You are on page 1of 20

FARKLI BR GRME BM OLARAK TASVR: MATRAKI NASUHUN TOPOGRAFK TASVRLER

Miniature Painting as a Different Way of Seeing: The Topographic Paintings of Matrak Nasuh

Gnl Eda ZGL*


Z Bu makalenin amac ilerlemeye dayanan modern grme biimi dnda yer alan anlaylarn gerikalm olarak tanmlanamayacan, tamamen farkl bir gereklik, zaman, mekn ve insan anlayna dayandn gstermektir. Bu dorultuda modern grme biiminin rn ve reticisi olan perspektif ideolojisini yanstan manzara resimleriyle farkl bir dnme biimini temsil eden tasvir (minyatr) sanat zaman, mekn, gereklik ve insan anlaylar ekseninde karlatrlacak, resme bakan kiinin farkl grme biimlerinde nasl konumlandrld aratrlacaktr. Bu ama dorultusunda Matrak Nasuhun topografik tasvirlerinin ve Bat manzara resminin seilmesinin sebebi bu formlarn dorudan mekn yanstmalar ve retildikleri kltrlerin zaman, mekn ve insan anlaylarnn zmlenebilmesi iin verimli bir zemin oluturmalardr. Sanat eserlerinde mndemi olan zaman, mekn, insan ve gereklik anlaylarnda onlar douran dnme biimlerinin izi srlebilir; resme bakan kiinin resim tarafndan konumlandrlma biimi ideolojiden bamsz deildir. Modernlik ilerleme dncesine dayanmas dolaysyla teki olarak tanmladklarn az-gelimi, geri kalm olanlar olarak grr; bu sebeple perspektif kullanmna dayanan Bat resmi ile karlatrldnda tasvire bir sre az-gelimi bir sanat biimi olarak baklmtr. Bu dncenin temelinde perspektifin dier formlarn aksine- gereklii nesnel olarak temsil ettii iddias bulunmaktadr ancak perspektif incelemesinde genel eksen nesnellik deil znenin konumlandrlmas olmaldr. Bu makalenin amac, modern dnme biiminin mutlaklk ve nesnellik iddiasn sorunsallatrmak ve farkl grme biimlerinin mmkn olduunu gstermektir. Anahtar Kelimeler Tasvir, perspektif ideolojisi, modern grme biimi, zaman, mekn. ABSTRACT The aim of this paper is to show that ways of seeing which are not modern cannot be described as backward and that they rather depend on different views of reality, space, time and the individual. Towards this aim, landscape paintings and miniatures will be compared with regards to their conceptions of time, space, reality and the individual and the way they position their spectators will be explored. The selection of the topographic miniatures of Matrak Nasuh and Western landscape paintings for this analysis is due to their direct representation of space and the convenient ground they provide for decoding the cultural conceptions of time, space and the individual they embody. The way of thinking that gave them birth can be traced in these conceptions inherent in these artworks. Because modernity depends on the idea of progress, it defines the others as backward and under-developed. This results from the claim that perspective painting represents reality objectively, but the main axis of analysis of the perspective should be subject positioning rather than objectivity. Thus, the aim of this article is to problematize the claims of the modern way of thinking to absoluteness and objectivity and to put forth the possibility of other ways of seeing. Keywords Miniature painting, the ideology of perspective, modern way of seeing, time, space.

Aratrma Grevlisi, Baheehir niversitesi letiim Fakltesi Sinema ve Televizyon Blm, eda.ozgul@bahcesehir.edu.tr

170

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

GR Sanat hem dnyay anlamaya ynelik bir anlamlandrma pratii hem de dnyay ve onu anlamlandrma biimlerini yeniden retme ve/ veya dntrme potansiyeli olan bir etkinliktir. Sanat rnleri belirli bir grme biiminin rn olmalarnn yan sra grme biimlerinin reticisi konumundadrlar. Farkl grme biimleri farkl dnya grlerinin, farkl dnya, insan, zaman ve mekn anlaylarnn rndrler. lerlemecilik, rasyonalizm, seklerizm, ve bireycilik ilkelerine dayanan modernlik, yeni olana verdii byk deere karn kendi grme biimini mutlaklatrmtr. Modernite zgrlk ve birey dncelerini mutlaklatrmas, bunun devam olarak da zaman ilerlemeye indirgeyip mekn, zerinde kontrol kurulacak bir alan olarak kavramsallatrmas sonucunda hapsedici, kapal bir sisteme dnmtr. Bu yazda, perspektif ideolojisine dayanan ve srekli olarak bu ideolojiyi reten modern grme biimi zaman, mekn, insan ve gereklik anlaylar bakmndan incelenecek ve farkl bir grme biimine dayanan tasvir (minyatr) ile karlatrlacaktr. Bu dorultuda, perspektif ideolojisine dayanan manzara resimleriyle Matrak Nasuhun topografik tasvirleri karlatrlarak iki formun grme biimleri ve dayandklar ideolojiler arasndaki farkllklar ortaya konulacaktr. Manzara resminin ve Matrak Nasuhun topografik tasvirlerinin ana eksen olarak seilmesinin sebebi modernliin zaman ve mekn kavramsallatrmasyla farkl bir kltrdeki zaman ve mekn kavramsallatrma-

snn kyasna bu iki trn ok uygun bir zemin oluturmalardr. Modern grme biiminin ana arklarndan biri olan ilerleme dncesi, benzer bir izgiyi takip etmeyen toplumlarn geri-kalm toplumlar olarak tanmlanmasna hizmet etmekte, modern grme biimini benimsememi olanlar tarihsel ilerleme izgisinde henz yeterli seviyeye ulaamam toplumlar olarak kavramsallatrlmaktadr. Renajit Guha, Avrupann Kolombtan bu yana takntl bir ekilde kendi kendini kefetme seyahatlerine ktn ve bu seyahatlerin Avrupann ktalararas meknn koordinatlarn evrensel zamannkilerle yani corafyay tarihle eletirmeye almasn gerektirdiini ileri srer (2006: 26). Bu aba dorultusunda, farkl kltrlerin deerleri Batya zg standartlam bir lye gre deerlendirilmektedir ve bu da Bat modernliinin referans kabul edilip farkl grme biimlerinin ona gre tanmlanmas sonucunu dourmutur. Modern sistem, bu yolla, bir yandan da kendi tekisini yaratarak kendi varln daha da pekitirmektedir. Bu yazda amalanan, modern grme biimi dnda yer alan grlerin tek ynl bir evrimin geri aamalar deil, dnyay anlamlandrmann farkl biimleri olduklarn ortaya koymaktr. Modern Grme Biimi ve Perspektif deolojisi Modernite belli bir grme biiminin rn olmasnn yan sra bu grme biimini srekli olarak yeniden retmektedir. Bu grme biimi, Rnesans dneminde yaygn olarak kullanlmaya balanm olan ancak temelleri daha ncesinde Arap ve An-

http://www.millifolklor.com

171

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

tik Yunan matematiinde ve hatta tiyatrosunda atlm olan perspektif ideolojisine dayanmaktadr. Perspektif belli bir dnme biiminin, dnyaya, zamana, mekna ve insana belirli bir bak asnn rndr. Pavel Florenski, Msrllarn perspektifin kullanld temsiller iin gerekli olan basit geometri kurallarn ok nceden bildiklerini ancak resimlerinde perspektife rastlanmadn ve bunun temelinde de dinsel anlaylarnn bulunduunu ileri srer (2001: 53-54). Perspektif tekniinin bu kltrde kullanlmam olmas, ileri srld gibi bu kltrlerin geri kalmlndan kaynaklanmamaktadr, aksine bu, temelinde belirli bir dnme biimi bulunan bilinli bir tercihtir. Benzer ekilde camera obscura iin temel tekil eden kuramlar da optiin babas olarak anlan Arap bilgini bn El Heysem tarafndan kla ilgili almalar yapmak iin gelitirilmi ancak alet bunun tesinde bir kullanm amacyla daha fazla gelitirilmeye allmamtr (Erdoan 2006:61). El Heysemin gne tutulmasn izlemek amacyla gelitirdii sistemde karanlk bir odann duvarna ine delii aldnda dardaki cisimlerin grnts deliin karsndaki duvara ters olarak dmektedir. Perspektifin ilk uygulaycs Floransal mimar Filippo Di Ser Brunelleschi (1377-1446) Fransa Katedralinin vaftiz blmnn ayrntl bir izimini, resmedecei ksmn imgesini aynaya yanstarak yapmtr (Gen vd. 1990: 108). Brunelleschi, camera obscura mantndan yola karak 1420lerde karanlk bir odann iinde oluan grntlerin izimi

ile perspektif tekniini uygulama almalar yapar. Bu karanlk oda ile Platonun maaras arasnda bir benzerlik vardr ancak Platon maarada zincirlenmi olanlarn gerekliin ancak silik bir kopyasn grdklerini ileri srerken, perspektif ideolojisinde grlen, gerekliin silik bir kopyas deil, gerekliin ta kendisidir. Brunelleschi, bn El Heysemin sadece aratrmalar iin kulland ancak daha fazla gelitirme gerei duymad tekniini resme uygulayarak gerekliin mkemmel bir temsilini oluturmaya alr. Ayn icadn farkl kltrlerdeki alglan bile farkldr; Zeynep Sayn camera obscurann farkl kltrlerdeki alglanndan yle bahseder: Araplara, ranllara ve Bizansllara gre camera obscura, hakikatin doru imgesini verecei yerde hakikatin ele geirilemeyiini kantlayan bir bulu iken ayn icat, 16. yzyl Avrupasnda farkl okunmakta, onun beyaz katta gerekletirdii grntyle gzn retinasnda beliren imgenin, ayn grnm olduu sylenmektedir (2003: 27). Bireyi merkezine yerletiren dnme biiminde bu alet hakikat zerinde denetim kurmaya olanak verecek bir ara olarak alglanrken, bireyi merkeze yerletirmeyen ve dolaysyla hakikati birey zerinden tanmlamayan kltrlerde hakikatin ele geirilemeyiinin bir kant olarak grlmtr. Bu, bu kltrlerin grnr olandan ziyade grnmeyene verdikleri deerden kaynaklanmaktadr. Perspektif kelimesi Latince perspektiva kelimesinden gelmektedir, bu kavram incelemek ve ardndan/

172

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

arasndan bakmak anlamlarna gelen perspicere kknden tremitir. Perspektif boyutlu olan nesneleri iki boyutlu bir yzeye aktararak gstermeye yarayan ve boyutlu bir gereklik izlenimi yaratmay amalayan bir izdm tekniidir. Perspektif teknii kullanlarak yaplan bir izimde, nesnelerin gzlemciye olan uzakl esas alnmaktadr. Perspektif teknii, gerei mkemmele yakn bir ekilde temsil etme abasnn bir rndr ve temelinde dnemin rasyonalizminin etkisiyle resimde de rasyonel matematiksel ilkeleri uygulama aray yatmaktadr. Leon Battista Alberti, resmin matematiksel ilkelerini ortaya koyduu 1435 tarihli Resim Sanat zerine adl kitabnda yle der: Bence bir ressamn ok iyi bir genel eitimden gemi olmas gerekir; ancak her eyden evvel ok iyi bir geometri bilgisine sahip olmas arttr... Bizim temel ilkelerimizi esas alarak gelitirilebilecek eksiksiz ve kusursuz bir resim sanat, bir geometri uzman tarafndan kolayca anlalabilir fakat ne temel ilkelerin ne de resim sanatnn kaidelerinin geometri bilmeyenler tarafndan anlalmas mmkndr (2005:219). Bu dnemde matematik ve geometrinin ilkelerini resme uygulama aray dnemin gerekilik arayyla balantldr. Gerei mkemmel bir ekilde temsil etme araynda olan Rnesans resmi, gerei temsil etmekten ziyade bir gereklik yanlsamas yaratmtr ve bu anlamda da aslnda yanlsamac bir estetik anlayna dayanmaktadr. Gerekliin nesnel olarak temsil edilebilir olduu ynndeki inan, resimde sunulan gerekli-

in znel bir bak asnn yansmas olduunun gizlenmesine sebep olarak bir gereklik yanlsamas yaratmaktadr. Gereklik yanlsamas yaratma ynndeki bu aba, ayn zamanda gerei ikame etme ynnde bir araya iaret etmektedir. Yaratlan gereklik yanlsamas, bakan kiinin grnenle zdelemesinin nn amakta ve bakann biimlendirilmesine hizmet etmektedir. Grmekle bilmenin eitlendii bir anlayta, doa ve insan aratrma nesnesine dntrlmtr. Temelinde perspektif ideolojisi bulunan modern grme biimi gz merkeze yerletiren bir dnme biimine dayanmaktadr. Bu anlay Descartesn zne-nesne ayrm etrafnda ekillenmitir; bu anlay sayesinde zne dnyann dnda bir zerklik elde etmi ve dnya, zerinde hakimiyet kurulabilecek bir alana dntrlmtr. Ancak dnyann, zerinde hakimiyet kurulacak bir uzama dntrlmesi, dnyann bir paras olan insann da hakimiyet altna alnmasn salamtr. Giovanni Sartori, Grmenin ktidar Homo Videns: Gren nsan adl kitabnda grme ile iktidar arasndaki ilikiden bahsetmektedir: mgelerin satlabilir ve satn alnabilir birer meta deeri tamaya balamas merkezi perspektifin yeniden kefi ve camera obscurann icad ile kout gitmektedir: zneyi nesneden, ieriyi dardan ve gz bedenden bu ekilde ayrtran ve ayn balantlar dengesinde buluturan bu alet, Descartesa gre d dnyann perspektifsel varoluunun kantdr. Camera obscura, d dnyay zel

http://www.millifolklor.com

173

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

mlke, gz de onun malikine evirir (2004: 11-12). Ancak d dnya zerinde hakimiyet kurarak onu ehliletirme abas bireye tek bir bak asnn dayatlmasna sebep olmutur. Perspektifte, grlen nesnelerin sabit bir noktaya referansla dzenlenmesi ilkesi, znenin konumunun belirlenmesini salar; perspektifle yaplm bir resim hareketsiz ve devaml bir btn sunarak varln taml ve homojenlii grn destekler (Baudry 1974: 288-289). Perspektifin temelinde bireyin kendi iinde bir btn olduu ve evrenin merkezinde yer ald gr bulunmaktadr. Perspektifte tek gz hkim klnarak, bakan kiide dnyann tek merkezinin kendisi olduu dncesi uyandrlr. Florenski perspektifin izleyenlerde sanki tek gzleri varm ve o da hareketsizmi izlenimi uyandrarak onlar Platonun maarasndaki mahkumlar gibi zincirlediinden bahseder (2001: 10). Ancak Platonun aksine perspektif ideolojisinde ulalacak daha byk bir hakikat dncesi yoktur; aksine bireyin tanrlatrlmas sonucu tanr kavram ortadan kalkmtr. Sayna gre Yeniaa zg imge anlayyla beraber model ile imge, grnen ve grnmeyen, gsteren ile gsterilen bir hale gelmitir (2003: 15). Bu birlik, imgeyi iktidarn arac haline getirmitir. Christian Metz (1982), modern zamanlarn grmeye dayanan anlayn scopic regime (grsel/gzlemsel nizam) kavramyla aklar ve scopic regimei de Descartes perspektifilik olarak tanmlar. Titus Burckhardt, perspektifin olgu ve olaylarla deil bireysel zne ile ilgili olduunu ileri srer ve yle der:

Alglanan ey ya da nesneler znenin gr asna gre dzenlenir. Dolaysyla olgu ve olaylarn dzeni onlarn btn kozmik dzen iindeki hiyerarisinde ve bu hiyerari de niceliksel deil niteliksel olarak ortaya konur. Matematiksel bak as sanata rasyonalizmi ve sonra da bireyselcilii soktu (2005: 44). David Harvey de perspektifin modern grme biimi ile ilikisini ortaya koyar: Perspektif dnyay bireyin gren gznn bak asndan kavrar. Optik bilimini ve bireyin grd eyi, mitoloji ve dinin st ste getirilmi gereklerine kart olarak, bir anlamda geree uygun biimde temsil edebilme kapasitesini ne karr. Bireycilik ile perspektivizm arasndaki ba nemlidir. Perspektivizm, daha sonra Aydnlanma projesinin bir paras haline gelecek olan Kartezyen rasyonalite ilkeleri iin maddi bir temel oluturur (1999: 256) Perspektif resme grsel adan d dnyadakine benzer bir mkemmellik vermesine karn, farkl bak alarnn nn tkamaktadr. Florenskiye gre perspektifin kuramsal ilkeleri unlardr: reel dnya uzaynn boyutlu olan Euclid uzay olduu inanc; bu uzay ierisinde zel deer yklenmi olan mutlak bir noktann bulunduu ve bu noktann da sanatnn durduu yeri yani onun sa gznn optik merkezini belirlemekte olmas ve dnyann merkezi ilan edilmesi; kendi durma noktasnda konumlanm olan sanatnn kendini tek gzl bir dev olarak ortaya koymas; izleyenin camera obscurann camdan mercei olmas; btn dnyann hareket-

174

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

siz ve deimez olarak tasarlanmas ve tm psiko-fizyolojik grme srelerinin grmezden gelinmesi (2001: 127130). Michel Foucaultnun grme ve iktidar ilikisini sorunsallatrmasna imkn veren Panoptikon kavramsallatrmasna dayanrsak, perspektif kullanlarak yaplm olan bir resme bakanlar, bir yandan grlmeden grenler kategorisinde olmalar balamnda iktidar sahibiyken, bir yandan da duracaklar noktann ve bak alarnn nceden belirlenmi bir mutlak noktada sabitlenmesi sebebiyle tbi olan durumundadrlar. Perspektif, bakan kiinin resmin iinde dolamasna izin vermez; ona belirlenmi bir noktadan resme nasl bakmas gerektiini dikte eder ancak bunu yaparken bakan merkeze yerletirerek ona sahte bir tanrsal bak atfeder. Modern grme biiminde de ayn ekilde, sistemin devam bireylerin kendilerini zgr failler olarak grmelerine dayanmaktadr ancak bireylerin zihinleri ylesine ekillendirilmitir ki aslnda kendilerinin tanrsal bir konumda olduklarn dnmelerine karn tbi olan konumundadrlar. Perspektif ideolojisi zaman da tek boyuta indirger; resim bir zamanlar okluu iermek yerine dnya tek bir anda sanatnn durduu noktadan nasl grlyorsa o ekilde resmedilir. Bu da resme bakan kiinin zaman sorunsallatrmasna izin vermez; zaman daha ziyade bir kap ilevi grmektedir. Zaman, olaylarn iinde gerekletii ancak olaylar zerinde hibir etkisi olmayan bir kaptr. Modernliin mutlak zaman anlay perspektif ideolojisinde de grlmektedir. Zaman gibi mekn da tek boyuta

indirgenmitir; bu da aslnda dncenin tek boyuta indirgenmesi anlamn tamaktadr. Perspektif ideolojisinde meknn, bakan kiinin, zerinde hakimiyet kurabilecei kapal bir alan ve hikyenin arka plann oluturan bir fon olarak kullanlmas insan ve kainat ilikisine dair bir ideolojinin yansmasdr. Aydnlanma ile ekillenen rasyonalist dnya grnde mekn rasyonel bir mantk erevesinde kurulmakta ve insan da mekn zerinde kontrol sahibi olan olarak konumlandrlmaktadr. Harvey bireyselleme ve doa zerinde hkimiyet kurma arasnda varolan ilikiden bahsetmektedir: imdilerde birok insann modernist dncenin ilk adm olarak grd hareket doa zerinde hkimiyeti insann zgrlemesinin ilk koulu olarak kabul ediliyordu. Mekn doal bir olgu olduuna gre, meknn fethi ve rasyonel biimde dzenlenmesi modernleme projesinin ayrlmaz bir paras haline geliyordu. Bu defaki fark, mekn ve zamann Tanrnn hametini yanstmak zere deil, bir bilin ve irade ile donanm zgr ve aktif bir birey olarak insann zgrln kutlamak ve kolaylatrmak iin dzenleniyor olmasyd (1999:275). Meknn bu ekilde kurulmas, Baudrynin bahsettii zne etkisi simlasyonunun yaratlmasna ve izleyenin Metzin dedii gibi zne-nesneye dnmesine hizmet eder. Metz sinema izleyeninin konumunu, film tarafndan konumlandrln deerlendirirken izleyiciden subject-object (zne-nesne) olarak bahseder (1982: 91-98); film, izleyicinin kendisini zne

http://www.millifolklor.com

175

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

konumunda grmesini salayacak biimde tasarlanm olmasna ramen, her filmde mevcut olan sinema kurumunun sylemini izleyiciye dayatmak suretiyle onu (izleyiciyi) nesneletirir. Ona gre film hikye klna girmi sylemdir (Metz 1982: 95). Bakann kendisini zne konumunda grmesini salayacak biimde tasarlanan bir imge perspektif ideolojisine dayanmaktadr. nsan ve dnyay birbirinden ayrarak insan hkim zne konumuna yerletiren grn temelinde Aydnlanma ile balayan seklerleme bulunmaktadr. Ortaada din ve dini kurumlar evreni anlamlandrmann birincil kayna konumundayken; Aydnlanma sonrasnda akln merkeze yerletirilmesi ve Rnesans ile birlikte Ortaadan kopuun gereklemeye balamasyla birlikte din birincil konumunu yitirmi, onun yerini insan akl almtr. Bunun temelinde, bu dnemde yaanan bilimsel gelimelerin ve doaya incelenecek bir ey olarak baklmasnn yaratt hkimiyet duygusunun ve corafi keiflerin etkisiyle dnyann kefedilebilir bir alan olarak grlmesinin bulunduu sylenebilir. Meknn ele geirilebilirlii ve doa zerinde hakimiyet kurulabileceine duyulan inan bireycilik dncesini beslemi ancak bu, insann bak noktasnn sabitlenmesi ve kendisini hereye hkim gren insana tek bir bak asnn dayatlmasyla sonulanmtr. Dinin gerein aranmasnda bir referans kabul edilmemeye balamas sonrasnda, gereklik ele geirilmesi hedeflenen bir saplant haline gelmitir. Perspektif ideolojisinin temelinde de, gereklii ele geirme ve onu tek

bir bak asnda hapsetme saplants bulunmaktadr. Modern grme biimi de perspektif ideolojisi ekseninde ekillenmitir: nasl ki perspektif bakana tanrsal bir bak veriyor gibi grnrken aslnda ona tek bir bak asn dikte ederek onu olduu yere hapseder, modern sistem de kiileri zgr zneler olarak arrken zihinlerini biimlendirerek onlara tek bir bak asn dayatr; nasl ki perspektifle yaplm bir resim bakan kiiye nceden belirlenmi tekil bir bak biimini sunar ve resim iinde dolama imkn vermez, modern sistem de zgrlk getirme iddiasna karn bireylerin farkl bak alarndan bakmalarna imkn vermez; perspektifte meknn kapal ve belirlenmi, ele geirilebilecek bir alan olarak grlmesi gibi modern mekn da kapal ve belirlenmi, fethedilecek bir alan olarak kavramsallatrlmtr; perspektifte zamanlarn okluunun bertaraf edilmi olmas ve dnyann tek bir zamandaki haliyle resmedilmi olmas gibi modern sistem de zaman ilerlemeye indirgeyerek zamanlarn okluunu ortadan kaldrmtr. Perspektif deolojisi ve Manzara Fikri: Doann Nesnelletirilmesi Bir grme biimi olarak manzara fikri on beinci yzyl sonunda ortaya kmtr. Manzara, d dnyaya bakmann bir biimidir ve bu anlamda gereklik, zaman, mekn ve birey anlaylar ekseninde zmlenebilir. Manzara ideolojiden bamsz deildir, belirli bir grme biiminin rndr. Manzara doann kontrol altna alnm ve dzenlenmi halidir. Bu balamda manzara ile haritaclk

176

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

arasnda dorudan bir iliki vardr. Harita yeni kefedilmi yerleri kontrol altna almak ve yeni kefedilecek yerleri planlamak zere kullanlan bir kontrol ve dzenleme aracyken; manzara ve onun uzants olan bahe dzenlemesi meknn mlke dntrlmesi yolunda mutlak ve kapal bir alan olarak kavramsallatrlmasdr. Manzara resmi mekn dzenleme yolunda Euclid geometrisinden yararlanr ve perspektif ideolojisine dayanr. Manzara resimlerinde gz mekna hkimdir; resme bakan kii mekn btnl iinde grebilir. Bakana tanrsal bir bak verilmitir; bakan kii doann hkimi konumundadr. Ancak kendisi bakt doann dndadr; hiyerarik olarak doann zerindedir. Aydnlanma dncesinin doay zerinde egemenlik kurulacak bir alana dntrmesi ve insan zneletirirken doay nesneletirmesinin bir sonucudur bu. Ancak doann nesneletirilmesi, onun paras olan insann da nesneletirilmesi sonucunu dourmutur. Manzara resminde insan dnyann ls olmann yan sra yaratcs olarak grlr. Denis Cosgrove manzarann ayn zamanda bir grme biimi olduunu ileri srer: Manzara geometrik kesinliklere gre meknn dzenlenmesi araclyla kendisinde bir dzen ve kontrol yanlsamas yaratlan bamsz bir izleyici tarafndan benimsenmek zere dnyann dzenlenip tasarlanmasdr (1985:55). Manzara resminin temel amalarndan biri de bir dzen grnts sunarak kontrol salamak ve herhangi bir atma olaslnn nne gemektir. Cosgrove, manzara fikrinin

mlk ve deimez bir statko dncesini beslemesi, farkl gruplar arasndaki gerilimi bastrmas sebebiyle muhafazakr olduundan bahseder (1985: 58). Mimarinin farkl gruplarn seslerini bastrmak ya da herhangi bir bakaldr olasln ortadan kaldrmak zere tasarlanmas gibi, manzara da bu ekilde dzenlenir. Manzara resmi, mekn kontrol edilebilir, kapal bir alana indirgerken, zaman da tek boyutlu hale getirir. Zaman sadece imdi olarak vardr, tek ve mutlak bir zaman sz konusudur. Zaman, doann ve insanlarn iinde yer ald etkisiz bir kap nitelii tamaktadr. Manzara resmindeki bu zaman ve mekn anlay gerekliin baz ynlerine ayrcalk tanrken bazlarnn yok saylmasna yol aar. Zaman, mekn ve gereklik birey zerinden kurulmaktadr ancak bireyin tanrsal bak grlecek ne varsa hereyin resimde grld yanlsamasn yarattndan, byle bir grme biimi, gerekilik iddiasyla yola km olmasna karn gereki olmaktan uzaklamtr. Manzara resminde mekn, iinin boaltlmas, sosyo-kltrel anlamlarndan soyutlanmas erevesinde kurulur. Manzara resmi, grlenin hkimiyetinin ve doann nesne(l)letirilmesinin imgesidir. Manzara ou zaman da fon olarak kullanlm, zaman gibi insann iinde yer ald bir kap olarak grlmtr. Byle bir anlayta, meknn herhangi bir belirleyicilii yoktur. Leonardo da Vincinin resimlerinde insan resmin merkezine yerletirilirken manzara tamamen bir fona indirgenmitir. nsan doayla iliki iinde deildir: onun dnda durmaktadr. Bunun yan sra,

http://www.millifolklor.com

177

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

Da Vincide doa neredeyse tamamen ortadan kalkmtr insan doa iinde resmettii eserlerinde bile. Mona Lisa adl eserinde arka fondaki doa statik bir alan olmann yan sra son derece klmtr: Mona Lisa adeta bir manzara resminin nne oturtulmu gibidir (bkz. Resim 1). Madonna and Child with a Pomegranate adl eserinde resmin yaklak olarak altda birini kaplayan iki pencereden gzken doa, Leonardo da Vinci iin doann neredeyse tamamen ortadan kalktn gstermektedir: sanatnn dier eserlerinde olduu gibi, bu resimde de doa uzak, silik, zelliksiz ve insandan kopuktur (bkz. Resim 2). Bellininin resimlerinde ise doa dzenlenmi ve kontrol altna alnm bir alandr. Her trl prz ortadan kaldrlmtr, insan figrleri doann iindeyken bile deta doann dna yerletirilmi gibidir. Madonna and Child in a Landscape adl eserinde doa fon ilevi grmektedir; her ne kadar resmin ad insann manzarann iinde yer aldn iddia etse de insan doann iinde ya da onun bir paras olarak deil, onun dnda konumlandrlmtr (bkz. Resim 3). Giorgionenin Fiesta Campestre adl eserinde meknn kapall ve doann manzara olarak dzenlenii grlmektedir (bkz. Resim 4); n plana yerletirilmi insanlarn arkasnda doa bir bahe gibi mkemmel bir ekilde dzenlenmi bir alandr. Paola Caliarinin The Wedding at Cana adl eserinde ise mekn bir snr ilevi grmektedir; burada mekn sadece bir kap nitelii tamaktadr (bkz. Resim 5). Manzara resminin nemli rneklerinden bazlarnda resimlene-

cek olan manzara kubak olarak izilmitir. Bu resimlerde mekn ve zaman tamamen ele geirilebilir hale gelmekte, bakan kiiye tanrsal bir bak atfedilmektedir. Kartografide yaanan gelimeler bu bak asn kuvvetlendirmitir. Corafi keiflerle dnyann byklnn yan sra ele geirilebilirliinin anlalmasyla dnya zerinde egemenlik kurmann arac olan haritalarda ve bu tarz resimlerde mekn zerinde hkimiyet kurulmaya allmtr. Tm bu manzara resimlerinde, manzara ya resmin varolan genel duygusuna katkda bulunmak amacyla kurgulanmakta ya da kapal ve zerinde egemenlik kurulabilecek bir alan olarak kavramsallatrlmaktadr. Manzara, dnyann, belirli bir noktadan grlen ksmdr ve bu anlamda da tek bir zaman ve mekn mutlaklatrrken, doay kapal ve deimez bir btn olarak sunmas balamnda tek bir bak asn mutlaklatrmaktadr. Resme bakan kii, bu doann dnda, ona egemen olan bakyla konumlandrlmaktadr. Grmek ve bilmek bir ve ayn ey olduuna gre bakan hereyi bilendir. Ancak manzara resimleri dnyann olduu gibi deil, grlmesi istendii ekliyle grlmesine izin verir sadece. Manzara resmi, resim-olarak-dnya anlayn beslemektedir: bu anlayta dnya sabit, deimeyen ve fethedilmeyi bekleyen bir kaynak olarak grlmektedir. Sonu olarak, modernlik perspektif ideolojisine dayanan bir grme biimine dayanmakta ve kendisini byle bir grme biimi zerinden srekli olarak yeniden retmektedir. Ancak

178

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

bu niteliksel olmaktan ziyade niceliksel bir yeniden retimdir; temelde varolan perspektife dayal grme biimi ve ideoloji deimez olarak kalrken, modernlik her seferinde kendisini yeni olan olarak sunmakta, yenilik ve ilerleme dncelerini mutlaklatrmaktadr. Walter Benjamin, ilerlemeden en yeninin giysileri iersinde gururla dolaan ama dnlemeyecek kadar eski olan tarihin fantazmagorisi olarak sz eder (2002: 105). Modernlik, yenilik ve ilerleme dncelerini merkeze yerletirerek, temelinde deimeden kalan ideolojiyi ve grme biimini maskelemektedir. Modernliin birey, zaman, mekn ve gereklik anlay, modern grme ve dnme biimi perpektifte olduu gibi bireycilie, ilerlemeci bir zaman ve kapal bir mekn anlayna, gerekliin grnenden ibaret olduu veya grnenin ardnda herhangi bir gereklik yatmad dncesine dayanmaktadr: bir baka deyile perspektif ideolojisiyle zde olan modernlik yanlsamalara dayanmaktadr. Modernliin almasn en ok gletiren ve dolaysyla en tehlikeli yanlarndan biri yanlsamalara dayanmasdr zira yanlsamalar eylem iin gerekli olan zemini ortadan kaldracak ve bireylerin zgrlemesinin nnde byk bir engel tekil edecektir. zgr olduunu dnen bireylerin zgrlk yolunda herhangi bir eylemde bulunmalar dnlemez. Perspektif ilkelerine dayanan tablonun, izleyicisini pasifize etmesi gibi modern bireyler de bu kltrn zgrlk yanlsamasndan baka bir ey retmeyen tekbiimli grme biimi tarafndan pasifize edilmektedirler. Modernlik perspektif ideolojisi dn-

da yer alan grme biimlerini geri ya da aa formlar olarak etiketleyerek kendi grme biimini mutlaklatrmaya almaktadr ancak bu yazda baka grme biimlerinin de mmkn olduunu gstermek amacyla tasvir sanat ve rettii grme biimi ele alnacaktr. Farkl Bir Grme Biimi Olarak Tasvir (Nak) ve Matrak Nasuh Bu almada, minyatr yerine tasvir kelimesini kullanma ynnde bir seim yaplmtr nk Ortaa Avrupasnda yazma kitaplarn blm balarna yaplan tezhiplerde (sslemelerde) ba harfleri vurgulamak amacyla kullanlan krmz boya miniumdan tretilen ve bu tezhipleri tanmlayan minyatr kelimesi daha sonralar Latince miniare kknden tretilerek talyancaya miniatura, Franszcaya miniature biiminde gemi ve zamanla yazma kitaplardaki resimleri ifade etmek iin kullanlmaya balanmtr, ancak Osmanl dnemi kaynaklarnda minyatr teriminin yerine tasvir ve nak szckleri kullanlmaktadr (Mahir 2005: 15). Resimleme, suretini karma anlamna gelen tasvir kelimesi kendi kendine resmetme, dnme, tasarlama ve zihninde canlandrma anlamlarna gelen tasavvur kelimesiyle ayn kkten tremitir; szck dnme ve tasarlamay iermektedir ve bu anlamda da tekil bak asn vurgulayan perspektife karn dnceyi n plana karmas balamnda nem kazanmaktadr. Nak kelimesi ise bezeme ve boyama, alacal renklerle boyama anlamlarna gelmektedir; ayrca minyatr kelimesi Latince kk anlamna gelen minium

http://www.millifolklor.com

179

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

szcne temellendirilerek kk portreler ve resimler iin kullanlmtr. Bu sebeple, bu yaz kapsamnda tasvir kelimesi tercih edilmitir. Tasvir sanat tm dnyada ok yaygndr; Msr, Hindistan, Arap, Uygur, Trk, in ve Avrupa corafyalarnda tasvir rneklerine rastlanmaktadr. Tasvir genellikle elyazmas kitaplarda yer alan olaylar ve kiileri resimlemek amacyla kullanlmtr. slam kltrnde 13. ve 19. yzyllar arasndaki egemen resimleme biimi tasvirdir. Tasvirlerde genellikle gndelik yaam, seferler, trenler, padiahlarn eitli etkinlikleri ve dnemin sosyal yaam konu edilir. Bu metinde inceleme konusu olarak zellikle Kanuni Sultan Sleyman dneminde nak yapan Matrak Nasuh seilmitir; bu seimin temelinde Matraknn topografik tasvirlerinin manzara resmi ile karlatrma iin uygun bir zemin oluturmas yatmaktadr. Metin And Osmanl tasvir sanatnn alt geliim evresinden getiini ileri srmektedir: 1451-1520 yllar arasndaki Oluum Evresinde Dou tasvir gelenei izlenmi, Fatih Sultan Mehmet dnemi srasnda Bat etkisinin hissedildii tasvirler, rnein padiah portrelerinde perspektif ideolojisine yaklaan rnekler ortaya konulmutur; 1520-1574 arasndaki I. Sleyman ve II. Selim dnemlerini kapsayan Gei Evresinde Yavuz Sultan Selimin, Tebriz ve Msra yapt seferler sonrasnda stanbula ok farkl gelenekleri temsil eden doulu nakkalar getirmesi sonucunda farkl kltrel etkiler tayan farkl bir slup domutr; 1574-1603 yllar arasndaki III. Murad ve III. Meh-

med dnemlerini kapsayan Klasik Evrede Osmanl minyatr kendine has kiiliine kavumutur; 16031700 yllar arasndaki Duraklama Evresinde imparatorluun ekonomik gcnn azalmasyla birlikte tasvir sanat da parlakln yitirmeye balamtr; 1700-1750 yllar arasndaki Neoklasik Evrede Batllama srecinin etkisiyle tasvirlerde de Bat etkisi grlmeye balanmtr; 1750-1900 arasndaki son evrede ise Bat resmi giderek tasvirin yerini almaya balamtr (2004: 33-103). Kanuni Sultan Sleyman Dneminde eser veren Matrak Nasuh topografik tasvirleriyle Osmanl nak tarihinde ne kan isimlerdendir. Tarihi konu edinen yazmalarda olaylarn getii yerlerin de betimlenmesi gerekliliinin domas topografik tasvirin ortaya kmasna sebep olmutur. Kanuni Sultan Sleyman dneminde haritacln da gelimesinin etkisiyle, Kanuninin seferlerine de katlm olan yazar, bilimadam ve nakka Matrak Nasuh topografik tasviri yaratmtr (Eczacba Sanat Ansiklopedisi 2008: 1074). Tasvir, Bat resim sanatnda olduu gibi kendi bana bir zerklie sahip deildir, kitap sanatnn bir parasdr, dolaysyla kolektif bir sanat etkinliidir. Tasvir duvara aslp seyredilmek amacyla deil, kitap gibi ve kitabn bir paras olarak okunmak zere nakedilmektedir. Tasvirin uzaktan seyredilecek deil de okunacak bir metin olmas resimle resme bakan arasndaki mesafeyi azaltmakta, bakann resim zerine dnmesini salamakta, resme bakan olarak ona hkim olmasn engellemektedir. Tasvir yapmn ksmen yasakla-

180

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

yan baz hadisler, canllarn suretinin yaplmasn ve bunlarn tzim amal olarak aslmasn yasakladndan slam kltrlerinde Batl anlamda antsal duvar resmi sanat uzun bir sre gelimemitir (Eczacba Sanat Ansiklopedisi 2008: 1070). Canllarn suretinin yaplmasnn yasaklanmasnn temelinde putlara kar alan sava ve suretin zn yerine konularak bir tapnma nesnesine dntrlebilecei dncesi bulunmaktadr. Mazhar pirolu, slam dncesinin Platonun idealar teorisi ve Plotinusun panteist k metafiziiyle karlamas sonrasnda resim yasayla elimeyen bir tasvirciliin ortaya kabilecei gerekli ortamn salandn ileri srmektedir (2005: 9). Platonun idealar teorisinde iinde yaadmz fizik dnya idealar dnyasnn yansmas olan bir grnler dnyasdr; Plotinos dncesinde ise bu dnya tanrsal varln yansmasdr, darya yansyan nlardr. Suut Kemal Yetkinin belirttii zere, slam dncesinde de bu dnya bir hayalden baka birey deildir, gaye br dnyaya hazrlanmaktr (1953: 34): Bunun iindir ki nakka, lml dnyay hatrlatan glge, derinlik, hacim gibi grn unsurlar ile azmzn tadn hibir zaman karmak istememitir. Derinlii hayal olduu, glgeyi renge karart verdii, hacmi cismanlie yaklatrd iin frasnn kllarndan uzak tutmutur (1953: 34). Tasvirde fizik dnyann olduu ekliyle kopyalanmas deil, idealar dnyasna alma amac gdlmekte ve tasvir edilen nesnelerin mkemmelliinden ziyade tasvirin baka bir
http://www.millifolklor.com

gereklik dzleminin varln hatrlatmas amalanmaktadr. pirolu, slam sanatsnn madde dnyasndan syrlma abas iinde bu dnyay tanrsal bir grnt olarak vermeye altn (2005: 10) ; Turan Ko tevhid ve tenzih ilkesine yaslanan sanatn gayesinin her eyden nce duyulur dnyann tesindeki gerek varl, bu gze hitap eden naklarn nakkan, yani hakiki musavviri mmkn olduu lde hissettirmek olduunu ileri srmtr (2008: 45). Bu dncede gereklik rasyonel olarak snrlar belirlenmi ve sadece aklla kavranlabilecek bir kategori olarak anlalmamaktadr. Blme ve soyutlama ilkeleri ekseninde ileyen akl, insann geree ulamas iin tek bana yeterli deildir. nsan aklnn kavrayamad her eyi dnce alannn dna atan modern grme biiminin aksine, slam dncesinde aklla kavranabilir olanlar ve akl-d melekelerle kavranabilir olanlar arasnda hiyerarik bir ayrma gidilmemitir; bu iki alann dnda, hakikatin insan kavraynn tesinde olan bir boyutu da vardr. slam dncesinde estetik ve etik arasnda, gzel olan ile doru olan arasnda da net snrlar yoktur; slam estetii slamn etik anlayndan bamsz olarak dnlemez. slam estetii sadece sanatla ilgili bir alan olarak grlmemeli ve ontolojik boyutu gzden karlmamaldr. slamda gereklii gerekte naslsa yle yanstma dncesine uzak olunduundan, perspektifin aksine tasvirde gereklii mkemmel bir ekilde yanstma kaygs yoktur. D dnyann taklit edilmesine dayanan

181

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

mimesis anlaynn yerine soyutlama dncesinin hakimiyeti grlmektedir. Tasvirde figrler gerekte olduklar gibi resmedilmeye allmadndan, tasvir kendisini bakan kiiye geree dair bir yorum olarak sunar ve bu anlamda da perspektifte olduunun aksine yanlsama estetii zerine kurulmamtr. Bir baka deyile, perspektifte ama, nesnel kabul edilen -ve resim yoluyla nesnellii vurgulanan- gereklii aynalama ve ikame etme iken, tasvirde gye gereklie dair birok znel grnm bir araya getirerek temsil etmektir. slamda hakikat grnende deil grnenin ardndadr; dolaysyla hakikate ulamann yolu grnr olandan gememektedir. Tasvirde canllar gerek grnmlerinden ok farkl olarak sunulurlar. Figrlerin hem ekillerinde hem de renklerinde bunu grmek mmkndr. Figrler birbirlerine orantl olarak izilmezler, oran ve perspektif ilkesi geerli deildir: slam sanatsnn yolu soyutlama yoludur, gerei gerek olarak tanmlayan ne varsa resimlerinde ortadan kalkar; glge-k, perspektif gibi, nesnelere relief kazandran ve onlar meknda gstermek iin uygulanan tm anlatm aralar silinir; sadece renkler ve emalar kalr. Resim burada nak ve sembol oluyor, bir yandan da dnyann glge ve grnt (zll hayal) olduuna iaret ediyor, te yandan deimeyen Hakikati, Allah bize dndryor (pirolu 2005: 10). Yetkin, pirolunun tasviri bir iaretler ve semboller alemi olarak grdn ileri srerek ona kar kmakta ve Mslman nakkan ger-

ein snrlarnn dna atlmamas gerektiini ileri srmektedir (1953: 35). Yetkine gre tasvir, gereklii ok daha iyi yanstmas bakmndan gerekilikten bir kopu olarak grlmemelidir ancak bu noktada gerekliin nasl kavramsallatrld nem kazanmaktadr. Modern Bat dncesinde gereklik, fizik dnya boyutlarna hapsedilmi, snrlar belirli bir kavram iken; slam dncesinde fizik dnya snrlarn aan metafizik bir boyuta sahiptir. Bu sebeple de Bat resmiyle karlatrldnda gerekilikten uzaklat sylenebilecek olan tasvire slam dncesi ekseninde bakldnda gereki olduu ileri srlebilir. Ko, slam estetiini, metafizikle ilgisini asla kesmeyen bir estetik olarak grmemiz gerektiini sylemektedir (2008:15). Temsil, gereklii btnyle yakalayabilme iddiasnda deildir. Tasvir, perspektifte olduu gibi tek bir bak asndan resmedilmemitir ve bakan gz metin iinde dolaabilir. Ayn resmin iinde oklu bak alar mevcuttur, bu gerekliin ok ynl olarak kavrand bir grme biiminin sonucudur. Resme bakan kii resmin merkezine yerletirilmez; daha ziyade ona metnin iinde dolama imkn tannr. Zaten tasvirde tekil bir merkezden sz edilemeyeceinden, bakann, nakkan nceden belirledii ayrcalkl, merkez, biricik bir bak asna mahkum edilmesi teknik olarak mmkn deildir. Bu nedenledir ki resme bakan kiiye ne tanrsal bir bak atfedilir ne de bakan kii resim tarafndan nesneletirilir; tersine o, resmin iinde dolama deneyimini ya-

182

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

ar. Tasvir bakan kiide perspektifte olduu gibi zne olduu yanlsamas yaratmaz. Ayn tasvirin iinde kimi nesneler nden grlrken kimilerinin yan cepheleri ya da arkalar, kimilerinin d cepheleri grlrken kimilerinin ileri gzkr. Perspektifte olduu gibi derinlik oluturma abas yoktur. Nesneler yaknlk ya da uzaklklarna gre konumlandrlmazlar, resimde yer alan figrlerin kklk ya da byklkleri bakan kiiye olan mesafelerine yani bakana gre belirlenmemitir. Ne sahici bir znenin duyu organlarnn alglama kapasitesine ne de deikensiz bir geometrinin souk mekaniine gre ekillendirilmi, dolaysyla da ne bakann durduu noktann ne de baka bir zaviyenin mutlaklatrld bir yzey sunar tasvir: onun sunduu, bir deil birok perspektifin kesitii bir yzeydir. nsan merkeze yerletiren bir grme biimine karlk, insann aczini gren grme biimi ems Tebrizinin u szlerinde de grlmektedir: Bir grup dedi ki: Balarnz dizlerinize koyun ve bir sre bekleyin. Az sonra, birisi ban kaldrd, Ar ve krsy grdm; zirvelerine kadar, dedi. Bir bakas, Grm, Ar ve Krsy de at, uzaydan boluk leme bakyorum! dedi. Bir bakas dedi ki, Ben, inein ve baln srtn gryorum ve o melekleri ki inee ve bala mvekkildirler. Grdm kadaryla...kendi aczimden baka bir ey grmyorum (2004:38) Tasvirde ama bireyin duygularn ya da dncelerini ortaya koymak-

tan ziyade ilh olann hatrlatlmasdr. Burckhardt da, tasvirde gerein olduu gibi aktarlmamasnn temelinde kendi aczinin bilincinde olan insan anlayn grmektedir: Doulu sanat asla eyann btn grntsn aktarma hlyas iinde olmaz; o byle bir abann bo olduu konusunda tam bir kanaate sahiptir ve bu anlamda, onun eserlerinin, neredeyse ocuka olan safdillii hikmetten hi de aa deildir (2005: 39). Tasvirde oklu bak alarnn olmas zaman ve mekna da yansmaktadr. Ayn tasvir iinde farkl zamanlara dair hikyeler yer alabilir. Tasvir, zaman mutlaklatrmak bir yana, birok zaman iermesiyle ilerlemeye deil btnsel bir zaman anlayna dayanmaktadr. Bunun temelinde, tasvirin deienden ziyade deimeyenin ve kalc olann peinde olmas bulunmaktadr: Zamann dorusal bir ekilde ilerledii algs ya da anlay beraberinde deime ve dram getirir. Bu da sonunda insanda bir gerilim dourur. Ama sknet, n esas almakla, tasavvuftaki adyla ibnl vakt olmakla elde edilebilecek bir aydnlanma ve mutluluk durumudur. slam sanatndaki sknet aray ve vurgusuyla kader ve irade arasnda ok sk ve derin bir iliki vardr (Ko 2008: 191). lerlemeye dayal mutlak zaman anlaynn temelinde deiim dncesi bulunmaktadr; zamann mutlaklatrlmad ve zamanlarn okluunu yanstan bir zaman anlay ise deiimden ziyade tekrar olgusuna vurgu yapmaktadr. Zamanlarn ok-

http://www.millifolklor.com

183

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

luu, bunun yan sra, zamann kendisinin sorunsallatrlmasna ve bu balamda da varoluun sorunsallatrlmasna imkn vermektedir. Tasvirlerde meknlar da st ste ylm gibidir, farkl etkinlikler ve bu etkinliklerin gerekletirildii meknlar ayn tasvir iinde yan yana yer almaktadr. Mekn kapal deil ak bir alandr; nceden belirlenmi, hesaplanabilir bir alan deil daha ok sonsuzlua alan bir alandr. nsan doann dnda deil, onun bir parasdr dolaysyla insan doaya egemen olacak olan olarak kavramsallatrlmaz. Tam tersine, insan doann iinde kk bir nokta gibidir; modern grme biiminde olduu gibi evrenin merkezinde deildir. Boluk, tasvirlerde en az figrler kadar nemli bir yer tutmaktadr. Nasuhun tasvirlerinde kent sonsuz bir meknn iinde oluturulmu bir alandr; boluun iine nakedilmitir. Bu da evrenin bykln ve insan yaps kentin bu sonsuzluk iinde kk bir alan kapsadn gstermektedir. Bu, insan evrenin merkezine yerletirmeyen bir dnme biimidir. nsann rettii kentler, esas nakn kk bir parasn oluturmaktadr. Mekn ok boyutludur; tek bir bak asndan oluturulmamtr. rnein, kentteki evler farkl bak alarndan resmedilmitir. Kentler kubakndan izilmesine karn, kent iindeki nesneler sadece yukardan nasl grlyorlarsa o ekilde deil, zaman zaman yukardan, zaman zaman kardan, zaman zaman arkadan, nden ya da yandan resme-

dilmitir. Bu da kubak manzara resimlerinin aksine, meknn tek bir perspektiften ele geirilecek bir alan olmasn engellemitir. Aksine bu tasvirlerde perspektiflerin okluundan retilen ve bu haliyle bile eksik, sonlu ve kusurlu olarak sunulan grnnm, mmkn olan perspektiflerden herhangi birinin tekil sunumunun olsa olsa emsin szn ettii acizlii temsil edeceini ima etmektedir. Meknlarn ok-boyutluluu zamann da ok-boyutlu olmasn salamtr. Tasvir, belirli bir zamanda kent nasl grlyorsa o ekilde deil, kentin farkl zamanlarda farkl bak alarndan grnlerinin bir toplam olarak nakedilmitir. Bunun yan sra, Nasuhun topografik tasvirleri, manzara resminin tersine, tarih ve corafyadan bamsz deildir; resim bir balam iinde anlamldr. Yazyla birlikte okunmak iin oluturulmutur. Zaman ve meknn ok-boyutlu kavran gerekliin ok-boyutlu kavranndan kaynaklanmaktadr. Matrak Nasuhun topografik tasvirleriyle Rnesans manzara resimleri ok farkl iki grme biiminin rndr. Bat haritaclnn ve manzara resminin aksine, Matrak Nasuhun topografik tasvirleri mekn, ele geirilecek, kapal bir alan olarak deil, ak, ok boyutlu bir alan olarak kavramsallatrmaktadr. Nasuhun topografik tasvirlerinde insan figrlerine rastlanmamakta; mekn, bitki rts, burada yaayan hayvanlar, yaplar ve meydanlar ayrntlaryla gsterilerek kendi btnl iinde yer almaktadr (bkz. Resim 6-10). p-

184

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

irolu, Nasuhun tasvirlerinin minyatr sanatnn donmu kalplarn krdn ve XVI. Yzyl resim sanatna Osmanl manzara ressaml diyebileceimiz yeni bir tr kattn sylemektedir (2005: 67): Resim burada gerei veriyor ama, bu gerek, slam sanatnn soyut form diline aktarlarak gereklik niteliini yitiriyor, bir igrnn resmi oluyor. Matrak, grdklerini deil, grdklerinin kavramlarn resme geiriyor. Bu yzden resimlerinde btn ayrntlar silinerek en nemli formlar kalyor ve bunlar geometrik motifler haline sokularak, hal desenleri gibi derinlii olmayan bir dzeye aktarlyor. Hi kukusuz bu resimlerde bir mekndan da sz edilebilir. Fakat bu soyut mekndr. Matrak dncesinde grd yerleri bir daha dolayor ve tabiat Bat sanatnda olduu gibi, belli bir bak noktasna saplanmyor: Kubak gsterdii bir ehrin yaplarn, ehrin iine girerek yakndan ve kardan veriyor, ya da nemsedii bir eyi gsterebilmek iin yolunu birdenbire deitirerek nehir boyunda ilerlemeye balyor. Ara sra gstermek istedii eyin etrafnda dolatn ve onu deiik yanlarndan verdiini gryoruz ekiller inanlmaz renkler iinde ldyor; dalar, kayalar ona korkun hayvanlar, devler olarak grnyor. Tabiat izlenimiyle hayal gc, bu resimlerde masal snrnda buluuyorlar (2005: 68-69). Gnsel Renda da, Matrak Nasuhun tasvir alannda kendine zg bir slup gelitirdiini ileri srmektedir:

Matrak bu topografik izimlerine yle bir doa duygusu katm, parlak renkli bitkiler, masmavi, yemyeil tepelerle bunlar ylesine donatmtr ki, bu minyatrler birer manzara denemesi saylabilirler. u noktay da belirtmek gerekir: eitli yollarla gelmi gzken Bat etkileri, Osmanl nakkan bir taklitilie, bir kopyacla itmedii gibi, onun, slam minyatrclnn estetik kurallarndan kopmakszn daha gereki, daha inandrc tasvirler yaratmasna yol amtr (1980: 25). Kathryn Ebel, Kanuninin 15331536 arasndaki ilk ran seferinin resimli bir tarihi olan Mecmu- Menzilde yer alan kasaba ve ehir tasvirlerinin slam el yazmas resimleme geleneinin en srad rneklerinden olduunu ileri srmektedir: minyatrden, deniz haritaclndan, Avrupa kubakndan unsurlar barndrmakla birlikte bu resimler kategoriden hibirisine tam anlamyla dhil edilemez (2005: 492). Hseyin Yurdaydn, Matrak Nasuhun hayatn ve eserlerini inceledii Matrak Nash adl eserinde bu yazmadan yle bahsetmektedir: Bu yazma 90 sayfalk bir metin, 107 minyatr ve 25 resimli metinden ibarettir. Minyatrler, bu sefer esnasnda konup glen menzillerin adeta bir haritasn tekil etmektedirler. Bu bakmdan toporafik ve ematik bir karakter tamakta ve daha ok dokmenter bir deeri bulunmaktadr. Geilen ehirlerin cami ve saray gibi belli bal binalarnn resmedilmi olmas, bu resimlerin slam mimarisi

http://www.millifolklor.com

185

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

tarihi iin olan dokmenter deerini arttrmaktadr. () Bununla beraber minyatrlere hakim olan ifadeciliin (expressionism) eserleri monotonluktan kurtard grlmektedir. () Bu minyatrlerin dier bir zellii de mbalaasz ve realist olulardr (1963: 13). Yurdaydna gre Nasuhun eserlerinin dnemin dier eserlerinden fark ve belki de en nemli zellii, geilen ehir ve kasabalarn adlarnn kaydedilmesine nem vermesi ve gerekilii dolaysyla belge niteliini tamasdr. Bu eserlerin, o dnemin ehirlerine ve mimarisine ilikin belgeler niteliinde olmas tarihilik ve ehircilik anlaylar bakmndan byk nem tamaktadr. Ancak Nasuh belge nitelii tayan eserler retmenin yan sra farkl bir haritaclk formu ve tasvirin temelinde yer alan dnceleri koruyarak zgn bir tasvir anlay gelitirmitir. Askeri seferler srasnda nakedilmi olmalarna karn mekn fethedilecek kapal bir alan olarak kavramsallatrmak yerine ak ve ok-boyutlu bir mekn anlay retmi, matematiksel hesaba dayanan modern haritacln aksine gerekle hayali iie geirmitir. Matrak Nasuhun topografik tasvirleri insan merkezine yerletirmeyen, gereklii fizik dnya ile snrlandrmayan, deiimden ziyade deimeyenin peinde olan, zaman ve mekn eylemin iinde gerekletii bir kap olarak deil de eylemi biimlendiren unsurlar olarak gren bir grme biiminin rndr.

SONU Tasvir gereklii grnende aramayan, grnenin tesinde bir hakikat bulunduu inancna dayanan; bireyi evrenin merkezine yerletirmeyen ve onu doann ve evrenin bir paras olarak alglayan bir grme biiminin rndr ve byle bir grme biimini retmektedir. Bu grme biiminde, zaman ilerlemeye dayal bir bak asyla deil, btnsellii iinde ok-katmanl ve ok-boyutlu bir kategori olarak kavranmakta; mekn alacak bir engel ya da fethedilecek bir alan olarak deil, hayat biimlendiren ok-boyutlu gerekliin bir yansmas olarak grlmektedir. Bu sebeple de, tasvir kendisine bakan zne-nesne konumuna yerletirmez; bakan kii hikyelerin ve farkl perspektiflerin arasnda dolama imkn bulur. Tek bir bak asn, tek bir zaman ve tek bir mekn mutlaklatrmak yerine bakann farkl zamanlar ve meknlar arasnda dolamasna ve zamann ve meknn kendisini sorunsallatrmasna imkn verir. Kendisini mutlak bak as olarak ortaya koymamas nedeniyle dnmsel (reflexive) bir yapya sahiptir; gerekliin mutlak bir temsili olmaktan ziyade gerekliin ele geirilemeyiinin bir kantdr. Bu balamda, Matrak Nasuhun tasvirleri, perspektif ideolojisinin iinden kt ve srekli olarak yeniden rettii grme biimine referansla tanmlanamaz zira ne bakan kiiyi metne hkim klan ne de onun zerinde hkimiyet kurma abasnda olan tamamen farkl bir grme biiminin rndr.

186

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

Resim 1:Leonardo da Vinci Mona Lisa (1403-1407)

Resim 3: Giovanni Bellini Madonna and Child in a Landscape (1490-1500)

Resim 4: Giorgione Giorgio de Castelfrance Fiesta Campestre (1508) Resim 2: Leonardo da Vinci Madonna and Child with Pomegranate (1475-1480)

Resim 5: Paolo Caliari The Wedding at Cana (1562-63)

http://www.millifolklor.com

187

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

Resim 6:Matrak Nasuh Badat (1533-1536)

Resim 8: Matrak Nasuh Tatvan (1533-1536)

Resim 7:Matrak Nasuh Eskiehir (1533-1536)

Resim 9: Matrak Nasuh stanbul/Hali (1533-1536)

188

http://www.millifolklor.com

Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 96

Resim 10: Matrak Nasuh Adana (1533-1536)

KAYNAKA Alberti, Leon Battista. Resim Sanat zerinden. Rnesansn Serveni. Pirim, Nurettin (der.). stanbul: Yap Kredi Yaynlar. ss. 218225, 2005 And, Metin. Osmanl Tasvir Sanatlar: Minyatr. 2. Basm, stanbul: Trkiye Bankas Yaynlar, 2004 Baudry, Jean-Louis. Ideological Effects of the Basic Cinematographic Apparatus. Narrative, Apparatus, Ideology. Philip Rosen (yay.haz.). New York: Columbia University Press. ss. 286-298, 1986 Benjamin, Walter. Pasajlar. ev. Ahmet Cemal. 4. Basm. stanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2002 Burckhardt, Titus. slam Sanat Dil ve Anlam. ev. Turan Ko. stanbul: Klasik Yaynlar, 2005 Cosgrove, Denis. Prospect, Perspective and the Evolution of the Landscape Idea. Transactions of the Institute of British Geographers. New Series. (Cilt.10.Say.1 1985): 45-62. Blackwell Publishing.22.02.2012. <http:// www.jstor.org/stable/622249> Ebel, Kathryn A. Osmanl ehir Tarihinin Grsel Kaynaklar. Trkiye Aratrmalar Literatr Dergisi. ev. N. Bilge zel. (Cilt.3. Say.6 2005): 487-515. Bilim ve Sanat Vakf Yaynlar. 04.11.2012. <http://www.talid. org/dergiler.aspx?SAYI=6>

Erdoan, Nezih. Bakmak ve Grmek. Seyir Sinema Dergisi (Say:3): 60-65, 2006 Florenski, Pavel. Tersten Perspektif, ev. Yeim Tkel. stanbul: Metis Yaynlar, 2001 Gen, Adem ve Ahmet Sipahioglu. Grsel Alglama. zmir: Sergi Yaynlar, 1990 Guha, Renajit. Dnya Tarihinin Snrnda Tarih. ev. Erkan nal. stanbul: Metis Yaynlar, 2006 Harvey, David. Postmodernliin Durumu. 2. Basm. ev. Sungur Savran, stanbul: Metis Yaynlar, 1999 pirolu, Mazhar . slamda Resim Yasa ve Sonular. stanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2005 Ko, Turan. slm Estetii. stanbul: sam Yaynlar, 2008 Mahir, Banu. Osmanl Minyatr Sanat. stanbul: Kabalc Yaynevi, 2005 Metz, Christian. The Imaginary Signifier. ev. Celia Britton, Annwyl Williams, Ben Brewster vd. Bloomington: Indiana University Press, 1982 Renda, Gnsel. Trk Resminde Batllama Ynnde lk Denemeler. Balangcndan Bugne ada Trk Resim Sanat Tarihi. Cilt 1. stanbul: Tiglat Basmevi, 1980 Sartori, Giovanni. Grmenin ktidar Homo Videns: Gren nsan. ev. Gl Batu, Bahar Ulukan. stanbul: letiim Yaynlar, 2004 Sayn, Zeynep. mgenin Pornografisi. stanbul: Metis Yaynlar, 2004 Tebrizi, ems. Makalat- emsden. ev. Haim Hsrevahi. teki-Siz lke Edebiyatlar-1 ran Edebiyat (Yl:4 Say:3): 38-40, 2004 Yetkin, Suut Kemal. slam Minyatrnn Estetii. Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi Dergisi. (Cilt 2. Say 1): 33-40, 1953 Yurdaydn, Hseyin G. Matrak Nash. Ankara: Ankara niversitesi Basmevi, 1963 Eczacba Sanat Ansiklopedisi. Minyatr. Cilt:2, ss.1070-1077. Yap Endstri Merkezi Yaynlar, 2008

http://www.millifolklor.com

189