You are on page 1of 435

T.C.

ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 2265 AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 1262

UYGARLIK TARH

Yazarlar Yrd.Do.Dr. Handan AYDIN (nite 1) Do.Dr. Hakan SVAS (nite 2-4) r.Gr. Ali Fuat YILMAZEL (nite 5) Do.Dr. Elif UURLU ZER (nite 6) Do.Dr. Ahmet Tolga TEK (nite 7) r.Gr.Dr. Nilgn ELAM (nite 8,9) r.Gr.Dr. Hayrettin PINAR (nite 10) Yrd.Do.Dr. Sema ALTUNAN (nite 11,12) Yrd.Do.Dr. Sedat BNGL (nite 13) Yrd.Do.Dr. Zafer KOYLU (nite 14) Editr Prof.Dr. Taciser SVAS

ANADOLU NVERSTES

Bu kitabn basm, yaym ve sat haklar Anadolu niversitesine aittir. Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr. lgili kurulutan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayt veya baka ekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz. Copyright 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN RETM TASARIM BRM Genel Koordinatr Prof.Dr. Levend Kl Genel Koordinatr Yardmcs Do.Dr. Mjgan Bozkaya retim Tasarmcs Kadriye Kobak Uzun Grafik Tasarm Ynetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uar r.Gr. Cemalettin Yldz r.Gr. Nilgn Salur Dil Yazm Danman Okt. Esin Grrer lme Deerlendirme Sorumlusu Uzm.r.Gr. Dilek Polat Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Do.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin zgr Kapak Dzeni Prof. Tevfik Fikret Uar Dizgi Akretim Fakltesi Dizgi Ekibi Uygarlk Tarihi

ISBN 978-975-06-0939-8 1. Bask Bu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 108.300 adet baslmtr. ESKEHR, Austos 2011

indekiler

iii

indekiler
nsz ............................................................................................................ xiii

Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar.........................


EVREN, DNYA VE CANLILARIN OLUUMU............................................. Primatlar ve lk Homininler.......................................................................... A SSTEM VE TARH NCES ALAR.......................................... Tarihleme Yntemleri ................................................................................... PALEOLTK A (G. 2.500.000-12.000) .................................................. Alt Paleolitik Dnem (G. 2.500.000-200.000) ........................................... Homo Habilis .......................................................................................... Homo Erectus ........................................................................................ Homo Heidelbergensis ........................................................................... Orta Paleolitik Dnem (G. 200.000-40.000) ............................................. Homo Neanderthalensis ......................................................................... st Paleolitik Dnem (G. 40.000-12.000) ................................................. Homo Sapiens ......................................................................................... Sanatn Douu ....................................................................................... MEZOLTK (EPPALEOLTK) A (G. 12.000-10.000).......................... Mezolitik ....................................................................................................... Epipaleolitik................................................................................................... NEOLTK A (.. 10.000-5.500) ............................................................. anak mleksiz Neolitik a ..................................................................... Tarm........................................................................................................ Hayvanlarn Evcilletirilmesi ........................................................................ Dier Gelimeler ........................................................................................... anak mlekli Neolitik a ....................................................................... KALKOLTK A (. 5500/5000-3500) ................................................... UYGARLIIN DOUU................................................................................ zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

2
3 5 7 7 8 8 8 9 11 11 11 12 12 13 15 15 16 16 17 17 17 18 18 19 20 21 22 23 24 24 25

1. NTE

Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl ......................... ....... 26


MEZOPOTAMYANIN CORAF KOULLARI VE TARH NCES ............ ESK MEZOPOTAMYA TARH .................................................................... Smerler, Erken Hanedanlar Dnemi (.. 2900-2350).............................. Akkadlar (.. 2350-2150) ............................................................................ Yeni Smer Dnemi (III. Ur Slalesi) (.. 2112-2000) ............................. Assurlular ve Babilliler .................................................................................. Yeni Babil Devleti (.. 612-539) ................................................................ ESK MEZOPOTAMYADA DEVLET YNETM ......................................... ESK MEZOPOTAMYA HUKUKU................................................................. Urukagina Kanunu ........................................................................................ 27 29 29 30 31 31 32 33 34 34

2. NTE

iv

indekiler

Ur-Nammu Kanunlar.................................................................................... Ana-ttiu Kanunu ......................................................................................... Lipit-tar Kanunu.......................................................................................... Enunna Kanunlar ........................................................................................ Hammurabi Kanunlar................................................................................... ESK MEZOPOTAMYA DN......................................................................... ESK MEZOPOTAMYADA SANAT VE KLTR ......................................... Mezopotamyada Yaznn Geliimi............................................................... Mezopotamyada Edebiyat............................................................................ Liturjik Eserler.......................................................................................... Epik (Destani) iirler............................................................................... Bilim............................................................................................................... zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Okuma Paras ........................................................................................... .. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

35 35 35 35 36 37 38 38 39 39 40 41 43 45 46 46 46 47

3. NTE

Eski Msr Tarihi ve Uygarl ................................................. 48


ESK MISIR TARHNN GENEL HATLARI VE DEVLET RGT............. Corafi Koullar............................................................................................. Msr Tarihi..................................................................................................... Erken Devir (.. 3000-2650) (1-2. Slaleler) ....................................... Eski Krallk (.. 2650-2134) (3-8. Slaleler)......................................... Orta Krallk (.. 2040-1640) (11-14. Slaleler) .................................... Yeni Krallk (.. 1550-1070) (18-20. Slaleler).................................... Ge Dnem (.. 712-332) (25-31. Slaleler) ....................................... Devlet Ynetimi ............................................................................................ ESK MISIRDA BLM VE YAZI ................................................................... Bilim............................................................................................................... Yaz ................................................................................................................ ESK MISIR MMARSNN ZELLKLER..................................................... Mezarlar ......................................................................................................... Tapnaklar ...................................................................................................... ESK MISIR DN VE L GMME GELENEKLER.................................... Din ................................................................................................................. l Gmme Gelenekleri ............................................................................. zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar.................................................................................. 49 49 50 51 51 52 53 55 56 57 57 57 59 59 60 62 62 62 65 67 68 69 69 70

4. NTE

Eski Anadolu Uygarlklar ....................................................... 72


ANADOLUNUN TARH NCES (PREHSTORK)...................................... DNEMLER .................................................................................................. Corafi Mekn Olarak Anadolu ................................................................... Paleolitik a (Eski Ta a, Yontma Ta Devri)...................................... 73 73 73 73

indekiler

(G.. 600.000-12.000/11.000) ....................................................................... Mezolitik a (Epipaleolitik a, Orta Ta Devri) ..................................... (G.. 12.000-11.000) ..................................................................................... Neolitik a (Cilal Ta a, Yeni Ta a).............................................. (.. 10.000- 5.500) ....................................................................................... Kalkolitik a (Bakr Ta a) .. 5500-3200/3000 ................................ ANADOLUNUN TUN ALARI ................................................................ lk Tun a (.. 3200/3000-2000) ........................................................... Orta Tun a (.. 2000/1900 -1500/1450).............................................. Eski Hitit Devleti ........................................................................................... Son Tun a (..1500/1450-1200)........................................................... Hitit Uygarl ................................................................................................ Devlet Ynetimi ve Toplum Yaps ...................................................... Din ve l Gmme Gelenekleri .......................................................... Mimari ve Sanat....................................................................................... Yaz ve Edebiyat ..................................................................................... ANADOLUNUN DEMR AI UYGARLIKLARI.......................................... (.. 1200-547/546) ....................................................................................... Ge Hitit Kent Devletleri .............................................................................. Urartu Krall ................................................................................................ Frig Krall .................................................................................................... Lidya Krall.................................................................................................. zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

73 75 75 76 76 79 80 80 82 83 84 85 85 86 87 88 89 89 89 91 94 99 104 108 109 110 110 111

Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar............................... 114


HUNLARDAN NCEK ORTA ASYA TARH VE UYGARLII................... Orta Asyadaki Kltr Merkezleri ve Blgenin Kltrel Yaps ................. Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps ......................................... Toplayclk .............................................................................................. Hayvanclk .............................................................................................. Tarm........................................................................................................ ASYA HUN MPARATORLUU KLTR VE UYGARLII ......................... Asya Hun mparatorluunun Siyasi Tarihi.................................................. Teoman-Mete-Kiok Dnemleri............................................................... Ki-oktan Sonra Asya Hun Devletinin Sonu ......................................... Avrupa Hunlar........................................................................................ HUNLARDAN SONRAK DNEMDE ORTA ASYA ..................................... Gk-Trklere Kadar Olan Dnem ............................................................... I. Gk-Trk Devleti....................................................................................... Gk-Trklerin kiye Ayrlmas ve Yklmas ................................................ II. Gk-Trk Devleti .................................................................................... Uygurlar ......................................................................................................... Uygurlarn Ykselii ve D ................................................................... 115 116 117 117 117 117 118 118 118 120 120 121 121 121 122 122 123 123

5. NTE

vi

indekiler

Sar Uygurlar .................................................................................................. Turfan Uygurlar ............................................................................................ Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl ...................................... Sosyal Yap .............................................................................................. Ekonomi................................................................................................... Devlet Ynetimi ...................................................................................... Ordu......................................................................................................... Hukuk ...................................................................................................... Sanat ....................................................................................................... nan ........................................................................................................ RAN TARH ................................................................................................. ran Corafyas .............................................................................................. Elamllar ......................................................................................................... Medler ............................................................................................................ Persler ............................................................................................................ RAN UYGARLIKLARI ................................................................................... Elam Uygarl .............................................................................................. Pers Uygarl ................................................................................................ Devlet rgtlenmesi ............................................................................... Ordu......................................................................................................... Din ........................................................................................................... Dil ve Yaz............................................................................................... Mimari ve Sanat....................................................................................... zet ......................................................................................................... ..... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Okuma Paras ........................................................................................... .. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

123 124 124 124 125 125 126 127 127 128 129 129 129 131 132 134 134 136 136 138 138 139 139 140 142 143 143 144 144

6. NTE

Eski Yunan Tarihi ve Uygarl .............................................. 146


MNOS UYGARLII ...................................................................................... MKEN UYGARLII ..................................................................................... KARANLIK A / GEOMETRK A (.. 1100-800) ............................... ARKAK A (.. 800-500) ........................................................................ KLASK A (.. 500-400) ........................................................................ HELLENSTK A (.. 330-30) ................................................................. ESK YUNAN DNYASINDA GNLK YAAM VE L GMME GELENEKLER ............................................................................. Gnlk Yaam............................................................................................... l Gmme Gelenekleri .............................................................................. zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Okuma Paras ........................................................................................... .. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar.................................................................................. 147 149 150 153 156 159 162 162 163 165 167 169 169 170 170

indekiler

vii

Roma Tarihi ve Uygarl........................................................ 172


ROMADA KRALYET VE CUMHURYET DNEMLER .............................. Roma Kentinin Kuruluu .............................................................................. Roma Cumhuriyetinin talyada Mill Birlii Salamas .............................. Roma Cumhuriyetinin Bat Akdenizde ve Anadoluda Egemenlii Ele Geirmesi................................................................................................. Roma Cumhuriyetinde Sosyal Yap ve Devlet Ynetimi ........................... Roma Cumhuriyetinde Karklk ve Cumhuriyetin k................. ROMA MPARATORLUU ............................................................................ Julius-Claudiuslar Dnemi (.. 27-.S. 68) ................................................. Flaviuslar Dnemi (.S. 69-96)...................................................................... Antoninuslar Dnemi (.S. 98-193) .............................................................. Severuslar Dnemi (.S. 193-235)................................................................. Asker mparatorlar Dnemi (.S. 235-284)................................................... Tetrari Dnemi (.S. 284-324) ..................................................................... Constantinuslar Dnemi (.S. 324-363) ........................................................ Dier Ge Roma mparatorlar ..................................................................... ROMA KLTR VE UYGARLII ............................................................... Roma Toplumunda Din ................................................................................ Roma Mimarl ............................................................................................. Roma Heykel Sanat ...................................................................................... Roma Ordusu ................................................................................................ Roma Hukuku ............................................................................................... Roma Ekonomisi ........................................................................................... Roma Kltrnn Gnmze Etkileri ......................................................... zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar.................................................................................. 173 173 174 174 175 177 179 179 180 180 182 182 183 184 185 186 186 187 189 189 190 191 192 194 196 197 197 197 198

7. NTE

Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl) .............. 200


ORTAA KAVRAMI .................................................................................... ERKEN ORTAA (5-11. Yzyl)................................................................. Kavimler G .............................................................................................. Kavimler Gnn Sonular ....................................................................... Frank Devleti ................................................................................................. Erken Ortaada dari Yap: Feodal Sistem ve Malikane Sistemi ............. Ekonomik Yap: Malikane Sistemi ............................................................... ASIL ORTAA (1000-1300) ........................................................................ Ulusal Devletlerin ve Kilisenin Ykselii: I. Otto ve Bat ......................... Roma imparatorluu ..................................................................................... Devlet-Kilise likileri ve Cluny Reformu .............................................. Cluny Reformu ........................................................................................ III. Innocentius Dnemi (1198-1215) ve Yeni Papalk Monarisi ........ Atama Mcadelesi ................................................................................... Hal Seferleri ................................................................................................ 201 201 201 202 203 203 204 205 205 205 205 206 206 207 207

8. NTE

viii

indekiler

ngiltere, Fransa ve Almanyadaki Politik Gelimeler ................................ ngiltere ve Norman Egemenlii (1066-1214) ....................................... Halk Ayaklanmas ve Magna Carta ........................................................ Fransada Capet Hanedan Dnemi ....................................................... Almanyada Hohenstaufen mparatorluu (1152-1272) ....................... Asl Ortaada Ekonomik Yap ................................................................... Tara: Maliknelerin zlmesi ............................................................. Kentler: Yeniden Dou ve Tacirler ..................................................... GE ORTAA (1300-1400) ....................................................................... Fransadaki Politik Gelimeler ...................................................................... ngilteredeki Politik Gelimeler ................................................................... Krsal ve Kentlerdeki Sosyoekonomik Gelimeler ...................................... Krsaldaki Gelimeler .............................................................................. Kentlerdeki Gelimeler ........................................................................... Dinsel Gelimeler .................................................................................... ORTAA KLTR VE UYGARLII ........................................................... Eitim ve retim ......................................................................................... Felsefe ve Teoloji .......................................................................................... Dil ve Edebiyat.............................................................................................. Sanat ve Mimari............................................................................................. zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Okuma Paras ........................................................................................... .. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

208 208 209 210 210 212 212 212 213 213 214 214 214 215 215 216 216 217 217 218 222 224 225 226 226 226

9. NTE

Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyl)......228


BZANS KAVRAMI......................................................................................... Bizans Siyasal Dncesi .............................................................................. CONSTANTNUSUN TAHTA IKII VE .................................................... HRSTYAN OLMASI ..................................................................................... Dinsel Sapknlk Kavram ve Donatism ...................................................... Teslis (leme) kmaz ve Arianism .......................................................... 4. Yzylda Politik Durum: Haleflik (Ardllk) Sorunu................................ Kristolojik (san z ile lgili) atmalar.................................................. 5.-6. Yzyllarda Politik Durum: Halefler (Ardllar) .................................... Justinianus Dnemi ...................................................................................... Nika syan (532) ........................................................................................... Bat Avrupann Yeniden Fethi ..................................................................... 6. Yzyl Sonu: Halefler (Ardllar)................................................................ HERACLEIUS VE TEMA SSTEM ................................................................ Heracleiusun Halefleri.................................................................................. III. LEON DNEM VE KONOKLASM (TASVR KIRICILIK) ..................... I. Nikephoros ve Halefleri ........................................................................... MAKEDONYA HANEDANI DNEM (867-1056)........................................ KOMNENOS HANEDANI DNEM (1081-1185)......................................... IV. Hal Seferi ve Latin Hkimiyet Devri (1204-1261)............................... PALAIOLOGOS HANEDANI DNEM VE K (1261-1453) ................ BZANS UYGARLII VE SANATI ................................................................. 229 229 230 230 231 232 232 233 233 234 234 235 235 236 238 238 240 241 243 245 245 248

indekiler

ix

Devlet Ynetimi ............................................................................................ Hukuk ............................................................................................................ Edebiyat ......................................................................................................... Eitim ve retim ......................................................................................... Sanat............................................................................................................... Mimar ........................................................................................................... zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

248 248 249 249 250 252 254 256 257 258 258 259

slam Tarihi ve Uygarl......................................................... 260


SLMYETTEN NCE ARABSTAN ............................................................ Yaam Koullar ve Din ................................................................................ SLMYETN ORTAYA IKII .................................................................... Hz. Muhammedin Peygamberlikten nceki Yaam ................................. Hz. Muhammedin Peygamberlii ................................................................ Hicret (622).................................................................................................... HZ. MUHAMMED DNEMNDE YAPILAN SAVALAR VE HUDEYBYE ANLAMASI............................................................................. Bedir Sava (624) ......................................................................................... Uhud Sava (625) ......................................................................................... Hendek Sava (627) ..................................................................................... Hudeybiye Anlamas (628).......................................................................... SLMYETN YEN GELME DNEM .................................................... DRT HALFE DNEM (632-661) .............................................................. Hz. Ebbekirin Halifelii (632-634)............................................................. Hz. mer Dnemi (634-644)........................................................................ Hz. Osman Dnemi (644-656) ..................................................................... Hz. Ali Dnemi (656-661)............................................................................. EMEVLER DNEM (661-750) ..................................................................... ENDLS EMEV DEVLET (756-1031) ....................................................... ABBASLER DNEM (750-1258) ................................................................. SLM KLTR VE UYGARLII .................................................................. Dil ve Edebiyat ............................................................................................ Bilim ve Felsefe ........................................................................................... Sanat ............................................................................................................. Mimar ............................................................................................................ zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Okuma Paras ........................................................................................... .. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar.................................................................................. 261 261 262 262 262 263 263 263 263 264 264 264 265 265 265 266 266 268 270 271 274 274 275 276 276 280 282 283 283 283 284

10. NTE

Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl) .................... 286


YENADA BATI AVRUPADA YAANAN EKONOMK VE SOSYAL DEM ....................................................................................................... 287 Deiime Direni: Ama Dzenin Devamll ............................................ 287 retimin Deiimi ve Burjuvazinin Ykselii.............................................. 287

11. NTE

indekiler

Deien Aristokrasi ....................................................................................... Dokuma ve Maden Sanayinin Geliimi: i Snfnn Ortaya k .......... Kapitalizm ...................................................................................................... Avrupann Smrgecilik Faaliyetleri ........................................................... Avrupann Yenia ..................................................................................... YENADA BATI AVRUPADA YAANAN DNSEL DEM ......... Bilimsel Siyasal Dn ve Yeni Dnce Yapsnn Gelime Koullar. Deien Siyasal Yap..................................................................................... SYASAL DEM: MUTLAK MONARY SAVUNAN DNRLER...... Niccola Machiavelli (1469-1527)................................................................... Jean Bodin (1530-1596) ................................................................................ Thomas Hobbes (1588-1679)........................................................................ HMANZM ................................................................................................... Gerekle dealin elikisi ............................................................................. Hmanizmin Ortaya k............................................................................ RNESANS VE REFORM............................................................................... Rnesans ........................................................................................................ Reform............................................................................................................ Reformcu Dnrler.................................................................................... Martin Luther (1483-1546) ...................................................................... John Calvin (1509-1564) ......................................................................... Thomas Mnzer ve Kyller Sava (1524-1525).................................. Reformun Sonular....................................................................................... OSMANLI VE AVRUPA EL: LETM VE ETKLEM..................... Osmanl Devletinin ada Avrupann Douundaki Rol ve Etkisi ...... Osmanl Siyasetinin Avrupadaki zleri ........................................................ DOU-BATI ARASINDA BR KPR OLARAK OSMANLI ........................ Osmanlda Bilim ve Avrupa Bilimi ile lk Temas....................................... Avrupa Biliminin Osmanl zerindeki zleri ............................................... KLTREL ETKLEM.................................................................................. Avrupa Kltrnde Osmanl Etkisi .............................................................. Avrupaya Bir Model Olarak Osmanl Siyasal Rejimi.................................. Dini Hogr Konusunda Osmanl ve Avrupa ........................................... Sanatta Osmanl-Avrupa Etkileimi .............................................................. zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

288 288 289 289 290 291 291 291 292 292 293 293 294 294 295 295 295 297 297 297 298 298 299 300 300 301 302 303 304 306 307 308 310 312 315 317 318 318 318 320

12. NTE

Aydnlanma a (18. Yzyl) ................................................ 322


AYDINLANMA AININ TEMEL ZELLKLER VE AYDINLANMA FELSEFES............................................................................. Aydnlanma Felsefesinin lkeleri .................................................................. DOA YASASI VE EKONOMK LBERALZM .......................................... AYDINLANMA AINDA EDEBYAT, SANAT VE MZK ...................... Edebiyat ......................................................................................................... Sanat ............................................................................................................. Mzik ............................................................................................................ 323 324 325 326 326 327 327

indekiler

xi

AYDINLANMA AINA ETK EDEN BAZI DNRLER ....................... J. Locke (1632-1704) ..................................................................................... Montesquieu (1699-1755) ............................................................................. J.J. Rousseau (1712-1778) ............................................................................. Voltaire (1699-1778) ...................................................................................... zet ............................................................................................................... Kendimizi Snayalm ..................................................................................... Okuma Paras ........................................................................................... .. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar..................................................................................

328 328 329 329 330 332 333 334 334 335 336

Demokrasi Devrimleri ve Sanayi Devrimi............................ 338


SANAY DEVRM.......................................................................................... Sanayi Devriminin ngilterede Dou Nedenleri....................................... ngiliz Sanayi Devrimi................................................................................... Sanayi Devriminin Sonular........................................................................ Ekonomik ................................................................................................ Toplumsal ............................................................................................... Uluslararas likiler................................................................................. AMERKAN DEVRM .................................................................................... Bamszlk Sava ......................................................................................... FRANSIZ DEVRM ........................................................................................ Fransz Devriminin Dnsel ve Sosyoekonomik Nedenleri .................... Sosyal Nedenler....................................................................................... Dnsel Nedenler.................................................................................. Ekonomik Nedenler ................................................................................ Mali Nedenler .......................................................................................... Devrimin Balangc ve Geliimi .................................................................. nsan ve Yurtta Haklar Bildirisi (26 Austos 1789) .................................. 1791 Anayasas .............................................................................................. Avrupa Devletleri ve Fransann Savaa Girmeleri...................................... Konvansiyon Meclisi ..................................................................................... Direktuvar Dnemi ....................................................................................... Napolyon Dnemi (1799-1815) .................................................................... Fransz Devriminin Avrupadaki Etkileri ..................................................... 1830 DEVRMLER ......................................................................................... Kutsal ttifak (26 Eyll 1815) ........................................................................ Drtl ttifak (20 Kasm 1815)...................................................................... Fransa 1830 Devrimi ..................................................................................... 1830 Devrim Hareketlerinin Sonular......................................................... 1848 DEVRMLER ......................................................................................... 1848 Devrimi ve Avrupa Devletleri ............................................................. 1848 Devrimlerinin Sonular ....................................................................... zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar.................................................................................. 339 339 340 342 342 342 343 343 344 346 347 347 347 348 349 349 350 351 351 352 352 353 353 353 354 354 355 355 356 356 357 358 360 361 361 362 362

13. NTE

xii

indekiler

14. NTE

20. Yzyldan 21. Yzyla: Savalar, Bar ve KresellemeDnemi .............................................................. 364


I. DNYA SAVAI VE SONULARI (1914-1918)......................................... Savan Balamas ve Gelimeler.................................................................. Osmanl Devletinin Savaa Girii ................................................................ Avrupa Cephelerinde Durum ....................................................................... Sava Sonunda mzalanan Atekes ve Bar Antlamalar .......................... Genel Deerlendirme.................................................................................... gallere Kar Tepkiler ve Trk Kurtulu Sava ........................................ I. DNYA SAVAI SONRASI GELMELER.................................................. ABD Bakan Wilson ve Milletler Cemiyeti ................................................. ki Sava Aras Dnem.................................................................................. Geici Bar Dnemi (1919-1929) ................................................................ Rusyada Bolevik Devrimi/arlktan Sovyet Rusyaya............................... talyada Faizm 1928-1939 ........................................................................... Almanyada Nasyonal Sosyalizm (Nazizm).................................................. Japonya .......................................................................................................... 1929 Dnya Ekonomik Bunalm ................................................................. KNC DNYA SAVAI ................................................................................ Nedenleri ....................................................................................................... Savan Balamas.......................................................................................... Uzak Dou ve Japonya................................................................................. Savan Sonucu.............................................................................................. II. Dnya Sava Sras ve Sonrasnda Yaplan Toplantlar......................... Atlantik Demeci (Bildirisi) (14 Austos 1941)....................................... Casablanca Konferans (14-24 Ocak 1943)............................................ Washington Konferans (12-16 Mays 1943).......................................... Quebec Konferans (11-12 Austos 1943) ............................................. Moskova Konferans (19 Ekim-1 Kasm 1943) ...................................... Kahire Konferans (22-26 Kasm 1943) .................................................. Tahran Konferans (28 Kasm-1 Aralk 1943) ........................................ Yalta Konferans (4-11 ubat 1945) ....................................................... Potsdam Konferans (17 Temmuz-12 Austos 1945) ............................ II. DNYA SAVAI SONRASI GENEL DURUM ........................................... Avrupa............................................................................................................ Japonya ve in .............................................................................................. Orta Dou...................................................................................................... 21. YZYIL VE KRESELLEME .................................................................. zet................................................................................................................ Kendimizi Snayalm...................................................................................... Okuma Paras .............................................................................................. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. Yararlanlan Kaynaklar.................................................................................. 365 366 366 367 368 368 369 371 372 374 374 375 375 376 377 377 379 379 379 379 380 380 380 380 381 381 381 381 381 381 382 382 382 382 382 383 386 387 388 389 390 390

Szlk ................................................................................... 391 Dizin ...................................................................................... 399

nsz

xiii

nsz
Uygarlk, en genel anlamyla tarihi sre iinde insanlarn nesilden nesile aktardklar dnce, sanat, bilim, teknoloji rnlerinin tamamn ifade eder. Anadolu niversitesi Uzaktan retim kurallarna gre hazrlanan Uygarlk Tarihi kitab da balangtan bugne uygarlk srecini oluturan temel olay ve olgularn ana hatlar ile sizlere aktarmay amalamtr. nsan topluluklarnn yeryzndeki geni dalm dikkate alndnda normal bir uygarlk tarihi kitabna girmesi beklenen birok konunun kitap kapsam dnda brakldn greceksiniz. Bu kitapta Bat Uygarl olarak tanmlanan kkl uygarln siyasal ve kltrel panoramas, kronolojik bir dzen iinde ana izgileriyle sunulmaktadr. Kitabn ilk yedi nitesi Bat Uygarlnn temellerinin atld, arlkl olarak Akdeniz evresindeki Eskia kltrlerini ele almaktadr. Sekizinci ve dokuzuncu niteler Ortaa Avrupas ile ve Ge Roma (Bizans) mparatorluundaki siyasi, dini, ekonomik ve kltrel gelimeleri incelemektedir. Onuncu nite fetihlerle ran, Kuzey Afrika ve Anadoluya doru genileyen slam devletlerinin siyasi ve kltrel yapsn ana hatlar ile deerlendirmektedir. Onbirinci ve onikinci niteler Yenia Avrupasna damgasn vuran Rnesans ve Reform hareketlerini, Avrupa ile Osmanl arasndaki etkileimi ve Aydnlanma an ele almaktadr. Onnc nite modern Avrupay hazrlayan Demokrasi Devrimleri ve Sanayi Devrimini, ondrdnc nite ise 20. yzyln en nemli olaylar I. ve II. Dnya savalar ile 21. Yzyln gncel kavram olan kreselleme konularn iermektedir. Ondrt niteden oluan Uygarlk Tarihi ders kitabnda, konularn genilii dikkate alnarak, ayrntlar yerine temel olabilecek bilgilere yer verilmitir. Kitabn eki olan Uygarlk Tarihi Zaman Dizinleri kitapnda, her bir nite konusunun nemli ve belirleyici zelliklerini dnemsel bir sra iinde ele alan ondrt zaman dizini tablosu yer almaktadr. Her niteyi ilgili zaman dizini tablosu eliinde alrsanz konular daha iyi kavrayacaksnz. Metin ierisinde sra sizde bal altnda, ilenen konu ile dorudan ilgili sorularla konunun pekitirilmesi hedeflenmitir. nitelerimizde birok kavram ve terim gemektedir. Bu szckler, alarna gre anlam kazanmaktadr. Her nitede renilmesi istenen kavram ve terimlerin aklamas ilgili sayfada yana knt olarak verilmitir. Her niteyi okuduktan sonra nite sonunda verilen kendimizi snayalm sorularn zmelisiniz. zm iin gerekli abay harcadnzda baar sizinle olacaktr. Elinizdeki kitap, kalabalk bir ekibin zverili almalar sonucunda ortaya kmtr. Bu ekibin oluturulmas ve almasnda her trl destei salayan Anadolu niversitesi Rektr Sayn Prof. Dr. Davut AYDINa ve Genel Koordinatr Prof. Dr. Levend KILIn ahsnda kitabn hazrlanmasnda emei geen tm alanlara, editr ve yazarlar olarak en iten teekkrlerimizi sunarz.

Editr Prof Dr. Taciser SVAS

1
indekiler
Uygarlk Tarihi

UYGARLIK TARH

Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra; Evren,Dnya ve canllar nasl olumutur, Tarih ncesi ve erken tarihi alar nasl ve neye gre snflandrlr, nsann atalarnn zellikleri ve Paleolitik adaki gelimeler nelerdir, Avc-toplayc gebe yaam biiminden yerleik yaama neden ve nasl geilmitir, Tarm ve hayvanlarn evcilletirilmesi nerede, nasl ve ne zaman balamtr, Ky tipi yerleimler ilk kent-devletlerine nasl dnmtr, Uygarln douunu hazrlayan koullar nelerdir? sorularna yant verebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Evrim Teknoloji Sanat retim Uygarlk

Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

EVREN, DNYA VE CANLILARIN OLUUMU A SSTEM VE TARH NCES ALAR PALEOLTK A MEZOLTK (EPPALEOLTK) A NEOLTK A KALKOLTK A UYGARLIIN DOUU

Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar


EVREN, DNYA VE CANLILARIN OLUUMU
A M A

Evren, Dnya ve canllarn nasl olutuunu reneceksiniz.

Tam olarak bilinmemekle birlikte, evrenin yann yaklak 15 milyar yl olduu tahmin edilmektedir. Evren, olutuundan bu yana srekli bymekte ve evrendeki yaklak 200 milyar galaksi, srekli olarak birbirlerinden uzaklamaktadr. Kantlar, evrenin saf enerjiden oluan kk, youn ve scak bir noktadan meydana geldiini iaret etmektedir. Bu saf enerji, daha sonra evrenin tm enerjisini, uzay ve maddeyi oluturmutur. Zamann balangcnda, yani 15 milyar yl nce, bu nokta bymeye balamtr. Bu olaya Big Bang yani Byk Patlama ad verilir. Big Bang, evrenin nasl olutuunu aklayan teoriler arasnda en ok kabul gren teoridir. Big Bang, aslnda gerek bir patlama deildir. Bu, daha ok hzla ien, enerji ve uzaydan oluan bir balona benzetilebilir. Big Bangin ayrntlar hl bilimin en karmak sorunlarndan biri olmaya devam etmektedir. Evren bydke soumu ve enerji younlaarak maddeye dnmtr. 12 milyar yl nce, yer ekimi gcnn younlaan maddeyi dev kmeler oluturmaya itmesinin bir sonucu olarak galaksiler olumutur. 5 milyar yl nce, bizim gne sistemimiz Samanyolu galaksisindeki orta boy bir yldzn etrafnda olumutur. Gnein yrngesindeki gezegenlerden biri olan Dnya, gne sistemimizin olumasndan 500 milyon yl sonra, yani yaklak 4.5 milyar yl nce, bir gaz ve toz bulutundan meydana gelmitir. Bu gevek gaz ve toz bulutu, gittike bzlmeye ve klmeye balam, artan basn ve radyoaktif elementlerin paralanmas scakl artrmtr. Bu snmann sonucunda i taraf akc bir hl alrken maddeler de arlklarna gre iten da doru dizilmeye balamtr. D yzey, zamanla soumu ve kabuk balamtr. Litosfer ad verilen bu d yzeyde, zamanla canllk iin gerekli uygun ortam olumutur. D yzeye kan gazlar ve volkanik patlamalar ilksel atmosferi, bu atmosferin ierdii su buhar ise zamanla souyup suya dnerek denizleri meydana getirmitir. Yaklak 4 milyar yl nce ilk organik molekller ortaya kmtr. Peki ama Dnyada canllk nasl olumutur? Bilim insanlar inorganik bileimlerden olduka basit bir laboratuar ileminin sonucunda karbon ierii bakmndan zen-

Litosfer: Yer kabuunun sert st ksmdr.

norganik: Karbon iermeyen molekllerdir.

4
Organik: Canl organizmalar oluturan molekllerdir. Bu molekller hidrojen, oksijen, karbon ve nitrojen ierir. Protein: Hcreleri meydana getiren ve yaamsal ilevler yerine getiren molekllerdir. Fosil: Eski canl formlarnn minerallemi kalntlar veya izleridir.

Uygarlk Tarihi

Evrim: Biyolojik trlerin zaman ierisinde sistematik olarak deiiklie uramasdr.

Laurasia: Bugnk Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya ktalarnn birleik bir halidir. Gondwana: Bugnk Gney Amerika, Afrika, Hindistan, Avustralya ve Antartika ktalarnn birleik halidir.

gin organik bileimler retmeyi baarmlardr. Bu sonu bize bu srecin doada da gereklemi olabileceini gstermektedir. Bu organik bileimler, protein yap talar olan aminoasitleri meydana getirebilir. Elbette bir aminoasit, bir canl formu deildir. Aminoasitlerin canl formlara dnmesi yaklak 500 milyon yl srmtr. lk basit tek hcreli canllar yaklak 3.6 milyar yl nce ortaya kmtr. Bunu biliyoruz; nk bilim insanlar Grnlandda, Afrikann gneyinde ve Avustralyada bu zamana ait fosil kalntlar bulmulardr. Bu fosiller, tek hcreli organizma ynlarnn kum ve balkla kaplanp zamanla talamasyla olumulardr. Canllarn ortaya k, grece hzl bir biimde olmusa da bundan sonra yaam formlarnn geliimi daha yava olmutur. nce tek hcreliler, daha sonra da ok hcreli canllar meydana gelmitir. ok hcreli organizmalar yaklak 1.7 milyar yl nce ortaya kmtr. Yaklak 570 milyon yl nce Birinci Zamanda (Paleozoyik) karmak ok hcreli organizmalarn saysnda byk bir art olmutur. Bu ani ve hzl art Kambriyen patlama olarak adlandrlmaktadr. Bu dnemde omurgallarn da dhil olduu ok hcreli hayvanlarn ata formlar ortaya kar. Bylece bitkiler ve hayvanlar dnyay sarmaya balamlardr. kinci zamanda (Mezozoyik) dinozorlar 230 milyon yl nce ve memeliler de 220 milyon yl nce evrimlemilerdir. Ancak dnemin sonunda dinozorlarn soyu, byk ihtimalle dnyaya den bir meteorun neden olduu iklimsel deiiklikler yznden tkenmitir. nc zamanda (Senoyozik) dinozorlarn ortadan kalkmasndan sonra, memeli hayvanlarn says ve tr eitliliinde bir artma olmutur. Drdnc Zamann (Kuvaterner) ilk evresi olan Pleistosen dnem, gnmzden 2 milyon yl ncesinden 10 bin yl ncesine kadar srmtr. Paleolitik a bu dneme rastlar. Pleistosenin ikinci evresine Holosen ad verilir. Holosen dnem, gnmzden 10 bin yl nce, yani Neolitik a ile balamtr ve hl devam etmektedir. Btn bu zaman boyunca yerkrenin kendisi de deiim geirmitir. Dnya, 200 milyon yl nce bugnknden ok farkl grnmekteydi. Geen zaman ierisinde yer hareketleri nedeniyle ktalarn yerleri ve ekilleri olduka deimitir. Bu duruma kta kaymas ad verilmektedir. Dinozorlarn ve ilk memelilerin ortaya kt dnemde tm ktalar birlikte tek para halinde dev bir ktayd. Bu ktaya btn yerler anlamna gelen Pangea denir. Yaklak 200 milyon yl nce Pangea paralanmaya balam ve biri kuzey yar krede, dieri gney yar krede yer alan iki byk ktaya blnmtr. Bunlardan kuzeydekine Laurasia ve gneydekine de Gondwana ad verilir. Ktalarn paralanmas ve birbirlerinden ayrlmasyla ktalar arasnda corafi engeller olumu ve bir evresel eitlilik ortaya kmtr. Bu durum, canllarn evrimi ve eitlenmesi bakmndan ok nemli bir itici g olmutur. lk basit tek SIRA SZDE hcreli canllar ne zaman ve nasl ortaya kmtr? lk canl formlarna ait kantlar var mdr?
DNELM S O R U

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

5
Resim 1.1 Gnmzden Yaklak 200 Milyon Yl nce Laurasia ve Gondwana Ktalar

LAURASIA
Ekvator

GO

ND

AN

Primatlar ve lk Homininler
Primatlar, zoolojik snflandrmada memeliler snf ierisinde yer alan takmlardan biridir. Primatlar takmnn iki alt takm vardr: Prosimiyenler ve antropoidler. Bugn yaayan yaklak 200 tane primat tr vardr. nsan da temel biyolojik zellikleri bakmndan dier primatlarla byk benzerlikler gsterdii iin bu takmn bir yesi olarak kabul edilmektedir. nsanla dier primatlar genetik bakmdan da ok yakndrlar. Bu genetik yaknln sebebi, btn primatlarn ortak bir kkenden evrimlemi olmalardr. lk primatlar, gnmzden yaklak 55 milyon yl nce Eosen dnemde ortaya kmlardr. Bu tarihten itibaren geen milyon yllar ierisinde pek ok yeni primat tr ortaya km ve her tr, kendi evrimsel srecini izlemitir. Bu trler fiziksel ve genetik benzerliklerine gre bir sistem ierisinde snflandrlr. Eosen dnemde yaam olan ilk primatlar, bugnk prosimiyenlere benzemektedir. Oligosen dnemde ise bugnk antropoidlere benzeyen trler ortaya kmtr. Bugnk byk maymunlarla benzerlik gsteren en eski fosiller ise yaklak 25 milyon yl ncesine aittir. Fosil kantlar, orangutan ve goril gibi byk maymunlarn Miyosen dnemde evrimsel olarak dier hominidlerle yollarn ayrdklarn gstermektedir. Molekler genetik aratrmalar da homininlerle dier byk maymunlarn evrim izgisinin en azndan 6 milyon yl nce birbirinden ayrldn ve tamamen ayr ynlerde ilerlediini gstermektedir.
Prosimiyenler: Maymun benzeri ufak primatlar olan lemurlar, lorisler, galagolar ve tarsierlerden oluan primat alt takmdr. Antropoidler: Eski ve Yeni Dnya maymunlar, byk maymunlar ve insann yesi olduu primat alt takmdr. Hominidler: Primatlar takm ierisinde bir ailedir. Orangutan, goril, empanze gibi byk maymunlar ve insan, bu ailenin yeleridir. Homininler (Hominini): Piramitlar takmnn, hominidler ailesi ierisinde bir tribustur. nsan ve insann atalarn kapsar.

ekil 1.1
Orang. Goril empanze nsan

Hominidler ve Homininler

Hominini

Hominidae

6
Tribus: Biyolojik snflandrma sisteminde bir kategoridir.

Uygarlk Tarihi

Bipedalizm: ki ayak zerinde dik duru ve hareket biimidir.

Molekler dzeydeki benzerliklere dayanan bir snflandrmaya gre insann atalar ve modern insanlar Hominini ad verilen bir tribusun yeleri olup ksaca homininler olarak adlandrlmaktadrlar. Australopithecus, Homo habilis (ve Homo rudolfensis), Homo erectus (ve Homo ergaster), Homo heidelbergensis, Homo neanderthalensis ve Homo sapiens trleri homininleri oluturur. Homininleri dier primatlardan ayran en nemli zellik bipedalizmdir.

ekil 1.2 Homininler

H. neanderthalensis H. heidelbergensis

H. sapiens Milyon yl nce 500.000 1 H. ergaster ve H. erectus 1.5 2 2.5 3

H. habilis ve H. rudolfensis

ri yapl Australopithecus

3.5 Narin yapl Australopithecus 4 4.5

Beyin hacmi: Kafatasnda beynin kaplad alann llmesi yoluyla hesaplanr.

Australopithecuslar insan evrimi asndan ok nemli bir aamay temsil etmektedirler. ki ayak zerinde duru ve hareket biimine sahip olduklar tartma gtrmeyen Australopithecuslar, en eski homininlerdir. Her ne kadar son yllarda Afrikada 7 ila 5 milyon yl ncesine tarihlendirilen ve hominin benzeri zelliklere sahip baz fosiller bulunmu olsa da bu fosillerin nasl snflandrlacaklar hl tartmaldr. Australopithecus fosilleri gney, dou ve kuzey Afrikada yaplan kazlarda bulunmutur. Bu tre ait en eski fosil kalntlar, gnmzden 4.4 milyon yl ncesine ve en yeni tarihli olanlarsa yaklak 1 milyon yl ncesine aittir. Australopithecuslarn beyin hacimleri kk olup modern insanlarn beyinlerinin ancak te biri byklndedir. Dolaysyla Australopithecuslar evrimsel adan dier primatlardan ayran ey, beyinleri deildir. Australopithecuslar insan evriminin bir

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

paras olarak kabul etmemize neden olan tek ey, bipedalizmi iaret eden iskelet yaplardr. Australopithecuslarn ta aletler yaptklarn gsteren bir kant yoktur. Australopithecuslarn sadece doada bulunan ta, aa dal gibi nesneleri alet gibi kullandklar tahmin edilmektedir. Bu bulgu, bize iki ayak zerinde duruun, beynin geliiminden ve alet yapmnn balamasndan nce gerekletiini gstermektedir. Bipedalizmin neden ortaya kt hl tam olarak bilinmemektedir. Ancak belli bir doal evrede bir grup primata birtakm yaamsal avantajlar salad iin ortaya kt varsaylmaktadr. Bunlardan biri, ayaktayken daha uza grebilme; bylece hem besin kaynaklarn hem de tehlikeleri daha kolay fark etme avantaj olabilir.
SIRA SZDE Hominin ne demektir? lk homininler ne zaman ve nerede evrimlemilerdir?

SIRA SZDE

A SSTEM VE TARH NCES ALAR M DNEL


A M A

DNELM S O R U

Tarih ncesi ve erken tarihi alarn nasl ve neye gre snflandS O R U rldn reneceksiniz.
DKKAT

DKKAT

Tarih, yazyla balatlr. Yaz sayesinde tarihin kaydnn tutulmaya balamas, bir dnm noktas olarak kabul edilir. Buna gre yaznn kefinden sonras tarih dSIRA SZDE nemler, yaznn kefinden nceki zamanlarsa tarih ncesi (prehistorya) olarak adlandrlr. Bu snflandrmadan baka, arkeologlar ve Eskia tarihileri tarafndan kullanlan ve a Sistemi denen bir snflandrma daha vardr. a Sistemi, AMALARIMIZ tarih ncesi ve erken tarih alarn, ara gere yapmnda kullanlan ham maddeleri esas alarak evreye blnmesidir. Bu evre yle adlandrlmaktadr: Ta K T A P a, Tun a, Demir a. Danimarkal arkeolog Christian Jrgen Thomsen, 1819da Danimarka Ulusal Mzesindeki eserleri snflandrrken ilk defa bu a Sistemini kullanmtr. TELEV YON John Lubbock 1865te, Prehistorik alar adl kitabnda Ta anZ Paleolitik (Eskita) ve Neolitik (Yenita) olarak iki evreye ayrmtr. Paleolitik a: Alt, Orta ve st olarak alt evreye blnmtr. Daha sonra bu snflandrmaya Mezolitik (Ortata a) eklenmitir. Bylece tarih ncesi ve erken tarih alar, be evreye NTERNET blnm olur: Paleolitik, Mezolitik, Neolitik, Tun ve Demir alar. Baz blgelerde arkeolojik buluntular Neolitik ve Tun a arasna Kalkolitik (Bakr a) evresinin eklenmesini gerektirmitir. Paleolitik, Mezolitik, Neolitik ve Kalkolitik alar; tarih ncesi yani yazdan nceki alar temsil eder. Gnmzde teknolojiye ve kullanlan ham maddeye dayal bu snflandrmann, sadece belli toplumlarn geliim evrelerini temsil ettii ve bunlar dndaki toplumlarn kltrel evrelerini tanmlamada yetersiz kald dnlmektedir. Dnyann ou yerindeki kltrler, a Sisteminin geliim evrelerine uymamaktadrlar. rnein eski Mayalar, matematik ve astronomiyi biliyorlard; ama ta aletler yapmaya ve kullanmaya devam etmilerdi.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Tarihleme Yntemleri
Tarih ncesi alara ait tarihler hakknda nasl bu kadar kesin konuabiliyoruz? Prehistorik arkeolojide eitli tarihleme yntemlerinden faydalanlmaktadr. Yaznn bulunmasndan sonraki tarih alar iin yazl kaynaklar nemli bir bilgi kayna oluturmak-

Prehistorik arkeoloji: Tarih ncesi arkeolojisidir. Yaznn bulunuundan nceki toplumlara ait, toprak altnda kalm maddi kltr unsurlarn kazlar yaparak ortaya karan, bu buluntular inceleyerek eski kltrler hakknda bilgi elde etmeye alan bilim daldr.

Uygarlk Tarihi

Arkeometri: Fizik, kimya, jeoloji gibi bilim dallarnn yntemleriyle arkeolojik buluntularn ve yerleimlerin tarihlendirilmesidir.

tadr. Bununla birlikte yazl kaynaklar her zaman yeterli olmayabilir. Bu yzden arkeolojik ve arkeometrik olarak birbirinden ayrabileceimiz eitli tarihleme yntemleri gelitirilmitir. Tabakalanma ve tipoloji arkeolojik tarihleme yntemleridir. Tabakalanma, bir yerleim yerinin uzun zaman boyunca iskan edilmesi sonucu st ste biriken katmanlarn ait olduu kltr alarnn ayrt edilmesidir. Tipoloji, pimi toprak kapkacaklar gibi maddi kltr rnlerinin teknik ve sluplarna bakarak yapldklar dnemin belirlenmesidir. Karbon 14, Potasyum-argon ve Termolminesans ise arkeometrik tarihleme yntemlerinden bazlardr. Canllarn bnyelerinde bulunan ve canlnn lmnden sonra belli bir hzla azalmaya balayan Karbon 14 izotoplarnn miktarna bakarak organik kalntlarn tarihlendirilmesine Karbon 14 (C14) yntemi denir. Volkanik kayalarda bulunan radyoaktif potasyumun argona dnme hznn llmesine ise Potasyum-argon yntemi ad verilir. Termolminesans ad verilen yntemse maddede biriken radyasyon enerjisinin miktarnn llmesine dayanr.
SIRA SZDE a Sistemi hangi lte dayal bir snflandrmadr ve bu snflandrmada evreler nasl adlandrlr?

SIRA SZDE

DNELM S O R U

PALEOLTK A (G. 2.500.000-12.000)


AM A

DNELM S O R U

DKKAT

nsann atalarnn zelliklerini ve Paleolitik adaki gelimeleri reneceksiniz.


DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Paleolitik (Eski Ta) a, insan elinden kan ilk rnler olan ta aletlerin yapld adr. Bu ta aletler, en eski teknolojiyi temsil eder. Paleolitik a insanlarnn SIRA SZDE teknolojileri, akmak ta ve dier ilenebilir talardan, ayrca hayvan kemikleri ve boynuzlardan yaplan aletlerden ibarettir. Bu aletler arasnda el baltalar, ta bakAMALARIMIZ lar, kazyclar, ok ve mzrak ular saylabilir. Paleolitik an sonuna doru ok daha ince iilik gsteren ve pek ok farkl i iin retilmi aletler gelimitir. Ayrca yine bu son dnemlerde ilk sanat rnleri ortaya kmtr. nsanlar maara T A P duvarlarnaK resimler izmi, kk heykelcikler ve taklar yapmlardr. Paleolitik a insanlar, avclk ve besin toplaycl ile geinen gebe topluluklardr. Bu topluluklar, sadece geici konak yerlerinde ikamet etmilerdir. Bu konak TELEV YON yerleri genellikleZdoal olarak korunakl maaralar ve kaya alt snaklardr. Paleolitik a evreye ayrlmaktadr: Alt Paleolitik, Orta Paleolitik ve st Paleolitik. Paleolitik a, ilk yerleimlerin ortaya kmaya balad Mezolitik veya Epipaleolitik an balamasyla sona erer.
NTERNET

Alt Paleolitik Dnem (G. 2.500.000-200.000)


Alt Paleolitik, gnmzden yaklak 2.5 milyon yl il 200 bin yl ncesini kapsayan dnemdir. Bu dnemde Homo habilis (ve Homo rudolfensis), Homo erectus (ve Homo ergaster) ve ilk insanlar yaamlardr.

Homo Habilis
Homo genusu: nsan trlerini kapsayan cinstir.

Gnmzden 2.5 il 1.5 milyon yl ncesinde Gney ve Dou Afrikada yaam olan Homo genusunun ilk yesi yani ilk insan trdr. Bununla beraber Homo habilisler morfolojik zellikleri bakmndan insandan ok Australopithecuslara benzerler. Homo habilisler ortalama 1.3 metre boyunda ufak canllardr, beyin hacimleriyse Australopithecuslarnkinden sadece biraz fazladr (590-650cm3).

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

Homo habilisler ta aletler yapmlardr ve bu nedenle ilk insan tr olarak kabul edilmektedirler. Homo habilis becerikli insan anlamna gelmektedir. nsan elinden kan en eski ta aletler, dier bir deyile insan yaratclnn en eski rnleri, yaklak olarak 2.5 milyon yllktr. Bu ta aletler Afrika ktasndaki Tanzanya, Etiyopya, Zaire ve Malawide bulunmutur. Homo habilislerin yapt ta aletler, Oldowan ta alet teknolojisi olarak adlandrlmaktadr. Bu aletler akl talarnn basit bir yntemle yontulmas esasna dayanr. 2.5 milyon il 1.8 milyon yl ncesine tarihlendirilen bir grup fosil, baz aratrmaclar tarafndan Homo rudolfensis adyla ayr bir tr olarak tanmlanmaktadr. Homo rudolfensisler, Homo habilislerden baz anatomik zellikleri bakmndan, rnein daha byk bir beyin ve dilere sahip olmalaryla ayrlmakta, ancak bunun dnda Homo habilislere benzemektedirler.
ekil 1.3 Homo Rudolfensis (solda) ve Homo Habilis. (sada)

Kaynak: Lewin, R., R. A. Foley. (2004). Principles of Human Evolution. Blackwell Publishing, Malden. s.295.

Homo Erectus
Homo erectus, gnmzden 1.9 milyon yl ncesinden 100 bin yl ncesine kadar Afrika, Asya ve Avrupada yaam bir insan trdr. Fosiller Afrikada, inde, Endonezyann Java Adasnda, Fransada ve spanyada bulunmutur. 1.9 il 1.6 milyon yl arasna tarihlenen Homo erectus fosilleri, genellikle ayr bir tr olarak tanmlanmakta ve Homo ergaster olarak adlandrlmaktadr. Homo erectuslarn beyin hacimleri, 950 ve 1100 cm3 arasndadr. Boylar uzun olup blgesel farkllklar gstermekle birlikte ortalama 1.60-1.70 m olduu sylenebilir. Homo erectus fosilleri, Afrika ktas dnda bulunan ilk insan kalntlarn temsil eder. Grcistanda bulunan erken Homo erectus (Homo ergaster) fosilleri 1.8 milyon yl ncesine tarihlenmektedir. Bu trn nce Afrikada evrimletikleri, sonra Asya ve Avrupaya doru yayldklar kabul edilmektedir.

10
Resim 1.2 Afrika Turkanada Bulunan Uzun Boylu Gen Bir Homo Ergastere Ait Fosil

Uygarlk Tarihi

Resim 1.3 Acheulean El Baltas Kaynak: Thomas, H. (1995). The First Humans. The Search for Our Origins. Thames and Hudson Ltd, London. s.79.

Homo erectuslar, Acheulean teknolojisi ad verilen ta aletler yapmlardr. Acheulean teknolojisi, gnmzden 1.4 milyon yl nce balar ve 500 bin yl nceye dek varlk gsterir. Bu teknoloji bir baltann u ksmn hatrlatt iin el baltas denen, iki yz de ilenmi, simetrik, genellikle damla biimli aletlerden olumaktadr. ok ilevli olan bu el baltalar kesmek, kazmak, paralamak gibi pek ok i iin kullanlmtr. Homo erectuslarn grup halinde rgtlenerek avclk yaptklarn gsteren kantlar vardr. Bu sayede bir avcnn tek bana avlayamayaca byk hayvanlar avlamlardr. Homo erectusun byk beyni ve gelimi alet teknolojisi, ayrca byk hayvanlar avladklar rgtl bir grup avcl teknii gelitirmi olmalar, bu insanlarn iletiim becerilerinin gelimi olduunu gstermektedir. Byk ihtimalle Homo erectuslar konuabiliyorlard. Ancak konuma dilinin ne zaman gelitiini belirlemek ok zor bir itir. Ayrca dilin geliimi, beynin geliiminde itici bir g yaratm olmaldr. Homo erectuslara zg ok nemli bir yenilik de atein insanlar tarafndan bilinli olarak kullanlmaya balanmasdr. En eski ate izleri, yaklak 1.5 milyon yllktr ve Afrikada bulunmutur.

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

11
Resim 1.4 Homo Erectuslar ve Ate Kaynak: Wolf, (1991). Menschen der Urzeit. Die Entwicklung des Lebens auf unserer Erde. Weltbild Verlag. s.71.

Homo Heidelbergensis
Gnmzden 500 bin il 200 bin yl ncesine tarihlendirilen Homo heidelbergensis fosilleri Avrupa, Asya ve Afrikada bulunmutur. Homo heidelbergensislerin beyin hacimleri olduka byktr. 11001400 cm3 arasndaki beyin hacmi, modern insannki ile neredeyse ayndr. Avrupada bulunan Homo heidelbergensislerin Homo neanderthalensisin atas olduu kabul edilmektedir.

Orta Paleolitik Dnem (G. 200.000-40.000)


Gnmzden yaklak 200 bin il 40 bin yl ncesinde yaanmtr. Bu dnemde Homo neanderthalensis yaamtr.

Homo Neanderthalensis
Homo neanderthalensis veya neandertal insan olarak adlandrlan bu insanlarn fosilleri, gnmzden 200 bin il 30 bin yl ncesine tarihlendirilmektedir. Neandertaller Avrupada, Yakn Douda ve Orta Asyada yaamlardr. Neandertal fosillerinin bulunduu yerler Almanya, Fransa, Hrvatistan, talya, Irak, srail ve zbekistandr. Buzul anda yaam olan Neandertallerin anatomik yaplar, souk iklime uyum saladklarn gstermektedir. rnein, ksa kaln bir vcut yaps, ksa kol, bacaklar ve byk beyin; souk iklime uygun fiziksel zelliklerdir. Bu zellikler, kutuplara yakn blgelerde yaayan gnmz insanlarnda da grlmektedir. Neandertallerin beyin hacimleri modern insanlarnki kadar byktr. Boylarysa ortalama olarak 1.55-1.60 mdir. Kemiklerindeki kas yapma yerleri, gl kaslara sahip olduklarn gstermektedir. Kafataslarnda aln blgesi basktr ve kalarn bulunduu yerdeki kemik kntl bir yapya sahiptir. Bu dnemin ta alet teknolojisine, ilk bulunduu yere atfen Mousterian ad verilmektedir. Mousterian teknolojisi, nceden hazrlanm bir tatan yonga ad verilen paralar kartlmas ve bu paralarn tekrar ekillendirilerek alet olarak kullanlmasdr.

Resim 1.5 llerini Gmen Neandertalleri Gsteren Bir Betimleme Kaynak: Wolf, J. (1991). Menschen der Urzeit. Die Entwicklung des Lebens auf unserer Erde. Weltbild Verlag. s.91.

Yonga: Bir ta parasndan baka bir ta yardmyla kopartlarak elde edilen, boyu eninin iki katndan az olan paradr.

12

Uygarlk Tarihi

DNA: Genetik kodu tayan molekldr.

Neandertaller, ilk defa llerini gmm olan insanlardr. ller, mezara anne karnndaki ceninin duruuna benzer ekilde, bacaklar karna doru ekilmi ve elleri enenin altnda birletirilmi bir biimde yerletirilmitir. lnn yanna ta aletler ve ifal bitkiler konmutur. l gmme davrannn gelimesi, Neandertallerin yaam ve lm dndkleri, lme bir anlam ykledikleri ve len soydalarna zen gsterdiklerini gstermektedir. lmle kurulan bu ba, insanlk tarihinde ilk kez Neandertallerle birlikte ortaya km ve bundan sonra da hep var olmutur. Neandertal insanlarnn soyu gnmzden yaklak 30 bin yl ncesinde tkenmitir. Neandertaller gibi yksek beyin hacimli, gerek alet teknolojileri gerekse manevi dnyalar gelimi, Buzul ann zor koullarnda hayatta kalmay baarm ve olduka yakn zamana kadar yaam olan bu trn neden ortadan kalkt tam olarak bilinmemektedir. En ok kabul gren aklamalardan bir tanesi, hem fiziksel zellikleri hem de kltrleri bakmndan souk iklim koullarna fazlasyla uyum salam olan Neandertallerin, Buzul ann bitiiyle deien yeni iklim koullarna uyum salayamamalardr. Neandertal fosillerinden elde edilen DNAnn analizi, Homo sapiens ile Neandertal insanlarnn iki ayr tr olduunu ortaya koymutur. Neandertaller ortadan kalkarken Homo sapiensler dnyadaki tek insan tr haline gelmilerdir.

st Paleolitik Dnem (G. 40.000-12.000)


Gnmzden yaklak 40 bin il 12 bin yl nceki dnemdir. Bu dnemde Homo sapiensler yaamtr. st Paleolitik dnemde Aurignacian, Gravettian, Solutrean ve Magdalanian kltrleri ve ilk sanat rnleri grlr.

Homo Sapiens
Homo sapiens son insan tr, yani modern insandr. Bugn dnya zerinde yaayan btn insanlar bu trn yesidirler. Bu nedenle Homo sapiensin kkeni en ok merak edilen ve en ok tartlan bilimsel konulardan biridir. Homo sapiensin kkenini aklayan iki ayr model bulunmaktadr: Afrikadan k modeli ve ok merkezli evrim modeli. Afrikadan k modelini savunan bilim insanlarnn banda Chris Stringer gelmektedir. Bu modele gre anatomik adan modern insanlar olan Homo sapiensler, yaklak 200 il 150 bin yl nce Afrikada ortaya km ve daha sonra Afrika dna yaylmlardr. Homo sapiensler, farkl evresel koullara gerek anatomik gerekse kltrel zellikleri sayesinde daha iyi uyum salayabildikleri iin Homo neanderthalensislerin yerini almlardr. ok merkezli evrim modeli ise en ok Milford Wolpoff tarafndan savunulmaktadr. Bu modele gre Homo sapienslerin kkeni ok daha eskiye, yaklak 2 milyon yl ncesine dayanmaktadr. 2 milyon yl nce ortaya kan Homo erectuslar; Afrika, Asya ve Avrupaya yaylmlardr. Bu tarihten itibaren insan gruplar, bulunduklar blgelerde yani birok merkezde blgesel evrimler geirmilerdir. Neandertaller ve Homo sapiensler bu srecin sonunda evrimlemilerdir. Ancak bu insan gruplar arasndaki ba, hibir zaman tam olarak kopmam, gen alverii her zaman devam etmitir. Bu iki model, iki bilgi kaynandan beslenmektedir: Genetik aratrmalar ve fosil buluntular. Son yllarda insan DNAsyla ilgili aratrmalar, insan evrimiyle ilgili ok nemli bilgiler salamtr. Btn dnyadaki insan topluluklarnn DNA rnekleri incelendiinde genetik adan en byk eitliliin Afrika ktasnda olduu anlalmtr. Bilim insanlarna gre bu bilgi, modern insann en uzun sre Afrikada yaadn yani Afrikada evrimletiini gstermektedir. Evrim, mutasyonlar sonucunda oluan genetik deiimler sayesinde gerekleir. ki tr veya ayn tr ieri-

Mutasyon: DNAda meydana gelen deiimdir.

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

13
Resim 1.6 st Paleolitik Dneme Ait Ta ve Kemik Alet Trleri Kaynak: Thomas, H. (1995). The First Humans. The Search for Our Origins. Thames and Hudson Ltd, London. s.81.

sindeki iki grup arasndaki genetik farkllklar, iki tr/grup birbirinden ayrldktan sonra ka mutasyonun gerekletiine baldr. Eer mutasyonlarn ne kadar srede olutuunu bilirsek bir trn/grubun dierinden ne kadar zamandr ayr olduunu da anlayabiliriz. Mutasyon hznn hesaplanmasna dayanan bu ynteme molekler saat denmektedir. Genetik eitlilik ve mutasyon hzna dayanarak Homo sapienslerin gnmzden yaklak 150200 bin yl ncesinde Afrikada evrimletii ne srlmektedir. Afrikann eitli yerlerinde bulunan en eski Homo sapiens fosilleri, yaklak olarak gnmzden 130 bin il 100 bin yl ncesine tarihlendirilmektedir. Bu buluntular Afrikadan k modelini destekler grnmektedir. Ortadoudaki fosil rnekler yaklak 90 bin yl ncesine, Avrupadakilerse 40 bin yl ncesine aittir. Homo sapiensleri dier trlerden ayran anatomik zellikleri; geni ve dik bir aln yaps, yzde kalarn bulunduu ksmn kk olmamas, yzn frlak deil yass olmas, alt enenin n ksmnda ileri doru bir kntnn bulunmas ve dilerinin de kk olmasdr. Homo sapienslerin beyin hacimleri ortalama 1350 cm3tr. Boylar uzun, vcut yaplar ise narindir. Scak iklimde yaamaya uygun bir beden yapsna sahiptirler. Homo sapiens topluluklar sadece Afrika, Asya ve Avrupaya deil Avustralya ve Amerika ktalarna kadar yaylmlardr. Homo sapiensler yaklak 50-60 bin yl nce Avustralya ktasna g etmilerdir. Amerika ktasna ulamalar ise byk ihtimalle gnmzden 20 bin il 15 bin yl ncesinde gereklemitir. Bu geiin Asyann kuzeyinden Amerikann kuzeyine, Sibirya ile Alaska arasndaki Bering Boazn aarak gerekletiini gsteren kantlar vardr. O dnemde deniz seviyesinin dk olmas bu geii kolaylatrmtr. st Paleolitik Dnemde alet eitleri artm; dilgiler, ok ve mzrak ular, olta ve zpknlar, baklar ve ineler gibi eitli aletler ortaya kmtr. Bu dnemde alet yapmnda ham madde olarak tan yan sra kemik ve fil diinden de yararlanlmtr. st Paleolitikte zellikle Avrupada blgesel olarak gelimi teknolojiler vardr. Bunlar eitli ta alet tiplerini ve tekniklerini, hatta kimi zaman sanatsal rnleri de kapsadklar iin birer teknolojiden ok kltr olarak adlandrlmaktadr.

Molekler saat: Mutasyonlarn ortaya kma ve birikme sresinin hesaplanmasdr.

Dilgi: Boyu eninin iki katndan daha uzun olan ta yongadr.

Sanatn Douu
Gnmzden yaklak 35 bin yl ncesinden itibaren Avrupada, Afrikada ve Avustralyada insanlk tarihinin ilk sanatsal rnleri ortaya kmtr. Bunlar arasnda gneybat Fransa ve kuzey spanyada bulunan maara resimleri zel bir neme sahiptir. Resimlerin bulunduu maaralardan bazlar unlardr: Lascaux (Fransa), Niaux (Fransa), Trois Freres (Fransa) ve Altamira (spanya). Bu maaralarn i

14

Uygarlk Tarihi

ksmlarnda duvarlara genellikle bizon, mamut, yabani at, geyik, aslan, ay ve yaban keisi gibi hayvan figrleri resmedilmitir. Hayvan betimlemeleri ok doal ve gerekidir. Ayrca hayvan betimlemeleri dnda sipiraller, zikzaklar, dz paralel izgiler gibi eitli geometrik ekiller de resmedilmitir. Resimler, olduka baarl bir teknikle ve eitli doal boyalar kullanlarak yaplmtr. Resimlerin maaralarn yaanan ksmlarnda deil de glkle ulalabilen derin ve karanlk ksmlarnda yaplm olmalar ilgintir. Maara resimlerinin ne amala yapld ve neyi simgeledikleri uzun yllardr tartlmaktadr. Baz aratrmaclar bu resimlerin bir tr av bys amacyla yapldn ne srmtr. st Paleolitik Dnem insanlarnn ava kmadan nce, avn iyi gemesi amacyla bu resimlerin bulunduu yerlerde bysel ayinler yaptklar tahmin edilmektedir. Baz aratrmaclar bu resimleri yapan insanlarn dnce dnyalarna dikkat ekmi ve resimlerin dorudan bu hayvanlar deil, bu hayvanlarn artrd dnceleri temsil ettiini savunmutur.
Resim 1.7 Altamira Maarasndan Bir Duvar Resmi

st Paleolitik Dnemde maara resimleri dnda tatan, fil diinden ve kilden kk heykelcikler de yaplmtr. Bu heykelcikler arasnda gsleri, kalalar ve karn ksmlar abartl bir biimde betimlenmi; ancak yzleri ilenmemi kadn heykelcikleri zel bir neme sahiptir. Vens ad verilen bu kadn heykelcikleri, gnmzden 32 bin yl ncesinden itibaren yaygn bir biimde retilmitir. Bu figrnler arasnda Almanyada bulunan Willendorf Vens ve ek Cumhuriyetinde bulunan Dolni Vestonice Vens ok nldr. Uzun sre bu figrinlerin ana tanralar veya dourganl simgeledii dnlmtr. Bununla birlikte bunlar sadece birer yorumdur ve bu yorumlar konusunda bilim dnyasnda bir fikir birlii bulunmamaktadr.

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

15
Resim 1.8 Vens Figrinlerinden Baz rnekler

st Paleolitik Dnemde taklar ve sslenme davran da ortaya kmtr. Kklerinden delinmi hayvan dileri; kemik, geyik boynuzu ve fil diinden yaplm dairesel, oval veya uzun delikli boncuklar sslenmek iin kullanlmtr. Paleolitik ada hangi nemli gelimeler yaanmtr?
SIRA SZDE

SIRA SZDE

MEZOLTK (EPPALEOLTK) A (G. 12.000-10.000) DNELM


A M A

DNELM S O R U

Avc-toplayc gebe yaam biiminden yerleik yaama neden ve S O R U nasl geildiini reneceksiniz.

KKAT Paleolitik ve Neolitik arasnda Orta Ta a da denen bir geiDevresi yaanmtr. Avrupada yaanan Orta Ta ana Mezolitik, Ortadou ve Dou Akdenizdekine ise Epipaleolitik ad verilir. Buzul alarnn bitiiyle iklimde belirgin bir snma olSIRA SZDE mu ve bunu dier ekolojik deiimler izlemitir. Mezolitik/Epipaleolitik ada yaayan insanlar da bu yeni evresel koullara uyum salamlardr. Bu a, geici iskn yerlerindeki hayatn sona erdii ve yerleik yaama doruAMALARIMIZ gerekleynelimin tii bir gei evresidir. Bu evrenin sresi, yaand blgeye gre deiir. Avrupada Mezolitik toplumlar yaklak .. 3000lere kadar varlk gsterirken Ortadouda 10 K T A P bin yl nce Epipaleolitik kltrler sona ermi ve Neolitik a balamtr.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZ ON Avrupada son Buzul ann bitiiyle buzullar kuzeye doru ekilmi,Ydeniz seviyesi ykselmi, arlkl olarak ine yaprakl ormanlar ortaya km ve sulak alanlar genilemitir. nsanlar, buzullarn erimesiyle alan yeni alanlara doru yaylmlar ve avc-toplayclk geim biimi olmaya devam etmitir. zellikle nehirlerde E T genileyen N T E R N ve sulak alanlarn kylarnda balklk gelimitir. Besin kaynaklarnn bol olduu su kenarlarnda sabit, kalc yerleimler kurulmutur; bylece bu dnemde yerleik yaam balamtr. Mezolitik a yerleimleri, daha ok nehir ve gl kenarlarnda bulunan kk kyler eklindedir. Bu aa zg alet teknolojisine mikrolit ad verilir. Bu

Mezolitik

TELEVZYON

Mikrolit: Genellikle 3 cmden daha ufak boyutlu; gen, trapez, dikdrtgen ve kare biimli olabilen kk ta aletlerdir.

NTERNET

16

Uygarlk Tarihi

aletler tahta, kemik ve boynuzlarn zerine yerletirilerek kullanlmtr. Aletlerin bazlar balklkta kullanlan olta ve zpkn ilevi grmtr.

Epipaleolitik
Gnmzden yaklak 12 bin yl nce, Ortadou ve Dou Akdeniz evresinde balayan bu kltr evresi, bu blgedeki Neolitik aa nclk etmitir. Buzul alarnn bitiini izleyen dnemde, iklim ve bitki rts Ortadou ve Dou Akdeniz blgesinde de deimi, bu deiiklikler kltre de yansmtr. Bu blgede scak ve yal iklim, bata arpa ve buday olmak zere birok yabani tahl trnn bol miktarda yetimesini salamtr. Bu yabani tahllar, insanlar iin nemli bir besin kayna haline gelmi, bunlarn toplanmas ve depolanmas ise yerleik hayata gemeyi zorunlu klmtr. nsanlarn kylerinin evresindeki yabani tahllar toplad ve depolad bu yeni yaam biimi, tarmn kefine doru giden yolda atlan en nemli adm olmutur. Epipaleolitik a yerlemelerinde yaplan kazlarda, yabani tahl toplaycln gsteren ok sayda arkeolojik buluntu ele gemitir. Bu buluntular arasnda orak benzeri kesici aletler, havan elleri ve havan talar saylabilir. Bu dnemde avcln devam ettiini gsteren ok sayda ok ve mzrak ucu da bulunmutur. Bu dnemin teknolojisini gen, trapez, dikdrtgen, kare biimli mikrolit aletler temsil etmektedir. Bunlar ok ular olarak veya yabani tahllar kesmek iin orak yapmnda kullanlmtr. Alet yapmnda kullanlan ham madde genellikle akmak ta ve obsidyendir. Natufyen, Epipaleolitikin en nemli aamasdr. Dou Akdeniz blgesinde gnmzden 12 bin il 10 bin yl ncesinde yaam olan topluluklara zg bir kltrel evredir. Natufyenin en nemli zellii, standartlam yaplardan oluan ilk dzenli ky yerleimlerinin ortaya kmasdr. Bu yerleimlerin nfusunun yaklak 200-300 kii olduu tahmin edilmektedir. Bu kylerde evler; 3 il 9 metre apnda, yuvarlak planl yaplar eklinde ve yar yarya topraa gml olarak ina edilmitir. Her evde kede yer alan bir ocak vardr. Bu kltrde insanlar llerini oturduklar evlerin tabanlarna gmmlerdir. Bu det, evle kurulan duygusal ban bir iareti olarak yorumlanabilir. Natufyen yerleimleri arasnda Suriyedeki Mureybet ve Abu Hureyra saylabilir. Bu yerleimler daha sonra Neolitik kylere dnmtr.

Obsidyen: Lav veya cam tadr. Siyah renkli volkanik tatr.

NEOLTK A (.. 10.000-5.500)


AM A

Tarmn ve hayvanlarn evcilletirilmesinin nerede, ne zaman ve nasl baladn reneceksiniz.

Ta ann sonuncusu olan Neolitik a (Yeni Ta a) bazen Cilal Ta a olarak da adlandrlmaktadr. Ancak Neolitik ada yaanan kltrel gelimeler, ta aletlerdeki yeniliklerden ok daha fazlasdr. Bu ada tarm kefedilmi ve hayvanlar evcilletirilmitir. Neolitik a, aslnda balang ve bitii kesin tarihlerle snrlanan bir dnem olmaktan ok tarmn balad ve hayvanlarn evcilletirildii bir kltr evresi olarak tanmlanabilir. Bu gelimeler, dnyann eitli yerlerinde farkl tarihlerde yaanmtr. Neolitik adaki dier bir yenilik anak mlek yapmnn balamasdr. anak mlek yapm Neolitik an ortalarnda gelitii iin Neolitik a iki evreye ayrlr: anak mleksiz Neolitik ve anak mlekli Neolitik.

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

17

anak mleksiz Neolitik a


anak mleksiz Neolitik yerleimleri, Epipaleolitik aa ait Natufyen yerleimlerinin devamdr. Bu yerleimlerin bazlarnda bu evrede de ksmen yabani tahl toplaycl ve avclk devam etmitir. Bu durum, bir gei dneminin yaandn gstermektedir.

Tarm
Tarmn gelitii ilk yer, Orta Douda verimli hilal ad verilen blgedir. Yeni aratrmalar, ilk defa tarma alnan budayn ana vatannn Urfa ve Diyarbakr arasndaki Karacada olduunu ortaya koymaktadr. Bununla beraber tarm, dnyann baka yerlerinde, rnein Amerika ktasnda ve Gneydou Asyada birbirinden bamsz olarak daha sonra balamtr. Tarm, Ortadouda yaklak gnmzden 10.000 yl nce, Gneydou Asyada gnmzden 8000 yl nce ve Orta Amerikada ise gnmzden 5000 yl nce balamtr. Ancak bu blgelerde tarm yaplmaya balanan bitki trleri farkldr. Ortadouda arpa, buday; Gneydou Asyada pirin ve Orta Amerikada ise msr tarma alnan ilk bitkilerdir. Tarm bu merkezlerde baladktan sonra hzla dier blgelere de yaylmtr. Bylece tarmn kefine dek tm insan topluluklarnn esas geim biimi olan avc-toplayclk, giderek azalm ve marjinal bir hale gelmitir. Dou Akdeniz, Kuzey Suriye, Kuzey Mezopotamya ve Gneydou Anadoludaki youn tahl toplayclna dayal Epipaleolitik yerleimler, yava yava tarmsal retime geerek Neolitik yerleimlerine dnmtr. Filistinde Jeriko ve Jarmo, Suriyede Mureybet, Anadoluda ayn (Diyarbakr), Hallan emi (Batman), Nevali ori (Urfa) ve Gbekli Tepe (Urfa) verimli hilal zerinde bulunan Neolitik ky yerleimlerinin en nemlileridir. Yerleik yaam, tarmn kefinden nce balamtr. Yabani tahl toplayclna dayanan geim biimi, yerleik yaam zorunlu klmtr. Yerleik yaamn balamasndan ve ilk kylerin olumasndan sonra bir nfus art olmutur. Tahl toplaycl, kylerde artan nfusu beslemekte yetersiz kalm olmaldr. Bylece insanlar, besin sorununa yeni zm yollar aramaya ynelmi ve yabani bitkileri denetim altna almay kefederek tahllarn artk kendileri retmeye balamlardr. Yabani tahllarn bol miktarda bulunmas ve insanlarn bunlar topluyor olmalar, tarmn kefinde en nemli etkendir. Bu sayede insanlar bu tahllarn doal zelliklerini gzlemleyerek bu tahllar denetim altna almann da yollarn kefetmi olmaldrlar. Buday ve arpa, Ortadouda tarm yaplan ilk bitkilerdi. Bu bitkileri mercimek, nohut, bakla ve dierleri izlemitir. Tarmla birlikte doada bulunan besinlerin tketilmesine dayanan geim biimine alternatif olarak doann denetim altna alnd yeni bir geim biimi domutur. Neolitik a, retici ekonomiye geiin adr. Gordon Childe, insanlk tarihindeki en nemli gelimenin, yiyecek retiminin balamas olduunu ne srmtr ve bu nedenle tarmn kefini bir devrim olarak nitelendirmitir. Bu yzden bu adaki gelimeler Neolitik Devrim olarak da anlr.
Verimli Hilal: Filistinden balayarak Bat ve Kuzey Suriyeyi, Kuzey Mezopotamyay, Diyarbakr, Urfa ve Dicle Nehrinin dousunda kalan Zagros Dalarnn bat eteklerini kapsayan blgedir.

Hayvanlarn Evcilletirilmesi
Neolitik ada tarmdan hemen sonra gerekleen en nemli yenilik, hayvanlarn evcilletirilmesidir. Kpek daha Mezolitik ada evcilletirilmitir. Bu nedenle kpek, evcilletirilen ilk hayvan olma zelliine sahiptir. Neolitik ada ise beslenme amal olarak koyun, kei, domuz ve sr evcilletirilmitir. nsanlar, evcilletirdikleri hayvanlarn stnden ve ynnden de faydalanmlardr. Evcilletirme sreci, daha ok st, daha kaliteli yn, daha fazla et veren ve kolay evcilleebilen uysal hayvanlarn seilmesi ve retilmesiyle gereklemitir. lk zamanlar evcil hayvan says az olduu iin avclk da

18

Uygarlk Tarihi

devam etmitir. Ancak zamanla evcil hayvanlarn says artm ve avclk giderek azalmtr. Evcilletirilen hayvan tr, blgelere gre farkllk gstermektedir. rnein Afrikada sr ve kei, Dou Asyada domuz, Gney Amerikada ise lama evcilletirilmitir. At, deve ve kmes hayvanlar ise daha ge dnemlerde evcilletirilebilmitir.

Dier Gelimeler
anak mleksiz Neolitik an balarnda, stleri dallarla veya kamlarla rtlp amurla svanan yuvarlak kulbeler yaplmtr. Bu dairesel planl barnaklar, daha sonra dikdrtgen planl, gerek evlere dnmtr. Bu evlerde mutfak ve kiler ilevi gren ayr odalar vardr. Bu evlerle birlikte, dzenli bir yerleim modeline sahip kyler ortaya kmtr. Bu yerleim yerlerinde baz yaplar, tapnak veya kutsal mekn zelliine sahiptir. Bu dnemde ller; evlerin tabanlarna, bebein ana rahmindeki pozisyonuna benzer ekilde, dizler karna ekili olarak gmlmlerdir. llerin yanna renkli talardan, deniz kabuklarndan, bakrdan, kemikten ve fil diinden yaplma ss eyalar ve boncuklar konmutur. Baz yerleimlerde ller, etleri ryene kadar bekletilip sonra kemikleri toplanarak gmlmlerdir. Diyarbakr yaknlarndaki ayn yerleiminde ise llerin kafataslar vcutlarndan ayrlarak baka bir yere, zel bir yapnn iine konmutur. Bu yap, kafatasl yap olarak adlandrlmaktadr ve bu yapnn muhtemelen inanla ilgili bir anlam vardr. Neolitik ada orak biimli aletler ve tahllar ilemede kullanlan tme talar, ta havanlar ve dibekler yaplmtr. Ayrca yzeyleri ve kenarlar srtlerek dzeltilmi ve parlatlm ta aletler de grlmektedir. En yaygn alet, yass baltadr. 1-15 cm arasnda bykle sahip gen ya da drtgen biimli bu aletler, bir sapa geirilerek kullanlmtr. Obsidyen, Neolitik dnemde alet yapmnda bir ham madde olarak youn biimde kullanlmtr. Doal kaynaklarndan elde edin obsidyenin geni bir corafyada ticaretinin yapld grlmektedir. Uzun mesafeli ticarete konu olan ilk mal, obsidyendir. zellikle Anadolu ile Dou Akdeniz ve Gneydou Toroslar ile Mezopotamya arasnda youn biimde obsidyen ticareti yaplmtr. Neolitik ada bakr da kullanlmaya balanmtr. Bakr, stlp dvlerek ekillendirilmi; tak, kk ine, olta gibi aletler yaplmtr. Neolitikte obsidyen ve bakrn yannda deniz kabuklar, kaliteli akmak ta ve deerli renkli talarn da ticareti yaplmtr.

anak mlekli Neolitik a


anak mlekli Neolitik a, sadece anak mlek yapmnn balamasndan daha fazla ey ifade eder. anak mleksiz Neolitik, besin retici yaam tarzna doru bir gei aamasdr. Ancak anak mlekli Neolitikte, artk besin retimine dayal ekonomi tamamen yerlemi, avclk ve toplayclk terkedilmitir. Bununla beraber bu dnemde yaplan tarm, sadece yamura bal olan kuru tarmdr. Sulama sistemi yoktur ve saban, dven gibi tarm aletleri bilinmemektedir. Tohumlar topraa delikler aarak ekilmekte, hasat akmak tandan yaplan oraklarla biilmekte ve tahl, ta dibeklerde tlmektedir. Bu dnemde ta temelli, kerpi duvarl, gerektiinde yeni eklemeler yaplabilen evler ortaya kmtr. Baz yerleimlerde evler birbirine bitiik olarak yaplmtr. Evlerde oturma, uyuma ve alma iin ayr yerler, kiler alanlar, ilikler, mutfaklar ve avlular bulunmaktadr. Jeriko ve Jarmo gibi yerleimlerin etrafnda sur duvarlar yaplmtr. Bu sur duvarlar, derin hendeklerle evrelenmitir. Buradaki nemli unsur, sur duvarlarnn yapmnda ortak emek gcnn kullanlmas ve ileri dzeyde bir toplumsal rgtlenmenin grlmesidir. Bu dnem yerleimlerinden bazlar 5 il 10 bin kiilik nfusa sahiptir. Neolitik an sonuna doru llerin evin tabanna gmlmesi deti ortadan kalkm ve ller yerleim yerinin dna gmlmeye balanmtr.

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

19

anak mlekli Neolitik; Um-Dabagiye evresi, Hassuna evresi ve Samarra evresi olarak aamaya ayrlr. Bunlar, .. 6000 ile 5000 arasnda Kuzey Mezopotamya blgesinde ortaya kan gelimi ky kltrlerini temsil eder. .. 6000lerde Kuzey Mezopotamyada grlen Um-Dabagiye kltr, Hassuna kltrne ncelik eden bir evreyi temsil eder. Hassuna yerleimleri ise kk, yaklak 100 il 200 metre apnda, tahminen birka yz kiilik nfusa sahip tarma dayal kylerdir. Hassunadan biraz daha ge ortaya kan Samarra yerleimlerinde, gelimi bir mimari ve artan bir toplumsal tabakalama grlmektedir. Samarra yerleimlerinde bulunan mezarlarda turkuaz ta, bakr, yeil ta, obsidyen ve deniz kabuundan kolyeler gibi mezar hediyeleri vardr. Bu blgede bulunmayan turkuaz ve obsidyen gibi talar ticaret yoluyla getirilmitir. Tarm ilk defa nerede ve ne zaman balamtr?
SIRA SZDE

SIRA SZDE

KALKOLTK A (. 5500/5000-3500)
A M A

DNELM

DNELM S O R U

Ky tipi yerleimlerin ilk kent devletlerine nasl dntn S O R U reneceksiniz.

Kalkolitik a (Bakr a), yaklak olarak .. 5.500/5.000 yllarnda balar ve DKKAT Tun ann balamas ile birlikte, .. 3500lerde sona erer. Erken Orta ve Son Kalkolitik olarak evreye ayrlmaktadr. Bu evreler Mezopotamyada Halaf, Ubeyd SIRA SZDE ve Uruk kltrleri olarak da adlandrlmaktadr. Neolitik aa zg iftilie dayal ky yaam, birok yerde uzun sre devam etse de baz blgelerdeki kylerin byyp gelierek kentlere dntkleri grAMALARIMIZ lr. Kalkolitik an en nemli zellii, bu dnemde kylerin kentlere dnmesi ve tarmc ky toplumlarndan kent devletlerinin domasdr. Bu dnemde blgeler arasnda sosyo-ekonomik adan bir farkllama ortaya kmtr.P Dnya tariK T A hinde ilk kez ekonomik kar blgeleri olumutur. Ekonomik merkez, doal imknlarn zengin olduu blgelerden, sulamal tarm yapma imknnn bulunduu Dicle ve Frat arasndaki Mezopotamya blgesine kaymtr. Mezopotamya blTELEVZYON gesi, daha kuzeydeki Gneydou Anadolu blgesine gre daha kurak ve doal besin kaynaklar snrl bir blgedir. Ekonomisi tahl tarmna dayal toplumlarda kuraklk, byk bir risk anlamna gelmektedir. Bu nedenle ktlk riski bulunan blgelerde art rn retmek ve bunlar depolamak son derece nemlidir. Bu blgeNTERNET lerde art rne sahip olan yerleimler, avantajl duruma geerler ve bu onlara nemli bir g kazandrr. Kuraklk riskinin az olduu ve doal besin kaynaklarnn bol olduu blgelerde ise art rn bu kadar byk bir anlam ifade etmez. Bu yzden Kalkolik ada sosyal ve ekonomik gelimeler, doal koullarn insanlar zorlad yerlerde gereklemitir. Dicle ve Frat nehirleri arasndaki Mezopotamya blgesinin kurak olmas ve kuru tarmn nfusu beslemeye yetmemesi, sulamal tarm zorunlu klmtr. Bu blge, sulama kanallarnn yaplabilmesi ve sulu tarmn balayabilmesi iin uygun koullara sahiptir. Sulu tarmn balamasyla birlikte rn fazlas yani art rn de ortaya kmtr. Bu art rn, blgede byk deiimlere neden olmutur. Her eyden nce bu art rnn retimi iin byk bir organizasyon gerekmitir. retimin planlanmas, sulama kanallarnn yaplmasnda insanlarn altrlmas, elde edilen rnn bir merkezde toplanarak depolanmas ve elbette bu rnn korunmas gerekmitir. Bylece (Neolitik ada Gneydou Anadoluda yava yava olumaya balayan) tapnak ekonomisi ad verilen bir

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ
Kent devleti: Etrafndaki daha kk yerleimlerin de bal olduu kenttipi idariP K T A merkezdir. Ekonomik kar blgesi: Bir toplumun geimini V Z Y O N TELE salayacak genilikte alan tanmlar.

NTERNET
Art rn: Geimlik retimin fazlas olan ve sahip olana ekonomik g salayan rndr.

20

Uygarlk Tarihi

sistem, Kalkolitik ada kurumsallamtr. Tapnak ekonomisinde retilen rn, din merkez olan tapnakta toplanr ve yeniden halka datlr. Tapnaa getirilen ve datlan rnn kaydn, din adamlar yani tapnan rahipleri tutar. Bu sistemde ekonomi ve din i iedir. retimi tapnaklar ve rahipler kontrol eder. Bylece toplumda net bir tabakalama ortaya kar. retenler ve retimi kontrol edenler arasndaki ayrm ok belirgindir. Tapnak rahipleri, en st tabakay oluturur. Btn bu gelimeler, toplumsal hayata bir eitlilik getirmitir. Yeni bir toplum modeli ekillenmeye balamtr. Sulu tarm, art rn ve artan sosyal dinamizmle birlikte Mezopotamyada nfus da artmtr. Bu dnemde bakr madencilii byk nem kazanmtr. zellikle teknoloji iin gerekli olan maden, deerli talar, dokuma iin gerekli yn, ya bitkileri ve eitli besin maddeleri gibi ihtiyalar baka blgelerden, en ok da Gneydou Toroslar blgesinden getirilmekteydi. Bu dnemde deniz ve akarsu yoluyla yaplan ticaret gelimitir. Mezopotamya, Anadolu, ran, Hindistan, Pakistan, ndus Vadisi ve Gney Arabistan arasnda geni bir ticaret a kurulmutur.
SIRA SZDE

SIRA SZDE lk kent devletleri neden Gney Mezopotamyada ortaya kmtr?

DNELM S O R U

UYGARLIIN DOUU
DNELM
AM A

Uygarln douunu hazrlayan koullarn neler olduunu reneS O R U ceksiniz.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Sulamal tarm ve art rnn ortaya kmas, art rn retiminin organize edilmesi, DKKAT art rnn buna sahip olmayan ve potansiyel bir tehlike oluturan (gebe hayvanc) topluluklara kar korunmas, reten ve retimi kontrol eden ekseninde toplumSIRA SZDE sal tabakalamann ortaya kmas, nfus art, yerleimlerin bymesi, ticaret ve mesleki uzmanlamann artmas bir devlet organizasyonunun ortaya kmasn salamtr. Sulama kanallarnn yapmnda insanlarn kitleler halinde altrlmas ve AMALARIMIZ birilerinin bu ii ynetmesi ve planlamas gerekmitir. Ayn ekilde tapnaklar ve antsal binalarn inasnda da insanlar altrlmtr. Bunun iin byk apl bir organizasyona ihtiya domutur. Bu organizasyonda liderler ve onlarn yardmclar K T A P olmaldr. Bu amala oluturulan btn kurumlar, sonuta devlet brokrasisine dnmlerdir. Toplumsal tabakalamann artmas, insanlarn kaynaklara ulamlar arasnda baz farkllklar dourmutur. Toplumun en stndeki ynetici tabaka g TELEVZYON ve zenginlie sahip olmutur. Ynetmenin yolu da yine bu g olduu iin antsal mimari araclyla bu g, zellikle vurgulanmtr. Karmak bir toplumsal yapya sahip byk lekli kent yerleimlerinde merkez bir devlet organizasyonu; ekonomik, siyasal,Nasker T yasal konularn bir sisteme oturtulmasn salamtr. Mezopo T E R N E ve tamya dnda Msr, ndus Vadisi, in, Orta ve Gney Amerika kltrlerinde de yukarda saylan benzer nedenlerle ilk devletler ortaya kmtr. lk devletlerin ortaya kmasyla birlikte uygarln da balad kabul edilmektedir. Uygarlk tarihsel olarak devlet, retim ve i gcnn denetimi, toplumsal tabakalama, mesleki uzmanlama, antsal yaplar, yaz ve byk nfuslu yerleimler gibi gelimelerle zdeletirilmektedir. Uygarln douunu hazrlayan nedenler srasyla; yerleik yaama gei, tarmn zellikle de sulu tarmn balamas, art rnn yaratlmas ve kent devletlerinin ortaya k olarak saylabilir.

SIRA SZDE

SIRA SZDE Uygarln douunu hazrlayan koullar nelerdir?


DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

21

zet
A M A

Evren, Dnya ve canllar nasl olumutur? Evren, yaklak 15 milyar yl nce meydana gelmitir. Evrenin oluumu Big Bang (Byk Patlama) ad verilen bir teoriyle aklanmaktadr. Dnya ise yaklak 4.5 milyar yl nce, bir gaz ve toz bulutundan meydana gelmitir. Bundan 500 milyon yl sonra da ilk organik molekller gelimitir. Sonra ilk basit tek hcreli canllar ve daha sonra da ok hcreli canllar evrimlemitir. nsann yesi olduu primatlar takm ise gnmzden 55 milyon yl nce ortaya kmtr. Tarih ncesi ve erken tarih alar nasl ve neye gre snflandrlr? Tarih ncesi alar ve erken tarih alar, a Sistemi denen bir sisteme gre snflandrlr. a Sistemi, eski alarn ara gere yapmnda kullanlan ham maddeleri esas alarak Ta a, Tun a ve Demir a olmak zere ana evreye blnmesidir. Bu evrelerden Ta a ise Paleolitik (Eski Ta a), Mezolitik (Orta Ta a) ve Neolitik (Yeni Ta a) olarak tekrar e ayrlr. Neolitik a ve Tun a arasna da Kalkolitik a (Bakr a) eklenmitir. nsann atalarnn zellikleri ve Paleolitik adaki gelimeler nelerdir? Gnmzden 2.5 milyon yl nce ortaya kan ve 40 bin yl ncesine kadar yaam olan birok tr, insann atalarn oluturur. Bu insan trlerinin anatomik yaplar ve zihinsel dzeyleri bugnk insanlardan farkldr. Modern insan olan Homo sapiens tr ise yaklak 200 bin yl nce ortaya kmtr. lk ta aletler Alt Paleolitik Dnemde, l gmme davran Orta Paleolitik Dnemde ve ilk simgesel ve sanatsal rnlerse st Paleolitik Dnemde gelimitir. Avc-toplayc gebe yaam biiminden yerleik yaama neden ve nasl geilmitir? Buzul alarnn bitii, iklimde snmaya ve bu snma da baka ekolojik deiimlere neden olmutur. Mezolitik/Epipaleolitik ada yaayan insanlar, bu yeni evresel koullara uyum salamlardr. Avrupada sulak alanlarn kylarnda balklkla geinen kk yerleimler ortaya karken Ortadou ve Dou Akdenizde yabani tahl toplayclyla geinen yerleimler belirmitir.

AM A

Tarm ve hayvanlarn evcilletirilmesi nerede, nasl ve ne zaman balamtr? Ortadou ve Dou Akdenizdeki yabani tahl toplaycl, zamanla bu yabani tahllarn denetim altna alnmasn salam, bylece ilk tarm balamtr. Tarmn kefini, o blgede bulunan evcilletirmeye msait yabani hayvanlarn evcilletirilmesi izlemitir. Besin retiminin balad bu aa Neolitik a ad verilmektedir. Ky tipi yerleimler nasl ilk kent devletlerine dnmtr? Mezopotamyada ekolojik koullar, sulamal tarma geie neden olmutur. Bylece bu blgede geni apl sulamal tarm balam, bunun sonucunda da art rn ortaya kmtr. Bu art rn, blgede byk deiimlere neden olmutur. Art rnn retimi, toplanmas ve datlmas iin byk bir organizasyon gerekmitir. Bu organizasyon tapnak ekonomisi ad verilen tapnak merkezli bir sistem dourmutur. Bu sistem kent devleti modeline evrilmitir. Uygarln douunu hazrlayan koullar nelerdir? Tarihsel anlamda uygarln douu; devletin, retim ve i gcnn denetiminin, toplumsal tabakalamann, mesleki uzmanlamann, antsal yaplarn, yaznn ve byk nfuslu yerleimlerin ortaya kmas demektir. Uygarln douunu hazrlayan nedenler srasyla; yerleik yaama geilmesi, tarmn zellikle de sulu tarmn balamas, art rnn yaratlmas ve kent devletlerinin gelimesidir.

A M A

A M A

AM A

A M A

A M A

22

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. a Sistemine gre arkeologlar, eski alar hangi lte gre snflandrmaktadrlar? a. Corafi b. Teknolojik c. Kltrel d. Toplumsal e. Yaz 2. Aadakilerden hangisi arkeometrik tarihleme yntemlerinden biri deildir? a. Tipoloji b. Karbon 14 c. Aa halkalar yntemi d. Potasyum-argon e. Termolminesans 3. lk a. b. c. d. e. ta aletler ne zaman ortaya kmtr? Gnmzden 4.4 milyon yl nce Gnmzden 2.5 milyon yl nce Gnmzden 1.8 milyon yl nce Gnmzden 800 bin yl nce Gnmzden 200 bin yl nce 6. Aadakilerden hangisi Avrupadaki Mezolitik a ile Ortadou ve Dou Akdenizde yaanan Epipaleolitik a arasndaki farkllklardan biridir? a. Yabani tahl toplayclna dayal geim biimine geilmesi b. lk yerleik kylerin ortaya kmas c. klimde snmann ve bitki rtsnde deiimin meydana gelmesi d. Mikrolit aletlerin yaplmas e. Avclk yaplmas 7. Ortadouda,tarma ilk alnan tahllar aadakilerden hangisidir? a. Pirin-msr b. Msr-patates c. Arpa-buday d. Mercimek-bakla e. Pirin-patates 8. lk evcilletirilen hayvan aadakilerden hangisidir? a. Koyun b. Deve c. Domuz d. Kpek e. At 9. Sulamal tarm ilk defa nerede balamtr? a. Mezopotamya b. Afrika c. Anadolu d. Avrupa e. Orta Asya 10. Aadakilerdn hangisi uygarln douunu hazrlayan koullardan biri deildir? a. Yerleik yaama geilmesi b. Sulamal tarmn balamas c. Art rnn yaratlmas d. Kent-devletlerinin ortaya kmas e. lk sanat rnlerinin ortaya kmas

4. Bedensel zellikleriyle, Buzul a koullarna uyum salam olan insan tr aadakilerden hangisidir? a. Homo habilis b. Homo rudolfensis c. Homo erectus d. Homo sapiens e. Homo neanderthalensis 5. Aadakilerden hangisi homo sapiensin kkenini aklayan modellerden biridir? a. Asyadan k modeli b. Avrasya modeli c. Evrim zinciri modeli d. ok merkezli evrim modeli e. Avustralya ve Amerikaya gei modeli

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

23

Okuma Paras
Kozmik Takvim Dnya ok yal, insansa ok gentir. Kiisel yaamlarmzdaki dikkate deer olaylar; yllar veya daha kk srelerle llr; yaam sremiz onluk dnemlere sar; tm yazl tarih ise binlerce yln iindedir. Fakat bizden daha nceleri, gemiin en uzak dnemlerine uzanan, ok uzun bir zaman geti ki bunun hakknda pek az ey biliyoruz; nk hem yazl veriler yok hem de o dnemlerin akl almaz bykln kavrayabilme konusunda gerekten glk duyuyoruz. Bununla birlikte, uzak gemiteki olaylar tarihlendirebilme olanamz var. Jeolojik tabakalama sistemi ve radyoaktif metot; arkeolojik, paleontolojik ve jeolojik olaylar hakknda bilgi salamaktadr; ayrca astrofizik kuram, planetlerin yalar ve Samanyolu hakknda veriler salad gibi Byk Patlama denen, tm madde ve enerjinin imdiki evrene dnt olaanst patlama olayndan bugne kadar gemi olan sreyi de tahmini olarak vermektedir. Byk patlama ya evrenin balangc ya da evrenin daha eski gemiine ilikin tm bilginin tahrip olduu bir devamszlk devresidir. Ama kesin olan u ki hakknda hibir kaydn bulunmad en eski olaydr bu. Byk Patlama (Big Bang) Samanyolu Galaksisinin olumaya balamas Gne Sisteminin oluumu Dnyann ekillenmesi Dnyada ilk yaam belirtisi En eski fosillerin tarihi Fotosentez yapabilen en eski bitki fosillerinin tarihi Canlln evrimi nsann evrimi Bu tr tablo ve takvimler, kanlmaz olarak yetersizdir. Byle bir kozmik yl iinde, dnyann yldzlar aras maddeden skmaya balamasnn ancak eylln balarnda olduunu grmek, insan huzursuz eder; yine dinozorlarn 24 Aralkta ortaya kmalar, insann 31 Aralk gnnn gecesi belirmesi de ayn etkiyi yapar. Tm yazl tarih, 31 Aralkn son on saniyesini ierir. Fakat bu ekilde dzenlemi olduum iin, ilk kozmik yl yeni sona ermitir. Kozmik zaman iinde igal ettiimiz srenin nemsizliine karn, ikinci kozmik yln balangcnda dnya zerinde ve yaknnda olacak eylerin ok byk lde bilimsel bilgeliiBu kozmik kronolojiyi aklamak iin bildiim en retici yol, evrenin on be milyar yllk yaam sresini (ya da en azndan Byk Patlamadan bu yana srdrd somut yaam) tek bir takvim ylna sktrmaktr. Buna gre dnya tarihinin her bir milyar yl, kozmik yln yirmi drt saatine e ve bu yln her saniyesi dnyann gne etrafndaki 475 dnne karlk olacaktr. Bu blmde, kozmik kronolojiyi ekilde sunuyorum: Aralk ay ncesi baz tarihleri gsteren bir liste, aralk ay iin bir takvim ve yeni yln son akamna yakndan bir bak. Bu lye gre tarih kitaplarmzdaki olaylar (kitaplar bunlar birbirinden ayrmak iin olduka nemli abalar gstermekte olsalar bile) o kadar skk durumdadr ki kozmik yln son anlarn saniye saniye anlatmak gerekmektedir. Byle bile olsa bizlere geni aralklarla ayrldklar retilmi bulunan olaylarn, listede ada olaylar olarak yer alm olduklarn grrz. Yaam tarihi boyunca halnn tm dnemler iin ayn zenginlikte dokunmu olmas gerekir. rnein 6 Nisan veya 16 Eyll sabah saat 10:02 ve 10:03 dolaylar. Ancak detayl veriler, kozmik yln yalnzca son anlar iin mevcuttur. 1 Ocak (yaklak 15 milyar yl nce) 1 Mays (yaklak 10 milyar yl nce) 9 Eyll (yaklak 5 milyar yl nce) 14 Eyll (yaklak 4.5 milyar yl nce) 25 Eyll (yaklak 4 milyar yl nce) 9 Ekim (yaklak 3.6 milyar yl nce) 12 Kasm (yaklak 2.8 milyar yl nce) Aralk ay (yaklak 570 milyon yl ile 2 milyon yl ncesi) 31 Aralk (yaklak 2 milyon yl ncesinden gnmze kadar) ne ve insanolunun kendine zg duyarlna bal bulunaca ortadadr. Kaynak: Sagan, C. (1983). Cennetin Ejderleri. nsan Zekasnn Evrimi zerine Dnceler, (ev. Kayhan entin), E Yaynlar, stanbul. s. 23-29.

24

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. b 2. a 3. b 4. e 5. d 6. a 7. c 8. d 9. a 10. e Yantnz yanl ise a Sistemi ve Tarih ncesi alar konusunu tekrar okuyunuz, Yantnz yanl ise Tarihleme Yntemleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Alt Paleolitik Dnem konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Orta Paleolitik Dnem konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise st Paelolitik Dnem konusuna tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Mezolitik (Epipaleolitik) a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Neolitik a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Neolitik a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Kalkolitik a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Uygarln Douu konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 lk basit tek hcreli canllar yaklak 3.6 milyar yl nce ortaya kmtr. Bunlara ait kantlar vardr. Bu kantlar, Grnlandda, Afrikann gneyinde ve Avustralyada bulunan fosillerdir. Bu tek hcreli canllarn yaklak 4 milyar yl nce ortaya kan ilk organik molekllerden olutuu tahmin edilmektedir. Bilim insanlar laboratuvarda inorganik bileimlerden, karbon ierii bakmndan zengin organik bileimler retmeyi baarmlardr. Bu organik bileimler, protein yap talar olan aminoasitleri meydana getirmitir. Aminoasitlerin canl formlara dnmesi ise yaklak 500 milyon yl srmtr. Sra Sizde 2 Canllar snflandrmasnda insann atalar ve insan kapsayan Hominini tribusunun yelerine hominin denir. Homininleri dier primatlardan ayran en nemli zellik, bipedalizm yani iki ayak zerinde duru ve hareket biimidir. lk homininler Afrikada evrimlemilerdir. Tartmal fosilleri bir tarafa brakrsak ilk homininler 4.4 milyon yl nce evrimleen Australopithecuslardr. Sra Sizde 3 a sistemine gre tarih ncesi ve erken tarih alar teknolojik ya da daha dorusu teknolojide kullanlan ham maddeye gre Ta a, Tun a ve Demir a olarak snflandrlr. a Sistemi; Ta ann Eski, Orta ve Yeni Ta (Paleolitik, Mezolitik, Neolitik) olarak evreye ayrlmas ve Bakr ann (Kalkolitik) eklenmesiyle gelitirilmitir. Sra Sizde 4 Paleolitik ada ilk ta aletler ortaya km ve bu a boyunca ta alet teknolojileri ilerlemitir. Ate, insanlar tarafndan kontrol altna alnm, avclk gelimi, konuma dili ortaya km, l gmme davran balam, ilk simgesel ve sanatsal rnler verilmitir. Sra Sizde 5 Tarmn gelitii ilk yer, Orta Douda verimli hilal ad verilen blgedir. Tarm, Ortadouda gnmzden yaklak 10.000 yl nce, Gneydou Asyada gnmzden 8000 yl nce ve Orta Amerikada ise gnmzden 5000 yl nce balamtr.

1. nite - Dnyann Oluumu ve Tarih ncesi alar

25

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 6 lk kent devletlerinin Mezopotamyada ortaya kmasnn nedenleri, byk lde ekolojiktir. Mezopotamya blgesinin kurak olmas ve kuru tarmn nfusu beslemeye yetmemesi, sulamal tarm zorunlu klmtr. Bu blge, sulama kanallarnn yaplabilmesi ve sulu tarmn balayabilmesi iin uygun koullara sahiptir. Sulu tarmn balamasyla birlikte rn fazlas yani art rn de ortaya kmtr. Byk apl sulu tarm, art rn ve byk nfusun denetimi bir devlet organizasyonu gerektirmitir. Sra Sizde 7 Uygarln douunu hazrlayan nedenler srasyla; yerleik yaama gei, sulu tarmn balamas, sulu tarm sayesinde art rnn yaratlmas, toplumsal farkllamann gelimesi ve kent devletlerinin ortaya k olarak saylabilir. Arsebk, G. (1990). nsan ve Evrim, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Aydn, S. (2003). Epipaleolitik Dnem, Mezolitik a, Neolitik a, a Sistemi maddeleri. Antropoloji Szl, Suavi Aydn ve Kudret Emirolu (Ed.). Bilim ve Sanat Yaynlar, Ankara. Braidwood, R. J. (1995). Tarih ncesi nsan, (ev. Bilgi Altnok). Arkeoloji ve Sanat Yaynlar, stanbul. Erdal, Y. S. (2003). Australopitekler, Homo habilis, Homo heidelbergensis, Homo erectus, Homo ergaster, Homo rudolfensis, Homo sapiens, Neandertal insan maddeleri. Antropoloji Szl, Suavi Aydn ve Kudret Emirolu (Ed.). Bilim ve Sanat Yaynlar, Ankara. Feder, K. L. ve M. A. Park. (1997). Human Antiquity, Mayfield Publishing Company, California. Jones, S. M. Robert ve D. Pilbeam (Ed.). (1994). The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution, Cambridge University Press, Cambridge. Lewin, R. (1998). Modern nsann Kkeni, (ev. Nazm zaydn). Tbitak Popler Bilim Kitaplar, Ankara. Lewin, R. ve R. A. Foley. (2004). Principles of Human Evolution, Blackwell Publishing, Malden. Maisels, Charles Keith. (1999). Uygarln Douu, (ev. Aleddin enel). mge Kitabevi Yaynlar, Ankara. zbek, M. (2000). Dnden Bugne nsan, mge Kitabevi Yaynlar, Ankara. zdoan, M. (2002). Tarihncesi: Topran Dili, Paleolitik a: nsann Zaferi, Mezolitik a: lk Kylere Doru, Neolitik a: Devrimlerin Atas, Kalkolitik a: Devletin kkeni. Arkeoatlas Dergisi, Say 1, s: 22-129. Thomas, H. (1995). The First Humans. The Search for Our Origins, Thames and Hudson Ltd, Londra.

2
Amalarmz
Mezopotamya Smerler Akkadlar Babilliler Assurlular

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; Eski Mezopotamyann corafi koullarn ve tarih ncesi dnemlerinin genel zelliklerini aklayabilecek, Eski Mezopotamya tarihini genel hatlaryla kavrayacak, Eski Mezopotamyada devlet ynetimini aklayabilecek, Eski Mezopotamya hukukunu tartabilecek, Eski Mezopotamya dinini kavrayacak, Eski Mezopotamya sanat ve kltrn tanmlayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
lk ehir Devletleri Yaznn cad lk Kanunlar lk Edeb Metinler Zigguratlar

indekiler
MEZOPOTAMYANIN CORAF KOULLARI VE TARH NCES ESK MEZOPOTAMYA TARH ESK MEZOPOTAMYADA DEVLET YNETM ESK MEZOPOTAMYA HUKUKU ESK MEZOPOTAMYA DN ESK MEZOPOTAMYADA SANAT VE KLTR

Uygarlk Tarihi

Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl


MEZOPOTAMYANIN CORAF KOULLARI VE TARH NCES
A M A

Mezopotamyann corafi koullarn ve tarih ncesi dnemlerini reneceksiniz.

Mezopotamya, Yunanca mesos=ara/orta ve potamos=rmak kelimelerinden tretilmi iki rmak aras anlamnda bir corafi terimdir. Bu ad kuzeyde Toros Dalarndan gneyde Basra Krfezine, douda Zagros Dalarndan batda Suriye lne kadar uzanan alan iin kullanlmaktadr.
ekil 2.1 Eski Mezopotamya Haritas Kaynak: Krolu, K., Eski Mezopotamya Tarihi. Balangcndan Perslere Kadar, stanbul, 2006, s. 13.

28

Uygarlk Tarihi

Dicle (diglat) ve Frat (Purattu) nehirleri Mezopotamyaya hayat verir. Frat Nehri, Dou Anadoludan doar. ki ana kolu olan Karasu ve Murat Suyunun birlemesinden sonra Toroslar aarak gneye iner, Balih ve Habur nehirlerini alarak gneye doru devam eder. Basra Krfezine 145 km kala Dicle Nehri ile birleir ve attlarap Nehri adyla Basra Krfezine dklr. Dicle ise Toros Dalarndan doar. Diyarbakr havzasnda Pamukay ve douya doru Batman, Garzan ve Botan aylarn alr. Daha sonra Byk Zap, Kk Zap, Adhem, Diyala nehirleri ve son olarak Frat ile birleip attlarap Nehri adyla Basra Krfezine dklr. Eskiada Dicle ve Frat, bugn denize dkldkleri noktadan 200 km daha ieride birbirlerinden ayr olarak Basra Krfezine dklmekteydiler. Nehirlerin getirdii alvyon nedeniyle deniz dolmu, nehirler yatak deitirip birleerek attlarap Nehrini oluturmulardr. Kuzey Mezopotamyada Toroslar ve Zagroslarn etekleri bol ya alr. Buras dalk ve bozkr alanlar ile kapldr. yi ya almas nedeniyle Zagros etekleri Paleolitik adan itibaren insanlarn yaad bir blge olmutur. Gney Mezopotamya ise ldr. Buraya Dicle ve Frat nehirleri bereket getirir. Sulama kanallar alarak tarm arazileri sulanabilmitir. Mezopotamyada Paleolitik adan (Yontma/Eski Ta a) itibaren insanlar yaamaya balamlardr. Kuzey yarm krenin byk bir ksm buzullarla kapl olmasna ramen Mezopotamya bu souk iklimden etkilenmemi ve insanlar iin ok uygun bir yaam alan olmutur. Musul yaknlarnda Paleolitik an balarna tarihlenen ta aletler saptanmtr. Kk gruplar halinde yaayan bu ilk insanlar yaamlarn kk, brtlen tr bitkiler, yaprak toplayarak ve bazen de bunlara ek olarak byk hayvanlar avlayarak salard. Kuzey Irakta Kk Zap Blgesinde yer alan ve gnmzden yaklak 80.000 yl ncesine tarihlenen Barda-Balka kamp alan ve Byk Zap Nehri Vadisinde bulunan anidar Maaras Paleolitik a insanlarnn nemli yaam alanlardr. anidar Maarasnda homo sapiens neanderthalensis tr insana (Neandertal Adam) ait iskeletler ve kullandklar ta aletler bulunmutur. Gnmzden 12.000-11.000 yl nce buzul iklimi sona ermi ve gnmzdekine benzer lman bir iklim Mezopotamyaya hakim olmutur. Bitki ve hayvan trleri oalmtr. nsanlar hayvanlar beslemeyi kefettiler, yava yava onlar evcilletirme almalar balad, artk maaralarda deil hayvanlarn ve tarma alnacak bitkilerin, bir baka deyile besin kaynaklarnn yannda geici basit barnaklar yapmaya baladlar. Bu aa Mezolitik ya da Epipaleolitik a ad verilir. Paleolitik a ve Neolitik a arasnda yer alan Ara/Orta Ta a anlamndadr. Bu an zelliklerini gsteren kltrler Dou Akdeniz kysnda saptanan Kebara ve Natufyen kltrleridir. Paleolitik an ekonomisini oluturan avclk ve toplayclktan besin retimi evresine gei, insanlk tarihinin en nemli aamalarndan biridir. .. 10.000 yllarnda balayan bu aa, Neolitik a, Yeni Ta a ya da Cilal Ta a gibi isimler verilir. nsanolu ilk kyleri kurmaya balad. Dal ve kam zerinin amur sval ya da ta temelli kerpi duvarl ilk kalc konutlar yapld. Bunu retim izledi. Buday, arpa, bezelye ve mercimek tarm yapld, koyun, kei, sr, kpek ve domuz gibi hayvanlar evcilletirildi. Mezopotamyada bulunmayan obsidyen Dou Anadoludan ticaretle getirtildi. Ticaretle ilgili olarak ilk mhrler Neolitik ada ortaya kt. .. 7000lerde kile elle ekil verilerek ilk kez anak mlek yaplmaya ve kullanlmaya baland. Bu an nemli yerlemeleri, Kuzey Mezopotamya snrnda Diyarbakrda ayn, anl Urfada Nevali ori, Gbeklitepe ve Kuzey Iraktaki Cermo (Jarmo) dur. Nevali ori ve Gbeklitepede ilk dinsel yaplar, tapnaklar ortaya kar. ehirlerin etrafnn surla evrilmesi yine bu ada grlmeye balar.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

29

.. 7. binyln sonlarndan .. 6. binyln ilk yarsna kadar yeni anak mlek tarzlar geliti ve basit desenlerin yerini daha ince boyanm bezemeli anak mlek kltrleri almaya balad. Kuzey Mezopotamyadaki yerleme yerlerinden isimlerini alan boyal anak mlek kltrleri Hassuna Kltr ve Samarra Kltr adn tar. .. 5600 de Kuzey Mezopotamyada Hassuna Kltrnn yerini Halaf Kltr (.. 5600-5000) ald. Bu kltr adn, anak mlek rneklerinin ilk buluntu yeri olan Yukar Habur Blgesindeki Tel Halaf yerlemesinden almtr. Halaf Dneminde insanlar tholos ad verilen ev tiplerini kullanmlardr. Bu tip evlerde anne, baba ve ocuklardan oluan kk bir ailenin yaad dnlmektedir. Halaf Kltrnn bir baka zellii zarif boya bezemeli anak mlekleridir. Geometrik bezemeler yannda, insan ve hayvan motifleri de kullanlmtr. Bu kltr Zagros Dalar ile Akdeniz arasnda kalan tm Kuzey Irak, Kuzey Suriye ve Gneydou Anadoluya yaylmtr. Kuzey Mezopotamyada Halaf kltryle e zamanl olarak Gney Mezopotamyada ilk buluntu yerinden dolay Uheyd olarak adlandrlan bir baka kltr gelimekteydi. Bu kltr .. 6. binyln sonlarna doru Kuzey Mezopotamyaya kadar yaylm, tholos tipi evler son bulmu ve Halaf boyal anak mleinin yerini Uheyd boyal anak mlei almtr. Uheyd kltrnn (.. 5500-4000) kuzeydeki yaylm snr Elaz-Malatya yresine kadar uzanmaktayd. Uheyd Dneminin en nemli mimari zellii Gney Mezopotamyada Ur, Uruk, Uheyd ve Eridu gibi kentlerin merkezinde bir tapnak ina edilmesi ve kentlerin bu merkez etrafnda gelimesiydi. Bu yerleim modeli daha sonraki Smer ehirlerinde grlenlerin ncs niteliindedir. Blgenin bir sonraki evresi Uruk Dnemi (.. 4000-.. 3100)dir. Bu dnemde gneydeki kentler byk oranda gelimitir. Nfuslar artm, sulu tarm ile daha fazla rn elde edilmeye balanm; maden, ta ve kereste gibi ihtiyalar uzak blgelerden ticaretle getirtilmitir. Belli bir i kolunda uzmanlam zanaatkrlar ortaya kmtr. mleki atlyelerinin seri retime getikleri ve retilen mallarn uzak lkelere pazarland grlr. Neolitik adan beri kullanlan bask mhr gelenei yerini silindir mhr tipine brakmtr. Rahipler tapnaklarnda gl idiler. Ekonomik kaytlarn tutulmas gereksinimi sonucunda .. 3200lerde yaz gelitirilmitir. Ge Uruk Dnemini Gney Mezopotamyada .. 3100lerde Cemdet Nasr Dnemi izler. Uruk ve Cemdet Nasr devirleri Mezopotamyann Protohistorik Dnemi kabul edilir. Mezopotamyada Paleolitik ada insanlarn yaad nemli merkezler SZDE SIRA nelerdir?

Tholos: ap 3 ile 7 m arasnda deien yuvarlak planl, kubbeli bir oda ile bu odaya eklenmi dikdrtgen planl bir baka odadan oluuyordu. Balk, kerpi ya da tatan yaplyorlard.

ESK MEZOPOTAMYA TARH


A M A

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DNELM S O R U

Eski Mezopotamya tarihinin genel hatlarn reneceksiniz.

Smerler, Erken Hanedanlar Dnemi (.. 2900-2350)


DKKAT Smerler, .. 4. binyln sonlarna doru Mezopotamyada grlmlerdir. Kkenleri tam olarak bilinememektedir ancak ndus kltrnde aranmaktadr. Obeyt kltr ile Smerlerin yaam ekilleri arasndaki benzerlikler nedeniyle MezopotamSIRA SZDE yann yerli halk olabilecekleri de ileri srlmektedir. Erken Hanedanlar Dneminde (.. 2900-2350) Smerler, Gney Mezopotamyada her biri bir kraln ynetimindeAMALARIMIZ ki kent devletlerinde yaadlar. Bunlarn hepsi merkez bir tapnak etrafnda kurulDKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

30

Uygarlk Tarihi

mutu ve etraflar bir sur ile evrili idi. evresinde ise kyler bulunmaktayd. Eridu, Uruk, Ur, Laga, Ki, Nippur, Umma gibi ehir devletleri arasnda Uruk lider durumdayd. Bazen kentler birbirleri ile toprak ve su anlamazlklar yznden atyorlard. Erken dneme ait yaztlar daha ok efsanevi bilgiler vermektedir. iviyazl belgelere gre .. 3. binyln ortalarnda Ki Kral Mesilim, Umma kenti ile Laga kenti arasnda kan snr anlamazlnda arabuluculuk yapmtr. Ancak Laga yneticisi Ur-Nane, Ur ve Umma kentleriyle savap onlar yendi. Ur-Nanenin torunu Eannatum, Umma ile atmay srdrerek Ummaya kar zafer kazand. Bunu kutlamak iin Akbabalar Steli olarak adlandrlan nl kabartmay yaptrd.
ekil2.2 Akbabalar Steli Kaynak:
bahumuth.chaosnet.org/apocrypha 8.html23.02.2011

Urukagina, .. 2360larda ilk yazl reformlar ile tannr. Erken Slaleler Dneminin son yllarnda Umma ile Laga ehirleri, aralarnda yer alan topraklarn hakimiyeti iin savamaya devam ediyorlard. Bu dnemde Umma ehrinin bana geen Lugalzaggezi Laga yamalad, Uruk kral oldu. Ancak Akkadlarn gelii ile Lugalzaggezi Akkadl Sargona .. 2334te yenildi ve Mezopotamyada stnlk Akkadlara geti.

Akkadlar (.. 2350-2150)


Akkadlar, Sami kkenli bir topluluktur. Smerler Dneminde Mezopotamyaya gen bu topluluk Smer kltrn benimsemitir. Smerler sonrasnda Mezopotamyann lideri konumuna gelmilerdir. Ayrca Akkadlar daha sonra Mezopotamyada gl konuma ulaacak yine Sami kkenli Assur ve Babil halklarna da nclk etmilerdir. Akkadlar, Smerlerden farkl olarak kent devletlerinden ziyade Evren veya Dnya krall kavramn Mezopotamyaya getirmitir. Akdenize kadar btn Mezopotamyaya hkim olmular ve lkeyi merkez sistem ile ynetmilerdir. Akkad Hanedannn kurucusu Kral I. Sargondur (.. 2334-2279). Agade isimli bir bakent kuran Sargon kaytlara gre 34 sava yapmtr. Douda Elama, kuzeyde Suriye, Lbnan ve Toroslara kadar yapt seferler onu ilk dnya hakimi yapmtr. I. Sargonun torunu olan Akkad Kral Naram-Sin (.. 2254-2218) de dedesinin yolundan gitmi mparatorluu Arap Yarmadasnn kuzey snrna ve Bat ran ilerine kadar geniletmitir. Fakat Naram-Sinden sonra blgedeki g dengeleri deimi ve baa geen zayf hkmdarlarla Akkadlar de gemitir. Ksa bir sre iin de Zagros Dalarndan inen ve igale balayan Gutiler Akkadlar ykm ve ynetimi ellerine geirmilerdir (.. 2150). Guti egemenliine Uruk Kral Utu-Hegal (.. 2123-2113) son vermitir. Gutiler, lkeleri olan Zagros Dalarna ekilmiler ve Smer kent devletleri bamszlklarna kavumutur.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

31

Yeni Smer Dnemi (III. Ur Slalesi) (.. 2112-2000)


Gney Mezopotamyada Sami kkenli Akkadlarn Smer kentleri zerindeki basks ortadan kalknca birok Smer kentinde ynetici slaleleri egemenliklerini ilan etmilerdir. Ur-Nammu (.. 2112-2095) tarafndan kurulan III. Ur Slalesi ile Ur, Gudea ynetiminde zengin bir ticaret kenti olan Laga ve Utu-Hegal ynetimindeki Uruk bu kentlerin balcalardr. Ur Hanedan bu dnemde Akkad gibi bir merkez krallk kurmak ve tm blgeyi denetlemek istemitir. Douda Elam, kuzeyde Assur lkesi zerinde merkez ynetim kontrol salanmtr. Yaklak 100 yl kadar (.. 2100-2000) sren bir dnemde Ur kenti Mezopotamyann en byk siyasi gc olmutur. Dnemlerinin sonu, youn gler ve evre topluluklarn saldrlar ile gelmi ve ynetimleri zayflamtr. Ur Slalesinin ynetiminin sonu ayn zamanda Smerlerin Mezopotamyadaki ynetimlerinin sonu demektir. Daha sonra Mezopotamyaya Smer kkenli olmayan kavim ve slaleler egemen olmulardr.

Assurlular ve Babilliler
III. Ur Slalesinin knden sonra kuzeyde byk bir siyasi g olarak Assur, gneyde ise din ve kltr merkezi olarak Babil ne kmtr. Ayn zamanda .. 2. binyln erken dnemlerinde blgeye gelen Hurri ve Amurrular (veya Amoritler) blgenin gerek nfus gerekse kltrel yapsn byk oranda etkilemi, daha sonraki siyasi olaylara da etki etmilerdir. .. 2. binyln balarnda ykselen kavimlerden biri Assurlulardr. zellikle oluturduklar geni ticaret a onlarn Mezopotamya kltrn farkl blgelere yaymasna ve farkl kltrleri de Mezopotamyaya tamasna neden olmutur. Anadoluda .. 1950-1750 yllar arasnda yaanan Assur Ticaret Kolonileri anda Assurlu tccarlar Anadoluya ticaret yapmaya gelmilerdir. Anadoludaki ana ticaret merkezi (bugn Kayseri il snrlar iindeki Kltepe ren yerinde bulunan) Kani/Nea kenti idi. Tccarlar genellikle tun yapmnda kullanlan kalay ve eitli kumalar satyorlar, karlnda da altn ve gm alyorlard. Anadolunun yaz ile tanmas ve tarih alara girmesi de yine Assurlu tccarlar sayesinde olmutur. Assurlu tccarlar Assur kentindeki i ortaklar olan eleriyle mektuplaarak ticareti yaplacak mallarn listesini gnderiyorlar, elerinin kervanlarla gnderdikleri mallar, Anadolunun pek ok yerinde kurulan pazarlarda satyorlard. Kltepe ren yerinde yaplan kazlarda Assurlu tccarlarn evlerinin bodrum katlarnda ok sayda iviyazl tablet bulunmutur. Anadolu halk da yazy renmi ve .. 2. binyln balarnda Anadolu tarih alarna girmitir. .. 2000 yllarnda Arap Yarmadasndan kan Bat Samileri ya da Amurrular, Mezopotamyaya szarak Smer-Akkad kltrnn etkisi altnda kalp bu kltr benimsediler. nceleri eitli yeni devletlerin olutuu grlr. Gney Mezopotamyada nce ssin Slalesi (.. 1969-1732), daha sonra da Larsa Slalesi (.. 1961-1700) egemen olmutur. .. 18. yzylda ise Babil Slalesi (.. 1830-1595) egemenlik kurmutur. Babil slalesinin en nemli kral Hammurabidir. Hammurabi, lkesinin snrlarn batda Akdenize, douda rana, kuzeyde de Toroslara kadar geniletmitir. Bu sralarda Anadoluda Eski Hitit Devleti fetihlere balam ve sonunda Hitit Kral I. Murili .. 1595 ylnda Babili alarak Eski Babil Devletine son vermitir. Daha sonraki dnemlerde Babilde Kassitler etkin olmular, Anadoluda Hititler glenmi, Hurriler, Mitannilerin nderliinde yeni bir siyasi g oluturmulardr.

32

Uygarlk Tarihi

Yaklak iki yzyl sren Mitanni-Hurri egemenliinin zayflamas Assurlularn ykselmesine olanak vermi ve .. 13. yzylda Assur Kral I. Salmanassar Hurri-Mitanni Devletini ykarak, Assur egemenliini kesin olarak balatmtr. Fakat bu Assur egemenlii de youn g dalgalar sebebiyle zayflamtr. .. 9. yzyln banda kuzeyde Assurun tekrar ykselmesine kadar blge kark bir dnem geirmitir. Bu zamana kadar Mezopotamya ve evresinde birok yeni devlet ve kavim ortaya kmt. .. 10. yzyldan yaklak .. 7. yzyln sonlarna kadar sren Assur ynetimine Yeni Assur Krall denmitir. Bu dnemde youn bir yaylma politikas benimsenmitir. Yine de gney Mezopotamyada Babil, egemenliini korumutur. Babil dnda Dou Anadoluda Van Gl ve evresi merkez olmak zere gl bir krallk kuran Urartular ve randaki Medler de bamsz birer g durumundaydlar. Bir dnem Assur zayflasa da III. Tiglatpileser ile tekrar ykselmeye balam, Assurun iinde bulunduu durumdan faydalanp Toroslarn gneyine Kuzey Suriyeye inmeye alan Urartu Kral II. Sarduriyi Adyaman Glbanda 743 ylnda yenmitir. II. Sargon ve sonrasnda Assur glenmitir. Assur birok krall egemenlii altna ald gibi Msra yaplan byk seferlerle Msr da yamalamtr. Yeni Assur Krallnn en geni olduu dnemde Medler ve Babilliler, skitler ile birleerek Assura sava am ve sonunda Yeni Assur Devletinin yklmasna neden olmutur.

Yeni Babil Devleti (.. 612-539)


Yeni Assur Krallnn ortadan kalkmasyla liderlik bir kez daha Babillilerin eline gemi ve Yeni Babil Devleti (.. 612-539) olarak anlan bir dnem balamtr. .. 1000 yllarndan sonra Babile bir Arami kabilesi olan Kaldeliler gelmilerdir. Babil halk Eski Babil Devleti zamanndakinden farklyd. Bu nedenle bu son siyasi oluuma Kalde Devleti de denilmektedir. Babil, nl kral Hammurabiye de bakentlik etmesine ramen esas nn bu dnemde kazanmtr. Gnmze kadar ulaan antsal yaplarn ou bu dnemde Nabopolassar ve Nabukadnezar tarafndan yaptrlmtr. Ayrca Babil, Assurun tm topraklarna egemen olmutur. Nabukadnezzar, Babili grkemli bir kent hline getirmitir. Yeni yl enliklerinde kullanlan tren yoluna alan nl tar Kaps, Babil Kulesi ve dnyann yedi harikasndan biri olan Asma Baheleri bu dnemde son eklini almtr.
ekil 2.3 Babil tar Kaps Kaynak:
www.wayfaring.info/2008/06/12/th e-ishtar-gate/#

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

33

.. 6. yzyln balarnda Medler ve skitler Dou Anadoluda Urartu Devletine son vermilerdir. randaki iktidar deiiklii ile ortaya kan Persler .. 539 ylnda Babili ele geirmitir. Mezopotamya, .. 539-331 tarihleri arasnda Pers Devletinin bir paras olmutur. Daha sonra bir sre skender mparatorluunun, Byk skenderin .. 323 ylnda lmnden sonra Selevkoslarn eline gemitir. Romallar Mezopotamyann kuzeybat blmn ksa bir sre (.S. 115-117) egemenlikleri altna almlardr. .S. 226-640 tarihleri arasnda Sasaniler, son olarak da .S. 640larda Araplar Mezopotamyaya hkim olmulardr. Assurlularn Anadolu ile ticareti hakknda bilgi veriniz.
SIRA SZDE SIRA SZDE

ESK MEZOPOTAMYADA DEVLET YNETM


A M A

DNELM S O R U

DNELM S O R U

Eski Mezopotamyada devlet ynetimini reneceksiniz.

Erken Smerde kent devletlerinde ynetimin ve brokrasinin nasl iledii tam D KKAT olarak bilinmemektedir. Ynetimle ilgili En (Bey), Ensi (Vali) ve Lugal (Kral) gibi unvanlar karmza kmaktadr. Ensi unvan balangta bamsz yneticileri tanmlamak iin kullanlmaktayd. Ensiler yani rahip-krallar, en SIRA SZDE yksek ynetici, en yksek rahip, en yksek yarg ve en yksek komutand. Akkad egemenliinde merkez krallk ynetimi grlr. Sargon ve Naram-Sin gibi gl krallar bakentAMALARIMIZ ten uzak blgelere (Kuzey Suriye ve Anadolu gibi) yama seferleri yaparak topladklar ganimetlerle bakentin ham madde ihtiyacn karlamlardr. Daha sonralar ayn ynetim tarz ve yama seferleri yapma gelenei Yeni Assur Devleti kralK T A P larnda da grlmtr. Akkadlar, devletlerini merkez sistemle yneterek btn dnyay ynetme dncesini gelitirmilerdir. Akkad krallarndan Naram-Sin Agadenin Kral, Drt Bir Yann Hkmdar ve Evrenin Kral gibi unvanlar kullanTELEV YON mtr. Adnn bana tanrlar belirtmek iin konulan iareti ekletmi,Z kendisini Mezopotamyada sadece tanrlara zg olan ift boynuzlu bir balkla betimletmitir. Naram-Sin ile Tanr-Kral dncesi ortaya kmtr. Ancak lkelerine kattklar topraklar iyi organize olmu eyaletler eklinde ynettiklerineN dairN bir iz yoktur. TER ET Daha sonraki Yeni Assur Devleti ve Pers Dnemi krallar da lkelerini mutlak monari sistemiyle ynetmiler, lkelerinin topraklarn eyaletlere blerek balarna valiler atamlardr. Ge Smerde de Tanr-Kral anlay korunmutur. Hammurabi ise Adaletin Kral dncesini vurgulamtr. Assurda ise kral, Tanr Assurun yeryzndeki vekilidir. Mezopotamyada toplum, soylular, sradan vatandalar, yanamalar ve klelerden olumaktayd. Halkn ounluu tarm ve hayvanclkla uraan iftilerdi. Ayrca yazclar, gemiciler, balklar, mimarlar, duvarclar, marangozlar, mlekiler de zanaatkrlar oluturuyordu. Her kentte zengin tccarlar da vard. Halk deiik trde toplu ilerde altrlyor ve zorunlu askerlik yapyordu. Kleler ise evlerde ve tapnaklarda kullanlyorlard.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

34

Uygarlk Tarihi

ESK MEZOPOTAMYA HUKUKU


AM A

Eski Mezopotamya hukukunu reneceksiniz.

Hukuk, toplum dzenini salayan ve devlet gc ile glendirilmi kurallarn btndr. Hukukun bu tanm bize, insanlarn ancak toplum hlinde yaamaya baladklarndan ve en ilkel anlam ile bir devlet kurduktan sonra hukukun ortaya ktn gsterir. Tarih alardan nceki toplumlar, her trl hukuki ilerini gelenek hline gelmi kurallara gre yrtyor olmalydlar. Smerlerde gelenek hukukundan yazl hukuka ilk defa hangi kentte ve ne zaman geildii bilinmemektedir. Smerler her eit almsatm ilerini, deitoku, kira, dn verme ve faiz gibi ekonomik hayatn ilemlerini kil tabletler zerine ivi yazs ile yazdklar gibi, sosyal hayatn evlenme, boanma, miras, evlatlk alma gibi olaylarn da belgelemilerdir. Adaletin koruyucusu olarak Gne Tanrsn (UTU) kutlamaktaydlar. nk Gne, nasl karanlklar aydnlatrsa, tanrnn faili mehul gizli ileri de yle aydnlatacana inanyorlard. Adaletin yeryzndeki temsilcisi hkimlerdi. En byk hkim, bayarg ise krald. Fakat onun mahkemede bulunamad hllerde, kraln vekilleri olarak Sukkaller davalara bakarlard. Mahkemeler tapnan veya ehrin kapsnda yaplrd. Mezopotamyann eitli kentlerinde bulunan binlerce tablet arasnda kanunlarn yazl olduu tabletler veya Hammurabi Kanunlarnda olduu gibi zerine kanun maddeleri yazl steller bulunmutur. Gney Mezopotamya ehirlerinde Smerler egemen olduklar srece bu kanunlar Smerce yazlmtr. Fakat Amurru istilasndan sonra, Sam dilde yani Akkadca yazlmlardr. Mezopotamyada bugne kadar bulunan kanunlar yazl srasna gre unlardr: I. Smerce Yazl Kanunlar: a) Urukagina Kanunu b) Ur-Nammu Kanunu c) Ana ttiu Kanunu d) Lipit-star Kanunu II. Akkadca Yazl Kanunlar: a) Enunna Kanunu b) Hammurabi Kanunu c) Orta Assur Kanunlar Btn bu kanunlar standart bir kalp iinde yazlmtr. Her kanunun; 1) n sz (prolog) 2) Maddeler 3) Netice (epilog) olarak blmden olumas gerekiyordu. Smer Kanunlarnda cezalar daha ok maddi, para cezas olduu hlde, Sami kavimlerin kanunlarnda ar cezalar vard. Talion denilen Ksasa ksas cezas Smerler tarafndan bilinmez, Hammurabi Kanunlarnda ise bu prensibe geni lde yer verilir. Smerlerle balayan bu kanun forml, daha sonralar .. 2. binylda Hititler ve hatta 1. binylda braniler tarafndan da kullanlmtr.

Urukagina Kanunu
Urukagina Kanunu, Smer Kanunlarnn en eskisi olarak kabul edilir. Erken Slaleler III devri sonlarnda (.. 2375) Laga kentindeki Ur-Nane Slalesini devi-

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

35

rerek iktidara geen Urukagina, tabletlerinde ilkin Laga halknn eski ynetim zamanndaki durumunu gzler nne serer, Laga Ensisi ile rahiplerin i birlii yaparak halkn her trl sosyal ilerinden ar vergiler aldklarn, vergisini veremeyenlerin mallarna rahiplerin nasl el koyduunu anlatr. Sonra kendisinin ald nlemleri anlatr. Bylece, Urukagina sosyal dzeni yeniden kurmak ve sarslan adalet otoritesini kurtarmak amac ile bu reform hareketini yapmtr. Oval bir tablet zerine yazl olan Urukagina Kanunlarnn maddeleri, mlkiyet ve aile hukuku ile ilgili hkmleri ierir.

Ur-Nammu Kanunlar
Urukaginadan yzyl sonra Urda yaayan III. Ur Slalesinin kurucusu Ur-Nammu, Ur ehri halk iin yeni kanunlar karmt. Bunlar yaralama olaylarna verilen kk para cezalarn kapsar.

Ana-ttiu Kanunu
Ninive (Kuyuncuk)deki Assurbanipalin kitaplnda 11 tablet hlinde bulunan ve Assurlu katiplere Smerce retmek iin Smerce-Akkadca olarak iki dilli yazlan ve eitli konular ieren bir seri tablette, ilk kelime olan Ana-ttiu (vadesi gelene kadar) nedeniyle bu adla adlandrlmtr. Bu kanunlarn kim tarafndan, hangi ehirde ve ne zaman karld bilinmemektedir. Fakat, Ur-Nammu Kanunlar karlatrlarak Ana-lttiu serisinin de III.Ur Slalesi zamannda yazld kansna varlmtr. Bu kanunlarda aile hukukuna ait maddeler vardr.

Lipit-tar Kanunu
II. Ur Slalesini takip eden sin-Larsa Dneminde Sami Amurru gleri yznden ehirler de ok deimiti. Bundan dolay yeni devrin otoriteleri, yeni ihtiyalara gre, yeni kanunlar karmlard. sin Slalesinin 5. kral Lipit-tar, sinde baz reformlarn yaplmas gereini grm ve yeni kanunlar karmt. 7 tablet zerine yazlan bu kanunlar, Lipit-tar ve slalesi Sami olduklar halde Smerce yazlmt. nk son Smer devleti olan III. Ur Slalesi yeni km olduu iin halkn byk ounluu hl Smerli olmalyd. Lipit-tar Kanunlarnn maddelerine gelince, ilk maddesi, tabletin ba taraf krk olduu iin eksiktir. Varolan 37 madde gemi kiralama, gayrimenkul (tarla) mlkiyeti ve kiralamas, kle mlkiyeti, amme hukuku, vergi ihmali suu, aile hukuku, hayvan kiras gibi konular iermekteydi.

Enunna Kanunlar
Dicleye katlan Diyala Nehrinin dousundaki Enunna ehri yannda Tel Harmal kazlarnda iki tablet hlinde bulunan bu kanunlarn hangi Enunna kral tarafndan karld anlalamamtr. Enunna Kanunlarndaki cezalar, Smer Kanunlar gibi nakd cezalardr. Bu durum, bu kanunlarn da Smer Kanunlarndan esinlendiini dndrr. Ceza hukuku, medeni hukuk, borlar ve veraset hukuku, nakil vastalar ile ii ve hayvan kiralar tespiti, gda ve sanayi maddelerinin fiyatlar, tarla ve kle mlkiyeti, borlar hukuku, kira kanunu, yaralama cezalar gibi konular ierir.

36

Uygarlk Tarihi

Hammurabi Kanunlar
ekil 2.4 Hammurabi Steli Kaynak:
www.mccc.edu/.../TheAncientNear East508200.htm

Bir stel zerine epeevre yazlmtr. 282 maddelik Hammurabi Kanunlar, eski Smer kanun yazclna uygun bir ekilde ve Akkadca kaleme alnmtr. Stel, Louvre Mzesindedir. Hammurabi, kanunlarnn n sznde kendisinin tanr Anu ve Enlil tarafndan insanlar mutlulua kavuturmak, adaleti hakim klmak, huzursuzluu ve ktlkleri kaldrmak, cizleri zorbalardan korumak iin seildiini anlatr. Prolog ve epilog blmleri eski Babil edebiyatnn en mkemmel nesir rneini verir. Hatta bazlarna gre, eserin edeb deeri yannda hukuki deeri glgede kalmaktadr. lk defa olarak borlar hukukunu ele alarak halk korumutur. Kanunlarnda mimarn, hekimlerin ve iinin gndeliklerini ve cretlerini tespit etmesinin gerekesi yine halkn korunmas fikrinden kaynaklanr. Borlular alacakllara kar korunur, borcunu veremeyen kylnn maln ve hrriyetini elinden alma hakk, zengin tccarlarn elinden alnr, kylye faizsiz olarak borcunu gelecek ylda deme hakkn tanr. Smer Kanunlar ile karlatrldnda, baz maddelerin eski Smer Kanunlarndan alnd, hi olmazsa eski Smer Kanunlarnn gz nnde tutulduu grlr. Hammurabi Kanunlarnda ocuk almann cezas lmdr: Eer bir kimse, bir baka adamn kk olunu alarsa, ldrlecektir. denilmektedir. Hammurabi, Amurru bedevilerinin uygar ehirlerde yerlemi geleneklere uyabilmeleri iin, yeni kanunlar karmak ihtiyacn duymutu. Bu amala, Mezopotamyadaki eski kanunlarn hepsi gzden geirilmi ve ar cezalar konulmutur. Tapnaktan bir ey almann cezas lmdr. Hrsz yakalanrsa, ald mallar kat ile detilir, veremezse ldrlecektir. alnm mala yataklk eden, onu satn alan da ldrlecektir. ocuk almann, yalanc ahitlik yapmann, iftira atmann cezas lmdr. Bunlarn yannda Hammurabi Kanunlarnda sulunun bileini kesmek, hayvanla srklemek, suya atmak gibi ar ldrme ekilleri grlr. Eer bir adam kendi snfndan bir adamn diini krarsa, onun da diini kracaklardr. Eer bir adam hr bir adamn gzn kr ederse, onun da gz karlr Baarsz bir hekim hastasnn gzn kr ederse, hekimin elleri kesilecektir. rneklerde grld gibi Hammurabi Kanunlarnda ksasa ksas ya da gze gz, die di olarak adlandrlabilecek olan ar cezalar vardr. Bu ceza anlay Sami toplumlarnda gnmze kadar varln korumutur. Hammurabi Kanunlarndaki paragraflarn hepsi eer kelimesi ile balyordu. lk defa Smer Kanunlarnda grlen bu sistem, eitli sular iin dzenlenmi kalplardan oluur. Eskialarda kanun koyucular ktlk yapan, vicdansz kiilerle savamaya almlardr. Bunun iin Eski Dou kanunlarnda fyat tarifeleri grlr. Ser-

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

37

best meslek sahipleri olan hekim, mimar vb. kiilerin cretleri saptanr, kiralar dondurulurdu. Toplumdaki insanlarn birtakm sosyal snflara ayrlmas nedeniyle, Hammurabi kanunlarnda kiiler kanun karsnda eit deillerdir. Farkl snflara farkl cezalar ngrlmekteydi.

ESK MEZOPOTAMYA DN
A M A

Eski Mezopotamya dinini reneceksiniz.

Mezopotamyada ok tanrl bir din anlay hakimdi. Smer, Sami, Hurri, Hitit ve Elam tanrlar birbirinden farklyd. Ancak Smer din anlay her zaman baskn olmutur. Antik Mezopotamya dini, kaytlar bilinen en eski dindir. Smerlerde her ehrin bir tanrs vard: Urukta nanna, Urda Nanna, Lagata Ningirsu, Nippurda Enlil, Babilde Marduk ve Assurda Assur gibi. O ehirde yaayan insanlar da tanrnn hizmetkrlar durumundaydlar. Devlet alanlar geniledike bakentlerin tanrlar, devletin batanrs oluyordu. Tanrlarn bazlar kken olarak hayvan biimli olsalar bile tarihsel dnemde insan eklinde gsterilmilerdir. Tanrlarn saysn tam olarak saptamak mmkn deildir. 600 yeralt ve 600 gk tanrs olduuna inanlmaktayd. Bunlardan bazlar: An (Akkadca: Anu) Gk tanrs, Enki (Akkadca: Ea) Su ve yeralt tanrs; Utu (Akkadca: ama) Gne Tanrs; nanna (Akkadca: tar) Ak ve bereket tanras; Nanna (Akkadca: Sin) Ay tanrs ve Sami kkenli frtna tanrs Adad. Babilin tanrs Marduk yldzlar, burlar ve yl saptayan tanrdr; Dumuzi (Tammuz) Doa tanrsdr. Tanrlarn da insanlar gibi eleri ve ocuklarndan oluan aileleri vardr. Tanrlarn tapnak-ev anlamna gelen zigguratlarn altnda yaadna inanlrd. Zigguratlar Smerlerden itibaren belli bir geliim gstermitir ve Mezopotamyann en nemli mimari eser tiplerinden biridir. Ziggurat, Smerlerin mimariye kazandrd bir yap tipidir. Birok kentte, bir dizi platform ve zerindeki tapnaktan oluan ziggurat bulunmaktayd. Platform zerine yerletirilmi tapnak rnekleri, daha .. 5000 yllarnda Eriduda Obeyt Dneminde grlmeye balamtr. Tam olarak ziggurat denebilecek yaplar III. Ur Slalesinin ilk kral UrNammu (.. 2112-2095) tarafndan Ur, Uruk, Eridu ve Nippurda yaptrlmt. Yaplarn planlar benzerdir.
ekil 2.5 Ur Ziggurat Rekonstrksiyonu Kaynak:
www.frmartuklu.net/tarihibilgiler/181139-zig...

38

Uygarlk Tarihi

Taban dikdrtgendir ve yksek tapnaa dik ada birleen merdivenle klmaktadr. Ana tapnak odasnda tanr tasvirleri bulunmaktayd. Tanrnn evi, dan evi, gkle yer arasndaki balant olarak grlyordu. Barahibe ayinlerde 30 farkl rtbede rahip ve rahibe yardmc olmaktayd. Kurban kesme ve dua etme zel tapnm elemanlarn oluturuyordu. nsanlar tapacaklar tanry semekte zgrd. Zigguratlar tanrlarn evi olmas yannda yazc okulu, ktphane ve ariv ilevlerini de grmekteydi. En deerli metinler tapnakta saklanrd. Tapnaklara bal okullarda yetien yazmanlarn yazd ya da kopya ettii eserlerle arivler daha da zenginlemilerdir.
SIRA SZDE

Zigguratlar nerede ve ne zaman ortaya kmtr? SIRA SZDE

ESK MEZOPOTAMYADA SANAT VE KLTR


DNELM
AM A

DNELM S O R U

Eski Mezopotamya sanat ve kltrn reneceksiniz.


S O R U

Mezopotamyada Yaznn Geliimi


DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Uruk DnemininA sonlarna doru .. 3200 yllarnda Uruk IV tabakasnda en erDKK T ken yazl belgeler ortaya kar. Bunlar resim eklindeki (piktografik) iaretlerden olumaktadr. Yazc avu iine sabilecek bir kil tabletin zerine kareler izer ve SIRA SZDE anlatmak istedii eyi resimlerle anlatmaya alrd. Bu yzden de erken kil tabletlerde ok fazla iaret bulunmaktayd. rnein Uruk IV tabakasndan bir tablet AMALARIMIZ zerinde 1500den fazla iaret bulunmaktayd. Yaz yaygnlatka giderek klm ve resim zelliini kaybetmi ve iaret kmeleri hline gelmitir. Bu iaretler de iviye benzetildii iin bu yazya ivi yazs denilmitir. K T A ivi iaretlerininP her biri bir szce deil, bir heceye karlk geliyor, hecelerin yan yana yazlmas ile de szckler oluturuluyordu. ivi yazs, geliimini .. 3. binyln ortalarna doru tamamlad. lk yazlan belgeler de Smerce yazlmtr. TELEV YON MezopotamyadaZ yaznn yaygnlamas sonucunda yazc okullar almtr. Okullar balangta tapnaklarda alrd. Bu okullara Tablet Evi ad verilmekteydi. Okuma yazma renmek isteyen renciler okula gelirler ve kil paralar zerine ayn heceleri tekrar tekrar yazarak yaz yazmay renmeye alrlard. rencilere ait NTERNET alma tabletleri kaz almalar srasnda ele geirilmitir. ivi yazsn ilk kez bir Alman dilbilim adam olan filolog G. Friedrich Grotefend (1775-1853) ksmen zmtr. Grotefend, rann gneybatsndaki Eski ran bakenti Persepoliste ele geen ivi yazl metinleri okumay baarmt (1802). Mezopotamya ivi yazsn, birlikte alt bilim adamlarnn da katksyla zmeyi baaran ise ngiliz subay Sir Henry C. Rawlinson (1810-1895) oldu. Rawlinson, 1833te binba rtbesindeyken ahn ordusunda kimi dzenlemeler yapmak iin bir grup ngiliz subayyla birlikte randa bulunuyordu. Hemedandan Babile giden kervan yolu zerindeki Behistunda Pers Kral I. Dariusa ait yazt ve kabartmalar ilgisini ekti. Yaztlar, ivi yazsyla dilde; Pers, Babil ve Elam dillerinde yazlmlard. Rawlinson, ulalmas ok zor olan bir yerdeki yaztlarn, nce Perse ve sonra Babilce olanlarnn kopyalarn bin bir glkle alabildi. Perse metni 1846 ylnda okumay baard. Babil dilinde yazlm metni de, teki dilbilim uzmanlaryla ibirlii yaparak 1857de zd. Elam dilindeki yazt ise Danimarkal Niels Westergaart 1854te zmt. zellikle yukardaki bilim insannn youn

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

39

ve yorucu almalar sayesinde, Mezopotamya ivi yazs okunmu ve dolaysyla binlerce tabletteki yazlar gn na kmtr. ivi yazs Hellenistik Selevkoslar Dnemine kadar (.. 312-64), astronomiyle ilgili metinlerde ise .S. 70 ylna kadar kullanlmtr.

Mezopotamyada Edebiyat
Smerler yazya kavutuktan sonra, hatralarndaki btn hikyeleri, masallar, gelenekleri, yazya geirmeye balamlard. Bugn dnyann eitli mzelerinde korunmakta olan Smerce belgelerin toplam 100.000leri bulmaktadr. Smerleri, Babilliler ve Assurlular da izlemi ve yazl belge brakma konusunda Smerlerden aa kalmamlardr. Smer eserlerinin isimleri incelendiinde, byk bir eitlilie sahip olduu grlr. Genellikle edeb belgeler konularn, tanrlar dnyas ile yeryzndeki insanlarn maddi dnyasndan alrlar. Smer edeb eserleri, o zamanki insanlarn felsefi dnceleri, dnya grleri, din inanlar hakknda bilgi sahibi olmamz salar. Bu eserlerde genellikle insan ve onun problemleri, yaama mcadeleleri dile getirilir. Eski Yunanllarn lyada ve Odysseiay yazmalarndan binlerce yl nce, birok mitoslar, destanlar, ilahiler ve kasideleri manzum olarak yazmlard. A.Parrot, Yaznn mucidi olan Smerler, edebiyatn da yaratcs olmulardr. demitir. Smer edebiyat gnmz edebiyatlarndaki sembolizm ve tebih gibi sanatlar binlerce sene evvel kullanmtr. Smerler konuan hayvan masallar, ifti almana gibi daha pek ok fantezi eserler yaratmlardr. Bu hayal kahramanlarn icraatn lirik bir tarzda iirle anlatyorlard. Ancak insanln bu uzak gemiinde her ey din iin yaplyordu. Sanat da edebiyat da dinin emrinde alyordu. Smer edeb belgeleri grupta incelenmektedir: I. Liturjik Eserler: Mitoslar (Adapa, Etana), kaside ve atlar. II. Epik Eserler: Destanlar: l) Yaradl, 2) Glgam 3) Lugalbanda 4) Ninurta III. Didaktik Eserler: Nesir halinde yazlm ilmi eserler. Almanak, szlk vs.

Liturjik Eserler
Bunlarn banda tanrlara veya tanrlam krallara ll ve kafiyeli olarak yazlm vg (kaside)ler gelir. Gne ve Adalet Tanrs amaa ve sin Slalesinden me-Dagana yazlm kasideler rnek olarak verilebilir. Tanrlarn insanlarla olan maceralarn anlatan edeb eserlere mitos denir.

Adapa Mitosu
Bu mitos, byk dinlerin bile kendini kurtaramad bir miran (ge kn) hikyesidir. Gneyin bataklklar yanndaki Eridu kentinde yaayan Adapa, Denizlerin ve akln tanrs Eann koruduu bir insandr. Babas gibi, o da akll bir rahiptir. Gnn birinde Adapa, tanrlarn an hazrlarken, sevgili tanrs Eaya balk kurban vermek ister ve bu amala tapnan kayna binip denize alr. Fakat birden bir lodos kar ve Adapann kayn batrr. Denize den Adapa, sularn iinde rzgrla boutuu srada rzgrn kanadn krar. 7 gn hi rzgr esmez, Gk tanr Anu vezirini ararak: Niin 7 gndr rzgr hi esmiyor?, diye sorar. Vezir de Efendim, Eann olu Adapa rzgrn kanadn krd. cevabn verir. Bunun

40

Uygarlk Tarihi

zerine Anu Hemen onu bana getirin! emrini verir. Bunu duyan Ea, Adapaya gkte verilecek lm cezasndan onu kurtarmak iin baz tavsiyelerde bulunur ve Adapaya bir matem elbisesi giydirir. Gkte seni evvela Tammuz ile Gizzida karladnda, sana: Neden matemlisin? diye soracaklar, o zaman sen onlara: Bizim lkede iki tanr (Tammuz ile Gizzida) kayboldu da onun iin yas tutuyorum. diyeceksin, onlar Anunun yannda sana yardm edecekler eklinde yol gsterdikten sonra, Sakn onlarn sana verecei yemei yeme, suyu ime! diye tembih eder. Adapa yukar, ge gtrlr ve oradaki durum ayn Eann dedii gibi olur. Eann lehinde konuan Tammuz ve Gizzidann yardm ile huzura kabul edilen Adapann safl Anunun houna gider ve ona lmszlk ekmei ve suyundan verilmesini emreder. Fakat Adapa, koruyucu tanrs Eann szn hatrlayarak, verilen yemee el srmez, suyu imez. Tanr Anu: Niin yemiyorsun? diye sorduunda, Ea yeme dedi, cevabn verir. Adapa mitosunda, Glgam destannda olduu gibi, insann lmeye mahkm bir yaratk olduu konusu ilenmektedir.

Epik (Destani) iirler


Smerler edebiyatn her dalnda lmez eserler yaratmlardr. Destani (epik) iirin mucidi de Smerlerdir. Smer destanlar Kahramanlk a (Tufan ncesi) krallarnn icraatlarn anlatrlar. Bugne kadar bu trden Smerce 7 destan bulunmutur: 1. Yaradl Destan 2. Glgam Destan 3. Lugalbanda Destan 4. Enmerkar ve Aratta Beyi Destan 5. Ninurta Destan 6. Kazma Destan

Yaradl Destan
Hammurabi Devrinin kltrel durumunu, sosyal geliimini bize en iyi anlatan Yaradl Destandr, nk bu destann kelime hazinesi ve slubuna dayanlarak Eski Babil Dneminin bir rn olduu kabul edilmektedir. Yaradl Destan bize Babil tanrlar sistemini ve dnyann nasl yaratldn gsterir. Smerlere ev yapmay, ehir kurmay vs. birok eyi Oannes isminde yars insan, yars balk eklindeki bir yaratk denizden gelerek retmi ve sonra yine denize gitmiti. Bu efsanede Smerlerin gney Mezopotamyaya deniz yolu ile geldiklerine bir ima vardr.

Glgam Destan
Glgam Smer kral listesinde II. Uruk slalesinin 5. kral olarak grlr. O, sevgili arkada yars insan, yars boa olan Enkidunun bir hastalktan lmesinden dehete kaplr ve gnn birinde kendisinin de lmesinden korkarak ebed hayat aramak zere geziye kar. Bir tanra ona bu gezinin bouna olduunu, nk imdiye kadar tanrlarn yalnz Tufan kahraman Utanapitimi ebed hayat ile dllendirdiklerini, bunun gizini ona ancak tufan kahramannn syleyebileceini aklar. Bunun zerine Glgam, byk zorluklarla bir nehirden geerek teki dnyaya ular. Utanapitim Tufan olayn btn ayrntsyla ona anlatr ve sonra da ebed hayat veren bir bitkiyi kendisine verir. Fakat Glgam, dnte yorgun ve bitkin bir hlde nehrin kenarna geldii zaman, suya girme arzusu duyar, fakat bu srada bir ylan gelerek ebed hayat otunu yer.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

41

Grlyor ki, Smerli air, insanlar iin hayatn eriilmez olduunu son derecede gzel bir fantezi ile anlatmaktadr. nsanlar lmeye mahkmdular. O bunu ok iyi biliyordu. Nitekim ayn konu Lugalbanda Destannda da ilenmitir.

Bilim
En erken metinlerde kullanlan say sistemleri altm tabanl sistemi ierirdi. 60n bleni ok olduu iin sistem, birok hesaplamay basitletirmitir. Bugn de zaman ve a lmlerinde ayn sistemi kullanmaktayz. Eski Mezopotamyallar, .. 2. binyldan itibaren arpm cetvelleri, kare, karekk, kp, 2 ve 16 tabanlarnda logaritma cetvelleri ile birinci ve ikinci dereceden denklemlerin zmleri, eitli geometrik ekillerin alan ve hacim hesaplarn yapmlardr. Babil matematikileri, saysn 3 olarak hesaplamalarna karn bunun tam deerini 3 1/8 (=3.125) olarak gerek deere (3.142) ok yakn hesaplamlardr. Smerler, ayn bir hilalden teki hilale kadar geen tm evrelerini kapsayan sre ile tanmlanan ay takvimi kullanmlardr. Bu sre bazen 29, bazen de 30 gne gn oluyordu. Yl 12 aya blmlerdi. On iki ayn be ayn 29 gn, yedi ayn 30 gn, dolaysyla bir yl 355 gn sayyorlard. Gne ylna gre 10 gnlk fark nedeniyle, ylda bir ay yln 13 ay yapyorlard. Osmanllar, Trkiye Cumhuriyeti kuruluncaya kadar ay takvimini kullanmlardr. Araplar hl ay takvimini kullanmaya devam etmektedir. Smerler, zaman altm dakikalk saatlerde len ilk insanlard ve 1 hafta yedi gnd. Ayn yedisi, ondrd, yirmi biri ve yirmi sekizi hafta sonu kabul edilmiti. Dolaysyla ilk hafta sonu tatilini balatan Smerler olmutur. Gn kavramn da ilk kez Smerler gelitirmitir. Smerler ve Babilliler, gn gndz ve gece olmak zere ikiye ayryor ve 12 ift saate blyorlard. Gn gnein batmasyla balyordu. Ancak .. 300den sonra mneccim Kidannunun nerisiyle gece yars balamas kabul edildi. Bugnk takvimimizde kullandmz baz ay adlar Eski Mezopotamya ay adlarndan kalmadr. ubat ve eyll Akkad dilinde ubatu ve Elulu; nisan ve temmuz Smer dilinde Nisanu ve Dumuzi/Tammuzdur. Haziran Aramiceden gelmedir. Mart, mays ve austos aylarnn isimleri de Latincedir. Smerler ve Babilliler, gndz saatlerinde saati belirlemek iin sabit nesnelerin glgesinden yararlanarak gne saatleri yapmlardr. Ayrca yine gecenin ve gndzn blmlerinin belirlenmesinde su saatleri de kullanlmaktayd. .. 2. binyldan itibaren gksel olaylar gzlemlenir ve gelecekle ilgili kehanetlerde bulunulurdu. .. 700lerde buna dayanarak burlar belirlenmiti. Babilli astronomlar .. 500 lerde gn dnm ve tutulmalarn zamann hesaplayabiliyorlard. Gk cisimlerinin doduu zamanki konumuna gre insann geleceini tahmin eden yldz fal da ilk kez Babilde bulunmutur. Ayrca gne, ay, yldz ve gezegenlerin durumlar nceden tahmin edilerek yllklar yazlmtr. Astronominin geliimi din ve mitoloji ile i iedir nk insanlar astronominin bir amac olduuna inanyorlar ve ona baz din veya mistik unsurlar yklyorlard. rnein tutulmalar ktye iaretti. Eski Mezopotamyada hakknda en ok bilgi sahibi olunan bir baka bilim dal da tptr. Eski Mezopotamyallara gre hastalklara kt ruhlar ve kt cinler neden olmaktayd. Kt ruhlar vcuttan kovacak olan ise sihir ve iyiletirici byyd.Baz hekimler ise hastalklar sihrin yannda iksirler, lapalar, merhemler ve cerrahi mdahaleler ile iyiletirmeye almlardr. Bitki kkleri, saplar, filizleri, yapraklar, iekleri, insan ve hayvan kemikleri, eitli hayvan paralar, dklar, organlar ile arsenik, demir oksit, gherile, bakr tozu, cva, kkrt, kire, do-

42

Uygarlk Tarihi

al su ile hazrlanan ilalar ve masaj da hastalklarn tedavisinde kullanlmaktayd. Doast glere inanld iin tp bilimi geliememitir. Asu/a-zu ad verilen hekimler, eitli hastalklar iin tedaviler nerirlerdi. Aipu denilen kiiler ise by ile hastalklar iyiletirmeye alrd. Hekimlik sadece rahiplere mahsus kutsal bir meslekti. Cerrahlk ise bir zanaatt. Cerrahlar, yaralar, kk ve krk gibi hastalklar iyiletirmekle grevliydi. Hekimler gibi sihirle hastalklar iyiletirmeye almazlard. nsanlar teknolojik olarak yerleik yaama gemeden nce aletlerini krldklarnda keskin kenarlar elde edilen akmak ta ve bir tr volkanik, doal cam olan obsidyenden yapyorlard. Bu i byk bir beceriyi gerektiriyordu. Yerleik yaama geildikten sonra daha eitli teknolojik geliimler grlmeye balad. Ulam, madenlerin ilenmesi, mimarlk, mlekilik, dokumaclk, camclk, dericilik, iftilik, sulama, kanal yapm, suyun depolanmas, kanalizasyon sistemi gibi bugnk uygar yaamn temelini oluturan teknikler Mezopotamyada gelitirilmitir. Ulamda genellikle nehirler ve kanallar kullanlmtr. Gemilerle Basra Krfezi ve Akdenize seferler yaplyordu. Karadan ulamda genellikle katr ve eek kervanlar kullanlrd. .. 2000lerde at, .. 1. binylda ise develer de kullanlmtr. Mezopotamyada tekerlekli aralar .. 3500lerden itibaren kullanlmaktayd. Smerlerin drt tekerlekli ve eek koulan sava arabalar vard. Ayrca ksa yolculuklar iin de yekpare tekerlekli arabalar kullanlmtr. Mezopotamyada anak mlek .. 7000 yllarndan itibaren kullanlmaya balar. Dnya zerindeki ilk rnekler ise .. 11. binylda Japonyada yaplmtr. Mezopotamyada anak mlek yapm Japonyadan bamsz olarak kefedilmitir. Balangta elle ekillendirilen kaplar .. 4500lerden itibaren arkta yaplmaya balamtr. Kaplarn arkta yaplmas hem anak mleklerin seri olarak retilmesini hem de daha dzgn kaplarn yaplmasn salamtr. .. 2000lerden itibaren de hzl ark kullanlmtr. Neolitik Dnemde biimlendirilen en erken heykeller, kabartmalar, mcevher ve kk el sanatlar ile teknolojik gelimeyi gsteren mleki ark, araba tekerlei, saban, yelkenli tekne, yap kemeri ve tonoz, Mezopotamyal toplumlarn uygarla yaptklar katklardr. Heykeltralk Mezopotamyallar iin nemliydi. En eski insan tasvirleri kire tandan yaplmt. Mezopotamya heykeltral Yeni Smer Dnemi Gudea heykelleri ve Hammurabi ba ile stn bir noktaya ulamtr. Kabartma sanat rneklerine de erken dnemden itibaren rastlanmaktadr. Eannatumun Akbabalar Steli, Naram-Sin Kabartmas, Hammurabi Kanunlar Steli ve Yeni Assur Dnemi sava ve av kabartmalar, kabartma sanatnn en gzel rnekleridir. Mezopotamyada Smerlerle balayp Yeni Babil Dnemine kadar grlen Zigguratlar yannda saray yaplar da mimari adan gzel eserlerdir. Saraylar .. 3. binyln ortalarndan itibaren grlmeye balar. Ki Saray, avlular, holler, taht salonlar, oturma birimleri ve depolar gibi pek ok blmden oluur. Bunun yannda Enunna Saray (.. 2000), Marili Zimrilimin Saray (.. 1700), Dur-Karigalzu (.. 1380), Assur, Ninive ve Babil saraylar dikkat ekicidir.
SIRA SZDE

Eski Mezopotamyada heykel ve kabartma sanat hakknda bilgi veriniz. SIRA SZDE
DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

43

zet
A M A

Eski Mezopotamyann corafi koullarn ve tarih ncesini aklaynz. Mezopotamya, Yunanca mesos=ara/orta ve potamos=rmak kelimelerinden tretilmi iki rmak aras anlamnda bir corafi terimdir. Dicle (diglat) ve Frat (Purattu) nehirleri Mezopotamyaya hayat verir. yi ya almas nedeniyle Zagros etekleri Paleolitik adan itibaren insanlarn yaad bir blge olmutur. Kk gruplar hlinde yaayan bu ilk insanlar yaamlarn kk, brtlen tr bitkiler, yaprak toplayarak ve bazen de bunlara ek olarak byk hayvanlar avlayarak salard. Kuzey Irakta Kk Zap Blgesinde yer alan Barda-Balka kamp alan ve Byk Zap Nehri Vadisinde bulunan anidar Maaras Paleolitik a insanlarnn nemli yaam alanlardr. Gnmzden 12.000-11.000 yl nceki aa Mezolitik ya da Epipaleolitik a denir. Bu an zelliklerini gsteren kltrler Dou Akdeniz kysnda saptanan Kebara ve Natufiyen kltrleridir. Besin retimi evresine gei, insanlk tarihinin en nemli aamalarndan biridir. .. 10.000 yllarnda balayan Neolitik ada insanolunun ilk kyleri kurulmaya; buday arpa, bezelye ve mercimek tarm yaplmaya; koyun, kei, sr, kpek ve domuz gibi hayvanlar evcilletirilmeye; ticaret yaplmaya baland. .. 7000lerde ilk defa anak mlek yaplmaya ve kullanlmaya baland. Hassuna, Samarra, Halaf ve Ubaid bu dnemde nemli kltrlerdir. Blgenin bir sonraki evresi Uruk Dnemi (.. 4000-3100) dir. .. 3200de rahipler, ekonomik kaytlarn tutulmas srasnda yazy gelitirmilerdir. Eski Mezopotamya tarihini genel hatlaryla aklaynz. Mezopotamya tarihi Smerler ile balar ve srasyla, Erken Hanedanlar Dnemi (.. 29002350), Akkadlar (.. 2350-2150), Yeni Smer Dnemi (III. Ur Slalesi) (.. 2112-2000), Assurlular ve Babilliler, Kassitler, Assur ve Urartu Krallklarnn yklmas, Yeni Babil Devleti (.. 612539) birbirini takip eder. Mezopotamya, .. 539331 tarihleri arasnda Pers Devletinin bir paras olmutur. Daha sonra bir sre skender mparatorluunun, Byk skenderin .. 323 ylnda lmnden sonra Selevkoslarn eline gemitir.

Romallar, Mezopotamyann kuzeybat blmn ksa bir sre (.S. 115-117) egemenlikleri altna almlardr. .S. 226-640 tarihleri arasnda Sasaniler, son olarak da .S. 640larda Araplar Mezopotamyaya hkim olmulardr. Eski Mezopotamyada devlet ynetimini aklaynz. Erken Smerde kent devletlerinde ynetimin ve brokrasinin nasl iledii tam olarak bilinmemektedir. Ynetimle ilgili En (Bey), Ensi (Vali) ve Lugal (Kral) gibi unvanlar karmza kmaktadr. Akkad egemenliinde merkez krallk ynetimi grlr. Akkadlar devletlerini merkez sistemle yneterek btn dnyay ynetme dncesini gelitirmilerdir. Daha sonraki Yeni Assur Devleti ve Pers Dnemi krallar da lkelerini mutlak monari sistemiyle ynetmiler, lkelerinin topraklarn eyaletlere blerek balarna valiler atamlardr. Eski Mezopotamya hukukunu aklaynz. Smerlerde gelenek hukukundan yazl hukuka ilk defa hangi kentte ve ne zaman geildii bilinmemektedir. Adaletin koruyucusu olarak gne tanrsn (UTU) kutlamaktaydlar. Adaletin yeryzndeki temsilcisi hkimlerdi. En byk hkim, bayarg ise krald. Fakat onun mahkemede bulunamad hllerde, kraln vekilleri olarak Sukkaller davalara bakarlard. Mahkemeler tapnan veya ehrin kapsnda yaplrd. Mezopotamyada bugne kadar bulunan kanunlar yazl srasna gre unlardr: I. Smerce Yazl Kanunlar: a) Urukagina Kanunu b) Ur-Nammu Kanunu c) Ana ttiu Kanunu d) Lipit-tar Kanunu II. Akkadca Yazl Kanunlar: a) Enunna Kanunu b) Hammurabi Kanunu c) Orta Assur Kanunlar Mezopotamya dinini aklaynz. Mezopotamyada ok tanrl bir din anlay hkimdi. Smer, Sami, Hurri, Hitit ve Elam tanrlar birbirinden farklyd. Ancak Smer din anlay her zaman baskn olmutur. Antik Mezopotamya

A M A

AM A

A M A

A M A

44

Uygarlk Tarihi

dini, kaytlar bilinen en eski dindir. Smerlerde her ehrin bir tanrs vard. Urukta nanna, Urda Nanna, Lagata Ningirsu, Nippurda Enlil, Babilde Marduk ve Assurda Assur gibi. Tanrlarn tapnak-ev anlamna gelen zigguratlarn altnda yaadna inanlrd. Taban dikdrtgendir ve yksek tapnaa dik ada birleen merdivenle klmaktadr. Zigguratlar tanrlarn evi olmas yannda yazc okulu, ktphane ve ariv ilevlerini de grmekteydi.
A M A

Mezopotamya sanatn ve kltrn aklaynz. Uruk Dneminin sonlarna doru .. 3200 yllarnda Uruk IV tabakasnda en erken yazl belgeler ortaya kar. Bunlar resim eklindeki (piktografik) iaretlerden olumaktadr. Yaz yaygnlatka giderek klm ve resim zelliini kaybetmi ve iaret kmeleri hline gelmitir. Bu iaretler de iviye benzetildii iin bu yazya ivi yazs denilmitir. Smerler yazya kavutuktan sonra, hatralarndaki btn hikyeleri, masallar, gelenekleri, yazya geirmeye balamlard. Bugn dnyann eitli mzelerinde korunmakta olan Smerce belgelerin toplam 100.000 leri bulmaktadr. Smerleri, Babilliler ve Assurlular da izlemi ve yazl belge brakma konusunda Smerlerden aa kalmamlardr. Smer eserlerinin isimleri incelendiinde, byk bir eitlilie sahip olduu grlr. Genellikle edeb belgeler konularn, tanrlar dnyas ile yeryzndeki insanlarn maddi dnyasndan alrlar. Smer edeb eserleri, o zamanki insanlarn felsefi dnceleri, dnya grleri, din inanlar hakknda bilgi sahibi olmamz salar. Bu eserlerde genellikle insan ve onun problemleri, yaama mcadeleleri dile getirilir. Smer edeb belgeleri grupta incelenmektedir: I. Liturjik Eserler: Mithoslar (Adapa, Etana), kaside ve atlar. II. Epik Eserler: Destanlar: l) Yaradl, 2) Glgam 3) Lugalbanda 4) Ninurta III.Didaktik Eserler: Nesir hlinde yazlm ilm eserler: Almanak, szlk vs. En erken metinlerde kullanlan say sistemleri altm tabanl sistemi ierirdi. 60n bleni ok olduu iin sistem, birok hesaplamay basitletirmitir. Bugn de zaman ve a lmlerinde ayn sistemi kullanmaktayz. Eski Mezopotamyallar, .. 2. binyldan itibaren arpm cetvelleri, kare, karekk, kp, 2 ve 16 tabanlarnda logaritma cetvelleri ile birinci ve ikinci dereceden denklemlerin zmleri, eitli geometrik ekillerin alan ve ha-

cim hesaplarn yapmlardr. Babil matematikileri, saysn 3 olarak hesaplamalarna karn bunun tam deerini 3 1/8 (=3.125) olarak gerek deere (3.142) ok yakn hesaplamlardr. Smerler, bir ay takvimi kullanmlardr. Bu sre bazen 29, bazen de 30 gne gn oluyordu. Yl 12 aya blmlerdir. Smerler, zaman altm dakikalk saatlerde len ilk insanlard ve 1 hafta yedi gnd. Gn kavramn da ilk kez Smerler gelitirmitir. Smerler ve Babilliler , gn gndz ve gece olmak zere ikiye ayryor ve 12 ift saate blyorlard. Smerler ve Babilliler, gndz saatlerinde saati belirlemek iin gne saatleri yapmlardr. Ayrca yine gecenin ve gndzn blmlerinin belirlenmesinde su saatleri de kullanlmaktaydlar. .. 2. binyldan itibaren gksel olaylar gzlemlenir ve gelecekle ilgili kehanetlerde bulunulurdu. Eski Mezopotamyada hakknda en ok bilgi sahibi olunan bir baka bilim dal da tptr. Eski Mezopotamyallara gre hastalklara kt ruhlar ve kt cinler neden olmaktayd.Kt ruhlar vcuttan kovacak olan ise sihir ve iyiletirici byyd.Baz hekimler ise hastalklar sihrin yannda iksirler, lapalar, merhemler ve cerrahi mdahaleler ile iyiletirmeye almlardr. Ulamda genellikle nehirler ve kanallar kullanlmtr. Gemilerle Basra Krfezi ve Akdenize seferler yaplyordu. Karadan ulamda genellikle katr ve eek kervanlar kullanlrd. .. 2000 lerde at, .. 1. binylda ise develer de kullanlmtr. Mezopotamyada tekerlekli aralar .. 3500 lerden itibaren kullanlmaktayd. Mezopotamyada anak mlek .. 7000 yllarndan itibaren kullanlmaya balar. Balangta elle ekillendirilen kaplar .. 4500 lerden itibaren arkta yaplmaya balamtr. Neolitik Dnemde biimlendirilen en erken heykeller, kabartmalar, mcevher ve kk el sanatlar ile teknolojik gelimeyi gsteren mleki ark, araba tekerlei, saban, yelkenli tekne, yap kemeri ve tonoz, Mezopotamyal toplumlarn uygarla yaptklar katklardr. Mezopotamyada Smerlerle balayp Yeni Babil Dnemine kadar grlen Zigguratlar yannda saray yaplar da mimari adan gzel eserlerdir. Saraylar .. 3. binyln ortalarndan itibaren grlmeye balar. Ki Saray, avlular, holler, taht salonlar, oturma birimleri ve depolar gibi pek ok blmden oluur. Bunun yannda Enunna Saray, (.. 2000), Marili Zimrilimin Saray (.. 1700), Dur-Karigalzu (.. 1380), Assur, Ninive ve Babil saraylar dikkat ekicidir.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

45

Kendimizi Snayalm
1. nsanolunun ilk ky yerleimlerini kurdu, tarm yapp, hayvanlar evcilletirdii aa ne ad verilir? a. Paleolitik a b. Mezolitik a c. Tun a d. Neolitik a e. Demir a 2. Smerlerde, ilk yazl reformlar ile tannan Smer kral kimdir? a. Mesilim b. Ur-Nane c. Urukagina d. Eannatum e. Lugalzaggesi 3. Akbabalar Steli, hangi Smer kral tarafndan yaptrlmtr? a. Eannatum b. Mesilim c. Ur-Nane d. Urukagina e. Lugalzaggesi 4. Smerlerin .. 2900-2350 tarihleri arasndaki Erken Hanedanlar Dnemi, Mezopotamyaya hangi kavmin geliiyle son bulmutur? a. Babilliler b. Assurlular c. Hititler d. Akkadlar e. Gutiler 5. Assurlularn Anadoludaki ana ticaret merkezi neresiydi? a. atalhyk b. Kani/Nea c. Alacahyk d. Hattua e. Halaf 6. Assurlu tccarlarn Anadoluya getirerek sattklar maden aadakilerden hangisidir? a. Altn b. Demir c. Gm d. Bakr e. Kalay 7. tar Kaps, Babil Kulesi ve dnyann yedi harikasndan biri olan Babilin Asma Baheleri hangi krallk zamannda yaplmtr? a. Akkadlar b. Eski Babil Devleti c. Yeni Babil Devleti d. Eski Assur Devleti e. Yeni Assur Devleti 8. Aadaki kanunlardan hangisi Akkada yazlmtr? a. Urukagina Kanunu b. Ur-Nammu Kanunu c. Ana ttiu Kanunu d. Lipit-tar Kanunu e. Hammurabi Kanunlar 9. Smerlerde Su ve Yer Alt tanrs aadakilerden hangisidir? a. Utu b. Enki c. Dumuzi d. nanna e. Nanna 10. Mezopotamyada yaznn ilk defa ortaya kt kent aadakilerden hangisidir? a. Eridu b. Ur c. Laga d. Uruk e. Umma

46

Uygarlk Tarihi

Okuma Paras
Smer Okulu Uygarlk tarihi asndan baklnca, Smerin kazand en stn baarlar, iviyazsnn gelimesi ve bunun dorudan uzants olan resmi eitim sistemiydi. . nc binyln balarnda yaayan isimsiz, uygulamaya eilimli Smer bilgeleri ve retmenlerinin yaratcl ve azmi olmasayd, gnmzn entelektel ve bilimsel baarlarnn pek olanakl olamayacan sylemek bir abartma deildir. Elbette, ilk Smer iaretleri olan resimyazsn icat edenler, daha sonraki zamanlarda gelitii haliyle okul sistemini kolay kolay ngremezlerdi. Fakat ncelikle zerlerinde ekonomi ve ynetimle ilgili yazlar bulunan binden fazla resimyazl kk tabletten oluan, bilinen en eski yazyla yazlm belgeler arasnda bile okuma ve altrma yapma amal szck listeleri ieren pek ok tablet bulunmaktadr. Bu da, daha . 3000lerde bile baz yazclarn retme ve renme zerine dnm olduklarn gsterir. Bunu izleyen yllardaki ilerleme yava oldu. Fakat . nc binyln ortalarndan itibaren, btn Smerde yaz yazmann resmi olarak retildii baz okullar bulunmu olmaldr... Smer okulunun ba okul babas da denen ummiayd. rencilere okul olu, mezunlara ise eski gnlerin okul olu deniyordu. retmen yardmcs aabey olarak adlandrlyordu ve grevlerinden bazlar rencilerin kopyalamas iin yeni tabletler yazmak, rencilerin kopyalarn gzden geirmek ve ezberlerini dinlemekti. Dier retim grevlileri arasnda, rnein izimden sorumlu kii ve Smerceden sorumlu kii bulunuyordu. Ayrca rencilerin okula devamndan sorumlu gzetmenler ve disiplinden sorumlu zel grevliler vard. Okul mdrne de okul babas denirdi. Smer okullarndaki renciler byk olaslkla yalnzca erkeklerden oluuyordu. Kaynak: Kramer, S. N. (2002). Smerler. Tarihleri, Kltrleri, Karakterleri, Kabalc Yaynevi, stanbul. s. 303, 306.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d Yantnz yanl ise Mezopotamyann Corafi Koullar ve Tarih ncesi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Mezopotamya Tarihi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Mezopotamya Tarihi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Mezopotamya Tarihi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Mezopotamya Tarihi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Mezopotamya Tarihi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Mezopotamya Tarihi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Mezopotamya Hukuku konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Mezopotamya Dini konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Mezopotamyada Sanat ve Kltr konusunu tekrar okuyunuz.

2. c 3. a 4. d 5. b 6. e 7. c 8. e 9. b 10. d

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Mezopotamyada Paleolitik adan (Yontma/Eski Ta a) itibaren insanlar yaamaya balamlardr. Kuzey yarm krenin byk bir ksm buzullarla kapl olmasna ramen Mezopotamya bu souk iklimden etkilenmemi ve insanlar iin ok uygun bir yaam alan olmutur. Musul yaknlarnda Paleolitik an balarna tarihlenen ta aletler saptanmtr. Kk gruplar halinde yaayan bu ilk insanlar yaamlarn kk, brtlen tr bitkiler, yaprak toplayarak ve bazen de bunlara ek olarak byk hayvanlar avlayarak salarlard. Kuzey Irakta Kk Zap Blgesinde yer alan ve gnmzden yaklak 80.000 yl ncesine tarihlenen Barda-Balka kamp alan ve Byk Zap Nehri Vadisinde bulunan anidar Maaras Paleolitik a insanlarnn nemli yaam alanlardr. anidar Maarasnda homo sapiens neanderthalensis tr insana (Neandertal Adam) ait iskeletler ve kullandklar ta aletler bulunmutur.

2. nite - Eski Mezopotamya Tarihi ve Uygarl

47

Sra Sizde 2 .. 2. binyln balarnda Anadolu ile ticaret yapmaya baladlar. Oluturduklar geni ticaret a onlarn Mezopotamya kltrn farkl blgelere yaymasna ve farkl kltrleri de Mezopotamyaya tamasna neden olmutur. Anadoluda .. 1950-1750 yllar arasnda yaanan Assur Ticaret Kolonileri anda Assurlu tccarlar Anadoluya ticaret yapmaya gelmilerdir. Tccarlar genellikle Anadoluda ihtiya duyulan tun yapmnda kullanlan kalay ve eitli kumalar satyorlar, karlnda da altn ve gm alyorlard. Anadolunun yaz ile tanmas ve tarih alara girmesi de yine Assurlu tccarlar sayesinde olmutur. Kltepe ren yerinde yaplan kazlarda Assurlu tccarlarn evlerinin bodrum katlarnda ok sayda iviyazl tablet bulunmutur. Anadolu halk da yazy renmi ve .. 2. binyln balarnda Anadolu tarihi alarna girmitir. Sra Sizde 3 Mezopotamyada tanrlarn tapnak-ev anlamna gelen zigguratlarn altnda yaadna inanlrd. Zigguratlar Smerlerden itibaren belli bir geliim gstermitir ve Mezopotamyann en nemli mimari eser tiplerinden biridir. Ziggurat, Smerlerin mimariye kazandrd bir yap tipidir. Birok kentte, bir dizi platform ve zerindeki tapnaktan oluan ziggurat bulunmaktayd. Platform zerine yerletirilmi tapnak rnekleri, daha .. 5000 yllarnda Eriduda Ubeyd Dneminde grlmeye balamtr. Tam olarak Ziggurat denebilecek yaplar III. Ur Slalesinin ilk kral Ur-Nammu (.. 2112-2095) tarafndan Ur, Uruk, Eridu ve Nippurda yaptrlmt. Yaplarn planlar benzerdir. Taban dikdrtgendir ve yksek tapnaa dik ada birleen merdivenle klmaktadr. Ana tapnak odasnda tanr tasvirleri bulunmaktayd. Tanrnn evi, dan evi, gkle yer arasndaki balant olarak grlyordu. Barahibe ayinlerde 30 farkl rtbede rahip ve rahibe yardmc olmaktayd. Kurban kesme ve dua etme zel tapnm elemanlarn oluturuyordu. nsanlar tapacaklar tanry semekte zgrd. Zigguratlar tanrlarn evi olmas yannda yazc okulu, ktphane ve ariv ilevlerini de grmekteydi. En deerli metinler tapnakta saklanrd. Tapnaklara bal okullarda yetien yazmanlarn yazd ya da kopya ettii eserlerle arivler daha da zenginlemilerdir.

Sra Sizde 4 Neolitik Dnemde biimlendirilen en erken heykeller, kabartmalar, mcevher ve kk el sanatlar ile teknolojik gelimeyi gsteren mleki ark, araba tekerlei, saban, yelkenli tekne, yap kemeri ve tonoz Mezopotamyal toplumlarn uygarla yaptklar katklardr. Heykeltralk, Mezopotamyallar iin nemliydi. En eski insan tasvirleri kire tandan yaplmt. Mezopotamya heykeltral Yeni Smer Dnemi Gudea heykelleri ve Hammurabi ba ile stn bir noktaya ulamtr. Kabartma sanat rneklerine de erken dnemden itibaren rastlanmaktadr. Eannatumun Akbabalar Steli, Naram-Sin Kabartmas, Hammurabi Kanunlar Steli ve Yeni Assur Dnemi sava ve av kabartmalar, kabartma sanatnn en gzel rnekleridir.

Yararlanlan Kaynaklar
Bottero, J., M - J. Steve. (2002). Evvel Zaman inde Mezopotamya, (ev. A. Tatler), stanbul. Hrn, S. (1998). ivi Yazs: Ortaya k, Gelimesi, zm, stanbul. Hooke, S. H. (2002). Ortadou Mitolojisi Mezopotamya, Msr, Filistin, Hitit, Musevi, Hristiyan Mitoslar, (ev. A. enel), Ankara. Krolu, K. (2006). Eski Mezopotamya Tarihi, stanbul. Knal, F. (1983). Eski Mezopotamya Tarihi, Ankara. Kramer, S. N. (2002). Smerler Tarihleri, Kltrleri, Karakterleri, Kabalc Yaynevi, (ev. . Buze), stanbul. Kramer, S. N. (1999). Tarih Smerde Balar, (ev. H. Koyukan), stanbul. Maisels, C. K. (2000). Uygarln Douu, Yakndouda Avclk ve Toplayclktan Tarma, Kentlere ve Devlete Gei, (ev. A. enel), stanbul. Nissen, H.J. (2004). Ana Hatlaryla Mezopotamya. Yakn Dou Arkeolojisinin lk Dnemleri, stanbul. Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yakndou, (ev. Z. Kl), stanbul. Yldrm, R. (2004). Uygarlk Tarihine Giri, Ankara.

3
Amalarmz

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; Eski Msr tarihinin genel hatlarn ve devlet rgtnn ileyiini aklayabilecek, Eski Msrda bilim ve yaz alannda ne gibi almalar yapldn kavrayacak, Eski Msr mimarisinin zelliklerini tanmlayacak, Eski Msr dini ve l gmme geleneklerini aklayabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Nil Nehri Antsal Tapnaklar Yukar Msr Hiyeroglif Yaz Aa Msr Krallar Vadisi Firavun Takvim Piramitler Mumyalama

indekiler
ESK MISIR TARHNN GENEL HATLARI VE DEVLET RGT ESK MISIRDA BLM VE YAZI ESK MISIR MMARSNN ZELLKLER ESK MISIR DN VE L GMME GELENEKLER

Uygarlk Tarihi

Eski Msr Tarihi ve Uygarl

Eski Msr Tarihi ve Uygarl


ESK MISIR TARHNN GENEL HATLARI VE DEVLET RGT
A M A

Eski Msr tarihinin genel hatlarn ve devlet rgtnn ileyiini reneceksiniz.

Corafi Koullar
Msr kltr, Nil Vadisinde gelimitir. Dar ve birka km genilikte olan vadi kuzeyde Delta Blgesinden gneyde Assuandaki birinci alayana kadar uzanyordu. Msr, kuzeydeki Aa Msr (Nil Deltas) ve gneyde vadi boyunca uzanan Yukar Msr olmak zere iki ayr blmden oluur. Bat ve douda llerle, douda kyya paralel uzanan sradalarla, gneyi alayanlarla kuatlmtr. Bu blgede bulunan kayalklar geii zorlatrmaktadr. alayanlarn gneyinde ise Nubya yer almaktayd. lkenin saldrya en ak blgesini kuzeyi oluturmaktadr. Libya, Sina Yarmadas ve Suriyeye Delta Blgesinden geitler vardr. lkenin bu ekilde d dnyadan soyutlanm olmas homojen bir Msr kltrnn olumasnn ana nedenidir. klim hemen hemen yasz olduu iin, topran verimlilii, tmyle Nil Nehrinin taknlarna balyd. Dnyann en uzun nehri olan Nil (6695 km), Viktorya Gl civarndan ortaya kar ve kuzeye doru akar. Uganda ve Sudan getikten sonra Msra ular. Akdeniz kylarnda bir delta oluturarak denize dklr. Nehir zerinde kuzeyden gneye doru numaralanm 6 alayan vardr. Ekvatoral yalar sonucu Nil Nehri mays aynda ykselmeye balard ve temmuzdan ekime kadar vadi zerinden akard. Bu mevsime eski Msrllarca Takn (akhet) denirdi. Kasmn banda sular ekilmeye balar, nehir yava yava yatana gerilerdi. Nehrin getirdii miller, yatann iki yanna birikir ve Msrn en verimli tarm topraklarn olutururdu. Topran yeniden ortaya kt bu mevsime Ekim (peret) denirdi ve ekim faaliyetleri yaplabilirdi. Bu topraktan normal yamurla beslenmi topraa gre drt kat fazla rn alnabilmitir. Marttan hazirana kadarki dnem ise Hasat (shemu) mevsimiydi. Herodotos, Msr Nilin bir armaandr. diyerek bu nehrin Msr iin tad hayati nemi vurgulamtr.

50
ekil 3.1 Eski Msr Haritas Kaynak: (E. Hornung, Msr Tarihi, stanbul, 2004, s. 11)

Uygarlk Tarihi

SIRA SZDE

SIRA Nehrinin taknlarna gre belirlenen ka mevsim vard? Eski Msrda Nil SZDE

DNELM S O R U

Msr Tarihi

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

Msrda Paleolitik (Eski Ta a) adan beri insanlar yaamaktayd. Paleolitik kltrlerin izleri gnmzden 500.000 yl nceye kadar gitmektedir. Yaam koulS O R U lar gnmzdekinden farklyd, iklim daha nemli, gnmz ekvatoral iklimine daha yakn bir iklimdi. Bugn vadinin yarsndan fazlasn kaplayan Nil Nehri, o dnemde tm D K K A T kaplyor ve daha sonralar l hline gelecek olan yerlerde invadiyi sanlara zg yerleim alanlarn evresinde topluyordu. Gnmzden 12000 yl nce Sahrann kuraklamas ve llemesi sonucunda bu blgede avclk ve topSIRA SZDE layclkla geinen halklar Delta Blgesine ve Nil Vadisine g ettiler. Cilal Ta a da denilen Neolitik ada insanlar ilk kyleri kurmular, hayvanlar evcilletirmiler, tarm yapmaya balamlar ve anak mlek retmilerdir. Neolitik ada AMALARIMIZ ve Slaleler ncesi Dnemde Aa Msrda Merimde (.. 5. binyl) ve El-Meadi (.. 4. binyl), Yukar Msrda ise Badari Kltr (.. 4400-3800), ve Nagada (I, K A P II, III) Kltr T(.. 4000-3000) nemli kltrlerdir. Kylerin birlemesiyle kabile

DNELM

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

51
Nome: Eski Yunancada eyalet anlamna gelen nomostan tremitir. Kabile niteliindeki ynetim birimleridir.

niteliindeki ynetim birimleri olan nomeler olumutur. Her nomenin bir yerel tanr ya da tanras vard. .. 3400den sonraki yllarda nomeler aralarnda birleerek Aa Msr Krall ve Yukar Msr Krall olmak zere iki krallk oluturdular. Bu krallklarn balangtaki bakentleri Aa Msrda Buto, Yukar Msrda Hierakonpolisti; daha sonra kuzeyde Sais ve gneyde Tinis ya da Abidos bakent oldu. Bu krallklarn koruyucu tanrlar Yukar Msrda Ktlk Tanrs Seth (Set), Aa Msrda Gne Tanrs Horustu. Aa Msr krallar krmz, Yukar Msr krallar beyaz bir ta takyorlard. Yeni Krallk Dneminin banda yerlemi bir gelenee gre .. 3000 yllarnda Menes (=Aha) adl efsanevi bir kral, o zamana kadar ayr krallklar olduu dnlen Aa ve Yukar Msr birletirmeyi baarmtr. Menesin gerekten yaadna ilikin izler kesinlik kazanmamtr. lkenin birlemesinden nceki dneme ait belgeler vardr. O dnemde Gney Msrllarn bakenti olduu sanlan Hierakonpoliste Kuzey Msrllarla savarken betimlenmi Akrep adl bir kral gsteren antlar bulunmutur. lkenin gerek birletiricisinin de onun halefi Narmer olduu sanlmaktadr. Hierokonpoliste bulunmu olan, tapnaa adak olarak sunulmu Narmer Levhas ad verilen levhadaki kabartmalarda, Yukar Msrn tacn giyen Kral Narmer Delta Blgesini ele geirip, bir reisi esir alrken betimlenmitir. Kral, levhann dier tarafnda da Aa Msrn tacn giymi ekilde resmedilmitir.

ekil 3.2 Narmer Levhas

Erken Devir (.. 3000-2650) (1-2. Slaleler)


lk iki slalenin ynetime geldii bu devirde Yukar Msrdaki Abidos, Aa Msrdaki Memfis ve Orta Msrdaki Tinis kentleri slalelerin oturduu kentlerdir. Erken Devir sonlarnda Msrn snrlar gneyde Birinci alayana kadar uzanmt. Bu dnemde Msr merkez devlet ynetimi oluturulmu ve yzyllarca kullanlacak olan krallk modeli gelitirilmitir. Daha nemli bir gelime, hiyeroglif yaznn gelitirilmi olmasdr. Ayrca Msr sanat da klasik biimlerine kavumutur. Erken Devirde Eski Msrdaki nemli gelimeleri maddeler hlindeSIRA SZDE nasl yazabiliriz?

SIRA SZDE

Eski Krallk (.. 2650-2134) (3-8. Slaleler)

DNELM

3. Slalenin ikinci kral Coser (.. 2630-2611)in veziri mhotep tarafndan Sakkarada yaplan basamakl piramit firavun mezarlarnn ilk grkemli rneidir. mhoS O R U tepin birok unvan yannda ba heykeltra unvan da vard. Byk sayg gren mhotep Yunan-Roma Dneminde de ifa datan bir tanr olarak tannmt. 4. D KAT Slale byk piramitlerin dnemidir. Bu slalenin ilk kral Snefru K(.. 2575-2551)
SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

52

Uygarlk Tarihi

Dahurda iki, Meidumda bir piramit yaptrmtr. Eski Krallk Dneminde ina edilen nl piramitler o aa Piramitler a adnn verilmesine neden olmutur. 4. Slale firavunlar Keops (.. 2551-2528), Kefren (.. 2520-2494) ve Mikerinos (.. 2490-2472)un Gizede yaptrdklar piramitler, Msrn en grkemli antlar olarak karmza karlar. Bu slalenin dier firavunlarndan Racedef (.. 25282520) de kendisine piramit mezar yaptrmtr. Antsal mimariye sahip olan piramitler g ve zenginliin simgesiydiler ve bugn dnyann yedi harikasndan birini olutururlar. Bu slale zamannda heykeltralk, kabartma, yazt ve mezar hediyelerinde de parlak, stn bir sanat anlay grlr. 4 ve 5. Slale tarihinin en nemli gelimelerinden birini, gne dininin ortaya kmas oluturur. Msr firavunlar, Rann Olu (Gne Tanrsnn Olu=Horus), unvann kullanmaya balamlardr. 5. Slale zamannda piramitlerin boyutlar klmtr. Bu slaleden Userkaf (.. 2465-2458) Sakkaradaki basamakl piramidinin karsnda Gne Tanrs Ra iin antsal bir tapnak yaptrm ve ondan sonra gelen be kral da bu tr tapnaklar piramit mezarlarnn yanna yaptrmaya devam etmilerdir. Bu hanedann son krallar zamannda gne dininin neminde bir azalma olmu ve gne tapnaklarnn yapm sona ermitir. Eski Krallk zamannda Msr topraklar gneyde Aa Nubya, Kuzeyde Sina Yarmadasna kadar uzanyordu. Ancak 6. Slalenin son firavunu II. Pepi Dneminde (.. 2246-2152) bir gerileme dnemi yaanm 7 ve 8. Slaleler zamannda (.. 2150-2134) baa geen firavunlar genelde otoriteyi kaybetmilerdir. Nubya zerindeki kontrol zayflamtr. Eyaletleri ynetmek iin merkezden atanan valiler, atandklar blgeyi kendi mlkleri gibi grmeye balamlar, karlar iin komularyla atmlar ve valilik babadan oula geer hle gelmitir. Bundan sonra .. 2134-2040 yllar arasnda 9, 10 ve 11. Slaleler zamannda Birinci Ara Dnem yaanmtr. Bu dnemdeki slaleleri kendilerini kral ilan eden valiler kurmular ve bunlar komularna da krallklarn kabul ettirmilerdir.
SIRA SZDE

Eski KrallkSIRA SZDE Msrda yaplan antsal yap tipleri nelerdir? Bu dnemin sonunDneminde da firavunlarn otoritelerini kaybetmelerinin ne gibi sonular olmutur?

DNELM S O R U

Orta Krallk (.. 2040-1640) (11-14. Slaleler)


11. Slalenin son iki kral ve 12. Slale zamannda lkede yeniden birlik olutuS O kenti rulmu ve Teb R U Msrn merkezi hline gelmitir. 11. Slale firavunlarndan Tebli II. Mentuhotep (.. 2061-2010) yresel beylerle anlam, onlarn destei ile lkenin birliiniK yeniden salamtr. Gebe saldrlarna kar lke snrlarn gDK AT venlik altna alm, Msrn etkisini Nubyaya kadar uzatmtr. .. 1985 civarnda I. Amenemhet (.. 1991-1962)in tahta el koymas ile 12. SIRA SZDE Slale balar. Amenemhet, Orta Msrdaki Lit kentinde yeni bir bakent kurmutur. Teb kenti de Yukar Msrn ynetim merkezi olarak kalmtr. Amenemhet, firavunun lmnden yani kendi lmnden sonra tahtn el deitirmesini kolayAMALARIMIZ latrmak iin, olunu tahta ortak ederek yeni bir gelenek balatmtr. Msr tarihinin en baarl firavunlar arasnda gsterilen bu slale zamannda merkez devletin gc daha daA artm ve yresel beyler tamamen etkisiz hle getirilmitir. FiraK T P vun III. Senusret (.. 1878-1841) Dneminde Msr o zamana kadarki en geni snrlarna ulam, bugnk Sudann kuzeyindeki Nubya ele geirilmi, Libyallarla yaplan savaEkazanlmtr. Ayrca Girit ve Suriye ile de ticaret ilikileri iine girilTEL VZYON

DNELM

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

53

mitir. Mentuhoteb ve 12. Slale firavunlar, glerini gstermek iin Nilin Birinci ve kinci alayanlar arasna bir dizi kale ina etmilerdir. 13. Slale dneminde baa geen 70 kadar kral ksa srelerle tahtta kalabilmilerdir. Bu firavunlar Msrn snrlarndaki hkimiyetlerini yava yava kaybetmeye baladlar. .. 1700lerden sonra Suriye zerinden Msra giren baz gebe kavimler Dou Delta Blgesini igal ettiler. Msrllar, bu gebeleri yabanc diyarlarn efleri anlamna gelen Hiksoslar olarak adlandrdlar. Hurri kkenli Hiksoslar Delta Blgesine egemen olmular ve 15. Slaleyi kurmulardr. Memfisi ele geirerek, Dou Deltasnda Avariste kendi bakentlerini kurmulardr. 17. yzylda Hiksoslar, Nubyallarla ittifak yapmlar, Nubya snrndaki kaleler Msrllarca birdenbire terkedilmi, Orta Kralln bakenti Lit de istila edilmitir. 15 ve 17. Slaleler aras (.. 1640-1550) kinci Ara Dnem olarak adlandrlr. Hiksoslar, Msr kltrn hemen benimsediler. Msr tanrs Sethi de tapndklar dier tanrlarn arasna kattlar. Bunun yannda Msra gelirken beraberlerinde koumlu atlar ve yeni zrh eitleri getirdiler ve bunlar sayesinde Msrllar kolayca malup ettiler. Ayrca lir ve lavtay da Msrllara onlar tantmlardr. Hiksoslar Dneminde Msr bir kltrel zenginlik yaamasna ramen izole bir blgede yaayan Msrllar, dardan gelen bu istilaya alamamlar ve Hiksoslar hi benimseyememilerdi. 1550lerde Teb kentinden bir bey olan I. Ahmose (.. 1550-1525), Hiksoslarla mcadeleye giriti. nce Nubyallarla Hiksoslarn balantsn kesti, daha sonra Memfis ve Avaris kentlerini ele geirdi. Hiksoslara kar, onlardan rendikleri atl sava arabalarn kullanarak savat ve sonunda onlar yenerek Filistine srd. Nubya zerinde de Msr egemenliini tekrar kurdu.
SIRA SZDE Firavun Amenemhet krallk sisteminde ne gibi bir yenilik yapmtr? Orta Krallk Dneminin yklmasna hangi kavim neden olmutur?

SIRA SZDE

Yeni Krallk (.. 1550-1070) (18-20. Slaleler)

DNELM

DNELM S O R U

Yeni Krallk Dnemi, 18. Slaleden I. Ahmosenin Hiksoslar yenip Msrda siyasal birS O R U lii tekrar kurmasyla balar. Hiksos istilas ile sarslan Msrn, Yeni Krallk Dnemi firavunlar savaydlar, pek ok lkeyi fethederek byk bir imparatorluk kurdular. I. Tutmosis (.. 1504-1492), .. 1500lerde kuzeye doru sefer yapp K K A T ehirlerini D Filistin ele geirdi, Suriyedeki Mitanni Devletini malup ederek lkesinin snrlarn kuzeyde Frat Nehrine, gneyde ise Drdnc elaleye kadar geniletti. Hiksos sava taktikleSIRA SZDE rini kullanmaya devam eden Msrllar Suriyeye kadar dayanmlard. I. Tutmosisin kz, firavun II. Tutmosisin (.. 1492-1479) kraliesi olan Hatepsutun olu yoktu. vey olu III. Tutmosis (.. 1479-1425) tahta ktnda ok kk olduu iin, .. AMALARIMIZ 1473te I. Tutmosisin gerek vrisi olduunu iddia ederek taht ele geirdi. Bir kadn firavun Msrn bana geiyordu (..1473-1458). Onun zamannda Msr baarl ve istikrarl bir dnem yaad ve ok glendi. Orta Msr etkili bir ekilde kontrol etmi ve K T A P orada pek ok tapnak ina ettirmitir. Deir el- Bahride Hatepsutun yaptrd mezar tapna dnemin en nemli mimari yaplarndan biridir. Hatepsutun vey olu olan gl firavun III. Tutmosis yeniden Ztahta getiinTELEV YON de (.. 1458-1425), vey annesinin antlar ve dikili talar zerine hiyeroglifle yazlm olan adn sildirtmitir. Daha nce I. Tutmosis tarafndan malup edilen Suriyedeki Mitanni Krall Msra meydan okuyor ve Msr egemenliinden kurtulNTER ET mak istiyordu. III. Tutmosis Filistin ve Suriye zerine en az 17 sefer Ndzenledi. Frata kadar Suriye ve Filistini ele geirdi. Firavun kazand zaferi Karnaktaki Amon Tapnann duvarlarna yazdrd. Nubya zerinde de egemenliini kabul ettirdi.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

54
ekil 3.3 Firavun Eknaton (IV. Amenofis), kars nl kralie Nefertiti ve ocuklar

Uygarlk Tarihi

II. Amenofis Dneminde (.. 1427-1401) Mitanni egemenlii kaybedildi. IV. Tutmosis Dneminde (.. 1401-1391) Mitanni Krall Anadoluda Hititlerin glenmesinden ekindii iin Msr ile bar yapt. Filistin Msrllarda kald, Suriyede Mitanniler egemen oldu. III. Amenofis (.. 1390-1353) Dnemi Yeni Kralln en parlak dnemidir. III. Amenofis, Kas ve Mitanni prensesleriyle evlenmi ve bar glendirilmitir. Babil Akkadas diplomasi dili olarak kullanlmaya balanr. III. Amenofisin olu IV. Amenofis (.. 1352-1335), .. 1350lerde Msrn geleneksel tanrlar yerine Gne (Aton) monoteizmini (tektanrclk) yerletirerek dinde reform yapmak istemitir. Bu bir gnee tapma kltyd. IV. Amenofis olan ismini Atonun hizmetkr anlamna gelen Eknaton olarak deitirmitir. Aton iin Teb kentinde ilk tapnak yapld. Bakent Orta Msrda yeni kurulan Akhetaton (bugnk Tell el-Amarna) kentine tand. Burada yaplan Aton Tapnann zeri, dier Msr tapnaklarnn aksine gkyzne doru ak braklmt. Eknatonla ilgili resimler ve kabartmalarda firavun genellikle dorudan doruya nlarn saan gnein altnda gsterilmitir. IV. Amenofisin gnei tek tanr olarak kabul ettirmek istemesi rahiplerin tepkisini ekmitir. Bu nedenle lke karkla srklenmitir. Birok tapnak kapatlm, topraklarn btn kullanm haklar dorudan firavuna devredilmi, ekonomik yap bozulmutur. Ksacas yeni din benimsenmemitir. .. 1335te Eknatonun lmyle baa geen Tutankaton (.. 1333-1323) kk yatayd. Birka ay sonra ad Tutankamon olarak deitirildi. Eknaton ehri tamamen terkedildi ve bakent Teb ehrine tand. Tutankamon, eski Msr dini olan Amon dinini ve politeizmi (ok tanrcl) geri getirmitir. Firavun, daha 19 yanda iken hastalanarak lmtr. Krallar Vadisindeki mezar 1922 ylnda bulunana kadar bozulmadan kalmtr ve ok zengin mezar armaanlar iermektedir. Tutankamon ldnde Msr kt bir durumdayd. Bir komutan olan Horemheb taht ele geirdi. Msrn idari yapsn dzeltti. Eknatonun Aton Tapnan yktrd. Karnak Tapnan onartt. Kendisini 18. Slalenin son kral olarak tantt. Olu olmad iin krallk, arkada ve kendisi gibi bir komutan olan I. Ramsese geti. I. Ramses (.. 1307-1306) 19. Slalenin kurucusudur. Onun ardllarndan 19. Slale firavunlarnn en gls olan II. Ramses (.. 1290-1224), Msr lkesinin kuzey snr kabul edilen Suriye egemenlii iin Hititlerle mcadele etmitir. .. 1285 ylnda Suriyede Kade ehrinde Hitit Kral Muvatalli ile savamtr. Tarihe Kade Sava olarak geen bu sava sonucunda II. Ramses byk bir zafer kazandn iddia etmesine ramen, Hitit kaynaklarna gre yenilgiden ans eseri kurtulmu ve savata baar salayamamtr. .. 1270 ylnda II. Ramses ve Hitit Kral III. Hattuili arasnda yaplan Kade Bar Antlamas, tarihte iki devlet arasnda yaplan ilk yazl antlamadr. Antlamaya gre Kuzey Suriye Hititlerde kalmtr. II. Ramses ayn zamanda III. Hattuilinin iki kzyla evlenmi, akrabalk ilikileri kurulmutur. II. Ramses ayrca saltanat srasnda yapt bayndrlk faaliyetleri ile de hatrlanr. Delta Blgesinde Per Ramessuda grkemli bir bakent kurmutur. Bakentte saray ile balca tanrlar olan Amon, Ra ve Set tapnaklar vard. Ayrca Teb kentinde Nil Nehrinin bat kysnda etkileyici bir tapnak mezar olan Ramasseumu, Yukar Msrda nl Abu Simbel Tapnan da yaptrmtr.

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

55

.. 1200lerde Merneptah (.. 1224-1214), Libyallarla birleerek Delta Blgesine saldran Deniz Kavimlerini geri pskrtmtr. 20. Slalenin gl firavunlarndan olan III. Ramses zamannda (.. 1194-1163) kinci Deniz Kavimleri G, Msr zorlam, ancak III. Ramses karadan ve denizden saldran Deniz Kavimlerini pskrtmeyi baarmtr. III. Ramses Teb ehri yaknlarndaki Medinet Habu Tapnann duvarlarna yazdrd yaztlarda, Deniz Kavimlerine kar kazand zaferi anlatmtr. Bu baarya ramen lke karklk iine girmi, Suriye ve Filistin elden kmtr. Bu kral zamannda tarihte bilinen ilk grev yaanmtr. lkenin iinde bulunduu karklk ortamnda, devlet brokrasisinde yaanan bir aksaklk sonucunda kral mezarlarnn inasnda alan ustalara paylarna den tahl ulamaynca, ustalar greve gitmilerdir. 20. Slalenin son krallarnn hepsi Ramses adn almlar ve lkenin kt gidiini durdurmaya almlarsa da baarl olamamlardr. IV. Ramses (.. 11631156) zamannda Filistin, Suriye ve Nubya egemenlii kaybedildi. Libyallarn saldrlar durdurulamad. Kral mezarlar ve tapnak depolar halk tarafndan soyulmaya balad. Nubyadan getirilen asker birliklerle bu yamann nne geilmeye alld. Daha nceki firavunlarn mezarlarndaki mumyalar 20. Slale firavunlar tarafndan alnarak Deir el-Bahrinin arkasndaki tepelerdeki gizli mezarlara tand. .. 1070de XI. Ramsesin lmnden sonra Teb rahipleri merkez otorite karsnda glerini artrmlar ve ayrlk hareketlere girimilerdir. .. 1070712 yllar arasnda 3. Ara Dnem yaanm ve Msr kk ynetim alanlarna paralanmtr. Yeni Krallk Dneminde tahta geen kadn firavun kimdir? Suriye SIRA SZDE iin hangi egemenlii devletle, hangi sava yaplmtr?
SIRA SZDE

Ge Dnem (.. 712-332) (25-31. Slaleler)

DNELM

DNELM S O R U

Msrda firavunlarn egemenliinin son bulmas sonucunda, .. 8. yzyln ortalaS O R U rnda Gney Msr, Nubya kkenli Kuiler Hanedan tarafndan kontrol edilmeye baland. Bu hanedann krallar kendilerini firavunlarn halefi olarak grmlerdir. .. 727 ylnda en hrsl krallar, Piankhi, kuzeye doru ilerledi, Delta Blgesini DKKAT eline geirerek, 25. Msr Slalesini kurarak egemenliini ilan etti. Msr, .. 671de Assur Kral Esarhaddon tarafndan ele geirildi. .. 671de SIRA SZDE Memfis, .. 664-663 yllarnda Teb ehri igal edildi ve yamaland. Kuiler gneye ekilmek zorunda kaldlar. Assurlularn ana vatanlar uzaktayd. Bu nedenle Msrn konrtroln yerel bir ynetici ile salamak istemilerdir. Kendilerine Sais AMALARIMIZ kentine bal kk bir Delta krallndan Psammetikos adl bir ynetici setiler. Psammetikos diplomasi ve g kullanarak tm Msrda hkimiyetini kabul ettirerek 26. Slaleyi kurdu. Bu arada kuzeyden gelen Kimmer tehlikesi A P kar karK T ile ya kalan Assur Msrla ilgilenememitir. Psammetikos (.. 664-610) Msrn birliini tekrar salamtr. Soylular, grkemli mezarlara gmlmler, byk boyutlu tapnaklar ina edilmi ve ilk kez byk bir donanma oluturulmutur. Ayrca TELEVZYON Psammetikos, Yunanl kolonistlerin .. 620 ylnda Sais ehri yaknlarnda Naukratis ticaret kolonisini kurmalarna izin vermitir. Firavun Amasis (.. 570-526) zamannda ise Msr son parlak dnemini yaamtr. Amasisin lmnden hemen sonra Persler, .. 525te N T E R N E T PsammetiKral III. kos komutasndaki Msr ordusunu yenmi ve Msr bir Pers eyaleti (satraplk) olarak kendilerine balamtr. Persler 27 ve 31. Slaleleri kurmulardr. .. 332 ylnda Byk skenderin Msr ele geirmesiyle Pers egemenlii son bulmutur. lke

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

56

Uygarlk Tarihi

.. 332-323 tarihleri arasnda Byk skender mparatorluuna, skenderin lmnden sonra komutanlarndan I. Ptolemaios tarafndan kurulan Ptolemaioslar Devletine balanm, .. 30 ylnda Ptolemaioslar Devletinin Roma tarafndan ortadan kaldrlmasndan sonra bir Roma eyaleti hline (Aegyptus) gelmitir. Bizans Dneminden sonra, .S. 640larda Araplarn eline gemitir.

Devlet Ynetimi
Msr, dier n Asya krallklar gibi mutlak bir krallkt. Firavun szc byk ev anlamndadr. Bu szcn kral anlamnda kullanlmas Yeni Krallk Dneminden itibaren kabul grmtr. Firavun, tanrlarn yannda gsterilir ancak tanr deildir. Tanrnn yeryzndeki temsilcisidir. Horusu temsil eder, Gne Tanrs Ra nn oludur. Orta Krallk zamannda firavunlar tanr olarak grlmez, aksine firavunluunun tanrlar tarafndan onaylanmas gerekirdi. Yeni Krallk zamannda yaayan firavunlar ise tanrsallatrlmtr. Firavun, tanrnn temsilcisi olarak topraklarn, mallarn ve insanlarn sahibidir. Firavunun insanlarn hizmetinde besleyici olma, hak hukuk salama ve savalk gibi ilevleri olmas gerekiyordu. Hkmdar, uyruklarn beslemekle ve ihtiyalarna gre donatmak, adaleti salamak ve yasalar yapmak ile grevlidir. Ayn zamanda ordunun bakomutandr. Tanrlarn tapnaklarn ina etmek, geniletmek, ayn zamanda da kltlerine nezaret etmek zorundadr. Firavunun tanrlardan ald meruiyeti genellikle babadan oula ya da kardeten kardee geer. Erkek vris olmamas durumunda kraliyet ailesinden bir kzla evlenen erkek kralla sahip olabilirdi. Firavundan sonra en nemli kii, firavunun yardmcs olan vezirdi. Merkezden atanan eyalet valileri, kral adna lkeyi yneten vezire kar sorumluydular. Vezir, ayn zamanda bayarglk grevini yrtyordu, ekonomiden, hazineden ve btn yap ilerinin denetiminden sorumluydu. 18. Slale krallarndan II. Amenofis (.. 1427-1401) Dneminden balayarak, ynetim sorumluluunu lkenin kuzeyinde ve gneyinde iki vezir paylamtr. Yeni Krallk Dneminde gelien ordu, kraln olu olabilen bir bakomutan tarafndan ynetilmitir. Memurlar okuma yazma bilenler arasndan seiliyordu. Tarla snr lme, vergi toplama, hukuk ve ordu ile ilgili ilere bakarlard. Msr, gl dnemlerde eyaletlere blnerek idare edilmekteydi. Her eyaletin banda firavun tarafndan tayin edilmi bir vali bulunurdu. Bir baka snf olan rahipler din gcn ellerinde bulunduruyorlard. Memurlar ve rahipler devletin gcn kaybettii zamanlarda nfuz mcadelelerine girimilerdir. Memurlar ve rahiplerin altnda ok geni bir ifti tabakas vard. Mlk ve toprak daha Eski Krallk Dneminden itibaren devlet mal saylyordu. ifti tabakas ounlukla baml durumdayd. Bunlardan baka zanaatkrlar da baka bir snf oluturmaktayd. .. 2. binyldan itibaren kleler de grlmeye balar. Ancak Msrda kleliin ekonomik bakmdan zel bir nemi olmamtr.
SIRA SZDE

Eski Msrda ynetim ekli neydi? Devlet ynetiminin en stnde kimler vard? SIRA SZDE
DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

57

ESK MISIRDA BLM VE YAZI


A M A

Eski Msrda bilim ve yazy reneceksiniz.

Bilim
Msrllarn matematik bilgisi Mezopotamyallarnkinden daha dk dzeyde idi. Matematik, taynlarn paylatrlmas gibi idari grevler nedeniyle gelitirilmitir. Farkl grevler yapan kiilerin, paylar da farklyd. Msrllar pay birden byk olan kesirleri hesaplarken zorluk ekiyorlard. 7/8i ifade etmek istediklerinde1/2+1/4+1/8 eklinde gsterirlerdi. Aritmetik bilgileri de basit dzeyde idi. Ancak geometri konusunda ileri dzeyde bilgiliydiler. Msr geometrisi baz problemlerin zmleriyle alan ve hacim ls eklinde karmza kmaktadr. zellikle taknlardan sonra Nil kenarndaki tarla snrlarnn saptanmasnda geometri ok nemliydi. Msrllar kenar uzunluklarnn oran 3, 4, 5 olan genin hipotensnn karsndaki ann dik a olduunu biliyorlard. Baz bilim adamlar Msrllarn Pisagor Teoremini bildiklerini dnmektedirler. Pi saysn gerek deere (3.1416) ok yakn olarak 3,16 olarak hesaplamlard. Bir genin alann da hesaplayabiliyorlard. Eski Msrda yaayan insanlar tp konusunda da baz bilgilere sahiptiler. Yaam sresi azd. ocuklarn anne stnden kesildikleri ya olan 3 yanda ocuk lmlerinin yzdesi ok yksekti. Genellikle ortalama mr 29 yld. Parazit hastalklar, verem, di eti iltihab yaygn grlen rahatszlklard. Msrl doktorlarn krklar ve ak yaralar iyiletirebildikleri saptanmtr. Ancak insan vcudunun nasl altna ilikin bilgileri gelimemitir. Kalbin vcudun merkezi olduu, kan yannda salya, idrar ve sperm gibi svlarn da kalpten kt dnlmekteydi. Msrllarn .. 3000lerde gelitirdikleri Msr takvimi, Dnya Kltr Tarihi asndan nemli olmutur. Nil Nehrinin periyodik taknlarna dayanan bir takvimdir. Bu takvime gre bir ylda drder aylk 3 mevsim (Takn, Ekin, Hasat) vard. Buna dayanarak bir yl 30 gnlk 12 aya blmler, buna 5 gn ekleyerek 365 gnlk bir gne yl gelitirmilerdir. Ancak 365 gne ilaveten altar saatten 4 ylda bir oluan artk gn olmad iin Msrllarn gne yl her drt ylda bir 1 gn geri kalyordu. Daha sonra Julius Caesar bu takvime her drt ylda bir fazla gn ekleyerek, Msr takviminin bir yldaki 6 saatlik hatasn dzeltecektir. .S. 1582de Papa XIII. Gregor tarafndan yaplan dzeltme sonucunda, bugn hl kullandmz Gregoryen takvimi ortaya kmtr. Msrllar basit gne saatleri de yapmlardr. zerlerinde saati gsteren izgiler vardr ve gnein glge uzunluuna gre saat tespit edilebiliyordu. Eski Msr takviminin Dnya Kltr Tarihi asndan nemi nedir? SIRA SZDE
NELM Eski Msrda .. 3000 yl civarnda yaz ortaya kmtr. Baz Daratrmaclar Msrllarn yazy Mezopotamyallardan rendiklerini dnmektedirler. Msrllar yazS kendilerine zg y Mezopotamyadan renmi olsalar bile, takliti olmamlar ve O R U bir yazy gelitirme baarsn gstermilerdir. Her iki yaz sistemi arasnda byk farklar olmas bunu aka kantlamaktadr. Yaz Msrda da Smerlerde olduu giDKKAT bi eyann eklini izmekle balamtr. Ancak Smer yazsndan farkl olarak Msr

Gregoryen Takvimi: Miladi takvimin yanl olduunu dnd yerlerini dzeltmek iin Papa XIII. Gregor tarafndan yaptrlan takvimdir. 1582 ylnda kabul edilmitir Julien takvimine 10 gn ilave edilmitir; 5 Ekim gn, 15 Ekim olarak kabul edilmitir. O gn cumadr ve bu deimemitir. Gne sistemi takvimler iinde yanl en az olan takvimdir. Bir senede 24 saniye hata oluur yani takvim hesaplamasnda 1 gnlk hatann ortaya kmas iin 3600 yl gemesi gerekir. Jlyen ve Gregoryen takvimlerini birbirine evirmek iin 13 gn ilave etmek ya da karmak gerekir. Bunun nedeni iki takvim arasndaki farkn her 400 ylda 1 gn artmasdr. 2100 ylndan sonra bu fark 14 gne kacaktr.

Yaz

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

58

Uygarlk Tarihi

Hiyeratik Yaz: Kutsal yaz. Hiyerogliflerin el yazs hali olarak dnlmelidir. Msr rahipleri ve katipler tarafndan kayt tutmak iin kullanlmtr. Kopt Yazs: Hristiyan Msrllarn (kpti) Yunan alfabesine yaptklar 6 harflik ilave ile oluan yaz.

hiyeroglifi temelde resim biimindedir. En basit dzeyde hiyeroglif, yazcnn ifade etmek istedii nesnenin resmedilmesi biiminde olumutur. Buna piktogram denir. Bir insan anlatlacaksa insan resmi, balk anlatlacaksa balk resmi izilirdi. Piktogramn sesi ayn zamanda uzun bir szcn iinde hece olarak da kullanlabilirdi. Piktogramlar, soyut kavramlar da temsil edilebilirdi. rnein bir papirus rulosu, yazmak anlamndadr. Hiyeroglif yaz (Eski Yunanca: hieros: kutsal, graphikos: oyma=hieroglyphikos) zellikle kutsal metinlerin taa kaznmasnda kullanlan resm bir yazyd. Msr yazl belgelerinin byk bir ksmn oluturan ynetim ve hukuk metinlerinin yazmnda gn getike en yaygn hiyeroglif iaretleri ksaltlarak kullanlmaya baland. Zamanla bu ksaltmalar oalnca hiyerogliften tmyle farkl bir yaz olan hiyeratik yaz ortaya kt. Hiyeroglif yazya gre ok daha ksa srede yazlabiliyordu. Hiyeratik yaz .. 200e kadar kullanlmtr. .. 700den sonra hiyeratik yaznn basitletirilmi hli olan demotik (Eski Yunanca: demotikos: halkla ilgili) denilen halk yazs ortaya kmtr. Bu yaz halkla ilgili hukuki metinlerde kullanlmtr. .S. 3. yzyldan itibaren demotik yaznn yerine kopt yazs denilen bir yaz tr kullanlmtr. Msr hiyeroglifleri 1822 ylnda Eski Msr Uzman ve Dilbilimci Jean-Franois Champollion tarafndan zlm ve Eski Msr tarihi ve uygarl ile ilgili pek ok gvenilir bilgiye ulalmtr. Msr yazsnn belirgin zellii, onun her zaman aslna bal kalm olmas ve basit iaretlerden olumu olsa bile Fenike, Eski Yunanca ve gnmzn modern dillerinin yazlar gibi alfabetik olmasdr. Bu yaz, daha sonra oluan komu alfabetik yazlar ve Fenike yaz sistemlerini, harf yazs fikri bakmndan etkilemitir. Eski Msrda yazc okullar da vard. nk eitli devlet kurumlarnda alacak memurlarn okuma yazma bilmesi gerekmekteydi. Saray, ordu ve tapnaklarda yazc okullar almaktayd. retmenler, ounlukla rahiplerdi. Kk kylerde ise yazclar ailelerine ve akrabalarna okuma yazma retirlerdi. rencilere ncelikle hiyeratik yaz, daha sonra daha karmak olan hiyeroglif yaz retilirdi. renme sreci uzundu. Baz Msr kaynaklarna gre bu sre 12 yla kadar kyordu. renilmesi gereken yzlerce iaret vard ve hiyeroglif yazmak bal bana bir sanat hline gelmiti. Hiyeroglif yazabilmek byk bir saygnlk kazanmak anlamna geliyordu ve yneticilik grevine doru giden yolu ayordu. Okuma yazma renen renciler corafya, matematik, edebiyat, tarih, ticaret, din ve anatomi dersleri de gryorlard. Msrllar yaz yazmak iin papirsleri kullanyorlard. Papirs, Nil Nehrinde yetien saz tr bir bitkidir. Bitkiyi kt hline getirmek iin, gvdesinden ince eritler kesilir, dz bir zemine nce yatay daha sonra dikey olarak dizilir ve preslenerek kurutulurdu. Yaklak 48x43 cm boyutlarndaki her tabaka u uca eklenerek 40 m uzunlua kadar ulaan papirs rulolar yaplabilirdi. Yaz, yatay eritlerin olduu yze, siyah mrekkep kullanlarak, kolonlar hlinde yazlr, nemli szcklerin alt krmz a boyasyla izilirdi. Papirsler yazldktan sonra rulo hlinde saklanrlard. Pahal ve nadir bulunan bir malzemeydi. zerine yaz yazmak da beceri isteyen bir iti. Bu nedenle okullarda renciler kopya etmeleri iin verilen metinleri, devlerini anak mlek paralar ya da kire ta paralar zerine yazyorlard. Yeni Krallk zamannda tahta tabletler de kullanlmtr. Eski Msrda kullanlan yaz tipleri nelerdir? SIRA SZDE
DNELM S O R U

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

59

ESK MISIR MMARSNN ZELLKLER


A M A

Eski Msr mimarisinin zelliklerini reneceksiniz.

Eski Msr mimarisi, antsal rnekleri olan mezarlar ve tapnak yaplarnda younlamtr. Saray yaplar ise gnmze kadar korunamamtr.

Mezarlar
Msr krallar .. 3000lerde kerpiten yaplm mastaba ad verilen mezarlara gmlmlerdir. Dik bir kuyu iinde, zemin seviyesinin altnda bir mezar odas bulunur. Mezar odasnn tam zerinde zemin seviyesinde dikdrtgen planl, kerpi ya da tatan bir yap yer alr. Yapnn dou yzne lnn ruhunun (Ka) geebileceine inanlan sahte kap yaplrd. Buras aslnda kk bir odayd. Kapnn zerinde lnn unvan ve ad yazlrd. 3. Slale zamannda oda geniletilmi, 4. Slale zamannda ise oda iine bir sunak eklenmitir. Sunak zerine yiyecek maddelerini sembolize eden maddeler ya da gerek yiyecekler braklrd. Ayrca odaya lnn heykel ve heykelcikleri konulurdu. Eer lnn mumyas bozulursa, ruhun bu heykellerden birinin iine gireceine inanlrd. Oda duvarlar gnlk hayattan alnan resimlerle sslenmitir. Halk tabakas da mastabalara gmlmtr. Halka ait mastabalarda, oda duvarlarnda ekim, hasat, ba bozumu, hayvanclk, balklk, avclk, dokumaclk gibi iler batan sona kadar bir film eridi gibi her aamas (ekme, bime, balyalama) ile resmedilmitir. Bunlarn yannda oyunlar, danslar, yelkenliler gibi sahneler de vardr. Bu sahnelerde mezarda yatan kii, faaliyetleri bizzat ynetir ekilde gsterilmitir. Daha sonra 6. Slale zamannda mezar odalarnda duvar resimleri yannda lnn biyografisi de yer almtr. Mastabalar piramitlerin yaknna ina edilmilerdir. Msrda 3. Slaleden itibaren krallara byk mastabalar eklinde mezarlar yaplmaktayd. Firavun Coserin nl basamakl piramidi .. 2630larda yaplmtr ve kral mezarlarnn ilk antsal rneidir. Coserin veziri olan mimar mhotep, Sakkarada, tatan bir mastabann zerine bir dierini ina ederek basamakl piramidi yapmtr. Bu piramitte gm odas, toprak hizasnn altndadr. Msr firavunlar .. 2630 ile 1640 yllar arasnda kendilerine piramit biiminde mezarlar yaptrmlardr. Bu tipte byk mezar antlar, firavunlarn lmlerinden ok nce yaplmaya balanmaktayd. Piramitlerin iki ana tr vard: Basamakl piramitler ve Gerek piramitler. Gerek piramitler 4. Slaleden itibaren yaplmaya balanmtr. Bunlar basamakl piramitlerin gelimesi sonucu ortaya kmlardr. Basamakl piramitten, gerek piramit mezar antlarna gei, 4. Sla-

ekil 3.4 Bir mastabann kesiti Kaynak:


www.ajchs.union.k12.il.us/Dillow, %20A/40mastaba.jpg 23.02.2011

60

Uygarlk Tarihi

lenin ilk firavunu Snefrunun Memfisin 50 km kuzeyindeki Meidumda ve Dahurda yaptrd piramit mezarlarda grlebilmektedir. Ancak mimarlar henz tam bir piramit yapmay baaramyorlard. Meidumdaki piramidin st ksm eimi artrlarak bitirilebildiinden bu piramit eik olmu ve eri piramit olarak adlandrlmtr. 4. Slale firavunlarndan Snefrunun olu olan Keops, Gize platosunda tam bir piramit yaptrmay baarmtr. Bugne kadar yaplm en byk piramit olan bu piramidin yannda yer alan olu Kefren ve Mikerinosa ait piramitler daha kk boyutlardadr. Bu piramit mezarlar tatan ina edilmilerdir. Antik dnyann 7 harikasndan biri olan Keops Piramidinin kenar uzunluu 230 m, ykseklii 146 mdir. Her piramit de Eskiada soyulmutur. Piramitler tek balarna durmazlar, bir cenaze kompleksinin parasdrlar. rnein Kefrenin piramit mezarnn dou kenarnda cenaze treninin yapld bir tapnak ve tapnaa ulaan zeri kapal bir koridor bulunmaktadr. Keopsun piramidinin dousunda ve batsnda mastaba mezarlar bulunmaktayd. Kral ailesinden gelenler dou kesimindeki mezarlara, yksek grevliler ise bat kesimdeki mezarlara gmlmlerdir. 5. Slale firavunlar piramitleri daha kk lekte yaptrmlardr. Piramit yapm Orta Krallk Dnemine kadar devam etmitir. Piramitlerin her trl abaya ramen kolaylkla soyulmas, piramidin altna ya da iine ina edilen mezar odalarndaki hediyelerin, mezar soyguncular tarafndan talan edilmesi zerine, Orta ve Yeni Krallk zamanlarnda kaya mezarlarna arlk verilmitir. Orta Krallk zamannda Deir el-Bahride yaplan Mentuhotepin kaya mezar ve Yeni Krallk zamannda Haepsutun Deir el-Bahrideki kaya tapnak mezar bunlarn antsal rnekleridir. Yeni Krallk Dneminde mezar soyguncular nedeniyle kaya mezarlar ok gizli yerlere yaplmlardr. Krallar Vadisinde bulunan gizli kaya mezarlar koridorlar, gizli geitler, sahte mezar odalar ve gerek mezar odasndan oluacak ekilde karmak yapda yaplmaya balamlardr. Ge dnemde ise antsal mezarlar yerine byk lahitler kullanlmtr. Halk tabakas da krallar gibi Yeni Krallk Dneminde kayalklar iine oyulan mezar odalarna, ge dnemde de lahitlere gmlmlerdir.

Tapnaklar
Erken devirde yaplm olan tapnaklar konusunda ok az bilgimiz vardr. Hierakonpolis ehrinde yuvarlak planl bir tapnaa ait izler bulunmutur. Eski Krallk zamannda yaplm tapnaklarn en gzel rnekleri Gne Tanrs Ra iin yaplanlardr. 5. Slale krallarndan Neuserre tarafndan Abu Gurabda yaptrlan Gne Tapna en gzel rneklerden biridir. Tapnan en belirgin zellii iinde bir sunan bulunduu ak avlu ve gne tanrsnn simgesi olan kaln bir dikili tatr. Tapnak alann snrlayan duvarlarn dnda pimi topraktan bir kayk vardr. Eski Msrllar, Gne Tanrs Rann gece bu kaya binerek gece yolculuuna ktna inanyorlard. 5. Slalenin btn firavunlar bu tr gne tapnaklarn piramitlerinin yan bana yaptrmlardr. Orta Krallk zamanndan kalan tapnaklarn ou orijinal planlarn koruyamadan gnmze kadar gelmilerdir. Bunlarn bazlar Hiksoslar tarafndan tahrip edilmi, bazlar da 18. Slale krallar tarafndan gelitirilmilerdir. Deir el- Bahride bulunan Mentuhotep Tapna, Orta Krallk zamanndan gnmze kadar bozulmadan gelebilen tapnaklardan biri olarak gsterilmektedir. Kayalk bir dan yamacna yaplan tapnak, len insanlar iin yaplan ayinlerde kullanlan bir tapnaktr. Bir baka deyile tapnak, l klt ile ilgilidir.

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

61
ekil 3.5

Gne teknesi Maviler Odas Mabed

Abu Gurab Gne Tanrs Tapna Kaynak: Baines, J.-J. Malek, Eski Msr, stanbul, 1986, s. 150.

obelisk yukar tapnak

ak avlu koridor

rap mih rk) su (

kk kesim evi depolar yolu byk kesim evi

tula zel evler

Yeni Krallk zamannda tapnaklar, byk tanrlara adananlar ve l klt ile ilgili mezar tapnaklar olmak zere iki tiptir. Firavun Hatepsutun Deir el-Bahride Krallar Vadisinde bulunan terasl tapna ve II. Ramsesin Ramseseumu l klt ile ilgili tapnaklardr. Byk tanrlara adanan tapnaklar ise Yeni Krallk zamannda ok nem kazanmtr. lke dna sefere kan Msr krallar yaptklar savalarda baar kazandklar zaman tanrlara kranlarn sunmak iin yeni tapnaklar yaptrmlar ya da eskilerini gelitirmilerdir. Karnak ve Luksor tapnaklar bu trde tapnaklarn en gzel rnekleridir.
ekil 3.6 Luksor Tapna Kaynak: www.richardseaman.com/Wallpaper/Travel/Egyp t/index.html 23.02.2011

62

Uygarlk Tarihi

II. Ramses tarafndan byk tanrlar iin kaya tapnaklar da yaptrlmtr. Bunlarn en gzel rnei Abu Simbelde bulunan kaya tapnadr. n cephesinde 20 m yksekliinde oturur durumda II. Ramsesin 4 heykeli bulunmaktadr. Tapnan i duvarlarna Kade Savan tasvir eden renkli resimler yaplmtr. Saray yaplarnn hemen hemen hepsi kerpiten yapldklar iin gnmze kadar gelememilerdir. zellikle Yeni Krallk Dneminde Teb ehri saray yaplar nemliydi.

ESK MISIR DN VE L GMME GELENEKLER


AM A

Eski Msr dini ve l gmme geleneklerini reneceksiniz.

Din
Din, Msr kltrnn tmn kapsar. Krallar tanrlara kar dinsel grevlerin yaplmasn salar. Tanrlara duyduklar hayranl, saygy dile getirirler, onlara eitli sunular yaparlar ve niteliklerini verler. Din tapnmlar rahipler tarafndan yrtlyordu. Tanrlar da buna karlk krala ve lkenin insanlarna iyilik bahederlerdi. nemli klt merkezleri arasnda Heliopolis, Memfis, Abidos ve Teb ehirleri saylabilir. Slalelerden nceki dnemde hayvan biimli tanrlar vard. Bunlar totem din inanndan kaynaklanmaktayd. Totemler zamanla nomelerin tanrlar dzeyine ykselmilerdir. Daha sonra tanrlar insan biiminde dnlnce hayvan totemlerinin baz uzuvlar insan vcuduna eklenmitir. Bylece hayvan bal insan vcutlu tanr betimlemeleri ortaya kmtr. Belli bal Msr tanrlar yleydi: Gk Tanras Nut; Yer Tanrs Geb; Hava Tanrs u; Gkyz Tanrs ahin Bal Horus, Gne tanrlar ahin ya da ahin Bal Ra, Amon ve Aton; Ay Tanrs Hons; Timsah ya da Timsah Bal Sularn Tanrs Sobek; Apis Boas; Balkl Kuu Bal Yazma ve Sayma Tanrs Thoth; Yaban Eei Bal, Dzensizliin, llerin, Frtnalarn ve savan tanrs Set; Mumyalama ile ilgili Nekropolis Tanrs, akal Bal Anubis; lm ve br Dnya Tanrs Osiris; Osirisin Kars Koruyucu Tanra sis; Aslan ya da Kedi Bal Sava Tanras Bastet; Mumya Biimli nsan eklinde Bereket Tanrs Min; Aile Tanrs ve Gen Kzlarn Koruyucusu Bes; Su Aygr ve Hamile Kadn Vcudu Karm Olan Hamile Kadnlarn Koruyucusu Taveret, Doruluk ve Adalet Tanras Maat. IV. Amenofis (Eknaton) Gne Tanrs Aton dinini nermi ancak gnei tek tanr olarak kabul ettirmeye dayal bu dini yaymakta baarl olamamtr. Onun lmnden sonra eskiden olduu gibi Amon dinine geri dnlmtr.

l Gmme Gelenekleri
Msrda yaam sresi ksa olduu iin yirmili yalarna ulaacak kadar uzun yaayanlar mezarlarn planlamaya balarlard. len kiinin lmden sonraki yaamna karar verilen bir duruma, tanrlar katnda yaplrd. Durumaya Osiris bakanlk ederdi. Durumada ayrca lnn nnde yalvarmak zorunda olduu krk iki yarg bulunurdu. Anubis lmller lkesinde gerekletirilen kalbi teraziye koyma seromonisine de elik ederdi. lnn kalbini terazinin bir gzne koyard.

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

63
ekil 3.7 Osiris bakanlnda ller mahkemesi

Terazinin dier tarafna da drstl ifade eden bir ty konulurdu. Kalp tyden daha hafif gelirse kiinin iyi bir hayat geirdii kabul edilirdi ve yeni hayatna geiine izin verilirdi. Kalp tyden ar gelirse, gnahkr lnn kalbi korkun bir canavar tarafndan yutulurdu. Bu srada btn olup biteni tanrlarn ktibi tanr Thoth yazarak not alrd. Slaleler ncesi dnemde ller l kenarna alan ukurlara gmlyor ve scak kum cesedin nemini alarak, kurumasna neden oluyordu. Bunu tesadfen gren Msrllarda, ldkten sonra ruhun bedene tekrar girip br dnyada yaamaya devam edebilmesi iin, bedenin korunmas gerektii inanc geliti. Bu nedenle cesetlerin mumyalanmas gerekiyordu. Slalelerin balangcndan hemen nce cesetler sandukalara konulmaya baland ve kum ile temas kesildi. Bu nedenle de cesedi korumak iin mumyalama teknii gelitirildi. Mumyalama ileminin gerekletirildii mekn tanabilir, lnn evi yaknna kurulan bir adr veya tapnaklarla balants olan zel bir mumyalama yeriydi. ncelikle vcut ykanyordu. Daha sonra zel bir masaya yatrlyordu. Burun deliinden engele benzeyen bir alet yardm ile beyin ve i organlar dar karlrd. Vcut iindeki yumuak ksmlarn karlmasnn nedeni rmeyi nlemekti. Gz ve yanaklarn kmemesi iin bu yumuak ksmlara keten tamponlar konuluyor, lnn gz kapaklar da kapatlyordu. Karnn sol alt ksmnda kk bir yark alarak mide, karacier, akcier ve barsaklar karlyordu. Kalp vcut iinde braklyordu. Bu organlar natron ile kurutulduktan sonra kanopik ad verilen 4 adet vazo iine konulurdu. Bu vazolar Osiris ve sisin olu olan Horusun 4 olunun ban temsil eden figrler eklindeydi. akal bal Duamutef mideyi, ahin bal Kebehsenuf barsaklar, maymun bal Hapy akcieri, insan bal olan mset karacieri korurdu. Boalan yerler hurma arab ve bitkilerle ykanyordu. Bir eit tuz olan natron vcut iine ve dna konularak 40 gn bekletiliyor ve vcudun nemi alnyordu. Vcut bu ilemlerle kurutulduktan sonra, yalanr, erimi reine srlr ve keten bezlerle sarlrd.

Natron: Karbonat, bikarbonat, klorid ve sodyum slfat karm. Nil Nehrinin kenarnda doal olarak bulunuyordu.

ekil 3.8 Mumya ve Ahap Sanduka. Kaynak: Baines, J.Malek, J. (1986) Eski Msr, stanbul s. 216.

64

Uygarlk Tarihi

Sarglar arasna muska ve taklar konulurdu. Hazrlanan mumya ahap bir tabuta, ancak len kralsa biri altndan dier ikisi ahaptan 3 tabut iine konurdu ve bu tabutlarn hepsi son kez ta bir lahitin iine yerletirilirdi. Kanopik vazolar da yanna koyulurdu. Mumyalama ilemi toplam 70 gn srerdi. Mumyalama sadece insanlara deil kutsal saylan kedi, boa, timsah gibi hayvanlara da yaplrd. Mumyalama ayinlerine katlan kii says, o kiinin toplum iindeki statsn gsterirdi. Zengin kiiler para deyerek ilahi okuyan Kiten adl kadnlar tutarlard. Kurban edilecek hayvanlar tayan Saptis denilen kiiler de vard. zerine panter veya kaplan postu takan Sem adl rahip ve l yaknlar, sandala binerek Nil in dier tarafndaki mezarlar blgesine geerlerdi. Bu ayinler dizisinin en nemli ksm zel bir aletle yaplan, mumyann azn ama trenidir. Bylelikle mumya ikinci hayatnda yiyip, duyup, grebilecekti. Bu ilemden sonra mezar hazrlanr, kiinin zel eyalar, gnlk kyafetleri, yemekler, sabti, avati veya usepti ad verilen heykelcikler ve papirse yazlm ller Kitab konulurdu. Useptiler, l br dnyada angarya bir i yapmaya arldnda onun vekili olarak grev yapacak olan iilerdi. Bylelikle l br dnyadaki yaamna uurlanrd.
ekil 3.9 Firavun Tutankamonun mezarndan az ama trenini gsteren duvar resmi. Kaynak:
http://myweb.usf.edu/~ammason/M urder%20Myth.html. 16.05.2011

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

65

zet
AM A

Eski Msr tarihinin genel hatlarn ve devlet rgtnn ileyiini aklaynz. Eski Msr Kltr Nil Vadisinde gelimitir. Dar ve birka km genilikte olan vadi, kuzeyde Delta Blgesinden gneyde Assuandaki birinci alayana kadar uzanyordu. Msr, kuzeydeki Aa Msr (Nil Deltas) ve gneyde vadi boyunca uzanan Yukar Msr olmak zere iki ayr blmden oluur. Bat ve douda llerle evrilmi olup douda kyya paralel uzanan sradalarla Kzldenizden ayrlmtr. lkenin gneyi alayanlarla kuatlmtr. Bu blgede bulunan kayalklar geii zorlatrmaktadr. alayanlarn gneyinde ise Nubya yer almaktayd. Dnyann en uzun nehri olan Nil (6695 km), Viktorya Gl civarndan ortaya kar ve kuzeye doru akarak Akdenize dklr. Msrda Paleolitik adan beri (.. 500.000) insanlar yaamaktayd. Cilal Ta a da denilen Neolitik ada insanlar ilk kyleri kurmular, hayvanlar evcilletirmiler ve tarm yapmaya balamlardr. Yeni mparatorluk Dneminin banda yerlemi bir gelenee gre .. 3000 yllarnda Menes adl efsanevi bir kral, o zamana kadar ayr krallklar olduu dnlen Aa ve Yukar Msr birletirmeyi baarmtr. Msr Devletinin bu ekilde kuruluundan Byk skenderin .. 332 ylnda Msra geliine kadar geen sredeki Msr tarihi, Manetho tarafndan 31 slaleye ayrlmtr. Msr tarihi Erken Devir (.. 3000-2650), Eski Krallk (.. 2650-2134), Orta Krallk (.. 2040-1640), Yeni Krallk (.. 1550-1070=18-20. Slaleler) ve Ge Dnem (.. 712-332) olmak zere dnemlere ayrlr. Firavunlarn glerini kaybettii zamanlarda Msr tarihinde 3 ara devir yaanmtr. Msr da dier n Asya krallklar gibi mutlak bir krallkt. Devletin banda kral-firavun bulunur. Krallk genellikle babadan oula ya da kardeten kardee geerdi. Firavundan sonra en nemli kii, firavunun yardmcs olan vezirdi. Vezir kral adna lkeyi ynetirdi. 18. Slale krallarndan II. Amenofis (.. 1427-1401) Dneminden balayarak ynetim sorumluluunu lkenin kuzeyinde ve gneyinde iki vezir paylamtr.

Her eyaletin banda firavun tarafndan tayin edilmi bir vali bulunurdu. Bir baka snf olan rahipler din gcn ellerinde bulunduruyorlard. Memurlar ve rahiplerin altnda ok geni bir ifti tabakas vard. Bunlardan baka zanaatkrlar vardr ve .. 2. binyldan itibaren kleler de grlmeye balar.
A M A

Eski Msrda bilim ve yazy aklaynz. Msrllarn matematik bilgisi Mezopotamyallarnkinden daha dk dzeyde idi. Eski Msrda matematik, taynlarn paylatrlmas gibi idari grevler nedeniyle gelitirilmitir. Aritmetik bilgileri de basit dzeyde idi. Ancak geometri konusunda ileri dzeyde bilgiliydiler. Msr geometrisi baz problemlerin zmleriyle alan ve hacim ls eklinde karmza kmaktadr. zellikle taknlardan sonra Nil kenarndaki tarla snrlarnn saptanmasnda geometri ok nemliydi. Eski Msrda yaayan insanlar tp konusunda da baz bilgilere sahiptiler. Parazit hastalklar, verem, di eti iltihab yaygn grlen rahatszlklard. Msrl doktorlarn krklar ve ak yaralar iyiletirebildikleri saptanmtr. Msrllarn .. 3000lerde gelitirdikleri Msr takvimi Dnya Kltr Tarihi asndan nemli olmutur. Nil Nehrinin periyodik taknlarna dayanan bir takvimdir. Daha sonra nce Julius Caesar, .S. 1582de de Papa XIII. Gregor tarafndan yaplan dzeltme sonucunda, bugn hl kullandmz Gregoryen takvimi ortaya kmtr. Msrllar basit gne saatleri de yapm ve kullanmlardr. Eski Msrda yaz .. 3000 yl civarnda ortaya kmtr. Bu yaz hiyeroglif yazyd. Zamanla hiyeroglif iaretlerin ksaltlmasyla hiyeratik yaz (Kutsal Yaz) ve demotik yaz denilen yazlar kullanlmtr. Msr hiyeroglifleri 1822 ylnda Eski Msr Uzman ve Dilbilimci Jean-Franois Champollion tarafndan zlmtr.

66

Uygarlk Tarihi

A M A

Eski Msr mimarisinin zelliklerini aklaynz. Eski Msr mimarisi, antsal rnekleri olan mezarlar ve tapnak yaplarnda younlamtr. Saray yaplar ise gnmze kadar korunamamtr. Mezarlar; mastabalar, basamakl piramitler, gerek piramitler, kaya mezarlar ve lahitler olmak zere eitli tiplere sahiptir. Tapnaklarda ise balangta yuvarlak planl rnekler grlr. Eski Krallkta Gne tapnaklar, Orta Krallkta l klt ile ilgili kaya tapnaklar, Yeni Krallkta ise l klt ile ilgili kaya tapnaklar ile byk tanrlar iin ina edilen tapnaklar nemli rneklerdir. En grkemli tapnaklar Yeni Krallk zamannda grlmektedir.

A M A

Eski Msr dini ve l gmme geleneklerini aklaynz. Din, Msr kltrnn tmn kapsar. Krallar tanrlara kar dinsel grevlerin yaplmasn salar. Tanrlara duyduklar hayranl, saygy dile getirirler, onlara eitli sunular yaparlar ve niteliklerini verler. Din tapnmlar rahipler tarafndan yrtlyordu. Tanrlar da buna karlk krala ve lkenin insanlarna iyilik bahederlerdi. nemli klt merkezleri arasnda Heliopolis, Memfis, Abidos ve Teb ehirleri saylabilir. Msrllar daha hayattayken mezarlarn planlamaya balarlard. nsanlar ldkten sonra, tanrlar katnda len kiinin lmden sonraki yaamna karar verilen bir duruma yaplrd. Durumaya Osiris bakanlk ederdi. l gmlmeden nce mumyalanr ve cesedin bozulmamas salanrd. Tarih boyunca en iyi mumyalar Msrllar yapmlardr.

ekil 3.10 Gizede Mikerinos, Kefren ve Keopsun piramitleri.

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

67

Kendimizi Snayalm
1. Antik Yunan dnyasnn 7 harikasndan biri olarak kabul edilen piramitlerin en by hangi Msr firavunu tarafndan yaptrlmtr? a. Narmer b. Snefru c. Coser d. Keops e. Kefren 2. Eski Msr Tarihinin Piramitler a olarak da adlandrlan dnemi aadakilerden hangisidir? a. Erken Dnem b. Eski Krallk Dnemi c. Orta Krallk Dnemi d. Yeni Krallk Dnemi e. Ge Dnem 3. Gne Tanrs Ra iin yaptrlan Gne tapnaklar hangi Msr slalesi firavunlar zamanna aittir? a. 3. Slale b. 4. Slale c. 5. Slale d. 18. Slale e. 20. Slale 4. I. Firavunlarn otoritelerini kaybetmesi II. Eyalet valilerinin bamszlk hareketleri III. Hiksos istilas IV. Rahiplerin g kazanmalar Yukardakilerden hangileri, Eski Msr tarihinde yaanan ara dnemin sebeplerindendir? a. Yalnz I b. Yalnz II c. I ve II d. III ve IV e. I, II, III ve IV 5. Eski Msr tarihindeki kadn firavun aadakilerden hangisidir? a. Hatepsut b. Ahmose c. Tutmosis d. Amenofis e. Amenemhet 6. Eski Msrda Gnei tek tanr olarak kabul ettirmek isteyen firavun aadakilerden hangisidir? a. II. Mentuhotep b. I. Tutmosis c. III. Tutmosis d. Hatepsut e. IV. Amenofis 7. Mumyalama ile ilgili tanr aadakilerden hangisidir? a. Anubis b. Osiris c. Thoth d. Ra e. Horus 8. ller mahkemesine bakanlk eden tanr aadakilerden hangisidir? a. Anubis b. Osiris c. Thoth d. Ra e. Horus 9. Mumya yaplrken, i organlarn konulduu vazolara ne ad verilir? a. Habe b. Obsidien c. Kanopik d. Kiten e. Ka 10. Mumyalama ilemi srasnda vcut iinde braklan i organ aadakilerden hangisidir? a. Mide b. Barsaklar c. Akcierler d. Kalp e. Karacier

68

Uygarlk Tarihi

Okuma Paras
Deir el-Medine Kylleri Eski Msrda bir ii ky olan Deir el- Medinede Fransz Dou Arkeoloji Enstits tarafndan yaplan kazlar yoksul Msrllarn gnlk yaamlaryla ilgili ok nemli sonular vermitir. Ky Yeni Krallk Dneminde Firavun I. Tutmosis tarafndan 1500 civarnda, Teb ehrinin batsndaki Krallar Vadisi yaknlarnda kurulmutur. 500 yl boyunca kalifiye i gcn barndrm, zanaatkarlarn says 120ye kadar kmtr, aileleriyle birlikte kyn toplam nfusu 1200 bulmutur. Deir el-Medine kapal bir topluluktu. Tek amac orak Krallar Vadisindeki kral mezarlarnn kayalara oyulmas ve sslenmesiydi. Kyn iileri, adeta mezarlarn srlarymasna sahiplenilmi, geri kalan btn Msr toplumundan koparlm, vadide almadklar zamanlarda ise vadiye ok uzak olmayan duvarlarla evrilmi kylerinde tecrit edilmilerdi. Ky, yerel tapnaklarn depolarndan salanan tahl ve kyn su tayclarnn eek srtnda getirdikleri suya bamlyd. Evlilik topluluk iinde gerekleir ve maharetler aile iinde bir nesilden dierine aktarlrd. Deir el-Medine Msr zanaatkar toplumunun kk bir evreniydi. ileri arasnda kalifiye olmayanlarnn yan sra boyaclar, svaclar, ahap oymaclar, heykeltralar, duvarclar ve yaz ustalar vard. Ky, kendi polis gcne ve amarclardan, un ten kle kadnlardan, kapclardan ve habercilerden oluan bir yerel kadroya sahipti. Kyn ana caddesine alan evler bir rnek yaplmt. Evlerin arka arkaya dizilmi ya da drt odas, bir n salonu, genelde stunlar ve dam penceresi olan bir ana oturma odas, bir uyku alan ve arkada ak bir mutfa vard. Kilerde ailenin tm nevalesi saklanrd, dam ise hem oturmak hem de uyumak iin kullanlrd. Ailelerin ve lohusalarn koruyucusu Cce tanr Bes; gebeliin, doumun ve emzirmenin tanras hamile hipopotam eklindeki Taveret; hane mutluluunun ve kadnlarn koruyucusu Gne tanrs Rann kz Hathor yaygnd. Mobilyalar da gzel yaplmt ancak basitti - alak tabureler, ahap karyolalar, mlekler, hasrlar ve sazdan rlm sepetler. ilere on gnde bir izin verilirdi. Daha sonralar Yeni Krallkta iznin iki gne karld grlr. iler genellikle bu hafta sonlarnda, kendileri iin zanaat ve ina ileri yaparlard. Birounun kendi alet takm vard. Bylelikle evlerini sslemi ve genellikle duvarlara isimlerini yazmlardr. Ayn zamanda kendi aile mezarlklarnda da altlar, bunun sonucunda kyn batsndaki yamata bir mezarlk olutu. Mezarlk ok dikkatli planlanmt. Sradan iilerin mezarlarnn efleri olan iinin mezarnn etrafnda toplanmas salanm ve ilerideki vadide ina edilen kral mezarlaryla ayn hizada olmalar gzetilmiti. Defin odalar yamalarn iine ya da yeraltna kazlmt. Beyaza boyanm ve genellikle tepesinde kk bir piramit olan kerpi tapnaklar, her giriin dnda dururdu. Deir el-Medinedeki en nemli bulgular arasnda, birounun zerinde gnlk hayatn her ynn kapsayan ve alakalem tutulmu notlarn bulunduu binlerce krk anak mlek paras, mektuplar, yaplm ilerin kaytlar, tartmalarn raporlar, ilahiler ve edebi metinlerden ksa alntlar ve hastalklara kar byl szler yer alyor. Bunlarda kydeki yaamdan canl bir resim grlyor; kocalaryla birlikte gezen kadnlar, tanrlar ya da sevilen krallar iin bayram gnlerinde yaplan kutlamalar, akrepler tarafndan sokulan iiler, doum gnlerinde sarho olanlar, yitirilen bir dostun yas. Yapay bir yerleim yeri olan ky, ifti-kyl arlkl halkn yaantsna tipik bir rnek oluturmamasna ramen, Msr Yeni Krallndaki gndelik hayatn kavranabilmesine dair nemli ipular iermektedir. Kaynak: Freeman, C. (2003). Msr, Yunan ve Roma. Antik Akdeniz Uygarlklar, Dost Yaynlar, Ankara. s. 60-61.

3. nite - Eski Msr Tarihi ve Uygarl

69

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d 2. b Yantnz yanl ise Eski Msr Mimarisinin zellikleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Tarihinin Genel Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Mimarisinin zellikleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Tarihinin Genel Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Tarihinin Genel Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Tarihinin Genel Hatlar ve Devlet rgt konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Eski Msr Dini ve l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Eski Msrda Nil Nehrinin taknlarna gre belirlenen 3 mevsim bulunmaktayd. Nehrin mays aynda ykselmeye balayp, temmuzdan ekime kadar vadi zerinden akt mevsime Takn (akhet) mevsimi denirdi. Kasmn banda sularn ekilmesi sonucu, nehrin yava yava yatana ekilmesiyle, nehir yatann iki yanna biriken milli toprakta ekim faaliyetlerinin yaplabildii mevsime Ekim (peret) denirdi. Marttan hazirana kadarki dnem ise Hasat (shemu) mevsimiydi. Sra Sizde 2 Erken Devirde Eski Msrdaki gelimeler: 1. Aa Msr ve Yukar Msr Krallklarnn birletirilmesi ve merkez devletin oluturulmas, 2. Msrda yzyllar boyunca kullanlacak merkezi ynetim sistemi, bir baka deyile krallk sisteminin oluturulmas, 3. Hiyeroglif yaznn gelitirilmesi, Sra Sizde 3 4. slale byk piramitlerin dnemidir. Bu slalenin krallar olan Snefru, Keops, Racedef, Kefren ve Mikerinosun yaptrdklar piramitler, Msrn en grkemli antlar olarak karmza karlar. Eski Krallk Dneminde ina edilen piramitler, o aa Piramitler a adnn verilmesine neden olmutur. Bu dnemde Msrda yaplan bir dier antsal yap tr Gne Tanrs Ra iin yaplan gne tapnaklardr. Eski Krallk Dneminin sonlarnda baa geen firavunlarn otoriteyi kaybetmesi sonucu Nubya zerindeki kontrol zayflamtr. Nomeleri ynetmek iin merkezden atanan valiler atandklar blgeyi kendi mlkleri gibi grmeye balamlar, karlar iin komularyla atmlar ve valilik babadan oula geer hle gelmitir. Sonuta .. 2134-2040 yllar arasnda Birinci Ara Dnem yaanmtr. Bu dnemdeki 9-11. Slaleleri kendilerini kral ilan eden valiler kurmulardr. Sra Sizde 4 Amenemhet, firavunlarn lmnden sonra tahtn el deitirmesini kolaylatrmak iin, olunu tahta ortak ederek yeni bir gelenek balatmtr. Doal olarak firavunun lmnden sonra ynetime ortak olan oul grevine kral-firavun olarak devam etmitir. Orta Krallk Dnemi Hurri kkenli Hiksoslarn istila hareketleri sonucunda sona ermitir.

3. c 4. e

5. a

6. e

7. a 8. b 9. c 10. d

70

Uygarlk Tarihi

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 5 Yeni Krallk Dneminde tahta geen kadn firavun Haepsuttur. vey olu III. Tutmosis (.. 1479-1425) tahta ktnda ok kk olduu iin, Kralie Hatepsut, I. Tutmosisin gerek vrisi olduunu iddia ederek tahta geti (..1473-1458). Onun zamannda Msr baarl ve istikrarl bir dnem yaad. 19. Slale firavunlarnn en gls olan II. Ramses (.. 1290-1224) Msr lkesinin kuzey snr kabul edilen Suriye egemenlii iin Hititlerle mcadele etmitir. .. 1285 ylnda Suriyede Kade ehrinde Hitit Kral Muvatalli ile savamtr. Tarihe Kade Sava olarak geen bu sava sonucunda II. Ramses savata baar salayamamtr. .. 1270 ylnda II. Ramses ve Hitit Kral III. Hattuili arasnda yaplan Kade Bar Antlamasna gre de Kuzey Suriye Hititlerde kalmtr. Sra Sizde 6 Eski Msrda ynetim ekli mutlak krallkt. Devlet ynetiminin en stnde firavun-kral bulunmaktayd. Kraldan sonra en yetkili grevli vezirdi. Vezir, kral adna lkenin ynetiminden sorumluydu. lke eyaletlere ayrlarak ynetiliyordu. Eyaletlerde merkezden atanan valiler grev yapyordu. Sra Sizde 7 Msr takviminin Dnya Kltr Tarihi asndan nemi, gnmzde kullandmz takvimin temelini oluturmu olmasdr. Nil Nehrinin periyodik taknlarna dayanan bir takvimdir. Bu takvime gre bir ylda, drder aylk 3 mevsim (Takn, Ekin, Hasat) vard. Buna dayanarak Msrllar, bir yl 30 gnlk 12 aya blmler, buna 5 gn ekleyerek 365 gnlk bir gne yl gelitirmilerdir. Ancak 365 gne ilaveten altar saatten 4 ylda bir oluan artk gn olmad iin Msrllarn gne yl her drt ylda bir 1 gn geri kalyordu. Daha sonra Julius Caesar bu takvime her drt ylda bir fazla gn ekleyerek, Msr takviminin bir yldaki 6 saatlik hatasn dzeltecektir. .S. 1582de Papa XIII. Gregorius tarafndan yaplan dzeltme sonucunda, bugn hl kullandmz Gregoryen takvimi ortaya kmtr. Sra Sizde 8 Hiyeroglif Yaz, Hiyeratik Yaz, Demotik Yaz ve Kopt Yazs. Baines, J. ve J. Malek. (1986). Eski Msr, (ev. Z. Aruoba-O. Aruoba), letiim Yaynlar, stanbul. Desplancques, S. (2006). Antik Msr, (ev. . Yerbuz), Dost Yaynevi, Ankara. Freeman, C. (2003). Msr, Yunan ve Roma. Antik Akdeniz Uygarlklar, (ev. S. K. Ang), Dost Kitabevi, Ankara. Gndz, A. (2002). Mezopotamya ve Eski Msr. Bilim, Teknloji, Toplumsal Yap ve Kltr, Bke Yaynlar, stanbul. Hooke, S. H. (1991). Ortadou Mitolojisi, (ev. A. enel), mge Kitabevi, Ankara. Hornung, E. (2004). Ana Hatlaryla Msr Tarihi, (ev. Z. Akarsu Ylmazer), Kabalc Yaynevi, stanbul. nan, A. (1987). Eski Msr Tarih ve Medeniyeti, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. plikiolu, B. (1994). Eskia Tarihinin Ana Hatlar, Bilim Teknik Kitapevi, stanbul. Jean, G. (2001). Yaz. nsanln Bellei, (ev. N. Baer), Yap Kredi Yaynlar, stanbul. Schulz, R.-M.Seidel (2004). Egypt. The World of the Pharaohs, stanbul. Vercoutter, J. (2003). Eski Msr, (ev. E. aykara), letiim Yaynlar, stanbul. Yldrm, R. (1996). nasya Tarih ve Uygarlklar, Meram Yaynclk, zmir.

4
Amalarmz
Tun Tablet Karum Ortostat

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; Anadolunun Tarih ncesi Dnemlerinin zelliklerini ve nemli merkezlerini renerek bu dnemleri kronolojik olarak birbirinden ayrt edebilecek, Anadolunun Tun alarnn siyasi ve kltrel zelliklerini ve nemli merkezlerini kronolojik bir dzen iinde tanyacak, Anadolunun Demir a Uygarlklarnn siyasi ve kltrel yapsn tartabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Hilani Tmls Megaron Sikke

indekiler

Uygarlk Tarihi

Eski Anadolu Uygarlklar

ANADOLUNUN TARH NCES (PREHSTORK) DNEMLER ANADOLUNUN TUN ALARI ANADOLUNUN DEMR AI UYGARLIKLARI

Eski Anadolu Uygarlklar


ANADOLUNUN TARH NCES (PREHSTORK) DNEMLER
A M A

Anadolunun Tarih ncesi Dnemlerinin zelliklerini ve nemli merkezlerini kronolojik bir dzen iinde reneceksiniz.

Corafi Mekn Olarak Anadolu


Anadolu, Asya ile Avrupa ktalar arasnda doal bir kpr gibi uzanan, taraf denizlerle evrili bir yarmadadr. Yarmadann fiziki olarak en dikkat ekici zellii yzey ekillerindeki eitliliktir. Dalar, platolar, ovalar ve vadilerden oluan arzal bir toporafik yaps vardr. Kuzey ve gney kylar, dou-bat dorultusunda, denize paralel uzanan sradalarla (kuzeyde Kuzey Anadolu Dalar, gneyde Toroslar) evrilidir. Bu dalar, Anadolu Blgesinde birbirlerinden geni ve yksek dzlklerle ayrlr, Dou Anadolu Blgesinde ise yaklaarak sklarlar. Bylelikle douya gidildike daha yksek ve engebeli bir grnm ortaya kar. Bununla birlikte yksek dalar arasnda sulak, yerlemelere ok elverili vadiler vardr. Batda ise denize dik olarak uzanan dalar ve bu dalarn arasnda akan nehir vadilerinde verimli ovalar meydana gelmitir. Toporafik yaps gerei farkl zelliklerde corafi birimlere ayrlan Anadolu, zengin akarsu kaynaklarna ve yerlemeye son derece uygun iklim koullarna sahiptir. Ayrca bu topraklarda ekonomik deeri yksek olan ham madde kaynaklar da vardr.

Paleolitik a (Eski Ta a, Yontma Ta Devri) (G.. 600.000-12.000/11.000)


nsan denen canlnn kltrel bir varlk olarak ortaya kt, insanlk tarihinin balang evresini oluturan Paleolitik a /Yontma Ta Devri, Besin Toplaycl Dnemi olarak da tanmlanmaktadr. Kendi iinde Alt, Orta ve st Paleolitik olmak zere evreye ayrlan bu an genel zellikeri 1. nitede ayrntl olarak incelenmitir. Anadoluda Paleolitik a ve onu takip eden Mezolitik (Epipaleolitik a, Orta Ta Devri) ile ilgili aratrmalarn balangc 100 yl ncesine dek gider. J. E. Gauter, E. Pittard, K. Bittel gibi yabanc aratrmaclarn Birecik, Adyaman, Anka-

74

Uygarlk Tarihi

ra gibi merkezlerde yaptklar n aratrmalarda bulduklar akmak ta aletler ve el baltalar Anadoludaki prehistorik dnem aratrmalarnn balangcn oluturmutur. Bu aratrmalar 1936 ylnda Ankara niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesinde Antropoloji Enstitsnn kurulmasyla younluk kazanmtr. evket Aziz Kansu, Kl Kkten, Enver Bostanc, Muzaffer enyrek gibi nc aratrmaclarn yaptklar bilimsel aratrmalar Anadolu Uygarlk Tarihinin ilk dnemlerine nemli lde aklk kazandrmtr. Bu almalar gnmzde Berna Alpagut, In Yalnkaya, Gven Arsebk, Erksin Gle gibi deerli aratrmaclar tarafndan baar ile yrtlmektedir. Gnmze kadar yaplan almalar, Anadoluda Paleolitik a boyunca kalabalk bir nfusun barndn ortaya koymutur. ou Alt ve Orta Paleolitik evreye ait olan maara ve ak hava trndeki yerlemelerin balcalar bulunduklar blgelere gre u ekilde gruplandrlabilir: stanbul evresi: Pendik, Gksu, Yarmburgaz, Haramidere, Aal, atalca Ankara evresi: Keiren, ubuksuyu, Etiyokuu, Uzal, Dereky-Ludumlu Antalya evresi: Karain, Beldibi, Belba, kzini, Kzlin, Gavurini, arkini Kumbuca Isparta: Kapalin Antakya-Hatay evresi: Maarack, Tkal Maara, Altndere, Kanal, azl, Merdivenli, Altnz, enky Gaziantep, Diyarbakr ve Adyaman evresi: Malaliki, kizini, Dlk vadisinde arkl Maara, Kartal, Pirun, ehramuztepe Kars evresi: Camulu, Cilavuz Elaz: Kllnnin, Karata, An Karadeniz Blgesi: Kastamonu-Glky, Samsun-Tekeky Son yllarda gerekletirilen yzey aratrmalar, zmir-Urla, anakkale, Bilecik, Balkesir, Manisa-Marmara Gl yrelerinin de Paleolitik ada yerlemelere sahne olduunu gsteren buluntular ortaya koymutur. Anadoluda Paleolitik an en eski yerlemeleri stanbulda Kk ekmece Glnn 1.5 km kadar kuzeyinde yer alan Yarmburgaz Maaras ile Antalyann 27 km kuzeybatsnda, am Dann Akdenize bakan yamalarnda bulunan Karain Maarasdr. Yarmburgaz Maaras, dik eimle ykselen bir srt zerindedir.Yaplan arkeolojik kazlar sonucunda, burada Alt Paleolitikten balayp, Bizans Dnemine kadar sreklilik gsteren yerleim tabakalar saptanmtr. Paleolitik aa ait en erken tabakalarda ok sayda hayvan kemii bulunmasna ramen, insan kemiklerine rastlanmamtr. nsanlarn bu maarada yaadklar, ele geen aletlerden anlalmaktadr. Bunlar, Afrika kkenli Homo Erectus tr fosil insanlar olmalyd. ok ilkel akmak ta ve kuvars yonga aletler, aygiller, kpekgiller ve boynuzlugiller gibi memeli hayvanlara ait kemikler bu tabakalarda ele geen buluntular oluturmaktadr. Gnmzden 300-400 bin yl kadar eskiye giden Alt Paleolitik Dnemde maarada uzun bir sre dnml ve mevsimlere bal olarak 20-25 kiilik bir topluluun barnd, k aylarnda ise maarann ay tr hayvanlar tarafndan in olarak kullanld dnlmektedir. Karain Maaras, denizden 450 m ykseklikte, birbirine dar giri ve geitlerle bal st ste 8 byk boluktan oluur. ana giri bulunan maarada Alt Paleolitik an sonlarndan Roma Dnemine kadar devam eden 8 tabaka saptanmtr. Buradaki kazlarda Anadolunun imdilik en eski fosil insanlarnn kalntlar ele geirilmitir. Homo sapiens neanderthalensis trndeki insana ait bu kalntlardan

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

75

baka, antik fil, su aygr, maara ays, kz, at, geyik gibi hayvanlara ait kemikler ve akmak tandan yaplm el baltalar, kazyclar ve eitli ular da bulunmutur. Orta Paleolitik aa ait ocak ve odun kalntlar ise insanolunun atei kullanmaya baladn, byk bir olaslkla yiyecekleri piirmeyi de rendiini gstermektedir. Anadoluda Orta Paleolitik aa ait buluntular, daha ok Akdeniz ve Gneydou Anadolu blgelerinde ele geirilmitir. Yongalardan yaplm eitli trdeki kazyc ve ularn yannda kemik aletlerin bulunuu, tan yannda kemik ve ahap gibi baka ham maddelerin de kullanldn gstermektedir. Paleolitik an en gelimi ancak en ksa evresini oluturan st Paleolitik evreye ait buluntular, Yarmburgaz ve Karainin yannda Antakya yaknlarndaki azl Maara, Antalya yaknlarnda Beldibi, Belba, kzini ve Ispartada Kapalinde gerekletirilen kazlarda ele geirilmitir. Homo sapiens tr insann yapm olduu aletlerdeki byk gelime ve eitlilik bu dnemin en dikkat ekici zelliidir. Kemik ine, bz ve delici gibi aletler bu evrenin rndr. Bu evrenin zerinde durulmas gereken bir dier nemli zellii, sanatsal etkinliklerdir. Karain ve kzini maaralarnn duvarlar ile bu maaralar ve Beldibi Maarasnda bulunan yass akl talar zerine kazma, kabartma veya boya ile yaplm hayvan ve insan figrleri, birok aratrmac tarafndan av trenleriyle ilikilendirilmektedir. Bu resimler, bir av kltrnn ortaya kmaya baladn gstermektedir.

Mezolitik a (Epipaleolitik a, Orta Ta Devri) (G.. 12.000-11.000)


Mezolitik a, Paleolitik a ile yerleik dzen ve retim ekonomisinin gerekletii Neolitik a (Cilal Ta Devri) arasndaki geii hazrlayan ara evredir. Bu an genel zellikleri 1. nitede ayrntl olarak incelenmitir. Anadoluda bu aa ait yerleme yerleri Toroslarn gneyi ile Marmara Blgesi ve Orta Karadenizde saptanmtr. Bulunduklar blgelere gre bu yerlemeler u ekilde gruplandrlabilir: Antalya evresi: Karain, kzini, Beldibi, Belba, Kumbuca Burdur: Baradz Ankara: Macunay Konya: Derviin Han Samsun: Tekeky Marmara Blgesi: Aal, Byk ve Kk ekmece yresi Gaziantep ve anlurfa evresi: arkl Maara, St Tarlas ve Biris Mezarl Yaam biimi Paleolitik adan byk bir deikenlik gstermeyen Mezolitik an en zgn buluntular, mikrolit olarak tanmlanan yarm ay, gen ve yamuk biimli kk ta aletlerdir. akmak ta ve obsidyenden yaplm olan bu aletler iinde, minik sapl kazyclar, kalemler ve deliciler saylabilir. Ayrca, bu kk ta aletler, boynuz, kemik ve ahap gibi baka malzemeden yaplm bir sapa taklarak ilk kez bu dnemde birleik (kompozit) alet olarak da kullanlmtr. Bu ekilde yaplm olan oraklar bu dnemin bulular arasnda olup retimde bime ileminin ortaya ktn gstermektedir. Antalyann 50 km kadar gneybatsnda yer alan, birbirine yakn konumdaki Beldibi ve Belba maaralarnda yaplan aratrmalarda aa zg mikrolit aletlerin gzel rnekleri ele geirilmitir. kzininde ise dibek ve tme talarnn kullanm ile ilgili olarak tahl tme srecine girildii saptanmtr.

76

Uygarlk Tarihi

SIRA SZDE

SIRA SZDE Paleolitik a ekonomisinin z nedir? Anadoludaki en eski Paleolitik a yerlemesi nerededir?

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Hyk: nsanolunun bin yllar boyunca ayn yerde st ste kurmu olduu yerlemelerin ykntlarnn oluturduu yapay tepe.

S O R U Neolitik an en nemli zelliini, insanolunun sadece avclk ve toplayclkla srdrd tketici yaam brakarak, retici bir yaama geii olarak tanmlayabiliriz. Var olduuKgnden bu yana doa koullarna kar mcadele eden insan, gDK AT ebe ve tketici olarak srdrd ilkel bir yaamdan sonra, ilk kez bu ada doaya egemen olmaya balam, evresindeki baz bitki ve hayvan trlerini evcilleSIRA SZDE tirerek retim aamasna ulamtr. retime Geii, baz bilim adamlar devrim, bazlar ise yz binlerce yl sren bir aamadan sonra ulalan bir evrim olarak nitelendirmitir. retim ile birlikte inAMALARIMIZ sanlarn yaam ekli de deierek topraa bal, yerleik bir hayat balam, ilk kyleri, kentlerin kurulmas izlemitir. Bu ada Gneydou Anadolu Blgesinde Diyarbakr ve Urfa evresi ile Tuz K T A P Glnn gney kesimlerinde, Isparta ve Burdur yresindeki Gller Blgesinde kltrel bir gelime ve hareketlilik balamtr. Kendi iinde uzun sreli aamalar olan bu a,Lanak N T E E V Z Y O mleksiz (Akeramik) Neolitik, Erken Neolitik ve Ge Neolitik olmak zere evreye ayrlmaktadr. anak mleksiz Neolitik a: Bugne kadar yaplan almalar Anadolunun anak mleksiz Neolitik an Gneydou Anadolu ve Orta Anadolu olNTERNET mak zere iki byk kltr grubuna ayrldn gstermitir. ki grup arasnda herhangi bir benzerlik yoktur. Yerleme dzeni, mimari gelenek, beslenme ekli, kullanlan alet ve eyalar bakmndan iki kltr blgesi arasnda en kk bir ortaklk yoktur. Birinci grup, daha ok Mezopotamya ve Dou Akdeniz gelenekleriyle iliki iindedir. kinci grup ise yerli bir karaktere sahiptir. Gneydou Anadoluda anak mleksiz (Akeramik) Neolitik a yerlemelerinin en nemlilerini Hallan emi (Batman), ayn (Diyarbakr), Nevali ori (Urfa) ve Gbekli Tepe (Urfa) yerlemeleri oluturmaktadr. Douda Tuz Gl ile batda Beyehir Gl arasnda kalan Orta Anadolu topraklarndaki nemli yerlemeler ise Akl Hyk ve Musular (Aksaray), Canhasan III (Karaman), Suberde (Konya) ve Haclar (Burdur) dr. Batman ili Kozluk ilesi yaknlarnda yer alan Hallan emi Hy, Neolitik an hi bilinmeyen en erken evreleri konusunda yeni bilgiler salayan, Anadolunun bugne kadar saptanm en eski kydr. Burada konutlar, 4-6 m apndaki, topraa alm yuvarlak ukurlar iine ina edilmitir. Yaplarn duvarlar kumta levhalarla rlm ve belirli aralklarla yerletirilen ahap dikmelerle desteklenmitir. st yap ve damn dal-amur rg tekniinde yapld dnlmektedir. Henz besin ekonomisine gemeyen halk, geimini avclk ve toplayclkla salyordu. Obsidyen ve akmak ta aletlerin yan sra ele geen havan, havan eli ve ezgi ta rnekleri tahllarn tlm olduuna iaret etmektedir. Bezemeli ta anaklar, boncuklar ve kemik olta ineleri dier nemli buluntu grubunu oluturmaktadr. Bu evrenin bir dier nemli merkezi olan ayn, Diyarbakrn Ergani ilesi yaknlarnda yer almaktadr. Neolitik an tm evrelerinin saptand bu yerlemenin sakinleri balangcndan itibaren tarm biliyor, buday ekimi yapyordu. Kazlarda, akmak tandan ve obsidyenden, tahl saplarn kesmek iin orakbaklar ve tahl tmek iin kullandklar tme talar bulunmutur. ekile-

Neolitik a (Cilal Ta a, Yeni Ta a) (.. 10.000- 5.500)

DNELM

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

77

me ile ekillendirilmi bakrdan ine, bz ve boncuklarn varl ise Ergani bakr madenine komu olan ayn sakinlerinin bu madenden yararlanmay bildiini gstermesi bakmndan son derece nemlidir. Nevali ori ve Gbekli Tepe yerlemeleri, kabartma ve yontularla ssl trensel ve dinsel ilevli kutsal yaplaryla dikkat ekmektedir. Bu eserler, belirli zanaat ve tekniklerde uzmanlamann baladn gstermektedir.Yresel farkllklara ramen, Gneydou Anadoludaki merkezler arasnda bir kltr birliinin varl nemlidir.
ekil 4.1 Gbeklitepe stel. Kaynak:
http://www.geocities.com/izkir/gobe klitepe.html, eriim 9.08.2007

Gneydou Anadolu kltr blgesinden tamamen farkl zellikler sergileyen Orta Anadolu kltr blgesinin nemli yerlemelerinin banda, kazs halen devam etmekte olan Aklhyk gelmektedir. Aksarayn gneydousunda yer alan bu yerleme nceden tasarlanarak kurulmutur. Konutlar bitiik dzendedir ve avlularla ayrlan mahalleler eklinde ina edilmitir. Tarma gememi olan Akl sakinleri, ele geen obsidyen mikrolitlerle yaplm orak ve ta havanlardan anlalaca zere hasad bilmekteydi. n evcilletirme aamasndaki koyun ve kei ile yabani domuz ve sr eti ile besleniyordu. anak mleksiz Neolitik a kltrleri .. 7. binyl civarnda yava yava ortadan kalkmtr. Birok yerleme ya tamamen terk edilmitir ya da uzun bir sre iskna sahne olmamtr. Bu durum, Toroslarn gneyinde balayan kurak iklimle ilikilendirilmektedir. Kltrel bir kesintiden sonra, .. 7. binyln balarnda, kilin elle ekillendirilip atete piirilmesiyle elde edilen anak mlein kullanlmaya baland Erken Neolitik aa (anak mlekli Neolitik a) geilmitir. Erken Neolitik a: Bu dneme ait yerlemelerin ou Anadolunun gney kesiminde, Toroslarn gney ve kuzey eteklerinde kurulmutur. Farkl blgesel zellikler tayan bu kltrler, mimari tarz, anak mlek yapm ve bezeme teknii, beslenme alkanlklar gibi zellikleriyle birbirinden ayrlmaktadr. Konya Ovasnda atalhyk-Dou, Beyehir yaknlarnda Erbaba, Mersin ehir merkezinde Yumuktepe, Nidede Kkhyk, Burdur yaknlarnda Kuruay, Hycek, Antalyada Bademaac, ukurova ve Amik Ovas, Edirne yaknlarnda Hocaeme, Diyarbakr yaknlarnda ayn, anlurfa-Birecik yaknlarnda Mezraa Teleilat Erken

78

Uygarlk Tarihi

Neolitik an nde gelen yerlemeleridir. Bunlar iinde en nls atalhyktr. Konyann 52 km gneydousunda, umra ilesi yaknlarndaki hyk, 450 x 275 m boyutlarnda, 17 m yksekliindedir J. Mellartn 1961 ylnda balatt kazlarla ortaya kmaya balayan yerlemede, gnmzde. I. Hodder tarafndan kazlara devam edilmektedir. Buras, binden fazla konuta sahip, 5-10 bin kiinin yaad hesap edilen Yakn Dounun bilinen en byk kasabalarndan biridir. atalhyk halk, ky aamasn gemi, bir kent uygarl yaratmtr. Hyn bulunduu blgede tarm ve hayvanclk iin elverili otlaklar ve sulak arazilerin varl, obsidyen yataklarna yaknlk, evresinin ormanlarla kapl olmas gibi olumlu evresel koullar, atalhyk sakinlerinin ileri bir uygarlk yaratmalarnda ok etkili olmutur. atalhyk kazlarnda ortaya karlan yerleme dzeni, tamamen da kapal bir mimari zellik gstermektedir. Mimari sistem, avlularn evresine ina edilen dikdrtgen planl konutlardan oluan mahallelerin birbirlerine eklenmesinden oluuyordu. Kapsz olan konutlara damlardaki bir aklktan ahap merdivenler ile giriliyordu. Bir savunma dncesinden yola klarak yaratlan bu yap sistemi, bir btn olarak deerlendirildiinde tmyle nceden dnlm bir kent plannn varln akla getirmektedir. Konutlarn dnda, kutsal alan olarak nitelenen zel yaplar da vardr. Bunlar, duvarlarna yaplan av sahneleri, geometrik motifler, dans eden insanlar gibi eitli konularn ilendii duvar resimleri ve kabartmalar, eitli heykelcikler, seki altna gmlen llere braklan zengin armaanlar ile konutlardan ayrlmaktadr. Duvarlardan biri zerinde olaslkla lav pskrten Hasanda volkan nndeki atalhyk kasabasn betimleyen pano son derece nemlidir. Burada, dnyada ilk kez bir yerleme yerinin plan ile karlalmaktadr.
ekil 4.2 atalhyk duvar resmi

Konutlar ve kutsal alanlarda ele geen heykelcikler arasnda yer alan kutsal hayvanlar iki leopar arasndaki tahtnda oturan Ana Tanra heykelcikleri, elde ekillendirilmi pimi toprak anak mlekler, bakr ve kurundan boncuk, yzk gibi taklar, bitki lifi ve hayvan klndan yaplm dokumalar, atalhyk sakinlerinin bu dnemde ulatklar yksek uygarlk seviyesini gzler nne sermektedir. Ge Neolitik a: Bu dnemde Anadolunun gerek retimci kyl toplumlar ortaya kmtr. Ekonomide avclk, nemini giderek yitirirken hayvan besicilii ve zellikle tarm gelimitir. anak mlek yapm iyice yaygnlamtr. Deien yaam ekli, etkisini sanatta da gstermitir. nemini yitiren av sahnelerinin yerini, topran bereketini kadnn dourganl ile zdeletirilen Toprak Ana / Ana Tanra almtr.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

79
ekil 4.3 atalhyk Ana Tanra heykelcii

Bu an en iyi temsil edildii merkezlerin banda Burdurun gneybatsnda yer alan Haclar Hy gelmektedir. Ayn blgede yer alan Kuruay, Mersinin iinde Yumuktepe, Kuzeybat Anadolu ve Trakyada Fikirtepe, Pendik ve Ilpnar dier nemli Ge Neolitik a yerlemeleridir. Bu an sonunda Konya Ovas ve Gller Yresindeki yerleme yerleri nedenleri bilinmeyen birtakm gelimeler sonucunda ya terk edilmi ya da uzun bir sre iskna uramamtr. Neolitik an en nemli zellii nedir? Anadoluda bu adaki ilkSIRA SZDE hareketlenme nerede balamtr?

SIRA SZDE

Kalkolitik a (Bakr Ta a) .. 5500-3200/3000


Ta Devrinden Maden Devrine gei dnemi olarak tanmlanan Kalkolitik an S R U en belirgin zellii, ta aletlerin giderek azalmas ve madenciliinO gelimesidir. Ergitme ssnn dk ve karlnn kolay olmas nedeniyle ilk kullanlan maden bakr olmutur. Bu a insanlarnn yaamnda tarm, avcla D K K A T ok nemli oranla bir yer kaplamaya balam, tamamen tarmc topluluklar ortaya kmtr. Neolitik kltre oranla daha geni bir alana yaylan Kalkolitik a kltr, Anadolunun toSIRA SZDE porafik yaps gerei kendi iinde farkl kltr blgelerine ayrlmtr. Bu blgeler batdan douya doru Trakya ve Kuzeybat Anadolu, Gller Blgesi, Konya Ovas, ukurova, Dou ve Gneydou Anadolu olarak sralanabilir. Uygarlk tariAMALARIMIZ hi asndan leri retimci Topluluklar Dnemi ya da Gelikin Ky Dnemi eklinde de tanmlanan bu a, Erken ve Ge olmak zere iki ana evrede incelenmektedir. K T A P Erken Kalkolitik a: Bu dnemin en nemli zellii ta aletlerin yannda Neolitik ada balayan bakr teknolojisinin geliimini artrarak bakr kullanmnn yaygnlamasdr. Dier nemli bir zellik ise zgn boya bezemeliZanak mlek TELEV YON geleneinin ortaya kmasdr. Anadoluda bu dnemde nfus artyla birlikte yerleim yerlerinde de bir art grlmektedir. nemli yerleim merkezleri arasnda Trakya ve Kuzeybat AnadoNTERNET luda Hocaeme, Aapnar, Yarmburgaz, Ilpnar ve Eskiehir Orman Fidanl; Gller Blgesinde Haclar, Kuruay, Hycek; Konya Ovasnda Can Hasan I, Kkhyk; ukurovada Yumuktepe; Dou ve Gneydou Anadoluda Tilkitepe, Tlintepe, Noruntepe, Korucutepe, Deirmentepe saylabilir. Ge Kalkolitik a: .. 4500 yllarna doru Anadoluya olaslkla kuzeybatdan, Balkanlar ve Boazlar zerinden birtakm gler olmutur. Buna bal olarak nfus artm, Anadolunun byk bir blm basit ky topluluklarnca paylalmtr. Bu nedenle Anadolunun btnnde homojen bir kltrden sz edilemez. Glerle gelen etkiler sonucu yeni anak mlek gelenekleri ortaya kmtr. Daha nceki gereki Ana Tanra heykelciklerinin aksine daha soyut, Ana Tanray simgeleyen, mermerden yaplm idoller yaygnlamtr. Maden kullanmyla ilgili

DNELM

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

80

Uygarlk Tarihi

olarak ticaret olduka yaygnlamtr. Bu dnemde Bat ve Kuzeybat Anadoluda Beik-Sivritepe, Kumtepe, Beycesultan; Gller Blgesinde Kuruay; Orta ve Kuzey Anadoluda Klloba, Alacahyk, Byk Gllcek, kiztepe; Dou ve Gneydou Anadoluda Aslantepe, Altnovada Noruntepe, Korucutepe, Hassekhyk nemli yerleim merkezlerini oluturmaktadr.
SIRA SZDE

SIRA belirleyici zellikleri nelerdir? Bu ada oluan kltr blgeleri neKalkolitik anSZDE relerdir?
DNELM ANADOLUNUN TUN ALARI S O R U Anadolunun Tun alarnn siyasi ve kltrel zelliklerini ve nemli merkezlerini kronolojik bir dzen iinde tanyacaksnz. DKKAT

DNELM S O R U

AM A

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

retim ekonomisinin gelimesinde madencilik en nemli aamalardan biridir. nsan yaamnda madenin nemli yerini almas, Kalkolitik ada balayp Tun SIRA SZDE alarnn ilk evresinden itibaren giderek yaygnlamasyla kendini gsterir. aa adn veren tun, nceleri bakr ve arsenik, sonra da bakr ve kalayn belirli oranlarda birbirine kartrlmasyla elde edilen bir alamdr. Bakra gre olduka sert AMALARIMIZ olan bu alam, dvlerek ya da ergitilip kalplara dklerek istenilen biimlere sokuluyordu. Bu ada yaayan insanlarn, tuncun yan sra, aralarnda altn ve gm gibi deerli madenlerin de bulunduu hemen tm madenleri, dkme ve dvK T A P me tekniiyle istedikleri biimi vererek kullandklar grlmektedir. Madenciliin gelimesi, i blmne dayal kent yaamnn balamasn salam, bu oluum Anadoluda sosyal snflarn giderek daha belirginletii, ynetici TELEVZYON snfn grkemli bir yaam dzeyine ulat ilk bamsz beyliklerin, siyasal rgtlenmelerin ve merkez ynetime bal devletlerin ortaya kn hazrlamtr. Tun a, lk, Orta ve Son Tun olarak ana blme ayrlr. Orta Tuntan itibaren yaznn Anadoluda kullanlmasyla birlikte Anadolu, tarih alarna girer. NTERNET

lk Tun a (.. 3200/3000-2000)


lk Tun a, Ge Kalkolitik Dneminin sonlarndan Anadoluda yaznn kullanmna kadar olan ok uzun bir sreyi kapsamaktadr. Kendi iinde ana evreye ayrlan (lk Tun a I-III) bu dnemin ilk evrelerinde daha ok, Kalkolitik Dnemin tarma dayal ky kltr srdrlmektedir. zellikle verimli ovalarda kurulmu olan yerlemeler, yine birtakm kltr blgelerine ayrlmtr. Dou, Gneydou, Orta Anadolu ve Bat Anadolu olmak zere doal snrlarla belirlenmi olan bu kltr blgelerinden Dou Anadolu kendine zg ayr bir kimlik tar. Gneydou Anadolu ise byk lde Mezopotamyann etkisi altndadr. Toplumlarn daha iyi rgtlenebildii bu ada yneticiler gl bir snf olarak ortaya kmtr ve Anadolu bu yneticilerin nderliinde feodal sistemin egemen olduu irili ufakl birok beylik arasnda paylalmtr. Tapnak, saray ve idari binalara sahip, evresi surlarla tahkim edilmi antsal girili yerlemeler bu a iin karakteristiktir. anakkale yaknlarnda Hisartepede kurulmu olan Troya I-V, Malatya Aslantepe, Antalya-Elmal Karata Semayk, Elaz-Altnova Noruntepe bu tip yerlemelerin en etkileyici rnekleridir. Bu yerlemelerde ortaya karlan saray yaplar ise toplumun giderek hiyerarik bir dzenin en st kademelerine doru ulamakta olduunun ak gstergeleridir. Bu durum Alacahykteki zengin maden buluntular ihtiva eden mezarlardan da anlalmaktadr.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

81
ekil 4.4 Alacahyk mezar buluntusu

Dnemin sonlarnda Orta Anadoluda etkin bir beyliin merkezi gibi grnen Alacahykn en nemli zellii Kral Mezarlar olarak adlandrlan 13 gmdr. Yerleme alan yamalarnda bulunan bu mezarlktaki gmlerin dnemin beyleri ve elerine ait olduu dnlmektedir. Gmlerin kimileri 3-8 m uzunluunda, 2-5 m geniliinde ve 1 m kadar derinliinde dikdrtgen planl ukurlara yaplmtr. evresi aa ve talarla snrlandrlan mezar ukurlarna, ayaklar karna ekik durumdaki ceset, zengin armaanlarla birlikte yerletirilmi, sonra zeri aa, amur ve toprakla rtlmtr. Gm ilemi bitirildikten sonra mezar zerinde bir l yemei yenmi; yemekten geri kalan kz kafalar ve bacak kemikleri de sralar hlinde braklmtr. Bu mezarlarda ele geen ok saydaki armaanlar, Troya II yerlemesinde ele geen Troya hazinesi olarak tanmlanan buluntular ile ada olup benzer nitelikte altn, gm, elektron, tun ve demirdendir. Bu mezar hediyelerinin en ilginlerini geyik ve boa figrl, son derece karmak ve gelimi dkme ve dvme teknikleriyle yaplm tun diskler oluturmaktadr. Daha nce de belirttiimiz gibi, nceki alarn tarm, dokumaclk, mlekilik gibi bulularna, daha etkili silah ve aletlerin, daha zarif taklarn yaplmasn salayan, aa adn veren tuncun eklenmesi dnemin en belirgin zelliidir. Dnem iinde gelien madencilik teknikleri erevesinde Anadoluda biri Troya yresinde, dieriyse Orta Anadolu ve Karadeniz blgeleri arasnda yer alan iki yerel madencilik okulunun bulunduu anlalmaktadr. Troya, Alacahyk, Hasanolan, Mahmatlar, Horoztepe, Eskiyapar, kiztepe ve Aslantepe kazlarndan kan maden buluntular, bugn Anadolu Uygarlklarnn en sekin rneklerini oluturmaktadr. Bu dneme zg bir dier nemli teknolojik gelime, ilk kez lk Tun a II evresinden itibaren Anadoluda mleki arknn kullanlmaya balam olmasdr. Troya IIb tabakasnda ortaya kan mleki arknn, Mezopotamyadan deniz yolu ile Troyaya geldii dnlmektedir. Bir baka teknolojik bulu ise kan biimindeki drt tekerlekli arabadr. Anadoluda yaplan arkeolojik kazlarda ortaya karlan en nemli lk Tun a yerlemeleri arasnda Bat Anadoluda Troya, Beycesultan, Demircihyk, Karata Semayk, Bademaac; Orta ve Kuzey Anadoluda Aliar, Alacahyk, Byk Gllcek, Ahlatlbel, Etiyokuu, Polatl, Karaolan, Kltepe, kiztepe, Maat, Horoztepe; ukurova ve Gneydou Anadoluda Tarsus Gzlkule, Gedikli, Amik Ovas; Dou Anadoluda Noruntepe, Tepecik, Aslantepe, mikua, Kkerbaba, Deirmentepe, Pulur-Sakyol ve Karaz saylabilir. lk Tun anda zengin bir uygarlk yaratan Anadolu topraklar zellikle Mezopotamyadaki g odaklarnn ilgisini ekmitir. Akkad mparatorluunun kurucusu I. Sargon ve Naram-Sine ait yazl belgelerde adnn gemesiyle birlikte Anadolu n Tarih / Protohistorik ana girmitir (.. 3 binyln ikinci yars). Bu yazl belgelerde Anadolu topraklar iin Hatti lkesi ad kullanlmtr. Bu isim Anadolunun bugn iin bilinen en eski ismidir ve Assur yllklarnda grld zere .. 7. yzyla kadar kullanlmaya devam etmitir. lkeye adn veren Hattiler, .. 3. binyln ortalarndan itibaren Orta Anadolu Blgesinde Kzlrmak yay iinde kk beylikler hlinde yaayan bir topluluktur ve daha sonra bu blgede kurulan Hitit Devletinde nfusun byk ounluunu oluturmulardr. Dilleri, bilinen dil ailelerinden hibirine dahil deildir.

Protohistorik a: Bir toplum henz kendisi ile ilgili dolaysz bilgi salayan belge yaratma aamasna gelmemise fakat evresinde bulunan ve yazy kullanmasn bilen baka toplumlarn belgeleri o toplumla ilgili bilgi veriyorsa, sz konusu insan topluluu protohistorik bir a yayor demektir.

82

Uygarlk Tarihi

Anadolunun zenginliini fark eden Assurlu tccarlar, Anadolunun altn ve gmn elde edebilmek iin Mezopotamya ile Anadolu arasnda youn bir ticaret a kurmutur. Bu ticaretin Anadoluya salad en byk kazan Assurlu tccarlardan yazy renmeleri olmutur (.. 2000/1900). Yaznn Anadoluya girmesiyle Anadolu Uygarlk Tarihinin ikinci evresi, yani Anadolunun Tarih alar balamtr.
SIRA SZDE

SIRA SZDE Alacahyk Kral Mezarlarna kimler gmlmtr? Mezar mimarisinin zellikleri nelerdir?

DNELM S O R U

Orta Tun a (.. 2000/1900 -1500/1450)


Mezopotamya ile balayan rgtlenmi, gl ticari ilikiler ve yaznn ortaya kmas bu dneme damga vuran en nemli gelimelerdir. Anadoluda Tarih alaS O U rn balangcn Rbelirleyen zeri ivi yazl kil levhacklar ya da dier bir tanmla tabletler orumda Boazky (Hattua) ile Ortaky (apinuva), Yozgat yaknlarnda Aliar (Ankuva), Tokatta Maathyk (Tapigga), Kayseride Kltepe (Nea) yerDKKAT lemelerinde ele gemitir. Bu tabletlerin yazlm olduu dil, Mezopotamyada uzun bir zaman kesiti iinde konuulmu olan ve gnmzdeki Arapa ve braniSIRA SZDE ce ile ayn dil ailesine giren Akkadann Eski Assur lehesidir. Tabletlerde kullanlan yaz ise .. 4. binde Smerler tarafndan resim yazs olarak icat edilen ve zaman iinde resim biimlerini kaybederek, grn bakmndan iviye benzedikleAMALARIMIZ ri iin gnmzde ivi yazs olarak tanmlanan, hece iaretlerinden kurulu bir yaz sistemidir. ivi yazsnn 19. yzyln balarnda ilk kez zlerek okunmasndan 80 yl sonraK (1881) Anadoluda bu yaz ve Akkada yazlan tabletler ortaya km T A P tr. Bu tabletler Anadolu halklar ile Assurlu tccarlar arasndaki ticari anlamalar, mahkeme kararlar, evlat edinme, evlenme, boanma, kle ticareti, miras ve tccarlarn zel Lyaamlarna ilikin konular iermektedir. TE EVZYON Saylar Kltepede 20.000e yaklaan tabletlerden renildiine gre, ynetim merkez Mezopotamyada Assur kenti olan Assur Devleti vatanda tccarlar, .. 19. ve 18. yzyllarda Kltepedeki gibi, Anadolunun farkl yerlerinde ticaret kolo N E R rgtlenmi bir ticaret a gelitirmilerdir. Kabaca .. 1950-1750 nileri kurarakT iyi N E T yllar arasnda devam eden bu rgtl ticaret dnemine Eski Assur Ticaret Kolonileri a ad verilmitir. Bu yeni ticaret dzeninde iki tip ticaret merkezi kurulmutur: Bunlardan ilki ve nemli olan Anadoluda bu dnemin siyasi erkleri olan beyliklerin yaknlarnda kurulmu olan Assurca karum denen byk pazar yerleridir. Dier merkez ise Assurca vabartum denen yerlemelerdi. Bu ticaret kolonileri hem Assurlu tccarlara hem de korumas altna girdikleri Anadoludaki beylere karlkl karlar salayan uluslararas bir yapya sahip ticaret sisteminin paralaryd. Tabletlerden renildiine gre, burada Assurlu tccarlarn yannda yerli Anadolu halkna ait kiilerin de ticaret irketleri bulunmaktayd. Ayrca Kuzey Suriye ve Kuzey Mezopotamya kkenli tccarlar da vard. En ok yazl belge veren ve en iyi tannan karum, 1948 ylndan itibaren sistemli bir ekilde kazlan, Kayserinin 20 km kuzeydousunda, Karahyk kynn gneyinde yer alan Kltepedeki Kani (Nea)tir. Buras hem tm karumlarn merkezi durumundayd hem de gl bir Hatti beyliinin merkeziydi. Burada beyler, daha yksek eski bir hyk zerindeki saraylarda, Assurlu tccarlar ile yerli halk ise bu tepenin eteindeki aa kentte, ayr mahallelerde yayorlard. Orta Anadoluda sonradan Hititlerin bakenti olan Boazkydeki Hattu, o dnemdeki ismi bilinmeyen Yozgattaki Aliar, Aksaray yaknlarndaki Acemhyk, Konyada Karahykte de karumlar kurulmutur.
DNELM

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Karum: Liman ve rhtm anlamna gelen yerlemelerdir. Bu yerlemelerde Assurlu tccarlar belirli bir serbesti iinde yaayp ticaret yapmaktaydlar. Vabartum: Konuk anlamna gelen, tccarlarn ana merkezler arasnda konakladklar, belki mallarn geici olarak depoladklar bir eit kervansaraydr.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

83

Assur ile Anadolu arasndaki ticaretin temelinde Assurdan Anadoluya kalay ve dokuma rnleri d satm, karlnda da Anadoludan genellikle gm, altn ve deerli ta alm bulunmaktayd. Tun silah, alet ve ss eyalarnn yapm iin gerekli olan kalay, Anadoluda fazla bulunmamaktayd. Assurlu tccarlar Uzak Dou, Pakistan ve Afganistandan bu madeni salayarak eek kervanlar ile Anadoluya getirmekteydi. Ticaret ann balangc Assur, biti noktas ise Karum Kani idi. ki ay kadar sren 700-800 kmlik yolculuk iin kervanlar Musul yaknlarndaki Assur kentinden yola kp Dicle boyunca kuzey ynde ilerleyerek Gneydou Anadoludan Kahramanmara-Elbistan ovas zerinden ya da Ergani-Maden Geidi ile Toroslar, Malatya yaknlarnda da Frat Nehrini ap Kltepeye ulamaktayd. Assurlu tccarlar, yerli Anadolu trnde dikdrtgen planl, avlulu tek ya da iki katl konutlarda yayorlar; yerli halk ile ayn tip eyalar kullanyorlard. Bununla birlikte dilleri, l gmme gelenekleri ve silindir mhr biimleri farklyd. Assur Ticaret Kolonilerinin neden ortadan kalktklar kesin olarak bilinmemektedir. Kazlar, .. 1750 ylnda Karum Kani (Nea) bata olmak zere Orta Anadolunun birok yerlemesinin byk bir yangnla ykldn gstermektedir. Yerli beyler arasndaki bir atmaya balanan bu olaydan sonra Anadolunun ilk merkez devleti olan Hitit Devleti ortaya kmaya balar. Karum ve vabartum kelimeleri ne anlama gelmektedir?
SIRA SZDE

SIRA SZDE

Eski Hitit Devleti

Hitit Devletinin kurulu aamasnda Anadoluda beylikler hlinde yaayan, farkl diller konuan birok halk bulunmaktayd. Bunlar iinde Hattiler, Luviler, Palalar S hemen ayn blve Hurriler en nemlilerini oluturmaktadr. Hattiler ile hemen O R U gede Hititler yaamaktayd. Hint Avrupa kkenli dil konuan ve kendilerini Neallar, kullandklar dili de Nea dili olarak tanmlayan Hititlerin kkeni, Anadoluya DKKAT nereden geldikleri konusu tartmal olup bu konuda farkl grler vardr. .. 2000 dolaylarnda doudan Kafkasya Derbent kaplarndan girmi olduklar genelSIRA SZDE likle benimsenen varsaymdr. Son yllarda ileri srlen bir gre gre ise Hititler Orta Anadolu kkenli yerli Anadolulu bir topluluktur. Farkl etnik kkenli, farkl dillerin konuulduu Anadoluda ilk siyasal birlik AMALARIMIZ kurma almasnn banda, kkeni Orta Anadoluda Kuara kentine dayanan Pithana olu Anitta (.. 1750) yer almaktadr. Anitta, Nea (Kltepe), Zalpa ve HatK T A Anitta, Nea tu (Boazky)u ele geirdikten sonra Byk Kral unvann almtr. P kentini kendine bakent yapmtr. Kltepe (Nea)de bir sarayda bulunan tun mzrak ucu zerinde Kral Anittann saray yazldr. Anitta, blgede giderek glenip, Anadolu beyliklerini birer birer denetim altna alarak merkezVHitit N T E L E Z Y O Devletinin temellerini atmtr. Anittadan yaklak yz yl sonra, ayn soydan gelen Kuaral Labarna, Hattu kentini bakent yapp, kente Hattua, kendine de Hattuili (Hattual) adn verdi (.. 1650-1620). Bylece feodal ve teokratik Hitit Devleti kurulNTERNET du. I. Hattuili ve torunu I. Murili (.. 1620-1590) dneminde Eski Hitit Devleti hzl bir ekilde geliir, Kuzey Suriye blgesi ele geirilir. Halep, Hitit Devletinin snrlar iine alnr, Babil fethedilir. Bat Anadoluda Arzava lkesi zapt edilir. Ksa sre iinde Hititler Yakn Dounun etkin siyasi glerinden biri hline gelmitir. I. Murilinin lmnden Telepinu (.. 1525-1500)nun baa geiine kadar olan dnem Hitit Devletinin kargaa dnemidir. Telepinu tahta getiinde devlet zayflam, birok blge elden km, Hititler ilk kurulduklar blgeye ekilmitir. Telepinu yeni dzenlemeler ile bu kark duruma son vermitir.

DNELM

DNELM
Luviler: Hint Avrupal bir topluluktur. Anadolunun S O R U bat, gneybat ve gney blgelerine yaylmlardr. .. 2300 yllarna doru DK Balkanlar zerinden K A T Anadoluya girdikleri kabul edilir. Ancak bu g hareketi tartmaldr. SIRA SZDE Palalar: Karadeniz Blgesinde Kastamonu ve AMALARIMIZ Safranbolu evresinde yaayan ve Hint Avrupa kkenli Pala dili konuan topluluktur.

K T A P

Hurriler: .. 3. bin yln sonlarnda ivi yazl belgelerde isimlerine rastlanan ve T E L E V Z Y O N Dou Anadoluya lk Tun a kltrn getiren Kura-Aras Blgesi halklar. Hint Avrupa ve Sami gruplarndan farkl, N dil olan kendine zg bir T E R N E T Hurca konumaktadrlar. Bu dil, kuzeydou Kafkas dilleri ile akrabadr.

84

Uygarlk Tarihi

I. Hattuili ile birlikte Eski Hitit kltr de gelimeye balamtr. Bu kltrn kkleri Eski Assur Koloni ann son dnemlerine kadar geri gitmekle birlikte znde kendinden nceki btn Anadolu uygarlklarnn bir sentezi olarak yorumlanabilir. Ayrca siyasi genilemeyle paralel olarak zellikle din ve ikonografide Suriye ve Mezopotamya etkileri de kendini hissettirir. Eski Hitit kltrn iyi bir ekilde temsil eden yerlemeler arasnda Boazky, Aliar, Alacahyk, Eskiyapar, nandktepe, Afyon Yanarlar, Konya Karahyk ve mikua saylabilir. Eski Hitit Devletinin gelimeye balad dnemde Hitit etki alannn dnda kalan blgelerde yerel krallklar ya da beylikler de etkinliklerini srdrmekteydi. Hititler bunlarla bazen savaarak bazen de antlamalar yaparak blgedeki dengeyi salamaya ve glenmeye almaktayd. Bu krallklar arasnda byk lde ukurova blgesini kapsayan Kizzuvatna Krall; Fratn dousunda Elaz yresinde uva Krall; Yukar Frat ile Habur Nehri arasnda kalan topraklarda kurulan Mitanni Krall saylabilir. Bat Anadoluda ise bu dnemde g kazanan eitli beylikler vardr. ounluunu Luvilerin oluturduu bu beylikler zaman zaman Arzava ve Assuva gibi adlar altnda konfederasyonlar oluturmaktayd.

Son Tun a (..1500/1450-1200)


Telepinudan sonra Hitit tarihinde balayan Hitit mparatorluk a ya da Yeni Hitit Devleti olarak tanmlanan yeni evre ile birlikte Tun alar da sona erer. Bu dnemde Hitit Krall II. Tudhaliya (.. 1450-1420) ve I. uppiluliuma (.. 13801340)nn ynetiminde byk bir g olarak yeniden kurulur. I. uppiluliuma Dneminde lke snrlar Kuzey Suriyeye, etki alan ise Kuzey Mezopotamyaya kadar genilemitir. I. uppiluliuma veba salgnnda lnce yerine ksa sre tahtta kalan olu II. Arnuvanda (.. 1340-1339) gemi, onu da kardei II. Murili (.. 1339-1306) izlemitir. II. Murili Dneminde Bat Anadolu topraklar denetim altna alnm, imparatorluun snrlar gneyde Lbnandan, kuzeyde Karadeniz Dalarna, batda Ege Denizinden douda Bingl Dalarna kadar genilemitir. II. Muriliden sonra tahta geen olu II. Muvatalli Dneminde (.. 1306-1282), Msr tahtna da II. Ramses oturmutur. Ramsesin Suriye topraklar zerinde hak iddia etmesi zerine Hitit-Msr ilikileri gerginlemi ve Suriye egemenlii iin iki g arasnda Kade (Tel Nebimend) kenti yaknlarnda sava yaplmtr (.. 1285). Sava kimin kazand hakknda kesin bir bilgi yoktur. Bununla birlikte savatan yllar sonra .. 1270 ylnda, dnyann iki sper gc Hitit ve Msr devletleri arasnda II. Ramses ile Hitit tahtna kan III. Hattuili (.. 1275-1250), tarihin bilinen ilk byk antlamas olan Kade Antlamasn imzalamlardr. Bu antlamada III. Hattuilinin yannda kars Puduhepann da mhr bulunmaktadr. Bu durum kralienin lkenin d siyasetinde sz sahibi olduunu gstermesi bakmndan son derece nemlidir. Bu antlamaya gre Msr ve Hitit lkeleri arasnda iyi bar ve iyi kardelik sonsuz olacaktr. Msr lkesinin kral, Hatti lkesine sonsuza kadar hi saldrmayacak; Hatti lkesinin kral, Msr lkesine sonsuza dein saldrmayacaktr. III. Hattuiliden sonra yerine geen olu IV. Tudhaliya (.. 1250- 1220), babasndan ald gl imparatorluu srdrmeye devam etmi; ancak onun lmnden sonraki yllarda imparatorluk hzla ke gemitir. Son imparator II. uppiluliuma (.. 1215-1200) dneminin sonlarnda bakent Hattua ar bir yangnla tahrip olmutur. Gnmzde eitli varsaymlar ileri srlyorsa da Hitit mparatorluunun sonunu getiren olaylar hakknda ayrntl bilgiler yoktur. Byle bir sonu hazrlayan etkenlerin en nemlisi olarak kuzeyde dalk Karadeniz blgesinde yaayan sava Kakalarn blgeye yaptklar yama seferleri gsterilmektedir.

Kade Antlamas: Tarihin bilinen ilk byk antlamasdr. Hitit ile Msr devletleri arasnda .. 1270 ylnda imzalanmtr. Antlama metni o zamann diplomatik yaz dili olan Akad ve Msr dillerinde hazrlanmtr. Msrdan Hattuaya yollanan ve gm bir tablet zerine kaznm olan Akadca zgn nsha bulunabilmi deildir. Ayn metnin kil tablet zerine yazlm olan kopyas Boazky arivlerinde ele gemitir.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

85

Bu topluluk son kez blgeye inerek Hattuay yamalam ve yakm, geri dnmeyerek ayn blgede kalmtr. Hitit mparatorluunun sonunu getiren dier olaylar arasnda Msr firavunu III. Ramsese ait hiyeroglif yaztta anlatlan Deniz Kavimleri G ve .. 1200 yllarnda Balkanlardan Anadoluya ulaan byk g dalgalar da saylmaktadr. .. 2. binyln son yzyllarnda Anadoluyu olumsuz ynde etkileyen bu gler ve istilalar nedeniyle yaanan siyasi bunalm sonucunda Hitit mparatorluu da yklmtr. Ancak, Hititler tamamen tarih sahnesinden ekilmemi, kral ailesi ve yneticiler gneye doru ekilerek slalelerini bir sre daha devam ettirmilerdir.

Hitit Uygarl
Devlet Ynetimi ve Toplum Yaps
Hitit Devleti feodal ve teokratik bir yapya sahiptir. Devletin banda Tabarna denilen egemen bir kral, Tavananna (egemen kralie) unvann tayan byk kralie yer almaktadr. Eski Hitit Devleti kurulduunda devletin yasama gcnde kraln yannda Panku() ad verilen bir soylular meclisi bulunmaktayd. Bu meclis kraln tek bana karar verme yetkisini snrlamaktayd. Kral soyundan birine verilen lm cezas ile kraln seecei veliahdn bu meclisin onayndan gemesi gerekiyordu. Ancak, imparatorluk dneminde devletin giderek glenmesi ile ynetim ekli mutlakiyete dnm ve Panku() ortadan kalkmtr. Hitit krallar, tanrlarn yeryzndeki temsilcileriydi. Ancak, Msr ve Mezopotamya krallarndan farkl olarak Hitit krallar hibir zaman Tanr-Kral olmamlardr. Onlarn ldkten sonra tanr olduklarna inanlmaktayd. Grevlerinin banda barahiplik, bakumandanlk ve bayarglk en nde gelmektedir. Veraset yoluyla geen krallk makamnda kral yerine geecek veliahd kendisi hayatta iken belirliyordu. Sarayda kraldan sonra en nemli ahsiyet kralie idi. Hitit kralieleri, saraylardaki resmi kabullerde, tapnaklarda yaplan dini trenlerde kralla birlikte bulunur, devletin resm evraklar ve antlamalar zerine kralla beraber mhrn basard. Devlet, feodal bir yapya sahipti. Kk feodal krallklar, devlete her yl belli bir miktar vergi demek, sava zamanlarnda da asker, at ve sava arabas yardmnda bulunmakla ykmlydler. Devletin dorudan kendisine bal olan topraklar da birtakm ynetim blgelerine ayrlmt. Buralarda saraya mensup prensler vali olarak grev yapmaktayd. Hitit toplumunda halkn ounu vergi vermekle ykml hr insanlar oluturmaktayd. Bunlar arasnda soylular, tccarlar, zanaatkrlar ve kyller yer almaktadr. Sosyal tabakalamann en alt grubunu kleler oluturmaktayd. Bunlar, alnp satlabiliyor, kiralanabiliyorlar veya veraset yoluyla bakalarna geebiliyorlard. Buna karlk mlkiyet haklarna sahiptiler ve kimi haklar yasalar ile gvence altna alnmt. Bunlarn yannda savata ele geirilen lkelerden srlerek Hitit lkesine getirilen insanlardan oluan bir baka grup daha vard. Smerce NAM.RA (yar hr) olarak tanmlanan bu insanlar, ucuz i gc olarak yeni kurulan ekonomik merkezlerde topraa balanarak oturmaya zorunlu klnmaktaydlar. Tapnaa bal tarlas ve evi olan NAM.RAlar yer deitiremezlerdi. Hitit toplumunun en kk birimini aile oluturmaktayd ve aile reisi erkekti. Aile yapsn ilgilendiren evlenme, boanma, evlat edinme ve miras gibi konular yasalarn denetimi altndayd.

Panku(): Eski Hitit Devleti Dneminde kraln yannda geni yetkilere sahip meclistir. Bu meclis yksek asker ve idari grevlerde bulunan ve genellikle kral ailesinin yaknlar olan yallardan olumaktayd

86

Uygarlk Tarihi

Din ve l Gmme Gelenekleri


Hitit dini, btn Eskia toplumlarnda grld gibi ok tanrl bir dindi. ivi yazl bir belgede bu kalabalk tanrlar topluluu Hatti lkesinin bin tanrs biiminde tanmlanmtr. Bu tanrlar, Hitit Devletinin bnyesinde yer alan farkl etnik gruplar gibi deiik kkenliydiler. Bunlar; Hurri, Hatti, Hint-Avrupa, Luvi, Kuzey Mezopotamya, Kuzey Suriye hatta ndo Ari rktan olan tanrlardan olumaktayd. Burada Hitit egemenlik sahas iindeki tm halklarn tanrlar panteona dahil edilerek farkl kltrlere mensup halk tek bir din ats altnda birletirilmitir.
ekil 4.5 Yazlkaya Ak Hava Tapna Kabartmalar

Yazlkaya Ak Hava Tapna: Boazkyn 1.5 km kuzeydousunda, doal bir kayalk alanda yer alan kutsal alandr. ki galeriden olumaktadr. zeri ak doal kaya odalarnn duvarlar tanr, tanra ve barahip olan kraln kabartmalar ile bezenmitir. Giriteki A Galerisinin duvarlarnda Hurri kkenli tanr ve tanralarn batanr Teup ve ei Hepatn nderliinde Yeni Yl Bayram kutlamalar iin bir araya gelmeleri gsterilmitir. Buradaki tanr ve tanralarn says 71dir. B Galerisinde hzla koan 12 yeralt tanrs ve Kl tanr kabartmalaryla IV. Tudhaliya ve koruyucu tanrs arruma panosu yer almaktadr.

Devletin resm tanrlar, Boazky yaknlarndaki Yazlkaya Ak Hava Tapnandaki kaya kabartmalarnda betimlenmitir. Bu tanrlarn banda Hurri kkenli Gkyz ve Frtna tanrs Teup bulunmaktadr. Kars Arinna kentinin gne tanras Hepat ve olu arruma da tanrlar pantheonunun banda yer almaktadr. Gne ve Ay tanrs, da tanrlar, nehir tanrlar, yeralt dnyasnn tanr ve tanralar, eitli hastalklarn tanr ve tanralar da pantheonda yer almaktayd. Hitit inancna gre tanr ve tanralar insan biiminde dnlmekteydi. Tanrlarn heykelleri ve kabartmalar onlarn yerlerini tutard. Baz durumlarda tanrlarn kutsal hayvanlar ya da onlara ait eyalar da tanry temsil etmekteydi. Tanrlara kurbanlar kesmek, yiyecek, iecek vermek, adaklar sunmak dinin gerektirdii gndelik ilemlerdi. Bayramlar ise bunun daha yksek dzeyde, kral ve kralienin de katld kalabalk bir halk topluluuyla birlikte yaplan resm karakterli trenlerdi. Bu bayramlarn en nemlilerinden biri Yeni Yl Bayramyd. Hititlerde l gmme gelenei iki trldr: Kremasyon gmlerde ceset yakldktan sonra klleri urne olarak tanmlanan pimi toprak bir kap iinde topraa gmlmekteydi. nhumasyon gmlerde ise ounlukla l, pithos denilen byk bir kabn iine ya da talardan rlen sandk tipindeki mezarlara yerletirilerek topraa gmlyordu. Mezarlarda l armaanlar da bulunmaktayd. Farkl gm ge-

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

87
Yeni Yl Bayram: Tm Yakn Dou kltrlerinde grlen, baharn gelii ile birlikte kutlanan bayramdr. Bu bayramda pantheondaki btn tanrlarn, batanr Teup ve batanra Hepat nnde toplandna inanlmaktayd. Yazlkaya Ak Hava Tapnann duvarlarnda betimlenen bu trende bir resmigeit yaplyor ve tanrlara sunularda bulunuluyor, bylece yeni gelen yln bereketli olmas salanyordu. Yzlerce tapnak grevlisinin dzenledii trenlerde kral da barahip olarak grev alyordu.

leneklerinin ayn mezarlkta uygulanmas, ayr dini inanlara ve farkl br dnya grne sahip insanlarn birlikte yaadklarn gstermesi bakmndan nemlidir.

Mimari ve Sanat Mimari


Hititlerin Eski Anadolu mimarisine kazandrd en nemli yeniliklerin banda antsal mimari rnekleri gelmektedir. Kltepede ve Acemhykte bulunan 50-60 odal saray yaplar Eski Hitit evresine tarihlenen iki antsal yapdr. Mimarideki antsallk Hitit mparatorluk anda daha da byk boyutlara ulaarak grkemli kentlerin domasna neden olmutur. Bu kentlerin en gzel rneini orumun Boazkale ilesinde yer alan bakent Hattua (Boazky) oluturmaktadr. Engebeli bir arazide kurulmu olan kentte Eski Hitit evresine ait yerleme, Bykkale olarak tanmlanan kayalk alan ve kuzeybatsndaki Aa ehir diye adlandrlan blgeye yaylmtr. Bykkale, evresi ayr bir sur ile evrelenmi, iinde lkenin ynetim birimlerinin yer ald, hepsi antsal yaplardan oluan resm karakterli bir yerleim alandr. Kale grnmndeki bu alanda kraln saray, toplant salonlar, devlet arivi ve eitli ynetim yaplar bulunmaktadr. Aa ehiri de gl bir sur evrelemektedir. Bu surun altnda birok potern vardr. Buras dinsel ilevi arlkl bir alandr. Hattuann en byk tapna burada bulunmaktadr. Byk Tapnak olarak adlandrlan ve seksenden fazla odaya sahip bu yap, Hitit batanrs Frtna Tanrs Teup ile Arinna kentinin Gne tanras Hepata adanmtr. Hitit mparatorluk Dneminde ehir, gerek bir imparatorluk bakenti konumuna ykselmitir. evresi 7 km uzunluunda ift sra sur ile kuatlmtr. Kentin daha yksekteki gney kesiminde I. uppiluliumadan sonra ina edilmeye balanan Yukar ehir yer almaktadr. Bu kesime kabartmalarla bezenmi trensel antsal kapdan geilerek ulalmaktadr. Bu kaplar kabartmalarna gre Aslanl Kap, Kral Kaps ve Sfenksli Kap olarak isimlendirilmitir. Aslanl ve Sfenksli Kapda, kaplar ve kenti ktlklerden koruduuna inanlan antsal lekli iki aslan ve sfenks kabartmas yer almaktadr. Kral Kapsnda ise daha ok tanr olduu benimsenen lm bir Hitit kral betimlenmitir. Sfenksli Kapnn altnda kentin dna alan bir potern bulunmaktadr. Yukar ehir, olduka geni bir alana yaylmtr. Burada otuzu akn tapnak ile kentin su ihtiyacn karlayan byk havuzlar ortaya karlmtr. Farkl boyutlardaki tapnaklar, plan bakmndan birbirlerine benzemektedir. Bu plan bazen revakl bir orta avlunun evresine yerletirilmi olan odalardan olumaktadr. Tapnaklar, hem tanr evi olarak bir klt merkezi hem de birer ekonomik merkezdi. Bunlar, kendilerine ait atlyeleri, ekip bitikleri arazileri, ormanlar olan ve kendi gereksinimlerini karlayan zerk kurumlard. Kentin kuzeydou ucunda Bykkaya olarak tanmlanan alan, .. 13. yzyln sonlarnda sur ile evrelenerek bir kaleye dntrlmtr. Burada ok byk boyutlu tahl silolar yer almaktadr. Boazkyn yannda antsal lekli mimarisi ile ne kan dier nemli Hitit kentleri arasnda Boazkale yaknlarnda bir klt merkezi olan Alacahyk, TokatZilede bir snr beyinin yaad Maathyk (Tapigga) ve Sivas yaknlarndaki Kuakl (Sarissa) saylabilir. Yozgat yaknlarndaki Aliar, orumda Ortaky (Sapinuva) gneyde Tarsus Gzlkule (Tarzi), Mersin -Yumuktepe ve Mut yaknlarndaki Kilisetepe nde gelen dier Hitit merkezleridir.

Potern: Yeralt geidi. Ta temelli, kerpi bedenli surlarn altnda alan, bir tehlike annda veya ana kapnn almamas gerektii durumlarda, gizlice ehrin dna kmay salamak amacyla kullanlan gizli geitlerdir.

Sfenks: Genellikle kadn bal, aslan gvdeli kark bir mitolojik yaratk. Betimleri Eski Msr sanatndan Antik Yunan ve Romaya gemitir.

88

Uygarlk Tarihi

Sanat
Hitit sanat, tek bir halkn deil, devleti oluturan farkl etnik gruplarn ve devletin yakn iliki kurduu evre kltrlerin etkisi altnda olumu bir bileimdir. Yaplan almalara gre Hitit sanat, Hatti, Hurri, Luvi, Mezopotamya ve Msr sanatnn bir sentezi olarak yorumlanabilir. Hitit mimarisine damgasn vuran antsallk, Hitit sanatnda byk plastik ve kaya kabartmalarnda kendini gstermektedir. Hitit yazl belgelerinde byk boy heykellerden sz edilmektedir. Boazky ve Alacahykteki sfenks heykelleri bunlara ait gzel rneklerdir. Doal geitler ya da tatl su kaynaklarnn yaknna yaplm olan kaya antlar, Hitit sanatnn gnmze ulaan en arpc rnekleri olup Hitit mparatorluunun egemen gcn simgelemektedir. Bu antlarn en tannmlar Beyehir yaknlarndaki Eflatunpnar ve Fasllar, Adana yaknlarnda Ceyhan Irma kysnda Sirkeli, Kayseri yaknlarnda Ta, Hemite, Gezbel, Fraktin, mamkulu, Konyada Hatip, Ankara yaknlarnda Gavurkale ve zmir yaknlarnda Karabeldir. Kilden yaplm plastik eserler ise Hitit sanatnn dikkat eken kk el sanatlar rnekleridir. Bunlarn en nllerini Boazkyde bulunmu olan Frtna tanrsnn kutsal boalar oluturmaktadr. Hitit anak mleinin en nemli buluntular arasnda bibru olarak tanmlanan hayvann tm ya da yalnzca ba biimindeki iki kaplar da nemlidir. Hitit sanatnda mhrlerin de nemli bir yeri vardr. Kullanlan mhr biimlerinde Anadolu ve Mezopotamyann ustaca bileimini grmek mmkndr. Anadoluda yaygn olarak kullanlan damga mhrler, Mezopotamyada ve Kuzey Suriyede grlen silindir mhrler ayr ayr ele getii gibi, bazen iki mhr tipinin ayn mhrde birletirildii de grlmektedir.

Yaz ve Edebiyat
Hititler, ivi ve resim yazs (hiyeroglif) olmak zere iki tr yaz kullanmlardr. Mezopotamyadan alnm ivi yazs kil tabletler ve mhrler zerine, yerli Anadolu resim yazs ise antlar ve mhrler zerine yazlmtr. Bunun yannda Palaca, Luvice, Hurrice ve Hattice gibi diller de bulunuyordu. Hitit belgelerinin byk bir blm Boazky arivinde ele gemitir. Buras 25.000i akn tabletle bir devlet arivi niteliindedir. Ayrca son yllarda Ortakyde de byk bir ariv gn na karlmtr. Hitit edebiyat da din ve sanat gibi farkl kltrlerin bir bileimidir. Tarih yazcl, dualar, mitos ve destan trnden eserler Hitit edebiyatn oluturmaktadr. ou Hatti ve Hurri kkenli olan mitos ve destanlar iinde Kaybolan Tanr, lluyankas Mitosu, Telepinu Efsanesi ve Kumarbi Efsanesi en tannm eserlerdir ve ok daha sonralar yaratlan Eski Yunan mitolojisini de etkilemilerdir. Smerlerden Hurri, Hitit ve Fenikelilere, oradan da bat dnyasna aktarlm olan bu efsane ve destanlar Eski n Asya uygarlklarnn birbirlerinden soyutlanamayacaklarn, hepsinin karlkl etkileim iinde olduklarn gstermektedir.
SIRA SZDE

SIRA yazl Tarihin bilinen ilk SZDE antlamas ne zaman ve kimler arasnda yaplmtr? Sonu ne olmutur?

DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

89

ANADOLUNUN DEMR AI UYGARLIKLARI (.. 1200-547/546)


A M A

Anadoludaki Demir a uygarlklarnn siyasi ve kltrel yapsn reneceksiniz.

.. 12. yzyln balarnda merkez Hitit mparatorluunun yklmasyla birlikte Anadolu topraklar byk bir kargaa ve knt srecine girmitir. Bu srete blgeye eitli ynlerden farkl etnik kkenli gebe topluklar girmeye balamtr. Bu topluluklardan Mukiler, Kafkasya zerinden gelip Dou Anadolunun bat kesimine; Balkanlar zerinden boazlar yoluyla gelen Trak kkenli gmenler Bat Anadolunun kuzey kesimine; Arap llerinden gelen Sami kkenli Aramiler ise Gneydou Anadolu Blgesine yerlemilerdir. .. III. binyln sonlar ve II. binyln balarnda olduu gibi Anadolu bir kez daha ok sayda bykl kkl gler arasnda paylalmtr. Bu dnemde demir madeninin kullanm yaygnlam, ou aletler zellikle de silahlar daha etkili ve dayankl olan demirden yaplmtr. Bu gelimeler sonucunda Anadolunun Tun alar sona ermi ve yeni bir dnem olan Demir a balamtr. Anadoluda Demir anda ortaya kan yeni siyasi oluumda Ge Hitit Kent Devletleri, Urartu Krall, Frig Krall ve Lidya Krall en nemli rolleri oynamtr.
ekil 4.6 Demir anda Anadolu Kaynak: SEVN, V. Eski Anadolu ve Trakya, stanbul, 2003,s.180

Ge Hitit Kent Devletleri


Hitit mparatorluunun yklmasnn ardndan hayatta kalmay baarabilen kral ailesinin soylular, bir zamanlar egemenlikleri altndaki Gney ve Gneydou Anadolu ile Kuzey Suriye yi iine alan blgeye kaarak burada yaayan halklarla kaynap, birbirlerinden bamsz kk kent devletleri kurarak bir sre daha varlklarn srdrmlerdir. Hitit, Luvi, Arami ve bir ksm Hurri kkenli halklarca kurulmu olan Ge Hitit Kent Devletleri ya da Suriye-Hitit Beylikleri olarak tanmlanan bu devletler unlardr: Malatya evresinde Milidia; Adyaman yresinde Kummuh; Kahramanmara ve Gaziantep yresinde Gurgum ve Kargam; slahiye dolaylarnda Samal; ukurova blgesinde Que ve Hilakku; Amik Ovas dolaylarnda Pattin; Adana-Kadirli yresinde Asitavanda; Kayseri, Nide ve Nevehir civarnda Tabal.

90

Uygarlk Tarihi

Hilani: n cephesinde stnlarla tanan reva olan Kuzey Suriye mimarisine zg, dikdrtgen planl, girii uzun duvar zerinde bulunan ok katl yap. Ortostat: Duvarlarn alt ksmlarnda kullanlan, dikine yerletirilmi, bazlar kabartmalarla bezeli ta levha ya da bloklar.

Orta Anadoludan Frat Nehri kylarna kadar uzanan geni bir sahada ortaya kan ve etnik bir birlik gstermeyen kent devletleri ayr ayr hanedanlarn ynetimi altnda, Byk Kral, lke Beyi gibi nvanlar tayan bir kral tarafndan idare edilmekteydi. ou Luvice konuan ve yaz olarak resim yazsn kullanan bu devletler, .. 9. yzyln ortalarndan balayarak nce kltrel sonra da siyasi bakmdan Yeni Assur mparatorluunun etkisi altna girmiler; ..8. yzyln sonlarnda ise hepsi teker teker Assurun eyalet sistemine dahil edilmilerdir. Ge Hitit Kent Devletlerine ait nemli yerlemelerin banda Kargam, Zincirli, Malatya, Sakagz ve Karatepe yerlemeleri gelir. Bu merkezlerde yaplan arkeolojik kazlarda bu devletlerin mimarisini ve sanatn aydnlatan, dikkat ekici buluntular ele gemitir. ift sur sistemi ile kuatlm olan ehirlerde, gelimi bir mimari anlay vardr. Saraylarn, caddelerin, antsal merdivenlerin, meydanlarn dzenli konumu, nceden bir btn olarak dnlm ehir planlarnn varln akla getirmektedir. Aa ve Yukar ehir olmak zere iki ksmdan oluan kentlerde saraylar, ynetim binalar ve din yaplar, bir i sur ile evrelenmi daha yksekteki Yukar ehir iinde yer almaktadr. Hilani tipindeki saraylara kabartma bezemeli altlklar zerinde ykselen stunlar arasndan geilerek girilmekteydi. Bunun gerisinde, enlemesine yerletirilmi byk bir salon ve yan odalar bulunmaktayd. Yan odalardan birinde yer alan merdiven ile st kata klyordu. Surlara alm olan antsal kaplar, saraylarn d cepheleri ortostat olarak tanmlanan kabartmal ta bloklarla sslenmitir. Bazen girilere tanr ve krallarn antsal lekli tam plastik yontular da yerletirilmekteydi. Ge Hitit sanat ve kltr en iyi ekilde kendisini mimarinin btnleyicisi olarak yaplm kabartma sanatnda yanstr. Av, sava, saray hayatndan kesitler, kark yaratklar ve eitli hayvan figrlerinden oluan kabartmalar stil ynnden Ge Hitit I, Ge Hitit II ve Ge Hitit IIIa-b olmak zere ana evrede incelenir. lk iki grupta eski Hitit geleri, nc grupta ise gl bir Assur etkisi vardr.

ekil 4.7 Kargamtan Kabartmal Ortostat

Fil dii ve zellikle byk tun kazanlarn yer ald maden eyalar da Ge Hitit sanatnda zel bir yere sahiptir. Tabal lkesi, tun iiliinin nde gelen merkezlerindendir. Kuzey Suriye kkenli fil dii eserler ise hara ve ganimet olarak As-

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

91

sura gtrlmtr. Gerek fil dii, gerek maden eserler Yunanistana da gitmi, orada taklitleri de retilmitir. Bu eserler, bir yandan n Asya ile Yunanistan arasndaki ilikilerin younluunu gstermekte dier yandan Eski Yunan uygarlnn yaratlmasnda Ge Hitit Kent Devletlerinin de ok nemli bir arac rol oynadn kantlamaktadr.

Urartu Krall
Orta Anadolu Blgesinde gl Hitit mparatorluu varln srdrrken .. 13. yzyln balarnda Dou Anadolu Blgesinde, Hurri kkenli halklarn oluturduu, henz merkez bir ynetim altnda birlememi feodal beylikler bulunmaktayd. lk kez Assur Kral I. Salmanassar (.. 1274-1245) dalk blgedeki bu lkeden Uruatri olarak sz etmi ve 8 kabilenin ismini sayarak, bu lkenin birtakm krallar tarafndan ynetildiini bildirmitir. Daha sonraki Assur kaytlarnda bu krallarn says 60a kadar kmtr. Bu dnemde Dou Anadolunun sahip olduu demir ve bakr gibi ham madde kaynaklar, bunlardan ilenmi mal stoklar, toprak rnleri ve hayvan srleri .. 13. yzyldan itibaren n Asyada byk bir imparatorluk kurma ura veren Assurun asker seferlerini bu topraklar zerine younlatrmasna neden olmutur. Assurun amac, bu blgede devaml ve kalc bir egemenlik kurmak yerine, blgedeki zengin kaynaklar belirli srelerde dzenleyecei yama seferleriyle ele geirmek, bu topraklarda yaayan toplumlar bask altnda tutarak vergiler yoluyla smrmek, bylece ekonomisi iin srekli bir kaynak oluturmakt. Gneyden gelen Assur tehlikesi ve basks, birbirlerine komu ve akraba olan feodal beylikleri aralarnda Assura kar g birlii yapmaya yneltmitir. Etnik birliin de salad byk avantajla ksa srede beylikler arasnda birleme salanm, nce Uruatri daha sonra Nairi feodal beylikler konfederasyonu oluturularak Assura kar byk bir mcadele balam, sonuta .. 9. yzyln ortalarnda bakent Tupa (Van Kalesi ve Eski Van ehri) olmak zere Van ovasnda merkez Urartu Krall kurulmutur. Urartu Krall, birbirini izleyen baba-oul krallar I. Sarduri (.. 840-830), puini (.. 830-820), Minua (.. 810-785/780), I. Argiti (.. 785/780-760) ve II. Sarduri (.. 760-730) dnemlerinde byyp glenmi ve tm kurumlaryla gerek anlamda merkez, brokratik bir devlet hline ulamtr. Bu dnemde kralln snrlar kuzeyde Ermenistan ve Gney Grcistana, kuzeybatda Erzincana, gneydouda Urmiye Glnn gney kylarna, batda Frat Nehrinden douda Hazar Denizi kylarna kadar genilemitir. Urartu topraklarna katlan blgelerde asker ve ekonomik amal ou Urartu krallarnn adn tayan birok kale ile tarm glendirmek zere baraj, glet, sulama kanallar ina ettirilmitir. Blgede kazs yaplm balca Urartu merkezleri arasnda Van Kalesi (Tupa), avutepe (Sardurihinili), Ayanis (Rusahinili), Adilcevaz, Toprakkale (Rusahinili), Anzaf, ErzincanAltntepe, Karmir-Blur (Teiebani), Armavir (Argitihinili) saylabilir. .. 743 ylnda Adyaman Glba yaknlarnda Assur ordular karsnda Urartu ordularnn urad yenilgi ile birlikte Urartu Krallnn ykselii sona ermitir. Bu malubiyeti .. 714te nce Transkafkasya zerinden dalgalar hlinde inen Kimmerler, sonra da Assur Kral II. Sargon karsnda alnan yenilgiler izlemitir. Snrlar giderek daralan Urartu Krall II. Rusa Dneminde (.. 675ler) yeni bir kalknma hamlesi yapmtr. Ancak sonusuz kalan bu abalardan sonra .. 640 yllarnda Urartu Krall yok olmaya balamtr. Son kral IV. Sardurinin iktidar dnemi hakknda hemen hemen hibir bilgi olmad iin kralln hangi tarihte kesin olarak ortadan kalkt bilinmemektedir. Bununla birlikte Urartu Krallnn

92

Uygarlk Tarihi

.. 7. yzyln sonlarna doru Assur mparatorluuna son veren olaylarla birlikte tarihten silindii kabul edilir. Dou Anadolu yeniden sonun balangcna dnerek gebe airetlerin arasnda paylalmtr. Merkez ve teokratik bir sistemle ynetilen Urartu Krallnda devletin banda, tm lkeyi yneten gl ve mutlak hakim olarak kral bulunmaktadr. Tam anlam ile monarik bir dzen mevcuttur. Krallk ayn hanedan iinde babadan oula gemektedir. Kral, ayn zamanda tanrlarn en byk barahibidir ve onlarn korumas altndadr. Halk soylular, savalar, kyller ve kleler olmak zere farkl snflara ayrlmtr. Devletin egemen olduu btn topraklar stratejik nemine, retim durumuna ve dier benzer zelliklere gre daha kk birimlere blnm, bu birimler de belirli eyalet merkezlerine balanmtr. Bu merkezlere de kral tarafndan valiler atanmtr. Gcn sava bir toplum olmasna borlu olan Urartular ok iyi organize olmu bir orduya sahipti. Svari, piyade ve araballar gibi farkl snflara ayrlan orduda askerler zrh, mifer, kalkan, kl, mzrak, balta, ok, yay gibi silahlarla donatlmt. Urartu Devletinin resm dili Urartuca idi. Bu dilin temel zellii Trkenin de dahil olduu btn Asianik diller gibi bitiken oluudur. Tek akrabas Hurricedir ve her iki dil de Kuzeydou Kafkasya dil ailesindendir. n Asyadaki dier halklar gibi Urartular da ivi yazs kullanmlardr. Ayrca mhrler ve kap kacak zerinde resim yazs da kullanlmt. Urartu dini, ok tanrlyd. Kralln kuruluundan ksa bir sre sonra oluturulan devlet dini, Urartu Devletinin egemen olduu topraklarda yaayan Hurri-Urartu akraba halklar ve yabanc etnik toplumlar tarafndan kutsanmakta olan btn tanrlar ve inanlar iine alan ok geni tabanl bir panteona sahipti. Buna gre Urartu devlet dinini; Urartu lkesini, fethedilen topraklar ve iskn ettirilen yeni toplumlar birbirine balayan birletirici bir din olarak tanmlayabiliriz. Bu panteon hakknda en ayrntl bilgiyi, Van ovasndaki Meherkap Yazt vermektedir. Kayalara oyulmu dikdrtgen biimli bir tapnak kapsn temsil eden bu antn arka duvarndaki yaztta Urartu Devletinin resm tanrlar ve tanralarnn isimleri ile bunlara kurban edilecek hayvanlarn cins ve saylar verilmitir. Tanr listesinin banda Haldi, Teieba ve ivini ls yer almaktadr. Tanr Haldi, btn yerli ve yabanc tanrlarn zerinde, bunlar birletiren, kralla birlikte devleti koruyan Batanr ve sava tanrsdr. Byk bir mzrak ile simgelenen bu tanrnn savata daima ordunun nnde gittiine inanlyor, adak olarak eitli silahlar sunuluyordu. kinci sradaki Frtna ve Gk Grlts tanrs Teieba, Hurri kkenliydi. nc sradaki ivini de Hurri kkenliydi ve Gne tanrsyd. Meherkap Yaztnda bu tanrnn yannda 60 tanr ve 16 tanrann daha ad gemektedir. Ancak bunlarn ou hakknda yeterli bilgi yoktur. Tun eserler, ta kabartmalar ve duvar resimleri zerinde insan eklinde betimlenen tanrlarn balarnda boynuzlu balk vardr ve ou kez kutsal hayvanlar zerinde ayakta durmaktadrlar. Urartularn tanrlar iin ina ettikleri tapnaklar, tren salonlar, revakl avlular, depolar ve sunaklaryla birlikte bir klliye oluturmaktadr. Tanr yontusunun bulunduu en kutsal kesim (cella) kare planl yksek bir kule biimindeydi. Bunlarn d cephelerine adak olarak sunulmu tun kalkanlar aslmaktayd. Bu tip tapnaklara ait rnekler ok iyi korunmam olmakla birlikte Yukar Anzaf, Toprakkale, avutepe, Ayanis, Kayaldere, Altntepe gibi Urartu merkezlerinde gn na kartlmtr. Bunlarn yan sra Urartularn ni ve stellerin (dikilita) yer ald yar ak hava kutsal alanlar da vardr. Van Kalesindeki Anal Kz kutsal alan, Yeilal ve Altntepe kutsal alan bunlarn gzel rnekleridir.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

93

Arkeolojik almalar Urartuda kremasyon ve inhumasyon olmak zere temelde iki l gmme geleneinin uygulandn gstermitir. Mezar mimarisi olarak kalelerin kayalk yamalarna oyulmu kral ve soylulara ait ok odal antsal oda mezarlar en nemli grubu oluturur. Bu tip mezarlarn en etkileyici rnekleri Van Kalesi kayalnn gney yamalarndaki Urartu krallarna ait mezarlardr. Ayrca, toprak altndaki yumuak kayalara alm ya da talarla ina edilmi giri koridoru olan (dromos) oda mezarlar da vardr. Bunun yannda llerin dorudan gmld tek kiilik basit toprak ya da ta sandk mezarlar ile yaklp kllerinin yerletirildii zel kl kaplar (urne) da bulunmaktadr.
ekil 4.8 Adilcevaz Kef kalesi tanr Haldinin betimlendii bazalt paye. Kaynak: SEVN, V., Eski Anadolu ve Trakya, stanbul, 2003, s.200.

Urartu Krallnn kurulduu blge toporafik ve corafi koullar bakmndan olduka g bir blgedir. Burada etin doa koullarnn olumsuz etkilerini zayflatmadan gl bir merkez devlet kurmak olanak d idi. Bu nedenle Urartular doaya kar giritikleri mcadelede zellikle bayndrlk alannda o dnemde mhendislik harikas olarak tanmlanabilecek birok uygulamaya imza atmtr. Yerleim alan olarak, savunma kolayl salad iin sarp kayalklar, yksek tepeleri seen Urartular, bu alanlar ana kayaya oyduklar temel yuvalarna oturttuklar gl surlarla evirip birer kale yerlemesine dntrmlerdir. eitli amalara ynelik olan bu kalelerden ynetim merkezi olanlarda daima ynetici saray, bir ya da birka tapnak, depo binalar ve atlyeler bulunmaktadr. Bu tip kalelerden gnmze en iyi durumda kalm olanlar avutepe ve Ayanis kaleleridir. Kimi kaleler ise sadece asker amalyd. Nispeten kk boyutlu olan bu trdeki tesislerde surlarn iinde nemli bir yaplamaya gidilmemitir. iftilikle uraan halk ise tarlalarn yaknlarnda savunmasz yerlemelerde oturmaktayd. lke iinde en uzak snr noktalaryla balant salayan karayollar, ksa ve yasz geen yaz aylarnda yaplacak sulu tarm iin byk nem tayan su kanallar, barajlar ve gletler bayndrlk alannda Urartulardan gnmze kadar ulam en nemli tesislerdir. Modern Van ehrinin evresindeki arazilerin sulanmasnda hl Urartu Kral Minuann yaptrtt 54 km uzunluundaki Minua(amram) kanal ile II. Rusann Erek Dann tepesine ina ettirmi olduu yapay baraj glnn (Kei gl) sularndan yararlanlmaktadr. Bugne kadar saptanan ve saylar

94

Uygarlk Tarihi

100e yaklaan sulama tesisleri Dou Anadoluyu bir barajlar blgesi durumuna getirmitir. Baka bir yerde saptanmayan bu younluk nedeniyle Urartu Krall Hidrolik Uygarlk olarak da nitelendirilmektedir. Zengin demir, gm ve bakr yataklarna sahip olan Urartular, maden ileme sanatnda ileri bir toplumdu. Dou Anadolunun ilk kuyumcular da Urartulard. Urartu kuyumcularnn altn, gm ve tuntan yapm olduklar kpe, gerdanlk, elbise ve sa inesi, dme, bilezik gibi mcevherat gnmzde bile byk bir beeni ile izlenmektedir. Tuntan dvme ve dkm tekniinde yaplan hayvan heykelcikleri, ayakl amdanlar, eitli byklkte ve formda kaplar, kalkanlar, kemerler, sadaklar, miferler, ok ular, kama ve kllar, at koum takmlar ise maden sanatnn zgn rneklerini oluturmaktadr. Urartularda gelimi ahap, kemik ve boynuz oymacl ve kakmacl, kendilerine zg mhrclk de vardr. Ayrca anak mlekilik de nemli bir endstri koludur. Daha ok madenciliin etkisinde gelimi olan anak mlek sanatnda kalelerdeki resm mleki atlyelerinde krmz renkli ve parlak grnml mallar retiliyordu. Urartu sanat farkl kaynaklardan kklenen, Suriye, Anadolu ve Assur etkileriyle beslenen birleik bir kltrdr. Bununla birlikte ait olduu blgenin corafi ve toporafik koullar sanatn gelimesinde etkili olmu, yaratlan btn eserlerde Urartulu kimlii kendini belli etmitir.
ekil 4.9 Bronz Urartu aslan

SIRA SZDE

Urartu Krallnn bayndrlk alannda en dikkat ekici ve nemli faaliyetleri hangi alanSIRA SZDE da olmutur rneklerle aklaynz.
DN Frig KrallE L M

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

Antik bat kaynaklarndaki bilgilere gre Avrupada oturduklar srada Brygler ya S O U da Brigler adnRtayan Frigler, Makedonya ve Trakyadan Boazlar yolu ile Anadoluya g eden Trak boylarndan biridir. Bilim adamlarnn ou, Friglerin Trak kkenli bir halkKolduu grnde birleirler. Arkeolojik veriler, Trak kkenli g DK AT hareketinin tek bir dalga hlinde olmayp, .. 1200lerden balayarak .. 8. yzyla kadar dalgalar hlinde devam ettiine iaret etmektedir. Friglerin gleri ve
SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

95

Anadoludaki ilk yzyllar arkeolojik adan hl byk oranda karanlktr. Bununla birlikte, Eskia yazarlarnn verdikleri bilgilerden onlarn, balangta Troya ve evresini ele geirdikleri, zaman iinde Askania Gl (znik Gl) kylar ile Sangarios (Sakarya) Nehri Vadisine doru yayldklar anlalmaktadr. Frigler, buradan gney ve dou ynde genileyerek Anadolu ilerine yaylmaya devam etmiler, .. 11. yzyla doru Polatl yaknlarndaki daha sonra bakentleri olacak olan Gordion (Yasshyk)a ulamlardr. Yasshykte ky dzeyinde, yerleik bir dzeni benimseyen Friglerin gebe ve ky dzeyindeki yaam biiminden siyasal rgtl bir devlet dzenine nasl getii ve bu geiteki aamalar bugn iin bilinmemektedir. Bununla birlikte, ilk aamada, merkeze bal tek bir krallktan ok, birok beyliin varln dnmek daha gereki olacaktr. Buna bal olarak, Gordionun nceleri bir beylik merkezi olduu ileri srlebilir. Nitekim, arkeolojik kazlar Yasshykn daha .. erken 9. yzylda kabartmal ortostatlarla bezeli binalara sahip, evresi sur ile tahkim edilmi bir yerleme olduunu ortaya kartmtr. Gordiondaki bu imar faaliyetleri, geliimini srdrerek .. 8. yzyln banda Orta Anadoluda kendi dnemi iin ei olmayan antsal planl krali bir yerlemeye dnmtr. Gneydoudaki ana kale kapsnn hemen ierisinde, st ak iki byk avlunun evresinde dizili dikdrtgen planl megaronlar saray alann oluturmaktadr. Megaronlarn en bynde bulunan ince dokumalar ve fil dii kakmal ahap mobilya gibi lks eyalar, bu yapnn kral ya da yneticinin kabul salonu olduunu dndrmektedir. Bu alandaki yaplardan birinde ele geen renkli akl talarndan yaplm taban demesi ise bu tip zemin demesinin Eskiadaki en eski rneini oluturmaktadr. Gneybatdaki teras zerinde ise yan yana dizili megaronlardan oluan saraya ait ilikler, mutfak ve depolar yer almaktadr. Ele geen ok miktardaki anak mlek ve demir eyalar, Friglerde bu dnemde gelimi bir seramik ve maden endstrisinin varlna iaret etmektedir. Suriye ve Filistin blgelerinden ithal edilmi lks eyalar ise Friglerin .. 800 civarnda d ticaret ilikileri hakknda ipucu vermektedir. Bu yerleme, .. 800 civarnda kent sakinlerinin btn mallarn brakarak yalnzca canlarn kurtarabildikleri byk bir yangnla tahrip olmutur. Gordion kazlar, bu felaketin ardndan krali yerlemenin eski plan zerine daha gelimi bir teknikle yeniden ina edildiini gstermitir. .. 8.yzyln sonuna doru tamamlanan kent, Anadolu kervan yollarnn dou-bat ticaretinde giderek nem kazand bu dnemde Friglerin bakenti konumuna ykselmitir. Frig Devletinin bilinen ilk kral, bakent Gordiona adn vermi olan Gordiostur. Bu kraln tarih kiilii ve yaad dnemin siyasi olaylar hakknda herhangi bir bilgi yoktur. Gordiosun baa getii dnemde Frigler arasnda bir kargaann yaand anlalmaktadr. Gordiosun, olu kral Midasn tahta gei yl (.. 742 veya 738) dikkate alndnda, .. 8. yzyln ilk yarsnda kral olmas gerekir. Kral Gordiostan sonra, Frig tahtna olu Midas gemitir. Antik bat kaynaklarnda daha ok efsanevi kiiliinden sz edilen kral Midas, .. 8. yzyln ikinci yarsnda Frig tahtnda egemen olmutur. Midas Dneminde Frig Devletinin yaylm alannn snrlar kesin olarak saptanamamakla birlikte Kzlrmak Nehrinin dousunda orum, Tokat ve Krehir; kuzeyde Samsun; gneyde Nide ve Konya; gneybatda Burdur ve Elmal Ovas; batda Eskiehir, Afyonkarahisar ve Ktahya; kuzeybatda Bandrma yrelerine kadar etki alanlarn genilettikleri anlalmaktadr. Kzlrmakn batsnda Ankara, Polatl yaknlarnda Hacturul-Yenidoan Hy, Eskiehir yaknlarnda Pessinus (Ballhisar) ve Dorylaion (arhyk); douda eski Hi-

Megaron: Bat Anadolu ve Ege dnyasnda ..3. binyldan itibaren kullanlan, nde, dar ksa taraflarnda bir giri hol ve arkada ocakl byk bir salondan oluan dikdrtgen planl yaplardr.

96

Uygarlk Tarihi

tit bakenti Hattua, orumun kuzeyinde Pazarl, Yozgat yaknlarnda Aliar ve Kerkenes, Krehir yaknlarnda Kaman Kale hyk nemli Frig merkezleridir. Bununla birlikte Friglerin siyasi ve kltrel olarak en gl olduklar kesim, Yukar Sakarya vadisinde Eskiehir, Afyonkarahisar ve Ktahya illeri arasndaki Dalk Frigya olarak tanmlanan blgedeki Frig Vadileridir. Frig Vadilerindeki zgn Frig yerlemeleri, yksek, kayalk platolar zerine kurulmu olan kale tipi yerlemelerden olumaktadr. Kalelerde olaslkla ynetici snf oturmaktayd. Halk ise kalelerin eteklerinde ky niteliindeki yerlemelerde yayor olmalyd. Frig kaleleri, hem bulunduklar vadiye hem de vadiye ulaan yollara hkim stratejik noktalarda konumlanmtr. Sarp kayalardan oluan doal savunma sistemi bu yerlemeleri evreler. Rampal bir yol ya da ana kayaya oyulmu merdivenler yardmyla ulalan yerlemelerde, ana kayadan oyulmu meknlar, antsal lekli sarnlar, silolar, merdivenli geitler, nlerinde din trenlerin yapld klt antlar ve oda mezarlar bulunmaktadr. Eskiehirin gneyinde Yazlkaya-Midas Vadisi ve Kmbet Vadisinde Yazlkaya-Midas Kenti, Pimi Kale, Kmbet Asar Kale, Frig kalelerinin en zgn rneklerini oluturur. Midas hakknda bilgi veren antik bat kaynaklar, onun egemenliinden bir ka yzyl sonrasna aittir. Bu kaynaklardan renildiine gre kral Midas, Orta Yunanistandaki Delphoi kehanet merkezine armaanlar yollayarak Kta Yunanistan ile iyi ilikiler kurmu ; Bat anadoluda bir Aiol kenti olan Kyme (Nemrut Kale)nin prensesi ile evlenerek Bat Anadolu sahillerindeki Yunanl yneticilerin gvenini kazanmtr. Gerek antik bat kaynaklar, gerekse arkeolojik buluntular, Frig-Bat ilikisinin .. 8. yzyln sonlarnda younluk kazandn aka gstermektedir. Buna gre kral Midas, bir yandan Dou ve Gneydou Anadoluda Urartu, Kuzey Suriye ve Assur ile dier yandan batda Bat Anadolu sahilleri ve Kta Yunanistan ile ilikiye giren Anadolunun ilk Demir a kral olarak hakl bir ne sahip olmutur. .. 7. yzyln ilk yarsnda Kafkasya zerinden gelen gebe Kimmerler Anadoluyu kasp kavurmutur. Frig bakenti Gordionun da bu felaketten etkilendii, antik bat kaynaklarnda kral Midasn, Kimmerli istilaclara kar ald yenilgiye dayanamayp boa kan ierek intihar ettii bildirilmektedir. En grkemli an yaad srada urad Kimmer baskn ve kral Midasn ani lm karsnda Frig Krallnn politik gc sona ermitir. Ancak, bu olay geni anlamda ele alndnda Frig egemenliinin sonu, Friglerin tamamen tarih sahnesinden ekilmesi demek deildir. Ancak, Gordion artk gl bir devletin bakenti olmayp, yalnzca blgesel bir merkez durumundadr. Frig beyleri, bu topraklarda .. 590 ylndaki Lidya Kral Alyattes (.. 610-560)in Kzlrmak seferine dein bamszca; bu tarihten .. 547/46 ylndaki Pers istilasna kadar da Lidya Krallna baml prenslikler halinde varlklarn devam ettirmilerdir. Lidya Krallnn yklndan sonra Frigya, iki yz yl akn bir sre Pers mparatorluunun bir paras olmutur. Asker ve idari planda kalan Pers egemenlii boyunca yerli halk, byk lde geleneksel yaam biimi ve kltrlerini srdrmeye devam etmi, eski Frig dili ve yazs en azndan .. 4. yzyla, hatta 3. yzyla kadar kullanlmtr. Pers egemenliini takip eden Hellenistik ada Anadoluda Yunan kltr, Yunan tarz yaam biimi yaylm, yerli diller, gelenekler yerini bu akma brakmtr. Bununla birlikte kkl Frig kltrnn etkileri, blgede Roma Dneminin sonlarna kadar devam etmitir. Antik a yazarlarndan Homeros ve Herodotos Friglerden sava bir ulus olarak sz etmitir. ok daha sonraki kaynaklarda ise Frigler iin mzik ve dansta nl, fakat cesaret ve enerjiden yoksun, kle ruhlu bir halk tanm yaplmtr. Orta

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

97

Anadolu Blgesi, gnmzde olduu gibi gemite de Anadolunun tahl deposuydu. Bu nedenle Frig ekonomisinin temeli ncelikli olarak tarma ve hayvancla dayanyordu ve nfusun byk bir blm ky niteliindeki yerlemelerde yayor olmalyd. Bu noktada merkeze bal soylu beylerin etrafnda toplanm, birbirinden ayr blgelerde hkm sren, feodal yapl bir Frig devlet ynetiminden sz edilebilir. iftilikle geinen kyl snfnn yannda madencilik, ahap iilii, dokumaclk gibi farkl endstri kollarnda alan zanaatkrlar, tccarlar, merkez ynetimden sorumlu brokratlar ve rahiplerden oluan, kent niteliinde byk yerlemelerde yaayan aydn bir Frig halk tabakasnn varl da aktr. Friglerin Hint-Avrupa karakterli, Trak ve Eski Yunanca ile ilikili dilleri ve Fenike alfabesinden alnm bir alfabeleri vardr. 20 kadar harften oluan Frig alfabesi ile yazlm en erken Frig yazl belgeleri .. 8. yzyln ikinci yarsnda grlr. Bunlar kaya antlar, niler, sunaklar ve anak mlekler zerine kaznm, ksa yaztlar ve kelimelerden oluur. Ayn szck ya da szck gruplarnn tekrarlanm olmas nedeniyle Frig yazs bugn okunabilmekle birlikte henz zlememi bir dildir. Frig yaztlar ve sanat eserleri, birbirini onaylar ekilde Friglerce Matar yani Ana olarak tanmlanan tanrann, Frig halknn Ana Tanras olduunu ortaya koymutur. Matar Kubileya ya da Matar Areyastin gibi sfatlar tayan bu tanraya Hitit-Luviler Kubaba, Yunanllar Meter Megale ya da Kybele, Romallar ise Manga Mater (Byk Ana) derlerdi. konografik olarak temsil edilen tek tanra olmas, Frig dininde Matarn tartmasz en byk ilahe, tek tanr olarak sayg grdn gsterir. O, insanolunun yaam kayna, doann, dourganln, bereketin kendisidir. Kutsal hayvanlar doan ya da atmaca gibi yrtc bir ku ve asland. Bir doa tanras olarak Matarn kutsal alanlar, kent dnda, su kaynaklar ve verimli tarlalarn yaknlarndaki kayalk yerlerde kurulmutur. Otantik Frig dini tapnmlarnn somut tanklarn oluturan bu yaplar, ana kayaya oyulmu fasadlar, basamakl sunaklar ve nilerden olumaktadr. Hepsi birer ak hava tapna olan bu antlar Frig Vadilerinde youndur. Fasadlar, kendilerine zg mimari karakterleri ile Frig kaya mimarlnn en zgn ve en etkileyici ant grubunu oluturmaktadr. Bu antlar, akroterli, gen alnlkl, beik atl Frig megaronlarnn kayalara oyulmu n cephesini temsil etmektedirler. Bu cephenin en nemli blm, iinde tanra heykelinin ya da kabartmasnn bulunduu kap biimindeki merkez kaya niidir.
ekil 4.10 Yazlkaya-Midas Ant

98

Uygarlk Tarihi

Tmls: Kral ve soylu kiiler iin yaplm, ou kez altnda ahap ya da tatan bir mezar odas bulunan yma toprak ya da tatan mezar ant

Fibula: Tun, altn ya da gmten yaplm, giysi ularn tutturmaya yarayan veya ss amal kullanlan bir tr engelli ine.

gen alnlk ve cephe, geometrik ve bitkisel motiflerle bezenmitir. Yazlkaya-Midas ehrinde yer alan Midas Ant, Frig fasadlarnn en by ve grkemlisidir. Ayrca, Yazlkaya-Midas Vadisinde, Areyastis Ant, Kmbet Vadisinde Bahayi Ant; Khn Vadisinde Aslankaya Ant Friglerin en nemli klt antlarn oluturur. levini ksaca tanrya dua edilen, kurbanlar kesilen, adaklar sunulan klt yaplar olarak tanmlayabileceimiz sunaklar, alak kaya ktlelerinden yontulmu boyutlu kaya yaplardr. n taraflarndaki basamaklarla tanray simgeleyen yuvarlak bal, drtgen gvdeli gizemli tanra idollerine ulalr. Bunlara ait en gzel rnekler Yazlkaya-Midas ehrinde, bulunmaktadr. Frig klt antlarnn nc grubunu oluturan niler, genellikle kayalarn dik yzlerinde, ancak kolaylkla ulalabilen yksekliklerdeki oval veya dikdrtgen s oyuklardr. Arka duvarlarnda tanra heykelciinin ya da idolnn yerletirildii yuvalar yer alr. Frigler, Matar iin kutsal kentler de kurmulardr. Eskiehirin gneyindeki Yazlkaya-Midas Kenti ve Sivrihisar yaknlarndaki Pessinus bu kentlerin en tannmlardr. Gerek klt antlarnn saysal younluu, gerekse en antsal rneklerin Midas Kentinde bulunmas, bu ehrin deta blgenin din metropol olduunu gstermektedir. Friglerde inhumasyon ve kremasyon olmak zere iki tip l gmme gelenei uygulanmtr. Frig soylular, ya tmls mezarlara ya da kayalara oyulmu oda mezarlara gmlmekteydi. Tmls mezarlar, Anadoluda daha nce grlmedii iin, bu uygulamann Frigler tarafndan Avrupadaki memleketlerinden getirildii dnlmektedir. Bu tip mezarlar, Dou Avrupa ile Karadenizin kuzey ve dousundaki topraklarda en azndan .. 2. binyldan beri ortak bir zellik olarak bilinmektedir. Tek kiilik ve bir defa kullanlan tmls mezarlarda mezar odas ahaptan bazen de basit bir ukur eklinde yaplmtr. l ve mezar hediyeleri oda iine yerletirildikten sonra odann tavan rtlp zerine toprak, nadir olarak da kk ta ylmtr. Tmls mezarlar en youn bakent Gordionda bulunmutur. Bunlar iinde en grkemlisi son yllarda ilk kral Gordiosa ait olduu dnlen, 300 m apnda 53 m yksekliindeki Byk Tmlstr. Kaya mezarlar, ounlukla Frig kalelerinin ya da yakn evresindeki kayalarn yerden ulalmas g ve dik yzeylerine oyulmutur. Aile mezar olarak kullanlan bu mezarlarda genellikle odalarn ii aynen ahap bir mimariyi andrr ekilde ilenmitir. Bunlardan bazlarnda cephe antsal lekli kabartmalarla sslenmitir. Bu tip mezarlarn en antsal rneini Khn Vadisinde bulunan Aslanta Mezar oluturmaktadr. Orman bakmndan zengin bir blgede yaayan Friglerin en zgn sanat dal mobilyaclktr. Metal ivi kullanlmakszn, aa iviler ve gemelerle birbirine tutturulmu masalar, tabureler ve servis sehpalarna ait ok gzel rnekler Gordion tmlslerinde bulunmutur. Bunlar Frig bezeme sanatna zg geometrik bezekli oyma ve kakmalarla sslenmitir. Friglerde maden endstrisi de ok gelimitir. Kazma, balta gibi demir aletlerin yannda tuntan dkm ve dvme tekniinde yaplm makaraya benzeyen kulplar olan kseler, gnmz hamam taslarnn atas olan ortas gbekli taslar, byk kazanlar, kepeler, kemerler ve fibulalar Frig maden sanatnn zgn rneklerini oluturmaktadr. Ege dnyasnda .. 2. binyldan beri bilinen fibulalar, tmls mezarlar gibi Anadoluda ilk kez Frigler tarafndan kullanlmtr. Hayvancla bal olarak Friglerde gelimi bir dokumaclk da vardr. Gordion kazlarnda yn ve moherin yannda bitki liflerinden yaplm dokuma rnekleri

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

99

ele geirilmitir. Tmlslerde ise duvarlara aslm hallar ile yerlere serilmi kee ve kumalara ait izler saptanmtr. Daha ok madenciliin etkisinde gelimi olan Frig anak mlekiliinde Kzlrmakn batsnda ve dousunda farkl teknikte retimde bulunan atlyeler bulunmaktayd. Batda Gordion, Ankara ve Midas Kenti gibi merkezlerde daha ok metalik parlaklkta gri ve siyah renkli kaplar retilmitir. Douda Boazky, Aliar, Pazarl gibi merkezlerde ise ok renkli bir bezeme anlay egemendir. Geometrik motiflerin arlkl olduu bezemelerde stilize geyik figrleri, konturlar belirlenmi, ileri noktalar ya da tarama izgiler ile doldurulmu aslan, da keisi, kartal ve boa figrleri yaygn olarak kullanlmtr. En belirgin motif ise kap yzeylerindeki bo alanlar dolduran pergelle izilmi tek merkezli dairelerdir. Testiler, marapalar, szgeli aktaca olan bira kaplar, hayvan biimli zel kaplar, maden kaplar taklit eden makara kulplu testiler Frig mlekiliinin belirgin kap formlardr.
ekil 4.11 Tuntan Frig Gbekli Kse ve Fibulalar

Anadoluya dardan gelen Frig kltr kendinden nce bu topraklarda yaam olan Hitit-Luvi ve Hurrilerinkinden birok ynden farkl zelliklere sahiptir. Ancak, zamanla eski Anadolu geleneklerini benimseyerek giderek yerli bir karaktere brnmtr. Bu durum en ak ekliyle Friglerin geleneksel yaam biimi olan iftilikle zdeleen ve Anadoluda Erken Neolitik adan beri tapnm gren Ana Tanra kltnde kendini gsterir.

Lidya Krall
Anadolunun gl Demir a krallklarndan biri olan Lidya Krall, tarihteki yerini zengin maden yataklar, verimli topraklar ve Kroisos gibi nl krallar ile almtr. Lidya lkesi, Ege blgesinde dalk bir alan ve aralarnda Gediz ve Kk Menderes nehirlerinin akt vadiler ierisinde konumlanmtr. Bakray ve Byk Menderes nehirleri Lidya blgesinin kuzey ve gney snrn oluturmaktadr. Blgenin en yksek ve uzun sradalar Bozda ve Bey Dadr. Lidya halknn kkeni tam olarak bilinmemektedir. Antik a yazarlarna gre gney komular Karyallar, kuzey komular Mysiallar ve dou komular Friglerle akrabadrlar. .. 2. binyldan beri blgede yaadklar dnlmektedir. Lidyada Atyadlar, Heraklid ya da Tylonidler ve Mermnadlar olmak zere kral slalesi egemen olmutur. lk iki slale ile ilgili yeterli bilgi yoktur. Bu erken dnemlerde Homeros Lidyallardan Maionlar, Bozdan eteindeki bakentlerinden de Hyde olarak bahsetmektedir.

100

Uygarlk Tarihi

Gygesten itibaren lkeye Lidya, bakente de Sardis denilmeye balanmtr. .. 687-547 yllar arasnda hkm sren Mermnad Slalesi zamannda Lidya, gl bir krallk hline gelmi ve Anadolunun Kzlrmak Nehrinin batsnda kalan ksmna hkim olmutur. Bu slalenin krallar Gyges, Ardys, Sadyattes, Alyattes ve Kroisos, Paktalos (Sart ay) aynn alvyonlarndan Sardiste elde ettikleri elektron ve altn sayesinde glenmiler, bakent Sardis, antik dnyann en gl ve en zengin bakenti olarak n kazanmtr. Mermnad Slalesinin ilk kral Gyges (.. 687-645)tir. Daha nceki slaleler zamannda siyasi bir g olarak adn duyuramayan Lidya Krall, Gyges ile parlak bir dnem yaamaya ve istilac bir siyaset izlemeye balamtr. Gyges, lkesinin topraklarn geniletme abas iine girmi, kuzeydeki Troas Blgesine ve Manyas Gl evresine kadar ilerlemiti. Bu srada Frig Kralln ykan gebe Kimmerler ve ilerinde Trerlerin de bulunduu Trak kabileleri tehlike oluturmaya balamlard. Gyges, Kimmerlere kar Assur Kral Assurbanipal (.. 668-627) ile diplomatik ilikiler kurdu. .. 657de Kimmerlere kar bir zafer kazand. Bu arada Msrda Assur boyunduruundan kurtulmak iin mcadele eden I. Psammetikhosa yonyal ve Karyal cretli askerler gnderdi. .. 645 ylnda ok gl bir Kimmer dalgas Sardis kaplarna dayand. Kimmerlerin banda Lygdamis/Dugdammi adnda bir reis bulunuyordu. Gyges Kimmerlerle yaplan savata ld, Sardis yaklp ykld (.. 645). Gyges, krall ok gl bir konuma getirmiti. Lidya, Msr, Assur ve Babil ile ayn dzeyde bir krallk olarak kabul grd. Kral ldnde Sardis yaknndaki Bintepe mezarlnda bir tmlse gmld. Gygesin olu Ardys, lkesini Kimmer saldrlarndan korumak iin Assur kral Assurbanipalden yardm istedi. Ancak .. 639 ylnda Kimmerler ve Trerler birleerek bakent Sardisi bir kez daha istila ettiler ve yamaladlar. Sardiste Aa Kent yaklp ykld. Kral Slalesi hayatta kalmay baard. Kimmerler, daha sonra batdaki yonyaya doru ilerlediler. Menderes Magnesias, Priene, Melia ve Miletos gibi kentleri ykma urattlar. Kimmerlerin bir ksm .. 630 ylnda esas yerleme yerleri olan Kapadokyaya geri dndler, bir ksm ise batda kalarak Edremit yresine yerletiler. Ardysten sonra baa geen Sadyattes hakknda yeterli bilgi yoktur. Sadyattesin olu Alyattes (.. 611-561), Lidyann en yetenekli kralyd. Miletos ile saldrmazlk anlamas yapt. Smyrna, Klazomenai, Kolophon ve Priene gibi on kentlerine seferler yapt ve ksmen baarl oldu. Lidyann kuzeyinde Edremit yresinde yerlemi olan Kimmer boylar zerine yrd ve onlar Kapadokya Blgesine srd (.. 595). lkesinin snrlarn douda Kzlrmak Nehrine kadar geniletti. Frig bakenti Gordion ele geirildi ve buraya bir Lidya garnizonu yerletirildi. Bu srada randaki Medler .. 612 ylnda skitler ve Babillilerle birleerek Assur mparatorluunu yktlar. .. 6. yzyln balarnda Med ve skit aknlar sonucu Urartu Devleti de ykld. Medler daha sonra batya doru devam ederek Kzlrmak kavsine kadar ilerlediler. Bylece Kyaksares (.. 625-585) nderliindeki Med Devleti ile Alyattes nderliindeki Lidya Devleti kar karya geliyordu. Bu iki devlet o dnemin iki sper gcyd. .. 590 ylnda iki ordu Kzlrmak kavsi iinde savamaya baladlar. ki ordu birbirine stnlk salayamad ve sava 5 yl srd. nk Eskiada yalnzca ilkbahar ve yaz aylarnda savalyordu. Savan 5. ylnda 28 Mays 585 gn bir gne tutulmas meydana geldi. ki ordu gn ortasnda birdenbire karanlk kmesini, tanrlarn bar ars eklinde yorumlayarak bar anlamas imzaladlar. Anlamaya gre Kzlrmak iki devlet arasnda snr olarak kabul edildi. Kroisos, kzlarndan birini Ephesos Tiran Melas ile dierini ise Med Kral Kyaksaresin olu Astyages ile evlendirdi. Herodotosun 57 yl saltanat

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

101

srdn belirttii Alyattes ldnde Lidya halk, kendilerine parlak bir dnem yaatan krallarna byk bir tmls yapmlardr. .. 560 ylnda tahta kan Alyattesin olu Kroisos (.. 560-547) Mermnad Slalesinin beinci ve son kraldr. Yunanllar, Kroisosu zengin, cmert ve gl bir kral olarak tanmlardr. Kroisosun zenginlii zamanla gnmzde de kullanlan bir deyim hline gelmitir. Eskiada ok zengin kiilere Kroisos gibi zengin denilmitir. Kraln zenginlii dou dnyasn da etkilemi ve Karun kadar zengin deyimiyle Kroisosun zenginlii ifade edilmitir. Kroisosun servetinin kaynan, kralla bal blgelerden alnan vergiler, ticaret gelirleri ve lkenin doal zenginlikleri oluturuyordu. Ancak en nemli gelir kayna Sardisteki altn artma atlyeleri idi. Paktalos ayndan kan elektron, altn artma atlyelerinde ayrtrlarak, altn ve gm elde ediliyordu. Kroisos dneminin sonlarnda n Asya Dnyas Med, Lidya, Babil ve Kilikya devletleri arasnda paylalmt. .. 559 ylnda randa Med Slalesi, Pers Slalesine yenildi ve egemenlik Perslere geti. Persler, krallar Kyros ynetiminde Byk Pers mparatorluu nu kurdular. Pers ordusu Kzlrmaka doru ilerledi. Kroisos da Pers tehlikesini hissederek Kzlrmak yresine geldi. ki ordu .. 547 yl ilkbaharnda Kzlrmak kavsi iinde kar karya geldi. Yaz aylarnda ay sren savata iki taraf da birbirini yenmeyi baaramad. Sonbahara doru Kroisos Eskiadaki sava geleneklerine uygun olarak, yaklaan k nedeniyle, ertesi yl ayn yerde savaa devam etmek zere geri ekilmeye balad. Ancak Kyros lkesine dnmek yerine gizlice Kroisosu takip ederek Sardis yaknlarna geldi. 14 gnlk bir kuatmann ardndan bakent Sardis Persler tarafndan ele geirildi. Bylelikle Kyros, .. 547 ylnda Lidya Devletine son vermi oldu. Bundan sonra Persler tm Anadoluya hkim oldular. Lidya Krall merkez sistemle ynetilmekteydi. Devletin banda kral bulunurdu. Krallk bir slaleye bal olarak babadan oula geerdi. lke eyaletlere ayrlmt ve eyaletlere gvenilir kiiler olduklar iin bazen veliahtlar da vali olarak gnderilmilerdi. Bakent Sardis, Bozdan kuzey eteindeki kayalkta yer almaktadr. evresi gl surlarla evriliydi. inde saray ve resm binalar vard. Aa kent yukar kentin kuzey ve bat eteklerinde geni bir alana kurulmutur. Kentin etraf Kimmer saldrlarna maruz kalnca .. 7 yzyln ikinci yarsnda etraf gl bir surla evrilmiti. Kent iinde baz resm binalar bulunuyordu. Altn artma atlyeleri, dkknlar ve pazar yeri bat kesimde yer almaktadr. Halka ait konutlar sadedir. Ta temel zerine kerpi duvarl, tek odadan oluan, dikdrtgen planl konutlardr. Evlerde i blmeler hal ve kilimler ile yaplmtr. Lidyallar svari olarak nlydler. Herodotos onlar Asyada yiitlikte kimsenin bileini bkemeyecei savalar olarak tanmlar. Ancak Pers istilasndan sonra onlar da Frigler gibi mzie, zevk ve sefaya dkn bir halk olarak tannmaya balamlardr. Lidyallarn insanlk tarihine ve uygarla yaptklar katklardan en nemlisi .. 7. yzyln ikinci yarsnda paray icat etmi olmalardr. Arkeolojide sikke olarak adlandrlan maden parann icat edilmesinin nedeninin, paral askerlerin alacaklarnn denmesi ile ilgili olduu sanlmaktadr. Sikkenin icad ile ticarette dei tokuun yerini para ekonomisi almtr. Herodotos ilk defa altn sikke basanlarn Lidyallar olduunu yazmaktadr. Buradaki altn elektron olmaldr. nk ilk sikkeler altn ve gm karm bir madde olan elektrondan baslmtr ve bakla eklindedirler. n yzleri nce dz, sonra izgili, daha sonra ise resimli olan sikkelerin, arka yzlerinde bir, iki ya da adet derin dikdrtgen ya da gen ukurluklar bulunmaktadr. Resimli sikkelerde n yzde Lidya Krallnn armas olan aslan ba,

102

Uygarlk Tarihi

penesi ya da karlkl iki aslann n blmleri yer alr. Kroisos Dneminde altn ve gm sikkeler de baslmaya balamtr. Bu sikkelerin n yzlerinde srt srta ya da yz yze bakan aslan ve boa betimleri vardr. Sikke basmay Lidyallardan renen yonya kentleri bu pratik deme aracn hemen benimsemiler ve ticaret faaliyetlerinde youn olarak kullanmlardr.
ekil 4.12 Lydia Altn Sikkesi

Lidyallar ok tanrl bir dine sahipti. Tanrlar iinde en byk saygy Kuvava adyla anlan Ana Tanra Kybele grmekteydi. Sardiste .. 6. yzyln ortalarnda tanrann byk bir tapna vard. Bugne kadar yeri bulunamayan bu tapnaa ait bir sunak zerinde Ana Tanray tapnak nnde ayakta dururken gsteren bir kabartma bulunmaktadr. Ana Tanray oturur durumda gsteren bir baka kabartma, Manisa yaknlarndaki Spylos Dann kuzeydou eteklerindeki kayala oyulmutur. Sardiste Lidyallarn Artimu dedikleri Artemi (Artemis Sardiene) adndaki bir baka tanraya daha tapnlyordu. Bu tanralarn yan sra Tanr Dionysos, Levs, (Zeus), Santas, Lametrus (Demeter?) ve Marvida gibi tanr ve tanralara da tapnlmaktayd. Lidya krallar ayrca Delphoi ve Didyma Apollon tapnaklar ile Ephesos Artemisine de zengin hediyeler gnderiyorlard. Lidya krallar ve aileleri llerini tmls mezarlara gmyorlard. Krallar ve kral ailesi yeleri, Sardisin 8 km kuzeyindeki Marmara Glnn kysndaki Bintepe mezarlna gmlyorlard. Mezarlktaki 100 kadar tmlsn tanesinin krallara ait olduu sanlmaktadr. Bu tmlslerden en by 355 m apnda ve 61 m boyutlaryla Anadolunun en byk tmls olan Alyattes Tmlsdr. Bu tmlsn kral Alyattese ait olduunu Herodotos bildirmektedir. Tmlsn mezar odas kire ta bloklardan 3.32x2.37x2.30 boyutlarnda yaplmtr. Mezar odas defineciler tarafndan yamalandndan gnmze ok az buluntu kalabilmitir. Lidyallar, Friglerinkinden farkl ekilde tmls mezarlar yapyorlard. Mezar odalar Friglerde ahap, Lidyallarda tatan ina ediliyordu. Frig mezarlarnda giri ya da kap yokken, Lidya mezar odalarna bir giri koridoru(dromos) ve kap eklenmiti. l, mezar odasna gmldkten sonra tmlslerin zerine ylabildii kadar toprak ylrd. Ylan topran ykseklii mezardaki kiinin nemine gre artyordu. Tmlslerin zerine dklen topran kenarlardan kaymamas iin tepenin evresi krepis ad verilen bir duvarla evrilirdi. Frig tmlslerinde ise krepis bulunmamaktadr. Lidya mezarlarnda ller ta sedirler (kline) zerine yatrlmtr. Baz kk tmlslerde mezar odas yerine ta sandk trnde mezar teknesi olu-

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

103

turulmutur. Ceset nce ahap bir sandukaya, ahap sanduka ise ta tekneye yerletirilirdi. Sardiste yaayan orta ve aa seviyedeki halk, Sart ay Vadisinin bat yakasndaki yamalardaki kayalara oyulmu kaya mezarlarna gmlmtr.
ekil 4.13 Alyattes Tmls

Lidyallarn dilleri Hint-Avrupa kkenlidir. Like ve Luviceye benzer. Tam olarak zmlenememitir. Alfabeleri 26 harflidir ve bu harflerden bazlar Frigce ve Yunancadaki harflerle benzerdir. Lidyada kuyumculuk, dokumaclk, fil dii ve kemik oymacl gelimiti. anak mlekilikte yonyadan etkilenilerek Yunanllara zg protogeometrik ve geometrik trde anak mlek rnekleri kullanlmtr. Ayrca yreye zg gri renkli ve krmz zerine siyah bezemeli anak mlekler de bulunmaktayd. .. 7. yzylda dou ile yaplan ticaret ve kltrel etkileim sonucunda yeni bir bezeme tr gelimitir. Ak renk zemin zerine krmz boya ile yaplm yaban domuzu, aslan, yaban keileri, sfenks ve ku gibi figrlerle bezenmi kaplar grlmtr. .. 6. yzylda zgr alan mleki ustalar rdek ve kayk eklinde anak mlekler retmilerdir. Lidyann nl kremleri ve Bakkaris ad verilen parfmleri, Lydion ad verilen kk vazolar iinde sata sunuluyordu. Ayrca yine .. 6. yzylda sar, beyaz ya da turuncu astar zerine fra oyunlar ile damarl mermer grnml kaplar yaplmaya balamtr. Lidya Devletinin ortadan kalkmasndan sonra Persler 200 yl boyunca Anadoluya hkim oldular.Pers egemenliinde Lidyann zenginlii devam etmitir. Bu durum .. ge 6. yzyla tarihlenen ok zengin buluntulara sahip Uak-Gre tmlslerinden anlalmaktadr. Buluntular arasnda ok kaliteli bir iilik gsteren gm, altn ve elektron kaplar ve mcevherat dikkat ekmektedir. Bu eserler bugn halk arasnda Karun Hazinesi olarak adlandrlan eserler olup Uak Arkeoloji mzesinde sergilenmektedir. Anadoluda Pers hkimiyeti .. 333 ylna kadar srd. Bu yllarda Anadoluda yerli kltrlerin yerine Yunan kltr yaylm ve zgn Anadolu Uygarlklar sona ermitir.
SIRA Tmls nedir? Frig ve Lidya tmlsleri arasnda ne gibi farklar vardr SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

104

Uygarlk Tarihi

zet
A M A

Anadolunun Tarih ncesi Dnemlerinin zelliklerini ve nemli merkezlerini kronolojik bir dzen iinde reneceksiniz. Toporafik yaps gerei farkl zelliklerde corafi birimlere ayrlan Anadolu, zengin akarsu kaynaklarna ve yerlemeye son derece uygun iklim koullarna sahiptir. Ayrca bu topraklarda ekonomik deeri yksek olan ham madde kaynaklar da vardr. nsan denen canlnn kltrel bir varlk olarak ortaya kt, insanlk tarihinin balang evresini oluturan Paleolitik a /Yontma Ta Devri (G.. 600.000-11.000/12.000), Besin Toplaycl Dnemi olarak da tanmlanmaktadr. Anadoluda Paleolitik a ve onu takip eden Mezolitik (Epipaleolitik a, Orta Ta Devri) a ile ilgili aratrmalarn balangc 100 yl ncesine dek gider. Gnmze kadar yaplan almalar, Anadoluda Paleolitik a boyunca kalabalk bir nfusun barndn ortaya koymu, ou Alt ve Orta Paleolitik evreye ait olan maara ve ak hava trndeki yerlemeler bulunmutur. Anadoluda Paleolitik an en eski yerlemeleri stanbulda Kk ekmece Glnn 1.5 km kadar kuzeyinde yer alan Yarmburgaz Maaras ile Antalyann 27 km kuzeybatsnda, am Dann Akdenize bakan yamalarnda bulunan Karain Maarasdr. Mezolitik a (G.. 11.000-12.000), Paleolitik a ile yerleik dzen ve retim ekonomisinin gerekletii Neolitik a (Cilal Ta Devri) arasndaki geii hazrlayan ara evredir. Anadoluda bu aa ait yerleme yerleri Toroslarn gneyi ile Marmara Blgesi ve Orta Karadenizde saptanmtr. Bu ada mikrolit olarak tanmlanan yarm ay, gen ve yamuk biimli kk ta aletler ortaya km, en azndan tme ve bime faaliyetleri balamtr. Neolitik a (.. 10.000- 5.500)da insanolu, sadece avclk ve toplayclkla srdrd tketici yaam brakarak, retici bir yaama gemitir. lk kyler kurulmu, tarm yaplmaya, hayvanlar evcilletirilmeye balanmtr. lk ticari faaliyetler ve mhrler de bu ada ortaya kar. Batman ili Kozluk ilesi yaknlarnda yer alan Hallan emi Hy, Neolitik ada Anadolunun bugne kadar saptanm en eski kydr.

Ta Devrinden Maden Devrine gei dnemi olarak tanmlanan Kalkolitik a (.. 55003200/3000)n en belirgin zellii, ta aletlerin giderek azalmas ve madenciliin gelimesidir. Ergitme ssnn dk ve karlnn kolay olmas nedeniyle ilk kullanlan maden bakr olmutur. Bu a insanlarnn yaamnda tarm, avcla oranla ok nemli bir yer kaplamaya balam, tamamen tarmc topluluklar ortaya kmtr. Anadolunun Tun alarnn siyasi ve kltrel zelliklerini ve nemli merkezlerini kronolojik bir dzen iinde tanyacaksnz. retim ekonomisinin gelimesinde madencilik en nemli aamalardan biridir. nsan yaamnda madenin nemli yerini almas, Kalkolitik ada balayp Tun alarnn ilk evresinden itibaren giderek yaygnlamasyla kendini gsterir. aa adn veren tun, nceleri bakr ve arsenik, sonra da bakr ve kalayn belirli oranlarda birbirine kartrlmasyla elde edilen bir alamdr. Bakra gre olduka sert olan bu alam, dvlerek ya da ergitilip kalplara dklerek istenilen biimlere sokuluyordu. Bu ada yaayan insanlarn, tuncun yan sra, aralarnda altn ve gm gibi deerli madenlerin de bulunduu hemen tm madenleri, dkme ve dvme tekniiyle istedikleri biimi vererek kullandklar grlmektedir. Madenciliin gelimesi, i blmne dayal kent yaamnn balamasn salam, bu oluum Anadoluda sosyal snflarn giderek daha belirginletii, ynetici snfn grkemli bir yaam dzeyine ulat ilk bamsz beyliklerin, siyasal rgtlenmelerin ve merkez ynetime bal devletlerin ortaya kn hazrlamtr. Tun a, lk, Orta ve Son Tun olarak ana blme ayrlr. Orta Tuntan itibaren yaznn Anadoluda kullanlmasyla birlikte Anadolu, tarih alarna girer. lk Tun a (.. 3200/3000-2000), Ge Kalkolitik Dnemin sonlarndan Anadoluda yaznn kullanmna kadar olan ok uzun bir sreyi kapsamaktadr. Kendi iinde ana evreye ayrlan (lk Tun a I-III) bu dnemin ilk evrelerinde daha ok, Kalkolitik Dnemin tarma dayal ky kltr srdrlmektedir. Toplumlarn daha iyi rgtlenebildii bu ada yneticiler gl bir snf olarak ortaya kmtr ve Anadolu bu yne-

A M A

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

105

ticilerin nderliinde feodal sistemin egemen olduu irili ufakl birok beylik arasnda paylalmtr. Troia I-V, Malatya Aslantepe, Antalya-Elmal Karata Semayk, Elaz-Altnova Noruntepe bu tip yerlemelerin en etkileyici rnekleridir. Bu yerlemelerde ortaya karlan saray yaplar ise toplumun giderek hiyerarik bir dzenin en st kademelerine doru ulamakta olduunun ak gstergeleridir. Bu durum Alacahykteki zengin maden buluntular ihtiva eden mezarlardan da anlalmaktadr. Bu mezarlarda ele geen ok saydaki armaanlar, Troya II yerlemesinde ele geen Troya hazinesi olarak tanmlanan buluntular ile ada olup benzer nitelikte altn, gm, elektron, tun ve demirdendir. Orta Tun a (.. 2000/1900 -1500/1450)nda, Assurlu tccarlar Anadoluda tun yapm iin ihtiya duyulan kalay Anadoluya getirip satarak ticaret yapmaya balamlardr. Bu ticaretin Anadoluya salad en byk kazan Assurlu tccarlardan yaznn renilmesi olmutur (.. 2000/1900). Yaznn Anadoluya girmesiyle Anadolu Uygarlk Tarihinin ikinci evresi, yani Anadolunun Tarihi alar balamtr. Assur Ticaret Kolonilerinin neden ortadan kalktklar kesin olarak bilinmemektedir. Kazlar, .. 1750 ylnda Karum Kani (Nea) bata olmak zere Orta Anadolunun birok yerlemesinin byk bir yangnla ykldn gstermektedir. Yerli beyler arasndaki bir atmaya balanan bu olaydan sonra Anadolunun ilk merkez devleti olan Hitit Devleti ortaya kmaya balar. Kkeni Orta Anadoluda Kuara kentine dayanan Pithana olu Anitta (.. 1750), Nea (Kltepe), Zalpa ve Hattu (Boazky)u ele geirdikten sonra Byk Kral nvann alm, Nea kentini kendine bakent yapmtr. Anitta, blgede giderek glenip, Anadolu beyliklerini birer birer denetim altna alarak merkez Hitit Devletinin temellerini atmtr. Anittadan yaklak yz yl sonra, ayn soydan gelen Kuaral Labarna, Hattu kentini bakent yapp, kente Hattua, kendine de Hattuili (Hattual) adn verdi (.. 16501620). Bylece feodal ve teokratik Hitit Devleti kuruldu. Son Tun a (.. 1500/1450-1200)nda, Hitit mparatorluk a ya da Yeni Hitit Devleti grlr. .. 2. binyln son yzyllarnda Anadoluyu

olumsuz ynde etkileyen bu gler ve istilalar nedeniyle yaanan siyasi bunalm sonucunda Hitit mparatorluu da yklmtr. Ancak, Hititler tamamen tarih sahnesinden ekilmemi, kral ailesi ve yneticiler gneye doru ekilerek slalelerini bir sre daha devam ettirmilerdir. Anadoludaki Demir a Uygarlklarnn siyasi ve kltrel yapsn reneceksiniz. .. 12. yzyln balarnda merkez Hitit mparatorluunun yklmasyla birlikte .. III. binyln sonlar ve II. binyln balarnda olduu gibi Anadolu bir kez daha ok sayda bykl kkl gler arasnda paylalmtr. Bu dnemde demir madeninin kullanm yaygnlam, ou aletler zellikle de silahlar daha etkili ve dayankl olan demirden yaplmtr. Bu gelimeler sonucunda Anadolunun Tun alar sona ermi ve yeni bir dnem olan Demir a balamtr. Anadoluda Demir anda Ge Hitit Kent Devletleri, Urartu Krall, Frig Krall ve Lidya Krall en nemli siyasi gler olarak karmza karlar. Ge Hitit Kent Devletleri Hitit mparatorluunun yklmasnn ardndan hayatta kalmay baarabilen kral ailesinin soylular, bir zamanlar egemenlikleri altndaki Gney ve Gneydou Anadolu ile Kuzey Suriyeyi iine alan blgeye kaarak burada yaayan halklarla kaynap, birbirlerinden bamsz kk kent devletleri kurarak bir sre daha varlklarn srdrmlerdir. Hitit, Luvi, Arami ve bir ksm Hurri kkenli halklarca kurulmu olan Ge Hitit Kent Devletleri ya da Suriye-Hitit Beylikleri olarak tanmlanan bu devletler unlardr: Malatya evresinde Milidia; Adyaman yresinde Kummuh; Kahramanmara ve Gaziantep yresinde Gurgum ve Kargam; slhiye dolaylarnda Samal; ukurova blgesinde Que ve Hilakku; Amik ovas dolaylarnda Pattin; Adana-Kadirli yresinde Asitavanda; Kayseri, Nide ve Nevehir civarnda Tabal. ou Luvice konuan ve yaz olarak resim yazsn kullanan bu devletler, .. 9. yzyln ortalarndan balayarak nce kltrel sonra da siyasi bakmdan Yeni Assur mparatorluunun etkisi altna girmiler; .. 8. yzyln sonlarnda ise hepsi teker teker Assurun eyalet sistemine dahil edilmilerdir.

AM A

106

Uygarlk Tarihi

Urartu Krall Orta Anadolu Blgesinde gl Hitit mparatorluu varln srdrrken .. 13. yzyln balarnda Dou Anadolu Blgesinde, Hurri kkenli halklarn oluturduu, henz merkez bir ynetim altnda birlememi feodal beylikler bulunmaktayd. Bu dnemde Dou Anadolunun sahip olduu demir ve bakr gibi ham madde kaynaklar, bunlardan ilenmi mal stoklar, toprak rnleri ve hayvan srleri .. 13. yzyldan itibaren n Asyada byk bir imparatorluk kurma ura veren Assurun asker seferlerini bu topraklar zerine younlatrmasna neden olmutur. Gneyden gelen Assur tehlikesi ve basks, birbirlerine komu ve akraba olan feodal beylikleri aralarnda Assura kar g birlii yapmaya yneltmitir. Etnik birliin de salad byk avantajla ksa srede beylikler arasnda birleme salanm, nce Uruatri daha sonra Nairi feodal beylikler konfederasyonu oluturularak Assura kar byk bir mcadele balam, sonuta .. 9. yzyln ortalarnda bakent Tupa (Van Kalesi ve Eski Van ehri) olmak zere Van ovasnda merkez Urartu Krall kurulmutur. Urartu Krall, birbirini izleyen baba-oul krallar I. Sarduri (.. 840-830), puini (.. 830-820), Minua (.. 810-785/780), I. Argiti (.. 785/780760) ve II. Sarduri (.. 760-730) dnemlerinde byyp glenmi ve tm kurumlaryla gerek anlamda merkez, brokratik bir devlet hline ulamtr. Bu dnemde kralln snrlar kuzeyde Ermenistan ve Gney Grcistana, kuzeybatda Erzincana, gneydouda Urmiye Glnn gney kylarna, batda Frat Nehrinden douda Hazar Denizi kylarna kadar genilemitir. Krallk, .. 7. yzyln sonlarna doru tarih sahnesinden silinmitir. Frig Krall Antik bat kaynaklarndaki bilgilere gre Frigler, Makedonya ve Trakyadan Boazlar yolu ile Anadoluya g eden Trak boylarndan biridir. Bilim adamlarnn ou, Friglerin Trak kkenli bir halk olduklar grnde birleirler. Arkeleojik veriler, Trak kkenli g hareketinin tek bir dalga hlinde olmayp, .. 1200lerden balayarak .. 8. yzyla kadar dalgalar hlinde devam ettiine iaret etmektedir. Frigler, .. 11. yzyla doru Polatl yaknlarndaki daha sonra bakentleri olacak olan Gordion (Yasshyk)a ulamlardr.

Yasshykte ky dzeyinde, yerleik bir dzeni benimseyen Friglerin gebe ve ky dzeyindeki yaam biiminden siyasal rgtl bir devlet dzenine nasl getii ve bu geiteki aamalar bugn iin bilinmemektedir. Bununla birlikte, ilk aamada, merkeze bal tek bir krallktan ok, birok beyliin varln dnmek daha gereki olacaktr. Gordionun nceleri bir beylik merkezi olduu ileri srlebilir. Gordion, .. 8. yzyln banda Orta Anadoluda kendi dnemi iin ei olmayan antsal planl krali bir yerlemeye dnmtr. Frig Devletinin bilinen ilk kral, bakent Gordiona adn vermi olan Gordiostur. Kral Gordiostan sonra, Frig tahtna olu Midas gemitir. Kral Midas, .. 8. yzyln ikinci yarsnda Frig tahtnda egemen olmutur. Midas Dneminde Frig Devletinin yaylm alannn snrlar kesin olarak saptanamamakla birlikte Kzlrmak Nehrinin dousunda orum, Tokat ve Krehir; kuzeyde Samsun; gneyde Nide ve Konya; gneybatda Burdur ve Elmal Ovas; batda Eskiehir, Afyonkarahisar ve Ktahya; kuzeybatda Bandrma yrelerine kadar etki alanlarn genilettikleri anlalmaktadr. .. 7. yzyln ilk yarsnda Kafkasya zerinden gelen gebe Kimmerler, Anadoluyu kasp kavurmutur. Frig bakenti Gordionun da bu felaketten etkilendii, antik bat kaynaklarnda kral Midasn, Kimmerli istilaclara kar ald yenilgiye dayanamayp boa kan ierek intihar ettii bildirilmektedir. En grkemli an yaad srada urad Kimmer baskn ve kral Midasn ani lm karsnda Frig Kralnn politik gc sona ermitir. Gordion artk gl bir devletin bakenti olmayp, yalnzca blgesel bir merkez durumundadr. Frig beyleri, bu topraklarda .. 590 ylndaki Lidya Kral Alyattes (.. 610-560)in Kzlrmak seferine dein bamszca; bu tarihten .. 547/46 ylndaki Pers istilasna kadar da Lidya Krallna baml prenslikler hlinde varlklarn devam ettirmilerdir. Lidya Krallnn yklndan sonra Frigya, iki yz yl akn bir sre Pers mparatorluunun bir paras olmutur. Lidya Krall Lidya Krall, tarihteki yerini zengin maden yataklar, verimli topraklar ve Kroisos gibi nl krallar ile almtr. Lidya lkesi, Ege blgesinde dalk bir alan ve aralarnda Gediz ve Kk

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

107

Menderes nehirlerinin akt vadiler ierisinde konumlanmtr. Lidya halknn kkeni tam olarak bilinmemektedir. Antik a yazarlarna gre gney komular Kariallar, kuzey komular Mysiallar ve dou komular Friglerle akrabadrlar. Lidyada Atyadlar, Heraklid ya da Tylonidler ve Mermnadlar olmak zere kral slalesi egemen olmutur. lk iki slale ile ilgili yeterli bilgi yoktur. Mermnad Slalesine mensup Gygesten itibaren lkeye Lidya, bakente de Sardis denilmeye balanmtr. .. 687-547 yllar arasnda hkm sren Mermnad Slalesi zamannda Lidya, gl bir krallk hline gelmi ve Anadolunun Kzlrmak Nehrinin batsnda kalan ksmna hkim olmutur. Bu slalenin krallar, Paktalos (Sart) aynn alvyonlarndan Sardiste elde ettikleri elektron ve altn sayesinde glenmiler, bakent Sardis, antik dnyann en gl ve en zengin bakenti olarak n kazanmtr. .. 560 ylnda tahta kan Alyattesin olu Kroisos (.. 560-547) Mermnad Slalesinin beinci ve son kraldr. Yunanllar, Kroisosu zengin, cmert ve gl bir kral olarak tanmlardr. Kroisos Dne-

minin sonlarnda n Asya Dnyas Med, Lidya, Babil ve Kilikya devletleri arasnda paylalmt. .. 559 ylnda randa Med Slalesi, Pers Slalesine yenildi ve egemenlik Perslere geti. Persler, krallar Kyros ynetiminde Byk Pers mparatorluu nu kurdular. Pers ordusu Kzlrmaka doru ilerledi. Kroisos da Pers tehlikesini hissederek Kzlrmak yresine geldi. ki ordu .. 547 yl ilkbaharnda Kzlrmak kavsi iinde kar karya geldiler. Yaz aylarnda ay sren savata iki taraf da birbirini yenmeyi baaramad. Sonbahara doru Kroisos Eskiadaki sava geleneklerine uygun olarak, yaklaan k nedeniyle, ertesi yl ayn yerde savaa devam etmek zere geri ekilmeye balad. Ancak Kyros lkesine dnmek yerine gizlice Kroisosu takip ederek Sardis yaknlarna geldi. 14 gnlk bir kuatmann ardndan bakent Sardis Persler tarafndan ele geirildi. Bylelikle Kyros, .. 547 ylnda Lidya Devletine son vermi oldu. Bundan sonra Persler tm Anadoluya hkim oldular.

ekil 4.14 Aslanta Frig Kaya Mezar. Afyonkarahisar Khm Vadisinde

108

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Neolitik an en erken evreleri konusunda yeni bilgiler salayan, Anadolunun bugne kadar saptanm en eski yerlemesi aadakilerden hangisidir? a. ayn b. atalhyk c. Yarmburgaz d. Hallan emi e. Aklhyk 2. Anadoluda mleki ark ilk kez hangi dnemde ve nerede kullanlmtr? a. Erken Tun a II evresinde, Troya IIb tabakasnda b. Orta Tun anda, Kltepede c. Ge Neolitik Dnemde, atalhykte d. Mezolitik ada, Beldibi maarasnda e. Erken Kalkolitik Dnemde, Kuruayda 3. Anadolunun Kalkolitik a hangi tarihler arasndadr? a. G.. 12.000-11.000 b. .. 10.000- 5.500 c. .. 3200/3000-2000 d. .. 5500-3200/3000 e. .. 1200-547/546 4. Assur Koloni anda Assur ile Anadolu arasndaki ticaretle ilgili aadaki ifadelerden hangisi dorudur? a. Assurdan fildii ve kalay dsatm, karlnda da Anadoludan genellikle gm, altn ve deerli ta alm yaplrd. b. Assurdan hububat dsatm, karlnda da Anadoludan kalay ve dokuma rnleri alm yaplrd. c. Assurdan gm, altn ve deerli ta dsatm, karlnda da Anadoludan kalay ve dokuma rnleri alm yaplrd. d. Assurdan Anadoluya anak mlek dsatm, karlnda da Anadoludan obsidyen alm yaplrd. e. Assurdan Anadoluya kalay ve dokuma rnleri dsatm, karlnda da Anadoludan genellikle gm, altn ve deerli ta alm yaplrd. 5. Hitit krallar ve kralieleri aadaki unvanlardan hangilerini kullanmlardr? a. Rubaum ve Rubatum b. Basileus ve Tavananna c. Tabarna ve Tavananna d. Rubaum ve Tavananna e. Tavananna ve Rubatum 6. Urartu ve Friglerin bakentleri srasyla aadakilerin hangisinde doru olarak verilmitir? a. Hattua-Sardis b. Tupa-Sardis c. Gordion-Hattua d. Gordion-Kane e. Tupa-Gordion 7. Fibula nedir? a. Frig mezarlarna konulan ahap masalara verilen isimdir. b. Tuntan yaplan gbekli kasedir. c. Tuntan yaplan yonca azl byk testidir. d. Tun, altn ya da gmten yaplm, giysi ularn tutturmaya yarayan veya ss amal kullanlan bir tr engelli inedir. e. Tuntan yaplan Frig kemeridir. 8. lk a. b. c. d. e. sikke/para kimler tarafndan icat edilmitir? Hititler Lidyallar Frigler Urartular onlar

9. Anadolunun en byk tmls hangi krala aittir? a. Lidya kral Gyges b. Urartu kral II. Sarduri c. Lidya kral Alyattes d. Frig kral Midas e. Lidya kral Sadyattes 10. Anadoluda kurulan ilk devlet aadakilerden hangisidir? a. Assur Devleti b. Frig Devleti c. Urartu Devleti d. Lidya Devleti e. Hitit Devleti

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

109

Okuma Paras
Kayplara Karan Tanr (Bir Hitit Mitosu) Kayplara Karan Tanrnn Efsanesiyle ilgili olarak birbirinden farkl eitli efsaneler vardr. Her birindeki tanr adlar ve hikyenin detay farkldr. Bu farklln sebebi, olaslkla efsanenin bir yinle balantl olduu ve bundan byle, klasik bir edeb destan olarak dnlmediidir. Dier kltrlerdeki kahramanlarn aksine, Hitit efsanelerindeki tanr veya kral lmez, sadece kaybolur. Verimlilik tanrsnn kayboluu ile yeryznn plaklk ve kurakl arasndaki balanty Babilonyann Tammuz, Suriyenin Adonis, ve Yunanistann Persefon hikyelerinde de grld gibi, eski insanlarn efsanelerinde de gryoruz. Bu yinlere dayal efsanelerde grld zere, Telipinu kaybolduu zaman, alama festivali srasnda, onun kaybolu hikyesinin szl tekrar ile matemi tutuldu. Bu tr trenlerde, yeni ziraat mevsiminde topra yeniden hayata kavuturmak iin kt ruhlar [cinler] dualarla kovuldu. Ayn ekilde, braniler in Yom Kippur festivali-rahiplerin, insanlarn ve tapnaklarn temizlendii bu festival gnah keisinin (scapegoat) kovulmasyle kutland (Levililer 16). Bu fikir gnmzde Yeni Yln lk Gn festivallerinde ve sembolik bir yolla da, evlerin bahar temizliinde yayor. Hemen hemen btn eski edebiyatlardaki bir dier balca motif, ar motifidir. Hitit hikyesinde gne tanrsnn, kaybolan Telepinuyu aramas iin gnderdii ar, inesi ile Telepinu yu uyandrr ve mumu ile de onu temizler [saflatrr]. Arnn inesinin baz hastalklar iyiletirdii ve mumunun da temizleyici bir vasta olduu inanc, gerekte, ortak bir gelenektir. Yusufun Kars Asenatn Hayat ve tiraflar (Eski Ahidde Pseudepigrapha) adl eserde balla temizlenen Msr prensesi, yine balla lmszle kavuturulur. Tanr Telipinu, yeryzndeki ktlkten tr kendini dehetli bir fkeye kaptrmt. ylesine bir kzgnlk iindeydi ki, sol ayann sandaln sa ayana, sa ayann sandaln da sol ayana geirdi. Sonra da krlara doru yrd ve kayboldu. Bylece yeryznn her taraf kuraklat. Nehirler kurudu; artk meyva, sebze, ve hububat yoktu; aalar ve otlar sarard; srlar dourmadlar. Yeryznn bir viranelie dndn gren gne tanrs, btn tanr ve tanralar huzuruna ararak Telipinunun katn ve onun kayboluu ile yeryzndeki her iyi eyin de yok olduunu anlatt. Tanrlar, Telipinuyu aramaya koyuldular. Her tarafa baktlarsa da bulamadlar. Gne tanrs bir kartal ararak Telipinuyu, yksek dalarda, derin vadilerde ve nehirlerde aramasn syledi. Kartal syleneni yapt, ama o da bulamadan dnd. Durum, artk tehlikeli olmaya balamt, nk yemsizlikten srlar lyordu. Mutlaka bir ey yaplmalyd. Rzgrlar kral, Telipinuyu arama iini yklendi. Geri dierlerinden daha geni bir sahada Telipinuyu arad ise de, o da bulamad. Telipinunun yaad ehire bakt; tanr, orada da yoktu. Nihayet, gkyznn kraliesi sz istedi. Bu akll kralie, rzgrlar tanrsnn ve teki tanrlarn yapamayacaklarn yapabilecek bir yaratn varln biliyordu. Dedi ki: Telipinuyu bulmas iin bir ar gndermemiz gerekiyor. Onun bu teklifi ile alay eden krallar dediler ki: Sen herhalde aka sylyorsun. Byk tanrlar Telipinuyu bulamazlarken, kck bir arnn minicik kanatlaryla m bulacan sanyorsun? Tanrlara bir ey sylemeyen kralie, bir ar ard ve ona u talimat verdi: Git, Telipinuyu bul ve, onu bulduun zaman da, eer uykuda ise uyandrmak iin ineni ona sok ve daha sonra mumunla da onu temizle. Ar hemen utu, gitti, dalar ve vadileri, nehirleri ve lleri dolat. Yorgunluktan artk uamayacak bir hle gelmek zere idi ki, Telipinuyu Lihzina kynde buldu. Telipinu derin bir uykuda idi. Hemen inesini tanrya bastrd. Gzlerini aan Telipinu fke iindeydi. Dinlenirken beni hangi cesaretle rahatsz ediyorsun? diye haykrd. Tanr, gerekte, nceki kzgnlndan da fazla kzgnd. Derhal ayaa kalkarak grd her eyi paralamaya, ykmaya balad. Nehirlerin akn, kaynaklarn fkrn durdurdu. Evleri paralad, insanlar ve srlar ldrd. Ar, acele kralienin yanna giderek, Telipinuyu buldum, dedi, ama onu buraya getirmesi iin bir kartala ihtiyacm var. Kralie derhal bir kartal buldu. Ar ve kartal, Telipinunun zerine utuklar zaman tanr, fkesini hl yenememi, hl saa sola saldryordu. Kartal, kendisini hemen havaya kaldrd ve ar ile birlikte kralienin yanna utu. Bu arada kralie de, bir by ile Telipinunun iindeki cinleri kovmaya hazrlanyordu. Gen kzlar nektar [balz], bal, susam ve merhemler getirdiler. Sihir tanras Kamrusepa, Telipinuya yaklat ve iyiletirme yinini tekrarlad: Ey Telipinu, bu krem senin tavrlarn yu-

110

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde Yant Anahtar


muatsn. Bu ya, senin vcudunu temizlesin. Bu merhem senin ruhunu rahatlatrsn ve seni dnyann insanlar ve tanrlar ile ahenk iine getirsin. Bu yiyecek ve iecekler, sana eski kuvvetini kazandrsn ve senin nceki zarafet ve licenapln geri getirsin. ark, btn tanrlarca tekrarland. Telipinunun iddet ve fkesi, artk vcudunu terketmiti; o imdi, yeniden gayet sakin ve nazikti. Tanrlar, onun evresinde topland ve Telipinunun yeniden akln ve ruhunu kazanmasn kutladlar. Yeryz yeniden hayata kavutu; nehirler lke iinde akmaya baladlar; aalar canland; otlar yeillendi; hububat ve meyva bollat; puslu hava kayboldu; gne yeryzn stt; srlar ayrlarda otlad. Evlerini temizleyen halk yeni yl iin hazrlk yapt. Yeni hayat ve refah kutlamak iin tapnan avlusundaki bir diree bir koyun postu asld. Kaynak: Gladstone Bratton, F. (2000). Yakn Dou Efsaneleri. Smer-Akad, Msr, Ugarit-Kenan, Hitit Efsaneleri, (ev. N. Muallimolu), stanbul. s.154-157. Sra Sizde 1 Paleolitik a ekonomisinin z avclk ve toplayclktr. Anadoluda Paleolitik an en eski yerlemeleri stanbulda Kk ekmece Glnn 1.5 km kadar kuzeyinde yer alan Yarmburgaz Maaras ile Antalyann 27 km kuzeybatsnda, am Dann Akdenize bakan yamalarnda bulunan Karain Maarasdr. Sra Sizde 2 Neolitik an en nemli zellii, insanolunun sadece avclk ve toplayclkla srdrd tketici yaam brakarak, retici bir yaama geiidir. Bu ada Gneydou Anadolu Blgesinde Diyarbakr ve Urfa evresi ile Tuz Glnn gney kesimlerinde, Isparta ve Burdur yresindeki Gller Blgesinde kltrel bir gelime ve hareketlilik balamtr. Sra Sizde 3 Kalkolitik an en belirgin zellii, ta aletlerin giderek azalmas ve madenciliin gelimesidir. Bu a insanlarnn yaamnda tarm, avcla oranla ok nemli bir yer kaplamaya balam, tamamen tarmc topluluklar ortaya kmtr. Kalkolitik a kltr, Anadolunun toporafik yaps gerei kendi iinde farkl kltr blgelerine ayrlmtr. Bu blgeler batdan douya doru Trakya ve Kuzeybat Anadolu, Gller Blgesi, Konya Ovas, ukurova, Dou ve Gneydou Anadolu olarak sralanabilir. Sra Sizde 4 Alacahyk Mezarlarnn lk Tun ann sonlarnda Alacahykte yaayan bey ve ailelerine ait olduu dnlmektedir. Mezarlar, 3-8 m uzunluunda, 2-5 m geniliinde ve 1 m kadar derinliinde dikdrtgen planl ukurlardan olumaktadr. evresi aa ve talarla snrlandrlan mezar ukurlarna, ayaklar karna ekik durumdaki ceset, zengin armaanlarla birlikte yerletirilmi, sonra mezar ukurunun zeri aa, amur ve toprakla rtlmtr. Sra Sizde 5 Karum, Assurca liman ve rhtm anlamna gelen, pazar yerlerine verilen isimdir. Bu yerlemelerde Assurlu tccarlar belirli bir serbesti iinde yaayp ticaret yapmaktaydlar. Vabartum, Assurca konukevi anlamna gelmektedir. Assurlu tccarlarn ana merkezler arasnda konakladklar, belki mallarn geici olarak depoladklar bir eit kervansaraylardr.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d 2. a 3. d 4. e 5. c 6. e 7. d 8. b 9. c 10. e Yantnz yanl ise Neolitik a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Erken Tun a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Kalkolitik a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Orta Tun a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Hitit Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Urartu ve Frig Krall konularn tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Frig Krall konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Lidya Krall konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Lidya Krall konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Orta Tun a konusunu tekrar okuyunuz.

4. nite - Eski Anadolu Uygarlklar

111

Sra Sizde 6 Msr Firavunu II. Ramsesin, Hitit Kral II. Muvatalli Dneminde Suriye topraklar zerinde hak iddia etmesi zerine Hitit-Msr ilikileri gerginlemi ve Suriye egemenlii iin iki g arasnda Kade (Tel Nebimend) kenti yaknlarnda sava yaplmtr (.. 1285). Sava kimin kazand hakknda kesin bir bilgi yoktur. Bununla birlikte savatan yllar sonra .. 1270 ylnda, Hitit ve Msr devletleri arasnda II. Ramses ile Hitit tahtna kan III. Hattuili (.. 1275-1250), tarihin bilinen ilk byk antlamas olan Kade Antlamasn imzalamlardr. Bu antlamada III. Hattuilinin yannda kars Puduhepann da mhr bulunmaktadr. Antlamaya gre Msr ve Hitit lkeleri arasnda iyi bar ve iyi kardelik sonsuz olacaktr. Msr lkesinin kral, Hatti lkesine sonsuza kadar hi saldrmayacak, Hatti lkesinin kral Msr lkesine sonsuza dein saldrmayacaktr. Sra Sizde 7 lke iinde en uzak snr noktalaryla balant salayan karayollar, ksa ve yasz geen yaz aylarnda yaplacak sulu tarm iin byk nem tayan su kanallar, barajlar ve gletler bayndrlk alannda Urartulardan gnmze kadar ulam en nemli tesislerdir. Modern Van ehrinin evresindeki arazilerin sulanmasnda hl kullanlan Urartu Kral Minuann yaptrtt 54 km uzunluundaki Minua (amram) Kanal ile II. Rusann Erek dann tepesine ina ettirmi olduu yapay baraj gl (Kei Gl) en iyi bilinen rneklerdir. Bugne kadar saptanan ve saylar 100e yaklaan sulama tesisleri Dou Anadoluyu bir barajlar blgesi durumuna getirmitir. Baka bir yerde saptanmayan bu younluk nedeniyle Urartu Krall Hidrolik Uygarlk olarak da nitelendirilmektedir. Sra Sizde 8 Tmls, kral ve soylu kiiler iin yaplm, ou kez altnda ahap ya da tatan bir mezar odas bulunan yma toprak ya da tatan mezar antdr. Tmls mezarlar, Anadoluda Friglerden nce grlmedii iin, bu uygulamann Frigler tarafndan Avrupadaki memleketlerinden getirildii dnlmektedir. Bu tip mezarlar, Dou Avrupa ile Karadenizin kuzey ve dousundaki topraklarda en azndan .. 2. binyldan beri ortak bir zellik olarak bilinmektedir. Tmls mezar odalar Friglerde ahap, Lidyallarda tatan ina ediliyordu. Frig tmlslerinde mezar odalarna giri ya da kap yok-

ken, Lidya mezar odalarna bir giri koridoru(dromos) ve kap eklenmitir. l, mezar odasna gmldkten sonra Lidya tmlslerinin zerine dklen topran kenarlardan kaymamas iin tepenin evresi krepis ad verilen bir duvarla evrilirdi. Frig tmlslerinde ise krepis bulunmamaktadr.

Yararlanlan Kaynaklar
Akurgal E. (1993). Anadolu Uygarlklar, Net Yaynlar, stanbul. Akurgal, E. (1998). Anadolu Kltr Tarihi, TBTAK Yaynlar, Ankara. Anonim (2002). Anadolunun Tarih ncesi, Arkeo Atlas, say: 1, stanbul. Anonim (2003). Tun Baklar. Son Kalkolitik ve lk Tun a, Arkeo Atlas, say: 2, stanbul. Anonim (2004). Anadoluda lk mparatorluk. Hititler, Arkeo Atlas, say: 3, stanbul. Anonim (2005). Dounun Demir a. Krallarn Corafyas, Arkeo Atlas, say: 4, stanbul. Anonim (2006). Demir Kayalar. Phrygia ve Lydia, Arkeo Atlas, say: 5, stanbul. Belli, O. (1982). Urartular, Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, Cilt.1, Grsel Yaynlar, stanbul. s. 140-207. ilingirolu, A. (1997). Urartu Krall Tarihi ve Sanat, Yaar Eitim ve Kltr Vakf, zmir. Bilgi, . (2001). Orta Karadeniz Blgesi Madencileri, stanbul. Darga, M.(1992). Hitit Sanat, Akbank Yaynlar, stanbul. Gladstone Bratton, F. (2000). Yakn Dou Efsaneleri. Smer-Akad, Msr, Ugarit-Kenan, Hitit Efsaneleri, (ev. N. Muallimolu), stanbul. Harmankaya, S. ve O. Tannd (1996). Trkiye Arkeolojik Yerlemeleri-1. Klasr: Paleolitik-Epipaleolitik, stanbul. Harmankaya, S. ve O. Tannd ve M. zbaaran (1997). Trkiye Arkeolojik Yerlemeleri-2. Klasr: Neolitik, stanbul. Harmankaya, S., O. Tannd ve M. zbaaran (1998). Trkiye Arkeolojik Yerlemeleri-3. Klasr: Kalkolitik, stanbul. Harmankaya, S. ve B. Erdodu (2002). Trkiye Arkeolojik Yerlemeleri-.4. Klasr: lk Tun, stanbul.

112

Uygarlk Tarihi

Knal, F.(1998), Eski Anadolu Tarihi, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Naumann, R. (1973). Eski Anadolu Mimarl (ev. B. Madra), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Sevin, V. (1999). Anadolu Arkeolojisi, Der Yaynlar stanbul. Sevin, V. (2001). Anadolunun Tarihi Corafyas I, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Sevin, V. (2003). Eski Anadolu ve Trakya, letiim Yaynlar, stanbul. Tarhan, M. T. (1986). Urartu Devletinin Yapsal Karakteri, IX. Trk Tarih Kongresi, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara, s. 285-302. Tfeki Sivas, T. (1999). Eskiehir-AfyonkarahisarKtahya l Snrlar indeki Phryg Kaya Antlar, Anadolu niversitesi Yaynlar, Eskiehir. Yldrm, R. (1996). Eskiada Anadolu, zmir. Yldrm, R. (2004). Uygarlk Tarihine Giri, Asil Yayn, Ankara.

ekil 4.15 Yazlkaya Midas ehrinden Bir Frig Kaya Mezarnn ten Grn

5
Amalarmz
Toy Kaan Gebelik Knilik amanizm

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; Orta Asyann corafi snrlarn tanmlayabilecek, Hunlardan nceki Orta Asya kltr merkezlerini tanyacak, Asya Hun Devletinin kurulu, geliim ve ykl srecini tartabilecek, Hunlardan sonraki dnemde Orta Asyann siyasi yapsn deerlendirebilecek, Asya Hun mparatorluunun kltr ve uygarlna ait temel kavramlar aklayabilecek, rann corafi snrlarn, Elam, Med ve Pers dnemlerindeki siyasi ve kltrel gelimeleri deerlendirebilecek, bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Satrap Medler Persler Ahuramazda Kral Yolu

indekiler
HUNLARDAN NCEK ORTA ASYA TARH VE UYGARLII ASYA HUN MPARATORLUU TARH VE UYGARLII HUNLARDAN SONRAK DNEMDE ORTA ASYA RANIN SYAS TARH ELAM VE MED UYGARLII PERS UYGARLII

Uygarlk Tarihi

Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar


HUNLARDAN NCEK ORTA ASYA TARH VE UYGARLII
A M A

Orta Asyann corafi snrlarn reneceksiniz.

Dnyann en byk ktas olma zellii tayan Asya, zerinde kurulan nemli uygarlklara ait tarihsel ve kltrel birikimi ile de olduka ilgi ekicidir. Bu byk kta be byk corafya ve uygarlk blmne ayrlr. Bunlardan Kuzey Asya aa yukar bugnk Sibirya topraklarn kapsarken Dou Asya olarak adlandrlan blm balca, Japonya, Japon Adalar, Kore ve Manurya y iine alr. Hindistan, in Hindi ve Dou Hint Adalar Gney Asyada yer alrken, ran, Afganistan, Ermenistan, Arabistan, Suriye ve Mezopotamya ise n Asya blounu oluturur. Bu be corafyann sonuncusu bazen i Asya olarak da adlandrlan- Orta Asyadr. Orta Asyann snrlar, ounlukla kuzeyde Ural Dalarndan balayp Altay Dalarn geerek Kingan Dalarna kadar uzanr. Gneyde Himalayalar ve Pamire kadar devam eden bu hat, nihayet Hazar Denizinin dou kysnda sona erer. Genellikle ller ve bozkrlarla kapl Orta Asyann corafi anlamda farkl iki yzn Altay Dalarnn dou ve batsna den blgeler oluturmaktadr. Doudaki Moolistandan batdaki Tarm havzas ile Krgz Stepleri olduka farkl zellikler tamaktadr. Trklerin en eski yurdu olan Orta Asyada yaplan son arkeolojik aratrmalar blgenin, tarihsel gemi ve kltr rnleri bakmndan ok zengin bir birikime sahip olduunu gstermitir. Bu birikim hi phesiz balca Hint Avrupallar (Aryan) ve Altayllarn etkisiyle ortaya kmtr. Yaklak .. 4. ve 5. binyllardan beri Gney Rusyada olduu gibi Sibiryann batsnda da zgn bir Bozkr Uygarl varln srdrmekteydi. Henz yazy kullanmayan bu uygarlk ayn zamanda atlara koum takan ilk uygarlk olmu, tahta, deri gibi dayanksz rnleri ilemesini bilmi, daha sonra metali ileyerek tarm yapmasn renmitir. Avrupal aratrmaclar tarafndan Orta Asyaya dardan ilk gelenlerin yukarda bahsedilen Aryanlar olduu kabul edilmektedir. .. 2300 - 1900 yllarnda Anadolu ve Kafkasya yoluyla balayan Aryanlarn

116

Uygarlk Tarihi

Asyay igali, bu topluluun bir sre Hazar Denizi ve evresinde kaldktan sonra .. 1700 -1500 lerde Hindistana gelip yerlemeleri ile son bulmutur.

Orta Asyadaki Kltr Merkezleri ve Blgenin Kltrel Yaps


AM A

Hunlardan nceki Orta Asya kltr merkezlerini reneceksiniz.

Orta Asyadaki ilk yerlemelerin .. 2500 lerde olduu tahmin edilmektedir. Orta Asyadaki arkeolojik aratrmalara gre Minusinsk Blgesindeki Afenesyevo Kltr (.. 2500 - 1700) ile ayn blgedeki Andronovo Kltr (.. 1700 - 1200)nn temsilcilerinin Trk soyunun prototipini (n tipi) oluturan insanlar olduu anlalmtr. n Trkler diye adlandrlan bu insanlarn bir gre gre bu blgede (Altaylar- Sayan Dalarnn gneybat blgesi) Neolitik Dnemden beri yaad kabul edilmektedir. Andronovo Kltrnden sonra ortaya kan Karasuk Kltr (.. 1200 - 700) ile zellikle Tagar Kltr (.. 700 - 300) dneminde artk blgenin adndan dolay burada yaayan insanlara Altayllar denmeye balanmtr. Bu arada kendinden nceki tm kltr dnemlerinin bir sentezi nitelii tayan Tagar Kltr, skit ve Hun sanatnda derin etkiler meydana getirmesi bakmndan da ayr bir neme sahiptir. Altay blgesinde yerleimler devam ederken, bir taraftan da in topraklarna kalabalk gruplar hlinde gler yaanmtr. Hatta .. 1050 - 256 yllar arasnda inde kurulan Chou devletinin kurucularnn Trk kkenli olduuna ilikin grler vardr. Choularn ekonomik yaplarnn, inanlarnn, ynetim ve sanat anlaylarnn Trklere olan benzerlii bu gr desteklemektedir. Orta Asyann dousunda bu gelimeler yaanrken, batsnda .. 800-700 yllarnda -Herodotosa gre Masagetlerin basksyla bulunduklar blgeden daha batya g ederek Hazar Denizinin kuzeyinden, Gney Rusyaya geen ve burada bulunan Kimmerleri Kafkaslarn gneyine doru iten-iskitler, tarih sahnesinde yer almaya balamlard. skitlerin kkeni hakknda farkl grler vardr. Slav ya da ran kkenli olduklarna ynelik yorumlar olmakla birlikte son dnemlerdeki aratrmalar Ural-Altay kkenli olduklarna iaret etmektedir. ..700 - 500 yllarnda skitlerin, burada Kimmerler ile birlikte, ranl bir kavim olan Medler ve Mezopotamyada gl bir krallk kurmu olan Assurlar ile mcadeleleri sz konusudur. ran da Medler yklnca, bu kez de onlarn yerine kurulan Persler ile savalar balayacaktr. .. 529da Perslerin Aral havzasn igale ynelik faaliyetlerine Tomris Hatun nderliindeki skitler kar koymutur. Bir sre bu corafyada etkinliklerini srdren skitler, .. 3. yzylda (270ler) Sarmatlarn basks ile Volga Nehrinin batsna kadar ekilmilerdir. Ayn dnemde Orta Asyann dousunda, inde yaklak 750 yldan beri iktidarda olan Chou Hanedannn yerini Chi Hanedan almtr. skitlerin Orta Asya tarihine ilikin en nemli ynleri bu blgeye ait kltr deerlerini daha batya tamalardr. rnein Gney Rusyada bulunan arkeolojik malzemelerin Orta Asyada bulunanlarla benzerlikler tamas Orta Asyann dier corafi alanlarla etkileim hlinde olduunu gstermektedir.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

117

Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps


Devlet kurmadan nceki Orta Asya Trk topluluklarna bakldnda balca aamadan getikleri grlr. Bunlar toplayclk, hayvanclk ve tarm aamalardr.

Toplayclk
Dier pekok toplum gibi Trkler de balangta toplayc yaam biimi iinde yer almlardr. Balangta nfusun az ve kaynaklarn bol olmas Trklerin hayatn devam ettirmelerine uygun bir ortam salamtr. Zamanla, artlarn olumsuz hle gelmesi, buradaki insanlar avclk ve yamaclk gibi farkl faaliyetlere ynlendirmitir. Daha az verimli blgelerde oturan kabilelerin, daha verimli blgelerde oturan ve rnlerini depolam olan dier kabileler zerine saldrarak rnlerine el koymas suretiyle gerekleen yamaclk daha sonraki dnemlerde de etkisini devam ettirmitir.

Hayvanclk
Trklerin toplayclk dnemi ayn zamanda hayvancla elverili artlar da hazrlamtr. Hayvanclk beraberinde gebe yaam tarzn getirmi, gebe yaam tarz zerinde ise corafi koullar son dercee etkili olmutur. Otlaklarn yryerek ulalamayacak kadar uzak olmas, o dneme kadar eti ve derisi ii kullanlan atn, evcilletirilip gcnden yararlanlmas gereksinimini dourmutur. Bu atlar gsterili olmadklar gibi tam tersi kk ve kaba ama bir o kadar da gl idi. Dayankl olan bu hayvan, gebenin en deerli varlyd. At olmayan bir kii gebe saylamazd. Hibir ey attan daha hzl deildi. Savamalarna, yerleiklerin lkelerine saldrmalarna olanak veren att. G srasnda atlara duyulan saygdan dolay, onlara hibir eya yklenmezdi. Atn evcilletirilmesi arabann da kullanlmasna neden olmutur. Terek ya da Kaoche denilen bu arabalar bir bakma Trkler iin gezici birer ev nitelii tamtr. Trkler at ile birlikte sr, deve, ren geyii ve kkba hayvanlar da evcilletirmilerdir. Kkba hayvan srlerine yoz ad verilirdi. Beslenmelerinde hayvansal rnlerin nemi, Trklerin, yourt, ayran gibi yeni rnleri, kurutma ve tuzlama gibi yeni saklama teknikleri bulma ve gelitirmelerine neden olmutur. Trklerin hal, kilim, kee ve deri eyalarn retimine ynelik ilerlemeleri yine bu hayvanclk dnemine rastlamtr. zellikle kkba hayvanlarn ynnden imal edilen ve batik ad verilen kumalar, temeli Asyaya dayanan ve daha sonra Avrupa tarafndan kullanlan bir kuma bask tekniiyle sslenmitir.

Terek (Kaoche) denilen arabalarn ykseklii yznden yabanc toplumlar Trklere yksek arabal kavimadn vermilerdir.

Tarm
Son aama olan tarmclk ise, balangta evcilletirilen hayvanlarn beslenmesi iin uygulanmaktayken bir sre sonra bir geim kaynana dnmtr. Trkler tarm yaptklar araziye targlak diyorlard. Targlaklarda yetitirdikleri ilk rn, hayvanlar iin kullanm olduklar yonca idi. Trklerin ilk rettikleri gda ise dar olmutur. Arkeolojik aratrmalar sonucu ortaya kan su kanallar, Trklerin sulama tekniini de bildiklerini de gsteren nemli belgelerdir. Orta Asyada Hunlardan nceki kltr dnemleri srasyla nelerdir?SIRA SZDE
DNELM S O R U

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

118

Uygarlk Tarihi

ASYA HUN MPARATORLUU KLTR VE UYGARLII


AM A

Asya Hun Devletinin kurulu, geliim ve ykl srecini reneceksiniz.

skitler ve Sarmatlar Gney Rusya ve Orta Asyann batsnda etkinlik gsterirken, blgenin dousu ise Trk - Mool topluluklarnn egemenlii altna girmitir. Bu topluluk, Romallarn Huni, Hintlilerin Huna diye adlandrdklar ama ounlukla in kaynaklarnda geen adlaryla Hsing- nu ya da Hiung- nu olarak bilinen Hunlar idi. Trk glerinin douya doru devam ettii dnemlerde inde kurulan Chou Devletinin (.. 1050 - 256) Trklerle ilgisi zerine dikkat ekilmi, hkmdar slalesinde Gk Tanr dini, gne ve yldzlarn kutsal saylmas, asker alanda sava arabalarnn kullanlmas gibi zelliklerin daha ok Trk nfusun younlukla yaad yerlerde grlmesi, bu hanedann aslen Trk olabileceine ilikin dncelerin domasna sebep olmutur. Ancak bu durum kesinlik kazanncaya kadar Asya Trk tarihinin Hunlarla balatlmas doru olacaktr. in kaynaklarnda .. 4. yzyldan itibaren Trklerle birlikte Mool ve Tunguz soyundan baz gruplarn bandaki Kuzey Barbarlar Hanedann belirtmek iin kullanlan Hiung-nu diye adlandrlan kitlenin kkeninin tam olarak nereye dayand konusunda kesinlemi bir bilgi henz yoktur. Ancak, in kaynaklarnda daha sonra Orta Asyada etkinlik gsterecek olan Gktrk ve Uygurlarn atalar olarak bu topluluun gsteriliyor olmas, Hun ya da Hiung-nularn uzun sre Orta Asyann kaderine yn verdiklerini kantlamaktadr. Hunlarn .. 3. yzyln ikinci yarsnda birleerek nemli bir g haline geldiini belirten in kaynaklar, bu yzylda inlilerin ekindikleri tek gcn Hunlar olduunda birlemektedir.

Asya Hun mparatorluunun Siyasi Tarihi


Hunlarn ilk yerleim yeri, Sar Nehrin hemen kuzeyidir. Daha sonra Orhun-Selenga rmaklar ile Trklerin kutlu saydklar tgen blgesi merkez olmak zere geni bir alana yaylmlardr. Henz bir devlet olma aamasna gelmemi olmalarna ramen, .. 318de inliler, Hunlar ile tarihin bilinen ilk Trk-in antlamasn yapmlardr. Tamamen siyasal koullar tayan bu anlamann, in zerine yaplan Hun aknlarnn durdurulmasna ynelik bir anlam tad bilinmektedir. .. 3. yzyln ikinci yarsnda ise siyasallama aamasn tamamlayan Hunlar artk herhangi bir topluluk olarak deil, bir devlet olarak karmza kmaktadr.

in Seddi: inin kuzeybats boyunca uzanan dnyann en uzun savunma duvardr. Kalntlar Po Hay Krfezinde deniz kysnda balar. Pekinin kuzeyinden geerek batya ynelir ve Huang-Ho Nehrini ikiye blerek gneybatya uzanr. Gobi lnn gneyinden batya ynelerek devam eder. Seddin yklm olan ksmlaryla birlikte uzunluu 10.000 kilometreyi bulur. Bugn ayakta duran ksm Ming Hanedan devrinden kalan 3.000 kilometrelik settir. Ancak asl inaat, ..221 ile .S.608 yllar arasnda yaplmtr.

Teoman-Mete-Kiok Dnemleri
Bilinen ilk Hun hkmdar Tu-man (Teoman)dr. ince Gn Yce Olu anlamna gelen bir nvan tayan Teoman, Hun Devletinin kurucusu kabul edilir. .. 220lerde Hun Devletinin kurulduu tarihlerde inde, yaklak .. 256 ylndan beri Shih slalesi etkindi. Slalenin banda, ayn zamanda inlilerin gerek anlamda ilk imparatoru olarak kabul edilen Shih Huang Ti bulunmaktayd.Bu imparator, .. 214lerde Hun aknlarn engellemek ve in imparatorluk snrlarn belirlemek amacyla in Seddini yaptrmtr.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

119

Kurulu dneminde Hunlarn evresinde inin dnda iki nemli g daha vard. Bunlar Mool Tunguzlar ve Yeiler idi. nemli topluluk arasnda gelimeyi, bymeyi salayacak gl bir lidere ihtiyac olan Hunlar, bu lideri Teomann olu Metenin (Mao-dun) ahsnda bulmutur. Babasn ldrerek .. 209da tahta kan Mete, Hun dilinde imparator anlamna gelen sonsuzluk, genilik, ululuk, ycelik ifade eden Tan-Hu (any) unvann almtr. Cesareti, tekilatl sayesinde ksa srede nemli baarlar elde eden Mete, Hunlardan toprak talep eden Tunguzlar yenmi, Tanr Dalar ve Kansu blgesindeki Yeilere nemli darbeler indirmitir (.. 203). Bu arada .. 206da in e egemen olan Han slalesi zerine yaplan aknlar, .. 201 - 199 tarihleri arasnda devam eden savalar, Hunlar in karsnda stn duruma getirmitir. Ayrca, in ile Hunlar arasnda imzalanan .. 201 tarihli PaiTeng Antlamas Dou Asya tarihinde iki byk devlet arasnda yaplan ilk antlama olma zellii tamtr. Bu antlama Hunlar ile in arasnda uzun bir sre devam edecek dostluk dneminin de balangc olmutur. Ancak, ayn tarihlerde Metenin inli bir prensesle evlenmesi, Hun saraynda yava yava bir in etkisinin domas sonucunu da getirmitir.
Resim 5.1 in Seddi

.. 2. yzyln ilk yarsnda Metenin faaliyetleri sonucunda devletin snrlar, douda Kore, kuzeyde Baykal Gl, gneyde inde Wei Irma, Tibet Yaylas, Karakurum Dalar, batda Kuzey Trkistann iine kadar uzanmtr. .. 176da ine yazd bir mektupta Hunlara bal 26 topluluun olduunu ve tm bu yay geren insanlarn Hun ats altnda tek bir aile gibi birletirildiini sylemitir. Bu topluluklar ierisinde Uygurlarn, Gktrklerin, Krgzlarn, Karluklarn atalar da yer almtr. Mete ldkten sonra yerine olu Ki-ok gemitir (.. 174 - 160). Babas Meteden devrald devleti gl tutabilmek, snrlar korumak iin youn bir abaya giren Ki-ok, ine yapm olduu bir sefer sonunda in mparatorluk sarayn yakm ancak bir inli prenses ile evlenerek in-Hun dostluk ilikilerini yeniden canlandrmak istemitir. Mete devrinde olduu gibi bu gelime de Hunlara

120

Uygarlk Tarihi

olumsuz sonular getirmi, ksa sre ierisinde in etkisi Hun Devleti ierisinde gzle grlr bir hle gelmitir. Ancak bu devirde devletin gl olmas, sz konusu etkiyi azaltmtr.

Ki-oktan Sonra Asya Hun Devletinin Sonu


Baa geen Chn-Chen devrinde (..160 - 126) in etkisi artk youn bir biimde hissedilmitir. Bu dnemde Hunlarla, kendi taktikleri ile baa kamayacaklarn anlayan inliler artk Hun tarznda tekilatlanmlar ve bu deiiklik inin Hunlar zerinde stnlk salamalarnn anahtar olmutur. in imparatorlar ierisinde nemli bir yere sahip olan Wu-ti (.. 141 - 87) zamannda Hunlarn karsnda nemli baarlar elde eden inliler, Hunlarn tekrar gl imparatorluk hline gelme mitlerini de ortadan kaldrmlardr. Zaman zaman in karsnda baarl olan Hunlar, .. 123 ve .. 99-97lerde in ordusunu yenmi ve baz nemli inli generalleri esir almlardr. Ancak, bu baarlar kalc olmam, .. 80lerden itibaren Hun topraklarnda ba gsteren alk, ktlk, iklim deiiklikleri ve buna bal ortaya kan i atmalar devletin sonunu getirmitir. Bu olumsuz koullar atlatabilmek iin .. 53te Hunlarn banda bulunan Ho-han-yeh ine balln bildirmitir. Ancak bu ballk fikrine kar kan kardei i-i, Hun Devletinin batsnda egemenliini ilan ederek harekete gemitir. Bylelikle Hun Devleti fiilen dou ve bat olarak ikiye ayrlmtr. Batda olduka nemli baarlar elde eden i-iye kar in ile ittifak yapan Ho-han-yeh nihayet, inlilerin destei ile .. 36da i-iyi ortadan kaldrm, bylece Hun Devletinin tamam in etkisi altna girmitir. Hun siyasi tarihinde nemli bir dnm noktas .S. 48 tarihinde Hunlarn bir daha birlememek zere ikiye ayrlmalardr. in egemenlii altna girdikten sonra srekli huzursuzluklar yaayan Hunlar nihayet .S. 48 ylndan itibaren Kuzey ve Gney Hunlar olarak siyasi yaamlarna devam etmilerdir. Blnm olan Hunlar bu tarihten sonra srekli in saldrlar ile uramak zorunda kalmlardr. ounlukla inlilerin birer kuklas olarak Hun ynetimine gelen Tanhular, bir daha devleti toparlayamamlardr. Tanhulara kar .S. 94, 124 ve 140 yllarnda ayaklanan Hun kabilelerinin bu giriimleri bastrlm, daha sonra .S. 153 ve 158 yllarnda isyanlar tekrar patlak vermitir. .S. 188 ylnda ine tamamen teslim olma dncesinde olan Tanhunun ldrlmesi ve yerine seilen kiinin kabul edilmemesi Hunlar basz brakm ve sonunda inin son Tanhuyu hapsederek, Hun lkesini 5 eyalete ayrmas ve bunlarn da inli valilerin ynetimine braklmas ile .S. 216da Gney Hun Devleti son bulmutur. Hunlar bu olaydan sonra dalarak, bir blm in ilerine yerlemitir. Siyasi yaamlarna bir sre burada devam eden Hunlar eitli isimler altnda 16 devletin bnyesinde yer almlar, drt tanesinin bizzat kurucusu olmulardr.

Avrupa Hunlar
Asya Hun mparatorluunun dalmasndan sonra, Asyann bat kesiminde oturan Hunlar, .S. 4. yzylda Hazar Denizi ile Aral Gl arasndaki topraklarda yaayan Hint-Avrupal bir kavim olan Alanlarn lkesini ele geirerek Avrupa ilerine doru ilerleyilerinin ilk admn atmlardr. Bu dnemde Karadenizin Kuzeyinde ve Dou Avrupada Germen kabileleri olan Gotlar, Vizigotlar, Vandallar, ran ve Slav kabileleri yaamaktayd. Hunlarn batya ilerleyerek Karadenizin kuzeyinde gzkmeleriyle blgede bir g hareketi balam, hzla yaylan Hun istilas karsnda nce Gotlar, daha sonra dier kabileler Hun egemenlii altna girmilerdir. Hunla-

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

121

rn Avrupa iinde hzla yaylmas, blgenin etnik yapsn deitiren bir kavimler gnn balangc olmu, Avrupann en byk gc Roma mparatorluu bu gler karsnda sarsntl gnler geirmitir. .S. 422lerde Avrupa Hunlarnn Roma mparatorluu zerindeki asker ve siyasi basklar giderek artmtr. Atillann Avrupa Hunlarnn bana gemesinden sonra, nce Dou Roma yani Bizans, Hun egemenliine girmi, .S. 452 ylnda da Bat Roma, Hun hkimiyetini tanmtr. Atillann .S. 453 ylnda lmnden sonra Avrupa Hunlar gcn yitirerek yava yava eski yurtlar olan Karadenizin kuzey blgelerine ekilmilerdir. Asya Hun Devletinin ilk hkmdar kimdir? Metenin faaliyetleri hakknda bilgi veriniz. SIRA SZDE
SIRA SZDE

HUNLARDAN SONRAK DNEMDE ORTA ASYA


DNELM
A M A

DNELM S O R U

Hunlardan sonraki dnemde Orta Asyann siyasi yapsn reneceksiniz.


S O R U

Gk-Trklere Kadar Olan Dnem


Asya Hun mparatorluunun dalmaya balad .S 1.yzyln sonu ile 2.yzyD KKAT ln ortalarna kadar devam eden dnemde Orta Asya, Mool kkenli bir topluluk olan Sien- Pi lerin aknlarna sahne olmutur. Sien-Piler .S 48 ylndan itibaren iki SIRA SZDE ayr devlet haline gelen Kuzey ve Gney Hunlar zerine yaptklar basklarla kuzeydekileri batya, gneydeki gruplar ise ine g etmeye zorlamtr. Bu glerin sonucunda batya gidenler Akhun Devleti ve Avrupa (Bat) Hun mparatorluAMALARIMIZ u gibi olduka gl devletler kurarken ine gidenler, tarihte 16 Krallk Dnemi diye adlandrlan bir sreci balatmlardr. Yaklak olarak 4. ve 5. yzyllarda aralarnda Hunlarn da bulunduu bir ok farkl kavim, blgede irili ufakl ynetimler K T A P oluturmular, ancak hibiri uzun sreli bir egemenlik elde edememilerdir. in topraklarnda bu gelimeler yaanrken Orta Asya da Sien-Pi egemenliini sarsacak bir gelime ortaya kmtr.Kaynaklarda adna ilk kez E V Z Y O N yllarnda .S. 225 TEL rastlanlan Tabgalar (Topa) ok ksa bir sre ierisinde Sien-Pilere stnlklerini kabul ettirmilerdir. zellikle 386-409 yllar arasnda hkmdar Topa Kueyi zamannda Tabgalar, Orta Asyann belki de en nemli gc haline gelmilerdir. Tabgalarn Orta Asyaya hakim olmalarnn ardndan, yeni birT Etehdit ortaya kN RNET m ve bu kez Juan Juanlar istikrar tehdit etmeye balamlardr. Juan Juanlar (Ccen-Apar ya da Avarlar) 5.yzyl boyunca Tabgalar megul etmeyi baarmlardr. Balangta Tabgalar Juan Juanlar zerinde mutlak bir hakimiyet salam olsalar bile, zamanla Tabgalarn ardndan Orta Asyaya hakim olan kavim Juan Juanlar olmutur. Uzun sre Orta Asya bozkrlarnda yamaclklar ile nlenen Juan Juanlar, zellikle 6. yzylda elde ettikleri devlet kimlii ile bir ok topluluk zerinde siyasi egemenliklerini kabul ettirmilerdir. Grlen o ki; Hunlarn .S. 3. yzylda yklmasnn ardndan, Orta Asyaya egemen olan hibir devlet, bu blgede tam bir istikrar salayamamtr. Ancak Juan Juanlara son veren Gk-Trkler yzlerce yldan beri sregelen bu istikrarszl ksa sreli de olsa ortadan kaldracaktr.
DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

I. Gk-Trk Devleti
Gk-Trklerin tarih sahnesine klarnn ilk kez Altay Dalarnn dou eteklerinde gerekletii kabul edilmektedir. Burada Juan Juan federasyonu iinde yer alyorlar ve demircilikle urayorlard. Gk-Trklerin banda bulunan Bumin 546 ylnda Juan Juanlara kar balatlan Tles ayaklanmasn bastrm, bu baarsna karlk olarak da Juan Juan hakannn kzn e olarak istemitir. Bu istek Hakann ar tepkisi ve aalamalaryla

122

Uygarlk Tarihi

karlannca Bumin Juan Juanlara kar inin de desteini alarak bamszlk hareketine girimitir. 552 ylnda Juan Juanlar byk bir yenilgiye uratan Bumin iin bamsz devletini kurma konusunda artk hi bir engel kalmamtr. 552 ylnda devletin kurulmasndan hemen sonra Bumin Kaan, tpk Hunlarda olduu gibi lkenin batsn kardei stemi Yabgunun ynetimine brakmtr. kili Tekilat uygulamasnn Gk-Tklerin tekilatlanmada Hun modelini benimsedikleri fikrini destekledii savunulabilir. Bumin Kaan 552 de ldkten sonra olu Ko-lo, arkasndan da dier olu Mukan Kaan tahta kmtr. ktidar boyunca hemen her alanda devleti st dzeye tayan bu kaan Juan Juanlara son darbeyi indirmi, Kitanlar ve in zerinde de egemenlik kurmutur. Bu dnemde indeki baz nemli hanedanlarn Mu-kan Kaan ile ittifak yapabilmek iin youn bir aba ierisinde olduklar kaynaklardan anlalmaktadr. Gk-Trk Hakanlnn Bat kanadnda ise stemi Yabgu bulunmaktayd ki bu kii devletin snrlarn Altaylarn batsndan Issk Gl ve Tanr Dalarna kadar geniletmiti. pek Yolu egemenlii iin Akhunlara kar Sasani hkmdar Anuirvan ile anlaarak bu devletin yklmasn salam, ancak Akhun topraklarnn paylam konusunda ortaya kan anlamazlk bu sefer de GkTrkleri Sasaniler ile kar karya getirmitir. Bu durum, Gk-Trklerin Bizans ile yaknlama politikas izlemesine neden olmutur. Bizans ile yaplan anlamann ardndan balayan Bizans-Sasani savalar (571-590) sonunda Sasaniler ok ypranm ve 642 ylnda Sasanilere Hz. mer son vermitir. Douda Mu-kan Kaandan sonra Ta-po Kaan baa gemitir. Bu dneme ait bir mektupta Ta-ponun in hkmdarna evladm eklindeki hitab, ine kar bir stnlk unsuru olarak ifadelendirilebilir. Ta-po Kaan dneminin dikkat ekici bir olay inden Budist rahip istenmesidir. Ancak gelen rahipler her ne kadar Kaan tarafndan ikramlarla karlansa da halkn tepkisi zerine ksa sre sonra geri gnderilmilerdir. Gk-Trk ynetimindeki in hayranl ve baz yanl uygulamalar Kaann gzden dmesine neden olmutur.

Gk-Trklerin kiye Ayrlmas ve Yklmas


Ta-po Kaan yerini baraya braknca bu durumdan honut olmayan ve bamszlk eilimindeki Tardu (stemi Yabgunun olu) barann kaanln tanmam ve bamszln ilan etmitir. Bu gelimede inin Tarduyu baraya kar kkrtmasnn byk etkisi olmaldr. Bylelikle 582 ylnda Gk-Trkler Dou ve Bat Gk-Trkleri olarak iki ayr devlet haline gelmitir. 609-619 yllar arasnda Dounun banda bulunan Shih-Pi Kaan, Gk-Trklerin son byk kaan olarak anlmaktadr. Devletini in karsnda siyasi ve askeri anlamda tekrar glendiren bu kaandan sonra baa geen yneticiler Onun baarsn devam ettirememiler i ve d etkenler devleti srekli ypratmtr. 620630 yllar arasnda grlen Tardu, Bayrku ve Uygur ayaklanmalarnn yaratt ykm in iin bir frsat olmu ve devlet 630 ylnda in tarafndan yklmtr.

II. Gk-Trk Devleti


630-680 yllar aras Orta Asya tarihinde in Esareti Dnemi olarak adlandrlmtr. Bu dnemde Gk-Trklerin ine kar girimi olduklar bamszlk isyanlar baarsz olmutur. Ancak 681 ylndaki Kutlu ayaklanmas ncekilerden farkl olarak baarya ulamtr. Aina ailesinden gelen Kutlu ve nl komutan Tonyukuk, bu baarnn hemen sonrasnda inin kuzeyinde bulunan Trkleri birletirme faaliyetine girimiler ve bunda da baarl olup merkezi tken olan II.Gk-

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

123

Trk (Kutluk) Devletini kurmulardr. Byle bir dzenlemeyi baard iin Kutlua lteri Kaan (Devleti derleyip toparlayan) unvan verilmitir. lmnden sonra ocuklar Bilge ve Kl-Teginin kk yata olmas nedeniyle yerine kardei Kapgan Kaan (692-716) gemitir. Gk-Trkler Onun dneminde Orta Asyada ok nemli bir g haline gelmitir. Bir sefer dnnde Bayrkular tarafndan zehirlenen Kapgan Kaann 716 tarihinde lmnn ardndan olu nal, kaan seilse de baarszl nedeniyle tahttan indirilmitir. Tonyukukun tekrar vezir olmas, Bilgenin kaanlk, Kl-Teginin ordu komutanln stlenmesiyle Gk-Trkler iin yeni bir sre balamtr. Ancak 726 da Tonyukuk, 731 de Kl-Teginin lmleri bu baarl sreci sarsmtr. En son 734 de Bilge Kaann, bakanlarndan biri olan Buyruk or tarafndan zehirlenmesinden sonra devletin i karklklar iine girmesini frsat bilen Uygur, Basmil ve Karluklar harekete geerek II.Gk-Trk Devletini ykmlardr.

Uygurlar
Gk-Trklere bal olarak Orhun ve Selenga blgesinde dank halde yaayan Uygurlar, Basmil ve Karluklar ile birlikte Gk-Trkleri yktktan sonra kurulan Basmil Kaanlnn Dou kanadnda (yabguluk) yer almlard. Ardndan 744 ylnda Basmil kaann malup eden Uygur yabgusu Kutluk Bilge Kl Kaan unvann alarak merkezi Karabalgasun olan bamsz Uygur Devletini kurmutur. Kutluk Bilge Kl Kaann lm zerine Moyen-Chour kaan olduunda devlet ite ve dta nemli bir g haline gelmitir. Hatta Moyen-Chour dneminde in vergiye balanm, in hkmdar z kzn Kaana e olarak gndermitir. Devletin iinde bulunduu bu durum Moyen-Chourun olu Bg Kaan zamannda da devam etmitir. inde imparatora kar bir isyan hareketinin bastrlmasnda etkin rol oynayan Bg Kaana yllk vergi denmeye devam edilmitir. Bununla birlikte Bg Kaan dneminin en dikkat ekici gelimesi Uygurlarn Mani dini ile karlamasdr. Tibet isyann bastrmak zere ine yardm amal klan seferden dnerken Kaan beraberinde drt Mani rahibini lkesine gtrm, bu sayede Mani dini Uygurlar arasnda hzla yaylmaya balamtr. Mani dini Uygurlar zerinde o kadar etkili olacaktr ki askeri yapdan sanata, hukuktan ekonomiye kadar birok alanda kkl deiimler ortaya kacaktr.
Mani Dini: Pers mparatorluu iinde kurulan ve ksa srede hzla byk bir corafyaya yaylan bir dindir. En parlak dnemini 8. yzylda Uygur Devletinin milli dini olarak ilan edilmesiyle yaamtr. Mani kelimesi aatay Trkesinde Tanr demektir. Mani dininde tanrsal aydnlk ile karanlk iki rakip olarak kar karya durur. Bu ikisinin birbirleriyle mcadelesinde aydnln bir ksm karanln iinde (dnyann iinde) tutsak kalmtr. nanca gre dnyann sonunda k ile karanlk ebediyen ayrlacaktr.

Uygurlarn Ykselii ve D
779-821 yllar aras Uygurlarn in zerindeki etkilerinin daha da artt dnemdir. Bu tarihlerde kaanlk yapan, Alp Bilge Kl Kaan (Tun Baga Tarkan) To-lo-ss, Feng-Cheng kaanlarn baars 795 ylnda tahta kan Ay Tengride lg Bulm Alp Ulug Bilge Kaan ile zirveye ulamtr. Ancak 821 tarihinden sonra Uygur saraynda balayan kaotik gelimeler devleti zayflama ve sonrasnda da yklma srecine sokmutur. Nitekim Krgzlar, Uygur komutanlarndan Klg Baga ile bir ittifak yaparak kanl bir katliamn ardndan Uygur Devletine son vermitir (840).

Sar Uygurlar
Siyasi egemenlikleri sona erdikten sonra Uygurlar bulunduklar blgelerden baka yerlere g etmek zorunda kalmlar, tekilat zellikleri sayesinde gittikleri yerlerde yeni siyasi oluumlar gerekletirmilerdir. Bunlardan ilki inin kuzeyine g eden Sar (Kan-Chou) Uygurlardr. in ile iyi ilikiler gelitiren bu devletin, yaklak yz yllk bir dnemin ardndan siyasi mrn tamamlad dnlmek-

124

Uygarlk Tarihi

tedir ki, in kaynaklarnda 939 tarihinden sonra hi bir kaan ismine rastlanmamas bu varsaym glendirmektedir. Sar Uygurlar 940dan sonra Htaylara, 1028 den sonra Tangutlara, 1226 dan sonra ise Cengizhan mparatorluuna bal kaldklar ve onlarn ardllarnn bugn hala Kuzeybat inde yaamaya devam ettikleri kabul edilmektedir.

Turfan Uygurlar
840 ylnda Krgz katliamnn ardndan dalan Uygurlarn kurduklar dier bir devlet ise Turfan, Hoa ve Kagar da iine alan Turfan Uygur Devletidir. in tarafndan tannm olan bu devlet aslnda Tibete kar bir denge unsuru olarak grlmekteydi. Ticaret yollar zerinde bulunmas sebebiyle ok zenginleen Turfan Uygurlar bu zenginlii kltr ve sanat alannda da gstermilerdir. 13.yzyl balarndan itibaren nce Karahtaylar, ardndan Cengizhan mparatorluuna balanarak bamszlklarn yitiren Turfan Uygurlar 1368 ylna kadar Mool hakimiyeti altnda bulunmulardr. Bugn de ine bal Dou Trkistan Uygur zerk Blgesinde yaamaktadrlar.

Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl


AM A

Asya Hun mparatorluunun kltr ve uygarlna ait temel kavramlarn reneceksiniz.

Sosyal Yap
Hunlar, yalnzca gebe gruplarn bir araya geldii dzensiz bir topluluk olmayp aksine en kk birim olan ailede bile dzenin ve rgtlenmenin gze arpt bir sosyal yapya sahiptir. Aile bu sosyal dzenin ekirdei durumundayd. Temel esas kan akrabalna dayanyordu. Trklerin dnyann drt bir yanna dalm olduklar hlde kimliklerini korumu olmalar Hunlardan bu yana aile yapsna verdikleri nemden kaynaklanmaktadr. Bu durumun en iyi kant ise Trk dilindeki akrabalk ifadelerinin okluudur. Sanldnn aksine geni aile tipinde deil, ekirdek aile tipinde bir rgtlenme sz konusudur. Dardan evlenme (exogami)nin esas olduu ve evlenen oullarn hisselerini alp yeni aile kurmak zere baba evinden ktklar, baba evinin ise en kk oula kald bir yap bulunmaktadr. Esas olarak toplumda kadn ile erkek arasnda eit kurallarn uyguland, ancak zamanla ve belli bir lde tabakalamann ortaya kt grlmtr. Ancak bu durumun yalnzca ynetim gcnn kullanlmasyla ilikili olarak ortaya kt bilinmektedir. Bu durum topluluun eitliki, ortak, dayanmac ve hogrl bir yaam tarz bulunduunu gstermektedir. Asya Hunlarnda, ata binen, ok atan, spor faaliyetlerine ve savalarna katlabilen zgr bir kadn tipi bulunmaktadr. Ailelerin ve uruglarn (slale) bir araya gelmesiyle oymaklar oluurdu. Daha sonra oymaklarn birlemesiyle siyasi ierikli boylar meydana gelirdi. Boy beyleri, ekonomik, siyasi gleri ve doruluklar ile tannm kimseler arasndan seimle i bana gelirlerdi. Bu durum kurultaylarn (Toy) kk aptaki ilk rnekleri olarak grnmektedir. Boylar birliine ise budun deniyordu. Bunlarn banda yabgu, ad veya ilteber gibi baz unvanlar tayan idareciler bulunuyordu. Budunlar ise bir araya gelerek banda hakan, kaan ya da any unvanlarn tayan bir hkmdarn bulunduu l (devlet)i meydana getirirlerdi.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

125

Gebelikten aamal olarak yar gebelie geen ve yaam dzeyi ykselen Hunlarda yerleik tarm kltrndeki gibi kleci sosyal anlay bulunmamaktadr. Hunlar, youn aba gerektiren ilerde, at bata olmak zere hayvan gcnden yararlanyordu. Kar altnda bile yiyecek ot bulabilen, dayankl ve hzl olan at, Hun sosyal yaamnda olduka zel bir yere sahiptir. Hunlarn ve dier Trk devletlerinin, duyduklar saygdan tr atlarna eya ykletmemeleri de bu duruma bir kant oluturmaktadr. Tama ilerinde ise develer, arabalar ya da kn buz tutan zeminde kzaklar kullanlyordu. Otlaklar ve suyu takip ederek g eden Hunlar, iskeleti keeyle kapl, birbirine eklenebilir, esnek tahtalardan yaplan ve adeta bir an eklini andran, tepesinde gk penceresi adn verdikleri bir kapan bulunduu adrlarda yaarlard. Bu adrlarn kaplar ise gnein doduu yne yani douya alrd. Hunlarda topraa bal klecilik anlay olmad gibi ynetim alan hari, sosyal snf ayrm da sz konusu deildir. rnein, Hunlarda askerlik ve din adaml ayrcalkl bir sosyal snf ifade etmiyordu Hunlarda sosyal yaam dzenleyen, hukuki-sosyal bir deer kazanm evresel koullara bal olarak deitirilebilen, uyulmas mecburi kurallar btnne ise tre ad verilmekteydi. enlikler ve yu ad verilen cenaze trenleri de sosyal yaamn nemli bir parasyd.

Tre: Yazsz hukuk kurallardr. Zamann koullarna gre kaan tarafndan,ancak Toydan alnan onay ile deitirilebilirdi.

Ekonomi
Hunlar temel geim kayna olarak hayvanclkla beraber tarm, avclk, balklk, madencilik, dericilik ve ticaretle de ciddi anlamda uramlardr. Sava zellikleri dnldnde yamann ve ganimetin de nemli bir kaynak olduu sylenebilir. Madencilik konusunda demiri, altn ve gm karp ileyebilmilerdir. Bata in olmak zere yerleik krallklarn halklarna krk, at, et, deri, silah satmlar, karlnda ise ipek, ay ve arap almlardr. Gl olduklar dnemlerde ise ipek yolunun uluslararas ticaretine katlmlar ya da bu yolu kontrol altna almlardr. Madencilik, ekonomik bir faaliyet olmann yan sra, dnemin sava sanayiinde de Hunlarn stn olmalarn salyordu. Hunlar ayn zamanda her biri sanat eseri deerinde olan kalkan, zrh, kl, mzrak, maden tabak, heykel, kazan, ibrik, eyer ve koum takmlar retmilerdir. Orta Asyadaki kurganlarda yaplan arkeolojik aratrmalar sonucunda ortaya kan bu belgeler, aslnda Trk bozkr topluluunda ne kadar kalabalk bir esnaf ve zanaatkr kitlesinin de bulunduunu kantlamaktadr.

Kurgan: Eski Trk mezarlar. Genelde devlet yneticileri iin yaplan bu mezarlar, bazen ta bazen tahtalarla evrili mezar odasnn zerine toprak ylmas ile oluturulurdu.

Devlet Ynetimi
Trk devletlerinde hkmdarlar eitli unvanlar tamlardr. Bunlar; any, tanhu, han, yabgu, ilteber, erkin ve kaandr. Bunlar arasnda kaan, Trk tarihinde en yaygn olarak kullanlan unvand. Hunlardan itibaren Trklerde baz hkmdarlk sembolleri de grlmektedir: Bunlar taht, davul, ota, kotuz ve yay idi. Bunlarn yan sra, kaanlarn tahta klarnda onun keeden yaplma bir halya oturtularak havaya kaldrlmas resm tren gereiydi. Hun hkmdarlarna devleti idare etme yetkisi olan Kutun Gk Tanr tarafndan verildiine inanlrd. Bu durumla balantl olarak ilk bilgilerimiz Mao-dun (Metehan) dnemiyle ilgilidir. Mao-dun in mparatoruna .. 174 ylnda gnderdii

Kotuz: Sorgu da denilen, hkmdarlk sembol olarak bala taklan bir tutam yabani sr ya da at kl.

126
Kut: Gk Tanr tarafndan kaana verildiine inanlan, ans, baht akl talih, devleti ynetme yetkisi olup kan yoluyla, kaann ocuklarna getii dnlrd. kili tekilat: Eski Trklerde devletin, ynetimi konusunda kolaylk salasn diye ounlukla dou ve bat olarak ayrlmas idi. Kaan douda otururken, batnn ynetimi hkmdar ailesinden nde gelen bir kiiye -genelde kaann kardei- braklrd. Toy (Kurultay): Boy beylerinden oluan bir meclis idi. Ylda genellikle kez toplanr, bu toplantlarda devlet ileri grlrd. Yeni kaann belirlenmesinde sz sahibi olmas, Toyun nemini daha da arttrmaktayd.

Uygarlk Tarihi

mektupta Gk Tanr tarafndan tahta kartlm Hunlarn byk anys ifadesini kullanmtr. Hkmdarlar trenle devletin bana geerler ve hkmdarn ei de katun (hatun) unvann alrd. Hatunlar da devlet ilerinde sz sahibi idiler. Hunlar, Orta Asyadaki tm Trk boylarn ilk defa siyasal bir birlik etrafnda toplamlardr. Ynetim esas anlamnda ise tm boylarn birleiminden oluan federatif bir yaplanma ve de ikili bir ynetim anlay sz konusuydu. Hunlarda ve dier Trk devletlerinde de grlen bu ikili tekilat baz aratrmaclarn Hunlarda ifte kraln olduu tezini ortaya atmalarna yol amtr. Fakat bu tezi savunanlarn belirttii gibi egemenlik anlaynda bir eitlik deil mutlaka bir tarafn stnl sz konusudur. Hunlarda bir eit sekinler meclisi diyebileceimiz Toy (Kurultay) ad verilen, tm boy beylerinin katlmyla oluan bir meclis bulunmaktayd. Boy beylerinin bu meclise katlm sadakat iareti saylyor aksi bir durum sz konusu olduunda bu bir isyan olarak alglanyordu. Mao-dunun ilk anylk ylnda komularyla olan siyasi ilikilerini bu mecliste grt kabul edilmektedir. .. 55 ylnda ise Hohan-yeh ile kardei i-i taraftarlar arasnda iddetli tartmalara yol aan ve Hun birliinin blnmesiyle sonulanan grmelerin de bu mecliste gerekletii kesin olarak bilinmektedir. Belirli yer ve tarihlerde hkmdarn al konumasnn ardndan kurbanlarn kesilmesi gibi din-mill trenlerle balayan Toy, devlet ve millet sorunlarn uzun uzun tartarak karara balard. Trk anys Toyun doal bakanyd. O olmad zamanlarda Ayguc ad verilen (bugnk babakan) yetkili Toya bakanlk ederdi. Trk devlet tekilatnda Toy, siyasi, kltrel ve ekonomik konularda genel kararlar alan en yksek kurulu idi. Fakat Toyun her zaman toplanmas, boy beylerinin hzla bir araya getirilmesi mmkn deildi. Bu yzden Toy kararlarnn uygulanmasn salamak ve takip etmek iin ayr bir kuruma gereksinim vard. Bu kurum bir eit hkmettir. in kaynaklarnda da Hunlardan beri Trk devletlerinde grlen bu hkmetten ska bahsedilmitir. Grld gibi Hun devlet tekilatnda, devlet bakanl, yasama kurumu (Toy) ve hkmet birbirlerinden ayr kurumlard. Fakat halktan ve ynetimden birinci derecede sorumlu olan any idi. Toyu toplantya arma, tre deiikliini teklif etme, babakanlar tayin etme, yargya bakanlk etme grevleri anyye aitti. nk Gk Tanrnn siyasal iktidar (Kut) ile donatt kii oydu. Hunlarda sistemli bir veraset anlay olmamakla birlikte hkmdarn kardeleri deil oullar taht iin n planda tutulmulard. Fakat hangi olun tahta geeceine dair net kurallarn olmamas da Trk devletlerinin ksa srede dalmalarna yol amtr.

Ordu
Hunlarn ordu tekilatlanmalar da tam bir bozkr devleti zellii tamaktadr. Hunlarda eli silah tutan hemen herkes savaa hazr durumda olduundan askerlie zel bir meslek olarak baklmazd. S ya da br denilen Hun ordusu ile dier yerleik toplumlarn ordular arasnda temel fark grlmektedir: Bunlardan birincisi, ordunun cretli askerlerden olumamas; ikincisi, ordunun srekli olmasyd. Kadn, erkek, gen, yal hemen herkes her an savaa hazr durumdayd. yle ki yaplan elenceler, sporlar ve avlanmalar bile asker bir egzersiz olarak grlrd. ncs ise ordunun tamamna yakn bir ksmnn svarilerden olumasyd. Orduda en byk asker birlik 10.000 kiiden oluan ve adna tmen denilen kuvvetti. Tmenler, binlere, yzlere ve onlara ayrlm ve balarna ayr ayr komu-

Br: Svari arlkl Trk ordusu.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

127
Onluk Tekilat: Trklerin dnya asker tarihine katm olduklar en nemli kavramdr. Gnmzde ordularn hemen tamam bu sistem ile dzenlenmektedir.

tanlar atanmt. Onluk Tekilat olarak adlandrlan bu sistemi ise ilk olarak, Asya Hun mparatoru Mao-dun (Mete) ortaya koymutur. Btn yerleik devletlerde grlen ar donanml ve hareket ans kstl ordularn aksine, bozkrl Trk ordular hafif silahl olan ve hzl hcum yapabilen svarilerden oluuyordu. Hunlar bata olmak zere Trklerin eskiden beri uyguladklar sava stratejisi iki temele dayanyordu: Keif Seferleri ve Ypratma Savalar. Fethedilmesi dnlen bir lkeye ncelikle keif iin aknclar gnderilir, daha sonra kalabalk veya seri hareket edebilen glerle dmann ynak merkezlerine, yol kavaklarna, yiyecek ve malzeme depolarna imha hareketleri dzenlenirdi.

Hukuk
Hunlarda kamu hukukunun temelini, kaynan geleneklerden alan szl hukuk kurallar diyebileceimiz tre olutururdu. Sulular iddetli ekilde cezalandrlrd. Adam ldrmenin, hrszln ve zinann cezas idamd. Hayvan almak kesinlikle yasakt. Ordudan kaan ve vatana ihanet edenlerin cezas da lmd. Hafif sulular ise ksa bir sre hapsedilirdi. Hukuk sisteminin banda kaan adna yasalar uygulanmakla grevli olan yarganlar (yarguc) bulunmaktayd. Adalet, Knilik denilen bir tekilatlanma ile salanmt.

Knilik: Adaletin karl olarak kullanlr. Hkmdarn ve dolaysyla devletin adil olmas, adalet datmas arttr.

Sanat
Hunlarn edeb kltr anlamnda bilinen en nemli eseri, bir szl halk edebiyat rn olan Ouz Kaan Destandr. Trk devlet gelenekleri ve sosyal yaamn yanstan destanda, bozkurt, gksel bir k ve geyik bir arada grlmektedir. Trke, Hunlardan itibaren aralksz belki iki bin yl boyunca kuzeybat inden Avrupa ortalarna kadar uzanan alanda konuulan bir dnya dili konumundayd. Bizansl tarihi Priskos (.S. 5. yzyl), Attillann verdii bir ziyafette Hun mzisyenleri tarafndan Hun halk trklerinin sylendiini yazmaktadr. in kaynaklar ise, 28 eit Hun halk trksnn olduundan ve bunlarn telli, nefesli ve vurmal alglar ile alnp sylendiinden bahsetmektedir. Asya Hunlarndan itibaren Trklerde en ok kullanlan mzik aletinin ise kopuz olduu bilinmektedir. Eski Trklerde mzik ayn zamanda hem asker mzkada Resim 5.2 hem de dinsel trenlerde kullaKl-Tegin nlmtr. Yas trenlerinin lirik Yazt. matem iirleri olan sagular da Moolistan. yine Trk halk edebiyatnn Bilge Kaan nemli bir koludur. in yllklatarafndan rnda Asya Hunlarna ait iki mskardei ralk bir Trke iir bulunmu Kl-Tegin iin 732de olsa da, Hunlarn kendilerine dikilmitir ait bir yazlar olup olmad konusu tartmaldr. Kendilerine ait yazlar olduunu kesinlikle bildiimiz ilk Trk topluluu ise Gktrklerdir. Orhun - Yenisey kitabeleri Gktrkler tarafndan Trklerin bilinen ilk alfabesi olan Orhun abecesi ile yazlm ilk yaztlar oluturmaktadr.
Ouz Kaan Destan: Trk destanlarndan, Hun-Ouz destanlar grubundadr. Ouz Kaan Destannn be ayr yazmas vardr. aatayca, Farsa ve Uygurca yazmalardaki Ouz Kaan Destan; Ouz boylar, Trk dili, edebiyat, folkloru, tarihi ve kltr hakknda bilgi verir. Gnmz Trkesine Reid Rahmeti Arat tarafndan evrilerek 1936 ylnda yaynlanmtr.

II. Gk-Trk Devletinin nl hkmdar Bilge Kaan devrinden kalma alt adet yazl dikili tatr. Moolistann kuzeyinde, Baykal Glnn gneyinde, Orhun Irma vadisindeki Koo Saydam Gl yaknlarnda yer almaktadrlar. 8. yzyla aittirler. 18. yzylda Strahlenberger adl bir sveli subay tarafndan bulunmu, 19. yzyln sonlarnda Danimarkal Thomsen tarafndan okunmutur.

128

Uygarlk Tarihi

Balbal: len savalarn kurgan denilen mezarlarnn etrafna dikilmi, savann ldrd dmanlar simgeleyen, genellikle bir ta parasnn zerine yontulmu bir elinde kl, dier elinde arap kadehi tutan sava figrlerinden oluan heykellere verilen ad. Eski Trklerde kiinin anlmas iin mezarnn veya baz kurganlarn etrafna dikilen ta.

Eski Trklerde zamann hesaplanmas ii de doal Ta Balbal olarak bozkr kltrnn izlerini tamaktadr. Eski Trk takvimi, gne yln esas olarak alm olup, her biri bir hayvan adyla anlan 12 yllk devreden olumaktayd. Bozkr kltrndeki sanat anlay da yaam artlarna uygun olarak hayvan motifleri ile gelitirilmitir. Kemer tokalar, kl, haner kabzas, koum takmlar vb. gibi pek ok eyaya eitli hayvan motifleri ilenmitir. Renkli ta ve gm kakmaclk, kuyumculuk, hal ve kilim dokumacl, gergef iilii de olduka ileri dzeye erimitir. Ayrca lenin yeri belli olsun diye kurganlar ina ederler ve zerine de balballar dikerlerdi.
Resim 5.3

nan
Totemcilik: Bir kabilenin atas olarak kabul edilen bir hayvana ya da bir bitkiye tapnma, onu kutsal sayma biiminde beliren ilkel inantr. amanizm: lkel kavimlerde grlen, ruhlarla insanlar arasnda araclk yapt ve hastalar iyiletirme gcne sahip olduu kabul edilen amanlar evresinde younlaan inan sistemi. aman / Kam: aman, ruhlarla insanlar arasnda iletiimi transa geerek salayan kii, bir baka deyile byc rahip demektir. amanizmde aman, babadan oula gemek suretiyle din adam olur. Meslei ile ilgili bilgileri, yal amandan ders almak suretiyle elde eder. amanlar, genellikle gelecekten haber vermek, by=efsn yapmak, ruhlara kurban sunmak gibi iler yaparlar. lk olarak 13. yzylda kullanlm olan aman szc eski Trkler tarafndan kullanlmamtr. Eski in kaynaklarndan renildiine gre Eski Trklerde aman szc yerine Kam szc kullanlmtr ve din trenleri yneten kiiye Kam denilmektedir.

Eski Trklerde totemciliin olduu ileri srlm, kant olarak da kurdun ata olarak tannmas, kartal ve kurt gibi hayvanlara sayg duyulmas ve put-fetilerin varl gsterilmitir. Fakat totemcilik yalnzca bir hayvan ata saymaktan ve ona sayg duymaktan ibaret deildir. Bir inan sistemi olarak onun sosyal ve hukuki yanlar da vardr. Totemcilikte anaerkil bir yap, Trklerde ataerkil bir aile tipi bulunmaktadr. Bir klan dini olan totemcilikte ortak mlkiyet olduu hlde, Trklerde zel mlkiyete de yer verilmitir. Totemcilikte ayn toteme bal olanlar akraba saylrken, Trklerde kan akrabal sz konusudur. Totemci toplumlar daha ok tketici yapya sahipken Trkler retici zelliklere de sahip olmulardr. Trklerde kurt ve kartal gibi hayvanlarn sayg grmelerini, srlerini otlatt bozkrlarn en korkulan hayvanlar olmalarndan kaynakland dnlebilir. Totemci toplumlar totemlerine taptklar halde Trkler kurda veya kartala tapnmazlard. Din konusunda Trkler ile balant kurulan dier bir inan ise amanizmdir. Yakut ve Altayllarn bu inanca ballklar bilinmekle beraber, Hunlarn bu inanca bal olup olmadklar ak deildir. Hunlardaki kam ile amann ayn olmad da aratrmalarla ortaya kartlmtr. Hunlarn inanlar ile amanlk arasnda baz benzerlikler bulunmakla birlikte, Hunlar esas olarak inan tipini benimsemilerdir. Bunlar; doa glerine inanma, atalar klt ve Gk Tanr inancdr. Tm bu inanlarn temelinde ise Gk Tanr inanc yer almaktadr. Hunlardan itibaren Trkler Tengriyi evrenin yaratcs olarak grmler ve kaanlarnn da Gk Tengri tarafndan kendilerine ynetici olarak gnderildiine inanmlardr. Trklerde tanr dncesinin, maddi gkyznden ibaret deil, dnyadaki her trl olayn ahenkle olumasn salayan g olarak deerlendirilmesi dikkati ekmektedir. lah dinlerde Allah ile beraber, meleklere, peygamberlere, kitaplara ve azizlere de iman edilmesi gibi Hunlarda da gne, ay ve yldzlar gibi ikincil derecede yan varlklara inanma grlmtr. Ayn zamanda Trkler, da, tepe, kaya, su, r-

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

129

mak, aa, deniz gibi doa kuvvetlerine de inanyor ve her birinin iinde iyi ve kt ruhlar olduunu dnyorlard. Bunlardan baka Trklerde lm byklere sayg yani Atalar Klt de nemli bir yer almaktadr. Asya Hunlar ve daha sonraki dier Trk devletleri kutsal maaralar nnde atalarnn ruhlarna kurbanlar sunmulardr. Orta Asya kurganlarnda yaplan kazlarda bol miktarda at iskeletinin bulunmu olmas Trklerin atalarna en deer verdikleri hayvanlarn kurban ettiklerinin bir gstergesidir. Asya Hun Devletinin kltr ve uygarlna ilikin temel kavramlar nelerdir? SIRA SZDE

Tengri: Eski Trkede gk veya gk tanrs anlamlarna gelmektedir.

RAN TARH
A M A

SIRA SZDE

DNELM

DNELM S O R U

rann corafi snrlarn Elam, Med ve Pers dnemlerindeki siyaS O R U si ve kltrel gelimeleri reneceksiniz.
DKKAT

ran Corafyas

ran, Dicle Irmann dousundaki dalardan Afganistana kadar uzanan, kuzeyde Hazar Gl ve Harezm Blgesi, gneyde Umman Denizi, gneybatda ise Basra SIRA bitki Krfezi ile evrili olan alanda yer almaktadr. Genel anlamda orak,SZDE trleri bakmndan zayf ve olduka yksek bir platoda yer alan rann kuzeyi daima karlarla kapl Elburz Dalar, bats ise Zagros Dalar ile evirilidir. rann i taraflaAMALARIMIZ rna gidildike tamamyla bir l ile karlalmaktadr. Yerleime uygun yreler, ncelikle bat ve kuzeydeki dalarn i kenarlar ile yaylalardr. Mezopotamyaya yakn olan gneybat ksm da iklim olarak yerleik hayat iinKelverilidir. T A P ran platosunda Baktaran Vadisi ve Bat randa Zagros Dalarnda yaplan arkeolojik almalar, blge tarihinin Paleolitik aa (G.. 800.000-10.000) kadar geri gittiini gstermitir. Tepe Guran, Hac Firuz, Tepe Sarab,L Tepe O N Ko gibi T E E V Z Y Ali yerlemeler ise .. 8000-5500 arasna tarihlenen en nemli Neolitik a yerlemeleridir. Yaplan kazlar, ky niteliindeki bu yerlemelerde 50-100 kiiden oluan kk halk topluluklarnn kerpi evlerde yaadklarn, hayvanlar evcilletirmeyi, NTE NET arpa, buday gibi tahl rnlerini ekip bimeyi bildiklerini, kildenRanak mlekler yaptklarn ortaya koymutur. .. 4. binyln ortalarndan itibaren Bat ran dzlklerinde ilk kent merkezleri ortaya kmaya balar. Sonradan Elam Devletinin nl bakenti olacak Susa, bu dnemde nemli bir merkez durumundadr. Savunma duvarlar, idari binalar ve endstri alanlar bu yerlemelerin kent karakterini vurgulamaktadr. .. 3200 yllarndan itibaren Gneybat ran blgesinde Elamllar glenerek iki bin yl akn bir sre blgede egemen g olmulardr.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Elamllar
Elam ad verilen blge, ran platosunun Dicle Nehrine yakn olan gneybat ksmdr. Akkadlar buraya yksek blge anlamna gelen Elamtu adn vermiler, sonradan braniler bu ad Elama evirmi ve burada yaayanlara da Elamllar demilerdir. Elam kronolojisi, Proto Elam Dnemini (.. 3200-2700) takiben Eski Elam Dnemi (.. 2700-1600), Orta Elam Dnemi (.. 1500-1100) ve Yeni Elam Dnemi (.. 1100-539) olmak zere ana devreye ayrlmaktadr. Elam yerlemelerinin en nemlisi ran platosunun gneybat eteinde ve Kerha Irmann sol kysndaki tepede kurulmu olan Susa ehridir.

130

Uygarlk Tarihi

Susada yaplan arkeolojik kazlar, bu blgenin tarih ncesi hakknda nemli ipular vermektedir. .. 3. binyln balarnda Elam Blgesinde eitli prensliklerin kurulduu grlmektedir. Bu dnemde Susann asker, siyasi ve ekonomik alardan n planda olduu anlalmaktadr. Bu prensliklerin her birinin banda ayn zamanda hem prens hem de barahip roln stlenen bir hkmdar bulunuyordu. Elamda ilk kez .. 2700de tm prenslikleri birletirerek siyasi btnl salayanlar Avanlar olmutur. Kurulan Elam Devletinin bakenti Susa ehri olmutur. Bu dnemde Elamllarn kltrel, asker ve siyasi adan en fazla iliki ve mcadele iinde bulunduklar halk ise Smerler olmutur. Fakat her iki lke arasndaki bu mcadelelerin yan sra bar ierisinde yaadklar ve birbirlerini kltrel anlamda etkiledikleri dnemin daha fazla olduu belirtilmelidir. yle ki, Susadaki din anlay ve kltr eserleriyle Smer halknn din ve uygarlk anlaylar arasnda ok byk benzerlik bulunmaktadr. Akkadlar Mezopotamyada gl bir devlet kurduklar dnemde Elamda kurucu Peli slalesi hkm srmekteydi. Akkad Kral Sargon, Smer zerinde egemenliini kurduktan sonra Elamllar zerine sefere km, yaplan savata Elam kral lm ve Akkadlar Zagros Dann bat eteklerine kadar olan blgeyi, Susa dahil, ele geirmilerdir. Elam halk ise yabanc bir devlete bal kalarak ehirlerinde oturmak yerine dalara ekilmeyi tercih etmilerdir. Bu dnemle ilgili kaynaklar baarszlkla sonulanan bir Elam ayaklanmasndan da bahsetmektedirler. Ksa bir sre sonra Akkadlar, tm Elam kesin olarak egemenlikleri altna almay baarmlar ve bata Susa olmak zere tm Elam corafyasn Akkadlatrmlardr. Akkad Kral Naram-Sinin lmnden sonra Elamllar birleerek Akkadlara kar baarl olmular ve bamszlklarn ilan etmilerdir. .. 1750 tarihlerine doru Zagros dalarndan inen Kaslar, Elamdaki son hanedan olan Silhaha Hanedanna son vermilerdir. .. 1310 tarihlerinde Assur Kralnn Kaslar ar bir ekilde yenilgiye uratmasndan Elamllar yararlanmlar ve bamsz bir devlet kurmay baarmlardr. Tabletlerde Susa ve Anzan Kral unvann tayan Hubenimena zamannda glerini artrmlardr. Bu baarlarndan dolay da Hubenimenaya mparatorluun Ykselticisi lakabnn verildii grlmektedir. Bu dnemle ilgili elde edilen buluntulardan lkenin fetihlerle geniledii, gvenlik ve refah ierisinde yaad anlalmaktadr. Bu dnemde her trl yaztta Elam dilinin kullanlmas da Elam kltrnn geliimi bakmndan olduka nemlidir. Yine bu dnemde Elamllarn birok sanat eserini bakentleri Susaya tadklar grlmektedir. .. 12. yzylda Elamda baz i karklklar yaand dnemde, Babilde I. Nabukadnezar gibi gl bir kraln ortaya kmas Elam iin bir ansszlk olmutur. .. 1140 ylnda Babilin gl kral Elam tamamen ele geirmi ve Elam iin yzyldan fazla srecek bir karanlk dnem balamtr. Bu karanlk dnemde baz kk Elam beyliklerinin dalara ekilip yaadklar ve .. 8. yzyln ortalarnda yeniden beliren Susa Krallnn ekirdeini oluturduklar sylenebilir. .. 8. yzyln ilk yarsnda, ileride Ahamenid Devletini kuracak olan Parsua kabilelerinin kuzeyden Elamn gneydousu boyunca yaylmalar, Elamllarn beyliklerinin birleerek tekrar siyasal bir birlik kurmalarna ortam hazrlamtr. Fakat Assurlular, .. 745 - 727 yllar arasnda Suriye ve Gneydou Anadoluyu fethettikten sonra yzlerini Elama evirmilerdir. II. Sargon, yapt seferlerle Elamllar nfuzu altna alarak kk beyliklere blmtr. Assurbanipal ise .. 653 ylndaki savata Elamllar tamamen egemenlik altna almay baarmtr.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

131
Resim 5.4 .. 6. yzylda Yakn Dou Kaynak: Mieroop, M.van de (2006). Antik Yakndounun Tarihi .. 3000323, (ev. S. Gl) Dost Kitapevi, Ankara. s. 311, harita 14.1

Medler
Medler rann bat, kuzey ve kuzeybatsnda bugnk Tahran, Hemedan, Isfahann kuzeyi ve Zencan evresinde yaam eski bir ran halkdr. Bu blge eski Yunancada Media olarak tanmlanmtr. Medlerin tarihi ve kkeni ok belirsizdir. Bugnk Hemedann kuzeyinde Ekbatanada Elamllarn Madapi dedikleri, ileride kurulacak olan Med Krallnn ekirdei olan Madalar yayorlard. Herodotosun rk, det ve kyafete Perslerden ayrt ettii Madalar, ahlaki esaslara ballklar ve din duygularnn gl olmas bakmndan kendilerini Ariler yani asiller diye Perslerden ayryorlar ve onlar snt olarak gryorlard. Fakat buradan da anlalaca gibi Medler daha sonra n Asya tarihinde olduka nemli bir rol oynayacak olan Perslerle etnolojik ve kltrel bakmlardan akrabaydlar. Medlere ilk kez Yeni Assur Kral III. Salmanassarn yaztlarnda rastlanmaktadr (.. 835). Assur Kral V. Samsi-Adad (.. 823-811)a ait bir yaztta ise Medlerle olan asker anlamazlklardan ve ilk kez Hanasiruka adnda tarih bir kiilikten sz edilir. Yazta gre Hanasiruka, Sagbita adnda bir kral ehrinde oturmaktadr ve 1200den fazla ehre hkmetmektedir. Bu ksa tanmdan Medlerin yerleik bir topluluk olduu, gebe olmadklar anlalmaktadr. Son yllarda arlk kazanan gr Medlerin Assur Krallnn kne kadar blgede bir krallktan ziyade, ok sayda kk blml ynetim birimleri ve derebeylikleri eklinde bir idari yaplanma sergiledikleridir.Buna gre Medler, Zagros Dalarndan Hazar Denizine uzanan geni bir idari blgede, krallar tarafndan deil, ehir Derebeyleri tarafndan ynetilmektedir. Medlerin yaad blge Assur Krallnn yklmasna kadar daima Assur krallarnn ilgi odanda olmutur. Balangta Assur, eitli kereler dzenledii asker seferler ile blgenin doal zenginliklerini -zellikle atlarele geirirken, .. 8. yzyln ikinci yarsndan itibaren eyaletler kurarak blgeyi srekli olarak kontrol altnda tutmaya almtr. .. 7. yzyln son eyreinde Yeni Assur Krallnn knde Medler etkin bir rol oynamtr. Bu dnemin politik olaylar ile ilgili nemli bilgiler veren Ninive Kronii olarak adlandrlan yazl kaynaktan renildiine gre, .. 615 ylnda Medler ve Babilliler Assura kar birlikte hareket etmeye balamtr. .. 614te Medler, tek balarna Kyaksares (Umakistar) nderliinde en nemli Assur ynetim merkezi olan Assuru feth etmilerdir. .. 612 ylnda ise ehir Derebeyi yerine Kral olarak hitap edilen Kyaksares nderliindeki Med ordular ile Babil ordular birleerek Assur bakenti Niniveyi ele geirmi ve Yeni Assur Kralln ykmlardr. Mevcut yazl kaynaklarn ayrntl incelenmesi, Medlerin n Asya tarihinde sadece Yeni Assur Krallnn ykl srasnda politik adan etkili bir g olduunu ortaya koymaktadr. Ancak kazanlan baarlara ve siyasi gce ramen Medler salam ynetim yapsna sahip bir imparatorlua dnmemitir. Gl bir brokrasileri de olumamtr.Kyaksaresin ynetimi, ksa bir sre iin Bat randaki halk topluluunu egemenlik altna alan bir tr konfederasyon eklinde tanmlanabilir.Bu

132

Uygarlk Tarihi

konfederasyonun devamll birlikte yaplan yama seferleriyle salanmtr. Assur Krallnn topraklarnn byk bir blm Babile kalrken Medler Orta ve Dou Anadolu topraklarnda etkili olmutur. Kyaksares, Kzlrmaka kadar Anadolu topraklarn egemenlii altna almtr. Lidya Kral Alyattes de kendisini Anadolunun tek hkimi olarak grdnden Kzlrmaka kadar gelen Med kral ile aralarnda 5 yl srecek bir sava balar. Bu savata her iki taraf da kesin bir baar elde edemez. Savan 6. ylnda gerekleen tam gne tutulmas ile birdenbire gndzn gece olmas her iki taraf da aknlk ierisinde brak. (28 Mays 585). Bu durumu tanrlarn savatan honut olmadna dair bir iaret sayan taraflar Kzlrmak snr olarak kabul eden bir antlama imzalayarak sava bitirdiler ve Alyattesin kz ile Kyaksaresin olu Astyages evlendirilir (.. 585). Fakat ayn yl iinde Kyaksares lr ve yerine olu Astyages geer. Astyages, kzndan doacak bir ocuun kendi egemenliine son vereceinden endie ederek, kz Mendaneyi rakip olabilecek bir Med prensi yerine, Medlerin aa grdkleri Perslerin prensi Kambyses ile evlendirir. Bu evlilikten ran tarihinin en nemli karakterlerinden olan II. Kyros doar. II. Kyrosun .. 559 tarihinde yaptrd antlar zerindeki kabartmalarda kendisini Byk Akamenid Kral unvanyla anm olmas, Medlere olan balln kopardn ve bamsz bir hkmdar olarak hareket ettiini gstermektedir. Ksa bir sre sonra II. Kyros Babillerle i birlii yaparak Med bakenti Ekbatanay ve btn Med egemenlik alanlarn ele geir. Bylece Medler, kendileriyle kltr ve dil akrabal olan Perslere .. 550 ylnda boyun emek zorunda kalyordu. Artk kle Persler efendi, egemen Medler ise baml duruma dmlerdi. Bu tarihten sonra Medler yava yava Persletirildi. Mada dili yerine Pers dili yerlemeye balad. Fakat btn bunlara ramen ran Uygarlnn eski Elam ve Med Kltr zerine ekillendii gz ard edilmemelidir. Persopolis Sarayna Ekbatana Sarayndan, Pers dinine ise Med dininden pek ok unsur girmitir. Perslerin blgede n plana gemesiyle, lkenin Aryanam (Arilerin lkesi, Farsada ran) adn aldn grmekteyiz.

Persler
Farkl dillerde Parsalar, Furslar veya Persler olarak adlandrlan Parsualar, Pasargad boyunun Akamenid kolundan gelmektedir. ..2. binylda Hazar Glnn dousundan gneye doru akan g hareketiyle rana gelmilerdir. Ana yerleme yerleri ran yksek yaylasnn gneybatsnda Parsa adn tayan ve gnmzde Fars eyaletine kalk gelen blgedir. Balangta Assura bal ve ayr ayr reislerin idaresi altnda kabile hayat yaayan Parsualar, daha sonra doudan gelen basklar sonucunda Susa ehrinin kuzeydousuna yerleip, Assur basksndan kurtulmu da olsalar ok gemeden Medlerin egemenliini kabul etmilerdir. .. 700 yllarnda Parsualarn banda Akamenid Hanedanna ismini veren Akamenes adnda bir prens bulunuyordu. Pers mparatorluu kurulduktan sonra bile hkmdarlar Ahamenesi hanedanlarnn atas olarak anmlardr. Pers mparatorluunun kurucusu olan kii II. Kyros (.. 559-530)tur. II. Kyros, Pasargadda babas Pers Prensi Kambysesin yerine geip Anan prensi ilan edildi. Bu dnemde Yakn Dou byk g arasnda blnm durumdayd. Bunlar Med, Babil ve Lidya devletleriydi. II. Kyrosun baa getii srada anne tarafndan dedesi olan Med Kral Astyages halkn ve ordunun kendisine olan balln yitirmiti. Bu durumdan yararlanan II.

Satraplk: Perslerde eyalet sistemini ifade etmektedir. Eyaletin banda bulunan satraplar, merkezden gnderilen denetleyici memurlar tarafndan kontrol altnda tutulurdu.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

133

Kyros Astyagesin veziri ve Babil hkmdar ile anlatktan sonra Medlerle yapt sava kazand. Bylece randa Med Hanedanlna son vererek Pers Hanedanln kuran kii oldu. Baarl bir komutan, ileri grl, enerjik bir devlet adam olan Kyros, ksa sre iinde geni topraklar fethetmeye giriti ve sonunda tek bir kraln hkimiyeti altnda, eitli halklarn oluturduu ve gnmzde tarihin ilk dnya imparatorluu olarak tanmladmz hkmdarl kurdu. Kyros, yalnzca Med egemenlik alann ele geirmekle kalmam, .. 546 ylnda Lidyay ve General Harpagos araclyla da Anadolunun Ege kylarndaki Yunan ehirlerini ele geirmitir. .. 539 ylnda ise n Asyann son byk devleti olan Babili almtr. Bu zaferler II. Kyrosu tarihte rneine pek az rastladmz bir adalet anlayna yneltmitir. Kyros Assurlular tarafndan zulm grm, yurtlarndan kartlm tm kavimlerin, yurtlarna dnmelerine izin vermitir. Bu kavimlerin banda Assurlularn ve Babillerin Kudsten ve Filistinden srgn ettikleri Yahudiler bulunuyordu. II. Kyros ldnde douda Seyhun Irma, batda Akdeniz, gneyde Basra Krfezi ve gneybatda ise Msra kadar uzanan bir imparatorluk brakmt. Vasiyeti gerei yerine byk olu II. Kambyses (.. 530-522) geti. II.Kambysesin asl hedefi, tarmsal retimin ve ticaret gelirlerinin fazlalyla nl olan Msrd. .. 525 ylnda II. Kambyses Msr Pers mparatorluuna kazandrd. Lidyallar da vergi gndererek ballklarn bildirdiler. Fakat ok sayda rkn bir arada bulunduu bu geni corafyay tek bir bayrak altnda uzun sre yaatabilmek olduka zordu. Pers (Ahamenid) mparatorluu ne kadar hzla kurulduysa, bir o kadar da hzla dalacaktr. Bu durumu dikkate alan II. Kambyses, Msrn yerel detlerine, protokolne, dinine ve tanrlarna sayg gsterdi. Kartacay da fethetmek istediyse de baarsz oldu. II. Kambyses .. 522 ylnda lnce I.Darius tahta kt. I. Dariusun hkmdarl (.. 522-486) zellikle elde edilen yerlerin gvenlik altnda tutulmasna ve devletin i rgtlenmesine ynelik olmutur. Elde edilen yerlerin korunmas konusunda skitlere kar baarsz bir sefer yaplm, Ege Denizinin Trakya ve Makedonya kylar ele geirilmi, Bat Anadoluda zellikle Milet ve Efeste Perslere kar kan isyanlar iddetle bastrlm ve Hindistan zerine sefer dzenlenerek ndus blgesi egemenlik altna alnmtr. Devletin i rgtlenmesi konusunda ise, lke 23 satrapla ayrlm, yollar gelitirilmi, Nil Irmandan Kzldenize alan kanal tamamlanm, vergi sistemi ve maliye dzenlenmi, tek bir para sistemi kurulmu ve sanat tevik edilmitir. Dariusun kendinden sonraki krallara da miras brakaca baty fethetme istei belki de imparatorluun sonunu hazrlayan en nemli faktrlerden biri olmutur. Bu balamda gerekleen en nemli olaylardan biri .. 490 ylndaki Maraton Savadr. Pers ordusu bu savata sayca kendinden olduka az olan Atinallara yenilmi ve bu yenilginin etkisi tm imparatorlukta hissedilmitir. Dariusun lmnden ksa bir sre nce Msrda isyan patlak vermi ve bu isyan drt yl uralarak olu Kserkses zamannda zorlukla bastrlabilmitir (.. 484). Kserkses (.. 486-465), isyanlar bastrdktan hemen sonra .. 481 ylnda lkenin drt bir yanndan askerleri Kapadokyada toplayarak Eski Yunan Tarihine Pers Savalar olarak geen Yunanistana sefer hazrl yapmaya balamtr. Toplanan bu ordunun tarihin o dneme kadar grd en byk ordu olduu bilinmektedir. Ordu anakkaleye geldiinde gemilerden bir kpr oluturularak askerler karya geirilmitir. Termopilai ve Salamis savalarndan sonra Plataya galibiyeti ile Yunanistan Pers istilasndan kesin olarak kurtulur (.. 479).

Satraplk: Perslerde eyalet sistemini ifade etmektedir. Eyaletin banda bulunan satraplar, merkezden gnderilen denetleyici memurlar tarafndan kontrol altnda tutulurdu.

134

Uygarlk Tarihi

Kserkses halefine, Avrupadan umudunu kesmi, dnya imparatorluu kurma planlar baarsz olmu, darda ve ieride eski gc kalmam olan bir imparatorluk brakmt. Kserksesin yerine geen I. Artakserkses (.. 466-424/423), dneminde .. 449 ylnda yaplan Kallias Anlamas ile Bat Anadoludaki kentler Perslere kar bamszlklarn kazandlar. II. Darius (.. 423- 405/404) ve II. Artakserkses (.. 404-359) dnemlerinde diplomasi ve byk parasal olanaklar sayesinde Pers Devletinin Yunan dnyasndaki koullar zerindeki etkisi byk olmutur. Bu srada Yunanllar ikiye ayran ve uzun zaman uratran Peleponnes Savalar ad verilen bir i sava balam olmasayd, Pers mparatorluu satraplarn birbirini takip eden isyanlaryla daha bu dnemde paralanabilirdi. Pers hkmdarlar, giderek artan bir dizi isyanla mcadele etmek zorunda kalmlardr. Pers Devletinin batsnn btnnde II. Dariusa kar satraplar isyan; Gen Kyrosun II. Artakserksese kar giritii devlet ynetimini ele geirme giriimi; III.Artekserkses (.. 359-338)e kar Anadolu ve Fenike blgelerinde giriilen byk isyanlar devleti temellerinden sarst. Ayrca Pers slalesinin de kendi iinde giderek zayflad grlyordu. III. Darius (.. 336-330), Bat Anadoluda baz baarlar kazandysa da, Pers Devletine kar byk bir fetih hareketine girien Byk skendere kar Granikos (.. 334), ssos (.. 333) ve Gaugamela (.. 331)da yenilmi ve .. 330 ylnda ldrlmtr. Pers mparatorluu bunun zerine tamamyla Byk skenderin eline gemitir. Bununla birlikte bu devletin ynetim mekanizmasn, d politikada sert fakat ite toleransl ve hibir ekilde totaliter olmayan sistemi Byk skender de benimsemitir. Bu durum Pers sisteminin nemini gstermektedir. Tm n Asya ve Msr kapsayan ok geni bir alann uygarlk asndan birletirilmesi, bu alan iindeki ilikilerin gelitirilmesi, bireylere ve topluluklara verilen zgrlk daha sonraki Hellenistik sistem iin uygun ortam hazrlayan Pers Dnemi koullar olmutur.

RAN UYGARLIKLARI
Arkeoloji ve tarih aratrmalarnn bugnk verilerine gre Avrupa henz Paleolitik a yaarken ran, bakr kullanmasn, hayvanlar evcilletirmesini, topraktan faydalanmasn biliyordu.

Elam Uygarl
randaki ilk devlet olarak bahsettiimiz Elamllarda uygarlk Mezopotamya ile paralel olarak gelimitir. Elamllar, Akkadlarla ilikilerinin artt dnemde bile Sami rkn zelliklerini ok fazla benimsememilerdir. Samiler kadna herhangi bir hak tanmadklar hlde, Elamllar kadn erkek kadar ve hatta ondan stn haklara sahip olarak grmlerdir. .. 2. binyln banda Elam lkesinde Silhaha Hanedan feodalite temeline dayal bir devlet ekli kurmutur. Buna gre hanedann en byk kiisi kral olarak tannyor, dier merkezlerin banda da yine bu hanedana bal prensler bulunuyordu. Ba kral Sukkalmah unvanyla anlyor, dier prenslere ise Sukkal unvan veriliyordu. Elamda kutsallk bireylere deil hanedana ait saylyordu. Krallar ve prensler hem din adam hem de ynetici olarak kabul ediliyordu ve krallara tanrnn vekili gzyle baklyordu.

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

135

Elamda asker ve mlki idare birbirinden ayryd. Ama kral her iki idarenin de ba durumundayd. Kraln yannda Drtler Kurulu ad verilen bir danma meclisi vard. nemli devlet ileri grlrken kral da bu kuruma bakanlk ederdi. Elamllarda hanedan kutsal sayldndan tahta vris olabilmek iin baba gibi annenin de hanedandan olmas gerekiyordu. Bu nedenle tahta kacak prensler, birbirleriyle evlenen iki kardein ocuklar oluyordu. Elamllarda kadn erkek eit pozisyondayd ve sosyal yaamlar evle snrlandrlmamt. Ortaklk yapar, antlamalar, szlemeler yapar, hkimlik eder, kle ve cariye satn alabilirlerdi. En eski Elam belgelerinde hkmdarn adyla birlikte, annelerinin, kzlarnn ve kz kardelerinin adlar da grlmektedir. Dncelerin ve duygularn birtakm iaretlerle belirtilmesi Elamda olduka erken bir dnemde balamtr. Elam ve Smer yazlarnn ayn kkenden kt sanlmakla birlikte farkl ekillerde gelitii bilinmektedir. Sonralar Elamllar Smer yazsn benimsediklerinden, doal olarak kendi yazlar ok fazla geliememitir. Proto-Elamit yaztlarnn incelenmesiyle ortaya kan verilere gre Elam dili bitiken bir dildi ve bu adan Hint-Avrupa dillerinden ayrlyordu. Elamda olduu gibi rann farkl yerlerinde yaplan kazlarda ortaya kan buluntulara gre, baz aalarn, bitkilerin ve hayvanlarn kutsal sayld ve bunlardan baka aya, gnee ve yldzlara da tanr gzyle bakld kabul edilmektedir. Natrizm olarak adlandrlan bu aama randaki dinsel dnn ilk aamasdr. randaki dinsel dnn ikinci aamas olarak karmza yar insan yar hayvan eklinde betimlenen tanrlar kmaktadr. zellikle insan bal aslan vcutlu tanrlar buna rnek gsterilebilir.nc aamada ise, tanrlar artk insan eklinde dnlmeye ve onlara zelliklerine, rollerine gre isimler verilmeye balanmtr. ok tanrl dinsel inanca sahip olan Elamllarda en stn durumda olan iki tanr vard. Bunlar, Humban ve nuinakt. Bir de Ana Tanra olarak kabul edilen Kiriria adl bir tanra bulunmaktayd. Kiriria, Babil byk tanrs Mardukla bir tutulan tanr Humbann karsyd. Elamllarn ayn zamanda Smerlerin tanrlarna da sayg gsterip, tapndklar bilinmektedir. Elamllar her tanrnn adna bykl kkl pek ok tapnak ina etmiler ve krallar da bunu en nemli grevleri saymlardr. Elam corafyasnda yaplan kazlarda ortaya kan buluntular, bize Elamllarn sanat ve ticarette ne kadar ileri gittiklerini de gstermektedir. Altndan, gmten, kurundan yaplm gerdanlklar, heykeller, bilezikler, tun ineler, madalyonlar, sanattaki ilerlemenin gstergeleridir. Fil dii eyalarn varl o tarihlerde Hindistan ile olan ticaretin gelimi olduunu, sedeften eyalar Basra Krfezi evresiyle ilikilerin ilerlemi olduunu, kabartmalar ise sanatkrln geldii dzeyi gstermektedir. Susa kazlarnn ortaya kard bu sanat eserlerinin yan sra, tanrlar iin yaplan tapnaklar ise mimarlktaki ilerlemeyi belirtmektedir.

Resim 5.5 Elamllara Ait Gm Kap

136
Resim 5.6 Persepolis Saray Kabartmalar

Uygarlk Tarihi

Pers Uygarl
Devlet rgtlenmesi
Pers mparatorluunun mr ksa olmakla beraber, geni bir alanda, ok sayda halk ynetmek iin otoriter ama adaletli bir ynetim sistemi kurduklar bilinmektedir. Bakent Persepoliste bulunan binlerce tablet, Pers mparatorluunun ok ayrntl brokratik ve merkez bir yaplanmaya sahip olduunu gsterir. Eskia dnyasnn o gne kadar grd en dzenli ve byk imparatorluunu kurup eitli rklar, dinleri ve dilleri bir arada toplayabilmelerinde, ortaya koymu olduklar ynetim tarznn olduka byk etkisi olduu aktr. Persler her ulusu kendi iinde serbest brakarak bir konfederasyon yaratmlardr. Konfederasyonda tm imparatorluk tek bir temele dayanyordu. Bu temel, banda tanr Ahuramazdann vekili olan byk bir krala ve hanedanna duyulan ballkt. Pers kral, Msr firavunlar gibi yeryzndeki bir tanr deildi. Fakat Ahuramazdann yeryzndeki temsilcisi olarak mutlak otoriteye sahip bir hkmdard. Bata satraplar, komutanlar ve tm memurlar olmak zere imparatorluun tm halk, kraln kuluydular. Pers Hanedannda krallk babadan byk oula geiyordu. Ama byk olun annesinin asil olmasna ve ocuun babasnn krall dneminde domu olmasna dikkat ediliyordu. Kraln yetkileri snrsz olmakla birlikte, devlet ilerinde sz sahibi olan yedi byk Pers ailesinin reislerinden oluan bir danma kurulu bulunmaktayd. Gerekli grlen durumlarda bu kurula satraplar da arlyordu. Kral, eyaletlere blnen imparatorluu, tayin ettii genel valilerle ynetiyordu. Srekli olarak kontrol etmek artyla, eyaletlerdeki ynetimi satrap ad verilen bu kiilere brakm olan kral, bakentte (Persepolis) bulunmaktayd. Adalet ilerinin yrtlmesiyle ilgilenmek ve para basmak gibi yetkiler de kraln elindeydi. Bal olan krallar da Pers kral adna para bastryorlard. Ahuramazdann adaletini uygulamakla grevli olduundan en yksek hkim konumunda yine kral bulunuyordu. Devlet ve kendisine kar ilenen sulara o bakar, geri kalan davalara bakmalar iin ise setii yarglar grevlendirirdi. Eyaletlerde ise bu konuda kral satraplar temsil eder fakat o blgenin yerel gelenekleri-

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

137

ne de nem verirlerdi. Satraplar ayn zamanda o blgenin gvenliini salama ve yllk vergileri toplama ilemini de yrtyorlard. Ynetim ve adalet tekilatnn ba olan kral, ordularn da bakomutanyd. Savalarda ordunun merkezinde bulunur ve bu grevi fiilen yerine getirirdi. Fakat devletin gerilemeye balad dnemde krallar bu grevi generallerine brakmaya balamlardr. Medlerin saray tekilatlarn Assur ve Babilden, Perslerin de Medlerden aldklar kabul edilmektedir. Dolaysyla Persepolis Saray, Nineve, Babilonya ve Ekbatana saraylarna olduka benzerlik gstermektedir. Fakat Pers saraylarnn byklk ve ihtiam bakmndan daha stn olduu aratrmalarla ortaya karlmtr. Pers saraynda kraln hizmetinde birok memur bulunmaktadr. Bunlardan en nemlileri, muhafz ktalarnn komutan ve hadm aas idi. Bunlardan sonra gelen saray memurlar, baktip, sofracba, erbettar, kapcba gibi krallarn zel hizmetlerini yapan grevlilerdir. Grld zere Persler, pek ok konuda olduu gibi saray tekilatnda da bata Trk-slam dnyas olmak zere dnyann eitli devletlerini etkileyeceklerdir. mparatorluk snrlar iindeki halk, snfa ayrlyordu. Bunlar; egemen olan halk, fethedilen lkelerdeki halk ve snr boylarndaki halkt. Egemen halk, kendilerini tm kavimlerin efendisi olarak gryor ve idare organizasyonunu da ellerinde tutuyordu. Medlerin vrisi olan Persler ilk balarda onlar rnek almlarsa da imparatorluk snrlar geniledikten sonra daha dzenli ve geni bir idare organizasyonu oluturmulardr. Satraplk sisteminin Byk Kyros Dnemindeki durumu konusunda fazla bir ey bilinmemektedir. I. Darius dneminde imparatorluk, satraplklara gre yirmi mali blgeye ayrlm, her birine yerel glerine gre vergi konulmutur. Yalnz, Perslerin yaad blgeler ve zellikle yedi byk Pers ailesi vergiden muaf tutulmulard. Alverite ve vergilerin toplanmasnda para birimine duyulan gereksinim ilk balarda buday, arpa taneleri veya altn, bakr, gm gibi maden kleleri ile karlanmtr. Lidya Kral Kroisosun ilk kez kendi adna maden para bastrmasn Darius da rnek alarak, kendi adna dareikos ad verilen altn paralar, siglos medikos denen gm paralar bastrm ve btn imparatorlua yaymtr. Darius, satraplklar da yeniden dzenlemitir. Bu dzenlemede satraplarn zamanla bamszla ynelmeleri olasln nlemek amacyla mlki idare ile asker komutanlk tek kiinin yetkisinden alnmtr. Buna gre her satraplkta birbirinden bamsz, her biri saraydan atanan ve genellikle Pers ya da Med soylular arasndan seilen 3 byk memur bulunuyordu. Satraplarn yannda bir genel yazman, karanos ad verilen bir komutan ve her yl satraplklar denetleyerek rapor veren memur bulunmaktayd. Satraplarn en nemli grevlerinin banda vergileri zamannda toplamak gelmektedir. dzenin korunmas, gvenli bir ulamn salanmas, tarmn korunmas ve glendirilmesi de satraplarn grevleri arasndadr.

Resim 5.7 Altn Dareikos

138

Uygarlk Tarihi

Ordu
En st kademesinde bakomutanlk sfatyla kraln bulunduu gl Pers ordusunun temelini Persler, Medler ve Susallardan oluan muhafz ordusu oluturmaktayd. Bu ordu 2000 svari, 2000 piyade ve 10.000 sekin askerden oluuyordu. Bunlardan baka satraplarn da kendi eyaletlerinde ayr birer ordular bulunuyordu. ranllar denizci bir kavim deildirler. Fakat Persler, tm Anadoluya, Mezopotamyaya ve Msra egemen olunca gl bir donanmaya gereksinim duymulardr. Persler ilk deniz glerini Fenike blgesini fethettiklerinde elde etmilerdir. Daha sonra Msrn da fethedilmesiyle Perslerin donanma gc daha da artmtr. Persler, Egelilerden ve Yunanllardan yetenekli baz denizcileri hizmetlerine alarak, Boazlar, Karya ve yonya tersanelerinde gemiler yaptrmlardr. Persler asker bir devlet olduklarndan yollara ok byk nem vermilerdir. Bu yollardan en uzunu ve nemlisi Herodotosun Kral Yolu adn verdii, Bat Anadolu ilerinden ran a kadar uzanan yoldu. I. Darius tarafndan kurulan yol, Lidya bakenti Sardisten balayarak Frigya zerinden Kzlrmaka, oradan Tokat, Sivas ve Malatya yoluyla Frata oradan da rana doru uzanmaktayd. Herodotosun verdii llere gre Kral Yolu yaklak 2.500 km uzunluunda olup 90 gnlk bir yolculukla alnabilmekteydi. Yol boyunca kervansaray niteliinde konaklama yerleri bulunmaktayd. Bu yol ticaret yaamn canlandrm ve Anadolu karayolu ticareti nem kazanmtr. Kara ve deniz ticareti imparatorlukta olduka nemli bir yere sahipti. Kafkasya blgesi kle ve cariye deposu grevi grmekteydi. Babil ve Assur blgelerine kuma, silah, hal, kilim, altn ve gm eyalar ihra ettikleri gibi yonya ve Lidyadan demir aletler, Fenikeden boya, Msrdan keten, Habeistandan fil dii, Arabistandan ise baharat ithal ediliyordu. Mezopotamya, Msr ve Anadolu ise imparatorluun tahl ambarlarydlar.

Resim 5.8 Persepolis Saray Tanr Ahuramazda Kabartmas

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

139

Din
Pers krallar, egemen olduklar toplumlarn dinine byk bir tolerans tanm, her ulus kendi dininde ve ibadetinde serbest braklmtr. Bununla birlikte Perslerin esas dinsel inanlar konusu pek iyi bilinmemektedir. I. Darius ile balayan Pers dini ile ilgili kaytlara gre, Perslerin devletlerine verdikleri yeni dzen Zoroaster ya da Zerdt adn tayan bir dnrn etkisi altnda bulunmaktadr. Zerdt dini de denen bu dinde Ahuramazda tek tanrdr. smi tam olarak evrildiinde Ahuramazda, bilgeliin hkmdar anlamna gelmektedir. Olaslkla .. 6. yzylda ortaya kan bu din, herkesi yalana kar savamaya aryordu. Persler, gzle grlmeyen bir varlk olan Ahuramazda iin tapnak ya da heykeller yapmamlardr. Tapnm bir rahibin ynetiminde yksek da balarndaki ate sunaklar nnde gerekletirilirdi. Bu dinde ate temizliin temsilcisi idi. Ate klt, Pers etkisi ile Anadoluya da girmitir. Pers dininde Ahuramazdann yannda iki tanr daha onurlandrlmaktadr: Anahita (Anaitis) ve Mithra. Anahita, ak, dourganlk ve bereket tanrasdr ve Anadolu Ana Tanras ile akraba saylr. Mithra ise her eyden nce k tanrsdr, ayrca bereket tanrs ve sava tanrs olarak da nemli bir etkiye sahiptir. Seferleri korur ve krallk anlamalarna kefil olurdu.

Dil ve Yaz
Akamenidler Dnemindeki dil, bugn eski Pers dili denilen lehedir. Bu lehenin Sanskrit yani Rid-veda ve Auseta dilleriyle beraber proarien denilen ortak bir kaynaa bal olduu ileri srlmektedir. Bu dilin yalnzca resm yaz dilinde kullanld, halk arasnda kullanlan dilin daha sade olduu kabul edilmektedir. Persler n Asyada ivi yazsn kullanan uluslarn sonuncusudur. Pers ivi yazs, Babil, Assur ve Elam yazlarndan alnm olan 41 hece iaretinden oluur.

Mimari ve Sanat
Geni bir hkimiyet alanna sahip olan Pers mparatorluunda be resm bakent vard. Bunlardan , Byk Kyros tarafndan fethedilen, daha nceki krallarn himayesindeki kentlerdi. Bunlar Med Krall kral kenti Ekbatana, Elam Krall bakenti Susa ve Babil mparatorluu bakenti Babildi. Dier bakentler ise Pasargad ve Persopolis idi. Pers krallar bu ehirlere ok nem vermi ve byk apl imar faaliyetleri gerekletirerek her birini imparatorlua yakr ihtiaml yerleim merkezlerine dntrmlerdir. zellikle Pers dininde tapnak olmamas, ehirlerde mimari geliimi saray yapmna yneltmitir. mparatorluun zenginlii, Perslerin ynettii dnyann her kesinden getirilen malzemeler ile yaplan heybetli ve gsterili saraylardan da anlalr. Bu saraylar, antsal lekli birka girii olan, geni i avlular ve apadana olarak tanmlanan iten ve dtan stunlarla evrili resm kabul salonlarna sahip byk komplekslerdi. Giriler, avlular ve kabul salonlar antsal lekli kabartma ve heykeller ile sslenmekteydi. Bu sslemelerde koruyucu yar tanrsal figrlerin yan sra kraln kendi simgeleri de kullanlmtr. Krallarn mezarlar da bu resm saray alanlarna yaplmaktayd. Pers mimarisinin Msrdan youn bir ekilde etkilendii ve onlarn tapnaklarda uyguladklar stunlu mimariyi saraylarnda uyguladklar bilinmektedir. Pers sanatnn orijinal yan, yabanc sanatlardan alnan unsurlarn birletirilerek ahenkli bir ekilde uygulanmas ve eserlerin olaanst byk olmasdr. Pers dinindeki balca tanrlar kimlerdir ve zellikleri nelerdir?
SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

140

Uygarlk Tarihi

zet
A M A

Orta Asyann corafi snrlarn tanmlaynz. Kuzeyde Ural Dalarndan balayp Altay Dalarn geerek, Kingan Dalarna kadar uzanan hat ile, gneyde Himalayalar ve Pamir Yaylas zerinde Hazar Denizine ulaan hat arasnda kalan blge Orta Asyann snrlarn oluturmaktadr. Hunlardan nceki Orta Asya kltr merkezlerini aklaynz. Afenesyevo-Andronovo-Karasuk ve Tagar ilk Orta Asya kltr merkezleri olarak kabul edilmektedir. Asya Hun Devletinin kurulu, geliim ve ykl srecini aklaynz. Asya Hun Devleti, Teoman tarafndan kurulmu; ancak gerek devlet kimliine Mete Han zamannda ulamtr. Metenin olu Ki-ok zamannda gl devlet imajn korumu; ancak .. 51de i-i ve Ho-han-yeh kardeler zamannda blnme tehlikesi geirmi, bu olumsuz gidi .S. 48de resm blnmeyle ve .S. 216da devletin yklmas ile sonulanmtr. Hunlardan sonraki dnemde Orta Asyann siyasi yapsn deerlendiriniz. Hunlarn .. 3 yzylda yklmasndan sonra, Orta Asyaya egemen olan hibir devlet bu blge de tam bir istikrar salayamamtr. 552de Gk-Trk Devleti kurulduktan sonra ksa sreli de olsa blgedeki istikrarszl ortadan kaldrmtr. 582 ylnda Gk-Trkler Dou ve bat GkTrkleri olarak iki ayr devlet haline gelmitir. 630-680 yllar in Esareti Dnemi olarak adlandrlr. 681 ylnda II. Gk-Trk devleti kurulmutur. Kapgan Kaan (692-716) dneminde Gk-Trkler Orta Asyada ok nemli bir g haline gelmitir. 744 ylnda Uygur Devleti kurulmutur ve blgede nemli bir g haline gelmitir. 821 tarihinden sonra Uygur Devleti zayflayarak yklma srecine girmitir.

A M A

A M A

A M A

AM A

Asya Hun mparatorluunun kltr ve uygarlna ait temel kavramlar aklaynz. Orta Asyada toplumsal temel aileye dayanmaktayd. Ailelerin birlemesiyle uruglar, bunlarn birlemesi ile de boylar oluurdu. Boylarn banda boy beyleri bulunurdu. Boylarn bir araya gelmesi budunu olutururdu ki bunlarn da banda ad, Yabgu ve lteber gibi unvanlara sahip yneticiler grev alrd. En son aamay ise banda Kaan, Han ya da Hakan unvan tayan hkmdarlarn bulunduu il (devlet) olutururdu. Asya Hun Devleti temel geim kayna olarak hayvancl benimsemi olmasna ramen ayn zamanda tarm, avclk,balklk,madencilik ve dericilik ile ticaret alannda da ekonomik faaliyetlerde bulunulmutur. Byk ve kkba hayvan yetitiren Trkler, madencilik konusunda da zellikle demir ilemeciliinde ileri dzeye ulamlardr.Devlet ynetiminde, egemenliin kaynan Gk Tanr oluturmaktayd ve onun Kut verdiine inanlan kii kaan olurdu. Yannda Hatun ve Toy Meclisi ile devlet ynetimini salard. Ordu genellikle atllardan oluurdu. Srekli ordu bulunduran Hunlarda paral askerlik grlmezdi. Asya Hun Devletinde tip inan benimsenmitir. Bunlar, Doa glerine inanma, Atalar klt ve dier ikisinde temel oluturan Gk Tanr inancdr. rann corafi snrlarn Elam, Med ve Pers dnemlerindeki siyasi ve kltrel gelimeleri reneceksiniz. ran, Dicle Irmann dousundaki dalardan Afganistana kadar uzanan, kuzeyde Hazar Gl ve Harezm Blgesi, gneyde Umman Denizi, gney batda Basra Krfezi ile evrili bir corafya zerinde yer almtr. ran topraklarnda tarih boyunca, Elamlar, Medler ve Persler egemenlik kurmutur. Perslere son veren Byk skenderin bir sre egemenliinde kalan randa daha sonra Hellenistik krallklardan Selevkos Krall kurulmutur. Elamlarn zellikle .. 3. binylda Avar adyla kurulan yerlemeden itibaren siyasal bir birlik meydana getirmeye baladklar grlmektedir. Sonraki devirlerde Akkadlarla siyasal mcadeleye girimiler, bir sre Akkad egemenliinde kalp daha son-

AM A

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

141

ra bamszlklarna kavumulardr. Ancak .. 653te Assurlular Elamllar ykmlardr. Medler bugnk ve Tahran, Hemedan, Isfahann kuzeyi, Zencan evresinde yaam eski bir ran halkdr. zellikle Assurlular ile yaptklar mcadeleler, onlarn uzun sre bamsz bir devlet olmasn engellemitir. Assurlulara kar stnlk kuran Medler, bu devleti yktktan sonra genileme alan olarak kendisine Anadoluyu semi, .. 591-585 yllar arasnda Lidyallar ile savamtr. Ancak .. 550 de randa egemenlik Perslere gemitir. Persler, Pasargad boyunun Akamenid kolundan gelmektedir. Balangta Elam Assur savalarnda Elamllarn yannda olan Persler, daha sonra Elamllar ile siyasi mcadeleye girmilerdir. Bir sre Med hkimiyeti altnda yaadklarn bildiimiz Persler, imparatorluun gerek kurucusu kabul edilen II. Kyros ile ykselie gemitir. Med Hanedanna son veren II. Kyros ayn zamanda Anadoluda Ege kylarna kadar ulaarak imparatorluun snrlarn geniletmitir. II. Kambyses zamannda Msr, I. Darius zamannda Makedonya kylar ele geirilmi, Hindistana sefer dzenlenmitir. Ancak III. Darius Dneminde, Byk skender ile yaplan sava Pers mparatorluunun sonu olmutur.

142

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisi, Asya Hun Devleti ncesi Orta Asya kltr merkezleri ierisinde yer almaz? a. Karasuk b. Tagar c. Afenesyevo d. Tel-Amarna e. Andronovo 2. Aadakilerden hangisi Orta Asyada ekonomik faaliyetlerin ekillenmesinde dierlerine gre daha etkili olmutur? a. Hukuk b. Corafya c. Din d. Siyasal Yap e. Snfl Toplum Anlay 3. Aadakilerden hangisi Hunlardan nceki Orta Asya tarihi ve kltrne ait deildir? a. Terek b. Kaoche c. Batik d. Targlak e. Kmbet 4. Aadakilerden hangisi, Trk Devletlerinde hkmdarlarn kullandklar nvanlar arasnda yer almaz? a. Yabgu b. lteber c. Ilmga d. any e. Kaan 5. 630-680 yllar aras Orta Asya tarihinde ne dnemi olarak adlandrlmtr? a. in Esareti Dnemi b. I. Gk-Trk Devleti Dnemi c. Uygur Dnemi d. II. Gk-Trk Devleti Dnemi e. Sar Uygurlar Dnemi 6. I. Kaan bakanlnda toplanan, boy beylerinden oluan meclistir. II. Gktanr tarafndan Kaana verildiine inanlan, devleti ynetme yetkisidir. III. Asya Hunlarnda ordu ile e anlamda kullanlan kavramdr. IV. Kaan adna yasalar uygulamakla grevli memurdur. Orta Asya kltr tarihine ilikin, yukarda tanmlar verilen kavramlar ierisinde aadakilerden hangisi yer almaz? a. Br b. Kut c. Yu d. Yargan e. Toy 7. .. 6. yzylda Medlerin Anadoluda egemenlik kurmak iin, Kzlrmak Savan yapt devlet aadakilerden hangisidir? a. Hititler b. Lidya c. yonya d. Frigya e. Urartu 8. Aadakilerden hangisi Elamllara ait bir zellik deildir? a. Zhre yldznn hareketine gre bir takvim dzenlemi olmas b. randa tarih alarn balatan toplum olmas c. Kral ile birlikte drtler kurulu denilen danma meclislerinin olmas d. Kadn ile erkek ayrmnn kesin izgilerle belirlenmi olmas e. Huban ve nuinakn en byk tanrlar olmas 9. I. ssos II. Granikos III. Gaugamela Yukardaki savalarn kronolojik sralamas aadakilerin hangisinde doru olarak verilmitir? a. I-II-III b. I-III-II c. II-I-III d. II-III-I e. III-II-I 10. Elam, Med ve Pers uygarlklarnn oluumunda aadakilerden hangisinin katks yoktur? a. Lidya b. Assur c. Yunan d. Smer e. Asya Hun Devleti

5. nite - Orta Asya ve ran Tarihi ve Uygarlklar

143

Okuma Paras
Ouz Kaan Destanndan Bir Kesit Ay Kaann yz gk, az ate, gzleri el, salar ve kalar kara perilerden daha gzel bir olu oldu. Bu ocuk annesinden ilk st emdikten sonra konutu ve i et, orba ve arap istedi. Krk gn sonra byd ve yrd. Ayaklar kz aya, beli kurt beli, omuzlar samur omzu, gs ay gs gibiydi. Vcudu batan aa tylyd. At srleri gder ve avlanrd. Ouzun yaad yerde ok byk bir orman vard. Bu ormanda ok byk ve gl bir gergedan yayordu. Bir canavar gibi olan bu gergedan at srlerini ve insanlar yiyordu. Ouz cesur bir adamd. Gnlerden bir gn bu gergedan avlamaa karar verdi. Karg, yay, ok, kl ve kalkann ald ve ormana gitti. Bir geyik avlad ve onu st dal ile aaca balad ve gitti. Tan aarrken geldiinde gergedann geyii alm olduunu grd. Daha sonra Ouz, avlad bir ayy altn kua ile aaca balad ve gitti. Tan aarrken geldiinde gergedann ayy da aldn grd. Bu sefer kendisi aacn altnda bekledi. Gergedan geldi ve ba ile Ouzun kalkanna vurdu. Ouz karg ile gergedan ldrd. Klc ile ban kesti. Gergedann barsaklarn yiyen ala doan da oku ile ldrd ve ban kesti. Gnlerden bir gn Ouz Kaan Tanrya yalvarrken karanlk bast. Gkten bir gk k indi. Gneten ve aydan daha parlakt. Bu n iinde alnnda kutup yldz gibi parlak bir ben bulunan ok gzel bir kz duruyordu. Bu kz glnce gk tanr da glyor, kz alaynca gk tanr da alyordu. Ouz bu kz sevdi ve bu kzla evlendi. Gnler ve gecelerden sonra bu kz olan ocuk dourdu. ocuklara Gn, Ay ve Yldz isimlerini verdiler. Ouz ormanda ava kt gnlerden birinde gl ortasnda bir aa grd. Aacn kovuunda gz gkten daha gk, sa rmak gibi dalgal, inci gibi dili bir kz oturuyordu. Yeryz halk bu kzn gzelliini grse dayanamaz lyoruz derlerdi. Ouz bu kz sevdi ve onunla evlendi. Gnlerden gecelerden sonra Ouzun bu kzdan da olu oldu. Bu ocuklara Gk, Da ve Deniz isimlerini koydular. Ouz Kaan byk bir toy (enlik) verdi. Krk masa ve krk sra yaptrd. eit eit yemekler, araplar, tatllar, kmzlar yediler ve itiler. Toydan sonra beylere ve halka Ouz Kaan unlar syledi: Ben sizlere kaan oldum Alalm yay ile kalkan Nian olsun bize buyan Bozkurt olsun bize uran Av yerinde yrsn kulan Daha deniz, daha mren Gne bayrak gk kurkan Ouz Kaan bu toydan sonra dnyann drt bir tarafna elilerle u mektubu gnderdi: Ben Uygurlarn kaanym ve yeryznn drt kesinin kaan olmam gerekir. Sizden itaat dilerim. Kim benim emirlerime ba eerse, hediyelerini kabul eder ve onu dost edinirim. Kim ba emezse, gazaba gelirim. Onu dman sayarm. Onunla savar ve yok ettiririm. Kaynak: www.ekitap.kulturturizm.gov.tr

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d Yantnz yanl ise, Orta Asyadaki Kltr Merkezleri ve Blgenin Kltrel Yaps konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Hunlardan nce Orta Asyann Kltrel Yaps konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Hunlardan Sonraki Dnemde Orta Asya konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Asya Hun mparatorluunun Kltr ve Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Medler konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Elamllar konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Persler konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise, Persler konusunu tekrar okuyunuz.

2. b

3. e

4. c

5. a

6. c

7. b 8. d 9. c 10. e

144

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Orta Asyada ilk yerleimin .. 2500lerde olduu tahmin edilmektedir. .. 2500-1700 Afenesyevo, .. 17001200 Andronovo, .. 1200-700 Karasuk, .. 700-300 Tagar kltrleri, Orta Asyann en eski kltr dnemleri olarak kabul edilmektedir. Sra Sizde 2 Asya Hun Devletinin bilinen ilk hkmdar Teomandr. .. 220lerde devleti kuran Teoman, in ile birlikte Tunguz ve Yueiler ile mcadele etmitir. Ancak gerek kurucu, devleti ok daha gl bir yere tayan Mete olmutur. Mete Han babasn ldrerek tahta km, Tunguzlar ve Yueileri yenmitir. .. 201de inlilerle Pei Tang Anlamasn imzalayarak ini vergiye balamtr. Metenin dnya tarihindeki byk nemi, asker tekilatlanmada onlu sistemi getirmi olmasdr. Sra Sizde 3 Asya Hunlarnda toplumsal temeli oluturan unsur ailedir. Aileler uruu, urular oyma, oymaklar boylar, onlar da budunu meydana getirirdi; son aama devletti. Devletin banda Kaan, yannda boy beylerinden oluan Toy ve ei olan hatun bulunurdu. Hukukun temeli treye dayanr, yazsz olan bu kurallar kaan da dahil olmak zere herkesi balar. Deien koullara bal olarak trenin kurallar toplumsal kabul artyla deiebilir. Devleti yneten kaandr, Gktanrdan kut alan kaan ile birlikte ei olan hatun ve toy ynetimde sz sahibidir. Kut kan yoluyla hanedan yelerine geer, kutu kesilen kaan, toy karar ile tahttan indirilebilirdi. nan hayatnda temel Gk Tanr inandr. Gk Tanr inannn dnda doadaki kutsal ruhlara inanan Trkler iin atalar klt de ok nemlidir. Sanat anlay bozkr yaamna uygun bir geliim gstermitir. Tanabilir sanat eserleri meydana getiren Trkler, zelikle dokumaclk ve madencilik (demir) alannda nemli eserler vermilerdir. Eserlerinde kullanlan motifler ise genellikle hayvansal figrler olmutur. Topraa bal bir yaamn olmamas Trklerde kle snfnn douunu engellemi, toprak sahibi zengin bir snf yerine, sr sahibi kiiler n plana kmtr. Sra Sizde 4 Pers dini ile ilgili kaytlara gre, Perslerin devletlerine verdikleri yeni dzen Zoroaster ya da Zerdt adn tayan bir dnrn etkisi altnda bulunmaktadr. Zerdt dini de denen bu dinde Ahuramazda (bilgeliin hkmdar) tek tanrdr. Olaslkla .. 6. yzylda ortaya kan bu din, herkesi yalana kar savamaya aryordu. Tapnm bir rahibin ynetiminde yksek da balarndaki ate sunaklar nnde gerekletirilirdi. Bu dinde ate temizliin temsilcisi idi. Ahuramazdann yannda iki tanr daha onurlandrlmaktadr: Anahita (Anaitis) ve Mithra. Anahita, ak, dourganlk ve bereket tanrasdr ve Anadolu Ana Tanras ile akraba saylr. Mithra ise her eyden nce k tanrsdr, ayrca bereket tanrs ve sava tanrs olarak da nemli bir etkiye sahiptir. Seferleri korur ve krallk anlamalarna kefil olurdu.

Yararlanlan Kaynaklar
Anonim (1997). Trkiye Tarihi I, (ed. S. Akin), Cem Yaynlar, stanbul. Anonim (2007). Perslerin Dn, ArkeoAtlas, say: 6, stanbul. Grausset, R. (1996). Bozkr mparatorluu, (ev. Reat Uzmen), tken Yaynlar, stanbul. Gnaltay, . (1948). ran Tarihi, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara. plikiolu, B. (1994). Eskia Tarihinin Ana Hatlar, (2. bask), Bilim Teknik Yaynevi, stanbul. Kafesolu, . (1988). Trk Milli Kltr, Boazii Yaynlar, stanbul. Komisyon (1995). Tarih 1, Milli Eitim Bakanl Ders Kitab, lke Yaynlar, stanbul. Mieroop, M. van de (2004). Antik Yakndounun Tarihi, (ev. S. Gl), Dost Kitabevi, stanbul. Roux, J.P. (2001). Orta Asya Kltr ve Uygarl, (ev. Lale Arslan), Kabalc Yaynlar, stanbul. Sevin, V. (1982). Anadoluda Pers Egemenlii, Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, c. 2, Grsel Yaynlar, stanbul, s. 268-277. Tarhan, T. (1976). Eskiada Kimmerler Problemi, VIII. Trk Tarih Kongresi, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara, s. 355-369. Wiesehfer, J. (2003). Antik Pers Tarihi, (ev. M. Ali nci), Telos Yaynclk, stanbul.

6
Amalarmz

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; Minos Uygarln genel hatlaryla tanyacak, Miken Uygarlnn karakteristik zelliklerini aklayabilecek, Geometrik ada Yunanistandaki siyasi ve toplumsal yaam, sanattaki deiikler ile Yunan tanrlar dnyasn kavrayacak, Arkaik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal deiimleri, sanattaki byk gelimeleri deerlendirebilecek, Klasik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal yaam, felsefe ve sanattaki byk ilerlemeleri aklayabilecek, Hellenistik an kozmopolit yapsn ve sanatn deerlendirebilecek, Antik Yunan dnyasnn gnlk yaamn ve l gmme geleneklerini, tanyacak bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Minos Miken Karanlk a (Geometrik a) Arkaik a Tyranlk Demokrasi Solon Kanunlar Klasik a Perikles Hellenistik a Byk skender

indekiler
MNOS UYGARLII MKEN UYGARLII KARANLIK A / GEOMETRK A (.. 1100-800) ARKAK A (.. 800-500) KLASK A (.. 500-400) HELLENSTK A (.. 330-30) ESK YUNAN DNYASINDA GNLK YAAM VE L GMME GELENEKLER

Uygarlk Tarihi

Eski Yunan Uygarl

Sayfa Tasarm: Ersin

Eski Yunan Tarihi ve Uygarl


MNOS UYGARLII
A M A

Minos Uygarln genel hatlar ile reneceksiniz.

Adn Giritin efsanevi kral Minostan alan Minos Uygarlnn merkezi Girit Adasdr. Efsaneye gre, Europa ve Zeusun olu Minos, Knossos ehrinin ve Kiklad Adalarnn kraldr. Minos, tanr Poseidona kurban sunmay unuttuu iin Poseidon onu cezalandrm ve bir boay bana musallat etmitir. Ancak kars Pasiphae boaya k olmu ve bu ilikiden ba boa, vcudu insan biiminde olan Minatauros adnda bir yaratk dnyaya gelmitir. Minos, Minatauros iin dnemin byk sanats Daidalosa Labiranthos ad verilen ve gnmzdeki labirent kelimesinin de buradan tredii bir yap ina ettirerek hapsetmitir. Girit, Yunanllarn ba tanrs Zeusun da doum yeri olarak bilindii iin Yunanllarn tm tarihi boyunca nemli olmutur. Efsaneye gre, Zeus Giritteki da Danda domu ve burada Nymphe ad verilen su perileri tarafndan bytlmtr. Eski Yunan Uygarlnn ncs niteliindeki Minos Uygarl, ngiliz Arkeolog Sir Arthur Evansn 1900 ylnda Knossos Sarayn kefetmesiyle tm dnyann ilgisini ekmitir. .. 2600lerde Girit Adasnda gelimeye balayan Minos Uygarl, zellikle .. 2.binde sanat ve kltr dzeyi yksek, bar ve refah iinde bir dnemi simgeler. Sona erdii dnem .. 1450 civardr; ancak .. 1000 ylna kadar etkileri devam etmitir. Minoslular esas olarak deniz ticareti ile uraan bir ticaret toplumudur. Uygarln kyle ilgili iki sebep ne srlmtr: Birincisi, Thera (bugnk Santorini Adas) yanardann patlamas; ikincisi .. 1380 civarnda Yunanistanda Miken Uygarlnn giderek ykselmesi ve Minos Uygarlna son vermesidir.

Resim 6.1 Girit-Knossos Sarayndan Zambaklar le Bir Prensin Tasvir Edildii Fresko

148

Uygarlk Tarihi

Minos Uygarlnn sanatnda ahap ve tekstil rnleri ok poplerdir. Bununla birlikte seramii, duvarlar freskolar ile ssl saraylar, ta iilii ve mhrleri de dikkat ekicidir. Bu eserler dnemin resim sanatn anlatan ve slubun zirveye kt rnekleridir. Arkeologlar, seramiklerini inceleyerek Minos Uygarlnn kronolojisini evreye ayrmlardr:
Tablo 6.1 Minos Uygarlnn, Seramiklerine Gre Kronolojisi Erken Minos Dnemi Orta Minos Dnemi Ge Minos Dnemi .. 3000-2200 .. 2200-1500 .. 1500-1000

Resim 6.2 Phaistos Diski (.. 1850-1400)

Teokrasi: Yunanca Teo tanr demektir, Kratia/Krasia ise ynetme anlamna gelir. Yani ynetimin tanrnn temsilcileri olduklarna inanlan din adamlarnn elinde bulunduu, din kkenli toplumsal, siyasi dzen demektir.

Erken Minos Dnemi seramikleri spiraller, genler, dalgal izgiler, balk kl gibi motiflerle karakterize edilebilir. Orta Minos dneminde balk, ku, mrekkep bal ve leylaklar poplerdir. Ge Minos Dneminde ise iekler, hayvanlar hl devam eder ama eitleri artmtr. Saray slubu denen stil hkimdir. Natralist motifler sadeletirilmi ve geometrik formlar balamtr. Ge Minos Dneminde Miken sanat ile benzerlikler artmtr. Minoslularn yaz dili Linear A olarak bilinmektedir; ancak tam zlememitir. Kazlarda yaklak 3000 tablet ortaya karlmtr. Akalarn Giriti zapt etmesinden sonra ise Linear B yazs kullanlmtr. Linear B yazs, Michael Ventris tarafndan 1950li yllarda zlmtr. Hiyeroglif karakteri ile bir ksm Linear A, bir ksm Linear Bye yakn olan Phaistos Diski, arkeoloji dnyasnn gizemini koruyan en nemli eserlerindendir. Girit halk, kral ve soylular tarafndan ynetilmitir ve bu insanlar din, ticaret ve sanat olmak zere her konuda egemen snf temsil etmitir. Ynetim biimi teokratiktir. Minos freskolarnda erkek ve kadnlar bir arada ayn sporu yaparken betimlenmitir. Buna dayanarak baz arkeologlar erkek ve kadnn eit sosyal statlere sahip olduunu ve hatta anaerkil sistem olduunu nermitir. Minos sanatnda kadn daha baskndr ve erkeklerden daha sk tasvir edilmitir. Baz erkek tanrlarn betimleri olmasna ramen, tanra betimleri daha oktur: Dourganln Ana Tanras, Hayvanlarn Sahibesi, ehirlerin Koruyucusu, Evin Koruyucu Tanras, Ormann Tanras ve Yeraltnn Tanras. Bu tanralar genelde ylanlar ve kularla bir arada gsterilmitir. Tanr ve tanralara dzenlenen klt trenleri doadaki kutsal alanlarda, maaralarda, da doruklarnda,ev ve saray apellerinde gerekletirilmitir. Minos kltrnn karakteristik objelerinden biri olan ta mhrlerde merkezde hep tanra ve ona hizmet eden figrler bulunur. Kutsal semboller ise, boa ve onun takdis boynuzlar, ift yzl balta, ylan, gne diski ve aatr. Homeros, Girit halknn pek ok kabileden olutuunu syleyerek bunlardan be tanesinin adn vermitir. Yine Homerosta 90 ehir ad verilmekle birlikte en nemli ehir merkezi Knossos olarak gemektedir. Knossos dnda Phaistos, Kydonia, Gortyna da nemli yerlemeler arasndadr. Kefala Tepesinin stnde kurulan Knossos ehrinde Knossos Saray, Minoslular Evi, Kk Saray, Kral Villas, Diony-

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

149

sos Villas, Gney Kral Tapna ve mezar bulunur. Sarayda 1500n zerinde oda vardr. Merkez avlu dou ve bat olmak zere ikiye blnmtr. Bat kanadna din ve resm devlet odalar yaplmtr. Dou kanadna zel odalar ve atlyeler ina edilmitir. Gelimi bir kanalizasyon sistemi tespit edilmitir. Knossos Saray 22.000 metrekarelik bir alan kaplamtr. Minoslular bakr, kalay, altn ve gmten lks tketim rnleri ve seramik ticaretiyle uramtr. Yunanistan, Kbrs, Suriye, Anadolu, Msr, Mezopotamya ve spanya ile ticaret yapmlardr. Girit Adasndaki Minos Uygarl ne zaman kurulmu ve hangi sebeplerden SZDE kmtr? SIRA tr
SIRA SZDE

MKEN UYGARLII
A M A

DNELM S O R U

DNELM S O R U

Miken Uygarlnn karakteristik zelliklerini reneceksiniz.

.. 1600-1100 yllar arasndaki dnemde Yunanistanda Aka / Miken Uygarl ile DKKA karlarz. Akalarn yaratt uygarlk, en nemli Aka merkezlerininT banda gelen Mikenai kentine gre yaygn ekliyle Miken Uygarl olarak adlandrlmtr. SIRA SZDE Linear B yazsn kullanan Aka/Miken Uygarlnn kronolojisi, Minos Uygarlndaki gibi, seramiklerin geliimine gre yaplmtr ve drt evreye ayrlmtr:
AMALARIMIZ

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Erken Miken Orta Miken Ge Miken Sub-Miken

.. 1675-1470 .. 1470-1370 .. 1370-1200 .. 1200-1050


TELEVZYON K T A P

Tablo 6.2 Miken Uygarlnn, Seramiklere Gre K T A P Kronolojisi

Minos Uygarlnn k ile Akalar zellikle deniz ticaret yollarna hkim olmaya balam; Kbrs, Msr ve Anadolu ile ticareti ilerletmitir. Ticaret mallar; parfm yalar, zeytinya, arap, baharat, seramik, bronz objeler, altn, bakr, kalay, fildii ve boyadr. Ticaretin canlanmas ile Atina, Tebai, Mikenai, E R N E T gibi ehir N T Tyrins ler giderek gelimi ve etraflar grkemli surlarla evrilmitir. Bu ehirlerde krallklar biiminde ve feodal sisteme dayal bir ynetim biimi vardr. Akalarn en nemli kenti olan Mikenaide yerleimin kurulduu tepeninin en stne kraln saray ina edilmitir. Saraya Aslanl Kap olarak bilinen byk ve antsal bir kapdan girilir. Miken mimarisinin en karakteristik yaplarndan biri Tholos mezarlardr. Bu mezarlarn, yer altnda gm odas ve dromos denilen bir girii bulunur. Mikenai kentinde .. 1525-1275 arasna tarihlendirilen 9 adet Tholos mezar ortaya karlmtr. Bu mezarlara Mikenai kentinin efsanevi yneticileri ile ailelerinin ad verilmitir. Miken kral Agamemnonun mask ad verilen altndan yaplm olan bir mask, Miken Uygarlnn en gzel eserlerinden biridir.

TELEVZYON

NTERNET

Resim 6.3 Mikenai Saraynn Aslanl Kaps

150
Homeros: .. 8. yzylda yaamtr. yonya blgesinde ve byk olaslkla Smyrna (zmir)da domutur. Homeros hakkndaki bilgilerimiz ok azdr. Eserlerinde sz ettiklerinin byk blm ise kazs yaplan yerlemelerdeki arkeolojik buluntularla dorulanmaktadr.

Uygarlk Tarihi

Resim 6.4 Mikenai Tholos Mezarlarndan Birinde Bulunan Altn Mask. Agamemnonun Mask

Miken Uygarlnn efsanevi kral ve kahramanlar, nl ozan Homerosun lyada ve Odysseus isimli eserlerinde anlatlmtr. lyadann konusu Tun ann sonlarnda Akalar ile Troyallar arasnda geen ve 9 yl sren byk savatr. Sava, Troyal Parisin Mikenai kral Agamennonun kardei Sparta kral Menelaosun kars ve dnyann en gzel kadn Helenaya k olup, onu Troyaya karmas yznden kmtr. Bunun zerine Menelaos ve Akalarn ba kral olan Agamemnon ile dier Akalar Troyaya sefere karlar. Sava bir trl sonulanmaynca Akalar bir hileye bavururlar. Byk tahta bir at hazrlayp, iine askerlerini yerletirir ve Troyallara, savatan geri ekildiklerini bildirerek bu hediyeyi kabul etmelerini rica ederler. Kale kapsn aarak tahta at kabul eden Troyallar gece kt bir srpriz beklemektedir. Tahta attan kan Akal askerler tm kenti yerle bir eder, erkekleri ldrr ve kadnlar esir alrlar. Bu, savan mitolojik hikyesidir. in gereini, Boazlar geerek Karadenizdeki maden yataklarna ve buradaki ticarete egemen olmak isteyen Akalar ile Boaza hkim Troya arasnda ticaret yznden kan bir savata aramak daha doru olacaktr. Odysseus ise adeta fantastik bir roman formatnda olup, Odysseus isimli Akal kahramann Troya Savann ardndan eve dnte bandan geen maceralar anlatlmtr. Miken Uygarl .. 1100 civarnda kmtr. Bu kn en byk sebebi olarak krallklar arasnda kan i savalar gsterilmitir. Bu kten sonra Yunanistanda Karanlk a ad verilen dnem balamtr. Miken Uygarlnn kyle birlikte Ege dnyasnda ekonomik ve kltrel adan skntl bir dnem ba gstermitir. .. yaklak 1100-1050 yllar arasndaki bu dnem Miken Uygarlnda Sub-Miken ad ile bilinmektedir. Miken Uygarlnn en nemli ehri hangisidir ve Troya Savann mitolojik k sebebi SIRA SZDE nedir?
D N A / GEOMETRK A (.. 1100-800) KARANLIKE L M

SIRA SZDE

DNELM S O R U

AM A

Geometrik a boyunca Yunanistandaki siyasi ve toplumsal yaam, S O R U sanattaki deiiklikleri ve Yunan tanrlar dnyasn reneceksiniz.
DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE
Peloponnes: Yunanistann

AMALARIMIZ gney ucu, gnmzde Mora


Yarmadas olarak bilinen yerin antik adaki ismidir.

K T A P

Miken Uygarlnn k ok hzl ve eitli nedenlere bal olarak gereklemitir. Dorlar olarak adlandrlan topluluk, Demir ann balad bu dnemde kuSIRA .. zeyden gelerek SZDE1200-1100 yllarnda Yunanistan igal etmitir. Dorlar, Kuzeybat Yunanistan, Makedonya ve Epirustan gelmi, buralardan Yunanistann merkezine doru kayarak sonra, Peloponnes ile gneydeki Ege adalarna gemitir. YuAMALARIMIZ nanistann Karanlk a olarak bilinen bu dnem, .. 800 civarnda sona ermitir. Karanlk a sresince daha nceden bilinen pek ok kltrel ge kaybolmu, Yunanistann Anadolu, Yakn Dou ve Msr ile olan ticari ilikileri sona ermitir. K T A P anak mleklerin stndeki geometrik bezemelerden tr bu tarihsel srece Geometrik a ad da verilmitir.
TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

151
Polis: Antik Yunanda polis hem ehir hem ehir devleti demektir. ehir ve devlet birbiri iine girmi bir kavramd. Polis, evre kyleri iine alan ve genellikle doal snrlara dayanan siyasi bir topluluktur.

Dorlarn Yunanistan igali ile balayan bu dnemde en byk gelime, polis ad verilen kent devletlerinin ortaya kmasdr. Bu ehir devletlerinin en nemlileri Atina, Sparta, Thebai, Megara ve Korinthosdur. Daha nceki dnemlerde kabileye dayal, bir basileus (kral) ynetiminde kent devletleri vard. Bu dnemde, gnden gne ilerleyen sosyal ve siyasal yaam sonucunda kral, yanna kendisine yardm edecek memurlar almak zorunda kalmtr. Bu memurlara rnek olarak Atinada tesmotetler (hukuk koruyucular), Spartada eforoslar (denetiler) gsterilebilir. Dier taraftan kraln hak ve yetkileri birtakm danma meclisleri tarafndan daraltlmtr. Bu meclislere balangta yalnz kral tarafndan seilen tecrbe sahibi ihtiyarlar seilirken zaman iinde ya snrlamas ortadan kaldrlmtr. Kraln gcnn srekli olarak azalmasna karlk memurlarn, danma ve denetleme kurullarnn gc artmtr. Bunun sonucunda da krallk babadan oula geen bir makam olmaktan karak krallar belirli bir sre iin seilmeye balanm, sonunda da g ve yetkilerini aristokratik ynetimlere brakmak zorunda kalmtr. Dorlarn blgeyi igali sonrasnda baz topluluklar .. 11. yzylda Bat Anadolu kylarna g etmeye balamtr. lk gler Kuzey Yunanistandan gelmi olan ve Yunancann farkl bir lehesini konuan Aioller tarafndan gerekletirilmitir. Aioller, Lesbos (Midilli) Adasna, Troas (Biga Yarmadas) blgesi ile zmir Krfezi arasndaki blgeye yerlemilerdir. Bu blge Aiolya blgesi olarak bilinmektedir. Aiollerin ardndan .. 11. yzyln sonlar, .. 10. yzyln balarnda Orta Yunanistandan g eden yonlar, Kios (Sakz) ve Samos (Sisam) adalar ile Ege kylarnda zmir Krfezinin gneyi ile Byk Menderes rma arasna yerlemilerdir. Bu blge yonya olarak adlandrlmtr. .. 800 civarnda yonya blgesinde Panionion Birlii kurulmu ve 12 byk yon kenti birlie katlmtr. Birliin dinsel toplanma merkezi Priene (Gllbahe) topraklarnda bulunan Panioniondur. Bu 12 byk kent ise: Miletos (Milet), Myus (Avar Kalesi), Priene (Gllbahe), Ephesos (Efes), Kolophon (Deirmendere), Lebedos (Ksk Yarmadas), Teos (Seferhisar/Sack), Klazomenai (Urla), Erythrai (Ildr), Phokaia (Foa), Samos (Sisam) ve Kios (Sakz) Adasdr. Gnmz Bat Uygarlnn temelinde yer alan yonya Uygarl bu topraklarda kurulmutur. Bununla birlikte, sz konusu blgelerde yaayan ok daha eski Anadolu toplumlar bulunmaktayd. Bu balamda Yunan Uygarlnn kkenini sadece antik Yunanistana dayandrmak yerine, en erken dnemlerden balayarak antik a boyunca Anadolu ve Yunanistan arasnda devam eden karlkl bir etkileimin varln kabul etmek daha doru bir yaklam olacaktr. .. 6. yzyldan itibaren yonyallar felsefe, tarih yazm, biyoloji ve mimari olmak zere pek ok alanda kendini gelitirmi ve Yunanistan etkilemitir. yonya blgesinde byk bir uygarlk gelimitir. .. 900 yllarna doru Peloponnes Yarmadasnda oturan Dorlar, adalar ve Gneybat Anadolu kylarna kollar halinde gmeye balamtr. Dorlar, Giriti igal ettikten sonra Kythera, Thera ve Melosu ele geirmilerdir. Buradan dou ynne ilerleyerek Rodos ve Kos (stanky) adalarna ve bu adalarn karsnda Data ve Bodrum yarmadalarna yerlemilerdir. Tm Yunanllar Hellen isimli bir atadan geldiklerine inanr ve kendilerini Hellen, Yunanistan da Hellas olarak adlandrrlar. Konutuklar dil ayn olmakla birlikte diyalekt farklar vardr. Geometrik a boyunca Yunanistanda ekonominin temelinde tarm ve hayvanclk nemli bir rol oynam, dnem iinde nfus giderek artm ve ehir hayat yeniden ortaya kmtr. Zaman iinde gelien kltr hayat, i blm yaplmasn zorunlu klm, baz meslek gruplarnn belirmesine, usta ve

152
Hesiodos: Boiotial bir ifti olup, evrenin oluumu ve tanrlarn soy aacyla ilgili grlerini mitolojik kavrayta gsteren bir eser yazmtr. Mitoloji: Yunanca mitos (mythos) masal, efsane; logos sz ve bilgi anlamna gelip, ok tanrl dinlerde tanrlarn yaants ile onlarn insanlar ve dier efsanevi yaratklarla ilikileri hakkndaki ykleri kapsayan efsaneler bilgisi demektir. Ambrosia: Eski Yunanllara gre Olympos Tanrlarnn yiyecei. Mitolojiye gre, baldan tatl ve gzel kokulu olan bu gdadan yiyenler lmszlk kazanyorlard. Nektar: Tanrlarn ikisi. Onlara lmszlk kazandrr. Homerosa gre nektar krmz arab andrr. Tatl bir tad ve ho kokusu vardr.

Uygarlk Tarihi

ii gibi cret karl alanlarn ortaya kmasna neden olmutur. Bu zanaatkrlar arasnda bakr ve demir ustalar, marangozlar, mlekiler, dlgerler saylabilir. Dnem iinde ulamn ilerlemesine bal olarak eitli blgeler arasnda ilikiler artm ve ticaret gelimitir. zellikle krekli gemiler ile deniz ticaretinde sz sahibi olan Yunanllar, Fenikeliler ile sk ticaret ilikilerine girmilerdir. Bu durum Yunan kltrnn gelimesinde byk bir rol oynam, Miken Uygarlnn kyle kaybolan yaz dilini Yunanllar Fenikelilerden renmilerdir. Bu yaz Yunanistana .. 8. yzyln balarndan itibaren girmitir. Yunanllar, Dou alfabesindeki kendi dillerine uymayan baz sessiz harflere ses deerleri vermek suretiyle 24 harften oluan bir alfabe oluturmulardr. Yaz, ilk zamanlar ticari alanda kullanlm, daha sonralar ise gnlk yaama ve devlet ilerine geirilmitir. .. 8. yzylda yaayan Hesiodos Yunanllar iin bir Teogonia (Tanrlar Sistemi) yaratm, tanrlara adlar vermi, bunlarn grev ve yetkilerini belirlemitir. Bu tanrlarn bir ksm Ege blgesinde eskiden beri kendilerine tapnlan tanrlardr. Baz tanrlar ise Dorlar tarafndan Yunanistana getirilmitir. Yunan mitolojisi, .. 700 civarnda tam olarak gelimitir. Yunan tanrlar hem grn hem karakter olarak insanlar gibidir. nsanlardan farklar lmsz olmalar, ambrosia ve nektarla beslenmeleridir. Yunanllar, tanrlarnn Yunanistann en yksek da olan Olympos Dann zirvesinde yaadna inanmlardr. Esas olarak 12 Yunan tanrs vardr. Bunlarn yan sra ikincil derecede nemli daha pek ok tanr bulunur.
12 YUNAN TANRISI Yunanca Ad Zeus Hera Athena Apollon Artemis Ares Poseidon Hephaistos Aphrodite Hestia Hermes Demeter Temsil ettii doal g ve dnceler Sembolleri Latince Ad Jpiter Juno Minerva Phoibus Diana Mars Neptn Volkanus Vens Vesta Merkr Ceres

Tablo 6.3 12 Yunan Tanrsnn simleri, Sembolleri ve Roma andaki Adlar

Tm tanrlarn ba ve gk tanrs Kartal, asa ve imek Evlilik ve doum tanras Akl, bilgelik ve sava tanras Mzik, iir ve k tanrs Avclk, namus ve ay tanras Sava tanrs Deniz tanrs Ate ve zanaatkrlarn tanrs Ak ve gzellik tanras Aile ocann koruyucu tanras Haber tanrs Bereket tanras Tavus kuu, zambak ve nar Zeytin dal, bayku ve kalkandr Ok, yay ve Lir Ok, yay, geyik ve hilal Mifer, mzrak atall asa eki, rs Gvercin Kutsal ate Kerykaion, kanatl sandaletler Bereket boynuzu, buday demeti, orak

Tanrlarn insan eklinde dnlmeye ve tanmlanmaya balamas bunlarn heykellerini iine alabilecek ve koruyabilecek tapnaklarn yaplmasn salamtr. Naos olarak tanmlanan ve tanrnn heykelinden baka kutsal eyalarn da koruyan ilk tapnaklar megaron eklindedir. Daha sonralar megaronlarn evresi bir stun sras ile evrilerek daha grkemli bir grnm kazandrlmtr. Dini trenler tapnaklarn nndeki sunan nnde yaplrd. Trenleri ynetmek, tanrnn heykeline ve kutsal eyalarna bakmak halk tarafndan seilerek greve getirilen

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

153
Resim 6.5 Geometrik Dnem Kab

rahiplerin iiydi. Rahiplerin yannda gelecekten haber veren, tanrlarn isteklerini renen khinler yer almaktayd. Geometrik Dnemi en iyi seramiklerde izleyebilmekteyiz. mlekler dama tahtas, i ie daireler, meander, gamal ha gibi geometrik motiflerle sslenmitir. nsan ve hayvan figrleri de kullanlm; ancak bunlar keli ve geometrik formlar biiminde, siluet hlinde yaplp, yatay bantlardan oluan panellerin arasna yerletirilmitir. .. 8. yzyldan balayarak Yunan mitolojisindeki hikyeler geometrik sluptaki vazolarda betimlenmitir. Geometrik Dnem heykeltralnda tun, pimi toprak ve eitli talardan yaplm kk ebatl heykelciklerle karlarz. Bu heykelcikler eitli tanr, tanra ve kahramanlar betimledii gibi lmller de tasvir edilmitir. .. 8. yzylda Yunanistan yeni bir dneme girer ve pek ok ehir devleti Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz kylarnda koloniler kurmaya balar. .. 6. yzyln ortalarna kadar devam eden kolonizasyon hareketinin en nemli nedeni tarma elverili topraklarn yetersizliidir. Gelien ticaret ve sanayi, Yunanllar iin bir ham madde sorunu ortaya karm, ayn zamanda, retilen mallara pazar bulma kaygsn dourmutur. Sadece Yunanistan deil, yonya blgesindeki baz kentler de bu koloni hareketine katlmtr. talyann gneyi ve gneybats ile Sicilyada kurulan koloniler Magna Graecia (Byk Yunanistan) adyla tannmtr. Neapolis (Napoli), Taras (Toronto), Fransann gneyinde Massilia (Marsilya), Anadoluda anakkale Boaznn evresinde Abydos (Aydos), Ainos (Enez), stanbul Boaznda Byzantion (stanbul), Karadeniz kylarnda Sinope (Sinop), Amisos (Samsun), Trapezus (Trabzon), Akdeniz sahilinde Side, Aspendos (Belks), Kuzey Suriyede Al-Mina, Msrda Naukratis nemli koloni kentleridir. Bu dnemde Dou Akdeniz kylarndaki toplumlarla daha yakn ticari ilikiler balam ve bu lkelerle her adan byk bir etkileim olmutur. Dou ile etkileimin izleri ksa sre iinde kendini Yunan sanatnda da gstermitir. zellikle vazo sanatnda daha sert ve keskin geometrik hatlarn yerini, dou sanatna zg daha yumuak hatl oryantalizan motif ve figrler almtr. Aslan, panter, grifon, sfenks gibi doudan alnan eitli hayvan ve yaratklar kullanlmaya balamtr. Yunanistanda Karanlk a ad verilen dnemi balatan sebep nedir? SZDE SIRA

Meander: Kelimenin kkeni Menderes nehrine dayanr. Geometrik kvrmlar yapan erit biiminde bir bezeme motifidir. Mimari sslemeler ve seramik sanatnda uygulanmtr.

Demokrasi: Yunanca demos halk, kratein/krasia ise ynetmek anlamna gelir. Halkn egemenlii temeline dayanan ynetim biimidir.

ARKAK A (.. 800-500)


A M A

SIRA SZDE

DNELM

DNELM S O R U

Arkaik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal deiimleri, S O R U sanattaki byk gelimeleri reneceksiniz.

.. 8-6. yzyllar Yunanistanda Arkaik a ad ile bilinmektedir. Demokrasinin DKKAT geliimi Arkaik ada olmutur. Atinallar, .. 594te aristokratlar ile alt tabaka arasnda arabuluculuk yapmas ve ynetim biimini dzenlemesi iin Solona snrSIRA SZDE sz yetki vererek iktidarn bana getirmitir. Solon, pek ok konuda deta devrim niteliinde olan yenilikler yapmtr. Kyllerin tm borlarn balam, buday
AMALARIMIZ

DKKAT
Solon: .. 638-558 yllar arasnda yaam Atinal SIRA SZDE nl bir kanun yapc, ayn zamanda bir air.

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

154

Uygarlk Tarihi

Tyran: Bazen halk bazen aristokrat kesimin desteini alarak bir darbeyle iktidara gelen kii.

Resim 6.6 Tyran ldrenler Heykel Grubu

Thales: Antik dnyann 7 bilgesinden biri olan filozof, .. 624-548 yllar arasnda yaamtr. Lidyallar ile Persler arasndaki Kzlrmak Sava esnasnda; .. 28 Mays 585deki gne tutulmasn nceden hesaplamtr. Taraflara, savarlarsa gnn kararacan syleyerek kazand saygnlk sayesinde sava durdurduu sylenir. Pythagoras/Pisagor: .. yaklak 582-500 yllarnda yaamtr. Samos (Sisam) Adasnda domutur. Pythagoras retisinde, evrende her eyin bir say ile (zellikle tam say) zletii ne srlmtr. rnein: 5 rengin, 6 souun, 7 saln, 8 akn nedenidir. Akropolis: Yukar ehir. Antik Yunanda ehrin en yksek ve savunmaya en msait yerine kurulan i kale. Genellikle sarp bir tepe zerine ina edilmitir.

ihracn yasaklam ve yeni bir sosyal dzen yaratmtr. Kiileri mal, mlk ve gelirlerine gre drt snfa ayrm ve ait olduklar snfa gre siyasal hak ile askerlik grevlerini tespit etmitir. Oy verme hakk fakir vatandalara da verilmitir. Nomos ad verilen Solon Kanunlarnn tam metni dner tahta levhalara ve zetleri konik ta steller stne yazlarak her yere datlmtr. Bu dnemde aristokratik rejimle demokratik rejim arasnda bir ynetim biimi olan tyranlk karmza kar. .. 6. yzyln ikinci yarsnda hkm sren Tyran Peisistratos Dneminde Atinada zellikle kyller altn an yaamtr. Ancak oullar Hippias ve Hipparkhos babalarnn baarl ynetimini srdrememilerdir. Hipparkhosun iki aristokrat tarafndan ldrlmesi ile tyranla son verilmitir. Sonrasnda Atinallar bu iki kiiyi tyranl yktklar iin kahraman ilan etmi ve heykellerini yaptrmtr. Bunlar dikilen ilk kamu heykelleri olmas bakmndan son derece nemlidir ve Tyran ldrenler ad verilmitir. Tyranlktan sonra kurulan yeni ynetim biimine .. 508/507 ylnda halkn destei ile iktidara gelen Kleisthenesin reformlar yn vermitir. En kk ayrntsna kadar dnlm olan bu reform hareketinin temelinde aristokratik tekilatn gcn tamamen ortadan kaldrmak, tam anlamyla dzenli bir hkmet ekli kurmak ve tm yurttalarn ynetime katlmasn salamak amac yatyordu. Eski Yunan Uygarlnn yaratc dnemleri Arkaik a ile balam ve bilim alannda byk ilerlemeler kaydedilmitir. Bu dnemde yonyadaki Miletos kenti felsefenin beii olmutur. 2006 ylnda bir kez daha grdmz gne tutulmasn ilk hesaplayan kii Miletoslu Thalesdir. Bu an bir dier nemli kiisi, matematii bir bilim hline getiren Pythagorastr. Arkaik ada Yunanistann en nemli ehir devleti Atinadr. Yerleme, Akropolis olarak bilinen kayalk bir tepe stne kurulmu ve zamanla kent gneye doru genilemitir. .. 600den itibaren Atina Akropolisinin her yeri yaplar ve heykellerle donatlmtr. Kentin Resim 6.8 Resim 6.7 gelimesi .. 480 ylna Peploslu Kore Naxos Kurosu kadar devam etmi ancak, bu tarihte Perslerin Akropolise kadar girerek kenti tahrip etmesiyle bu parlak dnem bitmitir. Arkaik ada Yunan sanatnda ilk kez doal llerde heykeller yaplmaya balamtr. Heykel sanatnn balca temalar Kuros ve Kore heykelleridir.

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

155
Kuros: plak, gen erkek heykellerine verilen isimdir. Giysili Kuros heykelleri ok azdr. Bu heykellerin balangta tanr Apollonu betimledii dnlm ancak, sonra sadece Apollon deil, dier tanr ve kahramanlar ayrca insanlar da tasvir ettii anlalmtr. Kore: Giysili gen kz heykellerine verilen isimdir. Agora: Ticari, resm, adli ve din fonksiyonlar olan alan ve en basit tanmyla pazar yeri demektir. Antik ada Dnyann 7 Harikas: Byk Gize Piramidi, Babilin Asma Baheleri, Olympiadaki Zeus Heykeli, Ephesostaki Artemis Tapna, Halikarnassostaki Mauosoleum, Rodos Heykeli, skenderiye Feneri. Ekhinos: Dor dzeninde abakusun altnda kalan d bkey kesitli silme. Abakus: Stun balklarnn en stnde yer alan ta levha.

Heykeltralar, Kuros heykellerinde insan anatomisini ett etmi, Korelerde ise giysi ve giysi kvrmlarnn verili biimini incelemitir. lk heykellerde kullanlan malzeme kire ta olup, .. 6. yzyln ortalarndan itibaren mermer n plana kmtr. zellikle Egedeki Paros ve Naksos adalarnn mermeri poplerdir. Bu dnemde Yunan sanatnn gelimesindeki balca faktrler, gelien ticaret hayat ve ekonominin giderek glenmesidir. Heykel sanatnda izlenen bu byk deiiklikler kendini mimaride de gstermekte ge kalmam, tanrlar iin kerpi, ahap ve en nemlisi tatan tapnaklar ina edilmitir. Sadece tapnaklarda deil, dier kamu yaplarnda da ta kullanlmtr. Bir Yunan kentini, ehir yapan balca alanlardan biri akropolis ise, dieri agoradr. Arkaik adan itibaren agorann nemi giderek artmtr. nemli din yaplar ve kamu yaplar agorann evresinde ina edilmitir. Bir Yunan polisinde bulunan ya da bulunmas gereken dier bir nemli yap tr tapnaklardr. Bu tapnaklarn iine tanrnn, insan biiminde yaplm ve klt heykeli denilen kutsal heykeli yerletirilmitir. Ebatlar olduka byk tutulan heykellerin yapmnda altn, fil dii, mermer gibi deerli malzemeler kullanlm ve nl heykeltralar almtr. Devasa lleri ile tanrsallklar vurgulanmak istenen bu klt heykelleri arasnda en mehuru, Antik ada dnyann yedi harikasndan biri kabul edilen ve nl heykeltra Phediasa yaptrlan Olympia Zeus Tapnann Zeus heykelidir. Bu eserin ykseklii yaklak 13 metredir. Basamakl bir podyum stnde ykselen tapnaklarn n ksmnda stunlu bir giri bulunur. Tapnak mimarisinde Dor dzeni ad verilen dzenleme ilk kez .. 6. yzylda balamtr. Stun gvdeleri genelde kasnaklarn st ste konmasyla meydana getirilmitir. Stunlar kaide stne oturmaz. Ekhinos ve abakustan oluan stun bal tek cephelidir.

Resim 6.9 Dor, yon ve Korinth Dzeni

Dor

yon

Korinth

156

Uygarlk Tarihi

Resim 6.10 Krmz Figr slubunda Boyanm Kap

Arkaik ada balam olan dier bir nemli dzen yon dzenidir. lk olarak yonya blgesinde ortaya km daha sonra tm Yunan dnyasna yaylmtr. yon dzeninde ina edilmi bir tapnak ok basamakl podyum stnde ykselir. Stunlar bir kaide stne yerletirilmitir. Stun gvdeleri derin yivler biiminde oyulmutur. En dikkat ekici gesi stun baldr. Stun balnn her iki yanndan voltler sarkar ve iki cephelidir. Dor tapna yaln ve sert erkek gzelliine, yon dzeni ise salar omuzlarna dklm zarif, ince bir gen kzn gzelliine benzetilmitir. nc mimari dzen, Klasik ada balayp esas olarak .. 4. yzylda gelien Korinth dzenidir. Pek ok adan yon dzeni ile benzerlik gstermekle birlikte stun bal farkldr. Sepet biiminde yukar doru ykselen bir balk olup, etrafndan kenger yapraklar karlmtr. Yunan polislerinde kent planlamacl Arkaik an sonlarnda (.. 6.yy.) gelimi ve Klasik ada tam olarak kendini bulmutur. ehir planlamaclnn ilk tohumlarnn atld yer ise yonya blgesidir. Dik a ile kesien dzgn sokaklaryla zgara plan denilen ok basit bir plan yaplm ve ilerleyen dnemlerde bu plan tipi gelitirilmitir. Izgara plann tasarmcs ve esas ekline sokan kii Miletoslu Hippodamostur ve tasarmcsnn adyla yani Hippodamik plan tipi olarak bilinmektedir. Arkaik ada vazo resim sanatnda da yeniliklerle karlarz. Dounun etkisiyle retilen vazolar ve bezeme geleri deierek yerini siyah figr ad verilen seramik sanatna brakmtr. Bu teknikte yaplm vazolarda sslemeler krmz renkli hamur stne siyah glge olarak ilenmi ve kazma izgilerle detaylandrlmtr. Konular ise mitolojiden seilmitir. Arkaik an sonlarna doru .. 530 civarnda siyah figrl vazolarn yerine krmz figrl vazolar gemitir. Bunlarda siyah bir zemin zerinde krmz renkte figrler yer almaktadr. Figrlerin i ayrntlar ise fra ile yaplm izgilerle belirtilmitir. Solon, ynetim biimine ne tr yenilikler getirmitir ve yapt kanunlarn ad nedir? SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

KLASK A (.. 500-400)


DNELM
AM A

Klasik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal yaam, felsefe, bilimUve sanattaki byk ilerlemeleri reneceksiniz. S O R

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

.. 5.- 4. yzyllar kapsayan dnem Yunan Klasik a olarak bilinmektedir. KlaDKKAT sik an balar (.. 490-479) siyasi anlamda alkantl bir dnem olup Yunanllar ile Persler arasndaki savalarla gemitir. SIRA Anadoluyu igal etmi (.. 547/546), sonra Yunanistana gelerek Persler nceSZDE pek ok yeri tahrip etmitir. Yunanllar ile Persler arasnda yaplan ve Yunanllarn lehine sonulanan en nemli sava Yunanistanda Maraton Ovasnda olmutur. AMALARIMIZ Perslerin karsnda az saydaki asker glerine ramen sava Yunanllar kazanmtr. Maraton zaferi (.. 490), Yunan sanatn da etkilemi ve zellikle heykeltK T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

157

ralk alannda bu savaa sembolik gndermeler yaplarak zafer lmszletirilmek istenmitir. Maraton Ovasndan, Atinaya 42 kilometrelik mesafeyi koarak gelip, zaferi haber veren mehul Yunanl gencin ansn sonsuza kadar tamak iin, olimpiyatlara 42 kmlik maraton kousu eklenmitir. Bu savan ansna yaplm ve gnmze kadar gelmi nl bir eser Yasl Athena Stelidir. Burada tanra dikdrtgen bir stele mzrayla yaslanm ve zgn ekilde betimlenmitir. Pek ok aratrmacya gre bu stel savata len askerlerin ansna dikilmitir ve Atina kentinin koruyucu tanras onlar iin yas tutmaktadr. Yunanllar iin Maraton Sava byk bir neme sahiptir ve her frsatta sanatta bunu vurgulamak istemilerdir. .. 480 ylnda Persler Atina Akropolisine kadar girmi ve Yunanllarn tapnaklarn, kutsal heykellerini tahrip etmi, beendiklerini ganimet olarak kendi lkelerine tamlardr. .. 479da Yunanistanda Plataya ve Anadolunun Ege kylarnda Ephesosun gneyinde Mykale (Samsun) burnu zerinde Yunanllarn Pers ordularn geri pskrtmesi ile Pers tehlikesi Yunanistandan uzaklatrlmtr. Bununla birlikte adalar ve Anadoludaki kentler iin Pers tehlikesi hlen mevcuttur. .. 478/477de Sparta dndaki Yunan ehir devletleri Atinann liderliinde Attika-Delos Deniz Birlii ad verilen asker ve siyasi bir birlik kurmutur. Pers tehlikesini ortadan kaldrmak ve onlarn Yunanistanda yaptklar tahribatn cn almak iin kurulan birliin merkezi olarak Ege Denizindeki Delos Adas seilmitir. Saylar 300 bulan birlik yesi kentler, ekonomik glerine gre birlie para, gemi ve asker g vermek zorundadr. Toplanan yllk aidatlar birlik hazinesinin bulunduu Apollon Tapnanda korunmutur. Delostaki Apollon Tapna, tapnaklarn dinsel fonksiyonunun yan sra bu tr fonksiyonlara da sahip olduunun nemli bir gstergesidir. .. 461 ylnda Perikles, Atina kentinin yneticisi ve bakumandan olmu, onunla birlikte Atina ve tm Yunan dnyas altn an yaamtr. Perikles, .. 449 ylnda Perslerle Kallias Barn imzalamtr. Bu anlamaya gre Pers donanmasnn Antalyadan daha batya gemesi nlendii gibi Bat Anadoluda da Pers ordularnn sahile gnlk uzaklkta bulunmalar garanti altna alnm oluyordu. Sonuta Bat Anadolu kylarndaki kentler de Perslere kar bamszlklarna kavuuyorlard. Perikles nderliinde Yunan dnyasnn lideri olan Atina, .. 431 ylnda Peloponnes Savalarnn balamasyla stnln giderek kaybetmitir. Atina ile Sparta arasnda .. 431-404 yllar arasnda, 27 yl sren savan k sebebi ekonomik nedenlerdir. Sava Atina kaybetmitir. Bu savatan sonra Atina asla eski siyasi gcn kazanamamtr. Klasik a, yaanan byk savalar ve mcadelelere ramen kltr ve uygarlkta en byk gelimelerin gerekletirildii bir adr. Bu dnemde mimari, heykeltralk ve resim sanat en yksek dzeyine ulam; felsefe, tp ve edebiyat alannda byk ilerlemeler kaydedilmitir. Klasik Uygarlk adn tayan .. 5. yzyl Yunan Uygarl esas olarak Atinada merkezlenmitir. Atina, .. 5. yzyln sonlarna doru tm Yunanistan, .. 4. yzylda ise Yunanistan snrlarn aarak batda talya ve spanyaya, kuzeyde Makedonya ve Trakyaya, douda Anadolu, Kbrs, Msr ve rana kadar etkisini genileterek uluslararas bir nitelik kazanmtr. Perikles, birlik yelerine sormadan Attik-Delos Deniz Birliinin hazinesi ile Pers savalarnda tahrip olan Atina Akropolisini yeni batan ina etmitir. Kent yeni tapnak, kamu yaplar ve heykellerle donatlmtr. Atina kentinin koruyucu tanrs Athenadr. Bu dnemde Akropoliste nl Athena Parthenos Tapna ina edilmitir. Tapnak, Yunan heykel sanatna damgasn vurmu ve ilerleyen dnem-

158

Uygarlk Tarihi

lerde de etkisini hissettirmitir. Tapnan alnlklarnda Athenann babas Zeusun bandan zanaatkrlarn tanrs Hephaistosun yardm ile doumu ve Athena ile Poseidonun mcadelesi gsterilmitir. Frizlerde, daha erken dnem tapnaklarnda srekli mitolojiden hikyeler bulunurken, bu sefer yaamdan bir tema seilmi ve Athena iin drt ylda bir dzenlenen Panathenai Festivali ilenmitir. Tapnan heykeltra, Periklesin yakn arkada Phediastr. Klasik an dier nl heykeltralar Myron ve Polykleitostur. Myron zellikle Diskobolos (disk atan atlet) heykeli ile nldr. Bu heykelin ne yazk ki orijinali elimize gememi ama Roma Dneminde kopyalar yaplmtr. Polykleitos ise, zellikle insan anatomisi zerine alm ve gymnasiumlara giderek idman yapan atletleri ett etmitir. En nl eseri Doryphoros (mzrak tayan atlet)tur. Sanat bu eserde 1/8 orann kullanm ve dier heykeltralar da bu oran kullanmaya balamtr. Romann ilk imparatoru Agustus tarafndan bu heykel ok sevilmi ve bu ekilde bir heykelini yaptrmtr. Yunanl genlerin dnsel ve bedensel ynden eitilip, renim grdkleri ve spor etkinliklerinde bulunduklar nemli bir sosyalleme mekn gymnasiumdur. inde hamam, giyinme odalar, derslikler ve benzeri meknlar bulunur. Paleastra ise genelde gymnasiuma bal ve grelerin yapld alandr. Stadyum, sporla balant bir dier nemli mekndr. 183 metrelik bir uzunluk birimine ve bu uzunlukta kou yaplan yere stadyum denir. Yunan toplum yaamnda son derece nemli rol olan yaplardan bir dieri tiyatrodur. Mimari olarak orkestra, theatron (oturma sralar) ve skene (sahne)den oluur. Yunan tiyatrosu yamaca ina edilmi ve oturma sralar yamacn eimine oturtulmutur. Gnmzde herhangi bir antik tiyatroyu gezen kii genelde yanl olarak yapya amfitiyatro demektedir. Oysa amfitiyatrolarda oturma sralar tam bir daire oluturacak biimde orkestray evreler. Anadoludaki tiyatrolarn byk blmnde oturma sralar yarm daire biimindeki alana yerletirilmitir. Yunanllarn siyaset yaamnda nemli rol olan ve gnmzdeki meclis binalaryla ayn ileve sahip kamu yapsna Bouleuterion ad verilir. Boule ise, Danma Meclisi grevinin yan sra parasal konularla, sava ve d siyaset sorunlaryla uraan, halk meclisinde grlecek maddeleri hazrlayan etkin bir hkmet organdr. Priene (Gllbahe) ve Termessos (Antalya Korkuteli yaknlarnda) antik kentlerindeki Bouleuterionlar gnmze kadar byk blm salam kalm iyi rneklerdir. Klasik ada Yunan dnyasnda mitolojiden ya da ok tanrl dinden kopu ve doal olaylarn yine doal nedenlerle aklanmas gerektii inanc hkim olmaya balamtr. Bu dnemde bilimle felsefe hep bir arada olmu, balangta doa felsefesi n plandayken, sonlara doru pratik felsefe arlk kazanmtr. Bu felsefe sistemlerinde tanr, insan ve doa, bir dnce balants iinde kavranmaya balamtr. nanca ve sezgiye deil, akla dayal bir sistem ortaya kmtr. Klasik ada yaam ve dneme damgasn vurmu en nl filozof, Periklesin de yakn arkada olan Sokrates (.. 469-399)tir. Atinal bir heykeltran olu olan Sokratesin yazl hibir eseri yoktur. Kendisi ve felsefesi hakkndaki tm bilgileri rencileri olan Platon ile Ksenophondan reniriz. Sokrates daima gerek hakikati aramann peinde gitmitir, nl sz; Tek bildiim hibir ey bilmediimdir., onun felsefesini zetler. Sokratesin en byk dman dnemin nl komedya yazar Aristophanestir. Eserlerinde Sokratesi srekli yermitir. Aristophanes (.. 448380) oyunlarnda, Sokrates dndaki dier filozoflarn ve politikaclarn yanl ve sama bulduu yanlarn da gstermeye almtr. Kular, Kadnlarn Sava, Bu-

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

159

lutlar en nemli eserleridir. Sokratesin en nl rencisi Platon (.. 427-347)dur. Kurduu okula Akademia adn vermitir. Bu kurum gnmzdeki niversitelerin temelini oluturur. Felsefesinin temelini dealar Kuram ve insan ruhunun lmszl zerine kurmutur. Devlet ynetim ekillerinin deimesi gerekliliini savunmu ve ideal bir devleti anlatan Politeia (Devlet) isimli kitab yazmtr. Klasik ada yaam Ephesoslu Herakleitos (.. 535?-475) ise felsefe tarihinde dinamik bir felsefi sistemi ortaya koyan ilk kiidir ve doadaki her eyin srekli deiim iinde olduunu ne srmtr. Dnemin en nl doa bilimcisi ise Anaksagoras (.. 500-420)tr. Astronomiye byk katklar olmutur. Tp alannda da bu dnemde byk ilerlemeler kaydedilmitir. Hipokrat (.. 460-377), klinik gzlemi balatan ilk kiidir ve bugn modern tbbn kurucusu olarak bilinir. Babas bir hekim olan Hipokratn lmnden sonra Kos Adasnda (stanky) bir hekimlik okulu kurulmu ve bulular gelitirilerek srdrlmtr. Corpus Hippocraticum (Hipokrat Yazlar) isimli kitabnda batl inanlar ve by ile iyiletirme metotlarn reddetmitir. Hekimlerin meslee balarken insanlk yararna alacaklar konusunda ettikleri yemin yani Hipokrat Yemini onun kurallarna dayanr. Yine Klasik ada yaam Herodotos (.. 485-425) ise modern tarihin babas olarak kabul edilir. Anadolu topraklarnda Halikarnasos (Bodrum)ta domutur. Historiai (Herodot Tarihi) isimli eseri dokuz blmden olumu ve bunlara iir ve mziin ilham perileri olan 9 Mzn adn vermitir. .. 5. yzyln sonlarna doru Yunanllar sofizm akmyla megul olmaya balamtr. nsanlarn halk meclislerinde, mahkemelerde haklarn savunmas iin gzel szler sylemesi ve karsndakini kandrabilecek kadar dzgn konumas gerekirdi. Sonuta, bu eitim tarznn yaycs olan gzel sz syleme ustalar, ehirleri gezerek, genlere para karlnda ders vermeye balarlar. Bu insanlara sofist (bilgi ustalar) ve bu akma sofizm denilmitir. Sofistlerden zellikle Protogoras nldr. Devletleri, toplumlarn kkenlerini incelemitir. Onun iin, insann dnda bir eyin var olup olmamasnn nemi yoktur, her ey insann grd, kavradna gredir. Kesin bir gerek yoktur. nsanlara gre deien nispi gerekler vardr. Periklesin Atinaya en byk katks ne olmutur?
SIRA SZDE SIRA SZDE

HELLENSTK A (.. 330-30)


A M A

DNELM

DNELM S O R U

Hellenistik an kozmopolit yapsn ve sanatn zelliklerini S O R U reneceksiniz.

.. 330-30 yllar arasn kapsayan yz yllk dnemi aratrmaclar Hellenistik DKKAT a olarak adlandrmtr. Makedonya Kral Byk skender ile balayan bu dnem, onun .. 323 ylnda lmnden sonra komutanlar tarafndan kurulan kralSIRA SZDE lklar ile .. 31 ylna kadar devam etmitir. .. 4. yzyln balarnda Yunan ehir devletlerinin arasndaki ekimeler, Makedonya Kral II. Philippos (.. 359-336)un, .. 338de kurulan Hellen Birliinin AMALARIMIZ lideri olmasn salad. Siyasi ve asker nitelikli bu birlik, toplantnn yapld yere gre Korinthos Birlii olarak anlmaktadr. Bu toplantda II. Philippos ve olu III. Aleksandros (Byk skender) Perslere kar byk bir sefer yaplacan ilan K T A P ederler. Ancak II. Philipposun .. 336 ylnda ldrlmesi sonucunda olu Byk skender tahta kar. Byk skender, Hellen Birliinin lideri ve Pers seferinin
TELEVZYON

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

160

Uygarlk Tarihi

Hellenizm: Byk skenderin Asya seferi ile Yunan kltrnn Yunanistan snrlarndan karak Dou Akdeniz ve n Asyann eski ve kkl kltrleri ile karmas ve kaynamas sonucunda oluan evrensel kltr.

Pseudodipteros: ki stun ekseni geniliinde bir stun emberi ile evrelenmi tapnak plan.

de komutan seilerek nce Anadoluyu (.. 334/333), buradan da btn Pers mparatorluunun topraklarn fethederek (.. 330), Asya Ktasnda Hindistann Pencap havzasna kadar ilerlemitir (.. 334-327). Yunanllar, kalabalk kitleler halinde Dou lkelerine girerek bir yandan kendi kltr ve uygarlklarn bu lkelere yayarken dier yandan Dounun yksek kltrnden etkilenmilerdir. Bylece, Yunan kltr ile Anadolu, Msr, Pers ve dier kltrlerin gemiten itibaren var olan ilikileri iyice birbiriyle kaynaarak kozmopolit bir kltr ortaya kmtr. Yunan dili dier toplumlarda da yaylm ve ortak resm bir dil olmutur. Bununla birlikte yerli halklar kendi dillerini kullanmaya devam etmitir. Yunan tanrlaryla Dounun gizemli tanrlar birbirinden etkilenmi, pek ok farkl inan domutur. Byk skender de Dounun gizemli dinlerinden etkilenmi ve Msrda Amon-Ra rahipleri tarafndan tanr-kral ilan edilmitir. Yunan kltrnn Dou kltr ile karp kaynamasndan oluan bu yeni kltre Hellenizm denmitir. Byk skenderin .. 323 ylnda Babilde vris brakmadan ani lm, kurduu imparatorluun ksa zamanda paralanmasna neden olmutur. skenderin Diadokhlar (halefler) olarak tarihe geen, kendisine yakn komutanlar, imparatorluun bana gemek ya da belirli blgelerde ynetimi ele alabilmek iin .. 323281 yllar arasnda kanl savalar yapmlardr. Bu savalar ve karklklar sonunda imparatorluk topraklar zerinde Msrda Ptolemaioslar Krall (.. 321-30); Trakya ve Bat Anadoludan Hindistana kadar uzanan geni topraklarda Selevkoslar Krall (.. 312-64); Makedonyada da Antigonoslar Krall (.. 276-168) kurulmutur. Bunlardan sadece Makedonya ulus devletti. Msr ve Selevkos topraklar zerinde rk ve gelenek bakmndan farkl birok ulus yaamaktayd. Selevkosun lm (.. 280) ile bu kralln topraklar zerinde Anadoluda Bergama (Pergamon), Bitinya (Bithynia), Pontus ve Kapadokya (Kappadokia), Hindistanda Baktria gibi birok bamsz krallk kurulmutur. Bu krallklar da varlklarn srdrebilmek iin ayn mcadele ortam iine girmilerdir. .. 215 yllndan itibaren Romallar ile mcadeleye balayan Makedonyallar, hemen sonra Selevkoslar ve Pontuslular Roma karsnda baarl olamazlar. Roma gleri .. 146da Makedonya, .. 133de Bergama, .. 74te Bitinya, .. 64te Pontus ve Selevkoslar ve son olarak .. 31 ylnda Aktium Savanda Ptolemaioslar Krallnn topraklarn ele geirmilerdir. Hellenistik ada Yunan kltr ile birlikte Yunan mimarisi ve sanat da Ege hatta Akdeniz lkelerinin dna karak ok geni bir alana yaylmtr. Bunun sonucunda Yunan ve Dou elemanlarnn karmas ve kaynamasyla meydana gelen karma bir sanat ortaya kmtr. Hellenistik a mimarisi genel karakteri bakmndan klasik Yunan mimarlnn devam eklindedir. Dor, yon ve Korinth dzenleri bu dnemde de kullanlmtr. Bununla birlikte baz yenilikler de kendini gstermitir. Bu dnemde stunlar daha yksek ve ince, balklar daha kk yaplmaya balanmtr. Ayrca cephe bezemesinde tata k glge oyunlar uygulanarak gzde hareketli, ho bir etki brakmas salanmtr. Bu an en nl mimar Anadolulu Hermogenesdir. .. 2. yzylda yaam olan Hermogenes, yon mimarisinde ok nemli bir uygulama olan pseudodipteros tapnak plannn yaratcsdr. Mimarn en nl yaptlar Menderes Magnesias (Ortaklar-Tekke ky)ndaki Artemis Leukophryene Tapna ve Teos (Sack)taki Dionysos Tapnadr. Heykel sanatnda ise, konularda eitlilik balamtr. Klasik a sanatnda gerek tanrlar gerek lmller ideal gzellik anlayna gre tasvir edilmitir. Asla irkin, yal, zrl insanlar konu edilmemitir. Tanrlar dingin ve ar durulu

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

161
Resim 6.11 Knidoslu Afrodite Heykeli.

gsterilmitir. .. 4. yzyldan itibaren heykeltra Praksiteles ile beraber tanrlar Olympos Dandan inerek insanlarn arasna karm ve tpk insanlar gibi gnlk ileriyle urarken betimlenmitir. Bunun en gzel rneklerinden biri sanatnn Knidos kenti iin yapt Aphrodite heykelidir. Gzellik ve ak tanras ilk kez bu dnemde tamamen plak biimde gsterilmitir. Yallar, genler, irkinler, cceler, ocuklar, kleler, iiler yani her snftan insan sanatn konusu olmutur. Bergamada yaayan Attaloslar slalesi de sanat politik bir ara gibi kullanarak kendi glerini gstermek istemi ve son derece gzel antlar yaptrmtr. Bergamada ok nl bir heykeltralk okulu vardr. Bu okul hem Bergama hem dier kentlere heykel retmitir. Bunun en iyi rnei bugn Berlinde bulunan Zeus Sunak/Altardr. .. 2. yzylda yaplmtr. Alt ksmndaki uzun frizde tanrlar ve gigantlarn (devlerin) sava tasvir edilmitir.

Resim 6.12 Bergama Zeus Altar.

ksmndaki frizde ise, Bergama kentinin efsanevi kurucusu Telephosun doumundan lmne kadar tm hayat hikyesi konu edilmitir. Telephos, Yunanllarn bakahraman Heraklesin oludur. Mimaride yukarda sz ettiimiz mimar Hermogenesin uygulad k-glge oyunlar burada da youn ekilde kullanlmtr. Kabartmalar barok bir slupla yaplmtr. Ac ekme, abartl hatlar, ak gzler ve azlar tata ok gzel ifade edilmitir. .. 3. yzylda Avrupann bat ksmlarnda yaayan Galat boylar Yunanistan geerek Anadoluya gelmi ve Sakarya ile Kzlrmak arasndaki blgeye yerlemitir. Attaloslar, Galatlar ile savam ve zaferlerini yaptrdklar Zeus Altar ve Galatlar betimleyen heykel gruplar ile tm dnyaya gstermek istemilerdir. Altardaki tanrlar ve gigantlarn (devlerin) sava tasvirinde aslnda gigantlar Galatlardr. Sembolik bir anlatma bavurulmutur.

Sunak/Altar: zerinde kurban kesilen ve tanrya sunu yaplan, masaya benzer, ykseke, genellikle tatan, yuvarlak veya drtgen eklinde yaplan ve kurban kanlarnn akmas iin bir delii bulunan mimari ge. Genelde tapnaklarda veya yaknnda bulunur. Tapnak dnda, tiyatrolarn orkestras iine ve agoralara yerletirilmitir. Bazen Pergamon Altar gibi ssl ve antsal bir yap biiminde yaplmtr.

162
Herakles: Babas Zeus, annesi lml olan Herakles, Yunan mitolojisinin en gl kahramandr. Roma Dnemindeki ad Herkldr.

Uygarlk Tarihi

Bu ada Arkaik ve Klasik ada kullanlan siyah ve krmz figr vazo sanatnn yerine baka teknikler moda olmutur. Sanatlar genelde boya ile yaplan motifleri terk etmi ve kabartmalar hlinde yaplan sslemeleri tercih etmitir. Metal sanatnn etkisiyle metal vazolarn taklidi olan pimi toprak kaplar da bu ada ok fazla yaplmtr. Kaplarn yzeyleri siyah astarla kaplanarak parlak bir grnm kazandrlmtr. Siyasi ve kltrel gelimeler bakmndan ok hareketli bir dnemi temsil eden Hellenistik ada tarihilik, bilim ve felsefe alanlarnda da byk gelimeler olmutur. Bu dnemin siyasi olaylar krallarn yannda bizzat sefere katlan tarihiler tarafndan kaleme alnmtr. Bu tarihilerden en tannmlar arasnda Kallisthenes, Msr Kral I. Ptolemaios ve Aristobulos saylabilir. Byk skenderin seferleri ile snrlar genileyen antik dnyada, bu seferlere katlan birok bilim adamnn balatt aratrmalar, Hellenistik a krallar tarafndan da byk destek grm, krallarn bilim adamlarn, sanatkrlar korumalar sonucunda srekli bilimsel aratrma yapan kurumlar ortaya kmtr. Aleksandria (skenderiye), Pergamon (Bergama) ve Ephesos (Efes)ta kurulan akademilerde, ktphanelerde corafya, tp, botanik, zooloji, matematik ve astronomi alannda nemli almalar ortaya konmutur. Felsefe alannda .. 4. yzyln en byk filozoflarndan biri olan, Byk skendere de hocalk yapan Aristoteles bu aa kadar felsefe ile i ie olan bilimlerin felsefeden ayrlmasn salamtr. Hellenistik ada balayan ve uzun sre varln koruyan iki nemli gr vardr: Samoslu (Sisam) Epikuros (.. 342-270) tarafndan kurulan Epikrc felsefede ama, kiinin mutluluunu ve i huzurunu salamaktr. Mutluluk, Epikrc felsefeye gre bilimle, laik aydnlanma ile elde edilir. Kader, ksmet ve lmszlk gibi kavramlar bu felsefenin dndadr. Kbrsl Zenon (.. 330-260) tarafndan kurulan Stoa felsefesinde ise, ideal bir dnya devleti ve bu devlet iinde insanlarn dmanlktan uzak olarak kardelik iinde yaamas gerektiine inanlmtr. Stoa felsefesine gre: Tm evren birbirine kat kurallar ve kanunlarla bal bir makineye benzer, tanr evrenin tmdr, yaamn amac maddi zevk deil, erdem ve akln verdii manevi tatmindir. Ksaca stoa felsefesi determinist, kaderci ve uyumcu bir nitelik tamaktadr. Her iki gr de Hellenistik a boyunca ok taraftar bulmu ve fikirleri Roma anda da gncelliini korumutur.

ESK YUNAN DNYASINDA GNLK YAAM VE L GMME GELENEKLER


AM A

Eski Yunan dnyasnn gnlk yaamn ve l gmme geleneklerini reneceksiniz.

Gnlk Yaam
Khiton: Dikdrtgen bir kuman karlkl iki kenarnn birbirine dikilmesi ya da inelerle tutturulmasyla yaplan ve deta alt ksm olmayan bir uval gibi grnen hem erkek hem kadnlarn giydii bir giysidir. Hymation: Kadnlar ve erkeklerin kulland uzun ve pelerine benzeyen bir elbisedir.

Yunanllar Antik ada tpk gnmzde olduu gibi gne kahvalt ile balamtr. Kahvaltda incir, zm gibi meyveler yenmitir. Esas n ikindi vaktidir. kisinin arasnda ikinci bir kahvalt yaplmtr. Esas yemekte et, balk ve kabuklu deniz rnleri ile sebze (lahana, fasulye, mercimek) tercih edilmitir. Kahvaltdan sonra alt tabakalara mensup kiiler gnlk ileriyle uramaya balarken, dierleri gymnasium ve agoraya gitmitir. Akamlar evin erkei ile olunun evde misafirlerini arlad symposiumlar (len) dzenlenmitir. Evin kadnlarnn ise symposiumlara katlmas yasaktr. Yunanllar gnlk yaamlarnda khiton ve hymation ad verilen elbiseler giyinmitir. Kadnlar hyma-

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

163
Resim 6.13 Khiton ve Hymation Giymi Yunanl Bir Kadn

tionu, khitonun stne giyerken erkekler vcuda sararak kullanmtr. Giysiler keten ya da ynden yaplmtr. Bu giysiler evin sahibesi, varsa kzlar ve kadn kleler tarafndan dikilmitir. Petasos ad verilen geni kenarl apkalar ise zellikle yolculuklarda gneten korunmak iin taklmtr. Dans, Yunan toplum hayatnda nemli bir role sahiptir. Dansn hem ruh hem fiziksel salk yapsn koruduuna inanmlardr. ok nadir olarak erkek ve kadnlar bir arada dans etmitir. Komik danslar, sava danslar, dinsel ritellere bal danslar, evlilik, cenaze ve festivallerde yaplan 200 civarnda Yunan dans vardr. Evlilik treni eski Yunan dnyasnda karanlk ktkten sonra balamtr. Gelinin ba rtldr ve kendi evinden alnarak damadn evine arabayla gtrlr. Ailesi, ellerinde hediyelerle arabay yryerek takip eder. Gelin ve damadn arkadalar mealeler ile yolu aydnlatr ve kt ruhlar korkutup karmak iin mzik alar. Trende geline bir elma ya da bir meyve paras yedirilir. ifte, sepet ve sandklarn ilerinde taklar, aynalar ve parfmler hediye edilir. .. 7. yzyldan itibaren kolonizasyon hareketi ile kleler de Yunan toplum yaamnda hayli kalabalk bir nfus olarak yer edinmitir. Yunanca doulos, Romada servus ad verilen kle, eski Yunan dnyasnda istenildiinde alnp satlan ve mrnn sonuna kadar hizmet vermek zorunda olan bir mal gibi grlmtr. Klelerin hibir politik haklar yoktur. Byk skenderin hocas olan Aristoteles, Politika adl kitabnda klelii zorunlu bir kurum olarak tanmlam ve onlarn birer alet olduunu sylemitir. Eski Yunanda hem kadn hem erkeklerin giydii giysinin ad nedir?SIRA SZDE
DN LM Antik Yunan dnyasnda lmden sonra yaamn devam edecei Einanc vardr. lenlerin yeralt dnyasnn batanrs olan Hadesin yanna gideceine inanlmS O R U tr. Ruhlar, Hadese gitmek iin Styks Nehrini gemek zorundadr. Ruhlar bu nehre kadar getiren tanr, Hermes Psykhepompos (ruhlar tayan Hermes)tur. ller, nehirde bekleyen kayk Kharona bir obol vermek zorundadr. Bu cret verilDKKAT mezse ruhlar sonsuza kadar orada bekleyecektir. lmn ardndan, o evde yas olduunun iaretlerinden biri olarak sokak kapsnn nne su dolu bir testi koSIRA SZDE nulur ve lm sessizce ilan edilir. Mezar tipleri eitlilik gsterir: En basit mezar tipi topraa alm basit dikdrtgen ukurdur. Bu ukura l yerletirilip st toprakla rtldkten sonra zerine AMALARIMIZ stel denilen dikdrtgen, kare bir ta ya da bazen bir kap yerletirilmi ve mezar sahibinin kimlik bilgileri ile onun gnlk yaamn gsteren sahneler bunun stne ilenmitir. K T A P Yunanca ad sarkophagus olan lahit bir dier mezar tipidir. Sarkophagus, kelime anlam olarak et yiyici demektir. Anadoluda son derece gzel lahitler retilmi ve antik a dnyasnn her yerine ihra edilmitir. Afyon Eyaknlarndaki DoT LEVZYON

l Gmme Gelenekleri

SIRA SZDE

NEL Hades: YeraltDtanrsdr. M Ayn zamanda antik Yunan dnyasnda lmden sonra S O R U gidilen yeralt dnyasna bu isim verilmitir. DKKAT Obol: Sikkenin en kk birimidir.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

164
Resim 6.14 Halikarnassos Mauosoleumu Modeli

Uygarlk Tarihi

kimeion (scehisar) kenti, mermer oca ve lahit imalat ile antik ada ok nldr. Bugn Antalya ile Fethiye arasnda kalan ve antik ada Likya blgesi olarak bilinen blgenin lahitleri de kendine zg semerdam biimli kapaklar ile deiik bir mezar tipini sergilemektedir. Antik Yunan dnyasnn 7 harikasndan biri kabul edilen ve gnmzde de ant mezarlara adn veren Mauosoleum (gnmzde Mozole olarak gemektedir) Halikarnasos (Bodrum) kentinin yneticisi Mausolos iin, kars Artemisia tarafndan yaptrlm bir ant mezardr. Antik Yunanda, lenin br dnyada yaamna devam edeceine inanld iin yaarken sevdii zel eyalar, yiyecek ve iecekler kaplar iinde mezara yerletirilmitir. Gm tipi olarak inhumasyon ve kremasyon uygulanmtr.

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

165

zet
AM A

Minos Uygarln genel hatlaryla aklaynz. Merkezi Girit Adas ve bakenti Knossos ehri olan Minoslular .. yaklak olarak 3000-1300 arasnda yaamtr. Ynetim biimi teokratik olup, krallar ve soylular tarafndan ynetilmilerdir. Linear A ad verilen yazy kullanm, Akalarn Giriti zapt etmesinden sonra Linear B yazsna gemilerdir. Minosta ahap ve tekstil rnleri ok popler olmakla birlikte seramik, freskolar ile kapl saraylar, ta iilii ve mhrler de dikkat ekicidir. Minoslular bakr, seramik, kalay, altn ve gm gibi lks tketim rnlerinin ticaretiyle uram ve Yunanistan, Kbrs, Suriye Anadolu, Msr, Mezopotamya, batda spanya ile ticaret yapmlardr. Minos kltrnn kutsal sembolleri boa, takdis boynuzlar, ift yzl balta, ylan, gne diski ve aatr. Miken Uygarlnn karakteristik zelliklerini aklaynz. Mikenler .. 1600-1100 yllar arasnda Yunanistanda yaamtr. Homerosun lyadasnda anlatlan Yunanllar aslnda bu ada yaam Akalardr. Ynetim biimi krallklar biiminde olup, feodal sisteme dayanr. Linear B yazsn kullanmlardr. Minos Uygarlnn kmesinden sonra Mikenler ticaret yollarna hkim olmu, Kbrs, Msr ve Anadolu ile ticareti ilerletmilerdir. Balca ticaret mallar; parfm yalar, zeytinya, arap, fil dii plakalar, seramik, bronz objeler, altn, bakr, kalay, baharat, fil dii ve boyadr. En nemli kentleri Mikenai, Tebai, Tyrins, Pilos ve Atinadr. Bu ehirler giderek gelimi ve etraflar bugn hl bazlar grlebilen Kiklop duvarlar ad verilen grkemli surlarla evrilmitir. Miken Uygarlnn ilk izlerinin ortaya k Mikenai yerleiminde 1876 ylnda Alman H. Schilemannn yapt kaz sayesinde olmutur. Miken Uygarlnn k .. 1100 civarnda olup, kn en byk sebebi olarak kendi krallklar arasnda kan i savalar gsterilmektedir. Karanlk a/Geometrik an genel zelliklerini aklaynz. Karanlk a/Geometrik a .. 1100-900 yllar arasnda Yunanistana kuzeyden gelen Dor istilas ile balam, toplumsal ve sanat yaamnda byk deiiklikler meydana gelmitir. Dorlar

.. 1200-1100 yllarnda Yunanistan igal etmitir. Karanlk a sresince daha nceden bilinen pek ok kltrel ge kaybolmu, Yunanistann Anadolu, Orta Dou ve Msr ile olan ticari ilikileri sona ermitir. Daha erken aa ait mleklerin doal ve canl motifleri yerine keskin, geometrik desenler tercih edilmeye balamtr. Geometrik bezemelerden tr bu tarihsel srece Geometrik a ad da verilmektedir. Yunanllar bu an sonlarna doru hem dou hem batda koloni ehirler kurmu ve ticari ilikileri arttrmtr. Arkaik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal deiimleri, sanattaki byk gelimeleri aklaynz. Yunan uygarlk tarihinin yaratc dnemleri Arkaik a (.. 650-490/480) ile balam ve her alanda byk ilerlemeler olmutur. Bu ada tyranlk yani aristokratik rejimle demokratik rejim arasnda bir ynetim biimiyle karlarz. Atinallar, .. 594te aristokratlar ile alt tabaka arasnda arabuluculuk yapmas ve ynetim biimini dzenlemesi iin Solona snrsz yetki vererek iktidarn bana getirmitir. yonyadaki Miletos kenti felsefenin oda olmutur. .. 600den itibaren Yunanistan hzla gelimi ve Atina Akropolisinin her yeri yaplar ve heykellerle donatlmtr. Kentin bu parlak dnemi .. 480 ylna kadar devam etmi; ancak bu tarihte Perslerin kenti tahrip etmesiyle bu parlak dnem bitmitir. Arkaik ada Yunan sanatnda ilk kez doal llerde heykeller yaplmtr. Dou toplumlar ile daha yakn ticari ve kltrel ilikilere girilmitir. Yunanllar onlarn sanatndan etkilenmi ancak kendilerine uygun biimde adapte etmilerdir. Arkaik ada vazo resim sanatnda da yeniliklerle karlarz. Dounun etkisiyle retilen vazolar ve bezeme geleri deierek yerini siyah figr ve krmz figr uslubu ad verilen seramik sanatna brakmtr.

A M A

A M A

A M A

166
AM A

Uygarlk Tarihi

Klasik ada Yunan dnyasndaki siyasi ve sosyal yaam, felsefe, bilim ve sanattaki byk ilerlemeleri aklaynz. .. 5. ve 4. yzyllar kapsayan dnem Klasik a ad ile bilinmektedir. Klasik an banda Yunanllar ve Persler arasnda savalar olmu ve Persler nce Anadoluyu igal ederek ardndan Yunanistana gelmi ve pek ok yeri tahrip etmitir. Yunanllar ve Persler arasnda yaplan ve Yunanllarn lehine sonulanan en nemli sava Maraton Savadr (.. 490). .. 478de Sparta dndaki Yunan ehir devletleri Atinann liderliinde, Perslere kar kendilerini korumak iin, Attika-Delos Deniz Birlii ad verilen asker ve siyasi bir birlik kurmutur. .. 461de Perikles, Atinann yneticisi ve bakumandan olmu, onunla birlikte Atina ve tm Yunan dnyas altn an yaamtr. Perikles, Atinada byk bir imar faaliyetine girimi ve kent batan aa yeni tapnak, kamu yaplar ve heykellerle donatlmtr. Bu dnemde Akropoliste nl Athena Parthenos Tapna ina edilmitir. Tapnan heykeltra, Phediastr. an dier nl heykeltralar Myron ve Polykleitostur. Klasik ada yaam ve dneme damgasn vurmu en nl filozof Sokrates (.. 469-399)tir. Halikarnassos (Bodrum)lu Herodotos (.. 485-425) da bu ada yaam ve modern tarihin babas olarak tarihe gemitir. Hellenistik an kozmopolit yapsn ve sanatn zelliklerini aklaynz. .. 330-30 arasn kapsayan dnem Hellenistik a olarak bilinmektedir. Makedonya Kral Byk skender ile balayan Hellenistik a, onun lmnden sonra komutanlar tarafndan kurulan krallklar ile .. 31e kadar devam etmitir. Hellenistik ada Yunan kltr ile Anadolu, Msr, Pers ve dier kltrlerin gemiten itibaren var olan ilikileri iyice birbiriyle kaynaarak kozmopolit bir kltr ortaya kmtr. Yunan tanrlaryla Dounun gizemli tanrlar birbirinden etkilenmitir. Byk skenderin generalleri arasnda ekimeler olmu ve Msrda Ptolemaioslar, Anadolunun gneyinde Seleukoslar, Makedonyada Antigonas slalesi krallklar kurmutur. Bu ada mimari ve heykel sanatnda da yenilikler olmutur. Anadolulu mimar Hermogenes, Menderes Magnesia kentindeki Artemis Tapnan ina etmi ve i mekn sorunlarnn zmne almtr. Hellenistik a mimarisinin dikkat ekici zelliklerden biri, tata k-glge

oyunlarnn uygulanarak gzde ho, hareketli bir etki brakmasdr. Heykel sanatnda konularda eitlilik balamtr. .. 4. yzyldan itibaren heykeltra Praksiteles ile beraber tanrlar tpk insanlar gibi gnlk ileri iinde tasvir edilmitir. Ge Klasik ada balayan bu yenilik Hellenistik ada iyice kendini gstermi ve her snftan insan sanata konu edilmitir. Eski Yunan dnyasnn gnlk yaamn ve l gmme geleneklerini aklaynz. Eski Yunan dnyasnda gnlk yaam gnmz ile baz bakmlardan benzerlikler gsterir. Yunanllar gnmzdeki gibi gne kahvalt ile balamtr. Kahvaltdan sonra alt tabakalara mensup kiiler gnlk ileriyle uramaya balarken, dierleri gymnasium ve agoraya gitmitir. Akamlar evin erkei ile olunun evde misafirlerini arlad symposiumlar (len) dzenlenmitir. Evlilik treni, eski Yunan dnyasnda karanlk ktkten sonra balamtr. Gelinin ba rtldr ve kendi evinden alnarak damadn evine arabayla gtrlmtr. Ailesi, ellerinde hediyelerle arabay yryerek takip etmitir. ifte, sepet ve sandklarn ilerinde taklar, aynalar ve parfmler hediye edilir. Eski Yunan dnyasnda lmden sonra yaamn devam edeceine inanlmtr. lenler yeralt dnyasnn batanrs Hadesin yanna giderler. eitli mezar tipleri vardr: En basit mezar tipi topraa alm, yaklak 2 metre ebatlarndaki dikdrtgen ukurdur. st toprakla rtldkten sonra stel denilen dikdrtgen, kare bir ta ya da bazen bir kap dikilmi ve mezar sahibinin kimlik bilgileri ile gnlk yaamndan sahneler tan stne ilenmitir. br dnyada yaamn devam edeceine inanld iin len kiinin yaarken sevdii zel eyalar, yiyecek ve iecekler kaplar iinde mezara yerletirilmitir. Gm tipi olarak inhumasyon ve kremasyon uygulanmtr.

AM A

AM A

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

167

Kendimizi Snayalm
1. Minos Uygarlnn merkezi, bakenti ve dnemi aadakilerin hangisinde srasyla ve doru olarak verilmitir? a. Girit Adas, Phaistos, .. 3000-1450/1100 b. Girit Adas, Knossos, .. 3000-1450/1100 c. Knossos Blgesi, Atina, Karanlk a d. Yunanistan, Miletos, .. 5. ve 4. yzyl e. yonya Blgesi, Priene, .. 330-30 2. Yunanistanda yaanan Kolonizasyon hareketi ile ilgili aadaki ifadelerden hangisi dorudur? a. Klasik ada, topraklarn yetersizlii, daha fazla kle temini ve Karadenizdeki maden yataklarna sahip olmak iin balamtr. b. Miken Dneminde, Msr ile artan ilikiler, Minoslular ile srekli sava ve ticari nedenlerden tr balamtr. c. .. 3. yzylda, Byk skender Dneminde Yunanistandaki topraklarn yetersizlii ve sikkenin Lidyallar tarafndan icad ile balamtr. d. .. 8. yzylda, Yunanistanda tarma elverili topraklarn yetersiz olmas, ayrca ticari ve ekonomik sebeplerden tr balamtr. e. .. 6. yzylda, Atina tarafndan ynetime Solonun getirilmesi ve Solonun, halk mal, mlk ve gelirlerine gre drt snfa ayrmasyla balamtr. 3. Minos Uygarlnn k sebepleri aadakilerden hangisidir? a. Dorlarn Peloponnes blgesine gelerek buradaki halk yonya blgesine ge zorlamas ve Naksos Adasndaki volkanik patlama b. Msr ile Minoslular arasnda kan Peloponnes Sava ve byk veba salgn c. .. 1380 civarnda Miken Uygarlnn giderek ykselmesi ve Thera (bugnk Santorini Adas) yanardann patlamas d. Troya Sava ve Akalarn zafer kazanmas e. yonya Uygarlnn ykselii ve Dorlarn Yunanistan igal etmesi 4. Antik Yunan dnyasnn 7 harikasndan biri kabul edilen ve gnmzde de ant mezarlara adn veren Mauosoleum ile ilgili aadaki ifadelerden hangisi dorudur? a. Halikarnassos (Bodrum) kentinin yneticisi Mausolos iin, .. 350 ylnda kars Artemisia tarafndan Halikarnassos (Bodrum)da yaptrlmtr. b. Priene (Gllbahe) kentinin yneticisi olan Mausolos iin .. 550 ylnda kars Arsinoe tarafndan Prienede yaptrlmtr. c. Atina kentinin yneticisi Perikles iin .. 429 ylnda sevgilisi Aspasia iin Atinada yaptrlmtr. d. Byk skender iin .. 336 ylnda generalleri tarafndan Persepoliste yaptrlmtr. e. Solon iin, .. 650 ylnda Atinallar tarafndan Atinada yaptrlmtr. 5. Hellenistik ada nasl bir kltr ortaya kmtr? a. Msr, Mezopotamya ve Pers kltrlerinin i ie gemesiyle Dou zelliklerinin hkim olduu bir kltr ortaya kmtr. b. Yunan ve Anadolu kltrlerinin gemiten itibaren zaten var olan ilikileri artm ve Anadolu etkisinin ar bast bir kltr ortaya kmtr. c. Anadolu, Smer, Yunan ve Pers kltrlerinin ilikileri giderek artm ve sonucunda kozmopolit bir kltr ortaya kmtr. d. Yunan kltr ile Anadolu, Msr, Pers ve dier kltrlerin gemiten itibaren var olan ilikileri iyice birbiriyle kaynaarak kozmopolit bir kltr ortaya kmtr. e. Makedonya ve Yunan kltrnn gemiten itibaren var olan ilikileri artm ve saf Yunan arlkl bir kltr ortaya kmtr. 6. Miken Uygarl ne zaman ve nerede kurulmutur? a. .. 1600-1100 arasndaki dnemde Yunanistanda kurulmutur. b. .. 2500-1800 arasndaki dnemde yonyada kurulmutur. c. .. 8. yzylda Atinada kurulmutur. d. .. 1100-950 arasndaki dnemde Troyada kurulmutur. e. .. 1300-850 arasndaki dnemde Yunanistanda kurulmutur.

168

Uygarlk Tarihi

7. Khiton nedir? a. Sikkenin en kk birimidir. b. Evin erkei ile olunun evde misafirlerini arlad symposizyumlara (len) verilen isimdir. c. .. 384-322 yllar arasnda yaam ve Byk skendere hocalk yapm olan Aristo/Aristotelesin nl kitabnn ismidir. d. Yakarak gmme demektir. Kii yakldktan sonra kller ve kemikleri genelde bir mlek iine yerletirilerek ve az lenin ruhunun kmamas iin bir ta ya da kk bir kapla kapatlarak mezara konmutur. e. Dikdrtgen bir kuman karlkl iki kenarnn birbirine dikilmesi ya da inelerle tutturulmasyla yaplan ve deta alt ksm olmayan bir uval gibi grnen hem erkek hem kadnlarn giydii bir giysidir. 8. Hellenistik a hangi zaman dilimini kapsar? a. .. 1100-800 b. .. 800-500 c. .. 330-30 d. .. 400-330 e. .. 500-400 9. Olimpiyatlara 42 km. Maraton kousunun eklenmesine vesile olan nl Maraton Sava hangi tarihte, nerede ve kimler arasnda yaplmtr? a. .. 330 ylnda Anadoluda Ephesos antik kentinde Akallar ve Persliler arasnda yaplmtr. b. .. 1100 ylnda Anadoluda Troya yerleiminde Troyallar ile Akallar arasnda yaplmtr. c. .. 490 ylnda Yunanistanda Maraton Ovasnda Yunanllar ve Persliler arasnda yaplmtr. d. .. 31 ylnda ssosta Byk skender ve Persliler arasnda yaplmtr. e. .. 600 ylnda Atinada Tyran Peisistratos ve kyller arasnda yaplmtr.

10. Antik dnyann 7 bilgesinden biri olan Miletoslu Thales hangi ada yaamtr ve bilime yapt en nemli katk nedir? a. Arkaik ada, .. 624-548 yllar arasnda yaamtr. .. 28 Mays 585teki gne tutulmasn nceden hesaplamtr. b. Klasik ada, .. 500-420 yllar arasnda yaamtr. Sikkeyi icat etmitir. c. Arkaik ada, .. 638-558 yllar arasnda yaamtr. Nomos ad verilen kanunlar kartm ve bunlarn tam metnini dner tahta levhalara yazdrmtr. Ayrca zetlerini konik ta steller stne yazdrarak her yere dattrmtr. d. Arkaik ada, .. yaklak 582-500 yllar arasnda yaamtr. Matematii bir bilim haline getirmitir. e. Klasik ada, .. 427-347 yllar arasnda yaamtr. Hocas olan Sokratesin teorilerini yazd kitapta anlatarak bilime byk katkda bulunmutur.

6. nite - Eski Yunan Trk ve Uygarl

169

Okuma Paras
Byk skenderin Hayatndan Bir Kesit VII skenderin etin, azimli, sarslmaz bir yaradl vard. Hibir eyde zorlanmaya gelemez, hibir eyi bakasnn emri zerine yapmak istemezdi. Yalnz, devi, grevi neyse, onun kendi akl, mant ile idrak eder, o zaman seve seve yapard. Babas bunu ok iyi anlamt. Onun iin oluna emir buyurmaktan kanr, ona bir eyi ancak ikna yolu ile yaptrabileceini bilirdi. te yandan, olunun ok akll, zeki, yetenekli olduunu da gryordu. Bunun iin, yalnz gzel sanatlar, bilim dallar zerine ders veren retmenlerle yetinemeyeceini anlamt. Bu delikanlnn yetitirilmesi yle pek basit bir i deildi. Sophoklesin deyimiyle, Ar gidii nlemek, doru yola yneltmek isterdi. Philippos, bu dnceyle, olunu yetitirmesi iin, filozoflarn en nlsn, en bilginini Aristotelesi ard. Ona byk paye verdi, el stnde tuttu. Bu arada byk filozofun doduu yer olan Stagira ehrini yeniden kurdurdu. Philippos bu ehri bir savata yakp, ykm, ta, ta stnde brakmamt. Stagira yeniden kurulduktan sonra oraya kaaklar, kleler yerletirdi. Kral oluyla retmenine alma merkezi olarak Stagira yaknlarnda Nymphaionu ayrmt. Filozofla rencisi orada bir sarayda kalyorlar, ak havada dolaarak ders gryorlard. Aristotelesle skenderin oturduklar ta sralar, filozofun gezine gezine ders verdii st kapal gezi yerlerini bugn bile gsterirler. Anlaldna gre, skender retmeninden yalnz ahlak, politika dersleri almakla kalmamt. Bilginlerin, kitaplara bal kalmadan azdan anlattklar baz bilgiler, srlar da vard ki bu bilgiler gizli kalr, ok kiiye retilmezdi. te, Aristoteles skendere bunlar da retmiti. Bunu, skenderin Asyaya getikten sonra filozofa yazd bir mektuptan anlyoruz. yle diyor: skenderden Aristotelese selam! Bana azdan rettiklerini yaynlamakla iyi yapmadn. nk bizim edindiimiz bilgiler herkesin mal olursa bakalarndan ne farkmz kalr? Gcmden ok yksek bilgimle stn gelmek isterim. Allahasmarladk. Aristoteles, verdii karlkta, bir yandan ihtiras tedirgin olmu bu delikanly avutmak, te yandan kendini savunmak iin, o bilgileri aklam olmakla birlikte hi de aa vurmam olduunu belirtmitir. Gerekten, yazd metafizik kitabnn hibir retici, bilgi verici yan yoktu; esas bakmndan, ancak bilgili kimselerin iine yarayacak, onlarn bildiklerini hatrlatmaktan ileriye gitmeyecek bir eserdi. Kaynak: Plutarkhos. (1980). Byk skender (Hayat ve Savalar), (ev. Vahdet Gltekin), Rado Yaynlar, stanbul.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. b 2. d 3. c 4. a 5. d 6. a 7. e 8. a 9. c 10. a Yantnz yanl ise Minos Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Karanlk a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Minos Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise l Gmme Gelenekleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Hellenistik a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Miken Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Gnlk Yaam konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Miken Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Klasik a konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Arkaik a konusunu tekrar okuyunuz.

170

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Minos Uygarl.. 2600lerde balam ve .. 1450 civarnda sona ermitir. Ancak, .. 1000 ylna kadar etkileri devam etmitir. Uygarln kyle ilgili iki sebep ne srlmtr: Birincisi, Thera (bugnk Santorini Adas) yanardann patlamas; ikincisi .. 1380 civarnda Miken Uygarlnn giderek ykselmesi ve Minos Uygarlna son vermesidir. Sra Sizde 2 Miken Uygarlnn en nemli ehri Mikenaidir. Yerleimin kurulduu tepeninin en stne kraln saray ina edilmitir. Troya Savann mitolojik hikyesine gre sava, Troyal Parisin Akal Menelaosun kars ve dnyann en gzel kadn Helenaya k olup, onu Troyaya karmas yznden kmtr. Sra Sizde 3 Dorlar olarak adlandrlan topluluun Demir ann balad bu dnemde kuzeyden gelerek .. 1200-1100 yllarnda Yunanistan igal etmesiyle Karanlk a ad verilen dnem balamtr. Sra Sizde 4 Solon, pek ok konuda deta devrim niteliinde olan yenilikler yapmtr. Kyllerin tm borlarn balam, buday ihracn yasaklam ve yeni bir sosyal dzen yaratmtr. Kiileri mal, mlk ve gelirlerine gre drt snfa ayrm ve ait olduklar snfa gre siyasal hak ile askerlik grevlerini tespit etmitir. Oy verme hakk fakir vatandalara da verilmitir. Nomos ad verilen Solon kanunlarnn tam metni dner tahta levhalara ve zetleri konik ta steller stne yazlarak her yere datlmtr. Sra Sizde 5 .. 461 ylnda Perikles, Atina kentinin yneticisi ve bakumandan olmu, onunla birlikte Atina ve tm Yunan dnyas altn an yaamtr. Perikles, Atinada byk bir imar faaliyetine girimi, kenti batan aa yeni tapnak, kamu yaplar ve heykellerle donatmtr. Sra Sizde 6 Antik Yunanda hem kadn hem erkeklerin giydii giysinin ad klitondur. Dikdrtgen bir kuman karlkl iki kenarnn birbirine dikilmesi ya da ineler ile tutturulmasyla yaplan ve deta alt ksm olmayan bir uval gibi grnen giysidir.

Yararlanlan Kaynaklar
Alexiou, S. (1991). Minos Uygarl, (ev: E. Tl Tulunay), Arkeoloji ve Sanat Yaynlar, stanbul. Blunt, A. W. F. (1979). Bat Uygarlnn Temelleri, (ev. Mzehher Erim), stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, stanbul. Boysal, Y. (1967). Grek Klasik Devir Heykeltral, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Boysal, Y. (1979). Arkaik Devir Heykeltral, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Gkat, M.A. (2001). Geographika, Yeniden Kefedilen Yunanistan, letiim Yaynlar, stanbul. Llyod, S. (1997). Trkiyenin Tarihi, Bir Gezginin Gzyle Anadolu Uygarlklar, (ev: E. Varinliolu), Tbitak Popler Bilim Kitaplar, Ankara. Malay, H. (1990). alar Boyu Klelik, Gndoan Yaynlar, Ankara. Mansel, A. M. (1988). Ege ve Yunan Tarihi, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Plutarkhos (1980). Byk skender (Hayat ve Savalar), (ev. V. Gltekin), Rado Yaynlar, stanbul. Saltuk, S. (1989). Arkeoloji Szl, nklap Kitapevi, stanbul. Swaddling, J. (1999). Antik Olimpiyat Oyunlar, (ev: B. Grn), Homer Kitabevi, stanbul. Tekin, O. (1995). Eski Yunan Tarihi, letiim Yaynlar, stanbul. Wicherley, R.E. (1993). Antik ada Kentler Nasl Kuruldu?, (ev: N.Nirven- N. Bagelen), Arkeoloji ve Sanat Yaynlar, stanbul.

7
Amalarmz
Plep Patricius Diktatr mparator

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; Roma kentinin kuruluunu, Romann Kraliyet ve Cumhuriyet dnemlerini ve btn Akdeniz ile yakn evresini ele geirmesini deerlendirebilecek, Romann nemli bir imparatorlua dnm srecini kavrayacak, Romallarn kurduu uygarln zelliklerini ve gnmze etkilerini tartabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Tetrari Sebasteion Basilika Aquadukt

indekiler
ROMADA KRALYET VE CUMHURYET DNEMLER ROMA MPARATORLUU ROMA KLTR VE UYGARLII

Uygarlk Tarihi

Roma Tarihi ve Uygarl

Roma Tarihi ve Uygarl


ROMADA KRALYET VE CUMHURYET DNEMLER
A M A

Roma kentinin kuruluunu, Romann Kraliyet ve Cumhuriyet dnemlerini, btn Akdeniz ile yakn evresini nasl ele geirdiini reneceksiniz.

Romallar cumhuriyet ynetimi altnda nce Anadolunun batsn; mparatorluk Dneminde ise Trakya ve Anadolunun dousunu ele geirmilerdir. Roma mparatorluunun doudaki geleneksel snr Euphrates (Frat) Irmadr. .S. 330 ylnda Constantinopolis (Sarayburnu/stanbul) kentinin kurulmasyla, Roma mparatorluunun bakenti de douya tanmtr. .S. 5. yy.da Roma mparatorluu, bat yars kavimler g basks ile yklm, dousunda ise halk ve devlet ynetimi Hristiyanlap Bizans mparatorluuna dnerek varln srdrmtr.

Aeneas: Bat Anadoludaki Troya Savann kaybedilmesinden sonra, ykmdan kurtulabilen Troyal kahramandr. Efsanesi Romal yazar Vergilius tarafndan Aeneas adyla kaleme alnmtr. Bu efsanede Troya Savandan kurtulanlar yneten Aeneas, pek ok maceradan sonra talyaya ulamtr.

Resim 7.1 Bir Julius Caesar Dnemi Roma Sikkesi zerinde Aeneasn Omzunda Babasn Tayarak Troyadan Ka

Roma Kentinin Kuruluu


Efsanelere gre Roma kenti, Troyal Aeneasn soyundan gelen torunlar Romulus ve Remus tarafndan .. 753 ylnda kurulmutur. Ancak arkeolojik buluntular ehrin .. 1000 yllarndan itibaren iskn edildiini gstermektedir. Roma kenti halk arlkl olarak Latinlerden olumusa da, buras Etrsk egemenlii altndayd ve Etrsk kkenli krallar tarafndan ynetilen bir ehir devletiydi. .. 509 ylnda Latinler, Etrsk idaresine isyan ederek kraliyet ailesini Roma ehrinden kovmu ve Roma Cumhuriyetini kurmulardr. Romallarn Kraliyet Dnemi hakknda bilinenler daha sonra yaam Romal tarihilerin anlattklar efsanelerle karm bilgilere dayanr. Arkeolojik veriler Roma ehrinin bu dnemdeki grnmnn byk lde talyadaki dier Et-

Resim 7.2 Roma mparatorluk anda Pisidia Antiokhias (Yalva, Isparta) Kenti Tarafndan Bastrlan Bir Sikke zerinde Remus ve Romulusu Emziren Dii Kurt

174
Latinler: talyann kuzeyindeki Latium blgesinin yerli halkdr. Etrskler: Kuzey talyada Demir anda kurulan bir kltr. Etrsklerin muhtemelen Anadolu kkenli olduu da ne srlmtr. Roma Koloni Kentleri: Yeni ele geirilen topraklarda stratejik noktalarda yeni bir kent kurarak veya nfusu yabanc olan mevcut kentlere Roma vatandalar yerletirilerek, blgenin etnik adan Romallatrlmas ve idare altna alnmas amal kentlerdir.

Uygarlk Tarihi

rsk ehirlerine benzediini gstermektedir. Romallarn zellikle mimari, el sanatlar ve din konusunda Etrsk kltrnden pek ok geyi kendilerine kattklar aktr.

Roma Cumhuriyetinin talyada Mill Birlii Salamas


Roma Cumhuriyeti kurulur kurulmaz Romallar, hlen evrelerinde srmekte olan Etrsk egemenliine kar, .. 5. yy. boyunca yakn komular olan Latin kentleriyle ortak asker ittifaklar yapmaya baladlar. Bylelikle iyice zayflamaya balam olan Etrsk ehir devletleri birer birer ele geirilir. Ele geirilen veya asker ittifaklarla sk iliki kurulan kentlerde yaayanlara vatandalk haklar tanyan Romallar blgede mill bir birlik oluturmaya baladlar. Ayrca bu blgelerde Roma koloni kentleri kurularak birlik pekitirilir. Romallar, .. 275 yllarna gelindiinde mttefiklerini ve arazilerini gney talyadaki Yunan kentlerine de yaymaya baladlar. Sadece Tarentum kenti bu ittifaka katlmayarak artan Roma basksna kar savat. Ancak sonuta Tarentum kenti de Romallara teslim oldu. Bylece Roma Cumhuriyeti talya Yarmadasnn tamamn ele geirmi oldu.

Roma Cumhuriyetinin Bat Akdenizde ve Anadoluda Egemenlii Ele Geirmesi


.. 264 ylndan itibaren Romallar Bat Akdenizdeki en nemli g olan Kartacallarla kar karya geldiler. Pn savalar olarak bilinen ve birbirini takip eden 3 savata Romallar galip gelerek Bat Akdenizde geni topraklar ele geirmilerdir. Romallar 1. Pn Savanda (.. 264-241) ilk defa dzenli bir donanma kurarak, gcn deniz hakimiyetinden alan Kartaca Devletinin donanmasn yendiler. 17 yl sren sava sonunda Kartaca bar istemek zorunda kald ve Sicilya Adasn Romallara brakt. Romallar ele geirilen bu yeni blgeyi, Roma Devletine vergi deyen ve bir vali tarafndan ynetilen bir provincia (eyalet) hline getirdiler. Bundan sonra Roma Devletine balanacak btn denizar topraklar bu yntemle ynetilecektir. Ksa bir zaman sonra Kartaca Devletinde kan i karklklardan faydalanan Romallar, bu krizi bahane ederek Sardinya Adasndaki Kartaca varlna son verdiler. Kuzeye doru da saldrgan bir siyaset izleyen Romallar, Cisalpine Galyas (Po vadisi)nn tamamn ele geirdiler ve llyria (Adriyatik denizinin dousu) ya doru yayldlar. Romallarn yaylmac politikas, Kartacallar, .. 219 ylnda balayan 2. Pn Sava (.. 219-201) ile tekrar Romallarla kar karya getirdi. Bu savata Kartaca Generali Hannibal, sava sanatnn en nl taktik hamlelerinden birini gerekletirdi. Filleri de ieren byk bir orduyla spanyadan Fransaya geip, Alp Dalarn aarak talyaya girdi. .. 216da gerekleen Cannae Meydan Savanda, Roma ordusunu yendi. Hannibal bu zaferle talyada Romallarla ittifak yapan kentlerin teslim olmasn amalyordu. Ancak ikmal yollar kesilen ve iyi savunulan ehirler karsnda baarl olamayan Hannibal, Gney talya zerinden Kartacaya dnmek zorunda kald. Bu olaanst kriz boyunca diktatr seilen Roma Generali Scipio .. 210 ylnda spanyadaki Kartaca topraklarn ele geirdi ve Hannibalin ordusunun arkasndan Kuzey Afrikaya geerek burada Hannibali yendi. .. 202de bar istemek zorunda kalan Kartaca, btn denizar topraklarn Romaya terk ederek, ykl bir sava tazminat demi ve donanmasn feshetmiti. Bylece Kartaca nemli bir g olmaktan kt. Hannibal, Kartacadan kamak zo-

Kartaca Devleti: Fenikeli kolonistlerce Kuzey Afrikada kurulmutu. Bakenti bugnk Tunusta bulunan Kartaca Devleti, Kuzey Afrikann batsna, spanya ve Fransann deniz kys blgelerine ve adalara sahip gl bir devletti.

Diktatr: Olaanst durumlarda, kriz sonulanana kadar senato tarafndan btn yetkilerin devredildii ve kararlarnn sorgulanamad, genellikle o senenin konsl olan lider.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

175
Makedonya Krall: Balkanlarn kuzeyinde, bugnk Yunanistann kuzeyi ile Bulgaristan kapsayan Hellenistik dnem krall. Pergamon (Bergama) Krall: Bat Anadoluda kurulan ve bakentinden ismini alan Hellenistik krallk. Seleukos Krall: Anadolunun gneyi ve modern Suriye topraklar ile evresini yneten bakenti Antiokhia (Antakya) olan Hellenistik Krallk. Rodos Cumhuriyeti: Rodos Adas ve Anadolunun gneybat sahil eridinde baz yerleri yneten Hellenistik dnem devleti.

runda kalarak, kendisine yeni mttefikler bulmak zere Anadoluya geti. Bu amacnda baarl olamayan Hannibal, Nikomedia (zmit) kenti yaknndaki Dakibyza (Gebze) yaknlarnda lmtr ve mezar buradadr. .. 149da kan 3. Pn Sava sonunda Kartaca Devleti tamamen yklmtr ve topraklar Roma Cumhuriyetine Afrika Eyaleti adyla katlmtr. 2. Pn Sava srasnda Makedonya Krall da Romallara kar sava at. Srmekte olan savaa Seleukos Kral III. Antiokhos Makedonlarn yannda katld. Varlklar Dou Akdenizdeki iki nemli kralln mttefik olmasyla tehlikeye den Rodos Cumhuriyeti, Pergamon (Bergama) Krall gibi kk devletler Romallar yardma ardlar. Yunanistana geen Roma ordular .. 197de Kynoskephalai Savanda Makedonyallar yendiler. Makedonya Kral V. Philippos, Yunanistan ve Ege Denizi ile Anadoludaki btn kolonilerini terk ediyor, haklarndan vazgeiyordu. Bylece Makedonya Krall da nemli bir devlet olmaktan kt. Romallar btn Yunanistann ehir devletleri hlinde bamszln ilan ettiler, ancak bu kent devletleri bundan byle kalc olarak Roma hegemonyas altna giriyorlard. .. 168 ylnda Makedonya Krallnn tekrar sava hazrlnda olduunu iddia eden Romallar bu kralla tamamen son verdiler. .. 147 ylnda Makedonya bir Roma eyaleti olarak Roma topraklarna katld. Bylece Roma Devleti Balkanlarda byk bir blgeye sahip oldu. Bu arada Anadolunun batsn byk lde ele geiren ve Yunanistana gemi olan Seleukos Kral III. Antiokhos burada Romallara yenilerek Anadoluya ekilmek zorunda kald. Onu izleyen Roma ordular, .. 190 ylnda Magnesia (Manisa) Savanda III. Antiokhosun ordusunu yenerek Seleukos Kralln da yksek bir tazminat demek ve Toros Dalar kuzeyindeki btn topraklarndan vazgemek zorunda braktlar. Bu topraklar Romann mttefikleri Pergamon Krall ve Rodos Cumhuriyeti arasnda blld. Bylece Romallar Anadoluda toprak almasalar da, kendilerine bal devletler aracl ile etki alanlarn geniletmi oldular. Artk Roma Cumhuriyeti, Dou Akdenizde de kalc bir ekilde, nemli bir g olarak ortaya km oluyordu. .. 133 ylnda Pergamon Krallnn son kral III. Attalos ldnde, kralln vasiyet yoluyla Roma Devletine brakt. Bylece Bat Anadoluyu ele geiren Romallar burada da Asia (Asya) Eyaletini kurdular. Btn bu gelimeler sonucunda spanyadan Dou Akdenize uzanan geni bir alan Roma Devletine baland, bir ksm ise gene Romann mttefikleri olan kk devletlerin kontrolne geti.
SIRA SZDE Roma kenti halk kimlerden olumaktadr ve Romada Cumhuriyet Dnemi ne zaman balamtr?
D NELM Roma Cumhuriyetinde Sosyal Yap ve DevletYnetimi

SIRA SZDE

DNELM
Patricius, (oulu Patricii): Roma kentinin yerel R U S O aristokrasisi. Comitia Curiata: yelerini DKKAT patriciuslarn oluturduu meclis. Konsl: Devleti ynetmek iin Comitia Curiata yeleri arasndan her yl seilen iki ye. AMALARIMIZ

Roma kentinde kraliyet ynetimi ykldktan sonra yeni kurulan devlet ynetim sisS O R U temi bir cumhuriyetti. Bu cumhuriyetin en nemli kurumu, yeleri patriciuslar tarafndan oluturulan Comitia Curiata idi. Bu meclis btn devlet grevlilerinin atamalarn yapmakta ve kanunlar karmaktayd. Devlet ynetimi Kmeclis iinden DK AT seilen 2 adet konsle braklmt. Bu konsller imperiuma (en yksek yetki) sahip olmakla beraber, aslnda grevleri paylamaktaydlar. ki adet seilmelerinin SIRA SZDE herhangi birinin tek bana glenerek bir krala dnmesini engelleyecei dnlmt. Ayrca meclisin sk denetimi altndaydlar. Aldklar kararlar meclisin onaylamas gerekiyordu. Ancak kentin geirdii nemli tehlike anlarnda bu konAMALARIMIZ sllerden bir tanesi meclis tarafndan diktatr seilirdi. Diktatr btn devlet yK T A P

SIRA SZDE

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

176
Senatus (Senato): yeleri patriciuslar arasndan konsller tarafndan seilen meclis. Plep: Kken olarak aa tabakadan gelen veya sonradan Roma vatandalna alnan yurttalar. Comitia Tributa: Delegelerin Roma kenti evresindeki yerleim birimlerinden seilerek gelmelerini esas alan ve plepler tarafndan kurulan meclis.

Uygarlk Tarihi

Proletaria: ehirlerde yaayan yersiz, yurtsuz ve ou zaman isiz insan kitlelerinden oluan snf.

Optimatlar: Kan ba, memuriyet veya byk toprak sahiplii vasflaryla, g ve sonrasnda asalet unvanlar kazanan eski patricius ve plepler ile memurlardan oluan snf.

Atllar (Equestrii): Para zenginlii ile asil unvan kazanan snf.

Prokonsl veya Propraetor: Bir provinciay ynetmek iin gnderilen vali.

netimini ve ordu ynetimini tek elde toplayan ve meclis kontrolnde olmayan bir makamd; ama bu olaanst yetkiler tehlike getikten sonra tekrar meclise devredilirdi. Ayrca ikinci bir meclis olan Senatus da devlet ynetiminde bulunmaktayd. Grevi sadece hkmete, yani konsllere tavsiyeler vermekti, kararlar kanun hkm tamyordu. Roma Cumhuriyetinin tarihi patriciuslar ve plepler arasnda sren snf mcadeleleri ile doludur. Plepler ilk bata devlet memurluklarna alnmadklarndan, devlet ynetiminin herhangi bir kademesinde sz sahibi olamyorlard. Bu nedenle kendi meclisleri olan Comitia Tributay kurdular. Bu meclisin ilk grevi plepleri, patricilerin haksz muamelesine kar korumakt. Bununla beraber, Roma kanunlarnn yazl hle gelmesini salamakta anahtar rol oynamtr. .. 450 ylnda pleplerin basksyla 12 levha kanunu kartlm ve Roma hukukunun temel ta olacak aile, bor, ceza ve miras hukuklar dzenlemitir. .. 3. yy. boyunca sren savalar, Romallarn talyada yaayan kylleri silah altna almasna neden olmutu. Yeni ele geirilen topraklarn vergi olarak Romaya tahl gndermeye balamalar, bu kyllerin terhis edildikten sonra rnlerini eskisi kadar krla satamamalarna ve giderek artan borlar altna girmelerine neden oldu. Bylece kk arazi sahipleri, topraklarn giderek zenginleen byk toprak sahiplerine ucuza satarak daha iyi imknlar bulabileceklerini umduklar ehirlere g etmeye baladlar. Emekli edilen askerlere yeni eyaletlerde toprak datlmas veya koloni ehirleri kurulmaya balamas bu sorunu zmeye yetmedi. ehirlerde proletaria ad verilen yeni bir sosyal snf ortaya kmaya balad. Daha zengin bir snf oluturan optimatlar ile proletaria arasnda artan huzursuzluklar zaman zaman i savalara dnebiliyordu. .. 133te politikada aktif olan Gracchus kardelerin yeni toprak reformu bu sorunu zmek iin kabul edildi. Buna gre ar toprak sahibi olan zenginler bu topraklar devlete iade edecek ve elde edilen araziler kk meblalar karl, kyllere, tekrar satlamayacak eit parseller eklinde datlacakt. Uygulama bir anlamda baarlsa da, Gracchus kardelerin optimatlar tarafndan siyasi suikastlarla ldrlmesi sonras, datlan bu topraklarn tekrar satlamamas kaidesi kaldrld. Bylece bu araziler yeniden byk toprak sahiplerinin eline gemeye balad. Ancak bu arada proletaria elindeki politik gc anlamaya balamt. Atllar snf ile birleerek bu snftan General Mariusu Halk Partinin bana ve seimle konsl pozisyonuna getirdiler. Marius, (.. 105-101), Fransa, spanya, Galya ve Germen kabileleri ile savaarak asker nfusunu geniletti ve orduda reform yaparak her snftan kiinin orduya alnabilmesini salad. Bylece proleteria kkenli kiiler de ordu kariyeri sonras devlet memurluklarna ulaabilmeye baladlar. Romallar yeni ele geirdikleri denizar topraklarda eyaletler (Provincia) kurmulardr. Bu eyaletlerin hukuksal stats savala ele geirilen bir lkenin hukuken Roma Devletinin mal olduu temeline dayaldr. Dolaysyla bu yerlerde yaayan yerli halk, Roma vatandalk hakk olmadan yaamna devam etmekle beraber, Roma Devletine vergi demek zorundadr. Roma tarafndan gnderilen prokonsl veya propraetorlar bu topraklarda sivil ve asker idareyi elinde toplamaktadr. Bu nedenle eyaletler aslnda bu grevlilerin insafna kalmt ve Romal valiler tarafndan abuk zenginlemek ve politik nfuz elde etmek iin smrlen blgelere dnmlerdi. Bu durum ancak Roma mparatorluk anda dzelecektir.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

177

Roma Cumhuriyetinde Karklk ve Cumhuriyetin k


Daha az vergi deme ve devlet tarafndan cretsiz buday datmndan pay alma gibi avantajlar ieren Roma vatandalk hakkndan mahrum kalan talyadaki Roma ittifak ye kentleri, .. 90da isyan ettiler. Bu isyan ancak talyada yaayan her hr kiiye Roma vatandalk hakknn verilmesi ile durdurulabildi. Bylece talyada mill bir birlik tamamyla salanm oldu. Romadaki bu i karklklar, Pontus Krallnn, Romann Anadoludaki mttefiklerinin topraklarn ele geirebilmesine imkn tand. .. 88 ylnda Roma Devletine sava aan Pontus Kral VI. Mithridates, bu srada ar vergiler ve valilerin basksyla iyice ezilmi olan Bat Anadoludaki kentlerin de desteiyle Asia eyaletini tamamen ele geirdi. VI. Mithridates Anadoluda yaayan btn Roma vatandalarn idam ettirdi (yaklak 80.000 kii), ardndan Yunanistana geerek buradaki Roma etki alann krmaya balad. Bu gelimeler i savan eiinde bulunan talyada byk bir panie yol at. Mithridatese kar sefere gnderilmek istenen Halk Parti lideri Marius tam sefer hazrlklarna balarken, aristokrasi taraftar General Sulla, ordusu ile Romaya yryerek Marius hkmetini devirdi. Sulla, senatoya aristokratlar arlkl yeni senatrler setirerek, proleteria lehine alnm btn kararlar aristokratlar lehine evirtti. Daha sonra Yunanistanda ve Anadoluda kral VI. Mithridatesle savaarak Asia eyaletini tekrar ele geirdi. Ancak kesin zm salamadan Pontus Kral ile (.. 85/84) bar yaparak talyaya dnd. Bu arada senatoya tekrar girmeye alan Marius taraftarlar isyan ettiler. Sulla tekrar Romaya orduyla yryerek idareyi ele geirdi ve kendisini sresiz olarak diktatr ilan etti. Bylece iktidar iyice glenen Sulla ve aristokratlar bir dizi kanunla Halk Partinin tekrar glenmesine engel olacak nlemler aldlar. .. 79 ylnda Sullann lm, Marius taraftarlarnn tekrar ayaklanmasna neden oldu. Hatta spanyay Roma Devletinden kopararak burada yeni bir devlet kurdular. Sullann yerine geen ve kendisini diktatr ilan eden General Pompeius .. 72de bu isyan bastrd ve spanyay geri kazand. Bu arada talyada ayaklanan kleleri de yenerek kahraman olarak Romaya geri dnd. Ancak .. 70 ylnda Pompeius tekrar glenmeye balayan Halk Partinin tarafna geti ve senatoda Sulla Dneminde gemi olan kanunlar yrrlkten kaldrd. Bu arada Roma donanmasna nem verilmemesi, talyadaki karklklar ve Dou Akdenizde kylar kontrol altnda tutabilecek Seleukos Krall gibi devletlerin zayflam olmas bu blgede korsanln hzla yaylmasna neden oldu. Korsanlk talyaya tahl sevkiyatn engeller hle geldi. lk olarak .. 79 ylnda Anadoluya gnderilen ordu ve donanma, korsanlara kar birtakm baarlar gsterdi. Likyada korsanlarn eline gemi Olympos (Antalya, Kumluca, Delikta-ral Kyleri) gibi kentler tahrip edilerek korsanlk ksmen zayflatld. Korsanlk buna ramen .. 67de Pompeiusun Anadoluya yeni bir sefer dzenlemesine kadar devam etti. Bu arada Pontus Krall tekrar Romaya sava at. Pompeius, Pontus Kral VI. Mithridatesi de yendi (.. 64). Ardndan Anadoluda iyice zayflam Seleukos Krall gibi kk devletleri de ortadan kaldrarak geni bir blgeyi Roma topraklarna katt. Bylece Marmara Denizi gneyinde Bithynia Eyaleti, Karadenizde Pontus Eyaleti, ukurovada Kilikia Eyaleti ve daha gneyde Suriye Eyaleti kurularak Anadolunun ve yakn evresinin byk bir ksm Roma devletine katlm oldu.

Pontus Krall: Anadolunun Orta ve Dou Karadeniz blgelerinde kurulan Hellenistik dnem krall.

178

Uygarlk Tarihi

Triumvirlik: Devlet ynetimin kii arasnda paylalmas.

Cicero: Yazd pek ok kitab gnmze ulam nl Romal hatip, avukat ve devlet adam.

Pompeius, Romaya dndkten sonra, artan i sava tehlikesine kar, kendisini kral ilan etmesinden korkan rakiplerini yattrmak iin, ordusunu terhis etti ve yetkilerini senatoya devretti. Ancak askerlerine verdii cretsiz toprak datma sz ve Anadoluda kurduu yeni eyalet sistemi, ounluu aristokratlardan oluan senato tarafndan onaylanmad. Bu arada Mariusun yeeni olan Julius Caesar, Halk Partinin bana gemiti. Preoleteria temsilcisi Crassus, Caesar ve Pompeius glerini birletirerek devlet ynetimini ele geirdiler. Bu kurulan ittifaka triumvirlik adn verdiler. Triumvirler senatoya kendi taraftarlarn yerletirerek Cicero gibi aristokratlar srgne gnderdiler. Daha sonra asker ve siyasal konumlarn glendirmek iin, Crassus Suriye Valiliine, Pompeius ise spanya Valiliine getiler. Caesar ise gl bir ordunun banda Galya blgesini (yaklak bugnk Fransa) ele geirerek (.. 58) burada valililie balad. Crassusun douda randaki Part Krallna kar savarken lmesi, Caesar ile Pompeiusun birbirlerinden kukulanmaya balamalar zerine triumvirlik dald. Pompeiusun konsl olarak talyaya dnmesi ile onun etkisine giren senato, Caesara, i sava riskini azaltmak iin ordularn terhis etmesini ve Romaya dnmesini emretti. Bu karara uymayan Caesar, ordusuyla .. 49da Romaya yrd. Bunun zerine yeni bir i sava balad. Caesar yenemeyen Pompeius talyadan Balkanlara ekilmek zorunda kald. Caesar nce Pompeius taraftarlarnn bulunduu spanyay ele geirdi. Sonra Pompeiusu Yunanistanda Pharsalus Savanda (.. 48) yendi. Pompeius, Msra kat ve burada ldrld. Msra kadar Pompeiusu kovalayan Caesar, burada tahta Kralie VII. Kleopatray geirdi. Anadoluya geerek Pontus ordusunu Zela (Tokat/Zile)da yendi. nl veni, vidi, vici (geldim, grdm, yendim) szn bu savatan sonra sylemitir. .. 45te Pompeius taraftarlarnn en sonuncularn da Afrikada ve spanyada yenerek Romann mutlak hkimi olarak talyaya dnd. Kendisini sresiz diktatr setiren Caesar, ordusunu terhis etmeyerek bakomutanlk grevini de srdrmeye devam etti ve senatonun yetkilerini ksarak btn nemli kararlarn kendi onayndan gemesini salayacak yeni dzenlemeler yapt. Bu sayede bir yandan denizar topraklarda emekli edilen askerleri ve akrabalarn yerletirdii koloniler kurmak, vergi indirimleri salamak, aristokrasiyi oluturan byk toprak sahiplerinin talyadaki etkisini krmak, dier yandan eyaletlerde valilerin yetkilerini ksmak ve yerli halklara yeni haklar tanmak gibi bir dizi reformlar yaparak, hem talyadaki i sorunlar azaltm, hem de Akdeniz evresinde Roma egemenliini pekitirmitir. Ancak hem senatodan dlanan hem de yeni reformlar sonras maddi kayplara urayan aristokrasi, Romann yava yava bir tek kiinin kontrol altnda bir imparatorlua dntn sezinledi. Bunun zerine aristokratlar diktatrden Romay kurtararak cumhuriyeti yeniden kurmay amalayanlarla bir araya gelerek Caesara suikast dzenledi. Julius Caesar, .. 44 ylnda Brutus ve Cassiusun ban ektii bir grup tarafndan Roma senatosunda ldrld. Her ne kadar suikastiler ve destekileri, yeni bir cumhuriyet kurmak iin hazrlk yapm olsalar da, Caesarn yardmcs ve o srada konsl makamnda bulunan Marcus Antonius ordu destei ile Romada ynetimi ele geirdi. Julius Caesarn yeeni Octavianus ve Caesarn dier bir yardmcs General Lepidus glerini birletirerek .. 43te II. Triumvirlii kurdular. Caesar suikastine karm kiilerden balayarak, cumhuriyet ynetimini savunan btn senatrlerin ve atl snfnn yasal haklarn ve mlklerini ele geirdiler. Cicero gibi nl kiiler de dahil

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

179

olmak zere muhaliflerini idam ettirerek, hapsederek veya srgne gndererek dattlar. talyadan kam bulunan Brutus ve Crassusun Anadolu dahil olmak zere doudan topladklar ordular .. 42de Trakyadaki Philippi (Kavala yaknlar)de yenerek, cumhuriyeti savunan son gleri de yok ettiler. Sava sonunda triumvirler Roma topraklarnn ynetimini paylatlar: Lepidus spanya ve Afrikadaki, Octavianus, talya ve Avrupann geri kalan ksmndaki ve Marcus Antonius doudaki eyaletleri ynetmeye balad. Octavianus, politik bir hamle ile, Lepidusun .. 33te yetkilerine el koyarak, onun topraklarnn da ynetimini ele geirdi. Bu srada Marcus Antonius, Msr Kraliesi VII. Kleopatra ile evlenmi ve Douyu bir kral gibi ynetmeye balamt. Octavianus, Romann dou eyaletlerini Kleopatraya vereceini bahane ederek Antoniusa sava at. .. 31de Yunanistann gneybatsnda Aktium Krfezinde yaplan deniz savan kazand. Octavianus, Antonius ve Kleopatray sndklar Msra kadar kovalayarak, bu blgeyi ele geirdi. Zaferi kesinleince Antonius ve Kleopatra intihar etti. Bylece Octavianus, Roma topraklarnn tek hkimi oldu.
SIRA SZDE Roma kentinde kraliyet ykldktan sonra yeni kurulan devlet ynetimi nedir ? Bu ynetimin en nemli kurumu ve grevleri nelerdir? SIRA SZDE

ROMA MPARATORLUU
A M A

DNELM

DNELM S O R U

S O R U Romann nemli bir imparatorlua dnm srecini reneceksiniz. DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE Octavianusa, .. 27 ylnda senato tarafndan Augustus (yce) unvan verildi ve bu tarihten itibaren bu unvanla anlmaya balad. Ayn yl kendisine gene senato tarafndan prokonsl yetkilerinin en geni ekli (imperium)AMALARIMIZordularnn ve Roma bakumandanl verildi. Bundan byle bu yetkilerini de ifade etmek iin imparator unvann da kullanmaya balad. Roma mparatorluu, Augustusun imparator K T A P unvann kullanmas ile .. 27 ylndan itibaren balatlr. Bu dnemde senato tavsiye kararlar vermekle beraber asl yetki bata bulunan impaTELEVZYON ratordadr. Senato hl talyay ve iinde ordu bulunmayan eyaletleri ynetmek iin memurlar tayin etmektedir; ancak Augustusun reformlar NTERNET ile bata Msr olmak zere ok sayda zengin eyalet dorudan imparatorun ahsna baldr. Ayrca imparatorun emir ve kararlar dorudan kanun yetkisi tamaktadr. Augustus, talya ve eyaletlerde nfus ve servet kaytlarn yenileyen saymlar yaptrarak vergi sistemini yeniledi ve vergilerin dorudan Roma imparatorluk memurlar tarafndan toplanmasn salad. Augustus, i savalar nedeniyle ok ypranm Roma topraklarn reformlarla tekrar dzene sokarken, asker anlamda da byk lde barl

Julius-Claudiuslar Dnemi (.. 27-.S. 68)

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

ResimK7.3 T A P

Roma mparatoru Augustusun TELEVZYON Vatikanda Sergilenmekte Olan Mermer Heykeli


NTERNET

180

Uygarlk Tarihi

bir siyaset izlemitir. mparatorluk snrlarn Ren, Tuna, Frat Irmaklarna genileterek muhafaza etmitir. Augustus, btn icraatlarn en salam kopyas Ankyra(Ankara)daki Augustus Tapnann duvarlarnda korunmu olarak gnmze gelen vasiyetnamesinde anlatmaktadr. Augustustan sonra tahta kendi ailesinden gelen imparatorlar gemeye balamt. Bunlardan bazlar Augustusun barl siyasetini srdrse de mparator Claudius (.S. 41-54), Britanyann gneyi, Trakya, Mouretania (Fas ve Cezayirin bir ksm) gibi blgeleri de Roma mparatorluuna balayarak Roma topraklarn biraz daha geniletmitir. mparator Caligula (.S. 37-41) ve mparator Nero (.S. 5468) ise zorba davranlar ve dikkatsiz harcamalar ile halk isyana yneltmilerdir. lki ldrlm, dieri ise intihara zorlanmtr. Bunlardan sonra yeni seilecek imparatorun saptanmasnda Praetoria sz sahibi olmu, bundan byle ordunun imparator seiminde dorudan mdahaleleri ska grlmeye balanmtr. Julius-Claudiuslar Dnemi, olumsuz baz olaylara karn, Roma imparatorluk tarihi ve uygarl iin altn bir adr. Roma edebiyatndan, mimarisine pek ok konuda nemli gelimeler kaydedilmitir. zellikle eyaletler, rnein Anadoluda bulunan blgeler ve kentler, bar ortam sayesinde artan bir refah seviyesine kavumulardr. zellikle ehirlerde yaayan zengin kesim, Roma ordusundan terhis olan eyalet kkenli askerler kanun yolu ile Roma vatandalk haklar kazanmaya balam ve daha st seviyelerde grevlere gelerek Roma devletinin idaresinde rol oynamlardr. Gerek artan refah, gerekse Roma mparatorluunda ykselen eyalet kkenlilerin geldikleri ehirlere yaptklar yardmlar Ephesus (Efes), Aphrodisias (Geyre), Perge (Aksu) gibi Anadolu kentlerinde ve dier yerlerde gzlemlenebilecek M.S. 1. yy. ile artan mimari faaliyetlerde kendisini gstermektedir.

Flaviuslar Dnemi (.S. 69-96)


mparator Neronun lm zerine snrlardaki ordularn pek ou kendi generallerini imparator yapmak istedii iin i sava balad. Vespasianus, dou ordularnn destei ile dierlerini yenerek imparator oldu. Vespasianus ve ondan sonra tahta geen oullar dneminde Roma vatandal eyaletlerde iyice yaylmtr. zellikle atllar snfna katlarak Roma mparatorluunun asil kesimine katlan ve memuriyetlerde ykselen bu kiiler arasndan imparatorluk makamna bile ulaanlar olacaktr. Flaviuslar Dneminde Anadolu kentlerinde refahsal ykselii devam etmitir.

Resim 7.4 Roma Kentinin Antik adaki Hlini Gsteren Bir Maket. n planda Flaviuslar Dneminde Tamamlanan Colosseum (amfitiyatro) grlmektedir

Antoninuslar Dnemi (.S. 98-193)


Flaviuslar Hanedannn son yesi mparator Domitianus (.S. 81-96)un ldrlmesinden sonra, saygn bir senatr olan Nerva (.S. 96-98) tahta geti. Nerva, kendisine veliaht olarak o sralar Roma mparatorluunun en gl kiilerinden birisi

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

181

olan General Traianusu gsterdi. Bylelikle i savalara engel olmak iin devlet ynetimine en uygun kiinin, akrabalk ilikileri olmasa da, bir nceki imparator tarafndan veliaht ilan edilmesi gelenei balam oldu. Traianus (.S. 98-117) imparator olunca tekrar fetih politikas izledi. Bu dnemde Dakia (bugnk Romanya) blgesi ele geirilerek yeni bir eyalet yaplmtr. Traianusun dier asker harektlar douda gereklemitir. zellikle i karklklarla bouan Parthia zerine dzenlenen seferlerle Dou Anadolunun byk bir ksm ele geirilmi, Frat ve Dicle Irmaklar arasndaki blgeden Basra Krfezine kadar olan kesim ile Arabistann, muhtelif blgeleri de Roma mparatorluuna katlmtr. Ancak Traianusun .S. 117 ylnda Selinus (Gazipaa)da lmesi nedeniyle bu fetihler kalc olmam; sonraki mparator Hadrianus (.S. 117-138) zamannda snr tekrar Frat Irmana geri ekilmitir. Hadrianus Dnemi Roma mparatorluunun her taraf iin en grkemli dnemdir. Hadrianus, ynetimi srasnda uzun gezilere karak pek ok sorunu yerinde incelemi ve zmtr. Bu gezilerin iki tanesi Anadolu ilerine kadar uzanr. Bu sayede pek ok Anadolu kenti gerek imparatoru karlamak, gerekse belli imtiyazlar salamak sayesinde byk imar hareketlerine girimitir. Hadrianus kendisi de bu faaliyetlere katklarda bulunmutur; rnein Karadenizin dalgalar ile bouan Trapezos (Trabzon)a bir dalgakran yaptrm, yakn zamanda deprem geirmi Nikaia (znik) ve Nikomedia (zmit) gibi kentlerin tekrar imar iin byk miktarlarda para balamtr. Hadrianusun evlat edinerek yerine veliaht gsterdii Antonius Pius (.S. 138161) Dneminde zellikle bat snrlarnda Germen kabileleri ile savalar yaplmtr. Ayn dnemde Anadoluda meydana gelen iki ayr deprem Bithynia ve KariaLykia kentlerine zarar vermi, imparator yklan kentlere para yardmlarnda bulunmutur. Sonraki imparator Marcus Aurelius (.S. 161-180) ise bir filozoftu. zellikle onun zamannda memurlarn asalete gre deil, yaptklar iin deerine gre deerlendirilmesine nem vermitir. Ancak lmnden sonra tahta kendi olu Commodus (.S. 180-193)un gemesi ile devlet ynetimindeki becerikli evlatlklarla imparatorlarn getirdii Altn a sona ermitir. Commodusun bir suikast ile ldrlmesi ile Antoninuslar devri sona ermitir. Antoninuslar devri imparatorlarnn byk ksm eyaletlerden gelen ve Roma vatandalk hakkn sonradan elde etmi ailelerden gelmekteydi. Belki de bu dnemde Romal olma fikri, Latin kkenli eski ailelerin soyundan gelmekten te, kken nemsenmeden bir devlete ait vatanda olmaya doru dnm; artan saylarda halk kitleleri Roma vatandalk hakk kazanmlardr. zellikle memuriyetlerde ykselen ve ou yoksul veya eyalet kkenli ailelerden gelen bu yeni zmre sayesinde yetenekli olanlar st makamlara ulaabilmitir. Bu sayede Roma mparatorluu edebiyat, hukuk, bilim, mimari, sanat gibi dallarda da en st seviyesine ulamtr.

Resim 7.5 Roma mparatoru Marcus Aureliusun Mermer bst. stanbul Arkeoloji Mzeleri (Foto: Ahmet Tolga Tek)

182

Uygarlk Tarihi

Severuslar Dnemi (.S. 193-235)


mparator Commodusun ldrlmesinden sonra gene tahta kendi adaylarn geirmek zere hareket eden farkl asker birlikler arasnda balayan i sava, Pannonia Valisi iken kendisini imparator ilan eden Septimius Severus (.S. 193-211)un zaferi ile sonulanarak bu imparatordan ismini alan Severuslar Hanedan baa gemitir. Severuslar Dneminin en nemli icraat, Caracalla (.S. 211-217) Dneminde kaleme alnan bir emirname ile Roma mparatorluu snrlar iinde yaayan herkesin Roma vatanda yaplmasdr. Bylece Romal ve vatandalk hakk olmayan eyaletli arasndaki farklar ortadan kaldrlmtr. Severuslar Hanedanndan gelen son imparator olan Severus Alexander (.S. 222-235)in ldrlmesi ile Severuslar Hanedan sona ermitir.

Asker mparatorlar Dnemi (.S. 235-284)


Lejyon: Roma ordusundaki ana birlik. Her lejyona bir numara, kartel eklinde bir standart ve bir eref nvan verilirdi.

Limes: Snr boyunda kurulan kaleler ve surlardan oluan savunma sistemi.

Bu dnem btn Roma mparatorluunun karklklara boulduu bir sretir. mparatorlarn seilmesinde Romadaki Praetoria birlii ile eyaletlerdeki lejyonlarn pek ou sz sahibi olmaya alm ve lke srekli i sava durumunda kalmtr. Bu durum snrlarn gvenliini de azaltarak imparatorluu yklma noktasna getirmitir. Yaklak 50 yl sren bu srete 40a yakn kii imparator ilan edilmi, kimi zaman farkl yerlerde kendilerini imparator ilan eden 4-5 general arasnda savalar srmtr. .S. 2.yy.n ortasndan balayarak Tuna ve Ren Irmaklar civarnda yaayan barbar kabileleri, doudan gelen glerle yerlerinden edilerek, Roma topraklarna gemeye balamlardr. ou zaman limesler sayesinde pskrtlen bu aknlarn bazlar i blgelere szmakta baarl olmu, ancak Romallar her seferinde stn gelmeyi baarmlardr. Ancak Severuslar Dneminden balayarak baz kuzeyli kabilelerin barl yntemlerle Roma topraklarna gemesine izin verilmitir. zellikle tarmsal blgelere yerletirilen bu gmenler ayn zamanda asker birliklere katlyorlard, dolaysyla .S. 3. yy.da Roma lejyonlarnda etnik kken olarak Roma topraklar dna ait olan ok sayda asker bulunmaktayd. .S. 3. yy.n ortasnda Roma mparatorluundaki i karklklar snr gvenliini azaltnca Got kabileleri ve dier Germen kkenli halklar Tuna ve Ren Irmaklarn byk kitleler hlinde aarak Roma topraklarn yamalamaya baladlar. nceleri snrlarda etkili olan bu aknlar, .S. 250-260l yllara gelindiinde gittike i blgelere ulamaya balamtr. Got kabileleri Anadoluya da gemi, Ephesus, Nikomedia, Nikaia gibi Bat Anadolunun nemli kentlerini ele geirerek yamalamlardr. Got aknlar Side (Selimiye)ye kadar ulamtr. mparator II. Claudius (M.S. 268-270) tarafndan byk bir yenilgiye uratlmalar ile Got tehdidi byk lde giderilse de, zellikle tarm arazilerinin savala tahrip olduu blgelerde Roma topraklarna esirler kalabalk gruplar hlinde yerletirilmitir. Bu halk topluluklar ileride Roma mparatorluunun yklmasnda etkili olacaklardr. randa Part Hanedann ykarak gl bir devlet kuran Sasaniler de Romallarn zayflamas ile Roma topraklarn ele geirmeye balamlardr. zellikle 240l yllardan balayarak Frat Irman defalarca aan Sasani birlikleri baz savalarda geri pskrtldyse de, .S. 260 ylnda Edessa (Urfa) yaknlarnda yaplan bir savata mparator Valerianus (.S. 253-260) esir edilmitir. Sasaniler, Tarsus ve Caesaria (Kayseri) gibi nemli kentleri ele geirerek yamalamlardr. Romaya bal vasal bir devlet olan Palmyra Krall (bugnk rdn), Sasanileri yenerek geri pskrttyse de, bu kralln kendisi, Kralie Zenobia Dneminde Msr, Suriye ve

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

183

Ankyra (Ankara)ya kadar Anadoludaki Roma topraklarn ele geirmitir. Bu tehdit ancak mparator Aurelianus (.S. 270-275) zamannda sona erdirilebilmitir. Hi kukusuz Roma mparatorluunu bu dnemde en ok etkileyen dier bir olay byk veba salgndr. Got gleri ile Roma topraklarna ulaan bu salgn zellikle metropollerde yaayan halk etkilemiti. mparator II. Claudiusun kendisi de dahil olmak zere Roma mparatorluunda yaayan nfusun neredeyse 1/4 veba salgn sonucu hayatlarn kaybetmitir. Kendisini imparator ilan eden generaller arasnda sren i savalar, barbar kabilelerin ve Romann komularnn lke iine aknlar, yerel lekli isyanlar, ekyalk, korsanlk ve byk veba salgn btn Roma mparatorluunda sosyal yapy ve ehirlerin grnmn deitirmitir. rnein uzun bir sredir refah ve bar iinde yaayan Anadolu kentleri tekrar sur inaatlarna balamlardr. Bunun iin kimi zaman ehirlerdeki kamu yaplar sklerek acil ina edilmesi gereken surlara ta salanmtr. Artk pek ok yerde ssl kamu yaplarnn yapm durmu, ehirlerdeki mevcut kamu yaplar da bakmlar yaplamaz ve iletilemez hle gelmeye balamtr. Sava ve saldrlar zellikle korunmasz kylere zarar vermitir. Bu dnemde tarmsal retimin dmesi nedeniyle srekli ktlklar yaanmaya balanmtr. Ticaretin durma noktasna gelmesi, ehirlerin ihtiyalarn karlayamaz hle gelmesine neden olmuur. Vergi toplanmasnn zaman zaman imknsz hle gelmesi nedeniyle, merkez hazine boalm, parada maden ayarlarnn azaltlmas zorunlu bir hle gelmitir. Bu da yksek bir enflasyona neden olmu, meta fiyatlar hzla ykselie gemitir. Roma mparatoluu yklmak zereyken, mparator II. Claudius ve Aurelianusun asker zaferleri ile d tehditler ve i isyanlar sona erdirilmitir. Asker alanda yaptklar yenilikler Ge Roma dnyasn ekillendirecektir. ncelikle her iki imparator da ehirlerin savunulmas iin sur inaatlarna destek vererek, savunmay artk birer kale grnm alm geni corafi alanlara yaymlardr. Hantal kalan ve snrlar aan barbar kabilelerine kar koyamayan lejyonlar yava yava yerlerini ar zrhl svari birliklerine brakmaya balamlardr. Bu birlikler hzl bir ekilde, snrlardan ieri szan saldrganlara ulaarak, tehditleri engellemeye balamlardr. Savunmal kentler ve onlar koruyan svari birlikleri Ortaa dnyasnn temellerini atmaya balayacaktr.

Tetrari Dnemi (.S. 284-324)


mparator Diocletianus (.S. 284-305) ynetimi ele aldktan sonra temelleri kendisinden nce atlmaya balanm yapsal reformlara nem vermitir. Diocletianus artk doal snrlarna ulam ve ok geni bir corafyaya yaylm olan Roma mparatorluunun tek bir kii tarafndan, tek bir merkezden idare edilemeyeceini kavram durumdayd. Bu nedenle Antoninuslar devrindeki gibi, yetenekli bir kumandan olan Maximianusu Caesar ilan ederek kendisine veliaht yapt. Sonra Augustus payesi vererek kendisi ile ortak imparator ilan etti. Bylece Maximianus kuzey snrna mdahale edebilecei Mediolanum (Milano, talya)dan Bat Roma topraklarn, Diocletianus ise Balkanlar ve Dou Anadoluya rahata ulaabilecei Nikomedia (zmit)dan Dou Roma topraklarn ynetecekti. Bylece Roma mparatorluu resm olarak ikiye blnmese de, idari anlamda Dou ve Bat olarak blnm oluyordu.

184
Resim 7.6 Roma mparatoru Diocletianusun Mermer Bir Bst. stanbul Arkeoloji Mzeleri (Foto: Ahmet Tolga Tek)

Uygarlk Tarihi

Dioecesis: Eyaletlerin topland byk idari blge.

.S. 293 ylnda snr gvenlii iin bu ynetim tarz biraz daha gelitirilerek iki yeni Caesar tayin edilmitir. Konstantius, Galya ve Britanyay, Galerius ise Suriye ve Msr idare etmekle grevlendirildiler. Bylece 4l ynetim tarz, yani tetrari kurulmu oldu. dari reformun en nemli zelliklerinden biri, Diocletianus tahta getiinde 48 adet olan eyaletlerin tamamnn blnerek, daha kk yeni eyaletler oluturulmas ve saylarnn 104 gemi olmasdr. Burada ama zengin eyaletlerde glenerek imparator olmak zere isyan edecek valilerin nnn kesilmesidir. Ayrca senato ve imparator eyaletleri arasndaki farkllklar kaldrlm; btn eyaletler 12 adet dioecesis altnda gruplandrlmtr. Bylece idare rahatlatlarak belirgin bir dzen iine sokulmutur. Ayrca asker ve sivil ynetim tamamen birbirinden ayrlmtr. Enflasyona kar mali reformlar da yaplmtr. rnein; Aizanoi (avdarhisar/ Ktahya), Aphrodisias ve dier kopyalarndan tannan ve .S. 301 ylnda kaleme alnan Narh Emirnamesi ile imparatorluk apnda varolan her trl meta ve hizmet iin denecek en yksek fiyatlarn sabitlenmesi denenmi; yeni tip ve birimlerde sikkeler baslarak paraya duyulan gvensizlik sona erdirilmeye allmtr. Mali durumdaki reformlar baarl olamam, enflasyon ve paradaki bozulma Ge Roma Dneminde de devam etmitir. Diocletianus ve Maximianus .S. 305 ylnda kendilerini emekli ederek yerlerini Konstantius ve Galeriusa brakmlardr. Her iki imparator da kendilerine yeni Caesarlar atayarak olaysz bir ekilde baa geseler de, Constantiusun lm ile tekrar i savalar patlak vermitir. Constantiusun olu olan ve bat ordularnn desteini alan I. Constantinus (.S. 306-337)un, son rakibi Liciniusu, .S. 324te nce Hadrianopolis (Edirne), sonra da Krysopolis (skdar, stanbul)te yenerek ortadan kaldrmas ile Roma mparatorluu tekrar tek bir kiinin ynetimi altna girmitir.

Constantinuslar Dnemi (.S. 324-363)


I. Constantinus, Diocletianusun balatt reformlar srdrmtr. En nemli icraat, imparatorluun tek bir bakentten idare edilmesinin mmkn olmamas nedeniyle yeni bir bakent kurmas olmutur. Bu amala, corafi bakmdan olduka elverili bir yerde olan kk Byzantion (stanbul/Sarayburnu) kenti yeni imar faaliyetleri ile geniletilerek .S. 330da Constantinopolis adyla Roma mparatorluunun ikinci bakenti ilan edildi. Roma kentinden pek ok kamu kurumu ve memurlar buraya tand, ksa srede yeni bakent, eskisini glgede brakacak kadar nem kazand. I. Constantinus dier yandan i sava srasnda, Roma mparatorluunda iyice yaylm olan Hristiyanlara kar toleransl davranarak onlarn desteini ald. Ynetimi sresince, zellikle din konusunda farkl dinlere inananlarn kiisel tercihlerinde hr olduklar ve birbirlerine saygl davranmalar gerektiini bildiren pek ok emirname yaynlad. Bylece imparatorlukta artmakta olan pagan dinleri ve Hristiyanlk arasndaki ekimelerin yaratt gerilimi azaltmay amalyordu. I. Constantinus, Roma mparatorluunun idaresini Caesar ilan ettii olu ve iki yeeni arasnda blmtr. lmnden sonra, bunlar arasnda tekrar atma-

Pagan: Hristiyanlk dini Roma mparatorluunun resmi dini olarak kabul edildikten sonra Yunan ve Roma tanrlarna ve kltlerine tapnmay srdrenler, Roma devleti tarafndan dinsiz olarak grlp pagan olarak bilindiler.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

185

lar meydana gelmi, dier yeenleri ve kardelerini yenen Constans (.S. 337-350) ldrlene kadar Bat Romann, II. Constantius (.S. 337-361) ise Dou Romann hkmdar olmutur. II. Constantius kardeinin ldrlmesi zerine Bat Roma topraklarn da ele geirmi, ailesinden fertleri Caesar ilan ederek idareyi ok elden srdrmeye almtr. I. Constantinusun oullar vaftiz olarak Hristiyan olduklarn aka ilan etmiler ve kilise idaresini desteklemilerdir. Bu dnemde Hristiyanlk hzla gelimitir. Constantinus slalesinin son imparatoru Julianus (.S. 361-363) ise pagan idi ve tapnaklara eski onurlarn iade etmek iin aba gstermiti. Ancak Sasanilerle yaplan bir savata lmesi zerine Roma mparatorluunda pagan gelenek kendisi ile son bulmutur. Roma mparatorluu ne zaman kurulmutur? lk imparator hanedan hangisidir ve bu haSIRA SZDE nedann dnemi neden nemlidir?
SIRA SZDE

Dier Ge Roma mparatorlar

DNELM

DNELM S O R U

Julianusun lm zerine ordunun mdahaleleri ile bir dizi general imparator olS Orta mutur. Ancak bu dnemde Hunlarn batya doru ilerlemesi ile O R U Avrupadaki kavimler yerlerinden edilerek Roma snrlarna yklenmeye balamtr. mparator I. Valentinianus, Tuna Irman aan kabilelere kar baarl bir dizi sava yapsa da, DKKAT sefer srasnda M.S. 375 ylnda lmtr. Olu Valens, Visigot ve Ostrogotlarla Trakyada karlam, ancak M.S. 378 ylnda Hadrianopolis (Edirne) yaknlarndaSIRA SZDE ki savata yenilerek ldrlmtr. Ordunun istei ile Augustus ilan edilen I. Theodosius, bu artan tehditlere kar baarl savalar yaparak imparatorluun kurtarcs olmutur. Theodosius .S. 395 ylnda Roma mparatorluunu Bat ve Dou olaAMALARIMIZ rak kalc bir ekilde oullar arasnda blmtr. Bat Roma mparatorluu, halk arlkl olarak Latince konuan blgelerde kurulmutu. Ancak kavimler gnn etkisi ile Germen kabileleri .S. 2.yy. ortalarnK T A P dan balayarak bu blgelere yerlemeye balamtr. Bu blgenin idari olarak ayrlmas .S. 286 ylnda Diocletianus tarafndan gerekletirilmiti. Blgenin ayrlmas .S. 395 ylndaki blnme ile kesinlemitir. Bakenti RomadanLdahaYkorunakl ve TE EVZ ON kuzey snrna daha yakn bulunan Mediolanum (Milano) idi ama .S. 402de bakent Ravennaya tanmtr. Bat Roma mparatorluu .S. 476 ylnda son imparatoru Romulus Augustusun taht Visigot Kral Odoacere terk etmesi ile yklmtr. NT RNET Bu tarihten itibaren Germen kabileleri kendi devletlerini kurarakE modern Avrupa devletlerinin temellerini atmlardr. Dou Roma mparatorluu ise bakenti Constantinopolis olmak zere, imparatorluun Yunanca konuulan blgelerinde kurulmutur. Latince, hukuk ve kanun metinlerinde resm dil olarak kullanlmaya devam etse de, .S. 6. yzylda resm dokmanlardan karak yerini tamamen Yunancaya brakmtr. Dou Roma mparatorluu varln, stanbulun 1453 ylnda Fatih Sultan Mehmet tarafndan fethedilmesine kadar srdrmtr. Bu devlete verilen Bizans ad, tarihiler tarafndan eski Roma mparatorluu ile kartrlmamas iin bir ayrm meydana getirmek amac ile taklm modern bir yaktrmadr. Bizans imparatorlar ve halk devletin yklna dek kendilerini Romal olarak grmlerdir. Dilimize de geen Rum kelimesi aslnda Romal demektir. Roma mparatorluu hangi imparator tarafndan ve ne zaman ikiye SIRA SZDE blnmtr?
DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

186

Uygarlk Tarihi

ROMA KLTR VE UYGARLII


AM A

Romallarn kurduu uygarln zelliklerini ve gnmze yansyan etkilerini reneceksiniz.

Roma Toplumunda Din


Romallar ok tanrl yani paganistikti. Romallarn ilk kltleri Etrsk etkileri tamayan Latium blgesinin yerel tanrlaryd. Her aile kendi koruyucu kltne zel nem vermekle beraber dier tanrlara da tapyordu. Latin tanrlar grnleriyle Yunan tanrlarn andrmaktaydlar. Fakat Yunan mitlerinin Roma mitlerine dnmesi ancak mparatorluk Dnemine doru gerekleecektir. Erken Roma dininin bir zellii, sava veya dier resmi ilerde mutlaka ncesinde tanrlar tarafndan bu iin kutsanp kutsanmadn lmek iin kehanetlerde bulunulmasdr. Bu amala kesilen kurban hayvanlarnn i organlar incelenmekte, gkyzndeki kularn uular yorumlanmaktayd. mparatorluk Dneminde Roma imparatorlarnn bazlar yaarken, bazlar ise ldkten sonra tanrlatrlmtr. Bu klt Tanra Roma kltyle birletirilmi ve zellikle eyaletlerde geliimi tevik edilmiti. rnein Ephesosda (Efes) drt ayr imparator adna Sebasteionlar ina edilmiti. Ankyra (Ankara)daki Augustus Tapna da bu amala yaplan bir yapdr. Romallar, kendi inanlaryla elikiye dmedii ve toplumsal sorunlara yol amad srece ele geirdikleri yeni blgelerdeki yerel dinlere kar toleransl davranmlardr. Dolaysyla eyaletlerdeki mevcut kltler gelierek ve bakent Roma veya dier metropollere de yaylarak varlklarn srdrmlerdir. rnein Anadoluda Tun andaki kkenlerini hlen koruyan pek ok yerel klt Roma Dneminde mevcut olmay srdryordu. Ancak rnein Galyada Romallara kar politik rgtlenmeyi salayan Kelt dinleri sert bir biimde yok edilmitir. Ayn ekilde tek tanr inancn savunan, dolaysyla Romann kendi kltlerini tanmayan Yahudilik ve daha sonrasnda Hristiyanlk iddetli bir biimde cezalandrlmaya ve bastrlmaya allmtr. rnein Kuds kenti, Hz. Sleyman tarafndan ina ettirilen Yahudilerin kutsal tapnann bir sebasteiona dntrlmesini, iine tapnlmak zere bir Roma imparator heykeli yerletirilmesini Yahudilerin kabul etmemesi zerine kan isyan sonrasnda (.S. 70) Romallar tarafndan yklmtr. Yamalanan ve yklan yaplardan bir tanesi tapnan kendisidir. Bugn bu yapdan geriye kalan tek para Alama Duvardr ve bu gelenein de doma sebebi bu olaydr. .. 2. yzyldan balayarak Romallarn kendi tanrlar ile yabanc tanrlar arasndaki fark ortadan kalkmaya balamtr. zellikle Dou dinleri ve Yunan tanrlar Roma pantheonunda yerlemitir. rnein Anadoludaki Frigya blgesinin nemli klt Kybele de Romada Magna Mater (Byk Ana) adyla tapnm grmeye balamtr. Tanrann Pessinus (Ballhisar, Eskiehir)da bulunan tapnanda yer alan klt imgesi (siyah bir meteor ta) Romaya tanarak buradaki yeni tapnaa yerletirilmitir.

Sebasteion: Tanra Roma ve tanrlam Roma imparatoruna tapmak iin ina edilen tapnak.

Resim 7.7 Ktahyadan Ele Geen Roma Dnemine Ait Mermer Bir Stel zerinde Frigya Blgesinin Yerel Tanrlar stanbul Arkeoloji Mzeleri (Foto: A. Tolga Tek)

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

187

zellikle .S. 2 ve 3. yzyllardaki veba salgnlar, politik ve ekonomik sorunlar ve savalar, halk topluluklarnn dnya zerindeki hayatn niteliklerini aa grmelerine yol amtr. nsann kendi zek ve abasyla iyi bir hayat srebileceini savunan klasik dnem dnce tarz terk edilmeye bunun yerine ancak bir ilahn yardm ile baka bir dnyada daha iyi bir hayatn onlar bekledii dncesi yaylmaya balamtr. zellikle parlak trenleri ve gizemli karakterleri ile insanlara ekici gelen Dou dinleri, lmden sonra baka bir dnyada ikinci bir hayat mjdeledikleri iin olduka popler olmulardr. Bu sorunlara cevap veremeyen klasik tanrlar ise yava yava terk edilmitir. Bu nedenle klasik pagan kltleri de deiime giderek, synkretik tanrlar oluturmulard. Bylece bu kltlerin mistik zellikleri glendirilerek dier kltlerle rekabet etmeleri amalanyordu. Msrdan gelen sis ve Serapis klt, veya ran ve Dou Anadolu zerinden gelen Mithraizm ve Hristiyanlk .S. 2 ve 3. yzyllarda olduka yaylmlardr. Mithraizm Roma ordusunda popler olarak Ren ve Tuna Irmaklar evresi, ngiltere gibi blgelerde gelimitir. Msr kltleri Dou Akdeniz ve zellikle Anadoluda yaygnca tapnm grmlerdir. Hristiyanlk, mparator Augustus zamannda Hz. sa tarafndan kurulmutur. .S. 1. ve 2. yzyllarda zellikle fakir halk arasnda gizlice btn Roma mparatorluu snrlar ierisinde hzla yaylmtr. Ancak Hristiyanlar Romann dier kltlerine ve zellikle tanrlatrlm Roma imparatorlarna inanmadklar iin Roma devletinin dman saylarak iddetli bir bask altna alnmlardr. Buna ramen bu dinin poplerlii sonucu .S. 4. yzylda I. Constantinus zamannda Hristiyanlk nce serbest brakld, sonra da Roma mparatorluunun resm dini oldu. Hatta .S. 4. yzyl sonu - .S. 5. yzyl banda paganizm yasaklanm, pagan tapnaklar ve dier mlkleri kiliseye devredilmitir. Bu nedenle pek ok antik tapnak kiliseye dntrlmtr. rnein Ankyra (Ankara)daki Augustus Tapna ve Pergamon (Bergama)daki Msr kltlerine tapnlan Kzl Avlu kiliseye dntrlen Anadoludaki Roma tapnaklarnn gzel rnekleridir.

Synkretik: Pek ok deiik pagan tanrsnn kltleri ve dolaysyla zelliklerinin birletirilmesi ile ortaya kan kark kltler.

Roma Mimarl
Roma mimarlnn ana hatlar Yunan ve Etrsk mimari temellerini alarak gelimitir. Mimarlar genellikle kamu hizmetine veya orduya alnyor, bylelikle Roma mimarlnn zellikleri bakent Roma dnda, eyaletlerdeki dier kamu projelerinde de uygulanabiliyordu. zellikle Britanya (ngiltere) gibi daha nce barbar olan blgelerde yeni ele geirilen eyaletlerde Roma ordusu yollar ina etmi, ehirlemenin balamasn tevik etmitir. Londinium (Londra), Colonia Agrippina (Kln) gibi pek ok Avrupa kenti Roma Dneminde kurulmu ve gelimitir. Anadoluda ise ehircilik Roma ncesi dnemde balad iin zaten bu tarz yerleimler mevcuttu, ancak Romallar eitli blgelerde mevcut kentleri gelitirerek yeni metropoller yaratmlardr. Ankyra (Ankara) ve Caesaria (Kayseri) bunlara rnek olarak saylabilir. Romallar mevcut kentlerin yeni yap tipleri ile gelimesini salamlardr. Bugn Trkiyedeki antik kentlerde grlen antsal mimari eserlerinin byk ksm Roma Dnemine aittir: rnein Side, Perge, Aspendos ( de Antalya ilinde), Ephesos (Efes), Pergamon (Bergama)dakiler gibi. Roma Dneminde yeni kurulan kentlerin birounda Yunanllar tarafndan kefedilen zgara tipi planlama kullanlmtr. Modern ehirciliin atas olan bu uygulamann Roma Dneminden kalan gzel bir rnei Nikaia (znik) kentinde hl grlebilir.

188

Uygarlk Tarihi

Zafer Tak: Bir zaferi kutlamak iin ina edilen antsal kap. Roma Hamamlar: Sadece ykanma amacyla snrl kalmayan, eitim, spor ve kltrel faaliyetler iin de kullanlan ok meknl ve ok amal byk yaplar.

Resim 7.8 Ankyra (Ankara)da Bulunan Roma Hamamnn Plan ve Canlandrma izimi

Basilika: Mahkeme ve borsa binas. Amfitiyatro: Plan tam daire eklinde olan tiyatro yaps, Trkiyede bu form nadir olarak kullanlmtr, yarm daire planl tiyatrolarn bu kelime ile adlandrlmas yanltr. Aquadukt: Suyun arazideki eimleri ve ukur yerleri amas iin ina edilen kemerler zerinde ykselen su kprleri. Atriumlu ev: Odalar merkezi ve tepesi ak bir avlunun etrafnda yer alan ev plan tipi.

Antsal yaplarda Romallar zellikle yksek yap formlarn uygulamlardr. Dolaysyla Yunan veya Etrsk tarz yekpare tatan yaplar hl yaplmakla beraber, tula ve imento gibi malzemeler daha youn kullanlm, kemer, tonoz ve kubbe gibi mimari formlar yaygnlamtr. Pergamon (Bergama)daki Kzl Avlu tamam tuladan yaplan bir Roma tapnadr. Tulalarn zerleri ince mermer levhalarla kaplanarak, tatan antsal mimari izlenimi verilmitir. Romadaki Pantheon yapsnn kubbesi, ina edilmi ilk kubbeler arasndadr ve imento kullanlarak ina edilmitir. Romallar zellikle Roma kentinde zafer taklar ina etmilerdir. Anadoluda bu form, zafer amal olmayan antsal kaplar iin kullanlmtr. Zafer taklarnn ge dnemden bir rnei ise Constantinopolis (stanbul, Sarayburnu)de ina edilen Theodosius Takdr. Beyaztta stanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi nnde temelleri bulunmaktadr, bir sava tasvir eden kabartmalar ise Beyazt Hamamnn d cephesinde grlebilir. Aphrodisiasta (Geyre) bulunan Tetrapylon ise, alnl kemerler zerinde tanan bir yapdr. Bu ehirdeki Aphrodite Tapnann kutsal alannn giri kaps olarak ina edilmitir. Romallarn mimariye soktuklar yeni yap tipleri arasnda en nemlisi hamamlardr. Tonozlar kullanlarak ina edilen bu yksek yaplar pek ok antik kentin en byk yaplaryd. Ankyra ve Ephesostaki hamam yaplar bu tre iyi rneklerdir. Dier bir yeni yap tipi basilikadr. Kalabalk insan kitlelerini ierisine alabilen bu yap tipinin mimari formu Ge Roma Dneminden itibaren ilk Hristiyan kiliseleri iin de model olarak kullanlmtr. Romallar Yunan tarz at nal biimindeki tiyatro yapsnn plan tipini deitirerek yarm daire hle getirmiler ve sahne binasn tatan ina etmeye balamlardr. Aspendos (Belks, Antalya) tiyatrosu btn Akdenizde bu trn en iyi rneidir. Daha ok bat eyaletlerinde yaygn olan amfitiyatro ise tam daire veya elips planldr. En nemli rnei Romadaki Colloseumdur. nemli bir baka yap tipi aquadukttr. Suyun ehirlere uzak mesafelerden tanabilmesi iin kaynaktan gelen su ok dk bir eimle su yollarna verilmi, ova ve vadi gibi derin noktalar bu su yollarnn aabilmesi iin su kemerleri ina edilmitir. Bu kemerlerin gzel bir rnei Aspendosta ve Ge Roma Dneminden bir rnei ise stanbulda Valens Aquaduktnde (Bozdoan Kemeri) grlebilir. Suyun ehir iinde eme ve evlere taksimat veya yksek noktalara kartlabilmesi iin su kuleleri ina edilmi; bunlara su, sifon yntemi kullanlarak sevk edilmitir. zel konutlarda Romallar Akdeniz etrafnda ele geirdikleri blgelerin yerel mimarisini devam ettirmilerdir. Dolaysyla rnein Orta Anadoluda bulunan hyklerde kerpi konut mimarisi veya Likyada ta temelli ahap yaplar devam etmitir. Atriumlu evler en yaygn konut trleri arasndadr. Ephesostaki Yama Evler bu trn gzel rnekleri arasndadr. Roma gibi byk kentlerde ise tula

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

189
Resim 7.9 Romann liman kenti Ostiada bulunan ok katl bir apartmann maketi. Bina tula, imento, kemer ve tonoz kullanlarak ina edilmitir.

kullanlarak ina edilen apartmanlar zellikle daha fakir insanlarn konutlarn oluturmaktadr. Roma konutlarnn duvarlar, sahiplerinin gelir dzeylerine gre deien kalitede boya ile yaplm duvar resimleri, zeminleri ise kk ta taneleri ile yaplm mozaiklerle kaplanyordu. rnein Zeugmadan bulunan ve Gaziantep Arkeoloji Mzesinde sergilenen mozaikler ve duvar resimleri bu tarz konutlarn sslemeleridir.

Roma Heykel Sanat


Romallar Yunan heykeltraln temel olarak alp gelitirmilerdir. Buna karlk zellikle mitolojik konularda kullanlan modeller Yunan bayaptlardr. Roma kentleri ve resm yaplar bunlarn kopyalar ile sslenmitir. Gerek Roma heykeltralnn zellikleri portre heykellerinde grlebilir. Olduka realist bir slup izleyen bu sanatta sadece nemli kiiler deil, normal halk da tasvir edilmitir. Roma antlar Romallarn zaferlerini vurgulayabilecekleri nemli kamusal alanlar oluturuyordu; bu nedenle politik propaganda amal pek ok ant dikilmitir. rnein Roma kentinde Traianus Forumunu ssleyen antsal stun, mparator Traianusun Dacia (bugnk Romanya) blgesine yapt seferin tasvirleriyle ssldr. Her Roma ehrinde bulunan ok saydaki imparator heykelleri gene bu kategoride ele alnabilir. Anadoluda Roma mparatorluk anda pek ok heykel atlyesi kurulmutur. zellikle Aphrodisias veya Pamphylia heykeltralk okullar bunlar arasnda saylabilir. Roma rlyef sanatnn ok gzel rnekleri lahitler zerinde de grlmektedir. Anadoluda retilen kabartmal lahitler Roma mparatorluunun her tarafna satlmtr. rnein Dokimaion (sehisar, Afyonkarahisar); Prokonnessos (Marmara Adas) ve Aphrodisias mermer yataklarndan elde edilen kaliteli mermer hem mimari bezemeli paralar hem de heykel ve lahitlerin retiminde kullanlmtr.

Resim 7.10 Roma mparatorluk Dneminden Mermer Bir Lahit. stanbul Arkeoloji Mzeleri (Foto. A. Tolga Tek)

Roma Ordusu
Roma Ordusu Cumhuriyet Dneminde Yunan modeli (phalanks) terk edilerek tekrar dzenlendi. Lejyon ad verilen dzenli birlikler oluturuldu. lk Roma ordular tamamen patriciuslardan olumaktayd. Fakat zamanla plepler de orduya alnmlardr. Buna ramen Roma Cumhuriyet Dneminin sonlarna kadar ordu etnik kken olarak Romallardan oluan mill bir karakterdeydi. Ancak Cumhuriyet Dneminin sonundan itibaren asker ihtiyacn karlamak iin yaban-

190

Uygarlk Tarihi

clar da lejyonlara alnmaya ve belirli srelerle orduda hizmet vererek Roma vatandalk hakk kazanmaya balamlardr. Bu nedenle Roma ordusu, Romal olma fikrinin ele geirilen topraklarda yaylmas iin anahtar bir rol stlenmitir. Roma ordusu sadece asker birliklerden olumaz. Roma lejyonlarnda mhendisler, mimarlar, doktorlar, zanaatkrlar ve dier mesleklerde uzmanlam kiiler de bulunmaktayd. Bu nedenle Roma ordusu grev yapt blgelerde yol, kpr, su kemerleri gibi kamu inaatlarn gerekletirmi, bu blgelerin ekonomik olarak kalknmasnda nemli rol oynamtr. Ordu ayn zamanda madencilik ve maden ileme yntemleri, seramik ve cam retimi gibi zanaatlarn yaygnlamasnda nemli rol oynamtr. Ayn ekilde yiyecek ve erzak ihtiyac iin pek ok rnn de en byk alcs olarak ordu nemli bir ekonomik pazar yaratyordu. Roma ordusu ayn zamanda yollar zerinde istasyonlar kurarak posta hizmetlerini gerekletirmitir. eitli kentlere yerletirilen kk asker birlikler, vergilerin toplanmas ve polislik grevlerini de yerine getirmitir. Roma Cumhuriyet Dneminin sonlarndan itibaren emekli askerlerin devlet tarafndan toprak verilerek yeni kurulan kolonilere yerletirilmesi sayesinde, emekli olduktan sonra da problemli blgelerde huzurun korunmasnda anahtar rol oynamlardr. Anadoluda da rnein Pisidia (Isparta-Burdur illeri ve civar) blgesinin dalk alanlarn kontrol altnda tutmak iin bu blgede kurulan ve emekli askerlerden oluan koloniler, bu blgenin huzurunun salanmasnda nemli olmulardr. Roma ordusu Cumhuriyet Dneminden itibaren siyasette nemli rol oynamtr. Roma tarihi, bazen iki veya daha fazla generalin devlet ynetimini ele geirmek iin savamalaryla kan i savalarla doludur. zellikle .S. 3. yzylda younlaan bu gelime nedeniyle, orduda disiplin azalm, askerler imparatorlar istedikleri gibi ynlendirmeye, semeye veya tahtan indirmeye balamlardr. .S. 2 ve 3. yzyllarda giderek artan sayda yabanc, Roma ordularna alnmaya baland. Bylece Roma snrlarnn korunmas Romal olmayan unsurlarn orduda ykselmeleri ile onlarn eline geti. zellikle .S. 3. yzylda Roma askerleri evlenme hakk kazanarak, kendilerine ekonomik zorluklar nedeniyle denemeyen maalarna karlk olarak henz emekli olmadan nce datlan topraklara yerlemeye baladlar. Bu durum ilenemeyen geni arazilerin tarma almasn salamakla ve Ortaan tmar sistemini oluturmakla beraber, Roma ordusunun hareket kabiliyetini azaltm; zellikle svari birlikleriyle Roma snrlarna gemeye balayan kabilelerin zapt edilmesini imknsz hle getirmitir.

Roma Hukuku
lk Roma kanunlar krallk dneminde ortaya kmtr. Cumhuriyet Dneminde Roma hukukunun temel ta olarak aile, bor, ceza, miras hukuklarn dzenleyen ve .. 450 ylnda kartlan 12 levha kanunu ile yazl hle gelmeye balayan Roma kanunlar, Roma Cumhuriyetinin son yllarnda farkl kategorilerde konulara cevap verebilecek geni bir hle ulamtr. Bu dnemde kanun koyma yetkisi senatoda idi. Konsl yardmcs olan praetorlar yarglk grevini stlenerek kanunlarda belirtilen hukukun yorumlanmasn ve uygulanmasn salamlardr. Zanllarn kendilerini savunabilmesi iin avukatlk meslei ortaya kmtr. nl hatip Cicero, devlette eitli kademelerde hizmet vermi olsa da ana meslei avukatlkt. eitli davalarda yapt savunma konumalar gnmze ulamtr. mparatorluk Dneminde senato kanun kartmaya devam etmitir. Ancak imparator emirleri (Constitutio) de kanun hkmnde saylmtr. mparator Diocletianus dneminden itibaren btn kanun yapma yetkisi imparatorda toplanmtr. m-

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

191

paratorlarn emirnameleri Ge Roma Dneminde bir araya getirilerek kodexler hlinde yaynlanmtr. Bugn Batl devletler ve Trkiyenin kulland kanunlar, eski Roma hukukunun gnmz artlarna gre uyarlanmas ile kaleme alnmtr.

Roma Ekonomisi
Roma Cumhuriyet Dneminde patricius kesiminin talya ve eyaletlerde byk topraklar ele geirmesi, krsal alanlardan ehirlere g eden, topraksz, isiz ve vasfsz proleteria snfn oluturmutu. mparatorluk Dneminde zellikle Augustusun reformlar bu sosyal rahatszlk yaratan durumun zmn hedeflemitir. Yeni kurulan koloni kentleri ile emekli askerler ve topraksz vatandalarn eyaletlere yerletirilmesi tevik edilmi, borlarn affedilmesi ile zor durumdaki fakir halk rahatlatlm, yeni i sahalar alarak bunlara i bulma yollar denenmitir. Diocletianusun reformlarna kadar olan srete, ierisinde asker bulunan eyaletler ve Msr gibi zengin baz blgelerin vergileri imparator hazinesine gidiyordu. talya ve asker bulunmayan eyaletlerin gelirleri ise senato kasasnda toplanmaktayd. mparator gelirleri ayrca tahl satlarndan alnan yzdeler ve madencilik haklarnn ak artrmayla verilmesi gibi yntemlerle gelitirilmiti. mparatorluk kasas ncelikle ordunun gereksinimlerini karlamakta, ama dier yandan pek ok kamu harcamasnn finansmannda da kullanlmaktayd. rnein eitli depremlerde zarar gren Anadolu kentlerinin tekrar inas iin imparatorluk kasasndan balarda bulunulmutur. Senato kasas ise memur maalarnn denmesi ve senato eyaletlerindeki kamu harcamalarnn finansman iin kullanlmaktayd. Zaman iinde btn maalar imparatorluk kasasndan denmeye balanmtr. Roma mparatorluunun tccarlar, arlkl olarak Akdeniz ve Bat Avrupadaki Roma topraklarnda oluan bar ortamndan faydalanarak uzun mesafeli ticaret yapar duruma gelmilerdir. Arkeolojik kazlarda ayn retimhanelerde retilmi benzer metalarn birbirlerinden binlerce kilometre uzaklktaki noktalarda ele gemeleri hi artc deildir. Ancak ticaretin dier bir yn snrlar dna uzanmaktadr. Baltk Denizi kysnda retilen amber ve krkler imparatorlua tanm, bunlar karlnda cam, metal ve para denmitir. Ayn ekilde kervan yollar yardm ile dounun ipei ve baharat batya tanmtr. Bugn bu ticaretin izlerini in gibi yerlerde ele geen Roma sikkelerinde grebilmekteyiz. Asya ticareti Kzldenizden balayarak deniz zerinden de srdrlmtr. Hindistan kylarnda Romallarn kurduu pek ok ticaret istasyonu saptanmtr. Msr zerinden ve kylardan kle, egzotik hayvan ve deerli eya ticareti iin Afrika ilerine kadar uzanan ticaret rotalar kurulmutur. Roma Dneminde parann dzenli ve kaliteli baslmas, vergilerin toplanabilmesi, imparatorlua gelir getiren sektrlere yatrmlar yaplmas sayesinde, cumhuriyetin zenginlemesi ile .. 2. yy.da artan fiyatlar, .S. 3. yy. ortas krizine kadar hemen hemen sabit kalmtr. .S. 3. yy.da yaanan siyasal kriz ve ekonomik sonular, parann maden ayarlarnn drlmesi gibi nedenler yksek bir enflasyona neden olmutur. Ge Roma Dnemi boyunca bu buhran srmtr.

Resim 7.11 Roma Dnemine Ait Bir Kaptann Mezar Steli stanbul Arkeoloji Mzeleri (Foto. Ahmet Tolga Tek)

192

Uygarlk Tarihi

Romallar ak artrmalar, hisse senetleri, bonolar ve bankalar, devlet gvenceli krediler, ipotek gibi gnmz ekonomisinde yer alan faaliyetlerin hepsini kullanmlardr. Bunlarn hepsi daha nceki devirlerde ortaya kmakla beraber, Roma Dneminde her yerde yaygnca kullanlan sistemlerdir. Roma Dneminde byk teknolojik icatlar yaplmam olsa da mevcut bilgilerin endstriyel uygulamas yaygnlamtr. rnein Ge Hellenistik Dnemde Lbnan kylarnda kefedilen camn flenerek hzl retimi teknii, Augustus zamannda hzla btn Roma topraklarna yaylm ve kolaylaan retim sayesinde cam yaygn ve ucuz bir meta hline gelmitir. Roma Dneminde ortaya kan pencere camlarnn mimariye etkisi bile bu tek daldaki retim kolaylamasnn gstergesidir. Bir baka rnee bakacak olursak, Klasik Dnemden beri varl bilinen sifonlarn Roma Dneminde yaygn kullanm sayesinde, yksek noktalara su tamak kolaylamtr. Sifonlar maden iletmelerinde su tahliyesini kolaylatrm ve daha derin madencilik yaplmas mmkn hle gelmitir. Her ne kadar asl ama asker olsa da, Romallar her gittikleri yerde yollar ina etmilerdir. Bu yollar asker birliklerin ve tehizatlarnn sevkiyatn kolaylatrmakta, ayn zamanda blgedeki yerleimlerin ekonomik olarak Roma topraklarndaki dier yerlere balanmasn da salamakta idi. Yollar zerinde kurulan hanlar ve polis karakollar sayesinde uzun mesafelerde gvenli yolculuklar mmkn olmutur. Romallarn gene bu yollar kullanarak ilettii olduka dzgn bir posta sistemleri de bulunmakta idi.

Roma Kltrnn Gnmze Etkileri


Romallarn gnmze etkisi pek ok alanda hissedilebilir. zellikle Bat kltr temellerini Roma Dnemine balamaktadr. Bunda ana neden kukusuz corafi olarak Romallarla ayn topraklar paylamaktan ok, ngilizce, Franszca, Almanca gibi pek ok Avrupa dilinin Latinceden gelimi olmasdr. Latince, Batda Orta alarda din, edebiyat, kltr ve bilim dili olarak kullanlmaya devam etmi, bu nedenle Roma Dneminden kalan pek ok yazl eser muhafaza edilerek, ada bilim ve Bat Edebiyat bu temeller zerinde ekillenmitir. Romallar bilim tarihinde nemli keiflere imza atmam olsalar da, mevcut bilginin, zellikle kendilerinden nceki Yunan kltrnn keiflerinin pratie geirilmesi ve yaylmasnda byk rol oynamlardr. Bu nedenle gnmzde zellikle fen bilimlerinde pek ok bilimsel terim hl Latincedir. rnein tp gibi dallarda Roma Dneminin bilimsel eserlerinin slam dnyasna da byk etkileri olmu, baz Roma Dnemi yazl eserleri sadece Arapa evirileri ile gnmze ulaabilmi, Arapa nshalar sonradan Avrupa dillerine evrilmitir. Pek ok Ortaa devleti kendisini Romann devam ilan etmitir. Bu nedenle Roma kanunlar, Roma Dneminde temelleri bulunan devlet kurumlar ve devlet ynetim modelleri, Avrupa tarihinde pek ok kere denenmitir. Trkiye Cumhuriyeti de, Batl devlet ynetim eklini esas ald iin bizim kanunlarmz ve devlet kurumlarmz da Roma modelinde ina edilmitir. Roma sanatnn nemli eserleri, Roma Dnemi kentleri, gnmze pek ok rnei ile ulamtr. Bu eserler, gnmze ulaan edebiyat rnleri ile beraber Rnesans gibi fikir ve sanat akmlarnn domasna neden olmulardr. rnein Roma Dneminden kalan resim ve heykel rnekleri, talyadaki Rnesans sanatlar iin modeller olmulardr. Rahatlkla denilebilir ki Bat sanat Roma Dnemi mirasn temel alarak, bunun zerine ina edilmitir.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

193
Resim 7.12 Roma Kentindeki Pantheonun Ksmn ve Kubbesini Gsteren Yalboya Tablo. G. P. Panini tarafndan 1734 yl civarnda yaplmtr ve Washingtonda Ulusal Sanat Galerisinde (National Gallery of Art) sergilenmektedir.

Mimaride pek ok form Roma Dnemi temellerinden gelimitir. rnein malzeme olarak imento ve tula daha nceden bilinse de, bunlarn yaygn kullanm ilk kez Roma Dneminde denenmi ve gnmzde de devam etmektedir. Dolaysyla ok katl yaplarn yaygnlamas Roma Dneminde balam ve srmtr. Vitrivius gibi Roma Dnemi mimarlarnn yazl eserleri ve Pantheon gibi gnmze ulaan Roma Dnemi binalarnn kendileri Ortaalarda ve gnmzde mimariye ilham vermitir. Grld gibi Romallarn etkisi gnmzde sadece geriye braktklar arkeolojik kalntlar ve mzeleri ssleyen eserler ile deil, ayn zamanda kltrel ve bilimsel etkileri ve devlet ynetimi ve kurumlar vastasyla da srmektedir.
SIRA SZDE Romallarn mimariye kazandrdklar yeni yap tipleri ve ilevleri nelerdir?

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

194

Uygarlk Tarihi

zet
AM A

Roma kentinin kuruluunu, Romann Kraliyet ve Cumhuriyet dnemlerini ve btn Akdeniz ile yakn evresini ele geirmesini reneceksiniz. Roma kenti efsanelere gre Remus ve Romulus tarafndan kurulmutur. Halk talyadaki Latium Blgesinin yerli halk olan Latinlerdir. Ancak kent bir sre sonra Etrskllerin kontrolne geerek Etrsk kkenli krallarn ynettii kk bir kraliyetin merkezi olmutur. Romallar .. 509da Roma Cumhuriyetini kurdular. Roma Cumhuriyeti evredeki kentlerde ittifaklar yaparak ksa bir srede talyann tamamn ele geirdi. Sonra Kartacallar yenerek Bat Akdeniz ve Kuzey Afrikada geni blgelere hakim oldu. Ayn zamanda Balkanlarda da topraklarn geniletti. .. 1. yzyla kadar olan srete Romallar Dou Akdenizde de topraklar elde ettiler. Roma Cumhuriyeti politik ekimeler sonucunda kan i savalar nedeniyle ykldnda Akdenizin neredeyse tamamna hkimdi. Romann nemli bir imparatorlua dnm srecini reneceksiniz. savalardan galip kan Octavianus, Augustus adyla ilk Roma imparatoru olmutur. Roma imparatorlar senato ve halkn politik gcn kstlayarak mutlak bir ynetime getiler. Genellikle ordunun etkisiyle veya ordu ierisinden seilen Roma imparatorlarnn hkimiyetinde, .S. 1 ve 2. yzyllarda Romallar egemenliklerini Avrupa ilerine ve Akdenize komu geri kalan yerlere yayarak Roma mparatorluunun en geni snrlarna ulatlar. Kimin imparator olacann saptanmas iin zaman zaman kan ksa sreli i savalara ramen lke iinde genel bir bar havas hakimdi. Bu nedenle bu dnemde imparatorluk genelinde yaanan ekonomik refah sayesinde ehirler geliti, grkemli eserlerle donatld. .S. 3.yy.dan balayarak imparatorlarn tayininde ordunun farkl birimlerinin sz sahibi olmak istemesi Roma mparatorluundaki huzuru bozdu. Tekrar youn i savalar yaanmaya balad, imparatorluk ayn anda hkm sren farkl imparatorlarn elinde blnmeye balad. Bununla birlikte Kavimler Gnn basklar Roma snrlarnda hissedilmeye balad. Snrlar aan kabi-

A M A

leler ve dier dmanlar i sava nedeniyle zayflam Romallara kar baarl olmaya baladlar. .S. 3. yzyln sonunda yaplan idari reformlarla lke iindeki karklk azaltld. Buna karlk Roma imparatorlarnn mutlak gc iyice pekiti. .S. 4 ve 5. yzyllarda Roma mparatorluu lke iinde byk sosyal deiiklikler yaad. Hristiyanlk hzla yaygnlaarak devlet dini haline dnt. Ancak Kavimler G zellikle imparatorluun Bat yarsnda iyice yayld. Giderek Germen kkenli halklarla mevcut Latince konuan halk topluluklarndan oluan imparatorluun Bat yars ile, arlkl olarak Yunan kkenli ve Yunanca konuan Dou yars arasndaki farklar oalmaya balad. nce Constantinopolisin ikinci bir bakent ilan edilmesi ile, .S. 395te de kesin olarak mparatorluun ikiye blnmesi ile bu farkllklar keskinleti. Artk devlet dini olan Hristiyanlktaki mezhep ayrlklar bu politik ve corafi blnmeyi izledi. Bat Roma mparatorluu .S. 476da ykld. Dou Roma mparatorluu ise Ortaalarda varln srdrd. Bu devlet, tarihiler tarafndan Bizans adyla adlandrlmtr. Romallarn kurduu uygarln zelliklerini ve gnmze yansyan etkilerini reneceksiniz. Din: Romallar ok tanrl dinlere tapyorlard. Buna karlk ele geirdikleri topraklarda Roma politikasyla elimedii srece yerli halkn dinsel tercihlerine karmamlardr. Roma mparatorluk ann banda ortaya kan Hristiyanlk ilk balarda yadrganm ve zaman zaman yasaklanmtr. Ancak halk arasnda hzla yaylan bu din, Ge Roma Dneminde devletin resm dini olmu, gene ayn dnemde ok tanrl dinlere tapnmann yasaklanmasyla Roma mparatorluunda izin verilen tek din haline dnmtr. Mimarlk: Romallar ynettikleri yerlerde yollar ve ticaret rotalar oluturarak ehirlerin gelimesini salamlardr. Asker veya ekonomik anlamda stratejik yerlerde yeni ehirler de kurmulardr. zellikle tula, imento gibi ucuz ve hafif yap malzemelerini, kemer, tonoz gibi tayc yntemlerle beraber kullanarak ok katl

A M A

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

195

yksek yaplar yapabilmilerdir. zellikle imparatorluun refahnn yksek olduu dnemlerde kamu harcamalarnn dikkatli kontrol ve doru planlanmasyla Roma mparatorluunun btn ehirleri grkemli, antsal kamu yaplarna kavumulardr. Heykel: Romallar Dneminde Yunan heykeltralnn ba yaptlarnn kopyalar pek ok yerde retilmi olsa da, zellikle portre heykelciliinde Romallar ok stn yaptlar meydana getirmilerdir. Heykeltralk ve dier sanatlar zaman zaman imparatorluk politikalarna uygun olarak, politik mesajlar veren eserler de retmilerdir. Ordu: Lejyonlar eklinde rgtlenen Roma ordular, disiplin ve iyi bir eitime sahip olarak ilk balarda girdikleri hemen hemen btn savalar kazanmlardr. Bar zamanlarnda ordu, vergilerin toplanmas, yollar ve kamu yaplarnn inaatlar gibi kamu projelerinde altrlarak Roma uygarlnn hzla yaylmasnda ana ara olmutur. Dier yandan Roma ordusu Cumhuriyetin sonunda ve mparatorluk Dnemi boyunca politikaya karm; zaman zaman Roma mparatorlarn belirler veya kendi ierisinden kartr hle gelmi ve bu nedenle i savalarn kmasna neden olmutur. Ge Roma Dneminde orduya alnan askerlerin arlkl olarak yabanc kkenli olmaya balamalar ve svari saldrlarna kar Roma asker birliklerinin hantal kalmas nedeniyle Kavimler G srasnda ok sayda kabile Roma topraklarna g ederek kendi devletlerini kurmular ve Bat Roma mparatorluunu ele geirmilerdir. Hukuk: Cumhuriyet Dneminde senato kararlar ve mparatorluk Dneminde imparator emirleri kanun olarak saylm ve yazl hle geirilmitir. Bu kanunlar gnmzde Batl devletlerin kulland kanunlarn temelini oluturmaktadrlar. Ekonomi: Roma Cumhuriyet Dnemi, savalarn maliyeti ve toplumsal ekimeler nedeniyle ekonomik anlamda alkantl gemitir. Roma mparatorluk Dneminin balarnda salanan bar ortam ve yollar ile ticaret rotalarna verilen nem sayesinde ekonomi hzla gelimi, serbest ticaret ortam, ehirlerin ve dier yerleimlerin refah iinde yaamasn salamtr. Ge Roma Dneminin siyasal ve asker sorunlar ekonominin ciddi skntlar iine dmesine neden olmu,

para deer kaybederek enflasyon ortaya kmtr. Roma mparatorluunun son dnemindeki asker dzenlemeler, Ortaalarn feodal ekonomik sistemine geilmesine neden olmutur. Roma kltrnn gnmze etkileri: Grsel sanatlar, mimari, edebiyat, bilim ve dier pek ok dalda Roma Dneminden kalan eserler gnmz uygarlnn temellerini oluturmakta ve etkileri srmektedir. Devlet ynetimi, idare, kanunlar, ekonomi ve dier konularda da Roma temelleri zerine ina edilmi sistemler bugn varlklarn srdrmektedirler.

196

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisi, Roma Cumhuriyetinin talyadaki egemenlii ele geirirken kulland yntemlerden biri deildir? a. Komu kentlerle ittifaklar oluturmak b. Ele geirilen kentlerde yaayanlara vatandalk haklar tanmak c. Stratejik noktalara, emekli askerler ve Roma vatandalarn yerletirek koloniler kurmak d. Dzenli ordu ve askeri seferlerle toprak ele geirmek e. Komu devletlerden parayla toprak satn almak 2. Aadakilerden hangisi Pn Savalar srasnda Romallar tarafndan Kartacallardan alnan topraklar arasnda yer almaz? a. Sicilya b. Sardinya c. spanya d. ngiltere e. Kuzey Afrika 3. Aadakilerden hangisi Romallarn gnmze olan etkilerinden biri deildir? a. Batl kanunlarn temellerinin atlmas b. Kadn erkek eitliinin salanmas c. Tek tanrl dinlere gei d. Roma Dnemi sanatnn gnmzdeki etkileri e. Mimaride tula, imento gibi malzemelerin yaygn olarak kullanlmas 4. Aadakilerden hangisi Roma Cumhuriyetinin sonunu getiren i savalarda etkin rol oynamtr? a. Romulus b. Diocletianus c. Julius Caesar d. I. Constantinus e. Hadrianus 5. Aadakilerden hangisi Roma mparatorluunda .S. 3. yzylda yaanan buhrann nedenlerinden biri deildir? a. Constantinopolisin ikinci bakent ilan edilmesi b. Gotlarn Tuna Nehrini aarak Roma topraklarna girmeleri c. Enflasyon ve ekonomik k d. Byk veba salgn e. Asker kkenli imparatorlarn seilmeleri srasnda kan i savalar 6. Aadakilerden hangisi Roma Dneminin tipik yaplarndan biri deildir? a. Basilikalar (Mahkeme ve borsa binalar) b. Hamamlar c. Tiyatrolar ve amfitiyatrolar d. Aquaduktler (su kprleri) e. Piramitler 7. Aadaki Roma eyaletlerinden hangisi Anadoluda yer alr? a. Britanya b. Sicilya c. Bithynia d. Mouritania e. Galya 8. Aadakilerden hangisi Roma mparatorlarndan biri deildir? a. Cicero b. Augustus c. Hadrianus d. Traianus e. Valens 9. Aadaki antik kentlerinden hangisi Trkiyede deildir? a. Pergamon b. Attaleia c. Side d. Mediolanum e. Ephesos 10. Proletaria ne demektir? a. Toprak sahiplerin oluturdu sosyal snftr. b. Roma ordusunun sekin bir birliidir. c. ehirlerde yaayan yersiz, yurtsuz ve vasfsz kiilerden oluan sosyal snftr. d. Para gcyle soyluluk sanlar elde eden sosyal snftr. e. Devleti ynetmek iin seilen kiidir.

7. nite - Roma Tarihi ve Uygarl

197

Okuma Paras
Pliniusun Mektuplarndan Semeler: Gen Plinius, devlet grevlilii srasnda yazd veya kendisine gelen eitli mektuplar 10 kitap halinde Epistulae (Mektuplar) adyla kitaplatrmtr. Bunlardan 10. kitap Pliniusun Anadoluda grev yapt sreye ait mektuplardan oluur. Gen Plinius .S. 111-113 yllar arasnda Bithynia Eyaletinde (Sakarya Irmann batsndan Marmara ve Karadeniz kylarna uzanan, yaklak Bursa, zmit illeri ve yakn evresini kapsayan blge) valilik yapmtr. Bu mektuplar bize Anadoluda Prusias (Bursa), Nikaia (znik), Nikomedia (zmit) gibi Roma Dnemi ehirlerinde yaanan eitli sorunlar gsterdii gibi, Roma tarihi asndan da imparatorun artk mutlak bir gce kavumu olduunu, ve valilerin en basit olaylarda bile kendisine danmadan karar vermeye ekindiklerine iaret etmektedir. Dier yandan bu mektuplar sayesinde byk kamu projelerinin finansmann mmkn olduunca merkezi hkmet tarafndan deil, bizzat yerli halkn katklaryla gerekletirildiini gryoruz. Ayrca Mektup 34den de grlecei gibi, Romallar yerli halkn siyasal gruplamalara girmeleri ve i huzursuzluklar kmasn kesin bir ekilde istemiyorlar. Aadaki mektup rnekleri, Gen Pliniusun Anadolu Mektuplar, (ev. idem Drken ve Erendiz zbayolu), Yap Kredi Yaynlar, 1999, stanbul isimli yayndan ksaltlarak kullanlmtr. Mektup 23: Pliniusdan mparator Traianusa, Efendim, Prusiasllarn (Bursa) harabeye dnm eski bir hamamlar var. Buray hogrnze snp onarmak istemilerdi. Ancak ben bir yenisinin yaplmas gerektiini dnyorum. Bu i iin elimize u kaynaklardan para geecek: ilk olarak zel ahslardan imdiden ba toplamaya baladm. kincisi burann halk hazineden zeytinya masraflar iin kulland paray hamamn yapmna harcamaya raz. Her eyden te kentin saygnl ve senin ann grkemi byle bir yap gerektirir. Mektup 24: mparator Traianusdan, Pliniusa, Yeni bir hamamn yapm Prusiasllarn gcn aacak bir yk olmayacaksa, onlarn bu arzusunu yerine getirebiliriz, ama bu yzden yeni bir vergi ykmllne girmemeleri ve zorunlu amalar iin ayrlan gelirden daha fazla harcamamalar kouluyla. Kaynak: Plinius (1999). Gen Pliniusun Anadolu Mektuplar, (ev. idem Drken ve Erendiz zbayolu), Yap Kredi Yaynlar, stanbul.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. e Yantnz yanl ise Roma Cumhuriyetinin talyada Milli Birlii Salamas konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Roma Cumhuriyetinin Bat Akdenizde Egemenlii Ele Geirmesi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Roma Kltrnn Gnmze Etkileri konusunu tekrar okuyunuz Yantnz yanl ise Roma Cumhuriyetinde Karklk ve Cumhuriyetin k konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Asker mparatorlar Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Roma Mimarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Roma mparatorluu konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Roma mparatorluu konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Roma mparatorluu konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Roma Cumhuriyetinde Sosyal Yap ve Devlet Ynetimi konusunu tekrar okuyunuz.

2. d

3. b 4. c

5. a 6. e 7. c 8. a 9. d 10. c

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Roma kenti halk arlkl olarak Latinlerden ve Etrsklerden olumaktadr. .. 509 ylnda Latinler, Etrsk idaresine isyan ederek kraliyet ailesini Roma ehrinden kovmu ve Roma Cumhuriyetini kurmulardr. Sra Sizde 2 Roma kentinde kraliyet ynetimi ykldktan sonra yeni kurulan devlet ynetim sistemi bir cumhuriyetti. Bu cumhuriyetin en nemli kurumu, yeleri patriciuslardan tarafndan oluturulan Comitia Curiata idi. Bu meclis btn devlet grevlilerin atamalarn yapmakta ve kanunlar kartmaktayd.

198

Uygarlk Tarihi

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 3 Roma mparatorluu Augustusun imparator unvann kullanmas ile .. 27 ylndan itibaren balatlr. lk imparatorluk hanedan Julius Cladiuslardr ve .. 27 - .S. 68 yllar arasnda egemen olmulardr. Bu hanedann dnemi Roma imparatorluk tarihi ve uygarl iin altn bir adr. Roma edebiyatndan mimarisine pek ok konuda nemli gelimeler kaydedilmitir. zellikle eyaletler, rnein Anadoluda bulunan blgeler ve kentler, bar ortam sayesinde artan bir refah seviyesine kavumulardr. zellikle ehirlerde yaayan zengin kesim valilerin tavsiyesiyle, Roma ordusundan terhis olan eyalet kkenli askerler ise kanun yolu ile Roma vatandalk haklar kazanmaya balam ve daha st seviyelerde grevlere gelerek Roma Devletinin idaresinde rol oynamaya balamlardr. Sra Sizde 4 Roma mparatorluu, I. Theodosius tarafndan .S. 395 ylnda Bat ve Dou olarak kalc bir ekilde oullar arasnda blnmtr. Sra Sizde 5 Romallarn mimariye soktuklar yeni yap tipleri arasnda en nemlisi hamamlardr. Hamamlar, sadece ykanma amacyla snrl kalmayan, eitim, spor ve kltrel faaliyetler iin de kullanlan ok meknl ve ok amal byk yaplardr. Dier bir yeni yap tipi basilikadr. Bunlar, mahkeme ve borsa binas olarak hizmet vermektedirler. Kalabalk insan kitlelerini ierisine alabilen bu yap tipinin mimari formu Ge Roma Dneminden itibaren ilk Hristiyan kiliseleri iin de model olarak kullanlmtr. Daha ok bat eyaletlerinde yaygn olan amfitiyatrolar, plan tam daire veya elips eklinde olan tiyatro yaplardr. Dier bir nemli yap tipi aquadukttr. Suyla ilgili bu yaplar, suyun arazideki eimleri ve ukur yerleri amas iin ina edilen kemerler zerinde ykselen su kprleridir. Romallar zellikle Roma kentinde zafer taklar ina etmilerdir. Bu yaplar, bir zaferi kutlamak iin ina edilen tek ya da kemerli antsal kaplardr. Akit, O. (1985). Roma mparatorluk Tarihi, stanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi Yaynlar, stanbul. Deighton, Hillary J. (1999). Eski Roma Yaantsnda Bir Gn, (ev. Hande Kkten Ersoy), Homer Kitapevi, stanbul. Demirciolu, H. (1987). Roma Tarihi-I Cilt: Cumhuriyet, (2. Bask) Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Plinius (1999). Gen Pliniusun Anadolu Mektuplar, (ev. idem Drken ve Erendiz zbayolu), Yap Kredi Yaynlar, stanbul. Price, S.R.F. (2004). Ritel ve ktidar, Kk Asyada Roma mparatorluk Klt, (ev. Taylan Esin), mge Kitapevi Yaynlar, Ankara. Strabon (1987). Corafya-Anadolu (Kitap XII, XIII, XIV), (ev. Adnan Pekman), Arkeoloji ve Sanat Yaynlar, stanbul. Thorpe, M. (2002). Roma Mimarl, (ev. Rfat Akbulut), Homer Kitapevi, stanbul. Wheeler, M. (2004). Roma Sanat ve Mimarl, (ev. Zeynep Koel Erdem), Homer Yaynevi, stanbul.

8
Amalarmz

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; Bat Roma mparatorluunun yklmasndan sonra Erken Ortaada Avrupada ortaya kan siyasi ve kltrel dnmler nelerdir, Feodal sistemin ve malikne sisteminin ileyii nasldr, Papalk gcnn imparatorluk makamnca snrlandrlmas hangi nedenle i atmalara sebep olmutur, 11-12. yzyllarda Fransa, ngiltere ve Almanyadaki politik gelimeler nelerdir, Yzyl Savalarnn ve byk Veba Salgnnn Fransa ve ngilteredeki siyasi ve ekonomik etkileri nelerdir, Ortaa kltr ve uygarlnn genel zellikleri nelerdir, sorularna yant verebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Cluny Reformu Etat Generaux Fief Kardinaller Kurulu Serf Magna Carta Missi dominici Simoni

indekiler
Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl) ERKEN ORTAA (5-11. YY.) ASIL ORTAA (11-14.YY) GE ORTAA (14-15.YY) ORTAA KLTR VE UYGARLII

Uygarlk Tarihi

Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)


ORTAA KAVRAMI
Ortaa kavram ilk olarak Rnesans Dnemi tarihilerince kullanlmtr. Bat Roma mparatorluunun knden (.S. 476) Batnn yzyllar boyunca unuttuu antik deerlerle yeniden tanabildii Yeniden Dou anlamna gelen Renaisance (Rnesans) Dnemine kadar srd genel olarak kabul edilir. Batl tarihilerin 18. yzyln ortalarna kadar kardklar bu dnemin biti tarihi, Trk tarihiler tarafndan Bizans Konstantinopolisi (stanbul)nin fethedildii 1453 yl kabul edilir. Bu dnemin ne zaman balad ve sona erdii konusunda gr ayrlklar olmasnn dnda, Ortaalar Avrupasnda ortaya kan sosyopolitik ve sosyoekonomik kurumlarnn genel karakteristiinde de blgeden blgeye farkllklar gsterdii unutulmamaldr. Bin yllk bir dnemi kapsayan Ortaan ara dneminin siyasi ve ekonomik kurumlar balamnda birbirinden farkl zellikler tad gerei gz nnde tutularak Erken Ortaa (5-11. yzyllar), Asl Ortaa (11-14. yzyllar) ve Ge Ortaa (14-15. yzyllar) olarak e ayrlmas mmkndr.

ERKEN ORTAA (5-11. Yzyl)


A M A

Bat Roma mparatorluunun yklmasndan sonra Erken Ortaada Avrupada ortaya kan siyasi ve kltrel dnmleri reneceksiniz.

Kavimler G
.S. 4. yzyln balarnda Roma imparatorluk snrlarnn dnda skandinavyada yaayan Germen kavimleri, nfus artyla balantl olarak kaynaklarn yetersiz kal yznden daha gneye Roma mparatorluunun Ren-Tuna hattndaki snrlarna yldlar. Orta Asyal Hun Trkleri batya doru yrye getiklerinde Germenlerden Ostrogotlar (Dou Gotlar) ve Visigotlar (Bat Gotlar) ile karlatlar. Hunlardan kaan Gotlar, Roma snrlarna ilerlerken karlatklar dier Germen kabilelerini domino ta etkisiyle batya doru ittiler. Visigotlar .S. 376 ylnda kitleler hlinde Roma mparatorluk topraklarna girdiler. ok gemeden Hristiyanlaan Visigotlar, Dou Roma mparatoru Valensten (.S. 364-378) imparatorluk topraklarnda iskn ve maddi yardm hakk kazandlar. Karlnda imparatorluun dou snrn savunmak zere Romann zel mttefik gleri oldular. Ancak sz

202

Uygarlk Tarihi

Ariusuluk: Hristiyan inancnda bir akm olup, skenderiyeli (Msr) rahip Ariustan adn almaktadr. Bu akm temel olarak Oulun, Babann tanrsallna katlmayp, Babaya baml olduunu ileri sryordu. Buna gre Oul, Babann sadece ilk ve en yce yaratdr, nk var olmad bir zamanda olmutur.

verdikleri hizmeti yapmak yerine, imparatorluk topraklarn yamalamay tercih ettiler. Bir sre sonra gney Galyaya ve spanyaya ilerlediler. (.S.) 4. yzylnn sonlar ve 5. yzyln balarnda baka Germen kavimleri de ortaya kt. Vandallar (.S.) 406da Ren snrn geip Avrupay katederek spanya zerinden Kuzeybat Afrikaya geerek bir krallk kurdular. Vandallarn pei sra Burgundlar gelerek Roma Galya (bugnk Fransa)snn gneyine yerletiler. Sal ve Ripuart Franklar iki koldan gelerek Romann Galya valisini yenerek orta ve kuzey Galyaya yerletiler ve Frank Kralln kurdular. .S. 410da Visigotlar, Alaric (.S. 370-410)in komutasnda Roma idaresine kar ayaklanarak Roma kentini yamaladlar. .S. 451 ile 453 yllar arasnda talya, adalarnca Tanrnn Krbac olarak nitelenen Atilla nderliinde (l. 453) Hunlarn istilalarna urad. . S. 455te Vandallar gneye doru ilerlerken yarmaday istila ettiler. .S. 5. yzyln ortalarnda Bat Roma mparatorluunda g, barbar kkenli liderlerin eline geti. .S. 476da Ostrogot efi Odovacer (.S. 434-493) Roma mparatoru Romulus Augustulusu resmen tahttan indirdi. Dou Roma mparatoru Zenon (.S. 474-491) onun kralln tanm grnd. Odovacer, imparatorluk sembollerini Zenona gndererek onu tek imparator olarak tand. Ancak .S. 493te Zenonun douda taknlk kard iin kurtulmak istedii ve batya gnderdii baka bir Germen efi Theodoric (.S. 454-526), Odovacer yenerek yerine geti. Theodoric, talyada Roma imparatorunun tam onayyla ve hem Romal hem de Germen halkn tam desteiyle hkm srd. Ostrogotlar talyada yerletiler, Franklar kuzey Galyada, Burgundiyallar Provenceta, Visigotlar gney Galya ve spanyada, Vandallar kuzeybat Afrika ve bat Akdeniz kylarnda, Angel ve Saxonlar Britanyada yerletiler ve Bat Avrupann yeni efendileri oldular. Britanya ve Afrika dnda tm Kta Avrupasnda Latince, Roma hukuku, ve ynetim biimi Germen kurumlaryla yan yana yaamaya devam etti. Teodoricin ynetemi altnda Germen hukuku Roma Hukukunun yerini ald. Sadece Vandallar ve Anglosaksonlar Konstantinopolisteki Roma imparatorunun stnln tanmay reddettiler. Visigotlar, Ostrogotlar ve Vandallar Bat dnyasna Hristiyanlam olarak girdiler. Bununla birlikte benimsedikleri mezhep Ariusuluk idi.

Kavimler Gnn Sonular


Kavimler G sonrasnda Bat Avrupa bir dnme urad, Romallar ve Germenler karp kaynatlar. dari stnlk Germenlerde, ancak kltrel stnlk her zaman Romallarda kald. Gotlar ve Franklar, Romallatlar. Latin dili, Nikaia Hristiyan dogmas ile Roma hukuku ve ynetim tarz Ortaalar boyunca Bat dnyasnda az veya ok hkim olmaya devam etti. Ortaalarn bu karanlk dneminde, Avrupa, devlet otoritesinden yoksun kald ve byk bir karmaaya srklendi. Batnn o zamana kadar bildii devlet anlayyla ilgili olmayan birok Barbar krallk kuruldu. Siyasi dzeydeki bu kkl deiiklik, ekonomik ve sosyal yapy da deitirdi: Ortaa Avrupasna damgasn vuran ve Ge Ortaa Dnemine kadar ktann siyasi yapsn ekillendiren feodalizm ortaya kt. Otorite boluunun neden olduu iddet ortam tamamen yok edilemediyse de bu sistemin grece salad asayi sayesinde belli oranda dzen saland. Feodalizm, teoride siyasi erkin feodal piramidin en yukarsndaki kralda topland ve onun, gcn mutlak sadakat kouluyla ve kontroll olarak yerel derebeyleriyle paylat bir idare tarzdr. ronik olarak Avrupadaki birok siyasi bunalmn nedeni de bu sistemdir.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

203

Frank Devleti
Erken Ortaada Avrupa ana karasnda oynad siyasi rolle Frank Devleti ne kar. Barbar devletleri arasnda en uzun mrl olan budur. Kaplad alan Roma mparatorluunun mirasna sahip kmasn salad. Galyaya hkim olan Frank seferi bandaki Childeric .S. 470de ylnda blgenin Romal eflerini ortadan kaldrarak Frank kontroln kurdu. Olu Clovis .S. 486da egemenliini pekitirdi. lk Frank hanedan olan Merovenjlerin idare dnemi balad. Clovis bu nedenle Fransann kurucusu ve Fransz krallarnn atas kabul edilir. Kral Dagobertin lm ile (639) krallk eyalete (Neustria, Austrasia ve Burgundiya) blnd. Gen yataki dirayetsiz krallara kar asillerin isyan major domuslarn (saray nazr) idaresini balatt. 751de saray nazr Pepin aristokrasinin desteiyle papann elinden ta giydi. Bylece Merovenj Hanedan sona erdi ve Karolenj Hanedan kuruldu. Bu hanedann en nl yneticisi Byk Karl (Charlemagne) olmutur (747-814). Karolenj Rnesans olarak da tanmlanan bu dnemde lke, idari ve yarg yetkileriyle donatlm kontlarn i banda olduu kontluklara ve askeriyeden sorumlu dklerin bulunduu dkalklara blnd. lkedeki idarecileri kontrol etmek iin bir idari mfettie ruhbandan bir papazn elik ettii tefti heyetleri (missi dominici) gnderilmeye baland. Byk Kral, spanya, ngiltere ve kuzey talyadaki eitim aktiviteleri ile ilgilendi. Bu dnemde manastr okullar ve scriptoriumlarn says artt. Buralardaki almalar sayesinde Latin edebiyat eserlerinin ou bugne ulaabildi. Karolens Dneminin en nemli siyasi olay Byk Karln Papa III. Leonun elinden Bat Roma mparatoru olarak ta giymesidir (800 yl, Noel gn). Dou Roma imparatorluu bu gerei kabul etmi grnd. Bu olayn tarihi nemi. 1453e dek srecek olan Dou ve Bat mparatorluklar arasndaki siyasi atmay balatmasdr. Byk Karl, Dou Roma (Bizans) mparatorlar gibi caeseropapistik (Tevrattaki Davut gibi rahip-kral) bir hkmdard. Byk Karl, lmnden nce kralln olu arasnda paylatrd. Kk oullar iman Ludwig Dou kralln (yani bugnk Almanyay), Kel Charles (arl) Bat kralln (bugnk Fransay) ald. Byk oul Lothar, imparator unvanyla talya ve Alsace-Lorraini ald. Kardeler arasndaki toprak paylamn karara balayan Verdn Antlamas (843)nn Almanca ve Franszcann o dnemin erken formlarnda kaleme alnmas iki ayr milliyetin ve dilin o tarihlerdeki oluumunu belgelemesi bakmndan nemlidir. Hanedann 987de politik arenadan ekiliiyle birlikte Roma mparatorluu ideali Bat Avrupada bir sreliine kayboldu.

Scriptorum: Manastrlarda el yazmalarnn kopya edildii blm.

Caesoropapistik: Tevrattaki David (Davud) gibi rahip-kral ynetici modelidir.

Erken Ortaada dari Yap: Feodal Sistem ve Malikane Sistemi


A M A

Feodal sistemin ve malikne sisteminin ileyiini reneceksiniz.

Ortaalar betimleyen en nemli zellikler etkili bir merkez idarenin olmay, her an patlak verebilecek bir sava durumu ve ktlktr. Karolenj Hanedannn tarih sahnesinden ekilmesinden sonra balayan Karanlk Dnemde (9. yzyln son eyrei - 10. yzyln ilk eyrei) Avrupa, yeniden otorite boluuna dt. Avrupa, skandinavyada ortaya kan ktlk yznden Normanlar ve Vikinglerin, doudan Macarlarn ve gneyden Araplarn dzenledii yeni istilalara maruz kald.

204

Uygarlk Tarihi

Beneficium: Lord tarafndan vassala verilen topran addr. Fief elde eden vassal, Kendi fiefi zerinde bakalarna fief tanyabiliyordu.

Avrupa 4. yzyldaki ilk barbar istilalarndan sonra ikinci kez ayn tehditle karlat ve savunma pozisyonunu ald. Barbarlar, gm para deyerek ya da toprak balayarak satn alnmaya alld. Fransann kuzeyi Normanlara verildi. Ancak savan kanlmaz olduu durumlarda halk gruplarnn can ve mal gvenlii iin yaadklar blgelerin kodamanlarna snmaktan baka aresi kalmyordu. Bylelikle yaama igds, daha sonraki zamanlarda olgunlaacak olan feodal toplumun n koullarn hazrlam oldu. Feodal toplum, zayfn daha gl kiilerden koruma talep ettii ve bunun iin onun himayesine girdii bir dzeni betimleyen terimdir. Bu terim, istilalar srasnda toplumun savunmasz kalan fertlerine gereksinim duyduklar acil korumay salayabilecek ve takip eden dnemlerde ortaya kan ktlkta onlar gzetebilecek gl lordlarn yani efendilerin hkim olduu politik, sosyal ve ekonomik bir sistemdir. Ksaca, gl sava lordlarnn daha gsz kiilerce egemen g olarak kabul edildii zayflarn kendilerini bu efendilere emanet ederek karlnda sadakatle hizmet sz verdikleri bir toplum yapsdr. Karlkl sadakate dayal bu ilikiler anda sava lordlarnn sadk bir orduya sahip olabilmesi ve belli bir blgedeki egemenliklerini meru klabilmeleri iin bir asalet unvanna ya da o blgenin mlkiyetine sahip olmas her zaman iin bir gereklilik deildi. Bylece Avrupann her yerinde bu gl asker eflere ballk yemini etmi sava vassallar (balaklar) ortaya kt. Bunlar Ortaalarn profesyonel savalar olan valye snfn oluturdular. Gcn topran byklyle doru orantl olduu Ortaalarda, aristokrasi asker gcn arttrmak iin olabildiince ok sayda vassala sahip olmak istiyordu. Saylar giderek artan bu balaklarn balardaki gibi lordun maliknesinde barnmas ya da maa denerek desteklemesi imknsz hle gelince uygulama bunlara geimlerini salayacaklar bir toprak paras verilmesi ynnde deiti. Bu toprak parasna beneficium (fief) denirdi. Balaklar efendilerin kendilerine balad toprakta yaar, onun atlarna bakar ve her an kabilecek bir savata efendisinin yannda arpmaya hazr beklerdi. Zorunlu hizmetlerin sreleri blgeden blgeye deiirdi. Vassal bu hizmetlerden uygun bir paray deyerek de kurtulabilirdi. Lord ise bu paray ordusunu glendirmek iin paral askerlere yatrabilirdi. Vassal temelde belli aralklarla lordunun kurultayna katlarak ona tavsiyelerde bulunmak ve gerektiinde maddi yardm etmek zorundayd. Kraliyetin vassal olmak Karolenj Dneminde en yksek aristokrat snfa dahil olmak demekti. Vassallar zaman iinde kendi vassallarn yarattlar. Toprakla otoritenin de bltrld bu sistemde bir lorddan toprak alan bir vassal, kendisi de benzer bir bata bulunduu iin baka birinin lordu olabiliyordu. Bylece en tepedeki kraldan en aadaki vassala kadar genileyen feodal bir piramit olutu.

Ekonomik Yap: Malikane Sistemi


Ortaa toplumundaki en geni ve en dk sosyal grubu ifti kyller oluturuyordu. st snflarn refah onun emeine balyd. Pek ok kyl, soylu snfn krsaldaki maliknelerinde (manor), ilkel kulbelerde yayor ve alyordu. Topran sahibi olan lord, maliknede yaayan kyl ve ailesinin de sahibiydi. Her maliknede tm ihtiyalarn kendi kendine karlayabilecek yeterlikte bir ky cemaati mevcuttu. Malikneler, lordun ve ailesinin yaad binalardan, alan kyllerin kulbelerinden, tarmsal rnlerin sakland depolardan, tarlalardan ve meradan oluuyordu. Gl bir lordun bir ok maliknesi olabilirdi. Kral, vassallarndan malikne says orannda asker ve vergi toplard. ki tr malikne vard; zgr

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

205
Serf: Kle ile zgr kyl arasnda bir stats olan; hi bir hakk olmayan, bir eya gibi alnp satlabilen, seyehat zgrl olmayan, topraa bal ve maliknede boaz tokluuna alma zorunluluu olan kyl.

kyllerin ve serflerin alt malikaneler. Maliknelerde yaayan kyllerin ykmllk ve statlerini gelenekler belirlerdi. Birok blgede zgr kyl gruplar lordlarn egemenlii dnda yayordu. Kyllerin bir toprak paras zerinde hak iddia edemedii malikane tr ise serf malikneleri idi. Lordlarn keyfi isteklerine ak olan serflerin deeri tanabilir eyadan biraz daha fazla idi. Kylnn seyahat zgrl yoktu. Malikne papaz, onlarn d dnyaya alan penceresiydi. Kilise festivalleri balca ortak elenceydi. Kyllerin ar dindarl byk oranda kilisenin tek gsteri merkezi olmasndand. 5-9. yzyllar Avrupasn sosyopolitik ve sosyoekonomik anlamda alaca SZDE SIRA karanla srkleyen krlma noktalar -gelimeler- nelerdir?

SIRA SZDE

ASIL ORTAA (1000-1300)


A M A

DNELM

DNELM S O R U

Papalk gcnn imparatorluk makamnca snrlandrlmasS O R U nn hangi nedenle yzyllar boyu sren bir atmaya yol atn reneceksiniz.
DKKAT

DKKAT

Ulusal Devletlerin ve Kilisenin Ykselii: I. Otto ve Bat Roma imparatorluu SIRA SZDE
Roma mparatorluu fikri Almanyada yeniden canlandrld. 918de Alman dklerinin en gls olan Saksonya dk kkenli I. Heinrich (l. 936) Almanyann Frank AMALARIMIZ kkenden olmayan ilk kral oldu. Bu olay yalnz ok gemeden kurulacak olan Bat Roma mparatorluunun deil, papaln da kaderini deitiren bir olayd. Heinrich, Almanyadaki Swabia (Sebia), Bavaria (Bavyera), Saxonia, GaskoK T A P nia ve Lotharingia dkalklarn zorla birletirerek gl bir krallk kurdu. Almanyann toprak birliini saland. Yeni Roma-Germen mparatorluu Byk Karln mparatorluuyla karlatrldnda iyice klmse de Heinrichin krall oTELEVZYON lu ve halefi I. Ottonun (936-973) kuraca imparatorluk iin bir dayanak salad. Otto, Roma mparatorluunu yeniden kurma programnn nemli bir paras olarak selefleri gibi Kilisenin desteini salad. Bunun nedeni piskopos ve bakeilerin hem eski Romann evrensel imparatorluk duygusuna sahipNolmalar, hem NTER ET de bal olduklar kurallar ya da Kilise Kanonu gerei evlenmeyerek dnyevi iktidara rakip hanedanlar kurmamalaryd. Ayrca bunlar, toplumun en eitimli snf olarak kraliyete sadk birer memur da yaplabilirlerdi. Alman Kral Ottonun bir sonraki adm mparatorluk tacn giymekti. Papa XII. Jean, ona mparatorluk tacn giydirdi (962) ve Bat Roma mparatorluu yeniden kuruldu.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET
Kilise Kanonu: Roma kilisesinin kendi iindeki dzenlenmeleri yrtmek zere oluturmu olduu kanunlar anlatmak iin kullanlan bir terimdir. Genelde bu kanunlar ara ara toplanan kilise meclislerinde grlen sorunlar zmek amacyla alnan kararlar ya da nlemlerdir.

Devlet-Kilise likileri ve Cluny Reformu


Otto, imparator olur olmaz Papalk Devletini resmen tand ve kendisini kilisenin koruyucusu ilan etti. Bylece Kilise onun kontrolne girdi; kilise hiyerarisi iinde yer alan piskopos ve bakeiler Ottonun atanm memurlar ve brokratlar oldular; baka bir deyile papalar, Roma kentinde ancak imparatorun klcnn glgesinde hkm srebildiler. Kilisenin dnyevi otoriteye yant Fransann Cluny manastrndaki reform hareketidir. Cluny tarikati, Papalk dzeyinde Kiliseyi adm adm zerindeki politik glere meydan okuyabilecek bir pozisyona ykseltti. Cluny reformcular, bunu

206

Uygarlk Tarihi

yaparken halkn Kiliseye duyduu byk saygdan destek ald. Kilise, o dnemde bu dnyann zorluklarndan ve tehlikelerinden umutsuzlua dm insanlara br dnyada daha iyi bir yaam sz veren tek kurumdu. Bat Avrupann Roma mparatorluunun knden sonra dt kark ortamda Roma papalar zaten kendi etki alanlarndaki sivil otoriteyi ellerine geirmiler ve devletin yokluundan kaynaklanan otorite boluunu doldurmulard.

Cluny Reformu
Reform hareketinin kayna olan Cluny Manastr, 10. yzylnn balarnda kuzey Fransada kurulmutu. Clunyli reformcu keilerin grne gre, ruhban snfnn kraliyet otoritesine itaat etmesi yanlt. nk Papa tm ruhban snf zerindeki tek egemen g idi. Bu kesilere gre hi bir dnyevi iktidar Clunyyi kontrol edemezdi. Kilisenin ruhban snfnn tek efendisi ve hayat arkada olduunu savunan Cluny reformcular, ruhban snfn hem krallardan ve hem de elerinden zgrletirmeye ve iffetli klmaya karar verdiler. Bylece baz rahip ve rahibeler zel bir hukuka tabi olarak dnyadan ellerini eteklerini ektiler. Kilise ve Devlet ayrm ve Katolik ruhbann evlenmemesi ilkesinin mutlak kkleri Cluny reform hareketindedir. Cluny Manastr, Fransa ve talyada kurulan yeni ubeleriyle reformist keilerin yetitii bir eitim merkezi hline geldi. 9. yzyln sonunda Papalk reform programn onayladnda Cluny tarikat gcnn zirvesine ulat. Bu reform hareketinin etkisi 10. ve 11. yzyln sonunda Tanr Barnn ilanyla grlr. Ruhban ve aristokrat snfnn ortak giriimi olan bu hareket Kilisenin bir dizi bildiriyi yaynlamasyla balad. Ortaa toplumundaki kadn, kyl, tccar ve ruhban gibi saldrya ak gruplara herhangi bir zamanda ve ekilde zarar veren herkes aforozla tehdit edilerek ktlklerle mcadele edilmeye allyordu. Tanr barn; Tanr Mtarekesinin ilan izledi. Bu kilise kurallar, tm Hristiyan erkeklerin haftann belli gnlerinde ve kutsal dnemlerde iddetin ve savan her trlsnden saknmaya aryordu. Papa IX. Leonun, Clunydekileri Romadaki balca idari grevlere getirmesinin ardndan, reformcu papalar, Alman mparatoru III. Heinrichin halefi, ocuk yataki IV. Heinrich (1056-1106)in alkantl saltanat yllarnda otoritelerini iyice hissettirdiler. Papa IX. Stefan (1057-1058), I. Ottonun kurduu gelenee aykr olarak imparatorluk onay almadan hkm srd. Papa II. Nicholas (1059-1061), 1059da papay kardinallerin seeceini ilan etti. Onun bu hareketi, bugn dahi papay seen Kardinaller Kurulunun temelini att. Bu kurulun oluturulmasyla papalk talyadaki yerel glerin ve imparatorluk gcnn mdahalelelerinden bamsz hle geldi. Bununla birlikte, Avrupal hkmdarlar papa seiminde nemli ve dolayl etkiye sahip olmaya devam ettiler.

Ruhban Snf: Hristiyanlkta Tanr ile kul arasnda kendilerine yine Tanr tarafndan yetki verildiine inanlan, bu yetkilere dayanarak standartlar koyan, bu standartlara uyulmasnn Tanrya ulatn ne sren snftr.

III. Innocentius Dnemi (1198-1215) ve Yeni Papalk Monarisi


Papann gcyle ilgili doktrini daha nce kimsenin yapamad lde ilan eden ve uygulayan Papa III. Innocentius, papaln dnyevi otoriteden bamszln salayan Gregoryen gelenee balyd. Papa ile imparatorun ilikisini gnein ayla olan ilikisine benzeten Innocentiusun dncesine gre ayn n gneten ald gibi imparator da tacnn parlakln papadan alrd. Her ne kadar bu iddial teorinin her ynyle hayata geirilmesi Innocentiusun yeteneini asa da, o ve halefleri bunu gerekletirme hrslarn tamaya ve bu ynde hareket etmeye devam ettiler.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

207

Innocentius, papal finansal kaynaklar ve brokrasisiyle ada olduu glere eit byk bir dnyevi g hline getirdi. Bu gelime, papal Ge Ortaalar boyunca din reformcularnn saldrd etkili bir ticari-kilise kompleksine dntrd. Innocentius, kilisenin halktan toplad vergilerin saysn ve miktarn artrd. Kilisenin vergi gelirlerini toplama iinde Lombardiyal tacir ve bankerleri kullanmaya balad.

Atama Mcadelesi
Bu mcadele, Cluny reformlarn destekleyen Papa VII. Gregorius (1073-1085)un Kilisenin dnyevi otoriteden zgr olmas gerektii iddiasn hayata geirmesiyle patlak verdi. Cluny taraftarlarn harekete geiren ey imparatorlarn ruhbandan olmayan ve tercihen uygun grdkleri kiileri din makamlara atamalarna yani simoniye kar kmalaryd. 1075te Papa Gregorius bu tartmalar kabul etti ve ruhban snfndan olmayan kiilerin kilise hiyerarisi iindeki herhangi bir dzeyde dinsel grevlere atanmas durumunda aforoz edilme cezasna arptrlmas kararn hayata geirdi. Gregoriusdan sonra papalar ve dier ruhban snf artk imparatorlar tarafndan makamlarna atanan kraliyet memurlar olmaktan ktlar; Papa, Kardinaller Kurulu tarafndan seilerek bu makama getirilmeye balad. Piskoposlar da bundan byle papann yetkilendirdii yksek kilise otoritelerince atanr hle geldiler. Piskoposluk makamnn ruhani kkenleri ve kime sadk kalaca konusu da bylelikle akla kavuturulmu oldu.
SIRA SZDE Papaln XI. yzyldaki durumu Clunyli keilerin reform hareketinin baarsn nasl etkilemitir?

Simoni: Kilise makamlarnn para ile satn alnmas uygulamasdr.

SIRA SZDE

Hal Seferleri

DNELM

DNELM S O R U

Asl Ortaada halk dindarlnn, papala verdii destein ve krallar ile papalaS O R U rn karlar gerektirdii zaman iyi birer dost olabildiklerinin en nemli gstergesi Hal Seferleridir. Cluny reformu, ruhban snfn Birinci Hal Seferine manevi destek vermeye, ruhbandan olmayan snf da Mslmanlarn elinden kurtarlmak DKKAT istenen Kutsal Topraklara ynlendirdi. Papa II. Urbanus, Bizans mparatorunun Mslman Trklere kar Batllara SIRA SZDE yardm arsn frsat bilerek 1095te Clermont Konsilinde tm Hristiyanlar sefere davet etti. Bu tarihlerde, Bat Avrupada yeni nfus artnn sonucu olarak aylak ve huzursuz bir gen nfus bulunmaktayd. Bu gruplar yznden her kede AMALARIMIZ iddet kol gezmekteydi. Papa, Hristiyan lkelerdeki bar ve dzeni salayabilmek iin srekli huzursuzluk yaratan aristokrat snf sava donanmyla birlikte darya gnderme yolunu seti. Dier yandan aristokrasi de baka lkelerde ynetecei K T A P savalarda kazan elde etmeyi umuyordu. Papa Urbanus, Dou Kilisesi ile uzlaarak Ortodoks ve Katolik kiliselerini yeniden birletirebilmeyi umuyordu. Hallarn kazan hrslar dinsel fanatizm kadar etkiliydi. lkEHal Y O N kazan T L E V Z seferi, ve kar peinde koan insanlarca stlenilmiti. Geirdii reformasyon sonucu yeniden glenen papalk bunda ok byk rol oynad. Papalar, ilk Hal Seferine katlanlara sava meydannda lrlerse endljans sz verdi. Hristiyanlarn gzyle N Kutsal imanszlara kar yaplacak Kutsal Savaa katlma dncesi ve T E R N E T Topraklara giderek hac olma istei de Hallar harekete geiren unsurlar arasndayd. lk Hal seferinde (1096-1099; 1147-1149; 1189-1192) Avrupallar Antakya, Kuds, Akka, Urfa gibi nemli topraklar elde ettiler. Ancak egemenlikleri uzun

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

Endljans: Tam kurtulu iin affedilmeyen gnahlarn T NTERNE cezasnn balanmas.

208

Uygarlk Tarihi

srmedi. Verilen byk kayplar ve baarlarn uzun sreli olmamas kutsal topraklar Mslmanlardan kurtaran Hal romantizminin etkisini yitirmesine neden oldu. Innocentiusun dnemine rastlayan drdnc Hal seferi kutsal topraklara (1202) doru yola kmt. Ancak rotasn deitirerek Konstantinopolisi ele geirmesi (1203), Dou Roma mparatorluunda Latin Dnemini balatt. Bu Sefer, 7. yzyldan itibaren younlaan Arap fetihleri yznden Akdenizin Bat dnyasna kapanmas nedeniyle Dou dnyasyla olan balar zayflayan Bat Avrupallar iin bu dnyay ve zenginlik kaynaklarn yeniden kefetme ve gelecekte yrtecekleri ticari faaliyetleri kolaylatran ticari sler edinme ans yaratt. Bizans Hanedan ve ynetici snf, Seluklu Trklerinden geri alnm olan Nikaia (znik)ya kaarak burada 57 yllk bir srgn hayatna balad. mparator VIII. Michael Palaiologos, bakent Konstantinopolisi Doudaki Venedik mlklerini kskanan Cenevizlilerden ald yardm sayesinde 1261te yeniden ele geirdi. Innocentiusun umduu gibi Ortodoks Dou Kilisesinin Katolik Bat Kilisesiyle birlemesi gereklemedi. Papann Ortodoks Grekleri ve Slavlar kazanmak iin bir elilik heyeti gndermesi, Konstantinopolisin igalinin derinletirdii Dou ve Bat arasndaki politik ve din ayrl yok edemedi. Aksine Doulu Hristiyanlarn Batllara olan dmanln daha da artrd.

ngiltere, Fransa ve Almanyadaki Politik Gelimeler


AM A

Feodal sistemin monarik dzenden fark olup olmadn ve bu balamda 11-12. yzyllarda Fransa, ngiltere ve Almanyadaki politik gelimeleri reneceksiniz.

ngiltere ve Norman Egemenlii (1066-1214)


1066 ylnda Anglosakson kral tiraf Edwardn da ocuksuz lm, ngiliz politik yaamnda nemli deiikliklere yol at. Edwardn annesinin Norman olmas Fransann kuzeyinde hkim olan Normandiya dkne ngiliz taht zerinde irs hak iddia etme frsatn verdi. Edward, lmeden nce bu hakk tanyp tahtnn Normandiyal Guillaume (William) (l. 1087)a verilmesini emretti. Kraliyet gcnn kayna olan Anglosakson aristokrasisi buna kar kt ve kendi kraln seti. Bu meydan okuyu, ngilterenin gl Normanlarca fethine neden oldu. Guillaumen gleri Hastings savanda Anglosaksonlar yendi (1066). Guillaume, ngiliz kral olarak ta giydi. Franszca konuan yeni Norman efendilerin egemenlii sresince ngilterede sadece yeni bir hanedan i bana gelmiyor ayn zamanda Anglosakson ve Norman kkenli demografik unsurlarn karp kaynamasnn bir sonucu olarak Orta ngilizce denilen yeni bir dil ortaya kyordu. Bugn de ngilizcedeki Latince kkenli Franszca kelimelerin varl bu kltrel kaynamann bir sonucudur. Guillaume, ngilterenin tamamna boyun edirmek iin yirmi yl sren bir harekat balatt. Bu harekat kk ya da byk tm toprak sahiplerini kraldan toprak (fief) alm vassallar konumuna getirdi. Guillaume gl bir monarinin temellerini att. Onun en gze arpan reformu, Anglosakson kral Byk Alfred (871899)in gelitirdii ve daha demokratik bir idari uygulama olan kraln aristokratlar ska bir kurultayda toplayarak onlara danmas geleneini ykmasyd. Guillaume asil vassallarn kraliyete skca balayarak devlet kararlar hakknda dzenli olarak onlara danmakla birlikte sonuta son sz kendisi sylemekte srar etti. Nadiren de olsa kraln ayrcalkl vassallaryla bir araya gelmesi, ngiliz ynetimini karakte-

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

209

rize eden ve en eski zamanlardan beri var olan monarik ve parlamenter unsurlar arasnda bir denge olmaya devam etti. Dier yandan Guillaume, ynetim ve vergi konusunda kararlar alrken lkesinin kaynaklar hakknda bir fikir sahibi olabilmek amacyla kraliyet topraklarnda detayl bir mal ve nfus saym yaptrd. 10801086 yllar arasnda yaplan bu saymn sonularnn kaydna Domesday Book (Kyamet Kitab) ad verildi. Norman Hanedannn 1154 ylnda siyasi arenadan ekilmesinden sonra ngilterenin ynetimi Fransz Anjou dk Henrynin, II. Henry olarak ngiliz kraliyet tacn giymesiyle (1154-1189) Angevin Hanedanna geti. Bu dnemde ngiliz monarisi ezici bir g kazand. II. Henry yalnzca ngiltere deil, Fransann pek ok sahilini de kontrol altna ald. Henry, ayrca rlandann bir ksmn fethetti ve skoya kraln vassal yapt. Fransz Kral VII. Louis, bu ngiliz istilasnda Fransa adna ar bir darbe ald ve ngilizleri Avrupa ana karasndan kovmak zere harekete geti. Sonuta iki lke arasndaki Yzyl Savalarna kadar (15. yzyl) baarl olamadlar.

Domesday Book: Kyamet Kitab. Guillaume dneminde ngilterede yaplan mal ve nfus saym sonucunda ortaya kan kitaba verilen ad. Bu adn verilmesinin nedeni ise Tanrnn sorgusundan kalamayaca gibi Guillaumeun vergi memurlarndan da kalamayaca gereinin vurgulanmak istenmesidir.

Halk Ayaklanmas ve Magna Carta


II. Henry, darda yeni topraklar elde ederken lke iinde daha otokratik bir hkmdar oldu. Clarendon Nizamnamesi ile ruhban snfn sivil mahkemelere tabi kld (1164). Piskoposlarn seiminde kontrol ele geirdi. Aristokrasi ve ruhban snf buna iddetle direndi. ngilizlerin krala kar tutumu Henrynin halefleri Arslan Yrekli Richard (1118-1199) ve John (1199-1216)un dneminde isyana dnt. ngiliz halk aristokrasinin, ruhbann ve ehirli adamlarn tam desteiyle kral Johna kar ayakland. fkeli halkn isyan, 1215te kraln Magna Carta (Byk Szleme)y onayyla sona erdi. Kral ve haleflerini sonsuza dek balayarak belgede sz edilen hak ve zgrlkleri baladn ilan etti. Kral John, Magna Carta ile kraliyeti kanunlara dayal bir idari sistemin iine ekti. Bu belge, Norman otokrasisini ve onlarn halefleri Angevin otokrasisini kanunen ve yeniden snrlad. Bu belge, aristokrat, ruhban ve kentlilerden oluan ayrcalkl ounluun haklarn monariye kar korudu. Magna Carta, bu ounluun vergi gibi nemli konularda ynetimin yksek dzeylerinde temsil edilebilmelerini salad. Dier yandan, monari eski gcn kaybetti. ngilizler aristokrat snfn mdahalesiyle monarinin zlmesini, monari sayesinde de asalet snfnn haklarnn kstlanmasn nlemi oldular. Kral John ve halefleri her frsatta Magna Carta yokmu gibi davransa da, bu belge modern ngiliz hukukunun temeli oldu. Bu belge, kanunlarn kraln da zerinde olduunu ve kraln gerektii zamanlarda bunlara uymaya zorlanabileceini kabul ettirdi. Modern devletteki hukukun her eyin zerinde olduu ilkesi geliti. I. Edward (1271-1307) dneminde, o zamana kadar hkimlerin kararlarna dayal olan yazl olmayan kanunlar, maddeler hlinde yazya geirildi. Bu, hukuk alannda hzl bir gelimeye yol at. Edward, Parla-

Resim 8.1 Magna Cartann imzalan

210

Uygarlk Tarihi

mentodan mlkiyet konusundaki uygulamalar dzenleyen ve ruhbanla aristokrasinin gcn snrlayan baz kanunlar kartt. Bu olay kanunlarn onlar uygulamaktan sorumlu mercilerce deil tek yasama organ olan Parlamento kurumunca karlp deitirilmesi ilkesini oluturdu. O zamana dek aristokratlardan oluan Kraliyet Konseyi tek yasama ve yrtme organ iken I. Edward, 1295te ilk defa kasaba ve kentlerin szclerini toplad ve Model Parlamento denilen geniletilmi bir parlamento oluturdu. Aristokratlarn yannda valye ve kent soylular bu parlamentoya girdi. Edward, oy hakk olmayan halk meclislerine bu hakk tand. Vergilendirme konusunda sz sahibi olmalarn salad. Bu gelenek krallarn savalarn finansmann salamak iin parlamentoyu toplantya ararak halkn da onayn almasyla demokratik bir zellik kazanacaktr.

Fransada Capet Hanedan Dnemi


ngilterede Magna Carta ilan edilirken bu dnemde Fransaya gl feodal prensler egemendi. Bu durum, Karolenj Hanedanndan sonraki Capet Hanedannn balangcndan (987) II. Philip Augustus (Ogst) dnemine (987-1223) kadar devam etti. Capet krallar, Paris civarndaki kraliyet topraklarn korudular. zellikle iman VI. Louis (1108-1137) dneminde bu blgedeki aristokrasiye feodal haklarn zorla kabul ettirdiler. Bu grubun mutlak itaatini kazanarak lkedeki tek egemen g hline geldiler. II. Philip Augustus dneminde Paris kenti Fransz ynetiminin ve kltrnn merkezi oldu. Normanlarn ngiltereyi istilas, kark durumdaki Fransann birlemesine dolayl yoldan yardm etti. Krallarn ulusal Fransz monarisini kurmalarna olanak salad. Philip Augustusun byk olu IX. Louis (1226-1270), birleik ve mutlak bir krall devrald. Atalarnn balaklarn smrdkleri etkili Fransz brokrasisi, Louisnin ellerinde dzeni ve yerel ynetimde adaleti salama arac hline geldi. Kraliyet, Byk Karln missi dominicisini hatrlatan komisyon yelerini taraya gndermeye balad. Komisyonlarn grevi yerel idarecileri denetlemek ve adaleti salamakt. Bu kurum sradan insanlarn seslerini duyurabildikleri bir krs oldu. Louis, hanedana ait topraklarda serflii lavetti. Uyruklarna st mahkemelere adli bavuru hakkn verdi. Ortaa llerine gre eitliki bir vergi sistemi oluturdu. Bu reformlar, Franszlarn krallarn adalet kavramyla zdeletirmeye balamalarnda ve ulusal duygunun olumasnda etkili oldular. Bu dnemde Fransz toplumu, dili ve kltryle modern zamanlara dek tm Avrupa nn taklit ettii bir model hline geldi. Kuzey Fransa, monastik (manastrla ilgili) reformun, valyeliin ve Gotik sanat ve mimarinin vitrini oldu. Louis devri, Skolastik dncenin Altn a idi.

Almanyada Hohenstaufen mparatorluu (1152-1272)


12. ve 13. yzyllarda Fransada ve ngilterede istikrarl ynetimler geliirken; 13. yzyl ortasnda Almanyay, Burgundiyay ve kuzey talyay kapsayan Roma-Germen/ Alman mparatorluundaki gelimeler ok farklyd. Magna Carta ile ngiliz aristokrasisinin haklar krallarn otoritesine kar dengelenirken, Fransada II. Philip Augustusun dneminde kraln otoritesi aristokrasisinin aksi yndeki iddialarna kar korundu. IX. Louis gibi krallar sayesinde Franszlar merkez idareyi glendirip uluslararas politikaya ve kltre yn verir konuma geldiler. Alman hkmdarlarnn gney talyay imparatorlua katma abalar, Almanyay iki yzyl sren kanl savalara srkledi. lkenin 19. yzyl sonlarna kadar paralanm hlde kalmasna yol at.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

211

Ruhban snfn atama yetkisi konusundaki mcadele, imparatorluk otoritesini olduka zayflatmt. I. Friedrich Barbarossa (1152-1190)nn tahta k Otto soyundan sonra gelen en gl Alman hanedan olan yeni Hohenstaufen ailesinin dnemini balatt. Hohenstaufenlar, imparatorluk otoritesini yeniden kurmann yannda, papa-imparator rekabetine yeni bir boyut kattlar. I. Friedrich, gzn Almanya ve Lombardiyadaki gl feodal prensliklere ve Romadaki Papala dikti. Dier yandan, mparator, talyann Bologna kentinde canlanan kltr ve eitim faaliyetleri erevesinde yeniden hayat bulan Roma hukuku almalarna destek verdi. Bunun nedeni, Roma hukukunun ierik bakmndan Friedrichin aristokrat snfa kar merkez otoriteyi artrma ve papaln imparatoru talandrmas geleneine kar dnyevi imparatorluk gcnn temellerini vurgulama planlarna hizmet etmesiydi. mparator vassallaryla olan feodal balarna dayanarak imparatorlua tek bana hkmetmeye kalkt. Friedrichin, talyann imparatorluk snrlarna dahil edilmesi ynndeki giriimleri, talyadaki gler tarafndan geri pskrtld. Friedrich, 1190da ldnde, itibarn yitirmi bir hkmdard. 1183teki Constance Barndan sonra mparatorluk, Almanyann feodal prensleri arasndaki blnm durumunu da kabul etmi grnyordu. VI. Heinrich, 1190da tahta ktnda evresi dmanlarla evriliydi. mparatorlarn Papalk devletleri zerindeki territoryal hak iddialarn reddeden Papalk gc, Cologne (bugnk Kln) bapiskoposunun ynlendirdii bamsz Alman prenslerini ve Arslan Yrekli Richard ngilteresini ve srgndeki Saksonya dk Arslan Heinrichi destekliyordu. Tahtn gelecei iin tek bir hanedann gerekliliine inanan mparator VI. Heinrich, birok Alman Prensini yanna ekmeyi baard. Ancak, Papa, imparatorun otoritesinin prensler arasnda datlm olduu 1152 yl ncesindeki statkoyu tercih ettiinden mutlak Alman monarisi fikrine muhalif Alman prenslerinin cephesine katld. VI. Heinrich, 1197de ldnde, Almanya anari ve i savan iine srklendi. Bu arada, ngiliz Kral I. Richard, Hohenstaufen kart cepheye finansal destek veriyordu. Bylece tahta aday olan rakip Welf Hanedanndan Arslan Heinrichnin olu Brunswickli Otto, 1198de IV. Otto olarak ta giydi. Hkmranl Almanyann genelinde kabul grd. Ancak iki hanedann savandan kar olan ngiltere ve Fransa bu kez Hohenstaufen Hanedann desteklemeye balad. Bu olay, Franszlarn tarih boyunca sk sk Almanyann i ilerine karmalarnn balangcn oluturmaktadr. Alman halknn Hohenstaufenlere olan destei hep canl kald. Otto, bu nedenle paralanm bir kralla hkmedebildi. Papa Innocentius, Hohenstaufenlarn gcn ngiliz-Welf ittifakna sadk kalan Franszlara katlarak ve talyada gz olan Ottoya kar cephe alarak dengelemek istedi. Bu olaydan bir sre sonra Fransz kral Philip Augustus, IV. Otto ynetimine son verdi (1215). Son Hohenstaufen mparatoru VI. Heinrichin olu II. Friedrich Papaln, Fransz ve Almanlarn desteiyle Romallarn imparatoru olarak ta giydi. zledii politikalar, Almanyann paralanmlna katkda bulundu: Alman prenslerinden istedii tek ey halefleri iin imparatorluk unvan idi. Karlnda; prensleri imparatorluk otoritesine vassallktan azat etti. Ancak onun bu hareketi, Almanyay alt yzyl boyunca blnm hlde brakt. Friedrichin verdii bu ayrcalk Almanyadaki imparatorluk sorumluluundan feragat etmesi anlamna geliyordu. Bu durum, Alman asalet snfnn haklarnn korunmas demek olduundan ngiliz Magna Cartasna eit bir szlemenin Almanyada da tekrarlandn gryoruz. Ancak tek bir farkla: Magna Carta atanm bir kral ve uzun mrl bir

212

Uygarlk Tarihi

parlamento yaratmsa Friedrichin Alman prenslerine verdii onama, onlar krallnn kk imparatorlar yapmtr. II. Friedrich 1250 de ldnde Alman monarisi tarihe kart.
SIRA SZDE

DNELM S O R U

13. yzyl Avrupasnda kraliyet ile feodal gler arasndaki mcadeleler erevesinde nSIRA SZDE giltere, Fransa ve Almanya arasnda bir karlatrma yapsanz hangi lkedeki gelimeleri parlamenter monarik devletin oluum srecine yerletirirsiniz?
DNELM S O R U

Asl Ortaada Ekonomik Yap


Tara: Maliknelerin zlmesi
DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Erken OrtaadanT Ge Ortaaa kadarki dnemde maliknenin evriminde iki teDKKA mel oldu: lki maliknenin paralanmas ve tek-aile mlknn ykseliiydi. Bu gelime, tasma eklindeki koum takm, at nal ve rn dnml tarla sistemi SIRA SZDE gibi teknolojik ilerlemelerle oldu. Lordlarn topraklarn yeni kiraclara bltrmesi, kendi arazi paralarn kltt. Kiraclarn saysndaki art ve lordun arazilerindekiAMALARIMIZ d, kiraclardan salanan emei de azaltt. Yeni tarlalarn retime kazandrlmas kiisel mlkleri artrd ve angaryalar azaltt. Klann yerini tek-aile birlii alnca, madde ve hizmetler cinsinden denen vergiler maliknelerinPzerinden kalkarak ev halknn zerine kt. Aile iftlikleri K T A malikne birliklerinin yerini ald. Kyllerin iyi organize edilmi ortak yaam, ailenin toprann korunmasn ve evin reisinin lmnden sonra burada ikamet edebilmesini Esalad. Bu yolla toprak ve mlkiyet hakk nesilden nesile ailenin TEL VZYON elinde kalm oldu. Maliknenin evrimindeki ikinci deiiklik, serfin ykml olduu hizmetleri para cinsinden deyebilmesi idi. Bu dnm, Hal Seferleri sonrasnda ticaretin NTERNET canlanmas ve ehirlerin ykselmesiyle oldu. Bu gelime serflerin topraklarn kira deyen kiraclar gibi ellerinde tutmalarn ve statlerini deitirmelerini salad. Kiraclar, daha zgr olsalar da, maddeten daha iyi koullara kavuamamlard. Klevari alanlar ve kira deyenler g zamanlarda kendi hllerine braklyorlar ve toprak lordlarnn insafna kalyorlard. Kyl soyundan gelenlerin igal ettii ve onlara ait olarak kabul edilen topraklar, her zaman lordun eski miras hakk ve hatta zorla el koyma hakknn glgesindeydi. Kendi topraklar azalan lordlar maliknelerdeki mera gibi kamu topraklarna tecavz etmeye altlar. Kyl snf bu abalara iddetle kar koydu. Pek ok blgede kyller krsal memurlarn seiminde rol oynamak iin kendi aralarnda organize oldular.

Kentler: Yeniden Dou ve Tacirler


11. ve 12. yzyllarda kentler, Bat Avrupa nfusunun sadece yzde beini oluturuyordu. Almanyann 3000 kentinden 38inin nfusu 1000in altndayd. Sadece 50 Alman kentinin nfusu 100.000i geiyordu. ngilterede sadece Londrann 10.000den fazla nfusu vard. Paris, Londradan daha bykse de nfusu daha azd. En byk Avrupa kentleri talyadayd; Floransa 100.000e yaklayordu. Avrupann en hareketli yerleri olan kentler, Ortaa toplumunun en yaratc ksmlarn barndryorlard. Kentlere feodal lordlar hkmediyordu. Lordlar, kentleri bizzat kendileri yaratyorlard. Bunu da kentlerde yaamay ve almay kabul edenlere ayrcalklar ba-

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

213

layarak yapyorlard. Aristokratlarn bu gnlllere verdikleri ayrcalklar gvenliklerini de garanti ediyordu. Asl ama, lordlar ve piskoposlarn istedikleri maddeleri retecek emekileri bir araya toplamakt. Bu yolla aristokratlarn kendi snflarn zayflattklar dnlebilir. Ancak, soylu adamlarn tketim maddelerine ve uzak lkelerden getirilen lks mallara talepleri arttndan serfleri bu ilerle megul olmaya ynlendirdiler. Bu durum, serflere yeni bir nem ve g bahetti. 11. yzylda serfler sabit bir kira ve uygun bir bamllk karlnda kentlerde yaamaya ve almaya ynlendirdiler. Bu sayede, serfler aristokratlardan baz haklar kopardlar. Kentler geliirken pek ok kalifiye serf, kaarak ya da lordlarnn zendirmesiyle yeni kent merkezlerine g ettiler. Bylece zgr bir ortam bulduklar ehirlerde daha yksek bir sosyal tabakaya trmanma ansn elde ettiler. Serf g hzlanrken, krsal daki lordlar bunlar toprakta tutabilmek iin daha uygun kira koullar ne srdler. Fakat kent yaamnn frsatlarn kefeden serfler artk kolayca iftliklerde tutulamyordu. Bu ekilde, kentlerin geliimi pek ok serfin durumunu iyiletirdi. Krsaldaki serf snf, kentlere zanaatkrlar ve ilk giriimci tacirleri kazandrd. Serf soyundan gelen uzun mesafe tacirleri, kaybedecek bir eyi olmayan ve uzak lkelerle ticaretin risklerinden byk krlar elde ettiler. Bu hrsl ve kaba yaratll cesur adamlarn Ortaa Uygarlna en byk hizmetleri bugnk Bat Avrupa kentlerini yaratm olmalardr. Asl Ortaa Avrupasnn tarma dayal ekonomik dzenine ticaret olgusunu yeniden kataSIRA SZDE rak bu dzenin deimesi srecini balatan olay nedir?
SIRA SZDE

GE ORTAA (1300-1400)
A M A

DNELM

DNELM S O R U

S O R U Yzyl Savalarnn ve byk Veba Salgnnn Fransa ve ngilteredeki siyasi ve ekonomik etkilerini reneceksiniz. DKKAT

Ge Ortaalarda siyasi, sosyal ve dinsel alanda yaanan gelimeler Avrupay bir kez daha sarst. ngiltere ve Fransa arasnda yz yllk bir dneme yaylan Yzyl SIRA SZDE Savalar (1337-1453) iki ulus iin de bir intihar denemesinden farkszd. Bu savalar barut ve ar topun icad yznden ar kayplara neden oldu. adalarnn Kara lm dedikleri, gelen ticari yollar izleyerek Doudan Avrupa ana karasna AMALARIMIZ giren veba, 1348-1350 arasnda Avrupann birok blgesini etkisi altna ald ve nfusun bete ikisini yok etti. talyadaki kalabalk liman kentlerinden girerek kuzeye doru yaylan bu hastalk kentlerde daha ok kayplara nedenT oldu. K A P

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

Fransadaki Politik Gelimeler


Fransa krallarnn 13. yzyldaki abalar merkez otoriteyi glendirmek ynnTELEVZYON deydi. Krallar ngilteredeki uygulamaya benzer ekilde vergi koymadan nce aristokratlardan oluan bir kraliyet konseyine danyordu. Ancak bu konseyden kan kararlar vergi toplanmasnda yetersiz kalnca kral Gzel Philip, Yzyl Savalarnn TERNET finansmannda kendisine destek olan bir ara olarak, ruhban, Naristokrasi ve kent soylulardan oluan Etat Generaux (Etajenero) meclisini oluturdu ve 1355te bu meclisi toplantya davet etti. Bu meclisin yeleri, vergileri kraln ricas zerine toplamasna ramen onun kt durumunu kendi mahalli haklarn ve ayrcalklarn arttrma ynnde kullandlar. Fransz etajenerosu, ngiliz soylu snfnn karlarn temsil eden birleik ngiliz Parlamentosunun tersine, her kafadan bir sesin kt heterojen yapsyla etkili bir ynetim arac olamayacan gsterdi. Parisli gl taTELEVZYON

NTERNET

214

Uygarlk Tarihi

cirlerin ynetimindeki Etat Generaux , kraldan Magna Cartann ayrcalkl ngiliz snfna baladna benzer haklar aldlar. ngilterenin tersine Fransa, 14. yzylda hl feodal sistemden merkez modern devlete geiin sanclarn yayordu. Bu meclis, 1614 ylna kadar toplanmaya devam etti ve bu tarihten Fransz Devrimine kadar da toplanmad.

ngilteredeki Politik Gelimeler


ngiliz krallar Yzyl Savalarnn harcamalarn karlamak iin halka yeni vergiler yklediler. Kral her vergi istediinde parlamento da bundan yararlanarak yeni dayatmalarda bulununca yeni kanun maddeleri ortaya kt. Orta snftan halkn temsilcilerinin dahil olmasyla parlamentoda yapsal deiiklikler meydana geldi. Bylece I. Edward (1272-1307)n ynetiminde parlamentoya dayal ynetim tarz, ngilterenin deimez bir idari kurumu olarak yerleik hle geldi.

Krsal ve Kentlerdeki Sosyoekonomik Gelimeler


Krsaldaki Gelimeler
Veba salgn Avrupa nfusunun 2/5ini yok ettiinden bu hastala halk arasnda Kara lm ad verilmitir.

Bu dnemde sosyoekonomik yapy etkileyen en nemli olaylardan biri vebann Avrupada yaylmasdr. 1347nin sonunda Sicilyada grlen hastalk, Avrupaya 1348de, Venedik, Cenova, ve Pisa gibi liman kentleri zerinden girdi. Veba emek gcn azaltt ve soylu snfn mlklerinin deerini drd. iftlik alanlarnn says derken, emek deer kazandndan kyllerin ve kalifiye zanaatkrlarn cretleri artt. Pek ok serf, angaryalardan para deyerek kurtuluyordu. iftlikleri terkederek kentlerde daha ilgin ve kazanl i olanaklar aryorlard. Tarmsal rnlere olan talebin azalmas bunlarn fiyatlarn drd. Lks tketim mallarnn ve mamllerinin fiyatlar ykseldi. Soylu toprak sahipleri, bu yeni i ortamnda en ok kan kaybeden snf oldu. Baz toprak sahipleri kayplarn telafi etmek iin ekilebilir topraklar daha krl yn retimi iin koyun otlaklarna dntrdler. Dierleri, topraklarn en yksek mebla veren iftilere kiraladlar. Yrrlkteki yasalar, kylleri iftliklerinde ve cretlerini dk seviyelerde tutmaya alarak demografik krizin kyl snf iin yaratt yeni ekonomik frsatlar engellemeyi umuyordu. 14. yzyln ortalarnda ngiltere ve Fransada kmekte olan aristokrasi, byk Veba Salgnnn ve Yzyl Savalarnn kt etkilerinden kyl snf zerindeki vergileri artrarak ve kentlere g snrlayan kanunlar kararak kurtulmaya alt. Kyl snf, bu abalara isyanlarla cevap verdi. Fransada patlak veren kyl isyan, aristokratlarn dorudan vergiyi arttrmalar yzndendi. ngiliz Parlamentosu, 1351de kyllerin cretini veba ncesi dzeylere eken ve onlar lordlarnn topranda kalmaya zorlayan Emekilerin Stats adl kanunu karnca 1381de genel bir isyan kt. Aristokrasi, kyl isyanlarn kanl ekilde bastrd. Bu durum, Ortaan sonunda toplumun bozulmaya baladnn bir gstergesidir. Yzyl Savalar sonunda her iki tarafta gelien ulusal duygu, Ortaa toplumunun politik birliini kracakt. Hem ngiltereye hem de Fransann bir ksmna hkmeden ngiliz krallar Fransadaki haklarndan vazgetiler. Roma kilisesinin sapkn ilan ettii yeni dinsel tarikatlerin ortaya kmas da Ortaa toplumunun o zamana kadarki szde din birliine son verdi.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

215

Kentlerdeki Gelimeler
Kent endstrileri vebann ar etkilerine ramen krl kt. Kent meclisleri, krsaldan gelen gmenlerle rekabeti dzenlemek ve g kontrol altna almak iin yasalar koydular. Kanunlar giderek feodal lordlarn krsaldaki topraklarna kadar yayld. Lks tketime artan dknlk zanaatkrlarn nemini artrd. Zanaatkrlarn ve loncalarn ekonomik ve politik gc, bunlarn rettikleri mal ve hizmetlere olan taleplerle orantl olarak artt. Tccar snf, zenginlik ve say bakmndan trmana geti. Kendi loncalarn kurarak aristokrasinin otoritesine meydan okumaya balamalar (kentli ve taral) eski soylu snf ile mcadele yaratt. Kentler, soylu snfa kar kralla ittifak yapt. Bu gelime Ortaa Avrupasndaki feodal ynetimleri ortadan kaldrd. Aristokrasi, geleneksel stnln korumada zorland. stemeden zanaatkr lonca liderlerine kent ynetiminde temsil hakk verdiler. Loncalar politik g kazannca, yerel endstrileri koruyan yasalar koydular. 1350den sonra aristokratlar ve Kilise- vebadan sonra savunmada kald. Krallar, kendi ynetimlerini ve ekonomilerini merkezletirmeye ynelik ulusal bilinci gelitirmeye alrlarken bu yeni durumdan fazlasyla istifade ettiler. Aristokratlara kar yldz parlayan bu kentsoylu adamlarn mttefiki oldular. Kentler, krallara destek vererek feodal toplumlardan ulusal monarik ynetimlere geite nemli rol oynadlar. Kentler, krallar aristokratlar karsnda gl klacak insani, finansal, ve teknolojik kaynaklara sahipti. Kentli burjuvalarla ittifakn krallara ve imparatorlara bu derece cazip gelmesinin nedeni ise kentlerin krallklar ve imparatorluklar ynetmede etkin bir ara olan Roma hukukunu bilen eitimli brokratlar ve hukukular yetitiren niversiteleri barndrmas idi. Geleneksel aristokratlarn tehditkr asker glerine kar kendi cretli ordularn kiralamak isteyen krallar gerekli paray kentlerde bulabiliyordu. Kentliler topraklarna kentleri de katmak isteyen despotik yerel lordlara kar gl krallarn sunaca himayeye muhtat. nk krallar kentlilere otonomi veriyor ve i ilerine karmyordu. Bir kent iin, gl bir kraln bayra altnda uzun mesafede ticaret yapmak avantajl idi. 11-14. yzyllar arasnda kentler zgrlk ve otonomi elde ederek Eski adaki gibi Bat Uygarlnn kltr merkezleri oldular.

Dinsel Gelimeler
Ruhban snf da veba salgnndan etkilendi. Hastalkla savaan yelerinden pek ounu bu hastala kurban veren ruhban snf azald. Kardinaller kurulu, 1409da farkl papay setii iin kilise otuz alt yllk (1378-1415) bir kriz yaad. Vebann neden olduu byk boyutlardaki nfus kayb Avrupallar kaderci yapt. Avrupal entelekteller Padual Marcilius, Ockhaml William ve Lorenzo Valla gibi bilim adamlarnn nclnde Tanr, insanolu ve toplumun yaps gibi kavramlar sorgulamaya baladlar.

216

Uygarlk Tarihi

ORTAA KLTR VE UYGARLII


AM A

Ortaa Avrupasnn kltr ve uygarlnn en nemli yaratmlar hakknda fikir sahibi olacaksnz.

Eitim ve retim
Ortaa Avrupa dnyasndaki bilim ve felsefenin gelimesinde, Bizans mparatorluunun bakenti Konstantinopolisin Osmanl Trkleri tarafndan kuatld yllarda Batya geden Bizansl limlerin byk katks vardr. Bizans hanedan yelerinin zel hocaln ya da eliliini yapan bu kiilerin arasnda Demetrios Cydones, Demetrios Chrysoloras ve Demetrios Chalcocondyles gibi limler saylabilir. Bu aydnlar, Avrupada 11. yzyldan itibaren kurulan niversitelerde Eski Yunanca gramer, retorik, cebir, astronomi, corafya, fizik, kimya, tp ve matematik dersleri verdiler. Dier bir nemli katk da spanyadaki Endls Emev medreseleri araclyla antik bilimin slam limleri tarafndan yorumlanarak Arapaya evrilmesi ve Bat niversitelerinde Latinceye aktarlmasyla oldu. Bat Avrupann ilk yksek renim kurumu olan Bologna niversitesi (kurulu 1088) 1158de Alman imparatoru Friedrich Barbarossadan ayrcalklar kazand. Modern niversitenin temel talar olan renci ve hocalarn ilk resmi organizasyonlar ve ilk lisans programlar bu niversitede oluturuldu. niversite, yasalar gerei niversiteyi denetim altnda tutan piskoposlarn ve kentlilerin otoritesinden korunmak iin birleen renci ve hocalar loncas olarak ortaya kt. Kentliler rencileri vatandalk haklar olmayan yabanclar olarak grdnden byle bir himaye birliinin kurulmas gerekliydi. Bolognal renciler, gnlsz ev sahiplerinin istedii yksek kira ve fiyat politikalarna kar birletiler. Dzenli ve yksek kalitede bir retim istediler. cret karlnda hocalarna almak istedikleri dersleri sraladlar. Szlerini tutmayan hocalar boykot ettiler. Kentlilerin fiyat politikalar niversitenin srekli baka bir ehre tanmasna neden oldu. Bu dnemde niversite henz sabit bir fizik yapya sahip deildi. renci ve hocalarn bu gezgin hayat onlara kent ve kanunlarndan bamsz olma ayrcaln veriyordu. Bu arada hocalar da kendi himaye birliklerini kurdular. Eitim retim yapabilmek iin gerekli meslek yeterlilik standartlarn belirlediler. lk akademik derece olan lisans derecesi (a licentia docendi) birine eitim verebilme hak ve yeterliliini belirliyordu. Bu derece bugnk doentlik nvanna karlk gelir. Bu dereceye sahip olabilmek iin liberal sanatlar programndan mezun olmak gerekiyordu. Temel yksek renim bu ekildeydi. Bologna niversitesi, Roma hukuku almalarn canlandrmasyla nldr. 7.11. yzyllarda Roma hukukunun ilk el kitaplar Avrupada biliniyordu. Batl limler, 11. yzylda ticaret ve kentlerin gelimesiyle Bizans imparatoru I. Justinianus (527-565)un yzyllardr Bat Avrupada unutulmu olan Corpus Iuris (Juris) Civilisinin daha byk ve nemli paralarna ulatlar. 12. yzyl banda Bologna niversitesinde stad Irnerius ve rencileri bu kanun metinleri zerinde gvenilir yorumlar ve aklamalar yaparak Corpus Iuris (Juris) bilgisini gelitirdiler ve tm Avrupaya yaydlar. 1140larda Bolognada yaayan kei Gratianus da Concordance of Discordant Canonsu kaleme alarak Kilisenin standart kanun metnini ortaya koydu. Bologna, gney Avrupa (spanya, talya, ve gney Fransa) niversitelerindeki hukuk almalar iin bir model oldu. Paris de kuzey Avrupa niversiteleri ve teoloji almalar iin bir esin kayna oldu. ngilteredeki Oxford ve Cambridge niversiteleri ile daha sonralar Almanyada kurulan Heidelberg niversitesi bu

Corpus Iuris Civilis: 529534 yllar arasnda Dou Roma mparatoru I. Justianuos tarafndan hazrlatlan, Roma Hukuku konusunda en geni ve derinlemesine bilgi veren, sonradan bu ismiyle anlan hukuk klliyatdr.

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

217

niversitelerin taklitleridir. Tm bu niversiteler, yksek tp, teoloji ve hukuk bilimlerindeki ileri dzey almalar bakmndan liberal bilimlerde temel bir eitim gerektiriyordu. Liberal Sanat programlar trivium (gramer, retorik ve mantk) ve quadrivium (aritmetik, geometri, astronomi ve mzik) yani szel ve saysal dallardan olumaktayd. Erasmus, Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Thomas Becket, Albrecht Drer ve Papa V. Niccol, Bologna niversitesinin dokuz asrlk tarihi boyunca mezun ettii nemli ahsiyetlerden sadece bazlardr.

Felsefe ve Teoloji
Avrupal skolastikler iki ana problem zerinde tartyorlard: felsefe ve teoloji arasndaki iliki. lk problem, Hristiyanlarn gznde Aristotelesin retilerini ieren el yazmalarnn baz slami yorumlarla Arapaya yaplan tercmelerinde pek ok sapknlk olduu dncesinden ortaya kt. Avrupal skolastiklerin gznde Araplarn Aristotelesin almas zerindeki yorumlar Hristiyanla hizmet etmiyordu. Aristoteles, dnyann ezeli ve ebedi olduuna inanyordu. Bu gr, ncilin Genesis (Dnyann Yaratl) blmnde vurguland zere, Dnyann zaman iinde yaratld ynndeki Yahudi-Hristiyan retisiyle eliiyordu. Avrupal teologlar Aristotelesin mantk ve matematiini kendi teolojileri iine aldlar, bazlar bunun ncil retisi ve geleneksel kilise otoritesi iin bir tehdit oluturduuna inanyordu. rnein, Tourslu Berengar (l. 1088), kilise ayinlerinde yaplan Eucharist (ekmek arap) ayini konusunda mantk bilimini devreye sokarak henz kilisenin resmi bir dogma haline getirmedii transsubstantiation (yerine geerek mevcut olma) retisini ok nceden ortaya koydu. Peter Abelardus (1079-1142) Teslis (leme: Baba-Oul-Kutsal Ruh) konusunu mantksal bir sorgulamaya tabi klmaya alt. Aristotelesin mantyla Baba, Oul ve Kutsal Ruhun Tek olanla ve Tek olann da Baba, Oul ve Kutsal Ruhla ayn olamayacan ne srd. Bylelikle kilisenin retilerine ters dm oldu. Bu yeni mantklarn cesareti muhafazakrlar artt. Manastr liderleri, zellikle Aristotelesin yazmalarnn damgasn vurduu zgr sanatlar zerinde yaplan almalarn teoloji almalarnn dman olup olmadn merak ediyorlard. Skolastiklere gre renim Tanr yolunda olurdu. Paris piskoposu, 219 felsefi nermeyi mahkm ettii zaman Aristotelesin Hristiyan teolojisinin temelini kazd ynndeki eletiri ve pheler dorua kt. Felsefeye kilisenin gerek kabul ettii Hristiyan dogmasndan daha fazla ilgi gsterenler mahkm edildi. Bu durum felsefe ile teoloji arasndaki ilikiyi souttu. Bundan sonra mantk ve revelasyon (vahiy/amlama), ok farkl iki bilgi alan haline geldi. Dahas bu srada Avrupada kilise ve devlet de politik arenada birbirinden ayrlyordu. Bu dnmede ngiliz Ockhaml William (l. 1349) muhafazakar bir dnce ortaya att. Teolojinin temel konularyla ilgili olarak Tanrnn aklna girmeye dnk abalarn bir kenara braklmas ve Hristiyanlarn ncildeki bilgilerle yetinmeleri gerektiini sylerken tartmalarn gelecekteki ynn de iaret ediyordu.
Skolastik: nan ve bilgiyi kiliseyle, zellikle Aristo dncesiyle birletirmeye alan Ortaa Avrupasnn felsefe anlay.

Dil ve Edebiyat
Hmanizmin babas kabul edilen Francesco Petrarca (1307-1374), tm mesaisini edeb mektup ve iirlere hasretmitir. Yaamnn ounu Avignon (Fransadaki Papalk merkezi) civarnda geiren yazar Cola di Rienzo halk ayaklanmasnda yakalanm ve Romada halkn iki yllk tribunusu (koruyucusu, hakimi) olarak grev yapmtr. Ayn zamanda, sonraki yllarda Milanoda sanatkarlarn hamisi olan Visconti ailesine hizmet etmitir.

218

Uygarlk Tarihi

Sone: Belli bir uyak ve l kalbna dayal, on drt dizelik iirdir.

Petrarca, eski Romay vd (Eski) Romal lye Mektuplar adl eserinde nl Romal hatip Ciceroya, Titus Livius, Vergilius, ve Horacius gibi Romal yazarlara hayali mektuplar yazmtr. Latince epik iirler de kaleme alan Petrarca, Afrika adl eserini nl Romal General Scipio Africanusa ithaf etmitir. nl Adamlarn Yaamlar adl eseri nl Romallara atfettii bir dzine biyografiden olumaktadr. Petrarcann en nl almas, platonik bir akla sevdii Laura adl evli bir kadn iin yazd kendi duygularn inceleyen ak soneleridir. Onun eletirel metin almalar, sekincilii (elitizmi) ve yararsz skolstik renimi iddial bir ekilde kmsemesi, sonraki hmanistlerin pek ounu etkiledi. Petrarcann Aziz Augustinus ile hayali diyaloglarnda ve Aristotelesilere kar ruhun lmszln savunmak iin yazlm risalelerde Ortaa Hristiyan deerleri gzlemlenebilir. Petrarca, ada olan nl Dante Alighieriden ok daha laik bir yazardr. Dantenin Vita Nuova (Yeni Hayat)s ve Divina Komedia (lahi Komedya)s Petrarcann soneleriyle birlikte modern talyan dili ve edebiyatnn temelini oluturur. Petrarcann rencisi ve arkada Giovanni Boccaccio (1313-1375) da Hmanist almalarn ncs kabul edilir. Boccaccionun Dekameron Hikayeleri 1348de Floransay sarsan mthi veba salgnndan kurtulmu bir lkedeki adam ve yedi kadn konu alan yz hikayeden oluur. talyancann babas saylan ve gayretli bir el yazmalar koleksiyoncusu olan Boccaccio, Yunan ve Roma mitolojileriyle ilgili bir ansiklopedinin de yazardr.

Sanat ve Mimari
Roma mparatorluu .S. 395 ylnda ikiye ayrlnca, Ortaa sanat da Batl ve Doulu Hristiyan Sanat olarak ikiye ayrld. Ortodoks mezhebine bal olan Dou Hristiyan Sanat, Katolik Romadan farkllaarak Bizansa zg bir sanat anlay gelitirdi. Ortaa sanat, Hristiyanln etkisi altnda kalm dini nitelikli bir sanattr. Erken Hristiyanlk, balangta pagan Romann basks yznden rahat yaylma olana bulamad. Ancak resm din olarak kabul edildikten sonra gelime gsterebildi. Bat Roma mparatorluundaki Hristiyan cemaatin kaderi 4. yzyldaki imparator Konstantinosun tahta kyla deiti. O zamana kadar llerini gmerken gsterili ayinler yaptklar iin tutuklanan Hristiyanlar mezarlklarn yer altnda yapmak zorunda kalyordu. Uzun ve usuz bucaksz dehlizlerden oluan katakomblarda llerini duvarlara oyduklar mezarlara gmyorlar ve giri ksmna ina ettikleri salonda ibadet ediyorlard.

Katakomb: lk Hristiyanlarn llerini gmmek amacyla yeraltna oyduklar mezarlara verilen addr. Gmme ilemi genellikle dinsel trenler eliinde yapldndan, katakomplara kutsal yer gzyle baklrd.

Resim 8.2 Roma Priscilla Katakombu

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

219

Yahudiliin etkisi altndaki erken Hristiyanlk, balarda tasviri yasaklad iin ilk resim rnekleri ancak .S. 3. yzyldaki katakomp duvarlarnda grlebilir. Genellikle ok basit ve ematik olan bu resimler okuma yazma bilmeyen Hristiyanlarn vaazlarda anlatlan dinsel olaylar gzlerinde canlandrabilmeleri iin yaplm ilevsel rneklerdir. Bu resimlerdeki semboller, o dnemde inanl kiilerin zihinlerinde bir takm dinsel imgeler uyandrmay amalyordu. rnein, Romadaki Priscilla Katakombundaki resimle ncildeki sann on iki havarisiyle birlikte yedii Son Akam Yemei betimlenmitir. .S. 370lerde balayan ve en ok Bat Romay etkisi altna alan Kuzeyli Germen kavimlerin g Bat Avrupaya kendine has bir sanat anlayn getirmitir. Bu kavimler, Hristiyanl benimseyerek yerletikleri lkelerin kltrn de zmsemiler ve 11. yzyln ortalarna kadar gl bir sanatsal etkinlik yaratmlardr. Bugn Oslo Gemi Mzesinde bulunan 9. yzyla tarihlenen bir Viking gemisinin burnu, Vikinglerin tahta oymaclndaki ustaln gsteren tipik bir rnektir. Erken Hristiyan sanatnda Helen-Latin kltr kadar kuzey kavimlerinin de katks byktr. Bu dnemin sanat pagan inanlarn izlerini tasa da gerekte Hristiyanln hizmetindeydi. Bu dnemde dinsel olmayan tek sanat eseri Normanlarn ngiltereyi istilasn anlatan 70 metre boyundaki Bayeux Halsdr.
Resim 8.3 Bayeux Halsndan Detay. Bayeux MzesiNormandiya/ Fransa

6. yzylda talyann Ravenna kentinde yaplan Ostrogot kral Byk Thedoricin antsal mezar Avrupa mimarsinin erken rneklerindendir. Bu grkemli antta merkezi planl, d cephesi mermer kaplamal Roma yaplarnn etkileri grlr. Kuzey talyay istila eden Lombardlarn 7. yzylda Perugia kentinde ina ettikleri kilise de eski Yunan ve Roma tapnaklarn artrr. zellikle da ak stunlu cephe ve gen alnlkl at rtsndeki benzerlik dikkat ekicidir. 8. yzylda Franklar, Byk Karl dneminde Bat Roma imparatorluunu yeniden kurdular. Avrupay tek bir idare altnda birletirdii ve Bat kltrnn temellerinin atlmasnda nemli rol oynad iin bu dnem Karolenj Rnesans olarak adlandrlr. Bu dnemin en tipik mimar eseri bakent Aachendaki mparatorluk Kilisesidir. Normanlar, 1066 ylnda Britanyay igal ettiklerinde yeni bir mimar slup getirdiler. Bu slup, Britanyada Norman

Resim 8.4 Ostrogot kral Byk Thedoricin antsal mezar. Ravenna/ talya

220

Uygarlk Tarihi

slubu, kta Avrupasnda ise Roman slubu (Romanesk) olarak adlandrlr. Balangc 1050lere tarihlenen Romanesk, Avrupann yeni bir canlan dnemi olarak kabul edilir. Hal seferleri, farkl sosyal snflardan gelen kiilerin kaynamasn salarken kilise de her tr sanatn hamiliini yapabilecek bir dzeye geldi. Romanesk sanatn en nemli rnekleri Ortaan byk manastrlardr. Bunlar, yalnz dinsel deil, sosyal ve kltrel etkinliklere de ev sahiplii yapan yaplar topluluudur. Romanesk kiliseler ise kaln ta duvarlar, masif kuleleri ve heybetli grnmleriyle Ortaa atolarna benzerler. Romanesk mimar slubu Avrupann deiik yrelerinde grlebilir. En tipik ve antsal rnekler daha ok Almanya, Fransa ve ngilterede bulunmaktadr.
Resim 8.5 Rheims Katedrali

Resim 8.6 Notre-Dame Katedrali, Paris

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

221
Resim 8.7 Aachendaki mparatorluk Saray Kilisesi

Ortaa mimarisinin son byk aamas olan Gotik dnem, Romanesk dnemi izlemitir. Balangc 12. yzyl ortalarna tarihlenen Gotik sanat, Rnesans dnemine kadar srmtr. Gotik sanat denildiinde akla gelen sivri at ve kuleleriyle ge (Tanrya) doru ykselen, dev boyutlu katedral yaplardr. Gotik mimarinin balangc Paris yaknlarndaki St. Denis Manastr Kilisesinin ina edildii 1122 ylna tarihlenir. Bakei Sugerin tasarlad bu yapnn temsil ettii Gotik sanatn en baarl ve artk klasik rnekleri Fransann Ile de France (Paris ve evresi) blgesindedir. Yapmlarna 13. yzylda balanan bu yaplar Lyon, Chartres, Rheims, Amiens ile Paris Notre-Dame Katedralleridir. Romanesk ve Gotik sanatn en nemli mimari yaplar nelerdir?
SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

222

Uygarlk Tarihi

zet
A M A

Bat Roma mparatorluunun yklmasndan sonra Erken Ortaada Kta Avrupasnda ortaya kan siyasi ve kltrel dnmleri reneceksiniz. Kavimler G bu dnmn ana nedenlerindendir. Kltrel dnm iki demografik unsurun Romallar ve Germenlerin uzun bir srete karp kaynamasyla oldu. Romallar idari stnl Germenlere kaptrsa da kltrel stnlk hep onlarda kald. Gotlar ve Franklar Galyada Romallatlar. Erken Ortaada en nemli siyasi deiiklik Bat Roma mparatorluunun kdr. dare, barbar Germen eflerinin eline geti. Eski Roma eyaletlerinde Germen krallklar kuruldu. Roma idaresinin kyle yeni devlet kadrolarnda Roma hukukunu kavrayp uygulayabilecek personelin bulunmay ilkel Germen hukukunun egemenliini getirdi. Avrupa, devlet otoritesinin yokluunda kaosa srklendi. Siyasi deiiklikler Avrupann ekonomik ve sosyal yapsn da etkiledi.: Ortaa Avrupasna damgasn vuran feodalizm ortaya kt. Feodal sistemi ve malikne sisteminin ileyiini reneceksiniz. Feodalizm, siyasi erkin feodal piramidin en yukarsndaki kralda topland; onun gcn -mutlak sadakat kouluyla- ve kontroll olarak yerel derebeyleriyle paylat bir idare tarzdr. Bu sistemde kraln vassallar olduu gibi vassallarn da vassallar olabiliyordu. Kral, vassallarnn vassallarna hkmedemiyordu. Bu sistemde bir asilin daha gl asil efendisinden ordusunda sunaca asker hizmet karlnda bir fief almas detti. Feodal soylu snfn geimini salad ve ifti kyllerin omurgasn oluturduu Malikne Sistemi, dnemin sosyoekonomik yapsyla ilgilidir. Erken Ortaada bu tr malikneler lordun ve ailesinin oturduu binalardan, kyllerin kulbelerinden, rnlerin sakland depolardan ve tarlalardan ibaretti. Maliknede almakla ykml olan kyller lorda bamlydlar. Bunlar stat bakmndan iki gruptular: Yarkle serfler ve g zamanlarda toprann bir ksmn istilaclara kar korunma karlnda gl lordlara terk etmi zgr kyller. lk grup maliknedeki bir eya-

dan farkszken ikinci grup lorda yarg konusunda bamlyd ve rn cinsinden vergi derdi. Papalk gcnn imparatorluk makamnca snrlandrlmasnn hangi nedenle yzyllar boyu sren bir atmaya yol atn reneceksiniz. Byk Karl ve Otto, kendilerini kilisenin zel koruyucusu ilan etmilerdi. Bu durum kiliseyi dorudan kraliyet kontrolne sokmu; kilise hiyerarisinde yer alan piskopos ve bakeiler atanm imparatorluk brokratlarna dnmlerdir. Hatta hibir papa imparatora sadakat yemini etmeden makamna kamaz hle geldi. Fransada kurulan Cluny manastrnn reformcu keileri kilisenin ruhban snfnn tek efendisi ve hayat arkada olduunu savunarak bu snf krallardan ve elerinden zgrletirmeyi istiyordu. Papa IX. Leo, Cluny keilerini Romadaki balca idari grevlere getirince papalk, 11. yzyln ikinci yarsnda iyice glendi. Papa II. Nicholas, 1059da papann kardinallerce seileceini ilan etti. Bu kurulun oluturulmasyla papalar talyadaki yerel glerinden ve Alman kraliyet imparatorlardan bamszlklarn elde ettiler. Papa VII. Gregorius (1073-1085) dneminde kilisenin dnyevi otoriteden zgr olma iddias daha da iddetlendi. Cluny taraftarlarnn amac, imparatorlarn ruhbandan olmayan yaknlarn din makamlara atamalarna son vermek ve bu yetkiyi papann tasarrufuna sokmakt. 1075te Papa Gregorius, ruhbandan olmayanlarn kilise hiyerarisi iindeki herhangi bir greve atanmas hlinde aforozla cezalandrlmasna karar verdi. Bu dnemden sonra papa ve ruhban snf imparatorlarn atanm memurlar olmaktan ktlar; papalar Kardinaller Kurulunca seilmeye balad. Piskoposlar, papann yetkilendirdii kilise otoritelerince atanmaya balad. Bat Kilisesi dnyevi monarilerden ilke ve hukuk baznda bamsz bir g hline geldi.

AM A

AM A

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

223

AM A

11-12. yzyllarda Fransa, ngiltere ve Almanyadaki politik gelimeleri reneceksiniz. 11-12. yzyllarda ulusal monarilerin doduu Avrupada zellikle feodal ynetimlerin olduu ngiltere ve Fransada otoritenin merkezde odakland yeni monarik krallklar ortaya kt. Parlamentolar ve halk meclisleri, kraln keyf idaresine kar, ayrcalkl ounluun haklarn korudu. Srete modern Avrupa devletleri ortaya kt. Bu gelimenin dnda kalan tek devlet Kutsal Roma-Germen/Alman mparatorluu idi. Otto soyunun idaresinde bir toparlanma olmusa da imparatorlarn talya egemenlii uruna Almanyadaki haklarndan vazgemesi ngiltere ve Fransadakinden ok farkl bir siyasi yapya yol at. mparatorlarn, atalarnn taraya birer memur olarak atad Alman prenslerini bu topraklarn mutlak efendileri olarak tanmas lkeyi Alman Birliinin kuruluuna kadar (1871) paralanm ve gsz brakt. Yzyl Savalarnn ve byk Veba Salgnnn Fransa ve ngilteredeki siyasi ve ekonomik etkilerini reneceksiniz. Yzyl Savalar iki lkeye demografik ve ekonomik adan byk kayplar verdirdi. Fransz krallar, sava finanse etmek iin ngiliz krallar gibi vergi koymadan nce aristokratik Kraliyet Konseyine danrken kan kararlar yetersiz kalnca kral Philip, bir finansman arac olarak Etat Generaux meclisini kurdu (1355). Ruhban, aristokrasi ve kent soylulardan oluan bu meclis kraln skk durumundan kendi karlar dorultusunda yararland. Bu bakmdan bu meclis, ngiliz Birleik Parlamentosunun tersine, etkin bir ynetim arac olamad. 14. yzylda Fransa, ngilterenin tersine birliini salayamam ve feodal yapdan merkez devlete geememiti. ngilizler ise Yzyl Savalarnn ar mali ykn halka yeni vergiler koyarak hafifletmeye altlar. Kraln vergi taleplerine parlamentonun yeni dayatmalar eklenince yeni kanun maddeleri karld. Orta snfn temsilcileri parlamentoya girdi. Bylece I. Edward (1272-1307)n ynetiminde parlamentoya dayal ynetim tarz yerleik hle geldi. Yzyl Savalar, her iki tarafta da halk kraln etrafnda birletirdi. Ulusal duyguyu glendirdi. ki devleti siyasi ve ekonomik olarak etkileyen dier olay Veba Salgndr. Serf nfusunda yol

at byk kayplar emek gcn azaltt ve aristokratlarn mlklerindeki retimi drd. Bu olay, emee deer kazandrd. Kyl ve kalifiye zanaatkr cretleri artt. Angaryalar parasal dentilere dntrld. Serfler, daha kazanl i olanaklar sunan ehirlere akn ettiler. Tarmsal rne azalan talep fiyatlar drd ve lks tketim rnlerinin fiyatlar artt. Tm bu gelimeler geleneksel gl aristokrasiyi olumsuz etkiledi. 14. yzylda ngiltere ve Fransa ynetimleri, yasalar, kyllerin dolamn snrlamaya ve vergilerini artrp cretlerini dk tutarak eski dengeleri korumaya altlar. Her iki lkede kanl kyl isyanlar kt. Aristokrasi, isyanlar iddetle bastrd. Lks dknl retici zanaatkr snfnn nemini artrd. Ge Ortaada zenginleen zanaatkr ve tacirler geleneksel g odaklarna kar kendi loncalarn oluturdular. Bylece yeni siyasi mcadelelere girebildiler. Sonunda aristokrasi, tccar snfna ehir meclislerine girme hakk vermek zorunda kald. Ortaa Avrupasnn kltr ve uygarlnn en nemli yaratmlar hakknda fikir sahibi olacaksnz. 8. yzylda Bat ve Orta Avrupaya hkim olan Franklar, Byk Karl dneminde topraklarn talya ve bugnk Almanya ynnde genileterek Avrupann en gl devletini kurdular. Bu sayede devletin egemenlik emsiyesi altnda siyas olarak birletirdii bu blgelerdeki (Roma+Germen) kltrel birikim harmanland, ortak bir potada eriyerek Avrupa uygarln meydana getirdi. Bu uygarlk, Ge Ortaa Dneminde doulu Arap ve Bizansl limlerin antik Yunan bilgi ve kltrn transferiyle mayalanarak Hmanizm fikirlerini ortaya koyacak ve Rnesans hareketinin n koullarn hazrlayacaktr.

A M A

A M A

224

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Ortaa Bat Avrupa Uygarlnn kltr bileenleri aadakilerin hangisinde tam ve doru olarak verilmitir? a. Hristiyanlk-Roma devlet gelenei-Antik Yunan Uygarl b. Roma devlet gelenei-Hristiyanlk-Bizans Uygarl c. Hristiyanlk-Roma Uygarl-Germen kltr d. Hristiyanlk-Roma Uygarl-Pagan kltr e. Hristiyanlk- Antik Yunan Uygarl-Pagan kltr 2. Ortaa denilen tarihsel sre ierisinde kta Avrupasna bakldnda Erken Ortaa ile Asl Ortaa dnemlerinin birbirinden ok farkl olduu grlr. Bu anlaya gre, aadaki ifadelerden hangisi Avrupadaki gelimeleri tam olarak yanstmaz? a. Avrupa politik anlamda genel bir istikrara kavutu. b. Bat Avrupa corafi snrlar yabanc istilaclara kar korunabildi. c. 7. yy.daki Arap saldrlarna ramen 11.-12. yy. daki Hal Seferleri sayesinde Dou dnyasyla d ticarete nem verilmeye baland. d. Feodal ynetim prensiplerinin geerli olduu ngiltere ve Fransada ulusal monariler dodu. e. Bat Avrupa parlamentolar ve halk meclisleri, kraln keyfi idaresine kar ounluun haklarn korumaya balad. 3. Aadakilerden hangisi, Alman imparatoru Byk Ottonun Roma mparatorluunu yeniden kurma program erevesinde Roma kilisesine destek salama nedenlerinden biri deildir? a. Ruhban snfnn, eski Romann evrensel mparatorluk duygusuna sahip olmas b. Ruhbann, Kilise Kanonu gerei evlenmeyerek imparatora rakip hanedan kurmamas c. Ruhbann, toplumun en eitimli snf olmas d. Ruhbann, kraliyete en sadk memurlar karmas e. Ruhbann, kraliyete sasallk statsnn maddi getirilerini cazip bulmamas 4. Cluny reform hareketinin en nemli nedeni aadakilerden hangisidir? a. Papalarn, Ottonun ok sadk birer mttefiki olmalar b. Papalarn, imparatora sadakat yemini etmeden Pontiflik tahtna kamamalar c. Papa Jeann Otto tarafndan tahtndan edilmesi d. Papalarn, dnyevi meselelere fazlaca mdahale etmeleri e. Papann ahsnda Roma Kilisesinin halkn gznde prestijini yitirmesi 5. Papa VII. Gregoriusun ruhban snfndan olmayanlarn herhangi bir kilise makamna atanmas durumunda karar alanlar aforoz ederek cezalandrmas gibi nlemler almasnn en nemli sonucu aadakilerden hangisidir? a. Ruhban snfnn en nemli yelerinin dnyevi otoriteyle uzlamas b. Papalarn dnyevi ilerden ellerini ekmeleri c. Cluny reformcularnn memnun edilerek kraliyetle barmalar d. Papalarn bundan byle Kardinaller Kurulunca seilecek olmas e. Ruhbann, yaam tarz olarak Hristiyanln kklerine geri dnmesi 6. Aadakilerden hangisi Papaln halk Hal Seferlerine zendirme politikasnn arka plannda yer alan nedenlerden biri deildir? a. Nfus art sonucu Avrupada iddetin kol gezmesi b. Bat Avrupada aylak ve huzursuz gen bir nfusun bulunmas c. Ktadaki bar ve skunu bozan aristokrat snfn yararl bir amaca kanalize etme istei d. Aristokrat snfn sava donanmlarnn, darda denenmesi gereksinimi e. Kutsal Topraklar kurtarma istei 7. Aadakilerden hangisi Ortaa Avrupa edebiyatnn rnlerinden biri deildir? a. Petrarca-(Eski) Romal lye Mektuplar b. Cicero-Mektuplar c. Petrarca-nl Adamlarn Yaamlar d. Dante-lahi Komedya e. Boccaccio-Dekameron Hikayeleri

8. nite - Ortaa Avrupa Tarihi ve Uygarl (5-15. Yzyl)

225

Okuma Paras
8. 1215te ngiliz kralnn onaylad Magna Cartann en nemli politik sonucu aadakilerden hangisidir? a. ngilteredeki ounluun haklarn korudu b. Aristokrasi burjuvazinin politik hak taleplerine ket vurdu c. ngiliz asalet snf bu sayede monariyi iyice zayflatt d. ngiliz aristokrat snf krala danmadan keyfi vergilendirme hakkn elde etti e. ngilteredeki kraliyet otokrasisini yasal olarak azaltt. 9. Aadakilerden hangisi Ortaa Avrupa mimar rneklerinden biri deildir? a. Paris, Notre-Dame Katedrali b. St. Denis Manastr Kilisesi c. Roma, Maxentius Bazilikas d. Ravenna, San Vitalius Kilisesi e. Saint Rheims Katedrali 10. Avrupal krallarla kentli adamlar ittifak etmeye ynelten en nemli neden aadakilerden hangisidir? a. Aristokrasinin monariye ve kentlere olan hasmane tavr b. Aristokrasinin kentleri kontrol etmeye almas c. Ruhban snf ile kentli snf arasndaki husumet d. Kentlerin krallarn ihtiya duyduu sermayeyi krallarn da kentlerin ihtiya duyduu himayeyi sunmas e. Aristokrasi ile yksek ruhban snfnn kendi karlarn kraliyetin karlarnn stnde tutmas Ortaa dnce sistemini belirleyen tek etken yalnzca Hristiyanlk dininin dogmalar deildir. Ortaa dncesi incelenmek istendiinde bu dnemdeki bilimsel almalarn siyasi, toplumsal olaylarn teknolojik gelimelerin ve Antika dncesiyle slam Dnyasnda yaplm almalarn da birer faktr olarak ele alnmas gerekir. Bat Dnyasnda 17. yzylda gereklemi olan bilimsel devrimi, 12. ve 16. yzyllar arasnda ortaya km olan bilimsel, toplumsal ve siyasi olaylar hazrlamtr. Bu olaylar ekillendiren ve Bat Dnyasnda bilimsel devrimin ortaya kmasnda etkili olan temel etmen vardr. Bu etmenlerden birincisi 12. ve 13. yzyllar boyunca Yunan ve slam bilimsel eserlerinin Latinceye evrilmesidir. Bu etmen, bilimsel devrimin olumas srecinde dier iki etmene gre daha temel ve zorunlu bir ileve sahiptir. nk, Ortaa biliminin ekillenmesi byk lde, daha nce retilmi bilginin Batya aktarlmas ile gereklemitir. Bu aktarlma ileminde, savalarn ve ticari ilikilerin de nemli rol olmutur. Emeviler Dneminde (661-750) Mslmanlarn spanyay fethetmeleri ile birlikte, slam Dnyasnda retilen bilimsel kaynaklarn Avrupaya aktarlm olmas, bu durumun belirgin ve bilinen kantdr. Bu etkileim ve kltr alverii, 431 ylnda Efes konsilinden sonra srgne gnderilen Nesturius ve yandalarnn Antik Yunan ve Roma eserlerini de beraberlerinde getirerek Urfa-Harran civarlarna yerlemeleri ve burada Arap ve Fars toplumlaryla etkileime girmeleriyle balamtr. Bylece bu eserler Sryanice, Sanskrite, Yunanca, Latince ve Pehleviceden evrilerek dnemin bilimsel altyapsn oluturmutur. Bu ekilde gerekleen eviri faaliyetleri Avrupada Skolastik Dnemin glenmesini ve bunun sonucu olarak bilimsel almalarn ve eitim sisteminin yeniden yaplanmasn da beraberinde getirmitir. Bu bakmdan 11. yzyln sonlar Ortaa dnce tarihinde nemli bir dnm noktasdr. nk bu dnemde slam Dnyas, hem bilimsel almalar hem de yetimi bilim adamlar asndan Avrupadan daha ileri dzeydi. Yunanca, Arapa ve Farsa eserlerin Latinceye kazandrlmas iin spanyada Tuleylule (Toledo)de bapiskopos Raymond de Sauvetat tarafndan bir eviri okulu kurulmu olmas bu durumun ak bir kantdr. Bilimsel devrimin oluumunu salayan ikinci etmen ise, Ortaada niversitelerin ortaya kmas ve kurumsallamalardr. Kaynak: http://www.populertarih.com/ortacagda-ilkuniversiteler-studium-generale/ (eriim: 27.03.2011)

226

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. c 2. e 3. e 4. b 5. d 6. c 7. d 8. b 9. e 10. d Yantnz yanl ise Erken Ortaa, Asl Ortaa ve Ge Ortaa konularn tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Erken Ortaa ve Asl Ortaa konularn tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Ulusal Devletlerin ve Kilisenin Ykselii konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Cluny Reformu konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Atama Mcadelesi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Atama Mcadelesi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Hal Seferleri konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Ortaa Kltr ve Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Halk Ayaklanmas ve Magna Carta konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Ortaa Kltr ve Uygarl konusunu tekrar okuyunuz. Sra Sizde 3 13. yzyl Avrupasnda kraliyet ile feodal gler arasndaki mcadelelerde sadece ngilteredeki siyasi kurumlarn parlamenter monarik sisteme doru bir geliim srecine girdiklerini syleyebiliriz. Sra Sizde 4 Bu olay Hal Seferleridir. Bu seferler sonucunda Bat Avrupa insan Bat Roma mparatorluunun knden sonra (476) ve 7. yzyldan itibaren Akdenizde etkin olan Arap fetihleri nedeniyle adm adm uzaklat Dou dnyasn yeniden tanma olana buldu. Bu tanklk ona Batda ticari deeri olan Douya has maddelerin bulunduu blgeleri belirleme olanan verdi. Aslnda Avrupada yaadklar ekonomik skntlarn bu uzak lkelere srkledii insanlar alternatif bir yaam idame ettirme aracn kullanma yolunu setiler. Bu ara ticarettir. Avrupa kentlerinin ykselie gemesi ticari faaliyetlerin ivme kazanmasn tetikleyen bir etkendi. Bu nedenle tccar snfnn bugnn Bat Avrupa kentlerini yaratarak Ortaa uygarlna en byk hizmeti yapt belirtilmelidir. Sra Sizde 5 Romanesk sanatn en nemli rnekleri Ortaan byk manastr yaplardr. Bunlar, yalnz dinsel deil, sosyal ve kltrel etkinliklere de ev sahiplii yapan yaplar topluluudur. Gotik sanat denildiinde akla gelen sivri at ve kuleleriyle ge (Tanrya) doru ykselen, dev boyutlu katedral yaplardr.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 5. yzyl Avrupasn sosyopolitik anlamda dnme srkleyen en nemli olay iteki politik karklklar (i savalar) ve ekonomik bunalmlarla zaten sarslm durumda olan Roma mparatorluunun Germen kavimler Gnn vurduu son darbeyle kmesidir. Bu olay Bat Avrupa topraklarnda bir otorite boluunu ve anari ortamn beraberinde getirmitir. Romann tm imparatorluu saran memur a artk yoktur. Avrupa genel olarak Germenler arasnda u ekilde paylalmt: talyada Ostrogot Krall (476), spanyada Visigot Krall (475), Kuzey Afrikada Vandal Krall (429). Bu krallk Doudaki Roma imparatorunun onayn almay da ihmal etmemilerdir. Dnemi sosyoekonomik adan deerlendirirsek; feodal soylu snfn geimini salad ve iine sadece emeki g olan ifti kylleri koyabileceimiz Malikne Sistemi bu dneme damgasn vurmutur. Sra Sizde 2 Cluny tarikati, 10. yzyln balarnda kurulmutur. Clunyli reformcu keilerin asl amalar o dneme kadar kraliyet otoritesinin mutlak egemenlii altnda kalm olan ruhban snfn zgrletirerek Romadaki Papay tm ruhbann zerindeki egemen g yapmakt.

Yararlanlan Kaynaklar
Akyrek, E. (1997). Sanatn Ortaa, Trk, Bizans ve Bat Sanat zerine Yazlar, stanbul. Bloch, M. (1983). Feodal Toplum, Sava Yaynlar, Ankara. Duby, G. (1990). Ortaa nsanlar ve Kltr, (ev. M.A.Klbay), stanbul. Kagan, D., S. zment et al. (1991). The Western Heritage, vol. I, New York, s. 203-342. Hollister, W.C. (1994). Medieval Europe: A Short History, (7th Edition). New York. Le Golf J. (1994). Ortaada Entelekteller, (ev. M.A.Klbay), stanbul. Le Goff, J. (1999). Ortaa Bat Uygarl, (ev. H. Gven-U. Gven), (1. Bask), zmir. Tanilli, S. (1995). Yzyllarn Gerei ve Miras. nsanlk Tarihine Giri, Ortaa, c. II, (4. Bask), stanbul.

9
Amalarmz

UYGARLIK TARH

Bu niteyi tamamladktan sonra; mparator Constantinusun tahta k srecinde ve sonrasnda imparatorluun iinde bulunduu politik ve dinsel koullar, Bizans imparatoru Herakleiusun imparatorluun Sasani, Arap ve Slav istilalar yznden girdii varolu savan nasl kazandn, konoklasm hareketinin politik sonularn, Makedonya, Komnenos ve Palaiologos Hanedan dnemelerinde Bizans mparatoluundaki siyasi yapy, Bizans uygarl ve sanatnn belirleyici zelliklerini deerlendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz

Anahtar Kavramlar
Milano Ferman Konsil Donatism-Arianism Ortodoksi, Heretik Eksarhlk Thema konoklasm

indekiler
BZANS KAVRAMI CONSTANTNUSUN TAHTA IKII VE HRSTYAN OLMASI HERACLIUS VE TEMA SSTEM III. LEON DNEM VE KONOKLASM (TASVR KIRICILIK) MAKEDONYA HANEDANI DNEM (867-1056) KOMNENOS HANEDANI DNEM (1081-1185) PALAIOLOGOS HANEDANI DNEM VE K (1261-1453) BZANS UYGARLII VE SANATI

Uygarlk Tarihi

Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4.-15. Yzyl)

Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyl)


BZANS KAVRAMI
Bizans terimi ilk olarak Rnesans dneminde Bat Avrupal tarihilerce kullanld. Bu terim, Bizans Dneminde yalnzca bakent Constantinopolis (stanbul)de doup bym kiiler iin kullanlrd. Bizansllar kendilerini daima Romal olarak saym ve devletlerini de Roma mparatorluu olarak tanmlayarak Roma geleneini takip etmilerdir. Byk Constantinusun bakenti dou snrndaki ran tehlikesine kar idar-asker bir tedbir olarak uzaktaki Roma kentinden dou snrna yakn Byzantiona tamasyla yeni bakent kuruldu (.S. 324-330): Constantinopolis yani Constantinusun kenti. Byzantion, .. 7. yzyln ilk yarsnda Yunanistann Megara kentinden gelenlerce kurulmu olan bir koloni kenti idi. Megarallarca, krallar Byzasa ithafen buraya Byzantion (Byzasn) ad verilmiti. Siyasi ve kltrel olarak Anadolu, Balkanlar, Msr, Suriye, Filistin, Kuzey-Afrika corafyasna etki eden Dou Roma Uygarl, Roma mparatorluunun batsnn barbar kavimlerce istilasndan sonra Bat Romadan giderek yabanclamtr. mparatorluun doulu zellikleri, Rnesans tarihilerinin bu uygarl Bat hristiyan uygarlndan ayrmak iin yeni bakentin eski ismi Byzantiona bal olarak Bizans terimini yaratmalarna neden olmutur. Onlarn dncesine gre Roma ve Romallk ancak Papa ve Bat hristiyanlarna zg terimler olabilirdi. Bylelikle Bizans terimi bilim evrelerinde yaygnlat. Bizans uygarln .S. 4.yzyln sonlarndan itibaren Germenleen Bat Avrupadan farkllatran kltr bileenleri LatinRoma devlet gelenei, Roma hukuku, Grek kltr (Hellenizm) ve Hristiyanlk (Dou Kilisesinin Katolik Roma Kilisesiyle ilikilerinin koptuu 1054 sonras Ortodoksluk) idi. Bizans tarihi ve uygarl Erken Bizans Dnemi (5- 6. yzyllar), Orta Bizans Dnemi 7- 9. yzyl) , Ge Bizans Dnemi (11-15. yzyllar) olmak zere zamansal olarak evreye ayrlr.

Bizans Siyasal Dncesi


Bizans doal olarak idari gelenekleri bakmndan Latin-Roma rneini izlemiti. Roma teorik olarak bir eit cumhuriyet idi, fakat Octavianus (Augustus)un idareyi tek elde toplamasndan sonra imparatorluk olarak gelimiti (..27) ; bu sistemde Bizans imparatoru sadece tanrsal destee baml olan ama kimseye baml olmayan bir otokratt. Bu siyasi anlay Yakn Dou, zellikle Sasani ve Hellenistik dnem monarilerinden etkilenmiti. Bu eilim, Constantinusun selefi Diocle-

230

Uygarlk Tarihi

tianus dneminde kabul edilmiti. Hristiyan olan Constantinusun bu siyasi anlay yeni dinle harmanlamas doal bir gelimeydi: Constantinus ve onun halefleri, sann yeryzndeki vekiliydi, seilmiti ve sadece saya kar sorumluydu. Hristiyan Tanr, mparatorluun gerek yneticisiydi. Bu anlay ilk kimin ortaya att kesin olarak bilinmemekle birlikte Constantinus ya da onun Caesareal (Filistin Caesareas) Eusebius (.S.263-339) gibi danmanlarnn etkili olduu sylenebilir.

CONSTANTNUSUN TAHTA IKII VE HRSTYAN OLMASI


AM A

mparator Constantinusun tahta k srecinde ve sonrasnda imparatorluun iinde bulunduu politik ve dinsel koullar reneceksiniz.

Constantinus, taht mcadelesine girdiinde Roma mparatorluunda tetrari idar sistemi yrrlkteydi. Constantinus, Caesar Constantius Chlorusun oluydu. Constantius Chlorus, Batdaki Augustus Maximianusa bal idi. Diocletianus .S. 305de tahttan feragat ettiinde yeni Caesarlar seilirken Constantinus gzard edilmiti. lk nce Galya (bugnk Fransa)y kontrol eden Constantinus, Britanyaya geti. Babas Constantius .S. 306da ldnde ona bal birliklerce Britanyann York kentinde imparator ilan edildi. .S. 312de talyay elinde tutan Maxentius (Maximianusun olu)a kar yrye geti.
Resim 9.1 York (ngiltere) katedralinin bahesinde bulunan Byk Constantinus Heykeli

ada olan dier politikaclar gibi Constantinus da mcadelesinde dinin yardmna bavurmakta bir saknca grmedi: Galyada Apolloya ve babasnn tapt tanr olan Sol Invictus (Yenilmez Gne)a taparken; Maximianusun ailesinin tapnd Hercules (Herkl) kltnn desteine de bavurdu. Constantinus da bu tanrlarn ve bunlara bal cemaatlerin kendisine politik mcadelesinde yardm edeceini dnmtr. Constantinus, Galyadan talyaya yry srasnda baz

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

231

dinsel deneyimler yaar. Tarihi kaynaklar gkyznde aniden bir ha grntsnn belirdiini yazarlar. Constantinus, bu deneyimi nereye kanalize etmesi gerektiini henz tam olarak anlamasa da askerlerinin sava donanmlarnn zerine ha iaretini koydurur. Bu iaret daha sonralar sann sembol olarak kabul edilecektir. Constantinus, beklenenin tersine Romann hemen kndaki Milvia kprs zerinde meydana gelen savata rakibi Maxentiusu yenilgiye uratr. mparatorluk iinde yeniden balayan i atmalardan Constantinus galip kar ve btn rakiplerini ortadan kaldrarak .S. 324de Roma mparatorluunun tek imparatoru olur. Constantinus dneminde hristiyanln kabul ve imparatorluk merkezinin Romadan Constantinopolise tanmas, daha sonraki tarihi gelimeler zerinde nemli olaylara ortam hazrlamtr. Constantinusun din deitirmesi Bat uygarl iin ok nemli bir olayd. .S. 312de tam olarak ne oldu? Constantinus gerekten hristiyan oldu mu? mparator hristiyanlkla ilgili ne dnyordu? Roma Devleti ve Hristiyan kilisesi arasndaki ilikiler asndan bu dini nasl deerlendiriyordu? gibi sorular aratrmaclar hep megul etmitir. mparator gerekten Hristiyan olmamsa bile kilisenin desteini almak iin bu dinle yakndan ilgilendi. .S. 313de Licinius ile birlikte Milano Ferman olarak bilinen belgeyi yaynlayarak hristiyanlara ynelik nicedir sren adli kovuturmaya son verdi. Kiliseleri onartt ve Hristiyan piskoposlar maddi olarak destekledi. Constantinus, artk Hristiyan Tanrnn seilmi hkmdardr. Bundan sonra sra yeni dini desteklemeye, onu yaymaya ve inan birliini korumaya gelmitir. Constantinusun hristiyanla geii Roma mparatorluunun politik anlayna kesin eklini vermitir. Bu anlay, Roma mparatorluu ve Tanr Krallna paralel ve bu ikisi zerine temellenmi bir oluumdu.

Milano Ferman: Din zgrl tanyan ferman. zellikle hristiyanlar iin yaymlanan bu ferman, hristiyanlara ve dier din mensuplarna, setikleri bir dine ve mezhebe girme zgrl veriyor, daha nce bu gibi kimseler hakknda alnm olan btn zorlayc ve nleyici nlemleri kaldryordu.

Dinsel Sapknlk Kavram ve Donatism


Dinsel sapknlk ve Kilise tarafndan doru kabul edilen inanca bakaldr Bizans uygarlnn en nemli zelliklerindendir. Zaman iinde Hristiyanlk iinde pek ok aykr dnceler olumu ve taraftarlar arasnda atmalar meydana gelmitir. Hristiyanlk, retilerinin mutlak doruluuna inanlan bir din olarak dnce farkllklarn sapkn (heretik) olarak grd. Tarihiler heretik ile ortodoks (doru inan)u ayrrlar. atmalarn olduu dnemde taraflarn her biri kendisinin ortodoks, hasmnn heretik olduunu iddia ederdi. Kimin heretik ve kimin ortodoks olduunu mcadeleyi kazanan taraf belirliyordu. Roma Devletinin mdahalesi meseleye yeni bir nem ve siyas bir boyut kazandrd. Donatus, .S. 4.yy balarnda yaayan ve ile ekerken din inancndan vazgeenleri Hristiyan saymayan Kuzey Afrikal (Casae/Numidia) bir keiti. Tarihte Donatistler olarak bilinen bu grubun gelitirdii ve Donatism olarak tanmlanan retiye gore, ikence altnda dini reddedenlerin yeniden vaftiz olmas gerekiyordu. Bilmeden sapm bir din adami tarafindan vaftiz edilerek Hiristiyan olanlarn dine dnleri geerli saylmayacak, yeniden vaftiz olmalar gerekecekti. Donatusun grleri, kilisenin yapsna dair ciddi tartmalar dourdu. Bylece en hakiki Hristiyan Kuzey Afrika katolikleri ile Donatistler karya geldiler ve yerel lekte zemedikleri sorunda hakemlik etmesi iin .S 313 ylnda Constantinusa bavurdular. Constantinus, ok ak bir ekilde din konulardaki anlamazlklara karmak istemiyordu. Bununla birlikte, piskoposlar, ona doru inanc korumasnn Tanrya kar yerine getirmek zorunda olduu bir grev olduunu sylediklerinde Constantinus bunu ciddiye almak zorunda kald. mparator, anlamann kendi payna

232

Uygarlk Tarihi

ortodoks (katolik): Hristiyanln erken zamanlarnda ortodoks ve katolik kelimeleri ayn anlama gelir ve doru inanc temsil ederdi. Bizim bugn anladmz Dou-Bat kiliseleri arasndaki ayrlk ok sonralar yani 1054de gerekleecek ve anlamazlk iindeki her iki taraf da doru inanc temsil ettiini savunacaktr. Teslis: Kutsal leme: Baba, Oul ve Kutsal Ruh

den ksmn yerine getiremezse Tanr (gerekte Hristiyanlarn)nn onu terk etmesinden korkuyordu. Bylece, Roma Devletini kilisenin ilerine kartrarak bir ilke imza atm oldu. Constantinus, ilk olarak iki tarafa atmay brakmalarn, hepsinin Hristiyan olduunu ve yaptklarnn uygunsuz olduunu syledi. Sonuta, Ortodoks (Katolik) taraf destekledi. Donatistlerden kilisenin geri kalanyla yeniden birlemelerini istedi. Ancak hakl olduklarn dnen Donatistler bunu reddettiler. Bunun zerine askerler, birlii salamak iin g kullandlar. Fakat bu tam bir baar salamad ve as Donatist kilise, kuzey Afrikann 7. yzylda Araplarca fethine kadar varln srdrd.

Teslis (leme) kmaz ve Arianism


Erken Hristiyanlkta Tanrnn tek olduu dnlse de birok Hristiyan Teslis kavramna da inanyordu. Bu iki dncenin bir trl uzlaamamas bir ok teolojik atmaya neden oldu. Teologlar bu soruna bir zm bulmak zere Grek felsefesine bavurdular. Bizansl Hristiyanlar, bireysel kurtulularnn doru inanca bal olduuna inanyordu, bu yzden doru cevab bulmak son derece nemliydi. Sadece tek bir doru cevap olabilirdi. Arius, sann Tanryla eit kabul edilemeyeceini dnen skenderiye (Alexandria)li bir keiti. Bu dnce, Teslis kavramn politeizmle zdeletiren Hristiyanlarn desteini kazand: Teslis, Oulu Babadan daha az tanrsal grmyordu. Ariusun retileri Babann dnyaya getiren Tanrdan ziyade yaratan Tanr olduunu savunuyordu. Bu retiler Aristocu felsefeyle uyuuyordu. Ariusun retileri, Douda byk kargaaya neden oldu. Constantinus, sonunda tm piskoposlar konuyu grmek zere toplantya armaya ikna edildi. Constantinus, konsili idari bir kurul olarak grd. Roma Senatosunu alglad gibi alglad. Hristiyanlk tarihinin ilk konsili .S. 325de Nikaia (znik)da topland. Konsilin sonunda sann Baba ile ayn zden olduuna karar verildi. Arius, bu retiyi reddetti. O ve taraftarlar devlet ve kilise tarafndan mahkm edildi. Arianism olarak tanmlanan retisi sapkn ilan edildi. Bununla birlikte, Arianism uzun yllar boyunca etkili olmaya devam etti. Srete yar Ariusu gruplar ortaya kt, durum daha da kart.

Konsil: Kilisenin hristiyan inan esaslarn tespit ve tahkm etmek, yinlerin icrs konusunda kararlar almak, Hristiyanlk ahlki ve disiplininin esaslarn belirlemek ve onaylamak zere kiliseye bal btn piskoposlarn katlmyla yapt toplant.

4. Yzylda Politik Durum: Haleflik (Ardllk) Sorunu


Constantinus, 337de ld. olu onun yerine tahta geti. mparatorluun Constantinusun oullar arasnda blm Tetrari idare prensibinin hala ilediini gstermektedir. II. Constantinus ve Constans, II. Constantinusun lmne kadar (.S.340) Batda idareyi paylatlar. II. Constantius, Constantinusun oullarnn en glsyd ve Douya hkmediyordu. Constansn .S. 350de lmnden sonra II. Constantius lnceye kadar (.S.361) tek bana Dounun ve Batnn imparatoru oldu. rana yapt bir sefer srasnda lm zerine yerine yeeni Julianus geti (361-363). Julianus, Constantinus ailesinin son yesiydi Eski dine dnerek paganismi canlandrmaya alt. Hristiyanlara birok snrlamalar getirdi. Pagan dinini iyi rgtlenmi Hristiyan kilisesiyle rekabet edebilmesi iin organize etti. mparatorluk ehirlerini diriltmeye ve eskisi gibi Romann sosyoekonomik merkezleri yapmaya alt. Julianus, Hristiyan st tabakaya kar tepkili eitimli aristokrasi snfnca desteklendi. ran a kar kt seferde lmnden sonra Hristiyan Jovianus (.S. 363-64) baa geti. Onun lmnden sonra, imparatorluun idaresi iki kardei Valens ve I. Valentinianus arasnda blnd. Ariusu Valens (.S.364-378), Douya, Ortodoks Valentinianus (.S. 364-375) ise Batya egemen oldu. .S. 378de Va-

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

233

lensin ordular Adrianopolis (Edirne) savanda tarihin en nemli yenilgilerinden birini yaad. Mttefik Visigotlara yenildii bu savata Valens ldrld. Batdaki I. Valentinianus lnce, yerine olu Gratianus (.S. 375-383) geti. Gratianus, Theodosiusu Dou imparatoru seti; Theodosius (.S. 379-395), yetenekli bir asker ve yetkin bir yneticiydi. Gratianusun lmnden sonra, Theodosius, Bat Romann ilerine karmaya balad ve lmne kadar Roma mparatorluuna tek bana hkmetti. Bu anlamda, Theodosius, antik Roma imparatorlarnn son temsilcisidir. Vasiyeti gerei imparatorluun Dou yarsnn idaresini byk olu Arcadiusa, Bat yarsn (Roma kenti merkez olmak zere) kk olu Honoriusa brakt. Ancak bu blnme geni snrlara ulaan imparatorluun idari ykn hafifletme ve kolaylatrmaya yneliktir. Bu bir Quasi Partitito dur. Gerek bir blnme kastedilmemitir. Nitekim yaynlanacak bir yasann iki tarafta da geerli olduu, imparatorluun tek olduu ilkesi kabul edilmitir. Bununla birlikte imparatorluk bir daha fiilen hibir zaman birlemeyecektir. Bylece Dou Roma yani Bizans mparatorluu ortaya km oluyordu.

Quasi Partitito: Roma imparatorluu nun szde ikiye blnmesi.

Kristolojik (san z ile lgili) atmalar


mparator Theodosius, ortodoks doktrine inanyordu. .S. 381de toplad Constantinopolis konsilinde Dou eyaletlerine yaylan Ariusuluu yasaklad. Paganlara ve heretiklere kar mcadele etti. Hristiyanln devlet dini olmasnda tarih rol oynad. Ancak, sann insan ve tanrsal z arasndaki iliki sorunu devam etti. mparator Marcianusun .S.451de toplad Khalkedon (Kadky) konsili monofizitlii mahkm etti. Papa I. Leonun sann insan ve tanrsal z olduunu savunan Duofizit retisi kabul edildi. En byk tepki Msrdan geldi. mparatorluk kartlar monofizitlerin etrafnda kenetlendi. Monofizitlik, Msrn yan sra Suriyede de glendi. Msrn monofizit Koptlar (Kptler) ve Suriyenin Jacobitleri bu blgelerin kilise rgtne egemen oldular. Ortodokslar aznlkta kald. Bakent ve imparatorluun Bat kesimi Khalkedon konsili kararlarna sadk kald. mparatorlar uzlamay salayamadlar. 482de imparator Zenon, Henotikan (birletirici) adl bir uzlama ferman yaynlayarak birlii salamaya alt. mparator Anastasius, monofizitti. Justianianus ortodokstu. Ei imparatorie Theodora, monofizitleri destekledi. Zamanla ve birlik salamaya alldka monofizit eyaletler bakentten uzaklat. Hibir zaman uzlaamayacak iki dini grup ortaya kt. mparatorluk blnd. Bunda bakent ile skenderiye (Alexandria) piskoposlarnn rekabeti de rol oynad. 381e kadar skenderiye piskoposu Dounun en nemli kilise adam idi. Constantinopolis piskoposunun otoritesinin artmasn, stnlne meydan okuma olarak grd. Bu tartmalarda ekonomik, sosyal ve politik nedenler kadar merkezi ynetime tepkisel gelien nasyonalizm de etkili oldu. Hristiyanl kabul eden Bizans imparatorlarnn konumu ve imajnda nasl deiiklikler SIRA SZDE olmutur?
DNEL 5.-6. Yzyllarda Politik Durum: Halefler (Ardllar)M

Monofizitlik: sada var olduuna inanlan insani ve tanrsal zelliklerin katma ve deime olmakszn tek bir tabiatta birlemesi, tek tabiata dnmesi grdr. Buna gre Kelam sa ile birlemeden nce de sa Tanr idi ve Meryemden doan ocuk (sa) tam bir insan ve tam bir tanrdr. Dolaysyla da Meryem Tanrnn annesidir. sada bulunan tanrlk ve insanlk zellikleri deimeksizin birlemilerdir ve birbirinden ayrlamazlar. Duofizit: Monofizit kavramnn zttr. Bu gre gre saya 30 yandayken Kelamn indii, o zamana kadar Meryemden doan sann saf ve gnahsz bir insan olduu, tanrlk vasfnn ancak Kelam geldikten sonra meydana geldii ve ancak o zamandan sonra hem insan hem de tanr karakterlerinin her ikisini de tad, Meryemin, Tanr olan sann deil, insan olan sann annesi olduu kabul edilir. sa Kelamn gelmesinden sonra bu iki tabiat da tar.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

Bizansn ilk imparatoru Arcadius (395-408) ile onun olu II. Theodosius (408-450) dnemi Gotlar sorunu, Hun tehlikesi ve dini mcadeleler ile geti.RII. Theodosius S O U 450 ylnda ocuk brakmadan lnce imparatorluun ynetimini kzkardei Pulcheriann kocas, ordu komutan Marcianus (450-457) devrald. Onun ve halefi I. DKKAT Leonun (457-474) dneminde ordu iindeki Gotlar byk huzursuzluk kayna oldular. I. Leonun yerine geen torunu II. Leon ayn yl iinde (474) 6 yanda
SIRA SZDE

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

234

Uygarlk Tarihi

lnce babas Zenon Bizans tahtna geti (474-491). Zenon zamannda talyada barbar eflerinden Odoakr 476da Bat Roma imparatorunu tahtndan indirerek kendisi baa geti. Bylece Bat Roma mparatorluu tarihe karm oldu. Zenonun lmnden sonra kars Ariadne Anastasius ile evlendi ve Anastasius imparator oldu. Bir senatr ve yksek mahkeme grevlisi olan Anastasius (491-518), tahta ktnda monofizitlii destekledi ve zellikle hazineyi dzene sokarak ekonomiyi byk lde dzeltti. Anastasiusun lmyle birlikte Bizans tarihinde yeni bir dnme balar. Anastasiusun erkek ocuu olmad iin ksmen Romallam bir asker olan ve kyl snfndan gelmesine ramen orduda ykselerek muhafz kuvvetleri komutan olan I. Justinus imparator seildi (518-527).

Justinianus Dnemi
Justinianusun dnemi (527-565), Erken Bizans Dneminin altn a olarak tanmlanmaktadr. lk yllardaki belirsizliklerin yerini antik ve Hristiyan toplumun yeni bir sentezinin beraberinde getirdii istikrar ald. Justinianus, imparator I. Justinusun yeeniydi. Amcas tarafndan idarenin bana getirildiinde gen yatayd. Justinianus, amcasnn tersine dirayetli bir kii olmasna yetecek lde makul bir eitim almt. Teoloji, politika, askeri strateji, sanat, mimari ve bilimden anlard. Basit bir kylyken bakentin ortam ve yetenekleri sayesinde sivrilebilmiti. Gen yata kendi gibi dk bir soydan gelen Theodora ile evlendi. Dnem tarihisi Prokopiusun Anekdotlar (Gizli Tarih) adl eseri Theodora ile ilgili ilgin anlatmlarla doludur. Amcas tarafndan 527de ortak imparator ilan edilen Justinianus, o ldnde imparator oldu. Tanr ynetiminin arac olarak seildiine inanan imparator tm muhalefet unsurlarn grmezden gelerek holanmad hi bir gelenei izlemedi. Aa tabakadan kiileri danman seerek geleneksel aristokrasiyi gcendirdi. Totaliter rejimi ar ulara tad. Roma papasyla bozulan ilikilerin dzeltilmesi onun eseridir. Justinianus, 553te monofizitlere kar Constantinopoliste V. kmenik konsili toplantya ard. Bu da beyhude bir aba oldu. Justinianusun en uzun soluklu eserlerinden biri Corpus Juris Civilisdir: Roma hukukunun en yksek dzeydeki terkibi olan bu eser, Bat Avrupann medeni hukukunun temelini oluturdu.

Nika syan (532)


Nika syan bir bakma Justinianusun baskc idaresine bir bakaldryd. Justinianusun vergi tahsildar Kapadokyal Ioannesin suistimalleri birok aristokrat kzdrarak tepki toplamt. syann dorudan nedeni bakent hipodromundaki atl araba yar takmnn tutuklanarak idam edilmesiydi. Yakn gemiteki imparatorlarn tersine, Justinianus takmlarla taraftarlar arasndaki iddeti durdurmaya alm ve bir takm desteklememiti. mparatora kar birleen taraftarlarn Nika (Yen !) slogan, isyann patlak verdii hipodromda yankland. kan olaylarda bakent tahrip edildi. Darbeci aristokratlar, Justinianusun selefi Anastasiusun yeeni Hypatiusu imparator yapt. Kamay dnen Justinianus, Theodorann giriimleriyle vazgeti. Komutanlar Belisarius ve Narsese isyan bastrma emrini verdi. 40,000den fazla kii ldrld. Justinianusun otokrasisi daha salam temeller zerine oturtuldu. Constantinopolisin en nemli ksmlarnn bir harabeye dnmesi kenti yeniden ve antsal boyutlarda ina etmek isteyen Justinianus tarafndan bir frsat olarak kullanld. Constantinopolisin Byk Kilisesi Constantinus zamannda Hristiyanln ngrd Hagia Sophia =Ayasofya (Kutsal Bilgelik) kavramna adanarak ina edilmiti. Nika ayaklanmasnda tahrip edilince tamirat grd. Bizans uygarlnn

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

235

en byk ve en nemli antlarndan olan bu kilisenin dnda Hagia Irini (Kutsal Bar) kilisesi yeniden ina edildi. Justinianus, eyaletlerde istihkm yapmna arlk verdi. Prokopiusun Binalar Hakknda (De Aedificiis) adl eseri bu konuda nemli bilgiler vermektedir.
Resim 9.2 Hagia Sophia (Ayasofya )Kilisesi, stanbul

Bat Avrupann Yeniden Fethi


Prokopiusun Savalar Hakknda (De Bellis Libris) adl eseri Justinianusun askeri baarlarndan bahseder. mparator, Barbarlarn eline den ve hukuken hala Roma topra olan eski Roma eyaletlerini yeniden fethetmek istiyordu. Justinianus, selefi Anastasiusun brakt gl hazine ve glenen konumuna gvenerek harekete geti. Papalk, Justinianusu destekledi. Justinianus da Ariusu Germenlere kar papal savundu. 532de yksek bir mebla deyerek Sasanilerle Ebedi Bar garantiledi. Komutan Belisarius, 533te Afrikaya yelken at ve Vandal filosunu yendi. 534te Vandal kral Gelimeri esir etti. talya seferi daha zordu. Ostrogotlar daha salam bir ynetim kurmutu. Belisarius, 535te Sicilyay ve Romay ele geirdi. 537-538deki Got kuatmas srasnda Romay baaryla savundu. Gotlar, silah braktlar. Belisarius, bakente geri arlnca Ostrogotlar birleti. 549da talyaya gnderildiinde tahsisat yetersizliinden baar gsteremedi. Justinianus, 550de komutan Narsesi gnderdi. Yirmi yllk fetih tamamland. spanyann ve Galyann baz blgeleri gvenceye alnd. Ravenna ve Kartacada Roma eksarhlklar kuruldu. Eksarhlar sivil ve askeri yetkileri olan liderlerdi. Bu oluumla gler ayrl ilkesini getiren Diocletianusun politikalarndan uzaklald.

Eksarhlk: Askeri ve sivil yetkileri olan valilerin grev yapt Bizans eyalet idari birimleri

6. Yzyl Sonu: Halefler (Ardllar)


6. yzyln karakteristii politik, ekonomik ve askeri kt. Justinianusun idaresinin arlklar felaketin boyutlarn belirlemitir. Justinianusun ardllar II. Justinus (565-578), Tiberius Constantinus (578-582), Maurikios (582-602) ve Phokas (602-610)dr. Justinianusun lmnden yl sonra (568) Lombardlar talyay fet-

236

Uygarlk Tarihi

Foederati: Roma ordusunda askeri hizmet etme taahhd karlnda imparatorluk topraklarna yerletirilen yabanc balak gler

he balad. Bizansllar gneyde (Calabria-Apulia) ve kuzeyde (Ravenna) tutundular. spanyadaki Roma sleri 584de Visigotlarn eline geti. Kuzey Afrika, 7. yzyldaki Arap fetihlerine kadar Bizansn elinde kald. Justinianusun Sasaniler ile yapt bar II. Justinus dneminde bozuldu. ki ordu Armeniada savat. Justinianusun Batdaki savalar srasnda Balkan snr kaderine terkedilmiti. Blgede ina edilen kaleler ar barbar basksna dayanamad. 6. yzyln balarnda bu tehdit azalmt. Ancak, Justinus dneminde Slav kitleleri snr gemeye balad. Baz Slavlar, foederati statsnde Roma ordusuna girdiler. Yzyln son eyreinde Avarlarn idaresi altnda birleen Slavlar Bizansa saldrmaya balad. Douda Sasanilere kar savatndan ciddi bir direni gsteremeyen Bizans, Balkanlardaki siyasi kontrol kaybetti. mparator Maurikios, 582de dikkatini kuzey snrna evirdi. Slavlara kar ilerleme kaydetti. 602de asi askerleri tarafndan ldrlnce kuzey snr savunmasz kald. Phokas, kuzey snrna nem vermedi. mparatorlar blgeye baarl bir sefer yapana dek iki yzyl geti. Bu arada Sasaniler doudan saldrarak Khalkedona kadar ilerlediler. 619da Antiokhiay (Antakya), Kuds ve Msrn ounu fethettiler. Msrn kayb, bakentte tahl skntsna yol at. Artk neredeyse tm n Asya Sasanilerin hkimiyetindeydi. mparatorluk iinde yaanan i karklklar, anarik ortam karsnda 610 ylnda Kartaca eksarhnn olu Heracleius ayakland, Msr da ona katld. Bir donanma ile Constantinopolise gelen Heracleiusu halk destekledi. Phokas tahtan indirilerek idam edildi. Heracleius tahta kt (610). I. Theodosius ve I. Justinianus dnemlerini, Dou Roma imparatorluunun Ortaa Bizans SIRA SZDE Devletine dnm ve geliim sreci balamnda deerlendiriniz.
DNELM

SIRA SZDE

DNELM S O R U
AM A

HERACLEIUS VE TEMA SSTEM


S O R U

DKKAT

Bizans imparatoru Heracleiusun imparatorluun Sasani, Arap ve Slav istilalar yznden girdii varolu savan nasl kazandDKKAT n reneceksiniz.

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Heracleius SIRA SZDE Bizans tarihinin en byk imparatorlarndan biriydi. Tahta (610-641), ktnda lke ekonomik ve mali bakmdan mahvolmu, bir harabeye dnmt. dare mekanizmas km haldeydi. cretli asker sistemi artk ilemiyordu; nAMALARIMIZ k hazinede para yoktu ve asker kaynaklar da kurumutu. Devletin ekirdek arazisi Anadolu igal altndayd. Balkan yarmadasnda Avarlar ve Slavlar tehdit oluturuyordu; K T istila dalgas Anadolu ilerine girmilerdi. Devleti bu genel kran A P ten sadece bir iten yenilenme kurtarabilirdi. Bu kritik dnemde Bizans ordu ve idare dzeni kkl deiiklie urad. Thema Sistemi EdenilenO yeni bir idari-askeri dzene geildi. Ortaa Bizans Devletinin T LEVZY N eyalet idaresine damgasn vuran sistemin temelleri atld. Bizansn hakimiyetindeki Anadolu topraklar askeri blgelere (themalara) ayrld. Thema szc aslnda ordu demektir. Anadolu themalar da eksarhlklar gibi asker nitelikte idari bir N birinin liklerdi. Her T E R N E T banda askeri ve sivil yetkilere sahip bir komutan (strategos) bulunurdu. Bir thema eski eyaletleri de kapsadndan, komutanlar eski valilerden de stnd. Themalar ayn zamanda asker birliklerin iskn blgeleriydi. Kyllere orduda hizmet karlnda evlatlarna miras brakabilecekleri (mlkiyetinin dev-

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

237

lete ait olduu) arazilerin gelirlerinin tasarruf hakk baland. Thema sistemi ve ordusu, topraa yerleik snr birliklerinin sistemine baland. stilalar yznden Anadolu ilerine ekilen eski snr birlikleri ve ordunun seme birlikleri Anadoluya yerletirildi. Heracleius, Opsikion, Armeniakon ve Anatolikon themalarn kurdu; Anadolunun gneyinde Kibyraioton themas da bu devirde kuruldu.
Resim 9.3 Anadoludaki Bizans Themalar

Thema sistemi, igal altndaki Balkanlarda ok sonra kurulabildi. Bu sistem, kuvvetli ve yerli bir ordu yaratt. Devlet, gven vermeyen, yetersiz ve pahal yabanc cretli askerlere bavurmaktan kurtuldu. Anadolu ve Kafkas halklaryla Bizans kylleri de bu sisteme katld. Bu birliklere Anadoluya g ettirilen Slavlar da eklendi. Bu birlikler iaesini topraktan salayan kyllerden oluuyordu. ar halinde, sava donanmlar ve atl olarak orduya katlan askerlere kk bir (rn cinsinden) cret de deniyordu. Yeni sistem devlet giderlerini byk lde azaltt. Asker mlkleri zgr kk arazi sahiplii kurumunu kuvvetlendirdi. Thema sistemi daha sonraki dnemlerde gelitirilmi ve Bizans mparatorluunun askeri bakmdan belkemiini oluturmutur Bu sistem yaad srece Bizans askeri bakmdan gl olmutur. Asker ve idar reformlarn sonular hemen alnd. Sasani-Bizans mcadelesi Bizans lehine deiti. Heracleius savaa komuta etti. 627de Sasani ordusunu Musul yaknlarnda imha etti. Armenia, Mezopotamya, Suriye, Filistin ve Msr, Bizans idaresine geti. ran tehlikesinin bertaraf edilmesine ramen Bizans imparatorunu yeni bir tehlike bekliyordu: Mslmanlar. Halife Ebu Bekir ve mer dneminde Suriye ve Filistinin tamam Mslmanlarn eline geer (639). Bizans Msrn byk bir ksmn ebediyen kaybeder. Heracleius dnemi, siyasal ve kltrel bakmdan Bizans tarihinin bir dnm noktasdr. Heracleius ile Ge Roma Dnemi sona ermi ve asl Bizans Devleti balamtr. Heracleius dnemine kadar devlet dini olarak kabul edilen Latince yerini Grekeye (Eski Yunanca) brakm, bylece devlet batdan koparak doululamtr. Kilisenin kulland dil, resmi devlet dili olmutur Ayrca Roma imparatorlarna verilen imparator, caesar, augustus nvanlar yerini Greke basileos nvanna brakmtr.

238

Uygarlk Tarihi

Heracleiusun Halefleri
Heracleius 641de lnce, yerine olu III. Constantinusgeti. Ayn yl iinde len III. Constantinustan sonra taht, Heracleiusun ikinci kars Martinadan olan olu Heraclonas (Heracleon) tarafndan igal edildi. Bu imparator 641 yl sonlarnda tahttan indirilerek srgne gnderildi ve III. Constantinusun kk yataki olu II. Constans imparator ilan edildi. Senato, bu dnemde allmadk bir idari otorite kulland. II. Constans dneminde (641-668), slam ilerleyii devam ediyordu. 642de skenderiye zapt edilerek Msr egemenliine kesin olarak son verildi. Suriye valisi Muaviye, Anadoluya saldrlar dzenledi. 649da ilk Arap donanmasn ina ettirdi. Bu durum Romallarn denizlerdeki stnlne meydan okumayd. Muaviye, Kbrs (649), Rodos (654) ve Kos (654)u fethetti. 655te Constans Finikede yendi. Muaviyenin Ali ile mcadelesi onu 659da Constans ile bara zorlad. Constans, geici olarak dikkatini Balkanlara evirebildi. 658de Slavlara kar savat ve onlardan tutsak ettiklerini Anadoluya yerletirdi. Constans 663de bakenti terk ederek Sicilyada Syrakusaya yerleti. Bylece hem Afrikada ilerlemekte olan Mslmanlar hem de talyadaki Lombardlar kontrol altnda tutacan dnyordu. ok dman edindiinden 668de ldrld. Taht olu IV. Constantinos (668-685) devrald. Bu arada Muaviye kontrol ele geirmiti. slam ordular, 663ten sonra Anadoluyu her yl istila ettilerse de Suriyeye geri dndler. 674te deniz yoluyla gelen slam ordusu karadan ve denizden Constantinopolisi kuatt. 680 ylna kadar devam eden kuatmay gl surlar, souk ve hastaln neden olduu ar kayplar ve Suriyeli mimar Kallinikosun bulduu suda bile yanan Grek Atei kurtard. Mslmanlar kuatmay kaldrarak geri ekildiler. Constantinos 685de ld. Yerine geen Heracleius slalesinin son temsilcisi olan II. Justinianus ( 685-695, 705-711)un kt ynetimi imparatorluu g durumlara soktu. II. Jusinianusun sert ve zalimce tutumu komutanlardan Leontios ynetiminde bir ayaklanmann kmasna neden oldu. mparator tahttan indirildi ve burnu kesilerek Krma srld. Bu nedenle ona Rhinometos (burnu kesik) lakab verilmiti. Bundan sonra Leontios (695-698), II. Tiberius (698-705), II. Justinianus Rhinometos (705711), Philippikus (711-713), II. Anastasius (713-715) ve III. Theodosius (715717)dan oluan bir dizi zayf imparatorun tahta kmas imparatorluu yeniden Heracleiustan nceki kt duruma drd. Bu durumdan kurtulmak iin ordu, kilise ve halk kuvvetli bir komutan olan Leonu imparator ilan etti (717).

Grek Atei: Bizans gemilerinde dman donanmasna saldr iin ve mancnklar vastasyla dman zerine atlarak kullanlm, Bizans savunma sisteminin yzyllar boyu gurur duyduu gizli silah

III. LEON DNEM VE KONOKLASM (TASVR KIRICILIK)


AM A

konoklasm hareketinin politik sonularn neceksiniz.

Ecloga: Hakim ve dindar imparatorlar Leon ve Contantinusun emriyle, Byk Justinianusun nstitute, Digeste ve Nuvellelerine gre yaplm ve daha geni insancl amalara gre dzeltilmi, ksaltlm kanunlar semesi

III. Leon (711-741)un Bizans tahtna gemesiyle imparatorluun tarihinde yeni bir dnem balamtr. III. Leon i karklklara son vererek devleti gl bir asker ve siyas temele oturttu. Leonun imparator olmasndan ok ksa bir sre sonra bakent Constantinopolis slam ordusu tarafndan hem karadan hem denizden kuatld. lk kez Haliin azna gemilerin girmemesi iin zincir gerildi ve Leon Mslmanlara kar bakenti baarl bir ekilde savundu. Bir yl kadar devam eden kuatma Mslmanlarn byk kayplar vermesi sonucunda kaldrld (718). III. Leon devleti tehdit eden d dmanlara kar kazand askeri baarlarn yannda devletin gelecei iin nemli reformlar da gerekletirdi. Bunlar iinde Ecloga olarak bilinen kanun derlemesi ve ikonoklasm politikas ok nemlidir.,

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

239

Ecloga 726da yrrle girdi ve kanunlardaki mevcut karklklar gidermek, daha ak ve basit hale getirmek iin planland. Greke yazlan Eclogada medeni hukuka ceza yasasndan daha ok yer verilmitir. Ceza hkmleri olduka serttir. Bu yasalarla askeri disiplin salanyor, devlet hazinesine yeni kaynaklar bulunuyor, kyllere daha gvenli bir gelecek ve deniz ticaretinin gelimesi salanyordu.
Resim 9.4 Kutsal Bakire Meryem (Maria) ve sa ikonas

Hristiyanln resmen devlet dini olmasndan sonra 4. ve 5. yzyllarda tasvirler klt Hristiyan kilisesinde ok gelimiti. Aziz ve Meryem tasvirlerine (ikona) adeta taparcasna ballk baz tepkilere neden olmu ancak fazla etkili olamamt. III. Leon 726 ylnda kard bir emirle Aziz ve Meryem tasvirlerini tahrip etme (konokalsm) hareketini balatt. Saraynn kapsnda asl olan sa tasvirinin indirilmesini ve yerine bir han aslmasn emretti. III. Leonun ikonoklast politikasnn kaynann Bizans ile sk ilii iinde olan slamn ve Museviliin olduu genel olarak kabul edilir. Bu olay, Constantinopoliste ve Bat dnyasnda byk muhalefete yol at. konalar ho gren Roma Papalarna gre okuma yazma orannn ok dk olduu ve eitimin sadece ruhban snfyla snrl olduu bir ada sann hayatn ve havarilerinin yolculuklarn tasvir eden ikonalar byk kolaylkt. III. Leon, 730da huzuru salamak iin bir sinod organize etti. konalara tapmay yasad ilan ederek el konulmalarn emretti. Constantinopolis Patrii Germanos, emre itaat etmeyince azledildi. konoklasm hareketi, tasviri yasaklayan Musevi ya

Sinod: Konsil gibi tm Hristiyan cemaati balamayp yerel dzeydeki din konularn tartld meclis.

240

Uygarlk Tarihi

da slam etkisiyle mi ortaya kt? Yoksa buna Hristiyanln kendi iindeki baz hareketler mi neden oldu? III. Leon, ikonalarn destekileri manastr keilerine kar bir harekt m planlyordu? Yoksa, Hristiyanl hurafelerden ve putperest eilimlerden arndrmaya m alyordu? Bu sorular tarihileri hep megul etti. III. Leon 741de ld. Oullar dneminde Suriye kkenli sauriya hanedan gcnn zirvesine ulat. zlenen ikona kart politika ile ikona taraftarlarna basklar sertleti. V. Constantinus (741-775), babasnn askeri politikasn srdrd. Araplar, o srada Emevilerin dmesi ve 750de Abbasilerin idareyi ele almas gibi politik problemlerle zayflamt. Bakent, Suriyedeki Damascus (am)dan Badada tanm ve Abbasilerin bat snrna ilgileri azalmt. Arap tehdidinin zayflad dnmede, batda Bulgar tehdidi balad. V. Constantinus Bizansn kuzey snrna yerleen Bulgarlara kar saldrgan bir politika izledi. 763de onlar Ankhialosda yendi. Baty ihmal etmesi devletin talyadaki varlna glge drd. Eskiden Bizans imparatorunu asker hmi olarak grrken, ikonoklast imparatorlarn Batya ilgisizlii aradaki ba kopard. talyadaki Bizans kenti Ravenna, 751de Lombardlarn eline dnce buradaki eksarhlk ortadan kalkt. Papa II. Stephen, Batda baka bir askeri hmi buldu. Bu Frank major domusu Ksa Pepindi. V. Constantinus, ikonoklast imparatorlarn en gaddaryd. 754de Constantinopoliste Hiera (Fenerbahe) saraynda toplad konsil, ikonoklasm Ortodoks inan ilan etti. kona taraftarlarna eziyet etti. kona tapnm merkezi olan manastrlara darbe vurdu. Azizler kltn din d ilan ederek yasaklad. IV. Leon (775-780), V. Constantinusun oluydu. Babas gibi ikonoklast olsa da zalim deildi. Bunda ikona taraftar ei imparatorie Irene de etkiliydi. Isauriya hanedan dneminde blnmemi ve rsiyete dayal idare prensibi gelimeye devam etti. IV. Leon, taht salnda ta giydirdii kk yataki olu VI.Constantinusa brakt. IV. Leonnun lmnden sonra ei Irene, olu adna ortak-imparator oldu (780802). Irene, ikona taraftar eski sekreteri Tarasiusu patrik yapt (784). 786da bakentte bir konsil toplad. Fakat katlan piskoposlar ikonoklast askerlerce datld. Konsil 787de Nikaiada toplanarak 754te kabul edilen ikonoklast retiyi yasaklad. VI. Constantinus, reit yaa gelince idareyi ele almak isteyince annesiyle att. mparator, bir sre idareyi ele geirse de mcadeleyi kaybetti. ldrldnde Isauriya hanedan sona erdi. Annesi Irene (802) de yksek brokratlarn darbesiyle tahttan indirildi. Yerine maliyenin banda yer alan brokrat Nikephoros karld.

I. Nikephoros ve Halefleri
I. Nikephoros (802-811) ile yine iktidar sahibi bir hkmdar tahta kmt. Bir maliyeci olan imparator ekonomik durumu ve bozulan maliyeyi dzeltmeyi grev bildi. rene zamannn vergi indirimlerini kaldrd. Vergileri ykseltti ve tebaay yeniden vergilendirdi. Irenenin Abbasi halifesine demekte olduu yllk vergiyi kesti. Bunun zerine bizzat Halife Harunur Reidin komutasndaki ordu 806 ylnda Anadoluya girdi. I. Nikephoros daha ar koullarda bar yapmak zorunda kald. Nikephoros, kilisenin adam deildi; ruhani snftan tam sadakat beklemiti. Ama Ortodoks idi ve prensip olarak ikonalara balyd. nceki idarenin ikona dostu tutumunu korudu. Fakat bilgin Nikephorosu patrik tayin edince kiliseyle ilikileri bozuldu. Studios manastrnn ba rahibi Theodorosun patrik olmasn uman keiler ruhbandan olmayan birinin atanmasna kar ktlar. Keiler resmi kiliseden yeniden koptular. mparator, Bulgarlarla savarken ld (811). I. Nikephoros, Valensten sonra sava meydannda ldrlen ikinci imparatordur.

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

241

Yerine geen olu Staurakiosun imparatorluu ancak bir ka ay devam etmitir. Aralarnda patrik Nikephorosun da bulunduu devlet ileri gelenleri Staurakiosun kz ile evli olan I. Mihail Rhangabeyi imparator ilan ettiler (811-813). Onun tahta kyla ikona kavgas yatt. ekilci ve korkak imparator srgndeki keileri geri ard. konalar serbest brakld. I. Mihail, yerini general (Ermeni) Leona (V. Leon) (813-820) brakt. Bu arada Bulgarlar, Adrianopolisde byk bir zafer kazanarak Constantinopolise yrdler. V. Leon, 813de Bulgarlar kltan geirdi. Peloponnesde yerleen Slavlarn isyanlarn iki ylda bastrd. V. Leon, ikonalara tapnmay Tanrya hakaret kabul ediyordu. 815de Ayasofyada toplad konsilde 754 yl konsilinin hkmlerini onaylatt. konoklasm yeniden resmileti. Buna kar kan Constantinopolis patrii Nikephoros grevden alnd, Studios manastr ba rahibi Theodoros ise srgne gnderildi. 818de, ikona tapan keiler pes edip ikonoklastlarla birletiler. 820de silah arkada Mihail tarafndan ayin srasnda kilisede ldrlmeseydi, V. Leon tam bir zafer salayacakt. V. Leonu bir suikastla ldren Mihail (820-829) imparator ilan edildi. II.Mihail, Anadoluda Frigya Blgesinin nemli kentlerinden Amorium (Emirda-Hisarky)lu olduu iin kurduu slaleye Amorium veya Frigya slalesi denmitir. Bu slale 867e kadar iktidarda kalmtr. II. Mihailin ikonoklasma kiisel sempatisi vard. Halefi, olu Theophilos (829-842) idi. Theophilos, iyi bir eitim grm bilgili ve aydn bir kiiydi. Sanat ve bilime kar zel bir ilgi gstermiti. Ayn zamanda dindar bir ikonoklastt. konalar aratp yok ettirdi. Tapanlar ar cezalara arptrd. Ancak, halk devlet zoruyla ikonoklast grnyordu. mparatorun iddeti ciddi muhalefet dourdu. Theophilos, 843de ld. Olu III. Mihail yandayd. Reit yaa gelene kadar iktidar ikonoklasm dman annesi Theodoraya geti. Theodorann patrik atad Methodius, bir konsil toplayarak ikonoklasm yasaklad (843). Kilise din konusunda zafer kazanmt. Ancak sivil idareden bamszln elde edemedi. Bu andan itibaren imparator, kilisenin de lideriydi. III. Mihail, reit olunca Batl ruhanilerden Bizans ile Dou Kilisesinin meselelerine karmamalarn istedi. Bu olayla, Papa ile Patrik birbirlerini aforoz etti. Dou ve Bat kiliseleri resmen ayrld. Gen imparator gzdesi Maedonyal Basiliosu 866da evlat edindi ve tahtna ortak etti. 867de Basilios, Mihaili ldrtt. ktidar ele geirdi. Makedonya Hanedann kurdu. konoklast hareketin Bizans Devletini ve uluslararas ilikileri nasl etkilediini deerSIRA SZDE lendiriniz.
DNELM

SIRA SZDE

DNELM S O R U

MAKEDONYA HANEDANI DNEM (867-1056)


S O R U
A M A

Makedonya, Komnenos, Palaiologos Hanedan dnemlerindeki siyasi yapy reneceksiniz. DKKAT

DKKAT

Makedonya Hanedan ile birlikte Bizansta yeni bir refah dnemi balad. Bizans SIRA SZDE imparatorluu dier uluslarnn rnek, ilham ve destek ald itibarl bir noktaya kt. I. Basilios (867-886), Araplara kar bir dizi askeri operasyon balatt. O srada, i blnmeler ve isyanlar hilafeti zayf drmt. I. Basilios, bundan faydaAMALARIMIZ land. 870den sonra ordularn douya gnderdi. mparatorluk kuzeydou, dou, gneydou ynlerinde geniledi. Ksmen Sicilyaya hkim olan Araplar, Gney
K T A P

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

242

Uygarlk Tarihi

talya ehirlerini ve Maltay ele geirmiti. Bizans ordular talyada yeni sler ele geirerek Bizansn Akdenizdeki gcn perinledi. Basileios, fakirlere kar merhametliydi, zengin, aristokrat ve servetini kyl ya da kk zanaatkrlarn sefaleti zerine kuran byk arazi sahiplerine kar ise ok sertti. Grevini suistimal eden memurlar affetmeyerek brokratlar skca denetledi. Hukukulara eski kanunlar inceletti ve sadeletirtti. Hazrlanan Prokiron (Hukuk Elkitab) isimli eser medeni hukukun esas kurallarn ve eitli sulara verilecek cezalarn tam bir listesini iermekteydi. O dneme dek bir prens ancak babasnn salnda imparator ilan edilirse tahta kabiliyordu. Basileios, toprak gibi hanedann mlk olan tahtn sahibinin bunu ocuklarna aktarma hakk olduunu kabul ettirdi. Toplumsal dzen ve barn teminat olan bu anlay hemen kabul edildi. Basilios, bir av kazasnda lnce olu VI. Leon 29 Austos 886da imparator oldu. VI. Leon (886-912), babas gibi tahtn babadan oula gemesine inanyordu. ynetimde babasnn hukuk eserini tamamlad. Justinianusun hukuk itihatlarnn Greke zetlerini yaptrd. Bundan Basiliki (mparatorluk Kanunlar) ad verilen yeni bir kanun klliyat dodu. Bu eser, ad uygulamalara son verdi. Birok yeni emirnameler yaynland. mparatorluk otoritesinin bir danma kurulu olan senato ve hkmdara boyun emek zorunda kalan patriklik makamna stnlk salanmaya alld. Themalar yeni bir dzene konuldu. Araplar, Giritten kovuldu. Bulgar ar Simeon Trakyay istila etti. Bar gney Makedonyann teslimiyle salanabildi (897). Leondan sonra taht nce kardei ortak imparator Alexandrosun eline geti (912-913). Onun lmnden sonra VI. Leonun ocuk yataki olu VII. Constantinus Porfirogennitos (911-959) imparator oldu. Annesi Zoe (913-919) ve amiral Romanos Lekapinos (919-944) idareyi ele ald. Kzn Constantinus ile evlendiren Lekapinos, ortak imparator oldu. Bulgarlarla sava kt. ar Simeon, 914de Adrianopolisi ald. Bizans ordular, Srp ittifakna ramen Bulgarlar durduramad. ar, 924te Constantinopolis surlarna ilerledi. Kenti denizden abluka edecek donanmas yoktu. Arap yardmn da salayamaynca bara raz oldu. Bizans arn lm kurtard. Lekapinos, Arap tehdidiyle urat. O srada Halifelik zlyordu ve Bizans ordular nl general Kurkuasn komutasnda Mezopotamya ve Suriyede zaferler kazand (922-924). Araplar Armeniadan srd. mparator ldnde (959) Bizans Devleti Hristiyanln lideriydi. VII. Constantinusun olu II. Romanos (959-963) ksa bir sre tahtta kalabildi. ldnde ei Theophano, tehdit altndaki imparatorluu kurtarmak iin general Nikephoros Phokas (963-969) ile evlendi. Phokas ldrlnce, VII. Constantinusun damad oannis imiskis (969-976) tahta kt. Onun ksa idaresinden sonra II. Romanosun oullar II. Basilios (976-1025) ve VIII. Constantinus (976-1028) tahta kt. Constantinus lnce, yal Romanos Argiros tahta geti. O lnce dul kars Zoe, Paflagonyal Mihail ile evlendi ve onu imparator ilan ettirdi. IV. Mihail de taht sadece bir yllna yeeni V. Mihaile brakt. Bir isyan onu da devirdi. Prenses Zoe, birka ay iin kz kardei Theodora ile hkm srd. nc kocas IX. Constantinus Monomakhos (1042-1055) imparator oldu. O lnce Theodora kendini imparator ilan ettirdi. Bir yl sonra ldnde VI. Mihail Stratiotikos tahta geti (1056-1057). Makedonya hanedan Theodora ile sona erdi. VI. Mihail, ordunun tepkisini ekince tahttan indirildi. Askerler Isaakios Komnenosu imparator setiler. O da sert ekonomik nlemleriyle asker aristokrasiyi kzdrnca taht Constantinus Dukas (1059-1067)a brakt. Bylece ksa sreli Du-

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

243

kas hanedan dnemi balad. VIII. Constantinus Dukas da sivil memurlarn ve bakent halknn desteini salamak iin vaatlerde bulunup, unvanlar satp askeri harcamalar ksarak sivil memur snfn destekledi. Ne var ki bu nlemler devletin savunma gcn snrlad. 1061de Normanlar talyada Brindisiyi, 1064de Hunlar Belgrad istila etti. Peenekler ve Uzlar aknlar sklat. Seluklu Trkleri Orta Asyadan rana ilerleyerek lkeye hkmeden Araplar dize getirdi. Nihayet Bizansn Armenia themasna ulatklarnda Constantinus, para bulmak iin masumlar ar para cezalarna arptrp vergileri arlatrd. Ekya askerden usanan Anadolu ahalisi merkez idareden uzaklat ve Trklerle kaynat. Mays 1067de imparator ar bir hastalktan ld. Yerine baarl general Romanos Diogenes (1068-1071) seildi. mparator, sadece iki ayda tm orduyu disipline etti. Trklerle arparak zaferler kazand. 1071 baharnda Malazgird (Manzikert)i ele geirdi. Burada Sultan Alparslan komutasndaki Trklerle savat. Yaral imparator yenilerek esir dt. Sonuta sava ncesi statkoyu koruyan ve Bizans iin tatmin edici bir antlama yapld. Ancak, ordu komutan Ioannes Dukas, yenilgi zerine imparatorie Eudokiay tutuklatp manastra gndermi ve prens Mihaili tahta karmt. Ordu da Diogenese cephe almt. Birka adamyla salverilen imparator asilerce tutukland ve kr edildi. lm toparlanan devletin kurtulu mitlerini yok etti. Tahta kan VII. Mihail Dukas, yeteneksiz bir adamd. Devletin kt durumu Trklerin iine yarad. Hzla Anadolunun ilerine ilerlediler. Ekonomik kriz kt. Mihail, tahttan indirildi ve Nikephoros Botaniates (1078-1081) imparator oldu. Birok darbe giriimini general Aleksios Komnenos engelledi. Darbeci Nikephoros Melissenos, Trk yardmyla Anadolu ehirlerini yanna ekti. ehirlerin savunmasn emrindeki Trklere emanet etti. Nikaiay (znik) ele geirdi ve 1080de orada imparator ilan edildi. Ancak geri ekilince Trk muhafzlar bu ehirleri sahiplendiler. O srada Seluklu prenslerinden Sleyman ah Nikaiay fethederek Anadolu (Rum) Seluklu Devletini kurdu. Anadolunun Trklerce fethi, Balkanlarn aknlara uramas ve Botaniates idaresi ekonomiyi ke sarst. Develasyona gidildi. Dnya piyasasna hkim olan Bizans altn parasnn deeri dnce yerini Venedik dukatas ve Floransa florini ald. Aleksios Komnenos, Bizans sarayndaki entrikalardan birine kurban gitmemek iin Botaniatesi tahttan indirdi. 4 Nisan 1081de Ayasofyada ta giydi. Makedonya Hanedan Dnemini Bizans imparatorunun otoritesinin tartlmazl ve arSIRA SZDE dllk ilkesi asndan deerlendiriniz.
DNE KOMNENOS HANEDANI DNEM (1081-1185)L M

SIRA SZDE

DNELM S O R U

Aleksios Komnenos, tahta ktnda imparatorluk kt ynetim yznden dalS O R U maya balamt. Peenekler, Seluklu Trkleri ve Normanlar saldrya hazrd. Yeni imparator masrafl sava finansmann salayp ok cepheli savatan kanmak zorundayd. Kiliselerdeki altn ve gm eya zorla dn alnp ergitilerek altn ve DKKAT gm para bastrld. znik sultan Sleyman ile bir bar yapld (Haziran 1081). Bithynia daki Drakon (Yalakdere) nehri Bizans-Seluklu snr oldu. Aleksios, BaSIRA SZDE tda Alman imparatoru IV. Heinrich ve Papa VII. Gregoriosu Normanlara kar kkrtmaya alt. 1081de Venedik, ticari kapitlasyonlar karlnda denizden Bizansa yardm etmeyi kabul etti. Aleksios, orduyu glendirdi ve en iyi adamlarn AMALARIMIZ komutan atad. 1081 yaznda Gney talyadaki Normanlar, Dalmayadaki Dra kenti zerinden Makedonyaya ilerleyerek Kuzey Yunanistan ele geirdiler. Aleksios, kuvvetlerini Thessaloniki (Selanik) de toplamt. Bizans diplomasisi, NorK T A P

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

244

Uygarlk Tarihi

Pronoia: 1108den sonra vergiden muaf topraklarn devlete askeri ykmllk karlnda zel ahslara balanmas.

man eflerini bldnden talyaya geri ekildiler. Diplomat imparator kaybedilen tm ehirleri geri ald. 1086da sorun karan Peeneklerden Kumanlarla ittifak ederek kurtuldu. Bizansllar, znik sultannn ibirliiyle zmirdeki aka Beyi altetti (1093). Aleksios, 1094de Srplar ve Kumanlar durdurdu. gal altndaki Anadoluyu Trklerden kurtarmak iin harekete geti. I. Hal Seferi planlar bozdu. Disiplinsiz Hal birlikleri Bizans bakentine vardklarnda Aleksios olas bir yamadan korkarak ilk Hallar Anadoluya geirdi. Profesyonel Hal birlikleri 1096 sonunda Constantinopolise vard. Aleksios, seferi amalarna uydurmak istedi: anlamayla Hallara ele geirecekleri blgeleri Bizansa teslim edeceklerine sz verdirdi. Bizans gemileriyle Anadoluya geirilen (1097 bahar) Hallar zniki ele geirdiler. Frigyaya ynelerek Dorylaion (Eskiehir), Philomilion (Akehir) ve konio (Konya) zerinden Antiokhia (Antakya)ya ilerlediler. Kent gl surlarna ramen dt. Zaptettikleri yerleri Aleksiosa veren Hallar sayesinde Bat Anadolu kys Bizans idaresine girdi. Ancak dini adan nemli bir kent olan Antiokhiay fetheden Hallar szlerini unuttu. Norman efi Bohemund buray bir Hal prenslii yapt. I. Hal Seferi Aleksiosun umutlarn boa kard. Onun tek hatas 1082de Venedik ile 1111de Pisa ile kapitlasyon antlamalar yapmasyd. Bizans kleletiren ve talyan devletlerine Bizans sularnda ticaret serbestsi salayan bu antlamalar devlet ekonomisinin kontroln yabanc ellere geirdi. erde ynetim iyice merkezleti. Thema sistemi ilemez hale geldi. Bizans ordusu yabanc paral askerlerin eline dt. Yanl harcama ve srekli savalar Bizans altn parasnn devalasyonunu ve halka ar vergiler yklenmesini getirdi. Pronoia kurumu ve balar gl snflar daha da zenginletirdi. Hazine ve manastrlarn ise aleyhinde iledi. I. Aleksiosun halefi olu II. Ioannes (1118-1143), babasnn politikasn srdrd. yi bir asker ve siyaseti olan Ioannes, Peenekleri yendi (1122). 1125den sonra Seluklu Trklerine seferler dzenledi. mparator yaralanp 1143de lnce yerine olu I. Manuel geti. Bu dnemde II. Hal seferi gerekleti. Sefer Alman-Fransz ekimesi, seferin kt idaresi, zor yol koullar yznden baarsz oldu. Bizansllar, Venediklilerin kendi topraklarndaki ekonomik ayrcalklar suistimal etmesinden bkmt. Manuel, Venedik tekelini krmak iin rakip Cenovaya (1169) ve Pisaya (1170) da ekonomik ayrcalklar verdi. Ancak Bizans ekonomisi iyice ktleti. Bu arada, Manuelin dman Alman imparatoru I. Friedrich, Seluklu Sultan I. Klarslan (1156-1193) Bizansa kar kkrtmt. Manuel, gl bir orduyla Anadoluya geti. Doruca Frigyaya ilerledi. Ancak orada 17 Eyll 1176da Trklerin Myriakephalonun dar geitlerinde kurduu pusuya dt. Byk bir bozguna urad. Bu sava Bizansda asker ve toprak kayplar bir yana byk moral bozukluu yaratt. Devlet, eski karizmasn bir daha kazanamad. mparator, politikasnn ve yenilgisinin zntsnden 1180de ld. I. Manuelin halefi oniki yandaki olu II. Aleksios Komnenos (1180-1183) idi. Asl iktidar Manuelin yeeni Aleksios ile Fransz imparatorie Marideydi. Mari, yabanc Latinleri kayryor ve nemli konumlara getiriyordu. Kentin bir mahallesi Ceneviz, Pisa, Venedikli tccarlarnd. Darbeci Andronikos Komnenos halkn antipatisini ustaca kulland (Eyll 1183). Andronikos, iki yllk idaresinde i tekilat byk bir ustalk ve hzla dzene soktu. Merkezin aleyhindeki ve halk ezen aristokrasiyi ezdi. retici snf ezen vergileri hafifletti. Grevini suistimal eden memurlar lm cezalarna arptrd. Maliye ve ticaret dzeldi. Tam bir refah devri yaand. Andronikosun lmyle Komnenos hanedan sona erdi.

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

245

IV. Hal Seferi ve Latin Hkimiyet Devri (1204-1261)


Bizans imparatorlar, Komnenos dneminden sonra tehditlerle baa kamadlar. Genel kaos iinde malikne sahibi soylular taht iin savayordu. 1203deki IV. Hal seferinden sonraki dnemde lke bu snfn lehinde paraland. 14. yzylda bu ayrcalkl snfn iktidar ve zenginlii halkn tepkisine ve sosyal kargaaya neden oldu. Zayflayan imparatorluun dalmas hzland. mparatorluk ekonomisi de srekli olarak bozuldu. Devlet, 7. yzylda Suriye ve Msr Araplara kaptrmaktan pek etkilenmemiti. 11. yzylda Anadolunun Seluklulara kayb onu derinden sarst. Ticaret, Thessaloniki (Selanik) gibi liman kentiyle snrl kald. Dier devletlerle Akdeniz ve Dou denizlerinde gl bir donanmayla rekabet edilebileceklerini anlamayan imparatorlar, Venedik donanmasnn hizmetini yelediler. Bakent halk 1185te aristokratlarn desteiyle isyan etti. mparator II. saakios Angelos (1185-1195), hazine an kapatmak iin yeni vergiler koydu. Genel honutsuzluk yeni taht kavgalar kard. Trklerin Anadoludaki ilerleyii srmekteydi. Yeni bir darbeyle saakiosun kardei III. Aleksios tahta kt. Ancak tahtta fazla kalamad ve kat. IV. Aleksios, Hal desteiyle babas II. saakios ile tahta kt (1203). Hal donanmas 1203 Hazirannda bakent nndeydi. Btn Dou pazarlarn ele geirip Ceneviz rekabetini krmak isteyen Venedikliler hedefi Msr olan Hal seferinin ynn deitirdi. Bizansl halk, 1204 bandaki isyanda imparatorlar ldrd. Dukas Muruflos, V. Aleksios adyla tahta kt. Latinlere kafa tutunca bakent Latinlerce istila edildi. Kent ve evresinde bir Latin devleti kuruldu. Venedikli ve Franszlar Dounun ilk Batl imparatorunu seti. Flandre kontu Baudouin, Ayasofya kilisesinde ta giydi. Hallar halka ok byk zulmlerle ikence ettiler. ehri yakp yktlar ve yamaladlar. Bizans yazarlar Mslmanlarn bile Bizansllara szde din kardeleri Batl Latinler kadar eziyet etmediini yazar. Bizans idaresi Nikaiada 57 yllk bir srgne gitti. mparatorluk paraland. Komnenos hanedan Trabzonda bir prenslik kurdu. Angelos hanedan kuzeybat Yunanistan (Epiros)da bir despotluk kurdu. Hal Seferini din nedenlerle yapan Batllar yzyllardr madd egemenlii elinde tutan Bizans yama derdine dtler. Bakentin blgelerini paylatlar. Latin imparator yarsndan fazlasn; Venedik Ayasofya kilisesiyle kalann ald. Latin bir rahip Bizans patrii oldu. mparatorluk, Batdaki gibi feodal devletiklere blnd. Bizansllar, Constantinopolise dnebilmek iin 57 yl bekledi. 1262de Mihail Palaiologosun birlikleri kenti ele geirdi. Mihail (1261-1282) de Austosda trenle ehre girerek patrik Arseniosun elinden ta giydi. Olu Andronikosu ortak imparator ilan etti ve Palaiologos hanedann kurdu.

PALAIOLOGOS HANEDANI DNEM VE K (1261-1453)


Palaiologos Hanedan Dnemi, edebiyat ve sanatn ykselii yannda ierde ve darda savalarla dolu son bir rpnn hikyesidir. VIII. Mihail Palaiologos (12611282), boyutlar iyice ufalm yeni bir devlet kurmutu. Devlet arazisi, Anadolunun kuzeybats, Trakya, Makedonyann bir blm, Thessaloniki ve kuzey Ege adalaryla anakkale ve Karadeniz Boazlar ile snrlanmt. Bizans devleti, Epiros Despotluunu ele geirmiti. Ksmen Moraya sahipti. Anadoluda Trkler, Balkanlarda Bulgarlar ve Srplar kuvvetlenirken Bizansllar birleemiyordu: Trabzon Rum devleti hl merkezden bamszd. Egede Venedik, Karadenizde Cenova egemenlii sryordu. mparatorluun sonunu bakentin Osmanl Trklerinin eline

246

Uygarlk Tarihi

d deil, a gzl Latinler hazrlad. VIII. Mihailin cesareti ve diplomatik dehas byk bir tehlikeyi nledi. Sicilyann Norman kral Manfredin Bizansa dnk hrslar vard. Manfred, 1266da, Papa VI. Clementin Sicilya Kral ilan ettii Charles dAnjou tarafndan ldrld. Charles, Manfredin politikasn srdrd. VIII. Mihail, Papaya destei karlnda Kiliselerin birlemesi iin grmeyi teklif etti. Bu teklif Papaya ok cazip grnd. 1274de Mihail, Bizans kart koalisyona ramen Anjounun ordularn bozguna uratt. Mihail Palaiologos, Trk istilasn grmedi. Trkler geici seferlerle yetinse de Bizans snrlarnn zayfln anlamlard. Bizansn dier dman Srplard. VIII. Mihailin halefi olu IX. Mihail (1284-1329) idi. Onun lmnden sonra imparator olan II. Andronikos, oannis Kantakuzinosun desteiyle bakenti zapt ederek ta giyen asi torunu III. Andronikos ile mcadele etti (1328). III. Andronikos ta giydiinde devlet ilerini dostu Kantakuzinosa emanet etti. 1341de len III. Andronikos veliaht belirlememiti. Yeni varis, dokuz yandaki V. oannis Palaiologos idi. Kantakuzinos, niyabeti imparatorie Annaya braksa da i sava kt. Sonunda taraflar anlap idareyi ortaklaa devraldlar. Bu arada Srp kral Stefan Duan Thessalonikiye yrm, Bulgarlar kuzey snrna asker ymt. Arada bir Rumeliye geen Trk aknclar Trakyaya saldryordu. Kantakuzinosun Srplara kar mttefiki Aydnolu Umur Bey idi. Ama bu kk ordu Trakyay yamalamak isteyen disiplinsiz askerlerden oluuyordu. Kantakuzinos, 1345de Orhan Bey ile ittifak yaparak kz Theodoray gelin verdi. 1347de bakente girerek ta giydi. Taht naibesi Anna ile anlat. Bu anlamayla i sava sona erdi. Bizansdaki i savatan en krl kan Osmanllard. Kantakuzinos, deme yapmak iin kiliselerden deerli eya toplad Osmanl birliklerine paras yetmeyince onlara Geliboluda bir s salad. Sleyman Paa, ykk impe kalesini onarmak iin askerleriyle Kallipolis (Gelibolu) yarmadasna geti. 1354de tm Trakyada ok iddetli bir deprem oldu. ehir, kasaba ve kyler ykld. Sleyman Paa, yeni yerleim alanlar arayan Trkmen gruplarn Rumeliye geirdi. Sakinlerinin terk ettii Kallipolis ehrine yerletirdi. VI. Ioannis, 15 Haziran 1383de lnce V. Ioannis Palaiologos imparator oldu. Bu arada Sleyman Paann ordular Trakyada ilerledi. V. Ioannis, Batdan yardm alabilmek iin Papaya Ortodoks ve Katolik Kiliselerini birletirmeyi vaadetti. Bunun iin talyaya giden imparator, irmen savann (1371) malup Srp prensleri gibi sultan I. Muradn vassal oldu.Ioannes, 1376da olu IV. Andronikos tarafndan tahttan indirildiinde sultann yardmyla tahtn geri ald (1379). Vassallk stats gerei olu Manueli I. Bayezidin sarayna rehin gnderdi. Bu itaatkr tavr, Bizansn Osmanl politikasnn mihenk tan oluturdu. V. Ioannis, 1391de ld. Ayn yl Manuel ta giydi. lk yllarndaki uysal politikas sonra deiti. Manuel, Osmanllara kar Avrupal hkmdarlara yaklat. I. Bayezidin tepkisi Constantinopolisi, 1394de ablukaya almak oldu. Manuel, 1399da taht VII. Ioannise emanet edip asker yardm iin Bat Avrupaya gitti. 1402de Osmanl kuvvetleri Ankara Savanda Timura yenildiinde artlar aniden deiti. Bayezidin oullar durumlarn glendirmek iin Venedik ve Bizanstan yardm istediler. En byk ehzade Sleyman elebi (1403-1411) Venedik, Ceneviz, Rodos valyeleri ve Bizansa birok toprak ba yapt bir bar antlamas imzalad. VII. Ioannis bundan faydalanarak Marmara Denizinin Avrupa kysyla Thessalonikiyi tekrar Bizans topraklarna katt. II. Manuel, 1403de Batdan dnnce I. Mehmet elebi (1413-1421) Bizans ile dostane ilikiler kurdu. Bu ilikiler II. Murad (1421-1451) dneminde bozuldu. II. Manuel, idareyi olu VIII. Ioannise devretmiti. VIII. Ioannisin iinde bulunduu Osmanl kart sava yanllar I. Ba-

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

247

yezidin Bizansda rehin tutulan olu Dzmece Mustafay serbest brakt. II. Murad, amcasn g bela saf d etti. 1422de Constantinopolisi kuatt ancak baarl olamad. 1424de yeni bir bar anlamas imzaland. Bizans tekrar tazminat deyen vassal devlet oldu. Filozof imparator olarak tannan II. Manuel, 1425de ld. II. Manuelin yerine olu VIII. Ioannis geti ve 1448e kadar tahtta kald. 1423den beri Osmanl kuatmas altndaki Thessaloniki dt (1430). Bylece Bizans mparatorluu, Constantinopolis ve civaryla Moraya skp kald. mparatorluun varl bakentin kara surlarna ve Morann korunmasna balyd. VIII. Ioannis ve Moradaki kardeleri Korinth geidindeki Heksamilion (Germehisar) surunu glendirdi. mparator, Dou-Bat kiliselerinin Papann otoritesi altnda yeniden birlemesini (union) savunuyordu. Papa IV. Eugenius, Ferrarrada bir konsil toplaynca bizzat katld. Ortodoks ve Katolik mezhepleri Ortodoks temsilcilerin tavizleriyle 1439da uzlat. Birlik gya yeniden saland. mparator, bakentteki ruhban snfnca protesto edildi. Bu arada Macar ve Srplarn idaresindeki Hal ordusu Balkanlar geerek Ni nnde Osmanl ordularn yenerek Varnaya ulamt. II. Murad, 1444de Varna Savanda Hallar yenince VIII. Ioannisin kurtulu umutlar yok oldu. Sultan, Varnadan Moraya yrd. Bizans ordusunu Heksamilion surunun gneyine pskrtt. 1448de Osmanllar II. Kosova savanda Hallar yenince Bizans aresiz kald. Ioannis, ksa sre sonra ld. Union kartlar kardei Demetriosu destekliyordu. Naibe imparatorie Helena Constantinusu tutuyordu. ki karde anneleri Helenann gayretiyle sultann arabuluculuuna bavurdu. Sultan, Konstantinosun tahta gemesini onaylad (1449). Kaderin garip bir cilvesidir ki son imparator ilk imparatorla ayn ad tayordu. XI. Konstantinos, II. Muradn 1451de lmnden ve II. Mehmedin tecrbesizliinden yararlanmak istedi. II. Mehmedi Bizans bakentinde rehin olan ehzade Orhan serbest brakmakla tehdit etti. II. Mehmed, Bizans bakentine yrd. Elilerle hediyeler gnderen imparator kuatmay engelleyemedi. Nisan 1453de balayan son kuatmada kentin savunmasna Batnn desteini salamak iin Bizans kilisesinin Romaya balln ilan ettiyse de sonu alamad. Savan akbeti belliydi. Teslimiyeti halinde sayg grebilecekken direnmeyi seti.
Resim 9.5 Bizans bakenti Osmanl kuatmas altnda

248

Uygarlk Tarihi

Teslime yanamayan son Bizans imparatoru, 29 Mays 1453te surlar aan Osmanl askerleriyle arprken ldrld. Cesedinin bulunup bulunmad hala tartlmaktadr. Kaynaklar sadece imparatorlarn giyebildii krmz izmelerinden tannan cesedinin l askerlerin arasnda bulunduunu yazar. Ortodoks kilisesi Constantinusu ehit ve aziz ilan etti. Yunanllar ve Rumlar onu mermerlemi imparator olarak anar. Bir gn canlanarak imparatorluu yeniden kurup Trkleri stanbuldan atacana inanrlar. Bizans bakentinin fethi Batl tarihilerce bir felaket olarak nitelendirilse de IV. Hal seferinde tahrip edilen kent fetihten sonra yeniden dodu. yice azalan nfusu yznden dul bir kralieye benzetilen eski Bizans bakenti, II. Mehmedin emriyle yeniden imar edildi. Anadoludan getirilen halk ve dnmesine izin verilen bir ksm eski ahaliyle yeniden canland.
SIRA SZDE

Bizans mparatorluunun knn Osmanl ilerleyii dndaki politik, ekonomik neSIRA SZDE denlerini deerlendiriniz.
D UYGARLII VE SANATI BZANS N E L M
AM A

DNELM S O R U

S O R U Bizans uygarlnn ve sanatnn genel zelliklerini reneceksiniz.

DKKAT

SIRA SZDE

K AT 4. yzyldanD15.K yzyla kadar Dou Hristiyanlnn kutbu olan Bizans kltr ve uygarl, imparatorluun bakentinin Byzantiona tanmasyla birlikte zengin ve kkl n Asya SZDE SIRA ve Anadolu kltrlerinden etkilenmitir. Bizans sanat ise, byk lde Roma ve Yunan sanat ile ilikili bir sanattr. Ancak bu sanat hristiyanln hizmetinde olmu ve bu dinin beeni ve tercihlerinin izlerini tamtr.

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

Devlet Ynetimi
K T A P

TELEVZYON

NTERNET

Bizans mparatorluu, fiilen ve hukuken btn iktidarn kayna ve oda imparaK T A P tor olan monarik bir idari yapya sahipti. mparatorun Tanrnn iradesiyle bu makama seilmi bir kii olduuna inanlrd. Hristiyanln resmi din olarak kabul edilmesinden sonra Constantinopolis patrii imparatora ounlukla Ayasofyada ta T E L mparator giydiriyordu. E V Z Y O N kilisenin koruyucusu ve ortodoksluun savunucusuydu. mparatorlukta idari rgt merkez ve eyaletler olmak zere ikiye ayrlmtr. Merkez rgt, saray memurlar ile sivil ve askeri memurlardan meydana gelen bir memurlar aristokrasisinin elinde bulunuyordu. Merkez rgtnde en nemli kuruNTERNET luu, Roma senatosu rnek alarak kurulmu olan senato oluturmaktayd. Ayrca, imparatora daha yakn olan Hagion Konsistorion (Kutsal ura) bir eit saray uras grevini yrtyordu. Tara rgt Heracleius ve halefleri zamannda nemli deiikliklere uram ve thema ad verilen askeri idare blgeleri kurulmutur. Her themann banda strategos ad verilen bir eit askeri valiler bulunmaktayd.

Hukuk
Adalet rgtnn ba imparatordu ve yalnz onun adna adalet datlabilirdi. 14. yzyln balarna kadar en yksek mahkeme imparatorun bakanlk ettii mahkemeydi. yeleri yksek memurlardan seilirdi. Bunun dnda yksek daire bakanlarnn ynettikleri mahkemeler ve kentlerde ilk mahkemeler bulunuyordu.

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

249

Edebiyat
Bizans edebiyat, ilk zamanlar Antik edebiyatn devam niteliindedir. Hristiyanln devlet dini olarak kabul edilmesinden sonra bile eski pagan edebiyat devam etmitir. Ancak Hristiyan dncesi hemen sonra edebiyatta da arln hissettirmitir. eklen eskiye bal kalnsa da ruhen Hristiyan bir edebiyat idi. Bizans yazarlarnn ounda Kutsal Kitap (Kitab- Mukaddes) n bilinmesi, Antik eserlerin bilinmesi kadar nemli saylrd. I. Justinianus devri, Bizans edebiyatnn en parlak dnemidir. Bakent Constantinopolis bata olmak zere Anadolu, Suriye, Filistin ve Msrdaki kentlerde de edebi bir canllk vard. Tarih, hukuk, bilim ve teknoloji Bizans iirine konu oluyor ve her tr nesir iire evriliyordu. nemli Bizans airleri arasnda Nannos, Romanos, Musaios, Patrik Sergios saylabilir. 7. Yzyln ortalarndan itibaren Bizans edebiyat bir duraklamaya girmitir. zellikle ikonoklasm hareketi kutsal resimlerin yan sra bilimsel ve edebi faaliyetlerin durmasna neden olmutur. Bu dnemin zellii ounlukla din adamlarnn yazm olduu iirlerde din temalarn ilenmesidir. Ayrca paganlarca ehit edilmi azizlerin biyografileri de bu dnemde olduka youn ilenen konular arasndadr. Bizansn ilk kadn airi Kasia bu dnemde yaamtr. Constantinopolis niversitesinin yeniden kurulmas (863) iki yzyllk bir duraklama devresini bitirerek yeni ve parlak dnemi balatmtr. Antik dnem ve Bizans devri eserleri toplanarak incelenmi ve zetlerinden oluan ansiklopediler hazrlanmtr. Bunun en nemli rnei Suidasdr. Bu dnemde ayrca milli destanlar, epigramlar, ilahiler, manzum eserler kaleme alnmtr. 12. yzyla gelindiinde halk dilinde yazlm didaktik, satirik, lirik iirlerin yan sra ataszleri ve hikayeler yazlmaya balanmtr. Dier yandan antik Grek mitolojisi halk edebiyatna hakim olmutur.

Eitim ve retim
Daha ok erkek ocuklarn okula gnderildii Bizans mparatorluunda eitim yaygn deildi. Sivil, asker, din grevlileri ile byk toprak sahipleri ve zengin tccarlarn ocuklarnn tercih edildii ortaretimde antik Yunan yazarlarnn metinleri okutuluyordu. Constantinopolisin yeni bakent olmasndan sonra imparatorluun eitli blgelerinden, zellikle Atina, Msr ve Suriyeden gelen bilginler bakenti bir bilim merkezi haline getirmilerdi. Bakentteki ilk yksekokul veya niversite II. Theodosius tarafndan kurulmutu. mparator Justinianus dneminde niversite eitimine nem verilmi, ancak ondan sonra niversite zayflamaya balam ve Phokas tarafndan da kapatlmtr. 9. yzylda Bizans uygarl byk bir dnsel ve sanatsal bir hamle yapmtr. mparator III. Mihail ve days Bardas, Constantinopolis niversitesini yeniden am (863), krslerini nl bilginlere teslim ederek bu kurumun tm dou dnyasnn ok nemli bir kltr merkez haline gelmesini salamlardr. Magnaura saraynn ats altnda bulunan bu niversite, din banazla kar zgr dncenin yuvas oldu. Dini inanlarla ilgili bir ama gzetmedii gibi retimini dinsel-bilimsel tartmalara da endekslemeyen niversite laik, din d ve hatta putperest olarak nitelendirilebilir. Bu kurumda inceleme ve aklamalarda bulunan limler kilise mensuplar deil, antik dnce statlar, Yunanistandan gelen filozof ve airlerdi. Hellenizm, niversite ats altnda yeniden douyor ve gleniyordu. Bilgilerinin derinlii ve alma alanlarnn genilii ile herkesi hayran brakan limler, sonralar talya ve Fransadaki Rnesans yaratacak olan byk hmanistlerin

250
Studion Manastr: (780802) stanbul`da kalntlar bugne ulaan nadide kiliselerden biridir (mrahor Camii). Bugn yalnzca d duvarlar ayaktadr. 463 ylnda Roma Patrii Studius tarafndan yaptrlmtr. 15. yzylda kilise, cami ve medrese olarak kullanlmaya baland. Bazilika tarzndaki bu yap, 1894`teki depremde byk hasar grnce boaltld.

Uygarlk Tarihi

nclleridir. Constantinopolis, bilimsel olarak barbar Batdan be yzyl ilerdeydi. Grek kltrnn bu gelimesi, kiliseyi rahatsz ediyor ve ortodoks kilise, filozof Leon, Fotios ya da Patrik oannis gibi derin bilginlere eytann uaklar gzyle bakyordu. Kilise bilginleri de Studion manastrnda toplanarak Magnaura okulununkine taban tabana zt ideallerden ilham alan ikinci bir niversite kurdular. Bu niversite, insan bilgi dallarn Hristiyan bir grle gelitirerek rencilerine doktrinlerini retiyordu. Azizlerin yaam yklerini konu alan byk eserler (Hagiografi) bu devirde bu manastrda yazld. Bu arada Kasia adnda gzelliiyle n salm gen bir kadn, din d iirleriyle herkesi bylerken Studionlu keiler, baarl dini iirler yazyorlard. Bizansl bilginlerin ve sanatlarn merak, anlama ve sempati duygusu, komu uygarlklar da incelemeye yneltiyordu. Badat halifesinin saray Bizansl sanatlara esin kayna olan ve zaman zaman rekabet ettikleri bir merkezdi. mparatorlukla hilafetin kar karya geldii savalarn nemi yoktu. ki uygarlk, birbirlerine gsterebilecekleri en orijinal yaratmlar paylayor ve karlkl hayranlk duygusu, geni ve yce bir hogr havas oluturuyordu.

Sanat
Bizans sanat, Dou Akdeniz evresinde yer alan topluluklarn, hristiyan inanc iinde meydana getirdikleri bir sanattr ve ana kayna Anadolu topraklardr. Bu sanatn z Anadolu sanatdr. Makedonya, Yunanistan, Suriye Msr ve Kuzey Afrikadaki Bizans eserleri, eyalet sanat rnekleridir. 4. yzyln ilk yarsnda Hristiyanln serbest bir din olmasyla 4. ve 5. yzyllarda Bizans sanat bir gei sreci yaam ve Yunan -Roma dnyasnn geleneklerini yeni inanca uyarlamaya almtr. Bu dnemin eserleri biim ve ssleme bakmndan Eskia Roma sanatna baldr. Bu nedenle Bizans sanatnn balangc kesin bir izgi ile ayrlamaz ilk yzyllarn sanatna Erken Hristiyan Sanat da denir. Bizans sanat birbirinden farkl zellikleri olan dnemlere ayrlr: 1. Erken Bizans Dnemi Sanat: 5. yzyln sonlarndan ikonoklasm hareketinin balad 726 ylna kadar devam eder. Bu dnemde Hellenistik ve Roma sanat zellikleri Bizans sanat zerinde etkili olmutur. Ayrca Yakndounun sanat ve estetik zevkleri de sanata szmtr. 2. konoklasm Dnemi Sanat: Bu dnemde (726-842) tasvir yasa vardr. Dini resimler yasaklanm ve tahrip edilmitir. Tamamen bezemeye dayanan ve dini olmayan sanat anlay hakimdir. 3. Orta Bizans Dnemi Sanat: Bizans sanatnn kendine zg karakterini bulduu dnemdir (842-1204). slam uygarl ile beraber, lkan bilgi ve Dounun sanat zevkini egemen kldklar bir dnemdir. 4. Son Dnem Bizans Sanat: 1261den 1453e kadarki son eserlerin verildii dnemdir. Erken Hristiyan sanat sa ve azizlerin tasvirinden saknmt. Bu sanat kendini sembolik temsil ile snrlamt. Bunun nedeni muhtemelen putlara tapnmay yasak eden Musa peygamberin retisinden kaynaklanmaktayd. Ancak yava yava ve zellikle imparator I. Constantinus ile birlikte dini resimler kabul edilmeye balamtr. konalarn aziz ve rlik kltlerini tevik eden eski gelenekten kaynakland grlmektedir. Hristiyan inancnda azizler, insanlarla tanr arasnda bir arac ilevi grmeye balamtr: Azizler, koruyup gzeten olarak ilev grmtr. Hristiyanln ilk zamanlarnda bile insanlarn her an gl bir azizin yannda olmasnn imknszl dnlrse aziz tasvirlerinin neden nem kazand kendiliinden anlalr. Azizle badatrlan rlikler ve onlar betimleyen resimler, azizle irtibata

Rlik: Hazreti sa ve azizlerle ilikili ya da onlardan artakalan kutsal eya veya paralar.

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

251

gemeyi salayan bir ara olarak grlmtr. konalarn yceltilmesi Neoplatonist dnceden de beslenmitir. Bu felsefi sisteme gre evremizde grdmz dnya gerein bir kopyas ve yansmasdr. Tanrnn ya da bir azizin resmi orijinal deildir, ancak orijinal olann bir yansmasdr ve bu nedenle grdmz herhangi bir ey kadar da gerektir. Bylece, inananlarn gznde bir ikona kendine ait glere sahip olmu olmaldr. konalara tapnmak balarda bireysel dzeydeyken ok gemeden cemaatin ortak tapnmnn bir paras haline geldi. Bu adetler en ok Suriye ve Msrn sanatsal geleneklerine benzemekteydi. zellikle 6. ve 7. yzyllarda ikona tapnm yaygn bir hal ald. II. Justinianus, bastrd sikkelerde ilk kez sa figrne yer veren imparator oldu. Quinisextum konsili (691-92) sann sembolik tasvirini yasaklamt ve asl gibi resmedilmesini istemiti. kona kltlerinin geliimine kar duranlar hep olmutu, fakat bu kartlk konsilin topland dneme kadar hep suskun kalmt. konoklast hkmdarlar barbar saymak yanl olur. Bununla birlikte, kendilerini hayranlk uyandran din sanat eserlerini yok etmekle sulayan hasmlarnn iddialarndan biri budur. Sulama, haklysa da bunlarn yerine ou zaman yenileri konulmutur. Vlaherna Kilisesi V. Constantinus tarafndan aa, her eit ku ve hayvan resimleriyle sslenmiti. Bunlar, iinde balkl kularnn, kargalarn ve tavus kularnn birbirine kart sarmaktan kenar naklar ereveliyordu. Kiliselerin iinde bile genel yaant sahnelerine, manzaralar, enlikleri, hayvanlar temsil eden mozaik ve resimlere dokunulmamtr. konoklastlarn yasakladklar ve yok ettikleri Tanry, Meryemi ve azizleri somutlatran resimlerdir. Hellenistik Alexandreia (skenderiye) geleneklerine ve antikiteye dnen bu yeni ikonoklast sanatn temalar arasnda din motifler, halk hikyelerinden sahneler ve hatta portreler vard. Constantinusun izinden giden Theophilos, kilise mensuplarnn itirazna ramen, kutsal mozaikler yerine zevkli bir gerekilik ve hayat ifadesi tayan hayvan resimlerini koydu. Byk bani Theophilos, doann taklit edildii Byk Sarayn duvarlar iinde bir sra ihtiaml yaplar bina ettirdi. Duvarlar mermer kaplanm ve kubbesi btnyle altn yaldzl muazzam bir taht salonu, ayn biimde sslenmi bir kapal teras, etraf stunlarla evrili geni bir avlu. Bu avludan, ortasnda altnla sslenmi gm emberli tuntan byk bir adrvanl havuzun bulunduu meydana iniliyordu. Bu harika mekann etrafna bir tiyatroya benzeten basamaklar yaplmt. Grkemli dekoruyla bu tiyatro, muhteem enliklerin yaplabilecei genilikteydi. Hipodromdaki hizipler, altn koum takmlaryla kaplanm atlarn, getirip imparatora burada takdim ederlerdi. Ar mealelerle yaplan enlik dans burada yaplrd. mparator, mcevherlerle kapl bir taht zerine oturarak trene bakanlk ederdi. Bu tahtn zerinde drt yeil mermer stunun tad bir kubbe ykselirdi. Etrafta birbiri ardnca salonlar vard. Duvar resimleri zafer anlarn tasvir eden Ak Salonu, pembe mermerden stunlar ve yan duvarlarndaki hayvan resimleri ile nci Salonu, altn bir kubbenin rtt yatak odas; bahelerde bunlar kadar muhteem binalar. Bu kkleri denmesinde kullanlan kuyumculuk yle kusursuz, zengin ve ince bir seviyeye erimiti ki, 14. yzyl sanatlarndan Floransal Cellininin ince sanat bile bunu aamamtr. stleri altn kularla dolu kesme altndan aalar, altn ekmeceler, altndan aslanlar, altndan yaplm efsane hayvanlar ve hatta altndan yaplm orglar bu yaplar sslerdi. konoklast hkmdarlarn mimaride ve ssleme sanatlar alannda e deeri I. Justinianus devridir. konoklastlarn din sanat kt grp yok ettikleri sylemek doru deildir. Din sanat sadece gzler nne sermek istememilerdir. rnein, kitaplardaki tezhiplere ve resimlere dokunmamlardr. Bylece keilerin faaliye-

252

Uygarlk Tarihi

ti, elyazmas kitaplarn resimlenmesi ve tezhibiyle snrl kalmtr. Chloudosun lahi Kitab buna gzel bir rnektir. Halkn anlayaca sadelikte ve heyecan verici bir gerekilikle sihir ve hayat dolu iki yzden fazla kompozisyonu kapsayan bu eser, Tevrat ve ncilin sahneleriyle sslenmitir. konoklasm hareketi, birok eseri yok etmi olsa da Bizans estetiini yeni araylara yneltmitir. Bizans sanatn ekilcilikten kurtarmt. Dini sanatn boluu, din d antik dnyadan ve doadan ilham alan, gereki bir sanatla doldurulacakt. Yeni ifade yolunu arayan bu sanat, mcadele iinde genleti.

Mimar
Bizans mimarisi, 4. ve 5. yzyllarda Hellen ve Roma kltrnn yeni bir yorumu olarak Anadoluda domu ve Constantinopoliste gelimitir. Bizans mimarisi, ilk olarak Arap mimarsinden faydalanm ve bu bilgiyi yorumlayarak kendi amalarna uydurmutur. Dou mimarlnn etkisi altnda gelien Bizans mimarisi, bir tula mimarisidir. Ayrca malzeme olarak ta, bazen ta ve tula birlikte (almak) kullanlmtr. Hellenistik ve Roma dneminde bir toplant mekn olan bazilika, ak pazar ve mahkemesi bulunan byk salonlard. Ticari anlamazlklar zen hkimin yerine sann konmasyla hristiyanlatrlarak kiliseye dntrlmtr. Bazilika eklindeki kilise, uzun bir yapdr. Dou ucunda yarm yuvarlak bir ekilde dar taan, toplant ya da ayinin yneticisinin durduu apsis ad verilen yarm daireli boluk vardr. Apsisin nnde ise koro alan bulunmaktadr. Bat ucunda ise, narteks ad verilen bir hol bulunur. Narteksin iki yanndaki merdivenlerden yan neflerin zerinde uzanan ve kadnlara ait olan galerilere klr. Bir bazilikann st ift meyilli ve kiremit kapl ahap bir at ile rtl olurdu. Bu basit ve sade kilise tipi; Erken Hristiyanlk ve Erken Bizans sanatnda ok tutulmu ve birok rnek verilmitir.
Resim 9.6 Bazilika plan ve grnm

talya, Anadolu, Yunanistan, Msr, Filistin ve Suriyede yaplan bazilikalarn birou gnmze kadar gelebilmitir. 6. yzylda bazilikalarn zeri tonoz kemerler ya da kubbelerle rtlmtr. Kubbeli bazilikalarn en grkemli rnei Hagia Sophia (Ayasofya) kilisesidir. Bu eser dikdrtgen pln zerine oturmutur. Bunun batsna yerletirilen narteks, yani giri blm vardr. Narteksin nne de bir atrium (i avlu) gelmitir. Ayasofyann d yzeyindeki tulalar svaldr. Yine tula ile rlen kubbeler kurunla kapldr. duvarlar, payandalar ve zemin eitli mermerlerle; tonoz ve kubbeler ise mozaiklerle kaplanmtr. 1453den sonra cami olarak kullanlan Hagia Sophia (Ayasofya), 1933ten sonra mze hline getirilmitir. Ahap rtl ve kubbeli bazilika kiliselerden sonra, Bizans mimarlnn ikinci kilise tipi ha plnl olanlardr. 8. yzyldan sonra bu kiliseler kare plnldr. Kare-

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

253

nin ortasnda drt fil aya zerinde bir kubbe oturtulmaktadr. Kubbenin arl da drt taraftan, eksenleri birbirine dikey olan beik kemerle karlanmaktadr. Bu kubbe ve kemer sistemi zemine yanstldndan, drt kolu birbirine eit bir ha (Yunan ha) olumaktadr. Ortada yer alan ana kubbe dnda, drt kol zerine de kubbeler konarak say bee karlmtr. Douda bir apsis, batda ise narteks bulunur. Ha plnl kiliseler, bata bakent olmak zere Anadolunun birok yerinde yaplmtr. Bizans dnemi sivil ve asker mimar rneklerine bakentte ve Anadolunun birok yerinde rastlanabilir. ehirlerin etrafn evreleyen surlar, kaleler, eitli saraylar, su kemerleri, kprler, yer alt yollan, direkli caddeler, zeri kapal ya da ak sarnlar rnek olarak gsterilebilir. Bugn de stanbuldaki surlar, Tekfur Saray, Chora Manastr(Kariye Camii), Pantakrator Manastr (Zeyrek Camii), Yerebatan ve Binbirdirek sarnlar, Valens Su Kemeri (Bozdoan Kemeri), ukurbostan Ak Sarnc, Dikilita, emberlita Bizans mimarsinin dev boyutlu yaplarndandr. Edirnedeki Adrianapolis Kalesi, Gebzedeki Eskihisar Kalesi, Malatyadaki Karamanaa Kprs, Amasra Kalesi, zmirdeki Laskarisler Saray, Side ve Efes gibi antik kentlerdeki emeler (nymphaion) gibi yaplar Anadoluda yaplan Bizans yaplarndan sadece bazlardr.
Resim 9.7 stanbuldaki duvar freskleriyle nl Chora manastr (Kariye Camii)

Bizans sanatnn beslendii kaynaklar nelerdir?

SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

NTERNET

NTERNET

254

Uygarlk Tarihi

zet
AM A

mparator Constantinusun tahta k srecinde ve sonrasnda imparatorluun iinde bulunduu politik ve dinsel koullar nasld? Hristiyanln nce serbestlik kazanmas ve sonra da yaylma imkn bulmas Constantinusun taht mcadelesiyle ilikili bir konudur. Diocletianus tahttan feragat edince yeni caesarlar seilirken safd edilmeye allan Konstantinos, babas Konstantius Chlorusun lmyle ona bal birliklerce imparator ilan edildi. Galyann kontroln ele geirdi. 312de talyay elinde tutan caesar Maxentius ile karlat. Bask altndaki hristiyanlarn maddi desteiyle Milvia kprsnde zafer kazand. 313de Milanoda bir fermanla hristiyanlara serbesti tand. Hristiyan Tanrnn seilmi hkmdar olan Constantinus, yeni dini destekledi. Ruhban kesimi ona bu dini yayma ve inan birliini koruma sorumluluunu ykledi. Hristiyanlk byk prestij kazand. Constantinusun hristiyanl Roma mparatorluu ve Tanr Krall fikri zerine temellenen Bizans politik felsefesine kesin eklini verdi. Tanrnn tekliine inanan hristiyanlarla Teslis kavramna inananlarn uzlaamamasn teolojik atmalara yol at. Balarda dinsel ierikliyken ruhban snfnn iktidar mcadelesinin krkledii bu sorun devlet mdahalesiyle siyas boyut kazand. lk kez bir Roma imparatoru din konulara kart. Constantinus, 325de her blgeden gelen piskoposlar Nikaiada toplad. Herkese kabul edilecek bir kararn kmasna alt. Arianismi sapkn ilan edildi. mparator, lkedeki huzursuzluu gidermek iin taraflar uzlamaya ard. Ama mmkn olmad. Arianist grup, uzun sre var oldu. Constantinopolis konsiliyle (381) Tesli anlamazl karara baland. Ancak bu kez sann insan ve tanrsal z arasndaki iliki sorun oldu. Bu tartmalar Khalkedonda (451) karara baland. Antiokhia ekol sann tanrsalln reddetmeyip insan ynn vurguluyor ikisini birbirinden ayryordu. Alexandria ekolnn teologlar bunu reddetti. sann tam olarak tanrsal olduunu iddia etti. Teolojik tartmalar dnyev sorunlarla kart. Bunda Konstantinopolis ile Alexandria piskoposlarnn rekabeti rol oynad. Alexandria piskoposu bakentte-

ki piskoposun artan otoritesinden rahatsz oluyordu. Sertleen devlet mdahalesi sorunu derinletirdi. mparatorluk blnd. Bunda merkezi idareye kar tepkisel olarak gelien nasyonalizm de rol oynad. Bizans imparatoru Heracleius imparatorluun Sasani, Arap ve Slav istilalar yznden girdii varolu savan nasl kazanmtr? Heracleios tahta getiinde Anadolu Sasani igalindeydi. Savunma sistemi km, hazine boalmt. cretli askerlere dayal ordu sistemi ilemez haldeydi. mparator Anadoluyu Ravenna ve Kartaca eksarhlklarna benzer idari-askeri birimlere blerek her birinin bana asker ve sivil yetkileri olan asker-valiler getirdi. Thema ad verilen bu idari birimlerde yaayan kyllere asker hizmet karlnda miras brakabilecekleri (mlkiyeti devlete ait olmak artyla) toprak baland. Yeni themalar eski snr birliklerinin sistemine baland. Bylelikle gvenilmez cretli askerlerden bamsz salkl, gl ve daim bir ordu ve eyalet idaresi kuruldu. Bar zamannda topran ekip bierek geimini salayan asker kyller devlet savaa ardnda masraflarn karladklar donanmlaryla orduya katlyordu. Devlet, sava masraflarndan kurtuldu. Salam temellere oturtulan sistemin yerli-milis gleri Sasaniler karsnda kendi topran daha byk bir ballkla savundu. Sasani ordusu pskrtlerek kaybedilen Anadolu arazisi yeniden kazanld. konoklasm hareketinin politik sonular nelerdir? Bizans imparatorlarnn ikonoklast tutumu Dou-Bat ilikilerini olumsuz etkiledi. Papalk, 726da Bizansn ikonoklast politikasn reddetti. nceleri Bizans hamisi olarak gren Papalk, ikonoklast imparatorlarn Batya ilgisizlii yznden Doudan koptu. 751de Ravenna exarkhl ortadan kalkt. Papa II. Stephen, Frank saray nazr Ksa Pepinin ahsnda baka bir hami buldu. Bizans ynetimi 754deki Nikaia konsiliyle ikonast teolojiyi savundu. Byk Karl, Papal tehdit eden Lombardlar etkisiz hale getirince Bizansn baaramad bir grevi baard. Bundan sonra Roma kilisesi Frank devletinin gd-

A M A

A M A

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

255

mne girdi. Bozulan ilikiler imparatorie Irenenin 787de Nikaia konsiliyle ikonalar serbest braktnda bile dzelmedi. Papa III. Leo, 25 Aralk 800de Karla bana imparatorluk tac giydirince douyla ilikileri daha da zora girdi. Dou ile Batnn din ayrl siyas boyuta da tand. Hristiyan evreni birbirinden dil, kltr, din ve siyasi bakmdan ayrld. Makedonya, Komnenos ve Palaiologos Hanedan dnemlerinde Bizans mparatorluundaki siyasi yap genel hatlaryla nasld? Makedonya Hanedan Dnemi (867-1056) ile birlikte Bizansta yeni bir refah dnemi balad. Bizans imparatorluu dier uluslarnn rnek, ilham ve destek ald itibarl bir noktaya kt. Komnenos Hanedan Dnemi (1081-1185) baa getiinde imparatorluk kt ynetim yznden dalmaya balamt. Peenekler, Seluklu Trkleri ve Normanlar saldrya hazrd. Yeni imparator masrafl sava finansmann salayp ok cepheli savatan kanmak zorundayd. Kiliselerdeki altn ve gm eya zorla dn alnp ergitilerek altn ve gm para bastrld. Palaiologos Hanedan Dnemi, edebiyat ve sanatn ykselii yannda ierde ve darda savalarla dolu son bir rpnn hikyesidir. VIII. Mihail Palaiologos (1261-1282), boyutlar iyice ufalm yeni bir devlet kurmutu. Devlet arazisi, Anadolunun kuzeybats, Trakya, Makedonyann bir blm, Thessaloniki ve kuzey Ege adalaryla anakkale ve Karadeniz Boazlar ile snrlanmt.

AM A

A M A

Bizans uygarl ve sanatnn belirleyici zellikleri nelerdir? 4. yzyldan 15. yzyla kadar Dou Hristiyanlnn kutbu olan Bizans uygarl, imparatorluk bakentinin Byzantiona tanmasyla birlikte zengin ve kkl n Asya ve Anadolu kltrlerinden etkilendi. Bizans Sanat, Roma mparatorluundaki siyasal deiikliklerin bir sonucu olarak ortaya kmtr. Byk lde Roma ve Hellen Sanat ile ilikili bir sanat olmutur. Ancak bu sanat hristiyanln hizmetinde olmu ve bu dinin beeni ve tercihlerinin izlerini tamtr.

256

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisi Bizans uygarlnn kltr bileenlerinin doru ifadesidir? a. Latin (Roma) devlet gelenei ve hukuku-Germen kltr-Monofizitlik b. Germen devlet gelenei ve hukuku-Roma kltr-Arianism c. Latin (Roma) devlet gelenei ve hukuku-Grek kltr-Hristiyanlk d. Latin (Roma) devlet gelenei ve hukuku-Hristiyanlk-Sryanilik e. Monofizitlik-Antik Roma inanlar-Roma hukuku 2. mparator Constantinusun lkesindeki dini anlamazlklara karmak zorunda kalmasnn en nemli nedeni aadakilerden hangisi olamaz? a. Piskoposlarn sorunu zmesi iin yapt basklar b. Tanr (Hristiyanlar)nn desteini kaybetmekten korkmas. c. Donatist kilise mensuplarna duyduu antipati d. Donatistlere cemaatin geri kalanyla birlemesini ve atmalarn bitmesini istemesi e. Hibiri 3. Aadakilerden hangisi I. Justinianusun lmnden sonraki kn nedeni olamaz? a. Justinianus dneminde Balkan snrnn korunaksz braklmas b. Justinianusun uzun soluklu ve masrafl seferlerinin yaratt hazine a c. Justinianusun yrtt masrafl inaat program d. Nika ayaklanmasnn neden olduu sosyal etkiler e. Justinianusun sert metotlarnn aristokrat snf devletten soutmas 4 . Herakleios dneminde thema sistemi hangi ihtiyac gidermek zere kurulmutur? a. Bizans seme birliklerinin srekli ayaklanmalar b. Topraa yerleik snr birlikleri sisteminin ilemez hale gelmesi c. Anadolu kyllerinin askeri hizmet etmekte srar etmeleri d. Devleti sadakatsiz ve yetersiz saydaki yabanccretli askerlere bamllktan kurtarmak e. Hibiri 5. konoklast devrin Dou-Bat ilikileri asndan neden olduu en nemli siyasi sonu aadakilerden hangisidir? a. Bizans imparatorluunun Bat Avrupadaki topraklarn kaybetmesi b. Papa III. Leonun Byk Karla Roma konsllk tacn giydirmesi c. Ksa Pepenin Papala Bizans kart basklar d. Papaln Bizansn egemenliinden karak Frank krallarnn kontrolne girmesi e. Hibiri 6. Aadakilerden hangisi Makedonya hanedan dneminin gelimelerinden biri deildir? a. Tahta verasetin babadan oula gemesi ilkesinin kabul b. Bulgaristan kilisesinin Bizans kontrol altna girmesi c. Roma kilisesiyle yaknlama abalar d. Basilika kanun kodeksinin oluturulmas e. Balkan arazisinin Macarlara kaybedilmesi 7. Aadakilerden hangisi Komnenos hanedan dneminin gelimelerinden biri deildir? a. Bizans ekonomisinin Latinlerin eline gemesi, Anadoludaki Trk istilas, b. Norman tehlikesinin ortadan kaldrlmas, talyadaki Bizans varlnn son bulmas c. aka Beyin bertaraf edilmesi, Anadolu Seluklularyla bar srecine girilmesi d. I. Hal Seferi, Bizans topraklarna ulamas, Srp, Peenek ve Kumanlarn dize getirilmesi e. Anadolu arazisinin Araplarca istilas ve Bizansn buradaki toprak kayplar 8. Palaiologlar dnemi Bizans tarihini birka tmceyle tanmlamanz istense seiminiz ne olurdu? a. Hanedan ii ekimeler, Trk dmanl, Latin dostu d politika b. savalar, Bizansn Osmanl vassall, Union meselesi, Bizans ekonomisinin Latinlerce smrlmesi c. Bizans ekonomisindeki Latin egemenlii, Osmanl taraftar politikalar d. Slav-dostu politikalar, Latin dmanl, Venedik-Bizans ittifaklar e. Papalkla Union konusundaki mzakereler, Osmanl taraftar politikalar

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

257

Okuma Paras
9. Aadakilerden hangisi Bizans mparatorluunun knn nedenlerinden biri olamaz? a. Thema sisteminin k ve byk toprak kayplar b. Venedik ve Ceneviz gibi talyan devletlerinin Bizans ekonomisine hakim olmas c. Eyaletlerdeki idarecilerin merkezi idareden uzaklamas d. Hanedan iindeki taht mcadelelerin ykc etkileri e. mparatorlarn Latin dostu ve Union taraftar politikalar 10. Aadakilerden hangisi Bizans sanat ve mimarisinin zelliklerinden biri deildir? a. Hellenistik ve Roma sanatnn etkili olduu bir sanattr. b. Suriye ve Msrn sanatsal geleneklerine yknen bir sanattr. c. nasya ve Anadolu kltrlerinin etkisi altnda kalmtr. d. Arap ve Pers estetiinden etkilenmitir. e. Kavimler g sonras Germen sanatnn etkisi altna girmitir. stanbul Arkeoloji Mzeleri Mdr ve Marmaray Kazlar Kaz Bakan smail Karamut, Marmaray projesi olmasayd Yenikap, Sirkeci ve skdarda ortaya kartlan tanmaz kltr varlklar, zellikle Bizans dnemi Theodosius Liman ile bu limanda amurun yuttuu ve bu sayede gnmze salam ulam batk gemiler hakknda bilgi sahibi olunamayacan kaydetti. Karamut, kazlara Bizans dneminde stanbulun Marmara kylasndaki liman Yenikapdan balandn belirterek, kaz almalarnn ilk etabnn yrtld Mustafa Kemal Caddesi ile Namk Kemal Caddesi arasnda kalan blgenin antik kaynaklarda ve baz aratrmaclarn almalarnda Theodosius Liman olarak anldn anmsatt. Karamuta gre: Roma mparatoru Byk Constantinusun kurduu yeni bakent Konstantinopolisin geliip bymesinde, gemilerle yaplan ticaret dolaysyla limanlara byk i dyordu. Bu gereksinimi gren. Theodosius (379-395), kendi adyla anlan bu liman yaptrmtr. Kentin artan tahl ve dier gereksinimlerini karlamak amacyla kurulan liman, 7. yzyla kadar aktif konumunu srdrm, sonra nemini yitirerek limana akan Lykos (Bayrampaa) Deresinin tad mil, artk ve molozlarla dolmaya balamtr. Liman, ufak gemi ve balk teknelerinin urak yeri olarak 11. yzyl sonlarna kadar bir sre kullanlm, olaslkla 13. yzylda tamamen dolarak st kapanmtr. ... almann sonunda Theodosius Limannda 11. yzyl amforalaryla ykl bir tekne bulundu. Teknenin ykyle birlikte batt, sonra limann dolmas sonucu toprak altnda kald anlald. Karmza kan buluntular, yaplan kaznn ok nemli olduunun, stanbul arkeolojisi ve zellikle Bizans tarihi iin ok nemli sonular elde edeceimizin habercisi oldu. ...Teknelerin, yaklak 5 yl srecek zel konservasyondan sonra yeniden kurulabileceini ve sergilemeye hazr hale geleceini belirten Karamut, uzmanlarn incelemeleri sonucunda Bizans filo gemileriyle Ortaada gemi yapm teknikleri konusunda esiz bilgiler elde edileceini belirtti. ... Kaynak:http://www.google.com.tr/images? hl=tr&q= marmaraykazlar (eriim: 27.07.2010)

258

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. c 2. c Yantnz yanlsa Bizans Kavram konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa Constantinusun Hristiyan olmas, Donatism ve Arianism konularn tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa Justinianus Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa Heraclius ve Tema Sistemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa III. Leo ve konoklasm konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa Makedonya Hanedan Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa Komnenos Hanedan Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa Palaiologos Hanedan Dnemi ve k konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanlsa Bizans Kltr ve Uygarl konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 mparatorlar bundan sonra Tanr tarafndan seildiine inanlan, Tanr krallnn yeryzndeki temsilcisi, sadece Tanrya kar sorumlu ve bu nedenle tebaasnn mutlak itaatini hak eden doulu despot bir hkmdar caeseropapistik (dnyevi hkmdar ve ruhani lider) bir karakter kazanmtr. Sra Sizde 2 I. Theodosius, Roma imparatorluunun son imparatorudur. lmnden nce imparatorluun Dou yarsnn ynetimini byk olu Arcadiusa, Bat yarsn (Roma merkezli) da kk olu Honoriusa szde bir blnme gibi ngrldyse de IV. yy.da ivme kazanan Kavimler Gnden sonra Bat Avrupadaki Roma eyaletlerinde kurulan Bat dnyas Germen krallklaryla birlikte Dou (Roma)dan siyasi, demografik ve sosyokltrel adan farkllamtr. I. Justinianus dneminde despotik hkmdar ve kilisenin koruyucusu hristiyan imparator imaj iyice yerleti. mparator 553te monofizit hristiyanlar pasifize etmek iin Constantinopoliste bir konsil toplad. 532de idaresinden memnun olmayan gruplarca karlan Nika syann kanl bir ekilde bastran imparator otoritesini iyice kuvvetlendirerek otokrasiyi daha da salam temeller zerinde yeniden kurdu. Sra Sizde 3 726da Papaln Bizansn ikonoklasm politikasn reddetmesi Bizans toplumunu bld. kona tapnm merkezleri manastrlarda yaayan keiler bata olmak zere ruhban snfyla imparatorluk makamn ve devleti kar karya getirdi. Sorun, imparatorluk otoritesinin tm devlet makamlar gibi kilise zerine de geniletilip geniletilemeyeceiyle ilgiliydi. konoklasm mcadelesi, kendini Tanrnn yeryzndeki glgesi gren imparatorun kilise zerinde tam kontroln kurmaya ynelikti. Bu mcadele, Bat Kilisesinin Bizans Kilisesinden uzaklamasna neden oldu. Erken Bizans dneminde Papalk, Bizans imparatorunun himayesindeyken sauriyal Bizans imparatorlarnn ikonoklasm desteklemesi ve Batya ilgisizlii iki taraf arasndaki bu ba kopard. 751de talyadaki tek Bizans kenti Ravennann Lombardlara kaybedilmesiyle Ravenna eksarkhl ortadan kalknca savunmasz kalan Papa II. Stephen, Frank major domusu Ksa Pepini hami edindi. V. Constantinos dneminde ikona kart teoloji nemli lde glenince kristolojik tartmalar iki kilise arasndaki anlamazlklar iyice kmaza soktu.

3. e 4. d 5. d 6. 7. e 8. b 9. b 10. e

9. nite - Dou Roma (Bizans) Tarihi ve Uygarl (4. -15. Yzyllar)

259

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 4 mparator I. Basilios dnemine kadar bir oulun imparator olan babasna halef olmas, ancak babasnn salnda imparator ilan edilmesiyle mmknd. mparatorun olu olmak tahta gemeyi kolaylatrsa da bununla ilgili bir kanun yoktu. Basileios, imparatorluun toprak gibi hanedann mlk olduunu ve imparatorun ocuklarna aktarabileceini ve imparatorun ocuklarnn tahta kmasnn doutan gelen bir hak olduunu kabul ettirdi. Sra Sizde 5 14. yzylda i savalar siyasi istikrarszla ve mali ke neden oldu. 1328de II. Andronikos Palaiologos (1282-1328) asi torunu III. Andronikos ile mcadele etti. III. Andronikos 1341de ldnde olu V. oannis ile oannis Kantakuzinos arasnda bir i sava meydana geldi. Bundan Balkanlarda genileme planlar kuran Srp ve Trk birlikleri yararland. Kankakuzinos, askeri destek almak zere Orhan Bey ile ittifak etti. Bu destein karln ehzade Sleyman Paaya Geliboludaki impe kalesini brakarak deyebildi. Osmanllar, Avrupada bir s elde ettiler. 1354de deprem sayesinde de hasar gren Gelibolu ve civar kaleleri kolayca ele geirildi. Osmanl gleri hzla Trakya ve Balkanlarda ilerledi. mparatorlarn as prenslere kar tahtlarn elde tutabilmek iin sultanlarla ittifak ve Osmanl vassallnn neden olduu toprak balar bu k hzlandracaktr. Sra Sizde 6 Bizans sanat devletin hakim olduu Anadolu, Msr, Suriye ve Filistin gibi antik deerlerin etkilerini srdrd corafyann sanatndan ve ran ve Arap uygarlklarnn estetik ve sanatndan etkilendi. Byk skender, ,n Asyadan Hindistana kadarki blgeyi birletirmiti. lmnden sonraki Hellenistik devrin uygarl, Roma uygarl ve yaam kurallarn ekillendiren hristiyanlk Bizans uygarln besleyen kaynaklardr. Akyrek, E. (1997). Sanatn Ortaa, Trk, Bizans ve Bat Sanat zerine Yazlar, stanbul. Eyice, S. (1982). Trkiyede Bizans Sanat, Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, cilt.3, Grsel Yaynlar, stanbul, s. 514-564 nalck, H. (2003). Osmanl mparatorluu Klasik a (1300-1600), stanbul. Jorga, N.(2005). Osmanl mparatorluu Tarihi (1300-1451) I, stanbul. Kastritsis, D.J.(2010). Bayezidin Oullar (14021413), stanbul. Nicol, D. (1993). Bizansn Son Yzyllar (12611453), stanbul. Ostrogorsky, G. (1995). Bizans Devleti Tarihi, (ev. Fikret Iltan),Trk Tarih Kurumu, Ankara. Runciman, S. (1993). Byzantine Civilisation, New York. Seidler, G.L. (1980). Bizans Siyasal Dncesi, (ev. Mete Tunay), Ankara. Yldz, H. D. (1982). Bizans Tarihi, Anadolu Uygarlklar Ansiklopedisi, cilt.3, Grsel Yaynlar, stanbul, s.434-511.

10
Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra; slmiyet ncesi Arabistann yaam koullarn ve din manzarasn genel hatlaryla aklayabilecek, slmiyetin hangi koullar altnda ortaya ktn kavrayabilecek, Hz. Peygamberin yapm olduu kutsal savalar hakknda bilgi edinecek, Hz. Peygamberin yapt bar anlamalaryla slmiyetin yeni gelime dnemine girdiini aklayabilecek, Drt halife dneminin ayrntlarn aklayabilecek, Emevler ve Abbasler dneminin olaylarn ve iktidar mcadelelerini kronolojik bir sralama ierisinde renebilecek, Endls Emev Devletinin genel hatlarn aklayabilecek, Abbas Devletinin geliimini renebilecek, slm kltr ve uygarln tartabilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

UYGARLIK TARH

Anahtar Kavramlar
Arabistan Hz.Muhammed Hz. Peygamber Kutsal Savalar Hz. Ebbekir Hz. mer Hz. Osman Hz. Ali Emevler Muaviye Yezid Kerbela Olay Endls Emevleri Abbasler Hrn Reid bn-i Sina

indekiler
SLMYETTEN NCE ARABSTAN SLMYETN ORTAYA IKII HZ. MUHAMMED DNEMNDE YAPILAN SAVALAR VE HUDEYBYE ANLAMASI SLMYETN YEN GELME DNEM DRT HALFE DNEM (632-661) EMEVLER DNEM (661-750) ENDLS EMEV DEVLET (756-1031) ABBASLER DNEM (750-1258) SLM KLTR VE UYGARLII

Uygarlk Tarihi

slam Tarihi ve Uygarl

slam Tarihi ve Uygarl


SLMYETTEN NCE ARABSTAN
A M A

Arabistan Yarmadasnn yaam koullarn ve slmiyet ncesi dinlerini reneceksiniz.


Cahiliye: slmdan nceki Arap devrinin ad olup, Hz. Muhammedden nce Arap yarmadasndaki puta tapma devri olarak da deerlendirilmektedir. eyh: Kabile mensuplarna yol gstermekten ok, onlarn genel grlerine uygun hareket ederdi. Hi kimseye grev veremez ve ceza kesemezdi. Bu gibi hak ve grevler, kabile iindeki baz ailelere ait olup, bu konuda dardan mdahale sz konusu deildi. irk: Birini Allaha erik, ortak olarak grme, putlar Allaha tekaddm etme, yani nceleme.

Yaam Koullar ve Din


Arabistan, 4. ve 6. yzyllar arasnda yoksulluk ve bedevleme a olarak tabir edilen bir tr karanlk aa gmlmtr. Mslmanlar, sz konusu dnemi Cahiliye olarak isimlendirirler. slmiyetin douundan nceki dnemde, Arap halk, bedev kabileleri eklinde rgtlenmiti. Geimlerini, srlerinin yan sra kervan ticareti ve yamaclkla salyorlard. Kabilenin siyas rgtlenmesinde liderlii, adna seyyid veya eyh denilen nderler stlenmiti. Gebelerin dini, eski Smlerin putperestliiyle yakndan ilgili olup, ayrca en nemlileri Lt, Ment, Uzza ve Hbel olan ilahlar da mevcuttu. Gebeler, ilahlarn bir kutsal emanet gibi tarlar ve savalarda mutlaka yanlarnda bulundururlard. Dini inkr etmek ihanet anlamna gelecei gibi, dine riayet, ayn zamanda siyas itaatin de gstergesiydi. Putperestliin dnda, Arabistanda Hanf dini denilen brahim milletinin dini de iz brakm gibiydi. Bunlar, irki asla kabul etmeyip, bir Allaha inanmak ve Allahn rzasna uymak, dorulua meyletmek, Hacca gitmek, snnet olmak gibi din gelenekleri yerine getirenlerdir. Kuranda slm, Hz. brahimin dininin yeniden canlandrlmas olarak tanmlanmaktadr.

Harita 10.1 slamiyetin yayln gsteren harita

slmiyetin yayl

262

Uygarlk Tarihi

SLMYETN ORTAYA IKII


AM A

slmiyetin ortaya kn genel hatlaryla reneceksiniz.

Hz. Muhammedin Peygamberlikten nceki Yaam


Hazreti Muhammed, Rebil-evvel aynn on ikinci pazartesi gecesi Mekkede Beni Haim mahallesinde dnyaya geldi. Mld takvim, 20 Nisan 571 ylna iaret etmektedir. Babas, Mekkenin ileri gelenlerinden Abdlmuttalibin olu Abdullah, annesi ise Veheb kz minedir. Dedesi Abdlmuttalibin mensup olduu Him soyu Mekkenin nde gelen aileleri arasndadr. Genel olarak Hz. Peygambere,Muhammed isminin dedesi tarafndan verildii kabul edilir. Anlam, vlm, beenilmi, hamdedilmi, bereketlendirilmi demektir. Doumundan nce babas Abdullahn lm, Peygamberin ar artlar altnda bymesine sebep olmutur. Bundan sonra dedesi Abdlmuttalib ve annesi minenin himayesinde byyen Hz. Muhammed, bir sre sonra Halime isimli bir stanneye verilmitir. Mekkenin ok scak bir yer olmas sebebiyle ehrin ileri gelenlerinin yeni doan ocuklarn civardaki yaylalarda oturan stannelere vermesi bir gelenek halini almt. Stanne ile birlikte geen yldan sonra Halime, ok sevdii bu ocuun yannda bir yl daha kalmas iin annesinin msaadesini istemiti. Hz. Muhammed, stanne yannda drt yl kaldktan sonra annesinin yanna gnderilmitir. Amine, olunu akrabalaryla tantrmak ve zellikle babasnn kabrini ziyaret etmek iin Medineye gtrd srada dn yolunda hastalanp hayatn kaybetmitir. Beraberinde bulunan mm Eymen, onu dedesi Abdlmuttalibe teslim etmi, fakat dedesinin yannda geen mutlu gnler de ok ksa srmt. lm yatandayken dedesi, torununu, olu Eb Tlibin himayesine brakmtr. Hz. Hatice ile evleninceye kadar Eb Tlibin yannda sren yaam, zaman zaman ailenin koyunlarn gtmekle, oniki yan tamamlamasyla birlikte, amcasnn yannda ticaretle uraarak gemitir. Daha gen yandayken Mekkeliler arasnda kazand itibar Muhammedl-Emin denmesine sebep olmutur. Mekkenin nde gelen ailesi Kurey zenginlerinden olan Hatice adna yapt ticaret seferi, ilerideki evliliinin temelini de atmtr. Bu tarihten sonra Hz. Muhammedin hayatnda bir refah dnemi balam ve Hz. Hatice ile olan evliliinden drd kz ikisi erkek olmak zere alt ocuu olmu, ancak erkek ocuklar ksa sre iinde hayatlarn kaybetmilerdir. Ayrca, Msrl Mriyeden de brahim isimli bir olu daha olmu o da iki yana gelmeden hayatn kaybetmitir. Arabistanda yaanan ktlk yllarnda sknt yaayan amcas Eb Tlibe yardm amacyla yeeni Aliyi yanna almt. Bir kle olarak verilen Zeyd bin Harise ve yeeni Ali, kaybettii evlatlarnn yerini tutmulard.

Him soyu: Hz. Peygamberin dedesinin babas olan Haimin neslinden olanlara verilen isim olup, Ben Haim olarak da isimlendirilmektedir. Haimoullar anlamna gelmektedir.

Kurey: Hz. Muhammedin mensup olduu Arap kabilesinin ad olup, Kbenin korunmas bu aileye aitti.

Hz. Muhammedin Peygamberlii


Hz. Muhammed, 40 yana yaklat zaman, i dnyasna dnk bir yaam biimini tercih etmi ve zellikle Haram aylarda (Zilkde, Zilhicce, Muharrem ve Recep) Hira Dandaki bir maaraya ekilmeye balamtr. Hz. Muhammede Peygamberlik ars krknc yana doru, Ramazan aynda bir gece, Hira danda gelmitir. Cebrail, tefekkr halinde olan Hz. Muhammede grnm ve Oku! demitir. Bu ilk mesaj, dier vahiyler izlemi ve Kuranda yerini bulmutur. Hz. Muhammed, peygamberliinin ilk yllarnda ailesi ve yakn evresinde taraftar bulmutur. Tebli grevinin emredildii ayet indirildikten sonra Hz. Peygam-

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

263

berin ei Hz. Hatice, ardndan azd ettii klesi Zeyd ve yeeni Ali Mslman olmulardr. Hz. Peygamber, nce aile efrad, sonra yakn akrabalar, daha sonra da evresindeki nemli insanlara yeni dinin emirlerini ulatrmaya balamtr. Bu gelimelere fkelenen Mekke ileri gelenleri, yeni mminlerle uramaya balamtr. Mslmanlar, Kureylilerin zulmnden kurtarmak isteyen Hz. Muhammed, bir ksm Mslmann, Habeistana g etmesini gerekli grmtr. Nihayet, Mslmanlara uygulanan zulm ve basklar, yeni dinin Mekkede tebli edilemeyeceini ortaya koymu ve Hz. Peygamber, Taife g etmeye dnk sonu alnamayan bir denemeden sonra Medine ahalisinin ehirlerine yerleme teklifini kabul etmitir.

Hicret (622)
Hz. Muhammedin Mekkeden Medineye g - Hicret- bir dnm noktasdr ve hakl olarak Mslman takvimine balang tekil etmitir. Tarihler (M.S. 622) Rebil-evvel aynn 12. gnn iaret ederken Hz. Muhammed, Medineye ulat. Mekkede, Peygamberi olduu dini tebli etmeye alrken Medinede siyas ve sosyal ilerle de megul olan bir nder haline gelmitir. lk olarak, Mslmanlarn ibadetlerini yerine getirecekleri bir cmi ina ettirmitir. Ardndan, Muhcirle, Ensr arasndaki din ve sosyal balar kuvvetlendirmek iin onlar birbiriyle karde ilan etmi ve toplumlar aras dengeyi salamaya almtr. Medinede kurulan yeni dzenin ksmen istikrara kavuturulmasyla Mekkeye giden ticaret ve kervan yollar zerinde bulunan Medine ehri, daha gl ve nemli hale gelmitir. Hz. Muhammed, bu mhim ticaret yolunu kontrol altnda tutmak iin nemli giriimlerde bulunmu ve Mekke ticaretine kar dzenlenen seferlerle Mekke etrafnda bir kuatma emberi kurulurken Medinedeki Mslmanlarn servet ve itibar da artmtr. Hicret nedir ve bununla Hz. Peygamber hangi sonulara ulamtr?SIRA SZDE

Muhcirn (gmenler): Mekkeden g eden Mslmanlara, g etmeleri sebebiyle verilen isimdir. Ensr (yardmclar): Medineli Mslmanlara, Muhacirlere ve Peygambere yardmlarndan dolay verilen isimdir.

HZ. MUHAMMED DNEMNDE YAPILAN SAVALAR D NELM VE HUDEYBYE ANLAMASI


A M A

SIRA SZDE

DNELM S O R U

O R U Hz. Muhammedin slmiyeti yaymak iin yaptSsavalarn genel hatlarn reneceksiniz. DKKAT

Bedir Sava (624)

DKKAT
Ebu Sfyan: Kureyin bir kolu olan BeniSIRA SZDE meyyenin reisi, Muaviyenin babas ve Hz. Muhammedin kar safnda yer alan bir kiidir.

Hicretin ikinci ylnda Mekkeliler, Eb Sfyann bakanlnda ok byk bir tiSIRA SZDE caret kervan hazrlamlard. Kureyliler, bu kervann, Suriyeden dnnde, Mslmanlar tarafndan yama edileceinden endie etmiler ve Eb Cehilin kumandasnda yaklak 950 kiilik bir kuvveti, kervan korumak zere harekete geAMALARIMIZ irmilerdi. Kervan, hi bir hcuma maruz kalmadan Mekkeye ulat halde, Kurey ordusu geri dnmedi. Durumdan haberdar olan Hz. Muhammed, yaklak 300 kiilik bir orduyla onlara kar koymaya karar verdi. Bedirdeki sava, MslmanK T A P larn galibiyetiyle sonuland. Ebu Cehil ve pek ok slm dmannn ld savata, Mslmanlar toplam 14 kayp vermi ve nemli ganimetler elde etmitir.

AMALARIMIZ

K T A P

Uhud Sava (625)

TELEVZYON

TELEVZYON

Bedirdeki malubiyetin ardndan Kureyliler, yaklak 3.000 kiilik bir ordu ile Medineyi hedef aldlar. Hz. Muhammedin, ehirde kalarak savunma yaplmasn NTERNET nermesine ramen ortaya kan farkl grler sonucunda Mekkelilerin ehrin d-

NTERNET

264

Uygarlk Tarihi

Hz. Hamza: Hz. Peygamberin amcalarndan biridir.

nda karlanmasna karar verildi. Sava, Medineye ok yakn olan Uhud Da eteklerinde yapld. Mslmanlar bata baarlar elde etmilerse de ksa sre ierisinde sava aleyhlerine dnmtr. Bata, Hz. Hamza olmak zere birok Mslman savata ehit olmu ve Kurey, bu savatan ok az kaypla, galip ayrlmtr.

Hendek Sava (627)


Selman- Faris: Hz. Peygamberin en nemli arkadalarndan biri olup, aslen ranldr. Mabeh b. Buzahah olan ismini, Hz. Peygamber Selman olarak deitirdi. Faris (ranl) mahlasyla birlikte Selman- Faris adyla anld.

Mslmanlarn, Kureylilerle nc byk karlamas, Hendek savanda olmutur. Yaklak 10.000 kiilik bir Mekke ordusu Medineye gelerek ehri kuatmtr. Selman- Farisnin, Fars lkesinde saldrya urayan bir ehrin hendek kazlarak savunulaca gr, Mslmanlar tarafndan ilgiyle karlanmtr. Yirmi gn sren savata kazlan hendekler, Kureyi byk aknla uratm ve tkenen erzak da dalmalarna sebep olmutur. Hendek savanda Mslmanlardan 6 kii ehit olmutur.

Hudeybiye Anlamas (628)


Hicretin 6. ylnda Hz. Peygamber, binden fazla kiiyle birlikte, Mekkeye doru yola km, bu duruma Mekke ileri gelenleri itiraz etmilerdir. ki taraf, Mekke yaknlarndaki Hudeybiyede buluarak adna Hudeybiye denilen bir anlamaya varmlardr. Anlama ile Mslmanlarn, Mekkelilerle eitlii salanm ve birok kabilenin Hz. Peygamberle ittifak yapmas sonucu, Medinenin hkimiyeti ne kmtr. On yl kapsayan anlamayla Mslmanlar, ertesi yl Mekkeye, Hac seferinde bulunmak ve orada gn kalma hakkn da elde etmilerdir.
SIRA SZDE

SIRA SZDE Hendek Savanda uygulanan metod kimin gryd ve Mslmanlara hangi sonular salamtr?
DNELM SLMYETN YEN GELME DNEM S O R U Hudeybiye Anlamas sonras slmiyetin yeni gelime dnemine nasl girdiini reneceksiniz. DKKAT

DNELM S O R U

AM A

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

Hayber: am ticaret yolu zerinde, hurma baheleri ve verimli topraklar bulunan, byk ve kk TELEVZYON kalelerden oluan bir blgeydi. Medine civarndan kap gelen Yahudilerin ou burada toplanmlard.

K T A P

NTERNET

Hudeybiye Anlamas sonrasnda Hz. Peygamber civar kabileleri slma davet ederek ve komu lkelere mektuplar gndererek d ilikileri balatmtr. SIRA SZDE Hz. Muhammed, d ilikilerin yan sra siyas ve sosyal meselelerin zm iin de ura vermitir. Yahudiler ile imzalanan anlamaya karn zellikle Kaynuka Yahudileri anlama artlarn ihll etmi ve yaplan sava Mslmanlarn galibiAMALARIMIZ yeti ile sonulanarak yaklak 700 kiilik bir grup oturduklar yerden ayrlmtr. Nadr Yahudileri ise, tanabilir mallaryla birlikte Medineden ayrlmtr. Ben Kureyza Yahudilerinin yenilmesinden sonra sra Hayber Yahudilerine gelmi ve 628 K T A P ylnn Mays aynda Hayberin alnmasyla Yahudi sorunu nemli lde zme kavuturulmutur. Bu dnemde, Peygamberin asl hedefi, Mekkeyi ele geirmek ve Kbeyi putTELEVZYON lardan temizlemekti. 630 senesinin Ocak aynda, Medineden yola kan slm ordusu, ksa sre ierisinde kan dkmeden Mekkeyi ele geirmitir. Hz. Peygamberin vefatndan nce gerekletirdii asker seferlerin sonuncusu Tebk Seferi T E R N E T olmutur. Burada bir sava yaplmam, kuzey snrlarn emni N (630) yet altna almak iin bir dizi anlama imzalanmtr. 622 ylnda Medineye g eden Hz. Peygamber, aradan geen uzun srede farz olan Hac grevini yerine getirememiti. 632 ylnda Hz. Peygamberin Hac yapaca iln olunmu, Veda Haccnda kendisine kalabalk bir heyet elik etmitir.

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

265

Hz. Peygamber, 8 Haziran 632 tarihinde ksa bir hastalktan sonra vefat etmitir. Byk iler baard hayatnda, Bat Arabistann putperest kavimlerine slm kabul ettirmi ve bu dini bir kitapla pekitirmitir. slm inancna gre o peygamberlerin sonuncusu olup vefatyla birlikte insanlk iin gnderilen vahiyler de son bulmutur.

DRT HALFE DNEM (632-661)


A M A

Drt Halife dnemini reneceksiniz.

Hz. Ebbekirin Halifelii (632-634)


Hz. Peygamberin lmnden sonra Mslmanlarn ynetimine birinin gemesi gerekiyordu. Bu dnemde, Hz. Ebbekir, Hz. mer, Hz. Osman gibi nemli isimlerin mensup olduu Muhcirler, Sad b. Ubdenin lideri olduu Ensr, Hz. Ali ve Hz. Peygamberin amcas Hz. Abbasn mensup olduu l-i Beyt ve nihayet Muaviyenin banda bulunduu Emevler isimli gruplar vard. Byle kark bir ortamda, Hz. Peygamberin yakn evresi, slam ilk kabul edenlerden Hz. Ebbekiri halife olarak seti. Bundan byle halifelik kurumu, slm dnyasnn en nemli din ve siys makam olacakt. Hz. Ebbekir, ilk olarak, kabileler arasnda ortaya kan Ridde hareketlerini nlemekle ie balad. Halifenin en byk hizmetlerinden biri, yalanc peygamberler ve irtidd olaylarnn kknden halledilmesi olmutur. Bir ksm gnll Hlid b. Velid komutasnda asilerin zerine gnderilmi ve 633 ylnda yalanc peygamber Mseylimeye kar kazanlan Arkaba (veya Akrab) zaferinden sonra Yemame blgesi, Medinenin hkimiyeti altna girmitir. Bu zafer, slm fetih hareketlerinin de balangc anlamna gelir. Nitekim, Irak, Suriye ve Msra komu blgelerdeki fetihler de bu dneme rastlar. Hz. Peygamber zamannda, vahiy ktipleri tarafndan kt paralar, krek kemikleri, deri zerine yazlarak ezberlenen Kuran, Vahiy ktiplerinden Zeyd b. Sbit bakanlndaki bir heyet tarafndan Hz. Ebbekir dneminde kitap (Mushaf) haline getirilmitir.

Ridde: slm dininden dnmeye verilen addr.

Hz. mer Dnemi (634-644)


Hz. Ebbekirin lmnden sonra Hz. mer halife olmutur. Hz. Ebbekir, daha ok sosyal ve siyas istikrarn salanmas ile megul olmu, hilafetinin son aylarnda fetih hareketleri iin baz nemli admlar da atmtr. Bu fetihlerdeki en nemli rol, Hz. Ebbekirin bakumandan Hlid b. Velide aittir. Hlid b. Velid, 634 Nisannda ama girmitir. Arap ordularnn am ele geirmesinden sonra Hlid, kuzeye doru ilerlerken dier kuvvetler Filistine yayldlar. Herakliosun, svari birliiyle harekete gemesi sonucunda, Araplar amdan Yermuk nehri sahiline ekildiler. Temmuz 636da, Yermukta, Bizansn yenilmesiyle Suriye ve Filistin hemen hemen fethedildi. Bu fetihlerin ardndan Hlid b. Velid bakumandanlktan alnp yerine Eb Ubeyde getirildi. Suriyede kazanlan baarlar, Filistin, Msr ve Kuzey Afrikann fethine zemin hazrlam ve Amr b. As komutasndaki Mslman ordular, drt ay sren bir kuatmann ardndan 637 tarihinde Kuds alarak Msrn fethi iin uygun ortam da hazrlamlard. Amr b. As, 639 tarihinde Arii alm; Fustat 641 ylnda ele geirmi ve Mslman birlikleri 642 ylnda, skenderiyeyi fethetmitir.

266

Uygarlk Tarihi

Batdaki fetihlerin yan sra kuzeyde, Irakta da bir takm faaliyetler balam ve Hlid b. Velidin elde ettii baarlar, Mslmanlar yeni fetihler iin cesaretlendirmitir. Kdisiye Sava (635)yla, ranllar yenilmi ve Mslmanlara rann kaplar almtr. Arap ordular birka nemli zaferle Irak tamamen ele geirmi ve Zaros Dalar eteklerine kadar olan blgeye hkim olmulardr. 642 ylnda yaplan Nihvend Sava ile ran ordusu tamamen yenilmitir. Arap tarihleri bu baardan zaferlerin zaferi veya en byk zafer olarak bahsetmilerdir. Bu zaferden yaklak dokuz yl sonra son Ssn hkmdar Yezdicrdn ldrlmesiyle Ssn Devleti yklmtr. Hz. mer dneminin sonuna yaklaldnda, slm Devletinin snrlar, Msr, Anadolunun gney kesimleri, Azerbaycan, Kafkasya ve ran dahil Ceyhun nehrine kadar uzanm bulunuyordu. Hz. mer, Kasm 644 tarihinde ranl bir kle olan Eb Ll tarafndan hanerlenerek ldrlmtr.

Hz. Osman Dnemi (644-656)


Ashab: Hz. Peygamber dneminde yaam, onu grm ve sohbet etmi kimselere denir.

Hz. mer, lm deinde, Ashabdan alt kiilik bir ra atam ve bunlar aralarndan birini halife semek zere grevlendirmitir. ra, Hz. Osman 644 ylnda halife olarak belirlemitir. Hz. Osman devrinin ilk yllarnda fetih hareketlerine devam edilmitir. Taberistan alnm ve Trkistana ilk aknlar balamtr. am valisi Muaviye, Anadolunun baz blgeleri ile Kbrs ve Rodosu fethetmi ve Kbrs yllk vergiye balanmtr. Ayrca, Afrikann kuzey ksmlar ele geirilmitir. Bu dnemde Kurann deiik biimde okunmasndan ortaya kan ihtilafn zlmesi iin Hz. Ebbekir devrinde mushaf haline getirilen nshadan istinsah (kopya) yaplmtr. Hz. Ebbekir ve Hz. mer dneminde Emevlere rabet edilmemi, Hz. Osman ise halifelii sresince kendi akrabalarna yaknlk gstermi bata Muaviye olmak zere Emev soyundan olan valiler byk arazi sahibi olmulard. Btn bunlar, halk devlet idaresinden soutmu ve her tarafta genel bir honutsuzluk yaratmt. 656 ylnda memnuniyetsizliklerini ifade etmek iin Msrdan Medineye gelmi olan bir grup, halifenin evini basarak onu ar ekilde yaraladlar. Bu olayn ardndan Hz. Osman hayatn kaybetti. Hz. Osmann ldrlmesi, slm tarihinde bir dnm noktas olup slmda birliin ifadesi olan halifelik kurumunun din itibar zedelenmitir.

Hz. Ali Dnemi (656-661)


Biat: itaat etmek, kabul etmek, onaylamak.

Hz. Osmann ldrlmesi, slm tarihinde srp giden birok kanl olayn balangc olmutur. Hz. Osmandan sonra halifelik makamna Hz. Ali seilmitir. Ashabn bir ksm yeni halifeye biat etmekte tereddt gstermitir. Hz. Ali hilafete getiinde bir takm gruplar da siys alanda mcadele ediyorlard. Bu gruplar: 1) Liderliini, Suriye ve Filistin valisi Muaviyenin yapt Emevler, 2) Talha ve Zbeyrin iinde bulunduu ve daha sonra Hz. Ayenin etrafnda toplanacak Medine grubu, 3) Allahn emri ve Peygamberin snneti zerine yaamay seen dindar grup, 4) Hz. Ali ve onu destekleyenler. Hz. Ali halifelik makamna geer gemez, Talha ve Zbeyr, Hz. Osmann katillerinin bulunmas iin Mekkede Hz. Aye ile bir araya gelerek muhalefete baladlar. Mekkede kalarak Medineye kar muhalefet edemeyeceklerini anlaynca Basraya gittiler. Btn bu yaananlarn ardndan Hz. Ali, Medinedeki desteinin

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

267

azaldna inanarak 656 yl Ekim aynda Kfeye doru yola kt. Bylece Medine, slm Devletinin siyas merkezi olmaktan km ve ilk defa slm ordusu, Mslmanlardan oluan bir baka orduyla kar karya gelmitir. Kfelilerin desteini kazanm olan Hz. Ali, Basra zerine yrm ve grmeler sonusuz kalnca sava kanlmaz olmu, muhalefetin banda bulunan Talha ve Zbeyr bu savata hayatlarn kaybetmilerdir. slm tarihinde Cemel Vakas (656) ad verilen bu sava, Hz. Ayenin bindii devenin etrafnda cereyan ettii iin bu ekilde isimlendirilmitir. Sava sonrasnda Hz. Alinin halifelii btn Irakta tannm ve Kfe siyas merkez haline getirilmitir. Hz. Osmann intikamn alma grevi, Emev slalesinin banda bulunan Suriye valisi Muaviye b. Eb Sfyana kalmt. Muaviye, dorudan halifelik makamnda hak iddia etmiyor fakat Hz. Osmann lmnden tr Hz. Aliyi itham ederek makamna glge dryordu. Muaviye, Hz. Alinin kendi yerine gnderdii valiyi kabul etmeyince halife, ordusuyla birlikte Suriyeye doru yola kt. ki ordu 657 ylnda, Suriye snrndaki Sffn yaknlarnda karlat. lk arpmalarda Hz. Ali baar elde etse de Muaviye bu durumu, Msr valisi Amr b. As sayesinde deitirdi. Malup durumdaki Suriyeliler, Kuran sayfalarn mzraklarnn ucuna takarak, meselenin zm iin Kurann hkmlerine bavurulmasn istediler. Muaviyenin taktii etkisini gstermekte gecikmedi. ki taraftan seilecek hakemler, meseleye bir zm bulacaklard. slm Tarihinde Hakem Olay olarak bilinen bu olayda, Eb Musa el-Ear Hz. Alinin, Amr b. As ise Muaviyenin hakemi olarak tayin edildi. Hakeme bavurma durumu, Hz. Alinin nne ksa srede baz glkler karmt. Bu hareketten memnun olmayan baz taraftarlar isyan ettiler. Hz. Aliden ayrlarak Kfe yaknlarndaki Harurada toplanan bu grup ileride Hricler olarak adlandrlacakt. Hakemler Ocak 659 tarihinde Ezruhta karlatlar. Hakemlerin verdii karara gre, Hz. Ali ve Muaviye halife olmaktan azledilerek halkn oylaryla yeni bir halife seilecekti. Fakat durum deimi, Muaviyenin hakemi Amr b. As, Hz. Alinin hakemi Eb Musa el-Earnin karar uyarnca azledilen halifenin yerine kendi adayn tayin ettiini ifade etmiti. Bu olay sonrasnda Hz. Ali ve taraftarlarnn etkisi azalmtr. Muaviye, Msr ele geirerek Hz. Aliyi byk bir kaynaktan daha mahrum etmitir. 660 tarihinde ise Kudste halifeliini ilan ederek halkn kendisine biat etmesini salamtr. Hz. Ali, Suriye zerine bir sefer yapmann gerekliliine inanyordu. Bunun iin hazrlk yapt srada, Ocak 661 ylnda bn Mlcem isimli bir Hric tarafndan Kfe camiinde namaz srasnda ldrld. lmnden sonra olu ve halefi durumunda bulunan, mizac gerei barsever olan Hz. Hasan, hakkn Muaviyeye devretmek zorunda kald. Bu durum sonrasnda Muaviye, Iraka girerek halkn biat etmesini salam ve halifelii btn slm Devletinde tannarak Emev Devletinin temelleri de atlmtr. Hz. Ali iktidara geldii zaman siyaset sahnesinde bulunan gruplar maddeler halinde nasl SIRA SZDE yazabiliriz?
DNELM S O R U

Hrciler: Hz. Ali taraftarlarndan kk bir grubun onun kuvvetlerinden ayrlp ona kar dnmesiyle ortaya kanlardr. Hz. Aliyi katleden bunlardan biriydi ve bu grup, Emevlere de onlarn halifelerine de muhalefete devam ettiler.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

268

Uygarlk Tarihi

EMEVLER DNEM (661-750)


AM A

Emevler dnemini reneceksiniz.

Cizye: slam hukukuna gre zmm statsnde kabul edilenlerden himye ve gvenlik iin alnan vergi.

Kurey kabilesinde, Abdu- Menafn oullar olan Haim ile Abdu-ems iki nemli ailenin kurucusu oldular. Bylece, Haimler ve Emevler olarak adlandrlan iki nemli aile ortaya km ve bu iki aile arasnda yllar srecek bir rekabetin tohumlar da atlmtr. Hz. Osmann halifelii dneminde bu rekabet iyice belirgin hale gelerek bu durumdan yararlanan Muaviye b. Eb Sfyan, drt halife dneminden sonra Emev Devletini kurdu. Bu devirde fetih hareketleri ynde devam etmi olup, birincisini Trkistan ynndeki hareketler oluturuyordu. Bu blgeye yaplan seferler sonucunda Emev ordular, Kbil, Buhara, Sicistan, Nesef ve Baykent gibi yerlerin yan sra byk ganimetler de elde etmilerdi. Anadolu ve stanbul, fetih hareketlerinin younlat ikinci blgedir. Muaviye, Bizans mparatorluuna kar yaplan mcadeleyi daha aktif bir ierie kavuturmu ve stanbul zerine bir sefer yaplm ama sonu alnamamtr. Bu arada deniz seferlerine yeniden balanm, Kbrs, Rodos, Sakz gibi adalar alnm ve stanbula yaplacak seferlerde nemli bir s haline gelecek Kapda yarmadas da fethedilmiti. Fetih hareketlerinin son blgesini Kuzey Afrika oluturur. Kuzey Afrikadaki mcadele daha ok Berberlere kar verilmi, bir ksm slmiyeti kabul ederken bazlar da cizye vermeye devam etmilerdir. Muaviye dneminde, yaplan nemli fetihlerin yan sra devlette dzenin salanmasna da byk zen gsterilmi ve Halife ile amdaki rann ald karar dorultusunda Muaviyenin olu Yezid, slm tarihinde ilk defa olarak veliaht tayin edilmitir. Nitekim, babasnn lmnden sonra Yezid (680-683), hilafet makamna oturmutur. Yezidin halife olmas ve Emevlerin yrtm olduu siyaset, Suriye ynetimine duyulan fkeyi arttrm ve Hz. Peygamberin torunu, Hz. Alinin kk olu Hz. Hseyinin etrafnda, Emev hilafetine muhalif bir hareketin domasna sebep olmutur. 680 ylnda Hz. Hseyin ve taraftarlar, am ynetimine son vermek amacyla harekete getiler. Ancak, Hz. Hseyin ve ailesinden birok kii Emevler tarafndan Kerbelda katledildi. Kerbel Olay olarak anlan bu hadise, Emev iktidarna kar muhalefeti glendirmekle kalmayp muhalefetin Hz. Ali ailesi etrafnda toplanmasna sebep olmutur. Nitekim, Hz. Hseyinin Kerbelda ehit edilmesinin ardndan, ran, Mekke ve Medinede isyanlar kmtr. Yezid, 683 ylnda ldkten sonra yerine olu II. Muaviye halife olmu ve alt aylk ksa halifeliine lkedeki i karklklar damgasn vurmutur. 684 ylnda Emevlerin dier kolundan gelen Mervn b. Hakem (684-685) halifelik makamna gemitir. Yeni halifenin ibana gemesiyle birlikte, Emevlerin Sfyniye kolu son bularak, bir dier kolu olan Mervnler iktidar sahibi oluyordu. Mervn b. Hakem, Suriye ve Filistindeki karklklara son vererek Msr ve Kuzey Afrikay yeniden Emev topraklar arasna katmtr. 9 aylk hilafetinin ardndan 685 ylnda olu Abdlmelik b. Mervn (685-705) halife olmu ve ilk olarak, Suriye ve Msrda ileri yoluna koymu ve Iraktaki muhalefeti ortadan kaldrmtr. Irakn ele geirilmesinden sonra Abdlmelik, Haccac b. Yusuf es-Sakf komutasndaki 20 bin kiilik bir orduyu Mekke zerine gndermitir. Haccac, Mekkedeki direnii yok etmeyi baarm ve 694 ylnda Kbeyi yeniden ina ettirmitir. Bu baarlardan son-

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

269

ra Abdlmelik, Afrikaya dnerek btn Kuzey Afrikann slm idaresine girmesini salamtr. Bu dnemde, Kbrs, Emev-Bizans ortak ynetimine braklmtr. Abdlmelik, Bizansa olan demesini, kendi bast altn paradan yapmak isteyince sava kanlmaz olmu, ukurovada yaplan sava, Bizans kaybetmi ve Emevler vergiden kurtulmulardr. Siyas dengeyi saladktan sonra halife Abdlmelik, ilk slm sikkeyi de bastrmtr. Abdlmelikin lmyle yerine olu Velid (705-715) halife olmutur. Velid, memleketin imar hususunda byk gayret gsterdii gibi fetih hareketlerini de srdrmtr. Kuteybe b. Mslim komutasndaki Emev ordular, Buhara, Semerkand, Harezm ve Fergana gibi blgeleri fethetmilerdir. Ayrca, 711 ylnda yaplan sefer ile Emev ordular, spanyaya geerek blgenin fethine balamlardr. Velidin lmnden sonra kardei Sleyman, (715-717) ama gelerek halifelik makamna oturmutur. Sleyman, stanbul zerine kardei Mesleme b. Abdlmelik komutasnda bir ordu gndermi ancak bir yl sren kuatmadan sonu alnamamtr. Sleyman, Emev ordusunun stanbul kuatmas devam ederken hayata veda etmitir. Sleymandan sonra yerine geen mer b. Abdlaziz (717-720) slm Devletinin mevcut topraklarnn yeterli olduunu dnyor ve yeni topraklar kazanmak yerine adil bir idare kurmann gereine inanyordu. zellikle, slm kabul eden kalabalk saydaki Zmm toprak sahiplerinin daha az vergi demek istemeleri en nemli sorunlar arasnda yer alyordu. Yine bu dnemde mer, mevlnin ordugh ehirlere yerlemelerine izin vererek onlar harc ve cizyeden muaf tuttu ve mevaliye aylk denmesi prensibini de kabul etti. mer b. Abdlazizden sonra Emev tahtna II. Yezid b. Abdlmelik (720-724) geti. II. Yezid, Hric isyanlar ile uram, Trkistandaki Trklerle savamtr. II. Yezidin lmyle Emev halifesi olan kardei Him (724-743) dneminde Trkistan blgesinde Trklere kar yaplan sava, bu dnemin tamamn kapsar. zellikle, Hazarlara kar verilen mcadele, uzun sre baarya ulamasa da Mervn b. Muhammed, Hazarlar malup etmeyi baarmtr. Hazarlar, Mslman olmak artyla bar kabul etmilerdir. Him dneminde, Endls valisi Anbese b. Sheym-i Kelb komutasndaki ordu spanyadaki fetihlerine devam etmitir. Abdurrahman b. Abdullah, Endls valilii srasnda Avrupay geerek kuzeyden Bizansa inmeyi ve Akdenizi bir slm gl haline getirmeyi hayal etmitir. Abdurrahman ordusuyla, Fransaya doru harekete gemi, Burgonya ve Lionu alarak Sene ulamtr. Emev ordular, Franklarn bakentine doru ilerlemekle elde ettikleri ganimetleri alp geri dnmek arasnda tereddt yaamlar, bu durumdan yararlanan Franklar, Emev ordularyla yaptklar sava kazanmlardr. Him devrinde, Bizans ile yaplan savalarda Anadolunun i blgelerine kadar gidilmi ve baz ehirler fethedilmitir. Muaviye b. Him, Bizans imparatoru Leonla bar yaparak savaa son vermitir. Him dneminin en nemli olaylarndan biri, Zeyd b. Zeynel Abidinin isyandr. Rfz Hareketinin balangc olan bu isyanda, Zeydin ldrlmesi, Abbas taraftarlarnn almalarnn hz kazanmasna sebep olmutur. Him devrinin son gnlerinde Abbaslerin faaliyetleri artarken fetih hareketleri de azalmtr. Himn lmnden sonra Emev Devletinde sratli bir ke tanklk edilmi ve i mcadeleler iddetlenmitir. zellikle, i ve Hric muhalefetin etkisiyle devletin otoritesi Suriyede bile tartlr olmutur.

Zmm: Fethedilen blgelerdeki msamaha edilen dinlerin mensuplar anlamna gelmektedir. Ehl-i kitaplar eer slm egemenliinde yayorsa bunlara Ehl-i Zimmet veya Zmm denir. slm hukuku, drt din mensubunu genellikle Ehl-i Kitap kabul etmitir. Bunlar Hristiyanlar, Musevler, Mecusiler ve Sabilerdir. slm hukukuna gre, Zmmlerin varlklar ve gvenlikleri slm devletinin sorumluluu altndadr. Mevl: Arap olmayan Mslmanlara verilen isim olup, teoride mevl, Araplar ile eit haklara sahipti ve baz vergilerden muaft, fakat uygulamada, Araplar, onlara kar stn ve kmser bir tavr taknarak, mevlyi uzun mddet slmn sunduu madd imknlardan uzak tutmulard. Harc: slam hukukuna gre mslman olmayanlarn rnleri zerinden alnan bir tr vergi. Rfz Hareketi: Rfza frkasndan olan, Hz. Ebubekir ve Hz. merin halifeliini kabul etmeyenler. Rfz, geni anlamda snni mezhebinin din anlayn ve kurallarn benimsemeyen, Hz. Muhammedden sonra yerine Hz. Alinin gemesi gerektiini ileri sren kimsedir. i: ia mezhebinden olanlar, halifeliin ilah hakla Hz. Peygamber ailesinden gelenlere, zellikle Hz. Aliye ait olduuna inananlar.

270

Uygarlk Tarihi

ntihal: Kendi hakk olmayan bir eyde hak iddia etme.

Himn lm zerine II. Velid b. II. Yezid (743-744) Emev tahtna gemitir. Bu dnemde Emev Devletinin her tarafnda isyanlar km ve bu kargaa ortamnda, III. Yezid b. I. Velid kendi adna hutbe okutup gizlice biat almaya almtr. Bu, Emev tahtnda ilk defa intihalle iktidara geme anlamna gelir. III. Yezidin birka ay sren halifeliinden sonra yerine kardei brahim (744) gemi ancak i atmalar sonucu ksa srede tahtn Mervn b. Muhammede (744-749) brakmak zorunda kalmtr. 744 ylnda i bana geen Mervn, Harran hkmet merkezi yapmtr. Bu son halife dneminde, Emev Devleti tam bir k iine girmi ve slm lkesi karklklarla sarslmtr. Mervn, lkedeki isyanlarla urarken Abbaslerin, Emev kart propagandalar da yaylmak iin gerekli ortam bulmutur. Mervn, lkesini kurtarmak iin gereken abay gsterse de artk ok ge kalnmtr. Muaviye dnemi SZDE hareketleri hangi blgelerde devam etmitir? Sz konusu fetihler SIRA fetih hangi sonular dourmutur?
D ENDLSN E L M EMEV DEVLET (756-1031)
AM A

SIRA SZDE

DNELM S O R U

S O R EndlsU Emev Devletini genel hatlaryla reneceksiniz.

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

DKKAT Arap fethi ncesinde Hristiyan olan spanyada halkn, derebeyleri ve rahiplerin basklarndan bkm olmas, Mslmanlarn bu topraklara ayak basmasyla birlikte ksa srede slm dinini kabul etmelerini salamtr. Fetihten sonra yaplan gSIRA SZDE lerle birok Arap ve Berber buraya yerlemitir. zellikle, 742 tarihinde ayaklanan Berberleri bastrmak iin gnderilen Suriyelilere buraya yerleme hakk verilmi AMALARIMIZ ve kendilerine am ya da Suriyeli denilmitir. spanyada, Suriyelilerin gl duruma gelmesi, Emev hanedanna mensup Abdurrahman b. Muaviye (756-788)ye gerekli ortam hazrlam ve 756 tarihinde Kurtubay ele geiren Abdurrahman EnK T A P dls Emev Devletini kurmutur. lmnden sonra tahta kan olu Him b. Abdurrahman (788-796) dneminde Hristiyanlara kar mcadele verilmitir. Himn olu LHakem N(796-822) dneminde uzun yllar srecek isyanlar, Endlse TE EVZYO Hristiyan saldrlarn kolaylatrmtr. Endls Emev Devletinin kurulu yllar yukarda belirtilen olaylarla gemitir. II. Abdurrahman (822-852), devrinde merkez ve brokratik idare yeniden dzen N T E R N doudan bilim adamlar ve eitli kitaplar getirilmitir. Bu yllar, lenmitir. Ayrca, E T Endlste bir bar ve huzur dnemi olmutur. lm ile yerine geen olu Muhammed (852-886) kararl siyas tutumuna ramen i karklklarn kmasn engelleyememitir. Muhammedin ardndan olu Munzir (886-888) tahta getiinde lke, babasndan miras kalan isyanlarla alkalanyordu. Yaplan seferler sonucunda, asayi temin edilmi ancak kardei Abdullah b. Muhammed (888-912) salanan huzuru koruyamamtr. Yeni halife III. Abdurrahman (912-961) i karklklar bastrarak asayii tekrar kurmutur. Araplar, Berberler ve Mslman spanyollarn meydana getirdii toplumsal yap, III. Abdurrahmann dayand en nemli gc oluturmutur. III. Abdurrahman, Endls, refah ve huzurun hakim olduu bir lkeye dntrerek Endls Emev Devletinin ikinci kurucusu olarak kabul edilmitir. Fatm Devleti, kendi hilfetini kurunca III. Abdurrahman da kendisini halife iln etmitir. Bu dnemde bakent Kurtuba, bir bilim merkezi haline gelmitir. Yerine geen olu II. Hakem (961-976) binlerce ciltlik kitaptan oluan bir ktphane

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

271

kurmutur. Dneminde bilim ve sanata byk nem verilmitir. II. Hakemin lm ile tahta geen II. Him (976-1009) henz 12 yanda olduu iin devleti Zaptiye Birliklerinin banda bulunan bn Eb mir idare etmitir. bn Eb mir, Hristiyanlara kar byk galibiyetler kazanm ve halifeyi korumak bahanesiyle muhalif devlet adamlarn ortadan kaldrmtr. Onun lmnden sonra olu Muzaffer de babasn izleyerek II. Him devlet ilerinin dnda brakmtr. spanyol Mslmanlarn ie karmasyla birlikte, Emev ailesine duyulan iten ballk, bn Eb ailesinin sonunu getirmitir. Endlsllerle, Berberler arasndaki rekabet Slavlar (Sakalibe) adl yeni bir grubun domasna zemin hazrlam, devlet hizmetinde ok fazla kullanlmalar ve Berberlerle atmalar, Endls Emev Devletinin knde etkili olmutur. XI. yzyl itibaryla, Endls Emev Devleti i karklklar ve iktidar mcadeleleri nedeniyle paralanmaya balamtr. Kurtuballarn Endls Emev tahtnda yaptklar deiiklik, k hzlandrm ve kk beylikler dnemi balamtr. Son Emev hkmdar III. Him, Kurtubaya gelerek tahta oturmasna ramen yapt ilerin halk tarafndan ilgi grmemesi zerine tahtn terk etmek zorunda kalmtr. Kurtuballarn hilfeti btnyle ortadan kaldrmalar, Endls Emev Devletinin varlna da son vermitir.

Slav (Sakalibe): Balangta, sadece Dou Avrupal kleler iin kullanlsa da Slav tabiri zaman ierisinde Endls Emev Devletinin hizmetinde bulunan Avrupal btn kleler iin kullanlmtr.

ABBASLER DNEM (750-1258)


A M A

Abbasler dnemini reneceksiniz.

ranl bir kle olan Eb Mslim, 747 ylnda rann Horasan eyaletinde bir isyan hareketi balatt. Eb Mslim, Horasann her tarafnda Emevlerin zulm ve basklarn vurguluyor ve Abbaslerin, Hz. Peygamberin amcas, Hz. Abbasn soyundan gelmeleri nedeniyle hak sahibi olduklarn belirterek halk ayaklanmaya tevik ediyordu. Eb Mslimin taraftarlar genellikle, ranl ve Mervli kyller ile aralarnda idar grevlerde bulunan Araplardan oluuyordu. 748 ylnda Merve girerek halkn desteini alan Eb Mslim, Horasan batanbaa istil etti. Ordular 749 tarihinde Diclenin kolu Zap Suyunu geerek, Emev glerini bozguna uratt. Hareketin lideri Ebl Abbas (749-754) Kfede halife ilan edildi. Irak ve Suriyede elde edilen galibiyetler, Emevlerin sonunu getirdi ve yeni halifenin otoritesi ksa srede slm topraklarnda yayld. Bu durum, slm tarihinde yeni bir dnemin balangc anlamna gelir. Abbasler ilk olarak isyann mimar Eb Mslimi ve taraftarlarn ortadan kaldrdlar. Abbas iktidarna kar Emev taraftarlarnn isyan ve kprdanmalar ba gsterse de bunlar kanl bir ekilde bastrld. Ebl Abbas, lmeden nce kardei Eb Cfer Mansru (754-775) kendisine veliaht tayin etti. Eb Cfer Mansrun ilk yllar, Bizansn tahrip ettii Malatyann imar, Anadoluya yaplan aknlar ve Bizansla gerekletirilen esir deiimine ynelik faaliyetlerle gemitir. Bu dneme, ayn zamanda Hz. Peygamberin torunlarndan Hz. Hasan ailesinin isyan da damgasn vurmutur. Abdullah b. Hasann oullar Muhammed ve brahimin isyan, Halife Mansr tarafndan ksa srede bastrld ancak bu olay ile Mansr, Ben Haim ailesi ile Hz. Abbas ailesi arasndaki ilk ihtilafn da mimar oldu. Kfenin Hz. Ali taraftarlar, amn ise Emevlerle dolu olmas, Eb Mansru, yeni bir hkmet merkezi kurmaya mecbur etmi ve bu i iin Badat seilmitir.

272

Uygarlk Tarihi

Bermekler, Belh civarnda yaayan ranl bir aile olup baz kaynaklarda ise Belh kenti Budist rahipleri soyundan gelen Orta Asyaranllar olarak tanmlanmaktadrlar. Mensuplarndan Hlid b. Bermek, slmiyeti seerek Emev saraynda bulunmutur. Abbas Devletinin ilk halifesi Ebl Abbasn yaknnda yer alm, Mansr dneminde de bavezir olmutur. Hlidin olu Yahya, Hrn Red dneminde vezir yaplm, yalannca grevini olu Cfere brakmtr.

ehrin inasna 762 ylnda balanm, drt yl sren inaatn ardndan yeni bakent meydana kmtr. lk halife Ebl Abbas olmakla birlikte devletin asl kurucusu Mansr olmutur. lmeden nce, olu Mehdyi (775-785) veliaht ilan etmitir. Mehd, babas Mansrdan huzuru byk lde salanm bir lke devralmtr. Ancak, Mehd, Mecsilerin isyanlar ile Horasandaki Mani ve Mazdek inanlarna kar mcadele vermitir. Yine, Mervde, kendisinin Tanr olduunu ilan eden Mukannann isyan da bastrlmtr. Abbas Devletinin i sorunlarla urat dnemde, Bizansllar Maraa girmitir. Bu durum zerine 782 ylnda Bizansa kar verilen mcadele baarl olmu, yaplan anlama ile Bizans mparatorluu, yllk vergi demeyi kabul etmi ve ordu ganimetlerle geri dnmtr. Mehd, ld zaman yerine olu Musa el- Hd (785-786) geti. Ksa sren hilafetinin ardndan 786 ylndaki lmnden sonra kardei Hrn Red (786-809) Abbas halifesi oldu. Hrn Red, Abbas Devletinin en baarl hkmdarlarndan biri olup saltanat hanedann en parlak dnemidir. Dneminde ziraat, ticaret, sanayi, bilim ve eitimin dzeyi ykselmi, Badat, Dounun en byk ve en nemli iktisad merkezi olmutur. Hrn Redin baarsndaki en byk rollerden biri Bermeklere aittir. Bermek ailesi, Abbas Devletinin on yedi ylna tanklk etmi ancak hanedana alternatif bir iktidar oda olmay dnenlere ibret olmas amacyla, ar ekilde cezalandrlarak ortadan kaldrlmtr. Cezalandrlmalarnn temel nedeni, sahip olduklar etki ve snrsz gtr. Hrn Red, Badattaki iktidarn glendirmenin yan sra lkenin baka blgelerinde de bir takm faaliyetlerde bulunmutur. Kuzey Afrikann idaresi babadan oula geecek ekilde brahim b. Aleb ailesine braklm ve buras devletten ayrlan ilk toprak paras olmutur. Devrinin en nemli olaylarndan bir dieri, Bizansla yaplan savalardr. Bizansn anlamalar defalarca ihll etmesi sebebiyle yaplan savalar, Bizans mparatorluunun daha ar vergiler demesiyle sonulanmtr. Hrn Red, yaklak 23 yl sren hilafetinden sonra, 809 tarihinde vefat etmitir. Hrn Red dnemi, Abbas saltanatnn en parlak noktas olarak grlmekle birlikte kn ilk izlerine de bu devirde rastlanr. spanya ve Kuzey Afrika, Abbas egemenliini sadece ismen tanyan ve kendi kendilerini yneten bamsz blgeler haline gelmitir. Halifenin lm ile oullar, Memn ile Emin arasnda bir i sava patlak vermitir. ktidarda bulunan Emin (809-813)in, olu Musay, kardei Memnun yerine veliaht iln etmesi bir i sava sebebi olmutur. Emin ve Memnun ordular iki defa savam ve her iki mcadeleden de Memn galip ayrlmtr. 813 ylnda kardeini yenerek iktidar devralan Memn (813-833), bakent Badatn yan sra Mervde de ikamet etmi ve zellikle bilim ve sanat faaliyetlerine ok nem vermitir. Abbas tarihinde savala tahta geen ilk halife unvanna sahip olan Memn, veziri Fazl b. Sehle devlet ynetimini devretmi ancak bu durum, pek ok ayaklanmann kmasna sebep olmutur. Memn, Hz. Ali ailesiyle Hz. Abbas ailesi arasndaki ihtilaf gidermek iin mam Ali er-Rzay kendisinden sonra veliaht ilan etmitir. Abbasler bu duruma tepki gstermilerse de Ali er-Rzann ani lm sorunun bymesini engellemitir. te yandan, Badatta daha nce halife ilan edilen brahim b. Mehdnin yenilmesiyle Memn, 819 ylnda Badata girerek asayii yeniden salamtr. Memn devrinin en nemli olaylarndan biri de Babekin isyandr. Babekin mensubu olduu Hrremler hareketi, Eb Mslimin lmediine ve dnyaya dneceine inanmaktayd. lkedeki karklklardan tr Hrremlerin hareketi bastrlamad.

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

273

Nihayet, Memnun ardndan tahta oturacak olan halife Mutasmn komutanlarndan Afin, Babekin zerine gnderildi ve Babek yakalanarak katledildi. Memn, Babek syanna verdii destek sebebiyle Bizansa kar bir sefer dzenlemi, Tarsusa kadar gelmi ve burada hayatn kaybetmitir. 833 ylnda halife olan Mutasm (833-842) zamannda, Babek syann frsat bilen Bizans, Abbas topraklarna saldrm ancak kar hareketle Bizans kuvvetleri bozguna uratlmtr. Mutasm, genellikle Trk lkelerinden gelen cretli askerlerden oluan bir ordu kurmu ve yeni ordusu iin Samarrada bir ordugh ehir ina etmitir. ehrin byk bir ksm Trk reislere ayrlmakla birlikte mevller de Abbas idaresinde baz mevkileri elde etmeye balamlard. Trk birliklerinin halifeleri etki altna aldklar ve isyanlara sebep olduklar gr, Mutasm aleyhinde baz olumsuz fikirlerin yaylmasna sebep olmutur. Halifenin lmyle yerine geen Vsk (842-847), ilk yllarnda i isyanlarla uram ve huzuru salamay baarmtr. 845 ylnda Bizansla bar yaplm ve esirler karlkl olarak deitirilmitir. Olu kk olduu iin Vaskn ardndan taht, kardei Mtevekkile (847-861) gemitir. Mtevekkil, iktidarnn ilk yllarnda uzun zamandan beri devletin resm inan haline gelen Mutezile kolunun yerine ehl-i snneti geerli klmtr. Ayrca, Mtevekkil, Trk kumandanlarn etkisinden kurtulmak iin ama yerlemeye karar vermi fakat uyum salayamad iin Badata geri dnmtr. Mtevekkilin olu Muntasr, (861-862) hassa birliinin baz yeleriyle babasn ldrerek tahta gemi ancak ksa bir sre sonra rahatszlanarak hayatn kaybetmitir. Muntasrn lm zerine kumandanlarn ortak kararyla lkab Mustain (862-866) olan Ahmed b. Muhammed yeni halife seilmitir. Ancak, sonraki yllarda hapishanede bulunan Mutezin (866-869) tahtta hak iddia etmesi sebebiyle, iki taraf arasnda kan savatan galibiyetle ayrlmtr. Mutezin ldrlmesi zerine Muhtedibillah (869-870) lkabyla anlan Muhammed b. Vsk tahta gemi fakat hilafeti yalnzca 11 ay kadar srm ve ardndan Mutemid (870-892) tahta kmtr. Mutemid dneminin en nemli olaylarndan biri Saffr hanedannn kurucusu olan Yakup b. Leysin isyandr. Saffr syannn bastrlmasndan sonra sra Zenci syanlarna gelmitir. ki yl sren mcadele, zm de beraberinde getirmitir. Mutemid, olunu kendisinden sonra veliaht olarak grmek istese de yeeni Ebl Abbas el-Mutezid (892-902) tahtn sahibi olmutur. Bu dnemin en nemli olaylarndan biri, Karmatlerin isyandr. Hamdan Karmatn isyanyla balayan Karmat hareketi, Abbas birlikleri tarafndan bastrlsa da devletin zayf dmesinin en byk sebeplerinden biri olarak kabul edilmitir. Mutezidden sonra tahta geen kardei Muktef (902-908) dneminde de Karmatler, Suriye, Badat ve Basrada tahribatlarna devam etmilerdi. Muktef dnemi, Msrdaki Tolunoullar Devletinin yklmas asndan da nemlidir. Muktefden sonra iktidara geen kardei Muktedir (908-932) zamannda bir ok blgede isyan km, Afrikadaki baz topraklar ve Musul kaybedilmitir. Muktedir ldrldkten sonra yerine geen Kahir, (932-934) tahttan uzaklatrlarak hapsedilmitir. Yerine nceki halife Muktedirin olu Rz (934-940) gemi, ml skntlar ve iktidar ekimelerinin yan sra bir ok sava da kmtr. Rzden sonraki halife Muttek (940-944) dneminde, Trklerin etkisi en yksek dzeye kmtr. Bir sonraki halife Mstekf, (944-946) Trklerden kurtulmak iin Bveyh hkmdarnn Badat zerine yrmesine itiraz etmemi, hatta bu durumu bir are olarak grmtr. 945-1055 tarihleri arasnda Abbas Devleti, Bveyhlerin idaresinde kalm ve Mstekf, Bveyh hkmdar tarafndan 946 ylnda tahttan indirilerek hayatn hapiste geirmi ve orada lmtr.

Mutezile: Kaderi inkr edip, kul yaptklarnn yaratcsdr diyen ve Allahn sfatlarn kadm saymakta ehl-i snnetten ayrlan ve Vasl bin Atann yolunda olan kimselerdir.

Karmat: ii gruplarn en nemlilerinden biri olup, ayn zamanda slm mezhepleri arasnda en ok ihtilafa sebep olan frkalardan biridir. Tolunoullar Devleti: Abbaslerin siyas ve sosyal anlamda k yaadklar dokuzuncu yzyln son eyreinde Msrda, Mslman olan Trklerin kurduu ilk bamsz devlettir. 868 ylnda Msr valiliine getirilen Ahmed b. Tolun ksa sre ierisinde orada Tolunoullar Devletini kurmu ve topraklarna Suriye, Filistin, Tarsus gibi nemli blgeleri dahil ederek snrlarn Berkadan Frat nehrine kadar geniletmitir. TolunTrke Tolun-ay, tam ay, btn ay isimlerinde grld gibi tam ve btn anlamnda bir kelimedir.

274

Uygarlk Tarihi

Abbas Devletinin en gl dnemi, kurulutan itibaren 120 yl kadar srm ardndan toprak kayplar balamtr. Bir ran hanedan olan ii Bveyhler dneminde, Abbas halifeleri etkilerini kaybetmi ve bu durum, hilafetin kn beraberinde getirmitir. Abbasler, Bveyhlerin etkisi altna girerken Msrda Fatm halifelii zirvesini yayordu. Msr ve Suriyede otoriteleri tannyor, Hicaz ve Yemende halifeleri adna hutbe okunuyordu. 1242 ylnda Mustasm son Abbas halifesi olarak tahta gemitir. Mool hkmdar Hlg ordularyla Badat zerine yrm ve ehri kuatarak Abbas ordularn yenmitir. Ksa sre sonra halife de Hlg ve ordusundan nasibini alm, ailesiyle birlikte hayatn kaybetmitir. Abbas Devleti, 1258 ylnda Hlg tarafndan ortadan kaldrldktan sonra 1261 tarihinde Msrda Klemenler tarafndan halife ilan edilen Mustansr ile birlikte glge halifeler dnemi de balam olur. Bylece, 1517 ylna kadar Msrda, Abbas halifeleri fiilen g sahibi olmasalar da ibana gelmeye devam etmitir. Nihayet, Yavuz Sultan Selimin, Msr fethinden sonra halifelik Osmanllara gemitir.
SIRA SZDE

Eb Mansrun Abbas Devletine ait bamsz bir merkez kurmak iin Badat semesinin SIRA SZDE sebepleri nelerdir?

DNELM S O R U

SLM D N E L M KLTR VE UYGARLII


AM A

S O kltr ve uygarln reneceksiniz. slm R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

D KKAT Ortadouda slm devletlerinin ykselmesiyle birlikte grkemli bir medeniyet dodu. Yaplan fetihlerle ran, Kuzey Afrika ve Anadoluya doru genileyen slm devletleri, bu blgelerden pek ok kltrel birikimi de bnyesine katmtr. DolaSIRA SZDE ysyla, slm kltr ve uygarlnn olumasnda anlan blgelerin ok nemli etkisi grlmektedir. Ancak, bu uygarlk, esas grn itibariyle, slm damgas taAMALARIMIZ maktadr.

K T A P

TELEVZYON
Pireneler: Gney Fransa ve Kuzey spanyada, iki devlet NTERNET arasndaki snr zerinde bulunan sra dalardr.

K T A P slm uygarlnn olumasndaki en nemli aralarn banda dil gelmektedir. slmiyetten nceki dnemde siyas, toplumsal, kltrel konularn ilendii geni bir yelpazede Arapann kullanld zengin bir iir gelenei vard. slmiyetin yaELEVZ ON ylmas ileTbirlikteY bu dil, fethedilen topraklarda konuulan yerel dillerin de katks ile ortak bir iletiim aracna dnmtr. Bylece, XI. yzyla gelindiinde Arapa, randan Pirenelere kadar konuulan ortak dil olmutur. Arapa, ayn zamanda, Farsa,R Trke, Urduca gibi dillerin zerinde nemli etkiler brakmtr. NTE NET Arapann canlanmas ve yaylmas sayesinde zellikle iir alannda, Bear b. Brd (. 783), Mut b. lyas (.787) ya da Mtenebb (905-965) gibi nemli airler ortaya kmtr. iir alanndaki ilerlemeyi dz yazdaki gelimeler izlemitir. zellikle, Hz. Peygamberin hayatnn incelenmesiyle balayan almalar, cidd bir tarih birikiminin olumasna yol amtr. Bu sebeple, slm dnyasnda balangtan itibaren giderek gelien ve glenen bir tarih bilgisi ortaya kmtr. Nitekim, ortaalarn en nemli filozofu, tarihisi ve hatta sosyologu olan bn Haldun (1332-1406) bunun en gzel rneidir. SIRA SZDE Arapann gelimesinde slmiyetin yaylmasnn etkisi var mdr?

Dil ve Edebiyat

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

275

Bilim ve Felsefe
slm dnyasndaki bilim ve felsefenin geliiminde, eski Yunan mirasnn nemli katks olmu, matematik, astronomi, corafya, kimya, fizik ve tp gibi alanlarda, bu etki aka grlmtr. Yunancadan, Arapaya yaplan eviriler ile skenderiye, Antakya ve dier pek ok blgede slmiyetten nceki dnemde kurulan Yunan okullarnn varlklarna devam etmesi, bilim ve felsefe alanndaki gelimeleri hzlandrmtr. Emev Halifesi mer b. Abdlaziz (717-720) dneminde, Basral bir Yahudi olan Msarcaveyh, Sryani tp kitaplarndan bazlarn Arapaya evirerek Arap tbbnn temellerini atmtr. Ancak, ounluunu Hristiyan ve Yahudi tercmanlarn oluturduu bu ilk dnemdeki evirilerin says olduka snrldr. Abbas Devleti dneminde eviri faaliyeti daha sistematik bir dzeye ulamtr. Halife Memn (813-833) dneminde Badatta, bir bilimler akademisi (BeytlHikme) kurulmu ve tercme faaliyetinin gelimesi ile birlikte pek ok nemli tercman ortaya kmtr. Cundiapurlu, Hristiyan bir hekim olan Huneyn b. shak bunlarn en nde gelenlerinden biri olup zellikle, Hipokrattan yapt eviriler, Arap tp dnyasnn gelimesinde byk rol oynamtr. Halifelerin destekledii bilimsel almalar sayesinde tp bata olmak zere matematik, astronomi, fizik ve dier alanlarda ok nemli bilim adamlar yetimitir. Bunlar arasnda en nemlileri, Rz (865-925) ve Avrupallarn Avicenna olarak isimlendirdikleri bn Sn (980-1037)dr. Rznin tptaki nc almalarnn yannda, bn Snnn gerek tp gerek felsefe alanndaki almalar, slm dnyasnn yan sra Avrupada da derin etkiler brakmtr. Benzer ekilde, Ortaa slm dnyasnn en zgn bilim adamlarndan Brn de astronomi, matematik, fizik gibi alanlarda nemli almalara imza atmtr. Mslmanlar, zellikle matematik alannda dnya uygarlna ok nemli katklar yapmlardr. Sfr, Mslmanlar tarafndan kullanlm ve Arap rakamlar diye bilinen sistem matematie kazandrlmtr. zellikle, nl matematiki Harizm nemli almalar yapmtr. Cebir, geometri ve trigonemetri gelitirilerek bilimin hizmetine sunulmutur. Halife Memn dneminde astronomide de nemli almalar yaplm Badatta bir gzlemevi kurulmutur. Halifenin ilk emirlerinden birisi, gne ylnn uzunluunun tam olarak hesaplanmas olmutur. Abbas dnemi, astronomi almalar asndan parlak bir devir olmu ve Ortaalarn en nl astronomlarndan Eb Mer olduka nemli almalar yapmtr. Abbas halifeliinin hmiliinde gerekletirilen astronomi almalar, bat dnyasn da derinden etkilemitir. Abbas halifesi Memn dneminde, bilimlerdeki gelimelere paralel olarak eski Yunan mirasnn etkisi ile felsefe alannda da yeni almalar yaplmtr. Bu dnemde, Aristonun eserlerinin evrilmesi ile birlikte zengin bir felsefe geleneinin olumas iin gerekli admlar atlmaya balam ve bylece yalnzca slm dnyasn deil Hristiyan dnyay da etkileyecek ok nemli filozoflar ortaya kmtr. Araplarn filozofu olarak kabul edilen ve Eflatun ile Aristonun dncelerini bir sentez haline getirmeye alan Kind (. 850), en nemli filozoflardan biridir. Benzer ekilde, Aristodan sonra felsefenin ikinci babas olarak nitelenen Frb (.950) ve Gazl (. 1111) de slm tarihinin en nemli filozoflar arasndadr. Bu dnemin dier iki nemli ismi ise bn Sn ve bn Rd (.1198) olarak sralanabilir. zellikle, Avrupallarn, Averroes olarak adlandrdklar bn Rd, bat felsefesinin gelimesine ok nemli katk yapmtr. Hristiyan dnyasnn, eski Yunan filozoflarn ve metinlerini, Mslman filozoflar sayesinde yeniden tand sylenebilir.

276

Uygarlk Tarihi

Sanat
Ortaa slm dnyasnda sanat alannda da nemli almalar yaplm, slm sanat ksa zamanda btn Akdeniz evresine yaylmtr. Fetihlerle birlikte deiik halklarn katks ile grkemli bir slm sanat ortaya kmtr. Emev ve Abbas dnemlerinde pek ok sanat eseri meydana getirilmi, zellikle Abbas hilfeti boyunca Badat, Ortaan en byk sanat merkezlerinden biri haline gelmitir. Abbas halifeleri Mehd, Hd ve Hrn Red dneminde, mzik alannda parlak eserler verilmitir. Abbas halifelerinin mzik almalarn yakndan izledikleri ve destekledikleri grlr. zellikle, Hrn Redin mzikle yakndan ilgilendii bilinmektedir. Abbas halifelii dneminde Badatn yan sra Samarra, Basra ve Kfe ehirleri de nemli sanat merkezlerine dnmtr. Bu merkezlerde cam ve seramik sanatlar asndan nemli eserler verilmitir. Ayrca Kfe, kitap ciltleme ve ssleme sanatnda da ne kmtr. Nihayet, slm dnyasnn en nemli sanat dallar arasnda yer alan hat sanatnda da olduka nemli hattatlar yetimitir. Bunlar arasnda hi phe yok ki en mehur olan, bn Mukla (. 939) dr.

bn Mukla: slm hat sanatnn kurucusu olarak kabul grmektedir. Hat sanatnn piri olarak nitelendirilmitir. Ticaret ve idare, kltr ve bilim, zel yazma alanlarnda gnlk kullanma dnk daha yuvarlak bir yaz biimi batan beri vard. bn Muklann 10. yzyl balarnda Badatta kurallara balad alt stilin sz konusu yuvarlak yazdan tretildii sanlmaktadr. Gnmze kadar gelitirilen bu yaz stilleri Nesih, Muhakkak, Reyhan, Tevk, Rik ve Slstr.

Mimar
Suriyeden spanyaya kadar uzanan geni corafyada Emevler ve Abbasler dneminde esiz eserler braklmtr. Erken dnem slm mimarsini oluturan iki temel yap birimi, cmi ve saraydr. zellikle, Emevler ve Abbasler dneminde ina edilen cmi ve saraylar, mimar adan olduka nemli eserlerdir. slm mimarisinin ekillenmesinde, Arap etkisinin yan sra Msr, ran hatta fethedilen dier blgelerdeki mimarlk mirasnn byk katks olmutur. Hz. Peygamberin Medinede yaptrd ilk cmiinin ardndan Amr b. As, 642 ylnda Fustatta bir cmi yaptrmtr. Pek az deiiklie urayarak gnmze kadar gelmeyi baarabilen amdaki Emev Cmii (706-714), mozaik sanatnn zengin rneklerini barndrmaktadr.

Resim 10.1 Emev Cmii, am

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

277

Emev halifesi Velid tarafndan yaptrld dnlen Kudsteki Mescidl-Aksa, slm mimarsinin en nemli eserleri arasnda yer alr. Bir depremde ykldktan sonra Abbas halifesi Mansr dneminde yeniden ina edilmitir. Hallarn kiliseye evirmek iin yapt deiiklikler, 1187 ylnda Selhaddin Eyyb tarafndan dzeltilmitir. Kudsteki bir dier nemli mimarlk eseri ise mer Cmii olarak da anlan ve Abdlmelik tarafndan Hicretin 72. ylnda yaptrlan KubbetsSahradr. Yine, Kayravan Cmii (670-726) ve amdaki Byk Camii de Emev dneminin nemli eserleri arasnda yer alr.
Resim 10.2 Kubbets-Sahra, Kuds

Emev dneminde, cmilerin yan sra pek ok saray da yaptrlmtr. Bunun ilk rnei, Amman yaknlarnda, Halife I. Velid tarafndan ina ettirildii sanlan Kusayr- Amra Saraydr. Benzer ekilde, Halife Him b. Abdl-Melik tarafndan 728 ylnda am yaknlarnda yaptrlan Kasrl-Hayril-Garb de bir baka nemli Emev eseridir. Yine, amn gneyinde ina edilen Matta Saray (734-744) da Emev dneminin grkemli yaplar arasndadr. Emevlerin, spanyadaki kolu olan Endls Emev Devletinin brakt birok eser de mimar adan olduka nemlidir. Kurtubada yaptrlan Byk Cmii (961-966) bunlardan biridir. Grnata (Granada)da yaptrlan ve bugn hl ayakta duran, Elhamra Saray da Endls Emevlerinin dnya mimarsine hediye ettii en nemli eserlerdendir.

278
Resim 10.3 Elhamra Saray, Grnata/spanya

Uygarlk Tarihi

Emev hilfetini takip eden Abbas Halifelii dneminde de pek ok nemli cmi ve saray ina edilmitir. Abbasler devrinde, slm mimarsinin daha ince bir zevke ulat sylenebilir. Emevlerin, am merkez alarak gelitirdikleri mimarnin Akdeniz etkileri tamasna benzer ekilde, Badat merkezli Abbas mimarsi de ran ve Mezopotamya izleri tar. Abbasler dneminde ina ettirilen en nemli cmiler arasnda Samarradaki Byk Cmii (848-852) ve Ebu Dulef Cmii (861862) ile Kahiredeki Tolunolu Cmii (876-879) gsterilebilir. zellikle, Samarradaki yaplarda zengin ini rneklerine de rastlanr. randa, Hazar Denizi kysndaki Damgan ehrinde yaptrlan Tr Hne Cmii (tahmini olarak 750-786.) de Abbas dneminin nemli eserleri arasnda yer almaktadr. Cmilerin yan sra Abbas dneminde de nemli saraylar yaptrlmtr. Bu yaplar arasnda Ukhaydir ve Cevsakul-Hakani Saraylar ne kmaktadr. Ukhaydir Saray, Kerbel yaknlarnda Vdi-i Ubeyddedir. Yaklak olarak 778 ylnda Abbas halifesi Mansr tarafndan yaptrlmtr. Cevsakul-Hakan Saray ise Badat yaknlarnda 836 ylnda Halife Mutasm tarafndan yaptrlmtr. Cmi ve saraylarn yan sra, Abbas asker mimarsi de olduka gelimitir. Ribat ad verilen korunakl yaplar bu tarzn en nemli rnekleridir. Bu yaplarn inasna ilk defa VIII. yzylda balanmtr. zellikle, Abbas Devletinin kara ve deniz snrlarndaki nemli noktalarda ina edilmitir. Emev ve Abbas dnemlerindeki mimar eserlerin yannda, Msrda 250 yldan fazla egemenlik kuran Fatmler de slm mimarsine nemli katklarda bulunmulardr. Kahiredeki Mehdiye (916), El-Ezher (970-972), El-Hkim (990-1003), El-Cy (1085) El-Akmer (1125) ve Talayi (1160) Camiileri, Fatmler dneminde yaptrlmtr.

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

279

zet
A M A

Arabistan Yarmadasnn yaam koullarn ve slmiyet ncesi dinlerini aklaynz. Arabistan, 4.-6. yzyllar arasnda yoksulluk ve bedevleme a olarak tabir edilen bir tr karanlk aa gmlmtr. Sz konusu dnem, Cahiliye olarak isimlendirilir. Arabistanda Putperestliin yan sra Hanf dini denilen brahim milletinin dini de iz brakm gibiydi. slmiyetin ortaya kn genel hatlaryla aklaynz. Hz. Muhammede Peygamberlik ars krknc yana doru, Ramazan aynda bir gece, Hira danda gelmi ve slmiyet ilk olarak Peygamberin ailesinde yaylmaya balam, Hz. Haticeden sonra azd ettii klesi Zeyd ve yeeni Ali de Mslman olmutur. Hz. Muhammedin slmiyeti yaymak iin yapt savalarn genel hatlarn aklaynz. Bedir Sava (624) Hicretin ikinci ylnda Mekkelilerle Mslmanlar arasnda meydana gelmitir. Bedirde karlaan kuvvetlerin arpmas, Mslmanlarn galibiyetiyle sonulanmtr. Uhud Sava (625) Sava, Medine yaknlarndaki Uhud Da eteklerinde yaplmtr. Mslmanlar bata baarlar elde etmilerse de ksa sre ierisinde sava aleyhlerine dnmtr. Hz. Hamza ve birok Mslman savata ehit dmtr. Hendek Sava (627) Mslmanlar, Kureylilerle nc defa Hendek savanda karlam; kazlan hendekler, Kureyi aknla uratm ve tkenen erzak da dalmalarna neden olmutur.

A M A

AM A

Hudeybiye Anlamas sonras slmiyetin yeni gelime dnemine nasl girdiini aklaynz. Hudeybiye Anlamasndan sonra Kaynuka, Nadr ve Ben Kureyza Yahudileri ile ilgili sorun ksa srede halledilmi ve 628 ylnda Hayberin fethiyle, Yahudi sorunu zme kavuturulmutur. Hayberin fethinden sonra 629 yl Aralk aynda, Medineden yola kan ordu, kan dkmeden Mekkeyi ele geirmitir. 632 ylnda Hz. Peygamberin Hac ibadetini yerine getirecei ilan olunmu ve Veda Haccnda kendisine kalabalk bir heyet elik etmitir. Drt Halife dnemini aklaynz. Hz. Ebbekir Dnemi (632-634) Hz. Ebbekir, ilk olarak Ridde hareketlerini nlemeye alm ve 633 ylndaki Arkaba (veya Akrab) sava ile Yemame blgesi, hkimiyet altna alnmtr. Bu sava, slm fetih hareketlerinin de balangc anlamna gelir. lk halife dneminde, Vahiy ktiplerinden Zeyd b. Sbit bakanlnda bir heyet kurulmu ve bu heyet Kuran kitap haline getirmitir. Hz. mer Dnemi (634-644) Hz. mer dnemi fetih hareketlerinin hz kazand dnem olup Arap ordular ksa zamanda Suriyeyi fethetmiler ardndan Filistin, Msr ve tm Kuzey Afrikaya seferler balatmlardr. Kudsn alnmasyla Msrn fethi iin gerekli zemin de hazrlanmtr. Ayrca, Irak ele geirilmi; Kdisiye (635) ve 642 ylndaki Nihavend Savalar ile ran ordusu tam bir yenilgiye uratlmtr. Hz. mer dneminin sonuna yaklaldnda, slm Devletinin snrlar, batda Msr, Anadolunun gney kesimleri, Azerbaycan, Kafkasya ve ran dahil Ceyhun nehrine kadar uzanmtr. Hz. Osman Dnemi (644-656) Hz. Osman devrinde Taberistan fethedilmi, Azerbaycandaki isyanlar bastrlmtr. Anadolunun baz kasabalar, Kbrs ve Rodos ile Kuzey Afrikada pek ok blge de fethedilmitir. Ayrca, Hz. Ebbekir dneminde mushaf haline getirilen nshadan istinsah (kopya) yaplmtr. Hz. Ali Dnemi (656-661) Talha ve Zbeyr, eski halife Osmann katillerinin bulunmasn isteyerek Hz. Alinin halifeliine

A M A

AM A

280

Uygarlk Tarihi

muhalefete balam ve Hz. Ali de Medinede kendisine sunulan destein azaldna inanarak Kfeye ynelmi ve ehrin desteini kazanarak Basra zerine yrm ve halifelii btn Irak halk tarafndan tannarak Kfe bakent haline getirilmitir. Iraktaki asayiin salanmasndan sonra Hz. Ali, ordusuyla birlikte Suriyedeki esas rakibi Muaviye bin Ebu Sfyana ynelmi ve iki ordu, 657 ylnda, Sffn yaknlarnda karlamtr. lk arpmalarn ardndan malup duruma den Suriyeliler, Kuran sayfalarn mzraklarnn ucuna takarak meselenin zm iin Kurann hkmlerine bavurulmasn istemilerdir. ki taraftan seilecek hakemlerin meseleye bir zm bulmasna karar verilmitir. Bu olay, slm Tarihinde, Hakem Olay olarak bilinir. Hakemler, Hz. Ali ve Muaviyenin halife olmaktan azledilerek, halkn oylaryla yeni bir halife seilmesini kararlatrmlardr. Fakat durum deimi, Muaviyenin hakemi Amr b. As, Hz. Alinin hakemi Eb Musa el-Earnin karar uyarnca azledilen halifenin yerine kendi adayn tayin ettiini ifade etmitir. Bu olayn ardndan Hz. Ali, Suriye zerine bir sefer daha yapmaya karar vermitir. Sefer hazrlklar devam ederken Ocak 661de, bn Mlcem isimli bir Hric tarafndan Kfe camiinde namaz srasnda ldrlmtr. Emevler dnemini aklaynz. Drt halife dneminden sonra Muaviye b. Eb Sfyan, Emev Devletini kurmutur. Muaviyeden sonra halifelik, babadan oula geen bir kurum olarak devam etmi ve Emev hanedan kurulmutur. Emevlerin yrtm olduu siyaset sebebiyle 680 ylnda, Hz. Hseyin ve taraftarlar, am ynetimine son vermek amacyla harekete gemi ancak, Hz. Hseyin ve ailesinden birok kii Emevler tarafndan Kerbelda katledilmitir. Emevler dneminde, Kuzey Afrika, Anadolu ve Trkistan ynnde nemli fetihler yaplm, spanyann byk bir ksm fethedilmi ve ayrca stanbul zerine bir ordu gnderilerek ehir kuatlm ancak baar elde edilememitir. Son Emev halifesi Mervn dneminde tam bir k yaanmtr.

AM A

Endls Emev Devletini genel hatlaryla aklaynz. Endlsn fethinden sonra Mslmanlar, spanyada kalm, zellikle Kuzey Afrikadan gelen g dalgalar birok Arap ve Berbernin buraya yerlemesini beraberinde getirmitir. Emev hanedanna mensup Abdurrahman b. Muaviye, 756 ylnda Kurtubay ele geirerek 1031 tarihine kadar ayakta kalacak olan bamsz Endls Emev Devletini kurmutur. XI. yzylda, Endls Emev Devleti yerel gler arasndaki iktidar mcadelesi sebebiyle paralanmaya balam ve Kurtuballarn hilfeti btnyle ortadan kaldrmalar, Endls Emev Devletinin varlna da son vermitir. Abbasler dnemini aklaynz. ranl bir kle olan Eb Mslim, Horasann her tarafnda Abbaslerin faaliyetlerini ve bunlarn Peygamber ailesine olan yaknln belirterek Emevlerin zulmn vurgulam, halk ayaklanmak iin cesaretlendirmitir. Eb Mslimin propagandas, ksa srede etkisini gstermitir. Hareketin lideri Ebl Abbas (749-754) halife ilan edilmitir. Hrn Redin, yaklak 23 yl sren halifelii, Abbas Devletinin en parlak dnemi olarak grlmekle birlikte kn ilk izlerine de bu devirde rastlanmtr. Abbas Devletinin en gl dnemi, kurulutan itibaren 120 yl kadar srm, ardndan toprak kayplar balamtr. Abbas Devleti, 1258 ylnda Mool hkmdar Hlg tarafndan yklmtr. slm kltr ve uygarln aklaynz. Dil ve Edebiyat slmiyetin yaylmas ile birlikte Arapa, ortak bir iletiim arac haline gelmi ve ksa sre iinde zellikle iir alannda, nemli almalar yaplmtr. Ayrca, Hz.Peygamberin hayatnn incelenmesiyle balayan almalar sayesinde, cidd bir tarih birikimi meydana gelmitir. Bilim ve Felsefe slm dnyasndaki bilim ve felsefenin geliiminde, eski Yunancadan yaplan eviriler nemli olmu ve Emev dnemindeki ilk almalarn ardndan Abbas Hilfeti devrinde de astronomi, fizik, matematik ve dier konularda nemli saylarda eviriler yaplmtr. Tp bata olmak zere matematik, astronomi, fizik ve dier alanlarda,

A M A

A M A

AM A

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

281

Rz, bn Sn, Brn, Harizm ve Eb Mer gibi nemli isimler yetimitir. Aristonun eserlerinin Arapaya evrilmesi ile slm dnyasnda zengin bir felsefe gelenei olumu ve Kind, Frb, Gazl, ve bn Rd gibi byk filozoflar ortaya kmtr. Sanat Abbas halifeleri Mehd, Hd ve Hrn Red dneminde, bilhassa mzik alannda parlak almalar yaplmtr. Yine Samarrada cam ve seramik, Kfede kitap ciltleme ve ssleme sanatlar gelimitir. Ayrca, bn Mukla gibi mehur hattatlar da yetimitir. Mimar amda yaptrlan Emev Camii, Kudsteki Mescidl-Aksa ve Kubbets-Sahra ile yine amdaki Byk Cmii Emev dneminin nemli eserlerindendir. Ayrca, Kusayr- Amra, Kasrl-Hayril-Garb, Matta gibi pek ok saray da ina edilmitir. Endls Emev Devleti dneminde yaptrlan Kurtubadaki Byk Cmii ve Grnata (Granada)da bulunan Elhamra Saray da esiz mimar rnekleridir. Abbasler devrinde, slm mimarisinin daha ince bir zevke ulat sylenebilir. Samarradaki Byk Cmii ile Eb Dulef Cmii rnek olarak gsterilebilir. Damgan ehrinde yaptrlan Tr Hne Cmii de Abbas dneminin nemli eserleri arasnda yer alr. Cmilerin yan sra Ukhaydir ve Cevskul-Hakani gibi nemli saraylar da yaptrlmtr. Ayrca, Ribat ad verilen asker yaplar da ina edilmitir. Msrda 250 yldan fazla egemenlik sren Fatmler de slm mimarisine, Kahiredeki Mehdiye, El-Ezher, El-Hkim gibi cmileri miras brakmlardr.

282

Uygarlk Tarihi

Kendimizi Snayalm
1. Hz. Peygamberin Mekkeden Medineye g - Hicret - hangi tarihte gereklemitir? a. 632 b. 622 c. 621 d. 624 e. 627 2. Hudeybiye Anlamasnn Mslmanlar asndan en nemli sonucu hangisidir? a. slm dini gelimitir. b. Mekkelilerle eitlik salanmtr. c. Medinenin hakimiyeti ne kmtr. d. Hz. Peygamberin da dnk faaliyetleri artmtr. e. Medineye g eden Mslmanlar Hac seferine kma izni elde etmilerdir. 3. Hz. Peygamberin asker seferlerinden sonuncusu hangisidir? a. Uhud Sava b. Bedir Sava c. Tebk Sava d. Hayber Sava e. Hendek Sava 4. Kuran hangi dnemde Mushaf haline getirilmitir? a. Hz. Peygamber b. Hz. Ebbekir c. Hz. mer d. Hz. Osman e. Hz. Ali 5. Kuds hangi halife dneminde fethedilmitir? a. Hz. Ali b. Hz. Osman c. Hz. Ebbekir d. Hz. mer e. Muaviye 6. Hakem Olayndan memnun olmayanlarn oluturduu gruba ne ad verilir? a. ia b. Emevler c. Ensr d. Hricler e. Muhacirn 7. Hangi halifenin ibana gemesiyle Emevlerin Sfyaniye kolu son bulmu ve Mervnler iktidar shibi olmutur? a. Mervn b. Hakem b. Yezid b. Muaviye c. II. Muaviye b. Yezid d. Abdlmelik b. Mervn e. Velid b. Abdlmelik 8. Endls Emev Devletinin kurucusu kimdir? a. II. Muaviye b. Abdurrahman b. Muaviye c. Him b. Abdurrahman d. Hakem b. Him e. II. Abdurrahman 9. Hrn Reid dneminde devletin gelimesine katkda bulunan aile hangisidir? a. Bveyhler b. Karmatler c. iiler d. Hricler e. Bermekler 10.Kubbets-Sahra nerededir? a. Medine b. Mekke c. am d. Kuds e. Samarra

10. nite - slam Tarihi ve Uygarl

283

Okuma Paras
Devlet ancak devleti idare edecek insanlar sayesinde evketli ve kudretli olur. Devleti idare edecek ve koruyacak olan memur ve askerler ancak mal ve para sayesinde yaayabilirler. Para ve mal ancak yurdun bayndrl sayesinde elde edilir. Yurt ancak adaleti hkim klmakla bayndr olur. Adalet Tanrnn yaratklar arasnda kurulmu bir ldr. Onu Tanr kurmutur. Tanr bu lnn bana bir idareci dikmitir ki, o da hkmdardr. Ey hkmdar! Sen tarla ve iftliklere el uzatarak bu mlkleri sahiplerinin ellerinden aldn. Halbuki onlar bu iftlik ve tarlalar imar ediyor, hara ve vergiler dyorlar, onlardan para alnyordu. Sen bu tarla ve iftlikleri arpalk olarak maiyetinde olanlara, hademelerine ve havassna verdin; bunlar bu mlklere bakmadlar, bayndrlanmas iin almadlar, bunun sonucunu dnmediler. Senin yakn adamlarndan olduklar iin hara ve vergilerini demediler. Eskiden hara ve vergi deyenlere zulm ve cebrettiler, bunlar da zulme dayanamadan yaayabilecekleri dier lkelere gettiler, oralara yerletiler. te bundan dolay tarlalar ve iftlikler haraboldu, bunun bir sonucu olarak haratan elde edilen mal ve para azald, asker ve tebaa mahvoldu. Komu hkmdarlar devletin yaayabilmesi iin gereken vastalarn arkas kesilmi olduunu bildiklerinden, Fars lkesine gz diktiler, diye cevap verdi. Hkmdar din bakannn bu irat ve nasihatlerini iittikten sonra, devlet ilerine bizzat kendisi bakmaa balad. Tarla ve iftlikleri yakn adamlarnn ellerinden alarak eski sahiplerine iade etti. Bunlar da eskisi gibi hara ve vergileri demeye ve yurdu imara baladlar. Zayf olanlar kuvvetlendi. Fars yurdu imar edildi, yurtta bolluk ve refah balad. Haralar toplayanlarn eline ok para geti. Ordu ve asker kuvvetlendi. Dmanlarn agzll ve mitleri kesildi. Snrlar asker ve silahla doldu. Hkmdar devlet ilerine bizzat kendisi bakt. Hkmdarn hkm srd gnler mesut ve kutlu gnler oldu. Devleti dzenlendi. Sen zulmn bayndrlklar yktn ve yklmann devlete zarar verdiini, devletin dzenini bozduunu bu hikyeden anlarsn. bni Haldun, Mukaddime, c.II, s. 78-79.

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. b 2. e 3. c 4. b 5. d 6. d 7. a 8. b 9. e 10. d Yantnz yanl ise Hicret konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Hudeybiye Anlamas konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise slmiyetin Yeni Gelime Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Hz. Ebbekirin Halifelii konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Hz. mer Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Hz. Ali Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Emevler Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Endls Emev Devleti konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Abbasler Dnemi konusunu tekrar okuyunuz. Yantnz yanl ise Mimar konusunu tekrar okuyunuz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1 Hz. Muhammedin Mekkeden Medineye g, Hicret olarak adlandrlmtr. Hz. Muhammed, Medinede Peygamberi olduu dini uygulamaya koyulmutur. Hz. Peygamber, Medinede gelecein byk slm devletinin ekirdeini oluturacak ok salam temeller de atmtr. Sra Sizde 2 Hendek Savanda, uygulanan metod, Selman- Farisnin fikriydi. Bu durum, Mslmanlarn baarsn getirmi ve hendekler, Kureyi byk aknla uratm, tkenen erzak da dalmalarna sebep olmutur. Sra Sizde 3 1. Banda Muaviyenin bulunduu, ldrlen halife Hz. Osmann da mensup olduu Emevler, 2. Talha ve Zbeyrin iinde bulunduu ve daha sonra Hz. Ayenin etrafnda toplanacak olan Medine Grubu, 3. Allahn emri ve Peygamberin snneti zerine yaamay seen dindar grup, 4. Hz. Ali ve onu destekleyenler.

284

Uygarlk Tarihi

Sra Sizde 4 Muaviye dneminde (661-680) fetih hareketleri ynde devam etmi olup, birincisini Trkistan ynndeki hareketler; ikincisini Anadolu ve stanbul zerine yaplan seferler ve son olarak da Kuzey Afrika ynne yaplan hareketler oluturur. Sra Sizde 5 Halifenin Badat semesindeki neden, Kfenin Hz. Ali taraftarlarnn, amn da Emevlerin merkezi olmasndan kaynaklanmtr. Ayrca, ehrin Dicle ve Frat birbirine balayan bir kanaln yaknnda olmas ve stratejik nemi de etkili olmutur. Sra Sizde 6 Fethedilen yeni topraklarda konuulan yerel dillerin de katks ile Arapa, zengin bir medeniyet dili haline gelmitir.

Yararlanlan Kaynaklar
Aktan, Ali (2010). slam Tarihi: Balangcndan Emevlerin Sonuna Kadar. Nobel Yayn Datm, Ankara Algl, Hseyin (1997), slam Tarihi, c.I-III, Gonca Yaynevi, stanbul. Bayraktar, Mehmet (1985). slamda Bilim ve Teknoloji Tarihi, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, Ankara Brockelmann, Carl (1992). slam Uluslar ve Devletleri Tarihi, (ev. Neet aatay). Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara. Corbin, Henry (1986). slm Felsefesi Tarihi: Balangtan bn Rdn lmne Kadar (1198), (ev. Hseyin Hatemi), letiim Yaynlar, stanbul. Crone, Patricia, (2007). Ortaa slam Dnyasnda Siyasi Dnce, (ev. Hakan Kni), Kap Yaynlar, stanbul. aatay, Neet, (1997). Sorularla slm Dini ve slm Tarihi, Gndoan Yaynlar, Ankara. Hamidullah, Muhammed (2003), slam Peygamberi: Hayat ve Faaliyeti, 2 cilt, (ev. Salih Tu), stanbul, rfan Yaynclk. Hitti, Philip K. (1980). Siyasi ve Kltrel slam Tarihi, c. I-II (ev. Salih Tu), Boazii Yaynlar, stanbul. Hobson, John M. (2006). Bat Medeniyetinin Doulu Kkenleri, (ev. Esra Ermert), Yap Kredi Yaynlar, stanbul. bn Haldun. (1991). Mukaddime, cilt 2, (ev. Zakir Kadiri Ugan), stanbul, MEB Yaynlar.

Kitap, Zekeriya (1986). Yeni slm Tarihi ve Trkistan, Ota Yaynevi, stanbul. Kksal, M.A. (1981). slam Tarihi: Hz.. Muhammed (A.S.) ve slamiyet: Medine Devri, amil Yaynevi, stanbul. Lapidus, Ira M. (2010). slm Toplumlar Tarihi: Hz. Muhammedden 19. Yzyla, cilt 1, (ev. Yasin Aktay) letiim Yaynlar, stanbul. Lewis, Bernard (1996). Ortadou, (ev. Mehmet Harmanc), Sabah Kitaplar, stanbul. Lewis, Bernard (2000). Tarihte Araplar, (ev. Hakk Dursun Yldz), Anka Yaynlar, stanbul. Mez, Adam (2000). Onuncu Yzylda slm Medeniyeti: slmn Rnesans, (ev. Salih aban) nsan Yaynlar, stanbul. Sava, Hamdi (1993). slam Tarihi I (Hazreti Muhammed ve Drt Halife Devri), Erciyes niversitesi Yayn, Kayseri. Turani, Adnan (1997). Dnya Sanat Tarihi, Remzi Kitabevi, stanbul. Watt, W. Montgomery. (1982). The Influence of Islam on Medieval Europe, Edinburgh University Press, Edinburgh. Watt, W. Montgomery. (2001). slamda Siyasal Dncenin Oluumu, (ev. U.M. Klavuz), Birey Yaynlar, stanbul. Yetkin, Suut Kemal. (1954) .slam Sanat Tarihi, Ankara niversitesi lahiyat Fakltesi Trk ve slm Sanatlar Tarihi Enstits Yaynlar, Ankara.

11
UYGARLIK TARH
Amalarmz
Bu niteyi tamamladktan sonra; Yeniada Bat Avrupada yaanan ekonomik ve sosyal deiimler ve bu deiimlere yol aan temel nedenler nelerdir, Yeniada Bat Avrupada yaanan dnsel deiim ve yeni dnsel yapy ekillendiren gelimeler nelerdir, Hmanizm ve hmanizm akmnn zellikleri nelerdir, Rnesans ve Reform nedir, bu dneme damgasn vuran dnrler kimlerdir, Modern Avrupann douunda Osmanl Devletinin rol nedir, Osmanl kltr Avrupay nasl etkilemitir, Dini hogr konusuna Osmanl ve Avrupa Devletlerinin bak alar nasld? sorularna yant verebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaksnz.

Anahtar Kavramlar
Burjuvazi Kapitalizm Rnesans Reform Hmanizm Osmanl Avrupa Etkileim

indekiler
YENADA BATI AVRUPADA YAANAN EKONOMK VE SOSYAL DEM YENADA BATI AVRUPADA YAANAN DNSEL DEM SYASAL DEM: MUTLAK MONARY SAVUNAN DNRLER HMANZM RNESANS VE REFORM OSMANLI VE AVRUPA EL: LETM VE ETKLEM DOU-BATI ARASINDA BR KPR OLARAK OSMANLI KLTREL ETKLEM

Uygarlk Tarihi

Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)


YENADA BATI AVRUPADA YAANAN EKONOMK VE SOSYAL DEM
A M A

Yeniada Bat Avrupada yaanan ekonomik ve sosyal deiimleri ve bu deiimlere yol aan temel nedenleri reneceksiniz.

Deiime Direni: Ama Dzenin Devamll


Ortaada retim maliknelerde o maliknenin ihtiyac kadar yaplyordu. Dolaysyla Ortaada kendi iine kapal ve tketime ynelik bir retim vard. Feodal toplum yaps iinde ayrcalkl snflar oluturan aristokratlar ve ruhbanlar, feodal retim biiminin devamndan yanaydlar. Ayrcalkl ve avantajl konumlarn srdrmeleri buna balyd. Ancak sistem iinde zamanla saylar artan ve beslenemeyecek duruma gelen tarmsal kkenli bir kitle olumaya balad. Uzun yllardr durumlarnda bir iyileme gzlenemeyen serfler genel bir honutsuzluk iindeydiler. Hibir maddi varl olmayan toplumun bu alt tabakas, zaman iinde dzeni tehdit eden unsurlar olarak grld. Ama dzenin devamlln salamak olduundan bu kitlenin Avrupa dna karlmasna karar verildi ve Hal Seferleri rgtlendi (1095). Bu seferler, dzen iin tehlikeli grlen isiz gsz, hibir maddi varl olmayan bu kitlenin tamamen Avrupa dna atlmasn salamak iin 200 yl srd. Grnte, dinsel nedenlerle balatlan Hal Seferlerinin altnda yatan gerek, budur! Dzenin devam iin yok edilmeleri gereken bu insanlar yksek dinsel ideallerle ve br dnya cennetiyle mjdelenerek, Mslmanlar zerine gnderildi. Ayrca bu seferler srasnda elde edilebilecekleri kazanmlar, ruhban snfnn amacna hizmet edecek ve saygnlnn artmasn salayacakt. Nitekim yle de oldu. Kuds alnd, Urfada, Antakyada, Suriyede Hal kontluklar kuruldu. Btn bunlar papaln ykseliini salad. Ancak hesaba katlmayan bir eyler vard. Bylece uzun vadede dzeni deitirecek gelimelerin temeli, yine Hal Seferleri ile atlm oldu.

retimin Deiimi ve Burjuvazinin Ykselii


Karayolunu gvenli grmeyen Hallarn, daha sonra seferlerini deniz yoluyla yapmay tercih etmeleri, ayn zamanda ticaretin gelimesini de salad. nce Hallar, arkadan haclar tayan valyeler, gemicilik ve ticaretle urar hle geldi-

288

Uygarlk Tarihi

Burjuvazi: Yenia Bat Avrupasnn snfsal yaps iinde ykselen snf oluturan, zenginlii ticarete dayal olan, ekonomik yapda stnl ele geiren ve sonrasnda siyasal yapda hak araylar iine giren, dneme damgasn vuran bir snf.

ler. Akdenize kys olan ticaretin tohumunu attlar. Sonu olarak Hal Seferleri denizar, ktalar aras ticareti balatm oldu. Ticaret sayesinde zenginleen, kentlerde oturan, bu yzden kendisine kent soylu anlamna gelen burjuvazi denilen tccar snf 15.yzyldan itibaren ykselie geti. Ticaretle uraarak zenginleen burjuvazi, ekonomik yapda arln hissettirdi. Aristokratlarn zenginlii topraa dayalyd ve topraklarn bir snr vard. Oysa burjuvazinin zenginlii ticaretten kaynaklanyordu ve ticaretin, stelik denizar ticaretin snr yoktu. Dolaysyla ticaretten elde edilen servet, aristokratlarn topraktan elde ettii serveti ksa srede geecekti. Deiim kanlmazd.

Deien Aristokrasi
Ortaan kan soyluluuna dayal ayrcalkl snf aristokratlar, bu deiime ayak uydurma abas iine girdiler. Bir ksm topraklarn giriimcilere kiralamaya baladlar. Bir ksm da topraklarndaki serfleri, zgrlklerini de balayarak topraklarndan karp, topraklarn ayr hline dntrerek koyun srleri beslemeye baladlar. Bu i iin birka oban yeterli olduundan, saylar gittike artan serfleri de beslemek zorunda kalmayacaklard. Bylece elde ettikleri yn satp, kendi ihtiyalarn karlama yoluna gittiler. Yn, dokuma sanayii iin nemli bir ham madde idi. Doulu sultanlar, ynl kumalara byk ilgi gsteriyorlard. Bir maln alm ve satm yerleri arasndaki fiyat fark, bu ile uraanlarn yani tccarlarn daha da zenginlemesini salad.

Dokuma ve Maden Sanayinin Geliimi: i Snfnn Ortaya k


Dokuma sanayii ilk srada gelien sanayi kollarndan biri oldu. Bu dnemde pek ok imalathane rgtlendi. malathaneler sanayilemeye gidite ilk adm oluturdular. Bu imalathaneler, uzak pazarlara ynelik retim yapyorlard. zellikle dokumaclk byk gelime gsterdi. Dokuma kumalara olan talep artt. malathanelerde seri retim balad. Ksa srede ucuz ve standart mal retilmeye ve bunlarn ticareti yaplmaya baland. Bu durum karsnda kendi dkknnda kendi retim aralaryla retim yapan zanaatlar, imalathanelerle rekabet edemediler ve ksa srede iflas ettiler. Sonu olarak dkknn kapatmak zorunda kalan zanaatlar, imalathanelerde emeklerini satarak almak zorunda kaldlar. Bylece imalathanelerde para ii yapmaya balayan zanaatlar, emeklerinin karlnda cret almaya baladlar. Bunun sonucunda zanaatlar iileti. i snfn besleyen dier bir kesim de serflerdi. Feodal beyler serfleri topraklarndan karp, deien yapya ayak uydurma abas iine girdikleri zaman, isiz gsz kalan ve hibir maddi varl olmayan serfler de imalathanelere gidip almaya baladlar. Bylece serfler de iileti. malathanelerin i gcne ihtiyac vard. malathaneleri rgtleyen sermaye sahibi giriimci snf, serf ve zanaatlar imalathanelere ekmeyi baard. Bylece serfler ve zanaatlar iileerek ister istemez sistemin bir paras oldular. Yeniada Bat Avrupada nasl bir deiim yaand,ekonomik alanda yaanan deiimde SIRA SZDE Hal Seferlerinin nasl bir rol oldu?
D N gelime gsteren bir dier sanayi kolu maden sanayiidir. Madenlerin Bu dnemde E L M iletilmesi sermayenin daha da artmasn salad. Maden sanayiinin gelimesi ile ateli silahlar kullanlmaya baland. Feodal beylerin son snaklar olan kaleleri top ve tS O R U feklerle yerle bir edildi. Bylece feodal toplum yaps byk bir deiime urad. DKKAT

i Snf:Yenia Avrupasnda ekonomik ve sosyal yapda meydana gelen deiimle birlikte ortaya kan ve imalathanelerde i blm esasna gre alan, cret karl emeklerini satarak geinen yeni snfa verilen isim. Bu snf oluturanlar serfler ve zanaatlard.

SIRA SZDE

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

AMALARIMIZ

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

289

Kapitalizm
Feodal ekonomik sistem zlmt, ticaretle zenginleen burjuvazi snfnn ykselie gemesi, imalathanelerin rgtlenmesi ve iilerin ortaya kmas ile yeni bir ekonomik sisteme, kapitalizme gei sreci balad. Kapitalizm feodal sistemin iinden kmt ama onun ztt bir retim biimine dayanyordu. Kendi kendine yeterli, kapal ekonomik yap, yerini da ak, ticarete ve sermaye birikimine dayal bir sisteme brakt. Ana maln yani sermayenin esas olduu bu sistem retici kitlenin retim aralarndan ayrl esasna dayanyordu. Deien bu sistemin srekliliini salamak gerekiyordu. Bunun iin daha ok ham madde ve i gcne ihtiya vard. Bu ihtiya siyasal birliini tamamlayan devletleri yeni araylara itti. Bylece corafi keifler balad. Kefedilen yerlerden getirilen ham madde, i gc ve deerli madenler ile sistemin devamll saland. Byk smrge imparatorluklar kuruldu. Her bir devlet, dierinden daha zengin ve gl olma peindeydi. Bu da devletler arasndaki rekabeti arttryordu. te yandan hibir devletin daha gl konuma gememesi iin de Yeniada d politikada denge siyaseti izlendi. Bilimsel ve teknik alanda meydana gelen gelimelerin gemilere uygulanmasyla, okyanus koullarna uygun gemiler retildi. Ayn zamanda ateli silahlarn bu gemilerde kullanlmas, Avrupallara okyanuslar tesinde yaylma imkn verdi. Byk corafya bulularyla beraber smrgecilik faaliyetleri de balam oldu. Smrgelerden gelen ham madde ve i gc, sermaye sahibi giriimci snf tarafndan zenginliklerini arttrmak iin kullanld. Giderek zenginleen sermayeye yani kapitale sahip bulunan bu snfa kapitalist snf , yeni oluan bu dzene de kapitalizm denildi. Yeni corafyalarn kefine neden gerek duyuldu?
SIRA SZDE
Kapitalizm: Yeniada Bat Avrupada ortaya kan, retici glerin retim aralarndan ayrl esasna dayanan, sermaye sahibi giriimci bir snf ile ii snfnn ekonomik ilikisine dayal sisteme verilen isim.

Kapitalist Snf: Yeniada Bat Avrupada ortaya kan, ekonomik sistemin deimesini salayan sermaye sahibi, giriimci snf.

Avrupann Smrgecilik Faaliyetleri

SIRA SZDE

Corafi keiflerden nce Avrupalnn bildii dnya, Avrupa Ktasndan baka Asyann bir blm ve Afrikann kuzeyi ile snrlyd. Avrupay smrgeci faaliyetS O R U lere iten balca sebep, deien ekonomik yapy devam ettirebilmek ve aralarndaki rekabettir. Yeniada d politikada genel olarak denge politikas izlenmeye allsa da siyasal birliini tamamlayan her devlet dierinden daha K A T olma yaD K gl r iindeydi. Siyasal birliini en erken salayan Portekiz, corafi keiflere ve smrgecilik faSIRA SZDE aliyetlerine ilk balayan Avrupa lkesi oldu. Ticari ilikilerde, Akdeniz havzasnn dnda kalm olmas da Portekizi yeni araylara itmi olmaldr. Portekiz, Afrika kylarna ynelik seferleri sonucunda 1442 ylnda ilk Afrikal kleleri Avrupaya AMALARIMIZ getirecek, hatta papadan bu iin tekelini alacaktr. Kle ticareti ok krl bir i olarak grlecektir. Portekiz, kle ticaretinin yan sra Avrupaya altn da getirecektir. 1497de Vasco de Gama Afrika Ktasn gneyden geerek Hindistana ulat. K T A P Bylece Bat Avrupa ile Hindistan arasnda ilk kez dorudan iliki salanm oldu. Portekiz amacna ulamt. Sonu olarak Portekiz, Afrika Ktas ve Hint Okyanusunun ky lkeleri zerinde hkimiyetini kurdu ve ticaret kolonileriYoluturdu. TELEVZ ON Siyasal birliini salayan spanya da Portekizin ardndan smrgeci yara girdi. spanya hizmetinde yola kan Kristof Kolomb (1446-1506), yeni bir kta buldu (1492). Geri kendisi Asya Ktasna gittiini dnecektir ama Asya ile Avrupa araNTERNET snda yeni bir ktann olabilecei ihtimali de dnlmeye balanmtr. Nitekim Floransal denizci Amerigo Vespucci (1454-1512), burasnn yeni bir dnya olduu-

DNELM

DNELM S O R U

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

290

Uygarlk Tarihi

nu kantlamaya alr. Kolombun bulmu olduu bu yeni kta da Amerigo Vespuccinin ismiyle Amerika olarak adlandrlr. Bundan sonra bu yeni ktay tanmaya ve smrmeye ynelik seferler devam etmitir. Bunlar arasnda Meksikadaki Aztek Uygarlna son veren (1521) Fernandez Cortez (1485-1547) ile Perudaki nka Uygarlna son veren (1532) Francisco Pizarro (1541)nun seferleri hi unutulmayacaktr. te yandan Magellan (1480-1521) ise srekli batya gidildiinde Asya Ktasna ulalacan dnyordu. Nitekim, Magellann spanya hizmetinde balatt (20 Eyll 1519) ve Sabastian del Canonun tamamlad (6 Eyll 1521) gezinin nemi, dnya evresinde gerekletirilmi ilk gezi olmasndan kaynaklanmaktadr. Bu ilk gezinin bedeli ar olmutur. 1519da 5 gemi ve 265 kiilik bir mrettebatla yola klm, 1521de tek bir gemi ve sadece 18 kii ile geri dnlebilmitir. Magellan da yerlilerle yaplan bir atmada hayatn kaybetmitir. denen bu ar bedele karn gezinin yanklar byk olur. Avrupa ile Asya arasnda yeni bir ktann varl ve en nemlisi de dnyann yuvarlak olduu kesinlik kazanr. Bundan sonraki seferler bu yeni ktay tanmaya ynelik olacak ve smrgecilik faaliyetleri balayacaktr. 16. yzyl balarnda Amerika Ktasn fethe balayan spanyollar 50 yl iinde Meksika, Orta Amerika ve Brezilya hari Gney Amerikaya yaylacaklardr. spanyann ardndan ngiltere, Hollanda ve Fransa da smrgeci yar iinde yerini alacaktr. Corafi keiflerle birlikte 1540lardan itibaren smrgelerden kle emei ile ucuza elde edilen deerli madenler, Avrupaya tanmaya balad. zellikle Aztek ve nka uygarlklarna ait hazineler ile Meksika ile Perudan getirilen ok miktarda altn ve gm, deerli madenlerin fiyatnn dmesine ve mallarn fiyatlarnn ykselmesine yol at. Bu fiyat art yle boyutlara ulat ki baz yerlerde fiyatlar 4 kat artt. Fiyatlarda meydana gelen bu ykselie Fiyat Devrimi denildi. Fiyat Devrimi ile birlikte kk retici iflas ederken, burjuvazi giderek glendi.Buna karlk cretlerde bir deiiklik olmad. Bu da sosyal yapda, snflar arasnda uurumlarn olumasna ve kapitalist snfnn oluumunun hzlanmasna yol at.

Avrupann Yenia
Btn bu deiimler Avrupada ekonomik ve sosyal yapy tamamen deitirerek yeni bir a balatmtr. alar bakla keser gibi birbirinden ayrmak mmkn deildir. Bir an sonunu getiren gelimeler, dier bir an balamasna neden olur. Szn ettiimiz dnemde, artk ylesine nemli deiimler yaanmtr ki btn bunlar, Ortaan karakteristik zelliklerine taban tabana zt gelimelerdir. Bu nedenle bu yeni dneme Yenia ad verilmitir. Kronolojik dzenleme amacyla Yenian balangc iin bir tarih vermek gerekirse, genellikle kabul gren iki tarih karmza kar: 1453 (stanbulun Trkler tarafndan fethi ve Dou Roma mparatorluunun yklmas) ve 1492 (Amerika Ktasnn kefi ve spanyadaki Mslman Devlet Grnatann tarihe karmas). Hangi tarihi Yenian balangc olarak kabul ederseniz edin; esas olan, artk 15.yzyln ikinci yarsndan itibaren, yeni bir dnemin balad gereidir. unu da eklemekte yarar var ki, bu kapitalist gelimeler Bat Avrupada yaanmaktadr. Dou Avrupa, kendi tarihsel geliimini srdrmektedir. Nitekim Rusya, Balkanlar, in, Hindistan, Gneydou Asya adalar ve Japonya iin 15. yzyl yeni bir an balangc saylmaz. Avrupann Yenia tabiri bu yzden kullanlmtr.
SIRA SZDE

Avrupann Yenia neden 15.yzyln ikinci yarsna tarihlenir? SIRA SZDE


DNELM S O R U

DNELM S O R U

DKKAT

DKKAT

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

291

YENADA BATI AVRUPADA YAANAN DNSEL DEM


A M A

Yeniada Bat Avrupada yaanan dnsel deiimi ve yeni dnsel yapy ekillendiren gelimeleri reneceksiniz.

Tarih boyunca toplumlarn dnsel yaplarnda meydana gelen deiim, ekonomik ve toplumsal yaplarnda yaanan deiimle dorudan ilikili olmutur. Dolaysyla her dnsel devrimin temelinde ekonomik ve toplumsal deiim yatmaktadr. Yenia Bat Avrupasnda yaanan ekonomik ve toplumsal deiim, styapnn deiimini de salayacak ve yeni bir dnsel yap ekillenecektir. Yenia, feodalizmden Aydnlanma Dnemine bir gei srecidir. Dolaysyla feodal yap zlp yeni bir yaplanmaya doru gidilirken birtakm atmalar yaanacak ve Ortaan baz uzantlar Yeniada da grlecektir. Ancak artk yle deiimler olacaktr ki bu dnem tamamen Ortaan ekonomik ve toplum yapsndan farkllaacaktr. Gei dnemlerine zg gelgitler, toplumsal snflar arasnda atmalar, mcadeleler, din ve mezhep savalar bu dnemde ok youn yaanacaktr. Bu atmalar srasnda, toplumsal snflar baz haklar elde edecekler ve atmalardan sonra Bat Avrupa toplumu 18.yy. da Aydnlanma Dnemini yaayacaktr. Yenia bir gei dnemi olduundan bu dnemdeki fikir akmlar da eksiksiz deildir. dealize edilenle gerekler arasnda elikiler yaanacak ve bu durumda topik kuramlar ileri srlecektir.

Bilimsel Siyasal Dn ve Yeni Dnce Yapsnn Gelime Koullar


Ortaan feodal dinsel ideolojisine kar tepki olarak, Yeniada bilimsel siyasal dn gelimeye balayacak, din merkezli dncenin yerini, insan merkezli, akl ve bilimi esas alan, deney ve gzleme dayal olan bilimsel dnce alacaktr. Her retim biimi kendi dnce sistemini oluturur. Burada esas olan bir nceki retim biiminin ideolojisini oluturan dnce sistemini reddederek, yaanan deiimle ortaya kan yeni retim biiminin ideolojisini oluturmaktr. Bunun nedeni ise udur; her retim biimi kendi ekonomik dzenini oluturur.Bu ekonomik dzen iinde, ekonomik ilikileri ve faaliyetleri kontrolne alan bir snfsal yaplanma ortaya kar. Ekonomiyi ele geiren ve bu yolla maddi g elde eden snf (burjuvazi) bu dzenin devam iin kendi ideolojisini oluturur. nk mevcut ideoloji bir nceki egemen snflarn varln srdrmelerine olanak tanyan bir ideolojidir. Dolaysyla imdi bu yeni dzende yeni bir ideoloji oluturulmaldr ki yeni egemen glerin devamll bu yeni ideoloji ile salanabilsin. Bu dzenle deien ekonomik yapnn korumacln stlenerek srekliliini salayan ise siyasal yaplanmadr. Bu dzende ekonomi ne kadar smrgeye dayal ise sistemin koruyuculuunun stlenen siyasal yaplanmada o kadar baskc olacaktr.

Deien Siyasal Yap


Yeniadaki siyasal yaplanmaya baktmzda, ilk aamada mutlak monarilerin oluum srecini grrz. Bu srete Ortaadaki ok bal feodal siyasal yapnn deitirilmesi ve iktidarn tek elde toplanmas amalanmtr. Ksaca bu, deien ekonomik yapya uygun bir siyasal yaplanma araydr. retim biimi deimi,

292
Mutlak Monari: Kapitalist sistemle birlikte ortaya kan yeni ynetim biimine verilen isim. Kral, burjuvazinin destei ile feodal zerkliklere kar iktidarn glendirerek, ok bal feodal siyasal yaplanmaya son verecek ve merkez mutlak ynetimini yerletirecektir. Bylece deien ekonomik yapya uygun bir ynetim biimi oluturulacaktr ki bu ynetim biimi, ilk aamada mutlak monari olacaktr.

Uygarlk Tarihi

retim ilikileri i birlii ve i blm esasna gre yeniden ekillenmitir. Bu retim ilikilerinin srekliliini salayacak olan siyasal yapdr. Ancak deien ekonomik yapya karn, siyasal yapda ok bal feodal birimlerin hkim olmas, ekonomik faaliyetlerin srdrlmesini engelliyordu. rnein, Kta Avrupasnda ticaret yapabilmek iin pek ok feodal beyin toprandan gemek gerekiyordu. Bu da hem gvensiz bir ortam oluturuyor hem de maliyeti arttryordu. Ykselen snf burjuvazi, kendi retim ilikilerini destekleyecek ve gvenli bir ortam yaratacak olan gl prenslerin yannda yer ald. Bylece merkez mutlak monariler kuruldu. Bu ortamda artk lkenin her yerinde ayn alveri yasalar hkim klnd. Burjuvazi amacna ulat. Siyasal yaplanmann bu ilk aamasnda, yani mutlak monarilerin oluum srecinde, burjuvazi ve krallar arasnda karlkl karlara dayal, geici bir i birlii yapld. Bu i birlii feodal glere kar idi. Bylece mutlak monarilerin kurulmas ile deien ekonomik yapya uygun bir siyasal yaplanma salanm oldu.Ancak Avrupadaki devletler bu deiimin farkl evrelerini yayorlard. Siyasal yapda mutlak monarik ynetimlerin kurulmak istenmesinin temel nedeni neydi? SIRA SZDE

SIRA SZDE

DNELM S O R U

SYASAL DEM: MUTLAK MONARY SAVUNAN DNELM DNRLER


Genel olarak 15 ve 16.yzyllarda Bat Avrupa devletlerinin hepsinin amac merkeS O R z mutlak siyasal Uyaplanmaya gitmekti. Dnrler de gelitirdikleri kuramlarla, mutlak monariyi savunan grler ileri srdler. Ayn dnemlerde talyada Machiavelli, ngilterede Hobbes, Fransada Bodin mutlak monariyi savunan kuramlar DKKAT gelitirdiler.

DKKAT

SIRA SZDE

Niccola SIRA SZDE Machiavelli (1469-1527)


Machiavellinin siyasal dncelerini, iinde bulunduu ortam, yani talyann siyasal koullar ekillendirmitir. Fransa, ngiltere ve spanyada merkez krallklarn AMALARIMIZ varlna karn, talya henz siyasal birliini salayamamt. Paralanm durumda bulunan talya, corafi bir terimden ibaretti. talyann gneyinde Napoli Krall, ortasnda Papalk Devleti ve Kuzey talyada da Venedik, Ceneviz, Milano, FloK T A P ransa gibi kent devletleri vard. Byle bir ortamda Machiavelli, ancak gl bir prensin talyada birlii salayabileceiT dncesindeydi. Bu durumda birlii salayacak olan prensin nnde ELEVZYON onu snrlayabilecek hibir engel olmamalyd. Nitekim Machiavelli prensin amacna ulaabilmesinde her trl arac meru sayacaktr. Bylece her eyi prensin hizmetine verecektir. Hatta din ve ahlak kurallarnn bile prensi durdurmamas gerektiini N T E R srecektir. Siyaseti, din ve ahlak kurallarndan ayrd iin Macileri N E T hiavellinin siyasi dn laikletirdii ve bilimselletirdii kabul edilir. Ancak bir yandan da dini devletin denetimine alarak, iktidarn bir arac hline getirme abasndadr. Esas olan, devletin birliinin salanmasdr. Bunu yapacak olan prensin sava, gl, kurnaz ve gerektiinde ikiyzl olmas ve iktidar da miras yoluyla deil kendi gcyle ele geirmesi gerekmektedir. Ayrca mlkiyete de saygl olmaldr. Machiavellinin savunduu ynetim biimi mutlak monaridir. nl eseri Prenste mutlak monarik ynetim biimi ve prensin nitelikleri zerinde durur. Ona gre, devletin zerinde, devleti durduracak herhangi bir g yoktur. Dolaysyla, amaca ulamak iin her trl arac meru sayan Makyavelizm; devleti ama, bireyi ise ara olarak gren ideoloji ve rejimlerin esin kayna olmutur.

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

NTERNET

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

293

Jean Bodin (1530-1596)


Fransada, Katoliklerle Protestanlar arasnda mezhep mcadelelerinin yaanmas, din savalarnn uzayp gitmesi Bodinin dncelerinin ekillenmesinde etkili olmutur. Onun amac dinsel ve siyasal kargaaya son verecek genel hukuk ilkelerini ortaya koymaktr. Grlerini Devletin Alt Kitab adl eserinde toplayan Bodinin siyasal dnceleri, mutlak monarik ynetim zerinde younlamaktadr. Devletin kayna olarak aileyi gren Bodinin bu grnn iki nemli sonucu vardr; bunlardan biri zel mlkiyetin varl ve dokunulmazl, dieri ise ailedeki baba otoritesinin, devlette kraln otoritesine rneklik etmesidir. Kapitalist sistemin gelimeye balad bir dnemde, Bodinin zel mlkiyeti savunmas dnemin egemen snfnn karlaryla rtmektedir. Aile, devletten nce var olduuna gre yani zel olan, kamusaldan daha nce olduundan mlkiyetin dokunulmazl esastr. Bu da kapitalist snfn iine yarayacaktr. Bodinin zerinde durduu dier bir kavram ise egemenliktir. Egemenliin srekli, mutlak ve blnmez olduunu ifade eden Bodin, mill devletin kraln glendirmitir. Onun egemenlik anlay, her trl denetimin dnda, hibir arta tabi olmayan ve hibir iradeden emir almayan bir egemenlik anlaydr. Dolaysyla Bodin mutlak monariyi savunur. te yandan Bodin, doal hukuk ve Tanr buyruunu devletin zerinde kabul ettiinden bu ynyle Machiavelliden ayrlr. Yani egemenlii bir lde snrlandrm grnmektedir. Ancak bunun pratikte bir anlam yoktur, nk halka direnme hakk tanmamaktadr.

Thomas Hobbes (1588-1679)


Bir ngiliz dnr olan Hobbesun yaad dnem, ngilterede mezhep mcadelelerinin, i savalarn yaand bir dnemdir. Dolaysyla Hobbes, byle bir ortamda kargaa ve bunalmlar iinde, korkularla byyecektir. Nitekim bu durumu Korku ve ben ikiz karde gibiyiz. diyerek ifade etmitir. Hobbes, 1651 ylnda Leviathan adl bir kitap bastrr. Kitaba ismini veren, ncilde geen bir ejderhadr. Yeryznde kimse bu ejderhaya kar koyamaz. Hobbesun bu ejderhas, devleti simgelemektedir.Yapay bir yaratk olarak da nitelendirilen devlet, bir szlemeyle oluturulmutur. Hobbes devletin ortaya kn, toplum szlemesiyle aklar. nsanlar kendi istekleriyle, kendilerini korumas iin bir szleme yaparak devleti meydana getirdiler. Bylece doal yaama hlinden devlet aamasna geildi. Ona gre insanlar doal yaamda yani devlet kurulmadan nce deta bir cehennem hayat yayorlard. Hobbes bu durumu insan insann kurdudur ifadesiyle zetliyordu. Herkes eit ve zgrd. Bu durumda herkes birbiriyle savayordu ve insanlar korku iinde yayorlard. Byle bir ortamda uygarlk geliemezdi. te insanlar Hobbesa gre bu cehennem hayatndan kurtulmak iin snrsz zgrlklerine son vermiler, yaptklar szleme ile tm haklarn, kendilerini temsil edecek ve ynetecek olan devlete devretmilerdir. Ancak Leviathan szlemeye bal deildi; insanlar, haklarn egemen gce kendi istekleriyle devrediyorlard. Dolaysyla Leviathann topluma kar bir ykmll bulunmuyordu. Buna karlk geni yetkilere sahipti. Hobbesa gre hukukun kayna tekti ve bu da devletin iradesiydi. Bu gr ile kaba kuvvetin savunucusu olarak grlen Hobbes, mlkiyet hakkn kabul etmekle birlikte; gerekli grdnde devletin, mlkiyete el koymasn da kabul eder. nk ona gre devletsiz mlkiyetin bir anlam yoktur. Hobbesun bu gr aslnda burjuva karlarna uygun dmez. O, iinde bulunduu kargaa orta-

294
Anglikanizm: ngilterede reform hareketleri sonras ortaya kan Kalvenizm ve Katolikliin birlemesinden oluan yeni bir mezhepdir. Kral VIII. Hanri einden boanabilmek iin bu mezhebi ve kilisesini kurmutur. Kralie I. Elizabeth dneminde (15881603) ise resm mezhep olarak tannmtr.

Uygarlk Tarihi

mna son verme amacndadr ve kar yol olarak da mutlak monarik bir ynetimi savunur. Ayrca Hobbes, kilisenin devletin denetimine alnmasn ister ki bu da onun Katoliklii karsna alarak Anglikanizmi savunduunu gsterir. Grld gibi hemen hemen ayn dnemlerde, farkl lkelerde, birbirine yakn grler ileri srlmtr. Hepsi de iinde bulunduklar siyasal duruma zm olarak mutlak monarik ynetimleri grmler ve bunu savunmulardr. 16.yzylda ama i karklklara son verecek gl bir ynetimin kurulma arzusudur. Farkl lkelerdeki farkl dnrlerin birletikleri ortak nokta mutlak monarinin sorunlar zecei genel grdr. Mutlak monarik ynetim, bu dnemde burjuvazinin de zledii bir ynetim biimidir. Egemen snfn kapitalist ilikilerini srdrebilmesi, siyasal yapdaki istikrara bal olduundan gl bir ynetim burjuvazinin de karlarna uygun dyordu. Ancak ilerleyen yzyllarda burjuvazi, ekonomik gcne dayanarak, siyasal yapda da hak araylar iine girecektir. te bu dnemde, krallarla burjuvazi arasndaki denge deiecek; burjuvazi kraln yetkilerini snrlandrarak, parlamentoya girebilmenin mcadelesini verecektir.

HMANZM
AM A

Hmanizm ve hmanizm akmnn zelliklerini reneceksiniz.

Hmanizm: Latince kkenli bir kelime olup insanclk anlamna gelmektedir. Rnesans Avrupasnda antik dnem metinlerinin incelenmesiyle ortaya kan, insan temel alan, insann her eyin ls olduunu kabul eden dnce akmna verilen isimdir. Hmanizm, te dnya grne karlk bu dnya grn ne karr. nsan, evrenin merkezinde Tanrnn yerini alr. Hmanizmle, bireycilik ve laiklik gibi grler n plana kar.

Yeniada dnsel yapya insan merkez alan hmanizm akmnn hkim olduunu gryoruz. Ortaadaki feodal-dinsel ideolojiyi esas alan skolastizme kar, Yeniada insan temel alan akla dayal bilimsel dnce gelimeye balayacaktr. Dneme damgasn vuran Rnesansn ideolojisini hmanizm akm oluturacaktr. Hmanist dnce sisteminde her ey yeniden incelenip sorgulanmaya balanacaktr. nsann evren hakkndaki dnceleri deiecektir. nsan evrenin merkezinde yerini alacaktr. nanan insann yerine dnen ve sorgulayan insan geecektir. Bu hmanist insan, bamsz olma arzusundadr. Hatta rk, kavim ve aile balarndan bile kurtulma abas iindedir. Bylece egemen snf, tamamen bireycilik esasna dayal kendi ideolojisini yaratma abas iine girecektir. Bu durumda hmanist dnrler de bilerek veya bilmeyerek burjuvazi bireyciliine hizmet etmi olacaklardr.

Gerekle dealin elikisi


Bir sre sonra idealize edilen hmanist insan tipi ile tarihsel gerein birbirleriyle elitii grlecektir. nsann tek bana bir deer tad ve nemli olduu vurgulanrken, bir yandan da bu sistem iinde ezilen ve insanca yaayamayan alt snflarn varl bir eliki yaratacaktr. Bir yandan smrgecilik faaliyetleri ve kle ticareti btn hzyla devam ederken, bir yandan da cretlilerin durumlar gittike ktleiyordu. 16. yzylda da smrgelerden getirilen ok miktarda altn ve gm madenleri ile yaanan Fiyat Devrimi, Avrupada fiyatlarn hzla artmasna ve alm gcnn azalmasna yol aarken, snflar arasndaki elikiyi de iyice belirginletirmiti. Kapitalizm, Ortaadaki feodal sistemin smrc zihniyetini miras almt. Bu yapda da ezilen snflarn varl dnsel yapy etkiledi. dealize edilen hmanizm ile burjuvazinin kendi karlarna gre kullanlan bireyciliin, alt snflar ezmesi karsnda, dnrler bir aray iine girdi. Yaanan bu elikiler topik kuramlarn ortaya atlmasna neden oldu. Genel olarak topyac olarak nitelendir-

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

295

diimiz bu dnrlerin grlerini, iinde bulunduklar kapitalist sistem ve bu sisteme kar insanlarn mutlulua nasl eriebilecekleri aray ekillendirmitir. Thomas Morus (1480-1535)un topyas ve Campenalla (1568-1639)nn Gne lkesi, bu arayn gzel rnekleridir. Thomas Morus ve Campenalla bu dnemde ileri srdkleri grleriyle daha sonraki dnceleri etkileyecek ve sosyalist dnrlerin ilk ncleri olacaklardr. Thomas Morus, 1516 ylnda baslan topya adl eserinde olmayan bir lkeyi ve hayal bir dzeni anlatmaktadr. Nitekim Yunancadan tretilmi olan topya da olmayan yer anlamndadr. Morus, insanlarn mutlu olabilecekleri bir dzen aray iindedir. Yaad lke olan ngilterede, teknolojik gelimeler sonucu, kapitalist ilikilerin ortaya kmas ve sermaye birikimiyle sosyal dengeler deimeye balam, eitsizlik belirginlemitir.Morus, sosyal snflar arasndaki dengesizlie, zel mlkiyetin yol at dncesindedir. Nitekim, topya adl adada herkes alr ancak hi kimsenin zel mlkiyeti yoktur. Bu grler, dneme ve mevcut sisteme kar duyulan tepkinin sonucunda ortaya kmtr. zellikle alt snflar bu yeni dzende de mutlu olamamlardr.Bu durum baz dnrleri, insanlar mutlulua kavuturacak eitliki ama topik bir dzen aray iine itmitir. Grld gibi dnsel yapy ekillendiren, iinde bulunulan toplumda yaanan deiim ve dnmlerdir. Dnsel yap, altyap ile dorudan ilikilidir. Deien ekonomik ve sosyal ilikiler, kendi yeni dnya grn de yaratacaktr.

topya: Byk lde zihinde tasarlanm, olmas istenen, dlenen ya da baz verilerden yola karak olaca kabul edilen dler, istekler.

Hmanizmin Ortaya k
Hmanizm, talyada antik dnem yazarlarnn eserlerine ilgi duyan, bu eserleri aratrarak genel ktphaneler, edebiyat dernekleri kuran fikir adamlarnn bir araya gelerek gr alveriinde bulunmalar sonucu ortaya kt. Bu aratrmac yazarlara hmanist denildi. nce antik dnem eserlerini incelediler, sonra kendi eserlerini verdiler. Bylece hmanizm akm, edeb eserlerle kendini gsterdi. talyada ortaya kt ve ksa sre iinde talya dna yayld. ngilterede, Fransada, Almanyada hmanistler ortaya kt ve eitli eserler verdiler. Hmanistler iinde ok nl isimler vardr. Bunlardan biri hmanistlerin babas kabul edilen Petrarchdr. Hmanizmin pek ok Avrupa lkesinde temsilcileri ortaya kmtr. Bunlar arasnda Boccacio, Bacon, Monteigne, Erasmus gibi isimler saylabilir. Hmanizm akm Rnesansn ideolojisini oluturur. Ayrca hmanist bireyciliin siyasal yapya etkisi, ulusal devletlerin kurulmas eklinde olacaktr.
SIRA SZDE Hmanizm kavram nedir? dealize edilen hmanist insan tipi ile yaananlar arasnda bir eliki var mdr?

SIRA SZDE

RNESANS VE REFORM
A M A

DNELM

DNELM S O R U

S O R U Rnesans ve reform kavramlarn, bu dneme damgasn vuran dnrleri reneceksiniz. DKKAT

Rnesans

DKKAT
Rnesans: 15. ve 16. yzylda Avrupada edebiyat veSZDE SIRA gzel sanatlar alanndaki yeniliklerin ve sanat anlaynn tmne Rnesans denir. AMALARIMIZ

Yeniden Dou anlamna gelen Rnesans, antik dnem eserlerinin Yeniada SIRA SZDE yeni bir yorumla ele alnmas esasna dayanr. Bu dnemde, Antik an rnek alnmasnn temelde iki nemli nedeni vardr: Bunlardan ncelikli olan Antik a sanatnn dnyasal ve canl oluu, ayn zamanda Yenian ruhuna ve dAMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

296
Rnesans, Ortaa kltr ve sanatnn reddedilmesi ve antik dnem sanat ve kltrnn yeniden diriltilmesi anlayndan dolay Yeniden Dou olarak nitelendirilmitir. Bu, genel olarak Ortaan, Karanlk a olarak kabul edilme yanl anlayndan kaynaklanmaktadr. Oysa Ortaan da kendine zg bir sanat ve kltr anlay vardr. Bu dnem sanat anlaynn reddedilmesinin altnda baka nedenler yatmaktadr. Esas olan, egemen snfn kendi kltrn yaratma abasdr.

Uygarlk Tarihi

Resim 11.1 Leonardo da Vinci, Vitruvius Adam

Resim 11.2 Michelangelonun Davut Heykeli

nemin ihtiyalarna cevap vermesidir. Bir dier neden ise her retim biiminin kendi toplumsal yapsn ve kltrn oluturma gereksiniminden kaynaklanmaktadr. Bir nceki yap yani Ortaa kltr, felsefe ve ideolojisi reddedildiine gre, antik dnem ele alnacaktr. Bu nedenle hmanizm akm Rnesansn ideolojisini oluturacaktr. Rnesans, 15.yzyldan 17.yzyla kadar olan dnemi kapsar. Bu dnem, dncede aklc ve bilimci, sanatta da aklc ve gereki eilimlerin grld bir dnemdir. Rnesans, talyada Floransa merkezli olarak ortaya kmtr. talyada ortaya kmasnn nedenleri arasnda; ekonomik gelimilik, antik gelenein varl, Bizansl bilginlerin eski Yunan edebiyatnn metinlerini buraya getirmeleri ve bunlarn incelenmesi ile ilk genel kitaplklarn ve edebiyat derneklerinin burada kurulmas saylabilir. Rnesans dneminde her trl sanat dalnda en gzel eserler verilecektir. Klasik dnem Rnesans sanatlar arasnda Leonardo da Vinci (1452-1519), Michealangelo (14751565) ve Rafaello (1483-1520)yu sayabiliriz. Bu dnem sanatlarnn birou hem bilim adam hem de sanatdr. Bu da bilim ve sanatn henz ayrlmadn ve uzmanlk alanlarnn belirginlemediini gsterir. Leonardo da Vincinin Vitruvius Adam, Rnesans dneminde yaplm rnek bir bilim ve sanat eseri olma zelliini tar. Rnesansla birlikte, sanat yapt eseri imzalayarak, kendi kimliini ortaya koymaya balamtr. nsan merkezli dnn bir rn olarak, portre sanat gelimitir. Perspektif kullanlmaya balanm, peyzaj bal bana nem kazanmtr. Figrler gerek doann iinde resmedilmitir. Jest ve mimikleri ile hareket kazandrlan figrlerin duygularna da resim ve heykellerde yer verilmi, anatomi bilgisinden de yararlanlmtr. Sanat, uluslararas bir nitelik kazanmtr.Ayrca insann zayfln temsil eden Ortaa heykellerinin aksine bu dnemde gl, kahraman insan temsil eden heykeller yaplmaya balanmtr. rnein Michelangelonun Davut heykeli, gcnden ve genliinden yararlanlan bir kahramandr.

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

297

Rnesansn sanatta karakteristik zellikleri nelerdir?

SIRA SZDE

SIRA SZDE

Ancak hmanist bireyciliin iflas ile yaanan eliki sanata da yansyacaktr. BaDNELM z yerlerde tepki olarak Katolik gericiliin ortaya kt grlr. Ayn dnemlerde sanat eserlerinde, gerek boyutlardan uzaklalan, abartl ve zenticiliin hkim olduS O R U u sanat anlay ortaya kar. Buna maniyerizm ad verilir. Dnsel yapda ise ayaklar yere basmayan topik kuramlarn ortaya kmas rnein Campanellann Gne lkesi, ite bu dneme rastlar.Grld gibi dnsel yapK ve T D K A sanat anlay, yaanlan ortamla ekonomik, sosyal ve siyasal yap ile dorudan ilikilidir.

Maniyerizm: 16. yzylnL M DNE ikinci yarsnda Rnesans sanatna kar duyulan bir tepkinin sonucunda ortaya S O R kmtr. Rnesansn U insan n plana alan, sk bir geometriye dayanan aklc tutumuna kar kma, kat DKKA kalplar ykma eylemidir.T

Reform

SIRA SZDE

SIRA SZDE

Ykselen burjuvazi, kendisini kstlayan engellerden kurtulma abas iindeydi. Geliiminin nndeki en byk engel, feodal dzenin dayana olan Katolik ideAMALARIMIZ oloji idi. Bu ideoloji yklmal ya da egemen snfn karlarna uygun hle getirilmeliydi. Deien ekonomik ve sosyal yap ideolojinin de deiimini zorunlu klK T A P yordu. Kapitalist dzenin devamll, kendi ideolojisini oluturmasna balyd. Bylece reform hareketi, Katolik Kilisesini hedef ald. Katolik Kilisesi, burjuvazinin retim ilikilerinin gelimesine engeldi. Bu durumda burjuvazi, kendi kilisesini rTEL VZYON gtleyerek, Katolikliin karsna Protestanl kard. Protestan EKilisesinin, Katolik Kilisesinden en nemli fark; kilisenin, devletin denetiminde olmasyd. Devlet, egemen snfn bir arac olduuna gre, kilise egemen snfn kontrol altna alnyordu. Reform, Katolik Kilisesini hedef aldndan din boyutu T E R N E T N ne karlan sosyal bir harekettir. Ama ayn zamanda Katoliklik, feodalizmin ideolojisi olduundan, onu ykp, deien yapya uygun den bir ideoloji yaratma amac da vardr. Reform ile feodal dinsel ideoloji ve Katolik Kilisesi sorgulanmaya balanr. Bylece reform, dinsel bir hareket olarak balar; sosyal ve ideolojik bir hareket olarak geliir. Reformun hmanist fikirlerle yakndan ilikisi vardr. Hmanizm akm ve matbaa yoluyla dncelerin geni kitlelere iletilmesi, kutsal kitap evirilerinin yaplarak halka ulatrlmas, reformu hzlandrc bir etki yapmtr. Hmanist fikirlerin halka indirgenmesi ve eyleme dnmesi reform hareketi ile olmutur. Reform hareketinin hmanizm akm ile bir ilikisi var mdr?
SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P
Reform: Daha iyi duruma getirmek iin yaplan deiiklik, iyiletirme, Z Y O N TELEV dzeltme, slahat anlamlarna gelmektedir. Reform, 16.yzyl balarndan itibaren, Katolik Kilisesinin yozlamasna kar kla balayan veE T NTERN Protestanlk mezhebinin ortaya kna yol aan, dinsel bir harekettir. nce Almanyada, daha sonra Fransa, ngiltere ve Kuzey Avrupa lkelerinde etkili olmutur.

Reformcu Dnrler
Martin Luther (1483-1546)

SIRA SZDE

DNELM

DNELM S O R U

S O R U Ekonomik ve sosyal yapnn deitii ve bir dnmn yaand bu ortamda reform hareketinin balatcs Luther olmutur. Luther, gnah balama belgelerinin satna kar karak, Katolik Kilisesinin iinde bulunduu K K A T D yozlamaya dikkati ekmek istemitir. Hmanizm akm ile reforma hazrlk yaplan bu dnemde, bu k, kitleleri harekete geiren bir eylemi balatacaktr. Eylem ksa sreSIRA SZDE de yaygnlaacaktr. Luther, kutsal kitab esas alarak, kilise babalarnn yazdklarn, papalk bildirilerini, din adamlarnn aracln ve papann otoritesini reddetmitir. AMALARIMIZ Lutherin ileri srd grlerde ne kan nokta, inananlarn kendi kendilerinin rahipleri olduu sylemidir. Luther, bu konuyu, Hristiyan zgrl kavramy-

DKKAT

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

298

Uygarlk Tarihi

la aklamaktadr. Hristiyanlarn, dinsel anlamda zgr olduunu, aracya ihtiyalar olmadn ifade etmektedir. Ancak bu zgrln bir snr vardr. O da din, yani inantr. Bunun dnda sosyal ve siyasal alandaki eitsizlii kabul eder. Mevcut dzenin devamndan yana grler ileri srer. zellikle bata bulunan yneticilere boyun eilmesini ister. nk ona gre manevi zgrle olanak veren, dnyasal dzendir ve bu dzen korunmaldr. Nitekim Hristiyanlarn Bakaldr ve Ayaklanmalardan Kanmalarna ar adl eserini yazarak bu grlerini aklam, reformun baarsn prenslerin otoritesine balamtr. Ayrca Luther, bu dnyadaki dzenin Tanrnn istedii bir dzen olduunu, dolaysyla yneticilere koulsuz boyun eilmesi gerektiini savunmutur. Hatta daha da ileri giderek yneticiler adaletsiz ve dinsiz dahi olsalar, ba kaldrlmamas gerektiini belirtmitir. Grld gibi Lutherin reformu, kilisenin dna tamamaktadr. Hatta Luther, reformun sosyal bir hareket hline yani eyleme dnmesine engel olmaya almtr.

John Calvin (1509-1564)


Cenevrede Protestanl rgtlemeye alan Calvin, burada teokratik bir diktatrlk kurmutur. Aslnda sylemlerinde, kilise ile devletin grev ayrmndan, kilisenin devlete kar zerkliinden ve laiklikten yanadr, ancak uygulamada bunun tersini yapmtr. Calvin, Protestanl, Avrupa apnda bir hareket hline getirmitir. Calvinin retisi, insan, dnya ilerinden ayrmyordu. O, insann yapabilecei her giriimi grev olarak gryordu. Calvinin grlerini benimseyenler Calvincilik ad altnda her trl kapitalist giriime arac oldular. Bylece Calvincilik, kapitalizmin gelime gsterdii lkelerde yayld. Ykselen burjuvazi, kazan amacyla yapt tm hareketlerin dinsel yaptrm olarak Calvincilii kulland. Calvinin Luther ile baz ortak grleri paylat grlr; Katolik Kilisesinin otoritesinin, din adamlarnn araclnn ve baz dinsel trenlerin reddedilmesi, kutsal kitabn esas alnmas bunlar arasnda saylabilir. Ayn zamanda Calvinin doadaki dzenin tanrsal olduu ve insanlarn deitiremeyecei, bu nedenle de dzenin koruyucusu olmas gerektii yolundaki grleri de Lutherle rtmektedir. Nitekim Calvin, insanlarn manevi eitliinden sz ederken; ekonomik, sosyal ve siyasal eitsizlii kabul eder. Calvinin genel felsefesi aln yazsna dayaldr ki bu da Lutherdeki, yneticilere boyun eilmesi dncesiyle benzerlik gsterir. Calvin, yneticilerin gcn Tanrdan aldn, bu nedenle yneticilere kar gelmenin Tanrnn dzenine kar gelmek demek olduunu iddia eder. Hatta ynetici kt olduunda bile, onu cezalandrmann vatandalara dmeyeceini; bunun Tanrya ait olduunu ve Tanrnn krallarn kral olduunu ileri srer. Tm krallar Tanr buyruklarna baldr. Buradan kan sonu; krallarn, ynettii halklara kar deil Tanrya kar sorumlu olduklardr.

Thomas Mnzer ve Kyller Sava (1524-1525)


Reform hareketini, ekonomik, sosyal ve siyasal yaam iine alacak ekilde yorumlayan Mnzer oldu. Bylece dier reformcu dnrlerden ayrlan bir izgi izledi. Mnzer, reform hareketini o dnem Almanyasnda en ok ezilen kyl snfna dayandrd. Keskin ve devrimci grler ileri sren Mnzer, Hristiyanln sadece Katolik biimine deil, kitabna da kar kt. Onun yerine akl temel alan grler ileri srd. nsan tanrlatran, br dnya cennetini reddeden ve materyalizme kayan bir felsefeye sahip olan Mnzer, ekonomik alanda eitliki bir dzen aray iin-

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

299

dedir. Nitekim, aa halk tabakalarnn bu dnyada eitlii zlediklerini dile getirdi. Mnzer, Tanr Krall adn verdii bir sosyal dzenden sz etmektedir. zel mlkiyetin ve zmre farkllklarnn olmad bu dzenin, tm Hristiyan dnyay kapsamasn hedeflemiti. Nitekim Mnzerin bu fikirleri Almanyada Kyller Savann devrimci kanadn etkiledi. Kyller hareketin itici gc oldu. Ancak kyllerin liderleri arasnda lml olanlar daha fazla idi. Bunlar grmeler ve anlamalar yoluyla elde edilecek tavizleri yeterli gryorlard. Nitekim savan baarszlkla sonulanmasnn nedenleri arasnda, kyl liderleri arasnda ama ve yntem birliinin olmamas en nemlilerinden biridir. Bir dieri de hareketin liderliini stlenecek devrimci bir snfn o dnem Almanyasnda olmamasdr. Mnzer, dledii dzene kavumak iin prenslere ve soylulara da arda bulunmu ksi hlde onlar silahla devireceklerini ilan etmiti. Mnzer, devrimci dncelerini gerekletirmek iin prenslerden destek alamaynca hareketini kyllere dayandrarak feodal dzenin egemen snflarna ve bunlarn mlklerine kar harekete geti. Bu durumda mlklerini tehlikede gren imparatorlar, prensler, feodal beyler, kilise, devlet ve burjuvazi kendi aralarndaki ekime ve atmalar bir yana brakarak, ortak karlarna ynelen tehlikeye kar g birlii yaptlar. Sonuta kyller yenildi ve Mnzer ldrld.

Reformun Sonular
Reformla birlikte, Hristiyanlkta blnmeler oldu. Yeni mezhepler ortaya kt. Katolik Kilisesinin mutlak otoritesi krlm oldu. Papaln ve din adamlarnn aracl reddedildi. Ruhban snfndan olanlarla olmayanlar arasndaki fark ortadan kaldrld. Reform, kilise dndaki ekonomik, sosyal yaam ve dnce yapsn da etkiledi. Bilim, sanat ve kltrn gelimesinin n alm oldu. Ekonomik yapda ise kapitalizmin daha da glenmesi ile sonuland. Protestanlk, kapitalizmle i ie geti. te yandan reform, mezhep atmalarna yol at. Katoliklerle Protestanlar arasnda youn mcadeleler yaand. Sonuta bu atmalar Avrupada Din Savalarn ve Otuz Yl Savalar n balatt. Pek ok insan hayatn kaybederken ; Avrupa bu savalarn bedelini gerek nfusu gerekse ekonomik hayatndaki olumsuz etkileriyle dedi. Sonu olarak 1648 Westfalya Antlamas ile Protestanlk mezhebi resmen tannm oldu ve gnmze kadar Hristiyanln en ok taraftar bulan byk mezhebinden biri hline geldi. Reform hareketi genellikle Bat ve Kuzey Avrupa ile snrl kalm olsa da ekonomik ve politik gcn deimesine, geni bir corafyay etkilemesine ve papaya kar g kazanlmasna yol am olmas nemlidir. Reformla, Katolik Kilisesinin merkeziyeti yklm, Bat Hristiyan dnyas eitli kiliselere blnmtr. Evrensel Katolik Kilisesinin yerini devlet kontrolndeki, ulusal kiliseler almtr ve Roma Katolik Kilisesinin otoritesi krlmtr. Reformun mesleki anlamda sonucu; tm ilerin eit saylmas ve sradan hayatn da kutsal olduu dncesidir. Artk mesleklerden biri, dierinden daha kutsal deildi. Toplumsal alma ahlak oluturuldu. Bylece araclna ihtiya duyulmayan din adamlar snf dierleriyle ayn seviyeye indirgenmi oldu. Dnyasal mesleklerin de nemli olduu vurgulanarak, kiinin yeteneklerinin n alm oldu. Bylece kltr, uygarlk, bilim ve sanatn gelimesi saland.

300

Uygarlk Tarihi

Reformla birlikte laik retim kurumlar almaya ve kiisel yarg hakk savunulmaya baland. Ruhani konularda yetki, sivil yneticilerin eline geti, devletin gc artt. Kuramclar da deien ekonomik yapya uygun dinsel sylemleriyle dneme damgalarn vurdular. Luther, faiz ve fiyat konusundaki dzenlemeleri kiliseden ayrp devletin kontrolne verirken; Calvin, alma ve zengin olmann te dnyada da dllendirileceini sylyordu. Kapitalist birikim adna yaplan her trl giriim insann grevi saylyordu. Sonu olarak, Yeniada ekonomik, sosyal ve siyasal yapda meydana gelen deiim, dnsel yapy etkiledi ve bir dnm yaand. Avrupa Rnesans ve Reformu yaad. Corafi keifleri gerekletirdi. Dnyaya ve evrene ilikin grler deiti. Btn bunlar olurken atmalar, elikiler, savalar ve uzun mcadeleler yaand. Bylece Avrupann Aydnlanma Dnemini yaamas iin gerekli altyap hazrlanm oldu.

OSMANLI VE AVRUPA EL: LETM VE ETKLEM


AM A

Modern Avrupann douunda Osmanl Devletinin roln kavrayacaksnz.

Osmanl Devletinin ada Avrupann Douundaki Rol ve Etkisi


Kuruluundan itibaren batya doru yaylma politikas izleyen, Balkanlarda ilerleyen, Viyana kaplarna dayanan Osmanllarn tarihinden bahsetmeyen bir Avrupa tarihi eksik kalmaya mahkumdur. Osmanl ve Avrupa tarihleri birbiriyle i ie gemitir; bu nedenle de bir arada incelenmelidir. Burada amacmz Osmanlnn zellikle Klasik Dneminde (16. yzyl) Avrupa siyasetini belirleyen ok nemli bir siyasi g olduu ve modern Avrupann douunu hazrlayan temel bir dinamik olduu gereine dikkat ekmektir. Osmanl Devleti kuruluundan itibaren bulunduu corafyadaki glerle siyasi, kltrel ve ekonomik iliki iinde olmu ve 600 yl varln bu ekilde srdrmtr. stanbulun fethi (1453) ile kendisini Roma mparatorluunun varisi sayan Fatih Sultan Mehmetin ahsnda, Osmanlnn siyasi gc tartmasz kabul grmtr. Daha nce Bizansa tabi olan yerleri Fatih Sultan Mehmet, birer birer kendisine balam, hakimiyet alann geniletmi ve seferler planl bir ekilde Gney talyada Otrantoya kadar srdrlmtr. Dolaysyla Katolik Rum Kilisesinin siyasi gcn kaybetmesinde Osmanl ilerleyiinin ve Ortodokslarn hamiliini stlenmi olmasnn etkisi byktr. Papalk otoritesinin sarslmasyla Avrupa siyasi dengesinin deimesinde de Osmanlnn etkisinden sz etmek mmkndr. Osmanl Devletinin Venedikle olan ticari, siyasi ve askeri ilikileri hem Balkanlarn hem de Avrupann tarihini etkilemitir. Bu nedenle bu devletlerin tarihi i ie gemitir. Yine Habsburg mparatorluunun tarihi de Osmanl tarihinden ayr anlatlamaz. Amac, Katolik olan bir dnya devleti kurmak olan arlkenin karsna Kanuni Sultan Sleyman kendi evrensel egemenlik anlay ile kyordu. Hedefini gerekletirme konusunda hibir engel tanmayan Kanuni Sultan Sleymann ordularnn karsna kma cesareti gsteremeyen arlken, Osmanl karsnda prestij kaybederken; Kanuni, Avrupa topraklarndaki ilerleyiine devam ediyordu.

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

301

Ayn dnemde Fransa kral siyasi gcn Osmanl Devletinden alyordu. Nitekim Fransa Kral Fransuva, arlkene esir dnce, ancak Osmanldan ald destekle krallnn bana tekrar geebilmitir. Varln Osmanlya borlu olan Fransa, Osmanl yanls bir siyaset izlemitir. Bylece Osmanl Devleti, Fransay Hristiyan blounun ve Hal ittifaklarnn dnda tutmay baarmtr. te yandan ngilizler de Akdenizde gvenli bir ticaret yapabilmek iin Osmanl devleti ile iyi bir iliki kurmaya almtr. nk spanyol donanmalarna kar kendilerini koruyacak tek g olarak Osmanl Devletini gryorlard. Nitekim ngiltere Kraliesi Elizabeth, Sultan III. Murada gnderdii mektubunda ngiliz tccarlarnn ticaretine izin verildii takdirde ngilizlerin Osmanllara sadk bir dost olarak kalacan ifade ediyordu. Anlald zere Akdenizde sz sahibi olan Osmanllar, spanyollara kar yardm ve destei aranan bir g olarak grlmlerdir. Bylece ngiltere ile de ticari ve siyasi ilikiler kurulmaya balanm, 1583te ngilizlere serbest ticaret izni veren anlama imzalanmtr. Daha Kanuni dneminde verilen kapitlasyonlarla ticari ayrcalklara sahip olan Fransa, Osmanl himayesinde Akdeniz ticaretini kendi tekelinde tutmak istiyordu ve ngilizlere tannan haklardan rahatszd. ngilizler ise spanyollara kar Osmanl himayesini tercih ediyorlard. Osmanl gelien siyasi artlara uygun bir politika izliyor; bir yandan dengeyi salarken bir yandan da siyasi ilikilerin temel belirleyicisi olarak Avrupa devletlerini kendi hedefleri dorultusunda kullanyordu. Grld gibi Osmanl Devleti kendine zg ekonomik, sosyal ve siyasi organizasyon modelleri gelitirmi ve Avrupa devletleriyle yakn bir iliki iinde olmutur. Bylece Avrupadaki deimelerden hem etkilenen hem etkileyen taraf olmutur. te yandan Osmanl Devleti, ynetimi altndaki etnik, dilsel ve dinsel gruplarn kimliini koruyarak izledii siyasetle Gneydou Avrupa, Orta Dou hatta Kuzey Afrika toplumlar zerinde derin izler brakmtr. Osmanl Devleti, dini birden resmen tanyan; etnik ve dinsel alt gruplaryla birlikte uyumlu bir ekilde bir arada yaamalarn gvence altna alan tek siyasi organizasyondur. Kaynaklar Osmanl ynetiminde varln srdren ok sayda etnik veya dilsel gruptan sz etmektedir. Avrupa, Asya ve Afrikadaki devletlerin ve federe cumhuriyetlerin ou ksmen veya tamamen Osmanl egemenliinde bulunmutur. Bu durumda Avrupal, Balkanl ve Orta Doulu bu devletlerin tarihi, Osmanl tarihinden ayr dnlemez ve incelenemez. 600 yl boyunca, ktaya yaylan Osmanl Devletinin uzun mrl oluunun srr; bu kadar geni topraklarda farkl din, dil ve rk mensuplarn bir arada uyum iinde yaatabilecek bir dahili tekilata ve kapasiteye sahip olmasndan kaynaklanmaktadr. Bu ok uluslu ve ok dinli Osmanl yaps, sosyo etnik bir dengeyle i tutarlln kurmay baarmtr. Bu dengenin uzun mrl olmas da ynetim anlayna milli bir ideolojinin hakim olmamasndan kaynaklanmtr. Sonu olarak Klasik Osmanl Devlet ynetiminin temel zellii okuluslu ve ok dinli bir tekilat yapsna sahip olmas, bu yapy uyum iinde yaatabilmesidir.

Osmanl Siyasetinin Avrupadaki zleri


Osmanl Devleti, 16.yzylda dorukta olan siyasi gcn ve nfuzunu mttefiki olan Avrupal devletler zerinde etkin bir ekilde kullanmtr. 1535den itibaren Fransaya daha sonrada Hollanda ve ngiltereye tannan ticari ayrcalklarn temelinde, Osmanl otoritesi lehine bir g dengesi oluturma abas dikkat ekmektedir. yle ki bir yandan bu devletleri papalk otoritesine kar himaye ederek ve

302

Uygarlk Tarihi

papala kar mcadelelerini destekleyerek kendi yanna ekmekte; bir yandan da rakibi Habsburg Hanedanna kar elini glendirmekteydi. Ayn zamanda baz Avrupa devletlerine ticari ayrcalklar tannmasnn temelinde Akdeniz ticaretini canl tutma abasnn yannda bu devletleri olas bir Hal blounun dnda tutma hedefi de ne kyordu. Sonuta karlkl bu siyasi ve ekonomik ilikilerin seyrini 15. ve 16. yzyllarda byk oranda Osmanl Devleti belirliyordu. Nitekim Osmanl Devletinin Fransa ile ilikileri bu hedef dorultusunda ekillenmi ve planl bir siyasetin gereine gre ilemitir. Bu ama dorultusunda Osmanl, nl denizcileriyle ve donanmasyla Fransay desteklemitir. Bat Akdenizdeki Osmanl donanmas Fransann gneyini her trl saldrdan koruyarak, Fransaya gcn kuzeyde younlatrma imkan tanmtr. Sonu olarak Fransann ulusal bir devlet olarak domasnda Osmanl desteinin nemli bir pay olmutur. Yine Osmanllarn Protestanlara olan destei ile Kalvinistlerin baars bu politikann bir sonucudur. 1430dan 1525e kadar sren talya savalarnda ve talyan diplomasisinde de Osmanl Devleti, belirleyici bir rol oynamtr. Fransa rneinde olduu gibi talya kent devletleri de rakiplerine kar Osmanl desteini salama peindeydiler ve muhaliflerini Osmanly yardma armakla tehdit ediyorlard. Ksaca Osmanl Devleti, 16.yzylda Avrupadaki kuvvetler dengesini salayan nemli bir siyasi g olarak grlyordu. Osmanllarn Avrupa siyaseti zerinde oynadklar bu etkin rol, 1580den sonra da ngiltere ve Hollanda zerinden devam etmitir. Onlar da Osmanl desteine ihtiya duymulardr. zelliklede Habsburglarn stnlk mcadelesine kar Osmanl Devleti bir kurtarc olarak grlmtr. Habsburglar karsnda Osmanl ykselii, ayn zamanda Avrupada Protestanln yaylmasn salayan bir etki yapmtr. Benzer ekilde, Osmanl hakimiyeti altndaki Macaristan ve Transilvanyada da Kalvinizmin yaylmas mmkn olmutur. zetle, Osmanl ynetimi, hakim olduu corafyalarda yaayan halklarn din ve dillerini koruyarak kltrel kimliklerini kalc klm, devamlln salamtr. Bu sayededir ki Balkan ve Ortadou toplumlar dini farkllklarna ve siyasi blnmlklerine ramen bugne kadar yaayabilmilerdir. Btn bu nedenlerden dolay Avrupa tarihini Osmanldan ayr incelemek mmkn deildir. Osmanl Devleti, Avrupa tarihinin dnda deil, aksine tam merkezinde yer alm; Avrupa tarihinin ayrlmaz bir paras olmutur.
SIRA SZDE

SIRA SZDE Osmanl Devleti Avrupa siyasi yapsn nasl etkilemitir?

DNELM Gaza: slam dinini korumak veya yaymak amacyla Mslman olmayanlara S yaplan kar O R U kutsal savaa verilen isimdir DKKAT

DOU-BATI ARASINDA BR KPR OLARAK OSMANLI


Bir slam devleti olan Osmanllar, slam dnyasnn batya doru ilerlemi u noktas konumundayd. Gaza anlay iinde yaplan fetihlerle de Osmanl, Dounun S O R U egemenlik anlaynn Batya uzanmasn salayan bir devlet oldu. Dou ile Bat arasndaki ba, Osmanl zerinden kuruldu. Dolaysyla Osmanl mparatorluunun tarihi bir Abakma Dou ile Batnn; bir baka ifadeyle slam Dnyas ile D KK T Hristiyan Dnyas arasndaki ilikilerin bir tarihidir. Burada iki farkl dnyadan; kendine zg tarihsel koullara ve kltrel birikime SIRA SZDE sahip iki farkl uygarlktan sz edilmektedir. Kpr grevi gren Osmanl siyasi organizasyonu altnda karlaan bu iki uygarln birbirleriyle btnyle rtmesi mmkn olmad gibi birbirlerinden etkilenmemi olmalar da mmkn deildir. AMALARIMIZ Dou ile Batnn etkileimi, tarihi sre iinde baz somut rneklerle kendini gstermektedir. Yenia Avrupasnn ekonomik, sosyal, siyasal ve dnsel deiiminin balad Ailk yer talya kent devletleridir. Hal seferleri ile balayan sreK T P
DNELM

SIRA SZDE

AMALARIMIZ

K T A P

TELEVZYON

TELEVZYON

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

303

te Dou ile ticareti sayesinde zenginleen talya kent devletleri, feodal ekonomik ve sosyal yapnn en erken zld yer olmutur. Bu ticaret sayesinde elde edilen sermaye ile kapitalist birikimin ilk rnekleri burada ortaya km, dolaysyla talyan ehir devletlerinin, uzun mesafeli bu ticareti, Roma mparatorluunun mirasndan ok 11.ve 12.yzyllardaki slam dnyasnn izlerini tamtr. Avrupann Ortaa yaad bu yzyllarda, Douda slam Rnesans yaanyordu. Bu etki, dncede olduu kadar ekonomik ve toplumsal hayatta da kendini gsteriyordu. Corafi keiflerden nce, Afrika ve Asyadan gelen ticari mallar slam lkelerinin iinden geerek, Avrupaya tanyordu. Bu ticareti slam dnyasnn tccarlar yapt iin vadeli sat, senetle mal teslimi gibi uygulamalar da ilk olarak slam corafyasnda ortaya kt ve buradan, nce talya kent devletlerine, sonra da dier Avrupa devletlerine yayld. Nitekim ticari ilemlerle ilgili Bat dillerine gemi olan slami kelimelerin varl da bunu dorulamaktadr. Batda bu ilemler, bankaclk sistemi iinde daha da gelitirilmitir.Ayrca Arap rakamlar, barut ve pusula da Dounun Batya armaanlar arasnda saylr. zellikle pusulann kullanm, corafi keiflerde Avrupallar iin hayati neme sahip unsurlardan biri olmutur. Bunlar zaman gelince bu defa Batdan baka yerlere aktarlmtr. Btn bu dn alnan mal ve deerler, Dou ile Bat arasnda kltrel etkileimin varln gstermektedir. Avrupann Doudan edindii ve corafi keifleri mmkn klan bilgi birikimi ve tecrbelerin ayr bir nemi vardr. Haritalarn yaplmas, limanlarn tespiti, Hint Okyanusundaki akntlar, rzgarlar, yldzlar, yn tespiti ile ilgili bilgi ve deneyimler Arap corafyaclar araclyla Batya aktarlmtr. slam araclyla, Batya tanan bir baka deer de, slam dnyasnda tannan, Yunan bilim ve felsefesidir. Batnn slam araclyla yeniden kefettii bu felsefe, Bat rnesansna giden sreci balatacaktr. Yine stanbulun Osmanllar tarafndan fethi zerine talyaya giden Rum aydnlar tarafndan getirilen antik dnem eserleri de, Roma kltrnn yeniden canlandrlmasnda etkili olmutur. Bylece antik Yunan felsefesi ve eserleri Avrupaya yaylmtr. Avrupadaki dnsel dnmn kaynaklar arasnda spanyadaki Endls slam etkisini de saymak gerekir. bn-i Sina, bn-i Rd gibi nemli slam filozoflarnn eserlerinin incelenmesi de dnm iin ihtiya duyulan birikime katkda bulunmutur. Ksaca Bat Avrupada yaanan bu byk dnmn temelinde Osmanlnn ve slamn izlerini grmek mmkndr. Bu dnmn ekonomik aya ise corafi keiflerle tamamlanmtr.

Osmanlda Bilim ve Avrupa Bilimi ile lk Temas


Osmanlda bilim hareketleri kendine zg bir geliim gstermitir. Balangta eski slam devletlerinin birikiminden etkilenerek oluan Osmanl bilimi ksa bir sre iinde eski bilim ve kltr evrelerini etkileyen nc bir konuma gelmitir. Daha sonra da 17.yy.dan itibaren Bat biliminin etkilerinin Osmanlda grlmesiyle birlikte yine Osmanl kanalyla slam lkelerini etkilemi olmas da Osmanlnn bu nc karakteriyle gereklemitir. Osmanl stlendii bu rol ile Dou ile Bat arasnda kendine zg bir sentez oluturmutur. Osmanllar bir yandan slam dnyasnn bilimsel ve kltrel birikimini koruyup yaatrken bir yandan da kendi deneyimleriyle bu miras zenginletirmilerdir. Bylece slam medeniyetinin eski merkezlerinin yan sra Bursa, Edirne, stanbul, skp, Saray Bosna gibi yeni kltr ve bilim merkezleri ortaya kmtr. Bu dnemde gelien Osmanl bilim ve kltr birok Ortadou, Kuzey Afrika ve Balkan lkesiyle gnmz Trkiyesinin de kltrel kimliini ve bilim mirasn oluturmutur.

304

Uygarlk Tarihi

Medrese: slam lkelerinde orta ve yksek retimin yapld eitim kurumlarnn genel ad

Osmanlda bilimsel faaliyetleri gerekletirmek, devlet ve toplumun ihtiyalarn karlamak amacyla medreseler kurulmutur. Medreseler dnda matematik, astronomi, tp gibi ilimlerin, usta-rak ilikisi iinde eitimini veren kurumlar da vard. ifahaneler ve muvakkithaneler, bunlar arasnda saylabilir. Bylece medreselerin dnda da ilmi ve kltrel faaliyetler srdrlmtr. Tp eitimi ve salk hizmeti veren darifalar, zaman tayininin yan sra matematik ve astronomi eitimi veren muvakkithaneler gibi kurumlar ile aktif ve dinamik bir ilim ortam oluturulmutur. Klasik dnemde yazlan bir ok eser medreselerin yan sra bu kurumlarda hazrlanmtr. Bu alanda III. Muradn emriyle stanbulda alan rasathaneden de sz etmek gerekmektedir. Bu rasathane slam dnyasnn en byk rasathanesi olarak planlanm ve zamann en gelimi astronomi cihazlaryla donatlmtr. Bir ktphanesi de bulunan rasathanenin banda Suriye ve Msrda eitim alan Trk asll Takiyddin El Raid bulunuyordu. 1573 ylnda faaliyete balayan rasathane, 1580 ylnda yklna kadar almalarn srdrmtr. Takiyddinin rasathanesinde kulland aletleri, Avrupal ada, nl astronom Tycho Brahenin 1576da kurduu rasathanesinde kulland aletlerle benzer zelliklere sahiptir. Ayn dnemde farkl corafyalarda benzer aletlerle rasat almalarna balanm olmas dikkat ekicidir. Bat Dnyas Batlamyusdan (2.yy), Kopernike kadar (16.yy), alarn llmesinde kirileri kullanrken; Takyeddin kirileri deil slam astronomi geleneine uyarak; sins, kosins, tanjant, kotanjant gibi trigonometrik fonksiyonlar kullanmtr. Ayrca gnein apojesini, Kopernik ve Braheye gre geree en yakn deerde hesaplamtr. Takyeddin, yeni rasat aletleri de icat etmitir. Bylece stanbul rasathanesinin kuruluundan sonraki faaliyetleri, slam astronomi almalarna en ileri gelimeyi salamtr. Osmanl biliminin zirvesini oluturan bu almalar; devlet adamlar arasndaki rekabet ve kskanlk yznden, dini bahaneler ileri srlerek yklmtr. Bu ykm, Osmanl ilim geleneinin duraksamasnn da balangc olmutur. Klasik dnem Osmanl bilim geleneinin olumasnda; zellikle medreselerin kurulmas, maddi destek, eserlerin telifi gibi pek ok konuda dorudan padiahlarn ve ayn zamanda dier devlet erkannn nemli katklar olmutur. mparatorluun en ihtiaml dneminde; en iyi eserlerini ortaya koyan klasik bilim gelenei, Osmanl eitim kurumlar ile slam bilim gelenei zerine kurulup gelimitir. Bu gelenek, Osmanlnn Bat ile temas sonrasnda da yaam ve 19.yzyln ikinci yarsna kadar baz temel unsurlaryla devam etmitir.

Avrupa Biliminin Osmanl zerindeki zleri


Geni bir corafi alana hkmetmesi ve Bat Avrupa lkeleriyle snr komusu olmas dolaysyla Osmanl Devleti, Bat dnyasndaki gelimelerin dnda kalmamtr. Dolaysyla Bat Avrupa lkelerinde yaanan deiimin izlerini ve etkilerini Osmanl Devleti zerinde grmek mmkndr. Bat bilim ve teknolojisinin yayld ilk yer Osmanl corafyasyd. Osmanllar, Avrupadaki keifler ve icatlardan haberdard. Ancak, Osmanllar hem askeri adan, hem de sahip olduklar kltrel kimlikle manevi adan kendilerini Avrupallardan stn gryorlard. Osmanllarn Bat bilim ve teknolojisi karsndaki tutumu, gl bir mparatorluun kendi nfuz alan dndaki gelimeler karsnda taknd seici tavr eklinde yorumlanmaktadr. Bylece Osmanl asndan seici bir transfer sreci balayacaktr. Avrupa biliminin alnmas konusunda seici davranlmasnn bir nedeni de Osmanl eitim sistemi ve ekonomik yeterlilikti. Doal olarak ykselme dneminde

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

305

Osmanllar, Baty takip etme ihtiyac duymadlar. Ayrca Batdaki yeniliklere kar da tedbirli davrandlar. Osmanllar, ancak Sanayi Devrimi ile Avrupann alamayan ykseliini fark etmilerdir. Bu seici transfer sreci iinde Osmanllar, 15. yzyldan itibaren zellikle ateli silahlar, haritaclk ve madencilik alannda Avrupa teknolojisinden yararlanmaya balamlardr. 16.yzylda Osmanl haritacl Piri Reisin eserleriyle gelimitir. Piri Reis 1513te izdii byk lekli dnya haritasn, Kristof Kolombun Amerika haritas ile Avrupa ve slam haritalarndan yararlanarak hazrlamt. Piri Reis, ikinci haritasn 1528de Kanuni Sultan Sleymana sunmutur. Bir paras gnmze gelen bu harita Kuzey Atlas Okyanusu ile Kuzey ve Orta Amerikada yeni kefedilen yerleri iine alyordu. Yine Piri Reisin denizcilik ve deniz astronomisi hakknda kendi gzlemlerine yer verdii; Dou ve Bat kaynaklarndan yararlanarak hazrlad Kitab- Bahriye adl eseri Akdeniz ve Ege Denizinin harita ve izimlerini de ieren nemli bir eserdi. Deniz corafyas konusunda ne kan bir dier isim de Seydi Ali Reisdir. Uzun deniz seyahatlerini, Hint Okyanusundaki gzlemlerini astronomi ve corafi bilgilerini kaleme ald el-Muhit adl trke eseri olduka nemlidir. 16.yzylda kaleme alnan, Muhammed b.Emir el-Suudi el Niksarinin Tarih-i Hind-i Garbi adl eseri ise Amerikadan ve corafi keiflerden bahsetmektedir. spanyol ve talyan kaynaklardan yararlanlarak yazlan eserde Kolomb, Balboa, Magellan, Cortes ve Pizarronun keifleri anlatlmaktadr. Bu eser, Avrupallarn gerekletirdii corafi keifleri Osmanllarn yakndan takip ettiinin ve corafi eserlere verdii nemin bir gstergesidir. 17.yzyla gelindiinde ise Bat ve Dou kaynaklarndan yararlanlarak hazrlanan Katip elebinin eseri Cihannma dikkat ekmektedir. Osmanl corafyas ve kltr tarihi bakmndan nemli olan bu eserden baka Katip elebinin baka eserleri de vardr; bunlar arasnda Avrupal yazarlarn tarih ile ilgili eserlerinin evirileri dikkat ekmektedir. Sonu olarak Piri Reis ile balayan Osmanl Corafyacl Cihannma ile gelimi ve bu akm 19. yzyla kadar devam etmitir. zellikle 17.yzyldan itibaren Avrupa dillerinden tercme edilen bilimsel eserler ne kmaktadr. Bu tercme eserlerle, Osmanl bilim dnyasna, Batl kavramlar girmeye balamtr. unu da belirtmek gerekir ki Kopernikin gne merkezli kuram Avrupada byk tartmalara yol aarken, Osmanlda olumlu bir yaklamla teknik bir detay olarak ele alnmtr. slam inancnda bu konuya ters den bir anlayn olmamas bunda etkili olmutur. Bu konuda din ve bilim atmas yaanmamtr. Batda ise kilise retilerine ters olduu iin kabul grmemitir. Ancak bilimsel gelimelerin nn kesmek mmkn olamayacak; Papann bilim zerindeki basksna ramen, Kilise otoritesi reddedilerek bilimin gelimesinin n alacaktr. Ksaca slam, bilimle at-

Resim 11.3 Piri Reisin Dnya Haritas

306

Uygarlk Tarihi

mazken; Hristiyan reti bilimle atyordu ve Bat dnyasnda bu eliki Katolik Kiliseye kar klarak ald. Avrupadaki ilmi ve corafi gelimelerden haberdar olan Osmanllar, zellikle 17.yy. sonlarndan itibaren bat bilim ve teknolojisine daha fazla ilgi duymaya baladlar. Bylece klasik dnemde uygulad, seici bilgi transferinden de uzaklatlar. 18.yzyla gelindiinde ise Avrupa bilimi kadar, kltr ve yaants da ilgi uyandrmaya balad.

KLTREL ETKLEM
AM A

Osmanl kltrnn Avrupay nasl etkilediini deerlendireceksiniz.

Ayn corafyada yaayan; birbirleriyle siyasi ve ticari ilikiler iinde bulunan Osmanl Devleti ile Avrupa devletlerinin kltrel etkileimi kanlmazdr. Ancak Klasik Dnemde Osmanllar, Dar l Harb olarak nitelendirdikleri Hristiyan dnyasnn kltr etkilemesinden mmkn olduunca uzak kalmlard. Bunda siyasi g ve otoritesinin zirvede olmasnn yan sra gayrimslimleri taklit etmeyi kfrle edeer gren bak asnn da rol vard. Bu anlayn deiimi ise Karlofa Antlamas (1699) ile balayacaktr. 18.yzyldan itibarende Bat beenilen ve dolaysyla da taklit edilen bir kltr haline gelmitir. Batdan ilk aktarmlar teknik alanda ve silahlarda olmutur. Devletin en temel grevi kendini ve halkn korumak olduundan, savunmaya ynelik teknik yeniliklerin alnmas ncelikli olmu, ayr bir nem tamtr. Ayrca slam anlay da bunu destekliyor; dman yenmek iin onun silahn ve uygulad yntemi taklit etmenin dine aykr olmadn kabul ediyordu. stelik reform yanls slam ulemas slam toplumunun yararna olacak ve devamn salayacak her trl bilim ve teknik gelimeleri bu balamda deerlendiriyordu. Nitekim Osmanllar, eitli milletlerden gelen sanatkar, mhendis ve tabipleri gruplar halinde tekilatlandrm; sarayda Efrenciyan adyla ayr bir dairede toplanan bu meslek erbabnn bilgi ve deneyimlerinden yararlanmtr. te yandan Fatih Sultan Mehmed, saraynda Rum ve talyan alim ve sanatkarlar himaye etmi; Yunan ve Latin klasik eserlerinden oluan bir saray ktphanesi kurmutu. Gentile Bellininin hkmdarn portresini yapmas; Leonarda da Vinci gibi rnesans dneminin nemli sanatlarnn Osmanl padiahna byk projeler -kpr ve inaat gibi- sunmas , rnesansn kltr etkileri olarak deerlendirilebilir. ki kltr arasnda ticaret yoluyla balayan ekonomik ve sosyal iletiim de kltr aktarmn kolaylatrc bir etki yapmtr. D ticarete ak liman ehirlerinde bu deiim daha aktr. ki kltr arasnda arac gruplarn varl, srgn, g, din deitirme, yabanc uzmanlarn istihdam da kltrel etkileimi hzlandrc bir rol oynamtr. Nitekim Klasik Dnemde, Osmanl topraklarna gelen gmenler ayn zamanda kltr taycs olmulardr. zellikle 1492de spanyadan kovulan Yahudilerin Osmanlya g, tekstil, silah yapm gibi alanlarda teknoloji transferine yol amtr. Ticari ilikiler, Osmanl ile talya kent devletleri arasnda dier Avrupa devletlerine gre daha erken balamtr. Bu ilikiler teknolojik alanda baz alverilere de vesile olmutur. II. Bayezid, byk yelkenli gemilerin yapm iin Cenevizden mhendisler getirtmitir. Denizcilik alannda talyan kentlerinin teknik deneyimi ileri dzeyde idi ve donanmasn glendirmek isteyen Osmanl Devleti de bu tec-

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

307

rbeden yararlanmasn bildi. Osmanl denizcilik deyimlerinin talyanca kkenli olmas bunu gstermektedir. Ticaretle balayan kltrel etkileim 15.yzyldan itibaren kendini gstermektedir. talyanlardan sonra, 16-18. yzyllarda Fransz etkisi grlecektir. Dier Avrupallarn da liman ehirlerine gelip yerlemesiyle zellikle 19.yzylda giderek artan ticari ilikiler sonucunda Osmanl yksek snf tarafndan Avrupa yaam tarz taklit edilmeye balanacaktr. Tanzimatn ilanyla (1839) Batnn kanunlar ve idari usulleri de Osmanlya girmitir.

Avrupa Kltrnde Osmanl Etkisi


Osmanl ve Avrupann bir arada yaamasnn doal bir sonucu olarak Avrupa kltrnde de Osmanl etkisi kendini gstermitir. 1482den balayarak 16.yy. sonlarna kadar, Avrupa saraylarn ziyaret eden Osmanl elilerinin kyafetleri ve davranlar byk ilgi uyandrm, bu lkelerde bir Trk modasn balatmtr. Osmanl elilerine Avrupal halk da byk ilgi gstermitir. zellikle elilerin geli-gidilerinde halk sokaklarda birikerek, Osmanl eli alaylarn ilgiyle izlemitir. Bu gsterili elilik alaylar, Batl ressamlarn tablolarna da yansmtr. 16.yzylda Fransz elilerinin sk sk stanbulu ziyareti, Osmanllarn yaamn ve kltrn tanma ve ayn zamanda Osmanl stnlnn srlarn renme isteinden kaynaklanyordu. Bylece Avrupa saraylarnda bir Osmanl-Trk modas balamtr. Klk kyafetleri kadar Osmanllarn kulland eyalarda ilgi ekiyordu. rnein Bat Anadolu hallarn kullanmak Avrupa saraylarnda moda olmutur. Bir lks maddesi olarak ithal edilen Osmanl hallar ylesine deerliydi ki sadece demede deil, masa zerinde de kullanlyordu. Osmanl hallarndaki zengin renk ve motifler Avrupal ressamlarn tablolarna da yansyordu. Alman, talyan ve Hollandal ressamlar (Lotto, Carpaccio, Holbein ) hayran kaldklar Trk hallarn resmediyorlard. Osmanlnn Avrupa zerindeki bir dier etkisi de tekstilde kendini gstermitir. Dokuma, desen ve boyama teknii bakmndan Avrupa ipekli ve pamuklu sanayisinde Osmanl izlerini aka grmek mmkndr. Nitekim 1700lerden sonra pamuklu kuma kullanmnn artmas ve halka inmesiyle, Avrupa devletleri Dou mamullerini taklit eden bir pamuklu sanayi oluturmutur. te yandan Osmanl kltr Avrupallarn sosyal yaamn da etkilemi ve Avrupallar taklit yoluyla Osmanldan kahvehane kltrn almtr. Kahvehaneler, Osmanl toplumunda bir araya gelme, toplanma ilevini stlenmilerdi. Osmanl etkisiyle 1660larda Marsilyada kahvehaneler yaygnlamtr. 1669da Parise giden Osmanl elisi Sleyman Aa ile kahve kltr Avrupada moda olmutur. 18.yzylda ise kahvehaneler Avrupa ehirlerinin vazgeilmez bir sosyal kurumu haline gelecektir. Askeri alanda da etkileim sz konusudur. Kanuni Dneminde Osmanllar Avrupadan ileri bir topuluk tekilatna sahiptiler. Daha 1389da I.Kosova Savanda Osmanllarn top kulland kesin olarak bilinmektedir. Bu tarihten itibaren gelitirilen topuluk, Fatih Sultan Mehmet ile yeni bir dneme girmitir. stanbulun surlarn dvmek iin Fatihin Macar top ustas Urbana dktrd toplar o zamana kadar grlmemi byklkte toplard. Toplarn kullanm, Avrupada feodal kalelerin yklmas ve merkezi monarilerin kurulmasnda byk rol oynad. Osmanllarn 16 yzyldaki askeri zaferleri, Avrupallar derinden etkiledi ve onlar Osmanl ordusu ve sava yntemi hakknda aratrmalar yapmaya itti. 17. yzylda bu konuda verildi.

308

Uygarlk Tarihi

Askeri alanda Osmanlya stnlk salayan bir baka zellik ise Osmanl ordusunun manevra kabiliyeti yksek askeri bir gce sahip olmasyd. Osmanl ordusundaki hafif svarilerin, tmarl sipahilerin ve hafif piyadelerin ileri manevra gcyle saladklar avantajn farkna varan Avrupallar, Osmanly rnek aldlar ve askerlerinin manevra kabiliyetini arttrmak iin piyadelerinde zrh kullanmn azalttlar. Ayrca sava srasnda askerleri cesaretlendiren ve kar tarafn psikolojisini olumsuz etkileyen Osmanl mehterhanesi de Avrupallarn ilgisini ekmi; Osmanl mehterhanesini taklit eden Avrupallar, kendi askeri bandolarn oluturmulardr. te yandan Osmanllarn Avrupada hzla ilerlemesi 16.yzylda Almanyada bir korku yaratmt. yle ki Osmanl tehlikesine kar Trk an adeti balatlmtr. Gnn belli saatlerinde kilisede anlar alnarak, Hristiyanlar, Trk istilasna kar duaya arlyorlard. Yine ilk gazete de (Newe Zeitung) 1502de Trklere ait haberler iin karlmtr. Luther, Osmanl aknlarn doal afetlere benzetiyor ve Tanrnn bir cezas olarak deerlendiriyordu. Trklere kar direnme konusunda risale yazan Luther, Trkleri eytann hizmetkar olarak gryor, deccal olarak tasvir ediyordu. 1529da Osmanllarn Viyanay kuatmalar zerine Luther, Avrupa Devletlerini aralarndaki sava sonlandrp, Trklere kar birlik olmaya aryordu. Bununla birlikte 17.yzyla gelindiinde Osmanl Devleti, Avusturya karsnda yenildi. 1593-1606 savanda Osmanlnn baarsz olmasnn temel nedeni, Avusturyann ordusunu ve kalelerini ateli silahlarla donatm olmasyd. Ateli silahlarn stnl bir dnm noktas oldu ve artk 17.yzylda Osmanl, Avrupa karsndaki stnln kaybetmeye balad. Bundan sonra ekonomik, teknolojik ve askeri alanda Batnn ilerleyii balad.

Avrupaya Bir Model Olarak Osmanl Siyasal Rejimi


Yenia Avrupasnda, siyasal yapda gerekletirilmek istenen temel hedef, merkezi monarileri kurmakt. Bu konuda da Osmanl Devletinin merkezi-mutlak rejimi rnek olmu, incelenmi ve eitli eserlere konu olmutur. Siyaset biliminin kurucusu kabul edilen Machiavelli (1469-1527) Prens adl eserinde talyann siyasal birliini nasl salayaca sorununa zm nerileri getirirken Osmanl Devletini rnek olarak gstermitir. Osmanl Devletinde tm lkenin tek bir efendiye tabi olduunu, grevlilerin padiahn kulu olup varln ona borlu olduunu ve yalnz ona itaat ettiini; dolaysyla da d glerin ieriden bir ibirliki bulmasnn mmkn olmadn belirtmitir. Ayrca Machiavelli, bir devletin farkl bir lkede kalc olmasn, kendi halkndan bir ksmn oraya yerletirmesine; yerli halk ise ho tutmasna; kanunlarn deitirmemesine ve ikayetlerine kulak vermesine balamaktadr. Byle davranld takdirde o lkenin, yeni ynetimi benimseyeceini belirtmektedir. Bu da Osmanlnn fethettii topraklarda uygulad bir siyasettir. Fransz siyaset teorisyeni Bodin de eserinde Osmanl Devletine zel bir yer ayrm; Osmanl siyasal rejimini Bat monarisiyle karlatrmtr. Fransz monarisinde tebann hkmdarn kanunlarna; hkmdarn da doann kanunlarna itaat ettiini vurgulayan Bodin, Osmanl monarisinde ise hkmdarn, tebasnn mallarna ve ahslarna hakim olduunu belirtmitir. Bodin Osmanl padiah Kanuni Sleyman despot bir efendi olarak gryordu. Buna karlk Francois de Bellefort ise Fransz krallarna, Kanuni Sultan Sleymann adaletini rnek almalarn nerecektir. Avrupann kaps saylan Belgradn Kanuni Sultan Sleyman tarafndan fethi(1521), ardndan Moha Zaferi (1526) ve Macaristann fethi Osmanl ve Avrupa

11. nite - Yeniada Avrupa ve Osmanl (15-17. Yzyl)

309

tarihinde bir dnm noktas olarak kabul edilmektedir. nk o zamana kadar Macar krall Avrupann kalkanyd. Bundan sonra ise Osmanl gc ve korkusu, Avrupa politikasnn belirleyicisi olmutur. Kanuni Sultan Sleyman, yarm yzyla yaklaan saltanat ve Avrupa politikasnda oynad belirleyici rol nedeniyle Batda en ok sz edilen hkmdardr.16.yzyl Avrupal siyaset yazarlar genel olarak Aristonun tiranlk ile ilgili fikirlerinin etkisinde kalarak, Osmanl hkmdarn meru dayana olmayan, kanun ve kural tanmayan keyfi bir tiran olarak nitelendirdiler. Bu yaklam, Osmanl rejimini belirleyen eski Hind-ran devlet geleneini tanmamaktan kaynaklanyordu. Bu pratik devlet geleneinde hkmdarn otoritesi bizatihi devletti; dolaysyla lke-toprak, tebaa-retici snflar bu otoriteyi srdrmede arat. Ancak otoritesi bu unsurlarn maddi gcne bal olduundan tebasn adaletle ynetirdi. Sonuta mutlak otorite adaletin salanmas iin gerekli idi. Yani mlkn temeli adaletti. Nitekim bu ayrm fark eden O.G.Busbecq 1555te Osmanl mparatorluuna eli olarak geldiinde nemli gzlemlerde bulunmu ve kul sisteminin Osmanl mutlak rejiminin temel bir kurumu olduunu vurgulamtr. 18.yzyla gelindiinde ise Akl ann siyaset teorisyenleri, Osmanl rejimini Dou Despotizmi iinde deerlendirmilerdir. Bu siyasi rejim, Fransz Aydnlanma dnrlerinden Montesquieunun ileri srd gibi corafi koullarn bir sonucu veya Ortadou imparatorluklarnn bir gelenei deil, Osmanl- Avrupa mcadelesinin bir sonucu idi. Osmanl, Avrupada bir lm kalm mcadelesi veriyordu. 14.yzyl ortalarndan balayarak birok kez dzenlenen Hal seferleriyle Balkanlardan karlma tehlikesiyle kar karya kalmt. Bu siyasal koullarn doal bir sonucu olarak, lkesinin birliini korumak amacyla merkezi gcn arttrma yoluna gitti. Bu ama dorultusunda Osmanl toplumu bir ordu gibi rgtlendi. mparatorluk kaynaklar kontrol altna alnd. Her trl kaynak tek bir otoritenin mutlak iradesi altnda birletirildi ve sonuta Dnya imparatorluuna doru giden yolda gerekli hazrlklar tamamlanm oldu. nl sosyolog Max Weber ise Osmanl rejimini determinist bak asyla keyfi sultanlk olarak nitelendirmitir. Hkmdarn otoritesini snrlayan bir asiller snfnn veya temel bir kanunun olmamasn, Osmanl padiahn, Avrupal hkmdarlardan ayran en temel fark olarak grmektedir. Oysaki 14.ve 15. yzyllarda ulardaki gazi ailelerinin varl; slam temsil eden ulema; ayrca rfi kanun rejimi ve brokratik kurallar padiahn otoritesini snrlayan unsurlard. Osmanl siyasal rejimine kar bir baka bak as ise K.Marx ve F.Engelsin Asya retim tarz ad altndaki yaklamlardr. Askeri snfn kyllerin art retimine zorla el koymalar biiminde yorumlanan bu anlay vaktiyle Osmanl idaresi altnda bulunmu olan milliyeti Balkanl tarihiler tarafndan resmi tarih gr olarak benimsenmitir. te yandan Fransz Annales Ekol ile tarihin; toplumsal, ekonomik ve corafi koullarla birlikte deerlendirilmeye balanmasyla Osmanl tarihinin de daha tarafsz bir ekilde incelenmesi mmkn olmutur. Ancak yine de Osmanl gereklerini baz sosyolojik soyutlamalara veya belli doktrinlere gre yorumlayan almalara rastlanmaktadr. Sonu olarak, Osmanl tarihi ile Avrupa tarihi birbirine paralel gelimi; ayn corafyada bir arada yaam toplumlarn tarihidir. Bugn Balkan dillerinde yaayan 6000e ulaan Trke kelimelerin varl kltrel etkileimin ak bir gstergesidir. Gneydou ve Dou Avrupada yerlemi ve 500 yl yaam bir devlet olan Osmanl devleti hi kukusuz bu corafyada sadece siyasi deil kltrel anlamda da derin izler brakmtr.

310

Uygarlk Tarihi

Dini Hogr Konusunda Osmanl ve Avrupa


AM A

Dini Hogr konusunda Osmanl ve Avrupa devletlerinin bak alarn reneceksiniz.

Anadolunun batsnda kurulup Rumelide hzla ilerleyen Osmanl Devleti stanbulun fethi ile bir dnya devleti kimlii kazand. Dou Roma mparatorluu tarihe karrken Hristiyanln doudaki son kalesi olan stanbulun Osmanl hakimiyetine gemesiyle Osmanl Devleti, zellikle Avrupa siyasetinde birinci derece rol oynamaya, sz sahibi olmaya balad. Bir slam devleti olan Osmanl Devletinin sistemli fetih politikas, gaza anlayyla gerekletirildi. Fethin hemen ardndan uygulanan iskan siyaseti ile de bu topraklar vatan olarak benimsediini ve kalcln gstermi oldu. Fethedilen topraklarda yaayan gayrimslim halkn yerlerinde kalmalarna izin verildii gibi her trl can ve mal gvencesi de teminat altna alnyordu. Ayrca din ve geleneklerini yaama zgrl de tannyordu. Bu temel hak ve zgrlkler devlet gvencesi altna alnarak gayrimslimler devlete zimmetlenmi saylyordu. Gayrimslimler iin kullanlan zimmi kavram da buradan geliyordu. Grld gibi Osmanl Devleti, fethettii topraklar zerindeki gayrimslim halkn can ve mal gvenlii ile din ve vicdan zgrln salama ykmlln