda dier btn Ortodokslar, devlet ile olan ili kilerinde Rum Ortodoks Patrikhanesine balandlar. Fatih, Ortodokslar millet olarak te kilatlandrdktan sonra, ayn haklar Gregoryen Ermenilere ve Musevilere de vererek onlar da birer millet olarak tanm tr. Fatih, stanbulu fethettii zaman, Galatada oturan Katolik Latinlere her trl dini faaliyetlerinde serbest olduklarna dair bir ferman vermi Bosnann fethinden tir. tr, sonra oradaki Katoliklere de ayn haklar tanm fakat Katolikleri bir millet olarak tanmam Katoliklere Millet stats verilmeme sebebi olarak onlarn nfuslartr. nn azl ve lke topraklar d nda bir otoriteye yani Papaya bal olmalar gsterilmi 114. tir

B) Tanzimat Dneminde Millet Sisteminde Yaplan Deiiklikler Osmanl Devletinin millet sistemi 1789dan sonra Avrupada yaylan milliyetilik akmyla hi bada myordu. Yine de Osmanl tebaas Gayrimslimlerin 19. yzyln ba larndan itibaren birer millet olarak ortaya kmak iin bir takm faaliyetlere

113

Sreyya ahin, Fener Patrikhanesi ve Trkiye, stanbul 1999, tken Yaynlar,

s. 52, 54.
114

Ahmet Hikmet Erolu, Osmanl Devletinde Yahudiler (XIX. Yzyln Sonuna

Kadar),Ankara 1997, Alperen Yaynlar, s. 67.

59

ba ladklarn gryoruz115. Bu milletlerin bamszlk arzularn eyleme evirmelerinde Bat kltryle tan malarnn yan sra en nemli sebep, kapitlasyonlarn verdii imtiyazlar ve Batl devletlerin korumac politikalar sayesinde bu milletlerin ekonomik olarak kalknmolmalardr. 3 Kasm 1839 tarihinde ilan edilen Tanzimat Fermanyla birlikte Avrupal byk devletlerin bask ve mdahaleleri altnda Gayrimslim cemaatlerin Trk ve dier Mslman cemaatlerle birlikte ya ayabilecekleri bir imparatorluk birliinin kurulmasna al 116. ld Tanzimat Fermannn 8, 9, 10 ve 11. maddelerine gre, Osmanl Devletinin ynetimi altnda bulunan herkes, hangi din ve mezhebe bal olursa olsun, istisnasz Osmanldr. Btn Osmanllar zgr olup ba kalarnn zgrlklerine tecavz etmemekle ykmldrler. Ki ilerin zgrl her trl saldrdan korunur. Kimse yasalarda belirlenen sebeplerden ba bir sebeple cezalandrlamaz 117. Bylece Tanka zimat Ferman ile kabul edilen Mslmanlarla Gayrimslimlerin e itlii ilkesi, gele115

Buradaki millet szcn dini bir grup olarak deil, etnik bir grup ve eylem

olarak anlamak gerekir. nk bu szck Osmanl Devletinin son yllarndan itibaren etnik bir anlam da kazanm Cumhuriyet dneminde ise bu kez dini anlam tr. silinmive sadece etnik anlam kalm XIX. yzylda Osmanl topraklarnda yatr. ayan Gayrimslimlerin mcadele amalar ve hedefleri genellikle siyasal bamszlk ynndedir.
116

Cevdet Kk, Osmanl mparatorluunda Millet Sistemi ve Tanzimat, s. 16,

17.
117

Taha Toros, Osmanl mparatorluunda Gayrimslim Aznlklar, Tanzimattan

Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 4, stanbul 1985, s. 1008.

60

neksel Osmanl hukuk dzeni iinde yeni bir haklar sistemi ortaya karmakta ve nceki uygulamay dei tirmektedir. Oysaki Osmanl Hukuk sistemi ve ynetim anlay hkim millet ve mahkm millet kavramna dayanmaktayd118. Tanzimat Ferma n ile bu durum dei erek din esasna dayal millet kavram yerine Osmanllk fikri kabul edildi ve bylece millet anlay da dei tirildi 119. Btn bunlara ramen Tanzimat Fermanndan sonra ba ta ngiltere olmak zere byk devletlerin mdahale ve basklar artt. Bu devletler ferman hkmlerinin uygulanmasnda adeta kendilerini grevli sayyorlard. 1856 Paris Antla masnn esasn olu turan Viyana Gr melerinde Mslman olmayan topluluklara birok yeni ayrcalklar tannd, fakat Bat devletleri bunlar da yeterli bulmuyordu. Bunun sonucunda 1856 ylnda, Tanzimat Fermannn hkmlerini tekrarlayan, onlar aklayan ve geni leten Islahat Ferman yaynland120. Gayrimslimler ile Mslmanlar e konuma getiren Islahat Fermannn ierii ise it yledir: * Fatih dneminden beri Gayrimslim cemaatlere verilmiayrcalklarla dinsel ba klklar aynen devam edecektir. * Bu ayrcalklarla ba klklarn yeni artlara ve ihtiyalara gre ayarlanmas iin Hkmetin gzetimi altnda olmak artyla patrikhanelerde zel meclisler olu turulacak ve bu meclislerin kararlar Babliye bildirilip onaylanmak suretiyle kesinlik kazanacaktr.

118

slam Hukukundan gelen bu kavramlarn zgn biimi millet-i hkime ve millet-i

mahkmedir.
119 120

B. Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, s. 96 vd. C. Kk, Osmanl mparatorluunda Millet sistemi ve Tanzimat, s. 17 vd.

61

* Patriklerin seim usul iyile tirilecek ve kayd- hayat ile atanacak patrik, piskopos, metropolit, murahhasa ve haham gibi ruhani ba kanlar usul-i tahlifiyeye tabi olarak devlete sadakat yemini edeceklerdir. * Cemaat i leri, ruhani ve cismani yeden olu meclisler tarafndan yrtlean cektir. * Cemaatlerin ruhani ba kanlarna vermekte olduklar cevaiz ve avaidat gibi ba tamamyla kaldrlarak bunun yerine ruhani ba lar kanlara kararla trlan bir miktarda aylk balanacaktr. * ehir, kasaba ve kylerde, icra-y ayine ayrlan binalarda, okul, hastane, mezarlk gibi yerlerde heyet-i asliyeleri zerine onarlmalarna engel olunmayp byle yerlerin yeniden yaplmas gerektiinde patrik veya millet ba larnn onay durumunda Bablinin iznine bal olacaktr. * Halk kar olmayp yalnz bir mezhep cemaati ile yerle k tirilmiolan yerlerde zahiren ve alenen ayin icrasna izin verilecektir. * Kk ve byk fark yaplmayp btn mezhepler din zgrlnden yararlanmada e ittir. * Din, dil ve rk bakmndan bir snfn dier snftan a tutulduunu ifade a eden kffe-i tabirat ve elfaz- temyizat, muharrerat- divaniyyeden ilel-ebed mahv izale edilecektir. * Bu gibi ifadenin memurlarla halk tarafndan kullanlmas da kanunen yasaklanm tr. * Hi kimse din dei tirmeye mecbur edilmeyecektir. * Hangi milletten olursa olsun btn Osmanl tebaas, devletin hizmet ve memuriyetlerine kabul edilecektir.

62

* Yasal yeterlilik ve niteliklere sahip herkes, hangi dine mensup olursa olsun devletin askeri ve sivil okullarna girme hakkna sahip olacaktr. * Her bir cemaat, eitim, sanat ve sanayiye dair okullar amaya izinlidir. Ancak bu okullarn eitim ve retmenlerin seimi ve dier yeleri padi tarafndan ekli ah atanan karma bir meclis-i maarifin gzetimi ve denetimi altnda olacaktr. * Mslmanlar ile Gayrimslimler veya Gayrimslimlerin kendi aralarnda ortaya kacak ticaret ve cinayet davalar iin karma mahkemeler kurulacak ve yarglama ak olacaktr. * Hukuk bakmndan e itlik, grev e itliini gerekli kldndan, Mslmanlar gibi, Gayrimslimler de askerlik hizmetiyle sorumlu olacaklar ve sorumluluklarn fiilen yerine getirebilecekleri gibi, bedel vermek suretiyle de yerine getirme hakkna sahip olacaklardr. Gayrimslimler orduda grev yaparken bu konuyu dzenleyecek olan, suret-i istihdamlar hakknda nizamat- lazime yaplr ynetmelii bir an nce yaynlanacaktr. * Vilayet ve sancak meclislerindeki Mslman ve Gayrimslim yelerin seimleri iyi bir ekilde dzenlenecek, oylarn doru bir ekilde aa konabilmesini salayabilmek iin, bu meclislerin olu mas ve dzeni hakknda ynetmelikler dzenlenecektir. * Her cemaatin ruhani ba kanyla devlet tarafndan bir yllk sre ile atanacak birer memurlar, btn tebaaya ait sorunlarda Meclis-i Vl-y Ahkm- Adliye gr melerine katlmalar salanacaktr. * Devletlerle yaplacak suver-i tanzimiyeden sonra, yerli tebaann tabi olduu hkmlere uymak artyla, yabanclara da Trkiyede tasarruf-u emlak hakk verile-

63

cektir121. Mslmanlar ile Gayrimslimleri e duruma getiren bu ayrcalklara ramen, it fermana Mslmanlarn yannda Gayrimslimlerden de itirazlar gelmi Msltir. manlar, Hkim Millet statlerini yitirip Gayrimslimlerle e hale gelmelerine it itiraz ederken Gayrimslimler, Ferman kendilerini ynetilen toplum statsnden kurtard iin siyasi bir berat olarak grdler, ancak patrikler ve dier ruhani bakanlar, Fermanda, grev ve aylklarnn belirlenmesi ngrld iin tepki gsterdiler. Ruhani liderler, cemaatlerinden kendi istekleri dorultusunda vergi alamayacaklar ve maa larn ykseltemeyeceklerdi. Ayrca Rumlar, daha nceki dnemlerde itibar sralamasnda dier milletlerden nde bulunuyordu. Fermanda btn millet topluluklar e tutulunca Rumlar, bu duruma da kar kt122. it

C) Millet Sistemini Yeniden Dzenleyen Nizamnameler 1856 Islahat Ferman Gayrimslimlere anayasal geli asndan yenilik getirime yordu. Birincisi, vilayet ve Belediye meclislerinde Mslim ve Gayrimslimlerin uygun oranda temsilci bulundurmalar; ikincisi, Meclis-i Ahkm- Adliyeye Gayrimslimlerden de ye alnmas; ncs ise Gayrimslimlerin millet rgtlerinin yeniden dzenlenerek bunlarn meclislerine din adamlarndan ba halk temsilcilerika nin de katlmasyd123.
121

Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Millet Sistemi, stanbul 1992, Aa Yaync-

lk, s. 64- 66.


122 123

B. Erylmaz, Osmanl Devletinde Millet Sistemi, s. 67. C. Kk, Osmanl mparatorluunda Millet Sistemi ve Tanzimat, s. 19.

64

Bylece Tanzimat ve Islahat Fermanlarndaki yeni artlar gz nnde tutularak millet sistemini yeniden dzenleyen Nizamnameler yaynland. Bunlar hakknda ksa bilgiler a ada verilmi tir.

a- Rum Milleti Nizamnamesi: Rum Patrikhanesi, Ortodoks Rumlarn dini, hukuki btn i lerini yrtyor ve hem giderlerini kar lamak, hem de okul ve kiliseleri desteklemek zere vilayetlerdeki kocaba aracl ile toplad ar vergilerle Ortolar doks halkn eziyordu. 1857 ylnda, bu duruma son vermek amacyla Babli, Patrikhanenin Rum Ortodoks halk zerindeki basksndan rahatsz olduunu aka belirtti. Bunun zerine 1862 ylnda Rum Patriklii Nizamat yaynland124. Nizamname, patriin seimi ve yetkisi ile meclislere, metropolitlere, mahkemelere, okullara ve mali ynetime ait e hkmleri iermekteydi. Patrik, ruhani ve itli cismani bir ba olarak Ortodoks Hristiyanlarn dnyevi ve ruhani sorunlarnda kan nizamname hkmleri iinde sz sahibidir. Rum milleti te kilatnda ruhani meclis, karma meclis ve umumi meclis adyla meclis bulunmaktayd. Ruhani Meclisin grevi, piskopos, vaiz ve rahiplerin tayinlerini yapmak ve Rumlara ait manastrlarnn ynetimini yrtmekti. Karma meclis, Rumlarn okul, ktphane, hastane i leriyle dier hayr kurumlarnn gelir-gider hesaplarn yapmakla grevliydi. Rumlarn ynetiminde sz sahibi olan umumi meclis ise patriklik seimini yapard125.

124 125

G. Bozkurt, a.g.e, s. 170, 171. B. Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, s. 114- 116.

65

b- Protestan Milleti Nizamnamesi: Osmanl Devletinde XIX. yzyldan itibaren grlmeye ba layan Protestanlara Babli, 1845 ylnda karlan bir fermanla, Kudste kendi kiliselerini amalarna izin verdi. zellikle ngiltere ve Prusya gibi Batl bykelilerinin giri zerine 15 Kasm 1850 tarihinde Protestan cemaati imi resmen kuruldu ve tannd. Osmanl Devletinde Protestanlara verilen bu berat, dier Mslman olmayan topluluklara verilenlerden farklyd. Berat ayrcalklar kapsamyordu. Bu topluluu bir millet statsne getirmemi Protestanlarn ti. ikyetleri ve Batl devletlerin de basklaryla 126 Protestan Nizamnamesi 12 Mart 1878 tarihinde yrrle girdi. Nizamnamenin giriksmnda, halkn asayi ve genel adabn ihlal etmemek ini artyla Osmanl lkesinde var olan btn dinlerin serbest bir ekilde faaliyet gstermesi ve muhtelif cemaatlere verilmibulunan mezhep ayrcalklarnn eskiden olduu gibi devam etmesi ve bunlarn Devlet-i Aliyenin korumas altnda olduu belirtilmi Nizamnamede, Protestanlarn dini ayinlerini serbest olarak yrtebilecekleri ti. belirtilmekte, padi ferman ile in edilen ve alan kiliselerin, her trl mdahaah a leden uzak olaca hkme balanmaktayd127.

c- Ermeni Gregoryen Milleti Nizamnamesi: zellikle ngiltere sayesinde 1850 ylnda, Protestan Ermenilerin cemaat statsn elde etmeleri ve Protestan topluluunun i lerinin bu mezhebin yaps gerei daha ok laik kimselerce yrtlmesi, Gregoryen Ermenilerin aydn ve varlkl grubu arasnda yeni bir eilim ve hareket
126 127

G. Bozkurt, a.g.e., s. 198, 199. B. Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, s. 124- 125.

66

dourdu. zellikle Avrupada okuyan ve Bablinin de gvenini kazanan bir grup 1853 ylnda komisyon kurup bir Nizamname hazrlad. Fakat 1857de yrrle giren bu nizamnamenin mr ksa srd. Nizamnamenin tart lmas ve sorunlarn kmas zerine Ali Pa 1862 ubatnda patrik Stefana Ermeni laik ve ruhbanlara, dan olu bir komitenin nizamname hazrlamasn bildirdi ve bunun zerine 29 Mart an 1863 tarihli Ermeni patriklii Nizamat ortaya kt. Buna gre; Ermeniler, laiklerden ve ruhbanlardan olu genel meclislerinde patrii gizli oy ve ak tasnifle belirleyean cekler, millet i lerinde de karar vereceklerdi128. Ayrca bu nizamname ile Sis ve Ahtamar Ermeni katoliskosluklar birle tirilmi Kuds Ermeni Patrikleri de bu , katolikos bnyesinde toplanm Bylece Osmanl Devletinde tek bir katolikostr. tr. stanbul deil, luk/Patriklik makam ortaya km Ancak bu makamn merkezi Kudsteki Mar Yakup manastryd129.

- Yahudi Milleti Nizamnamesi: Yahudilerin dinsel kurulu larnn statleri 1835 ylnda Tanzimat Devrinin ba lamasyla byk lde dei iklie urad. Ba haham, Musevi topluluunu modernle tirmek ve liberalle tirmek greviyle yeniden atand ve dier cemaatlerin Tanzimatn bir sonucu olarak yasa ve dzenlemelerle laik eitimden saladklar yararlar aynen elde ettiler. Hahamlar, bu duruma direndilerse de 1865 ylnda Yahudi Milleti Nizamnamesi yaynland. Bylece Yahudi milleti iin kurulan yeni organik kurallar ile birlikte Laik Ynetim Konseyinin olu turulmasyla hahamlarn iktidar kstland ve yalnzca dini konularda sz sahibi olmalar

128 129

Ortayl, Osmanl lber mparatorluunda Millet, Osmanl, C. 4, s. 1000. B. Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, s. 121.

67

saland130.

d- Bulgar Eksarkl: Osmanl Devletindeki millet sistemi iinde Bulgarlar, Ortodoks olduklar iin Fener Rum Patrikhanesine balydlar. Bulgarlar devaml olarak Fener Rum Patrikhanesinin Rumla trma politikasna maruz kaldlar. Bulgaristanda btn dinsel kurumlar da Rumlarn elindeydi. Fener Ortodoks Rum Patrii, 1767 ylnda Bulgar milletinin son temsilcisi olan Ohri Ba piskoposluunu kapatt ve 1800 ylnda metropolitlere gnderdii bir tamimle de Bulgar Kilise okullarnn kapatlmasn ve kiliselerde Yunanca kitaplarn renimini emretti. Ayrca Bulgar diliyle ayin yapmak ve vaazda bulunmak da artk yasakt131. Rum Patrikhanesinin Bulgarlar Rumla trma abas ve Bulgar kiliselerini birer birer ele geirmeye al masndan memnun olmayan Bulgarlar, kendi bamszlklarna kavu yolunda bir engel olan Rum Ortodoks Kilisesinden ayrlmak istima yorlard. Bulgarlar ile Rum Patrikhanesi arasndaki uzun eki meler sonunda, Bulgarlarn Bulgar Eksarkl ad altnda ayr bir kilise kurmalarna 1870 tarihli bir beratla izin verildi132. Bu cemaatlerin millet statlerinin yeniden dzenlenmesinden ba e Kaka, itli tolik misyonerlerin al malar ve zellikle Fransann basklar sonucunda, 1831
130

Stanford Shaw, Osmanl mparatorluunda Yahudi Milleti, Osmanl, C. 4, An-

kara 1999, s. 319.


131 132

Halil nalck, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, stanbul 1992, Eren Yaynclk, s. 19. G. Bozkurt, a.g.e., s. 190.

68

ylnda Katolik Ermeniler; 1848 ylnda da Melkitler kendi cemaat statlerini kazandlar133. Osmanl Devleti, 19. yzylda varln devam ettirebilmek iin hemen hemen her alanda yenilikler yapm Avrupal Devletlerle iyi ili tr. kiler kurma ve Avrupa d ntarzn benimseme yoluna gidilmi Bu dnemde kavramlar da dei tir. mitir. zellikle Tanzimat dneminde dine dayal bir millet sisteminden vazgeilerek Mslim ve Gayrimslim milletleri rk, inan ve dil ayrm yapmadan e kabul eden it Osmanllk fikri benimsenmi Amerikan ulusu gibi bir Osmanl ulusu yaratlmak tir. istenmi Bu fikir akm kendine eitim alannda da yer bulmu ki Galatasaray tir. tur Lisesi bunun en iyi rneidir. Bu liseye her milletten renci alnarak Osmanllk fikri benimsetilmek istenmi Osmanl Devletinde ya tir. ayan milletlerin giri tikleri bamszlk hareketlerini anlayabilmek iin bu dnemde yaplan her trl yenilii, kanunlar, ortak deerleri, itici gleri ve millet sisteminde olan dei iklikleri iyi incelemek gerekmektedir.

133

Benjamin Braudel,Millet Sisteminin lgin Tarihi, Osmanl, C.4, s. 252- 253.

69

KNC BLM SIRBSTAN: MLL DUYGULARIN UYANMASI

18. Yzyl sonuna kadar Osmanl Devleti tebaas olarak milli duygular uyur grnmnde olsalar da Srplar, I. Kosova yenilgisinin tranvasn atlatamamve bu yenilginin acsn ocuklarna da unutturmamak iin destanlarnda, iirlerinde hatta tr. ninnilerinde hep bu yenilgiyi ve intikam gnn anlatm Srp isyanlarnn ve Srp ulusuluunun olu umuyla ilgili zerinde anla maya varlmambirok soru ve farkl gr vardr. rnein Osmanl Devletine kar ilk isyanlar Srplar tarafndan m ba latld, eer yleyse neden ilk olarak Srplar isyan etti? Ya da Srplar ilk isyanlarnda gerekten de sadece daylara ve yamaklara kar m isyan etti yoksa Srp isyan lar ilk gnden itibaren padi kar ayrlk isyanlar myd? Srplar, Fransz Devaha riminden etkilendi mi? Srp toplumunun iinde bir burjuva ve aydn snf var myd, yoksa isyanlar sradan eitimsiz kyllerin i miydi? Gibi sorular hala cevap beklei yen sorulardr. Biz al mamzn bu blmnde bu sorulara da cevap arayacaz. Slav halklarnn Gney Slav kolundan olan Srplar, Balkanlara 7. Yzylda geldi. Srp ad ilk kez 822 tarihli bir belgede gemektedir. Srplar, yakla olarak 879 k ylnda Ortodoks mezhebini kabul etti. Osmanl Devleti, Balkan Yarmadasna getii sralarda paralanm Balkan corafyasnda Srp ynetimi, Yukar Srbistan, Serez, Drama ve Epirin kuzeyindeki kk Srp prensliklerden olu maktayd134. Bu srada Bizans Devleti de, Trklerin ve Srplarn ilerlemesini durduramyor ve g
134

smail Hakk Uzunar Osmanl Tarihi, C. 1, Ankara 1962, T.T.K. Yaynlar, s. l,

161.

kaybediyordu. Bu dnemde, Srp Krallnn glenmesine kar Bizansllar ve n Bulgarlar birle mek zorunda kald. Fakat ittifakn taraflar Kstendilde Srplara yenilince Balkanlarda Srp egemenlii ba 135. Bundan sonra Srp kral btn Ballad kanlar ynetimi altna almak ve stanbulda imparatorluk tacn giymek iin al t. Hatta bu amala (Pe) pek ehrinde stanbuldan bamsz bir de patriklik kurdu 136. 1354 ylna gelindiinde, Balkanlarda askeri ve ekonomik adan en byk devlet ne Bizans, ne de Osmanl Devletiydi. Bu dnemdeki en gl devlet, Stefan Du ann Srp arlyd. Bizans topraklarnda Srp egemenliini yaymaya al Du an an, elde ettii topraklar Srbistan ve Romanya diye ikiye bld. Stefan Du olu V. an, Uro Srbistan kral ilan ettikten sonra, kendi de Makedonya ve Kuzey Yunanisu tann mparatoru unvann kullanmaya ba lad. Fakat Stefan Du 1355 ylnda an, ld ve oullar arasnda ya anan taht mcadelesi sonucunda Du ann imparatorluu paraland. Bu durum, Osmanl Devletinin i geldi ve Osmanl Devletine Baline kanlarda ilerleme frsat dodu137. Srplar, 1389 ylnda Osmanl Devleti ile yaplan I. Kosova Sava nda ar bir yenilgiye urad ve 1459 ylnda tamamen Osmanl Devletinin ynetimi altna girdi. Osmanl ynetimi altnda bulunan Srplarda milliyeti hareketlenmeler, 1557de

135

George Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, Ankara 1985, T.T.K. Yaynlar, s.

463-466.
136

Charles Diehl, Bizans mparatorluu Tarihi, stanbul 1999, Tarih Vakf Yurt

Yaynlar, s.174.
137

Nikol Donald, Bizansn Son Yzyllar (1261-1453), stanbul 1999, Tarih Vakf

Yurt Yaynlar, s. 173- 174.

71

Pete Srp Patriklii kurulduktan sonra ykselmeye ba 138. Srplarn bamszlk lad istei, Uskoklar 139 arasnda, Karadadaki dal Srp kavimlerinde ve Srp Ortodoks Kilisesinde ya ama olana buldu. 17. Yzyldan itibaren Srbistanda silahl ayaklanmalar ba 140. Srplar, 1683-1699 Osmanl-Avusturya Sava srasnda, Avuslad turya tarafndan ayaklanmalar ynnde k krtmalara maruz kald. zellikle Avusturya mparatoru I. Leopold, Srplara muhtariyet verecei konusunda szler verdi. I. Leopoldun bu plan gerekle mese de, Osmanl topraklarnda ya ayan Srplar, Avusturyann egemenliinde ya ayan Gney Avusturya Srplarnn etkisi altna girdi141.

1- syanlar ncesinde Semendire Sanca, Pazvandolu ve Yamaklar 18. Yzyl sonunda Semendire Sanca, Pasarofa, Parain, Yagodina, Alacahisar, Uzie, Sokol, Brdelen, Semendire, Kpr, Rudnik, Valyevo ve Belgrattan olumaktayd. Bununla birlikte, Semendire Sancanda 40-50 bin Mslman-Trk olduu tahmin edilmektedir. Mslmanlarn ou ehirlerde ya arken, Srplar daha ok kylerde ya amaktayd. ok az Srp varo larda tccar ve esnaf olarak yerle ti. mi
138 139

AnaBiritanica, Srbistan md., s. 334. Uskoklar, 15. Yzylda Osmanl mparatorluundan kap Habsburg hanedanl

idaresindeki snr topraklarna snan Srp, Hrvat, Arnavut ve Dalmayallardan olu snr etesi yeleridir. an
140 141

Trk Ansiklopedisi, Srplar md., s. 530. Sleyman Kocaba Tarihte ve Gnmzde Trkiyeyi Paralama ve Payla , ma

Planlar, stanbul 1999, Vatan Yaynlar, s. 96.

72

1783-1784 yllar arasnda Belgrat, Brdelen, Pojega, Gradi te ehirleri hari toplam 21 ehirde 1.654 Mslman, 633 Srp hanesi bulunmaktayd. Yine ayn dnemde Belgratta 1.200 Srp ve 20.000 Mslman ya amaktayd. 1819 ylnda Belgratta 2.500, Uziede 1000, Sokol ve evresinde 600, Kprde 300, Semendirede 200, Brdelende 150, Yagodinada 100, Valyevo aakta 20 Mslman hanesi bulunmaktayd142. Grld zere 1819dan sonra Semendire Sancanda Mslman hane yok denecek kadar azalm t. Semendire Sancana bal Belgrat Vilayeti, 18. Yzyln sonlarnda az nfuslu, sk ormanlarla kapl, Srp iftilerinin domuz besicilii yapt bir blgeydi. Sk ayan Srp ormanlarda artk topraktan geimini salamay brakp yamaclkla ya e kyalar da gizlenmekteydi. Bu dnemde daylarn kt ynetiminden kaan insanlarla birlikte e kya says da artm 143. t Semendire Sancanda daylarn ve yamaklarn durumu Srp isyanlarnn arka plann olu turmas bakmndan nemlidir. 1787-1791 Osmanl-Avusturya Sava lar srasnda Srplar, yol ve nemli geitlerde, zellikle de Belgrata kan yollarda Osmanl birliklerine nemli derecede zarar verdi. Bu saldrlar artnca Belgrata balanan yollarda gvenlik yok denecek kadar azald. Bunun zerine Osmanl yneticileri, eyhlislam Mehmet Kamil Efendiden bu Srplarn ldrlmesinin vacip olduuna dair fetva ald144. 30 Eyll 1789 tarihinde Belgrat varo ele geiren Avusturyalunu
142

Selim Aslanta Osmanlda Srp syanlar, , stanbul 2007, KitapYaynevi Yaynla-

r, s. 64,65.
143

Misya Glenny, Balkanlar, 1804 -1999, Milliyetilik, Sava ve Byk Gler, s-

tanbul 2001, Sabah Kitaplar, s. 23.


144

S. Aslanta a.g.e., s. 49. ,

73

lar, 6 Ekimde ehri teslim aldlar. Cevdet Pa Belgratn d a, mesini r ald vet iin Ni ten bir trl hareket edemeyen Abdi Pa aya yklerken, III. Selim, Ebu Bekir Pa aya gnderdii hkmde bu durumun sulusu olarak yamaklar gstermitir145. Belgrat Seraskeri Abdi Pa ann emrindeki timar ve zeamet askerleri Belgrat terk edince Belgratn savunmas, saylar 6-7 bin olan yamaklar tarafndan yapld. Yamaklarn reislerinde olan Deli Ahmet, sava srasnda isyan eden Srplarn hareketlerini bastrmada nemli rol oynad. Fakat Babli, Semendire sancanda kendi nfuz ve hkimiyetini sarsacak kadar glenen, kanunsuz davran laryla Srplarn isyanna ve sanca terk etmelerine neden olan, ayrca timar ve zeamet topraklarn kendi iftlikleri haline getiren yamaklar ve onlarn reisleri olan daylar aleyhine daha savasrasnda harekete geti. Zira yamaklar, Bablinin memurlar tarafndan toplanmas gereken vergileri kendileri toplayarak devletin gelirinin azalmasna neden olmu Babli tarafndan, Deli Ahmet ve dier daylarn idamlar iin emirler yoltu. land. Fakat Deli Ahmet, Kara Hasan ve Mostarl Hac Mustafa gibi daylar Rus cephesinde sava tklarndan idam edilemediler 146. Bununla birlikte Belgrat'n istilasna sebebiyet verenlere nasihat etmemesinden dolay Kad shakzade Mehmet Emin cezalandrld. Mehmet Eminin Defter-i Ulema'dan ismi silindi ve Mehmet Emin Bursa'ya srgn edildi147. Belgratta daylar ve yamaklarla ura lrken, Avusturya yannda sava Srpan larn durumu da belirsizdi. Srplar, Osmanl Devletinin kendilerini cezalandraca145 146

S. Aslanta a.g.e., s. 50 vd. , Mehmet etin Breki, Osmanl mparatorluunda Srp Meselesi, stanbul 2001,

Kutup Yldz Yaynlar, s. 25, 26.


147

BOA, 201/10282 HAT

74

ndan korkarak yabanc devletlerden garantrlk istedi. Ar imandrit Stefan Yovanovi liderliinde Srplar, Avusturyaya yardm talep eden mektuplar gnderdi. Yovanovi, Srplarn hi olmazsa Eflk ve Budan gibi bir zerklie sahip olmasn gerektiini iddia etti. Fakat Avusturya, Srplarn o artlarda Osmanl Devletiyle arasnda bir sorun olmasna izin vermek istemiyordu. Bu nedenle, 1791 Zi tovi Antlamasnn birinci maddesinde Karada, Eflk-Budan, Bosna-Hersek ve Srbistanda ayan Hristiyan halk kapsayan genel bir affn yer almasn salamakla yetindi148. ya Srplarn bir sre sessiz kalmalarn salayan III. Selim, 1793 ylnda bir ferman yaynlayarak yamaklara kar bir dizi nlem almaya al Buna gre, yamaklarn t. sancaklara yerle melerini yasaklad, Srp knezlerinin gcn arttrd ve nahiyelerde gerek bir zerklik kurdu. Ardndan Hristiyanlar da dhil olmak zere btn halka, silah ta ma ve dzeni salamak iin milis kuvvetleri olu turabilme hakk verdi149. Belgrat Kalesi yamaklarnn ve halkn reaya kylerini ele geirerek iftlik edinmeleri blge halknn dirliini bozmaktayd. Bylece bu araziler devlet tarafndan tekrar ele geirilerek halka yeniden satld150. Fakat Belgrattan kovulan yamaklar, 1794 ylnda Pazvandolunun yardmyla Belgrata zorla girmek istedi. Bununla birlikte, Belgrat Muhafz inikzade Mustafa Pa ann getirdii sekbanlarn birou da da e kyas olduundan halk bask altna ald. Vidinde Pazvandolunun isyan etmesi merkezi ynetimi huzursuz ediyordu. Dal e kyasna kar fazlasyla iyi niyetli davranlm t. Bablinin ho grsnn dal e kiyas tarafndan ktye kullanlmas her geen gn artyordu. Pazvandolu, da e kyalarnda Macar Aliyi Nibolu zerine gnde148 149 150

S. Aslanta a.g.e., s. 51,52. , Georges Castellan, Balkanlarn Tarihi, stanbul 1993, Milliyet Yaynlar, s. 252. BOA, 198/9996 HAT

75

rip kalenin ele gemesini salad ve burada birok ki idam ettirdi. Macar Ali, iyi birok binay, dkkn ve camiyi yakt. Ayan, msellim ve ileri gelen baz yenierileri zincire vurup Vidine gtrd. Otuz bir Olu isimli birini de Nibolu mtesellimi olarak atad. Bundan sonra Pazvandolunun amac, Selvi, Ku uk, umnu ve Balkanlarn dier blgelerindeki kasaba ve kyleri tamamen ele geirmekti. Rumeli Valisi, Eflk Voyvodas ve Rusuk halk tarafndan, Pazvandoluna kar nlemler alnmas ynndeki haberler Babliye ula trlyordu. Bu durumda Tuna ile Balkan arasndaki topraklarn nemi artt. Osmanl Devleti, btn gcn ve zamann Pazvandolunu yakalamaya harcamaktayd. Avrupa politikasnn dei mesi, Yemen ve Yedi Ada ile Yenice, Preveze, Parga ve Poterintonun Fransa eline gemesi Osmanl Devletini daha da skntya soktu. Fakat Babli tarafndan en nemli sorun Pazvandolunun ortadan kaldrlmas olarak grlyordu. nk Belgrat Kalesinden kaan yamaklar da Vidindeki Pazvandolu Osman Aaya katlyordu. Bu da onun e kya topluluunu ve gcn iyice arttryordu151. 1795 yl sonlarna doru Pazvandolu sorunu yeni bir dneme girdi. Pazvandolu, Vidin muhafzlarnn szlerine itaat edeceini bildirdi. Bunun zerine Babli, asilerle arasndaki balanty koparmak ve onlar zayflatmak iin 1796da Pazvandolunu affetti. Fakat bu durum Pazvandolunun daha da glenmesini salad152. Pazvandolunun amac Belgrat almak ve yeni kuraca devletin ba kenti yapmakt153. Pazvandolunun yan sra, Srplar da rahat durmuyordu. Fener Rum
151

Ahmet Cevdet Pa Tarih-i Cevdet., C. 3, a, stanbul 1994, dal Ne riyat, s. 1652,

1653.
152 153

S. Aslanta a.g.e., s. 57. , S. Aslanta a.g.e., s. 58. ,

76

Patrikhanesi, Srp ta knlklarn Babliye, Belgrat yamaklar ile valilerin arasndaki eki meden ve birbirlerine olan d manlklarndan ileri geldii eklinde sunmu tu. Yine Patrikhane, Belgrat'a muhafz olarak atanan Hac Mustafa Pa a'nn gzel idaresi srasnda Srplarn rahata kavu arak emredilecek hizmetleri yerine getireceklerini bildirilmi 154. ti 1798 ylnda Pazvandolunu ortadan kaldrmak zere Kaptan- Derya Hseyin Pa serasker olarak atand. Karadan ve denizden Pazvandolu zerine saldrmakla a grevlendirildi. Emrine topu, arabac, humbarac, laamc ocaklarndan birok ortalar verilmesinin haricinde Anadolu Valisi ve Cebbar zade Kara Osman olu ile Anadoludan ok sayda asker verildi. Erzurum Valisi Ziya Pa ann a iretlerden toplayaca askerlerle, Silistire Valisi Osman Pa ile Rumeli Valisi Mustafa Pa emrinde a a turuldu. Ayrca Rumeli Beylerbeyi rtbesi ile kendisine nebaht olan ordular olu Sanca verilen Hac Mustafa Pa aya vezirlik rtbesiyle Selanik eyaleti ynetimi verildi. Bununla da kalmayp Evld- Fatihan ile Selanikli eli silah tutan ve sava abilecek ki ilerle Edirneden asker toplayp serasker pa emrine girmek zere iki tu a verildi. Selanik ynetimi Hac Mustafa Pa aya verildii iin oradan ayrlan Ebubekir Pa aya da nebaht Sanca verildi. Fakat ksa bir sre sonra Selanik Ebu Bekir Pa aya braklp Hac Mustafa Pa aya Halep eyaleti ynetimi verildi. Bylece btn hazrlklar tamamland ve dal e kyasyla yamaklara kar olaanst bir seferber lik ba latld. Pazvandolunun faaliyetlerine gelince Rumelinin sa kolunu yani Sava nehrinden Karadenize kadar olan blgeyi ele geirip egemenlik alann geniletmek istiyordu. Karadenize kadar olan ksmda Rusuk ve Varna hari Belgrat ynne birlikler gnderdi. Sofya ve Ni ele geirmeyi ba i ard. Tuna boyunda Rus154

BOA, 180/8111 HAT

77

uka ve Balkan boyunda umnuya kadar olan yerleri ele geirdi. Bylece ara blgede ele geirilemeyen sadece Lofa kald155. Pazvandolu, Rusuktan sonra Belgrat kalesini ele geirmek istedi. Belgratl Kara mer kumandasnda gnderdii ok saydaki e kya, Korie Adasn basp Korie voyvodasn yakalad. Sonra srayla Pasarofa ve Semendireye girdi. Bunun zerine Babli, zvornik Mutasarrf Hasan Pa aya ve Brdelen Voyvodas Veli Efendiye gerekli tedbirlerin alnmas iin emirler gnderdi. Fakat daha onlar Semendireye varmadan e kya, Belgrat varo girmeyi ba una ard. Yine de kalede bulunan dilverler sayesinde e kya bozguna urattld. E kyalar, geride birka yz l, mhimmat, cephane ve bayrak brakarak kat. Ayrca lider olmak zere 150 kadar e kya canl olarak yakaland156. 1798de Napolyonun Msr i etmesi sonucunda Osmanl-Rus yaknlagal mas ba ve bu durum Pazvandolunu rahatsz etti. Bunun zerine Pazvandolu lad Babliyle anla yolunu seti. Babli, Pazvandolunu affetti ve ileri srd ma artlar kabul etti. Bylece yamaklar, Belgrata hem geri dnd hem de eski mlklerine kavu Ayrca eski sular affedilecek olan yamaklar, kaleyi bekleyip d tu. man saldrlarnda kaleyi savunacaklar, padi ahn ve valilerin emirlerine itaat edeceklerdi. Yamaklar tarafndan Srplardan bir ake dahi alnmayacak, halka zarar verilmeyecek, kylere saldrlmayacakt. Semendire muhassllk olduundan muhassllk i lerine kar lmayacak, bir ki iki ulufe defteri bulunmayacak, sahipsiz mal kalmas duide rumunda lenin ulufe defteri saklanmayacakt. Yamaklarn Belgrattan karlmasndan sonra yamak defteri elde edenlerin defterlerine itibar edilmeyecek ve Belgrattan
155 156

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 3, s. 1655. a, A. Cevdet Pa a.g.e., C. 3, s. 1658. a,

78

karlmalarndan nce sahip olduklar mallar kendilere iade edilecekti. Ayrca yamaklar, yerli askerlerle iyi geineceklerdi157. Yamaklar, ubat 1799dan itibaren Belgrata dnmeye ba lad. Fakat yamaklarn dn Belgrat Muhafz Hac Mustafa Pa ay baz sorunlarla kar kar brakt. sorun, Bablinin emriyle maiyetin ya lk de bulunan sekban serbest brakmas iin onlara 75 bin kurudemek zorundayd. Paralarn alamayan sekbanlar isyan etmive Belgrat Kalesinin kaplarn kapatarak ehri ele geirmeye al t. Hac Mustafa Pa bu paray ancak Srplardan toplam a yarak deyebildi. kinci sorun ise, yamaklar mlklerini hangi artlarla geri alacaklard. Hac Mustafa Pa yamaklarn kaleyi ele geirmesinden korktuu iin iki binden a, fazla yamak yazlmasn yasaklad. Fakat Yamaklar, huzursuzluk karmaktan ve para toplamaktan vazgemedi. zellikle Mart 1800den itibaren Srplar zerindeki basklarn arttran yamaklar, Brdelene saldrp knez Ranko Lazarevii ldrnce Hac Mustafa Pa da Brdelene asker gndermek zorunda kald. Yamaklar, a Hac Mustafa Pa tarafndan ele geirilip idam edilince iki taraf arasndaki d a manlk daha da artt158. te yandan Belgrat isyanna sebep olanlarn cezalandrlmas, isyanla alakalar olmayan yamak ve yerliler tarafndan memnuniyetle kar lanmt159. Ayrca Belgrat'ta daylarla Srplar arasndaki d manln daylk, suba ve lk dier unvanlarla al anlarn sebep olduu d nldnden, Babli bu unvanlarn kaldrlmasna, i lerin ynetmelik ve emirlere gre dzenlenmesine karar verdi160.

157 158 159 160

S. Aslanta a.g.e., s. 59. , S. Aslanta a.g.e., s. 60. , BOA, 99/3946-B, HAT BOA, 98/3918 HAT

79

Semendire ve evresindeki kazalarn knezleri ve kocaba Babliye gnlar derdikleri mektupta, yaptklar fena hareketleri isteyerek yapmadklarn ve buna yamaklarla daylarn mezaliminin sebep olduunu Belgrat Muhafzl Hac Mustafa Pa verildikten sonra rahatladklarn ve gerektiinde asker ihracn kar a'ya layabilea, ceklerini, hizmet edeceklerini belirtiler161. Fakat Hac Mustafa Pa ne kadar ura ura yamaklar kaleden karamad. Belgrat yamaklar Kale-i Zir ve Kale-i rsa sn Bala'da, Muhafz Hac Mustafa Pa ku Yamaklarn zerine svari gnderildi, a'y att. fakat kaleye girmek mmkn olmadndan yamaklara kar ba arl olunamad162. Babli, Rumeli'de meydana gelen byk kar klklarn zmnn, gerekte Belgrat yamaklarnn gurur ve glerini krmaktan getii gr ne varm Eer yat. maklar Belgrat' Ebu Bekir Pa aya teslim etmezse Pa bir ksm askerini Srplara a, verip Belgrat aleyhine hareket etmelerine izin verecekti163. Ayrca Belgrat yamaklarnn Pazvandolu Osman Pa ann emrine girme ihtimaline kar Belgrat kaza ve nahiyelerindeki reayann yamaklar tarafnda olmamalar iin Fener Rum Patriine mektuplar yazdrld164. Belgrat Kalesi'ne yamaklarn girmesiyle Fethlislamdan gelen Muhafz Hac Mustafa Pa olu DerviBey ve evredeki pa Babliden a alar asker istedi165, fakat yamak liderlerinden Kk Ali, Molla Yusuf, Aanl Hseyin Alemdar ve Kr Osman, Pazvandolundan ald emirle Hac Mustafa Pa ay ldrd. Buna kar Belgrat isyanna sebep olarak Babli, Divan Ktibi Hac Emin, n
161 162 163 164 165

BOA, 180/8111-A, HAT BOA, 98/3925-A, HAT BOA, 47/2303-H, HAT BOA, 99/3946-L, HAT BOA, 99/3963 HAT

80

Semendire Alay Beyi Abdurrahman'n ve Kale-i Bala zabiti Kaptan Osmanla arkada larn grdnden bunlar idam ettirdi. Bunlar idam edildikten sonra, yamaklar, yerli aalar ve memurlar kendi i leriyle me olacaklarna dair sz verdi166. Fakat gul Hac Mustafa Pa ann ldrlmesinden sonra daylardan Foo Olu Mehmet, Molla Yusuf, Kk Ali ve Aanl Hseyin Alemdar neredeyse btn Semendirede tek a g haline geldi167. Yamaklarn kaleye girerek kale muhafz Hac Mustafa Pa ve adamlarn katletmeleri, yamaklarn Pazvandolu Osman Pa ayla birlikte Belgrat Vidin gibi glerini birle tikleri bir yer yapma amacnda olduklarn gstermekteydi168. 18. Yzyl sonunda Avrupann durumuna gelince, Fransz Devriminden sonra Avrupada Fransaya kar sessiz bir bekleyi vard. ngiltere, spanya, Prusya, Danimarka ve sve tarafsz kalmay tercih ediyordu. Avusturya ve Rusya ise, Osmanl Devletiyle savahalindeydi169. Bununla birlikte tarafszlk durumu ok uzun srmedi. Napolyonun milli devletler kurma projesi ve Avrupann politik dengesini deitirme istei Avrupal Devletlerin harekete gemesine neden oldu. zellikle ngiltere ve Rusya, kurulu dzenlerini Fransann bozma ihtimaline kar srekli bir ittifak aray iine girdi. Osmanl Devleti ise, Fransaya kar Rusyaya yakla 1796 y t. lnda, Osmanl Devleti Rusyayla dostluk ve iyi kom uluk ili kileri srdrme niyetinde olduunu aklad. 1797 ylnda Rusyaya gnderilen bir namede, dostluk ve bar antla masnn artlarn Rusya bozmad srece antla maya Osmanl Devleti
166 167 168 169

BOA, 99/3363-A, HAT M. . Breki, a.g.e., s. 46, 47. BOA, 99/3946 HAT Fahir Armaolu, 19. Yzyl Siyasi Tarihi, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar, s. 41.

81

tarafndan da uyulaca, Rus tccarlarn korunup onlara sayg gsterilecei belirtildi. Msrn Fransa tarafndan i edilmesiyle Kasm 1798de, Osmanl Devleti ve gal Rusya arasnda bir ittifak antla mas imzaland. Bu yaknla mayla beraber, Fransaya kar ortak bir tavr alnd170. Napolyon, Msr ve Suriyede Osmanl reayasn tahrik etmekle yetinmeyip Lbnandaki Katolik Marunilere, Hal ruhunu canlandrmak iin arlarda bulundu. Ayrca Napolyon, milli devletler kurma ideali erevesinde, Drzi Hkimi Emir Be Mekke erifi ve Vahhabilerin lideri Abdlvahapla Yahudilere mektuplar ir, gnderip bir takm vaatlerde bulundu171. 19. Yzyl ba nda Avrupada milliyetilik akm etkisini gstermeye ba lad ve Avrupadaki btn ta yerinden oynad. lar spanya, Almanya ve Prusyada milliyeti duygular uyanrken, Galiyadaki Polonyallar Avusturyaya kar ayakland 172. Bu durum devletleraras dengeleri ve ili kileri de bozdu. 1802 ylnda, ngiliz-Fransz ili kileri iyice gerildi. Napolyonun faaliyetlerinden ve Osmanl Devletiyle yaknla abalarndan ma ngiltere kadar Avusturya ve Rusya da rahatszd. 1804 ylnda Fransaya kar Avusturya-Rusya ve ngiltere-Rusya arasnda ikili antla malar imzaland. 1805 ylnda da Avusturya, ngiltere-Rusya ittifakna katld173. Buna kar n

170

smet Binark, Ba bakanlk Osmanl Ar ivinde Mevcut Name-i Hmayun Def-

terlerine Gre Osmanl-Rus Mnasebetleri, Trk-Rus likilerinde 500 Yl, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar, s. 205.
171 172 173

S. Kocaba a.g.e., s. 71, 72. , F. Armaolu, a.g.e., s. 69. F. Armaolu, a.g.e., s. 63.

82

Fransa, Prusyayla bir antla imzalad. Bu antla ma mann nemi, antla mada Osmanl Devletinin toprak btnln ieren bir maddenin yer almasyd174.

2- Birinci Srp syan ve Daylar Mslman toprak aalar olan sipahilerle Hristiyan kyller arasndaki ili kiler ilk ba larda ok glyd. Hatta Belgratta bu ili kiler, Osmanl Devletinin ba blka gelerinkinden de skyd. Srplar geniaile birimleri olan zadruga biiminde rgtleniyorlard. Her aile grubu blge meclisi olan knezevinaya bir temsilci gnderirdi. Knezevina da knezi yani reisi seerdi. Knez seimi e itliki bir gelenekti. Fakat 18. Yzyl boyunca zengin ailelerin, zellikle de domuz yeti tiricilii ile ura ailelean rin pek ok blgede knez grevini stlendii grld. Knezler ok kr getiren vergi tahsiltndan da sorumluydu. Knez, toprak sahipleri ve Osmanl yneticileriyle i birlii iinde al rd. Bu politik ya da ekonomik bir zerklik olmayp timar sahibi olarak sipahilerin haklar temeline dayanan dengeli bir tarm sisteminin geli mesini zendirmi Bu byk topraklarda kyller miras haklarna ve hatta yasalarnn ti. korumasna sahipti. Vergilerini deyen kyller, bunun d nda rettiklerine sahip olabilirlerdi. Bu Bat Avrupa standartlarna gre olduka ileri dzeyde bir sistemdi. Fakat 18. Yzyl sonlarna doru timar sistemi itluk ad verilen ve kyly bor yknden kurtaramayan, ypratan acmasz bir sisteme dn Ayrca Yenierilerin t. a gzll 18. Yzyl sonlarnda Srplar arasnda ortaya kan domuz yeti tiricisi kyl aristokrasisinin karlarna da ters d meye ba lad. Bununla birlikte, 18. Yzyl sonunda Belgrat vilayeti iki kez Avusturya kontrolne geti. Belgratn kuzeyindeki Srp ve Hrvat karma eyaleti olan Voyvodinadaki Srp tccar toplumu
174

F. Armaolu, a.g.e., s. 65.

83

Habsburg mparatorluunun domuz eti ihracn salamaktayd. Voyvodina, 1791 ylnda Osmanl kontrolne getiinde domuz ticaretindeki nemini devam etti. Bu blgede, kurumsalla m bir dzeni temsil eden sipahilerle sonradan gelen daylar arasnda olduka sert anla mazlklar ya anyordu. Yine de asl yk Srp kyllerin zerindeydi. Daylar, hayvanlardan zellikler de domuzlardan olduka ykl vergiler alyordu175. Srbistanda kylerdeki hayat, genellikle dzenli, ataerkil ve tek dze eklindeydi. Erkekler al maya gider, harman zaman tarlalarda yardm eden kadnlar ise, evlerinde kalrd. Aileyi bir arada tutan en nemli unsur zadrugayd. Zadruga, ive dinlenme iin merkezi byk bir oday kullanan ve bunun drt yanndan yatak odalarna giden bir geniaile meknyd. Srp toplumunun temelinde aile balar vard ve kyller ok kalabalk olsa da bir zadrugay blmezler, bunun yerine meknlar geni letme yoluna giderlerdi. 19. Yzyln Alman Srp tarihisi Leopold Ranke, ailelerin merkez roln: Kendi ihtiyalarn salayan ve her biri kendi iinde kapal olan bu aileler Srp milliyetiliinin temelini olu turur. Ki kar bylece aile karyla isel birle szleriyle zetlemi Zadruga, her ir tir. eyden ok Srplarn sosyal ve kltrel geleneklerini korur ve bunu da Ortodoks kilisesinden daha etkili bir ekilde yapard. Ortaa Srbistan mparatorluunun k yle 1804 ylndaki I. Srp isyan arasndaki yakla drt yzyllk Osmanl hkimiyeti srasnda, Srp kimliini devam ettik ren tek kurum Kilise deildi. Aslnda Kilisenin stlendii rol, dier milletlerdeki kadar byk deildi. Bunun nedenlerinin ba nda, Srp Kilisesinin cahil kyllerin anlamad eski kilise Slavcasnn bir tr olan Slav-Srpa lehesi kullanmasyd. Manastrlar, Ortaa Srbistan mparatorluunun ikona geleneklerini koruduklarn
175

M. Glenny, a.g.e., s. 28.

84

iddia edebilirdi. Fakat Srp Patrikliinin 1776 ylnda kaldrlmasndan sonra st dzey hiyerar Rumlar hkimdi ve bu durum Srplarn resmi kiliseden uzakla iye malarna neden oldu. Hatta Birinci Srp isyan srasnda kentlerde kalan piskoposlarn Trk yneticilerini desteklemeleri Srplar arasndaki krgnl arttrd. Srplar arasndaki en geli kltr esi destanlard. Gezici ki tarafndan okunan ve kilisemi iler nin ok fazla etkisinin grlmedii bu iirlerde Srbistann Osmanl Devleti ynetimine girmeden nceki tarihi anlatlmaktadr. Srplarn 1389 ylndaki Kosova yenilgisi ve ortaan dier byk olaylar Srp milli mitolojisinin temel ta olmu 19. tur. Yzyl ba larndaki isyanlar, Srplarn 14. Yzyldan beri Osmanl Devletinin ya attklarna kar giri mcadelenin canlanmas olarak gsterilmi adaSrbis ilen tir. tan tarihileri de, bu ve iir arklarla iddialarn srdrmek iin romantikle tirilmi bir gemi tarihlerinde sreklilik salamaya al tr176. le m III. Selim zamannda, Rumelinin her yan bir dal e kyasnn elinde bulunuyordu. Belgratta da, kale yamaklar ve onlarn liderleri daylar, zorbala kalk arak Srbistan halkna kar eziyet ediyordu 177. Bunun zerine Srplar, Rusya ve Avustur yadan destek ve yardm taleplerini bildiren faaliyetlerde bulundu. zellikle Macaristanda yerle olan Srp ruhban snf arasnda milliyetilik al mi malar hz kazand. Zira ruhban snf arasnda bamsz bir Srp devleti kurma fikri vard. Hatta Sava, Tekelija ve Budape tede bamsz Srbistan haritas hazrlanm Ba t. papaz

176 177

M. Glenny, a.g.e., s. 30,31. Mustafa Nuri Pa Netayicl- Vukuat, C. 3-4, Ankara 1987, T.T.K. Yaynlar, s. a,

243.

85

Arsenija Gajovi, 1803 ylnda Rusyada bir Slav-Srp mparatorluunun kurulmasn dilediini aklam 178. t Srplarn, Srp mparatorluu hayalleri kurmasnda Avrupal Devletlerin faaliyetleri etkili olmu Hac Mustafa Pa tu. ann 1801de Babliye bildirdiine gre, Bosna, Vidin ve Belgrat evresinde Fransz casuslar dola maktayd. Bu casuslar, askeri amal orda olmakla beraber, casuslarn Fransz Devriminin fikirlerini yayma ihtimali de vardr 179. 1802de Srplar, Avusturya ynetimine girmeye hazr olduklarn Avusturyal yetkililere bildirdi. Fakat Avusturyal yetkililer, bunun Osmanl Devletiyle olan iyi ili kileri bozacan d ndklerinden bu teklif reddetti. Yine de Srplar vazgeme niyetinde deildi. Gizli gr melere devam ettiler. Bu durumdan haberdar olan daylar ise, knezlerin isyan hazrl iinde olduunu anlad. Daylar, isyan engellemek iin olaya kar knezlerin ldrlmesi, onlarn yerine yeni an knezlerin tayin edilmesi ve halkn elindeki silahlarn toplanmas gibi bir dizi kararlar ald. Bu kararlar uygulamak zere kasabalardaki suba ve kabadaylara emirler gndererek knezlerin ldrlmesini istediler. Daylar ilk olarak Valyevo Ba knezi Aleksa Nenadoviin ldrlmesini istiyordu. Nenadovi, 1788-1791 OsmanlAvusturya Sava nda Avusturya birliklerinde sava t. Bylece Valyevoya gelen m Foo Olu Mehmet, 4 ubatta Nenadovii yakalatarak idam ettirdi180. Sadece knezler deil, bir hafta iinde din adamlar, tccarlar ve blkba larndan yakla 70 k ki ldrld181. ldrlenlerin yaknlar olan 700-800 ki bir grup dier Srplari ilik
178 179 180 181

M. . Breki, a.g.e., s. 51. M. . Breki, a.g.e., s. 52. S. Aslanta a.g.e., s. 69. , S. Aslanta a.g.e., s. 70. ,

86

la birle erek daylarn adamlarndan 500 ki ldrd. Bununla da yetinmeyip 15 iyi bin ki bir grup, ba ilik larnda Kara Yorgiyla Belgrat yaknlarndaki Havalaya kadar ilerledi. Buradaki arp malarda Molla Yusuf ve Kk Alinin karde btn i cephaneyi terk ederek kaleye snmak zorunda kald182. Kara Yorginin emrindeki kuvvetler olduka gszd. ba masraflarn kendi kar lk ta layp eittii knezlerin btn zel birlikleri, dier soylularn zel birlikleri, haydutlar ve Eflkl, Arnavut, Bulgar olup sadece paray deyene bal olan Pazvandolunun paral askerleri onun yannda yer ald. Ancak destekilerinin ou kyllerdi. Daylar, asilerle aralarn dzeltmek iin Kara Yorgiye Mata isimli bir ke yollad. taraf, Hasan Pa Pai ki a tu lnda ba knezlik langasnda183 bulu ve Kara Yorgiye isyan durdurmas kar verilecei vaat edildi. Kara Yorgi ise, bar kendisinin de istemesine ramen, halkn artk zulm ekmeye dayanamadn ve kylerde hanlarn yklmas, uba larn kylerden kmas, zulmn kesinlikle sona ermesi durumunda bar olacan syn ledi. Ayrca daylarn Avusturyann kefaletini almasn ko Daylar, asilere art tu. silah braktklar takdirde kylere Mslmanlarn girmeyeceini, vergilerin knezler tarafndan toplanacan, reayaya hibir ekilde dokunulmayacan ve Kara Yorginin ba knez olacan garanti etti. Nitekim daylar oyalamaya al Kara an Yorgi, Avusturyann kefil olmas isteini tekrarlayarak konuyu gr mek iin zaman istedi184. syann bymesinden korkan ve bu i bir an nce are bulmak istee yen daylar, Bosna ve Rumeli pa alarndan yardm istedi. Fakat pa alar daylara olumlu cevap vermedi. Daylarn Bosna ve Rumeli taraflarnda adam toplamaya a182 183 184

M. . Breki, a.g.e., s. 50 vd. Palanga: etraf hendeklerle evrili aa ya da toprak kale. S. Aslanta a.g.e., s. 75 vd. ,

87

l tklarn haber alan Kara Yorgi, Saraybosna ileri gelenlerine, Srplarn asi olmadn sadece ldrlen knezlerinin intikamn almaya al tklarn anlatan bir mektup yazd. Bunun zerine daylarn durumu gittike ktle Bu zor durumda daylarn ti. yardm alabilecekleri bir tek Pazvandolu kalm Pazvandolu, kendisine ba t. vuran daylara yz Arnavut gnderdi. Fakat Pazvandolunun adamlar asiler tarafndan durduruldu ve byk ounluu ldrld. Daylar, Hristiyan halka elindeki silahlar teslim etmeleri konusunda emirler yaynlasa da, artk irndan km Asiler t. yollar ve geitleri kesiyor, Mslmanlar ldryordu. Gvenlii ve huzuru sala mak imknsz hale gelmi 185. Avusturyadan Tuna yoluyla gelen silah ak arttka ti daylar tela kapld. 1804 Ocak ay sonunda arabalar dolusu silah Belgrata girdi 186. a ubat aynda yze yakn Srp ileri geleni merkezi Sumatyadaki Orasacta topland ve Kara Yorgiyi lider seti. Mays 1804 tarihinden itibaren Kara Yorgi beyannamesini Hkim Voyvoda ve Lider unvanyla imzalamaya ba 187. lad Gerek ad Djordje Petrovi olan Kara Yorgi hakknda ok fazla bilgi yoktur. umadyada doduu sanlmaktadr. Fakir bir aileden gelen Kara Yorgi, toprak i ilii yapm hi eitim almam cahil biriydi. 1787 ylnda ailesi ile birlikte Belg, , rattan ayrlarak Voyvodine yerle ti. Avusturya-Osmanl Sava mi nda Kara Yorgi, Srp serbest birliklerine katlarak Bat Srbistanda sava Burada sava t. may renerek astsubay oldu. Zi tova BarAntla masndan sonra Topolaya yerle ve domuz ti ticareti yapmaya ba lad. Hac Mustafa Pa Srp milis kuvvetlerini kurduunda a,

185 186 187

S. Aslanta a.g.e., s. 76. , M. Glenny, a.g.e., s. 28 vd. Barbara Jelavich, Balkanlar Tarihi, C. 1, stanbul 2006, Kre Yaynlar, s. 221.

88

Kara Yorgi blgenin blkba oldu ve Pa ann emri altnda Osmanl taktiklerini rendi188. Kara Yorgi, asileri durdurmak iin Rudnike hareket eden Kk Aliyle at maya girdi ve kayplar vererek geri ekilmek zorunda kald. Bunun zerine, adam toplamak iin Belgrata geti. Kara Yorgi, her evden bir ki inin isyana katlmasn zorunlu hale getirdi. Bu emre kar kanlar ldrlecekti. Bylece gnll ya da zorla 3 bin ki topland. Srp asilerle Ko i ancal Halil ve Kk Ali Yagodinada at Kk Ali, ele geirdii esirleri isyandan vazgeme t. artyla serbest brakt. Fakat asiler ikinci kez Yagodinaya saldrd ve iki yz kadar Mslman ldrd. Srbistann kuzeybatsndaki isyanlar ise, Valyevo ve Brdelende ba lad. Valyevodaki isyana papaz Mateya ve amcas Yakov Nenadovi liderlik etti189. Disiplinsizlii ve kyllerin ounun sava giderek canlarn ve geim kaynaklarn a tehlikeye atmaktaki isteksizlii nlemek iin isyanclarn liderleri zor kullanmaya karar verdi. Nenadovi anlarnda: Hangi knez ordusunu bir arada tutamazsa o knez ikenceyle ldrlecektir; hangi asker yerinde bulunmazsa o asker kaps nnde kaza geirilecektir. Bu nedenle yaamlarnzla oynamayn; silah tayabilen herkes birliine gitsinGospodar Corce adamlarn gizlice kylere gnderecek ve bunlar evlerinde bulduklarn ldrecekler, tekerlee balayp paralayacaklar ve evini yakacaklardr190 eklinde yazarak isyandan yana olmayanlar asilere kar saydklarn aka belirtmi Ayrca Kara Yorgi ve adamlar sadakat ve birlii tir. salamak iin Srp Ortaa imparatorluunun sembol ve ikonalarn kulland. Kara
188 189 190

G. Castellan, a.g.e., s. 253. S. Aslanta a.g.e., s. 77. , M. Glenny, a.g.e., s. 32.

89

Yorgi askerlerini sava gnderirken I. Kosova Sava a nn ruhunu canlandrd. Tanrnn merhameti ile Srbistan ve Bosnann tm halklarnn adna Georgije Petrovi yazl bir mhr hazrlatt. Kara Yorginin armasnda da ifte ba bir kartalla Ortal a Srbistannn sembollerinden biri olan Kiril yazsyla drt C ile ssl bir ha bulunuyordu191. Kara Yorgi ve adamlar isyan hareketi ba lattnda, baz Osmanl devlet memurlar isyanlarn ciddiyetini anlamayarak Srp asileri destekledi. rad- cedit hazinesine bal Nimtesellimi Hafz Aa, asilere silah, mhimmat ve cephane gndererek Srp asilere yardm etti. Ada-y Kebir Kaymakam Recep Aa ise, asilere 2.000 kuru barut ve kur gnderdi. Srp isyan kar luk un snda Babli de ikiye ayrld. Bir ksm devlet adam dier Hristiyan tebaaya rnek olmamas iin daylar desteklerken, bir ksm devlet adam da daylarn eziyetlerinde dolay asileri hakl grmekteydi. Sadrazam Hafz smail Pa da, asileri destekleyen grubun iindeydi 192. Babli, a Srp isyannn ciddiyetini ilk zamanlarda anlayamad ve en nemli sorunu, daylara destek veren e kya ba Ko ancal Halil ve adamlar olarak grd. Bylece Babli, Ko ancal Halil, Manav brahim, Filibezade Kara Mustafa, Arslanoluyla Plevne civarnda silahl mcadeleye girdi ve e ba itli arlar elde etti193. Fakat Manav brahim ve Ko ancal Halil beraberindeki e kyayla birlikte Rahovaya da saldrd. Ancak bu saldr da Osmanl gleri tarafndan kolaylkla etkisiz hale getirildi194. Niebolu Muhafz ve Silistre Valisi Musa Pa Rahavo kazasn e a, kyadan kurtard.
191 192 193 194

M. Glenny, a.g.e., s. 32 vd. M. . Breki, a.g.e., s.53,54. BOA, 51/2607 HAT BOA, 53/2465 HAT

90

Bunun zerine, Manav brahim Barkofa'ya ve Ko ancal Halil ile Filibeli Mustafa Lom'a snd195. Manav brahim, Vidin zerinden Ko ancal Halil, Filibeli Mustafa ve beraberindekilerle beraber kyleri yakarak Trnova'ya kadar ilerledi196. Bu srada e kya Gavur mam ile dier e kyadan yardm ald197. Bunun d nda Manav brahim, Celilolu, Gavur mam ve Ko ancal Halil, Trnovada Grc Osman Pa 198, a Tatarckta Hseyin Pa ve a smail Aa 199 ve Eflkta Hasan Pa ve Tirsinikli a smail Aayla sava 200. Bylece Osmanl Devleti, e t kya liderleri yznden Rumelide zor zamanlar ya ad. Ayn zamanda Belgrat yamaklar, Bosna snrna saldrp Srebrenie kazasnda iftlikleri ele geirdi201. Bablinin tek amac Belgrat yamaklaryla Srplar arasndaki at malarn nlenmesiydi. nceleri isyanlara meydan vermemek ve kar klklar derhal nlemek iin memurlara fermanlar gnderilmekle yetinildi202. Fakat Srplarn says her geen gn artyordu. Belgrat daylar, asi Srplar kar snda yeniliyordu. Bunun zerine Ko ancal Halil, Kk Ali ve Porial Hseyin Bayrakdar Belgrat'ta daylarla birle 203. ti

195 196 197 198 199 200 201 202 203

BOA, 61/2692-A, HAT BOA, 57/2613-B, HAT BOA, 57/2613-D, HAT BOA, 47/2298-A, HAT BOA, 52/2423 HAT BOA, 56/2557-C, HAT BOA, 215/11780 HAT BOA, 218/12022 HAT BOA, 99/3950 HAT

91

Belgrat daylarnn zulmlerine maruz kalan halk, basklar sona erdirmekle grevli Bosna Valisi Bekir Pa beklemekteydi. Halk can gvenliklerinin olmadn a'y ve lmle tehdit edildiklerini Babliye bildirmi 204. Bunun zerine Bosna Valisi ti Ebu Bekir Pa daylarn isyann bastrmakla grevlendirildi. Ebu Bekir Pa 2 bin a, a, askerle Brdelen kazasna gitti ve Srp knezleriyle bir toplant yapt. Pa bu topa, lantda knezlerin daylardan rahatsz olduunu rendi. Ebu Bekir Pa knezlere a, birliklerini datmalarn tavsiye etti. Bununla birlikte kalelerden daylarn atlmasancal nn devletin istei olduuna dair Belgrat halkna bir buyrultu gnderdi205. Ko Halil adamlaryla birlikte 200 kadar Srp asiyi ldrd206. Belgrata memur edilen Bosna Valisi Ebu Bekir Pa daylara, teslim olmalar halinde ya a amalarna ve istedikleri yerde ikamet etmelerine izin verileceini bildirdi. Fakat daylar, bu teklifi kabul etmedikleri gibi Ko ancal Halilnin adamlaryla birlikte saldrlara devam etti. Srplar, Belgrat Kalesinin zorla ele geirilmesi taraftaryd. Fakat Ebu Bekir Pa a bunu kabul etmedi ve Ko ancal Halili kendine ekme yoluyla daylar ele geirmeyi planlad. Ko ancal Halile, daylar Belgrattan karmas halinde btn sularnn ba lanacan ve daylardan alaca olan 360 kesenin Srp knezler tarafndan deneceini teklif etti. Ko ancal Halil, bu teklifi kabul etti ve Belgrat zorbalarndan drt dayyla silahl arp maya girdi. Bunun sonucunda daylar Poria'ya kat. Babliden bunlarn tutuklanmalarna dair Ada-y Kebir kaymakam vekili brahim Aa'ya a, emir gnderildi207. Bosna Valisi Ebu Bekir Pa Srp knezlerinden itaat sz aldk204 205 206 207

BOA, 130/5370-E, HAT A. Cevdet Pa a.g.e.. C. 5, s. 2329. a, M. . Breki, a.g.e., s. 58. BOA, 98/3917 HAT

92

tan sonra Ko ancal Halil'i drt Belgrat daysn idam etmesi artyla emrindeki adamlarla birlikte af etme karar ald208. syana sebep daylardan Hocaolu Mehmet, Kk Ali, Molla Yusuf, Aanl Hseyin Alemdar'n idamlarndan sonra Ko ancal Halil teslim olduundan Bosna Valisi Ebu Bekir Pa kolaylkla Belgrat'a girmeyi a a, ba 209. Bylece Ebu Bekir Pa daylar tarafndayken yakalanarak sadakat ve ard hizmetleri grlen Ko ancal Halil ve arkada larn affetti ve onlar dllendirdi210. Yine de Ko ancal Halilin Belgratta kalmasna izin verilemeyeceini d nen Babli, Sleyman Pa aya onu kaleden karmas emrini verdi211. Bosna Valisi Ebu Bekir Pa Semendire ve Belgrattan ayrldktan sonra Srplaa rn tutum ve davran dei Srplar, 40 bin ki ile Belgrat' ku lar ti. i attktan sonra halkn mallarn yamalad212. Brdelen, Sokol ve Semendire kalelerine de saldrdlar. Bununla birlikte Srplar, Ko ancal Halile sz verdikleri 360 kese paray demedikleri gibi cizye, mal- mukataat, adet-i anam ve rsm- yapa gibi vergileri atan Srp asiler halka kt gnler ya att. Halk de demediler213. zie Kalesini ku bir sre ku atma artlarna dayansa da, gda sknts ektikleri iin mal, rz ve can gvenliklerinin salanmas ko uluyla Srplarla anla mak zorunda kald. Bylece kaleden ayrlan halk, Bosnaya bal Srebrenitza kazasna g etti214. Asi Srplar, Ta l208 209 210 211 212 213 214

BOA, 70/2946 HAT BOA, 99/3955 HAT BOA, 70/2946-G, HAT BOA, 99/3945 HAT BOA, 98/3922 HAT M. . Breki, a.g.e., s. 63. A. Cevdet Pa a.g.e., C. 5, s. 2332 vd. a,

93

ca civarndaki baz kylerin halkn isyan te edip buradaki Mslmanlara da salvik drd215. nlemler alnmasna ramen, Kara Yorgi ve adamlar Ta ve Belgrat'ta lca e kiyalk yapmaya devam etti. Ayrca Filibede kan isyanlar vergilerin artrlmasna sebep oldu. Bununla birlikte, Yenivaro 15 bin Srp, Mslman kylerini ya'da malad216. 1804 ylnda kan Srp isyanlarnn nedeni hakknda farkl gr olduunu ler daha nce sylemi Bu gr tik. lerden en ar basan, 1804 Srp isyanlarnn padi aha kar yaplan, milliyeti ve ayrlk isyanlar olmad, bu isyanlarn daha ok hal ka eziyet eden daylara kar yapld ynndedir. Mehmet etin Breki de 1804 Srp isyannn Osmanl Devletine kar deil, daylara ve yamaklara kar yaplm olduunu iddia etmi Kara Yorginin Ada-y Kebir Muhafz Recep Aaya gntir. derdii bir mektupta Gerek tccarn, gerek sair ehl-i rz kimselerin asayi ve rahat iin mezalim ve teaddiyat men ile cebir ve gasp eden kimselerin hakkndan gelip eklindeki szlerini gr ne zalimleri ve sayir ekiyay tard ve defle megulz217 kant olarak gstermi Yine Barbara Jelavich ve Misha Glenny, Srplarn isyannn tir. Padi kar deil, Babliyi yok sayan yenierilere kar olduu gr aha ndedir. syann hedefini bamszlk deil, daylardan kurtulmak olarak grm 218. Bu tr dneme baktmzda Srp toplumunun kyllerden olu tuunu ve demokratik bir burjuva snfnn olmadn gryoruz. Srplarn daylarn eziyet ve ar vergilerine maruz kald da aktr. Fakat isyanlar, sadece basit bir kyl ayaklanmas olarak
215 216 217 218

BOA, 100/3976 HAT BOA, 100/3974-C HAT M. . Breki, a.g.e., s. 53. B. Jelavich, a.g.e., s. 222.; M. Glenny, a.g.e., s. 29.

94

da gremeyiz. Srplar 19. Yzyl ba larna kadar kapal aile yaplaryla milliyeti duygular koruyabilmi lerdi. Destanlarnda, iirlerinde, ninnilerindeki gl milliyeti duygular tazeliini korumaktayd. Osmanl ynetimi ncesi Srp devletinin sembol ve bayraklarn kullanmalar, I. Kosovann acsn gnmze kadar unutmamalar ve Ruslara Slav-Ortodoks birliini arzulayan mektuplar ve temsilciler gndermeleri de bunu gstermekteydi. Her ne kadar isyann ba nda padi aha, sadece daylara kar olduklarn, kendisine bal olduklarn bildiren mektuplar gnderseler de, bu onlarn milliyeti duygular olmadn gstermez. Srplarla Mslman-Trkler arasndaki sava Belgrattaki btn dengeleri lar bozmu Daylar, Osmanl memurlarnn otoritelerini reddediyordu. Srplar, 1805 tu. yl k ve bahar boyunca ta ray harabeye evirdiler ve Ebu Bekir Pa ann grevden alnmasn saladlar. Bu srada Kara Yorgi, g ve kendine gven salam t. Gl bir askeri birlik olu turmay ba arm Ayrca d t. ardan yardm alnmas gerektii ynnde kararlar da alm Bunun iin Rusya ve Avusturyadan yardm ist. temi Srplar, 1804 ylnda Rusyaya bir heyet gnderdi ve Rusyadan bir e tir. it garantrlk istedi. Fakat Osmanl Devleti, bu olay i i lerine mdahale olarak grdnden Ruslarn garantrlne kar kt219. Asilerin says arttka niyetleri de ortaya kt. 1805 baharnda Belgrat ve evresinde 20 bin asi bulunuyordu 220. Asilerin says 1805 yaznda 40 bin civarna ulat221. III. Selim, asilerin isteklerine kar Srplarla anla yoluna gitmedi. Artk on ma larn niyetini aka grebiliyordu. Bunun zerine NiValisi Hafz Pa aya Srplarla
219 220 221

B. Jelavich, a.g.e., s. 222. S. Aslanta a.g.e., s. 95. , S. Aslanta a.g.e., s. 99. ,

95

sava emri verdi. Hafz Pa Austos 1805 tarihinde Srplarla sava ma a, maya ba lad. Bu sava larda Srplar, Osmanl kuvvetlerine kar galip gelince, Srp isyan da gerek anlamda ba lamoldu. Srplar, artk padi kar sava aha tklarn saklamyordu. Kasm 1805 tarihinde Semendire kalesi, Srplarn eline geti ve bylece asi Srplarn merkezi oldu222. Bu tarihte Mslman halk, Belgrat, Semendire, Brdelen, Fethlislam, Uzunca ve Sokul gibi Srbistan kalelerinde toplanm olduklarndan Trkler neredeyse Srbistan bo altm 223. t 1806 ylndan itibaren Srp isyanlarna Bablinin bak dei isyan boyut ti, dei tirdi. zellikle Brdelen ve Semendirede iddetli arp malar ya and. Semendire'deki Srp asileri zerine Bosna'nn her tarafndan asker gnderildi. Brdelen'de 30 bin Srp asi, Kara Yorgi, Yako, Papaloka, Yanko nderliinde Sleyman ve Sinan Pa alara saldrd. Srplar bu saldrlarda yenilirken, Istroya-i Atik'den Mehmet ve zvornikli Mehmet Kaptanlar ile Travnik Serdar Osman Aa rken Ru oldu224. Bununla birlikte Semendire Sancanda Srp asiler ile arp ehit meli Valisi ve Seraskeri brahim Pa a'nn anszn askeriyle Ni kodra'ya ekil'ten mesi Yenipazar, Brdelen taraflarnda yenildiine dair sylentilere sebep oldu ve Pa kuvvetleriyle beraber Bosna'ya dnmek zorunda kald225. Brdelene gelince a Srplar, Brdelen'de askerlere saldrd ve Kara Yorgi'ye sadakatlerini bildiren bir mektup gnderdiler. Kara Yorgi asilere cevabnda, Ko ancal Halil'in Belgrat'tan

222 223 224 225

B. Jelavich, a.g.e., s. 223. Mustafa Nuri Pa a.g.e., s. 243. a, BOA, 136/5585 HAT BOA, 132/5475 HAT

96

karlmasn istedi226. Bunun zerine Srp asiler, tabyalar yaparak Belgrat'ta Sava ve Raar blgelerine saldrd. Fakat Ko ancal Halil Aa'nn kar koymasyla malup oldular ve Brdelen Kalesi'ne sk 227. Bylece Ko tlar ancal Halilin, Brdelen Kalesi'ne saldrmasyla Srp asiler malup edildi ve 125 kesilmiba bir isyan bayla ra ele geirildi228. Brdelen Kalesinde bulunan Mslman esirler kurtarld229. Ayrca Pudcer nahiyesi reayasnn teslim olmas iin her taraftan blgeye asker gnderildi230. Bosna Valisi Hseyin Pa kethdas Selim'e yazd mektupta, Bosna'dan topa, lad kuvvet ve etrafndaki halkla birlikte Brdelen'e gittiini yazm Hseyin tr. Pa buradan Dobreve kyne snan Srp asileri sk a, trp Kara Yorgi ve dier drt liderin isteklerine yedi saatlik bir sre tanmve devlete ballklarn tamamen kabul etmezlerse onlarla sava acan bildirilmi 231. tir 1807 k nda, Belgrat ve Brdelen kalelerinde sk ve zor durumda buluan nan Mslmanlara, Varadin Generali tarafndan Avusturyadan gda yardm alnd. Fakat Srplar, bayram gecesi Belgrat varo girdi232. 8 ubat 1807de, Belgratl una Ra Pa tarihinde anlattna gre233 :Srplar, varo kaps muhafz olan Aziz Bey it a
226 227 228 229 230 231 232 233

BOA, 131/5409 HAT BOA, 131/5418-E, HAT BOA, 134/5531-A, HAT BOA, 136/5578-D HAT BOA, 133/5525 HAT BOA, 1417/5794 HAT BOA,135/5562-C, HAT Mustafa Nuri Pa a.g.e., s. 244. a,

97

adndaki bir haini, bin Macar altn verip kandrarak varoa girdi. Kara Yorgi, kalede bulunan muhafz Sleyman Paaya ve Koancal Halil Aaya haber gnderip Devlet-i Aliye, Belgrat Kalesinin muhafazasn bize havale etti. kp gitsinler diye kaleyi boaltma ve teslim etme nerisinde bulundu. Belgrat Muhafz Sleyman Pa Srplara kar Babliden yardm istedi. Bu srada Ko a ancal Halil, Belgrat'ta bulunuyordu. Srplar da bir yandan Avusturyallar tarafndan himaye edilirken234, dier yandan Papaz olu Knez Yovan' stanbula gnderdi. Babli, asiler tarafndan kylerin tahrip edilmemesi, Brdelen Kalesi yolunun kapanmamas, asayi salanmas in artlaryla Srp asilerin affedilecei cevabn verdi. Fakat Srplar Ko ancal Halil'in de Belgrat'tan karlmasn ko Babli, Srplara bunun art tu. gerekle mesi iin padi ahtan emir beklendiini iletti235. Fakat Srp asiler, Belgrat Muhafz Sleyman Pa ay, Yenieri aasn ve Belgrat halkn katlederek Bogovina 'i atacaklar ve Rumeli'de kar klk karacaklar civarnda topland. Srplarn Ni ku haberi Babliye ula nca nlem olarak Ni asker ve gda gnderilmekle yetinile di236. Osmanl Devleti ile Avrupa Devletleri ili kilerine gelince, 1805 ylndan sonra Napolyon politikasn tamamen dei tirmi Avrupada ilerleyebilmek iin Osmanl , Devletine yana maya al tr. Osmanl Devleti de, artk Osmanl-Rus yaknlam masnn kendisine bir fayda salamayacan anlam Bylece Napolyonla ili t. kileri dzeltme yoluna gitti. Bu yaknla Rus ve ma ngiliz diplomatlar rahatsz ettiinden diplomatlarn Fransa aleyhine harekete gemelerine neden oldu. Rus ve ngiliz
234 235 236

BOA, 133/5520 HAT BOA, 133/5499 HAT BOA, 132/5480 HAT

98

diplomatlar, Fenerli beylerden Marusi ve psilanti ailelerinin Babli zerindeki etkilerinden yararlanarak bask yapmak istedi, fakat bu giri imleri bir sonu vermedi. III. Selim, Napolyonun imparatorluk unvann tanyarak Fransann yannda yer aldn gsterdi237. Srplar, Belgrat ve Brdelen Kalelerini ele geirilmesinde Ruslarla i birlii yapm Bu durum Osmanl Devletinin hi ho gitmiyordu. Fakat Ost. una manl Devletinin buralara gnderecei asker ve ekonomik gc olmadndan Fransaya gvenildi. Fransz imparatorunun gnderecei askerin bu tehlikeyi uzakla traca d nlerek Fransa'nn samimiyetine inanlmak zorunda kalnd238. Bu yaknla bir Osmanl-Rus sava da i etmekteydi. Dei dengeler dorultusunma n aret en da Rusyann Ortodoks Hristiyanlardan beklentileri artt. Rus ordusu Tuna Prensliklerindeyken, Rus donanmas da Adriyatikteydi. Ayrca Karadallarla i birlii iindeki Rus birlikleri Kotor ve Budva limanlarn i etmi Burada Srplara da ggal ti. revler d yordu. Srplar, bu blgeler arasnda balanty salamaktan sorumluydu239. Haziran 1807 tarihinde Rus hkmeti temsilcisi Marquis F. O. Paulucci, Belgrata gitti. Paulucci, Srplarn ihtiyalarn belirlemek ve kar lamakla grevliydi. Bylece Srplar ve Ruslar arasnda bir antla imzaland. Bu antla ma maya gre, Ruslar tarafndan Srp asilere yardm salanacakt ve ileride Rus yardm daha da artacakt. Antla mann ilk maddesi u ekildeydi: Srp halk tevazu ile Majestelerinin atayaca: halka dzen getirecek, Srp lkesini ynetecek ve halkn gelenekleriyle uyum ierisinde bir anayasay karacak becerikli bir vali nnde eilmelidir. Ana237 238 239

S. Aslanta a.g.e., s. 101. , BOA, 148/6244 HAT B. Jelavich, a.g.e., s. 223.

99

yasann yrrle konmas, Majesteleri ar I. Aleksandr adna gerekletirilmelidir. Bu antla mayla Srplar tam bamszlk sava devam karar almoldu. Fana kat Srplarn bu karar onlar iin doru bir zamana denk gelmemi Belgrattaki ti. Ruslarla ittifak, Napolyon ile Rus ar I. Aleksandern Tilsit toplantlar ayn zamana rastlamaktayd. Napolyon ve I. Aleksander bir bar antla mas imzalad. Tilsit Antla masyla Napolyon, Osmanl Devleti ve Rusya arasnda bir ate gr kes mesi salama grevini stlendi. Austos 1807 tarihinde Osmanl Devleti ve Rusya arasnda Slobozya Ate kesi imzaland. Ayn zamanda bu ate kes, Ruslarn Srp isyanna yardmn engelliyordu240. 1807 1808 yllarnda Kara Yorginin sadece 60 bin adam vard. Silahlarn bir ksm eski milis askerlerinden elde edilmi bir ksm da Avusturyadan getirilmi , ti. Fakat ou ldrlen yenierilerin tfeklerinden olu maktayd. Toplar ise, yoktu. Yalnzca Teme piskoposu tarafndan Papaz Matija Nenadovie gnderilmi var demirden, kk bir toplar vard241. Kara Yorgi, Avusturyadan ve Rusyadan istedii yaknl gremedi. Bununla birlikte Srplar arasnda muhalifleri de artt. Her ramen, azmini kaybetmeyen eye Kara Yorgi, kendi konumunu glendirdi. Ba langta hkmet konsl yelerini kendi taraftarlar arasndan seiyordu. 1808 ylnda ise, hkmet konslyle beraber hareket etmeyi kabul etti, fakat kendini de rsi yce lider ilan etti. Gerekte Kara Yorginin bu dnemde gl bir rakibi de yoktu. Kara Yorgi, kendi yaknlarn nemli yerlere getirmi ve yerel ynetimlere aday olarak kendi adamlarn gndermi Yine de muhalefet onun otoritesini krmaya al ti. maktan vazgemedi. Bu du240 241

B. Jelavich, a.g.e., s. 224. G. Castellan, a.g.e., s. 254.

100

rum Rus ajan Konstantin Rodofinikinin 1807 ylnda Belgrata gitmesiyle daha da artt. Rodofinikin, muhaliflerle i birlii yaparak onlar Kara Yorgiye kar kullan d242. Avusturyann Srplara bak ise, stanbul Avusturya elisine gnderilen bir tir. mektupta aka belirtilmi Mektupta, Osmanl Devletinin eline gememeleri iin Belgrat, Semendire ve Brdelen kalelerinin Avusturya tarafndan i edilmesi gal Srp asileri tarafndan teklif edildii yazldr. Ayrca Bosnallarn Avusturya'dan ele geirdikleri araziye kar kalelere el konulmas mmknken, dostluun devam etme, si arzulandndan bu teklifin reddedildii de mektuba eklenmi 243. Bylece Avustir turyadan yz bulamayan Kara Yorgi, Napolyonla yakn ili kurmak istedi ve ki Napolyona Avusturyadaki btn Srplar isyan ettirme sz verdi. Avusturya, Rusyann korumasnda bir Srp devletinin kurulmasna kar ktndan Srbistan, Avusturya ve Rusya arasnda bir anla mazlk konusu olmaya devam etti. Avusturya Ba bakan Metternich, Domakta olan Srbistan, Rusya ile Avusturya arasnda bir oyunculuktan ba bir deildir. Byle olmaktan ise Srbistann Trklerde kalka ey mas daha hayrldr eklinde aklamalarda bulunurken, Belgrattaki Rus temsilcisi: Byk devletler yannda Srbistan ummanda bir katre demi 244. tir 1808 ve 1809 yllarnda Avrupada siyasi dengeler tekrar dei ti. spanya, Fransaya kar milliyeti bir tepkiyle gerilla sava ba na lad. Napolyonun spanyada zor duruma d tn gren Avusturya ise, 1809da Bavyeraya girdi. Bylece Avusturya-Fransa arasnda savaba lad. Bu sava Rus ar Aleksander, Napolta
242 243 244

B. Jelavich, a.g.e., s. 225. BOA, 1281/49644-G HAT Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. 5, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar, s. 106.

101

yonla yapt ittifak bozdu 245. Srplar da, Ortodoks-Slav birliini kurma yolunda Ruslarla tekrar temasa geti. Bunun zerine Ruslar, Belgrat'a bir general gnderdi. Rus General, Kara Yorgi ve Srp asi liderine generallik unvan verdi. Ayrca Ruslardan ve Srplardan drt askeri kol olu turulacak ve bu kollar Vidin, Ni Bosna, , zvornik ve Serbernice taraflarna gnderilecekti. Babli, bu haberi alnca gerekli nlemleri alarak bu blgelere para, gda, mhimmat yardm gnderdi246. Ayrca asiler, Karadada ya ayan Srplarla da i birlii yapt. Yine Srplarn Karadallar ile birle erek Ta lca'ya saldrd. Bu saldrnn haberini nceden alan Babli, blgeye, asker, cephane ve gda yardm gnderdi247. Grld zere Bablinin Srp asilerinin saldrlarna kar ald tek nlem asker, mhimmat ve gda yardm gnder mek olmu Babli, sorunu kknden zecek nlemleri almak ve olaylar kavtur. ramaktan uzakt.

3- 1815 Srp syan ve Milo Obronovi Dnemi , snda sona erdi 1806-1812 Osmanl-Rus Sava Napolyonun Rusyay tehdidi kar ve BkreAntla mas imzaland. Bylece Srp isyanlar Osmanl tarafndan geici de olsa bastrld. Ruslar, Mart 1812 tarihinde Osmanl Devletinden Srplarla ilgili baz isteklerde bulundu. Buna gre, Osmanl Devleti, asi Srplar affedecek ve huzuru temin edecek, Akdeniz adalarnda olduu gibi Srplar da kendi i i lerinde serbest olacak, Trk zabitler Srplarn i lerine kar mayacak, iki sene vergi alnmayacak ve bu sre bitiminde cizyeye zam yaplmayacak, vergiler Osmanl memurlar tarafndan
245 246 247

F. Armaolu, a.g.e., s. 69. BOA, 425/21832 HAT BOA, 441/22172-E, HAT

102

toplanmayacak ve Srplar devaml olarak stanbulda vekil bulunduracakt248. Fakat Byk Devletlerin kendi arasndaki eki meler, Srplarla ilgili isteklerin birok kez dei mesine neden oldu. Sonunda BkreAntla masna esas te edecek, 5 Mays kil 1812 tarihli esas senetin drdnc maddesinde Srplarla ilgili istekler u ekilde yer ald: Srplara, Babli tarafndan her zaman merhamet edilmi fakat Srplar sa, va Ruslarn yannda sava katldklarndan, hayatlarn korkusuzca srdrebilmeta a leri iin bu antla mada onlar da yer alm Babli, sulu Srplar hakknda genel bir tr. af kararak eski sularndan sorumlu tutmayacaktr. Srplarn savasrasnda yaptklar istihkmlar yklacaktr. Osmanl Devleti, btn kale ve palangalar i edecek gal ve istedii yerde k ile askeri tesisler kurabilecekti. Aftan yararlanan Srplara asla kerlerin bask yapmasna engel olunacakt. Srplara, Akdeniz adalarndaki reayaya verilen haklar verilecek ve Srplarn i i kendilerine braklacakt. Ayrca Srplar, leri vergilerini kendileri toplayacakt249. Ruslarla Bkre Bar Antla masnn imzalanmasndan Srplar hi memnun deildi. Fakat Antla gereince, Srplara dair maddeye uyularak Srbistan eyaletima nin dzene konulmas gerekiyordu. Oysa ba knez Kara Yorgi tarafndan Sofyaya gnderilen vekiller, Sofya Nazr Mustafa Re Efendi ve Rumeli Valisi Silahtar Ali it Pa ayla yaptklar gr mede, Srp reayann kurduklar 12 kazayla yetinmeyip sava srasnda evre kazalardan ellerine geen yerlerin Srbistana verilmesini istemekteydi. Yine Srplar, Eflk-Budan gibi Kara Yorgi liderliinde bamsz bir Srbistan istiyorlard. Ayrca btn kalelerin de kendi ellerinde kalmas gerektiini ileri srdler. Bunun zerine BkreAntla masna uyularak dzenlenen maddeler kendilerine
248 249

M. . Breki, a.g.e., s. 109,110. M. . Breki, a.g.e., s. 113-114.

103

anlatld. Onlar da: biz Rusya ile yaplan anla may bilmeyiz, kendi ba mza bir hkmet olmak isteriz. Bu iba trl dzelemez! diye kar verdi. Bunun zeka lk rine Osmanl Devleti, Srplara kar savahazrlna ba ve Rus elisine durumu lad Srplara zorla itaat ettirmek gerekir diye anlatt. Fakat Rus elisi Srplarn yannda yer ald ve Osmanl Devletini anla ma artlarn dikkatle korumas ynnde uyard. Ayrca eli, Osmanl Devletini Petersburga ikyet etme tehdidinde bulundu. Fakat elinin amac, Babliyi oyalamakt. Bu nedenle Hur Pa orduyu Ni it a, ten yry geirerek Srbistan zerine hareket etti. Srplarla giri e ilen ilk at malarda birok ba elde edildi. ok sayda kale ve palanga asilerden alnd. Bu srada bir tar men askeriyle Vidin tarafndan saldran Kara Fevzinin olu, asiler kar snda byk ba arlar kazanarak Semendere civarnda Osmanl ordusuyla birle Osmanl ordusu ti. Belgrat zerine yrynce Bosna Valisi Darendeli Ali Pa da Bosna dilverleriyle a Belgrata doru hareket etti. Ancak Bosna ile Brdelen kalesi arasnda bulunan Yasarie, Brdelende 20 bin kadar Srpl tarafndan korunuyordu. Ali Pa ilk a nce bu siperleri ele geirip Bgrdelen kalesini ele geirmek zorunda kald. Ali Pa Bo a, naklar k krtp Yasarie siperleri zerine yrtt. Bo naklar olduka fazla ehit verdiler fakat siperlere girmeyi ba ardlar. Bo naklar, orada bulunan Srplar kltan geirdi250. Kara Yorginin yenilip Avusturyaya kat. Daha sonra Hur it Pa Srplar iin genel af karp ellerindeki toplar ve silahlar toplatt. Silahlarn a, hepsini Belgrat cephanesine koydurdu. Srplar eski yerlerine yerle tirdi. Semendire, Brdelen ve zie kalelerine muhafzlar gnderdi251. Bylece voyvodalar birliklerini datt. Bundan sonra Belgrat, abac ve Valyevo yeniden Trklerin eline geti252.
250 251

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 5, s. 2520. a, A. Cevdet Pa a.g.e., C. 5, s. 2521. a,

104

Babli, Rusya'nn Srbistan'a asker gnderdiini biliyor ve Rusyay yakndan takip ediyordu253. Ruslarn amalar Dalmayaya gemekti. Fakat Rusya, Bkre Antla mas gereince arazi tahliyesi mecburiyetinden dolay Dalmaya d ncelerinden ve asker sevkinden vazgemek zorunda kald254. Ayrca Rusya ile Srbistan arasndaki siyasi ve askeri faaliyetleri Osmanl kadar Avusturya da yakndan takip ediyor ve stanbul elisine tedbirli olmas konusunda mektuplar gnderiyordu 255. Bu dnemde Rusya, Fransaya kar duygularn aka belli etmekte bir saknca gr memi Rus imparatorundan gelen bir emirle Rus Elisi tir. talinski, Babli'ye Osmanl Devleti ve Fransa arasndaki yakn ili kilerin Rusya tarafndan ho kar lanmadn belirtmive Osmanl Devletine BkreAntla mas hkmlerine uymasn tavsiye etmi 256. ti Babli, Belgrat ele geirdikten sonra sancaktaki dzeni salamak zere Bosna Ordusu arhacs Sleyman Pa a'ya vezirlik rtbesi vererek Belgrat Muhafzlna atad. Ayrca Vidin, Belgrat, Ni Fethlislam ve Brdelen kalelerine siyah ,

syan srasnda sancaktan kaan Mslman barut, fi ve mhimmat gnderdi.257 ek Trkler ve Srplar, dzenin salanmasyla geri dnd ve bylece devletin btnlne kar yapld gizlenmeyen ilk Srp isyan glkle de olsa bastrld. BkreAnt la masnn imzalanmasndan sonra Osmanl Devleti, Srplara kar her ne kadar ba
252 253 254 255 256 257

A. Hajek, slam Ansiklopedisi, Srbistan md., s. 563. BOA, 969/41368-N, HAT BOA, 1096/417 HAT BOA, 1010/42409-A, HAT BOA,1010/42423 HAT BOA, 1007/42306 HAT

105

r bir tavr taknsa da, Srplar durumlarndan memnun deildi. Bylece Semendire Sancandaki huzurlu ortam uzun srmedi. Kara Yorgiyle Avusturyaya kaan dier asi lideri, Semendirenin aka kazasnda Hac Prodan adndaki asiyle birle erek nce akay, daha sonra da Karagoyofa ve Yagodinay bast258. Fakat Belgrat Muhafz Sleyman Pa aka, Karagoyofa ve Yagodina taraflarnda isa, yan eden Srplarn zerlerine kuvvet gndererek onlar datt ve itaat altna ald259. Bununla birlikte Srplar, Sleyman Pa ann sert ynetiminden ikyetiydi. Srplarn, kendilerine eziyet edildii, ar muamele yapld ve fazla miktarda ceza verildiine dair yayd haberler Babliye kadar ula 260. Zira Belgrat Muhafz Sleyt man Pa Srplarn isyan etmemelerinin Srplar daima bask altnda tutmak ve paa, langalarn her birine asker ymakla salanacana inanyordu261. Srplar, Nisan 1815 tarihinde, Sleyman Pa ann kt idaresini bahane ederek Takova kynde topland ve ikinci kez isyan karar ald. Toplantda bulunan Rudnik knezi MiloObronovi, Srplara sava i ederek isyann lideri oldu. aret Milo Obronovi, Uzienin Dobrine kynde domu Babas Te tu. udur Mihaylevi sradan bir kylyd 262. Yani ikinci Srp isyann lideri olan Milo da, Kara Yorgi gibi aydn, demokratik bir burjuva aileden gelmiyordu. Onlar lider yapan ailelerinin karizmas deil, kendi ki zellikleriydi. isel

258 259 260 261 262

M. . Breki, a.g.e., s. 127. BOA, 1128/45040 HAT BOA, 1113/44776-B HAT BOA, 1137/45271 HAT M. . Breki, a.g.e., s. 131.

106

Srplar ikinci isyan, Rudnik, Karagoyofa ve Valyevo kazalarnda ba latt. Ardndan, akay ku att. Belgrat Muhafz Sleymen Pa ay tek sulayan Srplar deildi. Bosna Valisi Hur Ahmet Pa da isyana sebep olarak Belgrat Muhafz it a Sleyman Pa a'nn zulm ve saldrlarn gryordu. Babliye de bu ynde bilgilendiriyordu263. Karagoyofa, Dervink ve Valyevo isyanlar Sleyman Pa tarafndan bastrla d264. Fakat Semendire, Belgrat ve akada isyanlarn hzla yaylmas Rumeli Valisi ve NiSeraskeri Ali Pa ann Belgrat Muhafz Sleyman Pa a'ya yardm ve asker istemesine neden oldu 265. Yakla beaylk bir ku k atmadan sonra, Srp asilerin ele geirilecei srada Belgrat, Semendire ve aka knezleri snma talep etti. Bunun zerine knezlere aman verildi266. Bununla birlikte, Trhala Sanca Mutasarrf Vezir Veliyddin Pa bin askerle birlikte Dmenek kazasndan iki yz asker daha topa layarak Vidin tarafnda ayaklanan Srplara saldrd ve onlar itaat altna ald267. Fakat Srplarn sorunlar bitmiyordu. Sleyman Pa da, Belgrattaki Srplara kar basklaa a rn arttrm 268. Hatta NiSeraskeri Ali Pa Babliye gnderdii mektupta, Belgt rat Muhafz Sleyman Pa ile olu Mustafa Pa a a'nn Bosna'y kar trd ve bastrlm isyanlar yeniden canlandracaklar d nldnden zor durumda kalnaca-

263 264 265 266 267 268

BOA, 1112/44751 HAT BOA, 1132/45140 HAT BOA, 1124/44960 HAT BOA, 1138/45293-B, HAT BOA, 436/18154 C. AS. BOA, 425/21812-B, HAT

107

ndan269 bahsetmi Fakat k sk Srp vekilleri, padi tir. eye an ahtan merhamet ve af istemek zere stanbula gitti. Ayrca Rus Ortaelisi talinski de, Bkre Antlamasnn artlarna uyulmas konusunda Babliyi uyard270.Bylece Kasm 1815 tarihinde Srplar affedilerek ikinci Srp isyan da bastrld271. Temmuz 1820 tarihinde, Semendire Sancandaki Srplarn isteklerini dzenleyen bir ferman yaynland. Bu fermana gre, Srplarn verdii vergiler yeniden dzenlenecek ve toplanan vergiler ba knezleri Milo tarafndan Belgrat muhafzna teslim edilecekti. Semendire Sancanda oturan timar ve zeamet sahiplari rlerini kendileri toplayacakt. Maktua balanan Belgrat Gmr Kantar Resmi ile leen mukataalar ve dalyanlar muhafzn diledii ki iltizama verilecekti. Ni Kalesi iye cizyesi eskisi gibi Osmanl memurlar tarafndan toplanacakt. Bosna kalemine bal olan Brdelen (aba) cizyesi de Bosna valilerine ihale edilecektir. Menzil masraflar reaya tarafndan denecek ve Belgrat kadlarna denen aylk sekiz yz kuru luk har denmeye devam edecekti. Fakat Srplar, bu fermann ieriini beenmedi. Bunun zerine Babli, Srplarla pazarlk yapmama karar ald. Srplar, Eyll 1820 tarihinde Babliye bir dileke sunarak isteklerde bulundu: Srplara tam bir din hru riyeti tannacak eski kiliselerini onarabilecekler ve yeni kilise yapabilecekler, Milo Obronovi ba knez olacak ve ba knezlik babadan ola geecek, vergiler yeniden dzenlenecek ve senede bir kez toplu olarak Babliye verilecek, Srbistann i i leri ba knez ve divan knezleri tarafndan ynetilecek, Srplar rahipler, ileri gelenler, tccarlar, sanatkarlar ve kyllerden meydana gelmi Bu snflar, ba tir. knezin ve
269 270 271

BOA, 425/21812-A, HAT BOA, 1132/45113 HAT M. . Breki, a.g.e., s. 139.

108

divan knezlerinin emirlerine mutlaka uyacaklar, ba knez Osmanl Devleti tarafndan belirlenecekti. Gerek ba knez gerekse divan knezleri bu snflarn i lerini kanunlara ve hakka gre yrtecekler, Srbistanda bulunan kalelerden ba hibir yere Trk ka askeri giremeyecek, sivil Mslmanlar da Srbistana giremeyecektir. Buna kar lk Srplar, Osmanl Devleti istedii takdirde, Srbistan d man saldrlarndan koruyacaktr. Yine Srplar istedikleri zaman Osmanl Devletine dileke verebilecekler ve un stanbulda Srp vekiller bulunacaktr272. Bylece Osmanl Devleti, Milo liderliini tanyan 1820 fermanyla daha ok Semendire Sancann dzenini korumaya al rken Srplar, Babliye yazdklar dilekede, yeni bir devletin temellerini atarak aka bamszlk istemekteydi. Srplar bir yandan Osmanl Devletiyle i i lerinde serbesti konusunu gr rken, dier yandan kendi ilerinde anla mazlklar ya amaktayd. Milo kar muhaa lefet kendini gstermeye ba lam Milogcn tanmayan muhalefete kar gct. n kantlamak zorundayd. Liderliinin garantisini toprak gelirlerini elinde bulun, durmak olduunu anlayan Milo yerel beylerin byk arazilere sahip kmasna kar kt. Blge valilerinin vergi toplamada yetkilerini ktye kullanarak topra timar ve zeamet biiminde kendilerine mal edeceinden ekinen Milo bu grevlilere c, retli memur gibi davrand. Memurlar cizye vergisini toplamakla ykml tuttu. Fakat elde edilen gelirlerden kendilerine pay almalarna izin vermedi. Srbistanda feodal dzene gei tehlikesi bulunmaktayd. Baz yenieri iftlikleri de, isyan dneminde yerel beylerin eline gemi Srp ileri gelenleri, sipahilik haklarna dayanarak ti. feodal aristokratlar gibi davranyordu273.
272 273

M. . Breki, a.g.e., s. 150-152. M. Palaret, a.g.e., s. 99.

109

1821 yl Osmanl Devleti iin kritik bir dnemin ba langc oldu. Bu yldan itibaren Rumlar bamszla gtren Mora Yarmadas isyanlar ba lad. Rumlarn Bulgarlardan ve Srplardan yardm ald inkr edilemezdi. Zira Osmanl belgelerinde bunu aka gsteren pek ok kant bulunmaktadr. 1821 yl Mora Rum isyanlar srasnda, l ele geirilen divan tercman Kostaki'nin zerinde, Srbistan'da baz Srplara yazlmRumca ve Srpa birok mektup bulunmu Ayrca Kostakinin tur. zerinde 1821 ylnda Rumlarla Srplar arasnda yaplan bir antla da km 274. ma tr Bu da bu i birliinin sadece szden ibaret olmadn, ayrntl bir ekilde planlanp yazl bir metne dkldn gstermektedir. 1826 ylnda Milo Ruslarla yakn ili , kiler kurdu. Rusyann Osmanl Devletine bask yaparak 1812 BkreAntla masna aklk getirmesini salad. Bylece Milo 7 Ekim 1826 ylnda Rusya-Osmanl Devleti arasnda imzalanan Akkerman , Antla masnn 5. maddesine Srp isteklerini ekletmeyi ba arm Yine bu Antlat. maya Ek, bir de Srbistana dair Senet imzaland. Bu belgede, Srplarn din ve mezhep i ile i i leri lerinde serbest olduklar, Babliye vermekle ykml bulunduklar vergileri tek vergi halinde toplamaya yetkili bulunduklar, hastaneler, okullar ve matbaalar aabilecekleri, kalelerin savunmasna yarayan blgelerin d nda kalan yerlerden Mslman halkn geri ekilecei yer almaktayd275. Milo kazand tek ba bu da deildi. 1829 Osmanl-Rus Sava Srbisun ar , tann dousunda Eflkta ve Tuna boyunda olmu Sava Osmanl Devletinin tu. , geri kalann Eflktaki tuz madenlerinden yararlanamaz hale getirdi. II. Mahmut, Milo tan Osmanl ordularna tahl ikmali yapmasn isteyince Milo bunun kar , l274 275

BOA, 1122/44927-F, HAT F. Armaolu, a.g.e., s. 272 vd.

110

nda Eflktan tuz ithal etme imtiyazn istedi. Rusya ile scak ili kilere sahip olduundan Osmanl ordularna tahl ta d teknelere Rus hatlarnn gerisinden getirilen tuzu yklemesine izin verildi. Sava her iki tarafa da yararl olan bu anla an ma Milo ajanlarnn tm sava blgesinde serbeste dola un malarna imkn veriyor, du276. Milo Babliyi kendine baml hale getirerek istediklerini elde edebiliyordu. Srbistann byk bir ksm, 1815ten beri Milo ynetimindeydi. Milo yetun , kilerini kullanarak Srp ekonomisi zerindeki etkisini arttrd ve bu gc, Babliden daha fazla siyasal ve ekonomik imtiyaz satn almak iin kulland. Milo ksa srede , blgenin en byk hayvan ihracats oldu ve siyasal gcn kullanarak bu ticaretin tekelini eline geirdi. Osmanl Devletine yllk denen ok az bir miktar kar lnda vergi toplama hakkn da elde etti. Bylece halktan ok byk miktarda para toplad. nce isyanc Rumlarla, sonra da Rusya ile sava Babli, Milo zenginle an tike, parasal yardm iin Milo ba a vurur hale geldi. Nitekim Milo 1830larda ailesi iin , rs ynetim hakkn elde etti ki, bu da Obronovi ailesi iin olduka nemliydi277. Milo siyasal ve ekonomik gc sayesinde, 1829 Osmanl-Rus Sava sonunda , imzalanan Edirne Antla masyla Babliyi sk trmay ba ard. On alt maddeden olu Edirne Antla an masnn altnc maddesi Srbistanla ilgiliydi. Bu maddede, Akkerman Antla masnn be maddesine ekli olan Srbistan Senedindeki inci artlarn e nedenlerle yerine getirilmedii belirtilmekteydi. Edirne Antla itli masnn altnc maddesi gereince Osmanl Devleti, Akkerman Antla mas artlarn, zaman kaybetmeksizin kemal-i dikkat ve itina ile tatbik edecek ve Srbistandan ayrlm olan alt nahiyeyi de derhal geri verecekti. Srplarn, rahat ve refah Osmanl Devleti
276 277

M. Glenny, a.g.e., s. 39. M. Glenny, a.g.e., s. 38 vd.

111

tarafndan salanacakt. Ayrca Srbistana verilen imtiyazlara dair hazrlanacak ferman, antla mann imzalanmasndan bir ay sonra, Rusyaya resmen bildirilecekti278. 17 Ekim 1830 tarihinde, Srplara dair bir ferman yaynland. Bylece Srbistana kesin olarak muhtariyet verildi. Kasm 1833 tarihinde ise, Rusyann dayatmasyla, Srbistann snrlar belirlendi ve i i lerinde bamsz hareket etme hakk hukuken garanti altna alnd. Bylece Srbistan Prenslii resmen kuruldu279.

4- Srbistan Prenslii ve Ulusal Srbistan Devletinin Kuruluu 1830 ylndan sonra, Miloidaresindeki Srbistanda milli idare dnemi ya and. Fakat Milo Trklere iyi davranyor grnmesi Srplarn tepkisini ekti. Ayrca un Milo ba buyruk davran Rusyann da ho gitmiyordu. Bunu frsat un na lar una bilen Rusya ve Osmanl Devleti, Milo kar muhalefeti destekledi280. a 1833 ylndan itibaren Milo ykl bir gelir elde etti. Bu gelirin byk bl, mn, vergi kuru zerinden salad. Vergi kuru olarak denecek ba vergisinde, u u u kuru piyasadaki deerinin ok zerindeki bir deerde tutuluyordu. 1837 ylnda toplanan cizye vergisi, 150.000 L Sterlin tutarnda, buna kar denen ba vergisi ise, 21.900 L tutarndayd. Milo d ticareti kendi denetimine alp, ihracat lisanslarn , tercih ettii i adamlarna para kar l datt ve bylece ek gelir kaynaklarna kavu mann yolunu buldu. hracat faaliyetlerinin Milo tarafndan bu ekilde ktye kullanlmasndan zarar grenler, lkenin hem sipahilik haklarnn salad ek gelir278

erafeddin Turan, 1829 Edirne Antla mas, Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi

Dergisi, C. 9, S. 1-2, Ankara 1951, s. 138 vd.


279 280

S. Aslanta a.g.e., s. 164. , A. Hajek, a.g.md., s. 563.

112

lerden hem de uluslar aras ticarete serbeste katlma hakkndan fiilen mahrum kalan, daha ok ticaretle ura e ile kent tacirleri oldu. Srplar, Osmanl basksn an raf zerlerinde hissettikleri srece, Milotam bir despot olarak ynetimini srdrebildi. Oysa Edirne Antla mas gereince zerkliin teminat altna alnmasndan itibaren, Srp e rafn ve ievrelerinin muhalefetiyle kar kar gelmi 281. ya ti Milo toprak mlkiyeti politikas, 1835 ylnda, toprak mlkiyetinin yeniden un feodal dzene dn durdurmak iin ald tedbirler erevesinde n ekillendi. Buna gre, eyalet yneticilerinin bedelsiz rgat al trma haklar ellerinden alnd. Bu adm ve daha nceleri sipahilik haklarnn kaldrlm olmas byk lekte arazi edinmenin ekiciliini giderek azaltt. Zengin e toran bizzat i raf letmekten veya ba kalarna i letme yetkisinden yoksun kalan kentliler asndan toprak sahipliinin hibir deeri kalmad d nldnden, Milo yapt gibi lke d un nda, zellikle de tarmsal yapnn Srbistana kyasla daha yksek ve daha gvenilir gelir salad Romanyada ta nmaz mlk edinilmeye ba land. Binba Misa Anastasijevi, toprak kyllnden ba layarak byk bir servete ula yatrm giri an imcilerinin ba nda gelmekteydi. Anastasijevi, 1828 ylnda, tuz teslimat i indeki araclyla, Tuna Prensliklerindeki sipahilikleri ve tuzla kiralama haklarn satn alma i giine ri Bu yatrmlarn, byk Romen i ti. adamlaryla imzalad kredi szle mesiyle ili vard. Bu tarz bir yatrmclk anlay yatrm kaynaklarnn lke iinde kulkisi , lanlmasn salayacak bir kurumsal yapsalla madan yoksun olan Srbistan 19. Yzyl ortalarnda sermaye ihra eden bir lke durumuna getirmi 282. ti

281 282

M. Palaret, a.g.e., s. 101. M. Palaret, a.g.e., s. 100.

113

Srbistan Prenslii kurulduktan sonra da Srplar ayrlk faaliyetlerine devam etti. Halk ayaklandrmak ve Srbistana g ettirmek iin Nisnrna yakn kylerde silahla dola Srplar halkn huzurunu kard. Bunun zerine halkn bir ksm g an etmek zorunda kald. Fakat Vidin Muhafz Hseyin Pa ann, gerekli tedbirlerin alnmasn yetkililere haber vermesi zerine283, kandrlarak Srbistana gtrlen halk NiNaibi Abdurrahman Esat Efendi tarafndan kylerine tekrar yerle tirildi284. Yine de Srp eteleri, Srbistan'n bamszl, Hristiyanln ykselmesi ve Mslmanlarla mcadele iin son bir ki kalncaya kadar al i acaklarna dair aralarnda yemin ettiler285. Bu yemin, yeni bir isyann habercisiydi. Srplarn hzla silahlandklar ve Mslmanlar Belgrat'tan karma gayreti iinde olduklar konusunda Belgrat ngiliz konsolosunun Lord Palmerston'a yazd izlenimler 286 de bir isyana i aret etmekteydi. 1838 ylnda, Milo Khyas Avram tarafndan Vidin Muhafz Hseyin Pa'un a'ya verilen mektupta: Srp Baknezi Milo'un Belgrat'a giderek ngiliz konsolosu ile grt ve daha sonra Karagoyofa'da toplad mecliste ngiliz ve Franszlarla Avusturya Devletinin kendilerine her konuda yardm edecei, Srplarn Osmanl Devleti ile Rusya Devleti'ne artk ihtiyac olmad ve Miloun Srbistan'n idaresinin de tam ve mstakil olduunu beyan ederek Srp divannn bilgisi olmakszn asker toplamaya ve bir takm icraatlara balad ve bu vaziyetten Srp divannn dahi memnun olmad ve Rusya'nn haberi olmakszn Osmanl Devletinin gerekli tedbiri
283 284 285 286

BOA, 1123/44933-A, HAT BOA, 1123/44934-B, HAT BOA, 1124/44942, HAT BOA, 204/5, HR. SYS.

114

alnmas ve kendisinin de ele verilmemesi287 anlatlmaktayd. Buna gre, ngiltere ve Fransaya yakla mak isteyen Milo Rusyayla arasnn iyi olmad aktr. Ayrun ca Milo muhalifleri de sk sk Rusyaya un ikyette bulunuyordu. Yine Milo 'un Khyas Avram'n Vidin Muhafz Hseyin Pa a'ya verdii ifadeye gre, Milohakkndaki ikyetler zerine Rusya tarafndan Srbistan'a gnderilen Prens Dolgorokin, la p Milo gr milleti memleketin kanun ve nizamlarna gre idare edeceine dair kendisinden kesin teminat alm 288. t ngilizler ise, Srbistan' idare iin yaplacak yeni kanunlarn Srbistan' Rusla tracandan korkmakta ve bunun nne geilmesi iin Hariciye Nazr Re Pa it a'yla gr mekteydi 289. Fakat Belgrat Muhafzl ngilizlerin oyunun farkndayd ve Hariciye Nezareti'ne, stanbul'a gelecek olan Srp knezlerine ngiliz konsolosu tarafndan Srbistan'daki kalelerin ve varo larn Srplara verileceine ve Mslmanlarn ba yerlere iskn edileceine dair sz verdiini ka ngiliz oyununu engellemeye al Yine de t. ngilizler, Srbisbildirdi290 ve bylece tana nfuz etmeyi o kadar ok istiyordu ki, Srbistan'daki Rus mdahalesinin kaldrlarak ngiliz idaresinin salanmas iin gerekirse 25 bin altn verilecei szn verdi291. Ancak Babli, stanbul'a gelen ngiliz konsolosunun Srbistann durumuna dair i kar lere trlmamas konusunda kararlyd292. Rusya da bu durumdan memnun deildi. Hatta Srbistan i i Rusya ve Osmanl Devleti arasnda imzalanan antleri
287 288 289 290 291 292

BOA, 1119/44901-, HAT BOA, 1122/44926-, HAT BOA, 1120/44919-I, HAT BOA, 1118/44898-B, HAT BOA, 1118/44899-K, HAT BOA, 1118/44899, HAT

115

la mayla belirlendiinden, Srbistann idaresi konusuna nc bir devlet olarak ngiltere'nin mdahalesine izin verilmeyeceine dair Rus sefiri tarafndan Babliye bir nota gnderildi293. Milo baskc ve ikiyzl politikalar yznden 1838 ylnda bir anayasa , karmaya ve bir yl sonra da grevden ayrlmaya zorland. Fakat Eflka snan Milo burada rahat durmayarak blgedeki Bulgar komitecileriyle ili kurdu ve , ki Tunann tesindeki Slavlar birle tirerek byk bir Slav devleti kurmay planlad. Bu tarihte Balkanlara yakn ilgi gsteren Paristeki Leh ihtilalcileri de, Srplar Gney Slav Devletinin birlii iin destekliyordu. Ajanlar araclyla Srplarla ili kiye nda bulunan Prens Adam artoriski, Srbistan geen Leh ihtilal komitesinin ba btn Gney Slavlarn toplayacak byk bamsz Slav devletinin ana unsuru olarak gryordu294. MiloObronoviin tahtan ekilmesi ve lkeden kamasyla yerine olu Milan geti. Ancak Milo katnda, Milan lm yatandayd ve tahta getikten 26 gn sonra ld. Bunun zerine 16 ya ndaki karde Michael hkmdar oldu. Bundan i sonra Srbistanda Michael taraftarlar ve kendilerine anayasa mdafileri denilen bir grup arasnda mcadele ba lad. Bu mcadeleye Rusya ve Osmanl Devleti mdahil oldu295. 1841 ylnda irmen Sanca, Bulgaristan ve Srbistan topraklar zerindeki ngiltere ve Rusya eki mesi devam etti. Byk devletlerin kar eki mesi Babli tarafndan da dikkatli bir ekilde izlenmekteydi. Babliye gre, bu eki ok me
293 294 295

BOA, 1118/44898-A, HAT H. nalck, a.g.e., s. 41. A. Hajek, a.g.md., s. 563.

116

tehlikeliydi ve Osmanl Devletinde byk bir karga karlmaya al alk lmaktayd296. Eski ngiltere Sefaret Srkatibi David Orfas, baz Lehlilerle birle erek erkezistan, Eflk, Budan ve Srbistan taraflarnda isyan karmak istemekteydi 297. Bu arada Srplar da bundan yararlanarak zellikle Nive Moskofa civarndaki kazalarda olduu gibi Bosnay kar trmak istiyordu. Bosnadaki halk k krtmak iin Srbistan'dan papazlar gnderiliyordu298. 1842 ylnda, Srbistan'a Mihal Obronovi prens tayin edildi, fakat uygunsuz hareketinden dolay grevden alnd ve yerine Aleksandr Karayorgi tayin edildi 299. Hemen ardndan Srbistan'da seim yapld. Rusya, seimlere ko destek verdi ve ullu Srbistan Prensliine her kim seilirse seilsin, Avram Khya ve Voik'in Srbistan'dan karlmas kaydyla seim sonucuna hi bir ekilde itiraz etmeyeceini aklad. Bunun zerine Avram Khya ve Voik, Srbistan'dan karlarak Vidin'e gnderildi300. Srplarla Mslmanlar arasndaki anla mazlklar her trl nleme ramen devam etti. Srplar, verilen btn imtiyazlara ramen silahlanmadan vazgemiyordu. Osmanl Devleti casuslar, Avusturyann Tuna Nehrinde alnan vapuruna bal bir ka sal ile Srbistan'a 5 bin tfek geirildiini, buna Srpl bir zabitin e ettii ve 5 lik bin tfein daha geirilecei haberini vermekteydi301. Silahlanmann yan sra Srp296 297 298 299 300 301

BOA, 1242/48286, HAT BOA, 10/506, HR. . BOA, 58/2854, C. HR. BOA, 32/9, Y. EE. BOA, 51/2531, C. HR. BOA, 27/55, HR. MKT.

117

lar, Mslmanlara psikolojik bask da uygulamaktayd. Srplar, Belgrat Kalesi'ne bal Brdelen Kasabas'nda, Mslman mezarlklarna domuz srerek Mslmanlar k krtyordu. Amalar Mslmanlar zerlerine ekerek kar klk karmak ve Mslmanlar ge zorlamakt302. Zira 1850 ylnda, zice, Semendire, ayece ve larndaki Mslman halk Nive Vidin'e yerle tirildi303. Sokol kaleleri ve kale varo Srbistanda kar klk ktka dglerin mdahalesi gndeme gelmekteydi. rnein 1853 ylnda Avusturya, kar klklar nlemek ve asayi salamak iin asi ker gndermek istemi Bunun zerine Osmanl Devleti, kar tir. klk kan Srbistan'da asayi Osmanl Devletinin salayacan ve Avusturya'nn buraya asker sevi tr. kinin uygun olmadn304 aklam 1854 ylnda Rusya, Srbistan zerindeki faaliyetlerini younla trd. zellikle Rusya'nn Belgrat Konsolosu Mevhin, Srbistan'da youn faaliyetlerde bulunuyordu. Mehvin, Srplara verilmek istenen imtiyaz ferman ieriine kar k ktclk yapman ya al tr 305. Buna kar Osmanl Devleti, Rusyadan gelen provokatorlerin Srm rlarsa da onlarla bistana girmesine izin vermedi306 ve Srbistana zorla girmeye al sava lacan bildirdi307. Ayrca Rus konsolosunun Srbistan'a gemesini de engelledi308.
302 303 304 305 306 307 308

BOA, 23/76, A.}MKT. UM. BOA, 24/59, A.}MKT. MHM. BOA, 139/90, A.}MKT. UM. BOA, 50/54, A.}AMD. BOA, 107/5233, HR. . BOA, 154/17, A.}MKT. UM. BOA, 154/48, A.}MKT. UM.

118

1853-1856 Osmanl-Rus Sava sonrasnda, Srbistan meselesi, Paris Kongre sinde de ele alnd. Paris Antla masnn 28. ve 29. maddeleri Srbistanla ilgili maddeleri ieriyordu. Antla mann 28. maddesiyle, Srbistana imdiye kadar tannan ayrcalk ve yetkiler, Avrupal devletlerin ortak garantisi altna alnd. Bununla beraber, saltanat- seniyyeye tebaiyetinde devam eyleyecektir ibaresi Ant maya la eklendi. Yine bu maddeyle, zikr olunan beylik, idare-i mstakille-i milliyesiyle umur- mezhebiye ve kanuniye ve ticaret ve seyr-i sefain serbestisini muhafaza edecektir hkm getirildi. 29. madde ise, Osmanl Devleti, dier devletlerin onay olmadan Srbistanda asker tedbirlere ba vurmayacaktr, hkmn iermekteydi 309. Ayrca Osmanl Devleti, Avrupal Devletlerin istei zerine 1856 ylnda Islahat Fermann yaynlad. Fakat Islahat Ferman'nn hkmleri Srbistan' iine almadndan, Babli Srbistanla ayryeten igilendi ve imtiyazlar yeniledi. Babli, memurlarndan zellikle yaplmakta olan kilisenin in asna engel olunmamasn ve Srbistan Prenslii'nin i i lerine kar lmamasn istedi310. 1858 ylnda Belika'dan Srbistan'a silah ve mhimmat sevkyat yapldna dair haberler yayld311. Srbistandan e eyaletlere gnderilen silahlarn ticaretiitli nin Bosna'daki Srp tccarlar tarafndan yapld bilinmekteydi312. Srplar, Bosnadaki asileri de silahlandrmaktayd313. Srbistan, Bosna ve evre sancaklar kartrmaya al rken, kendi siyasi eki meler ya amaktayd. Prenslii ele geirmek iin
309 310 311 312 313

F. Armaolu, a.g.e., s. 273. BOA, 139/11, HR. MKT. BOA, 225/18, HR. MKT. BOA, 227/43, HR. MKT. BOA, 233/13, HR. MKT.

119

sren eki melerde Osmanl Devleti, Srbistan Prensliinin bir sreliine de olsa, Aleksandr Beyde kalmasn uygun grd314. Ancak 1859 yl ba nda Aleksandr Bey'in istifa etmesi ve Srp halknn da istei zerine MiloBey tekrar arld. Bylece Milo prenslii Babli tarafndan onaylanarak ilkbaharda, Bkre Belgun 'ten rat'a getirilmesi kararla trld315. Aleksandrn istifa nedenine gelince Srp topraklarn geni letememesi halkn ve muhalefetin ho gitmemi 316. una ti Milo greve gelir gelmez ilk iolarak kendisine kar olanlar sudan sebep, lerle hapsettirip grevlerinden uzakla trd. Mslman halk, Belgrat Kalesi'ne bal kale varo larndan kartt. Bundan cesaret alan Srpllar, Rumeli, Vidin, Bosna ve Ni fesat karmaya devam etti. Provokatorlerin masraflarn da Yosef adnda bir 'te Yahudi kar lad. Bununla birlikte Milo Bkre konsolos gndererek Eflkllardan , 'e da yardm istedi317. Babli, Srplarn isyan hazrlklarna kar her trl nlemi ald. Srplar, ama larna ula mak iin ayrlk faaliyetlerde bulunan cemiyetler kurmu Bunlardan tu. Karagofa'da kurulan cemiyetin amacnn, zvornik'i istila etmek olduu Babli tarafndan anla ldndan gerekli nlemler alnd318 ve zvornik ve Srebrenie kaleleriyle Pelene ve Berika ve Gradaa kazalarndaki geit yerlerine askerler yerle tirildi319. Ayrca Srbistana geirilmek zere olan ykl miktarda silah ve mhimmatn
314 315 316 317 318 319

BOA, 90/37, A.}AMD. BOA, 132/5668 MMS. . BOA, 90/50 A.}AMD. BOA, 290/53 HR. MKT. BOA, 377/19, A.}MKT. UM. BOA, 759/37, A.}MKT. MHM.

120

Avusturya tarafndan yakalanmas Bablide byk memnuniyet yaratt320. Yine Babli, Srplarn Karadallarla balantlarn kontrol altna almak iin Karada ve Srbistan'a snr olan Hersek'in Ta lca, Prepol ve Kola kazalar birle in tirerek Caynia kazasna balad ve bir kaymakamlk olu turulmasna karar verdi. Kazann kaymakamlna da Asakir-i Muvazzafa Sergerdesi Celal Bey getirildi321. Buna ramen Babli Srplarn, Srbistan'a kap Leskofa kazasnda isyan giri iminde bulunmasna ve Hristiyan halk k krtmasna engel olamad322. Austos 1860 tarihinde Osmanl Devleti, Srbistan Prenslii'nin veraset yoluyla Milo ailesine verilmesi ve Srbistan'da bulunan Mslmanlarn kale iinde ikamet ettirilmesi kararn ald323. Osmanl Devletinin bu karar bile Srplarn tam bamszlk yolunda ilerlemesini engelleyemedi. Srplar, Osmanl Devletinin verdii her imtiyazn ardndan bamszlk al malarna hz verdi. Tabi ki bunda yabanc, zellikle de Rus casus ve tahrikilerin rol bykt. Babli, Rus casuslara kar uyank olunmasn istese de324, hem Srp Beyi gizlice hazrlk yapmaya ve mhimmat toplamaya devam etti hem de Srbistan'daki Rus memurlar faaliyetlerini srdrd 325. Bunun zerine Babli, Srbistan'da Osmanl taraftarlarn oaltmak iin Belgrat Muhasebecisi Ra Bey araclyla gerekli ki it ilere para verilmesini isteyerek nlem

320 321 322 323 324 325

BOA, 172/9388, HR. . BOA, 122/90, A.}MKT. MVL. BOA, 410/52, A.}MKT. UM. BOA, 419/26, A.}MKT. UM. BOA, 155/53, A.}DVN. BOA, 455/15, A.}MKT. UM.

121

almaya al 326. Bunun yan sra, Srbistana kaan Hristiyanlarn affedildiini ve t evlerine dnmelerini ilan etti327. 1860 ylnda Milo yerini ikinci kez Michalea brakmasyla, Srbistanda un nemli siyasal dei iklikler oldu. Srbistanda, senatonun yerine bir devlet konseyi kuruldu, anayasaya meclisin en az ylda bir toplanmas esas getirildi. Genel ve zorunlu askerlik kabul edildi. Ayrca birok Srp genci eitim iin Avrupa devletlerine gnderildi. Bu genler geri dndklerinde milliyetilik hareket iinde yerlerini ald. Yine Byk Srbistan hayali iin gizli dernek kurmaya devam edildi328. Nisan 1861 tarihinden itibaren Srplarn tahrik faaliyetleri artt. Srbistan'dan bin kadar asi Nive Belgradck civarndaki Byk Rakovi'e geerek isyan hazrlna ba lad. Bu isyan iin Avusturya'dan da silah ve anar gnderildi329. Benaluka ist taraflarnda da baz ki iler, Sava Nehri sahilinde olan Srplar tahrik etmekte ve Avusturyallar, Srplarla ittifaka al maktayd330. Din adamlar da Srp isyanlarna destek vermekte hatta bizzat isyanlar rgtlemekteydi. Srbistan'da bulunan Papaz lya, vanca kynde isyanlar iin adam toplad. Fakat asiler, Foca, Ta lca, Canie taraflarnda bozguna urad331. Karadallar da, isyanlara silahl adam gndererek destek veriyordu. 1861 yaznda iki yz silahl Karadal, Srbistan'a giderek isyanlara
326 327 328

BOA, 457/73, MKT. UM. BOA, 457/83, A.}MKT. UM. William Sloane, Bir Tarih Laboratuar, Balkanlar, stanbul 1987, Sre Yaynla-

r, s. 116 vd.
329 330 331

BOA, 465/32, A.}MKT. UM. BOA, 219/76, A.}MKT. MHM. BOA, 220/32, A.}MKT. MHM.

122

katld332. Arka arkaya gelen isyanlar zerine Babli, memurlarndan Srbistan ve dier blgelere kaanlardan geri dnenlerin isknlarna zen gsterilmesini istedi333 ve Srplarn her an isyana hazr olduundan, Mslmanlar ve Hristiyanlar arasndaki ufak anla mazlklarn bytlmemesini tavsiye etti334. Osmanl Devletinin genel siyaseti, her zaman iin toplumsal bar salayarak Hristiyan halkn topluma uyu munu salamak olmu Bunun iin asilere kar devletin yumu yzn gstertu. ak meye al Srbistan Prensliine firar edip dnenlerin eski yerlerine gvenlikli bir t. ekilde yerle melerine byk zen gsterdi. Bazen de silah kaakl yapanlar srgne gnderdi. Bunlardan Bihke'deki isyanlarda fesat kard iin Bursa'ya srgne gnderilen, oradan da Srbistan'a kaarak Ehlona ve Galamo'tan silah ve barut getirten Bihkeli Rahip enkiltorusye'nin ailesiyle birlikte mr boyu Bulmiye'ye srlmesine karar verdi335. Yine Srbistan asilerinden olan Ustuyan ve Todori adl ki ilerin Diyarbakr'da kree konmas kararla trld336. 16 Haziran 1862 tarihinde Belgratta bir Srp gencinin Trk askeri tarafndan vurulup ldrlmesi ehirde gnlerce sren bir at maya neden oldu. Bu esnada bir Srp polisi de ldrld. halk arasnda sren at ki malar Paris Antla mas gereince uluslar aras bir boyut kazand. ngiltere ve Avusturya Osmanl Devletini desteklerken, Rusya, Prusya ve Fransa Srplar desteklemekteydi. Bu devletlerin elileri, Osmanl Devletinin temsilcilerinin de katlmasyla, stanbulda arka arkaya toplant332 333 334 335 336

BOA, 479/5, A.}MKT. UM. BOA, 488/44, A.}MKT. UM. BOA, 520/85, A.}MKT. UM. BOA, 146/88, A.}MKT. MVL. BOA, 251/15, A.}MKT. MHM.

123

lar yaparak sorunu gr Sonunda 8 Eyll 1862 tarihinde, 12 maddelik bir protot. kol kabul edildi. Osmanl Devleti bu protokolle, Belgratn Sava, Varo , stanbul ve Vidin kaplar olmak zere Srbistandaki birok kaleden ekilecekti. Protokoln 5. ve 7. maddelerine gre, Osmanl Devleti Fethlislm, Brdelen ve Semendire kalelerinde kalacakt. Fakat bu kalelerdeki Osmanl askeri kalelerden d kamayaar cakt. Bu protokolle birlikte Osmanl Devletinin Srbistanla hukuki badan ba ka hibir ba kalmad337. Ekim 1862 tarihinde Belgratta kar klklar kt. Bu kar klklarn sona ermesi iin stanbulda bir konferansta yapld ve bu konferans sonunda, Osmanl Devletinin Srbistan zerindeki me haklarn eskiden olduu gibi devam ettirmesi, ru fakat baz slahatlar yaplmas gerektii karar alnd338. Buna ramen, Balkanlardaki en nemli aktr Rusyayd. Rusya, Panslavizm politikasyla Bulgarlar k krtp destekledii gibi Srplar da etkiliyor ve ynetiyordu. Aralk 1862 tarihinde, Rusya tarafndan Srbistana gnderilmek zere Tuna Prensliklerinde 455 araba silah ele geiimleri, blgede etkinliini arttrmak isteyen devletler tararildi339. Rusyann bu giri fndan da rahatszlkla kar land. Pres gazetesinin haberi, Rusyadan Srbistana gnderilmek zere Eflk ve Budanda yakalanan silahlarla ilgili olarak Fransa, ngiltere ve Avusturyann bunu onaylamad ynndeydi 340. Bununla birlikte Babli,

337 338 339 340

F. Armaolu, a.g.e., s. 274. Tasvir-i Efkr, 33/1, 25 R 1279 Tasvir-i Efkr, 53/1, 8 B 1279 Tasvir-i Efkr, 63/1, 14 1279

124

Srbistan'a Besarabya'dan gelen mhimmatn gei izin verdii iin Eflk ve Buine dan Voyvodas Cousa Bey'i sorumlu tutuyordu341. ubat 1864, Srbistandaki i eki meler su yzne kt. Belgratta Srp beyine suikast iin kurulmu bir rgt yakaland. rgt yeleri iinde meclis yesi Majistrovic de vard342. Bu durum Srplar iindeki muhalefetin ciddi boyutlara ulatn da gstermesi asndan nemlidir. Haziran 1868 tarihinde, Prens Mihail bir suikast sonucunda ldrld. Prens Mihail, karde inin olu olan Prens Milan Obronovii varis tayin etti343. Fakat Fransa bu durumdan memnun deildi. Hatta Fransa, Srbistan geici idaresinin Prens Juliye verilmesi konusunda Babliye tektrld ve katillerin yakalanmalifte bulundu344. En ksa zamanda prensin katilleri ara sna ba land. Ara trmalar sonucunda Prens Mihailin katillerinin, Pier Karajorjovic isimli prensi Srbistan Beyi yapmak amacyla bu i giri e tikleri anla 345. Temmuz ld 1868de Srbistanda toplanan Millet Meclisi, Milan Obronovii byk bir memnuan niyetle resmen Bey olarak seti346. Bu arada, Srp Prensine suikast olayna kar ki iler, sorgulanmalar bitirilerek kur dizildi347. Ayrca suikast olaynda, Prens una

341 342 343 344 345 346 347

BOA, 333/21431, HR. . Tasvir-i Efkr, 169/1, 1 N 1280 Tasvir-i Efkr, 599/2, 25 S 1285 Tasvir-i Efkr, 604/2, 2 RA 1285 Tasvir-i Efkr, 607/2, 8 RA 1285 Tasvir-i Efkr, 611/1, 13 RA 1285 Tasvir-i Efkr, 621/1, 27 RA 1285

125

Karajorjovicin de parmann olduu ortaya ktndan Prensin 10 yl hapis cezasna arptrlmas kararla trld348. Milan Obronovi, Blaznava, Risti ve Gavrilovi adl yardmclarn drt yl sren bask rejiminden sonra, 1872 ylnda idareyi tamamen eline ald. Bununla beraber, liberallerin ncs ve Rus dostu olan Ristiin etkisiyle, Rus siyasetine uygun bir siyaset izlendi. Milan ynetimi, Rus dostluu himayesinde 1875-1876 yllarnda Bosna ve Bulgar isyanlarna destek verdi349. 1876 ylnn ilk aylarnda Yenipazar, Bihke, Travnik, Benaluka sancanda 26 bin ki Srbistan ve Karada gitti350. Bylece blgede byk bir nfus hareketlilii i yaa nd. Fitzio Efendi'nin Babliye sunduu rapora gre, Balkan corafyasndaki milletlerin isyann Srp matbuat ve aydnlar te ediyor ve destekliyordu 351. Srpvik lar o kadar ileriye gitmiki bu dnemde bir Srp ajan Babli'ye giderek, Osmanl Devletinin zamann artlarna uymadn siyasette ve idarede bir ilerleme gstermediini, yz yl nceki idare tarzn takip ettiini ve bunun bir rneinin BosnaHersek'teki idare olduunu, Osmanl Devletine bir yk olan Bosna-Hersek'in uygun bir bedel kar lnda Srp Hkmeti'ne verildii takdirde, Srbistan'da olduu gibi Bosna-Hersekte de asayi salanacan sylemesi Babliyi ileden karmin tr352.

348 349 350 351 352

Tasvir-i Efkr, 635/1, 17 R 1285, A. Hajek, a.g.md., s. 564. BOA, 77/16, Y. EE. BOA, 160/8, HR. SYS. BOA, 43/117, Y. EE.

126

Temmuz 1876da Osmanl Devleti, Srbistan-Karada sava girdi. Bu sava na a knlk yaratrken, Alman mparatoru, Prens Bismark'n yerine vekil olarak bakan Atina Sefiri Radovi, yapt bir konu mada; "Yunanistan'n imdi Devlet-i Aliyye'ye hastadr" diyecek konumda olduunu sylemesi Osmanl Devletinin aslnda ne kadar zor durumda olduunu gsteriyordu353. Osmanl Devleti bu dnemde ekonomik olarak da ok zor durumdayd. Hatta Srbistan, Karada ve Hersek isyanlarnda dolay Osmanl Bankas'nn borlarn deyemez duruma gelmi Bu nedenti. le, Meclis-i Vkel bankann elinde bulunan devlete ait rehin senetlerinin bir ksmnn satlmasna izin vermi 354. tir 8 Temmuz 1876 tarihinde Avusturya ve Rusya, Reichstad Antla masn imzalayarak aralarnda anla Mdahale etmek iin sava bitmesini bekleme karar t. n ald. Buna gre, eer Osmanl Devleti sava kazanrsa sava ncesindeki durumu devam edecekti. Osmanl Devleti yenilirse Srbistan, Karada ve Avusturya, BosnaHerseki payla acakt. Ayrca Osmanl Devleti ar bir yenilgi alrsa, tek ve byk bir Slav devleti kurulmamas artyla beraber, Arnavutluk, Bulgaristan ve Dou Rumeli kk devlet olacakt. 24 Austos 1876 tarihinde Srbistan, byk devletlerden mtareke iin araclk yapmasn istedi355. ngiltere Elisi Henry Elliot, Hersek, Srbistan ve Karada asileriyle mtareke yaplmamas halinde ili kilerini kesileceini ve stanbulu terk edeceini356 bildirdi. Yine ngiltere elisi Henry, Srbistan, Karadan sava ncesi durumunun devam etmesi ve Bosna-Hersek ile Bulgaristan'a
353 354 355 356

BOA, 44/12,Y. EE. BOA, 84/87, Y. EE. Seyfullah, Arpac, Sultan II. Abdlhamid, stanbul 2005, I Yaynlar, s. 61. k BOA, 84/82, Y. EE.

127

muhtarlk verilmesini teklif etti, fakat bu teklif Babli tarafndan reddedildi. Babli, kurulmas kararla trlan Meclis-i Umum (Mebusan- Ayan Meclisleri) ile btn tebaann slahna karar verdi357. Osmanl Devleti, Srbistan ve Karada sava laryla ura rken Rusya, Anadolu arlar elde etse de, yenilsnrna asker ymaya devam etti358. Srplar, ksa sreli ba giye urad. Babli, Srbistan'da gsterilen ba zerine Srpllarn bar yana ar a acaklar d nse de, Ruslar tarafndan tahrik edilmelerinden korkuyordu. Bu nedenle, Srpllarla temas etmek zere Pertev Efendi'yi gizlice Srbistan'a gnderdi359. Ayrca Babli, Srbistan Prensliinin devlete kar ba kaldrmasnn blgedeki aznlklarn isyan hareketlerini krklediini ve iyi ili kiler kurmak iin Srbistan'n ne srlen artlar kabul etmesi gerektiini d nyordu360. Osmanl Devleti, Srbistan-Karada Sava nda ba arl olsa da, bu ba arsnn tadn karamam Avrupal Devletlerin de i kar tr. e masyla stanbulda bir konferans dzenlendi. Avrupal devletler, konferans sonunda aldklar kararlar Babliye bildirmekle yetindiler. Bylece Srbistan ve Karadan snrlar Avrupal Devletler tarafndan geni letildi. Fakat Osmanl Devleti konferans kararlarn 20 Ocak 1877 tarihinde reddetti361. Bylece Osmanl-Rus ili kileri iyice gerginle ve bu gergin ti na ili kiler 1877-1878 Osmanl-Rus Sava zemin hazrlad.

357 358 359 360 361

BOA, 84/80, Y. EE. BOA, 84/89, Y. EE. BOA, 77/41, Y. EE. BOA, 1/19, Y. PRK. HR. F. Armaolu, a.g.e., s. 513.

128

1877-1878 Osmanl-Rus Sava sonunda ilk nce 3 Mart 1878 tarihinde Ayastefanos Antla mas imzaland. Bu Antla maya gre, Srbistann bamszl onayland ve snrlar belirlendi. Antla maya gre, Osmanl ve Srp memurlarndan olu bir komisyon, Rusya komiserinin gzetiminde snrn kesin bir haritasn yean rinde belirleyecekti. Yine Srbistana ilhak olunacak arazide emlak olup da Srbistan snrlar d nda ikamet etmek isteyen Mslmanlarn emlak ba kalarna idare ve iltizam ettirilmek zere kendilerinde kalacakt. Ayrca Osmanl Devleti ile Srbistan Prenslii dorudan bir antla imzalanncaya kadar Osmanl Devletinde ikamet ve ma seyahat edecek olan Srbistan vatanda larna kar uluslar aras hukuk kurallarna ma artlarna, zellikle ngilterenin itiraz gre hareket edilecekti362. Fakat bu antla zerine 13 Temmuz 1878 tarihinde ikinci bir antla daha imzaland. ma mzalanan Berlin Antla masna gre, Srbistan bamsz bir devlet olarak onayland. Yine ilk antla mada olduu gibi Osmanl Devleti ve Srbistan arasnda bir antla imzalama nncaya kadar Osmanl Devletinde seyahat ve ikamet eden Srp tebaas hakknda uluslar aras hukuk kurallarna gre hareket edilecekti. Ayrca Srbistana ilhak olunan topraklarda ikamet edenler, emlaklarn iltizama vererek veya ba kalr araclyla idare edebilecekti. Bununla birlikte, Srbistan arazi-i cedide iin Duyn-i Umumiye-i Osmaniyyeden hisse almak gerektiinden stanbulda bulunan byk devletlerin bykelileri bunun miktarn Babli ile mzakere ederek belirleyecekti363. 19. Yzyln ba nda geli milliyeti akmlar, devletleraras dengeleri bozdu. en Bu dnemde bir snr blgesi olan Srbistanda meydana gelen isyanlar ve ayrlk
362

Ali Fuat Trkgeldi, Mesail-i Mhime-i Siyasiye, C. 2, Ankara 1987, T.T.K. Ya-

ynlar, s. 49.
363

A. F. Trkgeldi, a.g.e., s. 79.

129

fikir hareketleri Osmanl Devletini temelinden sarst. syanlar, Balkanlarn etnik, sosyal ve ekonomik yapsnn dei mesine yol at. Srplar, Byk Slav-Srp Devleti hayallerini ok fazla gizleyemeyip merkezi otoriteye kar ayaklannca, Avrupal Devletlerin de, Balkan corafyasna olan i kabard. Srbistan, bir anda devletletah raras politik eki menin oda haline geldi. Srplar, belki bir burjuva hareketi sonucunda bamszlklarn elde etmedi, fakat Srplara verilen imtiyazlar sonucunda Srbistanda bir burjuva snf olu Bir anlamada Osmanl Devleti, Srbistanda tu. Obronovi ve Karayorgovi gibi zengin ve hatr sayl ailelerin olu masna kendi eliyle katkda bulundu.

130

NC BLM RUM ULUSALCILIK HAREKERLER

Rum kelimesi, slm kaynaklarnda Romanoi Romallar Devleti veya Bizansllarn kendi lkelerine verdikleri Romania eklinde gemektedir. Bununla birlikte, Rum kelimesi kaynaklarda Roma ve Bizans mparatorluklar kadar Anadolu iin de kullanlm Trk yaztlarnda da Rum kelimesi, Purum tr. lk eklinde gemektedir. Kelimenin Trkeye Sodadan getii sanlmaktadr. 6. Yzylda Gktrkler ile Bizans arasndaki siyas ve ekonomik ili kilerin geli mesi zerine Trk boylar arasnda Urum eklinde Bizans mparatorluu topraklarna verilen bir isim haline gelmi Ouzlarn Anadoluya aknlarndan sonra ise, zellikle Anadolu iin kullatir. nlan bir isim olmu Bu sebeple, Anadolu Seluklu tur. mparatorluuna, Rum Seluklular da denilmi 1485 ylndaki Osmanl-Klemen Sava da Trke kaytir. naklarda, Ceng-i Rum u Arab eklinde gemektedir. Ktahya merkez olmak zere kilatnda btn Anadolu Eyaleti kurulduktan sonra Rum deyimi Osmanl devlet te Anadolu iin deil de, bu yarmadada baz kesimleri tanmlayan bir anlam kazanmtr. Yine de Osmanl Devleti, 15. Yzyl sonlarna kadar Arap kaynaklarnda Rum ad ile anlmve Nibolu Zaferinden sonra Msrda bulunan Abbasi Halifesi, Yldrm Bayezite Sultan- klim-i Rum unvann vermi Rum kelimesi ayn zatir. manda Yunanla ( btn Anadolu ve Balkanlardaki eski kavimlerin de ortak m on) ad olmu Yunanca konu ve Ortodoks mezhebinden olan btn Osmanl tebatur. an asna, Mslman Trkler tarafndan verilen bu isim, Trke konu tuklar halde Ortodoks mezhebinden olan dier gruplara da verilmi Rum ismi, bugn yalnz tir. stan-

bul Fener Rum Patrikhanesine bal Ortodokslar iin kullanlmaktadr 364. Antik Yunan kalntlar youn olarak Ege Adalarnda, Morada, Tesalyada ve Rumelide ya amaktayd. Trakya, Epir ve Makedonyada da ok sayda Yunanl bulunmaktayd365. Yunan tarihinde Trk hkimiyeti dnemi nemli bir yer tutmaktadr. Bugn Yunan ynetimi altnda bulunan Adalara, Anadolu Trk Beylikleri zamannda aknlar yapld ve buradaki idareciler, iyi birer ticaret ili kurduklar Anadolu ile kisi karlarn koruma gayretine girdi. Mente Aydnoullar ve Saruhanoullar Yunan e, kiler I. Murat adalar ile ilk ili kuran beyliklerdi366. Osmanl dneminde ise ilk ili ki dneminde ba lad. 1383te Serez, 1394 Tesalyann Osmanl ynetimine giri Mora i Yarmadasna yaplacak aknlar kolayla trm Bizans tarafndan Venedik Cumtr. huriyetine verilen Selanik ise, 1430 ylnda Osmanl ynetimine girdi. Arnavutluk fetihleri srasnda Yanyann ele geirilmesi, Trk aknlar iin nemli bir hareket noktas oldu. Bizans mparatorluunun elinde bulunan Mora Yarmadas, 1446da byk lde Trk idaresine geti. Fatih, 1458 ve 1460 yllarnda Mora zerine iki sefer gerekle tirdi. 1463-1479 yllar arasnda Venedik ile Osmanl Devleti arasnda gerekle sava sonunda Osmanl Devleti, Moray elinde tutmann yannda en Eriboz adasn da ele geirdi367. 1479da Dalmaya kylar Fatih Sultan Mehmet dneminde Osmanl ynetimine geti. 1456da Ege adalarndan Limni ve 1462de

364 365 366 367

Trk Ansiklopedisi, Rumlar md., s. 456. Barbara Jelavich, Balkan Tarihi, C. 1, stanbul 2006, Kre Yaynlar, s. 80 vd. Trk Ansiklopedisi, Yunanistan md., s. 462. Trk Ansiklopedisi, Yunanistan md., s. 463.

132

Midilli fethedildi368. 1503 ylnda nebaht, Modon, Koron limanlar ve Santa Maura Adas Osmanl Devleti ynetimine geti. Mora Yarmadasnn fethi ise, 1540 ylnda imzalanan Venedik-Trk antla masyla tamamland. Kanuni Sultan Sleyman zamannda ise, daha da glenen Osmanl donanmas 1522de Rodosu, 1566da Sakz tan adasn ele geirdi369. Kbrs 1571de ve Venedik ile 26 yl sren bir sava sonra 6 Eyll 1669 tarihinde Girit, Osmanl Devleti egemenliine girdi. Bylece Ege Denizi, bir Trk denizi haline geldi370. Bu arada Levkas d ndaki yonya adalar Osmanl Devleti ynetimi altna girmekten byk lde kurtuldu. Ayrca en bykleri olan Korfu Adas hibir zaman Trk ynetimine girmedi. yonya Adalar, 1797 ylnda Fransz, Rus ve ngiliz ynetimi altna girene kadar Venedik smrgesi olarak kald ve 1815-1864 yllar arasnda ngiliz ynetimi altna girdi371. 1461 ylnda, Pontus Rum Devleti Osmanl Devleti tarafndan ele geirildikten sonra Anadoluda Roma gc tamamen silindi. Dou Romadan geriye yalnzca Rumca konu ve Slavlarla kar sadece Fener Rum Patrikhanesine bal olan an an, Rumlar kald372.
368

Yavuz Ercan, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, Ankara 2001, Turhan Kitabevi Yaynlar, s. 81.

369 370

Trk Ansiklopedisi, Yunanistan md., s. 463. Ay Nkhet Adyeke, Osmanl mparatorluu ve Girit Bunalm( 1896-1908 ), e

Ankara 2000, T.T.K. Yaynlar, s. 13.


371

Richard Clogg, Modern Yunanistan Tarihi, stanbul 1997, im Yaynlar, s. leti

22.
372

William Sloane, Bir Tarih Laboratuar Balkanlar, stanbul 1987, Sre Yaynlar,

s. 10 vd.

133

1- Rum Ulusalclk Hareketinin tici Gleri

a) Ekonomik Gelimeler Rumlar, 18. Yzyla kadar birok kez ayaklanma giri iminde bulundu. Fakat ba arsz yerel ayaklanmalarla bir sonuca ula amayacaklarn anlayan Rumlar, daha sistemli bir hareket iine girdi. Bylece Rumlar gemilerini oaltt, zenginle ve bilimsel ti faaliyetlere nem vermeye ba lad. Bundaki en byk amalar Hristiyanlar arasnda bamszlk fikrini yaymakt. Kk Kaynarca Antla masndan sonra yaplan antla malar gerei Ruslar, Eflk-Budan ve Srbistan zerinde mdahale hakk elde etti. Ayrca Ruslar, Akdeniz adalarndan birok Rumu asker ve subay gemici olarak yeti tirdi. Nitekim Rusyann Karadenizdeki donanma askerinin birou Rumdu. Bununla birlikte Osmanl donanmasnn tayfalarnn ou da Rumlardan olu maktayd. amlca, Suluca ve psara adalarnda ya ayan Hristiyanlar byk gemiler yaparak Avrupaya gidip gelmeye ve byk servet sahibi olmaya ba lam 373. Yine Kk t Kaynarca Antla mas, Rusyaya Karadenizde serbest dola ve btn dou iskelema lerinde konsolos ve konsolos vekilleri bulundurma imtiyazn tanyordu. ou Rumlara ait olan acenteler, herhangi bir deniz resmi demekten muaf tutan berat ticaretini yapt. Rum gemicileri, muafiyetlerini korumak iin, sava halinde Rusyann deniz kuvvetlerini glendirmeye hazr olan Rus bandras altnda denizde dola tklar grld. Rus Bykelilii, isteyen her Ruma berat verdi, hatta btn ta yclara yurtta hakk vermeye ba lk lad. Buna kar Sultan Selim, haratan muaf ve Rumn
373

Ahmet Cevdet Pa Tarih-i Cevdet, C. 6, a, stanbul 1994, dal Ne riyat, s. 2693,

2694.

134

larnki kadar imtiyaz veren cretsiz beratlar kumpanyas kurdu. Bunun zerine Rumlar Rusyann verdii beratlardan vazgeerek padi ahn kurduu kumpanyaya geti. Bylece grlmemiderecede bir serbestlikten yararlanan Rumlar, neredeyse Akdeniz ticaretine hkim oldu374. 18. Yzyl sonunda Yunan corafyasndaki Rum burjuvazisi, Dou Akdeniz ve Karadeniz ticaretinin 3/4n elinde tutan gl bir ticaret filosu kurdu. Balkanlar i ticaretinin de hkimi olan bu burjuvazi, Orta ve Dou Avrupaya kadar uzanarak Bat Avrupann Osmanl Devletini smrmesine yardm etti375. 1816 ylna gelindiinde, Rumlarn 600 civarnda ticaret gemisi vard. Ayrca bu ticaret gemileri, Kuzey Afrika korsanlarna kar kendilerini koruyabilmek iin ar silahlarla donatlm 376. t Rumlarn ounlukta bulunduu baz ehirler de, geli lik asndan ne mi kyordu. Golos, Trikeri, Yanya gibi dticaret ehirleri Venedik, Moskova, Larisa ve stanbula mal ihra ediyordu. Zagora ise, Rusya, Moldovya ve Flemenk ile ticaret yapyordu. Epire gelince burada da byk ehirler vard. Morada ticaretin d nda el sanatlar geli ti. Dimianada barut retiliyordu. Dimiana, 19. Yzyln ilk yarmi snda nemli bir barut merkezi olmu tu. syan yllarnda Girit, Tesalya, Kesindire ve Atos Dimianadan barut ve kur alyordu. Moraya, Dimianadan bir yl iinde un 3.510 okka kur 13.106 okka barut ve 804.320 fi gnderilmi Patras un, enk ti. ehri ticaret ve medeniyet bakmndan Avrupa ehirleri ile boy l ecek byklkteydi. Patras ve evresinde zm retimi geli ti. Anbelaka mi ehrinde iplikilik nemliy374 375

La Gorce, alar Boyu Yunanllar, stanbul 1986, Belge Yaynlar, s. 283 vd. Dimitri Kitsikis, Trk-Yunan mparatorluu, stanbul 1996, im Yaynlar, s. leti

14.
376

Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. 5, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar, s. 107.

135

di. 18. Yzylda bu ehirde, 24 boyahanesi vard ve buralarda 4.000 ki al i maktayd. Viyana, Hamburg, Dresol, Leipzig ehirlerine ve ngiltereye ylda 3.000 balya krmz iplik gnderiliyordu ki ayn ehirde ipek i lemecilii ve dokumacl da nemli bir yer tutmaktayd377. Ayrca Taselya ve Morada iftliklerin says olduka fazlayd. Rum soylu aileler ise, ehirlere kom verimli topraklar payla u amyordu. Bylece topraa bal, bor iinde yzen bir snf ortaya kt. Epir, Suli, Pindus, Agrapha, Gney Mora ve Mani gibi girilmesi, ula lmas zor olan blgelerde kat bir kabile rgtlenmesi vard. Dier yandan Eflk, Epir, Makedonya ve Pinduslu halklar ik yar gebe olup dei dil ve geleneklere sahipti. Fakat bunlar, zaman iinde Rumla t378. m Rumlarn ulusalclk hareketinde diasporann yeri olduka nemlidir. Zira Rumlar bir diaspora halkdr. 18. Yzyl sonlarnda, Rum tacirler, Dou Akdenizde, tu. Balkanlarda ve Hindistan gibi uzak yerlerde bir ticaret imparatorluu kurmu 19. Yzylda gler, Msra, Gney Rusyaya ve Amerika Birle Devletlerine doru ik geli mekteydi. Bylece Yunan corafyasyla deniz tesindeki Rumlar arasndaki ili kiler, bamszlk dneminde hayati bir nem ta maktayd379. Nitekim ulusal hareketin geli mesinde byk nem ta yan snf, tacirler snfyd. Rum tacirler, Batya hammadde satp i lenmimallaryla smrgelerde retilen mallar almakla Osmanl ticaretini ellerine geirdi. Byk mal varlklarn ellerinde tutan zengin tacirler,
377

Kerim Sadi, Osmanl mparatorluunun Dalma Devri ve Tarihi Maddecilik,

stanbul 1962, Doan Yaynlar, s. 12.


378 379

Georges Castellan, Balkanlarn Tarihi, stanbul 1995, Milliyet Yaynlar, s. 266. Richard Clogg, Modern Yunanistan Tarihi, stanbul 1997, im Yaynlar, s. leti

15, 16.

136

Osmanl Devletinde mal gvenliini ve sermaye birikimini olumsuz ynde etkileyen ba buyrukluktan ve ya na amn belirsizliinden ikyetiydi. Hkmetlerin ticari geli meleri te ettii Bat Avrupada grdkleri dzenli ticaret deneyimi kimilerivik ni doacak ulusal harekete kaynak salamaya yneltti. Ancak tacirlerin bir ksm, kazandklarn bu tr tehlikeli bir i yatrmaya hazrlkl deildi. Tacirlerin byk e bir ounluu milli davaya aktif olarak destek vermeye hazr deilse de, bamszlk hareketinin geli imine gsterdikleri dolayl katk bykt380. Ayrca ekonomik ve d nsel geli melerin politik etkisi kanlmazd. Zira bu zengin tacirler snf, Locke, Newton ve Voltairenin evirilerine para yatrarak liberalizmin geli mesini de destekledi381.

b) Eitim ve Dnsel Gelimeler Rumlar, bugnk Yunanistan corafyasnda, zellikle Mora, Attika ve Tesalyada youn olarak ya yordu. Fakat kltr merkezleri stanbul, Selanik, Adalar ve Osmanl Devleti d nda Venedik, Viyana ile Odessayd382. Osmanl egemenlii, Rumlarn eitiminin ve kltrnn ya amasna hibir zaman engel olmad. Hatta 17. Yzyldan itibaren ticaretle zenginle Rumlar, sadece Mora ve Epirde deil, Karadeniz en kylarnda ve Bat Anadoluda da ok sayda okul at. Osmanl fethinden sonra Kbrs ve Giritte de bu sre devam etti. Ayrca Adalarnda Trk egemenlii olyon madndan talya ve Fransann kltrel etkisinin grld bu yerlerde klasik Yu380 381

R. Clogg, a.g.e., s. 37 vd., 40. L. S. Stavrianos,The nfluence of the West on the Balkans, The Balkans in

Transition, Berkeley 1963, s. 194.


382

Herkl Millas, Yunan Ulusunun Douu, stanbul 1999, im Yaynlar, s. 57. leti

137

nan kltr ve yenia hmanizmi yerli Rumlar zerinde kltrel etkide bulundu. 18. Yzyl ba nda, Avusturyann Adriyatik sahilleri ve Tuna boyunda ticari ve siyasi etkinlii artnca, gerek ticari, gerekse kltrel amalarla Avusturyann nemli ehirlerine Epir, Makedonya ve Adalarndan birok Rum g etti, buralarda kiliseler yon ve okullar at383. Ulusal bilincinin farkna varlmas ve glenmesi eklinde ba layan ve aydnlanma dnemi olarak bilinen, pek ok aydn ve d nr iine alan bu dnem, 18. Yzyl ortalarndan ba layp 19. Yzyl ba larnda kadar en yksek seviyeye ula an bir dnemi kapsamaktadr. Ulusalc d nrler, eitimin geli mesinde al ve get nel olarak Bat kaynakl yeni bilgilerin yaylmasn salad. M. Anthrakites, E. Boulgares, Beniamin Lesbios, K Koumas, Th. Karies, Kh. Pamplekes, Th. Pharolan Regas, ve Adamantios Koraes bunlarn ncleriydi. Bu d nrlerin ou ticaretin ve sanayinin gl olduu merkezlerde ortaya kan lise veya akademi denilen okullarda retmenlik ya da mdrlk gibi grevler stlendi. Ayrca bu okullar, zengin ki ve cemaat tarafndan ekonomik olarak desteklendi. Ulusal uyan nciler n lerinden olan A. Koraes, Sakzllara yazd bir mektupta384: Sizin lks kilise dekorlarna, mermerlere ve altn amdanlara ihtiyacnz yok; gerekli olan liseler, ktphaneler ve basm evleridir. Ksaca syleyecek olursak eitim iin gerekli olanlardr. Sizi Grekler arasnda nl klan ne oldu? Kukusuz lks kiliseleriniz deildi. Liseleriniz, ktphaneleriniz, fabrikalarnz, cemaatin akll ynetimi ve kltrnzd eklinde halka seslenmi tir.
383

Ortayl, Osmanl mparatorluunun En Uzun Yzyl, lber stanbul 2006, Akln

Yaynlar, s. 63.
384

H. Millas, a.g.e., s. 43.

138

zmirde, Sakzda ve Yanyada byk okullar; Selanik ve Atinada kk okullar ald385. Ayrca cemaatler de okullar iin byk yatrmlar yapt. 18. Yzyl sonlarnda Ayvalkta yetmi snfl, amfili, ktphaneli bir okul iin 7.000 kuru harcanrken, Sakzda ayn ekilde para harcandn biliyoruz. Bununla birlikte Bkre Yave Yanyada daha byk yatrmlar yapld. Ya 1749 ylndan beri eitim , ta zorunlu hale getirilirken, Yanyadaki okul iin o yllarda olduka byk bir rakam olan 600.000 altn drahmi harcand386. Fakat bunlar Rumlarn bilinlenmesi iin yeterli deildi. Bu nedenle, Rumlar, ellerindeki geniimknlarla ocuklarn Avrupada okutma seferberlii ba latt. 1796 ylndan itibaren bu tr imknlarla okutulmu insanlar arasnda ulusal hareketlilik ba lam 387. t 18. Yzyln son eyreiyle 19. Yzyln ilk eyreinde grlen ulusal faaliyetleri somut temellere oturtma sorumluluunu stlenenler tacirlerdi. Ulusal bilincin geli iminde bu, artk Ortodoks Hristiyan olmann deil, zellikle milli duygularnn ayrmna varmalarnda hayati bir neme sahipti. Rumlar, vakf okullar ve ktphaneler kurdu; asl olarak Osmanl Devleti d nda byyen ve giderek laikle Rumen lara ynelik yaynlara parasal destek salad. 18. Yzyln sonlarnda baslan kitap says yzyln ba larnda baslan kitap saysndan yedi kat fazlayd. 1800n ilk yllarnda 1.300 kadar kitap basld. Hepsinden de nemlisi Rum genleri, Bat Avrupaya, zellikle de Alman devletlerinde niversite okumaya gndermeleriydi. Buralarda yalnzca Aydnlanmann, Fransz Devriminin romantik milliyetiliin ba lca
385 386 387

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, a, stanbul 1994, dal Ne riyat, s. 2695 H. Millas, a.g.e., s. 43 vd.

William Sloane, Bir Tarih Laboratuar Balkanlar, stanbul 1987, Sre Yaynlar,

s. 89.

139

gr leriyle tan makla kalmayp Antik Yunann dili ve uygarlnn eitim grm Avrupallar arasnda nemli bir yer tuttuunu grdler388. Triyeste, Venedik, Budape Bucharest ve Odessaya kadar genibir alana yaylan Rum tacirler, yerli ky te, ve kasabalara kitap, malzeme ve para yardmnda bulundu. Zengin tacirler yerli dilde kitap basmann yan sra, Voltaire, Locke, Roussrau, Descartes, Leibnitz ve dier yazarlarn kitaplarn evirtti. Btn bunlar sadece eitimin yaylmas anlamnda deil, ayn zamanda yeni bir eitim sistemi anlamndayd. Ayrca bu sistem dinsel anlamda olmayp daha ok Avrupann aydnlanma hareketi erevesinde ekilleniyordu389. Antik Yunan dnyasnn dili ve kltrnn Avrupada grd saygnn ls, 19. Yzyl ba larndaki ulusal hareketlenmenin ya and yllarda Rumlar harekete geiren en nemli unsur oldu. zellikle milliyetilik akmndan etkilenen d nrler asndan, evrensel olarak taplan bir gemi kalntlar olduklarnn farkna in varma dnemi ba lad. Bat Avrupadan gelme gemi ballk anlay Balkane lardaki dier bamszlk hareketleriyle kar trldnda, Rumlar arasnda ulusula luk hareketlerinin erken geli mesine katkda bulunan ba etkendi390. lca Gemi kalntlar, ayn zamanda liberallerin ve muhafazakrlarn ilgisini in uyandrmak ve isyan eden Rumlara gelecekleri hakknda fikir vermek asndan da nemliydi. 1820lerde ngiliz D leri Bakan Viskont Castlereagh gibi geleneksel i anlay kat bir savunucusu bile, Onlar bizleri eiten, a n alayan O insanlar, nmzdeki gnlerde, ko ullarn kendilerini iine soktuu iler acs durumdan kur388 389 390

R. Clogg, a.g.e., s. 40 vd. S. L. Stavrianos, a.g.m., s. 192, 193. R. Clogg, a.g.e., s. 11 vd.

140

tulacaklar m? diye soracak kadar duygulanmgrnyordu. Rum milliyetileri, lk byk lde klasik alardan esinlendi391. Bylece Helen felsefesi, Goethe, Lord Byron, Chateaubriand, Beranger, Bavyeral I. Louse ve Fransz X. Charles bir araya getiren bir ba oldu392. Filhelenizm, milliyetiliin, dinin, radikalizmin, ticari hrsn, romantik duygularn ve katksz kahramanln rol oynad uluslar aras bir protesto hareketi olarak tanmlanyordu. En ate Filhelenler, Lord Byrondan dolay li ngilizler gibi grnse de, Rum idealleri uruna sava Almanlarn says, dier Avrupallarn toplamndan an ok daha fazlayd. Yunanistan corafyasnda sava 940 Filhelenin olduu sanlan maktadr. Bunlarn 1/3i Almanlardr. Ardndan srasyla Franszlar, talyanlar, ngilizler ve Amerikallar gelmekteydi. O dnemde ya am bir Bulgar yazar, Yunan tarafnda 14.000 Bulgarn sava tn yazmaktadr 393. Ayrca Almanyadaki Bizans ara trmalar alannn kurucusu Karl Krumbacher, Yunanistan corafyasn ve Osmanl Devletinde Rumlarn ya ad yerleri ziyaret ettikten sonra gezi notlarndan olu kitabn byk Filhelen, Bavyera Kral I. Ludwige ithaf etti. an ngiliz Shelley ise, yazd Hellas adl iirinde Hepimiz Yunanlyz demi 394. 1825 ubatnda ti Pariste Yunan sever yazar ve brokratlar iine alan Paris Greek Commite air, kuruldu. Komite, Rumlara yardm kampanyas ba latt. Hatta Fransadan gnll sava lar gnderildi. Bunlarn rgtlenmesini komite yelerinden General Roche
391 392 393

R. Clogg, a.g.e., s. 12, 13. G. Castellan, a.g.e., s. 274. Maria Todorova, Balkanlar Tahayyl Etmek, stanbul 2003, im Yaynlar, s. leti

151, 152.
394

M. Todorova, a.g.e., s. 153, 196.

141

yapt. Victor Hugo, Aleksander Dumas, Chateaubriand gibi Fransz ve yazarlar air da Rumlar desteklemekteydi. Fransz General Charles Fabrier ise, gnll olarak Moraya gitti ve Rum asilere gizlice askeri eitim verdi395. Bununla birlikte, ngiliz David Urquhart, Filhelenizmin tkeni inin en arpc rneini olu turmaktayd. Rumlarn ulusal davas yznden nerdeyse hayatn kaybedecek olan Urquhart, daha sonra Trklerin haklln anlad396. Morada Rumlarn 25.000den fazla Trk ldrmesi zerine ngilterede Yunan severlik yerine Trk severlik hareketi ba lad. Birok kesim tarafndan desteklenen bu hareket David Urquhart tarafndan rgtlendi397. Osmanl Devletinde Rum cemaatinin ilk matbaas, Patrik Kyrillos Loukaris (1623-1638) tarafndan 1627 ylnda kuruldu. Bu Patrik ayn zamanda, Theophilos Korydaleasle birlikte ncilin halk diline evrilmesi al malarnda bulundu. Fakat al malar kilisenin tutucu kesimleri tarafndan tepkiyle kar land. Bunun zerine Patrik Loukaris, Kalvanist olduu iddialaryla kovuldu ve matbaa tahrip edildi. Rumca kitap basan matbaalar, aydnlanma dnemine kadar, Batda Milano (1476), Venedik (15. Yzyl sonu), Ya(1639) ve Bkre(1690) gibi kentlerde kuruldu. Kitap basm, 18. Yzyl sonlarnda yakla tka orantl bir artgstermeye ba lad. rnein, Byk skender ile ilgili roman, 16. Yzylda basm, 17. Yzylda alt basm, 18. Yzylda on drt basm ve 19. Yzyln ilk yarsnda on alt basm yapld. Yine

395

Sleyman Kocaba Tarihte ve Gnmzde Trkiyeyi Paralama ve Paylama ,

Planlar, stanbul 1999, Vatan Yaynlar, s. 64, 65.


396 397

M. Todorava, a.g.e., s. 199. Philip Graves, ngilizler ve Trkler, Ankara 1999, 21. Yzyl Yaynlar, s. 4.

142

18. Yzyl ba larnda 107 kitap yaynlanrken, 18. Yzyl sonunda kitap says 749a kt398. Patrik Kyrillos Loukaristen sonra Fener Rum Patrikhanesi yeniden bir basmevi kurduunda, Pederler retisi adnda bir risale yaynlad. Patrik Gregorios ise, kilisenin ileri gelenlerine gnderdii bir bildiriyle, bu matbaay kurduktan sonra Batdan her trl kitap ithalini yasaklayacan, yalnz dini kitaplar basacan ve dine zararl kitaplara el koyacan bildirdi399. 1766 ylnda Boulgares, Voltairenin ilk Rumca evirisini yaynlad. Daha nce Hmanizm hareketi iinde bulunan Konstantinos Laskaris, 1476 ylnda Milanoda Hellen Grameri adl kitabn yaynlam Bununla birlikte 1526 ylnda ilk at. t. taldaYunanca kitap baslm Rumlarn ulusal bir devlet kurmalarn savunan ve yada ya ayan Leo Allatius, Antik Yunanca olarak yazd Hellas adl kitapta, ulus szcne yakn bir anlam ta yan genosun kurtulu unu dile getirmi Ayn dti. nemde talyada ya ayan Nikolaos Sophianos, Rumlarn Avrupallara kyasla edebiyat ve bilim konusunda ne denli geri kaldn ikyet etmekteydi. Yine Avrupada ya ayan Frankiskas Skofos ise, halk dilinde bir risale yazd ve bu risalede, ulusun karlarn savundu. Ayrca klelikten kurtulmak gerektini dile getirdi400. 18. Yzyl sonlarnda, Venedikte Rumlara ait matbaalar vard. Ayn zamanda zmirde ve Viyanada basm evleri de bulunmaktayd. 1793 ylndan itibaren

398 399 400

H. Millas, a.g.e., s. 44. H. Millas, a.g.e., s. 45. H. Millas, a.g.e., s. 46, 49-50.

143

Efimeiris Gazetesi karlmaya ba land. 1819 ylnda da Londrada Rumca gazeteler yaynlanmaktayd401. Rum milliyetiliine yn veren en nemli iki isim Velestinli Rigas ve Adamantios Koreast. Bu iki ki 18. Yzyl sonlarndan itibaren btn Rumlar i, yazlaryla isyana ard. Bunlardan Velestinli Rigas, genel bir ayaklanmay ilk planlayanlardan olup Tesalyal Ulah kkenli bir Rumdur. 1790l yllarda Viyanada bulunduu yllarda Fransz Devriminden etkilendi. Siyasal bildirisi, zellikle de, Viyanada basksn hazrlad ve Balkanlar ayaa kaldrabileceini d nd nsan Haklar Bildirgesini yazarken Fransz Devriminden etkilendi. En nemli yazs Rumeli, Anadolu, Ege Adalar ve Eflk-Budan Eyaletlerinde Ya ayan Halkumu idi402. Rigasn en nl Thouyrios (Sava iiri lahisi) larn Yeni Siyasal Olu ise, Franszlarn milli mar Marseillaiseden izler ta , yordu403. Rigas, sadece yazlaryla milli duygular uyandrmakla yetinmedi. Viyanada yeni kurulacak olan Yunanistan Devletinin haritasn izdi ve oaltarak datt. Bu haritaya gre, Yunanistann dou snr, Anadolu ortalarndan, kuzey snr Karadenizin Kuzeyinden, Karpat Dalar ile Tuna ve Sava nehirlerinden, bat ve gney snr ise, Adriyatik ve Akdenizden geiyordu. Rigas, bu haritasna ehirlerin eski ve yeni isimlerini kaydettikten sonra, Antik Yunan ve Bizansn me adamlarnn, imparatorlarnn resimhur lerini ve sikkelerini de izdirdi404. Ayrca Rigas, Napolyona verilmek zere
401 402 403 404

K. Sadi, a.g.e., s. 14. R. Clogg, a.g.e., s. 45. G. Castellan, a.g.e, s. 268. Yusuf Akura, Osmanl Devletinin Dalma Devri, stanbul 1940, Maarif Matba-

as, s. 19.

144

Triyestedeki Fransz Konsolosu Brechete bir mektup verdi. Bu mektupta Rigas, tm Helenlerin adna yazdn, kurtulmalar iin Napolyondan yardmda bulunmasn istediini bildirdi. 1797 ylnda Franszlar Korfu Adasna ktnda, ordu komutan Gentili, Franszca, talyanca ve Rumca bir bildiri yaynlam ve ada halkna ve gzel bir gelecek sz vermi 405. ti Adamantios Koraes ise, 18. Yzyl Fransz aydnlanlarndan etkilenmi ti. zmir kkenli yazar, 1786-1787 yllar arasnda Parise yerle meden nce, Montpellierde tp eitimi grm 1798de Msra kan Napolyon Bonaparteye umut balayat. rak zgrln Birinci Yl adl hiciv yazsn yazmve Rumlar isyana armt. Bununla birlikte, Antik an nemli yazarlarn yeniden yorumlayarak Yunan Ktphanesini yeniden yaynlad. Antik Yunanca ile halk dili arasnda modern edebiyat dili haline gelen Katharevusay ortaya kararak neo-helenizmi hareketini balatt. Asl amac, Fransz Devrimini tantmakt406. Koraes, 1805 ylnda Venedikte kaleme ald ki Yunanl Arasnda Konuma adl yazsnda halkn artk Romaioslar (Rumlar) olmadn, onlara Yunanl ad verilmesi gerektiini yazmaktayd. Buna kar Aziz Parios, Bat yanls aydnlanma fikirlerine kar kt ve bunn lar Ortodoks d man olarak grdn aklad. Bununla birlikte ocuklarn Avrupaya eitime gnderecekleri vazgeirmek iin bir de Davet yazd407. Rumlara gemi anlay a lamada kilit grev stlenen Koraes, dilbilimsel adan orta bir yol bulma taraftaryd. Pariste Antik Yunan yazarlarnn kitaplarn, yeniden yaynlad. Kitaplarnda, Rumlar Bizans cahilliinden syrlmaya ard.
405 406 407

H. Millas, a.g.e., s. 95 vd. G. Castellan, a.g.e., s. 269. D. Kitsikis, a.g.e., s. 179.

145

Eitimi, Ortodoks kilise papazlarnn saflklarndan olu ifte boyunduruktan kuran tulu kilit noktas olarak gryordu408. Bu nedenle yazd Kardeler retiun sinde, Osmanl Devletinin ok kt olduundan, Rumlarn zgrle kavu mas gerektiinden, uygar lkelerde cumhuriyetin koku mu krallar devirdiinden ve insanlarn zgr olmas gerektiinden bahsetti. Koraes, kurallara kar ayaklanmay savunmaktayd. Bu amala Sava Borusu adl iirini yaynlayarak ayaklanmaya ar yapt409.

c) Dernekler ve Filiki Eterya Cemiyeti Milli Yunanistann kurulmas iin Rumlara sempati duyanlarn yan sra, dernekler ve yardm kurulu larnn aracl ile yardm edenler de olduka oktu. Bu nedenle hemen hemen her lkenin byk ehirlerinde Filhelen denilen Helen Dostu dernekler kuruldu ve bunlar kendi hkmetleri zerinde byk basklarda bulundu. zellikle Londradaki Elen Dostu Komitesinin faaliyetleri ok etkiliydi. Avrupa airleri de Rumlarn milli davasna sarld. Gaspard de Pons, Jules Lefevre, Victor Hugo, Beranger, Casimir, Delavigne, Fauriel, Lamartine, Lord Byron Rum karlarna hizmet etti410. Yine Herder, Kant ve Hegel gibi Alman romantik akmnn nemli isimleri de, Helen dostu d nceyi benimseyenlerdendi411.

408 409 410 411

R. Clogg, a.g.e., s. 42, 43. H. Millas, a.g.e., s. 159-161. Nurettin Trsan, Yunan Sorunu, Ankara 1987, s. 34. Sacit Kutlu, Balkanlar ve Osmanl Devleti, stanbul 2007, stanbul Bilgi niversi-

tesi Yaynlar, s. 54.

146

Rum isyanlarnn ba lamas, zellikle de Sakz Adas olaylar, Bat Avrupada nemli lde Yunan dostluu duygularn uyandrd. Birok Avrupa kentinde Rumlar iin para toplayan ve onlarn adna propaganda yapan komiteler oald. Lord Byron gibi Avrupa lkelerinden gelen gnlller, Rumlarla birlikte sava maya balad. Gnlller yer yer faydal olmakla birlikte, saylar ok fazla deildi. Ayrca komiteler, para toplama konusunda da sanld gibi ok ba arl deildi. 1824 yl sonuna kadar btn Hristiyan dnyas, bamszlk sava ba olarak sadece na ti. 90.000 sterlin toplayabilmi 1824 ylnda verilen bor, hisse senetlerinin gerek deerinin yarsnn biraz stndeydi. Yunan hkmetinin kredisi o kadar d kt ki masraflar karldktan sonra Yunanistanda kullanlmak zere kalan miktar sadece 315.000 sterlindi. Ayn yln sonunda Yunan dostu duygularn snmeye ba ladna dair belirtiler vard. zellikle Londra Yunan Komitesinin mr sadece on sekiz ay srd412. Yine de kamuoyu olu turmas asndan gnlllerin faaliyetleri nemliydi. Moniteur Universel Gazetesinin 20 Haziran 1796 tarihli saysnda Zengin Eflkl bir tacir olarak adlandrlan, Rigasn, psilanti ailesinin te vikiyle ve II. Katerinann k krtmasyla Yunan corafyasnda bir isyan karmak amacyla Synomatie adl gizli bir dernek kurduu yazmaktayd. Fakat Rigas, bir ayaklanma karmak zereyken Avusturyallar tarafndan yakaland ve aleyhindeki ykc su delilleriyle birlikte Belgrattaki Trk yetkililerine teslim edildi. Rigas, 1798 ylnda da idam edildi. Bu ilk ba arszlk yznden Synomotie ba bir isimle yeniden kuka ruldu. Dernek iki gruba ayrd. grup resmi olup Mz ( lk lham Perileri) Dostlar Birlii, ikinci grup gizli olup Dostlarn Hetairiesi adnda rgtlendi. Birincisinin amac, Rumlar arasnda edebiyat ve gzel sanatlarn yeniden dou unu yaymakt.
412

Matthew Smith Anderson, Dou Sorunu, stanbul 2001, Y.K.Y., s. 77.

147

Ancak resmi olmasna ramen, Rus ar I. Aleksandern yapt yardmlar gizli tuttu. kinci grup yeleri ise, St. Petersburgda bulunup Rus arndan emir aldklarn syleyenlerden olu uyordu413. Bunun d nda, zellikle Venedik, Padua, Piza, Livorno gibi talyan kentlerinde ve Viyana, Leipzig, Amsterdam gibi nemli merkezlerde ya ayan Rumlar Fransz Devrimi fikirlerini benimsedi. Bunun zerine 1800l yllarn ba nda, kltrel ve politik amal gizli ya da ak birok dernek kuruldu. Aleksandros, Phonix, Etaieiaton Philon, Athena, Ellenoglosson Ksenodokhoion ve 1814 ylnda kurulacak olan Filiki Eterya bunlarn ba nda gelmekteydi414. Athena adl rgt Fransa yardmyla, Phonix adl rgt ise, Rusya yardmyla bamszlk kazanmay umuyordu. Rum milli duygularnn canlanmasnda ba k lca krtclar, Yunan corafyas d nda ya ayan ve Avrupadaki akmlara benzer ulusu bir akm yaratmak hayali kuran diasporayd. Ayaklanmay ilk ba latan planlayan ve ekonomik olarak yardm edenler de onlard415. Filiki Eteryadan nce 1814 ylnda Pariste kurulan Yunan Dilini Konu anlar Oteli adl bir rgt vard. Kurucular arasnda Osmanl Devletinin Paris Maslahatgzar Rum Angelopulos bulunmaktayd. Yine 1814 ylnda Viyanada Kltr Dernei adl bir rgt kuruldu416.

413 414 415

La Gorce, a.g.e., s. 281, 282. H. Millas, a.g.e., s. 95. Selahi Sonyel, Yunan Ayaklanmas Gnlerinde Moradaki Trkler Nasl Yok

Edildiler?, Belleten, C. LXII, S. 233, Ankara 1998, s. 108.


416

N. Trsan, a.g.e., s. 35.

148

Filiki Eterya Cemiyeti417 (Dostluk Cemiyeti), 1814 ylnda Odessada kuruldu. Cemiyeti kuran tccarlar Artal Nikolaos Skufas, Yanyal Atanasios akalof, Andrienal Panayotis Anagnotopulostu. 1821 ylna kadar cemiyetin ye says 50.000 ki buldu. Cemiyet uzun zaman bu kurucu tarafndan idare edildi. Buiyi nunla birlikte bunlarn eitimleri yeterli deildi ve siyasi nfuzlar da yoktu. Bu nedenle cemiyetin ba Avrupada tannan diplomat olan Rusyann bakanlarndan na Kapodistriyann getirilmesi d nld. 1816 ylnda Kapodistriyaya ba kanlk iin teklif yapld, fakat bakann monar fikirleri vard ve cemiyetin fikirlerini beenik miyordu. Bu nedenle teklifi kabul etmedi. Kapodistriyann teklifi reddetmesinden sonra da cemiyetin yeleri oalmaya devam etti. Panayotis Anagnostopulos, Moradaki armatorileri organize ederken stanbul, Budan, Tesalya, Makedonya ve Adalardaki ye kaydna hzla devam etti418. 1818 ylnda, Morada cemiyet iin bir merkez d nld. Fakat daha sonra cemiyetin yelerinden Aksantonun stanbul Fenerdeki evi Filiki Eteryann merkezi oldu. Aksantonun evi merkez yapldktan sonra, bir de zel bir mhr yaptrld. Etrafna reislerin adlarnn ilk harfi, ortasna
417

Filiki Eterya ad ounlukla Etniki Eterya Cemiyeti ile ayn anlamda kullanlm-

tr. Oysaki Etniki Eterya Cemiyeti, Giritin Trkiyeden koparlmas iin 1894 ylnda Atinada Yunan subaylar tarafndan kurulan ve Filiki Eteryann devam niteliinde olan bir dernektir. Bkz. N. Trsan; a.g.e., s. 37. Ayrca Osmanlca belgelerde bu cemiyetin ad, 1894 ylndan nce sadece Eterya olarak gemektedir. Bu tarihten sonra Etniki Eterya ismi kullanlm Ayrca adaYunanl tarihiler de, 1814 tr. ylnda kurulan cemiyetin adn Filiki Eterya olarak kullanm Bkz. G. Zoides, Hi tr. Philike Hetaireia Kai To Eikosiana(Filiki Eterya ve 1821), Atina 1988
418

K. Sadi, a.g.e., s. 19, 20.

149

hal ve Yunanistan i areti olan A harfi ile 16 rakam kazld. Ayrca zel bir kayt defteri tutuldu. Bu deftere, Filiki Eterya yelerinin isimleri, unvanlar, gelen ve sz verilen paralarn miktar ile reislerin imza yerine kullandklar ifreler kaydedildi419. Cemiyeti yeleri derecelere ayrlp ba kanlarna oban, ikinci snfa papaz, nc snfa da zararsz adlar verildi. Ayn zamanda stanbulda reis ve fedai diye iki askeri rtbe belirlendi. Filiki Eterya daha sonralar yedi snfa ayrld. Bunlarn amalar ayn olmakla birlikte aralarnda bilgi bakmndan farklar vard. Gizli byk ba kann kim olduunu sadece birinci snf yeleri biliyordu 420. Gizliliin korunabilmesi asndan da baz ifreler kullanld. Buna gre, bigaraz kelimesi Padi ah, muhibb-i insaniyet Rusyay, ziyade me sadrazam ve kaynana da Yanya Valisi gul Tepedelenli Ali Pa anlatmaktayd421. ay Filiki Eterya Cemiyetine ye olan herkes Byk Yemin denen bir yemin etmekteydi. Cemiyetin Byk Yemini422: Kutsal ve perian vatanm, senin ruhani ismin iin and iiyorum. Uzun dnemli skntlarn ve perian haldeki ocuklarnca uzun yllardr saklanan mahkmiyet altndaki halknn ac gz yaarl zerine and iiyorum. Btn benliini sana adyorum. Bundan byle dncelerimin ve benliimin tek amac sen olacaksn. smin btn hareketlerimin rehberi olacak ve mutluluun abalarmn dl olacaktr. Tek bir an iin bile skntlarna ilgisiz kalr veya ykmllm yerine getirmezsem eer, ilahi adalet hakkaniyet yldrmlarn bama yadrsn, atalarmdan bana kalan adm yok olsun, kiiliim yoldalarm tara419 420 421 422

A. Cevdet Pa a..g.e., C. 6, s. 2703, 2704. a, A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2701. a, E. Z. Karal, a.g.e., C. 5, s. 109, 110. B. Jelavich, a.g.e., s. 229 vd.

150

fndan lanetlensin ve lmm gnahmn kanlmaz cezas ve dl olsun ki ben yeliimle Eteryann saflna halel getirmeyeyim eklinde edilmekteydi. Filiki Eteryann amac, Eski Yunanistann dirilmesi deildi. Ba kenti stanbul olma zere Fener Rum Patriine bal olan btn Rumlar iine alan bir devlet yani Dou mparatorluu kurmakt. akalof ve Skufas, Moskovada Filiki Eterya cemiyetinin esaslarn tamamlayp adn da Dostlar Cemiyeti koydu. Moskovada bulunan Moral Yorgi keri ve Filibeli Andon Kombelu adlarndaki Rum tacirler ve daha birok kimse bu cemiyette gnll al 423. t Filiki Eterya, yelerinin kar kmasna ramen, srarla Kapodistriyann ba kan olmasn istiyordu. Bu nedenle, Kapodistriyaya tekrar teklif sunuldu, fakat Kapodistriya bu yaptnz deliliktir diyerek teklifi bir kez daha reddetti. Bunun psilanti 15 zerine ba kanlk Aleksander psilanti424ye teklif edildi. Aleksander Haziran 1820 tarihinde seildi. ef psilantinin olmas zerine btn kocaba ef lar ve Ruhban snf, Rusyann himaye sz verdii inancyla Filiki Eteryaya ye oldu. Fakat Rusya, psilantinin efliinden ho lanmam Yine de, Aleksander t. psilanti ba kanlndaki Filiki Eterya Cemiyeti, 24 ubat 1821 tarihinde bir beyannameyle Rumlar isyana ard. Beyanname 425: Din ve vatan uruna savaa atl! Kalknz ve greceksiniz ki bir gn kuvvetli bir devlet mcadelemizi himaye edecektir. Ey Yunan erleri, vakit geldi. Avrupa milletleri, ayn hak ve hrriyet iin dvyorlar ve bizi de bu dve aryorlar. Bu milletler olduka serbest yaadklar halde tam hrriyete
423 424

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2700. a, Aleksander psilanti (1792-1828), Fenerli Rumun nemli ailelerinden gelir. Na-

polyon Sava larnda Rus arnn yaveri olarak sava t.


425

K. Sadi, a.g.e., s. 21, 22.

151

sahip olmak istediler ve bylece saadete kavumaya altlar szleriyle ba lamaktayd. Filiki Eterya ok genibir alana yayld ve her kesimden ye toplad. Farmaki adndaki subay, Selanik ve Trhala sancaklarnda bulunan subaylar, dier silah erbabn ve i yarar nfuzlu kocaba e lar, reisleri, hatta Siroz metropoliti Hrisyantoyu ve Avrathisar piskoposunu ikna edip Filiki Eteryaya ye olmasn salad. Farmaki, bunlarla szle yaptktan sonra Ayranoza gidip Grigoryusu da Filiki Eterya yeme si yapt. Filiki Eterya Cemiyeti gnden gne geni ledi ve Eflk, Budan, Akdeniz adalar, btn Yunan corafyas ve Selanik taraflarna hatta Yanya Valisi Tepedelenli Ali Pa ann sarayna kadar uzand. 1818 ylnda, rahipler ve piskoposlar, subaylar, gemiciler, kocaba larn ou, Yedi Adada bulunan dzenli frkalar, safyotlarn ba kanlar, kleftlerin reisleri, Mora Yarmadas, Trhala ve Arnavutluktaki pa alarn, beylerin ve aalarn dairelerinde al Rumlar, an skenderiye, Kbrs, Berru am taraflarnda ve Anadolu sahillerinde oturan Rum tacirlerle stanbulda bulunan en itibarl Rum aileler de Filiki Eterya yesi oldu426. Ayrca Cemiyetin 1818 ylnda zmir, Sakz, Sisam, Kalamata, Misolinki, Yanya, Bkre Ya , , Triyeste, Pe ve Moskovada te ubeleri ald427. Filiki Eteryann ye says da o gnn artlarna gre gerekten ok ciddi rakamlara ula t. Bu say cemiyetin m isyanlarda pek etkisi olmad iddialarn rtmekteydi. Cemiyetin 1818 ylnda sadece stanbulda 17.000 yesi vard. 1820li yllarda btn Balkanlar, Avrupa,

426 427

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2703, 2705. a, Osman Yavuz Soral, Kaybettiimiz Rumeli, stanbul 1975, Boazii Yaynlar, s.

115.

152

Trkiye, Suriye, Msr ve Kbrsta ubelerini at ve ye says 400.000 civarna ula 428. t Filiki Eterya Cemiyeti, Fener Rum Patrikhanesiyle de i birlii yapmaktayd. Ayrca iykn hafifletmek adna cemiyetin kollar yerine geecek olan, Rum Matbuat Cemiyeti, Rum Mdafaa-i Milliye Cemiyeti, Rum Tccar Cemiyeti, Rum Edebiyat Cemiyeti, Rum Trakya Cemiyeti, Rum Muhacirin Cemiyeti, Rum Kkasya Cemiyeti ve Rum zcilik Te kilat gibi cemiyetler bulunmaktayd. Bununla birlikte stanbulda faaliyet gsteren Silogos Bilimsel Kurumu gibi dernekler de, ykc faaliyetlerde bulunmaktayd429.

d) Fener Rum Patrikhanesi 1453 ylndan nce Dou ve Bat Kiliselerini birle tirme tart malar sonucunda stanbul Patriklii, Bizans mparatorluu dnemindeki nemini kaybetmi ve kilise mensuplar tarafndan da gzden d rlm Bu nedenle Patrik II. Athanasiosun t. istifasndan sonra bu makama yeni bir seim ya da tayin yaplmam t. stanbulun 1453 ylnda fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet, Rumlarn din hayatlarn dzenlemek, ahs hukuk problemlerini yoluna koymak zere Rum milletinin ba nda olmak artyla bir Patrik seilmesini emretti. Bunun zerine kilise yetkilileri, Bat Kilisesine kar 1439 Floransa Konsili dn , nden beri cephe alan ve bu sebeple mparator XI. Konstantin ile anla mazla d Georgios Skholoriosu, Gennadios en stanbul unvan ile patrik iln etti430. Bylece Gennadios, Trk ynetimi altnda ilk
428 429 430

N. Trsan, a.g.e., s. 37. S. ahin, a.g.e., s. 188. Trk Ansiklopedisi, Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi md., s. 231.

153

Patrii oldu. Bundan sonra yeni Patrikle yakndan ilgilenen Fatih Sultan Mehmet, Gennadiosu yemee davet edip kendisine zel bir sayg gsterdi. Fatih, Gennadiosa Millet Ba unvann vermek suretiyle de btn dinda larnn meseleleri zerinde onu yetkili kld. Ayrca Fatih, geni imtiyazla yetkinin almet ve sembol olarak Patrie eskiden olduu gibi Patriklik assn verdi. Patriin, beyaz bir at zerine bindirilerek Patrikhaneye kadar bir hkmdar gibi uurlanmas iin btn devlet ileri gelenlerine emir verildi. Bu tren, Bizans mparatorluu dneminde yaplan trenle aynyd. Patriin takdis treni ise, 1454 ylnda Ereli (Herakleia) Metropoliti tarafndan yapld431. Osmanl Devletinde Patriin tpk Papa gibi seim haklar vard. Patrik, en az on piskopostan olu bir dini kurul tarafndan seiliyordu; ancak grevden alnan mas dini kurulun ye ounluu tarafndan ak bir sulamay ieren bir dilekeyle oluyordu. Babli, Patrii sadece Padi aha kar su i lemesi halinde grevine son verebiliyordu. Bu nedenle Patriin a yetkisini elinden alabilmek iin Rum Yksek r t. Ruhban Kurulu Saraya balanm Patrik, btn kiliselerden hara alr, cemaatin davran larn titizlikle denetlerdi ve iktidar alan ok geni 432. ti Patrik, dini kuruluyla birlikte piskopos ve ba leri piskoposlar da atard. Padi bunlarn atanma belgelerini usulen verirdi. Bir kurul, vasiyetnameler, evlenmeler, ah bo anmalar ve e sular hakknda karar vermek iin haftada iki kez toplanrd. Bu itli mahkeme Rumlar arasndaki anla mazlklara bakt gibi, Rumlarla Ermeniler, Rumlarla Trkler arasndaki davalar da ele alyordu. Srgn, hatta krek mahkmiyeti verebiliyordu. Osmanl makamlar, tpk Mslman mahkemesi kararlarymgibi bu
431 432

S. ahin, a.g.e.. s. 53, 56. La Gorce, a.g.e., s. 264.

154

cezalar uyguluyordu433. Osmanl Devleti, Patriin her trl gvenliini salamak amacyla kendisine Yenieri orbaclarndan kurulu bir de muhafz birlii vermiti434. stanbulun Fener semtinde Patrikhanenin haricinde bir de, zengin Rumlarn oturduu Fenerliler diye anlan bir grup vard. Padi ahlar, en zorlu yerlerin vali ve yneticilerini bu uyank ve kurnaz Fenerliler arasndan seerdi435. Milletler aras siyaset hayatn iyi bilen, birok Avrupa dilini ve Trkeden ba Arapay da bilen ka Fenerli Rumlar, Bablinin yabanc dil eksiini kapatp Avrupayla olan ili kilerin yrtlmesini salyordu436. Saray tercmanlklarn, Avrupayla ili kileri ele geirmive Trklere gre daha aydn bir kitle haline gelmi lerdi. Divan- Hmayun Ba Tercmanlna kadar ykselen Aleksandr Mavrokordato Beyin olunun 1711 ylnda Eflk Prensliine atanmasndan itibaren Eflk-Budan Voyvodalklar 1821 ayaklanmasna kadar Fenerli Rumlarn elindeydi437. Nitekim bu prensler, zerk bir ynetimle idarelerindeki eyaletlerde gerek bir monar gce sahipti438. ik Budan Voyvadas Mihail Suo, Aleksander psilanti ile anla arak Odessada kurulan Filiki Eteryaya Cemiyetine ye olup isyanlara yardm etti439. Fenerlilerin
433 434

La Gorce, a.g.e., s. 265. Bilal Erylmaz, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, stanbul 1990, Risale Yaynlar, s. 28.

435 436 437 438 439

W. Sloane, a.g.e., s. 17. A. Dece, .A., Fenerliler md., s. 548. N. Trsan, a.g.e., s. 32. La Gorce, a.g.e., s. 261. A. Dece, a.g.md., s. 549.

155

hem Filiki Eteryaya ye olduklar hem de, Rumlarn isyanlarna destek verdikleri ortadayken, Maria Todorovaya gre440; Fenerlilerin, byk kltrel otoritelerine ramen, siyasal idealleri ve hedefleri onlar Yunan ulusal hareketinin ana izgisinden ayryordu. Fenerlilerin bir Bizans ideali tadklar ve Bizans mparatorluunu yeniden kurma hayalini besledikleri yolundaki iddialar temelsiz bile olsa, siyasal igdlerinden dolay, Ortodoksluun birletirici otoritesine ve Rusyann desteine arlkl olarak yaslanyor, bylece ekmenik emperyal gelenein temsilcileri haline geliyor ve yeni ulusal devlet idealine yabanclayorlard. Rumlar, krsal alanlarda, kylerde ve kasabalarda daima kendi ilerine kapank ve kendi gelenekleriyle ya yordu. Ayrca yerel ynetim eklinde de, papazlar her zaman iin etkin rol oynuyordu. Bu nedenle Rumlarn ayaklanmasnda, Rum Patrikhanesinin ok aktif rol oynadn syleyebiliriz 441. Patrikhanenin sadece Rumlar zerinde etkisi yoktu. Ayrca Rum Patrikhanesi btn Balkanlardaki Ortodoks Slavlar zerinde tamamen bir denetim kurmak ve bylece onlarn ulusuluk duygularn ve direni lerini glendirmek iin planlar da vard442. Fener Rum Patrikhanesi, amacna ula mak iin Filiki Eterya ile i birlii yapm Nitekim Patrik Grigoryus ve birok metropolit ve din adam bu dernein yetr. siydi. Filiki Eterya, metropolitlikleri, kiliseleri ve kilise okullarn birer olarak ube kulland ve al malarn buralardan yrtt443.

440 441 442 443

M. Todorova, a.g.e., s. 341, 342. F. Armaolu, a.g.e., s. 167. Ortayl, a.g.e., s. 63. . S. ahin, a.g.e., s. 184.

156

Filiki Eteryann merkezi Fener Rum Patrikhanesi olup ba larnda da Patrik Grigoryus bulunmaktayd. II. Mahmut ve Sadrazam Benderli Ali Pa bunu ispatlaa, yabilmek iin ok al Mora isyann t. iddetlendii gnlerde Rus idaresine giren Krmdan gelen Yunus Bey, Sadrazam Benderli Ali Pa aya, Rusyann Rusla trma tesislerinden ayr olarak kiliseler yaptrdn ve bu kiliselere stanbul Rum Ortodoks Patrikhanesinin yeti tirdii gvenilir papazlarn tayin edildiini anlatt. Ayrca Yunus Bey, Megali deann Patrik Gregoryus tarafndan hazrlandn kantlayan belgeler de getirdi. Bunun zerine Padi II. Mahmutun da onayyla Patrikhanenin ah aranmasna karar verildi ve Sadrazam Ali Pa tarafndan Rum mahallesinde gerekli a nlemler de alnarak Patrikhaneye baskn yapld. Patrikhanede Moral asi kaptanlara yazlan mektuplar, stanbuldaki hazrlklar iin verilen bilgiler, D leri Bakani lnn hizmetinde al Fenerli Rum Beylerinden alnan Osmanl Devletine ait an gizli hazrlklar, ngiliz ve Fransz eliliklerinden edinilen bilgiler, Rusyadaki hazrlklar, Odesadaki Filiki Eterya merkezinden gnderilen silahlar, dnya Ortodoksluk lemine yazlan beyannameler ve yardmlara ait makbuzlar ele geirildi444. Patrik Gregoryusun Rus arna yazd mektup, Rusyann stanbul Bykelisi General gnatiyefin hatralarnda u ekilde yer almaktadr 445: Mahmut Nedim Paann Sadrazamlktan istifa ettii gn Patrikhaneye gitmitim. Patrik Yermanos, sohbetimiz srasnda, Patrikhanedeki inaat srasnda kan bir sandk iinden, Sultan Mahmut zamannda Yunan istiklaline yardm suuyla aslan selefi Gregoryusun o zamanki armz Aleksandera gnderdii bir mektubun msveddesini bana okudu. Ele getii zaman, Yermanosun da felaketine sebep olabilecek bu mektup, len Pat444 445

S. ahin, a.g.e., s. 192 vd. S. ahin, a.g.e., s. 199 vd.

157

riin Trkleri dnya siyasi ve askeri hayatndan korkulacak varlk olmaktan karlacak, hatta bamsz bir millet olabilmekten mahrum edecek ok dikkate deer tavsiyeler ihtiva ediyordu. Grevim sresince edindiim tecrbeler ve tank olduum olaylarn, doruluunu tasdik ettiini, maalesef i iten getikten sonra anladm bu tavsiyeler unlard: Trkleri maddeten ezmek ve ykmak mmkn deildir. nk Trkler ok sabrl ve mukavemetli insanlardr. Gayet marurdurlar ve izzet-i nefis sahibidirler. Bu hasletleri de, dinlerine ballklarndan, kadere rza gstermelerinden, ananelerinin kuvvetinden; padiahlarna, kumandanlarna, byklerine olan itaatlerinden gelmektedir. Trkler zekidirler ve kendilerini msbet yolda sevk ve idare edecek reislere sahip olduklar mddete de alkandrlar. Gayet kanatkrdrlar. Onlarn btn meziyetleri, hatta kahramanlk ve ecaat duygular da, ananelerine olan ballklarndan, ahlaklarnn salbetinden gelmektedir. Trklerde evvela itaat duygusunun krmak ve manev balarn yok etmek, din metanetlerini zaafa uratmak icb eder. Bunun da en ksa yolu, milli ve manev ananlerine uymayan harici fikirler ve davranlara onlar altrmaktr. Trkler, d yardm reddederler; haysiyet duygular buna manidir. Velev ki geici bir sre iin zahiri kuvvet ve kudret verse de, Trkleri d yardma altrmaldr. Maneviyatlar sarsld gn, Trkleri kendilerinden eklen ok kudretli, kalabalk ve zahiren hkim kudretler nnde zafere gtren asl kudretleri sarslacak ve maddi vastalarn stnl ile ykmak mmkn olabilecektir. Bu sebeple Osmanl Devletini tasfiye iin mcerred olarak harb meydanndaki zaferleri kaf deildir ve hatta sadece bu yolda yrmek, Trklerin haysiyet ve vekrn tahrik edeceinden hakikatlere nfuz edebilmelerine sebep olabilir. Yaplacak olan, Trklere bir ey hissettirilmeden bnyelerindeki bu tahribi tamamlamaktr.

158

Benim Osmanl Devleti nezdinde vazifeli olduum srada bu tehisler tamamen tecelli etti. Osmanl yneticilerinin yapt incelemelerde Fener Rum Patrii Gregoryusun hem Filiki Eterya yesi olduu, hem de ayaklanmalarda nemli bir rol stlendii anla lnca Patrik, resmi elbisesiyle kethdasyla birlikte Patrikhanenin Orta Kapsnda (Petro Kaps) idam edildi. Ayn ekilde, zmit, Kayseri, Taraysa metropolitleri de, Balkpazar Kapsnda, Ka klar Han nnde ve Okularba Kaplarnda idam edildi446. Bu olaya en byk tepkiyi Rusya verdi ve olay bir HristiyanMslman at mas eklinde gstermeye al arak uluslar aras sorun yapma yolunda admlar att. Bu nedenle de Rusya, ilk olarak 28 Haziran 1821 tarihinde Osmanl Devletine bir nota verdi. Bu notada: Babli, Hristiyanl, bir Hristiyan halkn kknn kaznmas kar snda hareketsiz bir seyirci gibi kalp kalmayaca sorusu ile kar kar brakm diyerek Hristiyan dnyas ile Osmanl Devletini kar ya tr kar getirmeyi planlad. Bununla da yetinmeyen ar I. Aleksander, Osmanl Devya letinden baz isteklerde bulundu. Buna gre, Mslman banazl sonucu yklan veya zarar gren kiliselerin tamiri, Hristiyan dinine ciddi koruma ve gvence salanmas, ayaklanma olan yerlerde sulularla susuzlarn birbirinden iyi ayrlmas ve Eflk-Budanda daha nce imzalanan antla ma artlarn tam anlamyla uygulanmasn istedi. Fakat bu istekler, Osmanl Devleti tarafndan kabul edilmedi447. Osmanl Devletine gre, Patrik Gregoryus, insanlarn Padi kar olan temel grevlerini aha
446

Ycel zkaya, 1821 Yunan (Eflak-Bodan) syanlar, Avrupallarn syan Kar -

sndaki Tutumlar, III. Askeri Tarih Semineri, Tarih Boyunca Trk-Yunan likileri, Ankara 1986, Atase Yaynlar, s. 122.
447

F. Armaolu, a.g.e., s. 172.

159

ktye kullanm Bu nedenle Osmanl Devletini protesto eden Rus Bykelisi t. sert bir biimde uyarlarak, Rusya ar Byk Petronun kendi topraklarndaki patriklii lav ettii hatrlatld448. steklerinin kabul edilmeyeceini anlayan Rusya, 8 Austos 1821 tarihinde, stanbul Bykelisini geri ard ve snrlara asker yd, fakat ngiltereden ekindii iin savaamay gze alamad449.

2- Osmanl Ynetimine Kar syanlar 16. Yzyl Rumlarn pek bilinmeyen duraan bir dnemi olmasna ramen, bu dnemde Osmanl Devletine kar baz isyanlar oldu. Osmanl topraklarnda ve Ege adalarnda ayaklanmalar k krtan olay ise, Osmanl Donanmasnn 1571 ylnda nebaht Deniz Sava nda yenilmesiydi. Bunun d nda 1611 ylnda, Dionysios Skylosophos adl bir ki Epirde ksa sren bir ayaklanma ba i latt. Fakat bu ayaklanmalar ba arszlkla sonuland. Bununla birlikte, Venediklilerin 1684-1715 yllar arasnda Mora Yarmadasna yaylmalar Osmanl Devletinin yenilmez olmadn gsterdi ve bu durum Rumlar biraz da olsun umutlandrd. Ayrca Osmanl ynetimine kar silahl bir mcadeleye giren Kleftler de vard. Bunlar gerekte Trklerin yan sra, Rumlara da saldrm olan e kyalard. Fakat Osmanl ynetimini temsil eden vergi memurlarna da saldrmalar Kleflerin, Rumlar savunan olaanst glere sahip olan, cesur insanlar olarak tannmalarna neden oldu 450. Bu durum Rumlar daha da cesaretlendirdi.

448 449 450

R. Clogg, a.g.e., s. 25. F. Armaolu, a.g.e., s. 172. R. Clogg, a.g.e., s. 30.

160

18. Yzyl ba ndan itibaren Rusya Osmanl Devletini paralama planlar iindeydi. II. Katerina, Karadeniz kylarn askeri birliklerine daha kolay istila ettirmek iin her trl plandan ve k krtmadan yararlanmak istiyordu. Bylece 1774 ylnda, Rusyann k krtmalaryla Orloff Karde lerin idare ettii bir filo, Morallar isyana te etti. Fakat asi Rumlar, Ruslarn emellerine ula vik mak iin kendilerini kullandn anlamakta gecikmedi. Yine de Orloff Karde davalarn savunduklar iddialer, syla yzlerce ki gzden kard. Uzun ve kanl arp iyi malardan sonra bu isyan Osmanl Devleti tarafndan bastrld. Nitekim 1768-1774 Osmanl-Rus Sava so nunda imzalanan Kk Kaynarca Antla mas, bir sreliine de olsa Rum isyanlarna son verdi451. Rusya, Osmanl Devletini payla mak iin hibir frsat karmyor ve e taitli sarlar hazrlyordu. Bunlardan biri de Grek Projesi adyla bilinen tasardr. Grek Projesinin ba langc 1768-1774 Osmanl Rus sava kadar gitmektedir. Bu sava na srasnda II. Katerinann bir numaral adam olan Prens Gregory Potemkin, Dou Sisteminin Byk Plan adyla Osmanl Devletini ykma amac gden bir tasar al ler hazrlad452. Mare Mnnich, denizci Orloff Karde de Katerinay ikna etmede Potemkine destek verdi. Projenin ayrntlar u ekildeydi 453: 1- Katerinann ikinci erkek torunu (1779 ylnda dodu) Konstantin ba kanlnda Bizans mparatorluunu diriltmek

451 452 453

La Gorce, a.g.e., s. 277. F. Armaolu, a.g.e., s. 17. Sleyman Kocaba Tarihte ve Gnmzde Trkiyeyi Paralama Planlar, , stan-

bul 1999, s. 52, 53.

161

2- Eflk ve Budan iine alacak ekilde, Potemkinin kral olduu Dakya Krall kurmak 3- Boazlar dhil olmak zere Karadeniz sahillerini ele geirmek Akdeniz adalarnda bir Trk filosu kurmak mdan Fransa, ngiltere ve Avusturyaya da toprak vermek 4- Bu payla 5- Trkleri Anadoluya kovmak Projeye gre, stanbul, Konstantinopolis adyla, Moskova ve Petersburg gibi nc bir Rus ba kenti olacakt. Bu plan uygulamak iin Rusya kadar Avusturya da ok istekliydi. Ayrca Lehistann payla lmas da Avusturyay cesaretlendiriyordu. Bu ama uruna, Avusturya Kral II. Josef ve Rus ariesi II. Katerina 1787 ylnda, Kherson ehrinde bir araya geldi. Burada yaplan gr meler sonucunda II. Katerina ve II. Josef arasnda Osmanl Devleti u ekilde payla ld: Bug ve Dinyester nehirleri aras ve Ege adalar Rusyaya verilecekti. Besarabya, Eflk ve Budanda Dakya Krall kurulacak ve Gregory Potemkin burann kral olacakt. Trakya, Makedonya, Bulgaristan, Kuzey Yunanistan ve Arnavutlukta Bizans imparatorluu kurulacak ve II. Katerinann torunu imparator olacakt. Buna kar Avusturya, Srbistan, Bosnan Hersek, Dalmaya, Mora, Kbrs ve Giriti alacakt. Bununla birlikte Rusya ve Avusturya projeye Fransay da dhil etmek istiyordu ve Fransaya Msr ile Suriyenin teklif edilmesi kararla trld. Fakat Grek Projesine Fransa D leri Bakanl kar i kt. Osmanl Devletinin paralanarak Rusyann hkimiyetine girmesinden ve bylece Fransann dou ticaretinin zarar grmesinden korkuluyordu454. Grek Projesi erevesinde ngilterenin desteini almak artt. Bu nedenle, ngiltere ve spanya projeye dahil edilmek istendi. ngiltereye Libya ve Tunus; span454

S. Kocaba a.g.e., s. 53, 54. ,

162

yaya ise, Cezayir brakld. Hatta Venedik iin de Dalmaya ve Morann verilmesi d nld. Bu proje iddetle kar kan sadece ngiltere ve Prusya oldu 455. ngilterenin desteini alamayan bu proje daha uygulanmaya konulmadan geersiz kald. Bu projenin rafa kalkmasndan sonra da Rumlar, Ruslarn, diaspora Rumlarnn, Patrikhanenin ve e Rum cemiyetlerinin zellikle Filiki Eterya Cemiyetinin yardm itli ve k krtmalaryla her frsatta ayaklanma giri iminde bulundu.

a) Eflk-Budan syan Rus arnn yaveri Aleksander psilantinin ba nda bulunduu Filiki Eterya Cemiyetinin planlad ve Ruslarn destekledii bir isyan giri imidir. Filiki Eterya Cemiyeti, isyan ba arya ula trmak iin Eflk ve Budan voyvodalarn da kendi yanna ekmek istedi, fakat ba salayamad. Cemiyetin ba ar kan Aleksander psilanti, Eflk ve Budan voyvodalarn Filiki Eterya Cemiyetine ye olmaya davet etti. Bunun zerine Budan Voyvadas Mihail Sturdza, Aleksander psilantinin davetine uyarak Filiki Eteryaya ye oldu ve halk k krtmak iin el altndan al malar yapt. Eflk Voyvodas Sucu Aleko ise, Filiki Eterya hareketlerine katlmak istemiyordu. Fakat Sucu Aleko ksa zaman sonra tam olarak bilinmeyen bir nedenle ld. 12 Ocak 1821 tarihinde Bkreboyarlar tarafndan Babliye gnderilen bir mazharda Eflk Voyvadas Alekonun eceliyle ld bildirildi. Alekodan sonra Eflkta, 14 ubat 1821 tarihinde, Kalimaki Be-zade Sar Bey denilen Ekserlet voyvoda oldu. zellikle Halet Efendi ile aras ok iyi olan Ekserlet, Filiki Eteryann bir yesiydi456. 19 ubat 1821 tarihinde, Silistre Valisi Mehmet Selim Pa a, brail, Yerky, Nibolu,
455 456

S. Kocaba a.g.e., s. 56. , Y. zkaya, a.g.m., s.117.

163

Vidin, adalar muhafzlarna mektuplar gndererek isyanlar hakknda onlar uyard. Ayrca Eflkta geli isyann Budana sramamas iin Budan Voyvodas Mihaen il Bey de uyarld. Bu srada Aleksander psilanti de, brail Kalesini ve Tuna sahilindeki dier kaleleri ele geirmekle ura yordu457. Bununla birlikte Ki inev kasabasnda bulunan Rus Generali nziften Budan Voyvodasna bir mektup gnderilerek, Eteris denilen Rum asilerinden 3.000 ki inin Budan topraklarna geerek halk kkrtacaklar hakkndaki haberlerin doru olmad ve snrlarn korunmasna son derece nem verildii belirtilmi 458. Osmanl Devleti, Eflk ve Budan blgesinde ti kan isyanlara nlem almak zere Rumlara kar Rum Patriine bir aforozname , yazdrd ve bu aforoznameyi Akdeniz kylarnda datt. Bunun zerine Rumlar, sadakatten ayrlmayacaklarna dair taahht verdi459. Btn bunlara ramen, Eflk ve Budanda istedikleri ki ileri voyvoda setirmeyi ba aran Aleksander psilanti, 6 Mart 1821 tarihinde 3.000 kadar askerle birlikte Purut Nehrini a arak Budana girdi. Bu srada Moldovya Prensi Soutzo da, Aleksander psilantiye desteini aklad. Aleksander psilanti, Ya ehrinde yaynlad bildiride: Elenler, saat alm Ditr. nimizin ve vatanmzn intikam zaman gelmi tir leri! ok gl bir devletin halkmz koruduunu greceksiniz diyerek halk isyana ard460. syann buradan ba latlmasnn nedeni, bu blgenin Rusya ile snr olmas ve Rusyann yardm iin harekete geeceini ummasyd. syan ba latt zaman ar I. Aleksandr, Laybach Kongresinde bulunuyordu. Bu kongrenin amac, I. Napolyon Sava srasnda lar
457 458 459 460

Y. zkaya, a.g.m., s. 118. BOA, 1141/45394-A, HAT BOA, 64/3830, C. ADL. F. Armaolu, a.g.e., s. 169, 170.

164

bozulan dengeleri yeniden kurmakt. arn, Aleksander psilantinin isyann kongre delegeleri arasnda cesur ocuk deyip alk lamas Avusturya Ba bakan Prens Metternich tarafndan tepkiyle kar land. Dier delegeler de, ar I. Aleksandra kar knca ar, tepkisini dei tirerek stanbuldaki Byk elisi Baron Straganouya bir emir gnderdi ve Rusyann hibir devletin i bar bozmak isten mediini Babliye bildirmesini istedi461. Bununla birlikte ar, eski yaveri Aleksander psilantiye hitaben462: Bir gizli cemiyetin k krtmalar ve icraatlarna ortak olmak suretiyle Osmanl Devletinin yklmasna ve dalmasna al mak bir mparator iin alaklktr dedi. Aleksander psilanti, 1821 yl Nisan aynda da Bkre girdi. Fakat Bkre e te isyan ba arszla gtren byk bir hata yapt. Aleksander psilanti ve adamlar yardm bekledii Ulahlarn nemli bir liderini idam ettirdi. Bu hareketi Ulahlarn byk tepkisini ekti ve Ulahlar ondan nefret etmeye ba lad. Aleksander psilanti, yeterince siyasi serbesti iinde olan ve bu tehlikeli i bula e mak istemeyen Ulahlardan istedii yardm gremeyince Srplara yneldi, fakat Srplar da kendi karlarn tehlikeye atp bu isyana katlmak istemedi. Haziran 1821 tarihinde syann eleba lar Aluta zerinde bulunan Dragazanide yenilgiye urad. Aleksander psialnti, Macaristana kat. Fakat orada tutuklanarak 1827 ylna kadar Munkakta hapis cezasna aptrld ve birka ay sonra da ld463. Yine Eflk- Budan isyan srasnda, stan461

S. Kocaba Osmanl syanlarnda Yabanc Parma, Kayseri 1992, Vatan Yayn,

lar, s. 23.
462

Edovard Driault, ark Meselesi, Ankara 2003, Gazi niversitesi Yaynlar, s. 182

vd.
463

E. Driault, a.g.e., s. 183.

165

buldaki baz mahallelerde yaplan aramalarda Rum evlerinde top, tfek ve Mslmanlara ait elbiseler bulundu. Bunlarn stanbulu ele geirmek zere ayaklanacaklar anla ldndan Rum Patrii ile Ku adas ve zmit metropolitleri, divan- hmayun tercman ile baz ki hapis ve idam cezasna arptrld 464. iler stanbuldaki Rus Elisine, Eflk-Budan olaylar ile ilgili bilgi vermek zere dzenlenen layihada, Eflk blgesinde karga karan ha a arat ba bozuklarn ounun Rusya tebaasndan olduu, Aleksander psilantinin bu ba bozuklar bir sreden beri Budanda toplad, Ya taki Rus Konsolosunun zamannda haber vermedii, ancak olaylardan bir gn nce haber verdii bilgileri yer almaktayd. Olaylarn Rusyann bilgisi iinde geli tiinden phe yoktu. Ayrca Rusya Ortodokslarn ve Slavlarn koruyucusu sfatyla olaylar gizliyor ve te ediyordu. Ayn layihada, vik yerli boyarlarn snrlardaki askerinin gelmesi yolunda Bkre teki Rus konsolosuna ba vurduklar ve konsolosun buna kar koymas nedeniyle, isyann bastrlmas ge rekirken zamannda bastrlamad da aklanmaktayd. Aleksander psilantinin halk k krtmaya ynelik hazrlad ilanlar Eflk ve Budandan haricinde Osmanl Devletinin dier blgelerine de gnderdii ve Rusyann yardmyla datt da ortaya kt465.

464 465

BOA, 273/13650, C. DH. Y. zkaya, a.g.m., s. 120.

166

b) Tepedelenli Ali Paa syan Tepedelenli Ali Pa Veli Bey adnda birinin olu olup 18 ya a, nda ete reisi oldu. 1768-1774 yllar arasnda Osmanl-Rus Sava srasnda yapt hizmete kar lk 1786 ylnda Devline Mutasarrflna ve 1787 ylnda da Derbent Pa alna ykseldi ve yine ayn yl Yanya Mutasarrflna atand. Dalmaya sahillerindeki Fransz kuvvetlerine kar ba arlar kazand ve 1802 ylnda Hristiyan Arnavutlarn bir isyann bastrd. Bunun zerine bir dnem Rumeli Beylerbeylii yapt466. Tepedelenli Ali Pa Toskalk tarafndaki yerel beyleri birer birer ortadan kala, drarak Yanya tarafnda bamszlk kazanmay istiyordu. O tarafta bulunan Suli blgesinde ya ayan Arnavutlar, amlk beyleri ile birlikte on be yl boyunca Tepedelenli Ali Pa aya kar direndi. Fakat Ali Pa gerek onlara, gerek amlk a, beylerine kar stnlk salad ve Yanya taraflarnn kontroln ele geirdi. Byle ce Bablinin baz emirlerine kar kacak gc elde etti. Onun btn yararllklar na ramen, gittike byyen gc, Osmanl Devletinin de dikkatini ekmekteydi467. Tepedelenli Ali Pa Rumelide Epir blgesinde ba ba bir g olarak ga, l na rlyordu. Devline ve Yanya blgesinde birok ky idaresi altna aldktan sonra Ruslarn silah yardm ve tahriklerine ramen, Morada ya ayan Rumlar, Tepedelenli Ali Pa adan ekindikleri iin ayaklanmaya cesaret edemiyordu 468. Dier yandan Tepedelenli Ali Pa Rumlarn faaliyetlerini yakndan takip ediyordu. Rumlarn Via yanada toplanarak isyan meselesi hakknda konu acaklarn rendi ve hizmetinde bulunan bir Rum doktorunu Viyanaya gnderdi. Bu doktor araclyla isyanlar hak466 467 468

E. Z. Karal, a.g.e., C. 5, s. 110, 111. A. Cevdet Pa a.g.e., C. 4, s. 1913. a, O. Y. Soral, a.g.e., s. 111.

167

knda bilgi toplad. Rum komitaclarn baz mektuplarn ve bu anlamda Yanya despotuna yazdklar mektuplar da ele geirdi. Tepedelenli Ali Pa btn bu bilgileri a, Babliye ula trd. Ancak Fenerli Rum beylerinin ktipliinde yeti ve en Tepedelenli Ali Pa ile anla a mazl bulunan Halet Efendi, bu bilgileri yalanlad. Yine de ngiltere stanbul elisinin yapt ihbarlar zerine Babli tarafndan Moraya divan tercman Nikola Morozi gnderildi. Nikola Morozi de Filiki Eterya Cemiyetine ye olduu iin stanbula dndnde Mora halknn sadakatinden emin olmak lazmdr eklinde bir rapor hazrlad. Bunun zerine Moraya zamannda asker gnderilmedi469 ve isyanlarn bastrlmas iin ge kalnd. II. Mahmut zerinde byk bir nfuza sahip Ni anc Halet Efendi ile Tepedelenli Ali Pa ann aras iyi deildi. Bunun da e sebepleri olduu ileri sitli rlmektedir. Bunlardan biri, Halet Efendinin istedii yllk bin keseyi Ali Pa ann gndermedii, dieri II. Mahmutun Yenieri Ocan kaldrma d ncesine kar Halet Efendinin Padi Yanya meselesiyle oyalama taktii olarak ileri srlmekah tedir. Bir ba neden olarak ise, Fenerli Rumlarn Tepedelenliyi bir tehlike olarak ka grmeleri ve Halet Efendinin Fenerli Rumlarla olan yaknl olarak gsterilir470. Halet Efendinin Fenerlilerle olan i birlii, ansnn almasna sebep olmuann ise, Mora ve evresinde isyan etmeye uygun ve hazr tu471. Tepedelenli Ali Pa bekleyen Rumlar zerinde byk basks vard. Bu nedenle Halet Efendi, Ali Pa ann yok edilmesini istiyordu. Buna ramen, Reislkttab Canib Efendi ve vekille469

Selahattin Sal Trk-Yunan likileri ve Etnik-i Eterya, k, stanbul 1968, Kitap-

lk Yayn, s. 144, 145.


470 471

Cavit Baysun, .A., Ali Pa Tepedelenli md., s. 346. a, A. Cevdet Pa a.g.e., C. 5, s. 2525, 2526. a,

168

rin ou buna engel olmaya al 472. Dier yandan Halet Efendi, her zaman yeniet rileri tutup el altndan Yenieri Ocan koruyordu. Padi aha da bu durumu belli etmemek iin de her trl yolu deniyordu. Fakat II. Mahmut, yenierileri dzene koymada kararlyd. Padi ahn bu istei Halet Efendinin i gelmediinden bunu ine geciktirmek iin her zaman d arda bir olay karp Padi ahn dikkatini ba ynka lere evirmeye al rd. Bu nedenle de Padi Tepedelenli olayyla oyalamak isteah di. Rumlar ise, uzun zamandr Mora Yarmadasnda bir isyan karmak iin Tepedelenlinin ortadan kaldrlmasn beklemekteydi. Bu konuda Halet Efendiyi ikna etmeye al yorlard. Halet Efendi, Fenerliler okulunda eitim grdnden her a zaman Rumlarn tarafn tutuyordu473. Bununla birlikte Tepedelenli Ali Pa iin de e iddialar vardr. Tepedelenli Ali Pa itli ann Filiki Eterya cemiyetinin bir yesi olduu ve Rumlar k krtarak silah yardmnda bulunduu iddia edilmi Cavid tir. Baysun, Filiki Eterya Cemiyeti, Babli ile Tepedelenli arasnda balayacak bir mcadelenin Rum bamszln kolaylatracan tahmin ederek Tepedelenliye yardm teklif etti. Bylece bir zamanlar Tepedelenli Ali Paa tarafndan sindirilen denizci eteler canlandrlarak faaliyete geti. Tepedelenli, Rumlar ile tam bir ibirlii yapmak iin 23 Mays 1820 tarihinde Yanyada bir toplant dzenledi. Bu toplantda Toskalk ve Tesalya beyliinin kendi ailesine verilmesini ve Mora ile birletirilecek olan Karlilinde kendi himayesinde bir Rum Eyaletinin kurulacan ileri srd. Ayrca kendisi ile hareket edecek olan Rumlara para ve mhimmat yardm sz de veriyordu474 e klinde yazarken, Fahir Armaolu, Tepedelenli Ali Paa, Hurit Paa
472 473 474

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2673. a, A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2674. a, C. Baysun, a.g.md., s. 346.

169

kuvvetleri tarafndan kuatlnca, kendisini kurtarmak iin Rumlar ayaklanmaya ard. Hatta Rumlarn da Tepedelenliyi ayaklanmann bana geirmek istedikleri sylenir. Onu yeni Yunanistann kral yapmak isteyen Rum aydnlar bile oldu475 demektedir. Yine Geoeges Castellan, Tepedelenli Ali Pa ann, Filiki Eterya Cemiyetinin oyunlarna katldn ve Pa alndaki Arnavutlar, Eflkllar ve Rumlar ann, Bat harekete gemeye zorladn476, Barbara Jelavich ise, Tepedelenli Ali Pa Balkanlardaki asiler ve hkmetler arasnda oynayp yabanc hkmetlerle ili ki kurduunu, zerk bir devlet kurmay planladn ve Rumlarn desteini salayacan umarak Filiki Eterya ile balantya getiini477 iddia etmi Btn bunlar tir. Tepedelenli Ali Pa ay byk bir ihanetin iinde gsterse de, btn bu iddialar kantlayacak bir belge yoktur. Bunlarn aksine kendisine bir tehlike olarak gren Fliliki ahsi karlar olan Halet Efendinin bir oyunu olduu ynndeki ihtiEteryann ve mal daha ar basmaktadr. Ayrca Ali Pa Rumlarn ihanetlerini ortaya karmak a, iin her trl al may yapm Babliyi de uyarm , tr. Halet Efendinin al malar ve II. Mahmutu k krtmalar sonucunda Osmanl Devleti, Tepedelenli Ali Pa ann vezirliini kaldrd ve rtbelerini geri ald. Yanyann kendisinden alnmasyla Tepedelende ikamet etmesi emredildi. Fakat Tepedelenli Ali Pa bu emre uymaynca hakknda idam karar karld478. a, Osmanl Devleti ve Tepedelenli Ali Pa arasnda sava ba a lar lad. Sava lar sonucunda hkimiyeti altndaki yerlerin hzla elden ktn gren Tepedelenli,
475 476 477 478

F. Armaolu, a.g.e., s. 171. G. Castellan, a.g.e., s. 271. B. Jelavich, a.g.e., s. 240. C. Baysun, a.g.md., s. 346.

170

Yanya Kalesine kapanarak ehrin varo larnn yakt. Yanya ordusu seraskeri Hur it Pa Tepedelenliye teslim olursa hayatna dokunulmayacana dair sz verdi. Fakat a, bu durum Halet Efendinin i gelmediinden Hur Pa ine it ann verdii teminat kabul edilmedi. Bylece Ali Pa ann ldrlmesi iin bir ferman dzenlendi. Bylece Ali Pa Ocak 1822 tarihinde yakalanarak ldrld479. a,

c) Mora isyan Mora Yarmadasnda Rum Ortodoks Kilisesi ve rahipleri, Osmanl Devleti makamlar kar snda byk oranda imtiyazl bir yapya sahipti. Bu imtiyazlar sayesinde Ortodoks Rumlarn karlarn koruyabilmekteydiler. Mora Rumlar, byk toprak sahipleri deildi. Ayrca yllk kazanlarnn 1/5ini vergi olarak dyorlard. Osmanl idaresiyle iyi ili kiler kuramayan Rumlar da, genellikle daha ssz blgelere ve dalk alanlara yerle meyi tercih etmi Bu nedenle 1460-1821 yllar arasnda Moti. rann dalk alanlarna daha ok Hristiyanlar yerle ti. mi Moral Rumlar arasndaki milliyeti faaliyetlerin artmasnda Osmanl Devletinin Rumlara verdii siyasi imtiyazlar nemli rol oynad. Rum cemaati, Antik Yunann bir devam olarak grld. 1715-1821 yllar arasnda cemaatin haklarna baz snrlamalar getirilse de, cemaatin idaresi serbest brakld. Genelde Osmanl ynetiminin destei ile seilen kocaba lar, uzun seneler bu grevde kalmakla yetinmeyip haklarn ocuklarna ve torunlarna da devredebildi. Morann en ansl yerle im yerleri olarak ise, slamiyetin kutsal mahallelerine ve hkmdar ailelerine has olarak verilen ehir ve kasabalarda oturanlar olarak gsterilmekteydi. Bunlardan biri de, bir Mslman olarak gsterilen Dimitzana ehri ehridir. Dimitzana, aslnda Valide Sul479

C. Baysun, a.g.md., s. 347.

171

tan himayesinde bir Mekke vakf idi. Morada bir de Kleftler vard ki bunlar, Morada Trk ynetimini kabul etmeyen ve silahl mcadele eden bir gruptu. Osmanl Devleti, bu asi grupla mcadele etmek iin Hristiyanlar arasndan setii armotoli denilen bir e zabta grevi gren dzenli gruplar olu it turdu. 1715-1821 arasndaki dnemde Osmanl ynetimi zellikle, boazlarn bulunduu ta macl korumak amacyla muhafz te kilat kurdu. Bylece armotoliler yolcularn gvenliini salamakla grevlendirildi. Korint ile Argos arasndaki boaz ile Arkadya ve Messenya arasndaki Lontari Boazn muhafaza asndan nemli geitlerdi480. Morann dalk blgelerinde ya ayan Manyallar ise, 1460-1801 yllar arasnda her trl dgce kar isyan etmibir topluluktu. Osmanl Devleti, Manyal lardan vergi alma artyla bunlarn muhtariyetini kabul etti. Fakat kararla trlan vergiler de her zaman alnmad481. 18. Yzyla kadar birok kez isyan eden Mora Rumlar, artk Bat Avrupallardan umudunu kesmi ve Ruslar bir kurtarc olarak grmeye ba ti lam zellikle t. ar I. Petro dneminde, bu blgede Rus ve Hristiyanlk propagandas artt. II. Katerina dneminde Ruslar, Rumlar arasndan setikleri ki ve rahipler araclyiler la Rumlar k krtyordu. Bunlar arasnda Kalamatann nfuzlu emlak sahiplerinden Panayotis Mpenakis bulunmaktayd. Bu ki inin blge Rumlarn k krtc faaliyetlerde bulunmas Trk idarecilerinin de dikkatini ekmekteydi. 1767-1768 arasnda lad. Rus Rumlar isyan hazrlklar yapt. Fakat 1768 ylnda Osmanl-Rus Sava ba donanmas Akdenizde grnmesine ve Manyallarn yardmna ramen, Ruslar iste-

480 481

Nikos Bees, .A., Mora md., s. 423. N. Bees, a.g.md., s. 423.

172

dikleri sonucu alamad482. Sadrazam Musin-zade Mehmet Pa ann ve daha sonra Cezayirli Gazi Hasan Pa ann sayesinde isyan bastrld 483. Ba arsz isyan girii lem rinden sonra Rusya, Rumlar zerindeki nfuzunu daha da arttrmaya al Kk t. Kaynarca Antla mas maddeleri arasna, Ruslarn diledikleri yerlerde konsolosluklar ama, stanbulda bir Rus kilisesi kurma ve Ortodoks Hristiyanlar koruyuculuunu stlenme gibi maddeler de milliyetilik propagandas amacyla konmu 484. Rusya tu tarafndan hayal krklna uratlan Mora Rumlarnn bu durumlar telafi edilmeliydi. Bylece Rumlar, Osmanl Devleti ile Rusya arasnda 1783 ve 1791 yllarnda imzalanan anla malar gereince, Rus bayra altnda deniz ticareti yapma ayrcal kelde etti485. Bununla birlikte 1790l yllarda Rumlar, Akdenizde korsanlk ve e yalk yapmaya devam etti ve bunlarn faaliyetlerinden ve durdurulmlarndan ruhani liderler sorumlu tutuldu486. 19. Yzyl ba larna kadar ulusal bilinlenme ynnde byk yol kat eden Rumlar, Eflk ve Budandaki ba arsz ayaklanma giri iminden sonra, ayaklanmaya en uygun yer olarak Mora Yarmadasn grmekteydi. Rum asi liderleri, her yerde Paskalya gecesi anszn Mslmanlar zerine saldrarak onlar ldrme ve saldrlarda ba arsz olurlarsa da suu Tepedelenli Ali Pa ann zerine atma konusunda aralarnda anla Bu anla erevesinde asi liderler tarafndan Morann kasaba ve t. ma
482 483

N. Bees, a.g.md., s. 425. Mustafa Nuri Pa Netaycl Vukuat, C. 3- 4, Ankara 1987, T.T.K., Yaynlar, a,

s. 251
484 485 486

E. Z. Karal, a.g.e., C. 5, s. 108,109. N. Bees, a.g.md., s. 425. BOA, 192/9350, HAT

173

kylerine papazlar gnderildi. Fakat olaylar, planland gibi gerekle medi ve kazayla gelen Erhos olay isyann zamanndan nce kmasna neden oldu487. Anabolu Kalesine yakla saat uzaklktaki Erhos kasabas Mslmanlar, k Rumlarn gerek niyetlerini anladndan bir isyandan phelendi. 15 ubat 1821 tarihinde Anabolu sakinlerinden Yeni ehirli ve Hasta Hasan isminde iki ki bi inin, Hristiyan pazarnda sarhoolarak gezerken ateamalar zerine Rumlar, Paskalya gecesi yaplacak olan ayaklanmann aa ktn sanarak kasaba ilerine kat ve dalardaki silahl Hristiyanlar ortaya kt. Kocaba iayan haberlerinin aslnn lar, olmadn iddia etse de, 24 Mart 1821 tarihinde Erhos Mslmanlar kasabay terk edip Anabolu kalesine kat. Bu olay Mora Mslmanlarnn da isyan gereini grmesine neden oldu. Fakat Yedi Adada ve dier adalardaki kaak Rumlar, Moraya toplanarak Morann her tarafnda isyan karmaya ba 488. zellikle Aleksander lad psialntinin karde Demetrios i psilanti ve Prens Kantakuzen Moraya giderek Moral Rumlar k krtt. Mart 1821 tarihinde bunlar, isyan alameti olarak feniks ve matem alameti olarak da siyah renkte olan Filiki Eterya Cemiyetinin bayran at ve Rumlar isyana ard. Hidra Adas denizcileri ve Mayna genleri bu davete uyarak isyana katld. Hidra denizcileri kk gemilerini donatt ve Mslmanlara ait gemileri yakmaya ba lad. Hidra denizcileri, Kolokotrinis adndaki bir Rum asinin kumandasnda Patras, Navarin, Tripolie, Misolinki ve Nopliyi ele geirdi489. Morada karlacak bir isyan iin Filiki Eterya ajanlar, Fener Rum Patrikhanesiyle i birlii iinde al yordu ve Mora isyan Patrikhane tarafndan planlanm t.
487 488 489

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2759. a, A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2760. a, E. Driault, a.g.e., s. 184.

174

Filiki Eteryann Mora te kilat ba kan olan Patras Piskoposu Pol Germanos, stnde Meryem Anann resmi bulunan bir bayra eline alarak Ey Yunan milleti! Artk uyan, Trkleri ldr sloganyla Rumlar aka isyana ard490. Bylece isyan milli ve dini bir karakter olarak geli meye ba 491. lad Morada Rum asilerin saldrlar zerine Mslman halk, Mizistre, Levendar, Fenar ve Bardine halk Trapolieye; Endruse ve Ni halk Koron, Moton ve ter Anavarine; Gaston halk da Lale Kalesine snd. Visticede 400 kadar Mslman ldrld. Bununla birlikte Rumlardan kaan Kornine halk Trapolieye giderken ldrlmeye ba land, fakat Trapolieden yardma gelen 2.000 kadar gnll tarafndan kurtarld. Rum kocaba ise, btn bu katliamn Tepedelenli Ali Pa taralar a fndan yapldn ileri srd. Bu arada Osmanl Devletinin btn dikkati Yanyada Tepedelenli Ali Pa ann ortadan kaldrlmas zerinde olduundan bu olaylarla pek ilgilenilmedi492. Mora nfusu iinde Trkler aznlktayd. Ayrca Rumlar byk ticaret filolar ve yedek denizcilii ile denizi kontrol edebildii srece Osmanl ordusunun Moraya ula mas ok zordu. Zaten Osmanl Devleti o srada Tepedelenli Ali Pa isyanyla a ura maktayd. Moradaki olaylara hzl bir ekilde kontrol altna alma olasl da d kt. Bu arada isyann ba larnda, yabanc mdahalesini tercih edecek olan soylular ve kilise mensuplar iin isyan fikri de ok scak gelmemekteydi. Ayrca Mart aynn sonunda Morada ba layan isyan ilk gnden itibaren onlarn kontrolnden uzakt. syan daha ok ulusal karakter ta maktayd ve Rumlara aitti. Asilerin yayn490 491 492

S. ahin, a.g.e., s. 190. E. Karal, a.g.e., s. 112. A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2681. a,

175

ladklar bildirilerde sadece Yunanistandan sz ediliyor, dier Balkan uluslarndan sz edilmiyordu. Bamszlk yolunda Rumlar tek ba larna sava denilebilir. Zira t Srplar, Rumenler ve Bulgarlarla ok fazla bir ili kileri yoktu493. Morada Rumlarn ayaklanmas ba langta, blgeye gnderilen Filiki Eterya yesi olan memur Nikola Morozinin raporunun da etkisiyle Bablinin pek dikkatini ekmemi Fakat Mora isyan aa knca Hur Pa Kapcba Mustafa ti. id a, Beyi 3.500 kadar askerle Tropolieye kumandan olarak gnderdi. Mustafa Bey, Rumeli sahillerinden kayklarla Mora Kalesine geti ve burada Sirozlu Yusuf Pa ayla bulu Oradan Vestieye gitti. Vestiede 200 kadar e tu. kyay ldrd. 16 ubat 1821 tarihinde Erhosda 600den fazla Rum e kyay ldrd. Mustafa Beyin, Tropolieye giri i iddetli saldrlarla kar land. Moral asiler, Moradaki kaleleri, zellikle Morann merkezi olan Tropolieyi ku att. Bylece Mustafra Bey, Tropoliede mahsur kald494. Tropolie Rum asiler tarafndan ele geirildiinde, Mslmanlar ldrld ve camiler kiliseye dn trld. Ayrca Tropoliede bir de cumhuriyet hkmeti kuruldu495. Babli, Suluca Adas halknn donatt 17 kta geminin uka ve Deirmenlik adalar arasnda dola tn, asilerin Anapoliyi ku att takdirde amlca ve Suluca t. halknn Rumlara yardm edeceini496 nceden haber alm Bu nedenle Serasker Hur Pa tarafndan Mora komutan olarak atanan Dramal Mahmut Pa 25.000 it a a, kadar asker, komutas altna verilen vezir ve emirlerle birlikte Rumlar bastrmak
493 494 495 496

M. Smith Andeson, a.g.e., s. 74. A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2761. a, BOA, 841/37873, HAT BOA, 927/40280-C, HAT

176

zere Ezdinden yola kt. Bu birlikler Mora Derbendinden geip ku atlmolan Anapoli Kalesi nne yerle ve buradaki isyan bastrd. Ardndan Morann merketi zi olan Tropolieye doru hareket etti. Dier yandan 7.000 kadar Arnavut askeri ulufelerinin denmediini ne srerek sava alann brakp geri dnd. Moradaki Rumlarn hemen hemen hepsi ayaklanmaya katld. Yine Rumlar derelerde, orman me ilerinde frsat kollamakta, haberle yollar, mhimmat ve gda yardm getirecek yollar tuttu. Bylece Tropolieye ula mak zorla rken Anapoli de zorla elde tutuluyordu. Bu srada Mora seraskeri olarak grevlendirilen Ebu Kebud Mehmet Pa a, Yeni ehirden ileri geemedii iin Rumlar Morann tamamn ele geirdi497. Yusuf Pa aya gelince Badra Kalesinden yardm istenince, nebahtndan Moraya askerlerini geirerek buradaki asileri datmay ba ard. Ayrca Hur Pa it aya btn Mora Hristiyanlarnn isyan halinde olduunu ve derhal 5.000 asker gnderilmesi gerektiini bildirdi. Hur Pa da, Babliye bir miktar Evlad- Fatihan asit a kerinin gnderilmesini teklif etti. Fakat Bablinin gznde Yanyadaki Tepedelenli Ali Pa olaylar daha nemli olduundan ve Moradaki olaylarn nemi henz anlaa lmadndan Anadoludan asker toplanarak gnderilecei bildirildi498. Bunun zerine Kayseri Mutasarrf Hasan Pa aya Anabolu Kalesi Muhafzl verildi. Hasan Pa aya Teke, Hamid ve Aydn sancaklarndan 2.000 asker toplanmas ve Antalya iskelesinden gemilere bindirilip Moraya sevk edilmesi emredildi. Fakat Antalya iskelesinde sevk iin yeterli gemi olmadndan Babli ile uzun yaz malar ba lad ve asker Antalya iskelesinde beklerken Rumlar da Moradaki Mslmanlar ldrmeye devam etti. im ve rgtlenme eksiklii nedeniyle Anadoludan toplanan leti
497 498

M. Nuri Pa a.g.e., s. 253. a, A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2762. a,

177

askerler Moraya gnderilemedi. Yerine ba asker topland. Bunlar, Akdeniz boka azna gelecek, oradan kara yoluyla Selanik krfezini dola arak Yeni ehire varacak ve Moraya yardm edecekti499. Ayrca Mora isyan iin Tunustan gemi istendi ve bylece yedi gemi donatlarak acele bir ekilde Mustafa Kaptan kumandanlnda Moraya gnderildi500. Moraya gnderilen Yusuf Pa bu sefer de, Patras zerine hareket etti. Yusuf a Pa asi Rumlarn elinden ald ve 15.000 asiyi ldrd501. a, ehri Moradaki isyan ba langta hzl ilerledi ve Nisan 1821de dier Rum adalarna da srad. Rumlarn isyanda ba arya ula mas iin adalarn isyana katlmas artt. Rum asiler, Korint Kanalnn kuzeyinde kalan blgenin byk bir blmn kontrol altnda tutuyordu. syann ilk aylarnda, ayaklanmann etkilerini tam olarak bilinmiyordu. Babli de kendi imknlarna gre nlemler almak istedi. Aleksander psilantinin Eflk ve Budan i ettii haberi gal stanbula ula tnda, Osmanl Devletinde ya ayan btn Rum asll ki ilerin ellerindeki silahlar teslim etmeleri emredildi. Mart 1821 tarihinde, II. Mahmut bir ferman yaynlayarak Mslmanlar zmir ve yardma ard. Bununla birlikte isyanlara tepki gsteren Mslmanlar, Anadoludaki Rum mahallelerine saldrd. M. Simith Andersona gre, Morada Trklerin katledilmesine e deer olan bu saldrlar Patrik Gregoryusin aslmasna kadar devam etti502. stanbul Patrii, Filiki Eteryann nfuzlu bir yesi olmasna ramen, isyann Rusya tarafndan desteklenmediini grnce szde bir aforozname
499 500 501 502

A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2763. a, BOA, 868/38618, HAT E. Driault, a.g.e., s. 185. M. S. Anderson, a.g.e., s. 74.

178

yaynlad. Aforoznamede, Filiki Eterya yelerinin ettikleri yeminlerin batl olduunu ve yelikten ekilmeyerek devlete kar sava devam edeceklerin lanet altnda kala a can ilan etti503. 2 Nisan 1821 tarihinde Kalamata ehri Rumlar tarafndan yakld, bunu Mani takip etti. Yerel liderler tarafndan ynetilen kk gruplar, Trklere saldrd. 6 ehri Nisan 1821 tarihinde, Kalavyta blgesi yaknlarndaki Aghia Lavra Manastrnda Piskopos Germanos isyan bayran ekti. Genellikle silahsz iftlik sahipleri, timar sahipleri, memurlar ulema ve tccar Mslmanlara saldrdlar. Tarihi Dakin, Mora yarmadasnda 40.000 Mslmann ldrldn belirtmektedir 504. B. Jelavich ise, silahsz 15.000 Mslmann ldrldn yazmaktadr505. 1821 Mart aynda Morada 50.000 kadar Mslman ya ad tahmin edilmektedir. Bir ay sonra Rumlar Paskalyalarn kutlarken tek bir Mslman kalmam t. Rumlar kaamayan Trkleri ldryordu. ngiliz yazar St. Clair, bu konuda unlar yazm 506: Yunanistann Trkleri pek az iz braktlar. 1821 yl ilkbaharnda ani tr olarak, tmyle ve dnyann haberi olmadan yok edildiler. Ortodoks Rumlar sadece Mslman Trkleri deil, dier milletlerden ki ileri de ldryordu. 5 Ekim 1821 tarihinde, 35. 0000 Trk, Arnavut, Musevi ve dier milletlerin ya ad Tropoliede, iki gnde 10.000 ki ldrld. Ocak 1822 tarihinde Akrokorint kentinde 1.500den i
503 504 505 506

E. Z. Karal, a.g.e., s. 113. G. Castellan, a.g.e., s. 272. B. Jelavic, a.g.e., s. 241. Selahi Sonyel, Yunan Ayaklanmas Gnlerinde Moradaki Trkler Nasl Yok

Edildiler?, Belleten, C. LXII, S. 233, Ankara 1988, s. 111; O. Y. Soral, a.g.e., s.119.

179

fazla Mslman ldrld. Yine 1822 yaznda Atinada 400 Mslman ldrld. Bylece Rum ayaklanmas, 1822 yazna kadar Trk, Rum, Musevi, Arnavut ve dier milletlerden olmak zere 50.000 ki inin lmne neden oldu507 ve btn Avrupa bu katliama sessiz kalarak izlemekle yetindi. Aleksander psilanti 1821 Hazirannda Eflk bozgunu sonrasnda gzden dmesiyle birlikte, Filiki Eterya yanllar karde Demetrios i psilantiye bir arda bulundu. Bunun zerine Demetrios, merkez ve anayasal bir devlet kurmak iin bir meclis toplamay nerdi. 1821 Aralk aynda, Kleftlerin ba kan Theorodios Kolokotronisin de onayyla, Epidavrum kentinde bir Kurucu Meclis kuruldu. Soylular tarafndan ynetilen Meclis, idareyi bir tek ki brakmak istemiyordu. Bu iye nedenle Fenerli Aleksander Mavrocordatonun etkisiyle, 1795 Fransz modelinden esinlenen bir anayasa hazrland ve her biri bir blgeyi temsil eden beye seildi. Bylece ilk Yunan hkmeti Misolinkide kuruldu. Hkmet ba kan Aleksander Mavrocordato, 13 Ocak 1822 tarihinde Yunanistann bamszln ilan etti. Fakat adallarn ve soylularn szcs bu ki Theorodios Kolokoronisin taraftarlarnn i, arlkta bulunduu Morada kabul edilmedi. Ayn yln sonunda Theorodios Kolokotronis, Astrosta ikinci bir toplant dzenledi. Ancak Aleksander

Mavrocordato taraftarlar arasnda nla mazlk ortaya kt. Sonunda Kronidi kentinde yeni bir hkmet kuruldu. Bu hkmetin ba da George Kountouriotes adl zengin na bir ki geti508. Rumlar bir meclis kurup bamszlklarn ilan etseler de, ksa zai manda ortaya kan rakip liderler iktidar iin kyasya bir mcadeleye girdi. Byk Fener ailelerinden birinin yesi olan Aleksander Mavrocardato, ok kt Rumca ko507 508

S. Sonyel, a.g.m., s. 113-115. G. Castellan, a.g.e., s. 273.

180

nu ve Arnavut kkenli zengin armatr George Kondouriotes, an imdiki Yunanistan corafyasnn en nemli lideri olan Theodore Koloktrones Rumlarn ba lca lider adaylaryd. Siyasi gruplar arasndaki at hzla trmand ve 1823 yl sonunda, ma George Koloktrones taraftarlar ile Mavrocordato ve Kountouriotes denetimindeki hkmet aday arasnda i savaba 509. lad Rumlarn bir meclis kurmasn II. Mahmut endi iinde izliyordu. II. Mahmut, e 25 ubat 1822 tarihinde bir heyet toplayarak alnacak nlemleri belirlese de, bu duruma ngiliz Bykelisi mdahale etti. Bu tarihten sonra btn Avrupa, Rumlarn isyanlarna kar kaytsz kalmayarak mdahale etmeye ba 510. Artk Rum isyan lad lar uluslar aras bir sorun olma yolunda ilerliyordu. Avrupal devletler kendi diplomatik karlar dorultusunda her iki taraf da idare ediyordu. Austos 1822de, Alikorne ehbenderi Kant tarafndan Babliye verilen bilgiye gre, asi Rumlar Avrupadan silah ve mhimmat salayarak Mora ve amlca adalarna sokuyorlarngiliz Elisi George Caning, d511. 1822 ylnda, Viyanadan gelen haberlere gre, Rum asilerin durumunu gr mek zere Rusyaya giderek temaslarda bulunmu 512. tu Aslnda Avrupal devletler arasnda tam bir grbirlii yoktu. Eyll 1822 tarihinde isyann en iddetli olduu yllarda bile, Rum asiler hakknda ngilterenin kabul ettii siyasetin Rusya, Avusturya, Prusya ve Fransa tarafndan beenilmedii ortaya km 513. t
509 510 511 512 513

M. S. Anderson, a.g.e., s. 75. E. Driault, a.g.e., s. 186, 187. BOA, 957/41080, HAT BOA, 960/41187-B, HAT BOA, 960/41187, HAT

181

1823 ylnda isyanlarn younluu biraz azalsa da, isyanlar tamamen bastrlamad. Eyll 1823te, Mora asilerinin gemileri Misolinkide toplanmas durumunda Mora kalelerine gda ve gerekli malzemelerin nakli gle eceinden, nlem olarak Mora sahillerine donanmadan bir frkateyn ve bealt geminin tayin edilmesi kararla trld514. Ayn tarihte, Rum Patrikhanesi Mora asileri ile Osmanl Devleti arasnda bir vasta olarak grlmekteydi. Bu nedenle Patrikhane, Babliden isyandan vazgeen Rumlarn af edilmesini istedi515. 1824 yl ba larnda, isyanlar tekrar iddetlendi ve Avrupadan birok gnll Moraya sava mak iin gitti. Ayrca ok saydaki gnll de para yardmnda bulunngiliz Lord Byrondu. Lord Byron ve bir du. Bunlardan biri de Antik Yunan hayran ngiliz miralay isyann en iddetli yllarnda olduka ykl bir parayla Misolinkiye gitti ve orada Rumlara para yardm yaparak isyanlar te etti516. vik ngiltere dpolitika olarak her ne kadar isyanlara kar gibi grnse de, ngilterenin asilere para ve yardm gndererek te ettii ve Misolinkiye giden Lord Byronun Rumlar kvik krtarak Karlili asilerine yardm iin elinden gelen yardm yapt belgelerden anlangiliz dpolitikasn gerek yzn aka gstermekte lmaktadr 517. Bu durum, dir. Moradaki isyanlar 1824 ylnda tekrar iddetlendi. Buna kar Osmanl Devn leti, asilerle mcadelede ok fazla birlik ve belirli bir dzen iinde hareket etmiyordu. Bu nedenle Rum asiler zerine yaplan harektlarn ou ba arszlkla sonulan514 515 516 517

BOA, 38789-F, HAT BOA, 844/37931, HAT BOA, 926/40255, HAT BOA, 928/40290-D, HAT

182

d518. Morada isyanlarn bastrlamamas zerine Kavalal Ali Pa ann olu brahim Pa Mora valisi tayin edildi. Fakat Moraya vali tayin edilen a brahim Pa ann kuvvetleri blgeye zamanda ula amadndan istenilen ba da salanamad. Rumeli ar Valisi DerviPa ann Babliye bildirdiine gre, Rum asilere kar ba arszln bir nedeni de, askerlerin daha nceki askerlere gre gayretle sava mamalaryd519. Bununla birlikte Babliye, Arnavut askerinin hazr ulfeye al olduundan i k grmedii, Trk pa alar yannda hizmet etmedikleri, Arnavut pa alarn da devlete bir hayr olmadnn ve Mora isyannn bastrlmas iin aya arkl valilere ihtiya olduu ynnde ikyetler gelmekteydi520. Austos 1824te, Eriboz ve Misolinki blgelerindeki at malar ok iddetli geti. Ordunun yars stma hastalna yakalandndan ve yeni asker beklendiinden, Salye yolunu ellerinde tutan asilere kar ba salanamyordu. Bununla birlik ar te Osmanl kuvvetleri, para ve malzeme sknts ekmekteydi. Bu durumda yava ememesi hareket edilmekte ve mdahale gecikmekteydi. Askerlerin zamannda yeti zerine asiler glerini iyice arttrd521. Bylece 1825 yl ba larnda, Morada Rumlarn saldrlarnn younla ve Morann merkezi Tropoliede zor anlarn ya t and dnemde btn mitler brahim Pa aya ve Msr donanmasna baland522. brahim Pa Morada nemli ba a, arlar elde etti. brahim Pa kuvvetlerinin Moa radaki ba arlar ve asi Rumlarn yenilgileri Avrupa diplomasisini de harekete geir518 519 520 521 522

BOA, 874/38787-L, HAT BOA, 901/39557, HAT BOA, 636/31344-B, HAT BOA, 906/39723-B, HAT BOA, 926/4024-A, HAT

183

di. Rum asileri yat trmak iin Osmanl Devletine aklamalarda bulunmak zere biri Rus, dieri Fransz iki subay Bkre gitti523. Bylece Rum ayaklanmas 1825 e ylndan itibaren uluslar aras bir nitelik kazand524. Avrupal devletlerin i lerine kar masndan ho lanmayan Osmanl Devletinin planna gre, Moradaki Rum isyann durdurmak iin denizden beslenen e kiyann n kesilmeliydi. Bu nedenle brahim Pa denizden amlcay ele geirirken, karaa dan da Atinann ele geirilmesi gerekmekteydi525. brahim Pa Koronda Rumlarn isyann bastrd ve Moraya yneldi. Bunun a zerine Navarini ku att. Bu haber, Rumlar arasnda byk bir heyecan yaratt. amados adnda bir Rum kaptan, Navarini kurtarmak iin svarisi bulunduu hafif donanmayla harekete geti. Navarin nnde bulunan Sefakya adacn ele geirdi. Fakat Sleyman Pa ve topu bl bu adac topa tutarak barnlamayacak hale a getirdi. Bylece amados ekilmek zorunda kald. Navarin Msr askeri tarafndan ele geirildi. Fakat bu srada Msrllarn ok sayda gemisi de batt. 18 Maysta Navarin halk teslim olmak zorunda kald. brahim Pa Kolokotronesin kumandas a, altndaki eteleri datt. Kalamata ve Tropolieyi ele geirdi. Bylece brahim Pa a, Nopli hari btn Mora Yarm adasna egemen oldu526. Osmanl-Msr donanmas 1827 ylnda isyan tam yat trmak zereyken Avrupal Devletlerin i kar e masyla isyan yeni bir dneme girdi. Mehmet Ali Pa ann Mora seferi, ngilterenin ho gitmiyordu. Mora ve Girit valilii kendisine verilen una
523 524 525 526

BOA, 1140/45339, HAT F. Armaolu, a.g.e., s. 174. BOA, 942/40665-B, HAT E. Driault, a.g.e., s. 191, 192.

184

Mehmet Ali Pa ann Dou Akdenizde yerle mesi ngilizlerin karlarna uygun deildi ve bu durum ngilizleri korkutuyordu. ngiltere ve Rusya, brahim Pa ann szde zulmlerine son vermek amacyla Sen-Petersburgda gr melere ba lad. Gr meler sonunda 4 Nisan 1827 tarihinde Sen Petersburg Protokol imzaland. Buna gre Yunanistan, Osmanl Devletine vergiyle bal muhtar bir devlet haline gelecek ve btn Trkler Yunanistandan kartlacakt. Bu Protokol, bamsz bir Yunanistann kurulmas ynnde atlan ilk admd. Protokol, Avusturya, Prusya ve Fransaya da bildirildi. Avusturya ve ardndan Prusya Protokol reddetti. Fransa ise, 1815 ylnda kendisine kar kurulmuolan Kutsal Birlii paralamak niyetinde olduun dan Protokole katlmay d ndn bildirdi. Bylece ngiltere, Rusya ve Fransa arasnda Londrada gr meler ba lad. devlet arasnda 6 Temmuz 1827 tarihinde Londra Antla mas imzaland. Bu antla mada, Osmanl Devleti, Sen Petersburg Antla masn kabul ettii takdirde, asilerle Babli arasnda bir mtareke yaplaca ve Yunanistan devletinin kurulaca; kabul etmedii takdirde ise, Protokol imzalayan devletin asilere yardm etmekten ba Osmanl hkmetini yola getirmek iin ka, onu bask altnda bulunduracaklar yazmaktayd527. Osmanl Devleti, Londra Antla masnn hkmlerini i i lerine kar saydma ndan antla may kabul etmedi. Bunun zerine ngiltere, Rusya ve Fransa, Moray abluka altna alarak Navarini ku devlet, att. brahim Pa aya ata teklifi yapkes t. Fakat brahim Pa a, ngiliz amirali Cardington ve mttefikler tarafndan yaplan ate teklifini, Padi kes ahtan emir almadka kabul edemeyeceini bildirdi. Bunun zerine lkenin amiralleri, brahim Pa aya bir ltimatom gndererek, Trk ve Msr donanmalaryla askerlerin Yunanistandan kmalarn istedi. Fakat ltimatom
527

E. Z. Karal, a.g.e., C. 5, s. 116, 117.

185

kabul edilmedi528. Msr donanmasnn Navarin Limanna ula masndan bir sre sonra Franszlarn ve ngilizlerin 22 sava gemisi de Navarine gitti529. ngilizler Osmanl donanmasnn hareket alanlarn kstlamaya ba lad. Bunun zerine Mora Valisi brahim Pa ve kuvvetlerinin amlca-Suluca tarafna donanmayla gitmesi a emredildi. Fakat Navarin nnde 28 savagemisi bulunduundan ve onlarla savamak gerekebileceinden donanma hareket edemedi530. Ayrca Navarin nndeki 28 para ngiliz savagemisi, eer Osmanl-Msr donanmas hareket edecek olursa bunu engelleyeceklerini bildirmi ti. brahim Pa da, Babliye, Osmanl donanmasa nn bunlarla sava girecek kadar gl olmadn bildirdi531. Amiral Cadrington a kumandasndaki ngiliz gemileri, Amiral de Rigny kumandasndaki Fransz gemileri ve kendilerine daha sonra katlan amiral Heyden kumandasndaki Rus donanmas 25 Eyllde brahim Pa ayla bir mtareke yapt. Buna gre, Osmanl Donanmas Navarinde kalacakt. Bunun zerine ngiliz ve Fransz donanmalar Zanta ve Milo brahim Pa adan Msr valiadalarna ekilecekti532. Mart 1828 ylnda Mora Valisi sine gnderilen bir tezkirede, Fransz ve ngiliz savagemilerinin Navarin ve civarnda deniz yoluyla gda yardm gnderilmesini engelledikleri belirtilmektedir 533. Bunun zerine Osmanl donanmas amlca Adasna doru hareket etti. Fakat Osmanl- Msr donanmasnn bir sava gc yoktu. Temmuz 1828 tarihinde, Osmanl a
528 529 530 531 532 533

E. Z. Karal, a.g.e., s. 118. BOA, 1050/43278-B, HAT BOA, 849/38071, HAT BOA, 849/38071-C, HAT Tayyip Gkbilgin, .A., Navarin md., s. 134. BOA, 1087/44248-C, HAT

186

Donanmas, Msr ve Tunus gemilerinin kaptanlarnn ortak kararyla imzalanp gnderilen dileke bunun en ak kantlarndandr. Bu dilekede, Navarin Liman ngiliz gemileriyle ku atldndan bunun d karak sava katlmaya donanmann gna a cnn olmad belirtilmi 534. tir ngiliz, Fransz ve Rus mttefik gemileri Morada harektn kesin bir ekilde durdurulmas iin Amiral de Rignyin emriyle OsmanlMsr donanmas yakt. Bylece Msr gemileriyle birlikte 57 gemi ve 6.000 denizci kaybedildi535. Navarin olayndan sonra Mehmet Ali Pa Moradaki Msr kuvvetlerini geri a ekmeye karar verdi. Fakat bunu yapamad. ngiltere, Fransa ve Rusya 19 Temmuz 1829 tarihinde, Londrada kabul ettikleri bir protokolle Fransann Moraya bir kuvvet karmasna karar verdi. Bylece aresiz kalan Msr kuvvetleri ve brahim Pa a, 3 Austosta, Fransayla bir antla yaparak geri ekilmek zorunda kald536. ma

d) Sakz ve Adalar syan 566 ylnda Osmanl hkimiyetine giren Sakz, Adalar denizinde bulunan bir adadr. Osmanl Devleti ynetimine girdikten sonra Sakz, Cezayir-Bahr-i Sefid Vilayetinin bir sancan olu turdu. Bu sancaa, Sakz adasndan ba ka psara, Nikarya, Patnos, Arki, Lipsos, Leryos, Kalimnos ve Astropalya gibi adalar da baland537. Sakz Adasndaki isyanlar, Ege Denizi ve Mora Yarmadasndaki isyanlardan farkl d nmemek gerekir. Rum denizcileri, gemilere farkl bayraklar ekerek grup534 535 536 537

BOA, 849/38071-D, HAT T. Gkbilgin, a.g.md., s. 134. F. Armaolu, a.g.e., s. 185. J. H. Mortmann, .A., Sakz md., s. 94.

187

lar halinde Ege Denizinde dola nlerine gelen gemilere saldrmaktayd. Ayn p ekilde ayaklanma dier adalarda da tccar gemilerine saldrlarla ba lad. Sakz Adasndaki olaylarda evre adalarn etkisi bykt. Sakzllarn isyana katlmas iin evre adalardan srekli bir k krtma olduu ve bunun iin adaya birok Rumun geldii bilinmektedir. zellikle Moradaki isyan haberleri Sakzllarn bir ksmnda heyecan yaratt ve bunlar ya asn zgrlk sloganlaryla ayaklanmaya destek verdi538. Bununla birlikte 8 Mays 1821 tarihinde Tombasis kumandasnda 25 gemiden olu an psara adasna ait bir filo, Sakz Adasna gelerek, yerli Rumlar isyana zorlad539. Bylece isyana destek vermeyen Sakzllar da asilere katlmak zorunda kald. Osmanl Devleti de, isyanlara kar kendi imknlar dorultusunda nlemler ald. Sakz Adasnda Rum halkn isyan zerine Tire, Bayndr ve Gzelhisar blgelerinngilterenin zmir Konsolosu da, den asker toplanarak Sakz Adasna gnderildi540. Babliye psara Adasnda Rum e kyann hazrlk yapp Sakza saldrmasnn kuvvetli bir ihtimal olduunu bildirmi Babli, bu ihbar Sakz Muhafz Vahit Pati. aya haber vererek nlem almasn istedi541. 1822 ylnda adalardaki milli hareketlenmenin en youn olduu bir dnemde isyanlar, Osmanl ordusunu zor durumda brakt. rnein Sakz Adas muhafazas iin Babliden 5.000 asker gnderilmesi istendi. Fakat bu kadar asker gndermeye

538

Filiz Ya Yunan Bamszlk Savanda Sakz Adas, Ankara 2005, Phonix ar,

Yaynevi, s. 52, 54.


539 540 541

J. H. Mordtmann, .A., Sakz md., s. 96. BOA, 1205/53967, C. AS. BOA, 867/38587-A, HAT

188

glerinin olmad gerekesiyle sadece 1.000 asker gnderilebildi542. Bu dnem Sakz Adasna youn bir izbandut 543 saldrs vard. Saldrlaryla rahatsz eden izbandut gemileriyle sava mak iin de, Aydn ve Saruhan sancaklarndan asker ve gda yardm istendi544. zbandutlarla iddetli geen sava larda nemli miktarda mhimmat ve barut gerekli oldu545. Bu nedenle Sakz muhafazas iin yakn yerlerden asker sevk edildi. zellikle Saruhan blgesinden toplanan askerler ve gerekli mhimmat e liman kullanlarak Sakza gnderildi546. me Sakzda yalnzca yerli asiler yoktu. Sakz, dier adalardan gelen asiler tarafndan da baslyordu. Sisaml asiler sk sk Sakza saldryordu. Sakz Muhafz Vahit Pa emrindeki kuvvetlerle bunlara kar koyamyordu. Bunun zerine Aydn ve Saa ruhandan asker gnderilmek zorunda kalnd547. Buna ramen, Sakza kan 4.000 izbandut ve bunlara katlan adann yerli Rumlarna kar 20 gn boyunca sren sa va ancak donanmann yardma gelmesiyle bastrlabildi ve yakalananlarn ba lar lar kesildi. Ayrca bu asilerin zerlerinde istiklal bayraklar ele geirildi548. 1822 ylnda Sakz Adasnda iddetli isyanlar ya and. Bu dnemde, asilere kar youn nlemler alnd. Hatta bazen silahsz Rumlar dahi ldrld. Zaten eli silah tutanlar psara ve yakn adalara kayordu. Bununla birlikte Sakz savunmasn542 543 544 545 546 547 548

BOA, 865/38554-C, HAT zbandut: Osmanl belgelerinde geen Rum deniz e kyasnn addr. BOA, 657/32109, HAT BOA, 877/38834, HAT BOA, 929/40305-H, HAT BOA, 929/40305-K, HAT BOA, 925/40198, HAT

189

da kullanlan gnll askerlerin gzn ganimet brm ve talana giri t tiklerinden bunlarn yerine daimi askerlere ihtiya vard549. Bu nedenle Sakz Adasnda karga a sona erdikten sonra herhangi bir dzensizlie yol amamasna izin verilmedi. Ayrca Aydn ve Saruhan sancaklarndan gelen 10.000 asker terhis edilerek dzen salanaya gnderilen hkmle, syan maya al 550. Bu arada Sakz Muhafz Abdi Pa ld ve firar eden Rumlarn Kbrs Adasnda ve e mede bulunan emval ve emlaklerine el konulmas istendi551. syanlar Sakz Adasyla snrl kalmad. Sakzda ayaklananlar dier adalara gemeye hazrlanmaktayd. Austos 1822de, Sakz Adasn ku atan asiler, Midilli ngilterenin zmir konsolosu Adasna da saldrma niyetindeydi552. Bunun yan sra da psara Adasnda baz izbandut gemilerinin toplanarak Sisamdan alacaklar e kyayla Sakza saldrabileceklerini bir yaz ile Babliye bildirdi553. Kolori Adasndan da 2.500 kadar Rum, gemileriyle Eskiroz ve Sakz adasna giderek orada kyalk yapt554. ta knlk ve e syanlar srasnda birok ki Sakzdan firar etti. Bununla birlikte, Sakz adai sndan Deirmenli, ire, Nak ve dier adalara firar eden erkek, kadn ve ocuk e birok ki Babliden af istedi. Babli, bunlar af istedikleri iin memleketlerinde i

549 550 551 552 553 554

BOA, 933/40417, HAT BOA, 1027/45033, C. AS. BOA, 83/3832, C. ML. BOA, 924/40165, HAT BOA, 847/38031, HAT BOA, 842/37878-T, HAT

190

oturmalarna izin verdi555. Bu durum bile tek ba Osmanl Devletinin iyi niyetini na gstermeye yeterlidir. Zira Rumlar nlerine kan Mslman Trk ya da dier gayrimslim milletleri ayrm yapmadan katletmi tir. Rumlarn ayaklanmalar, dorudan doruya milliyeti ayaklanmalard ve asiler birbirleri ile ok gl bir ileti iinde al im yorlard. Mora Yarmadasnda amlca halknn gemi hazrla ve isyan ettii, serbesti istedikleri ve Sakz, psara ve Blblce adalar Rum halknn da ayn fikirde olduklar hakkndaki bilgileri Akdenizde stanbuldaki Avusturya Elisine bildirmesi Avrubulunan Avusturya Kumandann, pal devletlerin gzlerinin Rumlarn zerinde olduunu gstermektedir 556. Osmanl ynetimi Sakzdaki isyanlar bastrmada yetersiz kaldndan caydrc bir nlem olarak Sakz Metropoliti ba olmak zere din adamlarn, kocaba ta lar ve nde gelen tacirleri rehin olarak tutuklad. Halkn isyana destek vermesine kar bir gzda olan rehin alma eylemi, Sakzl Rumlarn d ardan gelenlerin nclnde ayaklanmasn engelleyemedi. Hatta Ortodoks Rum isyanclar, Mslmanlara olduu kadar oradaki Katolik Rumlara da saldrd, yama ve talan yapt557. Sakz Adas Muhafz Vahit Pa aday savunmada yetersiz kald ve yakla 40 gnlk bir a k savunmadan sonra, ancak Kaptan Ali Pa ann deniz birlikleriyle yardma gelmesi mede isyan zerine asi Rumlar bozguna uratt558. Bununla birlikte Sakz ve e

555 556 557 558

BOA, 874/38781-F, HAT BOA, 279/16500, HAT S. Kutlu, a.g.e., s. 53. M. Nuri Pa a.g.e., s. 253. a,

191

etmelerinden dolay idam edilen ve kaan Rumlarn emlak ve emvallerine el konuldu559. Sakz Adasnda 80.000 Hristiyana kar yakla 1.000 Mslman ya lk k amaktayd560. Matthew Smith Andersona gre, Osmanl Devleti Nisan 1822 tarihinde 20.000den fazla Sakzl Rumu ldrd ve btn Avrupay oka soktu561. Hatta Sakz isyan srasnda lenler Avrupada Sakz Katliam olarak adlandrld. Bununla birlikte Victor Hugo, Yunanl ocuk adl iirinde562: Trkler geti oradan. Her harabe ve ardnda yas. ey arap adas Sakz, imdi bir kayalk yalnzca eklinde Avrupaya seslenirken, Sakz isyanlar Delacroixnn yal boya tablosuna esin kayna oldu. Bylece Avrupada bir propaganda malzemesi olan bu olaylar, Rum isyann Avrupa sorunu haline gelmesine neden oldu563. Mora ve Eribozdan sonra amlca ve Suluca gibi baz Rum adalarnda da isyan hareketleri grld. Bunlarn byk ticaret gemileri olduu iin hepsi korsan klnda vurgunculuk yapp Mslman gemilerine saldrd ve Akdenizdeki gvenlii bitirdi564. Bunun d nda Ege adalarnda, zellikle Mora Yarmadasnn dousunda bulunan Kiklat Adalarnda ve Anadolunun batsnda yer alan Dou Sporad
559 560 561 562 563 564

BOA, 212/8734, C. ML. A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2846. a, M. S. Anderson, a.g.e., s. 74. F. Ya a.g.e., s. 251. ar, G. Castellan, a.g.e., s. 272. A. Cevdet Pa a.g.e., C. 6, s. 2767 vd. a,

192

Adalar yani Midilli ve Sisam adalaryla Gney Sporadlar veya Oniki Ada olarak bilinen adalarda da ayaklanmalar kt. Moradaki durumu al lmbir durum olarak gren Babli, Midilli, Sisam ve Sakz adalarnda kan ayaklanmalardan sonra olaylar ciddiye almak zorunda kald565. Zira adalardaki Rumlar rahat durmayarak, Bat Anadolu kylarndaki yerle yerlerine de saldryordu. zellikle im psara ve Sakz Rumlar birle erek Ku adasna saldrmay planlad. Fakat bu durum nceden Sisam Muhafz Yusuf Pa tarafndan Babliye bildirildi ve gerekli nlemler alnd566. a Yine asiler, Sakz Adasna bal e kasabasna saldrd, fakat buralarn muhafame zas iin sahillere yerle muhafzlar, Ovack kyn basan Rumlar yenilgiye uen itli meyi basmaratt567. Ancak bundan sonra da e adalardan gelen Rum asiler, e ya devam etti. Sisam Adas, isyanlarn youn olduu yllarda asiler iin nemli bir merkezdi. zellikle Sisam adasndan, Sakz ve dier adalara asiler gitmekteydi568. rnein, Austos 1823te, Sisam Adasndan hareket eden Preme Trate kayklar ile Brk ve Martiko diye anlan gemilerle Rumlar, e meye saldrmay planlad, fakat buna cesaret edemeyerek on saat uzaklkta bulunan ba bir ky bastlar569. Yine Eyll ka 1823 tarihinde, e civarnda me pseli kyn Sisamdan gelen Rumlar bast ve halktan birok ki ldrd570. iyi
565 566 567 568 569 570

S. Kutlu, a.g.e., s. 52. BOA, 480/37842-A, HAT BOA, 869/38673, HAT BOA, 879/38915, HAT BOA, 840/37842, HAT BOA, 875/38789-P, HAT

193

mroz ve Semendirek adalarna gelince, mroz adasnda asiler ada halk ile ibirlii yapamad iin adann savunmas kolay oldu. Bylece asilerin bir ksm ldrld, bir ksm da esir alnd. Semendirekte ise durum daha farkl geli ve ada ti halk e kyayla birle erek isyana katld571. Osmanl Devleti, bylesine geni apl bir isyan hareketinin bastrlmas iin yeterli hazrla sahip deildi. Adalar Rumlar, zellikle amlca, Suluca ve psara adalarna ait e kya gemilerinin Ege ve Akdenizdeki faaliyetleri, deniz yoluyla yaplacak yardm imknsz klyordu. Karadenizde de bir hareketlenme ihtimali de, donanmann tamamnn Akdenize gnderilmesini engelliyordu 572. psara Adasnn Rum asileri, donanmay i etmek ve paralamak niyetiyle, Selanik ve evresine gal saldrd. Ayrca Sisam Adas da saldrlardan kurtulmak istiyordu573. Rum asiler, Selanik ve Kesendire sahillerine saldrmak iin ufak gemiler kulland 574. Bu arada ngiltereden Zante Adasndaki Rum asilere ykl paralar gnderiliyordu575. Fakat bu yardmlar daha sonra ngiltere tarafndan inkr edildi ve ngiltere hkmeti, Babliye Rum asilere yardm edilmediini bildirdikten sonra, Korfu Generaline, amlcallara bor para verilmemesi ve tarafsz bir siyaset izlemesi hakknda bir de

571

Mbahat Ktkolu, Yunan syan Srasnda Anadolu ve Adalar Rumlarnn

Tutumlar ve Sonular, III. Askeri Tarih Semineri, Tarih Boyunca Trk-Yunan likileri, Atase Yaynlar, Ankara 1986, s. 135.
572 573 574 575

M. Ktkolu, a.g.m., s. 133. BOA, 926/40254-A, HAT BOA, 872/38766-A, HAT BOA, 874/38785-B, HAT

194

emir gnderdi576. Bununla birlikte, ngilterenin Rumlara yardmlar inkr edilemez bir gerekti. Rum isyanlar bastrlrken asilerin ev, kule ve deirmenleri de zarar grm Bylece isyan srasnda kaan asiler, Kk Klamo Adasnda t. ngiltere himayesine girdi. Bununla birlikte Babli de, Valto nahiyesinde itaat eden 90 aileyi Narde kazasna yerle 577. Osmanl Devleti, isyana ramen Rum halkna kar tirdi olduka iyi niyetli davrand ve iinde bulunulan durumun devam etmemesi iin elinden gelineni yapt. Nitekim Osmanl ynetiminin iyi niyetinin farknda olan ve bundan yararlanmak isteyen Sakz kocaba lar 1824 ylnda, Sakz reayasnn ellerinden alnan emlaklarnn iade edilmesini, borlarnn silinmesini ve vergilerin artlara gre yeniden dzenlenmesini istedi578. Bu srada Osmanl Devletinin isyanlar bastrmak iin mcadelesi devam ediyordu. Vasil Adas, ele geirildi ve buradaki 1.500 kadar asi denize atlayarak bouldu. Asilerin bir ksm ldrld, bir ksm da kat. Bu srada Rumeli valisi de Andalikoz Adasn ku atarak isyan kontrol altna ald579. syanlar bastrmak iin Sakz Kalesi ve Yunda Adas ile Ayazmend sahillerine stanbul ve Akdeniz Boazndan top ve cephane gnderildi580. Fakat Osmanl Donanmas, geni leyen isyan hareketini bastrmak iin yeterli deildi. II. Mahmut isyanlar durdurmak iin Msr Valisi Mehmet Ali Pa adan donanma ve asker istedi. 16 Kanunu sani 1824 tarihli bir fermanla bu memuriyeti Mehmet Ali Pa aya verdi. Ayrca Mehmet Ali Pa aya Mora ve Kandiye valiliklerini de sz verdi. 1824 Tem576 577 578 579 580

BOA, 871/38730, HAT BOA, 839/37813, HAT BOA, 1085/44170, HAT BOA, 900/39554, HAT BOA, 282/11717, C. AS.

195

muz aynda Msr askeri, 16.000 piyade ile 800 beygir ve birok kta top ile skenderiyede 60 gemiye bindirildi. brahim Pa nce Rodostan geti, fakat adaya kaa, mad. Sisam ve Siklad ve Nakos adalarnda asilerle sava fakat ba gsteremedi. t, ar Bunun zerine brahim Pa ve Msr askeri k geirmek zere Kandiyeye geti. a Rumlarla sava mak iin hazrlk dneminden sonra brahim Pa Girite, oradan da a, 26 ubat 1825 tarihinde de Modona geti. Rum isyanlarnn en iddetli olduu 1825 ve 1826 yllarnda brahim Pa Rumlar bastrmay ba 581. a ard Ortodoks Rumlar saldrlar srasnda sadece Mslman Trklere deil, adalardaki Katoliklere ve dier milletlere de zarar veriyordu. Bu da isyanlarn etnik ve dini olduunu gstermektedir. rnein ire Adasnda bulunan Latin Cemaat Rum e kyasndan rahatsz olarak, sk sk Babliye ikyette bulundu582. Bununla birlikte, ire Adasndaki Latin reayas Rum asilerin arasndan gsterilmekten ikyeti olduklarn Papaya mektup yazarak bildirdi583. Rum Patrikhanesi, Osmanl Devleti ve asiler tarafndan bir arac olarak kullanldn daha nce de belirtmi 1828 ylnda Rum Patrikhanesinin Babliye tik. ba vurarak isyana katlan, fakat pi man olan Rumlarn af edilmesi zerine Rodostaki Rumlar affedildi584. Osmanl Devleti, isyana katlanlar af ederek toplumsal bar ve huzuru salamak istiyordu.

581 582 583 584

E. Driault, a.g.e., s. 190, 191. BOA, 192/9564, C. DH. BOA, 856/38236, HAT BOA, 839/37820, HAT

196

3- Avrupal Devletlerin Yunanistana Kar Tutumu ve Yunanistann Bamszl Avrupal devletler, 19. Yzyl boyunca d politikalarn Osmanl Devletini paralama ve bundan pay kapma planlar zerine kurdu. Bu nedenle siyasi tavrlar sk sk dei erek kaygan bir zemin zerinde ekillendi. Rumlarn ulusal devletlerini kurmalar da Avrupal Devletlerin kar at malarn bir sonucu olarak ortaya kt Rum meselesi konusunda Avrupal Devletler, hibir zaman ayn fikirde olmad. Sadece karlar etrafnda birle tiler. Rus ar I. Aleksander, isyan ktnda, Avrupal devletlere i birlii yapmay nerdi. Hatta ar I. Aleksander, 19 Temmuz 1821 tarihinde Fransz Bykeli Ferronnaysa unlar syledi585: Cebelitark Boazndan anakkale Boazna kadar sava anz, iinize uygun gelen eyi yapnz ve Rusyann yalnz desteini deil, yardmna bile samimi olarak inannz. Trklerin pek uzaklara srlmesi ve devletler nezdinde ittifak kurulmas yeterlidir. Bugn Fransann Rusya gibi bir mttefike ihtiyac vardr. Fransa ve Rusya mttefik olarak birbirlerini meramn anlayabilir. Rumlarn ayaklanmaya ba lad dnemde, Avrupa liderleri, Mays 1821 tarihinde Laibachta bir konferans dzenledi. Amalar Fransz Devriminin etkilerini azaltmakt586. Laibachta Rumlarn ayaklanmas sadece Ruslar tarafndan iyi kar land kar land, dier devletler ayaklanmaya kar kt. zellikle Avusturya, o d nemde Rum isyanlarna kar yd. 19. Yzyla damgasn vuran Avusturya Ba bakan Metternich ve Metternich Sistemi, me bir dzene kar olan her trl isyana kar ru

585 586

E. Driault, a.g.e., s. 150. K. Sadi, a.g.e., s. 22.

197

kyordu. Fakat Avrupaya, Metternich Sisteminden bir ylgnlk gelmi Ayrca ti. Rus ar I. Nikola, Avusturyann nderliini istemiyordu587. 1821 ylnda Rumlarn ayaklanmasna kadar, Osmanl Devleti, ngiliz D leri i Bakanlnn ve kamuoyunun dikkatini fazla ekmiyordu. 1823 ylnda Lord Byronun Moraya gidi i, ngilterede Rumlara kar duyulan sempatiyi arttrd. Lord Bayron, btn lkelerin liberalleri arasnda gl bir isimdi. Kutsal ttifakn Avusturya, Prusya ve Rusyadaki liberallere olan nefret onlar bir araya gelmesini salad. Byron, bir milliyeti ve romantikti. Ayrca eski muhafazakrlarn ar ynetimine ve ngilteD leri Bakan Castlereaghn siyasetine kar kan biriydi588. 1822 ylnda i re D leri Bakan Castlereagh, Kutsal i ttifaktan ayrld. zellikle Avusturya ve Rusyann istikrar salamak iin gerektii zaman ba lkelerin i i ka lerine kar ma hakkna sahip olduklar iddiasna katlmyordu. Yunanistana mdahale iin herhangi bir uluslar aras antla ma, ngiltere ve Kutsal ttifak arasnda yeni bir ba kuracakt. ngiltere bu tr ba istemiyordu. Avusturya Ba bakan Metternich ise, Rumlarn bamszlndan yana deildi. Metternich iin Rumlar, me hkmdarlarna kar ru isyan ederek, Osmanl mparatorluunda byk lekli Rus mdahalesinin yolunu aan, yar barbar insanlard. Bu durum Avrupann zor artlar altnda kurulmubar ve birliini bozabilir ve hatta Avusturya-Rusya arasnda ciddi sorunlara yol aabilirdi589. Fakat Kutsal ttifakn en nemli yesi olan Metternich, artk nfuzunu kaybetmeye ba lam Avusturya askeri kt bir dnem geiriyordu. Buna kar Kutt. n, sal ttifakn d man ngiliz diplomat George Canning, ba bakan oldu ve ngiliz d
587 588 589

W. Sloane, a.g.e., s. 91. P. Graves, a.g.e., s. 2. M. S. Anderson, a.g.e., s. 78.

198

politikas yeniden ekillendi. Bu yeni ngiliz politikasyla Rumlarn ans ald. Ayrca Canning yeni d politikas gerei Ruslarn, Rumlarn yannda yer almasn ve nfuz alanlarn geni letmelerini engellemek istiyordu. Bunun zerine bir ngiliz-Rus rekabeti ba lad. Bu rekabet, Hristiyanl himaye ad altnda geli 590. ti Rum isyan ktnda Osmanl Devleti ile Rusya arasndaki ili kiler olduka gergindi. syanlar iki lke arasnda yeni ve nemli bir at kayna oldu. 1821 ma ylndan nce Rusyann ekonomik ya amndaki en nemli geli me, Gney Rusyann yerle ime yeni alan Kara Topraklar blgesinden Bat Avrupaya hudubat ihracatnn hzla bymesiydi. Yeni liman Odessada yogunla bu ticaret, birou an Osmanl Devleti bayra ta yan Rum gemileriyle yrtlyordu. Mora Yarmadasnda isyan kmas, Osmanl Devletinin Rum ticaretini yok etmesine ve bu gemilerin Boazdan gemesini yasaklamasna yol at. Hepsinden de nemlisi, 1821 Maysnda ve bir sonraki yl boyunca Babli, eski bir hakk ne srerek stanbulun gda ihtiyac iin Boazlardan geen yabanc gemilerin gda ykne el koyabileceini ilan etti. Bu uygulamalar, byk glerin ve zellikle Rusyann iddetli protestolarna neden oldu. Osmanl Devletinin Boazlardan geiiin ferman vermemesi de duyulan rahatszl arttrd. Nisan 1823 tarihinde II. Mahmutun, Ruslarn, Rum gemilerini kullanmasn yasaklama giri gerginlii iyice arttrd591. imi ngiltereye gelince, ngilterenin karlar ncelikle ticaret zerine kurulmu tu. Kuzey Amerikada ngilterenin yenilgisi, ngiliz tacirlerin gzlerini Hindistana ve Dou Akdenize dikmesine neden oldu. Bylece Msr, ngiliz karlarnn merkezi konumuna geldi. Msrn stratejik konumu ngiltere iin ok nemliydi. Msr, ngil590 591

K. Sadi, a.g.e., s. 26. M. S. Anderson, a.g.e., s. 79, 80.

199

tereden Hindistana giden en ksa yolun gei noktasyd. Bununla birlikte Msr Fransz kontrolnde olursa, ngilterenin Doudaki varl tehlikeye girecekti. ngiltere, Akdenizde zayft. Minorcay kaybettikten sonra 1800de Maltay i edene gal kadar Cebelitark Boaznn dousunda bir ss dahi yoktu592. Fransa Akdenizde g oda olmak istiyordu. Rumlar arasnda Fransz taraftar olduka fazlayd. Ayrca Mehmet Ali Pa ayla ve Msrla yakn ili kileri vard. Buna ramen, 1821 ylnda Douda uluslar aras bir kriz iin hibir lke hazr deildi. ngilizler, Osmanl Devletinin toprak btnlnn korunmasndan yanayd. Avusturya Ba bakan Metternich de, her trl isyana kar yd. Osmanl Devletinin toprak btnlnn korunmasn istiyordu. Ona gre, ayaklanma me bir ynetime kar ru ak bir isyan tehdidiydi ve talya, Almanya ve spanyadaki muhafazakr krallarn bastrmaya al hareketlere edeerdi. Rum isyanlar, Rus mdahalesinin yolunu t am Bu durum Kutsal t. ttifaka zarar verecek bir meselenin ortaya kmasna neden olabilirdi. syanlara kar Rus tepkisi de iki trlyd. ar I. Aleksander, derin bir muhafazakrlk dnemindeydi ve Balkanlarda byk devletlerin kurulmasn istemiyordu. Bununla birlikte Rusya, Babli ile Eflk ve Budann ynetimine ve Ortodoks Hristiyanlara kar sorumluluklara dair antla malar imzalam Bablinin t. ald tedbirler Rusyann ticaretine engel oluyordu. Rusyann Avrupaya olan hudubat ticaretinin byk bir ksm Rus bayrakl Rum gemileriyle yaplyordu. syanlar, denizleri gvensiz hale getirdi. Ayrca Osmanl Devleti, Rus gemilerini Boazlara giri de izin vermiyordu593. Bununla birlikte I. Aleksander, Avusturya ine Ba bakan Metternichin etkisinde kaldndan sava ekiniyordu. Her ratan eye
592 593

P. Graves, a.g.e., s. 1. B. Jelavich, a.g.e., s. 248.

200

men Rusya, Balkan devletlerini kendi kontrolnde kk devletlere blmek de istiyordu594. Ocak 1824 tarihinde, I. Aleksander, Eflk-Budan ile ayn statnn verilecei bir Yunanistan Devletinin kurulmasn neren bir plan Avrupa devletlerine gnderdi. Fakat bu fikir, Avrupallarn ok fazla ilgisini ekmedi. zellikle ngiltere, plan Rus nfuzunun Balkanlarn dier blgelerine yaylmas olarak grd. Buna ramen, Yunanistann kontrol Rusyann ncelikli amac deildi. Rusya, Eflk-Budan, Srbistan ve Kafkasyadaki olaylarla daha ok ilgileniyordu. Ekim 1826 tarihinde, Osmanl Devleti ve Rusya arasnda Akkirman Antla mas imzaland. Bu antla mada, Balkan devletleri iin en nemli madde, Eflk-Budan ve Srbistann durumunu dzenleyen maddeydi. Bu maddeyle Rusya, eyalet zerinde koruyuculuk hakk elde etti595. George Canning, Balkanlar, Msr veya deniz ula hatlar gibi konularda m Dou Sorununu btn ynleri ile ele alan ilk D leri Bakanyd. i ngilizlerin byk ksm gibi o da Antik Yunana sempati duyuyordu. Kendi dnemiyle birlikte yeni bir ngiliz dpolitikas izleyen Canning, 1823 ylnda Rumlar sava olarak niteledi. Metternich, bu durumu protesto etse de, Metternichin protestolarn Rumlar ya sava ya da korsan olarak kabul edebileceini syleyerek kar , lad. Canning, bir yandan Rumlarn milliyetlerini iddia ve ispat giri imini, dier taraftan da Rus entrikalarnn ortaya kard problemleri birbirinden ayrmak iin byk aba harcad. Ayrca Canning, asilerle anla mak zere Trkleri ikna etmeye al Sultan II. t.
594

H. W. V. Temperley, The ndependence of Greece, The Cambrige History of

British Foreign Policy, 1815-1866, Volume 2, Cambridge 1923, s. 87, 88.


595

B. Jelavich, a.g.e., s. 249, 251.

201

Mahmut asilerle anla may kabul etmeyince Canning, bu sefer de Ruslara yneldi ve Ruslarn nn kesmeyle ura t. 4 Nisan 1826 tarihinde, Canningin

Petersburgdaki temsilcisi, Rus hkmetiyle Sen Petersburg Protokoln imzalad. Protokol, ngilterenin Osmanl Devleti ve Rumlar arasnda araclk yapacan taahht ediyordu. Eer, Sultan bu protokol kabul etmezse, iki devlet bask uygulayacakt. Ayrca Canning, bu baskda silahl gcn de kullanlabileceini belirtmekteydi. Bununla birlikte her iki devlet, Osmanl Devletinden herhangi bir toprak ve ticari menfaat talebinde bulunmayacana dair birbirlerine teminat verdi596. Bu Protokoln kararlar Fransa, Avusturya ve Prusyaya da bildirildi. Fransa, Protokol kabul ederken, Avusturya ve Prusya reddetti. Osmanl Devletinin, bu Protokoln kararlarn reddetmesi zerine, 20 Ekim 1827 tarihinde ngiltere, Fransa ve Rusya donanmalar tarafndan, Navarinde Osmanl-Msr donanmas yakld. Fakat yeni kurulacak Yunan devleti zerinde bu devlet arasnda bir grbirlii yoktu. Bylece Yunanistann kurulmas ve snrlar konusunda yeni planlar devreye girdi. ngilterenin yeni D leri Bakan Duntleye gre, yeni kurulacak olan Yunan Devletinin snrlar Moi rann d kmamalyd. Bu nedenle Duntley, Fransaya bir teklifte bulundu. Bu na teklife gre, yeni devlet Morann d kmayacak ve vergi bakmndan Osmanl na Devletine bal bulunacakt. Ancak Fransa bu teklife olumlu bakmad. Fransa, Atinann da yeni devletin snrlar iinde kalmasn istiyordu. Rusya ise, Epir, Girit ve Gney Makedonyann da bu snrlara eklenmesinden yanayd. Rusyaya gre Girit, Rumlarn eline getii takdirde, ngiliz donanmasndan gelecek tehlike de uzakla acakt ve ngiltere, Giriti bir s olarak kullanamayacakt597. Metternich ise, Navarin
596 597

P. Graves, a.g.e., s. 2, 3. K. Sadi, a.g.e., s. 35, 36.

202

Sava nn Rum ve Rus lehindeki btn sonularn nlemek iin elinden geleni yapt. Metternich, Babliye Moraya idar muhtariyet vermenin Osmanl Devletinin yararna olduunu syledi. Ayn zamanda ngiltereye de, Yunanistann svire gibi bir kanton sistemi ile ynetilmesini ve btn devletiklerin Osmanl Devletine anan olaydan sonbal olmasn teklif etti598. Fakat Osmanl Devleti, Navarinde ya ra tepkisini gstermek iin, Rusyayla yaplan Akkirman Antla masn iptal etti ve Boazlar Rus gemilerine kapad. Bunun zerine Rusya, Osmanl Devletine sava at. Rusya bir yandan Osmanl topraklarnda ilerlerken, dier taraftan da, Osmanl Devletini uluslar aras bir ortamda payla planlarn gndeme getirdi. Rus ordulama r Edirnede beklerken Rusyann Paris Bykelisi Kont Pozzo di Borgo, Dou Sorununun Ruslar tarafndan zmn ieren bir plan Fransz hkmetine sundu. Buna gre, Rusya Boazlar i edecek, Akdeniz ve Karadenizde kontrol salagal yacakt. stanbul serbest bir ehir olacakt. Trkiyenin Avrupa vilayetlerindeki durumu ise, byk devletlerin katlaca bir konferansta ele alnacakt. Fakat bu plan Avusturya, Fransa ve ngiltere tarafndan kabul edilmedi599. ngiltere, Fransa ve Rusya 16 Kasm 1828 tarihinde Londrada imzaladklar bir Protokolle, Mora Yarmadasyla kydaki adalar ve Kiklad Adalarn kendi himayelerine ald. 22 Mart 1829 tarihinde, Londrada bir protokol daha imzaland. Bu protokolle birlikte bamsz Yunanistan kuruldu. Yunanistann Osmanl Devletine ball ise, ylda deyecei 1,5 milyon kuru snrlandrld. Yunanistan bir krallk la olacak ve ba bir Hristiyan Prens getirilecekti. Fakat bu Prens, na ngiltere, Fransa
598 599

K. Sadi, a.g.e., s. 34 vd. S. Kocaba Tarihte ve Gnmzde Trkiyeyi Paralama ve Paylama Planlar, ,

s. 105.

203

ve Rusyann hkmdar ailelerinden herhangi birine ye olmayacakt. Bylece Yunanistann kuzey snrlar, Douda Volvo Krfezi ile Batda Arta Krfezi arasnda izilen bir izgi oldu. Protokol imzalandnda bu snrlar ne Yunanistan, ne de Osmanl Devleti kabul etti. Yunanistan topraklarn ok kk bulurken, Osmanl Devleti de, verilen topraklar ok byk buldu600. Fakat Osmanl Devleti, Ruslarn ilerleyip Edirne nlerine gelmesi zerine, 14 Eyll 1829 tarihinde bir antla imzalamak ma zorunda kald. Buna gre, Babli, Anadoludaki baz topraklar Ruslara brakyor, Eflktaki ksmi istihkmn ykyor ve uluslar aras Londra Protokolnn Yunanistana ili kararn kabul ediyordu601. Bylece Osmanl Devleti, 1829 Edirne Antkin la masyla Akkirman Antla masnn artlarn tekrar onayland ve Yunanistann zerk statsn kabul etti. Bundan sonra ngiltere, Fransa ve Rusya arasnda 3 ubat 1830 tarihinde, Londra Protokol imzaland. Londra Protokol Modern Yunan ulusunun kurulmasndaki en nemli antla mayd. Bu Protokolle Rusya, ngiltere ve Fransa Yunanistann snr ve ynetim eklini belirledi. zellikle ngilterenin srarlaryla devletin zerk deil, bamsz olmasna karar verildi. ngilizler, Atina ile stanbulun ili kilerinin tamamen koparlmasn, Yunanistan Rus kontrolnden uzakla acak bir yol olarak gryordu. Ruslar zerk bir ynetim tercih etse de, bu durumu kabul etmek zorunda kald. Yine ngilizler, Rus nfuzu kayglarndan dolay yeni devletin bykln olabildiince snrlamaya al Bununla beraber bu devlet t. kendilerini garantr ilan etti. Bylece Yunan Devleti, Osmanl Devletindeki Rum nfusunun 1/4 kadar olan 800.000 ki bir nfusla kuruldu602. Buna gre, Yunailik
600 601 602

F. Armaolu, a.g.e., s. 185. W. Sloane, a.g.e., s. 91. B. Jelavich, a.g.e., s. 253.

204

nistann Kuzey snr, Volo-Arta izgisinin epey gneyine indirilerek, snr Lamia Krfezi-Sperchios-Aspropotama izgisi oldu 603. 3 ubat 1830 tarihinde imzalanan ikinci bir Protokolle, Yunan Krallna Saxe-Cobourg ailesinden Prens Leopoldn getirilmesine karar verildi. Bu karar ayn gn Prens Leopolda bildirildi. Fakat Prens, 12 ubatta verdii cevapta, Yunan Kralln kabul edebilmesi iin Yunanistann kuzey snrlarnn geni letilmesini ve baz adalarn da Yunanistana verilmesini ve Yunanistann dsaldrlara kar garanti altna alnmasn istedi. Garantr devletler bu istekleri kabul etmeyince, Leopold da Yunanistan Kralln kabul etmedi604. Bu srada Yunanistanda bir i sava ya anyordu. Amiral Miaulis, kendi lkesinin donanmasn yok ederken, Kapodistrias, Naupliada kendi yurtta larnca ldrld. Bundan sonra 13 ubat 1832 tarihinde Londra Konferansnda, Yunanistan irs bir i monar ilan edildi ve Yunan hayran olan Kral I. Lewisin olu Bavyeral Otto, Yunanistan tahtna geirildi605. Fransa, ngiltere ve Rusya her ne kadar Yunan hayran olsalar da Yunanistana mdahalelerinde hibir ekilde Yunan hayranl duygusu etkili olmam Gerekte t. her zaman kendi karlarn gzetiyorlard. Yunanistann snrlarnn izilmesi devlet arasnda yine bir takm tart malara yol at. Yunanistan snrlar ne kadar denizle evrilirse ngilterenin karlarna o kadar uygundu. Bu nedenle ngiltere, Osmanl Devleti ile gr erek 21 Temmuz 1832 tarihinde Kalenderk Antla k masn imzalatt606. Bylece Yunanistann kuzey snrn tekrar Douda Volo ile Batda
603 604 605 606

F. Armaolu, a.g.e., s. 185. F. Armaolu, a.g.e., s. 186. W. Sloane, a.g.e., s. 92. K. Sadi, a.g.e., s. 37.

205

Arta izgisi oldu. Yine ayn gn imzalanan bir protokolle Osmanl Devleti, Yunanistann kendi i gvenliinin gerektirdii kadar silahl kuvvete sahip olmasn ve Osmanl Devletinin savahalinde olduu devletlerle i birlii yapmamasn istemiise de, Avrupal devletler bu istekleri Yunanistann bamszlna aykr grdkleri iin kabul etmedi607. Yunanistann isyanlar sonucunda, Avrupal devletlerin de yardmyla bamszln kazanmas dier Balkan uluslar iin bir umut oldu. Bundan sonra Balkan milletleri, isyanlar yoluyla Avrupada kamuoyu olu turarak bamszlarn kazanma yntemini izledi. Ayrca Yunanistan bamszln kazandktan sonra, topraklarn geni letmek ve Megali deay tamamlamak zere Osmanl Devleti topraklarnda ya ayan Rumlar ve dier Balkan milletlerini k krtarak onlarla birlikte hareket etti.

607

F. Armaolu, a.g.e., s. 186.

206

4- Megali dea ya Bir rnek: Girit Fransz Devrimi ile birlikte yaylan milliyetilik hareketleri ve bunu sonucunda Osmanl Devleti topraklarnda ya ayan Gayrimslim halkn bamszlk istei, ar Petro ile ba layan ve gittike iddetini arttran Rus k krtmalar, bozulan Osmanl ynetimi ve Rumlarn kurduklar Eterya Cemiyetinin faaliyetleri Girit halknn huzurunun bozulmasna neden oldu. Bununla birlikte Mora ve dier adalarda kan isyanlarn da Girit halk zerinde olumsuz etkileri oldu608. zellikle 1829 Edirne Antla mas ve 1830 Londra Protokol ile Yunanistan Devleti kurulduktan sonra Rumlar, topraklarn geni letmek ve Byk Yunanistan kurmak iin Giriti Megali deay gerekle tirmenin bir paras olarak grd. Girit Adasnda ilk olarak 1821 ylnda Hanya sancana bal Apokorono ve Hanya nahiyesinin da kylerinde ya ayan Gayrimslimler ayakland. Bu durum Girit Adasnn 1821 ylndan itibaren bir sorun haline gelmesine neden oldu 609. 1823 ylnda Rumlarn ya ad topraklarda ayaklanmalarn iyice iddetlendii ve yayld

Megali dea, ba kenti stanbul olmak zere Ege Adalar, Bat Anadolu, Karadeniz,

Rodos, Girit, Bozcaada, Kbrs, Epir, Makedonya, Bat ve Dou Trakyay iine alan Byk Helen mparatorluunu ifade etmektedir. Ayrca Yunancada sfatlar, isimleri cinslerine gre ekerler. Yunancada idea kelimesi di olduundan onu niteleyen il sfat megalos/i/o ise, megali eklinde ekilir. Oysa Kelime(idea) di iken, sil fat(megali) ounlukla ntr olarak(megalo) ekilmihaliyle kullanlm Dolaytr. syla yaygn olarak kullanlan Megalo yanlbir kullanmdr. dea
608 609

Cemal Tukin, .A., Girit md., Diyanet Vakf Yaynlar, s. 89. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. 8, Ankara 2000, T.T.K. Yaynlar, s. 118.

207

srada, zellikle, Mora Yarmadasndaki Rum isyan, dier btn adalarda olduu gibi, Girit Adasnda da hzla yayld ve katliamlara neden oldu. Bu durum kar snda tam bir nlem alamayan Osmanl Devleti, Rumlara devlete ballktan ayrlmamalar konusunda tlerde bulunmakla yetindi. Fakat Rum e kyas rahat durmayarak zmire dhi saldrd. Bu durumda nlem olarak zmir Muhafz Hasan Pa bu e a, kyay Girit'e srd, fakat Girit e kyas nedeniyle ayaklanmalar daha da iddetlendi. Kandiye ve Hanya Muhafzlar erif ve Ltfullah Pa ile Resmo Muhafz Osman a Ha Pa asilere kar yetersiz kaldklarndan areyi, Msr Valisi Mehmed Ali im a syanlara Rumlar bireysel kaPa a'nn kendilerine yardma gelmesinde grdler 610. tlmad ve geni apl katlmlar oldu. 1823 ylnda, Rum asiler tarafndan tehdit edilen Kisamo ve Salina kazalarnda, 16.000 Rum, Mslmanlar zerine saldrd ve saldrlardan kaamayan herkesi ldrd. Kisamo kalesinin teslim olduu ve Mslmanlarn katledildii haberini alan Salina Mslmanlar kamak istese de, kayolunda saldrya uraynca ar kayplar verdi611. zellikle 1825 ylndaki ayaklanma an olduka kanl geti612. Mays 1829 tarihinde, 5 bini a Giritli Rum asiyle gn boyunca mcadele edildi. Bunun zerine btn sava larda asiler peri olarak daan lara kamak zorunda kald. Btn bu sava larda elde edilen ba arda Msr askerinin ve Msr askeri Ba buu Mustafa Pa a'nn pay bykt 613. Temmuz 1829 tarihinde, Rumlarla silah brakmalar iin gr meler yapld. Fakat Rumlar, anla madan yana
610 611 612

BOA, 904/ 39704, HAT BOA, 919/39979-A, HAT hsan Ilgar, Giriti Nasl Kaybettik?, Tarih Hayat Mecmuas, C. 1, S. 2, stanbul

1970, s. 75.
613

BOA, 1020/42612-B, HAT

208

deildi. Hatta gr meler srasnda hazr bulunan ngiliz kumandan dahi Rumlarn hakszln ve uyu mazln dile getirmek zorunda kald. Btn basklara ramen, Rumlar uzla mayarak isyanlara devam etti614. Giritli Rumlar, Yunanistann bamszln onaylayan 1829 ve 1830 Londra Protokolnde Yunanistann snrlar belirlenirken, Yunanistana balanmak istedi, fakat bu istekleri Byk Devletler tarafndan kabul edilmedi615. 1840 Londra Antla mas ile Mehmet Ali Pa Giritten ekilince Giritli Ruma lar, 1841 ve 1858 yllarnda tekrar ayakland. Zira 1856 ylnda Giritte byk dei iklikler yaplm Bu tarihten itibaren Girit Adasnn Hristiyan halk byk mlkt. ler edinmeye ba lad. Bununla birlikte Rumlar, Ruslarn da desteiyle Giritteki dier Hristiyan milletleri her frsatta k krtmaya al Osmanl Devleti, Giritteki durut. mun ciddiyetini tam olarak anlayamam Babli, Giritteki i huzurun iyi valilerle t. zlebileceini d nyordu. 1858 yl isyanndan sonra Girit Valisi Veli Pa ay geri ararak yerine Kaptan- Derya Ahmet Pa gnderdi. Ahmet Pa ay adan sonra srasyla, Sami Pa Hseyin Avni Pa ve a, a smail Pa Girite vali olarak gnderildi. a Fakat Eflk ve Budann imtiyazlarnn geni letilmesi, Srbistan ve Karadan bamszlk mcadelesi ve Lbnan Hristiyanlarnn Byk Devletlerin yardmyla muhtariyet kazanmas Girit Hristiyanlarnn da umutlanmasna yol at616. 1856 y-

614 615 616

BOA, 1019/42600-U, HAT F. Armaolu, a.g.e., s. 280. E. Z. Karal, Osmanl Tarihi, C. 7, Ankara 2003, T.T.K. Yaynlar, s. 19.

209

lndan sonra, Adadaki durum i huzuru koruma abalarnn tesinde, Batl Devletleri de ilgilendiren uluslar aras bir sorun haline geldi617. 1864 ylnda Yedi Ada Yunanistana verildi. Bunun zerine Rumlarn ya ad btn adalar elde ederek Byk Yunanistan kurmak isteyen Rumlar, Giritteki faaliyetlerini arttrd. Rusyann Hanya Konsolosunun da desteiyle Rumlar, 1866 ylnda geni katlml bir isyan kartt618. Her frsatta Rumlar destekleyen Ruslar ise, bu isyan srasnda da Rumlarn yannda yer ald619. Ruslarn Girit isyanlarndaki rol dnya kamuoyu tarafndan da yakndan takip edilmekteydi. 1866 ylnda, Patrie Gazetesinin haberine gre, Giritteki asileri tahrik eden Rusyayd 620. Rusyann etkinliini arttrmas sonucu dier devletler de Giritteki geli melere seyirci kalamad ve mdahale etmek iin frsat kollad. ngiltere, Fransa, Avusturya, talya, Rusya ve Amerika Giritin Suda ve Hanya limanlarna birer kta vapur gnderdi 621. Bylece Byk Devletler, 1866 ylnda Giriti bir Akdeniz Sorunu haline getirdi622. Girit Valisi smail Pa Hanyada Girit Rumlarna ynelik yaynlad beyana, namede, halkn ikyetlerini ifade etmekte serbest olduklarn, fakat entrika ve kkrtmalara kaplmadan bunlar lml bir ekilde ifade etmeleri gerektii eklinde uyarda bulundu. Ancak Rumlar, ikyetlerini Girit valisi yerine Giritteki Byk Dev-

617 618 619 620 621 622

F. Armaolu, a.g.e., s. 279. F. Armaolu, a.g.e., s. 280. E. Z. Karal, a.g.e., C. 7, s. 21. Tasvir-i Efkr, 418/1-2, 23 R 1283 Tasvir-i Efkr, 428/3, 5 C 1283 Tasvir-i Efkr, 433/2, 25 C 1283

210

letlerin konsoloslarna yapmaya devam etti. Buna gre Rumlar, vergilerin azaltlmas, vergi usullerinin iyile tirilmesi, rn nakli iin yollarn yapm, Hristiyanlar aleyhine olan adalet sisteminin iyile tirilmesi, okul ve hastane almas, kanun nnde e itliin, dinsel ho grnn ve serbest belediye seimlerinin salanmas gibi isteklerde bulundu. Osmanl Devletinin bu istekleri kabul etmemesini bahane eden Girit Genel Meclisi, 2 Eyll 1866 tarihinde ald kararla, Girit Adas zerindeki Osmanl egemenliini ilga ettiini ve Adann Yunanistana ilhak edildiini bildirdi623. Bunun zerine, Ekim1866 tarihinde, Giritten gler artt. Yalnz Mslman aileler deil, Hristiyan aileler de gmek zorunda kald. Bu tarihte, bir ka yz Giritli Hristiyan aile zmire gerken, Yedi Adalara ve dier baz yerlere de ok sayda Hristiyan aile g etti624. 1867 ylnda Osmanl Devleti, Girit meselesi hakknda Avrupa devletlerinin tarafsz kalmas gerektiini vurgulad, hatta bu tutumunu Rusyann resmi gazetesi gibi al Journal de Petersburgda ilan etti625. an Byk Devletlerin Girite ynelik politikalarna gelince, Rusya en ba ndan beri Girit isyanlarn desteklemekteydi. Fransa, Girit isyanlar srasnda Belikay ilhak etmeye hazrland iin Giritin Yunanistana verilmesinden yanayd. Gazete de Levantta, Giritin Yunanistana terkinin Fransa tarafndan Osmanl Devletine tavsiye edildii eklinde haberler kt, fakat daha sonra Fransa, bu haberi yalanlad626.

623 624 625 626

F. Armaolu, a.g.e., s. 281. Tasvir-i Efkr. 429/1-1, 8 C 1283 Tasvir-i Efkr, 449/1-3, 29 1283 Tasvir-i Efkr, 470/2, 21 ZA 1283

211

Siyasi birliklerini tamamlamaya al an talya ve Prusya da, Fransay destekliyordu. ngiltere ise, Akdeniz siyasetini milliyetilik esaslarna gre deil de, milli karlar zerine kurduundan byk bir Yunanistan kurulmasndan yana deildi. Bunun yerine, Osmanl Devletinin toprak btnlnn korunmasn tercih ediyordu. Bu nedenle Girit isyanlar kar snda Osmanl Devletinin yannda yer ald 627. Hatta Girit isyanlarna katlan pek ok asi, ngiltereye giderek Giritin Yunanistana verilmesi konusunda yardm istedi. Fakat ngiltere bu istei reddetti628. ngilterenin aksine Avusturya, Giritin Yunanistana terkini istiyordu ki Avusturya'nn yar resmi yayn organ bir gazete, Avusturyann Osmanl Devletinin aleyhine olduu ve Girit'in Yunanistana terki fikrine yana tn dorulamaktayd629. Nitekim Giritin Yunanistana verilmesi iin Babliye tavsiye niyetinde Fransa, Rusya, Prusya ve Avusturya tarafndan ortak bir nota dzenlendi. Ancak bu nota, ngilterenin reddetmesinden ngilterenin Girit dolay Babliye iletilmeden geri ekildi630. Yabanc basn da, siyasetine ilgi gstermekteydi ve ngilterenin Adadaki arl zerinde durmaktayd. talya isimli bir gazetenin yaynlad yazda; stanbuldaki ngiltere nfuzunun Girit meselesinde de stn gelecei sanld, Lord Linesin Giritin Yunanistana kar kp, burann da bir Sisam Adas gibi irade-i mfreze tahtna alnmasn iste dii, bylece istedii bir ki oraya bey olarak atamak istedii belirtilmekteyiyi di631.
627 628 629 630 631

E. Z. Karal, a.g.e., C. 7, s. 22. Tasvir-i Efkr, 474/2-3, 5 Z 1283 BOA, 157/6, HR. SYS. Tasvir-i Efkr, 475/2, 8 Z 1283 Tasvir-i Efkr, 482/2, 16 M 1284

212

Bu arada Yunanistan bodurmuyor, isyanlar te ve asilere yardm iin elinvik den geleni yapyordu. Yunanistan, Adadaki asileri desteklemek iin kendi vapurlar ile Girite asi gndermekteydi. Bir Yunan vapuru 700 ki iden olu bir asi grubunu an Girite kard632. Osmanl Devleti ise, Giritteki isyanlarn devam etmesi ve olaylarn nne geilememesi zerine 10 Ocak 1868 tarihinde yaynlad bir fermanla, Girite geni bir zerklik stats verdi. zerklik ile ilgili fermana ramen, Girit sorunu zlemedi. Girit sorununu zmek iin ncelikle Yunanistan sorununu zmek gerekiyordu. Bu amala Osmanl Devleti, 4 Aralk 1868 ve 11 Aralk 1868 tarihlerinde Yunanistana bir ltimatom verdi. Ancak Yunanistandan olumlu bir cevap alamayan Osmanl Devleti, 16 Aralk 1868 tarihinde, Yunanistan ile tm diplomatik ili kilerini kestiini aklad. 9 Ocak 1869 tarihinde ise, Byk Devletlerin giri imiyle Pariste bir kongre topland ve kongrede Osmanl Devletinin hakl olduu karar alnd. Bu karar, 20 Ocak 1869 tarihinde bir bildirge ile Yunanistana iletildi. Bylece Byk Devletlerin garantisi altna alnan Girit sorunu bir sreliine kapand 633. Fakat Rusyann Rumlar k krtmas ve himayesi devam etti. nternational Gazetesinin iddialarna gre, ele geirilen Girit e kyas zerinden kan evraktan Rusyann bunlara yardm ettii anla lmaktayd634. Yine Tuquie Gazetesinin, Presse Gazetesinden alp yaynlad makalede: 1856 ahitnamesini imzalayan devletlerin taahhd altnda olarak Giritin uygun mebla kar lnda Yunanistana terk edilmesi hakknda Rusyann bir tasarsnn bulunduu ve bunu Avusturyaya teklif ede-

632 633 634

Tasvir-i Efkr, 480/2, 2 M 1284 F. Armaolu, a.g.e., s. 284. Tasvir-i Efkr, 692/2, 19 L 1285

213

cei635 yer almaktayd. Bu srada Yunanistan, Giritteki nfus stnln elde etmek iin Rum nfusunu arttrma al malar ba latt ve 1869 yl Mart aynda, sadece iki hafta iinde Yunanistandan Girite 2190 gmen geri dnd 636. 177-1878 Osmanl-Rus Sava sonunda, Ermeni sorununda olduu gibi, Girit sor nunda da bir ngiliz-Rus mcadelesi ba lad. Girit sorununda ngiltereyi harekete geiren ise, Ayastefanos Antla mas oldu. nk bu antla mann 15. maddesine gre, Osmanl Devleti Giritteki zerklik statsn geni letecek ve bu konuda ald nlemleri uygulamadan nce, Rusyaya dan acakt. Bylece Rusya dolayl da olsa Girit zerinde bir kontrol salayacakt. Bu durumdan rahatsz olan ngiltere, Berlin Antla masyla bu maddeyi kaldrtmve yerine 23. maddeyle, 1868 zerklik plann uygulanmas ve bu konuda Osmanl Devletinin devletlere bilgi verme esasn getirtmi Fakat Yunanistann Girit Rumlarn tahrik etmesiyle 1878 ylnda isyanlar ti. devam etti. Bu isyanlar bastrmak isteyen Osmanl Devleti, Halepa Antla masn imzalamak zorunda kald. 25 Ekim 1878 tarihinde imzalanan Halepa Antla mas, 1868 ylnda verilen zerklik haklarn geni letmekte ve Adann yeni anayasas olarak kabul edilmekteydi. Antla mann ba maddeleri lca u ekildedir637: 1- Girit Genel Valisi beyl sreyle tayin edilecek; Genel Vali, Mslman veya Hristiyan olabilecektir. Mslman olduu takdirde Hristiyan bir yardmcs, Hristiyan olduu takdirde bir Mslman yardmcs bulunacaktr.

635 636 637

Tasvir-i Efkr, 694/2, 26 L 1285 Tasvir-i Efkr, 707/2, 16 Z 1285 E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 119.

214

2- Vilayet Genel Meclisi, 80 ye iine alacak; bunlardan 49u Hristiyan, 31i Mslman olacaktr. Meclis ylda bir defa toplanacak mahalli ihtiyalar hakknda kararlar verebilecektir. 3- Memurlar tercihen yerliler arasndan seilecektir. 4- Rumca, Trke gibi resmi dil olarak kabul edilecektir. 5- Vergi gelirlerinin fazlas Adann amme hizmetleri iin kullanlacaktr. 6- Kt parann tedavl yasak olacak, basn hrriyeti salanacaktr. Halepa Antla masndan sonra Girit valiliine getirilen Fotiyadis, Yunanllk politikasyla kendi adamlarn greve getirdi ve Trklere kar asileri korudu. Anderya Kakorinin ba kanlnda toplanan asiler, Giritin Yunanistana ilhakn vik amalyor ve Hristiyanlk propagandasyla halk isyana te ediyordu638. 1882 ylnda Babli, bir layiha hazrlayarak, Girit'e tayin edilecek valilerin Mslman olmamalar halinde slam adabn bilen bir Hristiyan olmas gerektiini, Girit'te bulunan Rum aslllarn Yunanistan ile sk ili kiler iinde olduklarn, Girit'te ya ayan Mslmanlarn eitimine nem verilmesini ve eitim ihtiyalarnn temin sa edilmesinin gerekliliini 639 vurgulam da, Rum valiler tarafndan pek nemsenmedi. Zira dbasklar ve tahrikler devam etmekteydi. Bu dnemde zellikle ngilterenin Girit politikasnda dei ikler oldu. O gne kadar Giritin Osmanl Devletinde kalmasn savunan ngiltere taraf dei tirdi. Girit Meclisinde bulunan Mslman vekiller tarafndan Babliye gnderilen telgrafta, ngilizlerin tahrikleri ve Girit'te

638 639

Ilgr, a.g.m., s. 81. . BOA, 5/45, Y. PRK. UM.

215

bir Prenslik kurarak Giriti Yunanistan'a ilhak etme niyetinde olduklar 640 aka belirtilmi zellikle 1885 ylnda Dou Rumelinin ve Bulgaristann birle tir. mesi, Giritli Rumlar harekete geirdi. Rumlar, Giritin Yunanistana ilhak edilmemesi halinde Halepa Antla masnn muhtariyet hkmlerinin geni letilmesini istedi. Ayrca Hristiyan meclis azalar, meclisi terk ederek al malar nlemek ve bylece genel bir kar klk karmak istedi641. Yine Rumlar, Babliden Girit isyan srasnda halk k krtt iin kapatlan Arkadi Gazetesinin yeniden almasn talep etti, fakat bu istekleri Babli tarafndan reddedildi642. Bununla birlikte Babli tarafndan, Girit Valisi ve Girit dare Meclisi'nin devlet menfaatlerine uygunsuz hareketlerde bulunduklar643 tespit edildi. Grld gibi Rumlarn btn amac, huzursuzluk ve karga ortam yaratarak Mslman halkn kendine olan gvenlerini yitirmelerini, a olaylardan ylmalarn salamakt. Bu ortam iinde Girit'teki Mslmanlarn can ve mal gvenliklerinin kalmad gibi keder ve mitsizlie d tkleri644 de bilinmekteydi. Ayrca Osmanl yneticileri de, Mslman halka hakszlk yapmaktayd. Nitekim Girit Vali M aviri Abdlvehhab Pa a'nn Mslmanlarn hukukunu korumada kaytsz kald kantlandndan Siroz Mutasarrfl'na ve brahim Pa a'nn da Girit Vali M avirlii'ne atanmasna karar verildi645.

640 641 642 643 644 645

BOA, 114/30, Y. EE. BOA, 491//17, A:}MKT. MHM. BOA, 1431/24, DH. MKT. BOA, 13/49, Y. PRK. UM. BOA, 13/9, Y. PRK. AZJ. BOA, 41/37, Y. A. RES.

216

Giritte ara sra yat isyanlar, 1889 ve 1890 yllarnda yeniden an iddetlendi. Girit isyanlarnda ngiliz, Yunan ve Rus tahriklerinin rol oynad 646 herkes tarafndan bilinse de, ngilizlerin Girit'teki entrikalar Padi tedirgin ediyordu 647. Times ah gazetesi Viyana muhabiri, Girit Mslmanlarnn ngiliz himayesini talep ettiklerini, Hristiyanlarn ounun ise, Yunanistan'a ilhak arzusu iinde olduklarn yazmaktayd. Bununla birlikte, ngilterenin Girit zerindeki planlar Fransann ho gitmiuna yordu. Msy inel, Girit isyanlarnn ngiliz entrikas olmasndan dolay Fransa Hkmetinin Girit sularna savagemileri gndereceine ili Babliye bir mekkin meyi kolayla trmak iin, tup gnderdii648. Yunanistan ve Giritteki Rumlar, birle Mslmanlar ge etmeye zorluyor ve bunun yaparken de Avrupann aracln larnda, Atina'daki Girit isyanclar bir komite kurup snr istiyordu649. 1890 yl ba a arak ihtilal yaptracaklar ynnde Hristiyan halk k krtmaktayd 650. Giritte Hristiyanlarn toplanmalarndan dolay Mslman halk korkuya kapld. Bunun zerine vilayete iki tabur asker gnderilerek isyanlar bastrld 651. Her zaman toplumsal bar salamaya al Osmanl Devleti, Austos 1891 tarihinde, Girit olaylarndan dolaan y mahkm olanlar affettiini aklad652. Fakat Girit sorunu zlecek gibi grnmyordu. Giritteki Mslmanlara eziyetler ve katliamlar devam etmekteydi. Yuna646 647 648 649 650 651 652

BOA, 12/34, Y.PRK. HR. BOA, 15/35, Y. PRK. TKM. BOA, 12/32, Y. PRK. HR. BOA, 15/54, Y. PRK. UM BOA, 16/27, Y. PRK. UM. BOA, 14/10, Y. PRK. HR. BOA, 22/88, Y. PRK. BK.

217

nistan, Giritli Rumlar isyana te ve tahrik ederken, Yunanistan'a iltica eden Giritvik li asiler de Yunanistan mdahale etmeye davet ediyordu 653. Zira Daily News gazetesinin iddialarna gre Yunanistan, 1889 ylndan beri lavedilen Girit'teki imtiyazlarn talep etmekteydi654. Yapabilecekleri ok fazla bir eyleri olmayan Mslmanlar btn eziyetlere kar konsolosluklara bir nota verdi655, fakat bir sonu alamad, lar. II. Abdlhamit ise, Balkanlarda isyan kan dier blgeler gibi Giriti de gzden karlm kaybedilecek toprak olarak gryordu. 1894 ylnda Adann Mslman , ve Hristiyan halk arasndaki silahl at malar devam etti. Babliye gre, Mahmut Celalettin Pa a'nn memuriyetinde bulunan Giritte, Yunanistan tarafndan tahrikler olmadka buradaki Rumlarn isyan karma ihtimali yoktu656. Bununla birlikte, Giritteki Yunan konsolosunun te vikiyle Rumlar, baz isteklerde bulunmak zere toplantlar dzenledi657. Ayrca Adada Manousos Koundouros liderliinde kurulan htilal Cemiyeti de, 1895 ylnda Osmanl Devletinin Ermeni olaylar ile ura masn frsat bilerek, Yunanistann da destei ile daha geni haklar istediini aklad 658. Fakat Adadaki Mslmanlarn haklar gzetilmiyordu. zellikle alnan yeni slahat kararlar gereince Girit Meclis-i Umumi azalarnn belirlenmesinde Mslmanlarn grevlerinin dikkate alnmamas Girit Mslmanlarn harekete geirdi ve kendileri653 654 655 656 657 658

BOA, 28/70, Y. PRK. TKM. BOA, 22/15, Y. PRK. TKM BOA, 27/98, Y. PRK. UM. BOA, 30/48, Y. PRK. TKM. BOA, 279/71, Y. A. HUS. Ay Nkhet Adyeke, Osmanl mparatorluu ve Girit Bunalm, Ankara 2000, e

T.T.K. Yaynlar, s. 139.

218

nin de dikkate alnmalar iin dileke yazp ikyette bulundular 659. Yine de Mslmanlarn hayal krkl gn getike artmaktayd. Nitekim Hanya nne gelen ngiliz zrhlsnn byk bir istimbotunun Goyna Manastr nne gelerek papazlarla gr tkleri ynndeki haberler, Mslman halk umutsuzlua d rd. Oysa ngiliz zrhls Giritli Rum asileri cesaretlendiriyordu 660. Asiler arkalarnda kamuoyu oluturmay ba arm Her yerden asilere yardm geliyordu. Sakz'da, Yunan konsolosu t. Girit isyanlar iin gizlice yardm toplarken661, Romanya, Srbistan, Rusya ve Batumdaki Rumlar da, Giritli asiler iin yardm ve gnll toplamaya ba lad. Bununla birlikte, stanbul ile Batum civarndaki Potide cemiyetler kuruldu662. Bununla da yetinmeyen Rumlar ve Patrik zmirliyan, Amerikallar Girit isyanna destek vern meye davet etti663. Buna kar Osmanl Devleti, Giriti her ne kadar kaybedilmi topraklar olarak grse de, Mslmanlar iin baz giri imlerde bulundu ve Girit'teki Mslmanlarn urad zulme son verilmesi iin ngilterenin stanbul Bykelisiyle gr 664. t 1896 ve 1897 yllarnda Kandiye ve Hanyada Mslmanlar ve Hristiyanlar arasnda kan at malar zerine ngiltere, Fransa, Rusya ve talya, Osmanl Devleti ile Yunanistan arasnda kabilecek bir sava engel olmak iin mdahale karar ald. a Fakat Osmanl Devleti ve Yunanistan arasndaki bir sava engel olamadlar. Bunun a
659 660 661 662 663 664

BOA, 146/99, Y. MTV. BOA, 50/39, Y. EE. BOA, 35/20, Y. PRK. UM. BOA, 356/3, Y. A. HUS. BOA, 65/65, HR. SYS. BOA, 23/36, Y. PRK. HR.

219

zerine 2 Mart 1897 tarihinde Avrupal Devletler, Atinaya bir nota vererek isteku lerde bulundu665 : 1- Girit hibir surette Yunanistana verilmeyecektir. 2- Osmanl mparatorluunun mlki tamamll Avrupallarca garanti edilmi tir. Girit iin zel bir idare kurulacaktr. 3- Yunanllar, Giritten deniz ve kara birliklerini ekeceklerdir. 4- Bu kuvvetlerin ekilmedii grlrse zor kullanlacaktr. Osmanl Devleti, Yunanistan ile yapt sava kazansa da ngiltere, Fransa, Rusya ve talyann istei zerine 18 Aralk 1897 tarihinde Giritin muhtariyetini ilan etmek zorunda kald. Fakat Almanya ve Avusturya bu karara katlmad. Girite verilen Muhtariyetin ba esaslar lca unlardr666: 1- Girit, Osmanl hkimiyetinde tarafsz ve muhtar bir vilayettir. nda Padi ahn besene sreyle ve devletlerin onay ile tayin ede2- Bu vilayetin ba cei bir vali bulunacaktr. 3- Mslmanlarn emniyeti salandka Trk askeri Adadan ekilecektir. 4- Her sene Osmanl hazinesine maktu bir vergi verilecektir. Muhtariyet ile birlikte Yunan Kralnn olu Prens George, Girite Vali tayin edildi. Bylece hem Osmanl Devletinin Adadaki fiili varl sona erdi, hem enosis gerekle hem de megali ideaya bir adm daha yakla 667. Muhtariyetin ilannti, ld
665 666 667

Ilgar, a.g.m., s. 84. . smail Hakk Dani mend, zahl Osmanl Kronolojisi, C. 4, stanbul 1955, s. 341. F. Armaolu, a.g.e., s. 563.

220

dan sonra baz Mslmanlar, Girit'teki yabanc askerler tarafndan tutuklanarak Selanik'e gnderildi668. Bununla birlikte, Prens George'un Girit'e geli indeki kar lama treninde, Osmanl Sanca dier bandralarn yanna konulmad669. Prens Georgeu kabul etmeyen ve can gvenlikleri olmayan Giritli Mslmanlar, zellikle Kandiye'deki Mslmanlar g etmek zorunda kald. Evlerini, yurtlarn terk etmek zorunda kalan Mslmanlarn g etmesi, Girit Hazinesine zarar verecek olmasna ramen asayi lehinde grld 670. in Giritte, 1899 ylndan itibaren, Venizelos tarafndan yeni bir anayasa kabul edildi. Artk Girite ait bir bayrak ve posta pulu vard. Ayrca bir de polis te kilat kuruldu671. Avusturyann Bosna-Herseki ilhak ettii gn, Girit Milli Meclisi Adann Yunanistana katldn ilan etti. Bunun zerene Osmanl Devleti, Girit Adasnn Yunanistan'a ilhak iin Girit Milli Meclisinde verilen kararn tatbikinin uygun olmayacan ve statkonun korunmas gerektiini bildirerek alnan karar protesto etti672. Babli, Dou Rumeli ve Bosna-Hersek konusunda byk fedakrlk yapldn, fakat Giritin Yunanistana ilhakn asla kabul edemeyeceklerini aklad. Yine de Temmuz 1909da ngiltere, Fransa, Rusya ve talya Giritte bulunan btn

668 669 670 671 672

BOA, 53/31, Y. PRK. BK. BOA, 37/90, Y. PRK. AZJ. BOA, 41/61, Y. PRK. TKM. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 125. BOA, 44/54, Y. PRK. TKM.

221

askerlerini geri ekme karar ald. Sadece Suda Limannda Mslman halk korumak iin drt kk savagemisi brakld673. Girit sorunun zm 1913 Londra Antla masyla gerekle Londra ti. Konferansnn ba nda Trk heyeti, Giritten ve adalardan vazgeilmeyeceini bildirse de, Konferans sonunda Trk heyeti ba kan Re Pa Ba hibir Ege Adait a: ka snn talep edilmeyeceine dair garanti verilmesi halinde, Osmanl Devletinin Girit zerindeki haklarnn Byk Devletlere brakabileceini aklad. 30 Mays 1913 tarihinde imzalanan Londra Antla masnn 4. maddesinde, Sultann Girit zerindeki haklarn bala klara brakt belirtildi. Bylece Byk Devletlere braklan Giritin, ksa bir sre sonra, 14 Aralk 1913 tarihinde Yunan Kral tarafndan Yunanistana katld ilan edildi. 674 Ege Denizinin gney snrn belirleyen ve Dou Akdenizde Kbrstan sonra en byk ikinci ada olan Girit, stratejik bir konuma sahiptir. 19. Yzyla kadar huzurlu insanlarn ya ad ada olarak bilinen Girit, 1821 Mora isyanndan sonra huzursuz ve sorunlu bir blge haline gelmi zellikle Yunan devleti kurulduktan sonra, tir. Yunanllk propagandasnn ve Megali deann merkezi olmu Osmanl Devletur. tinin hem i, hem de dsorunlarnn oda olan Girit, 1897 Osmanl-Yunan Sava na da zemin hazrlam Bununla birlikte Girit, Avrupal devletlerin Osmanl tr. Devleti ve Yunanistana kar izledikleri d politikada belirleyici rol oynam tr. Avrupal Devletler, kendi kar dengeleri dorultusunda Rumlarn isyanlarn ve Yunanistann Giritle birle hayalini desteklemi me tir.

673 674

F. Armaolu, a.g.e., s . 628. A. N. Adyeke, a.g.e., s. 296.

222

Yunanistanla birle meye giden bu srete, Giritin Mslman Trk halk ok aclar ekmi ve evlerini terk ederek Adadan kopmak zorunda kalm tr. Bylece Osmanl Devletinin gzden karlm topraklarndan biri olan Girit, devletteki zl de en ak gstergesi olmu Zira Osmanl Devleti, 1897 n tur. Sava kazansa da Giriti elinde tutacak gc kendinde grememi Yunanisn ti. tann gznde Girit, Enosisin ve Byk Yunanistann bir parasyd ve Osmanl Devleti bunu tanmak zorundayd. Osmanl Devleti, Avrupal Devletlerin de basksyla Ada zerindeki haklarndan vazgeerek nce Giritin muhtariyetini, sonra da Yunanistana ilhakn tanmak zorunda kald. Bylece Giritle balayan ve Kbrsa kadar uzanan Megeli dea propagandassnn ilk adm atld. 1913 ylnda Yunanistana katlan Girit, belki de kendini hibir zaman Yunanistana ait hissetmedi? Yunanistanla birle mesinden yetmi yedi yl sonra Girit halk tarafndan yaynlanan Bamszlk Bildirisi bunu kantlar niteliktedir.

223

DRDNC BLM ROMEN ULUSALCILIK HAREKET

Tuna Prensliklerinden Romanya Krallna Romenler Romenlerin asl, Trak asll bir kavim olan Daklara dayanmaktadr. Fakat Trk boylar ve Romallarla kar arak Romalla lardr. Bugnk adlar Romadan gelen m Romenlerin konu tuklar dil de Latin kkenlidir. Romenler, bugnk Romanyann gneyini ve dousunu olu turan Eflk, Budan ve Besarabya blgelerinde iki ayr voyvodalk halinde oturuyordu. Gneyde Eflk ve Kuzeydouda Budan bulunmaktayd. Ayrca Osmanllar Romenler iin, Eflk yerine Ulah ismini de kullanmaktayd675. Osmanl Devleti, Eflk ve Budan676 ele geirmeden nce de bu topraklar yar bamsz devletler halindeydi. Osmanl Devleti, 1391 ylnda Eflk ve 1461 ylnda da Budan ynetimi altna aldktan sonra da bu devletler, yar bamsz ynetim ekillerini korumaya devam etti. Eflk ve Budan, Osmanl hkimiyetini tanmak ve devlete belirli bir vergi vermekle beraber, voyvoda677 denilen yerli prensler tarafndan ynetiliyordu. Eflk ve Budan beyleri ara sra isyan giri iminde bulunmakla
675

Yavuz Ercan, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, Ankara 2001, Turhan

Kitabevi Yaynlar, s. 84.


676

Osmanl Ynetimi dneminde Eflk ve Budann ikisine birden Tuna Prenslik-

leri ya da Memleketeyn de denilmekteydi.


677

Osmanl Devletinin Eflk ve Budan beylerine verdikleri unvan olan voyvoda

yerine boyar ve hospodar unvanlar da kullanlm tr.

beraber genelde devlete kar sadk davrand. Yine de yerli asilzadeler, prenslik un vann elde etmek iin, e oyunlarla, hemen her sene beylerin dei itli tirilmesini salyordu. Bu nedenle, Osmanl Devleti bu kar klklar nlemek amacyla, yerli prens atamaktan vazgeti ve 18. Yzyl ba larndan itibaren, Eflk ve Budana Fenerli Rum Beylerinden voyvodalar tayin etmeye ba lad. Fakat bu uygulama da kaklklar sona erdirmedi. Aksine Fenerli Rum Beyleri grevlerini tam olarak yapr madklar gibi halk da Osmanl ynetimine kar souttu678. Eflk ve Budann Osmanl Devleti ile ili kileri, ayn zamanda bu prensliklere genilde zerklik tanyan bir dizi anla ile belirlenmi Bu eyaletleri doruma ti. dan ynetmek istemeyen ve tampon eyaletlere ihtiya duyan Osmanl Devletinin amac, bu prensliklerin entrika merkezleri olmalarn engellemek, kom glere u kar yeterli savunma olu turmalarn ve hem mali, hem de zirai katklarda bulunmalarn salamakt679. Bylece Babli, Eflk ve Budan nemli bir asker ve zellikle de stanbul iin bir erzak kayna olarak grmekteydi. stanbul zirai rnleri satn alma konusundaki ncelik hakkn bu ekilde kullanmaktayd. Temelde koyun, sr ve hububat satn almakla grevli olan devlet temsilcilerine verilen yetki ou zaman msadere hakkn da kapsyordu. Bu eyaletlerdeki zirai retim, fiyatlarn ve ticari ko ullarn sk bir ekilde snrlandrlmasndan dolay gittike geriledi. 18. Yzylda temel geim kayna hayvan yeti tiriliciliinden salanyordu. Hububat retimi ise, 19. Yzyln ikinci yarsnda artmaya ba lad. Hara ve yiyecek maddeleri yan sra Eflk ve Budan eyaletleri, her yeni sultann clusunda gnderilen hediyelerin ve
678

Yusuf Akura, Osmanl Devletinin Dalma Devri, stanbul 1940, Maarif Matba-

as, s. 13.
679

Barbara Jelavich, Balkan Tarihi, stanbul 2006, Kre Yaynlar, s. 109.

225

nfuz sahibi yksek memurlara verilen r vetlerin de aralarnda yer ald demeleri yapmaktayd. Yerli voyvodalar, hem atamalarnn yapld srada, hem de ynetimleri sresince belli aralklarla demelerde bulunmakla ykmlyd. Buna kar bu n eyaletler, Osmanl Devletinin dorudan kontrol altndaki eyaletlerin sahip olmad birok ayrcalktan yararlanmaktayd. Yerli aristokratlarn en zengin ve gllerinden olu boyarlar konseyi kendi aralarndan bazen bir voyvoda semekteydi. Ayrca bu an voyvodann padi tarafndan onaylanmas da gerekmekteydi. Seilen voyvoda ah nemli glere sahip olmakla birlikte, eyaleti boyarlar konseyiyle birlikte ynetmek zorundayd. Bununla birlikte Trk askeri sadece Kili, Akkerman ve Bender gibi mstahkem yerlerde bulunmaktayd. Mslmanlarn bu eyaletlerde mlkleri bulunmad gibi, herhangi bir cami veya Mslmanlara ait dini bir kurum da bulunmamaktayd680. Osmanl ynetimi, Eflk ve Budanda her zaman zayf olmu Rusya, Karatu. deniz kylarna doru geni leme ba ladktan sonra, Batda Balkanlara inmek iin bu mas, topraklar bir geinoktas olarak grd. Ayrca 1774 Kk Kaynarca Antla Rusyann bu topraklarn ynetimine kar masna yol at. Osmanl Devleti ve Rusya arasndaki bu tamponu Rusya ykmak istiyordu 681. Bu eyaletler zerinde karlar olan tek lke Rusya deildi. Avusturya da, Rusya kar bir siyaset izleme kar t lnda I. Abdlhamitten Galiyadan Transilvanyaya gemek iin baz isteklerde bulundu. Bunun sonucunda, 1775 ylnda, Budann eski Manastrlar, milli kahraman tefan Marenin mezar ve Budann kuzey ksm yani Avusturyallarn Bucovina dedikleri yerler Avusturyaya verildi. Bu durum Budanllarn ho gituna
680 681

B. Jelavich, a.g.e., s. 110 vd. Fahir Armaolu, 19. Yzyl Siyasi Tarihi, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar, s. 260.

226

medi. Budan Voyvodas Grigore Ghica bu durumu protesto etse de, bir sonu alamad. 1792 Ya Antla masndan sonra, Ruslar dorudan Budana kom oldu. u Rusya, Bug ve Dinyester Nehri arasndaki Osmanl topraklarn ilhak ederek Dinyesteri snr kabul etti. II. Katerina, Grek Projesi ad altnda Eflk ve Budan birle tirerek bir Rus Grand-dkasnn idaresinde yeni bir Daya kurmay planlyordu. Bu nedenle Budanda Rus nfuzunu arttrmaya ynelik al malar yapt. 1812 ylnda Dinyester ile Purut arasndaki arazi Rusyaya ilhak olundu. Bununla birlikte 1812 BkreAntla masyla o gne kadar Budann hi paralanmamolan Dou ksm, Akkerman, Kili ve Bender, bu blgede ya ayan Trk halkyla birlikte Rusyaya ilhak edildi. Rusyann Besarabya dedikleri bu eyalet 1918 ylna kadar Rus hkimyetinde kald. Budan boyarlar meclisi bu birle meyi protesto etti. Ayrca Budan Voyvodas Callimachi bir de bir muhtra verdi. Fakat btn bu abalar bir sonu vermedi. Bylece Budan topraklarnn yarsn Rusyaya vermek zorunda kald682. Eflka gelince, toprak kayb Budann kayplarndan daha az oldu. 1718 ylnda Osmanl-Avusturya Sava sonunda imzalanan Pasarofa Antla mas, Oltenia683nn kaybna neden oldu. Bylece Osmanl Devletinin bat kesimi 1739 Belgrat Antla masna kadar Avusturyann elinde kald. Avusturya, 1768-1774 yllar arasndaki Osmanl-Rus sava nda tarafsz kalmann kar lnda Olteniann bir ksmn yeniden elde etmeyi planlyordu. Fakat Budandan alnan Bucovina ile yetinmek zorunda kald684.
682 683 684

Aurel Dece, .A, Bodan md., s. 703. Kk Eflk olarak da bilinir. Olt ile Tuna ve Karpatlar arasndaki blgedir. A. Dece, .A, Eflk md., s. 186 vd.

227

Hristiyanlarn siyasete kar malarn ve isyan karmalarn nlemek isteyen III. Ahmet, Budan Voyvodaln, birka sene sonra da Eflk Voyvodaln, yerli prenslerin elinden alarak, Bablinin kontrolnde bulunan Fener Rum beylere verdi. Byk tercman Aleksandru Mavrokordatoun olu Nikola Mavrokordato, Budana gnderildi. Bylece Tuna prenslikleri tarihinde 1821 ylna kadar devam eden Fenerli Rum beyleri dnemi ba lad. Bu devir, gerek Ruslarla gerekse Avusturyallarla ili kiler asndan nemlidir 685. 1821 ylnda Aleksander psilantinin Rumlar harekete geirip Budanda Ayaklanmasndan686 sonra II. Mahmut, ynetimi yeniden yerli prenslere verdi. Fakat 1829 Edirne Antla masyla Ruslar, Tuna deltasn ilhak etti ve savatazminatn alncaya kadar Tuna Prensliklerinde kalma karar ald. Nitekim Rusyann grevlendirdii General P. Kiselef, vali sfatyla Eflk ve Budanda eski haklar taraftar boyarlardan olu bir meclis toplayarak Regulamentul Organic adyla bir Anayasa an dzenledi ve bu Anayasa 1830 ylnda yrrle konuldu. Anayasaya gre, kyller d nda btn snflardan seilecek 132 ki iden olu bir Mebusan Meclisi, hem an prensi seecek, hem de kanunlar yapacakt. Bununla birlikte, bu kanunlarn Osmanl Devleti ve Rusya tarafndan onaylanmas gerekiyordu. Ayrca Budanda istisnai olarak Mihail Sturdza seimle deil, tayin eklinde prenslie getirilecekti687. Rusyann 1834 Mart ayna kadar devam eden i Eflk ve Budan iin bir gali dnm noktas oldu. Bylece General P. Kiselefe istedii gibi hareket etme izni
685 686

A. Dece, .A, Bodan md., s. 702. 1821 Budan Ayaklanmas Yunan Ulusalclk Hareketleri blmmde daha

ayrntl bir ekilde anlatlmaktadr.


687

A. Dece, .A., Bodan md., s. 703.

228

veren ar I. Nikola, sava ykntlarn onarmak ve kolerayla sava n makla ura an prensliklerin sosyal, idari ve politik hayatna el atma frsatn buldu 688. Bamsz bir Romanya yaratma bilinci 1830lu yllardan itibaren hzl bir ekilde geli ve eitime byk nem verildi. Romenler ocuklarn Batya, zellikle de ti Fransaya eitim almas iin gnderdi. 1835-1846 yllar arasnda, Pariste Lamartine, Michelet, Edgar Quinet gibi byk ki ilerin etrafnda bir Devrimci Romen Derneini kuran C. A. Rosetti, Nicolae Kretzulescu, Aleksander Ion Cousa ve gelecekteki Prens Nicolae Balcescu bir araya geldi. Bunlara dernei olu turmada byk toprak beyi olan Ghica da katld. Bu gruba Fransz Koleji Dernei de on deniyordu. Dernein amac, Osmanl Devletinden olduu kadar Rusyadan da bamsz, Fransz monar isine benzer, anayasal bir ynetime sahip bir devlet kurmakt689. Fakat bu fikirler krsal kesimlerde pek ilgi grmedi. Dernein faaliyetleri sadece kentlerde kprdanmalara neden oldu. 1838 ylndan itibaren Eflk ve Budanda lad. Bunlardan biri olan Bkre teki Fratia (kargizli topluluklar rgtlenmeye ba de lik), 1848 ylnda kan isyan fikirlerinin ilk tohumlarn att. Bununla birlikte kltrel hayat da hareketlenmeler ya and. 1829 ylnda kan Rus kontrolndeki ilk gazeteye ek olarak, 1837 ylnda Bkre ilk gnlk gazetesi La Romania yaynin lanmaya ba land. Ayrca 1840 ylnda Kagalniceanunun, Ya yaynlad Dacie ta Litteraire (Edebi Daya), milliyeti, canl, hareketli bir tiyatro faaliyetinin domasna yol at ve bu ekilde, Budann ba kenti Ya Romen milliyetiliinin ikinci nemli , merkezi oldu. ubat 1848 Fransz Devrimi, Eflk ve Budanda byk ilgi uyandrd ve Romen derneinin yeleri bu devrime katld. Hatta Nikolae Balcescu, Kral
688 689

Georges Castellan, Balkanlarn Tarihi, stanbul 1995, Milliyet Yaynlar, s. 293. G. Castellan, a.g.e., s. 294 vd.

229

Louis-Philippein tacnn kadife kumablmnn bir parasn koparp hatra olarak ald. 1848 Fransz Devrimi Budanda faaliyetlerin artmasna neden oldu. 27 Mart gn, Ya toplanan halk, Aleksander Ion Cousa, M. Kogalniceanu ve eskiden Pata riste ya ayan ok saydaki ki onaylattklar dilekeyi Budan Prensi Mihail iye Sturdzaya verdi. Bu dilekede, ki hak ve zgrlkler, meclise kar sorumlu bir isel hkmet, askeri bir yaplanma, ulusal bir bankan kurulmas, sansrn kaldrlmas gibi tamamen Fransz Devriminden etkilenmi istekler bulunuyordu. Bu arada ne kylden, ne de Eflk ile birle mekten bahsedildi. Prens Mihail Sturdza, bu dilekeye ok sert tepki gsterdi ve ok sayda gstericiyi yakalatt. Bunlarn aralarnda Aleksander Cousann da bulunduu on nde gelen ki Trkiyeye srgne gni derildi. Fakat bunlarn alts Avusturyaya kat690. Avrupada yaylan milliyeti, liberal akmlar, zellikle de 1848 Devrimi fikirleri Eflkta, Budandan daha hzl yaylma ortam buldu. Romen milliyeti d nrler, Rus himayesinde bir Romanya devletinin kurulmas iin her frsat deerlendirmeye al Milliyetiler propaganda yapmak ve kamuoyu olu t. turmak zere gazeteler, dergiler kard. Edebiyatta yabanc dildeki eserlerin evrilmesiyle yetinilmeyip orijinal eserler yaynland. Bir Romen milleti yaratmak iin tarihi N. Balcescu, vesikalar ile klasik olmueserlerini yaynlayarak milli duygular uyandrmaya al 691. t Bu nedenle de Eflkta, Budandakinden daha byk ulusal hareket giri oldu. imi Bu giri Balcescu, Braianu ve Rosetti gibi Paristen gelenlerle, onlara katlan libeim ral toprak beylerinin sayesinde gerekle Bunlar Bkre Budann programna ti. te yakn olan bir Devrim Komitesi kurdu. Ancak Komite, Budandan farkl olarak
690 691

G. Castellan, a.g.e., s. 295. A. Dece, .A., Eflk md., s. 187.

230

kyllerin angaryasn kaldrp topraklar olmayanlara toprak datmay planland. Ulusal bir devrim hareketi olarak grlen isyann ba lama tarihi 9 Haziran1848 olarak belirlendi. Bugn Romanyann gneyinde bulunan Islazda bir meclis topland ve kalabalk bir insan topluluu nnde bir bildiri okundu. Islaz Bildirisi olarak adlandrlan bildiride nceki hak aramalarna ek olarak, yabanc korumaclnn kaldrlmas, prensin tm halk temsil eden bir meclis tarafndan seilmesi ingene ve Yahudilerin zgrle tirilmesini isteyen bir yaz okundu. Ardndan geici bir hkmet kuruldu. gn sonra ba ki kent Bkre bir isyan hareketi sard. Pens G. Bibescu, i hareketin liderlerinin de bulunduu bir hkmet kurarak Bildiriyi kabul etti. Balcescu, Rosetti ve Gulescu daha sonra geri ekildi ve Avusturyaya geti. 14 Haziran gn Islaz ve Bkrehkmetleri, Metropolit Neofit ba kanlnda birle Birti. le hkmetin ald kararlar arasnda, mavi-sar-krmz renkli bayran benimik senmesi, soylu unvanlarnn geri alnmas, ulusal bir savunma kurulmas ve lm cezalarnn kaldrlmas gibi kararlar bulunuyordu. Ancak ksa zamanda kyllere zgrlklerinin verili ve toprak mlkiyeti konusunda tutucular ve liberaller arasni da fikir ayrlklar ba lad. Bunlardan bazlar Budanl Karde lerimize diye bir bildiri yaynlayarak iki prensliin birle mesini istedi692. 1848 ylndan sonra Romen ulusal hareketinin nderlii, bu harekete katlanlarn kontrolndeydi. Ulusalc liderler, uluslar aras politik karlardaki srekli ve kkl dei ile amalarna ula im abileceklerini planlyordu. Fakat ulusal program Eflk ve Budan Prensliklerinin birle tirilip tek bir prensin atanmas olarak kald. Tam bamszlkla beraber Erdel, Bukovina ve Besarabyay kapsayacak ekilde btn Romen topraklarnn birle tirilmesini ngren daha kkl bir dei ikliin gerekle692

G. Castellan, a.g.e., s. 295, 296.

231

tirilmesine ise o gn iin imknsz gzyle baklyordu693. Fakat dengeler srekli dei mekteydi. 1853 ylnda Rusyann Osmanl Devletine savaamas btn Avrupann dengesini bozacandan ba ta ngiltere olmak zere Avrupal devletlerin tepkisine neden oldu ve Rus etkisi ve ilerleyi engellenmeye al i ld. 1854 ylnn ubat ve mart aylar ngiltere, Fransa Avusturya ve Prusya arasnda, Rusyann Eflk ve Budandan ekilmesi ve Osmanl Devletinin toprak btnln tanmasn talep etmesi iin gr melerle geti. Fakat ailesinin Rus yanls geleneine sadk davranan Prusya Kral IV. Frederik William, Rusyay tehdit etden dier Avrupal devletlere katlmay reddetti. Bunun zerine gr melerden sonu alnamad. Fakat 20 Nisan 1854 tarihinde Prusya ve Avusturya her iki lkeden birinin saldrya uramas halinde ibirlii yapmak ve Rusyay Tuna Prensliklerini bo altmaya zorlamak konusunda bir antla imzalad. devlet, Rus ordular Balkan Dalarn geip ma ki stanbulu tehdit eder duruma geldiinde Rusyaya saldrma konusunda anla Ant. cak bu plan imknsz gibi grnyordu. Anla ma, Rusyann herhangi bir saldrda bulunmad srece Avusturyadan korkmamas gerektiini gsteriyordu. Bu durumda Rusya, ngiltere ve Fransaya kar daha avantajl bir konum elde ediyordu694. 3 Haziran 1854 tarihinde, D leri Bakan Kont Ferdinand Von Buol Avusturi yann uzun sreden beri bekledii, RusyannTuna Prensliklerinden ekilme talebini sundu. Bu tr bir geri ekilme Rusyann konumunu zayflatmaktan ok glendirecekti. Rusya, Avusturyann tarafszlna ili bir garanti olmadan Eflk ve kin Budan i gale devam edemezdi. Fakat 14 Haziranda Osmanl-Avusturya aralarnda bir antla imzalad ve bu durum Rusyann byk tepkisine neden oldu. Bu ma
693 694

B. Jelavich, a.g.e., s. 315. Matthew Smith Anderson, Dou Sorunu, stanbul 2001, Y.K.Y., s. 150.

232

antla mayla Osmanl Devleti, bar antla mas imzalayana kadar Tuna Prensliklerindeki egemenlik haklarn Avusturyaya devretti. Antla Rusya tarafndan, ma Avusturyann Eflk ve Budan zerindeki hkimiyetinin ilk adm olarak grld. Rusya istemeyerek de olsa, Temmuz 1854 tarihinde geri ekilmeye ba lad. Bunun zerine 20 Austosta Rus kuvvetlerinin yerini Avusturya kuvvetleri almaya ba laayan Katoliklerin himayesini d695. Bu arada III. Napolyon, Osmanl topraklarnda ya stlenerek, Douda ve Hristiyanlk dnyasndaki nfuzunu salamla trmaya al yordu. Bu nedenle de Ortodokslarn himayesini stlenen Rus ar I. Nikola ile aralar bozuldu ve bu kt ili kiler Krm Sava srasnda g gsterisine dn 696. t Bununla beraber III. Napolyonun Dou siyaseti, ngiltere tarafndan da rekabet olarak algland. Fransann Dou siyasetine paralel olarak Osmanl Devletine kar bir nfuz mcadelesi ba ve bu siyaset lad ngilterenin de Krm Sava na katlmasna ngiltere'nin, Osneden oldu697. Zaten Rusya'nn Eflk ve Budana girmesi halinde manl Devletinin yannda yer alacan Londra Bykelisi Kostaki ok daha nce 'den aklam 698. Fransa bir yandan da Rusyaya kar propaganda yapyordu. Ya t ta bulunan Fransa Konsolosu Msy Setren, Rusya'nn Eflk ve Budan Osmanl Devletinden ayrarak bamsz bir devlet haline getirmek istediini Babliye bildirmekteydi699. Oysaki Eflk ve Budann birle mesi ve Romanyann kurulmas
695 696

M. S. Anderson, a.g.e., s. 150. Mahmut Muhtar; Berlin Antlamasndan Harb- Umumiye Kadar Avrupa ve Tr-

kiye Mnasebetleri, stanbul 1999, tken Yaynlar, s. 46.


697 698 699

M. Muhtar; a.g.e., s. 47. BOA, 46/48, A.}AMD. BOA, 60/49, HR. MKT.

233

iin en byk abay Fransa mparatoru III. Napolyon harcyordu. III. Napolyon, d politika olarak milliyeti hareketleri her zaman destekledi ve Krm Sava sonunda toplanan Paris Kongresinde Eflk ve Budann bir Hristiyan Prensin ynetiminde birle tirilmesi gerektiini ne srd. talyan birliini gerekle tiremeyen III. Napolyon, hi deilse bu Latin lkesinin birliini salamak istiyordu. Piyemonte ve Rusya da bu fikri desteklemekteydi. Kongrede bulunan Trk temsilcisi Ali Pa ise, Osmana l topraklarnn payla lmasn gr mek zere toplantya gitmediini bildirerek bu fikre sert bir ekilde kar kt700. 30 Mart 1856 tarihinde Pariste imzalanan bar antla masnda ngiltere ve Rusya kendi karlarn korumak iin byk aba harcad. Bu amaca ynelik ilk nce Batl gler, Bablinin Avrupa Birliinin avantajlarn payla masn arzu ederek, Osmanl Devletinin bamszlna ve toprak btnlne dair ortak garanti vermeyi kabul etti. Paris Antla masna gre, gelecekte Osmanl Devleti ile anlamazla d devletler silaha ba en vurmadan nce nc bir lkenin araclna bavuracakt. Osmanl Devleti de, Hristiyan vatanda larna iyi davranlacana dair garanti verecekti. Ayrca Avrupal devletler, 18 ubat 1856 tarihinde yaynlanan ve e itlii savunan Islahat Fermannn kendilerine resmen iletmesi, iltizam ve r vetin ortadan kaldrlmas gibi ekonomik ko ullarda da ilerleme salanmasn istiyordu. Paris Antla masnn nemli sonucu ise, Karadenizin tarafsz bir deniz haline getirilmesiydi. Karadenizin sular btn lkelerin ticari gemilerine ak ve btn sava gemilerine kapal olacakt. Karadenizin kylarnda cephaneliklerin veya tersanelerin bulunmas yasakt. Ayrca antla maya gre, Tuna Prenslikleri, Rus himayesinde olmayacakt. Osmanl egemenliinde ve byk glerin garantisi altnda olacakt. Hi
700

F. Armaolu, a.g.e., s. 260, 261.

234

bir lke bu eyaletler zerinde dierlerini d layan bir himaye iddiasnda bulunamayacak veya eyaletlerin ii lerine tek ba kar hakk olduunu ileri sremeyecekti. na ma Bununla birlikte Tuna Prenslikleri, kendi ordular olan, bamsz ve ulusal bir ynetime sahip olacakt. Bir Avrupa komisyonu gelecekteki yaplanmann temelini nerecek, her birinde halkn isteklerini dile getirmek iin zel amal bir bakanlar me kurulu kurulacakt701. Bunun sonucu olarak her iki prensliin halk arasnda birle duygusu gn getike ilerledi. 17 ubat 1859 tarihinde Eflkllarn milli meclisi, daha nce benzer bir meclis tarafndan Budan Prensi seilmi olan Aleksander Cousay prens seerek fiilen bamszln ilan etti702. Budanda Mihail Sturdza Beyin seilecei beklenirken, hi umulmadk bir biimde Aleksander Ion Cousa adndaki bir miralayn prenslie seildii haberi Bablide knlk yaratt. Seim kurallarna gre, seilecek ki boyarlardan olmaa inin s gerekiyordu, fakat Aleksander Cousa bu snftan deildi. Bu srada Bkre ten de Cousann seildii haberi geldi. Fakat bu tr bir seim, Paris Konferans kararlarna aykr olduundan Osmanl Devleti tarafndan kabul edilemezdi. Ayrca bu seim te Avusturya ve ngilterenin karlarna da aykryd. Cousa ise, Budan ve Bkre kendisinin seilmesine ramen, halkn birle meden yana olduundan ve yabanc bir prensin bey tayin edildii takdirde kendisinin beylikten vazgeeceini ilan etti. Eflk- Budan sorunu birka ay boyunca Bablide tart ld, fakat bir sonu alnamad. Sonu olarak Osmanl Devleti, baz artlar kar lnda Aleksander Cousann

701 702

M. S. Andeson, a.g.e., s. 159 vd. William Sloane, Bir Tarih Laboratuar Balkanlar, stanbul 1987, Sre Yaynlar,

s. 101.

235

Tuna Prensliklerinde beyliini kabul ettiini Avrupal devletlere bildirmek zorunda kald703. 1859 ylnda Eflk ve Budan, Romanya ad altnda birle Fransa, birle ti. me taraftar Romen milliyetilerinin ba nda geliyordu. Buna kar Osmanl Devleti ve n, Avusturya, bamsz bir Romanyaya kar kt ve nceki dzenin devamn istedi. Bununla birlikte ngiltere, Osmanl Devletinin toprak btnln savunuyordu. Fransa mparatoru III. Napolyon ise, bu blgede Trk, Rus ve Avusturya nfuzunu krmak istiyordu. Ayrca III. Napolyon, Romanyay Rusyann gneye doru yaylmasnn nnde bir tampon devlet eklinde gryordu704. Romenlerin kendi aralarnda ise, siyasi iktidar iin liberaller ve muhafazakrlar olmak zere iki parti yar maktayd. Ulusal program destekleyen liberaller baz kararszlklar olmasna ramen, imtiyaz ve toprak reformu arsnda bulundu. Kendi programlarn tam olarak belirleyemeyen muhafazakrlar ise, var olan dzenin devam etmesi ve boyarlarn siyasi ve ekonomik ayrcalklarnn korunmasndan yanayd. Liberal gr benimseyen Aleksander Cousa, hedefinin ncelikle, iki eyaletin leri yasama ve yrtme kurumlarn birle tirmek, sonra da muhafazakr denetimi krarak toplumun genikatmanlarna ula mak ve uygun bir ortam salayarak seim reformu en yapmak olduunu aklad705. Bununla birlikte 1859 ylnda gerekle Eflk ve Budann birle mesi gerekte sadece seilmi olan Aleksander Cousann ahsna dayanyordu. Hkmetlerin ve ordularn sresi prensin hkmdarlyla snrl olan
703 704

Ahmet Cevdet Pa Tezakir, Ankara 1991, T.T.K. Yaynlar, s. 75. a, Sleyman Kocaba Tarihte ve Gnmzde Trkiyeyi Paralama ve Paylama ,

Palanlar, stanbul 1999, s. 133.


705

B. Jelavich, a.g.e., s. 319.

236

Birle mi Prensliklerin bir araya gelmesi iin Sultan I. Abdlazizin 20 Kasm 1861 tarihinde yaynlayaca ferman beklemek gerekti. Budanl zengin bir aileden gelen Aleksander Cousa, Pariste okumuve Fransz Koleji grubu ile ili kurmu 1848 Yaisyanna katlm ksa bir sre srgne ki tu. , gnderilmi 1858 ylnda hospodarn ordusunda albay unvanyla hizmet etmi O , ti. ana kadar ok fazla varlk gsteremezken, sadece yedi yllk bir hkmdarlk dneminde, btn alanlarda modern Romanyann temellerini atmay ba ard. Cousa, blnmez bir hkmet kurmak, parlamentoyu toplamak ve ubat 1862de Bkre i ba kent ilan etmek gibi ilk admlar iin muhafazakrlara anla tktan sonra, Budanda 1848in eski lideri olan liberal Mihail Kogalniceanuyla da i birlii yapt. Kogalniceanu, on beay gibi bir srede en temel reformlar gerekle tiren bir hkmet kurdu. Vakf topraklar laikle tirdi. Bu topraklar btn lke topraklarnn 1/4n olu turuyordu. Manastrlarn direni ve Rusyann destekledii patrikliin ine protestosuna meydan okuyan Kogalniceanu, Aralk 1853te bu topraklarn millile tirilmesine karar verdi. Daha sonra bu hkmet orduyu kurdu, toprak reformuna giri meden nce Fransz modelinde bir Say ve Dan rgtledi. Toprak refortay tay mu, angaryann tamamen kaldrlmas, topraklarn tamamen iftilere verilmesine dayanyordu. Buna gre, 500.000 ifti ailesi, 2.000.000 hektardan fazla topran sahibi oldu. Yine Cousa ve Kogalniceanu, bir Ceza Kanunu ve Medeni Kanunile bedava ve zorunlu bir eitim sistemi kurdu. Bkre ve Ya iki niversite kurdu. ta Ayrca Romen Kilisesinin bamszln ilan etti706. Fakat Prense kar sert bir muhalefet vard. Halk, toprak reformunun getirdii artlara uyum salayamam t. Byk toprak sahipleri, angarya ile topraklarn i lemeye al lard. Angarya usum
706

G. Castellan, a.g.e., s. 321, 322.

237

lnn kaldrlmas zerine ellerinde kalan topraklar i lemeleri gle ti. Kendilemi rine toprak verilmiolan kyl de topraklarnn snrlarn bilmiyordu. letme arala r ve kredileri yoktu. Geimi topraa bal olan bu lkede, sel ve kuraklk birbiri ardna geldi ve bu durum ktla neden oldu. Halk btn olaylardan prensi sorumlu tuttu. Romanyann kaytsz ve artsz birliine, bamszlna taraftar olan aydnlara ve politikaclara gelince, onlar da bu i Prens Cousann al in malaryla geli emeyeceine inanyordu707. Bununla birlikte muhalefet her geen gn tepkisinin dozunu attrd. 1863 ylnda Meclis, i ve dmeselelerle ekonomik durumlar hakknda yeterince bilgilendirilmediini ve mebuslara sayg gsterilmediini ileri srerek Prens Cousann hkmetine gvensizlik oyu verdi. Bununla birlikte 1864 ylnda, Prens tarafndan teklife sunulan yeni seim kanunu tasarsn da reddetti. Bunun zerine prens Cousa, meclisi datt ve basn kanununu kaldrd. Yeni bir seim kanunu hazrlad. Buna gre, serbest seimle bir mebuslar, bir de ayan meclisi kurulacakt. Bu kanunu, bir halk oylamasyla onaylatt ve btn memurlar yemin etmek suretiyle yeni idare tarzn kabul etmeye zorlad. Zira kabul etmeyenler istifa edecekti708. 1864 ylnda, 682.621 ki inin kabul, 1307 ki inin reddettii, 7.022 ki inin ise oy kullanmad709 halk oylamasnn sonucunda seilenlerin hemen hepsi Prensin hareketini destekleyenlerdi710. Prens Cousann bu hareketini Babli, nce sert kar lad. Ali Pa Prense bir a, telgraf ekerek Tuna Prensliklerinin, uluslar aras antla malarla belirlenmi olan
707 708 709 710

Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, C. 7, Ankara 1995, T.T.K. Yaynlar, s. 9. E. Z. Karal, a.g.e., C. 7, s. 7-8. Tasvir-i Efkr, 199/2, 26 Z 1284 Tasvir-i Efkr, 197/1-2, 19 Z 1280

238

kanunlarn kaldrmak veya dei tirmek hakkna sahip bulunmadn ve bu gibi hareketlerin tannmayacan bildirdi. Fransa ise, Prense Babli ile anla masn nerdi. Bunun zerine Prens Cousa, stanbula gitti ve stanbulda krallarn ve imparatorlarn kar lanmasna e bir trenle kar it land. Boaziinde Kksu Kasrnda misafir edilen Cousann erefine yemekler verildi. Ayrca Cousaya, Padi I. Abdah laziz tarafndan da ni anlar ve hediyeler verildi. Yaplan gr meler sonunda Babli, Tuna prensliklerinin idari konumunun, 1858 ylndan beri ortaya kan dei iklikleri de gz nnde bulundurarak, dei tirilmesini kabul etti. Bunun zerine, Paris Antla masn imzalayan devletlerin temsilcileri stanbulda Ali Pa ann ba kanlnda toplanarak, Prens tarafndan hazrlanan yeni anayasa tasarsn, baz dei iklerle ve Osmanl Devletinin hkmranlk haklarnn devam etmesi artyla 28 Haziran 1864 te tarihinde kabul etti711 ve bylece Romanyann birlii onayland. Yine de Bkre ve Ya Prense kar olanlar rgtlenmeye ba ta lad. Ya pren Cousaya kar ta Cemiyet-i Milliye adyla bir rgt kuruldu712. Bu rgt, Prensi azletmek ve Tuna prensliklerini bir birinden ayrp eski haline getirme amacn gdyordu. Fakat rgtn faaliyetleri ksa zamanda gvenlik gleri tarafndan ortaya karld ve etkisiz hale getirildii713. Bununla birlikte 1865 ylnda Bkre nemli ayaklanmalar oldu te ve Fransz subaynn emrine verilen avc alaynn sayesinde ayaklanma bastrlarak gvenlik saland714. Ayrca Bkre teki bu ayaklanma srasnda, asiler arasnda ok sayda eski voyvodalarn taraftarlar da bulunmaktayd715.
711 712 713 714

E. Z. Karal, a.g.e., C. 7, s. 8 vd. Tasvir-i Efkr, 197/1, 19 Z 1280 Tasvir-i Efkr, 179/1-2, 12 L 1280 Tasvir-i Efkr, 326/1, 8 R 1282

239

Geimi tamamen tarma dayanan bu lkede 1865 ylnda hasat istenilen sonucu vermedi ve lkede ktlk ba lad. Ayrca lkedeki yeni sistemden kaynaklanan mali skntlar fakirlii arttrd. Bylece 22 ubat 1865 tarihinde Cousa istifa etmek zorunda kald. Kurulan geici hkmet, Romanya tacn Belika Kralnn karde i Flanderli Philipe teklif etti. Fakat Prens bu grevi kabul etmedi. 14 Nisan 1866 tarihinde Fransa ve Avusturyann ho una gitmese de Romen tac, HohenzollernSigmaringenli Prens Charlesa teklif edildi ve Prens Charles, I. Carol (I. arl) olarak ta giydi716. Bu arada Tuna Prenslikleri zerinde youn bir Fransz ve Rus etkisi grlmekteydi. Bu durum ngiliz basnn da gznden kamam t. ngiliz gazetelerinin iddialarna gre, Rusya kar klklar arttrmak iin Tuna prensliklerine

400.000 kadar tfek sokmaya al maktayd717. Ayrca Eflk askeri subaylarndan birka ki de askeri aletler ve topuluk eitimi grmek zere Fransaya gnderili klklar karlp uygun di718. Romanyann tam bamszln salamak iin kar zaman beklenirken 26 Ekim 1866 tarihinde Osmanl Devleti ve Romanya arasnda bir de antla imzaland. Bu antla ma maya gre, Romanya Trk hkimiyetinde kalmaya devam edecek, Romen ordusu 30 bini gemeyecek, Osmanl Devletinin yapmolduu antla malar burada da geerli olacak, zerinde Trk hkimiyetini gsterecek bir i bulunacak ve yllk vergi vermeye devam edecekti719. aret

715 716 717 718 719

Tasvir-i Efkr, 327/1, 12 R 1282 W. Sloane, a.g.e., s. 102. Tasvir-i Efkr, 379/1, 23 Z 1282 Tasvir-i Efkr, 411/1-2, 25 RA 1283 S. Kocaba a.g.e., s. 133 vd. ,

240

1867 ylnda Rusya, Tuna prenslikleri zerindeki etkisini arttrmak iin Avrupa lkelerinin liderleriyle gr meler yapt. Rusya mparatoru, Berlin ve Paris'i ziyaret ederek Paris Antla masnn baz maddelerini Fransz mparatoru ile gzden geirmeyi planlyordu720. nk III. Napolyonun Romenler zerinde byk etkisi ve hayranlk uyandran bir yan vard. Hatta Bkre Fransa te, mparatoru III. Napolyonun bir heykelinin yaplmas iin para dahi toplanm 721. Bununla birlikte 1868 ylnda, t La France gazetesinin iddialarna gre Fransa, ngiltere, Prusya ve talya tarafndan Tunaprenslikleri beyi I. Carla nla malara uyarak, ortak d nceye aykr bir harekette bulunmamasn ieren bir tavsiye bildirilmi 722. Yine La France Gazetesi, Tuna ti prenslikleri zerindeki siyasi eki melerin olduka kar bir halde olduu belirtilk mi ve buna delil olarak da, bir Amerikan yelken gemisiyle Yergke olduka ok sayda silah ve 132 kantar barutun gelmesi gsterilmi 723. 1869 ylna gelindiinde tir Rusya Romanyaya silah yardmna devam etti. Rusyann, Romanyaya sokulmak zere Var ovaya silah ve sava malzemesi gnderildii ve bunun Tuna prensliklerinin eski mdrler heyeti tarafndan sipariedildii dnemin hemen hemen btn gazetelerde yer ald724. Bu arada Prens Carol da, eline geen her frsat deerlendirdi ve bamsz bir devlet gibi hareket etti. Para bastrd, askeri ni anlar verdi ve dier devletlerle yaplan antla malarda Bablinin izni olmadan hareket ederek bamsz bir Romanyann temellerini att. Yine bu dnemde posta, telgraf ve konsolosluklar
720 721 722 723 724

BOA, 9/58, HR. SYS. Tasvir-i Efkr, 671/1, 20 B 1285 Tasvir-i Efkr, 672/1, 26 B 1285 Tasvir-i Efkr, 676/1, 12 1285 Tasvir-i Efkr, 684/2, 17 N 1285

241

araclyla ili kurma sona erdi. Ayrca Prens Carol, devletin resmi isminin de ki Romanya olarak kabul edilmesini ynnde al malarda bulundu 725. 1877 ylna kadar bamsz bir devlet gibi idare edilen Tuna Prenslikleri, 18771878 Osmanl-Rus Sava srasnda tam bamszla giden yeni bir dnemece girdi. Romenler bu savasrasnda Rusyaya yardm amal bir antla imzalad. Bunun ma zerine Rus ordular Romanya zerinden Tunay geerek sava kazand726. Buna ramen, 1878 ylnda Rus-Romen ili kileri kopma noktasna geldi. Rusya, Romanyann sava taki en byk kazanmnn kendilerine tam bamszln verilmesi ve Gney Besarabyann kaybedilmesine kar Kuzey Dobrucann alnmas oldulk mas ile Osunda srar etti727. Bylece 1878 ylnda imzalanan Ayastefanos Antla manl Devleti, Romanyann bamszln tand. Ayrca Romanya, savatazminat hakk da elde etti. Ayastefanos Antla mas yerine kabul edilen Berlin Antla masyla da, Romanya bamsz bir devlet olarak tannd ve ounluu Romen olan Besarabyay Rusyaya terk etmeyi ve kar lnda ounluu Trk olan Dobrucay almay kabul etmek zorunda kald. Zira Besarabya, Rusya iin ok nemliydi ve Romanya ile arasnda kan Besarabya meselesini bir gurur meselesi haline getirmiti728. II. Abdlhamite gre Romanya, Rusya ve Avusturya arasnda iki atearasnda kalmdurumdayd. Bu iki devletten birisi ile anla arak bamszln koruyabilirdi. II. Abdlhamit, Romanyann Avusturya ile anla masndan yanayd ve bunun iin
725 726 727

B. Jelavich, a.g.e., s. 323. S. Kocaba a.g.e., s. 134. , Kemal Karpat, Balkanlarda Osmanl Miras ve Ulusuluk, stanbul 2004, mge

Kitabevi Yaynlar, s. 365.


728

E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 65, 76.

242

gl nedenlerin olduuna inanyordu. devletin Tuna gibi ortak bir ba olduuna ki i ederek, Romenlerin Baserabyay kaptrmalarndan dolay Rusyadan da nefret aret ettiklerine de inanmaktayd729. Her ramen, 1878 Berlin Antla eye masyla Romanyann bamszln kabul eden Osmanl Devleti, 1885 ylnda da Romanyann bamszln resmen tanmak zorunda kald. Bylece Romanya Krall ad altnda, tarihte daha nce var olmayan yeni bir devlet yaratld.

729

E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 188.

243

BENC BLM BULGAR ULUSALCILIK HAREKETLER

Bulgarlar, Volga havzasnda ya ayan, Onogur, Saragur, Uturgur ve Kuturgur denilen boylar birliinden olu bir Trk kavmidir. 5. Yzylda Macarlarla birlikte Kafkas an Dalar civarna gelen Bulgarlar, Hunlarn dou zmresine bal bir kavimdir730. Hun Devletinin zlmesinden sonra meydana gelen hareketler sonucunda ilk defa Avrupa snrnda grldler. Bulgarlar, Orta Volga blgesi haricinde, Dnyeperden Kafkas Dalarna, Dinyester ile Karpatlar blgesine ve Balkanlara kadar uzanm laru dr731. Ancak 6. Yzyl sonunda, zellikle 7. Yzyln ilk yarsnda kom Slavlar, byk gruplar halinde Tunay geerek Balkan Yarmadasna yerle tiler ve bu yarmaday istilaya ba ladlar. Slav istilalar ile birlikte 9. Yzyldan itibaren, Boris dneminde, Bulgarlarn Hristiyan a ba lad. Byk ounluu Bulgar Trkleri ile Slavlarn kar mndan meydana gelen ve Hristiyan olan bir grubun Bulgaristana g etmesi, Bulgarlarn kom ular Bizans, Frank ve Morvann Hristiyan olmas, Bulgaristann ounluunu meydana getiren Hristiyanlarn Bizans Kilisesine bal olmalar ve detkileri azaltmak istei gibi nedenler Bulgarlarn Hristiyanl kabulnde nemli rol oynad. Bylece Bulgar Trkleri, 9. Yzyldan itibaren Slavla arak bir Slav milleti meydana getirdi732.
730 731 732

Rauf Ahmet Hotinli, .A. Bulgaristan, md., s. 796. Geza Feher, Bulgar Trkleri Tarihi, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar, s. 4. G. Feher, a.g.e., s. 55, 87.

Borisin olu Simeon devrinde (893-927), I. Bulgar Krallnn en parlak devri ya and ve Hristiyanlk Bulgarlar arasnda kesin olarak yerle 11. ve 12. ti. Yzyllarda ise, Bulgaristanda Bizans hkimiyeti ve kltr iyice artt. Yalnzca Ohride muhtar bir Bulgar Ba piskoposluu bulunmaktayd. 11. Yzyln ikinci yarsndan itibaren Balkan Yarmadasna, zellikle Bulgaristana Peenek, Guz, Kpak aknlar gerekle Bu yeni Trk gruplar, Bulgaristana yerle ve yerli halkla kati. ti r zellikle Tuna Nehrinin kuzeyinde byk bir hanlk kurmu olan Kpaklar, t. Bulgaristanda Bizansa kar srdrlen faaliyetleri destekledi ve Asen Hanedan idaresinde II. Bulgar Krallnn kurulmasnda ba rol oynad 733. lca Osmanl Devletinin Balkan Yarmadasna getii sralarda, Balkan Yarmadasnn dou ve kuzey blmlerinde paralanmbir Bulgaristan ve Dobrucada bir Bulgar prenslii bulunmaktayd734. I. Murat, Lala ahini Zara ve Filibe, Evrenos Gaziyi ise, psala ynnde uc beyi olarak grevlendirdi735. Bylece Lala ahin Pa Filibeyi fethetti736. Filibenin a fethi, Osmanl Devletine imdiye kadar elde edemedii derecede bir gelir salad. Osmanl Devleti, zellikle pirin ziraat zerinden nemli derecede gelir elde etti737. Bundan sonra Osmanl Devleti, fetih politikas gereince Balkanlardaki yerini de salamla trmak iin Sofya, Nive Manastrn alnmasn zorunlu olarak grd.

733 734 735 736 737

Trk Ansiklopedisi, Bulgaristan md., s. 390. smail Hakk Uzunar Osmanl Tarihi, C. 1, Ankara 1982, s. 161. l, Mehmet Ne Kitab- Cihannma, C. 2, Ankara 1949, s. 197. r, Hoca Sadeddin Efendi, Tact-tevarih, C. 1, stanbul 1974, s. 122. H. A. Gibbons, Osmanl mparatorluunun Kuruluu, Ankara 1998, s. 95.

245

Sofya, Osmanlnn Bulgaristan fetihlerinde gvenlii iin nemli 738 olduu kadar skp, Arnavutluk ve Bosnaya giden yol kav anda bulunmas asndan da nem ta maktayd. 1385 ylnda alnan Sofya, bu nedenle Rumeli beylerbeylii merkezi oldu739. Niise, Osmanl Devleti tarafndan Balkan Yarmadasnn kilidi ve hazinesi in olarak grld740. Ayrca Ni 1386 ylnda alnmasyla birlikte Osmanl Devleti, ilk kez Srbistan vassallk altna alma imkn buldu 741. 1388 ylnda Osmanl kuvvetleri Ali Pa komutasnda Bulgaristana girdikten a sonra 1393 ylndan itibaren; Trnova Trkler tarafndan alnd ve II. Bulgar Devleti sona erdi. Bylece 1878 ylna kadar devam eden 500 yllk Osmanlnn Bulgaristan tarihi ba 742. Bulgaristan, dorudan doruya Osmanl idaresi altna alnarak Rulad meli Beylerbeyliine bal sancaklara ayrld. Bununla birlikte Osmanl Devleti, Bulgaristanda hibir zaman sistemli bir slamla politikas gtmedi. Fakat Yenima eri Oca iin dev irme olan toplanan belli ba blgelerden biri de Bulgarisl tand. Bunun d nda eski Bulgar asker gruplarndan bir ksm Voynuk adyla Osmanl askeri kadrolar iine alnd743. Bulgaristann Osmanl Devleti hkimiyetine girmesinden sonra 19. Yzyla gelinceye kadar geen zamanda Bulgarlar, baz ayaklanma giri iminde bulundu. Fakat bu ayaklanmalar, devletin gl dnemlerine rastlad iin ve artlarn uygun
738 739 740 741 742 743

smail Hakk Uzunar .A., I. Murad md., s. 591. l, Halil nalck, Trkler ve Balkanlar, Balkanlar, stanbul 1993, s. 13. M. Ne a.g.e., s. 211. ri, H. nalck, a.g.m., s. 13. R. A. Hotinli, .A., Bulgaristan md., s. 779. Trk Ansiklopedisi, Bulgaristan md., s. 390.

246

olmamas nedeniyle her defasnda ba arszlkla sonuland. Bulgarlar ilk defa, 1403 ylnda, son iki Bulgar ar i van man ve Stazmirin oullar tarafndan ayakvan lanma giri iminde bulundu. Bunlar, Osmanl Devletindeki i kar klklardan da faydalanarak Bulgarlar ortak bir ayaklanmaya karacak ekilde rgtlendi. Hatta planlarna Srplar ve Eflklar da dhil etmek istediler, fakat ba arl olamadlar. Bu ba arsz isyandan sonra 1444 ylnda Bulgarlar, Hallara katld ve Kuzey Bulgaristann Osmanl egemenliinden kurtulmasn amalad, fakat olaylar istedikleri gibi gerekle medi. Sonuta Hallar, Osmanl Devletine yenildi. Bylece bu giri de im ba arszlkla sonuland. Fakat bu durum Bulgarlarn umudunu krmad. 15.Yzyln ikinci yarsndan itibaren Avusturya birok ba arl savakazannca Bulgarlar iin bu kez de Avusturya umut oldu. Bylece Avusturyadan yardm bekleyen Bulgarlar, 1593-1606 yllarnda Trnovada ayakland. Ancak Avusturyadan beklenen yardm gelmeyince bu isyan da sonusuz kald744. 1688 ylnda, Mihaylevgrad adyla bilinen iprovtzi kasabasnda Avusturya sava nn da etkisiyle Bulgarlar tekrar ayakland. Bununla birlikte Bulgarlar, Belgrat Osmanl Devletinden alan Avusturya birliklerine katlarak silahl birlikler oluturdu. Fakat o gne kadar gerekle btn isyan giri en imleri gibi bu giri de elleimi rine yzlerine bula trdlar 745. 18. Yzyln ba larndan itibaren Rusya, Bulgar diye bir Slav milletinin farkna vard ve onlar dozu artan bir ekilde k krtmaya ba lad. ar I. Petro zamannda bile, Bulgarlarn isyan etmesi salanarak, Osmanl Devleti zayflatlmak istendi. ar I. Petro bu politikasna, 1702 ylnda stanbula ilk Rus elisi olarak gnderdii
744 745

Nikolay Todorov, Bulgaristan Tarihi, stanbul 1979, s. 51-53. N. Todorov, a.g.e. , s. 54.

247

P.A. Tolstoyla ba lad. ar, 12 Nisan 1702 tarihinde Tolstoya bir talimat vererek, Osmanl Devleti topraklarnda ya ayan Hristiyanlarn politik ve ekonomik durumlaryla Osmanl Devletinin siyasi, askeri ve ticari faaliyetleri hakknda ayrntl bir rapor hazrlamasn istedi. Tolstoy raporunda, Osmanl Devletinin Ortodoks tebaasnn, Trk-Rus sava larnda, Rusyaya yardmc bir unsur olarak kullanabileceini vurgulad746. 1774 Kk Kaynarca Antla masyla Bulgaristan yani Tuna Boyu, Osmanl Devleti ile Avrupa snr haline geldi. Bylece Bulgaristan, Rus ordularnn gei noktas oldu747. Ayrca Ruslar, Osmanl Devletindeki Ortodokslar koruma imknn kazand. 1783 ylnda Ruslar, Krm ald. Bu tarihten itibaren Rusya, Karadenizi bir Rus denizi yapmaya ura Bununla birlikte 1791 ylnda Osmanl t. Devleti, Dinyeper ve Dinyester arasndaki blgeleri Ruslara vermek zorunda kald. Ruslar buraya Odesa Limann yapt. Rusya, bu liman sayesinde Balkan milliyetilii zerinde nemli rol oynad. Gney Slavlar, Rus ilerlemesini kendileri iin bir umut olarak gryordu748. Bulgarlar, zellikle kuzeybatdaki Tuna Prensliklerinde ya ayan Bulgarlar, Srp ayaklanmas srasnda onlara yardmc olmak iin, hem snr blgelerinde ayaklanmalar kard, hem de birok gnlly Srbistana gndererek ayaklanmay destekledi. Bylece Vidin ve Sofya arasndaki blgeyi ve bu blgenin batsnda kalan topraklar ayaklanma ate sard. Sadece 1804 ylnda 4.000 fazla i
746

Sleyman Kocaba Osmanl syanlarnda Yabanc Parma, Kayseri 1992, Vatan ,

Yaynlar, s. 11.
747

Mahir Aydn, Osmanl Eyaletinden nc Bulgar arlna, stanbul 1996, s.

16.
748

Hans Kohn, Panslavizm ve Rus Milliyetilii, stanbul 1983, Yaynlar, s. 66. lgi

248

Bulgar gnlls Srp topraklarna geti. 1805 ylnda da Nive evresinde bir ayaklanma kt, fakat ayaklanma bastrlarak 16 asi ldrld749. 1806-1812 Osmanl-Rus Sava srasnda Bulgar ulusalcl yeni niteliklere kavu Semskoe Bolgarskoe Vioisko ad verilen zerk bir Bulgar gnll taburu tu. kuruldu. Vrazal Sofronius, Rus genelkurmayna bal olan bir Bulgar irtibat komitesi olu turdu. nl Bulgarlar tarafndan imzalanan bir aryla, Rusyann btn Bulgar halkn desteklemesi istendi. Bu ar, Bulgarlarn politik abalarnn ilk rneini olu turdu750. Balkanlarda geli ulusuluk hareketleriyle birlikte Bulgaristandaki en isyan giri imleri de artt. 1822 ylnda Filibede bir isyan kt. Bu isyann nedeni olarak, Filibe Nazr- Sabk Veli Aann kt idaresi gsterildi. Kk apl bu isyan ksa srede bastrld ve Filibe Nazr grevinden alnarak yerine Mehmet Aa gnderildi751. Ruslar, zellikle 1828-1829 Sava nda Bulgarlar yakndan tanma imkn buldu. Rusya, 1829 ylnda Rahovay aldktan Sofyaya kadar ilerledi. Babli zellikle Bana ve Gorgosife nahiyelerinin ayaklanmasndan korkuyordu. Bu nedenle bu blgeye asker gnderilmesi iin Vidin muhafzndan, NiMuhafz Osman Pa adan ve Leskofada bulunana eh uvar Pa adan yardm istendi752. Blgede yeterli asker ve malzeme olmamasna ramen, kazalarn ayaklanmasna kar btn tedbirler aln d. Yine de bu blgenin halkna pek gvenilmiyordu753. Zira savasrasnda Rus or749 750 751 752 753

BOA, 82/3382, HAT N. Todorov, a.g.e. , s. 62. BOA, 746/35233, HAT BOA, 1038/ 143018-A, HAT BOA, 1038/43018, HAT

249

dusunda yzba la ykselen Mamaref adnda bir Bulgar, etrafndaki 500 Bulgar gnllyle Rus ordusunun harektna katlmve btn Bulgaristan ayaklandrmak iin faaliyetlerde bulunmu 754. Fakat Napolyonun Rusyaya saldrs Bulgarlarn tu plann bozdu ve 1829 Edirne Antla masyla Ruslar geri ekildi. Bundan sonra Bulgarlar byk gruplar halinde Besarabya ve Ukraynaya gt755. Bylece Besarabya snrlarnda Trk-Rus sava larnn yan sra, bir de Bulgar meselesi ortaya ktt. Fakat Ruslar, Besarabyadaki Bulgarlar tahrik etmeye ve bylece Boazlara inmeye kararlyd. Bu ama iin Ruslarn plan Slavlarn Birlemesini gerekle tirmekti. Bu dnemde Rus airlerinden Aleksandr Pu kin, en etkili Panslavist olarak ortaya kt. Pu kin, Balkanlarda Slav bir Bulgar milleti olduunu ve Trklerin elinden bu kin, faaliSlav milletinin kurtarlmas gerektii fikrini ne srd. Bunun zerine Pu yetlerine ilk defa Besarabya Bulgarlar arasnda ba lad. Ayrca faaliyetlerine destek olmas iin Avrupada kamuoyu yaratmaya al 756. t 18. Yzyln sonlarnda Bulgar adyla bir millet Avrupada tannmyordu. Bu tarihte Balkanlar dola seyyahlar, Tuna Nehri ve Ege Denizi arasnda yalnz Trkan lerden ve Rumlardan bahsetmekteydi. Fakat arn yaveri Kont Kapodistirya, 1828 ylnda ar Nikolaya gnderdii bir projede, Balkanlarda be Hristiyan devlet tasarlamakta ve Bulgarlarn ya ad yerleri Srbistana ilhak etmekteydi. Bununla bir-

754 755

Halil nalck, Tazminat ve Bulgar Meselesi, stanbul 1992, Eren Yaynlar, s. 27. Pars Tulac, Bulgaristan ve Trk- Bulgar likileri, stanbul 1984, Cem Yaynla-

r, s. 59.
756

Halil Yaver, Bulgarlarn stila Planlar, stanbul 1938, s. 7.

250

likte 18. Yzyln ikinci yarsndan itibaren btn Avrupa, Bulgarlar tanyacak ve Avrupada Bulgarlarn arkasnda gl bir kamuoyu olu acakt757. Ruslarn Bulgarlar zerindeki planlar her geen gn ekillendi. Rus ar I. Nikola, 1829 ylnda Macar papaz olan Venelini bir Bulgar tarihi yazmas iin grevlendirdi. Venelin Mazide ve Bugnk Bulgarlar adl kitab yazd758. Venelin, Bulgarlarn Slav kkenli olduunu savunarak, Attila ve Hunlarn, hatta eski Bulgarlarn da Volga Slavlar olduunu iddia etti. Fakat Venelin, 1839 ylnda Moskovada ld iin Bulgarlar zerindeki al malar yarm kald759. Bulgarlar zerinde etkisi olanlar sadece Ruslar deil, Srplar da onlara isyan hareketlerinde her trl destei verdi. 1833 ylnda Msr bunalmnn ilk zamanlarnda Srp Prensi MiloObronovi, durumdan istifade ederek Timok vadisini Srbistan Prensliine ilhak etti. Bu durum blgedeki Bulgarlar arasnda Srp nfusunu arttrmakla kalmayp, ilhak edilen yerlerden Ni Vidin ve Pirot blgesine geen , Mslmanlar arasndaki ho nutsuzluu da arttrd. Bu nedenle ok gemeden isyan belirtileri grlmeye ba land. Milyo adndaki nfuzlu bir Kocaba iki defa ayak lanma giri iminde bulundu, fakat ba arl olamad760. 1835 ylnda Bulgaristann bamszln ilan etme amacyla bir isyan daha meydana geldi. Bu isyan hazrlayan Velo adnda Trnoval bir tccard. Mahut Mamaref, asilerin ba kumandan na olarak arld. Fakat Babli, isyan hazrlklarn haber ald ve asilerin topland Plakovo Manastrn askerle sararak asilerin bir ksmn ele geirdi. Ba arsz olan
757 758 759 760

H. nalck, a.g.e., s. 17. H. Yaver, a.g.e., s. 8. H. Kohn, a.g.e., s. 73. H. nalck, a.g.e., s. 29.

251

isyan giri sonunda, srgn edilen Mamaref ve hapsedilen rahip Sergi hari diimi er asiler idam edildi. Padi II. Mahmut, isyan giri ah imlerine kar ilgisiz kalmad ve 1837 ylnda Varna, umnu, Silistre, Rusuk gibi ba askeri mevkileri tefti lca ettikten sonra, isyan yeri olan Trnovaya kadar gitti. II. Mahmut, sonra da blgeyi gezerek Gabrova, Kzanlk, Eski Zara ve Edirne yoluyla stanbula dnd761. Rusya her geen gn artan k krtmalaryla Hasta Adam olarak grd Osmanl Devleti zerindeki planlarn gerekle tirmek iin zemin hazrlyordu. Buna kar Habsburg monar Balkan milliyeti hareketlerinin kar n isi, snda yer ald. ngiltere ise, Osmanl Devletinin imdilik devamn desteklemekteydi762. Balkan milliyetileriyle Fransa dorudan bir balant kurmamakla beraber Fransz Lamartine, Balkanlar gezdikten sonra Fransa Parlamentosunda yapt konu malarda, Avrupada Osmanl Devletinin gerilemesiyle bozulan g dengesini vurgulam t. Lamartinenin sorunlara kar nerdii zm ise, Ortadouda herhangi bir byk devletin tek tarafl mdahalesine olanak vermeyecek bir Avrupa himayesinin kurulmasyd. Ayrca Lamartin, Bulgarlarn bamszlk iin tam olgun olduklarn ve Srp kom ularyla birlikte Avrupada gelecein devletlerinin temelinin atabileceklerini belirten ilk ki ilerdendir. II. Mahmutun reformlarna olumlu gr olmasna karleri devletin yklmasn kanlmaz olarak gryordu. Avrupaya bu ykl hzlann, drmama, ama ayn zamanda aktif bir biimde engellememe ars yapyordu: Uygarla, akla ve ezdikleri ileri dinlere kar barbarlk ve slama yardm etmeyin.

761 762

H. nalck, a.g.e., s. 27, 28. Barbara Jelavich, Balkan Tarihi, C. 1, stanbul 2006, Kre Yaynlar, s. 378.

252

Dnyann en gzel kesimlerinin boyunduruk altna alnmasna ve yaklp yklmasna katlmayn763. 19. Yzyln ilk yarsna kadar Bulgar isyanlar genellikle zayf giri imler olarak kald. Bulgaristan, hem stanbula yakn olmas, hem Osmanlnn Avrupaya alan kaps olmas hem de, her trl etkiye uygun bir konumda olmas nedeniyle daima merkezi otoritenin kontrol altndayd764. Ayaklanmalarn yan sra 17. ve 18. Yzyllarda Bulgaristanda hayduk denilen Bulgar e kya eteleri vard. Fakat bunlarn milliyetilik ve bamszlk idealine dayanan isyan hareketlerine rastlanmamaktadr765. Bu dnemde, Mslman ya da Bulgar fark etmez her trl e kya Balkanlar harap etmekteydi. Ba langta milliyetikle ilgileri olmayan e kya elerinin, 19. Yzyl ortalarna doru Rusya, Srbistan, Romanya ve dier Avrupa devletlerinin destek ve himayesinde milliyeti komitelerle i birlii yaptklar grlecektir 766. zellikle Abdlazizin son yllarnda Rusyada silahlanan Bulgarlar ve Ulah eteleri, Tuna Eyaletine geiyordu. Bu eteler, zaman zaman Hristiyan halk k krtarak ayaklanmaya ynelmekteydi. Babli, bu blgedeki ayaklanmay durdurmas iin Mithat Pa ay grevlendirdi. Mithat Pa yer yer bu eteleri yok etti ve liderlerini de ele a,

763

Maria Todorova, Balkanlar Tahayyl Etmek, stanbul 2003, ileti Yaynlar, s. im

170.
764

Hdai entrk, Osmanl Devletinde Bulgar Meselesi, Ankara 1992, T.T.K. Ya-

ynlar, s. 46.
765 766

H. entrk, a.g.e., s. 45. H. entrk, a.g.e., s. 46.

253

geirerek idam etti. Ayrca etelerle i birlii yapan Rus subaylarn da tutuklatt767. Bununla birlikte III. Selim, IV. Mustafa ve II. Mahmut dnemlerinde Osmanl devletini uzun sre ura tran, Rumeli halknn vatann terk etmesine neden olan Dal syanlar meydana geldi. Bu isyanlarn nedenlerinin ba nda, Osmanl-Rus ve Osmanl-Avusturya sava zerine Bablinin Rumeliyle ilgilenmemesi, ayan ve lar derebeyler arasndaki eki meler, yolsuzluk, r vet, askeri durumun bozulmas ve Ruslarn Panslavist emellerle halk isyana te etmesi olarak sayabiliriz 768. vik 19. Yzyln ortalarndan itibaren Bulgaristan ekonomisi de byk bir kalknma gsterdi. Tuna Prensliklerindeki Osmanllarn ncelikli satn alma hakknn sona ermesi Bulgaristan iin byk yarar salad. Eflk ve Budandaki kontroln kaybeden Babli, zellikle stanbulun ihtiyalarn kar lamak iin Bulgaristan ve Msra gveniyordu. 1826 ylnda kurulan dzenli Ordusunun elbise ia Bulgar esi kaynaklarndan salanyordu 769. Yine 1830 ylndan sonra Bulgar ekonomisi, Srbistan, Yunanistan ve Romanyann bamszlk ve zerliklerinden nemli lde yararland. Bulgaristanda tarm retimi artarken Osmanl Devleti ile ngiltere arasnda 1838 ylnda imzalanan ticaret antla mas Osmanl Devletinin gda maddesi ihracat tekeline son verdi. Bylece Bulgar toprak sahibi burjuvazisinin geli mesi te edilvik

767

Tahsin Uzer, Makedonya Ekiyalk Tarihi ve Son Osmanl Ynetimi, Ankara

1987, T.T.K. Yaynlar, s. 108.


768

Ycel zkaya, Osmanl mparatorluunda Dal syanlar, Ankara 1983, T.T.K.

Yaynlar, s. 14-17.
769

B. Jelavich, a.g.e., s. 368.

254

di. Tarmdaki ba Bulgar kentlerindeki hafif sanayinin hzla bymesine yol at. ar Bulgaristan 1830larda bile Osmanl ihracatnn 1/5ini kar lyordu770. 19. Yzyl ortalarnda Osmanl mparatorluunun Balkan eyaletlerindeki ilk tekstil fabrikas Silvende kuruldu. Bylece Bulgar toplumu iinde, giri imcilerden, sermaya birikimi sahiplerinden ve tccarlardan olu yeni bir snf, Bulgar burjuan vazisi ortaya kt. Bulgar Burjuvaziyle birlikte, Bulgar ulusunun dou sreci de ba 771. lad Bulgaristan ekonomisi, zellikle son dnemlerde iftlik tarmna dayanyordu. Ana tarmsal rn olan tahl retimi, 1870 ylnda Kuzey Bulgaristanda toplam iftlik retiminin % 59,4 n olu turuyordu. Ayrca baclk ve araplk toplam retimin % 12,4n olu tururken meyve, yal tohumlar, bakliyat, lahana ve ttn de yeti tiriliyordu. Geriye kalan iftlik retimini de hayvansal rnler olu turuyordu. Kazanlk merkez olmak zere yaplan gl tarm ve Tatarpazarck blgesinde yaplan pirin retimi de nemli boyutlardayd772. Bulgaristanda 1860-1878 aras ekonomik geli hzla artm Protome tr. sanayinin belli ba odak noktalar, Stara Planina blgesindeki kk kentler ve l onun bir uzants olarak geli Sredna Gora blgesinde Samakov, Karlova, Kalofer, en Spot, Kazanlk, Otlukky, Gabrova, Trjavna, Zheravna ve Sliven gibi yerle yerleim ridir. Bu yerler, 1840lardan itibaren ticari Rnesans geirerek ksa srede byk geli gsterdi. rnein, Trjavna ana ula yerlerinde uzak olmasna kar d me m n, ar
770 771 772

Misha Glenny, Balkanlar 1804-1999, stanbul 2001, Sabah Yaynlar, s. 110. N. Todorov, a.g.e., s. 58. Michael Palaret, Balkan Ekonomileri 1800-1914, stanbul 2000, Sabanc niver-

sitesi Yaynlar, s. 66.

255

ile balantsn canl tutmay ba aran bir yerle yeridir. Hatta 18. yzylda buras im ipek sanayi iin bir merkez konumuna ula ; 19. Yzylda ise, burada retilen m ipek, kaytan retimi ve dokumaclkta nemli rol oynam 773. tr Bulgaristann 19. Yzyldaki nfusuna genel olarak bakacak olursak, Bulgarlar, sadece Vidin, Trnova ve Sofya sancaklarnda ounlukta olup dier sancaklarda aznlk durumundadr. Byk Bulgaristan devletinin kurulmak istendii corafyada ya ayan halkn %42si Bulgar, %40 Mslman ve %18i dier milletlerden olu maktayd774. Fransz elilik grevlisi A. Ubucini, Rusuk, Varna, Vidin ve

Trnova sancaklar ile Sofyann 1878-1879 yllarndaki nfusunu 1.914.638 olarak tahmin etmekteydi. Bulgarlar, Rusuk ve Varna nfusunun 1/3inden biraz fazlasn olu turuyorlard. Nfusun geri kalann ise, ounlukla Mslmanlar olu turmaktayd. Buna kar Bulgarlar, yalnzca Vidin, Sofya ve Trnovada ounluu olu n turuyordu775. Halil nalcka gre, Mslmanlar, Filibe, Vidin, umnu, Rusuk,

Razgrad, Varna, Plevne, Osman-bazar, Eski Zara, Yeni Zara, Gabrova, Ni Sofya , ve Karnabadda ounlukta bulunuyordu. Ayrca Krm Sava ndan sonra Osmanl Devleti, Bulgaristana 70-90 bin erkez ve yakla 100 bin Tatar yerle k tirmi 776. ti

773 774

M. Palaret, a.g.e., s. 77. Nedim pek, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri, Ankara 1999, T.T.K. Yaynla-

r, s. 13.
775

Kemal Karpat, Balkanlarda Osmanl Miras ve Ulusuluk, Ankara 2004, mge

Kitabevi Yaynlar, s. 337.


776

Halil nalck, E.I.A., Bulgaria md., s. 1304.

256

Rus Yazar Teplowa gre 1876 yl Bulgaristan nfusu 777 ise u ekildedir:

TABLO I

Sancak Rusuk Vidin Trnova Tula Varna Sofya slimiye Filibe Edirne Gelibolu Tekirda Toplam

Bulgar 201.025 263.000 188.500 40.570 36.000 297.500 100.500 382.500 124.100 42.200 40.100 1.715.995

Bulgar olmayan 354.324 131.600 112.000 188.930 74.100 189.000 186.400 564.600 331.300 160.000 133.200 2.425.454

777

N. pek, a.g.e., s. 12.

257

Tahsin Uzere gre, 1877 ylnda Rumelinin tahmini nfusu 778 : Trkler Mslman Arnavutlar Hristiyan Arnavutlar Bulgarlar Rumlar Ulahlar Yahudiler : 400.000 : 1.250.000 : 100.000 : 1.1500.000 : 550.000 : 400.000 : 350.000

Btn bu sonulara bakarak Bulgarlarn hep hayal ettikleri Bulgar Devletini kurmak iin aslnda Mslmanlardan ve dier Hristiyan milletlerden aznlkta olduklarn grebiliriz. Daha sonraki blmlerde de greceimiz zere Bulgarlar, Ruslarn da yardmyla nfus stnln elde etmek iin isyanlar srasnda, Bulgar milleti d ndaki milletlere saldracak, onlar memleketlerinden ayrlmaya zorlayacaklardr. Zaten bir memlekette hak iddia etmenin yolu, kendinden olmayan insanlara zarar vermek, onlar ge zorlamak ve onlara ait eserleri yok edip emlklar zerine yerle mekti ki, bu o gnlerde de izlenen bir politikayd. te bu maksatla gerek Rus, gerekse Bulgar tarihileri her frsatta birer Trk- slam ehirleri olan ehirleri bile Bulgar ehirleri olarak gsteren kitaplar yaynlam lardr. Bulgar tarihileri 19. Yzylda Filibede Bulgar nfusunun ounlukta ve ehrin Bulgar olduunu iddia etmi Bunlardan Nikolay Genev, Filibeyi gezen ehri tir. seyyahlarn nfusla ilgili gr lerine yer verdii kitabnda; ehir, Trkler tarafndan fethinden sonra Bulgarlar, Rumlar ve Ermeniler ya ldrld ya esir alnd veya
778

T. Uzer, a.g.e., s. 116.

258

Rodop gibi dalara kovuldu. Filibeye yerleen Trkler, 19.Yzyln balarna kadar nfusun ounluunu tekil etmekteydi.19. Yzyln ilk yarsnda ehrin nfusu 3040.000 civarndayd. Bu dnemde hastalklar ve baka nedenler yznden Trklerin nfusunda nemli bir azalma grlrken Bulgarlarn nfusu hzla artt ve yzyln ortalarnda Filibe bir Bulgar ehri halini ald demektedir 779. Yine Filibede bulunan Rus Viskonsolosu Nayden Gerov hazrlad raporda, 1861 ylnda Filibede, 130 bin Hristiyan iinde 2 bin ki inin Ermeni ve Yahudi olduunu; 102 bin Mslmann iinde 20 bin Bulgar Pomakn olduunu iddia etmi Bununla birlikte tir. 1836 ylna ait Cevdet Dhiliye 8504 numaral belgede, Filibenin iinde bulunan 33 Trk mahallesinde tauna, sbyan, msin, redif ve mansure olmak zere toplam 3.899 erkek nfus gsterilmi 780. Bu rakam, behane yesi olarak arplrsa 33 Trk matir hallesinde yakla 195.000 Mslmann ya k adn gstermektedir.

1- Bulgar Fikir Hareketleri Bulgar fikir hareketi dnemi, milli eitim ve Bulgar okullar, milli edebiyatn ve ulusal bilincin uyanmasnda nemli bir yere sahip olan gazete ve dergilerin bir devrim niteliindeki geli imini kapsamaktadr. Yine bu dnem, dnyann dier milletlerinin Bulgarlar fark ettii ve desteklemeye ba lad bir dnemdir. Bu dnemde, zellikle Ruslarn ve onlarn resmi ideolojilerinin temsilcileri olan Panslavistlerin al malarnn etkileri byktr. 19.Yzyl ba larndan itibaren Rus Panslavistler, Tuna ve Edirne vilayetlerinde eitim, silahl hareketler, milletler aras propaganda ve diplomasi
779

Neriman Ersoy, XIX. Yzylda Filibe ehri, stanbul 2003, stanbul niversitesi

Sosyal Bilimler Enstits BaslmamDoktora Tezi, s. 34.


780

N. Ersoy, a.g.t., s. 42, 58.

259

gibi yollarla yeni bir Milli Slav Devleti kurmak zere planl bir ekilde al maya ba lad. Bu amala Prens Vlademir Aleksandrovi erkasky, Trnovaya gnderildi. Burada erkaskynin ba kanlnda bir Bulgar Mlki dare Tekilat kuruldu. Bu te kilatn grevlerini, i edilecek olan yerler hakknda saysal ve tarihi bilgiler gal toplamak, mahalli sivil idareyi kuracak ki ileri atamak, yerli halk arasndan idarenin undan yararlanlacak ki ileri semek, Bulgar kilise ve okullarnn karlarn kurulu gzetmek, Bulgar taburlarnn kurulmasna yardm etmek ve Tunann gerisinde bulunan Bulgarlar arasnda ileti salamak imi eklinde sralayabiliriz. Ayrca Mlki dare Te kilat, temelleri salam bir Bulgar Devleti kurmak iin, zellikle blgenin nfus ve emlak yapsyla da ilgilenmi 781. Ulusal bir Bulgar Devletinin kurulmatir snda nemli etkileri olan Bulgar fikir hareketinin olu masnda ve yaylmasnda baz itici gler vardr. Bunlar:

a) Bulgar Okullar ve Eitimi Panslavistler, fikirlerini uygulama alan olarak kendilerine Osmanl Devletini ve Bulgarlar seti. Bunun iin e fikirler ve teoriler geli itli tirdiler. Panslavizmin, Btn Slavlar Birletirmek fikrinin ncleri Jan Kollar ve Pavel Josef afariktir. Bir olan Jan Kollar, air iirinde Byk Slav mparatorluu lksn dile getirirken Bulgarlara birle mek ya da yok olmak seeneklerini sundu. Bu d nce ile yazd kitabna da Zafer Kzadn verdi. Bir fikir adam olan Pavel Josef afarik ise, Panslavizm konusunda teoriler geli tirdi. Avusturya ve Trkiye Slavlarn olu turan Srp, Hrvat, Sloven, ek ve Bulgar aydnlar bu lkden etkilendi. Bunun zerine ilk Milletler aras Panslavistler Kongresi, 1848 ylnda Pragda topland. Bir
781

N. pek, a.g.e., s. 12.

260

sre sonra da Panslavizmin merkezi Pragdan Moskovaya ta nd. Bir kltrel akm olarak ba layan bu akm, Ruslar tarafndan siyasi amalar iin kullanlmaya ba land. Panslavist tarihi Mikhail Petrovch Pogodin, Byk Slav mparatorluu iin yle diyordu782: Yalnz Trkiye Slavlar 200.000 ve daha fazla asker verebilir. Yeter ki onlara 400 yldan beri inledikleri yabanc boyunduruundan kurtulu amac gsterin. Bununla da yetinmeyen Ruslar, Panslavistlerin nclnde birok yerde konsolosluklar aarak ataa geti. Daha nce alan konsolosluklara ise, Panslavistler atand. Bunlarn ba nda 1857 ylnda alan Filibe konsolosluu geliyordu. Buraya Nayden Gerov adl bir Bulgar atand. Ayrca Rusuk ve Varna gibi merkezlere de Rus Panslavistler gnderildi. Panslavislerin iinde en etkili olan Rusya D leri Bai kanl Asya leri Dairesi Panslavist Mdr gnatiyefdi. gnatiyef, 1864 ylnda stanbul Bykeliliine getirildi. Bylece stanbuldaki Rusya Bykelilii, Balkanlardaki komite ve ayaklanma hareketlerinin kumanda merkezi haline geldi783. Rus Pansalvistlerin yan sra Bkre teki zengin Bulgar tacirleri de Bulgar genlerinin Rusyada eitimlerini salamak amacyla bir cemiyet kurdu. Bu genler yurtlarna dndklerinde propaganda faaliyetlerinde n saflarda yer ald. Krm Sava ba larnda Ruslar Bulgaristana girdiklerinde Bulgarlar onlar kurtarc olarak kar lad. Bu savasrasnda 2 bin Bulgar gnlls Ruslarn yannda Osmanl Devletine kar sava 784. t

782 783 784

M. Aydn, a.g.e., s. 51. M. Aydn, a.g.e., s. 53, 54. H. entrk, a.g.e., s. 79.

261

Vazov, Grama van iirinde Bulgarlara yle seslenmekteydi785: Bu kutsal gn oktandr bekliyoruz; Ruslar bizim karde imizdir, Dinimiz de Ortodoks Ruslar, zellikle Krm Sava ndan sonra, Bulgarlar eitme ve ayaklandrma al malarna hz ve younluk verdi. 1858 ylnda, Panslavistler tarafndan Slav Yardmseverler Cemiyeti kuruldu. Bu kurulu Bulgar genlerine Rusyada eitim , iin burslar salad. Cemiyet, Slavlar Ruslarn nderliinde bir araya getirmeyi amalyordu. Bu burslar alan Bulgar rencileri, D.I. Pirasev, N.G. erni evski ve Aleksandr Herzen gibi yazarlarn etkisi altnda radikal Rus genleriyle balant kuramaya ba lad. Bylece 1840l yllarda ba layan ve uzun rak786 daha da aktif al yllar boyunca sabrla sren bir eitim politikasna dayanan Bulgar uyan , Panslavistlerin ba aryla devam ettirdikleri bir al mann sonucunda gerekle 787. ti Ruslarn d nda Bulgarlarla ilgilenen ba milletler ve onlarn misyoner kuka rulu da olmu lar tur. Bulgarlar ilk ke fedenler ngiliz Protestan misyonerleridir. Foreign Bible Society isimli kurulu bal bir misyoner olan Benjamin Parker, a ncilin Bulgarcaya evrilmesinin byk ihtiya olduunu stlerine rapor etmi 788. ti
785 786 787

Leman Ergen, Bulgar Yaynlarnda Trkler, Ankara 1989, T.T.K. Yaynlar, s. 7. B. Jelavich, a.g.e., s. 368. Kemal Beydilli, Berlin Antlamasndan Gnmze Balkanlar, stanbul 1997, s.

27.
788

mer Turan, Amerikan Protestan Misyonerlerinin Bulgar Milliyetiliine Katk-

lar, Trk Tarih Kongresi, Ayr Basm, Ankara 2000, T.T.K. Yaynlar, s. 1099.

262

Bununla birlikte Dr. Elias Riggs, zmirde, ngilizce konu anlar iin 24 sayfalk Notes on the Gramer of the Bulgarian Language isimli kk bir Bulgarca gramer kitab kard. Bu eser, Bulgarcann yabanc dilde baslan ilk gramer 789 kitap oldu. ngilizlerle birlikte Bulgarlarla yakndan ilgilenen ve eitim-retimlerine katkda bulunan bir ba millet de Amerikallar olmu 1810 ylnda Bostonda ka tur. kurulan American Board misyoner te kilat 1821 ylnda ilk misyonerini Osmanl Devletine gndermeye ba lad. O zamana kadar Osmanl Hristiyanlarndan Bulgarlar arasnda henz Osmanl Devletinden kopmak, bamsz olmak fikri tam olarak uyanmam yleyse uyandrmak gerekiyordu ve bilinlendirme yoluyla onlar t. Osmanl Devletinden koparmak lazmd. te bu d nceyle Osmanl topraklarna gelen Amerikal misyonerler 1830lu yllarda stanbul merkez olmak zere 4 al ma blgesi belirlediler ki bunlardan biri Filibe, Samakov, Selanik ve Manastr yrelerini iine alan Rumeli blgesiydi. Amerikal misyonerlerin amac, bu blgede bir Bulgar malarn tek ba yrtemeyecena Devletinin kurulmasn salamakt790. Fakat al ini anlayan ABCFM( American Board of Commissioner for Foreign Missions) , bir ba Amerikan misyoner rgt olan Methodist Episcopal Missiona ortaklk nerdi ka ve blgeyi payla tlar. Buna gre, Balkan Dalarnn gney ve batsndaki yreler ABCFMin payna d yordu. 1858 ylnda Methodist Episcopal Missiona ye olan Prettyman ve Long adl misyonerler, umnu ve Trnovada; ABCFM misyonerleri de

789 790

. Turan, a.g.m., s. 1100. lknur Polat Haydarolu, Osmanl mparatorluunda Yabanc Okullar, Ankara

1990, Kltr Bakanl Yaynlar, s. 196 vd.

263

Edirne, Sofya, Eski Zara, Filibe ve Samakovda al malarna ba 791. Bylece lad American Boardun, Bulgarlara ynelik ilk merkezi Edirnede 16 Temmuz 1858 ylnda kuruldu. American Board tarafndan datlmak zere 291.000 Bulgarca ncil basld. Bulgarca ncilin yan sra Bulgarca szl, okul kitaplar ve dini broncil rler de yaynland. Amerikan misyonerlerin Bulgar kltrne hizmetleri ierisinde, bu misyonerlerin kardklar Zornitsa (Sabah Yldz) gazetesinin nemli bir yeri vard. Zornitsa, en gvenilir ve ciddi Bulgar gazetesiydi. Ayrca Sofyada kan Home Friend ve Filibede kan aylk Temperance dergileri de Amerikan Protestan misyonerlerinin 1890l yllarda kardklar nemli yaynlard792. ngiliz ve Amerikan misyoner cemiyetleri, Bulgarlar zerinde Panslavistler kadar etkili olamam fakat daha sonra da greceimiz zere eitim alannda nemli katklar lar, olmu tur. Bulgar burjuva snfnn dou uyla birlikte, Bulgarlarn kendine zg dnyaya dnk bir eitim istemleri de n plana kt. Hcre Okullar denilen manastr okullar 19. Yzyln ikinci yarsnda ortaya kan gereksimleri kar layabilecek durumda mu Rum okullarna gidideildi. Bu nedenle birok Bulgar, bamszlna kavu yordu. Ancak Rum kltrnn benimsenmesi, onlarn ulusal bilinlerinin de yok olmasna yol ayordu. Zira Rum burjuvazisi, Yunan ulusal devletinin kurulmasndan sonra Bulgarlarn kltrel asimilasyonu iin al t793. Bununla birlikte 1835 ylm
791

Uygar Kocaba olu, XIX. Yzylda Osmanl mparatorluunun Avrupa Top-

raklarnda Amerikan Misyoner Faaliyetleri, Tanzimatn 150.Yldnm Sempozyumu, Bilirdiler, Ankara 1994,T.T.K. Yaynlar, s. 540, 541.
792 793

. Turan, a.g.m., s. 1103. N. Todorov, a.g.e., s. 64.

264

na kadar, Sbyan okullarna ve ta medreselerine benzeyen kiliyni uilita din ra okullarnn retim dili de ounlukla Rumca idi794. Btn bunlar ykselmeye ba layan Bulgar ulusalclarnn ho gitmiyordu. una 1835 ylna geldiimizde Panslavistlerin de etkisiyle Bulgar eitiminde bir devrim ya and ve Gabrovada alan lise ile modern Bulgar milli eitiminin temeli atld. Gabrova Lisesine ilk yl her ya 120 renci alnd795. Bu okul, Kazanlk, tan Trnova ve Sofya gibi ticaret ve imalat merkezlerindeki benzer kurumlar iin de bir model oldu. Fakat Bulgarlarn niversite dzeyinde bir okullar yoktu. Bulgar genleri yksekrenim iin, 19. Yzyln ortalarna doru alan Protestan misyoner okullarna yazlyor veya yurtd gidiyordu. Baz renciler, Fransa, Almanya ve na Avusturyada renim grm Fakat en nemli konumlara gelenler, Rus eitimi t. alanlard. Moskova Metropoliti Filaret de, Bulgaristandaki Amerikan Protestan

misyonerlerinin ve Fransz ve Polonya nfusunu temsil eden Uniatlarn faaliyetlerinden dolay endi eleniyordu. Yine de Filaret, Bulgarlarn kendi kiliselerini kurma, kilise gelirlerinden pay sahibi olma ve ibadetlerini kilise Slovancasyla yapma isteklerini desteklemekteydi796. 1835 ylndan sonra ilk alt yl iinde, ylda ortalama iki modern okul ald. 1841 ylnda yeni Bulgar okullarnn ve Slavla trlmBulgar okullarnn says 13 e kt. 1841-1845 yllar arasnda ylda ortalama on okul ald ve 1853 ylna gelindiinde yeni okullarn says 53e ykselmi 1835 ylnda, kylerdeki ve kasabalarti.
794

Bilal im Rumeliden Trk Gleri II, Ankara 1989, T.T.K. Yaynlar, s. ir,

XXXVIII.
795 796

B. im a.g.e., s. XXXIX, XL. ir, B. Jelavich, a.g.e., s. 367, 374.

265

daki btn Bulgar okullarnn says 205 iken, bu say 1840 ylnda 282, 1845 ylnda 352, 1850 ylnda da 488di. Okullarn says 1853 ylnda 546, 1854 ylnda 562, 1855 ylnda 588, 1860 ylnda 807, 1865 ylnda 986, 1870 ylnda 1.217, 1877 ylnda 1.504 oldu797 . Filibenin Bulgarlara ait ilk, okul 1848 ylnda Maramahallesinde ald. Bu okul, Filibenin ileri gelenlerinden Stoyan Teodorovi alkolu tarafndan yaptrld. Ayrca Mihaliki Gm gerdan tarafndan bir de zel Kz Okulu ald. 1873 ylnda Eski Zarada 6 erkek ve 4 kz okulu vard. Bununla birlikte 18 kyn birer kz okulu bulunmaktayd. Kzanlkta 4 erkek, 1 kz okulu ve 17 kynde birer okul bulunmaktayd. rpanda da 4 erkek ve 1 kz okulunun yan sra, 9 kyn birer okulu vard798. Bulgaristanda ba layan milli eitim seferberlii, yalnzca dini bakmdan deil, milliyeti genleri yeti tirmesi bakmndan da nemliydi. Bylece bir millet uyan gemi Yksek renimlerini yurt d a ti. nda gren genler, Vasil E. Aprilov, Nayden Gerov, Andrev Bogorov gibi aydnlar ve tccarlar tarafndan desteklenvan di. Rus Panslavist fikirlerinin, Bulgar genleri zerinde yaylms iin Rus okullarna, sistemli ve planl bir ekilde burslu Bulgar rencileri alnd. Bu genler, Rus dini ve askeri eitim kurumlarna yerle tirildi. Panslavist Ruslarn ve milliyeti Bulgarlarn en byk ideali bir ihtilal genlii yeti tirmekti799. Milli uyandneminde Bulgar kltrnn en nemli zellii, zellikle Krm Sava ndan sonra eitimde hzl ilerleme gstermesidir. 1856-1876 yllar arasnda
797 798 799

B. im a.g.e., XL, XLI. ir, N. Ersoy, a.g.t., s. 255, 256. M. Aydn, a.g.e., s. 25, 32.

266

Bulgaristanda 1.470 ilkokul ald. Temel okullarn says 50ydi. Ayrca Gabrovo, Besarabya ve Plovdivde ortaokullar vard. Krm Sava ndan sonra ortaya kan dier bir kltrel geli merkezleri de italite olarak bilinen genel kitap im klpleriydi. Bu kulplerde bulunan Bulgarca ve yabanc dillerdeki gazete ve dergiler herkesin kullanmna akt. 1878 ylndan nce 130dan fazla genel kitap klb vard800 . Krm Sava ndan sonra, Panslavistlerin Bulgar eitimine olan yardmlar sistemli, planl ve youn bir ekil alm demi fakat bunu sadece para yardm t tik, olarak d nmemeliyiz. Bu yardmlar ok ynl olmu Panslavistler, dorudan tur. doruya okul amak eklindeki yardm ve desteklerinden ba Bulgar okullarn ka, ya atmak ve geli tirmek iin ara yardm da yapm tr. Filibedeki Rus Viskonsolosunun raporundan baz blmler aktarmak durumu anlamaya yardmc olabilir: Austos 1857 ylnda Rila Manastrna 47.846 kurupara yardm yaplmtr. 1857 ylnda yine ayn manastra 214.593 kuru daha yardm gnderilmi tir. Austos 1857de Filibede Bulgar Okulu iin Moskovadan 6.524 kuruyollanm tr. Ocak 1859da Bulgar kiliselerine datlmak zere Rusyadan 15 e kitap gndeit rilmi Mart 1859da Otlukky okullar ve kiliseleri iin Moskovadan alt sandk tir. malzeme gnderilmi Ocak 1860da Panslavist Nayden Gerovun kurduu Filiitr. bedeki Kiril ve Metodiy adl Bulgar okuluna bizzat Rusya mparatoru 1.200 gm ruble ba bulunmu ta tur. Rusuk Bulgar Okulu adna Moskova bankasna 20.000 gmruble para yatrlm % 3 faizli olan bu parann faizleri dzenli olatr. rak okula gnderilmi Ayn tir. ekilde Rila Manastr adna da Moskova Bankasna %4 faizli 1.500 gm ruble yatrlm Yine Rus ar 1860 ylnda Rus lise ve tr.
800

P. Tulac, a.g.e., s. 82.

267

niversitelerinde okuyacak Bulgar renciler adna her yl iin 5.000 gm ruble ba lamann 801 yan sra, Bulgar okullarnda retmen yeti tirmek iin Rus okullarna bursla Bulgar renciler seilmi Bu al da sistemli bir tir. ma ekilde yrtlm tr. gnatiyef, bir Panslavist olan Filibenin Viskonsolosu Nayden Gerova gnderdii 25 Nisan 1863 tarihli talimatta: btn bu dnceler, Milli Eitim Bakanl ve Dileri Bakanln, Rusyada eitim grmeleri iin Slavlara daha geni imkn hazrlamak ve ayn zamanda gzetimi kolaylatrmak ve daha sistemli eitmek iin onlar bir arada toplamak hususunda harekete geirdi. Geen yl Odesada ve Nikolaev ehrinde onlar iin zel yurt almas kararlatrld. Buraya sadece Bulgar tir. ve Srplar yerletirilecektir802 diyerek izlenecek yolu gstermi Bulgar ulusalclnn en nemli a amas olan eitimde kilisenin de etkisi grlr. zellikle Bulgar Eksarhhanesinin kurulmasndan sonra Eksarhlarn ynetiminde bulunan okullarda komitac ve Bulgar milliyetisi genler yeti tirilmive gerektiinde kendi fikirlerini payla mayan hocalar grevinden alm 1890 ylnda, tr. Edirnedeki Bulgar okullar direktr Perisla Dobra Plovni sadk tebaadan olmas ve mekteplerdeki bozuk fikirli hocalarn dei tirilmesini talep etmesi nedeniyle Bulgar Eksarhl tarafndan grevinden alnm ve yerine Bulgar Ke Mektebi i tr. hocalarndan Yoptiri803 atanm Bununla birlikte Babli, Bulgar okullarnda okutulan kitaplar denetlemekteydi. Babli, Bulgar kitaplar zerinde gerekli inceleme-

801 802 803

B. im a.g.e., s. XLIX. ir, B. im a.g.e., s. L, LI. ir, BOA, 1574/26, DH. MKT.

268

leri yaptktan sonra804, zararl grlen kitaplarn okutulmas yasaklam ve gerektiinde zararl grlen kitaplar toplatm 805. tr Bulgar eitimine misyonerlerin nclnde alan okullarn katks az, fakat etkileri byk olmu Fransz Katolik misyonerlerinin nderliinde, 1864 ylnda, tur. Filibede Seti Andrey adl bir Bulgar Katolik Okulu ald. Okluda 1870 ylnda latld. Bu kurslar, Fransz Koleji Stevi Avgustinin kurulFranszca kurslar da ba masna katkda bulundu. Ayrca bu kurslardan mezun olanlar ok iyi Franszca bildiklerinden Dou Rumeli Vilayetinin ilk memurlar oldu806. Misyoner rgtler tarafndan kurulan Robert Kolejinin, zellikle Bulgaristann 1878 ylnda Osmanl uDevletinden kopmasndan hemen sonraki dnemde Bulgar okumusnfnn olu mundaki rol ok nemliydi. 1871 ylnda Robert Kolejinden mezun olan alt renciden be Bulgard. Buradan mezun olanlar daha sonraki yllarda Bulgaristanda i belediye ba kan, parlamento yesi, bykeli, bakan ve ba bakan oldu. Berlin Antla masyla kurulan Bulgaristan Prensliinin anayasasn hazrlamak zere 10/22 ubat 1879 tarihinde Trnovada toplanan 231 ki Kurucu Mecliste parlamento ilik hukukundan haberdar olanlar sadece Robert Kolejinden mezun olanlard 807. Amerikal misyonerler, Bulgaristanda eitim alannda pek katkda bulunmam Nitekim t. Bulgaristandaki Amerikan misyoner okullar iinde, o gnn ko ullarnda ileri bir eitim kurumu olarak yalnzca Samakovdaki American Collegiate and Theological nstitute bulunmaktayd. Yine 1863-1903 yllar arasnda Robert Koleji mezunlar
804 805 806 807

BOA, 123/35, MF. MKT. BOA, 73/113, MF. MKT. N. Ersoy, a.g.t., s. 257. . Turan, a.g.m., s. 1105.

269

arasnda 195 Bulgar genci bulunmaktayd. Oysaki 1873-1890 yllar arasnda Amerikan misyoner okullarnda ilkokuldan koleje kadar okuyan renci says en fazla 600d808. Bu nedenle, 1880li yllarda Osmanl Devletinde Amerika Birle ik Devletilerinin bykelisi olarak grev yapan Samuel Coxun ne srd gibi, Robert Koleji bu rol tek ba stlenmemi Samuel Coxa gre, Bulgaristann na tir. uygun zeks Robert Kolejinde kendine gelmi Bulgar liderlerinin zihinlerini , Amerikan retimi ve ilkeleri geli tirmi disiplin etmi bu ilkeler o zihinlere girmi , , ve onlar ykseltmi tir. Robert Kolejinin Bulgar eitimindeki etkisi nemli olmakla birlikte William Miller, Samuel Coxun bu szlerini ba lanabilir bir abartma olarak deerlendirilmi 809. tir Robert Koleji gibi Galatasaray Lisesi de iyi yeti Bulgar elit snfna katkda mi bulunmu ve Galatasaray Lisesi mezunlar da yeni Bulgar devletinin geli mesinde nemli rol oynam 1868 ylnda Galatasaray Lisesinde 34 Bulgar renci kayttr. tir. lyd810. Ayrca Osmanl Devleti tarafndan, Bulgar rencilere burs verilmi Galatasaray Lisesinde okuyacak baz Bulgar ocuklara gnderilen cret ve elbisenin bedeli Tuna Vilayeti tarafndan kar lanm 811. 1874 ylnda Babli, tr slimye Bulgar ocuklarndan nn Galatasaray Lisesine kaydedilmesini ve burslu okutulmasn kararla trm 812. 1873 ylnda Rusuka oradan da Parise gidecek olan tr
808 809 810

U. Kocaba olu, a.g.e., s. 547. M. Todorova, a.g.e., s. 218. Glnihal Bozkurt, Gayrimslim Osmanl Vatandalarnn Hukuki Durumu, Anka-

ra 1996, T.T.K. Yaynlar, s.160.


811 812

BOA, 22/114, MF. MKT. BOA, 463/76, A.}MKT. MHM.

270

Mekteb-i Sanayi rencilerinden 10unun masraflar yine Tuna Vilayeti tarafndan kar lanm 813. Osmanl Devleti yalnzca erkek ocuklar iin deil, kz ocuklar tr iinde baz giri imlerde bulunmu 1873 ylnda Tolcu Mutasarrflna yazlan bir tur. mektupta, Rusukta yaplan Kz Islahhanesine on ya nda yukar olmamak, ksz ve yetim olmak artyla slam ve Hristiyan kz ocuklarnn kabul edilmesini814 bildirilmi tir. Zanaat ve imalat sanayi geli tike tccarlar ve lonca yeleri kendi okullarn ve kltr derneklerini ekonomik olarak desteklemeye ba lad. stanbul, Bkre , Odesa ve Viyanadaki Bulgar diasporas arasnda etkin i birlikiler bulan bu yeni burjuvazi, Bulgar genlerini kendi karlar iin kullanma frsatn yakalad. Ayrca Bulgar Kilisesinin Fener Patrikhanesiyle anla mazl, Bulgar milli hareketi iin bir eitim alan oldu. Yine bu yolla Bulgar fikir adamlar, ideolojik emellerini kentlere ans elde etti815. ve kylere yayabilme

b) Bulgar Edebiyat Zengin ve kltrl Bulgarlar, kendilerini Rum olarak gryor ve bununla gurur duyuyordu. Ayrca Fener Patrikhanesi, Bulgarlar Rumla trmaya al yordu. Bulgar dili yok olmu Filoloji ile ura tu. anlar bile bir Bulgar dilinden habersizdi. Bulgar Kilisesi, Rumca dua ediyor, gnlk hayatta da daha ok Trke konu uyordu. Bulgar ehirlere Trkler ve Rumlar dili olmad gibi Bulgar edebiyat da yoktu816. Byk
813 814 815 816

BOA, 7/37, MF. MKT. BOA, 131/6542, C. MF. M. Glenny, a.g.e., s. 112. B. im a.g.e., s. XXXII. ir,

271

hkimdi. Bulgarlarda bir burjuvazi snf olu mam da kasabalarnda veya kylet, rinde ya yorlard. Bulgar halknn ad unutulmak zereydi. 17. Yzyln ortalarna kadar Bulgarca yalnzca kitap yaynlanm Bu kitap da dini konular ierit. yordu. Ayrca bu kitaplar, Bulgaristanda deil, Roma ve Venedikte baslm 817. t Bu durum, 18. Yzyla gelinceye kadar devam etti. 18. Yzyl, Bulgar edebiyatnn ve Bulgar yenile me dneminin ba langc oldu. Bununla birlikte, Paisiy Hilendarskiyin Slav Bulgar Tarihi adl eseri bu dnemin ba langc olarak kabul edilmektedir. Bulgar tarihileri bu dnemi, Bulgar edebiyat tarihinde bir gei ve dnm noktas olarak grmektedir. Bununla birlikte, bu dnemde Ortaa edebi tryan eserlerin d nda milliyeti unsurlar ta yan yeni bir eser lerin ve dini zellik ta tr yaratlamam 818. tr Paisiy Hilendarskiy, Bulgar ulusal bilincini uyandrmay ba hedef olarak lca belirledi. Osmanl egemenliine kar olduu kadar, Rum kilisesinin Bulgarlar ze rinde etkinlik kazanma politikalarna da kar yd ve Bulgarlara mcadele ars yapm Paisiy, Bulgarlar kendi dillerinin kutsalln korumaya, kendini eitime t. ve kilisenin bamszl iin mcadeleye davet etti. Slav Bulgar Tarihi adl kitabnn nsznde819:Halkn ve Bulgar yurdunu seven, onlar yreinde tayan ve Bulgar halknzn, babalarnzn, atalarnzn, arlarnzn, yurtseverliinizin ve azizlerinizin hakknda ne bildiini, gemite nasl yaam olduklarn ve balarndan neler getiini renmek ve bilmek isteyen, okuyucu, dinleyici, Bulgar halk dikkatle dinleyin sizlerin de, nasl ki tm dier kavimler ve halklar kkenlerini biliyor, dillerini tanyor
817 818 819

H. nalck, a.g.e., s. 18. L. Ergen, a.g.e., s. 1. N. Todorov, a.g.e., s. 58 vd.

272

ve bir tarihe sahip bulunuyorsa ve okuma yazma bilen herkes halkn ve dilini tanyor ve konuuyor, bundan gurur duyuyorsa, atalarnzn yapp ettikleri konusunda neyin bilindiini renmeniz gereklidir demektedir. Paisiy, bu kitabn nsznde, Bulgarlarn anl ve erefli bir tarihe sahip olduklarn anlatan, Bulgarlar yreklendirici szlerle devam ediyor 820: ama kimileri kendi Bulgar soylar konusunda hibir ey renmek istemiyorlar, yabanc dil ve kltre yneliyor, kendi Bulgar dilleriyle uramyor, stelik Rumca okuyup konumay reniyor. Bulgar adyla arlmaktan utanyor. Hey aklsz ve deli! Neden Bulgar olmaktan utanyor ve kendi dilinde okuyup konu muyorsun? Yoksa Bulgarlarn kendi imparatorluklar olmam myd? Yllar boyunca egemen olmu, tm dnyada n salmlard ve ou zaman gl Romallarla, akll Yunanllar onlara hara demilerdi. Bulgar ar ile bar ve birlik iinde yaayabilmek iin, arlar ve krallar kzlarn elie vermilerdi. Tm Slav soyu iinde Bulgarlar en anl ve en nl soydular, kendilerine ar diyen ilk kez onlard, ilk kez bir patrie sahip olan gene onlard ve Hristiyan olan ilk onlard ve en byk topraklar onlar ele geirmiti. Bulgarlar tm Slav soyu iinde en gl ve kendilerine en ok sayg duyulan soydular ve tarihi yazarken srayla anlatacam gibi ilk Slav azizleri de klar saarak Bulgar soyundan ve Bulgar dili yazarak ortaya ktlar. Paisiy Hilendarski, ekonomik dei meyle beraber, kltrel geli menin faydalarn gren Bulgarlarn ba nda gelmektedir. Paisiyin yolundan yryen ve Bulgar milliyetilii iin al ilk ki Sofroniy Vraanski adl bir papaz oldu. Sofroniy, an i 1765 ylnda Paisiyin kitabn kopya edip oaltt. Fakat Rum papazlarnn basksyla grevinden alnd. Yine de amandan sapmayan Sofroniy, Bulgar halkna fikirle820

N. Todorov, a.g.e., s. 59.

273

rini anlatmak iin e yerlerde propaganda faaliyetlerinde bulundu. Ayrca alitli malarn daha rahat srdrmek iin 1803 ylnda Bkre yerle 821. e ti 1830 ylnda Yuri vonovi Venelinin Bulgar tarihi, dili, etnografisi zerine iki ciltlik eseri, Bulgarlar arasnda milliyetiliin ykselmesinde ok nemli bir rol oynad. Venelinin, Bulgarlarn Osmanl Devletinde ya ayan dier Balkan uluslarna kyasla nasl bir konumda bulunduklarna ili deerlendirmesi, o gnden bu gne kin Bulgarlarn kendilerini alglamalarnda nemli bir yer tuttu. Venelin 822: Trkler iin bu bahtsz halk koyun gibidir, insana en yararl ve gerekli hayvan gibidir. Onlarda st, ya, peynir, post, yn yani yiyecek ve giyecek salar Bulgarlarn Trkiyedeki en iyi inaat ustalar ve zanaatkarlar olmas kendi zararlarna olmutur. Ksacas Avrupada Trk hkimiyeti ve varl esas olarak, belki de yalnzca Bulgarlara dayanmaktadr. Budanllar ve Eflkllar her zaman yar zgr olmulardr. Srplarn bir ksm Trklerle karm, bir ksm din deitirmi, bir ksm da bamszlklarn korumutur, hepsi dalk blgenin korumasndan yararlanmtr. Arnavutlar da her zaman yar bamsz kalmlard, doalar gerei gururlu savalar olduklarndan Trklere yalnzca karlar uruna ve para iin hizmet etmilerdir. Yksek dalar, yaadklar kk lke kendilerini korumutur. Ayn ey, Moradaki dal Yunanllar iin de sylenebilir. Adalarda yaayan Yunanllarn daha baka avantajlar vardr ve daha zgr bir havada yaamaktadrlar. Slavlar arasnda en byk sknty eken Bulgarlardr diyerek Bulgarlarn en anssz Slav milleti olduunu vurgulam tr.

821 822

M. Aydn, a.g.e., s. 22. M. Todorova, a.g.e., s. 175 vd.

274

Bulgar edebiyat ele tirmenleri, 1848 ylnda Avrupadaki bamszlk hareketlerinin Bulgar halknn toplum hayatn da etkilediini ileri srmektedir. Ele tirmelere gre, Bulgar halkn geli mesi ve bamszlk mcadelesi, Avrupadaki hareketlerden etkilenmive bu erevede yeni bir boyuta gemi Ayrca siyasi bamtir. szlk iin yaplan btn faaliyetler Bulgar edebiyatna yansm 823. tr Modern Bulgar edebiyat ierisinde, Osmanl Devletinden koparak bamszln elde etme hareketi, 1840-1870 yllar arasnda Neofit Bozveli, Nayden Gerov, Petko Raev, Slaveikov, Georgi S. Rakovski, Lyuben Karavelov, Hristi Betov, Vasil Drumev, Raiko Zhinzikov tarafndan ekillendirildi. Ayrca milli uyandneminde, mimari, resim, aa oymacl, tiyatro, mzik ve dier sanat dallarnda da ilerleme saland. rnein ulusal direni dneminin en nemli ressamlar, Zahari Zograf, Stanislav Dospevski ve Nikolai Pavlaviti. Ayrca Samakov, Bansko, Tryavnada pek ok resim okulu ve aa oymacl okulu ald824. Bulgar fikir hareketi nderlerinden bir dieri ise, Kazanda doan Petar Barondur. Baron, ilkretimini Bkre tamamlamve Almanyada da tp renimi grm 1824 ylnda Avusturte t. yann Bra ova ehrinde Bukvar adl ilk Bulgar alfabesini bastrd ve Bulgaristanda datt. Barona gre, Bat Avrupada geli milliyetilik akmlar, zellikle en Avusturya Slavlar arasnda geli Panslavizm akmnn etkisinde kalm 825. en tr 19. Yzyln ortalarnda Bulgarlarn bir milli bir varlk olarak ortaya kmalaryla yeni Bulgar edebiyat da ortaya km Bu yeni milli edebiyata P.R. t.

823 824 825

L. Ergen, a.g.e., s. 4. P. Tulac, a.g.e., s. 84. M. Aydn, a.g.e., s. 22.

275

Slayevkov nclk etti826. Yeni Bulgar edebiyatnn ilk orijinal rn, V. Drumevin Mutsuz Slale adndaki hikyesidir. Yazar, bu eserinde Osmanl Devleti ynetimimnde ya ayan Bulgarlarn mutsuz bir hayat srdklerini dile getirmi Bu tir. hikyede, Yenieri ve Krcallarn Bulgarlara kar yaptklar ktlkleri anlatm , fakat resmi Osmanl idaresinden sz etmemi Bu dnemin dier bir nemli edebitir. yats Dobri intilov ise, ilk isyanc olarak nitelendirilir. air syanc gr Rusleri, ya- Odesadayken ba lad. 1853 ylnda Bulgaristanda isyan havas hkimdi. Halk Yiit Bulgarlar iiriyle isyana ard. airin, Neredesin Halkn Sadk Sevgisi?, Ayaklan Ey Balkan Yiidi, Sevgili Anayurdumuz Bulgaristan gibi isyana aran irleri de vard. Bununla birlikte i airin, Neredesin Halkn Sadk Sevgisi? adl iirinden bir blm okuduumuzda Trklere olan d manca tavrn aka grebiliriz827 : Neredesin halkn sadk sevgisi? Ey byk sevgi iimizde alevlen! Trklerin kar sna dikilelim! Hepimizin yksek sesi Kocabalkan inletsin: Byk kk herkes kalksn Silahn ku ansn! Belinize ince kllar ku ann, Atalarnzn topra iin ayaklann Trklerin soyunu ezin Onlarn cesetleriyle doldurun
826 827

L. Ergen, a.g.e., s. 3. L. Ergen, a.g.e., s. 14, 21.

276

Geniovalar, derin vadileri. Petro Raev Slaveykov ise, iirlerinde hem Osmanl ynetimine kar hem de , Rum ruhanilere kar halk bilinlendirmeye al , halkta nefret duygular uyan m drmay amalam Yazar, 1864 ylnda tr. stanbula giderek mizahi dergi olan Gadyay, daha sonra da Makedonya adl dergiyi karm Makalelerinde Bulgar tr. mesini Osmanl Devletinin ekonomik, siyasal ve kltrel reformlar halknn geli yapmasna balam Fakat Mithat Pa derginin karlmasn yasaklad. Gelecek tr. a, Gn, Hatrlama, Bulgarlara thaf, Bulgarlarn Rusyaya Kar Besledii nan ve midi 828 yazarn dier kitaplardr. Halk kitaplaryla ve yazdklar iirleriyle isyana aran yazarlarn yan sra baz Bulgar yazarlar komitac gruplarla birlikte bizzat ayaklanmalara katlm ve nderlik etmi Bunlardan en dikkat ekici olanlar ileride de greceimiz gibi tir. Lyuben Karavelov ve van Vazovdur. Karavelov, 1867 ylnda Belgratta Omladina adnda isyanc fikirler ta yan genlerle tan ve Srp ve Bulgar halm knn Osmanl Devletine kar birlikte isyan etme hareketine yardmc olmu tur. Lyuben Karavelov, Bkre bamszlk sava hazrlklarnda byk rol oynad ve te, Bkre zgrlk adl bir gazeteyi kard. Fakat bu gazete Osmanl Devletinin te isteiyle kapatld, fakat bu bir zm olmad. Zira bu gazetenin yerine Bamszlk adl yeni bir gazeteyi karld. Vazov ise, 1876 Nisan ayaklanmasna katlvan d ve tutuklanma tehlikesinden dolay Romanyaya kat. 1880 ylnda da, Dou Rumelinin merkezi Filibeye geerek faaliyetlerine orada devam etti829.

828 829

L. Ergen, a.g.e., s. 9. L. Ergen, a.g.e., s. 10,14.

277

Bulgarlara duyduklar yaknlktan dolay Ruslar da, Bulgarlara dair eserler vermi tir. Fonton(1829), E. Kovalevskiy(1840), V. Grigorovi(1844-1845), E. Yujakov(1859), O.M. Lerner(1873) bu eserlerin ilk rneklerini vermi Ayrca dil tir. yaknlndan ve Ortodoksluk balarndan dolay Bulgar-Rum kilise at masyla ilk ilgilenenler de, Ruslar olmu 830. tur

c) Bulgar Basn ve Yaynlar Bulgarca yayn yapan ilk matbaa Selanikte ald. Bunu Samakov, stanbul, Bkre , brailda alan matbaalar izledi. Bulgar milli edebiyat baslan kitaplarn saysyla doru orantl olarak geli artt. Buna gre, 1835 ylnda 38 adet olan Bulgarca kiip taplarn says, 1876 ylnda 1.743e ykseldi. Ortalama kitap oran 1835-1845 yllar aras 8 kitapken 1845-1855 yllar aras 21 kitap, 1856-1876 yllar arar 70 kitap eklinde giderek ykseldi. 18. Yzyln ortalarna kadar Bulgarlarn bir basn-yayn hayat yok iken, 1844 ylnda zmirde Filoloji adl bir dergi kt. Bu dergi zmirdeki Protestan misyonerleri tarafndan karld. Aslnda Rumca bir gazetenin Bulgarcaya evirisi olan bu dergi fazla ilgi grmedi ve 24 say ktktan sonra 1846 ylnda kapand. Bununla birlikte 1846 ylnda Bogorov, Leipzigde Bulgar Karvan tal adnda bir gazete kard. Bu tarihten sonra milliyetilerin, tacirlerin, derneklerin ve komitecilerin desteiyle yaynlanan gazete ve dergi says artt. Yaynclar arasnda van Bogorov, Dragon Tsankov, Petko Raev Slayevkov, Lyuben Karavelov, Konstantin Fotinov ve Eksarh Aleksandr bulunmaktayd831.

830 831

M. Todorova, a.g.e., s. 176. M. Aydn, a.g.e., s. 27.

278

Komiteciler tarafndan karlan, onlarn amalarna hizmet eden gazeteler de vard. rnein, Pravo 832 gazetesi bizzat komitaclarn kardklar, ayrlk fikirlerini yaydklar, dorudan doruya onlara bal yayn organ olan gazetelerdendi. 1847 ylndan itibaren Bulgarlar, Trke ve Rumca gazeteleri yeterince anlamadklarn iddia ederek Bulgarca gazete karmak iin Babliye ba vurdu. Ziraat Meclisi yelerinden Vasilikinin giri imleriyle baz gazete ve dergilerin Osmanl Devletinde yaynlanmasna izin verildi. Baba Topra, Bamszlk, Bayrak, Bilgi, Bulgar Gmenlerine Sesleni Bulgar Gnl, Bulgar Kartal, Bulgar Mektuplar, Bulgaristan, , Dan man, Gelecek, stanbul Gazetesi, Makedonya, Milliyet, renme A zgrk, lk, Tuna Kuusu, Yasa ve Yzyl ba olmak zere ok sayda gazete yaynland. ta Buna gre, 1856-1876 yllar arasnda 95 Bulgar gazetesi yaynland833. Osmanl Devleti tarafndan bu gazete ve dergilerin yaynlanmasna izin verildi, fakat yaynlar l zerinde sk denetimler yapld ve bunlarn incelenmesi iin maa memur grevlendirildi834. Ayn zamanda zararl yayn yaplan gazetelerin yaynlar reddedildi ya da dzeltilmesi iin memur grevlendirildi835. Ayrca denetimler bununla da kalmayarak yasak kitaplar ihbar edenlere Mecidiye ni verildi836 . an Amerikallarn Bulgarlarla dzenli ve devaml ili kiye gemeleri, Misyoner Elias Riggsin Bulgar aydnlaryla i birlii yapmalaryla ba lad. 1847 ylnda, ngilizce konu anlar iin Bulgarca Gramer hazrlayan Riggs, Bulgar edebi uyan nn
832 833 834 835 836

BOA, 16/28, Y.PRK. MYD. M. Aydn, a.g.e., s. 28. BOA, 8/345, A.} MTZ (04 ) . BOA, 17/1078, MTZ (04 ) . BOA, 478/8, A}MKT. MHM.

279

nclerinden Konstantin Fotinov ile yakn ili kiler kurdu. Fotinov, Bulgar sreli yaynn ncs saylan Lubosloviye adl dergiyi Amerikan misyoner matbaasnda bastrd. Ayn ekilde modern Bulgarcayla baslan ilk 100 kitabn yakla 70i 1852 k ylna kadar zmir, daha sonra stanbulda faaliyet gsteren Amerikan misyoner matlk un baasnda basld. 1873 ylnda Adm (5000 adet), Kurtulu Yolu (5000 adet), Gerekler (5000 adet) ; 1874 ylnda, O Yasay Nerede Buldu? (3000 adet), Ne Bekliyorsunuz? (3000 adet) bunlarn ba nda gelmektedir. Ayrca 1875 ylnda yaynlanan kk kitapk, Hazr msnz?, Ruhunuzun Fiyat Nedir?, Kurtarlmak stiyor musunuz?837 Amerikan misyoner matbaalarnda baslan Bulgarca yaynlardr. Komitaclara ve Misyonerlere bal yayn organlarnn yan sra Bulgar Eksarhlna bal ayrlk fkirleri yayan gazeteler de vard. Bulgar Eksarhlnn Bulgar milli uyan nda ve daha sonraki dnemlerde nemli bir yeri olduunu biliyoruz. Bu nedenle Osmanl Devletinin gz de devaml Eksarhhane zerinde olmu ve gerek Eksarhhane, gerekse, ona bal okullar ve yayn organlar sk sk denetlenmi rtir. nein, 1894 ylnda Bulgar Eksarhlnn yayn organ olan Novini adl Bulgarca gazetenin zararl yaynlar yapt belirlenmesi zerine gazete yasaklanarak Eksarhn tir. dei tirilmesine838 karar verilmi

837 838

U. Kocaba olu, a.g.m., s. 540, 546. BOA, 16/1012, MTZ (04 ) .

280

2- Dini Bamszlk ve Bulgar Eksarhl Osmanl topraklarnda ya ayan Bulgarlar arasnda milliyetiliin temelini din oluturmaktadr. Bunun d nda milliyetiliin temeli saylan dil, tarih, kltr, beraber ya arzusu gibi dier unsurlar, ancak dini kimlik etrafnda anlam kazanm 839. am tr Fatih Sultan Mehmet, stanbulu fethettikten sonra, Georgios Skholoriosu Gennadios unvan ile Patrik ve Ortodoks milletinin ba ilan etti. Bununla birlikte Gennadios, btn Ortodokslar zerinde yetkili klnd. Bylece Bulgarlar da, bir Ortodoks milleti olarak Rum Patrikhanesinin yetki alan iine girdi. Fakat uzun yllar iinde Patrikhanenin Bulgarlar zerindeki baskc tavr ve Rumla trma siyaseti Bulgarlarn tepkisine neden oldu. 18. Yzyln ba larna kadar sessiz kalan ve bir millet olarak yok olmaya yz tutan Bulgarlar, 1824 ylnda skp, Samakov ve vraca ehirlerinden Rum metropolitlerini kovdu. 1833 ylnda Samakov ve skp Bulgarlar, Fener Rum Patrikhanesinden piskopos ve papazlarn Rumlardan deil, Bulgarlardan atanmas, bunlara aylk balanmas ve papaz vergisinin kaldrlmas gibi bir takm isteklerde bulundu. Fakat bu istekleri Rum Patrikhanesi tarafndan reddedildi840. Bulgarlar, Rum Patrikhanesini bamszlklar ynnde ilk engel olarak gryordu. Zaten Bulgar milli bamszlk hareketi Osmanl Devletinden ok, Rum Patrikhanesine kar ba latld. Rum Patrikhanesinin, Bulgarlar zerindeki etkisi ve manevi basks her geen gn artmaktayd. Patriklik, 1867 ylnda Bulgar tarihi ve milletinin son temsilcisi olan Ohri Ba piskoposluunu da kaldrd. Fener Rum Pat839 840

H. entrk, a.g.e., s. 47. A Koyuncu, Bulgar Eksarhl, anakkale 1998, BaslmamY.L. Tezi, , s. kn

55.

281

rikhanesi, metropolitlere gnderdii bir bildiriyle, Bulgar kilise okullarnn kapatlmasn, kiliselerde yalnzca Rumca yazlm din kitaplarnn okunmasn, okullarda sadece Rumca kitaplarn okutulmasn emretmekteydi. Ayrca Rum Papaz Hilaryon, Trnova katedralinin mihrab arkasnda bulduu eski Bulgar patriklerine ait ktphaneyi merasimle yaktrm Bylece eski Bulgar edebiyatnn kalntlar da yok edilt. di. Rum eitimiyle yeti Bulgarlar, kendilerinin Bulgar olarak grmekten utanen yordu. Bulgar, talihsiz, kyl, kaba anlamna geliyordu. Artk Bulgarlar, Rila Hiliandar Manastr gibi dalara snm ve zel imtiyazlara sahip manastrlardan ba her tarafta tamamyla Rumlarn manevi boyunduruu altna girmi bir milletka ti841. 19. Yzyln ortalarna doru Bulgar-Rum kilisesi sorununda iki ki n plana i kar. Bunlardan biri Neofit Hilendarski Bozveli, dieri larion Makariopolskiydi. Neofit Hilendarski Bozveli, 1839 ylnda stanbula geldiinde tamamen Rumla m olan Bulgar cemaatine etkili bir konu yapt. Bylece, ilk defa Fener Rum Patrikma hanesine kar ayaklanma fikrini ortaya att. larion Makariopolski ise, Fener Rum Patrikhanesine kar giri ilen mcadelenin ncs oldu ve bu nedenle srgne gnderildi. Neofif Hilendarski Bozveli, Rum Patrikhanesinin giri imleriyle gnderildii, Trnova, Hilendar, Zograf, Dionisiattaki srgn hayatndan 1845 ylnda dndnde stanbulda ok daha farkl bir ortam buldu. Daha iyi artlar iinde bulduu bu ortamda Bozveli, Stoyan Mihailovski ile birlikte Babliye bir ikyet dilekesi verdi. Dilekeye, Fener Rum Patrikhanesi tarafndan kilise ve okullarda ayin ve ders dili olarak Rumcay kullanmada zorlandklarn ve Piskoposlarn agzll yznden Patrikhane iin yerli yersiz para toplandn, bu durumun Bulgar cemaati arasnda
841

H. nalck, a.g.e., s. 19.

282

ho nutsuzlua neden olduunu yazd ve Babliden Bulgarlar Rumlara kar koru masn istedi842. larion Makariopolski ise, Franszca yazd dier bir dilekede, Sadrazam Mustafa Re Pa it aya Bulgar cemaatine Rum Patrikhanesi tarafndan yaplan eziyetleri bildirdi. larion Makariopolski bu dilekede, Rumlarn megali idealarn gerekle tirmek iin Bulgar neslini tketmek istediklerini anlatt. Ayrca Bulgarlarn stanbulda bir kilise kurmas konusunda yardm istedi. Bunun zerine Sadrazam Mustafa Re Pa Fener Patrikhanesine Bulgarlarn kendilerine ait bir kilise kurit a, malar konusunda karar vermesini emretti. Bu durum kar snda Fener Rum Patrikhanesi de kendi karlar dorultusunda hareket ederek Hilendarski Bozveli ve larion Makariopolskiyi saf d brakmak iin Babliye bask yapt ve onlar Aynaroza srgne gnderme karar kartt. Hilendarski, 1848 ylnda Aynarozda ld. larion ise, 1850 ylnda affedilerek stanbula dnd843. Neofit Hilendarski Bozveli ve larion Makariopolskinin srgne gnderilmeleri, stanbulda bir Bulgar kilisesi almas giri imlerinin bir sre duraksamasna neden oldu. Fakat Bulgarlarn stanbulda kilise ama giri imleri 1847 ylnn sonlarndan itibaren yeniden hz kazand. Bulgarlar Patrikhaneye ba vurarak bamsz bir kilise yaplmasna izin istedi. Bu istee kar kan Patrikhane, Samatyadaki Aya Nikola, Galatadaki Aya Sotiri veya Meryem Ana Rum kiliselerinde serbeste ayin yapabileceklerini bildirdi. Buna ramen, Bulgarlar ayr bir kilise kurma isteklerinden vazgemedi. Bu ama dorultusunda Bulgarlar, Patrik I. Antimos ve II. Antimos

842 843

P. Tulac, a.g.e., s. 65. P. Tulac, a.g.e., s. 66.

283

dneminde yakla otuz kez giri k imde bulundu 844. Sonunda Patrikten izin aldlar ve Vasilaki Velikovun yardmyla kendilerine ait bir kilisenin kurulmas konusunda Babliden ferman aldlar. Aleko Pa da, Bulgarlara Balatta Mrsel Pa Caddea a sindeki konan verdi. Bylece Kayseri Despotunun yapt duadan sonra, 17 Austos 1849 tarihinde konan alt kat dzenlenip kilise haline getirilmesi al malarna ba land. 9 Ekim 1849 tarihinde aralarnda Aleko Pa ann da bulunduu byk bir kalabalk nnde Bulgar Papaz Evi, Szebolu Metropolitinin Slavca yapt ayinle cemaate ald845. Bununla birlikte 23 Ekim 1849 tarihinde Stevi Stefan adna takdis edilen ve Oe tina ad verilen 17 ki mtevelli heyeti seildi. Bu heyetin ilik ba da Toma Stefanidi Abacba ile Filibeli Nikola Eftimov Sapunov getirildi846. na Papaz Evinin almasndan sonra Bulgarlarla Rumlar arasndaki balar gn getike kopmaya ba lad. Bulgarlar artk kendi dini liderlerini seebilmek ve ayinlerini Bulgarca yapabilmek istiyordu. 28 Mart 1851 tarihinde Bulgarlar, kilisenin Bulki garca risale ve kitap basabilmesi iin izin istedi 847. kilise arasndaki sorunlar zmek amacyla Ali Pa 1856 Paris Kongresine hareketinden bir ka ay nce, a, stanbul Bulgarlarndan baz isteklerde bulundu ve stanbul Bulgarlarndan kendisine Rum Ruhban snf hakkndaki ikyetlerini bir yazyla vermelerini istedi. Bunun zerine stanbuldaki Bulgar cemaatinin ileri gelenlerinden, Gavril Kristevi, Dr. Zahari Strumski, Vasilaki Velikov, Gabril Moravenov ve Konstantin Raynov tarafndan 1856 Islahat Fermannn ilanndan hemen sonra bir dileke hazrland. Sultan
844 845 846 847

A. Koyuncu, a.g.t., s. 59. P. Tulac, a.g.e., s. 67. A. Koyuncu, a.g.t., s. 65. BOA, 78/39, A.} AMD.

284

Abdlmecite, Gabrovolu Nikola Eftimov tarafndan sunulan bu dilekede stanbul Bulgar cemaati, Bulgar milletinin kendi ba piskoposlarn seebilmesini, Babli huzurunda Bulgarlar temsil edecek bir ki inin bulunmasn, Bulgar kiliselerinde Bulgar dilinin kullanlmasna izin verilmesini ve btn Bulgar blgelerinde Bulgar piskoposlarnn bulunmasn istedi. Bunlarn d nda, Bulgarlarn askere alnmas, fakat askerlik srasnda dini grevlerini yerine getirebilmeleri iin Mslman askerlerden ayr tutulmalar, Bulgar ocuklarn, dier milletlerin ocuklar gibi Mekteb-i Sultani-i Tababet ve askeri mektebe alnmalarnn salanmas da istendi. Bununla birlikte Babli de, Fener Rum Patrikhanesinden baz konularn belirlenmesini istedi848 : 1- Patrik ve Piskoposlarn seilmesi 2- Karma heyetin kurulmas ve heyetin yetkileriyle ilgili esaslarn belirlenmesi larnn belirlenmesi 3- Patrik ve despotlarn maa 4- Hristiyan halka konulan verginin ne ekilde toplanmas gerektiinin belirlenmesi ekilde deneceinin belirlenmesi 5- Patrikhaneye ait borlarn ne 6- Osmanl ynetiminin bu borlarn toplanmasna ne ekilde nezaret edeceinin belirlenmesi bu isteklerin ba nda geliyordu. Bylece Rum ve Bulgarlardan olu Karma Heyet, Ekim 1858 tarihinde, an Patrik ba kanlnda 7 piskopos ve 10u stanbulda oturan 38 temsilciden kuruldu. Bu heyete, Bulgarlardan Trnova temsilcisi Hac Nikola Mnolu, Vidin temsilcisi liyo Hac Petrov, Filibe temsilcisi Dr. St. amakov, Sofya temsilcisi Petro Nao Slayevkov ve Bosnadan bir temsilci seildi. Karma Heyette, Osmanl yneticilerinin istekleri ynnde karlar kmayacan iddia eden Bulgar temsilcileri, Bosna
848

P. Tulac, a.g.e., s. 68.

285

temsilcisinin de kendilere katlmasyla 1858 ylnda heyet ba kan Patrike verdikleri bir beyannameyle, bundan byle tayini yaplacak olan piskoposlarn, ba larnda bulunduklar cemaatin dilini bilmeleri gerektii hakknda istekte bulundu. Ayrca bu kuraln bozulmamas iin, eski bir gelenek gereince cemaatler tarafndan seilmek, metropolitler tarafndan takdis edilmek ve metropolitlerin, patrikler tarafndan atanmalarn istedi. Fakat isteklerinin dikkate alnmamasyla nce Filibe temsilcisi, Kasm 1859 tarihinde gerek Babliye gerekse Karma Heyete verdikleri bir mazbatayla kongrenin ald hibir karar kabul etmeyeceklerini bildirdi. Ayrca Karma Heyette, nfuslaryla orantl olarak temsil edilmediklerini ileri srerek Filibe temsilcisinin ardndan, Trnova temsilcisi hari btn Bulgar temsilcileri Heyetten ekildi849. Bulgar temsilcilerinin bu tavrlarnn yan sra, larion Makariopolskinin 5 Ekim 1858 tarihinde stanbula piskopos olarak atanmas, Rum Patrikhanesini iyice kzdrd. Fakat Makariopolskinin piskoposluu Bulgarlar arasnda byk sevin yaratt. Selanikli bir Bulgar gencin, Bulgar Papaz Evinde evlenmesiyle birlikte btn Bulgar din adamlar Patrik Kirilos tarafndan aforoz edildi ve Papaz Evi 12 Temmuz 1859 tarihinde kapatld850. 1860 Nisanna gelindiinde Bulgar cemiyetinden bir heyet, Babliyle gre Fener Rum Patrikhanesinin ruhani iktidarn artk tanmadklarn bildirdi851. 3 rek Nisan 1860 ylnda Ortodoks takviminin en kutsal gnnde Piskopos lorion Makariopolski, Paskalya ayininde dua ederken Kilisenin ba Patriin ad yerine
849 850 851

P. Tulac, a.g.e., s. 69. M. Aydn, a.g.e., s. 73 Edovard Engelhardt, Tanzimat, stanbul 1976, Milliyet Yaynlar, s. 118.

286

Padi ahn adn syledi. Bulgarlarn hem kilisenin, hem de milletin ba reddetmen leri Bulgar topraklarnda Slavlarn, Rum papazlar yerine Bulgarlar getirme giri imini ba 852. Bunun zerine 11 Mays 1860 tarihinde Patrik Kirilos istifa etti. Taraflatt lar arasnda uzla may nasl salayacan bilemeyen Babli knlk iindeydi ve a ne yapacan bilmiyordu. 1860da yeni ynetmelik gereince Patriklik seimleri yapld. Fakat Filibe, Ni Vidin, Trnova ve Samakov cemaatleri seime katlma, d853. Bir yandan Rum Patrikhanesinin, dier yandan da Panslavistlerin basklarna maruz kalan Bulgarlar, Katolik mezhebine gemeyi bir k yolu olarak grmeye ba lad. Bu nedenle 1860 yl sonlarnda Bulgar Piskoposu, Bulgar ruhban snfnn Katolik cemaatlerine girmesi artlarn gr mek zere Ermeni Katolik Patriini ziyaret etti. Ermeni Katolik Patrii, Bulgarlarn sivil ve dini i lerine asla mdahale etmeyeceini, Vatikanla btn Dou Katolik Kiliselerine benzer bir ili kurulaki can syledi. Ayrca Ermeni Patrik, zellikle patrik ve piskopos seimleri ve Ruhani hkmdarn adnn okunmas, birinci derecede nemli i iin Yce efe daler n yeni kilise ile ma, stanbulda bulunan Papalk arasndaki ili kiler konusunda teki Dou Katolik Kiliseleriyle ayn olan bir statnn Bulgarlara da tannaca vaadinde bulundu. Heyet, gr sonunda sadece Katolikliin, Bulgarlar Helenizm ve me Panslavizmin tehdidinden koruyabilecei inancnda olduklarn beyanla Bulgar Kilisesinin Fransa korumas altna girmesini dilediklerini bildirdi. Fakat Fransz hkmeti, hem Bulgarlar hokar lamyor, hem de Rusyay kar sna almak istemiyordu. Bu tarihten sonra din kavgas, ulusal bir karaktere brnd. Halkn iki istei var852 853

M. Glenny, a.g.e., s. 114. Ed. Engelhardt, a.g.e., s. 119.

287

d. Bunlardan biri Rum Patriinin zulmnden kurtulmak, dieri Papann otoritesi altna girmekti. Zira Bulgarlar, bunu Rum ve Rus kiliseleri kar sndaki bamszlklarn korumalar iin en gvenli yol olarak gryorlard854. Bunun zerine 3-4 bin kadar Bulgarn katld Noel treninde papazlar, Aziz Metadias ve Aziz Kiriliosun vaazlaryla Hristiyanl kabul eden Bulgar milletinin dinini onaylayann Papa I. Nicolas olduunu, yani Bulgar Kilisesini Roma Kilisesinin kurduunu ve Bulgarlarn bu davran nn ilk cemaate dnolduunu ilan etti. Bablinin de aka onaylad bu karar, bir Papalk zel emirnamesi ile ok gemeden kesinle Ksa bir ti. sre sonra Edirneli 140 Bulgar ailesi Katoliklii kabul etti855. Bulgarlar ve Rumlar arasnda byyen kavgann artk bir zme kavu mas gerekiyordu. Sadrazam Ali Pa 5 Mart 1870 tarihinde Sultan Abdlazize sunduu a, tezkirede, Rumlar ve Bulgarlar arasnda ki mcadeleyi millet ve kavmiyet davas olarak grdn aklad856. Bunu zerine Meclis-i Mahsus-u Vkela, meselenin Emr-i Ali ilanyla hkmen zme kavu turulmas fikrini oybirlii ile kararla trd. Sultan Abdlaziz, meselenin ferman ilanyla hkmen zme kavu turulmas fikrini 6 Mart 1870 tarihinde kabul etti ve 11 Mart 1870 tarihinde Bulgar Eksarhl kurulu ferman ilan edildi. On bir maddeden olu Fermann en dikkat en ekici maddesi Onuncu an maddeydi. Onuncu madde: Bulgar Eksarhlnn dini sorumluluk blgelerini belirliyordu. Bu maddeye gre: Rusuk, Silistre, umnu, Trnova, Sofya, Vraca, Lofa, Vidin, Ni ehirky, Kstendil, Samakov, Velisa ve Varna , ehirleriyle Kstenceye
854 855 856

Ed. Engelhardt, a.g.e., s. 120. Ed. Engelhardt, a.g.e., s. 121. A. Koyuncu, a.g.t., s. 96.

288

kadar uzanan Karadeniz sahilinde bulunan ve ahalisi Bulgar olmayan yakla 20 k ky hari Varna, Ahyolu, Misivri kasabalar, slimye sanca ve sahilde bulunan kylerden ba Szebolu kazas, Filibe ka ehir merkezi, stanimaka kasabas, Koklina Vodine, Arnavutky, Panaya, Lovesli, Lasko, Arhalani, Pakov, Velastice kylerinden ve Pakova, Ayos Anarkiri, Ayos Para ve Ayos Yorgi Manastrlaryla Filikoy be ehir merkezindeki Panaya mahallesi de Bulgar Eksarhlna bal olacakt. Ancak mahalle halkndan Bulgar Eksarhlna bal olmak istemeyenler serbest olacaklar ve bunun ayrnts Patrikhane ve Eksarhhane arasnda dinin kuralarla uygun olarak dzenlenecekti. Btn bu saylan yerlerin d nda kalan yerlerin Ortodoks mezhebine bal halkn hepsi veya en az 2/3si dini olarak Bulgar Eksarhlna bal olmak isterlerse ve bu durum incelemeler sonucu uygun grlrse zin verilecekti. Ancak bu kural halkn tamamnn veya en az 2/3sinin kararyla ve arzusuyla olacandan bundan yararlanacak halk arasnda ayrlk karmak frsat kollayanlar ve bunun iin aba gsterenler olursa kanun nnde sorumlu olacaklard857. Bulgar Eksarhlnn d nda kalan Avrethisar, Edirne, Manastr, Ohri, Pirlepe, Selanik, skp ve dier ehirlerde ya ayan Bulgarlar Babliye ba vurarak Fermann Onuncu maddesinden yararlanmay talep etti. Fakat bu ehirlerin hepsine Bulgar metropolitleri atamak mmkn deildi. Bu nedenle Eksarh Antimin yapt mracaatlardan yalnz skp ve Ohri ehirlerinin istei dikkate alnd858. Fakat bu durum Rum Patrikhanesinin ho gitmedi. Rum Patrikhanesi, kendi yetki alannda una

857 858

A. Koyuncu, a.g.t., s. 98, 100. A. Koyuncu, a.g.t., s. 130.

289

olan kiliselerin Bulgar Eksarhlna balanmasna, zellikle skp ve Ohriye iki Bulgar metropolitinin seilmesine itiraz etti859. 5 Mart 1872 ylnda Sinod Meclisi topland ve Vidin Bulgar Piskoposu Antim Efendiyi ilk Bulgar Eksarh seti
860

. Antim Efendiye beratn bizzat Sadrazam

Mahmut Nedim Pa verdi. Ayrca 28 Austos 1872 tarihinde Bulgar milleti ruhani a i lerine mahsus Eksarhlk idaresi bulunmadndan Ortakyde bulunan

Portakalolu Bahesinin Eksarhhane yaplmas kararla trld861. Eksarhhanenin kurulmas Rum Patrikhanesinin byk tepkisine neden oldu ve Patrikhane, Bulgarlar aforoz etti. Buna kar Eksarh Antim Efendi de duasnda lk stanve yazd beyannamede Rum Patriinin adn anmad 862. Bu tarihten sonra buldaki Bulgar Eksarhhanesi, Rumlarn Patrikhanesi gibi, Bulgarlarn dini ve milli bir merkezi konumuna dnd. Eksarh, bir Bulgar ar gibi, Bulgarlara nfuz edip Bulgarlarn dini, siyasi ve kltrel faaliyetlerini idare etmeye ba 863. lad Rum Patrikhanesi ve Bulgar Eksarhhanesi arasnda yllarca sren bir rekabet ya and ve Eksarhhanenin kurulmasyla Ruslar, Bulgarlar desteklerken, ngilizler Rum Patrikhanesinin yannda yer ald. Nitekim Dou Rumeli i lerine bakan ngiliz diplomat H.D. Wolff, 30 Nisan 1879 tarihli raporunda, Patrie ngiliz hkmetinin Rum rk iin duyduu sempatiyi belirttikten sonra, Dou Rumelide yaplan dzen859 860 861 862

BOA, 1413/9 DH. MKT. BOA, 334/21486, HR. . BOA, 5/115, MTZ (04) . Sleyman Kani rtem, Osmanl Devletinin Makedonya Meselesi, stanbul 1999,

Temel Yaynlar, s. 83.


863

H. Yaver, a.g.e., s. 31.

290

lemelerde onlar desteklerken baz zorluklarla kar tklarn, bu zorluun onlarn la nfusunun o blgede az olmasndan kaynaklandn sylediini yazm Patrik tr. ise, Bulgarlarn hibir zaman Rus etkisinden kurulamayacaklarn ve Bulgar isteklerinin daha ok politik tecavz olduunu belirtmi 864. tir Eksarhhanenin kurulmasndan sonra Bulgarlar ve Bablinin arasndaki ilikiye gelince, 1878 ylna kadar iyi ili kiler kuruldu. Eksarh, 17 Mart 1871 tarihinde Bulgar Eksarhhanesi hakknda yazlmolan fermandan dolay te ekkrlerini ieren
865 bir dileke gnderilmi , buna kar Osmanl Devleti de, iyi niyet belirtisi olarak lk

25 Nisan 1872 tarihinde Bulgar milleti Eksarh Antemus Efendiye Mecidiye Ni an lanmve Bulgar vermi 866. Bu durum Bulgarlar arasnda byk bir sevinle kar tir Eksarh da buna te ekkrnameyle kar vermi 867. Fakat 1878 ylnda Berlin lk tir Antla masyla Bulgaristan Prensliinin kurulmas ve 1885 ylnda Dou Rumeliyle birle mesinin ardndan ili kiler bozuldu. Hatta Osmanl Devleti Bulgaristan ve Dou Rumeli Metropolitlerinin Sinod olu turmak iin stanbula gelmesine izin vermedi. Aslnda Bulgar Eksarhhanesi, ou zaman fesat komiteleri ile birlikte al m ve Bulgar gazetelerini Makedonya, mektepler sorunu ve metropolit meselesi hakknda yaygara koparmalar konusunda te etmi 868. vik ti Eksarh, Babliye hogrnmek iin 22 Haziran.1877 tarihinde BkreFesat Komitesinin yaynlad ilannamenin etkisi altnda kalmamalar iin Bulgar reis864 865 866 867 868

G. Bozkurt, a.g.e., s. 191. BOA, 4/109, MTZ(04) . BOA, 254/15123, HR. . BOA, 5/113, MTZ(04) . BOA, 292/94, Y. A. HUS.

291

lerine mektuplar yazd869. Fakat Babli, 2 Austos 1877 tarihinde Bulgar Eksarhnn fesat fikirlerini ortaya kard ve bu fikirlerinden dolay Ankarada muhafaza altna alnmasn kararla 870. Aslnda Bulgar Eksarhna Babli tarafndan trd gvenilmemekteydi. Bablide, Bulgar Kilisesine verilen ruhani bamszln, siyasi bamszlk olarak kabul edilmesinin yanlolduu ve Makedonyaya gnderilecek piskoposlarn tehlikeli olacaklar fikri hkimdi871. Yine de Eksarh, her frsatta Bulgaristan Prenslii yararna al yordu872. Babli, 10 Haziran 1893 tarihinde Bulgar Eksarhnn Avrupaya gitmek zere Bulgaristandan geerken Sofyaya uramasna izin vermedi873. Bu durum Bulgar gazetelerinde byk tepkiyle kar land. Ancak basklar sonucunda 17 Ekim 1893 tarihinde Bulgar Eksarhna, Osmanl Devletinin karlarna uygun davranacana dair kendisinden teminat alndktan sonra yalnz mezhep i leriyle ilgilenmek ve politikaya kar mamak artyla Sofyaya gidina izin verildi874. Bu durum bile tek ba Bablinin Bulgar Eksarhlna hi ine gvenmediinin kantyd. Bulgar Eksarhl ve Bulgaristan Prenslii arasndaki ili kiler de bir ara kopma noktasna geldi. Bulgaristan Kapkethdas Msy Dimitrofun belirttiine gre, Eksarh, 1885-1893 yllar arasnda Rusyaya yakn bir siyaset izlemi tir
869 870 871 872 873 874 875 875

. 1886

BOA, 6/174, MTZ(04) . BOA, 6/178, MTZ.(04) . BOA, 9/13. Y. PRK. AZJ. BOA, 19/78 Y. PRK. AZJ. BOA, 277/17, Y. A. HUS. BOA, 29/1872, MTZ(04) . A. Koyuncu, a.g.t., s. 138, 139.

292

ylnda Bulgar Eksarh, Bulgar ynetiminin Makedonyaya adamlar gndererek isyan karmak niyetinde olduunu aklam 876. Yine Eksarh, 17 Mart 1889 tarihinde bir t yazyla Babliye Stoyan Nikolov Stambolovun877 Makedonyada isyan karmak niyetinde olduunu bildirmi 878. taraf arasndaki gerilim bir sre bu ti ki ekilde devam etti. Nitekim 1889 ylnda Prens Ferdinand, Eksarh Yosifi Rusya taraftar olmakla sulad. Ferdinand, Eksarhla birlikte olup ayinlerde ismini anmayan vraca, Trnova ve Preslav metropolitlerini grevden ald. Eksarh Yosif ile Prens arasndaki ili kiler ancak 1893 ylndan sonra dzeldi879. Bulgar Eksarhl ve Rum Patrikhanesi arasnda anla mazlklar ise, bitmek bilmiyordu. Bu sefer de, kiliselerin ve metropolitliklerin kendilerine balanmas konusunda sorunlar ya and. Eksarhhanenin bamszln ilan eden Fermann Onuncu maddesi gereince iki kilise, bundan sonra blge halkna bask yaparak nfuz mcadelesine girdi. rnein ticaret iin Bulgaristana giden Kireky karyesi Rumlarna Patrikhaneden ayrlarak Bulgar Eksarhlna balanmalar iin bask yapld ve temettu vergisi alnd yolunda ikyetler oldu ve ikyetlerin incelen876 877

BOA, 4/64. Y. PRK. MK Stoyan Nikolov Stambolov: Bulgaristann bamszlna ynelik gizli faaliyet-

lerde bulunan cemiyetlere ye oldu. 21 ya ndayken 1876 Bulgar isyannn liderliini yapt. 1877-1878 Osmanl-Rus Sava nda Osmanlya kar sava Dou Rumeli t. Vilayeti kurulduktan sonra, Bulgaristan Prenslii ve Dou Rumelinin birle mesi ynndeki al malara nderlik etti. 1887-1894 yllar arasnda Bulgaristan ba bakan oldu ve Makedonyadaki isyanlar rgtleyerek geni leme siyaseti gtt.
878 879

BOA, 8/73, Y. PRK. MYD. A. Koyuncu, a.g.t., s. 138, 139.

293

mesi iin blgeye heyet gnderildi880. Bu rnei oaltmak mmkndr. Hemen hemen Bulgaristann her yerinde bunun benzeri durumlar ya anmaktayd. Ayrca Rum Patrikhanesi, Bulgar Eksarhl tarafndan baz yerlere metropolitler atanmasna da devaml itiraz ediyordu. Fakat bu durum Babli tarafndan pek dikkate alnmad ve yersiz bir itiraz olarak grld881 .

3- Yerel Ayaklanmalar Ve ete Olaylar

a) 1841 Ni syan 1841 ylna gelinceye kadar Bulgaristanda baz ete ve e kyalk olaylar ile ksa zamanda bastrlan kk apl isyan giri imleri gerekle ti. Fakat bu tarihten mi sonra kan isyanlar daha ciddi boyutlara ula Bunu ilk rnei Niblgesinde yat. anan ayaklanmalard. zellikle Srbistann yar bamsz hale gelmesi, Ni blgesindeki gvenlii ciddi anlamda tehdit etmekteydi. Srplar, corafi, dini ve Slavllk balaryla Bulgarlar bamszlk ynnde k krtmaktayd. Bu nedenle 1841 syan sadece Ni deil, Bulgaristan genelinde o gne kadar devlete kar gerekle te tirilen en ciddi isyand882. Bununla birlikte, Bat Bulgaristann Niblgesinde kan isyan, yabanc devletlerin mdahalesini davet ettii iin de nemli ve dikkat ekicidir883. Bulgaristanda asayi bozan e isyan giri i itli imleri, zellikle yerel ynetimlerdeki arpklklar, yneticilerin halka kt davranmalar ve vergi sistemindeki d880 881 882 883

BOA, 2176/110, AH. MKT. BOA, 1/32, MV. Ahmet Uzun, Tanzimat ve Sosyal Direniler, stanbul 2002, Eren Yaynlar, s. 40. H. nalck, a.g.e., s. 28.

294

zensizliklerden kaynaklanyordu. 1841 Niisyan da daha ok bu arpk dzenin ve vergi sorunlarnn bir sonucuydu884. Fakat Niisyannda Srbistann k krtmalar ve asilere verdii destek gz ard edilemez. 1841 Niisyanndan nce, Srbistan ve Tuna Prenslikleri, asilere gerekli ortam hazrlayp onlara en iyi artlar hazrlad. Buna ramen, Bulgar ulusalc hareketinin tek bir merkezi yoktu. Komiteler arasnda byk gcn desteini almak ve dier Balkan ulusalc giri imlerle i birlii yapmak gibi konularda bile aralarnda anla mazlklar kabiliyordu. Ba langtan itibaren Eflkta bulunan ve Tunann kar yakasna geen ete ler bulunuyordu. Bunlar byk kyl devrimini amalyordu. Bu tip eylemleri ilk kez, 1841 ylnda Vasil Hacivulkov ve Vladislav Tai rgtledi. Fakat ok az ki iarsz oldular. Bunun zerine, Srbistann desteini nin desteini aldlar885 ve ba alan Milyo adndaki bir ete reisi yeni bir ayaklanma planlad. Daha nce de ayaklanmalara katlan Milyo ile birlikte kendilerinden fazla vergi alndn ve kaldrlan vergilerin hala istendiini belirten zengin Bulgarlar, kylleri de yanlarna alarak 1841 ylnda ayakland. Bulgarlar, istenilen vergileri demeyeceklerini bildirip devlet memurlarna kar geldi. Bunun zerine Ni Valisi Sabri Pa olaylar yat a, trmak amacyla asileri temsil eden dokuz orbacyla gr Bu gr t. meden sonra Sabri Pa orbaclar ayaklanmaya te ettikleri iin tutuklatt ve Sofyaya gnderdi. a, vik Sabri Pa kyllere vergilerini demeleri iin sre verdi. Fakat bu gr a, melerden olumlu bir sonu alamad. Srbistandan gelen te vikler, Ni isyann iyice krklemekteydi. Bylece 1841 yl ba larn Milyonun tahrikleriyle Ni Leskofa, ehirky kazalarnda is,
884 885

M. Aydn, a.g.e., s. 36. B. Jelavich, a.g.e., s. 375.

295

yanlar ba lad. Asiler Kotine Boazn kapatarak Ni ten stanbula giden yolu kesti. Asiler, deirmenleri ele geirdikten sonra ellerine geirdikleri Mslmanlar ldrd. Asilerin ba larnda bulunan Milyo, Vidinin Sahra kazasnda isyan kard. Bylece isyan Vidine kadar uzand886. kan olaylar kar snda Mslman halk korku iindeydi ve Sabri Pa ann yannda ok az askeri vard. Bu durum kar snda Pa a, Ni bulunan Rumeli Mfetti Arif Hikmet Beyin de desteini alarak Kosova, te i Yegovitsa ve Prokuple blgesinden yama iin can atan 1.500 kadar Arnavut askeri ard. Bylece Arnavutlarn ve toplarn yardmyla asilerin merkezi olan Kamania ve Mtafca kaleleri alnd. Ayrca asilerin ba Milyo ldrld. syana katlan asilerin genelde baltadan ve sopadan ba bir silah yoktu. Kamania ve Mutafcann ka alnmas kyllerin isyan daha fazla uzatmadan geri dnmelerine neden oldu. Ni isyanndan sonra baz ki de tutukland. Tutuklananlar sularna gre gruba iler ayrld: gruptakiler 10 ki lk iydi. Bunlar, Milofie kynden Pavlo olu Bodo, Mutafca ky kocaba olu girveyo, Velo olu Ustupan ve Ustupan olu Aklin, Mi olu o van, Mustafca kynden anko olu van, Zebeko olu van, Rebolko olu sinvikodur. Tutuklularn suu halk isyana te etmek, telim olmak isteyenvik leri engellemek ve Mslmanlara ateamakt. kinci gruptakilerin kendi ifadelerine gre sular, kylerin kocaba laryla dier fesat ba larnn ve bunlarn nde gelen ismi Milyonun gnderdii fesad erbabnn tahriklerine kaplarak Kamanie kynde toplanp isyan karmakt. Bunlarn says 30 olup 15i yaralyd. Bunlarn nde gelenleri ise, Kamanie kynden onko olu van ve Popofie kynden Gorgon olu Restodur. nc gruptakiler ise, Mutafca ve Kamanie kylerinde ele geirilen ve serbest braklan ki lerdi. Bunlardan bazlar Lekofal Marban, Be bene
886

H. nalck, a.g.e., s. 29.

296

kynden Kosta, Belgrad mahallesinden bahvan Resto, Ni li stifan, Ni ekli meki Dimitri, Nivaro undan Nikola, Maranko olu Makro ve Hadem kyl Petre, Kamanie kynden Izdrakoydu887. syan bitti, fakat bu sefer de Arnavutlarn kyleri yamalar ba lad. Arnavutlar kyleri yakp ykmaya ba ve bu olaylar uluslar aras bir boyut kazand888. lad Olaylar sonucunda, 28 Bulgar kynn halk Srbistana snd. Aslnda Osmanl Devletinin yapabilecei ok bir yoktu ve sadece Srbistan olaylara kar ey mamas iin uyarmakla yetindi. Edirne Valisi Yakup Pa ann Nivalisi olarak atanmasndan sonra, Arnavutlarn verdii zarar kar lamak ve kylerine geri dnmeleri iin gerekli nlemler de alnd. Bulgar kylsne 150.000 kurudatld. Bylece 1841 Temmuzunda Srbistana snana kyller geri dnd 889. Bulgar isyanlar srasnda Rumlar onlar yalnz brakmad. 1841 Niisyannda Bulgarlarn arasnda Rumlar da bulunuyordu. Hatta Ni isyannn ba arszlndan sonra bile 21 ubat 1842 tarihinde Eflk Beylii snrlarndaki brail kasabasnda, baz Rumlarn da katld bir Bulgar etesi yeniden karga kard. Fakat bu a ete Romen askerleri tarafndan datld. Aslnda Rumlar, Bulgarlardan ok kendi karlarn d nyordu. Rumlar, zellikle Fransaya gvenerek Rumelide isyan ve kar klklar karmaktayd. Yunanistan, Giriti ilhak etmek iin frsat kollarken Fransa, Akdeniz hkimiyeti konusunda ngiltereye darbe indirmek iin Girit meselesinde Yunanistan desteklemekteydi 890.
887 888 889 890

A. Uzun, a.g.e., s. 62, 63. H. nalck, a.g.e., s. 30. M. Aydn, a.g.e., s. 40-41. H. entrk, a.g.e., s. 83.

297

Uzun yllardr blgede youn faaliyetlerde bulunan Rusya da frsat kolluyordu. Rusya, 1841 ylnda kan bu olaylardan yararlanarak, Babliye Ni halknn Trk ynetiminden memnun olmadn ve yaplanlar yerinde grmek iin bir memur grevlendirmek istediini bildirdi. Osmanl Devleti nce bu istein asileri cesaretlendireceini d nse de, sonra bu istei olumlu kar lad. Bunun zerine, Rusyayla ayn fikirde olan ve onunla birlikte hareket eden Fransa da bir memurunu Ni gnderdi. Fakat Rusya istediini elde edemedi ve bu isyan karlar dorultue sunda kullanamad. Zira Babli, sorun kmamas iin gerekli nlemleri ald. Buna ramen Babli, sorunu zebilmek iin ok bir yapamad. Ayaklanmaya reayaey nn sebebiyet verdiini delilleriyle ortaya koyan yazlar hazrlatarak byk lkelere gndermekten ileriye gidemedi. Bunun zerine tepkiler de gecikmedi. Babliye gelen ilk tepkilerden biri de Avusturyadan olmu Prens Metternichten gelen teptu. ki yazsnda doruyu i itmenin biraz ar bir olduu ifade edilerek: Avusturey yann, Osmanl Devletinin iyiliine gayret ettii ve buna binaen Ni vaki olan te gerek hali olduu gibi beyan etmeye haklar bulunduu belirtilmi 891. Osmanl ti Devletinin yerinde inceleme yapmas iin memurlar grevlendirdi. Bu memurlardan biri Ahmet Tevfik Beydi. Tevfik Bey, hazrlad raporda, ayaklanmann vergiyle ilgisi olmadn, tamamen Srbistann k krtmalarndan kaynaklandn belirtiyordu892. Fakat Niisyann asl nedeni zerinde tek bir gryoktu ve e ki pek itli iler ok iddiada bulunmu Bu isyan ile ilgili bilgileri Babliye ula tu. tranlardan biri de, Rumeliye Mfettiolarak gnderilen Arif Hikmet Bey idi. Arif Hikmet Bey, Tanzimat ile getirilen yeni uygulamalarn yerine getirilip getirilmediini ve blgenin
891 892

A. Uzun, a.g.e., s. 87. M. Aydn, a.g.e., s. 40 vd.

298

genel durumunu incelemek iin gnderildi. Arif Hikmet Beyin raporuna gre, gze arpan ilk konulardan biri, isyanda tahriklerin, zellikle de Milyo isminde bir Srpn tahriklerinin nemli rol oynadyd. Raporda olaylarn geli imi yle anlatlm 893: tr Ni ve evre kazalar kylerine gnderilen baz fesat erbab kiiler vergileri gereke gstererek halk isyana ynlendirmiti. Kendilerine yaplan tler bir fayda salamad. Asiler baz kylerde zaptiye askerlerini ldrme, iftlikleri yakma, deirmenlerin suyunu kesme ve benzeri hareketler yapmaya balamlard. Gelinen aama bylelikle Mslman halk byk endieye drmt. Bu esnada vranya ve Leskofa kazalarndan istenilen asker, burada da karklklarn ortaya kmasyla gelememi ve dolaysyla herkes panie kaplmt. Son are olarak Kurunlu ve rgp taraflarndan gelmi olan ve kendilerine pek de itimadn caiz olmad bir miktar plak Arnavut asker toplanarak asilerin zerine gidilmesi kararlatrlmtr. Niblgesindeki kazalarda Mslman nfusu azd. Nikazasnda 20.000 Gayrimslime kar 5.000 Mslman bulunmaktayd. Lekofa kazasnda ise, Msln, man ve Gayrimslmlerin nfusu dengeliydi. Bu durum da, Bulgarlarn bamszlk ynndeki isteklerini arttryordu. stelik nlerinde zerk Srbistan rnei vard. Reayaya gre isyann nedeni ise, Ni ehirky, Leskofa ve rgp reayas Trk , zulmnden peri olmu ve canlarn kltan halas etmek iin Srbistan tarafna an topluca kam Padi t. ahn reayasn teslim ettii kimseler rza-i aliyye ters birok zulm ve bask yapyordu. Sz konusu basklar en fazla vergi ile ilgili konularda grlyordu. Nitekim bu olaylarda, Sabri Pa ann Ni halkndan haksz vergiler

893

A. Uzun, a.g.e., s. 45.

299

talep ettii iddia ediliyordu. Ayrca Srbistan Meclis azas Milteye gre de isyann nedeni, vergilerdi894. syann nedenleri zerindeki gr bunlarla da snrl deildi. Budanl iki ler ki tarafndan Babliye gnderilen bir mektupta, papazlarn nclnde yrtlen i gizli tahriklerin isyann olu umunda etkili olduunu iddia etmekteydi. Yine Budan Voyvadasna gnderilip 29 Nisan 1841tarihinde Babliye ula bir mektupta da an isyana dair, halk uyandrmak iin Bulgaristanda casuslarn dola t, baz Bulgarlarn Mslmanlar zerine yrd ve tedbir alnmas gerektii bildirilmi Ayrca ti. Avusturyann Niisyanndan olduka memnun olduunu ve ayaklanma iin ddesteklerin olabilecei de vurgulanm 895. t Genel gr Tanzimat ile birlikte vergi sistemindeki arpklklard. Fransz Akademisi yelerinden M. Blanqui, 1841 ylnda Niblgesini dola ve seyahatm namesinde durumu yle deerlendirmi 896: Hatt- erifle vergi meselesinin tir halledilecei yaland. Bu yalan tatbikat sahasna konulunca Bulgarlar bunu abuk grdler ve ikyete baladlar. Vaziyetlerinin eskisine nazaran daha fenalatn ve gelirlerini aan bu ar vergileri deyemeyeceklerini ilan ettiler. Trkiye de bekaya vergilerin tahsili katl-i amla yaplr. Askerler vergi mkelleflerinin evlerine yerleirler, orda gnlerce kalr, yer ve ierler.

894 895 896

A. Uzun, a.g.e., s. 50, 51. A. Uzun, a.g.e., s. 55 vd. H. nalck, a.g.e, s. 29.

300

b) 1849 Vidin syan 1841 Niisyan Vidin blgesine kadar uzanm Bu blgede de uzun zamandan beri t. huzursuzluk vard. Blgedeki olaylar artk uluslar aras boyut kazanm Bunu zet. rine 1848 yl sonlarna doru Fransz memurlar Bulgaristan dola ve blge hakt knda bir rapor hazrlad. Fransz memurlar raporda huzursuzluk nedeni olarak u sebepleri sralam lardr: ncelikle en nemli ho nutsuzluk vergiydi. rnein, a ar toplaycs, mahsul fazla gstererek fazla vergi almakta ve dier memurlar da bundan yararland iin mdahale etmemekteydi. Cizye vergisi ise, be ya ndaki ocuklardan bile alnmaktayd. Resmi otlak da byk bir ykt. Bu vergi, senede hayvan ba drt kuru ibaretken memurlarn kar ve temettular yznden iki na tan katna km 897. t Nisan 1849 tarihinde, Vidine bal Boynia kasabasnn Bulgar halk, devlet grevlilerinden ve Trklerden ikyeti olduklarn belirterek yeni bir ayaklanma ba latt. Bulgarlar, kacak bir isyanda kendilerini yalnz grmyorlard ve Srplarn kendilerine yardm edeceklerinden eminlerdi. Hatta Bulgarlar arasnda yaylan sylentilere gre, 10 bin Srp askeri kendilere yardma gelecekti. syan sylentileri zerine Vidin Defterdar brahim Efendi asileri vazgeirmek istediyse de ba arl olamad. Bunun zerine Vali Vasf Pa Mirliva Ali Pa a, ay asilerin zerine gnderdi. Askerlerin duruma el koymas birok kylnn ayaklanmadan vazgemesini salad. Geriye kalan asiler ise, kaarak Srbistana snd. nceleri bu olaydan cesaret alan kyller, daha sonra Srbistann kendi karlarn korumak iin asileri teslim edeceini aklamasyla kylerine geri dnmek zorunda kald898.
897 898

H. nalck, a.g.e., s. 36. M. Aydn, a.g.e., s. 42, 43.

301

1849 Vidin ayaklanmasnda, Srplarn byk rol oynad bilinmektedir. Bulgarlar, bamszlk iin en byk yardm Srplardan beklemekteydi. Srp Prenslii de Slav Devleti hayalleriyle Bulgarlar devaml k krtmaktayd. Slav birlii kurma isteinin yan sra, bu durumu corafi ve dini artlar da zorluyordu. Srbistan snrnn kontrolden uzak olmas nedeniyle Srplar, sk sk snr geerek halk k krtabiliyordu. Ayrca Bulgarlar da Srbistana giderek snra yakn yerleri hazrlk ss olarak kullanyorlard899. Bu dnemde, Avrupada tam bir karga ve ihtilal dnemi ya a anyordu. Bu nedenle Avrupay sarsan 1848 htilalinin arkasndan gelen bu ayaklanma Rusyadan ba bir devletin ilgisini ekmedi. Hatta ayaklanmaya kar kanlar dahi ka oldu. Bu ayaklanmaya Avusturyayla birlikte, Srbistan Prensi Aleksander Karagorgevi de kar kt. Ancak Karagorgeviin muhalifi Milo Obronovi, bu ayaklanmay desteklemekteydi900. 1849-1950 yllarnda Vidinde ortaya kan isyan Bulgarlar iin bir son deildi. syan ksa srede bastrld, fakat arkasndan ba isyanlarn gelecei kesindi. ka Eflk, Budan ve Srbistan Rusyann yardmyla muhtariyetlerini kazanm lard. Ayn ekilde Rusya, Slavllk duygusunu Bulgarlarn Osmanl hkimiyetinden ayrlmas iin yeterli gryordu. Ayrca Balkanlarda muhtariyetlerini kazanmam Bulgarlardan ba millet de kalmam 901. 1850li yllarda, Bulgarlar arasnda Rus tahka t rikleri ok younla Rus ajanlar ncelikle Bulgarlarn youn bir t. ekilde bulunduklar Gabrovada faaliyetlerini arttrd. Bunlar halkn arasnda dola arak k krtma
899 900 901

H. entrk, a.g.e., s. 82. M. Aydn, a.g.e., s. 45. H. entrk, a.g.e., s. 87.

302

amal Rusya Meclisi mhrl bro rler datp gizli toplantlar dzenledi. Bylece Hristiyan halk dorudan doruya isyana ardlar. Rus ajanlar, dini ve milli duygulara hitap ederek unlar sylemekteydi902: Sizde din ve milliyet gayreti yok. Nasl rahat edeceinizi bilmiyorsunuz. Bu gevekli yznden Osmanl boyunduruundan kurtulamyorsunuz. Sizin iin bu kadar meakkat ve bu kadar aka sarf ve zahmetler ekmi isek de, sizler bunlar bilmiyorsunuz. Bizim dediimiz gibi hareket edin, isyan edin, biz devletlerin mdahalesini temin ederek sizi ezdirmeyeceiz ve nihayet Srbistan gibi sizler de muhtar bir idareye sahip olursunuz. Bununla birlikte isyann nedeni sadece Rus ve Srp k krtmas olarak grlemez. Vidinli kyller de genel olarak vergilerden ve aalk sisteminden memnun deildi. Vidinliler, 1850 ylnda Padi aha sunduklar arizede903: Memelik-i Mahrusa-i ahanede bir Tanzimat- Hayriye icra buyrulduu mesmu- acizanemiz olmu ise de bunun hakk- abidanemizde icraat- fiiliyesine asla mba eret olunmam tr eklindeki ikyetlerini dile getirmi ti. 1839 Tanzimat Ferman ile birlikte Vidin reayas, artk aalar iin angarya al mak istemediklerini bildirdi. Bunun zerine aalar ve kyller arasnda anla mazlk kt ve durum Babliye kadar yansd. Babliden gnderilen bir rade-i seniyye ile Vidinde angarya kaldrld. Fakat aalarn hkim bulunduu Vidin Meclisine gre, kimse kimsenin bila bedel ve irza arazisini zapt ve kendisi ziraat edemeyecei umur- bedihiyeden olmakla reaya bu kiray ba ka ekilde demek zorundayd. Bunun zerine arazi kirasnn gerek ashab- iftlikata ve gerek reayaya gadr

902 903

H. entrk, a.g.e., s. 77 vd. H. nalck, a.g.e., s. 37.

303

hasar vukua gelmeyerek tarafeynin rzasyla yeniden tayin edilmesi emrolundu904. rade-i seniyyeye ramen, taraflar arasnda bir anla salanamad. Halil ma nalck, Vidin isyannn dorudan sebebi olarak toprak meselesini gstermektedir. nalcka gre905: Tanzimat ile birlikte, miri arazi mutasarrflarnn haklar, sonular hi dnlmeden tam mlkiyete yaklaacak ekilde geniletildi. 23 Nisan 1847 tarihli resmi bir teblile arazi zerinde kz ocuklarna da erkek ocuklar gibi veraset hakk tannd. Topra ilemek iin tasarruflar altna alan miri arazi sahipleri ve Vidin aalar bu kyllerin hukuken de sahibi olmaya balad. Btn bunlar isyan hazrlarken, Vidin blgesinde arazinin Mslman aalar zmresinin eline gemi olmas, buna karn reayann yzyllardr iledii topraklar zerinde ekonomik olarak gerilemesi isyana neden oldu. Burada topraksz kyl grubunun, Mslman arazi sahiplerinden oluan bir aalar zmresine kar ayaklandn grmekteyiz. Ayrca miri topraklara dayanan byk arazi sahibi aalar rejimi veya Gaspodarlk rejimi de ok dikkat ekicidir. Gerekten de sadece Mslman olan bey ve aalardan oluan bir zmre, btn miri araziyi ele geirmi, kyl ekonomik olarak bu kk zmreye baml hale gelmiti. Bylece isyan, toprak meseleleri yznden doan ekonomik karlar sonucunda kmt. Vidin Sancana bal Sahra, Belgradck ve Lom kaza ahalisinin byk ounluu Hristiyan olduundan buralarda faaliyet gsteren asiler, Hristiyan halkn fikirlerini isyana hazrlam bulunuyordu. Bu nedenle Vidine tayin edilen valiler, Hristiyanlar hotutmaya kendilerini mecbur hissediyorlard. Vidinde bulunan Hristiyan halkn ileri gelenleri ise, orbaclar araclyla kazalarn her i mdahale ine
904 905

H. nalck, a.g.e., s. 95. H. nalck, a.g.e., s. 83-98.

304

ederek, bir taraftan Osmanl Devletine sadk tebaa olduklarn sylerken, dier taraftan da halk k krtyorlard906. Vidin Bulgarlar, Sahra, Lom, Belgradck kazalarnn halkyla birlikte 13 Mays 1850 tarihinde bulunduklar yerlerin suba ve zabitlerini ldrd. Asiler bir yandan halk k krtrken, bir yandan da evre illerle haberle meyi kesmek iin yollar tuttu. Bunun zerine Babli, gerekli nlemleri almas iin Ali Rza Pa ay Vidine gnderdi. Ayrca Silistre, Ni Trnova ve Sofyaya da emirler gndererek , gerekli nlemlerin alnmasn ve zc olaylarn kmamasn istedi907. Vidinde ya anan olaylar, zengin aalar da korkuttuu iin aalar, mecehir lisindeki glerini de kullanarak Vali Vasf Pa aya ba bozuk kullanlmasn kabul ettirdi. Vidin aalarndan Ali Aa, 18 Haziran 1850 tarihinde, 500 ki ba ilik bozuk askerle asilerin zerine gitti. nce Akar Palangas, sonra Lomda asiler datld. Belgradcka geldiinde ba bozuklarn says 3 bini bulmu Belgradcktaki isyan tu. bastrld. Fakat asilerin bir ksm Srbistana kat. Daha sonra Rumeli Ordusu M iri mer Pa ann giri imiyle, Srbistana kaan Bulgarlar kylerine dnd908. Ayrca Babli de, Vidin ayaklanmasnn asl nedeni olarak grd Gaspodarlk rejimini, Meclis-i Ahkm- Adliyede kurulan bir komisyonun kararyla kaldrd909.

906 907 908 909

H. entrk, a.g.e., s. 111. M. Aydn, a.g.e., s. 43. M. Aydn, a.g.e., s. 44. H. nalck, a.g.e., s. 101.

305

c) ete Olaylar Krm Sava ba lamadan ksa bir sre nce, 1853 ylnda, ar I. Nikola, Petersburgdaki ngiliz elisi ile bir gr yapt. Bu gr me mede ar, Hasta Adam olarak niteledii Osmanl Devletinin topraklarnn payla lmas konusundaki fikirlerini aklad. Girit ve Msrn ngiltereye braklmas kar lnda Eflk, Budan, Srbistan ve Bulgaristan zerinde kendi himayesinin tannmasn teklif etti. Bu teklif daha ok Rusya karlarn gzettiinden ngiltere tarafndan reddedildi. Bunun zerine Rusya, Krm Sava nn kmasyla bu hayallerini bir sre ertelemek zorun da kald910. Fakat Krm Sava ve sonras Bulgar ulusalcl iin nemli dnm noktalarndan biri oldu. Bu dnemde Rusya, zellikle eitim alanndaki al malarna ve propagandaya younluk verdi. Osmanl yneticileri de bu durumun farkndayd. Bu nedenle, 1853 yl iinde Trnova kaymakam Galip Pa Bulgar halknn fikir ve a, d ncelerini renmek amacyla birka kez Trnova kylerine memurlar gnderdi. Memurlarn elde ettikleri bilgilere gre, kyl Bulgarlar arasnda gezen tahrikiler, kylleri Osmanl aleyhinde k krtyor ve Rusyay vyordu. Bunlarn Rusyada her trl refahn bulunduunu syleyerek ve para datarak halk uyandrmaya altklar anla lmaktadr. Krm Sava nn sonlarna doru, 1855 yl ortalarnda, Rumelinin sa ve orta kollarnda e kyalk olaylar att. Bunu zerine Mithat Pa bu a, e kyalar yakalamakla grevlendirildi. Mithat Pa Rumeliye geerek 284 e a, kya yakalad. Bylece e kyalk olaylar bir sreliine de olsa durdu911. Krm Sava ndan sonra, 1856 ylnda Bulgar ulusuluu sistematik bir hal ald ve hazrlklar younla Edirne Valisi ve Filibe Mutasarrf Aziz Pa sk sk t. a
910 911

H. entrk, a.g.e., s. 79. H. entrk, a.g.e., s. 113.

306

Babliye arizalar gndererek Bulgaristanda ayaklanma hazrlklarnn bydn bildirip asker gnderilmesini istedi. Fakat bu istekler, Babli tarafndan pek dikkate alnmad. Aziz Pa Babliye gnderdii mektupta retmen ad altnda Bulgarisa, tana ok sayda Srp subaynn girdiini bildirdi. Ayrca bunlarn Bulgar halkna gizlice askeri eitim yaptrp, Bulgarlar sava hazrladklarn yazd. Bununla bira a, likte Aziz Pa erkez kyafeti giymibaz Bulgarlarn kylere saldrarak ayaklanma kardn haber verdii halde Mahmut Nedim Pa Ruslara hogrnmek iin a, gerekli nlemleri almad ve ksa bir sre sonra Bulgaristanda ayaklanma kt912. Ni Trnova va Vidin blgelerinde baz ete olaylar grld. Bunlar daha , ok Eflkta ve Rusyann gneydousunda bulunan Bulgarlar tarafndan desteklenen ki ilerin derliinde kan olaylard. Rusya ve Eflkta bulunan Bulgarlar, kendi milletlerine yardmda bulunmak iin aralarnda byk paralar toplayarak, Bkre te ubesi de Hocabey (Odesa)de ald913. bir iane sand kurdu. Ayn sandn bir Bu ubelerde toplanan paralarla eteciler ekonomik olarak desteklendi. Bu etecilerden biri olan Hristo Todorovi, Rusya tarafndan da izin verildikten sonra Srbistann Karayova kasabasna gitti. Todorovi, burada isyanlara her ynden destek veren Haralambo ile balant kurdu. Haralambo, Hristoya Vidine gidip isyan karmas iin her trl yardm edeceini bildirdi. Ayrca Haralambo, 60 Macar altn verdi ve gerektiinde daha ok para verebilecei vaadinde bulundu. Hristo Todorovi, Vidinde kendisini Rus taraftar olarak gsterip Mano Kristin ile yaknlk kurdu ve Bulgarlar hakknda bilgi toplad. Daha sonra Todorovi, Srbistann Nikotin kasabasna geti. Mano Kristin ise, Vidinde kyleri dola arak kyllere Srpa iki nsha
912 913

P. Tulac, a.g.e., s. 64. H. entrk, a.g.e., s. 116.

307

dileke imzalatt. Mano Kristin Sahra, Belgradck ve Lom kazalarna bal kyleri de dola arak kyllere ayn dilekeyi imzalatmaya devam etti. Daha sonra bu dilekeyi Nikotinde bulunan Hristo Todorovi e verdi. Dilekede 62 Bulgar kylsnn ve ehirky despotunun imzalar bulunuyordu. Asiler bu dilekeyi Viyanada bulunan Rus Bykelisi Gorakofa verilmek zere hazrlam Bu dilekede asiler, t. Kadim Bulgaristan Krallndan bahsederek, Bulgar dinin ve mezhebinin dostu olmayan Mslmanlarn elinde rahat ve serbest olmadklarn iddia etti. Yine bu dilekede Hristo Todorovi ile Mano Kristin, Rusyayla birle mek istediklerini ve kan dkmeye hazr olduklarn da bildiriyordu. Fakat daha sonra Hristo Todoroviin ikili oynad da anla ld. Hristo Todorovi, dilekenin bir nshasn Viyanadaki Osmanl Maslahatgzar hsan Beye vermi 914. Bylece bu isyan hazrl hibir sonu ti alnamadan sona erdi. 1856 ylnda, Belgradck, Sahra ve Lom kazalarnn kyle-

rinde Pandor denilen kyller silahlandrlarak ayakland. Ksa zamanda ayaklanma staykfe, Sala Rayanofa, Vlahovi ve Rakovie kylerine kadar yayld. Bu , isyanlara 200 kyn katldn iddia edenler olmu Fakat Hdai entrke gre, tur. baz yazarlarn ayaklanmaya 200 kyn katldn yazmalar bir yanlgdan kaynaklanmaktadr. Aslnda ayaklanmaya sadece 200 Bulgar kyls katlm 915. Bununla tr brlikte yaklanma ba arya ula amam ve asiler yakalanarak kurulan komisyonun kararyla idam edilmi 916. tir syan giri imlerine Bulgar manastrlar da her trl destei verdi, isyanlar iin zemin hazrlad. 1862 ylnda Bulgarlar, Leskofa Manastrlarnda toplanarak
914 915 916

H. entrk, a.g.e., s. 117. H. entrk, a.g.e., s. 120, 122. BOA, 75/89, A.} AMD.

308

Gabrovada bir cemiyet kurmay kararla 917. Bunu zerine baz Trnoval Bulgartrd lar, Gabrovada askerlere baskn dzenleyip baz zaptiyeleri ldrd ve askerlerin malzemelerine el koydu. Amalar Trnovay basmak ve isyan karmakt. Ayrca 1863 ylnda, Bulgar manastrnda yaplan tahriklerden dolay Trnova Sanca ahalimeler Osmanl ynetimi tarafndan haber si kefalete baland918. Fakat btn bu geli alndndan gerekli tedbirler alnd ve isyan ba arl olamadan bastrld. Panslavist tahrikten en ok zarar gren devlet, Osmanl Devleti oldu. Osmanl Devleti, Srp, Bulgar, Karadallar gibi Slav unsurlar barndryordu. Rusyann Panslavist politikas, 1864 ylnda General Nikola Pavlovi gnatiyefin stanbul Bykeliliine atanmasyla doruk noktasna ula Ayrca Rusyal Panslavistlerden N. t. Y. Danilevsky, Panslavizmin ncili saylan Russia and Europe adl kitabnda, ba kenti stanbul olmak zere, Balkanlardaki btn Slavlar iine alan ve lideri Rusya olan bir Slav Federasyonu idealini anlatyordu919. Srbistan ise, Mihail Obronovi dneminde, ulusalclar iin snlacak bir blge olmu Bu dnemin en tu. nemli ulusalclarndan, 1861 ylnda Tuna Kuusu dergisini karan Georgi Rakovskiydi. Rakovski, Bulgaristanda byk bir ayaklanmadan ve byk glerin desteini almaktan yanayd. stedii isyan gerekle takdirde Srbistan ve Tuna tii Prenslikleriyle bir federasyon kurmay istiyordu. Bu amala Rakovski, 1862 ylnda, Eflka geti ve bu tarihten sonra Eflk, Bulgar ulusalclarnn merkezi oldu920. Bun-

917 918 919 920

BOA, 574/ 88, A.}MKT. UM. BOA, 261/83, A.}MKT. MHM. S. Kocaba a.g.e., s. 27, 28. , B. Jelavich, a.g.e., s. 375.

309

dan sonra Bulgaristanda, Tunay geen ete reislerinin saldrlarnn younla tn gryoruz. 1864 ylnda Georgi Rakovski, Eflkta iki ete kurdu. etelerden biri, Hac Dimitarn liderliinde 12 ki bir gruptu. Dimitar, Zi ilik tovi yaknlarndan Tunay t. geip Trnovaya gitti, oradan da Kocabalkanda dola 1865 ylnda ldrld ve bylece etesi lidersiz kald. 1864 ylnda, Rakovski tarafndan silahlandrlan ikinci ete 12 ki bir gruptu. Ba ilik nda Hristo Makedonski vard. eteye, Balkanlardaki e kya eteleri hakknda bilgi toplama, Bulgarlarn manevi duygularn ykseltme ve yeni gnlller toplama grevi verildi. ete yeleri Vidin ve Lom taraflarnda ayr ayr yerlerden Tunay geerek Rila Manastrna gitti. ete, Rila Manastrndan erzak aldktan sonra da Hasan Pehlivann e kya etesiyle arp Fakat bu arpt. ma eteyi ikiye bld. ete yelerinin sadece alts geri dnmeyi ba ard, dierleri k bir manastrda geirdikten sonra Eflka dnebildi921. 1864 ylnda Panayot Hitov adnda nl bir Bulgar e kyas da Tuna zerinden Osmanl topraklarna girdi. Hitov, 1830 ylnda slimyede domu 1858 ylnda , e kyala ba lamve Kocabalkanda bir sre e kyalk yaptktan sonra 1863 ylnda Srbistana gemi Hitov, 15 ki etesiyle Bulgaristanda bir sre e ti. ilik kyalk yapt. Fakat Srbistana giderken etesi dald ve bylece o da ba arsz oldu922. Rusya, ete olaylarn desteklemekteydi. 1865 ylnda, Rusyadaki Gney Slavlarn eitmek iin, 5.000 gmruble datt923. Fakat bu yl iinde hi bir kprdanma olmad ve isyan kmad. Yine de bu eteciliin sonu deildi. 1866 ylna
921 922 923

B. im a.g.e., s. LXIV. ir, B. im a.g.e., s. LXIV. ir, M. Glenny, a.g.e., s. 115.

310

iki ete daha Tunay geti. Bunlardan biri Filip Totnn liderliindeydi. Filip Tot, Trnova yaknlarnda kk bir kyde domu ve birka Trk ldrdkten sonra e kyala ba lam 1862 ylnda t. slimye hapishanesinde yatm yedi ay sonra , hapishaneden kap Eflka yerle ti. Tot, tipik bir Bulgar e mi kyasyd. Onda bir lider zellii yoktu. Zaten bir asi liderinden ok e kya gibi davranyordu924. 1866 ylnda kurulan dier bir ete ise, Jel Voyvadann kurduu etedir, fakat o da ba arl olamam 925. Bu dnemde kurulan ve d t ardan destekli btn eteler ba arsz olmu Bu ba tur. arsz etelerden drd de 1867 ylnda kurulmu Tunay geetur. rek gelen bu drt ete926: 1- Panayot Hitov etesi: 30 ki olan bu ete, Kocabalkan ve ilik slimyeyi dola t. Fakat isyan ortam bulamaynca Srbistana geri dnd. 2- Filip Tot etesi: 17 Mays 1867 tarihinde, 35 ki Tunay gemi de etenin iyle se byk bir blm imha edilmi ve geriye kalanlar da Panoyot Hitovun etesiyle birle erek Srbistana snm tr. iyle Tunay gemi fakat ksa zaman sonra , 3- Petir Petkov etesi: Petkov, 15 ki ldrlnce ete de dalm tr. 4- Kulin Dede etesi: 1850 Vidin ayaklanmasna katlan Kulin Dede taravan van fndan kurulmu fakat Yeremin Bolgarov adnda birinin ynetimine verilmi 160 , ki bir eteydi. Srp snrn getikten sonra Trk askeriyle kar mve 40 yeilik la sini kaybetmi Geriye kalanlar da Srplar tarafndan silahszlandrlm ti. t.
924 925

B. im a.g.e., s. LXV. ir, Sleyman Ouz, Osmanl Vilayet daresi ve Dou Rumeli Vilayeti, Ankara 1986,

Gazi niversitesi Yaynlar, s. 34, 35.


926

B. im a.g.e., s. LXVI. ir,

311

4- Tuna Vilayeti ve Mithat Paa Osmanl Devleti, youn ete olaylarnn ve Rus-Slav k krtmalarnn nne geemeyince baz tedbirler almak zorunda kald. Babli, genelde blge zerine inceleme raporlar hazrlatmaktan teye gidemese de, bu dnemde alnana en nemli tedbir, Tuna Vilayetinin kurulmas oldu. Bu Dnemde hemen hemen bugnk Bulgaristan topraklarn kapsayan Tuna Vilayeti, eski Ni Vidin ve Silistre eyaletlerinin birle , tirilmesiyle kuruldu. Edirne d nda btn kinci Ordu blgesini iine alan bir btn eklindeydi927. Merkezi Rusuk olan Tuna Vilayeti, snf olarak 7 sancaa ve be snf olarak 45 kazaya ayrld. Vilayet Nizamnamesine gre, sancaklar mutasarrflarn, kazalar kaymakamlarn ve nahiyeler de muhtarlarn idaresinde olup bunlarn tamam valilerin emrine verildi928. 1866 ylnda Vilayet Nizamnamesinin yrrle girmesiyle ilgili olarak devletin kard bir tebli, vilayetlerin yeniden dzenlenmesini nedene dayandryordu929: 1- Brokrasinin her blm bir merkeze balanacak ve yrtme gc sratle i lerlik kazanacaktr. 2-Yargnn dzenlenmesi salanacaktr. 3- Memleket meclislerinin dzenlenmesi, yelerinin halk tarafndan seilmesi ve memleketin ynetimine, imarna ve dier i lerine ait sorunlarn her vilayetin umumi meclisinde zmn salamaktr.
927

Ortayl, Tanzimat Devrinde Osmanl Mahalli dareleri (1840-1880), Ankara lber

2000, T.T.K. Yaynlar, s. 53.


928 929

H. entrk, a.g.e., s. 169. Ortayl, a.g.e., s. 55. .

312

1864 ylnda Tuna Vilayeti Valiliine Mithat Pa getirildi. Mithat Pa moa a, dern Bulgaristann temellerinin atld, lkenin gelecekteki ekonomik atlmlar iin gerekli artlarn hazrland dnemde, Osmanl Devleti iin tehlikeli olan ulusu hareketleri sistemli bir modernle ve kontroll bir mahalli demokrasiyle nleyebime leceine inanmaktayd. Mithat Pa Tuna Vilayetindeki ynetimiyle Bulgar halka, nn ddevletlerden bekledii artlar, Osmanl Devletinin de verebileceini gsterdi930. Mithat Pa Tuna Vilayetinde alt ay iinde ykl bir reform program gera, ekle tirdi. Vilayet geliri atmaya, ula sistemi ve ynetim usulleri dzelmeye bam lad. Babli, Tuna Vilayetinde byk ba salandn, refah ve gelirin arttn, ar ahalinin dahi memnun olduunu btn lkeye ve ddnyaya bildirerek memnuniyea, tini gsterdi931. Bununla birlikte Mithat Pa Vilayetin iktisadi hayatn dzenlemekte nemli rol oynayan Memleket Sandklarn kurdu. defa NiSancanda kulk rulan bu sandklar, komn kredi kurumunun Bulgaristan ve Trkiyedeki ilk rnei langc saylmaktadr. Maria Todorova, olduu gibi Trkiyedeki bankacln ba 1864-1866 yllar arasnda sadece Rusuk ve kazalarnda kurulan sandklarn gelirinin 1.883.000 kuru 3.665.093 ktn yazmaktadr. Ayrca Mithat Pa kredi tan a, mekanizmasn gmen kylerin geli mesi iin de kulland. Vilayete, Rusyadan gelen ok sayda Mslman yerle tirdi. Bununla da yetinmeyen Mithat Pa Avustura, ya Vapur Kumpanyasnn fiili tekelinde olan, Tuna Nehri ula mna da kurduu vapur irketiyle mdahale etti. Fabrika ve hastaneler, merkezi hkmetin yardm ol-

930 931

Ortayl, a.g.e., s. 60. . Ortayl, a.g.e., s. 58. .

313

makszn Vilayetin kendi imknlaryla yapld932. Rusukta kz ocuklar iin bir slahhanenin ald933. Yeni yollar yapld ve eski yollar dzenlendi934. Bylece Vilayetin alt yaps ve grnm dei Ticaret, kk sanayi geli ve devlet gelirleri ti. ti artt. Mithat Pa ann Bulgarlar iin izledii politika, baskdan ok, mahalli zerklikle modern bir kontrol mekanizmas kurmakt. Ayrca Mithat Pa dneminde, Tuna a Vilayetinde ulusal dilde eitim yapan okullara izin verildi. Fakat ders kitaplar ve retmenler zerinde sk kontroller yapld. Vilayette d yaynlara kar Trke, Bulgarca gazete karld. karlan Tuna Gazetesi, vilayet gazetelerinin ilk rneini olu turdu935. Btn bu geli meler, Tuna Vilayeti ve Osmanl Devletinin dnya kamuoyundaki grnm iin olumlu geli melerdi. Fakat Mithat Pa yapt i a lerle dikkatleri zerine ekti, hatta zerinde d manlk toplad. Bu durumdan en ok Rusya rahatsz oldu. Rusya, zellikle de Bykeli gnatiyef, yllardr planlad projenin suya d memesi iin Mithat Pa ay yok edilmesi gereken bir hedef olarak gryordu. Onun Bulgaristanda yapt slahatlar, Bulgarlar huzurlu hale getirip onlarn Osmanl Devletine balanmasn salad iin Panslavist komiteler ve gnatiyef tarafndan istenmiyordu. gnatiyef, Mithat Pa ay Bulgaristandan uzakla trmak iin devaml olarak Sultan Abdlazizi k krtyordu. Mithat Pa ann Msr gibi, Bulgaristan Osmanl Devletinden koparp burada bamszln ilan edecei propagandasn yapt. Bununla birlikte, Sadrazam Mahmut Nedim Pa a, gnatiyefin
932 933 934 935

Ortayl, a.g.e., s. 59. . BOA, 584/26270, MV. L . BOA, 414/56, A.} MKT. MHM Ortayl, a.g.e., s. 59. .

314

k krtmalarna uyarak, Osmanl lehine olan ne kadar slahat varsa ortadan kaldrmaya al Mahmut Nedim Pa ilk iolarak Vilayet kanununu yrrlkten kaldrtt. t. a, Bununla da yetinmeyip Mithat Pa ann e kya etelerine kar kyllerden olu turduu ve Tuna boylarn koruyan htiyat Askerler Te kilatn datt. Ayrca Tuna sahillerindeki karakollar da Mahmut Nedim Pa tarafndan kaldrld936. a Mithat Pa da, a gnatiyefin Mahmut Nedim Pa zerindeki etkisinin farkna dayd. Zira Mithat Pa ann, memur tayinleriyle ilgili937: Ekseriya valilik ve mutasarrflk gibi byk memuriyetlerin medar- husul Rusya Seferathanesine mracaat ve dehalet olduu inkr ve setri mmkn olmayan hakikatlerden olup memuriyetlerinde beka bulmak isteyen memurlarn dahi orada ikamet eden Rus konsoloslaryla uyumas zamann adetlerindendi. Zira gnatiyefin stanbulda bir dedii iki olmuyordu eklindeki gr lerinden gnayitefin ne denli etkisi olduu anla lmaktadr. Mithat Pa ann Tuna Vilayeti Valiliine, sadece Bulgaristan zerinde kar olan devletler deil, Bablinin tutucu evreleri kar km Bablinin tutucu tr. evreleri, Pa ann Tunadaki ynetimini serbesti ve muhtariyet hevesi olarak nitelemekteydi. Tuna Vilayetindeki kalknma ve huzur, her eyden nce Balkan politikalarnn d kacandan Rusyayla Avusturya-Macaristan tarafndan da nlenna meye al ld. zellikle bu iki devletin bykelileri, Babliye youn bask yapt. Bylece Babli, Mithat Pa ay stanbula ard ve ura-y devlet Reisliine tayin ettii938.

936 937 938

S. Kocaba a.g.e., s. 30. , S. Kocaba a.g.e., s. 31. , Ortayl, a.g.e., s. 60 vd. .

315

5- Komiteci ve Panslavist syanlar

a) Komiteci syanlar 1868 ylndan sonra komitecilerin faaliyetleri, zellikle Tuna Vilayetinde iddetini arttrd. Osmanl Devleti de, Tuna Vilayetindeki fesat hareketlerinden dolay mevcut bulunan nazik durumun daha da arttndan Tuna valiliinin yetkilerinin arttrd939. Bu dnemde, d basnda da sk sk Bulgaristandaki isyanlarla ilgili haberler kmaktayd. Times, Bulgaristanda isyan ate inin parlayaca ynnde haberler yaparak, asilerin kolaylkla Eflktan Bulgaristana geip olaylara kar tktan sonra tekrar Eflka dndkleri zerinde duruyordu940. 1867 ylnda Georgi Rakovskinin lmyle duraksayan al malar bir ara komitecileri dalmas noktasna getirse de, 1868 ylnda Bkre Bulgar Dernei te adnda bir isyan dernei kuruldu. Bu dernek, Tuna Vilayetine byk bir ete gnderme karar ald ve 128 ki bir ete kurdu. eteye verilen grev, Kocabalkana ilik ula mak orada bir geici hkmet kurmak ve ayaklanma karmakt. O gne kadar iyle hibir eteye bu kadar iddial bir grev verilmemi 941. ete, 128 ki kurulsa da, ti ksa zamanda 500 kadar e kya Tunay geip Rusukta halk isyana te etti. vik syan haberleri zerine asker, e kya zerine gitti ve 20 kadar e kya ldrld. Fakat e kyann ou Eflka kamay ba 942. Buna ramen, ete liderlerinden Hac ard Dimitar ldrld, dier ete lideri Stefan Karaca ise, Rusukta yakalanarak asld.
939 940 941 942

BOA, 419/64, A.}MKT. MHM. Tasvir-i Efkr, 530/ 1-2, 1 B 1284 B. im a.g.e., s. LXXI. ir, Tasvir-i Efkr, 625/1, 3 R 1285

316

5 Austos 1868 tarihinde Filibedeki Fransa Konsolosu Dozonun bildirdiine gre, eteyi takip i kylerden gnlller ve Hristiyan halk da katlm 943. Ayrca ine t Filibe konsolosu Dozonun, 14 Austos 1868 tarihli raporunda, Bulgar halknn komitecilerle i birlii iinde olmad, hatta hkmet grevlilerine yerlerini bildirdikleri ve yarallar kendi elleriyle teslim ettikleri yazmaktayd944. Fakat Tuna Vilayetinde ba arl i yapan ve birok ki ler inin takdirini kazanan Mithat Pa 1868 koa, mitecilerin karld ayaklanmann bastrlmasndan sonra hazrlad raporda u konulara yer vermi tir: Her eyden nce Slav komitelerinin yuvalandklar Romanya bu konuda ikaz edilmelidir. Bunlarn amac, Trk ve Bulgar halkn birbirine drerek dardan yaplacak bir mdahaleye ortam hazrlamaktr. Tuna Vilayetindeki askerin nasl ve nerede kullanld, nemli bir konudur. Fakat bu say onlarn geniliine baklacak olursa fazla deildir. Dzenli asker vilayetteki sradan olaylarla ilgilenmektedir. Son bir konu Bulgar genlerini eitimi ile ilgilidir. renim bahanesiyle Rusyann Nikolayef, Odesa ve Kinef gibi ehirlerinde belli amalar dorultusunda eitilmektedirler. Bulgaristana dndkten sonra da, lkenin asayiini bozmaya almaktadrlar. Devletin bu problemlerle ilgilenmesi ve dardan yaplan kkrtmalar engellemesi gerekir. D arda bulunan komitelerin faaliyetleriyle ba arl olunamayaca anla ldndan, 1868 ylnda Bulgarlar komitecilik faaliyetleri sona erdi945.

943 944 945

B. im a.g.e., s. LXXI. ir, M. Aydn, a.g.e., s. 68. M. Aydn, a.g.e., s. 69.

317

Bu isyan giri imlerinde Eflk ve Budana yerle ulusalc komitelerin rol en bykt946. Ayrca Eflk ve Budan yneticileri bu komitelerin faaliyetlerini destekledi ve komitecileri korudu. Yine buralarda karlan gazeteler de, Bulgarlar kkrtmak iin kullanld947. Bu arada Courrier dOrientin haberine gre, Rusyaya Avrupa basnnda Osmanl ile ilgili meseleleri gndeme getirme abas iine girmiti948. Rusyann amac bu olaylar arptarak Avrupa gndemine getirmek ve kamuoyu olu turmakt. 1869 ylnda, nternational Gazetesinin haberine gre, Rusya e kyaya yardm etmekteydi ve Rusyann gerek niyeti herkes tarafndan bilinmekteydi949. Gen Bulgar Partisi, komitecilerin faaliyetlerini planlamaktayd. 1870 ylndan nce Romanyaya yerle gizli uzantlar vard. Gen Bulgar Partisi, Osmanl iktimi dar kar snda kesin bir bamszlk talep etmiyor, bir zamanlar Tuna Prensliklerine tannmolan haklara benzer bir staty yeterli gryordu. Bunlara gre, Bulgaristan, Trk ynetimine bal kalacak; Padi Bulgar kral olacak ve iktidarn bir ah, Hristiyan valiye veya naibe devredecek; bu ki mahalli ordunun ve sivil idarenin i olacak ve bu ki millet meclisi seecekti. Ayrca Bulgaristan millet meclisiefi iyi nin kurduu srekli konseyin yardmyla vali idare edecekti. 1867 ylnda, mparatorluun anl Efendileri, Bulgarlarn sadakatini bilirler, slagonuyla bir adsz anayasa ilan ettiler. Bu anayasann yazarlar950, Biz bu satrlar yazanlar, atalarmzn
946 947 948 949 950

BOA, 5/111, MTZ (04) . Tasvir-i Efkr, 696/3, 3 ZA 1285 Tasvir-i Efkr, 712/1, 3 M 1286 Tasvir-i Efkr, 688/2, 5 L 1285 Ed. Engelhardt, a.g.e., s. 256.

318

geleneklerine sayg duyma kararndayz. Fakat ektiimiz aclar tahammln snrlarn at ve acil bir are bekliyor. ayet hkmdarmz u ackl durumumuzu ve meru isteklerimizi gz nnde tutmazsa, bizler de gemiteki gibi gzlerimizi dindalarmza evirmek zorunda kalrz; onlardan sempati ve destek bekleyecek ve lkemizi fetheden btn yabanclara kurtarc gzyle bakacaz. Bulgarlara mparatorluu kendi topraklarym gibi savunma arzusunu vermenin onu, z vatan gibi mparatorlua balamann tek yolu ona haklar tanmaktr. Osman oullaryla omuz omuza alt milyon Bulgar, kmsenecek bir g deildir. stilac eilimiyle iddetle savunulmas gereken bir a gzl kp muhtariyetine saldrdnda bu g onu dureklinde aklamada bulunarak bir yandan Osmanl ynetiminde kalmak duracaktr istediklerini syledi, dier yandan da istekleri yerine getirilmezse ayaklanacaklar ynnde gzda vermeye al Bununla birlikte, Rusya gazetelerinde Osmanl t. aleyhtar haberler artt ve youn bir propoganda dnemi ba 951. lad 1870 ylnda Bulgaristan iindeki ve d ndaki btn asi gruplar birle tirme amacyla Bulgar Devrimci Komitesi kuruldu. Komite hedefini, zerk ya da bamsz bir devlet kurup Srbistan, Yunanistan, Karada ve Romanya ile birlikte bir federasyon kurmak olduunu aklad. Bylece Georgi Rakovskinin lmnden sonra liderlik daha lml bir karaktere sahip olan Liuben Karavelova geti. Bu hareketteki dier nemli isimlerden Vasil Levski ve Hristo Betov ise, Balkan romantik devrimci geleneinden gelmekteydi. Vasil Levski, Bulgar bamszlnn bir kyl devrimi sayesinde gerekle eceine ve bu nedenle dyardma gerek duyulmayacana inanyordu. Hristo Botev ise, sosyalisti ve genel ayaklanma fikrini savunuyordu952.
951 952

Tasvir-i Efkr, 469/3, 18 ZA 1283 B. Jelavich, a.g.e., s. 376.

319

Rusyann da desteiyle byk bir ayaklanma karlmak isteniyordu. O gne kadar gerekle tirilen btn isyan giri imleri ba arszlkla sonulanm Bu nedent. le Rusya ok dikkatli olunmasn ve Bablinin aklarnn kollanmasn istiyordu. 27 Aralk1872 tarihinde, Petersburg Merkez Komitesi tarafndan, Viyana Komitesine gnderilen telgrafta ifre yle denilmekteydi:Osmanl Hkmeti tarafndan Bulgaristana aratrma komisyonu gnderilmitir. imdilik Vidin ve Rusuka komiteci gndermek uygun deildir. Yalnz Tulcu ve Dobruca blgeleri ile grme yapn, Tulcudaki Osmanl memurlar olaylara ve gelimelere dikkat etmemektedir. Bugnlerde oralarda haberlemenin pek kolay olacan Belgrad Komitesine bildiriniz. Panslavistler, Balkanlarda genel bir ayaklanma karmak istediinden her trl yardm bu ama uruna kullanyordu. Bulgaristandaki ocuklara datlmak iddiasyla topladklar paralar bile ayaklanma hazrlklar iin kullandlar. Bu konuda Rusyann Sofya Konsolosu Gorbodin Bahmetyefe nemli grevler d Ayrca Rus t. zenginleri iinde Bulgar komitecilerin masraflarn kar layanlar oldu. Yine Bu byk ayaklanma iin stanbul Bykelisi gnatiyef, Filibe Konsolosu Nayden Gerov ve Rusuk konsolosu Ma nemli grevler stlendi953. nin E kya gruplar ve etecilik hareketleriyle halkn tamamn ayaklandramayan ve bu yolla bir yere varamayacaklarn anlayan Ruslar ve Bulgarlar iin byk bir ayaklanma zaman gelmi ve btn hazrlklar tamamlanm 1875 ylnda Osmanti t. l Devleti, uzun zamandan beri Hersek ayaklanmasyla ura tndan zor durumdayd. Bu da, byk Bulgar ayaklanmasnn zamannn geldiini gsteriyordu. Bu ayaklanma yine Osmanl topraklar d nda planlanan ddestekli bir ayaklanmayd. Bulgarlar ayaklandrmaya al BkreBulgar an htilal Komitesi, Panslavistlerin kont953

M. Aydn, a.g.e., s. 81, 82.

320

rolndeydi. Fakat Srbistan ve Tuna Prenslikleri tarafndan da desteklenmekteydi. Komite, Bkre Hristo Botevin ba te kanlnda topland ve btn Bulgarlar ayaklandrma karar ald. Ayaklanmann plan u ekildeydi: Bkre ten beihtilalci Trkiyeye gnderilecekti. Bunlar Tuna ve Edirne vilayetlerinin e yerlerinde ayakitli lanma karacakt. Betov, Odesaya gidip 12.000 silah alacakt. Panayot Hitov, bakanlnda kurulacak bir ete Srbistandan Kocabalkandaki Troyan Manastrna gelip yerle ecek ve ayaklanmann ba kumandanln yapacakt. Ayrca panik yaratmak iin stanbulun 30-40 yerinde yangn karlacakt. Komitecilerin planna gre, Bulgar ayaklanmas kar kmaz Srbistan, Karada ve Tuna Prenslikleri Osmanl acaklard. Bununla birlikte Devletine savaaacaklar ve Bulgarlarn yardmna ko Bkre Merkez htilal Komitesi ayaklanmaya karar verdikten sonra, 28 Austosta, Rumeli Trk halkna ynelik bir bildiri yaynlad. Komite bildiride954: Trk halk, Osmanl Devletine kar ayaklanmaya arld ve Hkmete en ufak bir gven bes leyip yardmda bulunacak Mslmanlar canlarn ve mallarn koruyamayacaklardr e klinde tehditte bulundu. Ayaklanma iin blge seildi. ayaklanma blgesi Eski Zara olacakt. lk Ayaklanma karmak iin gen asilerden Stoyan Stambolov grevlendirildi. Fakat Eski Zarada gizli komite al malar nceki yllara dayanyordu. Komite, 1869 ylndan beri blgede al malarn yrtmekteydi. Hatta 1872 ylnda blgede htilal Komitesi kurulmu 16 Eyll 1875 tarihinde byk ayaklanma iin harekete geiltu. di. Fakat 24 ki ete daha ilik ehre saldrmaya bile cesaret edemeden dald. Bunun zerine asilerin lideri Stoyan Stambolov da Eflka kat955.
954 955

B. im a.g.e., s. LXXX, LXXXI. ir, B. im a.g.e., s. LXXXII. ir,

321

Ayaklanmann ikinci blgesi Rusuk ve evresiydi. ernenavoda Ky ve Rusuk blgesi isyan hazrlklarnn merkezi oldu. 1875 ylnda, isyan iin Eflktan silah getirildi. ete, 20 ki birlikte Kocabalkana doru yola kt, fakat kylleri iyle kendilerine katlmaya ikna edemedi. ete ba Yordanov da ldrlnce, etenin dier yeleri dald. nc ayaklanma blgesi, umnuydu. 15 Eyll 1875 tarihinde umnuya bir kurye gnderilerek 17 Eyllde ayaklanma karlaca bildirildi. umnuda isyan kararna sadece 12 ki katld ve isyana cesaret bile edilemedi. Byi lece Bkre Bulgar htilal Komitesinin, Eski Zara, Rusuk ve umnu blgesinde dzenledii ayaklanmalara toplam 56 ki katlm oldu. Nitekim 1875 Zaralar i Vakas olarak da bilinen bu ayaklanma denemesi de ba arszlkla sonuland956. Panslavistlerin ok nem verdii bu ayaklanmann ba arszl Rusyay ok kzdrrd. Bununla birlikte bu ba arszlk, Bulgar komiteleri iin nemli bir dnm noktas oldu. Komiteciler, kendileri iin sonular kard: u ardan silahl eteler gndermekle halk ayaklandrmann mmkn olmayaca 1- D aka anla ld. Onun iin lke ierisinde uzun bir hazrlk dnemi gereklidir. 2- Liberal burjuvazinin ayaklanmadan yana deil, yabanc devletlerin mdahalesinden yana olduklar aka anla 957. Bylece komiteciler, Panslavistlerin de etkild siyle yeni bir yaplanmaya gitti.

956 957

B. im a.g.e., s. LXXXII. ir, S. Ouz, a.g.e., s. 39.

322

b) 1876 Panslavist syanlar Osmanl Devletine kar yaplan son Bulgar ayaklanmas, 2 Mays 1876 tarihinde meydana geldi. Bu ayaklanma Rum takvime gre, 20 Nisan 1876 tarihinde kt iin Bulgar tarihine Nisan Ayaklanmas olarak gemi 958. tir 1876 ylna kadar gerekle tirilen btn isyan hareketleri, ya ba lamadan nlenmi ya da geni halk kitlelerine ula , madan ba arsz olmu Oysa Rusya uzun tu. yllardr eitim, kltr, basn ve propaganda araclyla byk isyan gnn beklemive Btn Bulgarlar ayaklandrmay hedeflemi O gne kadar btn ayaklanti. malarn ba arszl Ruslar daha dikkatli ve planl davranmaya itti. Bu nedenle Ruslar uzun bir hazrlk dneminden geti ve bu srada Osmanl memurlarnn zayf anlarn bekledi. Yine Rus Panslavistler, isyan iin byk yatrmlar yapt. Panslavistler, btn Bulgaristan kapsayacak bu isyan iin gerekli hazrlklar erevesinde nce, Mslmanlar silahszlandrd. Buna kar Bulgarlar da hzla silahlandrd. nce n, gnll Bulgar taburlar kuruldu, arkasndan Bulgar eteleri, daha sonra da Bulgar halkna silah datld. Ayrca Eflkta bulunan Bulgar gmenlerden eteler kuruldu. Rus General Gurko, Balkanlarn gneyindeki Bulgarlara 60.000 tfek datt959. Eski Zara kaymakamnn raporunda belirtildiine gre, kasabay i eden gal General Gurko, mahalli idarecilerden iki saate kadar Mslman halkn elindeki silahlar toplayp, kendisine teslim etmesini istedi. Generale bu emrin kapsamna Bulgarlarn da dhil olup olmad sorulduunda Bulgarlar askerdir, arzuladm Mslmanlarn silahlar cevabn verdi. Silahlarn teslimi gecikince emniyete tayin edilen

958 959

B. im a.g.e., s. LXXXVI. ir, N. pek, a.g.e., s. 16.

323

Rus Albay, emrindeki 300 Bulgar jandarmasyla Mslmanlarn silahlar toplad ve on bir gnde 1.100 ki katledildi960. i 1875 Bulgar ayaklanmasnn ba arszl zerine Bkre htilal Komitesi fiilen zld ve ou yesi silahl ayaklanma fikrinden uzakla Fakat Panslavstlerin de t. etkisiyle gen bir grup, silahl ayaklanma fikrini destekliyordu. Bu gruba gre, milletler aras durum ayaklanma iin elveri liydi. Aylardr devam eden Bosna-Hersek ayaklanmas, uluslar aras bir sorun haline gelmi Bosna-Hersekin durumu iin ti. toplanacak bir konferansta byk bir ayaklanmayla Avrupal devletlerin dikkati ekilebilirdi. Bylece byk devletlerin olaylara mdahale etmesi salanabilirdi. Ayrca yeni bir ayaklanma iin lke iindeki durum da elveri liydi. 1875 ayaklanmasndan sonra bir ksm asi Eflka gemi ve yakalananlar da ti gnatiyef ve Mahmut Nedim Pa tarafndan serbest braklm 961. a t Ayaklanma taraftar genler, Kasm 1875 tarihinde, Romanyann Yerg ehrinde yeni bir Bulgar Merkez htilal Komitesi kurdu. Yaortalamas yirmi be i gemeyen komitenin ba kan Stoyan Stambolov dahi 21 ya ndayd. Bununla birlikte bu komitenin yelerinin birou Krm Sava sonrasnda geli Panslavist eitim en hareketinin iinde yeti ti. 1876 Bulgar ayaklanmas dorudan doruya Rusya mi Panslavstleri tarafndan ynetilen Yerg htilal Komitesi tarafndan, yani yurt d nda hazrlanmbir ayaklanmayd962. Panslavist komiteciler ayaklanma iin kendilerine yeni merkezler belirledi ve bu blgeler iin ba kanlar seti. Buna gre963:
960 961 962 963

N. pek, a.g.e., s. 15. B. im a.g.e., s. LXXXVII. ir, B. im a.g.e., s. LXXXVIII. ir, S. Ouz, a.g.e., s. 41.

324

1- Trnova: Ba kan Stoyan Stambolov olup kendsine zmirliev ve H. Karaminkov yardmc olacakt. 2- vraca: Ba Zaimov, yardmclar Nikola Obretenov, N. Slavkov kan 3- slimye: Ba Drastunov, yardmclar Stoil Voyvoda ve G. Obretenov kan kan kanamovdu. 4- Filibe: Ba P. Volov, yardmclar Georgi Benkovsky, G. syandan nce ok sayda toplant yapld. Komiteciler son olarak Otlukkyde topland. 27 Nisanda yaplan bu toplantda, Edirne, Filibe, Sofya, htiman, Kzanlk, Eski Zara ve Pazarck gibi nemli kasabalarda ve mmkn olan her yerde ynetimi ele geirmeyi planlayarak, 13 Maysta harekete geilmesi ynnde fikir birliine varld. 700 kadar ky bu ayaklanmaya katlacaklarna dair sz verdi. Kyllerin urayaca zarar komite tarafnda kar lanaca iin, kylnn mallarnn tespitine ba land. Otlukky ve Avratalan blgeleri Balkan Dalar eteinde snmaya ve savunmaya elveri olduu iin bu blge evresine siperler yapld, li silah ve cephane yld, demir emberli ve katranl ipler sarl aa toplar hazrland. Ayrca isyana katlacak Bulgar kadnlarnn kullanmas iin de sngl sopalar hazrland. evredeki kyller deerli e yalarn ve paralarn topraa gmerek stne sebzeler ekti964. 27 Nisandaki bu toplantda alnan kararlar dorultusunda ayaklanmann yolu da belirlendi. Buna gre965 : 1- Boaz ve geit gibi yerlerde bulunan ve varlklar zararl olan Bulgar kyleri yaklacak 2- Eli silah tutan erkekler, Balkan geitlerinin savunmasna gidecektir. Kadnlar ve ocuklar ise, Otlukky ve Avratalan gibi gvenilir yerlerde korunacak
964 965

P. Tulac, a.g.e., s. 85. M. Aydn, a.g.e., s. 89 vd.

325

3-Filibenin 16 ve Tatarpazarcn 12 yerinde yangn karlacak 4- Trkler bu yangnlarla ilgilenirken, Bulgarlar onlara saldracak 5- Sofya ve Edirne ehirleri de gnderilen komiteciler tarafndan yaklacak 6- Ayaklanma srasnda Trklerden kendilerine snanlar olursa kadn, ocuk ve ihtiyarlar Avratalan ve Otlukkye gtrlecek, eli silah tutanlar ise, ayr bir gzetim yerinde tutulacakt. Eer kar gelenler olursa ldrlecekti. Filibe Mutasarrf Aziz Pa bir ayaklanma kacan Babliye bildirerek a, Balkan geitlerinin ve ayaklanmaya eilimi olan blgelerin savunma ve korunmadan yoksun olduunu aklad. Mutasarrf Aziz Pa Otlukky blgesinde olaylar kaa, can va hazrlklar yapldn renir renmez hi deilse bir tabur asker gnderilmesini Babliye bildirdi. Fakat Rus sefiri General gnatiyef, bunu yresel kk bir olay olduunu ve i bytlmemesi gerektii ynnde Sadrazam Mahmut Nein dim Pa ay ikna ederek yardm gnderilmesini nledi. Bundan sonra isyan haberleri bir biri ardna btn blgelerde duyulmaya ba lad. Pazarck kazasnda kan olaylar, derhal Filibeye bildirildi. Bu arada yaplmas planlanan ve bunun sonularndan korkan etecilerden Niko orbac, durumu mahalli hkmete haber verdi. Bunun zerine Filibe Mutasarrf Aziz Pa ann, Avratalana gnderdii iki zaptiye subay tutuklamalara ba lad. Mutasarrf Aziz Pa da, emrindeki kuvvetleri alp a Avratalana yeti mek zere Pazarcka gitti. Bylece isyan ate fitillendi. Komitecii ler anlar alarak ayaklanmay ilan etti. Otlukky ve Avratalandaki Bulgarlar, Mslmanlar ldrerek Mslmanlarn evlerini yakt. Yarallar Pazarcka gtrld. Bu arada Avratalan Nahiye Mdr Ali Efendi, btn ailesi ve emrindeki grevliler ve zaptiyelerle birlikte asiler tarafndan ldrld966.
966

P. Tulac, a.g.e., s. 85.

326

Ayaklanmann 13 Maysta karlmasna karar verilse de, olaylar beklenen tarihten nce geli ve 2 Mays tarihinde asi liderlerinden Todor Kable ti kovun, baz komitecilerle hkmet konana saldrarak nahiye mdrn ldrmesiyle isyan ba lam oldu. Kable kov, Bulgaristan tarihine kan mektubu adyla geen nl mektubu Otlukkydeki asi liderlerine gnderdi ve ayaklanmann ba ladn bildireimdi bu mektubu yazarken bayramz konan rek onlara yle seslendi967 : Size nnde dalgalanyor, silahlar, kilise anlarnn frtna grlts altnda yeri g inletiyor ve ocuklar caddede birbirine sarlyorlar. Karde eer zgrln gerler, ek fedaileri-ncleri iseniz, bizi izleyin. Bu olay zerine Prasdm Derbendi ve Strulaya haberler gnderildi. Otlukkyde bulunan merkez komite lideri Nikovski bu haberi alr almaz yannda bulunana yelere seslenerek Haydi htilal diyerek halk isyana te etti. Bunun zerine herkes silahlara sarld, kiliselerde anlar avik lnd ve silahlarla ateald. Btn halk Otlukkyde topland. Bu blgede 100 er ki iden 10ar grup bulunmaktayd. Bu dzen sayesinde asilerin hemen toplanmalar kumandanlar Bobekoff tarafndan emredildi ve Sotniti denilen ete liderleri kendi etrafndakileri ayaklanmaya ard. Bu asiler, daha nceden hazrladklar elbiseleri giyerek harekete hazr beklediklerinden toplanmalar alt saatte tamamland. Zaten Avratalan ve Otlukky halk genelde Bulgarlardan olu uyordu. Yalnz nahiye mdr ve jandarmalar Mslmand. syan srasnda, i iin kasabada bulunanlar, hatta kovun ars zerine Georgi kk ocuklar dahi ldrld968. Ayrca Todor Kable Benkovskinin uan birlik ad verilen atl gnllleri, kyleri gezerek silaha sarlmaya ard. Otlukky ve Avratalandan sonra, Trnova blgesinde de ayaklanma
967 968

N. Todorov, a.g.e., s. 77. Ahmet Hamdi, Bulgar Tarihi, Trabzon 1326, s. 110.

327

byd. syanclar planlar gereince, kurtarlmbir blge olu turmak adna Balkan dalarna kadar uzand969. Ayaklanma srasnda komiteciler kendilerine zel bir bayrak hazrlad. Bu bayran stnde hilal zerine ayakla basmbir aslan resmi, dier tarafnda da byk harflerle yazlmSvoboda Smirt yani Bamszlk veya lm yazs varli d. Bu bayrakla btn kasaba gezildi ve silahla ate ald. Btn Bulgar halk yorler tu elbiselerini giydi. Belova istasyonu ate verildi, jandarmalar ldrld ve e imendifer zerinde bulunan iki kpr tahrip edildi. Komitenin silahlar Romanyadan gelmi ti. stanbul yoluyla Rusyadan gnderilen silahlar da, Tatarpazarc istasyonunda ele geirildi970. Tatarpazarc Mslman halk korkuyordu ve savunmasz kalm Bunun t. zerine Tatarpazarc halk kaymakamn yat trc szlerini dinlemeyerek silaha sarld ve asayi kendi salamaya al Ayrca Pomaklar da silahland. Bununla i t. birlikte Bulgarlar da ta knlklarna devam etti. Bulgarlar, Filibe ar sn ate verdi e ve suu Mslmanlarn zerine att. Bulgarlarn ta knlklarna nlem olarak kasabada devriyeler gezmeye ba ve Filibeye mfrezeler gnderildi. Fakat Filibe civalad rnda kylerin ate verilmesiyle yirmi gn boyunca yangn devam etti. Bunu zerine e Hafz Pa kumandanlnda 1000 ki Otlukkye gnderildi. Fakat Hafz Pa daa i a, ha Strile kyne gelir gelmez 3.000 asker gnderilmesini istedi. Bu 3.000 ki ilik yardm, Adil Pa kumandasnda gnderildi. Bir gn sonra Selami Pa da Gnll a a erkezler, Pomaklar ve nizamiye suvarileriyle Otlukkye ula Bylece genel kuvt. vet says 10.000 kadar oldu. htilalciler, baz kk siperler yaptklarndan
969 970

N. Todorov, a.g.e., s. 77. A. Hamdi, a.g.e., s. 110, 111.

328

Otlukkyde hcum srasnda zorlanld, fakat 3 Maysta kasaba ele geirildi. Asilerden Voyvada Rade, beraberindeki 17 ki iyle kasabaya girdi ve Mslmanlara pusu kurdu, fakat asiler yakalanarak ldrld971. Olaylar iyice bydkten sonra isyann nemi Babli tarafndan anla ve ld asker gnderilmeye karar verildi. Bu arada Bulgar komitecilerin stanbulu ate vee recekleri sylentisi ehirde byk panik yaratt. Saray korumak amacyla Ortakye toplar yerle tirildi ve Bulgar Eksarhhanesi, Serasker Dervi Pa tarafndan tehdit a edildi. Fakat DerviPa grevinden alnarak yerine Bahriye Nazr Adil Pa getia a rildi. Adil Pa komutasnda trenle Edirneye doru 5-6 tabur asker ve 1 batarya top a gnderildi. Adil Pa Filibe ve oradan da Pazarcka gitti. Ayaklanma a, zladi ve Sofya ynnde ilerken Adil Pa yanndaki kuvvetin yeterli olmamasndan dolay halka, tan yardm istedi. Bylece gc artan ordu, alt saatlik bir arp madan sonra ayaklanmann merkezi olan Otlukky ele geirdi. Asilerden kurtulanlar dalara snd. htiman ynnden gelen asker tarafndan Ayrca Yeniky tarafndan gelen asiler de, datld. Otlukky ve Yenikyn d nda Avratalan, Prostence, vraca, Triavna, Batakky, Boyacky ve Prakovada arp malar oldu, fakat ayaklanmalar bastrld972. Filibe, Edirne, Rusuk ve Trnovada olaanst mahkemeler kurularak yakalananlar yargland. Sulu bulunanlar Rusuk, Trnova, Sofya, Vidin, Filibe ve Edirnedeki hapishanelere gnderildi. Yalnzca Filibede tutuklu bulunanlarn says 1.600den fazlayd. Bulgarlarn silahlarna gelince, silahlar akmakl ve kapsll

971

Mahmut Muhtar, Berlin Antlamasndan Harb-i Umumiye Kadar Avrupa ve Tr-

kiye Mnasebetleri, stanbul 1999, tken Yaynlar s. 113.


972

P. Tulac, a.g.e., s. 86.

329

tfeklerdi. Otlukky asilerinin 11 kta topu vard. Bu toplar ceviz, kiraz ve me e aalarndan yaplmenberliydi973. 6 Mays 1876 tarihinde Selanikte de nemli olaylar oldu. Gevgeli kazasnda bir Bulgar kz, bir Mslmana olunca din dei k tirmek zere Selanike gitti. stasyonda Bulgar kz, konsolosluk kavaslar tarafndan zorla alnp Amerikan konsolosu Hac Lazarn evine gtrlerek orada tutukland. Bunun zerine Mslman halk, Hamza Bey Camiinde toplanp hkmetten kz istedi, fakat konsolos bu istei yerine getirmedi ve kzla beraber Karaferya kasabasna kat. Bunu duyan halk taknlklar yapararak Saatli Camide topland. Olaylar vali tarafndan Babli kadar ula trld. Mslman halkn ta knlklar artnca, konsoloslar vilayet konana gelerek protestoda bulundu. Vali, konsoloslara olayn kritik olduunu ve Babliden ald emir gereince kzn derhal teslim edilmesini istedi. Fakat konsoloslar Valiye inanmad ve olaylar byd. Konsoloslar Saatli Camiye gitti, fakat halk galeyana geldiinden konsoloslara saldrd ve drt konsolosu ldrd. Bunun zerine Babli, E Pa vali ve Vahan Efendinin nderlinde olu bir ara ref a, an trma komisyonu olay yerine gnderdi. Selanik limanndaki Osmaniye zrhlsnda bir harp divan kuruldu. Bu arada, ngiliz Amirali Seymurun kumandasnda karma bir donanma da limana gitti. Bu donanma komutan, Selanik e rafndan 50 ki inin derhal idamn istedi ve arkasndan da karaya asker kard. Bu olay 1877-78 Osmanl Rus sava nn en byk knedenlerindendir. Ayrca yabanc basn da bu olayla ilgili ok sert yazlar yazd974. Konsoloslarn ldrlmesinden dolay 14 ki inin aslmasna ve birok ki i973 974

A. Hamdi, a.g.e., 113. Tahsin Uzer, Makedonya Ekyalk Tarihi ve Son Osmanl Ynetimi, Ankara

1987, T.T.K. Yaynlar, s. 110.

330

nin de e cezalarla tutuklanp srgn edilmesine karar verildi975. Avrupada bitli yk tepkilere neden olan 1876 Selanik Olay Osmanl Devletini Avrupada yalnz brakmak iin gnatiyefin dzenledii bir olay olarak grld976. gnatiyef, en ba beri Osmanl Devletini dnya kamuoyunda yalnzla tan trma politikas izlemi Panslavistler, Bulgar ayaklanmasn tam bir ba ti. arya ula trmak ve dnya kamuoyunun dikkatini ekmek istiyordu. Bu nedenle 10 Maysta Odesada yaynlanan Rus gazeteleri Bulgarlarn Trkler tarafndan katliama uradknr Avrupann szde larn yazd977. Bunun zerine Avrupada birok yazar ve d sessizliine kar sert konu malar yapt ve sz birlii iinde ayn sylemler zerinde durarak kamuoyu olu turmaya al Victor Hugo, Austos 1876da Parlamentoda t. yapt konu masnda978: Avrupa hkmetlerinin dikkatini ok kk olduu iin hkmetlerin hemen hemen hi zerinde durmadklar bir geree yneltmek zorunda olmutur. te gerek udur: Bir halk katlediyor. Nerede? Avrupann gbeinde. Bu olayn tanklar var m? Tek bir tan var; o da tm Avrupa. Hkmetler gryorlar m bu gerei? Hayr. Bu kk, yiit halkn ilesi ne zaman bitecek? Uygarln bu duruma son verecek ary yapma, etkili bir yasaklama koyma zaman gelmitir. Biz hkmetlerin bu yasaklama kararn almasn istiyoruz derken, yine ayn ekilde Dostoyevski, 1876 tarihli yazsnda: Ah uygarlk! Osmanllar, ocuklarnn gz nnde babalarnn derilerini yzmekten ciddi ciddi alkoyarsa, karlar byk lde bozulacak olan Avrupa! Avrupa uygarlnn bu ok nemli ve her eyin s975 976 977 978

T. Uzer, a.g.e., s. 112. S. Kocaba a.g.e., s. 35. , M. Aydn, a.g.e., s. 110. N. Todorov, a.g.e., s. 79.

331

tndeki karlar! Elbette ticaret, gemicilik, pazarlar, fabrikalar Avrupann gznde daha deerli ne olabilir ki? Bunlar dokunulmasna msaade edilemeyen karlardr; hani dncede bile onlara dokunamazsnz, nerede kald parmanz uzatmanz! Ama yine de lanet olsun, Avrupa uygarlnn bu karlarna! Evet, uygarln bu karlarna lanet olsun ve eer kendi varln srdrmesi iin insanlarn derisinin yzlmesi gerekiyorsa o uygarla da lanet olsun! ekilinde seslendi. Ayrca Avrupann birok yerinden 1876 Bulgar isyanndan sonra Bulgarlara yardm gitti. Viskontes Emily Stangford, Bulgar kyllerine yardm salamak amacyla bir fon olu turdu ve Samakovdaki Amerikan Misyoner Kurumunun ba kan James Franklin Clarken desteiyle ihtiya sahiplerine giyecek datp e yardmlarda itli bulundu979. Selanik Olay btn Avrupada, zellikle Almanyada byk heyecan ve tepki uyandrd. Rusya artk ba roldeydi. Rusya ba bakan Gorakof, Berline giderek, Osmanl Devleti zerinde bask yaplmas konusunda Almanya ba bakan Bismarck ikna etti. Gr melere Avusturya da katld. Gr meleri Prens Bismarck ynetti. Bismarck, Almanyann Dou Sorununda belirli bir tercihinin bulunmadn, Avusturya ve Rusya arasnda bir ba olmak istediini belirterek Gorakofa yana tnn sinyallerini verdi980. Hristiyan-Mslman d manln Avrupa kamuoyuna ta yan Ruslar, Almanya ve Avusturyann da desteini alarak Osmanl Devletine bir Memorandum

979 980

M. Todorova, a.g.e., s. 206. F. Armaolu, a.g.e., s. 501.

332

verilmesini kararla trd. Rusya ba bakan Gorakof tarafndan hazrlanan Berlin Memorandumunda kararlar alnd981 : u 1- at malar hemen durdurulsun ve ortalk yat ncaya kadar Trk askeri uygun grlecek yerlerde toplansn yabilsin 2- Hristiyanlar da Mslmanlar gibi silah ta 3- Bulgar kyllerine kazandklaryla geinebilecek duruma gelinceye kadar yardm edilsin 4- Ev ve kiliselerin yapm iin malzeme verilsin 5- Osmanl Devletinin yapaca yardmlar bir karma komisyon kontrol etsin tirme programlarn ve kyllerin 6- Yabanc devletlerin konsoloslar yaplacak iyile kylerine dnmelerini izleyebilsin. Berlin Memorandumu bir ltimatom niteliindeydi ve memorandumun sonunda, Osmanl Devleti tehdit ediliyor ve maddelerin gerekle memesi ve olaylarn nnn alnmamas halinde Osmanl Devletine yaptrmlar uygulanaca belirtiliyordu982. Berlin Memorandumuna Fransa ve talya da katld. Fakat ngilterenin reddetmesi zerine onaylarn geri ektiler. ngiltere, Memorandumda istenilen eyleri Osmanl Devletinin toprak btnlne aykr olarak gryordu. n iltere D leri g i Bakan Lord Derbyye gre Rusya, mali durumu iyi olmadndan, bir sava girea ngiltere Ba bakamezdi ve dolaysyla ngilterenin tehditlerine de kar gelemezdi. n Disraeli ise, Berlin Memorandumunun, Karada veya Bosnada olduu gibi ngiltereye dan lmamasndan ikyetiydi ve mparatorlar ttifaknn, Rusyann
981 982

M. Aydn, a.g.e., s. 111. F. Armaolu, a.g.e., s. 501.

333

liderliinde, Osmanl Devletini payla masndan ekiniyordu983. Fakat Avrupal devletlerin de kendi aralarnda kar at malar vard. 1871 ylndan itibaren Avrupada Almanya etkili olmaya ba lam ve Fransa bu durumdan ho t lanmyordu. Ayrca talya da Almanyann nfuzundan yararlanmak istiyordu. Bununla birlikte, Rusyann Berlin Memorandumu kararlarn Osmanl Devletine kabul ettirmesi iin ngilterenin desteine ihtiyac vard. ngiltere ise, maddeleri kabul etme niyetinde deildi. Bylece bu Memorandum, Osmanl Devletine sunulmadan geri ekilmek zorunda kalnd984. Rus Panslavist gnatiyefin amac dnya kamuoyunun, zellikle uluslar aras alanda Rusyaya destek vermeyen ngiliz Kamuoyunun dikkatini ekmekti. Bu nedenle ayaklanma srasnda kan olaylar frsat olarak deerlendirdi. gnatiyef, olaylar abartarak ve arptarak dnya kamuoyuna duyurdu. Bunun en dikkat ekici rnei de, Dospat Da eteklerinde olan Batak ky olaylaryd. Batak ky, 1876 Ayaklanmasna katlan yerler ierisinde en ok ses getiren yerlerdendi. Buradaki ayaklanmann bastrlmas ve verilen kayplar daha sonra Rusya tarafndan abartlarak politik bir malzeme olarak kullanld985. Amerikan Kolejinin Bulgarca retmeni, Bulgar ayaklanmasn kaleme ald bir yazy, Daily News Gazetesinin muhabiri John MacGahana gnderdi. Bu yazda, Trklerin Bulgaristanda byk bir katliam yapt ve 40.000 Bulgar ldrp 100 kyn yakld anlatlmaktayd. Bu yaz, 23 Haziran 1876 tarihinde Daily News gazetesinde yaynland. Bu yazyla isyan, asilerin kard olaydan ok, Mslmanlarn Hristiyanlar ldrd eklinde yanstld.
983 984 985

F. Armaolu, a.g.e., s. 502. M. Aydn, a.g.e., s. 112. M. Aydn, a.g.e., s. 102.

334

Ayn yaz 8 ve 23 Temmuz tarihlerinde tekrar yaynland. Ayrca Dragon Zankov ve Makro Blankovun yazlaryla Bulgar ayaklanmas Hristiyan dnyasnn bir sorunu haline getirilmek istendi. Gazetelerde kan olumsuz yazlar, ngiltere kamuoyunda etkisini gsterdi. D leri Bakan Lord Derby, Liberal Parti ba i akn Gladstoneun da basklaryla, aklama yaplmas iin stanbul bykelisi Henry Elliota emirler gnderdi. Bunu zerine ngilterenin Rusuk Konsolosu Prophy, olaylarla ilgili bir ara trma yapt. Rusuk Konsolosu, olaylarn Rusyann k krtmalar zerine ktn ve asl hakszla urayanlarn Bulgarlar deil, Trkler olduunu bildirdi986. Ayrca Henry Elliot, Derbye gnderdii telgrata, General gnatiyefin, Rus basnnn ve ajanlarnn araclyla Bulgarlar k krttn ve tehlikeyi uyandrdn987 belirtti. Yine Konsolos R. Reade de, Rusuk ve Gabrovada Rus ajanlarnn Bulgarlar kandrdn ve k krttn988 bildirdi. Buna ramen, Rusyann abartl bir ekilde Batya aktard Bulgaristanla ilgili haberler ngiliz kamuoyunun tepkisine neden oldu. Bu tepkilerden ok muhalefetteki liberaller ve onun ba kan Gladstone yararland. Gladstoneun Bulgar mezalimi ve ark Meselesi adl bro rleri, 6 Eyll 1876 tarihinde kt ilk gn 200.000 satld989.
986 987

M. Aydn, a.g.e., s. 113, 114. Sir Henry Elliottan Derbye, British Documents on Foreign Affairs, Doc. 335, s.

246.
988

Konsolos R. Readeden Derbye, British Documents on Freign Affairs, Doc. 331,

s. 243.
989

Cevdet Kk, Bulgar htilalinin (1876) ngiliz Kamuoyunda Uyandrd Tep-

ki ve Bunun Osmanl- ngiliz kilerine Tesiri, Gney Dou Avrupa Aratrmalar li Dergisi, S. 8-9, stanbul 1980, s. 121.

335

Gladstone ve Lord Russeln ba ektii muhalefetin asl amac hkmeti n d rmekti. Osmanl Devletinin Londra elisi durumu yle zetliyordu990: Ne yazk ki hkmet de efkr- umumiyeye kar koyamayacan grerek muhalefetin teebbslerini tesirsiz brakmak iin Trkler aleyhine yaplan sulamalar kesmekten ve tekzip etmekten ekinmektedir. Hatta meselenin banda Bulgaristan olaylarnn abartldn sylerken hkmet, imdi efkr- umumiyyenin heyecanna katldn syleyerek devletimiz aleyhine yaplan sulamalar adeta kabul ediyor. Osmanl Devleti de, Avrupadaki olumsuz kamuoyundan etkilendi. Bunun zerin Sadullah Bey, Yovano Efendi, Blak Bey, Salim Efendi ve Vasa Efendiden olu bir ara an trma grubu kurdu. Ayrca Edip Efendinin daha nce hazrlad rapor Franszcaya evrilerek Londraya gnderildi. Ayaklanma srasnda 3.000 Bulgarn ld tespit edildi. Fakat bu rakamlarn Avrupada hibir olumlu etkisi olmad991. Daily Newsda kan haberlerden sonra, Amerikallar ve ngilizler de ayr bir komisyon kurdu. Bu komisyonda, Schuyler, Robert Kolejinden Bulgar retmen olan Petr Dimitrov, John MacGahan, Klnische Zeitung muhabiri Karl Schnerder ve stanbuldaki Rus elilii ktibi Prens Tseretelev yer ald. Bulgaristandaki olaylar hakknda Daily Newsda kan haberler, ngiltere kamuoyunda byk yank uyandrdrdndan artk Osmanl Devletine ko ulsuz destein devam etmesini imknszd992. ngilterede muhalefet, hkmete kar tavrn daha da sertle tirmi ti. Muhalefet, Trklerin ngiliz hkmeti tarafndan te edildiini ve bu yzden Bavik blinin ngiltereye gvenerek devletler tarafndan yaplan teklifleri kabul etmedi990 991 992

C. Kk, a.g.m., s. 122. M. Aydn, a.g.e., s. 115. M. Todorava, a.g.e., s. 221.

336

ini syleyecek kadar ileri gitti. Bunun zerine ngiltere D leri Bakan Lord i Derby, stanbulun ba devletlerin eline gemesini nlemek iin, ka ngilterenin Osmanl Devletinin bamszlk ve toprak btnlnn korunmas tezini savunmakta kararl olduunu syledi993. Fakat Temmuz 1876 tarihinden itibaren ngilterenin Osmanl yanls politikas dei Bundan sonra ti. ngiltere, daha ok din temal, Osmanl kar bir politikaya izlemeye ba t lad. Ayrca Osmanl Devletini destekleyen Muhafazakr Parti de, ngilteredeki olumsuz havadan etkilendi. Hatta hkmetin katliama su orta olduunu iddia edildi994. Bulgaristanda lenlerle ilgili, Ahmet Aann emrindeki gler tarafndan 8.000 sivilin ldrld iddia edildi. Londradaki Daily News gazetesine olaylarla ilgili haberler gnderen John MacGahan, Bulgaristandaki lenlerin says hakknda unlar sylemekteydi: Fransz ve Rus konsoloslar ve demir yolu yetkilileri daha yksek rakamlar vermektedir. Bunlara gre yanan ky says yzden fazla, ldrlenlerin says ise, 25.000 ile 40.000 arasndadr. Ben drt gnde 15.000 ki inin ldn duyduktan sonra gerisini duymaya cesaret edemedim. Bundan sonraki 18 ay iinde iki yzden fazla Avrupa gazetesinde Batak ve dier vah olaylarn knayan et 3.000 yaz kt. Fakat Batakta tutarl olmayan bir durum vard. rnein Batakta 8.000 ki inin ldrlmolmas burann orta byklk bir kasaba olduunu gstermekteydi. Oysa MacGahan bile burasnn ok ssz bir yerle yeri olduunu sylim yordu995.

993 994 995

C. Kk, a.g.m., s. 122, 123. Matthew Smith Anderson, Dou Sorunu, stanbul 2001, Y.K.Y., s. 198. M. Glenny, a.g.e., s. 108, 109.

337

ngiltere bykelisinin tespit ettiine gre de, Batak Ky 490 haneli ve 2.800 kadar nfuslu bir kyd. Bu ky ba yerden Bulgarlar gelmemi ve isyanclar ka ti yalnz Batakn yerli halkyd996. Yani bu kadar insann ldrlmesi imknszd. syann dier blgelerinde verilen kayplara gelince Prasadn- Derbent kynde alt gnde bastrlan ayaklanmada, ngilterenin stanbul Bykelilii ikinci ktibi Baringe gre, 30 Trk, 250 Bulgar ldrld. Bulgar tarihilere gre, Otlukkyde, 170-200 Trk ve 600-650 Bulgar ld. Baring ise, bu kyde len Bulgarlarn saysn 763 olarak gstermekteydi. Bilal im gre bu rakamlar abartldr ve on gn sire ren ayaklanmada 500-600 civarnda Bulgar lm 997. Bununla birlikte, Baringe tr gre Peru tenca kynde, 750 ve Brakovada 52 Bulgar ld. Bulgar tarihilerin belirttiine gre de, 300 kadar Trk ldrld. Yine Baringe gre, Gabrova blgesindeki kylerde 138 Bulgar ldrld ve 169 Bulgar da tutukland998. Panslavist gnatiyef, Ma ve Nayden Gerovun nderliinde planlanan ve nin zel eitilmi komiteciler tarafndan karlan bu ayaklanma, ba arszlkla sonulanmasna ramen, Avrupa kamuoyundaki etkisi byktr. Ayaklanmann sonular Avrupada propaganda malzemesi olarak kullanlmve ngiliz kamuoyunu Osmanl aleyhinde etkilemi Bylece 1876 Panslavist ayaklanmas, ti. ngilterenin Osmanl Devleti politikasnn dei mesine neden olmu tur. Aslnda bu durum tamamen gnatiyefin bir projesiydi ve Avruap da bunun farkndayd. Nouvelle gazetesinin haberine gre, General gnatiyef, Trkiyenin paralanmas konusunda bir proje ha-

996 997 998

B. im a.g.e., s. CVII. ir, B. im a.g.e., s. CIII. ir, B. im a.g.e., s. CVI, CXI. ir,

338

zrlayarak ara sunmu 999. Bu haberi dorulayan Alman gazetelerine gre ise, tu Rusyann ark politikas yani General gnatyefin projesi, Rumeli eyaletlerinin Rusyann himayesi altnda bir konfederasyon haline getirilmesi 1000 eklindeydi. 1876 ayaklanmasnn ba arszla uramasna ramen, Avrupada yaratt etki ve Bablinin gszl Avrupal byk devletlerin ataa gemesine neden oldu. Temmuz 1876 tarihinde, Osmanl Devletinin payla lmasn tasarlayan Rusya ve Avusturya, 2 Aralkta ba layacak olan Avrupa Konferansnn stanbulda toplanmasn nerdi. Asl ama, Osmanl Devletinin reformlar yapmasn salamakt. Aksi halde, kacak yeni isyanlar Osmanl Devletini paralayacakt. Rus ar II. Aleksander, Balkanlarda Panslavizm lksn yayarken, ngiltere Ba bakan Disraeli, Osmanl Devletinin hala toprak btnlnden yanayd1001. Bunu zerine stanbul Konferans, 23 Aralk 1876 tarihinde, Me rutiyetin ilan edildii gn, Osmanl Devleti, Rusya, ngiltere, Fransa, Avusturya, Almanya ve talya katlmyla topland. Konferansa her devletin iki delegeyle katlmas kararla er trld. Bu delegelerden biri, katlamc devletletlerin stanbul elisi olacakt. Osmanl Devleti Hariciye Nazr Saffet Pa ve Berlin elisi Ethem Pa tarafndan temsil edildi. Saffet a a Pa ayn zamanda konferansa ba a, kanlk da edecekti. Rusyay General gnatiyef, ngiltereyi Smrgeler Bakan Salisbury, Fransay Kont Bourgoin, Avusturyay Eli Zii, Almanyay Eli Verter ve talyay Kont Corti temsil edecekti1002. Osmanl Devleti, Konferansa katlanlara tekliflerde bulundu: u
999

BOA, 183/1, HR. SYS. BOA, 183/2, HR. SYS. G. Castellan, a.g.e., s. 329 vd. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 28.

1000 1001 1002

339

1- Bulgaristanda halk ve memurlar tarafndan yapld iddia edilen zulm ve cinayetleri incelemek zere devletleraras bir komisyon kurulmaldr. Bu komisyon sulular yeniden muhakeme ederek en ar cezalara aptracaktr. Komisyonun al malar ak olacak Avrupadan her kim isterse, hatta Gladstone dahi bu muhakemeye gelip i tirak edebilecektir. an 2- Kanunu Esasinin hkmleri ile uzla slahat teklifleri tatbik edilecektir. 3- Kanunu Esasinin genel haklarla ilgili hkmleri, Hristiyan tebaann hukukuna kefildir. Bu sebeple slam ve Hristiyan arasnda en kk bir fark ve ayrln devamna yer kalmayaca aktr. 4- Osmanl Devleti Kanunu Esasi hkmleri ile ona uygun olarak kabul edecei slahat tamamen yrtmek iin kefil devletlerden bir mddet dahi isteyebilir. O mddetin sonunda taahht olunana eyler yaplmazsa o zaman kefil olan devletler vazifelerini diledikleri gibi kullanrlard. Fakat Mithat Pa bu muhtray kendisi iin a, ahsi direktif sayd ve bu teklifleri konferansa sunmad1003. Osmanl hkmeti, Konferansta devletin bamszlna ynelik baz kararlarn kacandan endi elendii iin Konferansn topland gn Me rutiyeti ilan etti. Fakat Me rutiyetin ilan Byk Devletleri durduramad. Bunun zerine Konferansa katlan devletler, Babliye nerilerde bulundular: yerel ve dini meclisleri u kapsayan tzkler, biri Bat Bulgaristan(ba kenti Sofya) ve dieri Dou Bulgaristan(ba kenti Trnova) iin hazrlanacakt. Nahiyeleri ynetecek olanlar, her yerde ounluu olu turan dine bal insanlar arasndan seilecekti. Mutasarrflarla kaymakamlar da ayn ilkeye gre i na getirilecekti. Beyl sreyle atanan ve yalnz ba mahkeme kararyla grevlerine son verilecek olan valiler, Padi tarafndan, ancak ah
1003

E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 31.

340

Byk Devletlerin onayyla atanabilecekti. Valiler, Mslmanlar ve Hristiyanlardan olu acak bir meclisin ve ayrca srekli idare meclisinin denetimi altnda bulunacakt. Avrupal devletler, temyiz mahkemesinin olu umunda da sz sylemek hakkn sakl tutuyordu. Jandarma askerliine Hristiyanlar da seilebilecekti. Bu reformlarn uygulanmasn denetlemek zere, bir Avrupa Denetim Komisyonu kurulacakt1004. Konferans delegeleri, sunduklar ar tekliflerin kabul edilmesi iin ngiliz delegesi Salisburynin baz giri imlerde bulunmasn istedi. Salisbury, II. Abdlhamite bir layiha sunarak tekliflerinin kabul edilmesini aksi takdirde meydana gelecek durumu yle belirtti: Rusya Osmanl Devletine kar harbe girecektir. Osmanllarn askeri ok ise de subay kadrosu ve maliyesi harb iin yeterli deildir. Byle bir harpte Osmanl Devletine yardm edecek bir devlet bulunmayacaktr. Rus ordusunun Tunay gemesi zerine, Avusturyann, talyann, Yunanistann ve hatta rann bile gze koymu olduklar Osmanl topraklarn istila etmeleri ihtimal dhilindedir. Btn bu dmanlarla Osmanl Devleti nasl harp edecektir. Ayca Salisbury, Mithat Pa aya da bir mektup gnderdi. Mektupta: size delege sfatyla deil Trkiyenin dostu ve yardmcs olan yegne devletin mmessili olarak hitap ediyorum: Devletler tarafndan yaplan tekliflerin kabul veya reddi size tabidir. Vatannzn mahv ve selameti sizin elinizdedir 1005 demekteydi. stanbul Konferans kararlarnda da grlecei zere Osmanl Devleti, i i lerinde Avrupal devletlerin kontrol altna alnmak istendi. Bunun zerine Osmanl Devleti, Konferansta alnan kararlar reddetti. Bablinin olumsuz tavr zerine bu
1004

Hner Tuncer, Dou Sorunu ve Byk Gler, Ankara 2003, mit Yaynlar, s.

127.
1005

E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 32 vd.

341

devletlerin stanbuldaki elileri lkeyi terk etti. Ayrca II. Abdlhamit de, stanbul Konferansnn ba arszln Mithat Pa aya ykledi ve onu 5 ubat 1877 tarihinde grevden alarak srgne gnderdi. Bundan sonra, Osmanl Devletinin payla som runu yalnzca bir Rus ya da Slav sorunu deil, Avrupal byk devletlerin de sorunu oldu1006. stanbul Konferansnda alnan kararlarn reddedilmesi zerine Avrupal devletler, Osmanl Devletine kar izleyecekleri politikann yntemini belirleme iin, 31 Mart 1876 tarihinde Londrada topland ve aralarnda bir protokol imzalad. Protokoln ierii, Osmanl Devletinin Hristiyan halk iin vaad ettii slahat yerine getirmesi ve bylece Avrupa bar nn korunmas eklindeydi. Protokol imzalayan alt devlet, Babliye Bosna-Hersek ve Bulgaristanda daha nce kendi isteiyle kabul etti slahat uygulamasn syledikten sonra, Srbistanla yaplan bar tandklarn, byle bir bar snr dzenlenmesi yaplmak suretiyle Karada ile yaplmasna gen rek olmadn ve Osmanl ordusunun, silahlanmasnn sadece gvenlii salayacak kadar olmas gerektiini vurgulam Bundan sonra yaplacak slahatlarn tr. stanbuldaki elileri araclyla kontrol edileceini de protokole eklediler. Fakat ngiltere, bu protokol a imzalayacan aklad. Bu Avrupa bar rtl art, nn korunmas ve Osmanl Devleti ile Rusyann askerlerini datmalaryd. Bu yerine getirilart medii takdirde, protokol hkmsz sayacakt. Rusya, Balkanlarda Bulgar isyanna benzer isyanlar olduu takdirde ordularn datma sresini geciktireceini belirtti1007.

1006 1007

H. Tuncer, a.g.e., s. 128. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 39 vd.

342

Osmanl Devleti, 3 Nisan 1877 tarihinde kendisine bildirilen Londra Protokoln Bakanlar Kurulundaki uzun tart malardan sonra, hak ve istiklalini korumak zorunluluu ve toprak btnlne ve bamszlna dokunmayan tavsiyeleri kabul ederek her trl slahat yapacan 1008 bildirdi. Ayrca Paris BarAntla masna ve Kanunu Esasi hkmlerine aykr bulduundan bu protokol, 12 Nisanda bir notayla reddettiini bildirdi. Osmanl Devletinin bu tavr, 1877-1878 Osmanl-Rus Sava nn en byk nedeni oldu1009.

6- Bamszla Giden Yol: 93 Harbi ve 1878 Berlin Antlamas 1876 ylnda ba arsz Bulgar isyan zerine Rusya, kendi ynetiminde zayf bir Bulgar Devleti kurma hayalini ertelemek zorunda kald. Ayrca Bablinin stanbul Konferans ve Londra Protokol kararlarn reddetmesi, Rusyann Osmanl Devletine savailan etmesi iin byk bir neden olu turdu. stanbuldaki Rus elilii, 23 Nisan 1877 tarihinde Osmanl Hariciye Nezaretine bir nota vererek, Rusyann Osmanl Devleti ile olan diplomatik ili kilerini kestiini bildirdi. Bylece iki devlet arasnda 1877-1878 Sava ba lam oldu. Bunun zerine Osmanl Devleti, byk devletlere ba vurarak 1856 Paris Antla mas gereince araclk yapmalarn istedi. Fakat bu devletlerin hibiri aracla yana mad. Ayrca Rus Ba bakan Gorakof, Avrupa devletlerine gnderdii bir muhtrada, savasebebi olarak, Bablinin Avrupa devletlerinin btn tekliflerini reddetmesini ve reformlara yana mamasn gsterdi. Ayrca Rusyann hareketinin, btn devletlerin gr lerine uygun olduu iddiasnda bulundu. ngiltere D leri Bakan Lord Derby i
1008 1009

F. Armaolu, a.g.e., s. 516. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 40.

343

ise, 2 Mays 1877 tarihinde, Rusyann bu hareketini onaylamadn bildirerek, Rusyay protesto etti. Ayrca 6 Maysta verdii bir notayla hususlar bildirdi1010 : u 1- ngiltere savakar snda tarafszln ilan etmi ve kendisinden yardm bekletir memesini de Osmanl Devletine bildirmi tir g 2- n iltere, Hindistanla dnya ticaretinin gvenlii iin gerekli olan Sveykanalna hibir zarar verilmemesini sava taraflardan ister an 3- ngiltere, stanbulun imdiki sahibinden ba kasnn eline gemesine kaytsz kalamaz. 4- stanbul ve anakkale Boazlarnn bugnk rejimi hibir ekilde dei tirilemez. ngilterenin Basra Krfezinde korumak olduu karlar vardr. 5- 6- ngiltere, Bulgaristan i edilecek olursa, bunun geici olaca konusunda arn gal vermiolduu teminat tekrar hatrlatr. 7- ngiltere, savakar sndaki tarafszln bu artlara bal olarak srdrecektir. ngilterenin bu tavr zerine Ruslar, ngilizleri memnun etmek iin isteklerine uyacaklarn bildirdi. Bunun zerine iki lke arasnda Tarafszlk Antla mas imzaland. Rusyann nnde engel olarak bir tek Avusturyay ikna etmek kald. Rusya, Avusturyayla, Balkanlar payla dorultusunda Reichstadt Antla ma masn imzaland. Buna gre, Srbistann topraklar geni leyecek, Drina ve Lim nehirleri Srp snr olacak, Karadaa Hersekten Spizza Liman verilecek, Gney Besarabya yeniden Rusyaya verilecek, Bulgaristan, Romanya ve Arnavutluk muhtar devletler olarak kalacak, Tesalya ve Girit Yunanistana verilecek, stanbul serbest ehir olacak, Rusyaya Trkiyenin Asya topraklarndan pay verilecekti. Bunlara kar Bosnan,

1010

F. Armaolu, a.g.e., s. 516 vd.

344

Hersek Avusturyaya ilhak edilecekti. Ayrca Avusturya, Osmanl-Rus sava nda tarafsz kalacakt1011. 1877-78 Sava srasnda Ruslarn ilerlemesi iin Bulgarlar byk aba harca d. ok saydaki Bulgar, Rus ordusunda Osmanl Devletine kar sava ve Bulgar t lar, Rus ilerlemesini kolayla trmak iin isyan giri imlerinde bulundu. Bu durumda, ayan Bulgarlarn faaliyetleri nemliydi. Srbistanda zellikle Tunann gerisinde ya ya ayan Bulgarlar, Rus hkmetinin de kararyla Bulgar Gnlller Birliinin ekirdeini olu turacak ekilde rgtlendi. Romanya ve Srbistandan Tunay a arak gelen Bulgarlar, Rus ordusu iinde 7.000 ki bir muhafz alay kurdu. Eski Zara, ilik ipka, Plevne ve Seinovada Ruslarla birlikte Osmanlya kar sava 1012. t Ruslarn ilerlemesini kolayla trmak iin Bulgarlarn kardklar isyanlar, Nevrekop ve Siroz ynne doru geni 1013. Austos 1877 tarihinde Ferdice- Kledi zanlk yolu zerinde Rus Kazaklar ve Bulgarlar tarafndan ok sayda Mslman ldrld. Dier taraftan General Rauhda kumandasndaki 26. Don Kazak Alay, Hainky evresindeki kylerde bulunan Mslmanlar Tunca ynndeki dalara doru srd. Temmuz 1877 tarihinde Trnovadan kaan yakla 700 Mslman, k Kazaklar tarafndan ldrld. 1878 ylnn ba nda Rus ve Don Kazak birlikleri tarafndan yaplan katliamlarda, kaynaklarda Harmanl Katliam olarak geen, says dei mekle birlikte tahminen 40.000- 100.000 arasnda Mslman ldrld1014.

1011 1012 1013 1014

S. Kocaba a.g.e., s. 143 vd. , P. Tulac, a.g.e., s. 92. BOA, 483/41, A.} MKT. MHM. N. pek, a.g.e., s. 18, 19.

345

Sekiz ay sren 1877-1878 Osmanl-Rus Sava Osmanl Devleti iin ar so, nular dourdu. Bu sava sonucunda, ok sayda Mslman ldrld gibi, ok saydaki Mslman da evlerini brakarak g etmek zorunda kald. Mslmanlar, sadece umnu, Rusuk ve Rodoplar blgesinde toplu bir ekilde kalabildi1015. Buna kar Mslmanlarn bo n, alttklar yerlere, Bulgarlar yerle tirildi ve bu topraklarn Bulgar vatan olduu iddia edildi. Bu tip g hareketlerine daha ok Elana, Rozgrad, Kotel ve Dobrucada blgesinde rastlanmaktadr. G hareketleriyle Bulgaristann dousundaki kyler, nce karma oldu, sonra da tamamen Bulgarla ehirdeki Bult. garla oran kylerden daha da fazlayd. rnein, 1871 ylnda Sofyadaki ma ehir nfusunun %26s Trk iken, bu oran 1880 ylnda % 2,6dr. umnuda 1865 ylnda % 52 olan Trk nfus oran, 1880 ylnda %42ye, Tatarpazarcnda 1868 ylnda %28 olan oran 1884 ylnda %16ya, Kstendilde 1878 ylnda % 56 olan oran 1880 ylnda % 16ya d tr1016. m 1877-78 Osmanl-Rus Sava sonucunda, 3 Mart 1878 tarihinde ok ar artlar ieren Ayastefanos Antla mas imzaland. Ayastefanos Bar Gr melerinde, Babliyi Hariciye Nazr Saffet Pa ile Berlin Elisi Sadullah Bey; Rusyay Kont a gnatiyef ve Nelidof temsil etti. Bu gr meler sonucunda imzalanan Antla mada Bulgaristan ile ilgili kararlar alnd1017: u 1- Bulgaristan, Osmanl hkimiyetinde muhtar bir prenslik haline gelecektir. 2- Bulgaristann kesin snrlar Rumelinin Rusya ordusu tarafndan tahliyesinden nce Rus ve Osmanl yelerden kurulan bir komisyon araclyla tespit edilecektir.
1015 1016 1017

N. pek, a.g.e., s. 34. N. pek, a.g.e., s. 130. E. Z. Karal, a..g.e., C. 8, s. 64, 65.

346

Ancak bu i Tunadan Ege Denizine kadar olan Osmanl topraklaryla Kosova ve te, Manastr vilayetleri tamamen Bat Trakya ile Selanik vilayetlerinin bir ksm da Bulgaristana ait olacaktr. 3- Bulgaristan Prensi halk tarafndan seilecek ve byk devletlerin de uygun bulmasyla Osmanl Devleti, seimi onaylanacaktr. 4- Bulgar prensi byk devletler hanedanndan hibirine ye olmayacaktr. 5- Trnova ve Filibede toplanacak bir meclis, bir Rus komiserinin nezaretinde ve bir Osmanl komiserinin huzurunda Bulgar Prensliinin i idaresi hakknda bir nizamname hazrlayacaktr. 6- Bulgaristanda Osmanl askeri bulundurulmayacaktr. Milli askerin iki yl iinde kurulu kadar asayi korunmasna ve Prensin gsterecei hususlarda yardmda una in bulunmas iin alt piyade frkas ve iki svari frkasndan olu bir Rus bulunacakan tr. Ayastefanos Antla mas artlar birok devletin tepkisine neden oldu. Antlamaya ba ta ngiltere kar kt. ngiltere Nisan 1878 tarihinde Rusyaya bir nota vererek, Ayastefanos Antla masyla Karadenizin Rus hkm ve nfuzuna girdiini, Osmanl Devletinin bamszlnn mevhum kaldn ve ngiliz menfaatlerinin tehlikeye maruz kaldndan bahisle, ad geen antla may tanmadn bildirdi. Ayastefanos Antla masna Yunanistan da kar kt. Yunanistann, Byk Helen Devleti kurmak iin hayal ettii topraklar, Slav devletlerine verilmi Bununla ti. birlikte, Almanya Ba bakan Bismarkn, bu antla madan doan skntlar dzeltmek iin Berlinde bir kongre dzenlenmesini istemesi Rusyay kzdrd1018. Buna ramen Rus temsilcisi Ba bakan Gorakof, Avrupal devletleri rahatsz eden
1018

S. Kocaba a.g.e., s. 146. ,

347

Ayastefanos Antla masnn bir byk devletler Kongresinde ele alnmasn kabul etti. Fakat Gorakof kongrede, Ayastefanos Antla masnn sadece Avrupay ilgilendiren hkmlerinin ele alnmasn istedi. Bunun zerine ngiltere ve Avusturya, bu artl istei kabul etmedi. ngiltere ve Avusturya, Antla mann btn artlarnn, 1856 Paris Antla masn imzalayan devletler tarafndan ele alnmasn istiyordu. Bunun sebebi de, Antla mann hem Dou Asyada, hem de Balkanlarda Rusyaya byk stnlk kazandrmasyd. ngiltere ve Avusturya iin en byk sorun, Rusyann Byk Bulgaristan dayatmasyd. Avusturya, byle geni ve byk bir Bulgaristann kendi Makedonya Projesini bozacandan korkuyordu. Ayrca Rusyann kontrolndeki Bulgaristan, Rusyann Balkanlardaki egemenlii arttracakt1019. Rusya, Balkanlar zerindeki planlarn gerekle tirebilme yolunun ngiltereyle iyi ili kiler kuramaktan getiini biliyordu. Bu nedenle 30 Mays1878 tarihinde Rusya, ngiltereyle Londra Gizli Antla masn imzalad. Bu Antla maya gre, Bulgaristan iki blgeye ayrlacakt. Balkanlarn kuzeyindeki Bulgaristan bir prens tarafndan, Balkanlarn gneyindeki Bulgaristan ise, Osmanl Devletine bal bir Hristiyan Vali tarafndan idare edilecekti1020. ngilterenin desteini aldktan sonra Rusya, Avusturya ve Almanya ile de gr melerde bulundu. zellikle Bismark, ngiltereyi de kzdrmadan Rusyann karlarn gzeten bir politika izledi. Berlin Kongresinin toplanmasndan nce de, Reichstagda yaplan gr melerde Bismark, Douda Almanyann hibir amacnn olmadn, Almanyann dorudan dost devletlerin karlarn koruyacan ve Al1019 1020

F. Armaolu, a.g.e., s. 523. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 70.

348

manyann Rusyann politikasn bozmaktan uzak durmasnn, izledikleri siyasete uygun olduunu aklad1021. Bununla birlikte Berlin Kongresinden nce, Bulgaristandaki Mslman halk, Prens Bismarka bir dileke yazd. Mslmanlar bu dilekede, sava yklan blgelerde huzurun ve adaletin salanmas iin tarafsz devletleta re seslenerek Bulgarlarn yapt bask ve i kencelerden bahsetti. Ayrca btn bunlarn, Mslman halkn g etmesi iin hazrlanan bir plann paras olduu belirtillk di1022. Fakat Mslmanlarn arlar Avrupa Devletleri arasnda kar bulamad. 13 Haziran 1878 tarihinde Alman Ba bakan Bismark nderliinde Berlinde toplanan kongre sonucunda, 13 Temmuz 1878 tarihinde Berlin Antla mas imzaland ve bylece Ayastefanos Antla mas yeniden dzenlendi. Bismark, bu kongre iin: Osmanl Devleti iin deil, fakat Avrupa bar nn korunmas iin toplanm tr aklamasnda bulundu. Berlin Kongresine, Almanya adna Baron Doverter ve Prens Duhuhenluhe, Avusturya-Macaristan adna Msy Duvad Yengtun, Msy Dusenvalye ve Msy Depre, ngiltere adna Lord Bekonsfild, Lord Salisbury ve Lord Odorusel, talya adna Kont Korti ve Kont Doloney, Rusya adna Prens Gorakof, Kont uvalolf ve Baron Obril, Osmanl Devleti adna Karatodori Pa a, Mehmet Ali Pa ve Sadullah Bey temsilci olarak katld1023. Kongrede, Byk Bula garistan blgeye ayrld ve kararlar alnd1024 : u 1- Birinci blgede, Osmanl devleti hkimiyeti altnda muhtar, Babliye vergi veren bir Bulgar Prenslii kurulmu Prens, halkn seimi, Padi tur. ahn onay ve byk
1021 1022 1023 1024

Mahmut Muhtar, a.g.e., s. 51. N. pek, a.g.e., s. 111. Ed. Driault, a.g.e., s. 353 vd. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 76, 77.

349

devletlerin de uygun grmesiyle tayin edilecektir. Prens Avrupa devletleri hanedanlndan birisine mensup olmayacaktr. Bulgaristan Prenslii, dokuz ay sreyle Rusya tarafndan ynetilecektir. 2- kinci blge, Dou Rumeli adyla Osmanl devletine braklm Bu blgenin tr. idaresi hakknda byk devletler tarafndan kurulan bir komisyon tarafndan bir talimatname hazrlanacaktr. Dou Rumeli bu statye gre, Padi tarafndan tayin ah elden bir Hristiyan vali tarafndan idare edilecektir. 3- nc blge, Makedonya olup slahat yaplmas artyla Osmanl Devletine braklacaktr. Berlin Antla masn Rus milliyetileri ve Panslavistler, bir yenilgi olarak grd. Berlin Antla masnn imzalanmasndan sonra Rusya Ba bakan Gorakof, Berlin Antla masn imzalamakla hayatnn en zc olayn ya adn sylemiti1025. Berlin Antla masyla kurulan Bulgaristan Prensliinin Osmanl Devleti tarafndan tannmas, aznln hak, hukuk ve menfaatlerinin korunaca artna balanm Fakat Antla t. ma, blgenin sosyo- demografik yapsn dei tirmeye dair herhangi bir madde iermiyordu. Antla maddeleri zellikle milli bir devlet gibi Bulma garistan Prensliini meydana getirirken, Antla mada ok milletli yapy dei tirmek iin hibir belirtilmedi. Bylece Mslman-Trkler Bulgaristan Prensliinin art snrlar iinde brakld. Berlin Antla masn dzenleyen devletler, sadece aznlk haklarn aklamakla yetindi. Fakat Bulgaristan snrlar iinde kalan Trkler konusunda herhangi bir garanti vermedi1026. Oysa Antla imzalanmadan nce Haziran ma
1025 1026

S. Kocaba a.g.e., s. 150. , N. pek, a.g.e., s. 112.

350

1878 tariahinde, bir ngiliz mecmuasnda kan yazsnda Mithat Pa yeni Bulgaa, ristann Srbistan ile Zi tovi, Osmanpazar, Trnova, pka, htiman, Kstendil, Leskofa arasndaki blgede kurulmasn ve bu blgedeki Trklerle, Osmanl snrlar iindeki Bulgarlarn mbadelesini istedi. Fakat bu teklif, Berlin Kongresi srasnmasndan sonra, Mslman mal da dikkate dahi alnmad1027. Ayrca Berlin Antla sahipleri saldrlara urad. Mslmanlarn ou evlerine dnmeye ya da eski evlerinde oturmaya korkar hale geldi. Bir sre sonra Bulgar kyller, devlete deme yaptklar topraklarn sahibi oldu ve toprak sahiplerine de tazminat dedi1028. Fakat tazminat demeleri adaleti salamyordu. Mslman halk, yzyllardr ya adklar topraklar terk etmek zorunda kalrken, Bulgar isyanndan dolay e cezalara arptitli rlan Bulgarlar iin genel bir af karld ve memleketlerine gitmelerine izin verildi1029. Berlin Antla masnda sylenmemi olsa da dier btn devletler, blgedeki Rus stnln kabul etti1030. Btn bunlar kar snda II. Abdlhamit de, ngiltere ve Rusya ba olmak zere Avrupann byk devletlerine kar denge siyaseti izta lemeye al II. Abdlhamit, geni t. leme arzusu iinde olan byk devletlerin birbirleri arasndaki rekabetten ve kskanlktan faydalanmay amalad. Ayrca II. Abdlhamit, tarafszlk politikas gerei, herhangi bir Avrupa devletine yakla dierlerip nin d manln kazanmaktan ekiniyordu. II. Abdlhamitin bu tarafszlk ilkesi, Avrupa siyasetinden tamamiyle uzak durmak eklindeydi. Abdlhamitin taviz poli1027 1028 1029 1030

N. pek, a.g.e., s. 14. B. Jelavch, a.g.e., s. 397. BOA, 482/159, A. } MKT. MHM. B. Jelavch, a.g.e., s. 397.

351

tikas ise, iktisadi ve toprak tavizleri eklindeydi. Dou Rumelide Osmanl Devleti hkimiyetinin sadece szde olduunu d ndnden burann kaybnda bir saknca grmedi. II. Abdlhamite gre, Osmanl Devletini paralama konusunda birle mi d manlar vard ve o d manlar kendi aralarnda paralanmalyd1031. Ksaca II. Abdlhamitin dsiyaseti, Rusyay idare etmek, ngiltere ile asla mesele karmamak, Almanyaya gvenmek, Avusturyann gznn Makedonyada olduunu asla unutmamak ve dier devletlerle mmkn olduu lde iyi geinmekti1032. Osmanl Devletinin paralanmasn hzlandran Berlin Antla masndan sonra dsiyaset iin en uygun yol, hsn idare politikas olarak grld. Bulgaristann kurulmasndan sonra hem Rusyann, hem de ngilterenin bu yeni devleti idare etmeye al acaklar herkes tarafndan biliniyordu1033. Bundan sonra iki devletin d siyaseti Bulgaristan zerinde younla t.

7- Bulgaristan Prenslii ve Dou Rumeli Vilayeti

a) Bulgaristan Prenslii 13 Temmuz 1878 tarihinde, Berlin Antla masnn imzalanmasyla birlikte Bulgaristan Prenslii kuruldu. Antla gereince Bulgaristan Prenslii, halkn seimi ve ma Padi ahn onayyla bir Prens tarafndan ynetilecekti. Ayrca Prens Avrupal bir devletin hanedan ailesinden olmayacakt.
1031 1032

Seyfullah Arpac, Sultan II. Abdlhamid, stanbul 2005, I Yaynlar, s. 49. k Tahsin Pa Abdlhamid ve Yldz Hatralar, a, stanbul 1931, Boazii Yaynlar,

s. 63.
1033

Tahsin Pa a.g.e., s. 162. a,

352

Berlin Antla masna gre, Bulgaristan Penslii, dokuz ay sreyle bir Rus Komiser tarafndan ynetilecekti. Bunun zerine Rus hkmeti adna, Prens Dondukof Korsako Bulgaristan Komiserliine atand. Bundan sonra Dondukof, Bulgaristan hkmetini, ordusunu ve maliyesini Rus amalarna ve menfaatlerine uygun bir ekilde te kilatlandrmaya ba lad. Bulgar Anayasasn da Srp anayasasn rnek alarak dzenledi. Bu Anayasaya gre, Bulgaristan bir Prens ile Sobranya adn ta yan bir meclis tarafndan ynetilecekti. Bylece Trnovada ilk Meclis, Sobranya, 23 Nisan 1879 tarihinde Anayasay kabul etti ve Sofyay hkmet merkezi ilan etti. Meclis, 29 Nisan tarihinde, Battembergli Aleksander Bulgaristan Prensi olarak seti1034. Aleksander Von Battemberg, Sofyaya gittiinde halk, Prensi byk bir cokuyla Hogeldin Pens, 500 yldr seni bekliyoruz pankartlaryla kar 1035. Aylad rca Prens Aleksander, tahta oturur oturmaz Rus arna mektup yazarak btn kalbiyle kendisine bal olduunu bildirdi. Mecliste 231 delege bulunmaktayd. Bunlardan 89 delege seimle gelmi geri kalan delegeler ise, kiliseden ve sivil ileri ti; gelenlerden seilmi Meclis temsilcileri ksa zamanda Liberaller ve Muhafazakrti. lar olmak zere ikiye ayrld1036. Prens Aleksander, Bulgaristann i at malarndan yararlanp radikal ve muhafazakr partiler olu turmak istiyordu. 9 Mays 1881 tarihinde Prens Aleksander, olaanst yetkilerle donatlmad takdirde grevden ekileceini aklad. Bu istediini elde etmek iin ok beklemedi ve iki ay sonra Meclis

1034 1035 1036

W. Sloane, a.g.e., s. 108. M. Glenny, a.g.e., s. 155. B. Jelavich, a.g.e., s. 398.

353

tarafndan olaanst yetkilerle donatld1037. Fakat Ruslar tarafndan desteklenen muhafazakrlar halk arasnda hokar lanmad. Mecliste daha ok liberaller vard. Halk, Rusyaya kurtuluhareketindeki yardmlarndan dolay minnettar olmakla beraber Rus mdahalesini istemiyordu. Rusyann amac apak ortadayd. Bulgaristanda kendine bal bir ynetim istiyordu. Hatta kendi istei d geli olaylara na en tahamml edemiyordu. Bunun zerine Prens Aleksander, 27 Nisan 1881 tarihinde Anayasay kaldrp Meclisi datt. Ayrca liberallerin nde gelen isimlerinden bir ksmn hapse att, bir ksmn da srgne gnderdi. Bu tarihten sonra Prens, lkeyi Rus generallerinin emriyle ynetmeye ba lad. Bu durum Bulgaristanda byk tepkiyle kar land ve Bulgaristan Bulgarlarndr tezinin yaylmasna neden oldu. Bunun zerine Prens Aleksander, Anayasay tekrar yrrle koymak zorunda kald. Meclisin tekrar toplanmasyla liberaller yeni bir kabine kurdu. Liberaller, yeni hkmet programna, Dou Rumeli ile Bulgaristann birle mesi kararn da ekledi1038. Bununla birlikte Bismark da 1881 ylnda Avusturya, Rusya ve Almanya mparatorluklaryla imzalad mparatorluk ttifaknda Bulgaristan ile Dou Rumelinin birle hakkn kabul etti. Ancak Bulgarlar, Makedonyaya saldrmakme tan men edilecekti1039. 1883 ylnda Meclis Ba kan olan Doktor Stranaki liderliinde Filibede gizli bir komite kuruldu. Me asi lideri Binba Pania bu komitenin liderliine getirilhur di. Komiteciler tarafndan, halk arasnda karga yaratmak iin birbiri ardna gsteria

1037 1038 1039

W. Sloane, a.g.e., s. 108. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 102. S. K. rtem, a.g.e., s. 90 vd.

354

ler yaplyor ve birle menin olduu fikri yaygnla art trlyordu1040. 1884 ylnda, Bulgar komiteleri bir ngiliz kumandannn te vikiyle isyan hareketlerine giri Fati. kat Edirne Valisi Hac zzet Pa tarafndan bu komitenin faaliyetleri nlendi1041. a Bunun zerine 6 Austos 1885 tarihinde, Komiteciler tarafndan Filibe yaknlarnda Deirmenderede gizli bir toplant yapld ve 17-18 Eyll tarihlerinde bir isyan karlmas karar alnd. syanclar, Prens Aleksandera hareketin ba gemesini teklif na etti. Fakat Prens, teklifi reddederek isyan kendilerinin ba armalar gerektiini syledi. Bunun zerine komiteciler harekete geti. Fakat isyandan iki gn nce Dou Rumeli Vilayeti Valisi Kristevi Gavril Pa Babliye bilgiyi vermi Bulgarisa, u ti: tan ordusunda bulunan Pania imdilerde mezunen buralarda bulunuyor; etvar ve harektndan phelendii iin derhal Bulgaristana celbini Bulgar hariciye mdrlne yazdm. Pania, Otlukky hadisesi gibi fesadlara itirak eylediklerden geen culs enliklerinde Mslmanlarn astklar bayraklara hakaret edenlerle birlemek iin rpana giderek bir takm muzr tefevvhatta da bulunmutu. Zara mutasarrflndan asker gnderilerek mtecesirler datld. Paina da gizlenmitir, aratlyor. 17 Eyll ak Kanare ky Bulgarlar ba am larnda Nedela Gilava isminde bir kadnla birlikte Filibe zerine yrd. Bu duruma Rus konsolos vekili engel olmak istedi, fakat ba aramad. Komite reislerinden Binba Nikolayef de askerleriyle bun lar Filibede beklemekteydi. Nikolayef, Filibeye geen asilerin ba geti ve hna kmet konan bast1042. Bulgar milis askerleriyle eteler, Dou Rumelinin Bulga-

1040 1041 1042

S. K. rtem, a.g.e., s. 91. BOA, 2/43, Y. PRK. SGE. S. K. rtem, a.g.e., s. 92.

355

ristanla birle mesini salamak iin trenleri durdurup telgraf harlarn kesti1043. Giri ilen isyan hereketi sonucunda Gavril Pa esir alnd ve I. Aleksander, Birle a mi Bulgaristan Prensi ilan edildi1044. 11 Aralk 1885 tarihinde, Balkanlarda Berlin Antla mas hkmlerini uygulamak iin stanbulda bir konferans dzenlendi. Fakat Avrupal devletlerle anla ma salanamad ve asayi salamak iin toplanan bu konferans ba i arl olmad1045. Bu isyanla birlikte Osmanl Devleti, yalnzca Dou Rumeliyi kaybetmedi, bir de mali zarara urad. Zaten ekonomik olarak zor durumda olan Osmanl Devleti, Bulgar isyanndan dolay kara ve deniz askerlerinin levazm ihtiyalarn kar lamak iin Musevi Banker Baron Hirile bir milyon liralk bir bor anla mas yapmak zorunda kald1046. Bulgaristan, bamszla giden yolda Osmanl Devleti ile ili kileri daha da soutmaya al ve bu amaca ynelik psikolojik zemin de hazrland. Bu dorultuda t 1880 ylnda Bulgar paras tedavle konuldu. 1884 ylnda altn ve gmolarak baslan paralarn bir yznde Prens Aleksandern ad, dier yznde de resmi yer ald. Ayrca 1885 ylnda Bulgaristanda Trke resmi dil olmaktan karld1047. Bulgaristandaki Rus etkisi ve basks gn getike artmaktayd ve Bulgarlar bu etkiden rahatszd. Bulgarlar, Prens Aleksandera da gvenmiyorlard. Bulgarlarn gznde Aleksander, Rus karlarn temsil ediyordu. Bu nedenle 20 Austos 1886
1043 1044 1045 1046 1047

BOA, 28/1780, MTZ(04) . S. K. rtem, a.g.e., s. 92. BOA, 9/9, Y.PRK. TKM BOA, 5/79. MV. M. Aydn, a.g.e., s. 158, 160.

356

tarihinde, Prens Aleksandern kona Bulgar askerler tarafndan ku atld ve Aleksander trensiz bir ekilde Rusyaya gnderildi. Bunun zerine Prens Aleksander, 7 Eyll 1886 tarihinde, tahtan resmen ekildiini aklad. Millet Meclisi, 7 Eyllde, taht iin Danimarkal Prens Wahlemara nerdiyse de, Prens Wahlemar teklifi reddetti. Bunun zerine Millet Meclisi, Bulgaristan Prensliini Saxe Coburg hanedanndan Prens Ferdinanda teklif etti ve Ferdinand, 7 Temmuz 1887 tarihinde Bulgaristan Prensi olarak greve ba 1048. lad Abdlhamitin Bulgarlara kar takip ettii siyaset, gnl alma siyasetiydi. Tahsin Pa bu durumu a yle zetlemektedir 1049 : Bulgarlar idare etmek, onlar ho tutmak, Bulgarlarn kalplerinde daima minnet ve kran hisleri yaatmak gnl alma siyasetin esaslarn oluturuyordu. Geri Bulgarlarn bizim hatrmz iin milli amalarndan vazgeecekleri hatra gelmezdi. Milli hedefleri her eyin stndeydi ve bunun komu milletler iin kaa mal olaca nemli deildi. Bu nedenle yldz Saraynda Bulgarlara kar ho tutma politikas takip edilirken, Bulgarlarn buna kaplarak milli hedeflerini feda edecekleri dnlemezdi. 1878-1908 yllar arasnda Pertev Efendi, Nihat Pa Nikola Gadban Efendi, a, Kazm Beyefendi, Niyazi Beyefendi, Nasuhi Beyefendi, Necip Melhame Efendi, Ali Ferruh Beyefendi ve Sadk Pa Bulgarstan Komiseri olarak grev yapt. Fakat bu a Komiserlerin, Bulgaristan konusundaki nerileri ve deerlendirmeleri Babli tarafndan gz ard edildi. Ayrca Babli, Bulgaristan oktan kaybedilmitoprak olarak grd iin pasif bir siyaset izledi1050. Bu pasif siyaset yznden Berlin Ant1048 1049 1050

W. Sloane, a.g.e., s. 109. Tahsin Pa a.g.e., s. 162. a, M. Aydn, a.g.e., s. 158.

357

la masnn imzalanmasndan sonra da Mslmanlar zerindeki basklar devam etti ve Antla may uygulamda sorunlar kt. Bulgarlar, Mslmanlar zerindeki basklar daha da arttrmak iin 22 Temmuz 1879 tarihinde bir kararname ile Bulgaristan Pensliinde skynetim ilan etti. Buna Gre1051 : 1- kinci bir Emre kadar, Varna, Eski Cuma, Razgrad, Rusuk, Elena, Osmanpazar ve Trnova blgelerinde skynetim geerli olacaktr. 2- Ordu kumandannn sulular sava konseyi nne karmak ve cezalandrmak gibi geniyetkileri olacaktr. Bu skynetim yalnzca Trkler iin geerliydi. Zira Bulgarlarn silah ta ma, polis ve jandarma hizmeti yapma izinleri vard. Hakszla urayan Mslmanlarn ikyetleri dikkate alnmazken, Bulgarlarn en ufak ikyetleri kar snda Mslmanlar cezalandrlyordu. Kanun nnde e olsalar da Mslmanlar, ne mahalli idareit ciler, ne de konsolosluklar tarafndan dikkate alnyordu. Bulgarlarn saldrgan davran larn sona erdirmek iin Osmanl Devleti Rusyaya ba vurdu, fakat yaplan diplomatik al malar sonu vermedi. Bunun zerine, masn imzalayan devletlerin araya girmesi istendi. Nitekim 2 Nisan Berlin Antla 1879 tarihli ve 226 imzal Pravadiden gnderilen dilekede yle deniliyordu 1052: Byk Gler, Bulgaristan Prensliini insanlk adna meydana getirdiler. Berlin Antlamas ile korunacamz inancnda olduumuz iin etmedik. Ancak Mslman olduumuz iin Avrupa kabineleri bu olaylar durdurmak hususunda aba sarf etmedii inancndayz. Bu inan ve dnceye ramen, ibu dilekeyle, Avrupa kabinesinden, Bulgar barbarlnn masum kurbanlar zerine himayelerini yaymasn ve
1051 1052

N. pek, a.g.e., s. 132. N. pek, a.g.e., s. 134.

358

maruz kaldmz ikenceye bir son verilmesi eklinde hareket etmesini rica ediyoruz. Bulgaristandaki Mslmanlara ve onlarn emlakna kar Bulgarlar tarafndan e hakszlklar ve eziyetler yaplmaktayd1053. Bununla birlikte Bulgaristan Prensitli liindeki Mslman halkn can ve rz gvenlii kalmam Mslmanlar, tm hakt. larndan yoksun braklarak ve askere gnderilmek suretiyle ge zorlanmaktayd1054. Mslmanlarn emlak ve arazilerine, Bulgarlar tarafndan sk sk mdahaleler yaplyordu ve alacaklar denmiyordu1055. Yine Bulgaristandaki arazi komisyon ba kanlar da Bulgar olup Mslmanlara kar adil davranmamaktayd. Arazi Ko misyonu ba kan Zankof bunlardan biriydi ve 1881 ylnda blgede bulunan yabanc memurlarn ikyeti zerine grevinden alnd ve daha sonra bu komisyon gvene layk bir ekilde tekrar olu turuldu1056. Bulgaristan Prensliinin ilk nfus saym 1881 ylnda, ikincisi ise, 1888 ylnda yapld. ngiliz hkmeti nfus saym sonularn Bulgar ynetiminden istedi. Dou Rumeli hari olma zere ngilizlere verilen 1881 ve 1888 yllar Bulgaristan nfusu u ekildeydi1057 :

1053 1054 1055 1056 1057

BOA, 163/29, Y. A. HUS. BOA, 1/87, Y. PRK. M BOA, 165/53, HR. HM. O. BOA, 167/73, Y. A. HUS. K. Karpat, a.g.e., s. 337.

359

TABLO -2

Bulgarlar Mslmanlar Yunanllar Dier Toplam

1.345.507 527.284 11.444 123.684 2.007.919

1.570.599 480.593 10.975 131.267 2.193.434

Bu sayya 1885 ylnda Bulgaristana ilhak edilen Dou Rumelinin Mslman nfusunun da eklenmesi gerekmektedir. Bununla birlikte Maritza dergisinde Bulgaristan Prensliinin nfusu, 1880 ylnda 573.231 Bulgara kar Mslmanlarn n, nfusu yalnzca 174.000 olarak verilmekteydi. Bulgarlarn toplam says 2.740.830 iken, Bulgar kaynaklarna dayanlarak hesaplanan resmi Osmanl istatistikleri hem Prenslikteki, hem de Dou Rumelideki Mslmanlarn saylarn 654.593 olarak verdiinden Maritza dergisinde yaynlanan rakamlarn ok d olduu aka gk rlmektedir. Aslnda 1888 ylnda Mslman nfusunun bir milyonun zerinde olduu yani Bulgaristan nfusunun yakla % 35ini olu k turduunu Osmanl istatistiklerinden ba kaynaklar da gstermektedir1058. ka Avrupal devletlerin Ferdinanda bakalarna gelince, 7 Temmuz 1887 tarihinde Ferdinandn Prens ilan edilmesinden sonra, Lord Salisbury Almanya, Avusturya ve ngilterenin Ferdinandn Prensliini onayladn bildirmi Ayrca Prens tir. Ferdinand' Bulgaristan'dan karmak iin Almanya tarafndan al ld haberlerini

1058

K. Karpat, a.g.e., s. 338.

360

de yalanlam 1059. Fakat Osmanl Devleti, Rusyann basklarnn da etkisiyle ubat tr 1888 tarihinde, Prens Ferdinandn Bulgaristan Prensliinin ba nda bulunmasnn me olmadn ve Berlin Antla ru masna aykr olduunu Bulgaristan Prensliine bir notayla bildirmi 1060. Bunun nedeni de, Rusyann Prens Ferdinand'n Bulgaristir tan Prenslii'nin ba nda bulunmasn me bulmamas ve Berlin Antla ru masnn hkmlerine aykr olduunu d ndnden Osmanl Devletine bask yapmasyd1061. Daily Telgraphn haberine gre Rusya, Danimarka Krall hanedanndan Prens Valdamarn, Bulgaristan Prensi olmasn istiyordu. Fakat Prens Valdamarn adayln hibir devlet onaylamamaktayd. Ayrca Kral Milan ile Prens Ferdinand ngiltere aleyhinde Rusya memurlarnca propaganda yaplmaktayd1062. Bu durum tarafndan kabul edilemezdi1063. Bununla birlikte, Avrupal byk devletler Rus-

yann basklarna kar Osmanl Devletini uyarm t. ngiltere, Avusturya ve talya sefirleri, Osmanl Hariciye Nezareti araclyla Babliye verdikleri bir notada, Prens Ferdinand'n Bulgairstan' zorla terk etmesinin Osmanl Hkmeti iin tehlikeli lerdi1064. Yunanistan da Rusyann Boazlar ve Bulgaristan emelolacan belirtmi lerinde rahatszd. Yunanistan, Ruslarn Bulgaristan kendi topraklarna katmasndan

1059 1060 1061 1062 1063 1064

BOA, 209/26, Y. A. HUS. BOA, 13/781, MTZ(04) . BOA, 41/40, Y. A. RES. BOA, 12/40, Y. PRK. TKM. BOA, 211/70, Y. A. HUS. BOA, 212/29, Y. A. HUS.

361

korkuyordu1065. Bulgarlar ise, Ruslarn Ferdinand lkeden karma ynnde bir hareketine kar hazrlk yaparak silahland1066. Avusturya, Almanya, zellikle de ngilterenin desteiyle Ferdinand, Bulgaristan Prensi olarak kald. Zaten ngiltereden ekinen Abdlhamitin tek istei de kendi yerini salamla trmakt. Abdlhamite gre, zellikle ngiltere i iine kar in acak olursa bu Balkanlar iin bir yangn olurdu ve bu yangn kimse sndremezdi. Balkan yangnn stanbula kadar uzanma hatta saltanat makamna srama ihtimali vard. Hatta bir ara Bulgarlarn ngiltereye ilgi gstermesi Abdlhamiti ok korkuttu. Abdlhamit, ngilterenin Balkan i lerine kar masnn daima Osmanl Devletinin aleyhine sonulanacan biliyordu. Hatta Dou Rumeli olaylarnda Rusyadan ok ngilterenin parma olduunu d nyordu. Bylece Prens Ferdinandn ne kadar ihtiras ve entrika sahibi olduunu bildii iin onu daima hotutma siyaseti takip etti1067. Ferdinand da yerini salamla trmak iin elinden geleni yapt. Ocak 1893 tarihinde, Meclisin kararyla, Bulgaristan Prensi evlendiinde doacak ocuklarn Ortodoks mezhebine gre vaftiz edilmesi artyla, bamszlk ilan edilecei sylentileri yayld1068. ubat 1893 tarihinde, Bulgar Prensi ve ocuklarnn Ortodoks mezhebine gre vaftiz edilmesi konusundaki Anayasa maddesi Meclis tarafndan dei tirilmek istendi1069. Fakat bu durum Prens taraftarlar ve aleyhtarlar arasndaki anla1065 1066 1067 1068 1069

BOA, 14/34, Y. PRK. TKM BOA, 11/58, Y. PRK. UM Tahsin Pa a.g.e., s. 64. a, BOA, 268/111, Y. A. HUS. BOA, 16/64, Y. PRK. HR

362

mazl iyice arttrd. Tart malar sonucunda Meclisiin kapatlarak rf idare ilan edildii haberleri Babliye kadar ula Fakat bu haber Bulgaristan Komiseri t. Nikola Gadban Efendi tarafndan yalanland1070. Aslnda Bulgarlar mcadelelerini artk Osmanl Devletinden ok Ruslara kar yrtyordu. zellikle Bulgaristan Ba bakan Stoyan Stambolov, Rus mdahalesine dayanamyordu ve lkenin tam bamszln istiyordu. Fakat bunun kolay olmayacan ve zaman alacann farkndayd. Prens Ferdinand da, lkeyi daha ok onun liderlii altnda ynetiyordu. Stambolovun siyasetini olduu gibi benimsiyordu. D ve i i lerinde Rusyaya kar bir mcadele ba latt. Fakat Stambolov, 15 Temmuz 1895 tarihinde bir suikast sonucu ld. Stambolovun lmyle Bulgaristann siyaseti tamamen dei Ferdinand, bir yandan frsat bir siyasete zorlanarak Rusya ile ti. ki gul daha dosta bir ili iine girerken1071, dier yandan Rusyann Japonya ile me olmasndan faydalanarak Avusturya ve ngiltereye yakla Rusyann 1905 ylnda t. Japonyaya yenilmesi, Bulgaristan Avusturyaya daha da yaknla trd. Bununla ngiltereye gitti ve orada bamsz bir hkmdar birlikte Ferdinand, 1905 ylnda gibi kar land1072. ngilterenin, zellikle Berlin Antla mas sonucunda statukonun da dei mesiyle birlikte Bulgaristan zerindeki siyasetini dei tirdiini ve daha aktif bir rol oynadn biliyoruz. Ferdinandn Prensliine en ok destei ngiltere vermiti ve Bulgaristan idaresinin, Osmanl Devleti ile iyi ili kilerde bulunmamas iin zel bir aba harcam zellikle t. ngilterenin Filibe ba konsolosu halk tahrik etmive

1070 1071 1072

BOA, 193/95, Y.A.HUS. W. Sloane, a.g.e., s. 110. M. Aydn, a.g.e., s. 171.

363

bu uurda para harcam 1073. Buna kar Osmanl Devleti, arki Rumeli ve Bulgat n ristandan g edenlerin artmas nedeniyle Rumeli'deki Mslman nfusunun azalmamas iin gerekli nlemlerin alnmasna al maktan ba bir yapamamka ey tr1074. Avusturya, 1878 ylndan beri i ettii Bosna-Herseki 5 Ekim 1908 tarihingal de kendi topraklarna katt. Ayn gn Ferdinand, Bulgaristann bamszln ilan ettiini aklad. Ayrca Yunanistan da Giriti ilhak etti1075 . Osmanl Devleti bu durunun knl iinde Berlin Antla a masn imzalayan devletlere birer nota gnderebildi. 1908 ylnda Osmanl Devleti, Bulgaristann bamszln ilan etmesine u notayla kar kt1076: 1- Bulgaristann bamszlk karar gereksizdir. 2- Berlin Antla mas hala geerlidir. ma artlarn inemi tir. 3- Prens Ferdinand, Antla 4- Osmanl Devleti, Bulgaristann bu kararn iddetle protesto eder. 5- nceki durumun iadesi iin acilen bir konferans yaplmaldr. 6- Osmanl Devleti, Avrupay tehlikeye atmamak iin kuvvet kullanmayacaktr. Osmanl Devletinin Bulgaristann bamszln tanmamas zerine Bulgaristan, Fransann arabuluculuuna ba vurdu. ngiltere ise, baz tavizler kar lnda Osmanl Devletine Bulgaristann bamszln tanmasn tavsiye etti. Bylece Osmanl Devleti ile Bulgaristan arasnda gr meler ba lad. Fakat gr meler uzad
1073 1074 1075 1076

BOA, 182/4, A.} MTT(04) BOA, 2070/86, DH. MHK. M. Aydn, a.g.e., s. 173. M. Aydn, a.g.e., s. 174.

364

ve bir anla maya varlamad. Sonunda Rusyann araya girmesiyle, 19 Nisan 1909 tarihinde iki anla imzaland. antla ma lk maya gre, Osmanl Devletinin Bulgaristann bamszln tanmasna kar lk, Bulgaristan da, Osmanl Devletine 125 milyon frank tazminat deyecekti. Ancak bu tazminat, Osmanl Devletinin, Berlin Antla masyla Rusyaya demek zorunda olduu, fakat deyemedii borca kar lk sayld. Sonuta Bulgaristan hibir demedi. ey kinci anla ise, Bulgaristan ve ma Dou Rumelide kalan Mslman halkn haklaryla Mftlkler ve Vakflar hakkndayd1077. Bylece 1878 ylndan beri fiili olarak bamsz hareket eden Bulgaristann tam bamszl Babli tarafndan hukuki olarak onayland.

b) Dou Rumeli Vilayeti Dou Rumeli ad ilk kez Ayastefanos Antla masyla ortaya km Fakat tr. Ayastefanos Antla masnn Avrupal Devletler tarafndan kabul edilmemesi zerine Dou Rumeli Vilayeti, Berlin Antla masyla yeniden dzenlendi. Berlin Antla masnn imzalanmasyla Dou Rumeli Vilayeti, Padi ahn siyasi ve askeri hkimiyetine brakld. Padi Vilayetin kara ve deniz snrlarnn gvenliini salamak iin snr ah, zerinde dzenlemeler yapabilecek ve orada kuvvet bulundurabilecekti. Genel Vali, vilayetin i ve dgvenliinin tehdit edilmesi halinde kuvvet isteyebilecekti. Fakat Padi bu konuda te ah ebbse geerken, Berlin Antla masn imzalamolan devletlerin stanbuldaki elilerini durumdan haberdar edecekti. Byk devletlerin onay alnmak suretiyle beyl iin tayin edilen bir Hristiyan Umumi Vali Padi ah, Dou Rumelide temsil edecekti. Ayrca Dou Rumeli Vilayetinin gvenlii milis kuvvet-

1077

F. Armaolu, a.g.e., s. 627.

365

leri tarafndan salanacakt. Bu suretle, Dou Rumeli Vilayeti muhtar bir idareye kavu 1078. tu Berlin Antla mas gereince, Dou Rumelide bir de Eyalet Meclisi kurulacakt. Tabii yelerden, halkn setii yelerden ve Genel Valinin atayaca yelerden kurulu Eyalet Meclisi yasalar kabule yetkili olacakt, fakat bu yasalar Padi ahn onayna sunmas gerekecekti. Ayrca bu meclis, toplanmad srelerde valiye yardmc olacakt. Bununla birlikte kendi yeleri arasndan belli sayda tabii yelerin de katlaca bir de komisyon seecekti1079. Dou Rumeli Vilayetini, Osmanl Devleti Parlamentosunda, eyalet meclisinin ve hkmdarn atad senatrlerin seecekleri milletvekilleri temsil edecekti. Eyalet Meclisi yeleri, dorudan ve gizli oyla seilecekti. Listeleri, mahalli temsilcileri araclyla bizzat en ufak seim blgeleri meydana getirecekti. yaplanma, dari vilayetler kanunuyla kabul edilmibulunan sistem gereince, kazalardaki yaplanma hari Fransadaki yaplanmann aynsyd1080. Dou Rumeli, mlki idare bakmndan kendi i nizamnamesinin 108. ve 109. maddelerine gre, 6 sancak, 28 kaza ve birok nahiye ve kye ayrld. Buna gre, Filibe Sanca: stanimaka, Rupoz, Kalofer, Karlova, Acar; Tatarpazarc Sanca: Pestera, htiman, Otlukky, Avratalan ve Bana; Hasky Sanca: Harmanl, Uzuncaova ve Hac lyas; Eski Zara Sanca: rpan, Karapnar, Kzanlk, Yeni

1078 1079 1080

E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 103. Ed Engelhardt, a.g.e., s. 298 vd. Ed. Engelhardt, a.g.e., s. 299.

366

Zara; Burgaz Sanca: Ahyolu, Aydos, Misivri ve szebolu; slimye Sanca: Kavakl, Kzan, Kzlaa ve Yanbolu kazalarna ayrld1081. Berlin Antla masnn 13. maddesi, Dou Rumeli Vilayetinin kurulustatsn belirlemekteydi. Buna gre1082 : Balkanlarn cenub tarafnda arki Rumeli namn ihraz edecek bir eyalet tekil olunacak i bu eyalet idarece muhtariyet artyla saltanat- seniyyenin dorudan doruya hkmet-i siyasi ve askeriyesi tahtnda bulunacaktr. Eyalet-i mezkurenin valisi Hristiyan olacaktr. Berlin Antla masnn 14. maddesi gereince belirlenen snrlar iinde Vilayet topraklarnn toplam yzlm 35. 901 km olup nfusu 816.000dir1083. Antla mann 14. Maddesi, Vilayetin snrn kuzey ve kuzeybat ynnde Bulgaristanla snrlandrp Dou Rumeli Tahdid-i Hudud Komisyonu tarafndan belirlendi. Bununla birlikte Osmanl Devleti de, Ekim 1878 tarihinde, Dou Rumeli Vilayetinin snrnn belirlenmesi iin Erkan- Harbiye kaymakamlarndan akir Beyi tayin etti1084. Buna gre: Douda; Karadeniz, Kuzey ve kuzey- batsnda; Bulgaristan bulunmaktadr. Vilayetin snr1085: Karadenizde Hocakynden balayarak Selamky, Ayvack, Kulbe, Suculuk kyleri yaknnda bulunan ayn menbandan aknts boyunca kacak ve kvrlarak Delikomck vadisinden geip

Delikomck enginin yukarsna doru iki buuk kilometre mesafede atktan sonra Felibe ve Kembalkn gneyinden ve Hacmahallenin kuzeyinden geerek,
1081 1082 1083 1084 1085

S. Ouz, a.g.e., s. 72-84. S. Ouz, a.g.e., s. 60. S. Ouz, a.g.e., s. 65. BOA, 6/199, MTZ(04) . S. Ouz, a.g.e., s. 60, 61.

367

Tikenlik ve Aydosberence arasnda bulunan bir noktada tepeye kp Kotelin kuzeyinde Karinabad Balkan ve Prezevia- Balkan, Kazan- Balkandan Demirkapya kadar tepelerden gidecektir. Byk Balkann balca sra dalarn tutup Kosika zirvesine kadar uzanp o dalardan gidecek ve orada Rumelinin bat snr Balkann tepesini brakp biri Bulgaristana, dieri Dou Rumeliye terk olunan Pirtop ve Ducansi kyleri arasndan Tuzludereye kadar giderek Bulgaristan snrna ulaacaktr. Bat ve Gney snr: Dou Rumeli snr, Bulgaristan snrndan adrtepe dandan ayrlp bir taraftan Marika ile oraya dklen sularn ve dier taraftan Mestakasc ile oraya dklen sularn arasnda bulunan taksim hatt boyunca gidecek ve Despot Dalar tepesinden Kuruova Dana doru gney ve gney-dou ynnde ilerleyecektir. Kuruova Dandan Ayastefanos Antlamasnda belirlenen hata tabi olacak, yani Karabalkan silsilesi ile Klahlda, Eekepellu, Karakulak ve Iklar dalar tarafndan gneydouya inerek Arda ayna birleecek ve Osmanl devletinde kalan Adasal ky yaknndaki bir yere kadar ayn aknts boyunca gidecektir. Buradan Betepe Dann tepesine kp tepeler boyunca gittikten sonra inecek ve Cist-i Mustafa Paa Svilengradn yukarsnda 5 kilometre mesafede bulunan Rufalvika geidine ulaacaktr. Gney snrna gelince, bu snr Osmanl, Rus, Alman, Avusturya, Fransa, talya ve ngiltere komiserlerinin katlmyla oluan Dou Rumeli Tahdid-i Hudud Komisyonu tarafndan llmtr. Snr, Karadeniz kysndaki At liman ortasndan geen hattan balayp Meri zerinde bulunan Rufalvika geidine kadar ulamaktadr.

368

1879 ylnda, Dou Rumeliye vali olarak Bulgar asll olan Aleko Pa atana d. Aleko Pa ann Dou Rumeli valiliine tayin edilmesi Almanya ve Rusya tarafndan memnuniyetle kar land1086. Aleko Pa Vilayette yle bir ynetim kurdu ki, Bulgar emellerine hizmet eta, tii ok akt. Aleko Pa kendini Bulgaristanla birle yanllarna sevdirmek a, me iin elinden geleni yapt. Nfus oranna bakmadan Bulgarlar ynetim kademelerine getirdi. Savasrasnda kaan ve dnmek isteyen Mslman toprak sahiplerine, gemivergileri alma tehdidinde bulundu. Geri dnenlere de vergileri detmek iin topraklarn sattrd. Bu topraklara Bulgar kylleri yerle 1087. Bunun zerine Babtirdi li, Dou Rumelide kurulacak statde, blge Mslmanlarnn haklarnn garanti alta na alnmas iin Avrupa Devletlerine ba vurdu1088. Aleko Pa Bulgarlarn tarafn tutma siyasetini sadece Mslmanlara kar deil, Rumlara kar da izliyordu. Byle ce Dou Rumeli Valisi Aleko Pa ann Bulgarlar karlarn gzeten siyaseti Rumlar ann amac, blgedeki yneticileri de ksa da rahatsz etmeye ba 1089. Aleko Pa lad zamanda dei tirerek ynetici snf tamamen Bulgarla trmakt. Bylece Mslmanlar zerindeki bask daha da artacakt. A adaki tabloya bakacak olursak blgedeki ynetici kadrosunun nasl dei tiini ve Bulgarla tn daha iyi grebiliriz. Dou u ekildedir: Rumeli Sancaklar ve Sancak Mutasarrflar 1090

1086 1087 1088 1089 1090

BOA, 161/4, Y. A. HUS. S. Kocaba a.g.e., s. 183. , BOA, 6/215, MTZ(04) . BOA, 2/93, Y. A. HUS S. Ouz, a.g.e., s. 104-118.

369

TABLO- 3

Sancak Filibe

1882 yl

1884 yl

1885 yl Dimitrof Efendi

Mehmet Hulisi Efendi Dimitrof Efendi

Tatarpazarc Osman Nuri Efendi Hasky Eski Zara Burgaz slimye Hac Osman Efendi Ahmet Hamdi Efendi smail Zht Efendi Zekai Efendi

Yuvan Naydanof Efendi Zankof Efendi Peter Yunanof Efendi Efendi lyof Yuvan Jankof Efendi Hac Yavanof Efendi Naydanof Efendi Anastas Efendi Petri Yuvanof Efendi Dimitri Yuvanof Efendi

Bulgaristan ve Dou Rumelide bulunan Mslman Trkler, mahalli idarelerin hukuklarn korumamasndan dolay zulm ve baskya maruz kaldklarndan rz ve canlarn kurtarmak iin btn mallarn ve mlklerini terk ederek g etti. Nitekim Bulgar memurlar, Bulgaristanda zellikle Dou Rumelideki Trkleri g ettirmek amacyla, Mslmanlarn ereflerine, din ve milliyetlerine dokunacak tarzda davranmakta, hakaret etmekte, deh ve korku salmaktayd. Bu hareketlerin sebebi, et Mslmanlarn zihninde vatanlarnda artk huzur ve asayi gremeyecekleri fikrini yerle tirmekti. zellikle bu ekilde Trklerin Dou Rumeliyi terk etmeleri halinde Bulgarlar, Dou Rumeli Vilayetinin Bulgar Prenslii ile birle mesi konusunda Avrupal Devletleri ikna edebileceklerdi. Bunun zerine Babli, bir yandan grevlendi-

370

rilen memurlar vastasyla Trklere, yurtlarn terk etmeme konusunda uyarlarda bulunurken, dier yandan g sebeplerini ortadan kaldrmaya al 1091. t 1877 yl baharyla 1879 sonu arasnda 1.300.000 ki yer dei i tirdi. Bunun sonucunda baz yerle yerleri Mslmanlar tarafndan tamamen bo im altld ve yerlerine Bulgarlar yerle tirildi. Bylece Balkanlarn etnik yaps dei tirilmioldu. 93 Harbi sonunda 80.000 Bulgar Dou Rumeliye yerle tirilmi Bat Makedonyadan ti. altlan mlklere 15.000, Eflk ve Srbistandan 40.000 Bulgar, Trkler tarafndan bo yerle tirildi. Bununla birlikte akta kalanlar da oldu. Akta kalanlardan 42.000 Bulgar, 1879 Hazirannda Edirne ve evresine geri dnd. 1880li yllarn ortalarnda yakla 95.000 Bulgar, Trk topraklarna yerle k tirildi. Mays 1879 itibariyle, toplam 11.216 gmenden 5.016s Dou Rumeliye ve 6.230u da dier yerlere geri dnd. Eyll 1879 tarihine kadar Dou Rumeliye geri dnen gmen says 61.913 ki i oldu. stanbulda da geri gnderilmek zere gmenler bekletilmekteydi. Bu gmenlerin iinden 30.510 ki Dou Rumeliye, 20.516 ki Romanya, Srbistan ve isi isi Bulgaristana gnderilecekti. 1800n ba nda Dou Rumeliye gnderilen gmen says 10.000 ki buldu1092. iyi Bulgarlar en ba ndan beri, Ruslar sistemli bir ekilde eitmive te kilatlandrm Bu nedenle, Bulgarlar zerinde Ruslarn nemli bir etkisi vard. Bulgarlarn t. her geen gn Mslmanlar zerindeki basks artnca Austos 1878 tarihinde, Padi ahn Dou Rumeli ve Bulgaristandaki Mslmanlara uygulanan zulmn nlenmesi mparatorundan yardm istedi1093. Fakat Ruslar, Dou Rumeli iin farkl bir iin Rus
1091 1092 1093

N. pek, a.g.e., s. 113. N. pek, a.g.e., s. 129. BOA, 1/29, Y.PRK. NMH.

371

yol izlemeyi tercih etti. Ruslar, Dou Rumelide Bulgarlar silahlandrd ve eitti. Ayrca bu eitime katlmayanlar da cezalandrd. Ruslarn amac, Dou Rumeliye vali gnderildiinde kar klk karmak ve Balkanlara Osmanl askerini sokmamakt1094. Avusturya Komiseri Msy Kolar da, Osmanl Devletini bu konuda uyarm t. Msy Kolar, Ruslarn eittii ve silahlandrd 50-60 bin Bulgarn Dou Rumeliyi Bulgaristana ilhak ettirmek iin hazrladn ve Ruslarn, Bulgarlarn arkalarnda olduunu belirtmi Msy Kolar, buna are olmak zere Bablinin Ruslartir. la anla yaplabileceini, yine de Mustafa Pa ma aya 25 bin Osmanl askeri gnderilerek duruma hkim olmaya al lmasn, aksi halde Dou Rumelinin Bulgarlardan tir. ndan itibaren Ruslarn Bulkurtulamayacan1095 da eklemi Yine 1879 yl ba gar genlerini eitme amacnn, Berlin Antla mas hkmlerini uygulatmamak ve bu genler araclyla Dou Rumelide bir hareket uyandrmak olduu ngiltere, Fransa, Avusturya Komiserleri tarafndan anla lmve bu komiserler durumu lkelerine ti. n, lerek bunun nlenmesini rapor etmi Buna kar Babli, dost devletlerle gr istedi1096. ubat 1879 tarihinde, Dou Rumeli Vilayetinde e devletlerden kurulaitli cak Jandarma Kumandanlna Fransal Msy Vitalis tayin edildi1097. Dou Rumeli Jandarma Miralaylna Fransz Vitalisin tayini dolaysyla Fransz Komiseri, Balkanlarda Osmanl askeri bulundurmayp burann Jandarma Kumandanl tarafndan idare edilmesini ve Osmanl askerinin sadece atalcada bulunmasn kararla trd.
1094 1095 1096 1097

BOA, 42/116, Y. EE. BOA, 42/109, Y. EE. BOA, 42/113, Y. EE. BOA, 6/210, MTZ(04) .

372

Bu arada Bulgarlarn stanbuldan gnderilecek vali ve askere kar koyup isyan karacaklar ve bu duruma kar Ruslarn kaytsz kalmayacaklar Rus Komiseri tara fndan iddia edildi1098. Dou Rumeli Valisi Aleko Pa be senelik valilik sresinden sonra Dou a, Rumeli Prensi olmak hayalindeydi. Aleko Pa ann valilikteki grev sresi 1884 ylnda dolacakt. Muhafazakrlar, Bulgar Prensi Aleksandern Dou Rumeli Valisi olmasn isterken Radikaller, Rus konsolosuyla ura Aleko Pa an ann vali olmas taraftaryd. Fakat Aleko Pa ann hayalleri uzun srmedi. nk Babli, Rusyann srar zerine Aleko Pa ann valiliini yenilemedi ve Dou Rumeli Dhiliye Mdr Kristevi Gavril Pa Vali oldu 1099. Gavril Pa tam bir Rus taraftaryd. Mslman a a, kyllerinin g etmesi iin elinden gelen her yapt ve Bulgar milliyetilerini eyi kilit Vilayetteki noktalara terle tirerek blgenin etnik yapsn dei tirmeye alt1100. Dou Rumelide Bulgarlarn tek amac blgeyi Trk ve Rumlardan temizlemek1101 ve blgede Bulgarlarn ounlukta olduunu iddia ederek Bulgaristanla birle mekti. Bu amaca ynelik Bulgarlar, bir yandan isyan hazrlklar yaparken, dier yandan halk psikolojik olarak hazrlamak iin gazetelerde makaleler yaynlyordu. Maritza Gazetesinde kan bir makalede 1102: Trkiyenin Dou Rumeliyi ilelebet kaybettiini komisyon iyice anlamaldr. Kaybetti! Serbest iradesiyle imzalad
1098 1099 1100 1101 1102

BOA, 42/121, Y. EE. S. K. rtem, a.g.e., s. 91. S. Kocaba a.g.e., s. 184. , BOA, 11/8, Y. PRK. AZJ. Ed. Engelhardt, a.g.e., s. 298.

373

ve Padiah tarafndan onaylanan San Stefano Antlamasyla, bu blgede kabul edilemez bir durum yaratan Berlin Kongresiyle; bu durumu kabul etmektense yok olmaya azimli Bulgar milletinin kararllyla ve de gayrimenkullerini satp Asyaya g eden Trklerin efkrnda bile Trkiye Dou Rumeliyi kaybetti denilmekteydi. Bulgaristan Prenslii blmnde anlattmz gibi 14 Eyll 1885 tarihinde ba kent Filibe yaknlarnda Bulgaristanla birle taraftarlar ayakland ve Stoyan me Stambolov, Meclis adna Bulgaristanla birle meyi ilan edip Prens Aleksander lkeye ard. ngiltere, Almanya, Fransa ve Avusturya Bulgaristann yannda yer ald. Rusya ise, Bulgaristandaki nfuz mcadelesini ngiltereye kaptrd iin Dou Rumelide statukonun korunmas taraftaryd. Bulgar isyanclar, 18 Kasn 1885 tarihinde Vali Gavril Pa ay tutuklayp Sofyaya gnderdi. Bunun zerine Bulgaristan Kral Aleksander, 21 Kasmda Filibeye gelerek Dou Rumeli Vilayetiyle birletiklerini ilan etti. II. Abdlhamit, birle meyi sadece protesto etmekle yetindi. Srbistan ve Yunanistan da Bulgaristana tepki gsterdi. Hatta Srp Kral Milan, Bulgaristana sava ilan etti. Fakat 3 Mart 1886 tarihinde, Avusturyann arabuluculuuyla, aralarnda Bkre Antla mas imzaland. Bylece Srbistan da, Dou Rumelinin ilhakn tanmak zorunda kald1103. Byk Devletler, Dou Rumeli meselesinin zm iin stanbulda Bykeliler Konferansn dzenledi. ngiltere Bykelisi William White, II. Abdlhamiti askeri bir mdahale yapmamas iin ikna etmeye al 22 Mart 1886 tarihinde t. yaplan bir antla mayla Sultan Abdlhamit, Bulgaristan Prensi Aleksander Dou

1103

S. Kocaba a.g.e., s. 184. ,

374

Rumelinin Valisi olarak tand1104. 5 Nisan 1886 stanbul Konferans sonrasnda kararnamede alnan kararlar u ekildedir 1105: 1- Dou Rumeli eyaleti valilii Berlin Antla masnn 17. maddesi gereince Bulgaristan Prensine verilecektir. Dou Rumeli ile Bulgaristan Prensliinin idaresi bir tek ahsn zerinde bulunduka, Krcaali nahiyesi slam kyleriyle Rodop cihetinde bulunup imdiye kadar Dou Rumeli idaresine gememi bulunan slam kyleri sz geen eyaletten ayrlarak dorudan doruya Osmanl Devleti tarafndan idare olunacaktr. 2- Dou Rumeli eyaletinin gvenliini ve halkn refah ve saadetini salamak iin halkn nizamnamesi Babli ile Bulgaristan Prensi tarafndan tayin klnacak memurlardan kurulan bir komisyonda gzden geirilerek mahalli hal ve icaplara gre tadil edilecek ve hazinenin btn menfaatleri stanbul Konferansnn onayna sunulacaktr. 3- Berlin Antla masnn Bulgaristan ile Dou Rumeli hakknda olan dier btn hkmleri eskisi gibi yrtlecektir. Prens Aleksandern bu hkmleri kabul ettiine dair yazl onay alndktan sonra, Dou Rumeli Valiliine tayini yapld. Bylece Bulgaristan ile Dou Rumeli fiili olarak birle oldu 1106. Ancak Rusya, bu yolla Bulgaristann kendi nfuzunmi dan ktn anladndan birle meye kar kt. Rusyann k krtmasyla baz Bulgar generaller, Bulgaristan Prensi I. Aleksandera darbe yapmak istedilerse de, ba arl olamadlar. Bunun zerine Prens I. Aleksander, Rusyayla anla mak istedi. Fakat
1104 1105 1106

S. Kocaba a.g.e., s. 185. , E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 110. E. Z. Karal, a.g.e., C. 8, s. 110.

375

Rus arnn, Prens I. Aleksandera gvenmediini aklamas zerine 7 Eyll 1886 tarihinde I. Aleksander, kesin olarak Bulgaristan Prensliinden ayrlmak zorunda kald. Bunun zerine, 1887 ylnda Saxe Coburg Hanedanndan Ferdinand, Bulgaristan Prensi oldu1107. Bulgarlar, bamszlklarn kazanncaya kadar uzun bir yolda, adm adm ilerledi. Dier Balkan milletlerine oranla zerinde en ok plan yaplan millet yine Bulgarlar oldu. Bulgarlarn mcadelesi, sadece milli deil, ayn zamanda dini bir karakter ta maktayd. Dini mcadele eklinde ba layan faaliyetleri, siyasi alanda Rusyann ve Panslavistlerin de yardmyla ulusal bir devlette hayat buldu.

1107

S. Arpac, a.g.e., s.72.

376

SONU

19. Yzylda btn dnya Fransz Devrimi fikirlerinin etkisi altna girdi. Bylece Fransz Devrimiyle yaylan milliyetilik akm, Osmanl Devletinde ya ayan Gayrimslim milletler zerinde kendini gsterdi ve isyanlarda nemli rol oynad. Fakat Balkan uluslarnn milliyetilii evrenselci, e itliki ve hrriyeti Fransz milliyetiliinden ok, etnik Alman milliyetiliine daha yakn grnmektedir. Etnik milliyetiliin itici gcyle Balkanlardaki Gayrimslim topluluklar, Avrupal Byk Devletlerin de yardmyla katliamlarla sonulanan isyanlar kard. Avrupa kamuoyu isyanlar kar snda ifte standart uygulad. Osmanl Devletinin isyanlar bastrmas Avrupa kamuoyunun basksyla sert tepkilere neden olurken, Mslmanlarn katledilmesi, derin bir sessizlikle izlendi. Ayrca Avrupa kamuoyu, asilere her trl maddi ve manevi yardm yapmaktan da kanmad. syanlar ok geni alanlara yayld ve ou zaman maddi zorluklar nedeniyle mdahale etmede gecikildi. Fakat Osmanl Devleey arl olsa da, artk tinin yapabilecei ok fazla bir de yoktu. Osmanl Devleti ba dnya konjonktr bamsz ulus devletlerin kurulmasn gerektiriyordu. Sadece zaman bekleniyordu. Uygun ortamda nce yerel zerklik salanyor, sonra da bamszlk ilan ediliyordu. Bunun sonucunda Balkanlarn etnik, sosyal ve siyasal yaps dei ve Mslman Trkler, yzyllardr yurt edindikleri topraklar terk etmek zoti runda kald. syanlar devletin zl n ve temelinden sarsldn gstermektedir. Fakat II. Abdlhamit, ulus devletlerin kurulu unu byle grmemekteydi. II. Abdlhamit her kopu bir aacn kuruyan dallarnn kopmas olarak gryordu. u, 19. Yzyl btn dnyada ulus devletler yzyl olmu Avrupa, Balkanlar, tur. Latin Amerika milliyetilik ate yanm Yine de dnyadaki milliyetilik hareiyle tr.

ketlerini birbirinden ayrmak gerekir. Avrupada daha ok Katolik-Protestan kavgas ve liberalizm mcadelesi vard. Avrupadaki ulusuluk hareketinde 1830 ve 1848 htilallerinin etkileri bykt. Oysa Balkanlarda, sviredeki gibi bir liberalizm mcadelesi yoktu. 1848 htilali Romanyann kurulmas srasnda etkisini gsterse de, dier milletlerin ulus devlet olma a amasnda varln pek hissettirmez. Latin Amerikadaki milliyeti hareketlere gelince, buradaki durum Balkanlardan ok farklyd. Latin Amerika, tamamen Portekiz ve spanyann smrgesi durumundayd ve yerli halk yok etmek zerine kurulu bir sistem vard. Fakat Balkanlarda ya ayan Gayrimslim topluluklar, Osmanl Devletinin reayas durumundayd. Ayrca Tanzimat ve Islahat Fermanlaryla da Osmanl toplumunda e vatandakonumuna gelit mi lerdi. Balkanlardaki isyanlar, dnya kamuoyuna milliyeti bir hareket olarak deil de, bireysel zgrlk ve snf kavgas gibi gsterilmek istendi. Fakat eldeki btn veriler bu isyanlarn tamamen ulus devlet kurmay amalayan ayrlk hareketler olduunu gstermektedir. Osmanl Devletinde ya ayan Gayrimslimler, hatta Mslmanlar tamamen mutlu ve iyi artlarda ya amyordu. Fakat isyanlar bir toplumsal olay ya da snf at mas da deildi. Osmanl Devleti, Gayrimslimleri e vatanda olarak it lar kabul ettikten sonra da toplumsal baralanamad ve isyanlar devam etti. Osmanl Devletinin verdii imtiyazlar, bireysel zgrlkten ok, etnik zgrlklere yol at ve isyanlarn siyasalla masna neden oldu. Asiler ulus devleti etnik, dini, dilsel, kltrel ve tarihsel temellere dayandrmak istedi. Bu nedenle fikri ve ilmi hareketler hz kazand. Bu dnemde, Balkan milletlerinin tarihlerinde olmad kadar ok eser yazld ve hemen hemen her alanda okul, kurs ald. Yine bu dnemde, Avrupadan renim bursu saland ve genler Avru-

378

padaki okullarda okutuldu. Bu isyanlar sadece burjuvazinin ya da tccarlarn destekledii hareketler deil, ayn zamanda kiliselerin, fikir adamlarnn, cemiyetlerin ve Avrupa kamuoyunun da destekledii genitabanl hareketlerdi. Fener Rum Patrikhanesinin ve Bulgar Kilisesinin isyanlardaki rol tart lmaz bir gerektir. Fener Rum Patrikhanesi isyanlarn karargh olurken, Bulgar Kilisesi de siyasi bamszln simgesi oldu. syanlar her ne kadar bir mezhep kavgas olmasa da Rumlar, ulus devlet olma yolunda dini ve Ortodoksluu n planda tuttu. zellikle Giritte Rumca konu Mslmanlar kendilerinden grmeyerek yok saydlar. Buan nunla birlikte adalarda ya ayan Katolik Rumlara hatta Yahudilere saldrarak Mslmanlarla birlikte onlar da katlettiler. Antik Yunana dayanarak Byk Helen Devletini hedef olarak belirleyen Rumlar, kendi ilerinde byk bir eli ya ki yor olmal. Antik Yunan paganizmi, Dou Roma ise Ortodoksluu temsil etmekteydi. Ayrca uluslarn srekliliini salayan ve nesiller arasndaki en nemli ba dildir. Fakat Antik Yunan atalar olarak kabul eden Rumlar, Antik Yunanca bilmiyordu. Onlar iin btn Avrupada byk hayran kitlesi olan Antik Yunann miraslar demek de pek doru saylmaz. Birbiriyle bu kadar kopuk ve zt iki gr birle tirmeye al an Rumlar kendilerine sadece bir millet olma felsefesi yaratmaya al lardr. Oysa m Bulgarlar, nfuz ounluunu elde etmek iin Bulgarca konu herkesi Bulgar kaan bul etmekteydi. Hatta Fener Rum Patrikhanesiyle balarn koparmak iin ok sayda Bulgar, Katolik mezhebine geti. Bulgarlar, bu siyasetlerini gnmzde de srdrmektedir. rnein Pomaklar, Mslman olduklar halde, Bulgarca konu tuklarndan Bulgar kabul edilmektedir. milliyeti ayaklanmalar, 19. Yzyla gelindiinde Fransz Devriminin etkilk siyle birden bire ba lam diyemeyiz. Ayrca ilk ayaklanmalar da, Srplar zamatr

379

nnda olmad. Srplar ayaklanmadan nce Morada ve dier adalarda birok kez ayaklanma ya and. Ayrca Bulgarlar da 15. Yzyl ba nda itibaren birok kez ayakland ve bu ayaklanmalar sadece ekonomik nedenlere dayandramayz. Hmanist Germistos, 14. Yzyln sonlarnda Antik Yunana atfla Helen adn kulland. lk Yunanca kitap 1476 ylnda basld. Ayrca Fener Rum Patrikhanesi, devaml Rumla trma siyaseti izledi. Fakat Osmanl Devleti, gl olduu dnemlerde kan her ayaklanmay kolaylkla bastrd. Bununla birlikte hafzalarda canlln koruyan milliyeti ruh, 19. Yzylda uyanmak iin uygun bir ortam buldu ve btn dnyay sard. Srp ayaklanmasnn bir burjuva hareketi olabilecei zerinde iddialar olmutur. Fakat Srp ulusalcl iin bir burjuva hareketi sonucunda ortaya km diyetr meyiz. ok fakir topraklara sahip ve ticareti geli memi olan Srplar, ba langta Rumlar ya da Bulgarlar gibi bir burjuva snf yaratamam Ancak baz imtiyazlar tr. sonucunda zengin aileler ortaya km Karayorgovi ve Obronovi aileleri buna tr. rnektir. Fakir kyl ocuklar olan Kara Yorgi ve MiloObronovi kendi karakterleri sayesinde zenginle erek Srbistan tahtnn varisleri olmu tur. Balkanlarda oyun kurucu Rusyayd. zellikle Bulgarlarn, ulus devlet kurmas tamamen Rus Panslavistlerin ba arsdr. Fakat Rusyann Balkan politikasn gerekle tirme ynnde girdii sava larda ar ekonomik kayplar olmu Bununla birtur. likte Rusya, Balkanlarda istedii hedeflere ula amam Yine de Panslavist komitr. teler, Balkanlardaki isyanlarn kumanda merkezleriydi. Panslavistlerin amalar btn Slavlar Byk Slav Devleti ats altnda birle tirmekti. Bu nedenle Karadallar bu plann d nda brakamayz. Panslavistler, Srplarla Karadallar birle tirmek iin zel bir aba harcam Bamszlk talebiyle ayaklanan Karadallar, Msltr.

380

manlarn evlerini yakp ve yamalam Ayrca Rusya ve Avusturya, Karadallar tr. k krtmak iin Karada Ladikasna Prenslik unvan dahi vermi Karadallar, tir. Srp asilerle yan yana sava tr. Balkan milletlerinin ulusal uyan m nda, Osmanl Devletine kar kin ve eziklik duygusunun itici g olmas inkar edilemez. zellikle Srplar iin I. Kosova yenilgisi tm canlln korurken birbirlerine kenetlenmelerini salam Getiimiz yl Pri tr. tinede Srplar, I. Kosovann 621. yldnmn and. Yine 10 Temmuz 2001 tarihinde, 15 ubat Srp ayaklanmasnn onuruna Srp Devlet Gn ilan edildi. Ayrca Srp ordusu 2007den beri 15 ubat Srp Silahl Kuvvetler Gn olarak kutlamaktadr. Bu rnekler bile Srplarn hangi duygular etrafnda birle tiini gstermektedir. Srplar, Bulgarlar, Rumlar bamsz birer devlet olmadan nce birbirlerini desteklemi fakat ulusal hareketler Balkanlarda bir btnlk iinde yrtlmemi tir, tir. Ulus devletler olarak ortaya ktktan sonra hepsinin de byk krallk olma hayali anla mazla d melerine neden olmu zellikle Makedonya zerindeki anlatur. mazlklar sava dn tr. a m 19. Yzylda Balkan uluslar zerinde garantrlk hakk elde eden Avrupal devletler, Balkanlarda byk ve gl bir devlettin kurulmasndansa, kk ve gsz birok devletin kurulmasn tercih etmi Bunun en ak kant da, Byk Bultir. garistan kuran Ayastafanos Antla masnn yerine, daha kk ve paralanm bir Bulgaristan ngren Berlin Antla masn imzalamalardr. Avrupal Byk Devletler, zellikle ngiltere, Fransa ve Rusya dpolitikalarn Osmanl Devletini paralamak ve byk pay kapmak zerine kurmu Kaygan tur. bir zemin zerinde politika yapan bu devletler, sk sk dpolitikalarn dei tirerek karlarn korumay ba arm lardr. Rusya Avrupadaki ihtilal hareketlerine kar

381

sert bir tavr taknrken, Osmanl Devletinde ya ayan Slavlar Panslavizmle kkrtmak iin isyanlara her trl destei vermi Yine Osmanl topraklarndaki asiletir. ri destekleyen, zellikle Rumlara hayranln gizlemeyen Franszlar, Belikann bamszlk hareketi srasnda Prusyann Belikaya girmesini engellemive ba ka devletlerin kendi kom usunun kaderini belirlemede hakk olmadn gereke gstermi Fakat ayn Franszlar, Osmanl tebaas olan Rumlarn kaderini belirleyip tir. bamsz bir devlet icat etmekte hibir saknca grmemi tir.

382

KAYNAKA

I. ARV BELGELER BOA, 201/10282 HAT BOA, 198/9996 HAT BOA, 180/8111 HAT BOA, 99/3946-B, HAT BOA, 98/3918 HAT BOA, 180/8111-A, HAT BOA, 98/3925/A, HAT BOA, 47/2303/H, HAT BOA, 99/3946-L, HAT BOA, 99/3963 HAT BOA, 99/3363-A, HAT BOA, 99/3946 HAT BOA, 51/2607 HAT BOA, 53/2465 HAT BOA, 61/2692-A, HAT BOA, 57/2613-B,HAT BOA, 57/2613-D, HAT BOA, 47/2298-A, HAT BOA, 52/2423 HAT BOA, 56/2557-C, HAT

BOA, 215/11780 HAT BOA, 218/12022 HAT BOA, 99/3950 HAT BOA, 130/5370-E, HAT BOA, 98/3917 HAT BOA, 70/2946 HAT BOA, 99/3955 HAT BOA, 70/2946-G, HAT BOA, 99/3945 HAT BOA, 98/3922 HAT BOA, 100/3976 HAT BOA, 100/3974-C HAT BOA, 136/5585 HAT BOA, 132/5475 HAT BOA, 131/5409 HAT BOA, 131/5418-E, HAT BOA, 134/5531-A, HAT BOA, 136/5578-D HAT BOA, 133/5525 HAT BOA, 1417/5794 HAT BOA,135/5562-C, HAT BOA, 133/5520 HAT BOA, 133/5499 HAT BOA, 132/5480 HAT

384

BOA, 148/6244 HAT BOA, 1281/49644-G HAT BOA, 425/21832 HAT BOA, 441/22172-E, HAT BOA, 969/41368-N, HAT BOA, 1096/417 HAT BOA, 1010/42409-A, HAT BOA,1010/42423 HAT BOA, 1007/42306 HAT BOA, 1128/45040 HAT BOA, 1113/44776-B HAT BOA, 1137/45271 HAT BOA, 1112/44751 HAT BOA, 1132/45140 HAT BOA, 1124/44960 HAT BOA, 1138/45293-B, HAT BOA, 436/18154 C. AS BOA, 425/21812-B, HAT BOA, 425/21812-A, HAT BOA, 1132/45113 HAT BOA, 1122/44927-F, HAT BOA, 1123/44933-A, HAT BOA, 1123/44934-B, HAT BOA, 1124/44942, HAT

385

BOA, 204/5, HR. SYS. BOA, 1119/44901-, HAT BOA, 1122/44926-, HAT BOA, 1120/44919-I, HAT BOA, 1118/44898-B, HAT BOA, 1118/44899-K, HAT BOA, 1118/44899, HAT BOA, 1118/44898-A, HAT BOA, 1242/48286, HAT BOA, 10/506, HR. . BOA, 58/2854, C. HR. BOA, 32/9, Y. EE. BOA, 51/2531, C. HR. BOA, 27/55, HR. MKT BOA, 23/76, A.}MKT. UM. BOA, 24/59, A.}MKT. MHM. BOA, 139/90, A.}MKT. UM. BOA, 50/54, A.}AMD. BOA, 107/5233, HR. . BOA, 154/17, A.}MKT. UM. BOA, 139/11, HR. MKT. BOA, 225/18, HR. MKT. BOA, 227/43, HR. MKT. BOA, 233/13, HR. MKT.

386

BOA, 90/37, A.}AMD. BOA, 132/5668 MMS. . BOA, 90/50 A.}AMD. BOA, 290/53 HR. MKT. BOA, 377/19, A.}MKT. UM. BOA, 759/37, A.}MKT. MHM. BOA, 172/9388, HR. . BOA, 122/90, A.}MKT. MVL. BOA, 410/52, A.}MKT. UM. BOA, 419/26, A.}MKT. UM. BOA, 155/53, A.}DVN. BOA, 455/15, A.}MKT. UM. BOA, 457/73, MKT. UM. BOA, 465/32, A.}MKT. UM. BOA, 219/76, A.}MKT. MHM. BOA, 220/32, A.}MKT. MHM. BOA, 479/5, A.}MKT. UM. BOA, 488/44, A.}MKT. UM. BOA, 520/85, A.}MKT. UM. BOA, 146/88, A.}MKT. MVL. BOA, 333/21431, HR. . BOA, 336/64, A.}MKT. MHM. BOA, 537/37316, DH. . BOA, 104/5163, C. HR.

387

BOA, 77/5, Y. EE. BOA, 77/16, Y. EE. BOA, 160/8, HR. SYS. BOA, 43/117, Y. EE. BOA, 44/12,Y. EE. BOA, 84/87, Y. EE. BOA, 84/82, Y. EE. BOA, 84/80, Y. EE. BOA, 84/89, Y. EE. BOA, 77/41, Y. EE. BOA, 1/19, Y. PRK. HR. BOA, 64/3830, C. ADL. BOA, 1141/45394-A, HAT BOA, 273/13650, C. DH. BOA, 192/9350, HAT BOA, 841/37873, HAT BOA, 868/38618, HAT BOA, 957/41080, HAT BOA, 960/41187-B, HAT BOA, 960/41187, HAT BOA, 38789-F, HAT BOA, 844/37931, HAT BOA, 926/40255, HAT BOA, 928/40290-D, HAT

388

BOA, 874/38787-L, HA BOA, 901/39557, HAT BOA, 636/31344-B, HAT BOA, 900/39529, HAT BOA, 906/39723-B, HAT BOA, 926/4024-A, HAT BOA, 1140/45339, HAT BOA, 942/40665-B, HAT BOA, 1050/43278-B, HAT BOA, 849/38071, HAT BOA, 849/38071-C, HAT BOA, 1087/44248-C, HAT BOA, 849/38071-D, HAT BOA, 1205/53967, C. AS. BOA, 867/38587-A, HAT BOA, 865/38554-C, HAT BOA, 657/32109, HAT BOA, 877/38834, HAT BOA, 929/40305-H, HAT BOA, 929/40305-K, HAT BOA, 925/40198, HAT BOA, 933/40417, HAT BOA, 1027/45033, C. AS. BOA, 83/3832, C. ML.

389

BOA, 924/40165, HAT BOA, 847/38031, HAT BOA, 842/37878-T, HAT BOA, 874/38781-F, HAT BOA, 279/16500, HAT BOA, 212/8734, C. ML. BOA, 480/37842-A, HAT BOA, 869/38673, HAT BOA, 879/38915, HAT BOA, 840/37842, HAT BOA, 875/38789-P, HAT BOA; 926/40254-A, HAT BOA, 872/38766-A, HAT BOA, 874/38785-B, HAT BOA, 871/38730, HAT BOA, 839/37813, HAT BOA, 1085/44170, HAT BOA, 900/39554, HAT BOA, 282/11717, C. AS BOA, 192/9564, C. DH. BOA, 856/38236, HAT BOA, 839/37820, HAT BOA, 904/ 39704, HAT BOA, 919/39979-A, HAT

390

BOA, 1020/42612-B, HAT BOA, 1019/42600-U, HAT BOA, 157/6, HR. SYS. BOA, 5/45, Y. PRK. UM. BOA, 114/30, Y. EE. BOA, 491//17, A:}MKT. MHM. BOA, 1431/24, DH. MKT. BOA, 13/49, Y. PRK. UM. BOA, 13/9, Y. PRK. AZJ. BOA, 41/37, Y. A. RES. BOA, 12/34, Y.PRK. HR. BOA, 15/35, Y. PRK. TKM. BOA, 12/32, Y. PRK. HR. BOA, 15/54, Y. PRK. UM BOA, 16/27, Y. PRK. UM. BOA, 14/10, Y. PRK. HR. BOA, 22/88, Y. PRK. BK. BOA, 28/70, Y. PRK. TKM. BOA, 22/15, Y. PRK. TKM BOA, 27/98, Y. PRK. UM. BOA, 30/48, Y. PRK. TKM. BOA, 279/71, Y. A. HUS. BOA, 146/99, Y. MTV. BOA, 50/39, Y. EE.

391

BOA, 35/20, Y. PRK. UM. BOA, 356/3, Y. A. HUS. BOA, 65/65, HR. SYS. BOA, 23/36, Y.PRK. HR. BOA, 53/31, Y. PRK. BK. BOA, 37/90, Y. PRK. AZJ. BOA, 41/61, Y. PRK. TKM. BOA, 44/54, Y. PRK. TKM BOA, 46/48, A.}AMD. BOA, 60/49, HR. MKT. BOA, 9/58, HR. SYS. BOA, 82/3382, HAT BOA, 746/35233, HAT BOA, 1038/ 143018-A, HAT BOA, 1038/43018, HAT BOA, 1574/26, DH. MKT. BOA, 123/35, MF. MKT. BOA, 73/113, MF. MKT. BOA, 22/114, MF. MKT. BOA, 463/76, A.}MKT. MHM. BOA, 7/37, MF. MKT. BOA, 131/6542, C. MF. BOA, 16/28, Y.PRK. MYD. BOA, 8/345, A.} .MTZ (04 )

392

BOA, 17/1078, MTZ (04 ) . BOA, 478/8, A}MKT. MHM. BOA,16/1012, MTZ (04 ) . BOA, 78/39, A.} AMD. BOA, 1413/9 DH. MKT. BOA, 334/21486, HR. . BOA, 5/115, MTZ (04) . BOA, 4/109, MTZ (04) . BOA, 254/15123, HR. . BOA, 5/113, MTZ(04) . BOA, 292/94, Y. A. HUS. BOA, 6/174, MTZ (04) . BOA, 6/178, MTZ. (04) . BOA, 9/13. Y. PRK. AZJ. BOA, 19/78 Y. PRK. AZJ. BOA, 277/17, Y. A. HUS. BOA, 29/1872, MTZ (04) . BOA, 4/64. Y. PRK. MK BOA, 8/73, Y. PRK. MYD. BOA, 2176/110, AH. MKT. BOA, 75/89, A.} AMD. BOA, 574/ 88, A.}MKT. UM BOA, 261/83, A.}MKT. MHM BOA, 1/32, MV.

393

BOA, 584/26270, MV. L . BOA, 414/56, A.} MKT. MHM BOA, 419/64, A.}MKT. MHM. BOA, 5/111, MTZ (04) . BOA, 482/159, A. } MKT. MHM. BOA; 2/43, Y. PRK. SGE. BOA, 28/1780, MTZ (04) . BOA, 9/9, Y. PRK. TKM BOA, 5/79. MV. BOA, 163/29, Y. A. HUS. BOA, 1/87, Y. PRK. M BOA, 165/53, HR. HM. O. BOA, 167/73, Y. A. HUS. BOA, 209/26, Y. A. HUS. BOA, 183/1. HR. SYS. BOA, 183/2, HR. SYS. BOA, 483/41, A.} MKT. MHM. BOA, 13/781, MTZ(04) . BAO, 41/40, Y. A. RES. BOA, 12/40, Y. PRK. TKM. BOA, 211/70, Y. A. HUS. BOA, 212/29, Y. A. HUS. BOA, 14/34, Y. PRK. TKM BOA, 11/58, Y. PRK. UM

394

BOA, 268/111, Y. A. HUS. BOA, 16/64, Y. PRK. HR BOA, 193/95, Y. A. HUS. BOA, 182/4, A.} MTT (04) BOA, 2070/86, DH. MHK. BOA, 6/199, MTZ (04) . BOA, 161/4, Y. A. HUS. BOA, 6/215, MTZ (04) . BOA, 2/93, Y. A. HUS BOA, 1/29, Y. PRK. NMH. BOA, 42/116, Y. EE. BOA, 42/109, Y. EE. BOA, 42/113, Y. EE. BOA, 6/210, MTZ (04) . BOA, 42/121, Y. EE. BOA, 11/8, Y. PRK. AZJ.

II. OSMANLICA GAZETE Tasvir-i Efkr, 33/1, 25 R 1279 Tasvir-i Efkr, 53/1, 8 B 1279 Tasvir-i Efkr, 63/1, 14 1279 Tasvir-i Efkr, 169/1, 1 N 1280 Tasvir-i Efkr, 197/1-2, 19 Z 1280 Tasvir-i Efkr, 197/1, 19 Z 1280

395

Tasvir-i Efkr, 179/1-2, 12 L 1280 Tasvir-i Efkr, 304/1, 2 M 1282 Tasvir-i Efkr, 326/1, 8 R 1282 Tasvir-i Efkr, 327/1, 12 R 1282 Tasvir-i Efkr, 379/1, 23 Z 1282 Tasvir-i Efkr, 411/1-2, 25 RA 1283 Tasvir-i Efkr, 428/3, 5 C 1283 Tasvir-i Efkr, 433/2, 25 C 1283 Tasvir-i Efkr, 418/1-2, 23 R 1283 Tasvir-i Efkr. 429/1-1, 8 C 1283 Tasvir-i Efkr, 449/1-3, 29 1283 Tasvir-i Efkr, 470/2, 21 ZA 1283 Tasvir-i Efkr, 474/2-3, 5 Z 1283 Tasvir-i Efkr, 475/2, 8 Z 1283 Tasvir-i Efkr, 469/3, 18 ZA 1283 Tasvir-i Efkr, 482/2, 16 M 1284 Tasvir-i Efkr, 480/2, 2 M 1284 Tasvir-i Efkr, 199/2, 26 Z 1284 Tasvir-i Efkr, 530/ 1-2, 1 B 1284 Tasvir-i Efkr, 599/2, 25 S 1285 Tasvir-i Efkr, 604/2, 2 RA 1285 Tasvir-i Efkr, 607/2, 8 RA 1285 Tasvir-i Efkr, 611/1, 13 RA 1285 Tasvir-i Efkr, 621/1, 27 RA 1285

396

Tasvir-i Efkr, 635/1, 17 R 1285 Tasvir-i Efkr, 692/2, 19 L 1285 Tasvir-i Efkr, 694/2, 26 L 1285 Tasvir-i Efkr, 707/2, 16 Z 1285 Tasvir-i Efkr, 671/1, 20 B 1285 Tasvir-i Efkr, 672/1, 26 B 1285 Tasvir-i Efkr, 676/1, 12 1285 Tasvir-i Efkr, 684/2, 17 N 1285 Tasvir-i Efkr, 625/1, 3 R 1285 Tasvir-i Efkr, 696/3, 3 ZA 1285 Tasvir-i Efkr, 688/2, 5 L 1285 Tasvir-i Efkr, 712/1, 3 M 1286

III. YAYINLANMI ESERLER, NCELEMELER, MAKALELER ADIYEKE, Nkhet, Osmanl mparatorluu ve Girit Bunalm(1896-1908), Ankara 2000, T.T.K. Yaynlar AHMET CEVDET PAA, Tarih-i Cevdet, C. 4- 6, stanbul 1994, dal Ne riyat AHMET HAMD Bulgar Tarihi, Trabzon 1326 , AKURA, Yusuf, Osmanl Devletinin Dalma Devri, stanbul 1940, Maarif Matbaas AKYZ, Yahya, Tanzimat dneminde Eitim Biliminde ve retim Yntemlerinde Geli meler, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildiriler, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar

397

ANDERSON, Benedict, Hayali Cemaatler, Milliyetiliin Kkenleri ve Yaylmas, stanbul 2004, Metis Yaynlar ANDERSON, Matthew Smith, Dou Sorunu, stanbul 2001, Y. K.Y. ARMAOLU, Fahir, 19. Yzyl Siyasi Tarihi, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar ARPACI, Seyfullah, Sultan II. Abdlhamit, stanbul 2005, I Yaynlar k ASLANTA, Selim, Osmanlda Srp syanlar, stanbul 2007, KitapYaynevi Yaynlar AYDIN, Mahir, Osmanl Eyaletinden nc Bulgar arlna, stanbul 1996, Kitabevi Yayn BELGESAY, Mustafa Re Tanzimat ve Adliye Te it., kilat, Tanzimat I, stanbul 1940, Maarif Matbaas BERKES, Niyazi, Trkiyede adalama, stanbul 2002, Y.K.Y. BEYD , Kemal, Berlin Antlamasndan Gnmze Balkanlar, LL stanbul 1997 B NARK, smet, Ba bakanlk Osmanl Ar ivinde Mevcut Name-i Hmayun Defterlerine Gre Osmanl-Rus Mnasebetleri, Trk-Rus likilerinde 500 Yl, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar BOZKURT, Glnihal, Gayrimslim Osmanl Vatandalarnn Hukuki Durumu(1839-1914), Ankara 1983, T.T.K. Yaynlar BOZKURT, Glnihal, Tanzimat ve Hukuk, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar BOZKURT, Glnihal, Bat Hukukunun Trkiyede Benimsenmesi, Ankara 1996, T.T.K. Yaynlar BREK Mehmet etin, Osmanl mparatorluunda Srp Meselesi, , stanbul 2001, Kutup Yldz Yaynlar

398

CARLTON, Hayes, Milliyetilik: Bir Din, stanbul 1995, Yaynclk z CASTELLAN, Georges, Balkan Tarihi, stanbul 1995, Milliyet Yaynlar CLOGG, Richard, Modern Yunanistan Tarihi, stanbul 1997, im Yaynlar leti ADIRCI, Musa, Tanzimatn Uygulanmasnda Kar lan Baz Glkler, la Tanzimatn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildiriler, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar ADIRCI, Musa, Tanzimat Dneminde Osmanl lke Ynetimi, IX. Trk Tarih Kongresinden Ayr Basm DAN MEND, smail Hakk, zahl Osmanl Kronolojisi, C. 4, stanbul 1955 D EHL, Charles, Bizans mparatorluu Tarihi, stanbul 1999, Tarih Vakf Yurt Yaynlar DONALD, Niko, Bizansn Son Yzyllar (1261-1453), stanbul 1999, Tarih Vakf Yurt Yaynlar DR AULT, Edovard, ark Meselesi, Ankara 2003, Gazi niversitesi Yaynlar ENGELHARDT, Edoward, Tanzimat, ev. Ayda Dz, stanbul 1976, Milliyet Yaynlar ERCAN, Yavuz, Trkiyede XV. ve XVI. Yzyllarda Gayrimslimlerin Hukuk, ctima ve iktisad Durumu Belleten, C. XLVII, S. 188, Ankara 1984 ERCAN, Yavuz, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler, Ankara 2001, Turhan Yaynlar EROLU, Ahmet Hikmet, Osmanl Devletinde Yahudiler(XIX. Yzyln Sonuna Kadar), Ankara 1997, Alperen Yaynlar ERSOY, Neriman, XIX. Yzylda Filibe ehri, stanbul 2003, stanbul niversitesi Sosyal Bilimler Enstits BaslmamDoktora Tezi

399

ERYILMAZ, Bilal, Osmanl Devletinde Gayrimslim Tebann Ynetimi, stanbul 1990, Risale Yaynlar ERYILMAZ, Bilal, Osmanl Devletinde Millet Sistemi, stanbul 1992, Aa Yaynclk FEHER, Geza, Bulgar Trkleri Tarihi, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar GELLNER, Ernest, Uluslar ve Ulusuluk, stanbul 1992, nsan Yaynlar GEN, Mehmet, Osmanl mparatorluunda Devlet ve Ekonomi, stanbul 2005, tken Yaynlar GEN, Yusuf hsan, Babakanlk Osmanl Arivi Rehberi, stanbul 2000, Ba bakanlk Basmevi G BBONS, Herbert Adams, Osmanl mparatorluunun Kuruluu, Ankara 1998, 21. Yzyl Yaynlar G RARDET, Roul, Milliyetilk, stanbul 1967, Kpr Yaynlar GLENNY, Misha, Balkanlar 1804-1999, Milliyetilik, Sava ve Byk Gler, stanbul 2001, Sabah Yaynlar GRAVES, Philip, ngilizler ve Trkler, Ankara 1999, 21. Yzyl Yaynlar HAYDAROLU, ilknur, Osmanl mparatorluunda Yabanc Okullar, Ankara 1990, Kltr Bakanl Yaynlar HAYTA, Necdet, Tarih Aratrmalarna Kaynak Olarak Tasvir-i Efkr Gazetesi (H.1278-1286/M. 1862-1869), Ankara 2002, Kltr Bakanl Yaynlar HOBSBAWM, Eric, 1780ten Gnmze Milletler ve Milliyetilik: Program, Mit, Gereklik, stanbul 2006, Ayrnt Yaynlar HOCA SADEDD EFEND Tact- tevarih, C. 1, N , stanbul 1974, Milli Eitim Bakanl Yaynlar

400

ENTRK, Hdai, Osmanl Devletinde Bulgar Meselesi, Ankara 1992, T.T.K. Yaynlar ILGAR, hsan, Giriti Nasl Kaybettik?, Tarih Hayat Mecmuas, C. 1, S. 2, stanbul 1970 NALCIK, Halil, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, stanbul 1992, Eren Yaynlar NALCIK, Halil, Tanzimatn Uygulanmas ve Sosyal Tepkiler, Belleten, C. 28, S. 112, Ankara 1964 NALCIK, Halil, Trkler ve Balkanlar, Balkanlar, stanbul 1993 PEK, Nedim, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri, Ankara 1999, T.T.K. Yaynlar RTEM, Sleyman Kani, Osmanl Devletinin Makedonya Meselesi, stanbul 1999, Temel Yaynlar RTEM, Sleyman, Kani, ark Meselesi, stanbul 1999, Temel Yaynlar JELAV CH, Barbara, Balkanlar Tarihi, stanbul 2006, Kre Yaynlar, KARAL, Enver Ziya, Osmanl Tarihi, C. 5, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar KARAL, Enver Ziya, Osmanl Tarihi, C. 7, Ankara 1995, T.T.K. Yaynlar KARAL, Enver, Ziya, Osmanl Tarihi, C. 8, Ankara, 2000, T.T.K. Yaynlar KARPAT, Kemal, Balkanlarda Osmanl Miras ve Ulusuluk, stanbul 2004, mge Kitabevi Yaynlar K K Dimitri, Trk-Yunan mparatorluu, TS S, stanbul 1996, im Yaynlar leti KOCABA, Sleyman, Osmanl syanlarnda Yabanc Parma, Kayseri 1992, Vatan Yaynlar KOCABA, Sleyman, Tarihte ve Gnmzde Trkiyeyi Paralama ve Paylama Planlar, stanbul 1999, Vatan Yaynlar

401

KODAMAN, Bayram, Abdlhamit Devri Eitim Sistemi, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar KOHN, Hans, Panslavizm ve Rus Milliyetilii, stanbul 1983, ilgi Yaynlar KOYUNCU, A kn, Bulgar Eksarhl, anakkale 1998, Baslmam Yksek Lisans Tezi KUTLU, Sacit, Balkanlar ve Osmanl Devleti, stanbul 2007, stanbul Bilgi niversitesi Yaynlar KK, Cevdet, Bulgar htilalinin(1876) ngiliz Kamuoyunda Uyandrd Tepki ve Bunun Osmanl- ngiliz kilerine Tesiri, Gneydou Avrupa Aratrmalar li Dergisi, S. 8-9, stanbul 1980 KK, Cevdet, Osmanl mparatorluunda Millet Sistemi ve Tanzimat, Mustafa Reit Paa ve Dnemi Seminer Bildirileri, Ankara 1985, T.T.K. Yaynlar KK, Cevdet, Osmanl Ynetiminde Gayrimslimler ve Millet Sistemi, St II. Osmanl Sempozyumu, zmir 1985 KTKOLU, Mbahat, Yunan syan Srasnda Anadolu ve Adalar Rumlarnn Tutumlar ve Sonular, III. Askeri Tarih Semineri, Tarih Boyunca Trk-Yunan likileri, Atase Yaynlar, Ankara 1986 LA GORCE, alar Boyu Yunanllar, stanbul 1986, Belge Yaynlar LECA, Jean, Uluslar ve Milliyetilk, stanbul 1998, Metis Yaynlar LLOBERA, Josep, Modernliin Tanrs: Bat Avrupada Milliyetiliin Geliimi, Ankara 2007, Phonix Yaynlar LEW Bernard, Modern Trkiyenin Douu, Ankara 2000, T.T.K. Yaynlar S, M LLAS, Herkl, Yunan Ulusunun Douu, stanbul 1999, im Yaynlar leti

402

MO SEYEV, Pioter, Osmanl mparatorluu Tanzimat Dneminde Tarmn ve Kylln Durumu, XI. Trk Tarih Kongresinden Ayrbasm MUHTAR, Mahmut, Berlin Antlamasndan Harb- Umumiye Kadar Avrupa ve Trkiye Mnasebetleri, stanbul 1999, tken Yaynlar MUMCU, Ahmet, Trk Hukuk Tarihi, Ankara 1985, SavaYaynlar MUSTAFA NURPAA, Netayicl- Vukuat, C. 3-4, Ankara 1987, T.T.K. Yaynlar NER, Mehmet, Kitab- Cihannma, C. 2, Ankara 1949, T.T.K. Yaynlar OUZ, Sleyman, Osmanl Vilayet daresi ve Dou Rumeli Vilayeti, Ankara 1986, Gazi niversitesi Yaynlar ORTAYLI, lber, Tanzimat Devrinde Osmanl Mahalli dareleri (1840-1880), Ankara 2000, T.T.K. Yaynlar ORTAYLI, lber, mparatorluun En Uzun Yzyl, stanbul 2005, im Yaynleti lar OSTROGORSKY, George, Bizans Devleti Tarihi, Ankara 1985, T.T.K. Yaynlar NSOY, Rifat, Tanzimat Dnemi ktisat Politikas, Tanzimatn 150. Yldnm Uluslar aras Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1994, T.T.K. Yaynlar ZKAYA, Ycel, Osmanl mparatorluunda Dal syanlar, Ankara 1983, T.T.K. Yaynlar ZKAYA, Ycel, 1821 Yunan(Eflak-Bodan) syanlar, Avrupallarn syan Kar sndaki Tutumlar, Tarih Boyunca Trk-Yunan likileri, Ankara 1986, Atase Yaynlar ZKIRIMLI, Umut, 1970lerden Gnmze Milliyetilk Kavramlarna Eletirel Bir Bak, stanbul 1998, Sosyal Bilimler Enstits BaslmamDoktora Tezi ..

403

PALARIET, Michael, Balkan Ekonomileri 1800-1914, stanbul 2000, Sabanc niversitesi Yaynlar SAD Kerim, Osmanl mparatorluunun Dalma Devri ve Tarihi Maddecilik, , stanbul 1962, Doan Yaynlar SALIIK, Selahattin, Trk-Yunan likileri ve Etnik-i Eterya, stanbul 1968, Kitaplk Yaynlar SETON-WATSON, Hugh, Milliyetilik ve ok Milliyetli mparatorluklar, Belleten, C. 28, S. 111, Ankara 1964 SLOANE, William, Bir Tarih Laboratuar Balkanlar, stanbul 1987, Sre Yaynlar SONYEL, Selahi, Yunan Ayaklanmas Gnlerinde Moradaki Trkler Nasl Yok Edildiler?, Belleten, C. LXII, s. 233, Ankara 1998 SORAL, Yavuz, Kaybettiimiz Rumeli, stanbul 1975, Boazii Yaynlar SNMEZOLU, Faruk, Ulslar aras likiler Szl, stanbul 2005, Der Yaynlar STAVR ANOS, L. S., The nfluence of the West on the Balkans, The Balkans in Transition, Berkeley 1963 stanbul 1996, tken Yaynlar AH Sreyya, Fener Patrikhanesi ve Trkiye, N, ENTRK, Hdai, Osmanl Devletinde Bulgar Meselesi, Ankara 1992, T.T.K. Yaynlar TAHS PAA, Abdlhamit ve Yldz Hatralar, N stanbul 1931, Boazii Yaynlar TANER, Tahir, Tanzimat Devrinde Ceza Hukuku, Tanzimat I, stanbul 1940, Maarif Matbaas

404

TEMPERLY, H.W.V., The ndependence of Greece, The Cambrige History of British Foreign Policy, 1815-1866, Volume 2, Cambrige 1923 TODOROV, Nikolay, Bulgaristan Tarihi, stanbul 1979 TODOROVA, Maria, Balkanlar Tahayyl Etmek, stanbul 2003, im Yaynlaleti r TULACI, Pars, Bulgaristan ve Trk- Bulgar likileri, stanbul 1984, Cem Yaynlar TUNCER, Hner, Dou Sorunu ve Byk Gler, Ankara 2003, mit Yaynlar TURAN, mer, Amerikan Protestan Misyonerlerin Bulgar Milliyetiliine Katklar, Trk Tarih Kongresinden Ayrbasm, Ankara 2003, T.T.K. Yaynlar TURAN, erafeddin, 1829 Edirne Antla mas, Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Dergisi, C. 9, S. 1-2, Ankara 1951 TRKGELD Ali Fuat, Mesail-i Mhime-i Siyasiye, C. 2, Ankara 1987, T.T.K. , Yaynlar TRSAN, Nurettin, Yunan Sorunu, Ankara 1987 UZER, Tahsin, Makedonya Ekiyalk Tarihi ve Son Osmanl Ynetimi, Ankara 1987, T.T.K. Yaynlar UZUN, Ahmet, Tanzimat ve Sosyal Direniler, stanbul 2002, Eren Yaynlar RER, Levent, Ulusal ve Uluslar aras Dzeyde Etnik Gruplar ve Devlet, stanbul 1995, Sosyal Bilimler Enstits BaslmamDoktora Tezi .. VEL DEDEOLU, Hfz Veldet, Kanunla trma Hareketleri ve Tanzimat, Tanzimat I, stanbul 1940, Maarif Matbaas YAAR, Filiz, Yunan Bamszlk Savanda Sakz Adas, Ankara 2005, Phonix Yaynlar

405

YAVER, Halil, Bulgarlarn stila Planlar, stanbul 1938

IV. ANSKLOPEDLER VE DKMANLAR ANAB TAN R CA, Srbistan Maddesi AZRAK, lk, Tanzimattan Sonra Resepsiyon, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 3, stanbul 1985, im Yaynlar leti BAYSUN, Cavit, slam Ansiklopedisi, Ali Pa Tepedelenli Maddesi, M.E.B. a, Yaynlar BEES, Nikos, slam Ansiklopedisi, Mora Maddesi, M.E.B. Yaynlar BRAUDEL, Benjamin, Millet Sisteminin lgin Tarihi, Osmanl, C. 4, Ankara 1999, Yeni Trkiye Yaynlar BUHL, F., slam Ansiklopedisi, Millet Maddesi, M.E.B. Yaynlar DECEI, Aurel, slam Ansiklopedisi, Bodan Maddesi, M.E.B. Yaynlar DECEI, Aurel, slam Ansiklopedisi, Eflak Maddesi, M.E.B. Yaynlar DECEI, Aurel, slam Ansiklopedisi, Fenerliler Maddesi, M.E.B. Yaynlar EREN, Cevat, slam Ansiklopedisi, Selim III Maddesi, M.E.B. Yaynlar GKB N, Tayyip, slam Ansiklopedisi, Navarin Maddesi, M.E.B. Yaynlar LG HAJEK, A., slam Ansiklopedisi, Srbistan Maddesi, M.E.B. Yaynlar HOT , R. Ahmet, slam Ansiklopedisi, Bulgaristan Maddesi, M.E.B. YaynlaNL r NALCIK, Halil, Encyclopaedia of Islam, Bulgaria Maddesi KARAL, Enver Ziya, slam ansiklopedisi Mahmut II Maddesi, M.E.B. Yaynlar MORTMANN, J. H., slam Ansiklopedisi, Sakz Maddesi, M.E.B. Yaynlar

406

ONAR, Stk Sami, slam Hukuku ve Mecelle, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 3, stanbul 1985, ileti Yaynlar im ORTAYLI, lber, Osmanl mparatorluunda Millet, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 4, stanbul 1985, ileti Yaynlar im SHAW, Stanford, Osmanl mparatorluunda Yahudi Milleti, Osmanl, C. 4, Ankara 1999, Yeni Trkiye Yaynlar TAH ROLU, Blent, Tanzimattan Sonra Kanunla trma Hareketleri, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 3, stanbul 1985, im Yaynleti lar TOROS, Taha, Osmanl mparatorluunda Gayrimslim Aznlklar, Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C. 4, stanbul 1985, im Yaynleti lar TUK Cemal, slam Ansiklopedisi, Girit, Maddesi, Diyanet Vakf Yaynlar N, TRK ANS KLOPED , Srplar Maddesi S TRK ANS KLOPED , Bulgaristan Maddesi S TRK ANS KLOPED , Yunanistan Maddesi S TRK ANS KLOPED , Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi Maddesi S UZUNARILI, smail Hakk, slam Ansiklopedisi, Murat I Maddesi, M.E.B. Yaynlar BR SH DOCUMENTS ON FORE AFFA Doc. 335, s. 246 T GN RS, BR SH DOCUMENTS ON FIRE AFFA Doc. 331, s. 243 T GN RS,

407

EK

Srp Knezi Milo Belgrat Muhafzna yazd mektup olup Srplara yaplan fenaun lklara dair

408

409

410

Kara Yorgiden Bosna Valisi Ali Pa aya yazlan mektup olup istedikleri yaplmad takdirde isyan edeceklerine dair

411

Bulgar isyannda cezalandrlan ki ilerin af edilmelerine ve memleketlerine gnderilmelerine dair

412

Bulgar isyanndan dolay Baron de Hir bor alnmasna dair ten

413

414

Srp isyann Ruslarn k krtt ve Ruslarn ba nda Prens Dolgorokinin bulunduuna dair

415

416

417

418

Rumlarn Lord Bayron ve dier ngilizler tarafndan k krtldna dair

419

Eflk Voyvodasnn mektubu olup Ruslarn, Rum isyanlaryla alakasna dair

420

Nevrekop ve Siroz ynnde geni leyen Bulgar isyanna dair

421

Bulgaristan ve Dou Rumelinin birle mesi ve Avrupal Devletlerin tepkisine dair

422

Giritli asilerin silahlanmas ve Mslmanlarn durumuna dair

423

Srplarn Karadallarla anla arak isyan karacaklarna ve alnacak tedbirlere dair

424

ZET

XIX. Yzyl, milliyetilik akmnn btn dnyada etkisini en baskn bir biimde gsterdii bir yzyl olmu Bu akmdan en ok etkilenen Osmanl Devletur. tinin Balkanlar topraklarnda ya ayan Hristiyan milletler olmu Bu akmn etkitur. siyle gerekle isyanlar sonucunda Osmanl Devleti Balkanlar kaybetmi Osen tir. manl Devletindeki her trl isyan maddi ve manevi olarak destekleyen Avrupal byk devletlerin ellerindeki imtiyazlar geni letme abalar da bu sreci hzlandrmve ulus devletlerin kurulmasnda nemli katklar salam tr. syanlarn devlet memurlarnn adaletsizliine ve toplumsal dzene kar ol ma sylemiyle ba latld iddia edilse de, gerekte hepsinin temelinde etnik ve dini sebepler yatmaktadr. Panslavizm, Helenizm, Megali dea, Fener Rum Patrikhanesi ve Bulgar Kilisesi isyanlarn dayanak noktas olmu Ayrca etnik gruplarn kentur. dine zg fikir hareketleri, milliyeti ve ayrlk hareketlere dn , hatta fikir m ncleri isyanlarda n saflarda yer alm tr. Osmanl Devleti, isyanlar kar snda baz nlemler almak istemi ve hemen hemen her alanda dzenleme ve yenilik yapm Hatta asileri affeden fermanlar tr. yaynlayarak toplumsal bar salamaya al tr. Fakat bu durum etnik grupla m may ve at malar daha da arttrm tr. XIX. Yzylda, Avrupal Devletlerin de yardmyla kurulan ulus devletler tirmi byk glere neden ol, balkanlarn siyasi ve nfus yapsn tamamen dei mu tur.

425

ABSTRACT

XIXth Century is the time when nationalizm trend has a great impact on all world. Christians who are living on the lands of Otoman Empire especially Balkans area are mostly affected. The Otoman Empire lost its lands on Balkans because of tehese rebelions. The Great European Governments which support tehese rebelions both materially and morally, wants to expand their privillage on Otoman Empire and maket his processes easy and speedy. Despite the fact that the rebelion start because of the unjustice of officials and being against the social order, in fact the real reasons are religious and ethnical. Panslavizm, Helenizm, Megali are the base of Fener Rum Patriarchate and dea Bulgarian Churchs for rebelling. Besides the original idea motion of ethinics groups changes into motion of seperetaion. Moreover the people who are the leader of ideas take place at the begining of the rebelions. The Otoman Empire wanted to take some precautions and made many reforms and revolutions in every area. Even they puplished firmans which forgives the rebelions to maket he peace in society, but these alls increased confilicts and kinds of ethnic groups . The national governments which were founded in XIXth Century by the help of European Governments change the population and politcs state of Balkans and cause big emmigrations.

426