‫ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ‬

‫ﻛﺘﺎب‬
‫ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫راهﻬﺎي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﺎﻓﻆ ‪٩..................................................................................................................‬‬
‫ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ ‪١٠.......................................................................................................................‬‬
‫ﻋﺮﻓﺎن ﻥﻈﺮي ‪١٢......................................................................................................................‬‬
‫ﺁﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺎرف ﺑﻮدﻩ؟ ‪١٨.............................................................................................................‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ از ﻥﮕﺎﻩ ﺗﺎرﻳﺦ ‪٢٠...............................................................................................................‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ از ﻥﮕﺎﻩ دﻳﻮاﻥﺶ ‪٢٧.............................................................................................................‬‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ اول درﺑﺎرﻩ ﺣﺎﻓﻆ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﺻﺮﻓًﺎ ﻳﻚ هﻨﺮﻡﻨﺪ اﺳﺖ ‪٢٩....................................................................‬‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ دوم‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ اﺷﻌﺎر ﺧﻮد را در ﺣﺎﻻت ﻡﺨﺘﻠﻒ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ‪٣٥............................................................‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﮔﻠﻲ از ﺑﻮﺳﺘﺎن ﻡﻌﺎرف اﺳﻼﻡﻲ ‪٣٧............................................................................................‬‬
‫ﻳﺰﻳﺪيﮔﺮي ‪٣٨.........................................................................................................................‬‬
‫ﻡﺤﻴﻲاﻝﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ‪ ،‬ﭘﺪر ﻋﺮﻓﺎن اﺳﻼﻡﻲ ‪٤٥........................................................................................‬‬
‫ﻡﻮﻝﻮي ‪٤٨...............................................................................................................................‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﻡﺤﻤﻮد ﺷﺒﺴﺘﺮي ‪٤٩.............................................................................................................‬‬
‫ﻡﻐﺮﺑﻲ ‪٥٢...............................................................................................................................‬‬
‫هﺎﺗﻒ اﺻﻔﻬﺎﻥﻲ ‪٥٣....................................................................................................................‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﻲ ‪٥٤..........................................................................................................................‬‬
‫اﺷﻌﺎري از ﻋﻼﻡﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ ‪٥٥.....................................................................................................‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ ﮔﻠﻲ اﺳﺖ از ﺑﻮﺳﺘﺎن ﻡﻌﺎرف اﺳﻼﻡﻲ ‪٥٧...................................................................................‬‬
‫ﻋﻠﺖ رﻡﺰﮔﻮﻳﻲ ﻋﺮﻓﺎ‪٥٨..............................................................................................................‬‬
‫ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ و اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژي ﺣﺎﻓﻆ ﻡﻄﺎﺑﻖ ﻇﺎهﺮ اﺷﻌﺎر او‪٦٥...........................................................................‬‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ ﺳﻮم‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ اﺷﻌﺎرش را در ادوار ﻡﺨﺘﻠﻒ ﻋﻤﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ‪٦٥...................................................‬‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻜﺪﺳﺖ اﺳﺖ و ﻇﺎهﺮ ﺁن ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ ‪٦٧.......................................................‬‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻜﺪﺳﺖ اﺳﺖ و هﻤﻪ ﻋﺎرﻓﺎﻥﻪ اﺳﺖ ‪٦٨..............................................................‬‬
‫ﻥﻘﺪ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﭼﻬﺎرم ‪٧٠.................................................................................................................‬‬
‫ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﻥﻈﺮﻳﻪ‪٧١.............................................................................................. :‬‬

‫‪.١‬ﺟﺒﺮيﮔﺮي ‪٧١..................................................................................................................‬‬
‫‪ .٢‬ﺣﻴﺮت ‪٧٢.......................................................................................................................‬‬
‫‪ -٣‬ﭘﻮﭼﻲﮔﺮاﻳﻲ ‪٧٤...............................................................................................................‬‬
‫‪ .٤‬اﻥﻜﺎر ﻗﻴﺎﻡﺖ ‪٧٥................................................................................................................‬‬

‫اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژي ﺣﺎﻓﻆ ﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﻥﻈﺮﻳﻪ‪٧٦.............................................................................................. :‬‬

‫اﻝﻒ‪ .‬دم ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدن ‪٧٦......................................................................................................‬‬
‫ب‪ .‬ﺷﺎهﺪ ﺑﺎزي ‪٧٩................................................................................................................‬‬
‫ج‪ .‬ﮔﺪاﻳﻲ و درﻳﻮزﮔﻲ ‪٨٥........................................................................................................‬‬
‫د‪ .‬ﻡﺪّاﺣﻲ ‪٨٦.......................................................................................................................‬‬

‫اﺻﻮل ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻥﻲ)‪٩١...................................................................................................... (١‬‬
‫وﺣﺪت وﺟﻮد ‪٩٧.......................................................................................................................‬‬
‫ﺑﻴﺎن اول از »وﺣﺪت وﺟﻮد« ‪٩٩.....................................................................................................‬‬
‫ﺑﻴﺎن دوم از » وﺣﺪت وﺟﻮد« ‪١٠١ .................................................................................................‬‬
‫ﺑﻴﺎن ﺳﻮم از »وﺣﺪت وﺟﻮد« ‪١٠٢ .................................................................................................‬‬
‫وﺣﺪت ﺗﺠﻠّﻲ ‪١٠٩ .....................................................................................................................‬‬
‫ﻋﺸﻖ و ﻋﻘﻞ ‪١١٥ .....................................................................................................................‬‬
‫ﺳﺮﻳﺎن ﻋﺸﻖ ‪١١٦ .....................................................................................................................‬‬
‫اﺻﻮل ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻥﻲ)‪١١٩ ................................................................................................... (٢‬‬
‫ﻥﻈﻢ اﺣﺴﻦ ‪١١٩ .......................................................................................................................‬‬
‫اﻥﺴﺎن در ﻋﺮﻓﺎن ‪١٣٢ ................................................................................................................‬‬
‫اﻥﺴﺎن ﻗﺒﻞ اﻝﺪﻥﻴﺎ ‪١٣٥ ..................................................................................................................‬‬
‫ﻏﺮﺑﺖ اﻥﺴﺎان در ﺟﻬﺎن ‪١٣٩ ........................................................................................................‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺎﺳﻤﻪ ﺗﻌﺎﻟﻲ‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي اﺳﺖ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﭘﻨﺞ ﺟﻠﺴﻪ ﻛﻨﻔﺮاﻧﺲ اﺳﺘﺎد ﺷﻬﻴﺪ آﻳﻪ اﷲ ﻣﻄﻬﺮي در‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻛﻪ در ﺣﺪود ﺳﺎل ‪ 1350‬ﻫﺠﺮي ﺷﻤﺴﻲ در داﻧﺸﻜﺪه اﻟﻬﻴﺎت و ﻣﻌﺎرف اﺳﻼﻣﻲ‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان اﻳﺮاد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‪ ،‬اول ﺑﺎر ﭘﺲ از ﺷﻬﺎدت اﺳﺘﺎد ﺗﻨﻈﻴﻢ و ﻣﻨﺘﺸﺮ و ﭼﻨﻴﺪن ﺑﺎر‬
‫ﺗﺠﺪﻳﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪ و در ﭼﻨﺪ ﭼﺎپ اول ﺑﺎ ﻧﺎم »ﺗﻤﺎﺷﺎﮔﻪ راز« ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﻧﻈﺮ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻨﻈﻴﻢ‬
‫ﻗﺒﻠﻲ آن داراي اﺷﻜﺎﻻﺗﻲ ﺑﻮد و از دﻗﺖ ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ اﺳﺘﺎد ﻣﺠﺪداً از ﻧﻮار اﺳﺘﺨﺮاج و‬
‫ﺳﭙﺲ ﺑﻪ دﻗﺖ و ﺑﺎ ﺣﻔﻆ اﻣﺎﻧﺖ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﺷﺪ و اﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫اﺳﺘﺎد ﺷﻬﻴﺪ ﺣﺎﺷﻴﻪﻫﺎﻳﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه دﻳﻮان ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﺎ ﻧﺎم »آﻳﻴﻨﻪ‬
‫ﺟﺎم« ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در واﻗﻊ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻴﻬﺎ و آن ﺣﻮاﺷﻲ ﻣﻜﻤﻞ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و در‬
‫ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮارد‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﻔﻀﻴﻞ آن ﺣﻮاﺷﻲ ﻣﻜﻤﻞ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و در ﺑﺮﺧﻲ‬
‫ﻣﻮارد‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﻔﻀﻴﻞ آن ﺣﻮاﺷﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺳﺘﺎد ﻣﻄﻬﺮي در ﺑﺨﺸﻲ از ﻣﻘﺪﻣﺔ ﻛﺘﺎب ﻋﻠﻞ ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﻣﺎدﻳﮕﺮي ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﻢ‬
‫در اﻳﺮان« ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺷﺨﺼﻴﺘﻬﺎ و ﻣﺎدي ﺟﻠﻮه دادن آﻧﻬﺎ را ﻳﻜﻲ از ﺗﺸﺒ‪‬ﺜﺎت ﻣﻀﺤﻚ ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴﺘﻬﺎ داﻧﺴﺘﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪7‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫و آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﺟﺎﻣﻌﻲ درﺑﺎرة ﺣﺎﻓﻆ ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺘﺎب ﺣﺎﺿﺮ ﻫﻤﭽﻮن دﻳﮕﺮ آﺛﺎر اﺳﺘﺎد ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪة دﻗﺖ و ﻧﻜﺘﻪﺳﻨﺠﻲ اﻳﺸﺎن در اﻣﺮ ﺗﺤﻘﻴﻖ اﺳﺖ و ﺑﻪ‬
‫ﺳﺒﺐ ﻣﻮﺿﻮﻋﺶ از ﺣﺎل و ﻫﻮاﻟﻲ ﻟﻄﻴﻒ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ -‬ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﺑﻌﺪ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺷﺨﺼﻴﺖ‬
‫اﺳﺘﺎد ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ‪ -‬و ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﺒﺐ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن ﻣﻮرد اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻓﺮاوان ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﻴﺪ اﺳﺖ اﻳﻦ اﺛﺮ اﺳﺘﺎد‪ -‬ﻛﻪ در واﻗﻊ ﻳﻚ ﻣﻌﺮﻓﻲ اﺟﻤﺎﻟﻲ از ﻋﺮﻓﺎن اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ‪ -‬اﻫﻞ دل و‬
‫ﺳﻮﺧﺘﮕﺎن ﻋﺸﻖ اﻟﻬﻲ را ﺗﻮﺷﻪ راه و آرام ﺟﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از ﺧﺪاي ﺑﺰرگ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺧﺪﻣﺖ ﻣﺴﺄﻟﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ 12‬اردﻳﺒﻬﺸﺖ ‪73‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪8‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫راهﻬﺎي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤﺚ » ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ« اﺳﺖ‪ .‬دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ از ﻗﺪﻳﻢ اﻻﻳﺎم ﻳﻚ دﻳﻮان ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ دواوﻳﻦ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ دواوﻳﻦ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ در ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﻲ زﻳﺎد اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻧﻪ ﺧﻴﻠﻲ‬
‫زﻳﺎد‪ ،‬و آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ واﻗﻌﺎً ﻋﺮﻓﺎن ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻠﻘﻲ دﻳﮕﺮان اﻳﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﮔﻮﻳﻨﺪه واﻗﻌﺎً ﻣﺮد ﻋﺎرﻓﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ و ادراﻛﺎت و اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ ﺧﻮدش را در ﺷﻌﺮش ﻣﻨﻌﻜﺲ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ و وارد در ﻋﺮﻓﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ دﻳﻮاﻧﻬﺎﻳﻲ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ زﻳﺎد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻏﺎﻟﺒﺎً ﻣﻘﻠﺪﻧﺪ ﻧﻪ‬
‫ﻋﺎرف‪ ،‬وﻟﻲ اﻟﺒﺘﻪ ﻫﺴﺖ‪ ،‬دﻳﻮان ﻋﻄﺎر ﻣﺴﻠّﻢ دﻳﻮاﻧﻲ اﺳﺖ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺷﻌﺎر ﻋﺮاﻗﻲ اﺷﻌﺎري اﺳﺖ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪،‬‬
‫)دﻳﻮان( ﻣﻐﺮﺑﻲ دﻳﻮاﻧﻲ اﺳﺖ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬و از ﻫﻤﻪ ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮ و ﺷﺎﺧﺼﺘﺮ دو دﻳﻮان اﺳﺖ‪ :‬دﻳﻮان ﻣﺜﻨﻮي و‬
‫دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬
‫ﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ درﺑﺎره ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺤﺚ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اول ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن دو ﻗﺴﻤﺖ‬
‫اﺳﺖ‪ :‬ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي و ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ‪ .‬اول ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪9‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ‬
‫ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮك اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻴﺎن ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮك اﻧﺴﺎن اﻟﻲ اﷲ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت‬
‫دﻳﮕﺮ ﺑﻴﺎن ﺣﺎﻻت و ﻣﻘﺎﻣﺎت اﻧﺴﺎن در ﺳﻴﺮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻖ ﻛﻪ از اوﻟﻴﻦ ﻣﻨﺰﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن آن را »ﻣﻨﺰل‬
‫ﻳﻘﻈﻪ« ﻧﺎم ﻣﻲﻧﻬﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻨﺰل ﺑﻴﺪاري‪) ،‬ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد( ﺗﺎ ﺑﻪ آﺧﺮﻳﻦ ﻣﻨﺰل ﻛﻪ ﻣﻨﺰل وﺻﻮل ﺑﻪ ﺣﻖ‬
‫اﺳﺖ و آﻧﻬﺎ آن را ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻪ »ﺗﻮﺣﻴﺪ« ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ از ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺟﺰ ﺑﺎ وﺻﻮل ﺑﻪ ﺣﻖ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪﻫﺎي ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ را ﻋﺎرف ﺗﻮﺣﻴﺪ واﻗﻌﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ اﮔﺮ ﻣﻨﺎزل‬
‫اﻟﺴﺎﺋﺮﻳﻦ ﺧﻮاﺟﻪ ﻋﺒﺪاﷲ اﻧﺼﺎري را ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ -‬و اﻳﻦ ﻛﺘﺎب اﺧﻴﺮاً ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﻲ ﻫﻢ ﺗﺮﺟﻤﻪ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ -‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺎزل ﺳﻠﻮك را ﺑﻴﺎن ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺪ ﻣﻨﺰل‪ ،‬و ده ﻣﻨﺰل ده ﻣﻨﺰل‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬از ﺑﺪاﻳﺎت ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻧﻬﺎﻳﺎت ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﻋﺮﻓﺎ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻳﻚ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﺗﺠﺮﺑﻲ و آزﻣﺎﻳﺸﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻮﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ در ﮔﺬﺷﺘﻪ داﺷﺘﻪاﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ ﻋﻠﻢ دﻳﮕﺮي‬
‫ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻮم اﻣﺮوزي از ﻧﻈﺮ ﻣﺘﻜﻲ ﺑﻮدن ﺑﻪ ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ ﻫﻢ اﻳﻨﻬﺎ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »ﺗﺠﺮﺑﻴﺎت دروﻧﻲ« ﺗﻌﺒﻴﺮ‬
‫ﻣﻲ‪:‬ﻧﻨﺪ‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺤﺜﻬﺎي آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﺪوي ﻫﻢ ﻛﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮات اﻳﺸﺎن ﻏﺎﻟﺒﺎً ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻓﺮﻧﮕﻲ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮاﺗﻲ ﻛﻪ اﻗﺒﺎل ﻻﻫﻮري دارد‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺎز ﺗﻌﺒﻴﺮاﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﻮرد اﻳﻦ‬
‫ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮك ﻣﻌﻨﻮي ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻪ »ﺗﺠﺮﺑﻪ دروﻧﻲ« ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲ‪:‬ﻧﻨﺪ‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺤﺜﻬﺎي آﻗﺎي دﻛﺘﺮ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﺪوي ‪ 1‬ﻫﻢ ﻛﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮات اﻳﺸﺎن ﻏﺎﻟﺒﺎً ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻓﺮﻧﮕﻲ ﺑﻮد‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮاﺗﻲ ﻛﻪ اﻗﺒﺎل ﻻﻫﻮري‬
‫دارد‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺎز ﺗﻌﺒﻴﺮاﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮك ﻣﻌﻨﻮي ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻪ‬
‫»ﺗﺠﺮﺑﻪ دروﻧﻲ« ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ از ﻧﻈﺮ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻳﻚ وادي ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪاي اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ روانﺷﻨﺎﺳﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را درك ﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﺎ ﻛﺴﻲ ﻋﻤﻼً ﺑﻪ دﻧﻴﺎي روح وارد ﻧﺒﺎﺷﺪ ﭼﻪ را‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ آزﻣﺎﻳﺶ ﻛﻨﺪ؟ ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻋﺎﻟﻢ روانﺷﻨﺎس ﻋﺎرف ﺳﺎﻟﻚ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ‬

‫‪ ) - 1‬وي ﻗﺒﻞ از اﺳﺘﺎد ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺨﻨﺮاﻧﻲ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪(.‬‬

‫‪10‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ادﻋﺎ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را ﻣﻲﺗﻮاﻧﻢ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻢ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺪﻫﻢ‪ .‬در ﻣﻴﺎن روانﺷﻨﺎﺳﺎن‬
‫ﺟﺪﻳﺪ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎ ﺣﺪ اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪ دارد )ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ ﻧﻔﺮ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻦ اﻳﻦ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻢ( ﻓﻴﻠﺴﻮف و روانﺷﻨﺎس ﻣﻌﺮوف آﻣﺮﻳﻜﺎﻳﻲ وﻳﻠﻴﺎم ﺟﻤﻴﺰ ﻛﻪ ﻗﺮﻳﺐ‬
‫ﺑﻪ زﻣﺎن ﻣﺎ ﻫﻢ ﺑﻮده و ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻫﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎم اﺻﻠﻲ آن ﮔﻮﻳﺎ »آزﻣﺎﻳﺸﻬﺎي ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ« ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺴﻤﺘﻲ از اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم »دﻳﻦ و روان« و اﻳﻦ ﻣﺮد ﺧﻮدش ﺿﻤﻨﺎً‬
‫ﻳﻚ آدم ﻣﺬﻫﺒﻲ ﻋﺎرف ﻣﺸﺮﺑﻲ ﺑﻮده‪ ،‬ﺷﺨﺼﺎً ﻋﺎرف ﻣﺸﺮب ﺑﻮده و ﻫﻢ روانﺷﻨﺎس ﺑﻮده‪ ،‬و روي ﺑﻴﻤﺎران‬
‫ﺧﻮدش ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺮاﺟﻌﻪﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮدش ﺑﻴﺸﺘﺮ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻧﻈﺮ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮده و ﺳﺨﺖ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺣﺎﻻت‬
‫رواﻧﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﻳﻦ ﺳﻚ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻋﻈﻴﻤﻲ اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻧﺴﺎن و‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن از اوﻟﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺧﺎﻛﻲ ﺑﻮدن ﺗﺎ آن ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﻛﻪ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ آن را‬
‫»ﻟﻘﺎءاﷲ« ﻣﻲﻧﺎﻣﺪ ‪‬ﻳﺎ اَﻳ‪‬ﻬ‪‬ﺎ اﻻ‪‬ﻧﺴﺎنُ ا‪‬ﻧﱠﻚ‪ ‬ﻛﺎد‪‬ح ا‪‬ﻟﻲ ر‪‬ﺑ‪‬ﻚ‪ ‬ﻛَﺪ‪‬ح‪ ‬ا‪‬ﻟﻲ ر‪‬ﺑ‪‬ﻚ‪ ‬ﻛَﺪ‪‬ﺣﺎً ﻓَﻤ‪‬ﻼﻗﻴِﻪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫از ﻛﺠﺎ ﺗﺎ‬

‫ﻛﺠﺎ!‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺨﻮاﻫﺪ درﺑﺎره ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺤﺚ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﻗﺴﻤﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻦ وادياي ﻛﻪ‬
‫اﻵن ﻣﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﺮدﻳﻢ ﺑﻪ »وادي ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ«‪ ،‬در وادي ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮك‪ ،‬ﭼﻪ ﮔﺎﻣﻬﺎﻳﻲ ﺑﺮداﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﭼﻪ‬
‫ﺣﺎﻻت و ﻣﻘﺎﻣﺎﺗﻲ را از ﻋﺮﻓﺎن را در ﺷﻌﺮ ﺧﻮدش ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ از ﻣﻘﺎﻣﺎت‬
‫ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮﻛﻲ ﭼﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ را ﺑﺎﻳﺪ اﻧﺴﺎن دﻗﻴﻘﺎً اﺑﺘﺪا ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ در ﻛﺘﺒﻲ‬
‫ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع )ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ( ﺻﺮﻳﺢ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺑﺒﻴﻨﺪ ﻛﻪ در ﻫﺮ ﺟﺎﻳﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﺧﺎﺻﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻠﻤﺎت ﺧﺎﺻﻲ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ ﺑﺪون ﺷﻚ ﺗﺎﺑﻊ‬
‫ﻫﻤﺎن اﺻﻄﻼﺣﺎت و ﺗﻌﺒﻴﺮات و اﻟﻔﺎظ اﺳﺖ؛ و ﺑﺨﺸﻲ از ارزش ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻪ اﻳﻦ‬

‫‪1‬‬

‫اﻧﺸﻘﺎق ‪6 /‬‬

‫‪11‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫درك ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺎﻻت ﻣﻌﻨﻮي را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ در اﺷﻌﺎرش ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻛﻨﺪ اﻳﻦ ﻳﻚ‬
‫ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺤﺚ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي‬
‫ﻗﺴﻤﺖ دوم‪ ،‬ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي ﻳﻌﻨﻲ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻴﻨﺶ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آن‬
‫ﻧﻈﺮي ﻛﻪ ﻋﺎرف و ﻋﺮﻓﺎن درﺑﺎره ﺟﻬﺎن و ﻫﺴﺘﻲ دارد ﻛﻪ ﺑﻪﻃﻮر ﻣﺴﻠّﻢ ﺑﺎ ﻧﻈﺮ ﻫﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﻲ ﻣﺨﺘﻠﻒ و‬
‫ﻣﺘﺒﺎﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮف؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻃﺒﻘﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﻳﻚ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﺧﺎﺻﻲ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ‬
‫ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲﻫﺎ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﻧﻈﺮ اﺳﺖ درﺑﺎره ﺧﺪا‪ ،‬ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬اﺳﻤﺎء و ﺻﻔﺎت ﺣﻖ‪ ،‬و درﺑﺎره‬
‫اﻧﺴﺎن‪ .‬از ﺟﻨﺒﻪ ﻧﻈﺮي اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻛﺮدن‪ ،‬در واﻗﻊ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪا در ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ و‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و اﻧﺴﺎن در ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺎرف در اﻧﺴﺎن ﭼﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و اﻧﺴﺎن را ﭼﻪ‬
‫ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﭘﺎﻳﻪﮔﺬار ﺑﻴﻨﺶ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ – ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ از آن ﺑﻪ »ﻋﺮﻓﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ« ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪-‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ آن ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻳﻚ ﺑﻴﺎن و ﻳﻚ ﺑﻴﻨﺶ درﺑﺎره ﻫﺴﺘﻲ و وﺟﻮد درآورد‪،‬‬
‫ﻋﺎرف در اﻧﺴﺎن ﭼﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و اﻧﺴﺎن را ﭼﻪ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﭘﺎﻳﻪﮔﺬار ﺑﻴﻨﺶ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ -‬ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ از‬
‫آن ﺑﻪ »ﻋﺮﻓﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ« ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ آن ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻋﻠﻢ درآورد و ﺑﻪ‬
‫اﺻﻄﻼح ﻣﺘﻔﻠﺴﻒ ﻛﺮد و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻣﻜﺘﺐ درآورد و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺖ و ﻓﻼﺳﻔﻪ را‬
‫در واﻗﻊ ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﻛﻮﭼﻚ ﻛﺮد و روي ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺛﺮ ﮔﺬاﺷﺖ و ﻓﻼﺳﻔﻪاي ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از او آﻣﺪﻧﺪ ﭼﺎرهاي‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻫﺎي او ﺑﺎ اﻋﺘﻨﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﻚ »ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ« اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺪر ﻋﺮﻓﺎن‬
‫ﻧﻈﺮي اﺳﻼﻣﻲ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ آن اﻋﺠﻮﺑﻪ ﻋﺠﻴﺐ روزﮔﺎر اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ در ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ ﻧﻴﺰ ﻗﺪم راﺳﺦ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﺻﻼً از‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪12‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اول ﻋﻤﺮش ﻳﻚ ﻣﺮدي ﺑﻮده ﻛﻪ اﻫﻞ رﻳﺎﺿﺖ و ﻣﺠﺎﻫﺪه ﺑﻮده اﺳﺖ‪) .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺎ اﻵن دارﻳﻢ ﺗﻮﺻﻴﻒ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﻛﺎر ﻧﺪارﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ ﺣﺮﻓﺸﺎن درﺳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﻌﺼﻮماﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺎﻳﺰاﻟﺨﻄﺎ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ؛ ﻣﺴﻠّﻢ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻣﻄﺮح ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺎ دارﻳﻢ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﭼﻪ دارﻧﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اول ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن را ﻣﺘﻔﻠﺴﻒ ﻛﺮد ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻣﻜﺘﺐ ﻣﻨﻈﻢ درآورد‪ ،‬و‬
‫اﺻﻼً اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﺔ »وﺣﺪت وﺟﻮد« ﻛﻪ ﻣﺤﻮر ﻋﺮﻓﺎن اﺳﺖ‪ -‬و ﺣﺘﻲ در ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺣﺎﻻ ﻳﻚ ﺑﺤﺜﻲ درﺑﺎره آن ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن آ« ﻋﻤﻠﻲ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺣﺎﻻ ﻳﻚ ﺑﺤﺜﻲ‬
‫درﺑﺎره آن ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن آن ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﻋﺎرف آﺧﺮش ﺑﻪ آن ﻣﻲرﺳﺪ ﻫﻤﺎن وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ در‬
‫ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ‪ -‬و اﻳﻦ وﺣﺪت وﺟﻮدي ﻛﻪ در ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي ﺑﻴﺎن ﺷﺪ‪ ،‬اول ﺑﺎر ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ‬
‫ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪ و او ﺑﻮد ﻛﻪ ﺷﺎﮔﺮديﻫﺎي ﻋﻈﻴﻢ و ﺑﺰرﮔﻲ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻛﺮد و ﻫﺮ ﻛﺲ ﻫﻢ ﻛﻪ از آن زﻣﺎن ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‬
‫آﻣﺪه رﻳﺰهﺧﻮار ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺳﺖ ﺑﺪون ﺷﻚ‪ ،‬و اﺻﻼً اﻳﻦ ﻣﺮد ﻳﻚ ﺷﻮر و ﻏﻮﻏﺎي ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ در ﺟﻬﺎن‬
‫اﺳﻼم ﺑﭙﺎ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺮد از ﻧﻈﺮ ﻧﮋاد ﻋﺮب اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﻧﺪﻟﺴﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ » ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ‬
‫ﻋﺮﺑﻲ ﻃﺎﺋﻲ ﺣﺎﺗﻤﻲ اﻧﺪﻟﺴﻲ«؛ »ﻋﺮﺑﻲ« ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﭼﻮن ﻋﺮب اﺳﺖ؛ »ﻃﺎﺋﻲ« ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﭼﻮن از ﻗﺒﻴﻠﻪ‬
‫»ﻃﻲ« اﺳﺖ‪» ،‬ﺣﺎﺗﻤﻲ« ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﭼﻮن از اوﻻد ﻋﺪيﺑﻦﺣﺎﺗﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺴﻠﺶ ﺑﻪ ﺣﺎﺗﻢ ﻃﺎﺋﻲ ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬و‬
‫»اﻧﺪﻟﺴﻲ« ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﭼﻮن ﺳﺎﻛﻦ در اﻧﺪﻟﺲ ﺑﻮد‪ .‬در آن وﻗﺖ اﻧﺪﻟﺲ اﻧﺪﻟﺲ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻮد و اﻳﻦ اﻧﺪﻟﺲ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﭼﻪ ﻣﺮﻛﺰ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺗﻤﺪن و ﻓﺮﻫﻨﮓ اﺳﻼﻣﻲ در ﻫﺮ ﻗﺴﻤﺘﻲ‪ ،‬ﭼﻪ ادﺑﻴﺎت‪ ،‬ﭼﻪ‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻋﺮﻓﺎن‪ ،‬ﭼﻪ ﻃﺐ‪ ،‬ﭼﻪ رﻳﺎﺿﻴﺎت‪ ،‬و ﭼﻪ اﺷﺨﺎص ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻪوﺟﻮد آورده و ﭼﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ‬
‫ﻏﻢاﻧﮕﻴﺰي ﻫﻢ دارد ﻛﻪ ﻋﺠﻴﺐ اﺳﺖ؛ و ﺑﻪ ﭼﻪ ﺟﺒﺮي ﻣﺴﻴﺤﻴﻬﺎ آﻣﺪﻧﺪ آﻧﺠﺎ را اﺣﺘﻼل ﻛﺮدﻧﺪ و از آن‬
‫ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻫﻢ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ اﺳﭙﺎﻧﻴﺎ روي ﺳﻌﺎدت ﻧﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻛﻪ اﻻن ﻫﻢ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮريﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮﻛﺰﻫﺎي دﻧﻴﺎ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫اﺳﭙﺎﻧﻴﺎي‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪13‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺟﻨﺎب ﻓﺮاﻧﻜﻮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﺮد ﻣﺴﺎﻓﺮﺗﻬﺎي زﻳﺎدي ﺑﻪ دﻧﻴﺎي اﺳﻼم ﻛﺮد؛ اوﻻً ﺳﺎﻟﻬﺎي زﻳﺎد ﻣﺠﺎور ﻣﻜﻪ ﺑﻮده و ﻣﺠﺎورت ﻣﻜﻪ و‬
‫ﺑﻴﺖاﷲ اﻟﺤﺮام و ﻣﺠﺎورت ﻗﺒﺮ ﻣﻘﺪ‪‬س ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﻛﺮم‪ ،‬ﺟﺰء ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﺑﺮاي ﺧﻮدﺷﺎن ﻻزم‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻣﺪﺗﻲ در اﻳﻦ ﻣﻜﺎﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻣﺠﺎور ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﺮاي ﻣﺠﺎورت اﻳﻦ ﻣﻜﺎن ﻫﻢ ﻳﻚ‬
‫آﺛﺎر ﺧﺼﺎي ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮدﻧﺪ؛ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﺮﻓﺎ‪ ،‬ﻏﻴﺮﻋﺮﻓﺎ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر؛ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ زﻣﺨﺸﺮي اﻫﻞ‬
‫ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻫﻞ ﺷﻤﺎل اﻳﺮان ﻗﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﻫﻞ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺷﻮروي ﻓﻌﻠﻲ‪ ،‬ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮدﺳﻴﺮ‪،‬‬
‫از آﻧﺠﺎ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻲآﻳﺪ ﺳﺎﻟﻬﺎي زﻳﺎد ﻣﺠﺎور ﺳﺮزﻣﻴﻦ داغ ﻣﻜﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻦ ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻲﻛﻨﻢ‬
‫ﻳﻚ آدﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﺎدﺗﺶ ﺑﻮده ﻛﻪ در ﺳﺮزﻣﻴﻨﻬﺎي ﺳﺮد زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭼﻪ اﻳﻤﺎﻧﻲ ﺑﻮده و اﻳﻦ ﭼﻪ‬
‫ﺷﻮري ﺑﻮده ﻛﻪ ﺳﺎﻟﻴﺎن دراز اﻳﻦ ﻣﺮد را‪.‬ﻣﺠﺎور ﺑﻴﺖاﷲ اﻟﺤﺮام ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻘﻠﺐ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ »ﺟﺎراﷲ« و‬
‫در ﺗﻔﺴﺮ ﻛﺸﺎف در ﻳﻜﻲ از آﻳﺎت ﺳﻮره ﻋﻨﻜﺒﻮت ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺷﻤﺎ اﺛﺮ ﻣﻜﺎﻧﻬﺎ را ﻏﺎﻓﻞ ﻧﺒﺎﺷﻴﺪ و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎ ﻣﺠﺎور ﺧﺎﻧﻪ ﻛﻌﺒﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻲﻓﻬﻤﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ آﺛﺎر ﻣﻌﻨﻮي در اﻳﻦ ﻣﺠﺎورت ﻫﺴﺖ ﻛﻪ در ﻏﻴﺮ‬
‫آنﺟﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻳﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺠﺪاﻟﺪﻳﻦ ﻓﻴﺮوزآﺑﺎدي ﺷﻴﺮازي ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺎﻣﻮس‪ ،‬ﺳﺎﻟﻬﺎ ﻣﺠﺎور ﻣﻜﻪ ﺑﻮده‪.‬‬
‫ﻏﺮﺿﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﻧﺪارد و ﻏﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎ ﻫﻢ از ادﺑﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻬﺎ‪ ،‬ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺳﻨﻲ)ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮدهاﻧﺪ(‪.‬‬
‫ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ اﻣﻴﻦ اﺳﺘﺮآﺑﺎدي ﺳﺎﻟﻬﺎ ﻣﻲرود در ﻣﻜﻪ و ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﺠﺎور ﻣﻲﺷﻮد و ﻓﻮاﺋﺪ اﻟﻤﺪﻧﻴ‪‬ﻪ‬
‫ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪ ،‬ﺑﺤﺮاﻟﻌﻠﻮم ﺳﺎﻟﻬﺎ ﻣﺠﺎور در ﻣﻜﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻫﻢ ﺳﺎﻟﻬﺎ در ﻣﻜﻪ ﻣﺠﺎور ﺑﻮده و‬
‫ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺧﻮدش را – ﻛﻪ از ﻳﻚ ﻧﻈﺮ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ -‬در ﻣﻜﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﻓﺘﻮﺣﺎت او »ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻣﻜﻴﻪ« ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺎ ﺳﻬﺮوردي ﻣﻌﺮوف )ﻳﻌﻨﻲ ﺷﻴﺦ ﺷﻬﺎباﻟﺪﻳﻦ‬
‫ﺳﻬﺮوردي ﻣﻘﺘﻮل ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻜﻤﺔاﻻﺷﺮاق‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ( در ﻣﻜﻪ ﻣﻼﻗﺎت ﻛﺮده اﺳﺖ و‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪14‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪﻛﻪ ﺳﺎﻋﺘﻬﺎ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ در ﺧﺎﻧﻪ ﻛﻌﺒﻪ ﻣﻼﻗﺎت داﺷﺘﻨﺪ و ﺑﻪ اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺴﻴﺎر ﻗﻮي‪ -‬ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫ﺟﻬﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮرد ﻏﻔﻠﺖ اﺳﺖ‪ -‬ﺟﻨﺎب ﺳﻬﺮوردي ﺣﻜﻤﺖ ذوﻗﻲ و اﺷﺮاﻗﻲ را ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ‬
‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ ﺗﺎ دﻳﮕﺮان‪ .‬ﻏﺮض اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺣﺘﻲ در ﺣﻜﻤﺖ اﺷﺮاﻗﻲ اﺳﻼﻣﻲ ﻫﻢ‬
‫اﺛﺮ ﻓﺮاوان داﺷﺘﻪ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ وﻗﺘﻲ از ﻫﻢ ﺟﺪا ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬از ﺷﻴﺦ اﺷﺮاق ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ اﻳﻦ ﻣﺮد را ﭼﮕﻮﻧﻪ‬
‫دﻳﺪي؟ ﮔﻔﺖ ﻣﺮد ﺻﺎﻟﺤﻲ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺷﺎﮔﺮدان زﻳﺎدي داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺐ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻋﻠﻤﻲ را اﻳﻨﻬﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬از ﻗﺒﻴﻞ‬
‫ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﻗﻮﻧﻮي‪ .‬ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﻗﻮﻧﻮي ﺿﻤﻨﺎً ﭘﺴﺮزدادهاش ﻳﻌﻨﻲ ﭘﺴﺮ زﻧﺶ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺎدر او ازدواج‬
‫ﻛﺮد و او ﺷﺎﮔﺮد و ﻣﺮﻳﺪ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده وي ﺑﻮد و در واﻗﻊ ﺷﺎرح ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ‪ ،‬ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﻗﻮﻧﻮي‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻓﺎرض ﻣﺼﺮي در ﻣﻴﺎن ﺷﻌﺮاي ﻋﺮب ﻧﻈﻴﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺎﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ دﻳﻮان اﺑﻦﻓﺎرض در ﺷﻌﺮ ﻋﺮﺑﻲ‬
‫ﻧﻈﻴﺮ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﻚ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻓﻦاﻧﺪ ﻣﺪﻋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ از ﻧﻈﺮ ﻟﻄﻒ‬
‫و ﻇﺮاﻓﺖ ﺑﺎﻻﺗﺮ اﺳﺖ و از اﺑﻦ ﻓﺎرض ﻣﺪﻋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ از ﻧﻈﺮ ﻟﻄﻒ و ﻇﺮاﻓﺖ ﺑﺎﻻﺗﺮ اﺳﺖ از‬
‫اﺑﻦﻓﺎرض وﻟﻲ اﺑﻦﻓﺎرض از ﻧﻈﺮ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮ اﺳﺖ از ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را از ﻣﻘﺎﻣﺎت‬
‫ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬او ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در آن ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺳﻜﻮت ﻛﺮده و در ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻴﺰي ﻣﻨﻌﻜﺲ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﺑﻦﻓﺎرض ﺧﻴﻠﻲ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻤﺮ زﻳﺎدي ﻫﻢ ﻧﻜﺮده‪ ،‬آن ﻃﻮر ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪ 56 ،‬ﺳﺎل‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻋﻤﺮش ﻧﮕﺬﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﻓﻮت ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬او ﻫﻢ ﮔﺎﻫﻲ در ﻣﻜﻪ ﺑﻮده و ﮔﺎﻫﻲ در ﻣﺼﺮ‪ .‬در ﻛﻮﻫﻬﺎي‬
‫ﻣﻜﻪ ﻣﻲرﻓﺖ ﮔﺮدش ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ و ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺧﻮدش ﺑﻮد‪ ،‬و در ﻣﺼﺮ ﻫﻤﻴﻦﻃﻮر‪ ،‬و‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ در ﻣﻜﻪ ﺑﻮد ﺑﺎ ﻣﺼﺮ ﻣﻐﺎزﻟﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬در ﻣﺼﺮ ﺑﻮد ﺑﺎ ﻣﻜﻪ ﻣﻐﺎزﻟﻪ ﻣﻲ‪:‬رد‪ .‬او ﻫﻢ آدم ﻋﺠﻴﺒﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬از ﻋﺠﺎﻳﺐ دﻧﻴﺎي اﺳﻼم اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪15‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻗﺼﻴﺪهآي دارد‪ ،‬ﺗﺄﺋﻴﺔ اﺑﻦ ﻓﺎرض‪ ،‬در ﺣﺪود ﻫﺰار ﺷﻌﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ »ت« ﺧﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻣﻌﺮوﻓﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ از اوﺳﺖ‪.‬‬
‫و‪ ‬ا‪‬ﻧّﻲ و‪ ‬اَنْ ﻛُﻨْﺖ‪ ‬اﺑ‪‬ﻦَ اد‪‬م‪ ‬ﺻﻮر‪‬ةً‬

‫و‪ ‬ﻟﻜ‪‬ﻦ ﻓﻴﻪ‪ ‬ﺷﺎﻫ‪‬ﺪ‪ ‬ﺑِﺎﺑ‪‬ﻮ‪‬ةٍ‬

‫و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ را در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺨﻮدي ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﮔﻔﺘﻪ و دﻳﮕﺮان ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫داوود ﻗﻴﺼﺮي ﺷﺎرح ﻓﺼﻮص‪ ،‬از اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ از ﻃﺒﻘﻪ اﺣﻴﺎ ﺷﺪهةا و زﻧﺪهﺷﺪهةاي‬
‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺒﺪاﻟﺮزاق ﻛﺎﺷﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺷﺎرح دﻳﮕﺮ‪.‬‬
‫ﻣﻮﻟﻮي ﺑﻠﺨﻲ روﻣﻲ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﻮد ﺑﺎ ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﻗﻮﻧﻮي و در ﻗﻮﻧﻴﻪ ﺑﺎ ﺻﺪراﻟﺪﻳﻦ ﻧﺸﺴﺖ و ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻓﻮت ﻣﻼي روﻣﻲ در ﺣﺪود ﺳﻲﭼﻬﻞ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ از ﻓﻮت ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ در ﺣﺪود‬
‫‪ 635‬ﻓﻮت ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻼي روﻣﻲ در ﺳﺎل ‪ ،627‬ﻛﻪ ﺳﺎل ﻓﻮت ﻣﻼي روﻣﻲ و ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼﺮاﻟﺪﻳﻦ ﻃﻮﺳﻲ‬
‫ﻳﻚ ﺳﺎل اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از او ﻫﻢ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻣﺤﻤﻮد ﺷﺒﺴﺘﺮي ﺻﺎﺣﺐ ﮔﻠﺸﻦ راز‪ ،‬ﺟﺎﻣﻲ ﻛﻪ از‬
‫ﺷﺎرﺣﻴﻦ ﻓﺼﻮص اﻟﺤﻜﻢ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﺳﺨﺖ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪن و در‬
‫اﺷﻌﺎر ﺷﺒﺴﺘﺮي اﻧﺴﺎن ﻛﻠﻤﺎت ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ را ﻛﺎﻣﻼً ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺒﻴﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻏﺮض اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻏﺠﻴﺒﻲ روي ﻋﺮﻓﺎي ﺑﻌﺪ از ﺧﻮدش ﮔﺬاﺷﺘﻪاﺳﺖ و دﻳﮕﺮان ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﻋﺘﺮاف ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬در ﻣﻴﺎن ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻓﺎرﺳﻲ زﺑﺎن‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﮔﺮ در اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﻲ‪:‬ﻧﺪ ﺗﺎ اﻧﺪازهاي روي ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﺳﺖ و )ﺑﻲﺣﺴﺎب( ﺣﺮف ﻧﻤﻲزﻧﺪ‪ ،‬آﻗﺎي دﻛﺘﺮ زرﻳﻦﻛﻮب اﺳﺖ‪ .‬وي‬
‫در ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم »ارزش ﻣﻴﺮاث ﺻﻮﻓﻴﻪ« ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺮف را اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫» ﻣﺤﻘﻘﺎن ﺻﻮﻓﻴﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ‪ ،‬ﻋﻠﻲاﻟﺨﺼﻮص ﺷﻌﺮاي ﺻﻮﻓﻴﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪16‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﻳﺮان‪ ،‬از آ« ﺑﻬﺮه ﺑﺴﻴﺎر ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻫﻢ ﻣﻲﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ در ﺣﺪ ﺷﻌﺮﻫﺎي اﺑﻦﻓﺎرض در ﻋﺒﺮﺑﻲ ﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ در‬
‫ﻓﺎرﺳﻲ ﻧﻴﺴﺖ وﻟﻲ ﺷﻌﺮ زﻳﺎد ﮔﻔﺘﻪ و اﺻﻼً ﺷﻌﺮ ﺑﺮاي او ﺣﺎﻟﺖ ﺷﻌﺮي ﻧﺪارد‪ ،‬در واﻗﻊ ﻣﻮج اﺳﺖ‪ ،‬و‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﻫﻢ در آن ﺣﺪ اﻋﻼي از زﻳﺒﺎﻳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ در اﺳﻔﺎر ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ را ﻧﻘﻞ ﻣﻲ‪:‬ﻧﺪ‪.‬‬
‫دو ﺳﻪ ﺗﺎ ﺷﻌﺮ در ﻫﻔﺘﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﺑﺪوي ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻮاﻳﻨﻜﻪ اﻳﺸﺎن اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ را ﺧﻮاﻧﺪ ﺑﻪ اﻋﺘﺒﺎر‬
‫ﺷﻌﺮ آﺧﺮش و ﺧﻮب ﻫﻢ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﻜﺮد‪ ،‬و ﺷﻌﺮي آن آن ﺑﻪ اﺻﻄﻼح‪ -‬ﻣﻘﺎم آﺧﺮ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪي‬
‫ﺧﻮدش را ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻟﻘﺪ ﺻﺎر ﻗﻠﺒﻲ ﻗﺎﺑﻼً ﻛﻞﱠ ﺻﻮرة‬

‫ﻓﻤﺮﻋﻲ ﻟﻐﺰﻻن و دﻳﺮ ﻟﺮﻫﺒﺎن‬

‫و ﺑﻴﺖ ﻻوﺛﺎن و ﻛﻌﺒﺔ ﻃﺎﺋﻒ‬

‫واﻟﻮاح ﺗﻮراة و ﻣﺼﺤﻒ ﻗﺮآن‬

‫ادﻳﻦ ﺑﺪﻳﻦ اﻟﺤﺐ اﻧﺎ ﺗﻮﺟﻬﺖ‬

‫رﻛﺎﺋﺒﻪ ﻓﺎﻟﺪﻳﻦ دﻳﻨﻲ و اﻳﻤﺎﻧﻲ‬

‫ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻋﺠﻴﺒﻲ دارد‪ ،‬و از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺳﺨﺖ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺧﺎﺿﻊ و ﻓﺮوﺗﻦ و ﻛﻮﭼﻚ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻏﺮض اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺪر ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺳﺖ و اﮔﺮ ﻣﺎ درﺑﺎره ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ‬
‫ﺑﺤﺚ ﻛﻨﻴﻢ ﺟﺎرهاي ﻧﺪارﻳﻢ ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻜﺘﺒﻲ را ﻛﻪ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‬
‫ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهآﻧﺪ و آﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﭼﻴﺰي دارد و ﻳﺎ ﻧﺪارد‪ .‬وﻟﻲ اﻧﺴﺎن وﻗﺘﻲ ﻛﻪ‬
‫وارد ﺑﺤﺚ درﺑﺎره ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ داﻣﻨﻪء درازي دارد‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﻴﻔﻢ آﻣﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻳﻚ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎﻳﻲ را اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻴﺎن ﻧﻜﻨﻢ ﮔﻮ‬

‫‪ - 1‬ارزش ﻣﻴﺮاث ﺻﻮﻓﻴﻪ‪ ،‬ص ‪ ،116‬اﻣﻴﺮﻛﺒﻴﺮ ‪ 1356‬ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم‪.‬‬

‫‪17‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﻮد ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻦ ﻫﻤﻪ ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﻢ را ﻧﺘﻮاﻧﻢ ﺑﺰﻧﻢ‪.‬‬

‫ﺁﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺎرف ﺑﻮدﻩ؟‬
‫ﺑﺤﺚ درﺑﺎرة »ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ« ﻛﻪ ﻣﺎ ﻋﻨﻮان ﻛﺮدهاﻳﻢ ﻣﻔﻬﻮﻣﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺣﺘﻤﺎً ﺣﺎﻓﻆ را ﻳﻚ ﻣﺮد‬
‫ﻋﺎرف ﻓﺮض ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬آﻧﮕﺎه در ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ ﺣﺎﻓﻆ در ﭼﻪ‬
‫ﺣﺪ و ﻣﺮﺗﺒﻪ اﺳﺖ و ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي ﺣﺎﻓﻆ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻲ در ﻋﺼﺮ ﻣﺎ ﻳﻚ ﻣﻄﻠﺐ ﺟﺪﻳﺪي ﺑﻪ وﺟﻮد‬
‫آﻣﺪه و ﺧﻮد ﻣﺎ اﻳﺮاﻧﻴﻬﺎ اﻳﻦ را ﺑﻪ وﺟﻮد آوردهاﻳﻢ و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻼً آﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ واﻗﻌﺎً ﻋﺎرف ﺑﻮده ﻳﺎ‬
‫ﻋﺎرف ﻧﺒﻮده؟ اﻳﻦ اول ﺣﺮف اﺳﺖ ﺑﺮاي اﻳﺮاﻧﻴﻬﺎي اﻣﺮوز‪.‬‬
‫ﺷﻤﺎ اﮔﺮ اﻛﺜﺮ ﻗﺮﻳﺐ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق ﻣﻘﺎﻻﺗﻲ ﻛﻪ اﻣﺮوز در ﺟﺮاﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻼت؛ روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺑﻮﻣﻴﻪ و ﻏﻴﺮﻳﻮﻣﻴﻪ‬
‫درﺑﺎره ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ و ﺣﺘﻲ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﺧﻴﺮاً درﺑﺎره ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ و ﺣﺘﻲ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫اﺧﻴﺮاً درﺑﺎره ﺣﺎﻓﻆ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ و اﻳﻨﻬﺎ را ﻣﻘﻴﺎس ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﺪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻪ‬
‫ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺷﺒﻴﻪ اﺳﺖ ﺟﺰ ﻳﻚ ﻋﺎرف‪ .‬اﻳﻦ را ﻫﻢ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺳﺮﺳﺮي ﮔﺮﻓﺖ و ﮔﻔﺖ ﺑﻴﺨﻮد ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ واﻗﻌﺎً اﻳﻨﺠﻮر ﺑﺎﺷﺪ و ﺣﺎﻓﻆ واﻗﻌﺎً ﻋﺎرف ﻧﺒﻮده و ﺑﻴﺨﻮد ﺑﺎ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﺄوﻳﻼت آﻣﺪهاﻧﺪ او را ﺑﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻋﺎرف ﺟﻠﻮه دادهاﻧﺪ‪ .‬واﻗﻊ ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻴﺴﺖ؟ آﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ ﻣﺮد ﻋﺎرﻓﻲ ﺑﻮده ﻳﺎ ﻧﺒﻮده؟ اﻣﺮوز‬
‫اﻏﻠﺐ ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻧﺎم ﻋﺎرف )روي او ﮔﺬاﺷﺖ(‪ .‬ﻋﺮﻓﺎن ﻫﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻳﻚ اﻣﺮ اﺧﺘﺮاﻋﻲ اﻣﺮوزي ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﻫﺰار ﺳﺎل در ﻫﻤﺎن دوره اﺳﻼﻣﻲ‬
‫از آن ﻣﻲﮔﺬرد‪ .‬آﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ از ﺗﻴﭗ ﺧﻮاﺟﻪﻋﺒﺪاﷲ اﻧﺼﺎري ﻣﺜﻼً‪ ،‬ﺑﻮده ﻳﺎ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ؟‬
‫ﻋﺪهاي اﺳﺎﺳﺎً ﺳﺨﺖ اﻧﻜﺎر دارﻧﺪ و ﻻاﻗﻞ ﻗﺒﻮل ﻧﺪارﻧﺪ ﻳﺎ ﻣﺸﻜﻮك ﻣﻲداﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺒﺮا ﻛﻪ ﻣﺎ ﺣﺎﻓﻆ را‬
‫ﻳﻚ ﻣﺮد ﻋﺎرف واﻗﻌﻲ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻴﺴﺖ؟ اول ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺣﺎﻓﻆ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪18‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫را از اول ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻋﺎرف ﻗﺒﻮل ﻛﻨﻴﻢ؟ اﮔﺮﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬در ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻮﻗﻒ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ؛ اﮔﺮ‬
‫ﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻣﻲروﻳﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻋﺮﻓﺎﻧﺶ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﺎ دو ﻣﻨﺒﻊ دارﻳﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ دو ﻣﻨﺒﻊ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻛﻤﻚ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ :‬ﻳﻜﻲ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺖ؛ ﺗﺎرﻳﺦ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﻳﻌﻨﻲ آن ﻣﻘﺪاري ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در ﺗﺎرﻳﺨﻬﺎي‬
‫ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺧﻮدش آﻣﺪه اﺳﺖ و ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣﺮدﻣﻲ ﻛﻪ در آن زﻣﺎن ﻳﺎ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ آن زﻣﺎن ﺑﻮدهاﻧﺪ )ﭼﻮن ﻫﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ در زﻣﺎن ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ﺧﻮدش ﻫﻢ ﺑﻬﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻫﻔﺘﺼﺪ ﻫﺸﺘﺼﺪ ﺳﺎل از او‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ( ﺣﺎﻓﻆ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪه اﺳﺖ و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻮده و ﭼﻪ ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ داﺷﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ؟ و دوم ﺧﻮد دﻳﻮاﻧﺶ؛ از راه دﻳﻮاﻧﺶ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ )ﺣﺎﻓﻆ( ﭼﮕﻮﻧﻪ )ﺑﻮده اﺳﺖ(‪ .‬ﻣﺮد را از راه ﺳﺨﻨﺶ‬
‫)ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ(‪ » :‬اﻟَﻤﺮء‪ ‬ﻣ‪‬ﺨﺒ‪‬ﻮ‪ ‬ﺗَﺤﺖ‪ ‬ﻟ‪‬ﺴﺎﻧ‪‬ﻪ‪ 1 «‬ﻛﻼم اﻣﻴﺮاﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪ :‬اﻧﺴﺎن در زﻳﺮ زﺑﺎﻧﺶ ﭘﻨﻬﺎن‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﻫﺮ ﻛﺎر ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻜﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻮدش را ﻣﺨﻔﻲ ﻛﻨﺪ و ﭘﺮده روي زﺑﺎن ﺧﻮدش ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‬
‫ﺻﺪدرﺻﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل ﻳﻚ ﻣﻨﺒﻊ دﻳﮕﺮ‪ ،‬دﻳﻮان اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻫﺮ دو‪ ،‬ﻣﻨﺒﻊ ﺧﻮﺑﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺣﺎﻓﻆ‪ .‬در ﺑﻌﻀﻲ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻫﺮ دو ﺗﻮاﻓﻖ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬در ﺑﻌﻀﻲ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎ‪ ،‬از ﺗﺎرﻳﺦ ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ – ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺟﺰﺋﻴﺎت‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ -‬ﻣﻲﺷﻮد ﻓﻬﻤﻴﺪ ﻛﻪ از دﻳﻮاﻧﺶ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻓﻬﻤﻴﺪ‪ .‬ﻳﻚ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﻫﻢ از دﻳﻮاﻧﺶ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻓﻬﻤﻴﺪ ﻛﻪ از ﺗﺎرﻳﺨﺶ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻓﻬﻤﻴﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼً اوج ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ را دﻳﮕﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻴﺎن‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ »ﺷﺮح ﺣﺎلﻧﻮﻳﺲ« ﺑﻮده ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ اوج ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ و ﻗﻬﺮاً ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﻢ‬
‫در اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ‬

‫‪ - 1‬ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺣﻜﻤﺖ ‪.148‬‬

‫‪19‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺳﻜﻮت ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺣﺎﻓﻆ از ﻧﮕﺎﻩ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﺣﺎﻓﻆ را در زﻣﺎن ﺧﻮدش ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﺨﺼﻲ ﻣﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ؟ اﺗﻔﺎﻗﺎً ﺣﺎﻓﻆ در زﻣﺎن ﺧﻮدش ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪآي‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻨﺒﻪةاي دﻳﮕﺮش‪ ،‬ﻫﻢ ﺑﺮ ﺟﻨﺒﻪ ﺷﺎﻋﺮياش ﻏﻠﺒﻪ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻢ ﺑﺮ ﺟﻨﺒﻪ‬
‫ﻋﺎرف ﺑﻮدن و دروﻳﺶ ﺑﻮدن؛ ﻳﻌﻨﻲ او را اوﻻً ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ ﺣﺮﻓﻪاي ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ و ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ‬
‫زﻳﺎد ﺷﻌﺮ ﻧﮕﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ اﻳﺎم ﻋﻤﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ -‬ﻳﻚ وﻗﺘﻲ آﻗﺎي ﻣﺤﻴﺰ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻲ اﻳﻦ را‬
‫ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮد‪ -‬ﺷﺎﻳﺪ در ﻣﺎه ﻳﻚ ﻏﺰل ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﻏﻴﺮ از ﺷﺎﻋﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻣﺜﻞ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻳﺎ ﻓﺮدوﺳﻲ و‬
‫ﺣﺘﻲ ﻣﻮﻟﻮي اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻮدن در زﻣﺎن ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﻛﻤﻲ‪ ،‬در ﻫﻤﺎن زﻣﺎن ﺧﻮدش ﺷﻬﺮت ﭘﻴﺪا ﻛﺮده و ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از دروازهةاي ﺷﻴﺮاز ﺑﻴﺮون رﻓﺘﻪ ﺑﻠﻜﻪ‬
‫از دروازهﻫﺎي اﻳﺮان ﺑﻴﺮون رﻓﺘﻪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل ﺷﻌﺮ زﻳﺎد ﻧﮕﻔﺘﻪ و در زﻣﺎن ﺧﻮدش ﻫﻢ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻳﻚ‬
‫ﺷﺎﻋﺮ ﻣﻌﺮوف ﻧﺒﻮده‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﻜﻪ در زﻣﺎن ﺧﻮدش ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ دروﻳﺶ و ﻳﻚ ﺻﻮﻓﻲ ﺣﺮﻓﻪاي ﻫﻢ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﺼﻮ‪‬ﻓﻪ ﻣﺮدم ﭘﻨﻬﺎﻧﻲ ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺳﻠﺴﻠﻪﻫﺎ و رﺷﺘﻪﻫﺎ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪،‬اﺳﺘﺎدﻫﺎﻳﺸﺎن ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﺑﻮده‪ ،‬اﻳﻦ ﺷﻴﺨﺶ آن ﺑﻮده‪ ،‬آن ﺷﻴﺨﺶ آن ﺑﻮده‪ ،‬ﻛﻪ ﺳﻠﺴﻠﻪﻫﺎي ﺻﻮﻓﻴﻪ را ﻧﻮﺷﺘﻪآﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺑﻠﻌﺎوه ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ اﻏﻠﺐ در ﻟﺒﺎس و در »زي‪ «‬ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﺗﻔﺎوت داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻼﻫﺸﺎن ﻛﻼه‬
‫ﻣﺨﺼﻮﺻﻲ ﺑﻮده‪ ،‬و در ﻋﺼﺮﻫﺎي اﺧﻴﺮ ﻛﺸﻜﻮل و ﻃﺒﺮزﻳﻦ و اﻳﻨﺠﻮر ﭼﻴﺰﻫﺎ ﺑﻮده‪ ،‬ﺳﺮ ﻧﻤﻲﺗﺮاﺷﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻗﻮل ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ »ﻧﻪ ﻫﺮ ﻃﺒﺮزﻳﻦ و اﻳﻨﺠﻮر ﭼﻴﺰﻫﺎ ﺑﻮده‪ ،‬ﺳﺮن ﻧﻤﻲﺗﺮاﺷﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻮل ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ» ﻧﻪ‬
‫ﻫﺮ ﻛﻪ ﺳﺮ ﺑﺘﺮاﺷﻴﺪ ﻗﻠﻨﺪي داﻧﺪ«‪ .‬ﻇﺎﻫﺮاً ﺣﺎﻓﻆ ﺣﺘﻲ زي‪ ‬ﺗﺼﻮف ﻫﻢ ﻧﺪاﺷﺘﻪ؛ اﮔﺮ ﭼﻪ ﮔﺎﻫﻲ در‬
‫ﺗﻌﺒﻴﺮات ﺧﻮدش ﻣﺜﻼً ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ » ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ ﺧﺮﻗﻪ ﭘﺸﻤﻴﻨﻪ ﺑﻴﻨﺪاز و‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪20‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺮو« وﻟﻲ اﻳﻨﻬﺎ دﻟﻴﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﻪ واﻗﻌﺎً ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻤﻼً ﻫﻢ ﺧﺮﻗﻪ ﭘﺸﻤﻴﻨﻪ ﻣﻲﭘﻮﺷﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ »ﺧﺮﻗﻪء‬
‫ﭘﺸﻤﻴﻨﻪ« ﻫﻢ ﻛﻪ ﻟﻔﻈﺶ آﻣﺪه‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺧﻴﻠﻲ اﻟﻔﺎظ دﻳﮕﺮ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻌﺪ روي آن ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ را ﻣﻦ ﺻﺪ در ﺻﺪ ﻧﻔﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ درزي اﻫﻞ ﺗﺼﻮف ﻧﺒﻮده‪ ،‬وﻟﻲ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‬
‫ﻛﺮدهام ﻗﺮﻳﻨﻪاي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ درزي اﻫﻞ ﺗﺼﻮف ﺑﻮده و ﺑﻠﻜﻪ ﻗﺮاﺋﻦ ﺑﺮ ﺧﻼف اﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﺘﻲ‬
‫ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﻣﺮد در دﻳﻮان ﺧﻮدش ﺗﻜﻴﻪ زﻳﺎد دارد ﻛﻪ ﺑﻲ»دﻟﻴﻞ راه« ‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻲﻣﺮﺑﻲ‪ ،‬آﻧﭽﻪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺘﺼﻮﻓﻪ او را »ﻣﺮﺷﺪ« و اﺣﻴﺎﻧﺎً »ﺷﻴﺦ« و »اﺳﺘﺎد« ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ – )ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻃﻲ ﻃﺮﻳﻖ ﻛﺮد و( ﺗﻜﻴﻪ ﻋﺠﻴﺐ‬
‫دارد ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﺪون اﺳﺘﺎد و ﻣﺮﺑﻲ ﻣﺤﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ راه را ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻃﻲ ﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻗﻄﻊ اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻲﻫﻤﺮﻫﻲ ﺧﻀﺮ ﻣﻜﻦ‬

‫ﻇﻠﻤﺎت اﺳﺖ ﺑﺘﺮس از ﺧﻄﺮ ﮔﻤﺮاﻫﻲ‬

‫ﻛﻪ ﺑﻌﺪ در ﺟﺎي ﺧﻮدش ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺷﻌﺎر زﻳﺎدي در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دارد و اﻳﻦ ﻳﻜﻲ از‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻋﻈﻴﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻃﺒﻘﻪ روي آن ﺗﻜﻴﻪ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﭘﺰﺷﻚ‬
‫ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ‪ -‬ﻧﻪ ﻣﺜﻞ ﭘﺰﺷﻜﻬﺎي ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ‪ -‬در اﻳﻦ ﻃﺐ روﺣﻲ‪ ،‬ﻳﻚ ﭘﺰﺷﻚ ﻣﺮاﻗﺐ اﺣﺘﻴﺎج دارد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻳﻚ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺮ روح او اﺷﺮاف داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻳﻚ وﻗﺘﻲ اﮔﺮ ﻣﺸﻜﻠﻲ ﺑﻮد ﺑﺮود‬
‫ﺳﺮاﻏﺶ ﺣﺎﻟﺶ را ﺑﻪ او ﻋﺮﺿﻪ ﺑﺪارد‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻃﺒﻴﺒﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ اﺣﻴﺎﻧﺎً ﺑﻪ او ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ؛ ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺧﻮاﻧﺪن‬
‫ﻛﺘﺎب ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﭘﺰﺷﻚ ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﭘﺰﺷﻚ‬
‫ﻣﻌﺎﻟﺢ ﻣﺮاﻗﺐ داﺋﻢ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺪون آن ﻣﺤﺎل اﺳﺖ )ﺑﺘﻮاﻧﺪ اﻳﻦ راه را ﻃﻲ ﻛﻨﺪ(؛ آري‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ‬
‫ﺗﻜﻴﻪآي ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺮد روي اﻳﻦ اﻣﺮ دارد‪ ،‬ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻫﻨﻮز ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺮﺷﺪ او ﭼﻪ ﻛﺴﻲ‬
‫ﺑﻮده‪ ،‬ﻣﺴﻠّﻢ داﺷﺘﻪ وﻟﻲ )ﻣﺸﺨﺺ( ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮﺑﻲ او از اﻳﻦ ﺗﻴﭗ ﻣﺸﺎﻳﺦ ﻣﻌﺮوف ﺻﻮﻓﻴﻪ‬
‫و از اﻳﻦ ﺳﻠﺴﻠﻪﻫﺎي ﻣﻌﺮوف ﻣﺘﺼﻮﻓﻪ ﻧﺒﻮده و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺗﺼﻮف ﺷﻴﻌﻲ از ﺗﺼﻮف ﺳﻨﻲ اﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎز را‬
‫دارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﻠﺴﻪﻫﺎ و اﻳﻦ ﺗﺸﺮﻳﻔﺎت ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺎل ﻣﺘﺼﻮﻓﻪ اﻫﻞ ﺗﺴﻨﻦ اﺳﺖ و ﻣﺘﺼﻮﻓﻪ ﺷﻴﻌﻪ‪ ،‬ﻫﻢ‬
‫ﻋﻤﻴﻘﺘﺮ از ﻣﺘﺼﻮﻓﻪ اﻫﻞ ﺗﺴﻨﻦ و ﻫﻢ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪21‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﻤﺘﺮ اﻫﻞ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﻴﺨﻲ و اﺳﺘﺎدي و او اﺳﺘﺎدش را ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬او اﺳﺘﺎدش را ﻧﺸﺎن‬
‫ﺑﺪﻫﺪ؛ ﺑﺴﺎ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ را در زﻣﺎن ﺧﻮدﺷﺎن‬
‫ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ داراي ﻋﺎﻟﻴﺘﺮﻳﻦ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻋﺮﻓﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺧﺎﻧﻪاش‪،‬‬
‫زﻧﺶ‪ ،‬ﺑﭽﻪاش‪ ،‬ﺷﺎﮔﺮدش ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻪآﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻋﺮﻓﺎن را دارد‪ ،‬وﻟﻲ واﻗﻌﺎً داﺷﺘﻪ‪،‬‬
‫ﻓﻘﻂ ﻫﻤﺎن ﻣﻌﻠﻢ ﺧﺎﺻﺶ او را ﻣﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬از ﻏﻴﺮ او ﻫﻤﻴﺸﻪ ﭘﻨﻬﺎن ﺑﻮده؛ و ﻣﻦ ﻳﻚ ﻗﺮﻳﻨﻪاي ﻫﻢ ﭘﻴﺪا‬
‫ﻛﺮدهآم ﻛﻪ ﺑﻌﺪ انﺷﺎءاﷲ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ ﻣﺪﺗﻲ ﻛﻮﺷﺶ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺧﻮدش‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺑﺪون اﺳﺘﺎد و ﻣﻌﻠﻢ و ﻣﺮﺑﻲ‪ ،‬اﻳﻦ راه را ﻃﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻛﻪ ﺳﺎﻟﻬﺎ زﺣﻤﺖ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ ،‬ﺧﻮن ﺟﮕﺮ ﻣﻲﺧﻮرد و‬
‫ﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﻜﺎﺷﻔﺎت ﻧﺎﺋﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺪون »دﻟﻴﻞ راه« اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺮدﻳﻢ و ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﺮدﻳﻢ ﻧﺸﺪ‪ ...،‬آﺧﺮش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺪون دﻟﻴﻞ راه اﻫﺘﻤﺎم‬
‫ﻛﺮدﻳﻢ و ﻧﺸﺪ‪ .‬ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺪﺗﻲ اﻳﻦﺟﻮر ﺑﻮده‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻌﺪ ﻣﺴﻠّﻢ ﭘﻴﺪا ﻛﺮده‪.‬‬
‫ﺧﻮب‪ ،‬اﻳﻦ ﻫﻢ ﺧﻮدش ﻳﻚ ﻗﺮﻳﻨﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﮔﺮ ﻳﻚ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺑﻮد ﻛﻪ در زﻣﺎن ﺧﻮدش‬
‫ﺧﺮﻗﻪاي داﺷﺖ و ﻛﻼه ﭼﻨﺪ ﺗﺮﻛﻲ و از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺴﻠّﻢ ﺷﻴﺨﺶ ﻫﻢ ﻣﻌﺮوف و ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد و‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ )او ﺷﺎﮔﺮ ﻓﻼن ﺷﻴﺦ ﺑﻮده اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ را در زﻣﺎن ﺧﻮدش ﻳﺎ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ زﻣﺎن ﺧﻮدش ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده و اﻟﻘﺎﺑﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ذﻛﺮ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻟﻘﺐ ﺷﺎﻋﺮي ﺑﻪ او دادهاﻧﺪ و ﻧﻪ ﻟﻘﺐ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﮔﻮﻳﻲ اﺻﻼً ﻳﻚ ﻓﻘﻴﻬﻲ را‪ ،‬ﻳﻚ ﺣﻜﻴﻤﻲ‬
‫را‪ ،‬ﻳﻚ ادﻳﺒﻲ را دارﻧﺪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻫﺴﺖ ﺟﺰ اﻳﻨﺠﻮر ﻋﻨﺎوﻳﻦ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را‬
‫دﻳﮕﺮان ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺣﻮم ﺷﻴﺦ ﻣﺤﻤﺪﺧﺎن ﻗﺰوﻳﻨﻲ در ﻣﻘﺪﻣﻪاي ﻛﻪ ﺑﺮ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻧﻜﺘﻪ را ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ را اول ﺑﺎر ﺷﺨﺼﻲ از ﻣﻌﺎﺻﺮان و ﻇﺎﻫﺮاً از‬
‫ﻫﻤﺸﺎﮔﺮدﻳﻬﺎي ﺣﺎﻓﻆ‪ -‬ﻛﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪22‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﺰد اﺳﺘﺎدﻫﺎﻳﻲ ﻫﻤﻴﻦ دروس ﻇﺎﻫﺮي را )ﺣﻜﻤﺖ‪ ،‬ﻛﻼم‪ ،‬ﻣﻨﻄﻖ‪ ،‬ﺗﻔﺴﻴﺮ( ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪهاﻧﺪ‪ -‬ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت‬
‫ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻤﻊ ﻛﺮده‪ .‬اﺳﻤﺶ را در ﺑﻌﻀﻲ از ﭼﺎﭘﻬﺎ ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻣﺤﻤﺪ ﮔﻞاﻧﺪام« ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻗﺰوﻳﻨﻲ و‬
‫دﻳﮕﺮان ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﻦ اﺳﻢ در ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي ﻣﺘﺄﺧﺮﺗﺮ اﺿﺎﻓﻪ ﺷﺪه و در آن ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي ﺧﻴﻠﻲ ﻗﺪﻳﻤﻲ اﺳﻢ‬
‫»ﻣﺤﻤﺪ ﮔﻞاﻧﺪام« ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﻣﻌﺎﺻﺮﻳﻦ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ ،‬و آن ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
‫ﻏﺎﻟﺒﺎً اﺳﺘﺎد ﻣﺎ ﻗﻮاماﻟﺪﻳﻦ ﻋﺒﺪاﷲ )ﻳﻜﻲ از اﺳﺘﺎدﻫﺎﺷﺎن( ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺻﺮار ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ را ﺟﻤﻊ‬
‫ﻛﻦ‪ ،‬ﺣﻴﻒ اﺳﺖ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ از ﺑﻴﻦ ﺑﺮود‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﺗﻌﻠﻞ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﻚ ﺣﺎﻟﺖ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺑﻪ او‬
‫اﺟﺎزه ﻧﻤﻲداده اﻳﻨﻬﺎ را ﺟﻤﻊ ﻛﻨﺪ؛ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺗﺎ در ﺳﺎل ‪ 792‬وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از وﻓﺎﺗﺶ ﻣﺎ آﻣﺪﻳﻢ‬
‫ﺷﻌﺮﻫﺎ را ﺟﻤﻊ ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺮد ﻛﻪ ﻫﻤﺸﺎﮔﺮدي ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ از ﺣﺎﻓﻆ ﻧﺎم ﻣﻲﺑﺮد ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻧﺎم ﻣﻲﺑﺮد‪:‬‬
‫» ذات ﻣﻠﻚ ﺻﻔﺎت‪ ،‬ﻣﻮﻻﻧﺎ اﻻﻋﻈﻢ اﻟﺴﻌﻴﺪ‪ ،‬اﻟﻤﺮﺣﻮم اﻟﺸﻬﻴﺪ )ﻣﻘﺼﻮد ﺷﻬﻴﺪ ﻋﺮﻓﺎن و ﻋﺸﻖ اﺳﺖ(‬
‫ﻣﻔﺨﺮ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬اﺳﺘﺎد ﻧﺤﺎرﻳﺮ اﻻدﺑﺎء‪ ،‬ﻣﻌﺪن اﻟﻠﻄﺎﺋﻒ اﻟﺮوﺣﺎﻧﻴﻪ‪ ،‬ﻣﺨﺰن اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﺴﺒﺤﺎﻧﻴﻪ‪ ،‬ﺷﻤﺲاﻟﻤﻠﺔ‬
‫واﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺸﻴﺮازي«‪.‬‬
‫ﻧﻪ ﻳﻚ ﻋﻨﻮان ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ دارد ﻧﻪ ﻳﻚ ﻋﻨﻮان ﺷﻌﺮي‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻫﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻃﻴﺐ اﷲ ﺗﺮﺑﺘﻪ و رﻓﻊ ﻓﻲ ﻋﺎﻟﻢ‬
‫اﻟﻘﺪس رﺗﺒﺘﻪ« ﮔﻮﻳﻲ ﻳﻚ ﻓﻘﻴﻬﻲ را دارد ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎز ﻣﺮﺣﻮم ﻗﺰوﻳﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻧﺴﺨﻪ‬
‫از دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻛﺎﺗﺒﻲ ﻛﻪ ﻳﺎ ﺧﻴﻠﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ زﻣﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻮده ﻳﺎ ﻣﻌﺎﺻﺮش ﺑﻮده اﺳﺘﻨﺴﺎخ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬در آﺧﺮ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻣﺮد ﻳﺎد ﻛﺮده ﺑﻪ اﻳﻦ ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻳﺎده ﻛﺮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪23‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫»ﺗﻢ‪ ‬دﻳﻮان اﻟﻤﻮﻟﻲ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻔﺎﺿﻞ‪ ،‬ﻣﻠﻚ اﻟﻘّﺮاء و اﻓﻀﻞ اﻟﻤﺘﺄﺧﺮﻳﻦ‪ ،‬ﺷﻤﺲ اﻟﻤﻠﺔ واﻟﺪﻳﻦ‪ ،‬ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ‬
‫اﻟﺤﺎﻓﻆ رو‪‬ح اﷲ روﺣﻪ و اوﺻﻞ ﻓﺘﻮﺣﻪ و ﻧّﻮر ﻣﺮﻗﺪه‪«.‬‬

‫ﻣﺮﺣﻮم ﻗﺰوﻳﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ‪:‬‬
‫» از اﻟﻘﺎب و ﻧﻌﻮﺗﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎﺗﺐ ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ﻋﺼﺮ ﺧﻮاﺟﻪ و ﺷﺎﻳﺪ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺧﻮاﺟﻪ در ﺣﻖ او‬
‫ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺑﺪون اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻴﭻ ﻋﺒﺎرﺗﻲ دﻳﮕﺮ دال ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ وي از ﻣﺸﺎﻫﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎ و ﺻﻮﻓﻴﻪ ﻋﺼﺮ ﺧﻮد ﺑﻮده از‬
‫ﻗﺒﻴﻞ ﻗﻄﺐ اﻟﺴﺎﻟﻜﻴﻦ‪ ،‬ﻓﺨﺮاﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ‪ ،‬ذﺧﺮ اﻻوﻟﻴﺎء‪ ،‬ﺷﻤﺲاﻟﻌﺮﻓﺎء‪ ،‬ﻋﺎرف ﻣﻌﺎرف ﻻرﻳﺒﻲ‪ ،‬واﻗﻒ ﻣﻮاﻗﻒ‬
‫اﺳﺮار ﻏﻴﺒﻲ‪ ،‬و اﻣﺜﺎل ذﻟﻚ – ﻛﻪ در ﻧﺴﺦ ﺟﺪﻳﺪه ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﺮ اﺳﻢ او ﻣﻲاﻓﺰاﻳﻨﺪ‪ -‬در ﺣﻖ او اﺳﺘﻌﻤﺎل‬
‫ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮد ‪ 1‬ﻛﻪ ﺧﻮاﺟﻪ در ﻋﺼﺮ ﺧﻮد ﺑﻴﺸﺘﺮ از زﻣﺮه ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻀﻼ و‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﻣﻲرﻓﺘﻪ ﺗﺎ از ﻓﺮﻗﻪ ﻋﺮﻓﺎ و ﺻﻮﻓﻴﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻠﻢ و ﻓﻀﻞ و ادب او ﺑﺮ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﺮﻓﺎن‬
‫و ﺗﺼﻮف او ﻏﻠﺒﻪ داﺷﺘﻪ ‪ 2‬و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ از ﻧﻌﺖ » ﻣﻠﻚ اﻟﻘﺮاء« ﻛﻪ ﻛﺎﺗﺐ در ﺣﻖ او اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻧﺤﻮ وﺿﻮح ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺧﻮاﺟﻪ از ﻣﻌﺎرﻳﻒ ﻗﺮاء ﻋﺼﺮ ﺧﻮد ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﺪه و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﻤﺖ‬
‫ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً در زﻣﺎن ﺧﻮد ﻣﺸﻬﻮر ﺑﻮده و اﻳﻦ ﺑﻴﺖ او ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻋﺸﻘﺖ رﺳﺪ ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ار ﺧﻮد ﺑﻪ ﺳﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﻗـﺮآن زﺑﺮ ﺑﺨـﻮاﻧﻲ ﺑﺎ ﭼـﺎرده رواﻳﺖ‬

‫‪ - 1‬ﻣﺮﺣﻮم ﻗﺰوﻳﻨﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺣﺰﻣﻬﺎﻳﺶ را ﻫﻢ ﺑﻪ ﺻﻮرت »ﺷﺎﻳﺪ« ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ - 2‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺮ را ﻣﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻗﺒﻮل ﻧﺪارﻳﻢ ﻛﻪ واﻗﻌﺎً ﻏﻠﺒﻪ داﺷﺘﻪ وﻟﻲ در اﺷﺘﻬﺎر ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﻣﺴﻠّﻢ ﻏﻠﺒﻪ داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻣﻘـﺼﻮد اﻳـﺸﺎن ﻫـﻢ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺑﻮده‪.‬‬

‫‪24‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫در ﺣﻖ او ﺻﺎدق و ﺑﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺼﺮﻳﺤﺎت او از ﻗﺒﻴﻞ اﻏﺮاق و ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﺷﺎﻋﺮاﻧﻪ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ و‬
‫ﺗﺨﻠﺺ »ﺣﺎﻓﻆ« )ﻳﻌﻨﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﻗﺮآن( ﺑﻜﻠﻲ اﺳﻢ ﺑﺎﻣﺴﻤﻲ و ﺻﻔﺖ ﺑﺎرز او ﺑﻮده اﺳﺖ‪«.‬‬
‫ﻣﻦ از دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ دو ﻧﺴﺨﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﺪارم‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﻧﺴﺨﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﻗﺰوﻳﻨﻲ‪ ،‬و دﻳﮕﺮ ﻧﺴﺨﻪاي ﻛﻪ آﻗﺎي‬
‫ﺳﻴﺪاﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ اﻧﺠﻮي ﺷﻴﺮازي اﺧﻴﺮاً ﭼﺎپ ﻛﺮده و ﺟﺰو ﻧﺴﺦ ﺧﻮب ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻨﺪو ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ‬
‫ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﻗﺰوﻳﻨﻲ ﺗﻜﻴﻪاش ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺮ ﻧﺴﺦ ﻗﺪﻳﻢ اﺳﺖ و ﺑﻪ ذوق و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‬
‫ﻫﻴﭻ اﻋﺘﻤﺎد ﻧﺪارد و آﻗﺎي اﻧﺠﻮي ﺷﻴﺮازي و ﺗﻴﭙﺶ اﻓﺮادي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﻪ ﻧﺴﺦ ﻗﺪﻳﻤﻪ اﻋﺘﻨﺎﻳﻲ‬
‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺎ ﻫﺮ ﺷﻌﺮي ﻫﻢ ﻛﻪ در دﻳﻮاﻧﻬﺎي ﻣﻨﺴﻮب ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﺑﻪ ﺗﻴﭗ ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﻣﻲﺧﻮرد ﻗﺒﻮل ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻌﻠﻢ رﺳﻤﻲ ﻫﻢ زﻳﺎد داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از اﺳﺘﺎدﻫﺎﻳﺶ ﻣﻴﺮﺳﻨﺪ ﺳﻴﺪﺷﺮﻳﻒ ﺟﺮﺟﺎﻧﻲ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪.‬‬
‫درﻣﻘﺪﻣﻪء ﺣﺎﻓﻆ اﻧﺠﻮي از ﺣﺎﻓﻆ ﺷﻴﺮﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﺮﺣﻮم دﻛﺘﺮ ﻣﻌﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ)ﻣﺮﺣﻮم دﻛﺘﺮ ﻣﻌﻴﻦ‬
‫ﻫﻢ ﻳﻚ آدﻣﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺣﺮف ﻣﻲزد‪ ،‬ﻫﻴﭻ وﻗﺖ ﺑﻲاﺳﺘﻨﺎد ﺣﺮف ﻧﻤﻲزد(‪:‬‬

‫»ﻫﺮﮔﺎه در ﻣﺠﻠﺲ درس ﻣﻴﺮﺳﻴﺪﺷﺮﻳﻒ ﻋﻼﻣﻪ ﮔﺮﮔﺎﻧﻲ ﺷﻌﺮ ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﻋﻮض اﻳﻦ‬
‫ﺗﺮّﻫﺎت ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﺣﻜﻤﺖ ﺑﭙﺮدازﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻮن ﺷﻤﺲاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻲرﺳﻴﺪ ﻋﻼﻣﻪ ﮔﺮﮔﺎﻧﻲ ﻣﻲﭘﺮﺳﻴﺪ‬
‫ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﭼﻪ اﻟﻬﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ؟ ﻏﺰل ﺧﻮد را ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ .‬ﺷﺎﮔﺮدان ﻋﻼﻣﻪ ﺑﻪ وي اﻋﺘﺮاض‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪25‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ اﻳﻦ ﭼﻪ رازي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ را از ﺳﺮودن ﺷﻌﺮ ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﻲ وﻟﻲ ﺑﻪ ﺷﻨﻴﺪن ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ رﻏﺒﺖ‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻲ؟ اﺳﺘﺎد در ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻤﻪ اﻟﻬﺎﻣﺎت و ﺣﺪﻳﺚ ﻗﺪﺳﻲ و ﻟﻄﺎﺋﻒ ﺣﻜﻤﻲ و‬
‫ﻧﻜﺎت ﻗﺮآﻧﻲ اﺳﺖ‪«.‬‬
‫»ﻟﻄﺎﺋﻒ ﺣﻜﻤﻲ ﺑﺎ ﻧﻜﺎت ﻗﺮآن« ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ آﻧﭽﻪ ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ ﻟﻄﺎﺋﻒ ﺣﻜﻤﻲ‬
‫اﺳﺖ ﺑﺎ ﻧﻜﺎت ﻗﺮآﻧﻲ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻴﺮﺳﻴﺪ ﺷﺮﻳﻒ در واﻗﻊ از ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ ﮔﺮﻓﺘﻪ )ﺷﺪه(‪.‬‬
‫ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺣﺘﻲ در زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻨﻮز ﺟﻮان و ﺷﺎﮔﺮد ﻣﻴﺮﺳﻴﺪﺷﺮﻳﻒ ﺑﻮده‪ ،‬ﺗﻠﻘﻲ اﻓﺮادي‬
‫ﻧﻈﻴﺮ ﻣﻴﺮﺳﻴﺪﺷﺮﻳﻒ از ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻦ ﺣﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﺎدم ﻧﻴﺴﺖ ﻣﻦ در ﻛﺠﺎ ﺧﻮاﻧﺪم ﻛﻪ اﻳﻦ ﻟﻘﺐ »ﻟﺴﺎن اﻟﻐﻴﺐ« را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ دادهاﻧﺪ ﻣﺎل ﻋﺼﺮﻫﺎي‬
‫ﻣﺘﺄﺧﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬از ﻫﻤﺎن زﻣﺎﻧﻬﺎي ﻗﺪﻳﻢ ﺑﻪ او »ﻟﺴﺎن اﻟﻐﻴﺐ« ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺣﺮف درﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻗﺮﻳﻨﻪ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺮد از ﻫﻤﺎن زﻣﺎن ﺧﻮدش ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻣﺮد ﻋﺎرف اﻫﻞ ﻣﻌﻨﺎ )ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﺪه( ﺑﻪ ﻃﻮري ﻛﻪ اﺳﺎﺳﺎً او را زﺑﺎن ﻏﻴﺐ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﺠﻮر ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ‬
‫را ﻛﻪ او ﺳﺮوده‪ ،‬او ﻧﺒﻮده ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺑﺸﺮ ﻛﻪ ﺑﺴﺮاﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﻏﻴﺐ ﺑﻪ زﺑﺎن او ﺟﺎري ﻣﻲﺷﺪه اﺳﺖ؛‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﻋﺘﻘﺎدي داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫از ﺗﺎرﻳﺦ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ ﻣﺮدي ﺑﻮده در‬
‫زي‪ ‬ﻋﻠﻤﺎ و اﻟﺒﺘﻪ در ﻋﻴﻦ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﻚ ﻋﺎرف ﺑﻮده )ﻧﺰدﻳﻜﺎﻧﺶ او را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﻋﺎرف ﻣﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ اﻣﺎ‬
‫ﻧﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ دروﻳﺶ و ﺻﻮﻓﻲ ﺣﺮﻓﻪاي( ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻌﺮوف ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬آن ﻣﺤﻤﺪ‬
‫ﮔﻞاﻧﺪام ﻫﻢ وﻗﺘﻲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻋﺬر ﺑﻴﺎورد ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺧﻮدش‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪26‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻓﺮﺻﺖ ﻧﻜﺮد و ﻧﺨﻮاﺳﺖ )دﻳﻮاﻧﺶ را ﺟﻤﻊ ﻛﻨﺪ(‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ »اﻳﻨﻘﺪر ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺘﺐ دواوﻳﻦ ﻋﺮب‬
‫و ﻛﺸّﺎف و ﻣﻔﺘﺎح و ﻣﺼﺒﺎح و‪ ...‬ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﺮﺻﺖ ﻧﺪاﺷﺖ«‪ .‬ﮔﻮﻳﻲ ﻛﺴﻲ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﻴﺮزا ﻣﺤﻤﺪﺗﻘﻲ ﺷﻴﺮازي‬
‫را وﺻﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﻴﺮزا ﻣﺤﻤﺪﺗﻘﻲ ﺷﻴﺮازي اﻋﻠﻲ اﷲ ﻣﻘﺎﻣﻪ از ﺷﻌﺮاي ﺑﺴﻴﺎر زﺑﺮدﺳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺮزاده ﻗﺎآﻧﻲ ﻫﻢ‬
‫ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﻫﻢ ﺧﻮب ﺷﻌﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺘﻬﺪ و ﻣﺮﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺧﻴﻠﻲ ﻛﻢ ﺷﻌﺮ ﮔﻔﺘﻪ؛ ﺣﺎﻻ ﻛﺴﻲ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ آﻗﺎي آﻣﻴﺮزا ﻣﺤﻤﺪﺗﻘﻲ دﻳﻮاﻧﺸﺎن را ﺟﻤﻊ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻳﺎ ﻧﻪ؟ آدم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﺸﺎن آﻧﻘﺪر ﻣﺸﻐﻠﻪ‬
‫داﺷﺖ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ ﺑﻴﺎﻳﺪ دﻳﻮاﻧﺶ را ﺟﻤﻊ ﻛﻨﺪ‪ .‬درﺑﺎره ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻨﺠﻮر ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﻘﺪر‬
‫ﻣﺸﻐﻠﻪ ﻋﻠﻤﻲ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺧﻮدش دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ ﺑﻴﺎﻳﺪ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ را ﺟﻤﻊ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﭼﻬﺮه ﺣﺎﻓﻆ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﻣﻨﻌﻜﺲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺣﺎﻓﻆ از ﻧﮕﺎﻩ دﻳﻮاﻧﺶ‬
‫اﻣﺎ ﺑﻴﺎﻳﻴﻢ ﺳﺮاغ ﻣﻨﺒﻊ دوم ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻌﻨﻲ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ‪ .‬در زﻣﺎن ﻣﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺣﺎﻓﻆ را ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ‬
‫از روي دﻳﻮان و اﺷﻌﺎر و ﮔﻔﺘﻪﻫﺎﻳﺶ ﺑﺸﻨﺎﺳﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻢ اﻟﺒﺘﻪ راه درﺳﺘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮدش ﻳﻚ راه‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﻴﺎن ﻫﻤﻪ ﺷﻌﺮا‪ -‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ اﻋﻢ از ﻓﺎرﺳﻲ و ﻋﺮﺑﻲ‪ ،‬و ﺷﺎﻳﺪ اﺑﻦ‬
‫ﻓﺎرض ﻫﻢ ﻣﺜﻞ ﺣﺎﻓﻆ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ -‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻣﺜﻞ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻨﺠﻮر ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ در ﺷﻌﺮش ﻳﻚ دوﮔﺎﻧﮕﻲ‬
‫ﻇﺎﻫﺮي ﻣﺸﻬﻮد ﺑﺎﺷﺪ‪) ،‬ﻟﺬا ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﺎﻓﻆ از راه دﻳﻮاﻧﺶ ﺧﺎﻟﻲ از دﺷﻮاري ﻧﻴﺴﺖ(‪ .‬در ﺑﻌﻀﻲ از‬
‫اﺷﻌﺎرش ﻳﻚ ﺣﺎﻟﺖ ﻻاﺑﺎﻟﻲﮔﺮي و ﻓﺴﻖ و ﻓﺠﻮر و ﭘﺸﺖ ﭘﺎ زدن ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﺳﻨﻦ و ﻣﻘﺪﺳﺎت‪ ،‬و دم‬
‫ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدن و ﺑﻲاﻋﺘﻨﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺑﻮدن ﻣﻨﻌﻜﺲ اﺳﺖ‪ ،‬و از آن ﻃﺮف ﻫﻢ اﺷﻌﺎري دارد ﻛﻪ ﺑﺪون‬
‫ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﻮﺟﻴﻪ و ﺗﺄوﻳﻠﻲ ﻣﺦّ ﻋﺮﻓﺎن و ﻣﺦّ اﺧﻼق اﺳﺖ و ﻧﻘﻴﺾ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ درﺳﺖ ﻧﻬﻲ اﻳﻨﻬﺎ‪ .‬ﻳﻚ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ دوﻧﮕﺎﻧﮕﻲ در اﺷﻌﺎر‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪27‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬﺖ ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در زﻣﺎن ﻣﺎ ﺑﻪ ﺷﻜﻠﻲ در آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫اﺣﺪي ﻧﻈﻴﺮ ﻧﺪارد؛ ﻳﻌﻨﻲ آن آدم ﻟﺬﺗﺠﻮي ﻟﺬتﭘﺮﺳﺖ ﻣﻴﺨﻮارهاي ﻛﻪ ﺳﺮ و ﻛﺎرش ﺟﺰ ﺑﺎ ﺷﺮاب و رﺑﺎب‬
‫و ﭼﻨﮓ و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ آدم ﺑﻪ اﺻﻄﻼح اﻣﺮوزﻳﻬﺎ اﭘﻴﻜﻮري‪ ،‬در ﻛﺎر ﺧﻮدش از ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﻣﺪد ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬و در ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺠﺎﻟﺲ و ﺑﺰﻣﻬﺎ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﺳﻮم ﺷﺮاب و رﺑﺎب اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‪ ،‬و‬
‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻫﻤﻴﻦ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ در ﻣﺤﺎﻓﻞ دﻳﮕﺮي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻮده و ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ ،‬در ﻣﺤﺎﻓﻠﻲ ﻛﻪ‬
‫اﻓﺮادي ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻟﺖ ﺗﺠﺮد ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺧﻮدﺷﺎن را ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻟﺖ ذﻛﺮ ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ را ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬اﺷﻚ ﻣﻲرﻳﺰﻧﺪ و‬
‫ﻣﻲﮔﺮﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻓﺮاد ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺰرﮔﻲ ﺣﺎﻓﻆ از ﺳﺠﺎدهﺷﺎن ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد؛ ﻳﻌﻨﻲ در ﺑﺰم آﻧﻬﺎ ﺳﻮم ﺷﺮاب و‬
‫رﺑﺎب اﺳﺖ‪ ،‬و در ﻣﺤﻔﻞ اﻟﻬﻲ و روﺣﺎﻧﻲ اﻳﻨﻬﺎ ﺳﻮم ﻗﺮآن و ﺻﺤﻴﻔﻪء ﺳﺠﺎدﻳﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ دﻳﮕﺮ ﺻﺤﺒﺖ‬
‫»ﺑﻪ ﺧﻮدﺑﻨﺪي« ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻦ اﺷﺨﺎﺻﻲ را ﺳﺮاغ دارم‪ .‬اﻓﺮادي ﻧﻈﻴﺮ ﻣﺮﺣﻮم ﻓﻴﺾ ﻣﺜﻼً‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﭼﺸﻢ و دﻳﺪه ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ اﻳﻦ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ؟ و واﻗﻌﺎً ﻫﻢ اﮔﺮ ﻣﺎ ﺑﻪ اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻧﮕﺎه‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در ﻧﻈﺮ اﺑﺘﺪاﺋﻲ ﻻاﻗﻞ‪ ،‬اﻳﻦ دوﮔﺎﻧﮕﻲ و دوﮔﻮﻧﮕﻲ را در آن ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ‪ .‬ﭘﺲ ﺣﺎﻓﻆ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬در‬
‫ﻧﻈﺮ اﺑﺘﺪاﺋﻲ ﻻاﻗﻞ‪ ،‬اﻳﻦ دوﮔﺎﻧﮕﻲ و دوﮔﻮﻧﮕﻲ را در آن ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ‪ .‬ﭘﺲ ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻴﺴﺖ؟ از اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻔﻬﻤﻴﻢ ﻛﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ از روي اﺛﺮش‪ ،‬دﻳﻮاﻧﺶ‪ ،‬ﻛﺎري اﺳﺖ ﻣﻨﻄﻘﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ دﻳﻮاﻧﺶ را ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﺮد‪ ،‬ﺣﺎﻻ‬
‫ﻣﻤﻜﻦ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ اﺣﻴﺎﻧﺎً ﻛﺴﻲ ﺑﺮﺳﺪ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ آﺧﺮش ﻧﺘﻮاﻧﺪ او را ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎﻻﺧﺮه اﻗﺪام ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻛﺎر‪ ،‬ﻛﺎري اﺳﺖ ﻋﻤﻠﻲ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻳﺎ ﻧﻤﻲرﺳﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﻧﺮﺳﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻧﺮﺳﻴﺪﻳﻢ‪ ،‬وﻟﻲ‬
‫اﮔﺮ رﺳﻴﺪم راه‪ ،‬راه ﺻﺤﻴﺤﻲ اﺳﺖ‪ ،‬راه ﺗﺤﻠﻴﻞ دﻳﻮان و اﺛﺮ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪28‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ‪.‬‬
‫در ﻣﻮرد ﺣﻔﺎظ‪ ،‬ﻓﺮﺿﻴﻪﻫﺎي زﻳﺎدي ﻫﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪﻫﺎ را ﻳﻚ ﻳﻚ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻫﺮ ﻳﻚ از‬
‫آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﻗﺮاﺋﻦ ﻣﻮﺟﻮد ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و اﺣﻴﺎﻧﺎً ﻗﺮاﺋﻦ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻫﻢ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻮارد ﺑﻪ‬
‫ﻛﻤﻚ ﻣﺎ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﻣﺜﻞ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎي اﻣﺮوزي در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬اول ﻳﻚ ﻓﺮﺿﻴﻪاي در‬
‫ذﻫﻨﺸﺎن ﺑﺮق ﻣﻲزﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺻﻄﻼح اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﺔ ﺗﺌﻮري اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻣﻲآورﻧﺪ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭘﺮاﺗﻴﻚ و ﻋﻤﻞ‪،‬‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﺑﺎ واﻗﻊ اﻧﻄﺒﺎق ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻳﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻓﺮﺿﻴﻪ اول درﺑﺎرﻩ ﺣﺎﻓﻆ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﺻﺮﻓ ًﺎ ﻳﻚ هﻨﺮﻣﻨﺪ اﺳﺖ‬
‫اوﻟﻴﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ درﺑﺎره دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در دﻳﻮاﻧﺶ ﺻﺮﻓﺎً ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﻌﻨﻲ‬
‫ﻛﻠﻤﻪء ﺷﻌﺮ و ﺷﺎﻋﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ اﺳﺖ؛ ﺣﺎﻓﻆ در دﻳﻮان ﺧﻮدش ﻫﻴﭻ ﻫﺪﻓﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻪ اﺳﺖ ﻳﻚ ﺷﺎﻫﻜﺎر ﻫﻨﺮي ﺑﻪ وﺟﻮد ﺑﻴﺎورد‪ .‬ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻳﻚ ﺷﺎﻫﻜﺎر ﻫﻨﺮي‬
‫ﺑﻪ وﺟﻮد ﺑﻴﺎورد‪ .‬ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻳﻚ ﺷﺎﻫﻜﺎر ﻫﻨﺮي ﺑﻪ وﺟﻮد ﺑﻴﺎورد ﺗﻤﺎم ﻫﻤﺘﺶ اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ از ﭼﻪ ﻣﻮادي و ﺑﺮاي ﭼﻪ ﻫﺪﻓﻲ ﻳﻚ ﺷﺎﻫﻜﺎر ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ و ﺟﻮد آورد‪ .‬او دﻳﮕﺮ ﻻزم‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻪ آن ﻣﺎده اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪) ،‬ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ( ﭼﻪ ﺑﻪ درد ﻛﺎرش ﻣﻲﺧﻮدر‪ .‬ﻳﻚ ﻣﺠﺴﻤﻪﺳﺎز‬
‫ﻫﺪﻓﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻣﺠﺴﻤﻪ ﻋﺎﻟﻲ ﺑﺴﺎزد‪ ،‬آﻧﮕﺎه دﻧﺒﺎل ﺳﻮژه ﺧﻮب اﺳﺖ؟ و از ﭼﻪ ﻣﺎدهاي‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﺳﺎﺧﺖ؟ ﺑﺎ ﮔﭻ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﺳﺎﺧﺖ ﻳﺎ ﺑﺎ ﻓﻠﺰ و ﻳﺎ ﺑﺎ ﺳﻨﮓ؟ ﻳﺎ ﺑﻬﻠﻮﻟﻲ ﻫﺴﺖ در ﻣﺪرﺳﻪ‬
‫ﺳﭙﻬﺴﺎﻻر‪ ،‬ﺑﻬﻠﻮل ﻣﻌﺮوف‪ .‬ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻧﻘﺎﺷﻬﺎ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺳﻮژه اﻳﻦ ﺟﻨﺎب ﺑﻬﻠﻮل اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﻗﻴﺎﻓﻪ ﺧﻮﺑﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻘﺎﺷﻲاش را ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻜﺸﻨﺪ ﻳﺎ ﻣﺠﺴﻤﻪاش را ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮﻳﺰﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻴﺎﻳﺪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪29‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺠﺴﻤﻪ ﺑﻬﻠﻮل را ﺑﺮﻳﺰد‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﻼﻣﺖ ارادت ﻓﻮقآﻟﻌﺎدهآي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﻠﻮل دارد؟ ﻧﻪ‪ ،‬ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ دﻧﺒﺎل‬
‫ﺳﻮژه و ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﻫﻨﺮ ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻬﻲ ﻇﺎﻫﺮ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﻌﺮ‪ ،‬ﺧﻮدش ﻫﻨﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ارﺳﻄﻮ ﻫﻢ ﺷﻌﺮ را اول ﺟﺰو ﻣﻨﻄﻖ ﻧﺸﻤﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﻄﺎﺑﻪ و ﺷﻌﺮ از »ﺻﻨﺎﻋﺎت ﺧﻤﺲ« را ﺟﺰو ﻓﻨﻮن‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺰوه ﻫﻨﺮ آورد‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺑﻌﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺟﺰو ﻫﻨﺮﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻢ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ ﻫﻢ ﻫﻨﺮ‪ ،‬و ﻟﻬﺬا اﺳﻢ‬
‫»ﺻﻨﺎﻋﺎت ﺧﻤﺲ« ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﺻﻨﻌﺖ اﺳﺖ و ﻫﻨﺮ‪ .‬در اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ اﺳﺖ و‬
‫ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ از ﻧﻈﺮ ﻫﻨﺮي ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻠﻤﻪ ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻳﻚ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ‬
‫ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻣﻘﺘﺪر اﺳﺖ‪ ،‬اﺣﺪي ﺑﺤﺚ ﻧﺪارد‪ .‬اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ اﺳﺖ و دﻳﻮان ﺷﻌﺮ‬
‫او را ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﻣﺤﺘﻮا ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺟﺪي ﮔﺮﻓﺖ‪،‬ﻫﻴﭻ ﺟﺎﻳﺶ را‪ ،‬ﻧﻪ آﻧﺠﺎﻳﻲ ﻛﻪ دم از ﻣﻲ و ﻣﻌﺸﻮق و اﻳﻦ‬
‫ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻣﻲزﻧﺪ و ﻧﻪ آﻧﺠﺎﻳﻲ ﻛﻪ دم از ﺧﺪا و ﻋﺮﻓﺎن و ﺳﻠﻮك ﻣﻲزﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮ دو ﺑﺮاي ﺣﺎﻓﻆ ﺳﻮژه ﻫﺴﺘﻨﺪ و‬
‫ﺑﺲ‪ ،‬او ﺑﺎﺑﺎﻳﻲ ﺑﻮدده ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﻋﺎﺷﻖ ﻫﻨﺮش اﺳﺖ و دﻧﺒﺎل ﺳﻮژه ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎً ﻛﻪ از‬
‫ﻗﺪﻳﻢ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪» :‬اَﺣ‪‬ﺴ‪‬ﻦُ اﻟﺸﱢﻌ‪‬ﺮِ اَﻛﺬَﺑ‪‬ﻪ‪ «‬اﺻﻼً ﺷﻌﺮ ﺑﺎ دروغ دﺳﺖ ﺷﺪه؛ آن ﺷﻌﺮي ﻫﻢ ﻛﻪ ﻗﺮآن ﻧﻬﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ » :‬ﻟَﺌﻦْ ﻳ‪‬ﻤ‪‬ﻠَﺄ ﺑ‪‬ﻄﻦُ اﻟﺮﱠﺟ‪ُ‬ﻞِ ﻗَﻴ‪‬ﺤﺎً ﺧَﻴ‪‬ﺮٌ ﻣ‪‬ﻦْ اَنْ ﻳ‪‬ﻤ‪‬ﻠَﺄ ﺷ‪‬ﻌﺮاً« ﻫﻤﻴﻦ ﺷﻌﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺤﺘﻮاﻳﺶ ﺗﺨﻴﻞ ﻣﺤﺾ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻫﻢ ﻓﺮﻣﻮد‪ » :‬ا‪‬نﱠ ﻣ‪‬ﻦَ اﻟﺸﱢﻌﺮِ ﻟَﺤ‪‬ﻜْﻤ‪‬ﺔً«‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﻌﻀﻲ اﺷﻌﺎر ﻫﻢ ﺣﻜﻤﺖ‬

‫اﺳﺖ؛ وﻟﻲ اﺳﺎس ﺷﻌﺮ )ﺗﺨﻴﻞ اﺳﺖ(‪ .‬در ﻣﻨﻄﻖ ﻫﻢ ﺷﻌﺮ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﺨﻴﻞ و ﻳﻚ اﻣﺮ‬
‫ﺗﺨﻴﻠﻲ)ﻣﻲﺳﻨﺎﺳﻨﺪ(‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﻧﻈﻢ ﻛﺎر ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺣﺎﻻ ﺧﻮدش ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺧﺎﺻﻲ دارد‪.‬‬
‫اﮔﺮ اﻳﻨﺠﻮر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬از دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻴﺰي را ﺟﻊ ﺑﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺣﺎﻓﻆ‬

‫‪ - 1‬ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ج ‪ /79‬ص ‪.290‬‬

‫‪30‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻤﻲﺷﻮد اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮد‪.‬‬
‫داﺳﺘﺎﻧﻲ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﺮزدق ﻳﻚ وﻗﺘﻲ در ﺿﻤﻦ اﺷﻌﺎرش اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻓَﺒِﻨﺘْﻦَ ﺑِﺠﺎﻧ‪‬ﺒ‪‬ﻲ‪ ‬ﻣ‪‬ﺼ‪‬ﺮﱠﻋﺎت‪‬‬

‫و‪ ‬ﺑِﺖ‪ ‬اَﻓَﺾ‪ ‬اَﻏْﻼقَ اﻟﺨ‪‬ﺘﺎم‪.‬‬

‫‪8‬‬

‫دارد وﺻﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻳﻚ ﻋﺪه زﻧﻬﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺴﺮ ﻣﻲﺑﺮده‪ .‬ﺧﻠﻴﻔﻪء وﻗﺖ ﮔﻔﺖ ﺗﻮ در اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ‬
‫اﻗﺮار ﺑﻪ زﻧﺎ ﻛﺮدهاي‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺣﺪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺟﺎري ﺷﻮد )ﭼﻮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻧﺴﻮان در دو ﻃﺮف ﻣﻦ‬
‫راﺣﺖ ﺧﻮاﺑﻴﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻛﺎر ﻣﻦ ﻫﻢ ﺗﺎ ﺻﺒﺢ ﺟﺰ ﻗﻔﻞ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎزﻛﺮدن ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺖ اﻳﻦ اﻗﺮار‬
‫ﺑﻪ زﻧﺎﺳﺖ(‪ .‬ﻓﺮزدق ﮔﻔﺖ‪» :‬انﱠ ﻛ‪‬ﺘﺎب‪ ‬اﷲِ ﻳ‪‬ﺪ‪‬ر‪‬ه‪ ‬ﻋ‪‬ﻨﱠﺎ اﻟْﺤ‪‬ﺪ‪ «‬ﻗﺮآ« ﺣﺪ را از ﻣﻦ ﺑﺮداﺷﺘﻪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻄﻮر؟‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬و‪‬اﻟﺸﱡﻌ‪‬ﺮاء‪ ‬ﻳ‪‬ﺘﱠﺒِﻌ‪‬ﻬ‪‬ﻢ‪ ‬اﻟْﻐﺎو‪‬نَ اَﻟْﻢ ﺗَﺮَ اَﻧﱠﻬ‪‬ﻢ‪ ‬ﻓﻲ ﻛُﻞﱢ واد‪ ‬ﻳ‪‬ﻬﻴﻤﻮنَ و‪ ‬اَﻧﱠﻬ‪‬ﻢ‪‬‬
‫ﻳ‪‬ﻘﻮﻟﻮنَ ﻣﺎﻻﻳ‪‬ﻔﻌ‪‬ﻠﻮنَ« ‪ 9‬ﻛﺎر ﺷﺎﻋﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎرِ ﻧﻜﺮده را ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﻨﺪ‪ 10 .‬ﺑﻪ ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ ]ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﭼﻴﺰي ﻧﺴﺒﺖدادهاﻧﺪ[ )اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ اﻓﺴﺎﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﺎ اﻣﻴﺮﺗﻴﻤﻮر ﻣﻼﻗﺎت‬
‫ﻧﻜﺮده( ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اﮔﺮ آن ﺗﺮك ﺷﻴﺮازي ﺑﻪ دﺳﺖ آرد دل ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺧﺎل ﻫﻨﺪﻳﺶ ﺑﺨﺸﻢ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و ﺑﺨﺎر را‬

‫اﻳﻦ ﻓﻘﻂ در ﻣﻨﻄﻖ ﻳﻚ ﺷﻌﺮ درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ آﺳﻤﺎن ﺟ‪‬ﻞ ﺑﮕﻮﻳﺪ » ﺑﻪ ﺧﺎل ﻫﻨﺪوﻳﺶ ﺑﺨﺸﻢ‬
‫ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و ﺑﺨﺎرا را«‪ .‬اﻣﻴﺮﺗﻴﻤﻮر ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﭼﻴﺴﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ؟ ﻣﻦ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﺟﺎن ﻛﻨﺪهام ﺗﺎ‬
‫ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و ﺑﺨﺎرا را ﻓﺘﺢ ﻛﺮدهام‪ ،‬ﺗﻮ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺧﺎل ﺳﻴﺎه ﻣﻲﺑﺨﺸﻲ؟ ﮔﻔﺖ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﺑﺨﺸﺶ ﻛﺮدهام ﻛﻪ‬
‫ﺣﺎﻻ ﭼﻴﺰي ﻧﺪارم و اﻳﻨﺠﻮر ﺟﻠﻨﺒﺮ ﻫﺴﺘﻢ! اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ اﻓﺴﺎﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲ دﻫﻨﺪ؛ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‬
‫ﺑﺎ اﻣﻴﺮ ﺗﻴﻤﻮر ﻣﻼﻗﺎت ﻧﻜﺮده‪.‬‬

‫‪ - 8‬دﻳﻮان ﻓﺮزدق‪ ،‬ج ‪ /2‬ص ‪ ،836‬ﭼﺎپ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻋﺒﺪاﷲ اﻟﺼﺎوي‪ ،‬ﻗﺎﻫﺮه ‪1396‬‬
‫‪ - 9‬ﺷﻌﺮا‪.226 -244 .‬‬
‫‪ .10‬ﻛﺸﻜﻮل ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﻲ‪ ،‬ج ‪ /4‬ص‪.9‬‬

‫‪31‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫زﺑﺎن‪ ،‬زﺑﺎن ﺷﻌﺮ اﺳﺖ و زﻳﺎن‪ ،‬زﺑﺎن ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﻚ داﺳﺘﺎﻧﻲ ﻣﻄﻴﻊاﻟﺪﻟﻪ ﺣﺠﺎزي در ﻛﺘﺎب آﻳﻨﻪ ‪ 11‬ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﺑﻴﭽﺎرهاي ﻛﻪ آﺛﺎر ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻠﮋﻳﻚ‬
‫را )ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮاً ﻧﻈﺮش ﺑﻪ ﻣﻮرﻳﺲ ﻣﺘﺮﻟﻴﻨﮓ اﺳﺖ ‪ 12‬و داﺳﺘﺎن واﻗﻌﻲ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ( ﺧﻮاﻧﺪه ﺑﻮد و ﻣﺠﺬوب‬
‫ﺗﺨﻴﻼت ﻟﻄﻴﻒ و اﻧﺴﺎﻧﻲ و اﺧﻼﻗﻲ ﺟﻨﺎب ﻣﺘﺮﻟﻴﻨﮓ ﺷﺪه ﺑﻮد ‪ ، 13‬از ﻓﻼن ﻛﺸﻮر ﺑﺎر ﺳﻔﺮ ﺑﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺮود‬
‫ﺑﻪ ﻣﻼﻗﺎت او‪ .‬رﻓﺖ ﻣﻼﻗﺎت ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﺧﺎﻧﻢ ﺳﻜﺮﺗﺮي داﺷﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺖ او ﻣﻼﻗﺎت ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ ﻣﻦ از راه‬
‫دور آﻣﺪهام‪ ،‬ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻛﺸﻮر را ﻃﻲ ﻛﺮدهام‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﭼﻨﺪ دﻗﻴﻘﻪ اﺳﺘﺎد را زﻳﺎرت ﻛﻨﻢ‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻪ اﻳﻦ زن‬
‫ﺑﺪﺑﺨﺖ ﮔﻔﺖ آﻗﺎ ﺑﺮﮔﺮد‪ ،‬وﻗﺖ ﻧﺪارد‪ ،‬دﻳﺪ ﻧﻤﻲﺷﻮد )آن زن ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﭼﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ(‪ .‬ﺗﺎ آﺧﺮ از ﺑﺲ او‬
‫اﺻﺮار ﻛﺮد‪ ،‬ﻫﺮ ﺟﻮر ﺑﻮد ﻳﻚ وﻗﺘﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬آن ﺷﺨﺺ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ رﻓﺘﻢ‪ ،‬ﺗﺎ در اﺗﺎق را ﺑﺎز ﻛﺮدم‬
‫ﻳﻚ وﻗﺖ دﻳﺪم ﺑﺪﺗﺮﻛﻴﺐ ﺑﺪﻫﻴﻜﻠﻲ ﺑﺎ اﺧﻤﻬﺎي درﻫﻢ ﻛﺸﻴﺪه آﻣﺪ ﺑﻴﺮون و ﮔﻔﺖ از ﺟﺎن ﻣﻦ ﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ؟! ﺑﺮو ﮔﻢ ﺷﻮ! و از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ؛ ﻋﻜﺲ ﺗﻤﺎم آن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ در آﺛﺎرش ﺧﻮاﻧﺪه ﺑﻮدم‪.‬‬
‫ﻣﺎت ﻣﺒﻬﻮت ﻣﺎﻧﺪم‪ .‬ﺑﻌﺪ آﻣﺪم ﺑﻪ آن زن ﮔﻔﺘﻢ اﻳﻦ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﻤﻪ آﺛﺎر ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ؟! ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻠﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻢ ﻫﻤﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎي ﺧﻮب و زﻳﺒﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ؟! ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻠﻪ‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﻦ ﻛﻪ ﺑﺎور‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ .‬آن زن اﻧﮕﺸﺘﺮش را در آورد‪ ،‬ﮔﻔﺖ اﻳﻦ اﻧﮕﺸﺘﺮ ﻣﻦ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻧﮕﺸﺘﺮي اﺳﺖ؟ ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺒﺎﺳﺖ؟‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﭼﻮن اﻳﻦ ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺒﺎﺳﺖ‪ ،‬دﻟﻴﻞ ﺑﺮاﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﮕﺸﺘﺮﺳﺎز ﻫﻢ ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺒﺎﺳﺖ؟‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻧﻪ‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬آﺧﺮ اﻳﻦ ﻫﻨﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ او ﺧﻴﻠﻲ آدم ﺑﺪﺗﺮﻛﻴﺐ ﺑﺪاﺧﻼﻗﻲ‬

‫‪ .11‬ص ‪.100 -93‬‬
‫‪12‬‬

‫]وﻟﻲ ﻇﺎﻫﺮاً ﻧﻈﺮ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﻪ ﻣﻮﺳﻴﻮ ﭘﻴﺮﻻﺗﻮش ﺑﻮده اﺳﺖ‪[.‬‬

‫‪13‬‬

‫ﻣﺘﺮﻟﻴﻨﮓ ﺧﻴﻠﻲ ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻧﺜﺮ ﺧﻮدش ﻫﻢ ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻧﺜﺮش ﻫﻢ ﺷﺎﻋﺮاﻧﻪ اﺳﺖ‪ ،‬او واﻗﻌﺎً ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ و ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪32‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺎﺷﺪ از ﻫﺮ ﺟﻬﺖ‪ ،‬وﻟﻲ اﻳﻦ ﻫﻨﺮ را ﻫﻢ دارد ﻛﻪ اﻧﮕﺸﺘﺮ زﻳﺒﺎ ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻓﻘﻂ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻫﻨﺮش اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ اﺛﺮ زﻳﺒﺎﻳﻲ ﺧﻠﻖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻪ دﻟﻴﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺧﻮدش زﻳﺒﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻮ اﺷﺘﺒﺎه‬
‫ﻛﺮدهاي‪.‬‬
‫ﻋﺪهاي درﺑﺎره ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻨﻴﻦ اﻋﺘﻘﺎدي دارﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺑﺎ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن رد ﻛﺮد؛ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻛﻼم ﺣﺎﻓﻆ در ﻫﻴﭻ‬
‫ﻣﻘﻮﻟﻪاي ﺣﺠﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻳﻦ را ﻧﻤﻲﺷﻮد رد ﻛﺮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻛﻪ آﺷﻨﺎ ﺑﺎ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻢ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻳﻦ ﺣﺮف را ﻗﺒﻮل ﻛﻨﺪ ﻛﻪ آن اﺷﻌﺎر ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺣﺎﻓﻆ را ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ ﻛﻪ ﺻﺮﻓﺎًﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﺑﻮده و‬
‫اﺳﺎﺳﺎً واﻗﻒ ﺑﻪ رﻣﻮز ﻋﺮﻓﺎن و ﺳﻴﺮو ﺳﻠﻮك و ﻣﻌﻨﻮﻳﺖ و اﻳﻨﻬﺎ ﻧﺒﻮده )ﺳﺮوده اﺳﺖ( و او ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫اﺛﺮ ﺟﺎوﻳﺪاﻧﻲ ﺧﻠﻖ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻫﻔﺘﺼﺪ ﺳﺎل اﺷﻜﻬﺎ را در ﺧﻠﻮﺗﻬﺎي ﺷﺐ ﺟﺎري ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدم‬
‫اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮﻫﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻣﻦ ﺷﺨﺼﺎً ﻫﻴﭻ وﻗﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬دﻟﻴﻠﺶ ﻫﻢ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺮوز ﭼﺮا ﺣﺎﻓﻈﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻧﻤﻲآﻳﺪ؟ آﻳﺎ دﻳﮕﺮ ﻗﺮﻳﺤﻪﻫﺎ ﺧﺸﻚ ﺷﺪه‪ ،‬ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻈﻲ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﺳﻌﺪياي ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ دﻟﻴﻞ ﻧﺪارد ﻗﺮﻳﺤﻪﻫﺎ ﺧﺸﻚ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ؛ روﺣﻬﺎ در ﻣﺴﻴﺮ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ روح‬
‫ﺣﺎﻓﻆ دﻳﮕﺮ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ اﺛﺮي ﻣﺜﻞ ﺣﺎﻓﻆ و ﺣﺘﻲ ﻣﺜﻞ ﺟﺎﻣﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻧﻤﻲآﻳﺪ؛ اﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﻳﻚ اﻣﺮ‬
‫ﺷﺨﺼﻲ اﺳﺖ و » اَﻟْﻤ‪‬ﺮء‪ ‬ﻣ‪‬ﺨْﺒ‪‬ﻮ‪ ‬ﺗَﺤ‪‬ﺖ‪ ‬ﻟ‪‬ﺴﺎﻧ‪‬ﻪ‪ «‬در اﻳﻨﺠﺎ ﻛﺎﻣﻼً ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ؛ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﺧﻮد ﻗﺮآن‬
‫ﻛﺮﻳﻢ‪ -‬ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻋﺪهاي ﺣﺎﻓﻆ را ﺳﻮمِ ﻗﺮآن و ﺻﺤﻴﻔﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ از ﻧﻈﺮ ﻣﻨﺎﺟﺎﺗﻬﺎ و راز و‬
‫ﻧﻴﺎزﻫﺎﺷﺎن – اﺛﺮ ﺧﻮدش را در دﻧﻴﺎي روي زﻳﺒﺎﻳﻲاش دارد‪ ،‬وﻟﻲ ﻳﻚ زﻳﺒﺎﻳﻲاي ﻛﻪ از ﻳﻚ اﻓﻖ ﻣﺎﻓﻮق‬
‫ﺑﺸﺮي ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ‪ ،‬و ﭼﻘﺪر ﻗﺮآن روي اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﻜﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻋﺠﺎز ﻗﺮآن اﻳﻦ اﺳﺖ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪33‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫)و‪ ‬ا‪‬ذا ﺳ‪‬ﻤ‪‬ﻌﻮا ﻣﺎ اُﻧﺰِلَ اَﻟَﻲ اﻟﺮﱠﺳﻮلِ ﺗَﺮي اَﻋ‪‬ﻴ‪‬ﻨَﻬ‪‬ﻢ‪ ‬ﺗَﻔﻴﺾ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦَ اﻟﺪ‪‬ﻣ‪‬ﻊِ ﻣ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ﻋ‪‬ﺮَﻓﻮا ﻣ‪‬ﻦَ اﻟْﺤﻖﱢ‬

‫‪14‬‬

‫* ا‪‬ﻧﱠﻤﺎ‬

‫اﻟﻤ‪‬ﺆﻣ‪‬ﻨﻮنَ اﻟﱠﺬﻳﻦَ ا‪‬ذا ذُﻛ‪‬ﺮَاﷲُ و‪ ‬ﺟِﻠَﺖ‪ ‬ﻗُﻠﻮﺑ‪‬ﻬ‪‬ﻢ‪ ‬و‪ ‬ا‪‬ذا ﺗُﻠ‪‬ﻴ‪‬ﺖ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠَﻴ‪‬ﻬِﻢ‪ ‬اﻳﺎﺗُﻪ‪ ‬زاد‪‬ﺗْﻬ‪‬ﻢ‪ ‬اﻳﻤﺎﻧﺎً و‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﻲ ر‪‬ﺑ‪‬ﻬِﻢ‬
‫ﻳ‪‬ﺘَﻮ‪‬ﻛﱠﻠﻮنَ ‪ * 15‬ا‪‬ذا ذُﻛ‪‬ﺮَ اﷲُ و‪‬ﺣ‪‬ﺪ‪‬ه‪ ‬اﺷْﻤ‪‬ﺄَز‪‬ت‪ ‬ﻗُﻠﻮب‪ ‬اﻟﱠﺬﻳﻦَ ﻻﻳ‪‬ﺆﻣ‪‬ﻨﻮنَ ﺑِﺎﻻﺧ‪‬ﺮَةِ ‪ * 16‬اَﷲُ ﻧَﺰﱠلَ اَﺣ‪‬ﺴ‪‬ﻦَ اﻟﺤ‪‬ﺪﻳﺚ‪‬‬
‫ﻛ‪‬ﺘﺎﺑﺎً ﻣ‪‬ﺘَﺸﺎﺑِﻬﺎً ﻣ‪‬ﺜﺎﻧﻲ‪ ‬ﺗَﻘْﺸَﻌ‪‬ﺮﱡ ﻣ‪‬ﻨْﻪ‪ ‬ﺟ‪‬ﻠﻮد‪ ‬اﻟﱠﺬﻳﻦَ ﻳ‪‬ﺨْﺸَﻮ‪‬نَ ر‪‬ﺑ‪‬ﻬ‪‬ﻢ‪ .( 17 ‬اﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﻳﻚ اﻣﺮ ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ ﻧﺒﻮد‪.‬‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ اﮔﺮ ﻳﻚ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﻣﻲﺑﻮد ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري را ﺧﻠﻖ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎم زﻳﻦاﻟﻌﺎﺑﺪﻳﻦ اﮔﺮ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ‬
‫ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﻣﻲﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺤﺎل ﺑﻮد اﺛﺮ ﺟﺎوﻳﺪي ﻣﺜﻞ ﺻﺤﻴﻔﻪ ﺧﻠﻖ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻳﻚ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﻓﺼﻴﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮ‬
‫ﭼﻪ ﺑﻠﻴﻎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺎل اﺳﺖ ﺑﺘﻮاﻧﺪ دﻋﺎي ﻛﻤﻴﻞ ﺧﻠﻖ ﻛﻨﺪ؛ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﻣﻦ‪ :‬و ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﻳﻚ آدﻣﻲ ﻛﻪ‬
‫روﺣﺶ روح ﺳﻮﺧﺘﻪ و ﻋﺮﻓﺎن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻮدش ﻣﺘﺄﺛﺮ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻳﻚ ﭼﻨﻴﻦ آدم ﺑﻲﺧﺎﺻﻴﺖ‬
‫ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻳﻚ آدم ﻓﺎﺳﻖ ﻓﺎﺟﺮ‪ ،‬ﻧﻪ‪ ،‬ﻳﻚ آدم ﻋﺎدي‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﻼي ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺪرس ﺷﺮح‬‫ﻣﻄﺎﻟﻊ )ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺣﺎﻓﻆ ﺷﺮح ﻣﻄﺎﻟﻊ ﺗﺪرﻳﺲ ﻣﻲﻛﺮده( و اﺳﺘﺎد ﻛﺸّﺎف و از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪-‬‬
‫ﻏﺰﻟﻲ در‬

‫‪14‬‬

‫ﻣﺎﺋﺪه‪.83 /‬‬

‫‪15‬‬

‫اﻧﻔﺎل‪.2 /‬‬

‫‪ 16‬زﻣﺮ‪.45 /‬‬
‫‪17‬‬

‫زﻣﺮ‪.23 /‬‬

‫‪34‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﻳﻦ ﺣﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻃﻔﻴﻞ ﻫﺴﺘﻲ ﻋﺸﻖاﻧﺪ آدﻣﻲ و ﭘﺮي‬

‫ارادﺗﻲ ﺑﻨﻤﺎ ﺗﺎ ﺳﻌﺎدﺗﻲ ﺑﺒﺮي‬

‫ﺑﻜﻮش ﺧﻮاﺟﻪ و از ﻋﺸﻖ ﺑﻲﻧﺼﻴﺐ ﻣﺒﺎش‬

‫ﻛﻪ ﺑﻨﺪه را ﻧﺨﺮد ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﻋﻴﺐ ﺑﻲﻫﻨﺮي‬

‫ﻣﻲ ﺻﺒﻮح و ﺷﻜﺮ ﺧﻮاب ﺻﺒﺤﺪم ﺗﺎ ﭼﻨﺪ‬

‫ﺑﻪ ﻋﺬر ﻧﻴﻢ ﺷﺒﻲ ﻛﻮش و ﮔﺮﻳﻪ ﺳﺤﺮي‬

‫ﺗﺎ آﺧﺮش‪ ،‬ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آن ﺑﺮازﻧﺪهﺗﺮﻳﻦ ﻏﺰﻟﻴﺎت ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﺣﺮف‬
‫ﻣﻔﺖ اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻲ ﻋﺮض ﻛﺮدم ﻛﺴﻲ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﺎ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن ﺑﮕﻮﻳﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪) ،‬ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ(؛‬
‫ﺑﻌﻼوه ﺑﺎ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﺻﺮاﺣﺘﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺮد دارد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﺎري ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﻓﺮﺿﻴﻪ‪.‬‬
‫ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ اﻣﺮوز در زﻣﺎن ﻣﺎ ﻃﺮﻓﺪار ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻣﺎ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻳﻘﻪ ﺑﺮاي آن ﭘﺎره ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻣﺮوز ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﻣﺤﺾ ﺑﻮده‪ .‬از ﺑﻌﻀﻲ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﻫﻤﻴﻦ آﻗﺎي اﻧﺠﻮي‬
‫ﺷﻴﺮازي اﻳﻦ ﺣﺮف ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ ﻣﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ از زﻣﺎن ﺧﻮدش رﻧﺠﻴﺪه ﺑﻮد و ﭼﻮن از ﻋﺼﺮ‬
‫ﺧﻮدش و ﻣﺮدم و ﻣﺤﻴﻄﺶ رﻧﺠﻴﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﻫﻨﺮ ﺧﻮدش ﭘﻨﺎه آورده ﺑﻮد؛ وﻟﻲ او ﻫﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺪت‬
‫ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﺪ اﻳﻦ ﺣﺮف را ﺑﺰﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻓﺮﺿﻴﻪ دوم‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ اﺷﻌﺎر ﺧﻮد را در ﺣﺎﻻت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ دوم‪ -‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﻫﻢ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﻋﺠﻴﺒﻲ اﺳﺖ‪ -‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎي ﺿﺪ و ﻧﻘﻴﺾ را )ﻛﻪ‬
‫ﺧﻴﻠﻲ ﻫﻢ ﺿﺪ و ﻧﻘﻴﺾ اﺳﺖ و ﻣﺎ ﺑﻌﺪ درﺑﺎرة ﺗﻨﺎﻗﻀﻬﺎي ﻇﺎﻫﺮي ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد( ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ‬
‫ﺣﺎﻻت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﮔﻔﺘﻪ؛ آﻧﺠﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺣﺪ اﻋﻼي اﭘﻴﻜﻮري ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬در آن وﻗﺖ ﺣﺎﻟﺘﺶ ﻫﻢ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪35‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺣﺎﻟﺖ اﭘﻴﻜﻮري ﺑﻮده و ﺧﻼﺻﻪ از ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻧﻤﻲﮔﺬﺷﺖ اﮔﺮ ﮔﻴﺮش ﻣﻲآﻣﺪ‪،‬و آن وﻗﺘﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ در اوج‬
‫ﻋﺮﻓﺎن ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬در آن وﻗﺖ ﻫﻢ ﺣﺎﻟﺖ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ داﺷﺘﻪ؛ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻧﻮﺳﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ در دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻛﻨﻨﺪة ﻧﻮﺳﺎن روﺣﻲ ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺣﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﻦاﻟﻤﺸﺮق و اﻟﻤﻐﺮب اﺳﺖ؛‬
‫ﺗﺎ اﻳﻦ ﺣﺪ روح ﺣﺎﻓﻆ در ﻧﻮﺳﺎن ﺑﻮده‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ ﭼﻈﻮر ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻣﻲﺷﻮد؟ اوارد ﺑﺮاون ﻧﻈﺮش اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬او ﻛﺘﺎﺑﺶ ﺗﺎرﻳﺦ ادﺑﻴﺎت اﻳﺮان را ﺑﻪ اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ؛ در ﺟﻠﺪ ﺳﻮﻣﺶ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺣﺎﻓﻆ آﻧﺠﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﻴﺨﻮارﮔﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻘﺼﻮدش ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻴﺨﻮارﮔﻲ ﺑﻮده‪ ،‬آﻧﺠﺎﻳﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺦّ ﻋﺮﻓﺎن ﮔﻔﺘﻪ‬
‫واﻗﻌﺎً در آن وﻗﺖ ﻋﺎرف ﺑﻮده‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ اﻧﮕﻠﻴﺴﻴﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺷﻤﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﻌﺠﺐ ﻛﻨﻴﺪ ﻣﮕﺮ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫ﻳﻚ ﻧﻔﺮ اﻳﻨﻄﻮر ﺑﺎﺷﺪ؟ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﺮاﻧﻴﻬﺎ را ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪاﻳﺪ‪ ،‬اﻳﺮاﻧﻲ ﻳﻚ ﭼﻨﻴﻴﻦ ﺟﻨﺲ آدﻣﻲ اﺳﺖ‪...‬‬

‫‪] 18‬ﻇﺎﻫﺮاً اﻧﺪﻛﻲ از ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﺟﻠﺴﻪ روي ﻧﻮار ﺿﺒﻂ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ[‪.‬‬

‫‪36‬‬

‫‪18‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﮔﻠﻲ از ﺑﻮﺳﺘﺎن ﻣﻌﺎرف اﺳﻼﻣﻲ‬
‫ﺑﺤﺚ ﻣﺎ رﺳﻴﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺧﻮدش در ﻟﺤﻦ اﺷﻌﺎرش ﻃﻮري ﻫﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﻜﺎن را ﺑﻪ اﻓﺮاد‬
‫داده ﻛﻪ ﺑﻪ اﺷﻜﺎل ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﻮد‪ .‬ﻳﻚ ﻧﻮع ﺗﻔﺴﻴﺮ او ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺎدي ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ آن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در زﺑﺎن ﺣﺎﻓﻆ آﻣﺪه اﺳﺖ از ﻣﻲ و ﻣﻌﺸﻮق و ﺷﻚ و ﺣﻴﺮت و دم ﻏﻨﻴﻤﺖ‬
‫ﺷﻤﺮدن و اﻣﺜﺎل اﻳﻨﻬﺎ‪ -‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻮل ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ ﺣﺎﻓﻆ ار ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ اﭘﻴﻜﻮري ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ -‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﻇﺎﻫﺮش ﺣﻤﻞ ﻛﻨﻴﻢ و ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ ﻣﻘﺼﻮدش ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬در ﺟﻠﺴﻪ ﭘﻴﺶ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎري ﺣﺎﻓﻆ را‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ وﻟﻲ آﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻋﻤﺪ و ﺗﻮﺟﻪ ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬ﻗﺴﻤﺘﻲ از اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ‬
‫را ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآورﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن اﺷﻌﺎر ﻣﺎدي ﺑﻪ اﺻﻄﻼح‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ دارد‪ ،‬و ﻗﺴﻤﺖ دﻳﮕﺮ را‬
‫]ﻣﺴﻜﻮت ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ[ در واﻗﻊ آن ﻣﻘﺪار از ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻣﺎده ﭘﺮﺳﺘﻲ ﺣﺎﻓﻆ آورده ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺧﻮد اﻳﻦ‬
‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن را ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺪﻫﻨﺪ و ﻧﻪ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ‪ ،‬و اﻣﺎ در ﺣﺪودي ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﺧﻮدﺷﺎن ﻫﻢ اﺑﺎ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺴﺒﺘﻬﺎﻳﻲ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬در‬
‫آن اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﺳﻜﻮت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺎ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﺣﺎﻻ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪37‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﻪ از آب درﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬و درآوردﻳﻢ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺣﺎﻓﻆ را اﻳﻨﺠﻮر ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺣﺎﻓﻆ ﺟﺰ ﻫﻤﺎن‬
‫ﻫﻨﺮ ﺷﺎﻋﺮي ﭼﻴﺰي ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻳﻚ اﻧﺤﻄﺎط اﺧﻼﻗﻲ روﺣﻲ در ﻣﻨﺘﻬﺎ درﺟﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﻨﺮ‬
‫ﻓﻮقاﻟﻌﺎدهء ﺷﻌﺮي‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﺴﻲ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻣﺎﻧﻌﻲ دارد؟ ﻣﮕﺮ ﻣﺎ ﻗﻮل دادهاﻳﻢ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻨﺠﻮر‬
‫ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﺣﺎﻓﻆ در واﻗﻊ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺳﺨﻦ ﻣﺎ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻃﺮز ﻓﻜﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻃﺮز ﻓﻜﺮ اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ ﻣﺎدي ﺑﺮاي ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ و ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ‪ ،‬در ﺟﻬﺎن اﺳﻼم ﺳﺎﺑﻘﻪ دارد و ﺑﻮدهاﻧﺪ ﺷﻌﺮاﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫اﺷﻌﺮ و ادب و ﻫﻨﺮﺷﺎن در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﺑﻮده و ﺑﻲ ﭘﺮده و ﻣﻜﺸﻮف اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎي ﺧﻮدﺷﺎن را ﺑﻴﺎن‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ اﻳﻨﺠﻮر اﻓﺮاد را »اﭘﻴﻜﻮرﻳﺴﺖ« ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮدﺷﺎن‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺎرﻳﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﻧﻮﻳﺲﻫﺎ‪ -‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ روي ﻳﻚ ﻧﺴﺒﺖ ﻏﻠﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﭘﻴﻜﻮر ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬واﻻ ﺧﻮد اﭘﻴﻜﻮر ﻫﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﺎ ﻟﺬت ﭘﺮﺳﺖ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ اﺻﻄﻼﺣﻲ ﺷﺪه‪.‬‬

‫ﻳﺰﻳﺪيﮔﺮي‬
‫در ﺟﻬﺎن اﺳﻼم اول ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺷﻌﺮ ﺧﻮدش ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻣﻌﻨﻮي و ﻣﺬﻫﺒﻲ و اﺧﻼﻗﻲ را ﺑﻪ ﻣﺴﺨﺮه‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻲﭘﺮده دم از ﻟﺬت و ﻋﻴﺶ و ﺷﺮاب و ﺷﺎﻫﺪ و اﻳﻨﻬﺎ زد و ﻣﻘﺼﻮد او ﻫﻢ ﺟﺰ ﻫﻤﻴﻦ اﻣﻮر‬
‫ﻇﺎﻫﺮي ﻧﺒﻮد ﻳﺰﻳﺪﺑﻦ ﻣﻌﺎوﻳﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ اروﭘﺎﻳﻴﻬﺎ آن را »اﭘﻴﻜﻮرﻳﺴﻢ« ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫»ﻳﺰﻳﺪيﮔﺮي« ﺑﻨﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن اول ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺎب را در ﺟﻬﺎن اﺳﻼم ﻓﺘﺢ ﻛﺮد ﻳﺰﻳﺪ ﺑﻮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻳﺰﻳﺪ ﺷﺎﻋﺮي ﻓﻮقاﻟﻌﺎده زﺑﺮدﺳﺖ ﺑﻮده‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻠﻴﻐﻲ ﺑﻮده‪ ،‬و دﻳﻮاﻧﺶ ﻫﻢ ﺷﻨﻴﺪهام‬
‫ﭼﺎپ ﺷﺪه‪ ،‬و ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎﺿﻲاﺑﻦﺧﻠّﻜﺎن ﻣﻌﺮوف ﻛﻪ از ﻋﻠﻤﺎي ﺑﺰرگ اﺳﻼم و ﻣﻮرخ ﺑﺰرﮔﻲ اﺳﺖ‬
‫و ﻛﺘﺎﺑﺶ ﺟﺰوه اﺳﻨﺎد ﺗﺎرﻳﺨﻲ دﻧﻴﺎي اﺳﻼم اﺳﺖ و ﺧﻮدش ﻣﺮاد ادﻳﺒﻲ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﺷﻴﻔﺘﻪ ﻓﻮقاﻟﻌﺎدة‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪38‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺷﻌﺮ ﻳﺰﻳﺪ ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮد ﻳﺰﻳﺪ اراداﺗﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ وﻟﻲ ﺑﻪ ﺷﻌﺮ ﻳﺰﻳﺪ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ارادﺗﻤﻨﺪ ﺑﻮده‪ ،‬و در اﺷﻌﺎر‬
‫ﻳﺰﻳﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻌﻨﺎ و اﺧﻼق و ﻣﻌﺎﻧﻲ دﻳﻦ و ﻣﺬﻫﺐ اﺳﺖ در ﻗﺒﻞ ﻟﺬات و‬
‫ﺑﻬﺮهﮔﻴﺮي از ﻃﺒﻴﻌﺖ‪ ،‬در ﻛﻤﺎل ﺻﺮاﺣﺖ آﻣﺪ ه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻦ اﺷﻌﺎر ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣ‪‬ﻌ‪‬ﺸَﺮَ اﻟﻨﱠﺪﻣﺎن ﻗﻮﻣﻮا‬

‫و اﺳ‪‬ﻤ‪‬ﻌﻮا ﺻ‪‬ﻮ‪‬ت‪ ‬اﻻَﻏﺎﻧﻲ‬

‫و‪‬اﺷْﺮَﺑﻮا ﻛَﺄس‪ ‬ﻣ‪‬ﺪامٍ‬

‫و‪ ‬اﺗْﺮُﻛﻮا ذ‪‬ﻛﺮَ اﻟَﻤﻌﺎﻧﻲ‬

‫ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﻮر دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻮأم ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺎ ﻧﻔﻲ ﻣﻌﺎﻧﻲ‪:‬‬
‫ﺷَﻐَﻠَﺘْﻨﻲ ﻧَﻐْﻤ‪‬ﺔُ اﻟْﻌﻴﺪانِ‬

‫ﻋ‪‬ﻦْ ﺻ‪‬ﻮ‪‬ت‪ ‬اﻟْﺎَذانِ‬

‫و‪ ‬ﺗَﻌ‪‬ﻮ‪‬ﺿْﺖ‪ ‬ﻋ‪‬ﻦِ اﻟﺤﻮر‬

‫ﻋ‪‬ﺠﻮزاَ ﻓﻲ اﻟﺪ‪‬انِ‬

‫اﺷﺨﺎﺻﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﺎد ﻋﺮﺑﻲ آﮔﺎه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﭼﻪ دارد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؛ ﺣﺎﻻ اﻧﺪﻛﻲ از آن را ﺗﺮﺟﻤﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ؛ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ‪» :‬دوﺳﺘﺎن‪ ،‬ﻧﺪﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﭙﺎﺧﻴﺰﻳﺪ‪ ،‬ﺻﺪاي ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ را‪ ،‬اﻏﻨﻴﻪﻫﺎ را ﮔﻮش ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺟﺎم‬
‫ﻣﻲدﻣﺎدم ﺑﻨﻮﺷﻴﺪ و ذﻛﺮ ﻣﻌﺎﻧﻲ و آن ﺣﺮﻓﻬﺎي اﺧﻼﻗﻲ را رﻫﺎ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺷﺨﺼﺎً ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺘﻢ ﻛﻪ آواز‬
‫ﻋﻮدﻫﺎ ﻣﺮا از ﺷﻨﻴﺪن آواز اذان ﺑﺎزداﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﺠﺎي ﺣﻮراﻟﻌﻴﻦ ﻛﻪ در ﺑﻬﺸﺖ وﻋﺪه ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ‬
‫ﭘﻴﺮزﻧﻲ را ﻛﻪ در داﺧﻞ ﺧُﻢ ﻫﺴﺖ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدهام‪ «.‬ﻛﻠﻤﺔ »ﻋﺠﻮز« در زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﻛﻨﺎﻳﻪ از ﺧﻤﺮ ﻛﻬﻨﻪ‬
‫آورده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻳﺎ ﻣﺜﻼً ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺷُﻤ‪‬ﻴ‪‬ﺴ‪‬ﺔُ ﻛَﺮْمٍ ﺑ‪‬ﺮْﺟ‪‬ﻬﺎ ﻓَﻌﺮُ د‪‬ﻧﱢﻬﺎ‬
‫ا‪‬ذا ﻧَﺰَﻟﺖ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦ د‪‬ﻧﱢﻬﺎ ﻓﻲ ز‪‬ﺟﺎﺟ‪‬ﺔ‬

‫و‪ ‬ﻣ‪‬ﺸْﺮِﻗُﻬ‪‬ﺎ اﻟﺴ‪‬ﺎﻗﻲ و ﻣ‪‬ﻐﺮِﺑ‪‬ﻬﺎ ﻓَﻤﻲ‬
‫‪20‬‬

‫ﺣ‪‬ﻜَﺖ‪ ‬ﻧَﻔَﺮاً ﺑ‪‬ﻴ‪‬ﻦَ اﻟْﺤﻄﻴﻢِ و‪ ‬ز‪‬ﻣ‪‬ﺰَم‬

‫‪19‬‬

‫‪21‬‬

‫‪ 19‬ﺷﺮاب را ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ) .‬اﻳﻦ ﻣﺴﺨﺮه ﻛﺮدﻧﺶ اﻣﻮر دﻳﻨﻲ و ﻣﺬﻫﺒﻲ را و ﺑﻪ ﻳﺎد ﺳﺨﺮﻳﻪ ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ در اﺷﻌﺎرش ﻫﺴﺖ‪(.‬‬
‫‪ 20‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ از ﻇﺮف ﺧﻮدش ﻗﻠﻘﻞ ﻛﻨﺎن‪ ،‬زﻣﺰﻣﻪ ﻛﻨﺎن ﻣﻲرﻳﺰد در ﺷﻴﺸﻪ‬
‫‪21‬‬

‫ﮔﻮﻳﻲ ﺣﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺣﻄﻴﻢ و زﻣﺰم دارﻧﺪ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪39‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻓَﺎْنِ ﺣ‪‬ﺮُﻣ‪‬ـﺖ‪ ‬ﻳ‪‬ﻮ‪‬ﻣﺎً ﻋ‪‬ﻠﻲ دﻳﻦِ اَﺣ‪‬ﻤ‪‬ﺪ‬

‫ﻓَﺨُﺬْ ﻋ‪‬ﻠﻲ دﻳﻦِ اﻟْﻤ‪‬ﺴﻴﺢِ ﺑ‪‬ﻦِ ﻣ‪‬ﺮﻳ‪‬ﻢ‬

‫‪22‬‬

‫ﻳﺎ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫د‪‬عِ اﻟﻤﺴﺎﺟِﺪ‪ ‬ﻟ‪‬ﻠﻌ‪‬ﺒ‪‬ﺎد‪ ‬ﺗَﺴ‪‬ﻜُﻨُﻬﺎ‬

‫و‪‬اﺟ‪‬ﻠ‪‬ﺲ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﻲ د‪‬ﻛﱠﺔِ اﻟﺨَﻤ‪‬ﺎرِ و‪‬اﺳ‪‬ﻘﻴﻨﺎ‬

‫ا‪‬نﱠ اﻟﱠﺬي ﺷَﺮِﺑﺎ ﻓﻲ ﺳ‪‬ﻜْﺮِه‪ ‬ﻃَﺮِﺑﺎ‬

‫و‪ ‬ﻟ‪‬ﻠْﻤ‪‬ﺼ‪‬ﻠّﻴﻦَ ﻻدﻧﻴﺎ و ﻻدﻳﻨﺎ‬

‫ﻣﺎ ﻗﺎلَ ر‪‬ﺑ‪‬ﻚ‪ ‬و‪‬ﻳ‪‬ﻞٌ ﻟ‪‬ﻠﱠﺬي ﺷَﺮِﺑﺎ‬

‫ﻟﻜ‪‬ﻨﱠﻪ‪ ‬ﻗﺎلَ و‪‬ﻳﻞٌ ﻟ‪‬ﻠْﻤﺼ‪‬ﻠّﻴﻨﺎ‬

‫ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻀﺎﻣﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ در ﻛﻠﻤﺎت ﻋﺮﻓﺎي ﺧﻮدﻣﺎن‪ ،‬ﻃﻌﻨﻪزدن ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت و ﻣﺴﺠﺪ و اﻳﻨﺠﻮر‬
‫ﺣﺮﻓﻬﺎ زﻳﺎد ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻴﺶ و ﻧﻮﺷﻲ ﻛﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ و در ﻛﻠﻤﺎت آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻳﺎ ﻣﺜﻼً ﺑﻲدردي ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎع‪ ،‬ﻛﻪ ﮔﻮر ﭘﺪر اﺟﺘﻤﺎع‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﻮد ﺑﻮد‪» :‬وﻇﻴﻔﻪﮔﺮ ﺑﺮﺳﺪ‬
‫ﻣﺼﺮﻓﺶ ﮔﻞ اﺳﺖ و ﻧﺒﻴﻴﺪ« ﭘﻮﻟﻲ ﺑﺮﺳﻴﺪ و ﻣﺎ ﺑﺮوﻳﻢ آﻧﺠﺎ‪ ،‬ﮔﻠﻲ و ﻧﺒﻴﺪي و از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﮔﻮر‬
‫ﭘﺪر دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺮ دﻧﻴﺎ ﺑﮕﺬرد‪.‬‬
‫در اﺛﺮ اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﭘﺰﻳﺪ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﭼﻮن ﻧﺎﻣﺰد ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﻛﻪ در ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻣﺮد ﭘﺨﺘﻪاي ﺑﻮد‬
‫ﺧﻴﻠﻲ ﻧﺎراﺣﺖ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻲدﻳﺪ اﻳﻨﻬﺎ زﻣﻴﻨﻪ ﺧﻼﻓﺖ او را ﺑﻜﻠﻲ ﺧﺮاب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎً اﻳﻦ ﺑﻲدردي و‬
‫ﺑﻲﻋﻼﻗﻪﮔﻲاش‪ .‬ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ او را ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻴﺎﺳﺖ و اﻣﻮر ﻧﻈﺎﻣﻲ ﺑﻜﻨﺪ‪ ،‬در ﻳﻜﻲ از ﺟﻨﮕﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫روﻣﻴﻬﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﺳﭙﺎه را ﺑﻪ او داد‪ .‬ﺳﭙﺎه رﻓﺘﻨﺪ و او ﻫﻢ دﻟﺶ ﻧﻤﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺮود‪،‬‬
‫ﺑﺎﻷﺧﺮه ﺧﻮدش ﭼﻨﺪ ﻣﻨﺰل ﺑﻌﺪ از ﺳﭙﺎه ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺎ رﺳﻴﺪ ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از دﻳﺮﻫﺎ ‪ 23‬ﺑﻌﺪ از ﻣﺪﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻟﺸﻜﺮ در ﺟﺎﻳﻲ اﻃﺮاق‬

‫‪22‬‬

‫ادﻳﺎن ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﺮق ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺣﻤﺪ ﺣﺮام اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دﻳﻦ ﻣﺴﻴﺢ ﺑﻨﻮش‪.‬‬
‫‪ 23‬ﺷﻴﻮع ﺷﺮاﺑﺨﻮاري و ﻓﺤﺸﺎ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ از دﻳﺮﻫﺎي ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ آﻏﺎز ﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻔﺎف اﺳﻼﻣﻲ و ﺣﺠﺎب اﺳﻼﻣﻲ و ﻣﻤﻨﻮﻋﻴﺖ‬
‫ﺷﺮب ﺧﻤﺮ ﻋﻴﺎﺷﻲ را اﺟﺎز ﻧﻤﻲداد؛ ﻣﺴﻴﺤﻴﻬﺎ در ﺻﻮﻣﻌﻪﻫﺎ و دﻳﺮﻫﺎي ﺧﻮدﺷﺎن راﻫﺒﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان زﻧﻬﺎي ﺗﺎرك دﻧﻴﺎ داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﺟﺎﻫـﺎ‬
‫را ﻣﺮﻛﺰ ﻋﻴﺶ و ﻧﻮش ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﺠﺎور ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ و در ﻣﺮز ﺑﻮد )آن وﻗﺖ ﺗﺮﻛﻴﻪ ﺟﺰو ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ ﺑـﻮد( و در ﺧـﻮد ﺷـﺎم‬
‫ﻫﻢ‪ -‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً در دﻫﺎت اﻃﺮاف ﺷﺎم‪ -‬ﻣﺴﻴﺤﻲ زﻳﺎد ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪40‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ او ﺧﺒﺮ دادﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﺑﻴﻤﺎري ﺧﻴﻠﻲ ﺳﺨﺘﻲ اﻓﺘﺎده ﻣﻴﺎن ﺳﭙﺎﻫﻴﺎن و اﻳﻨﻬﺎ را ﻣﺜﻞ ﺑﺮگ‬
‫ﺧﺰان ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﻣﻲرﻳﺰد‪ .‬او در دﻳﺮ‪ ،‬زﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ام‪‬ﻛﻠﺜﻮم ﭘﻴﺪا ﻛﺮده ﺑﻮد و ﺑﺎ او ﻣﺸﻐﻮل ﻋﻴﺶ و ﻧﻮش ﺑﻮد‪،‬‬
‫اﺻﻼً ﺧﻴﺎﻟﺶ از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻧﺒﻮد؛ ﻳﻚ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺳﺮش ﮔﺮم ﺷﺪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ رادر ﺑﻲدردي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﻣﺎ اَنْ اُﺑﺎﻟﻲ ﺑِﻤﺎ ﻻﻗَﺖ‪ ‬ﺟ‪‬ﻤﻮﻋﻬﻢ‬
‫اﻟﺒﺘﻪ‬

‫ﺑِﺎﻟْﻘَﺬْﻗَﺬوﻧَﺔِ‬

‫‪24‬‬

‫ﻣ‪‬ﻦْ ﺣ‪‬ﻤ‪‬ﻲ و‪ ‬ﻣ‪‬ﻦْ‬
‫ﺑﻌﺪ‬

‫ﻣﻮم‬

‫ﻫﻢ‬

‫ا‪‬ذا اﺗﱠﻜَﺄَت‪ ‬ﻋ‪‬ﻠَﻲ اﻻَﻧﻤﺎط‪ ‬ﻣ‪‬ﺮْﺗَﻘ‪‬ﻔﺎ‬

‫ﺑِﺪ‪‬ﻳ‪‬ﺮِ ﻣ‪‬ﺮّان ﻋ‪‬ﻨﺪي اُم‪ ‬ﻛُﻠﺜﻮم‬

‫ﺷﺎﻋﺮيﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎل درآﻣﺪن‪ .‬اﺑﻮﻧُﻮاس ﻛﻪ ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ اﻫﻮازي‪ ‬اﻻﺻﻞ ﻫﺴﺖ و ﺷﺎﻋﺮ ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ اﺳﺖ در ﻋﺮﺑﻲ‪ ،‬ﻳﻚ ﺟﻨﻴﻦ ﺷﺎﻋﺮي اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﺟﺰو ﻋﻤﺎل ﺷﻬﻮت و ﺧﻠﻮت‬
‫ﺧﻠﻔﺎ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺰوه وﺳﺎﺋﻞ و اﺑﺰارﻫﺎي ﻋﻴﺶ و ﻧﻮش ﺧﻠﻔﺎ و اﺷﺮاف و اﻋﻴﺎن و رﺟﺎل‪ ،‬ﻛﻪ وﻗﺘﻲ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ دﺳﺘﮕﺎه ﻋﻴﺶ و ﻧﻮش داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺣﺘﻴﺎج داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺪﻳﻤﻬﺎ‪،‬‬
‫ﺑﺬﻟﻪﮔﻮﻫﺎ‪ ،‬ﺷﺎﻋﺮﻫﺎ و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻀﻤﻮﻧﻬﺎي ﻋﺎﻟﻲ و ﻟﻄﻴﻒ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻴﺶ آﻧﻬﺎ را‬
‫ﻣﻜﱠﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫آن ﻣﻜﺘﺒﻲ ﻛﻪ ﺣﻔﺎظ را ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﺎدي ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪) ،‬در آن ﻣﻜﺘﺐ( از ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﺑﻴﺮون‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ و اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﺗﻔﺎﻗﺎً در ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ ﺑﺮﮔﻪاي ﻫﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺮﮔﻪ ﻫﻢ اﻳﻦ ﺑﻴﭽﺎره ﺣﺎﻓﻆ را‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻳﻜﻲ از ﻏﺰﻟﻬﺎﻳﺶ ﻛﻪ در ﺗﺮﺗﻴﺐ اﻳﻦ دﻳﻮان )دﻳﻮان ﻗﺰوﻳﻨﻲ(‬
‫اوﻟﻴﻦ ﻏﺰال او ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﻤﺎن اوﻟﻴﻦ ﺑﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺎ آن ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺼﺮاﻋﺶ‬
‫از ﻳﺰﻳﺪ اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪24‬‬

‫ﻳﺎ »ﺑﺎﻟﻔَﺮﻗﺪوﻧﺔ« ﻇﺎﻫﺮاً اﺳﻢ ﻣﺤﻞ »ﻗﺬﻗﺬوﻧﻪ« ﻳﺎ »ﻗﺮﻗﺪوﻧﻪ« ﺑﻮده؛ ﻣﻦ در ﺑﻌﻀﻲ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎ ﻗﺬﻗﺬوﻧﻪ ﺧﻮاﻧﺪهام‪ .‬در ﺑﻌﻀﻲ ﻗﺮﻗﺪوﻧﻪ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪41‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﻪ ﻋﺸﻖ آﺳﺎن ﻧﻤﻮد اول وﻟﻲ اﻓﺘﺎد ﻣﺸﻜﻠﻬﺎ‬

‫اﻻ ﻳﺎ اﻟﻴﻬﺎ اﻟﺴﺎﻗﻲ ادر ﻛﺄﺳﺎً و ﻧﺎوﻟﻬﺎ‬

‫ﻣﺼﺮاح اول ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺎل ﻳﺰد اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﻣﺎل او اﻳﻨﺠﻮر ﺑﻮده‪» :‬ادر ﻛﺄﺳﺎً و ﻧﺎوﻟﻬﺎ ﻳﺎ اﻳﻬﺎ اﻟﺴﺎﻗﻲ« و‬
‫ﺷﻌﺮش ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ادر ﻛﺄﺳﺎً و ﻧﺎوﻟﻬﺎ اﻻ ﻳﺎ اﻳﻬﺎ اﻟﺴﺎﻗﻲ‬

‫اﻧﺎ اﻟﻤﺴﻤﻮم ﻣﺎ ﻋﻨﺪي ﺑﺘﺮﻳﺎق وﻻراق‬

‫اﻳﻨﺠﺎ ﻳﻚ ﺑﺮﮔﻪ ﻳﺰديﮔﺮي ﻋﻠﻴﻪ ﺣﻔﺎظ ﺑﻴﭽﺎره درﺳﺖ ﻣﻲﺷﻮد و ﻟﻬﺬا ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺷﻌﺮا آﻣﺪهاﻧﺪ ﺑﻌﻀﻲ ﻋﺬر‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﺮاد ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ ﭼﺮا اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را از ﻳﺰﻳﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪاي؟ در اﻳﻦ‬
‫ﺷﺮﺣﻲ ﻛﻪ »ﺳﻮدي« ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ‬

‫‪25‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ اﻫﻠﻲ ﺷﻴﺮازي ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ اﻣﺮ ﻋﺬري از‬

‫ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻴﺎورﻳﺪ؛ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ‪:‬‬
‫ﺧﻮاﺟﻪ ﺣﺎﻓﻆ را ﺷﺒﻲ دﻳﺪم ﺑﻪ ﺧﻮاب‬

‫ﮔﻔﺘﻢ اي در ﻓﻀﻞ و داﻧﺶ ﺑﻲﻫ‪‬ﻤﺎل‬

‫از ﭼﻪ ﺑﺴﺘﻲ ﺑﺮ ﺧﻮد اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﺑﺰﻳﺪ‬

‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻓﻀﻞ و ﻛﻤﺎﻟﺾ‬

‫ﮔﻔﺖ واﻗﻒ ﻧﻴﺴﺘﻲ زﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬

‫ﻣﺎل ﻛﻔﺎر ﻫﺴﺖ ﺑﺮ ﻣﺆﻣﻦ ﺣﻼل‬

‫‪26‬‬

‫وﻟﻲ ﻛﺎﺗﺒﻲ ﻧﻴﺸﺎﺑﻮري اﻳﻦ ﺣﺮف را ﻗﺒﻮل ﻧﻜﺮده و ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ دﻳﮕﺮي در واﻗﻊ ﺑﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻧﻘﺪ ﻛﺮده اﺳﺖ؛‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫‪25‬‬

‫ﺳﻮدي ﻳﻚ ﻣﺮد ﺗﺮك زﺑﺎﻧﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ادﺑﻴﺎت ﻓﺎرﺳﻲ آﺷﻨﺎ ﺑﻮده‪ ،‬دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﻲ ﺷﺮح ﻛﺮده‪ ،‬وﻟﻲ ﺷﺮﺣﺶ ﺷﺮح ﻟﻐﻮي و ادﺑـﻲ‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﺮح ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﻧﺪارد‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﺗﺮﻛﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻓﺎرﺷﻲ آﺷﻨﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ در واﻗﻊ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻣﺒﺘﺪا اﺳﺖ‪،‬‬
‫اﻳﻦ ﺧﺒﺮ اﺳﺖ؛ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي‪.‬‬
‫‪ 26‬او »ﺑﻲﺣﺴﺎب« ﻧﻮﺷﺘﻪ وﻟﻲ ﻣﺴﻠّﻢ »ﺑﻲﻫﻤﺎل« اﺳﺖ‪ ،‬ﻏﻠﻂ ﻣﺎل ﺳﻮدي اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪42‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻋﺠﺐ در ﺣﻴﺮﺗﻢ از ﺧﻮاﺟﻪ ﺣﺎﻓﻆ‬

‫ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﻛﺶ ﺧﺮد زان ﻋﺎﺟﺮ آﻳﺪ‬

‫ﭼﻪ ﺣﻜﻤﺖ دﻳﺪ در ﺷﺮع ﻳﺰﻳﺪ او‬

‫ﻛﻪ در دﻳﻮان ﻧﺴﺨﺖ از وي ﺳﺮاﻳﺪ‬

‫اﮔﺮ ﭼﻪ ﻣﺎل ﻛﺎﻓﺮ ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن‬

‫ﺣﻼل اﺳﺖ و در او ﻗﻴﻠﻲ ﻧﺸﺎﻳﺪ‬

‫وﻟﻲ از ﺷﻴﺮ ﻋﻴﺒﻲ ﺑﺲ ﻋﻈﻴﻢ اﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ ﻟﻘﻤﻪ از دﻫﺎن ﺳﮓ رﺑﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺎﻻﺧﺮه اﻳﻦ ﻳﻚ ﺷﻌﺮ ﻫﻢ ﺑﺮﮔﻪاي ﺷﺪ ﺑﺮاي ﻳﺰﻳﺪيﮔﺮي در ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﻣﺎ ﺑﺮوﻳﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻴﺴﺖ؟ آﻳﺎ واﻗﻌﺎً ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر اﺳﺖ؟ دﻳﻮان ﺣﻔﺎظ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﻮد؟ اﮔﺮ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻜﻨﻮاﺧﺖ ﻣﻲﺑﻮد و ﻫﻤﻪ اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻤﺎن ﺟﻮرﻫﺎﻳﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﺶ را در ﻗﺴﻤﺘﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ دادهاﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻔﺘﻴﻢ ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﺎﻧﻌﻲ دارد ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻨﺠﻮر‬
‫ﺑﻮده؟ ﺣﺎﻻ از ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻳﻚ »ﻟﺴﺎن اﻟﻐﻴﺐ« و ﻳﻚ ﻣﺮد ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ و ﻗﺪ‪‬ﻳﺲ ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮب‬
‫اﺷﺘﺒﺎه ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺗﺎرﻳﺦ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي را ﻧﺸﺎن ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻋﻮام اﻳﻦ ﺣﺮف را ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬دﻳﻮاﻧﺶ ﻫﻢ ﻛﻪ‬
‫ﺳﺮاﺳﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺎﺳﺎً ﻫﻤﻴﻦ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ ﻫﻢ ﭼﻴﺰي ﻧﺒﻮده‪.‬‬
‫وﻟﻲ اﻳﻨﻄﻮر ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﻤﻪ اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ آن ﺟﻮرﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺎ اﻳﻨﻄﻮر درﺑﺎره ﺣﺎﻓﻆ ﻗﻀﺎوت ﻛﻨﻴﻢ و‬
‫ﺣﺎﻓﻈﻲ ﭘﻴﺪا ﺷﻮد ﺑﺨﻮاﻫﺪ از روي دﻳﻮاﻧﺶ ﻗﻀﺎوت ﻛﻨﺪ )ﻛﻪ ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﻓﻌﻼً در اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎ ﺗﺎرﻳﺦ ﺣﺎﻓﻆ‬
‫را ﻗﺒﻼً ﺑﺤﺚ ﻛﺮدﻳﻢ( ﻣﺜﻞ ﻫﺮ ﺷﺎﻋﺮ دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎم اﻳﻦ دﻳﻮان را از اول ﺗﺎ ﺑﻪ آﺧﺮ در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮد‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﺑﻼ ﺗﺸﺒﻴﻪ درﺑﺎرهء ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﻣﺎ دارﻳﻢ ﻛﻪ » اَﻟْﻘُﺮانُ ﻳ‪‬ﻔَﺴ‪‬ﺮُ ﺑ‪‬ﻌ‪‬ﻀُﻪ‪ ‬ﺑ‪‬ﻌ‪‬ﻀﺎً«‬

‫‪27‬‬

‫)ﺑﻌﻀﻲ از ﻗﺮآن ﻣﻔﺴﺮ ﺑﻌﻀﻲ ﻫﺴﺖ( و ﺧﻮد ﻗﺮآن ﺑﺮاي ﺧﻮدش »ﻣﺘﺪوﻟﻮژي« ﺑﻴﺎن ﻛﺮده )ﻫ‪‬ﻮ‪ ‬اﻟﱠﺬي‬
‫اَﻧْﺰَلَ ﻋ‪‬ﻠَﻴ‪‬ﻚ‪ ‬اﻟْﻜﺘﺎب‪ ‬ﻣ‪‬ﻨْﻪ‪ ‬آﻳﺎت‪ ‬ﻣ‪‬ﺤ‪‬ﻜَﻤﺎت‪ ‬ﻫ‪‬ﻦﱠ اُم‪ ‬اﻟْﻜ‪‬ﺘﺎبِ و‪ ‬اُﺧَﺮُ ﻣ‪‬ﺘﺸﺎﺑِﻬﺎت‪ ‬ﻓَﺎﻣ‪‬ﺎ اﻟﺬﱠﻳﻦَ ﻓﻲ ﻗُﻠﻮﺑِﻬِﻢ‪ ‬ز‪‬ﻳﻎٌ‬
‫ﻓَﻴ‪‬ﺘﱠﺒِﻌﻮنَ ﻣﺎ‬

‫‪ 27‬ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﺔ ‪ ،131‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت‪» :‬ﻳ‪‬ﺸْﻬ‪‬ﺪ‪ ‬ﺑ‪‬ﻌ‪‬ﻀُﻪ‪ ‬ﻋ‪‬ﻠﻲ ﺑ‪‬ﻌﺾٍ«‪.‬‬

‫‪43‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺗَﺸﺎﺑ‪‬ﻪ‪ ‬ﻣ‪‬ﻨْﻪ‪ ‬اﺑﺘ‪‬ﻐﺎء‪ ‬اﻟْﻔ‪‬ﺘْﻨَﺔَ و‪‬اﺑ‪‬ﺘ‪‬ﻐﺎء‪ ‬ﺗَﺄوﻳﻠ‪‬ﻪ‪(‬‬

‫‪28‬‬

‫و ﺧﻮد ﻗﺮآن اﻳﻦ ﺑﺎب را ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر ﺑﺎز ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﺎب‬

‫ﻣﺘﺸﺎﺑﻪﮔﻮﻳﻲ و ﻣﺤﻜﻢﮔﻮﻳﻲ و اﻳﻨﻜﻪ آن ﻣﺤﻜﻤﺎت ام‪ ‬اﻟﻜﺘﺎب ﺑﺎﺷﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺮﺟﻊ ﻫﻤﻪ ﻛﺘﺎب ﺑﺎﺷﺪ و‬
‫ﻣﻘﻴﺎﺳﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاي ﻣﺘﺸﻬﺎﺑﻬﺎت‪ .‬ﻣﺎ درﺑﺎرة ﻗﺮآن ﻫﻢ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺑﻌﻀﻲ از آﻳﺎت آن را اﺳﺘﺨﺮاج ﻛﻨﻴﻢ‬
‫و ﺑﻌﺪ ﻫﻤﺎﻧﻬﺎرا ﻣﻘﻴﺎس ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﭼﻴﺰي درﻣﻲآﻳﺪ ﻏﻴﺮ از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﻮد ﻗﺮآن ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ ،‬و اﻏﻠﺐ‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻣﻬﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد اﻧﺴﺎن ﻗﺴﻤﺘﻲ از آن را‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ از آن را ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ و ﺗﻔﺴﻴﺮ‬
‫ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ در ﻛﺘﺎب ﺧﻮدش ﻳﻚ ﻛﻠﻴﺪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺎ داده اﺳﺖ و آن ﻛﻠﻴﺪ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﺎﺗﻲ ﺑﻪ ﻛﺎر‬
‫ﻣﻲﺑﺮد ﻛﻪ آن ﻛﻠﻤﺎت ﻫﻤﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻣﻦ ﻣﺮدي از اﻳﻦ ﺗﻴﭙﻢ؛ ﻣﺜﻞ ﻛﻠﻤﻪ‬
‫ﻋﺎرف‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪ ﺻﻮﻓﻲ )اﻟﺒﺘﻪ »ﺻﻮﻓﻲ« را ﺧﻴﻠﻲ اوﻗﺎت ﻧﻘﺪ ﻫﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻨﻬﺎ را ﻧﻘﺪ ﻛﺮده وﻟﻲ‬
‫ﺑﻌﻀﻲ را ﻧﻘﺪ ﻧﻜﺮده(؛ ﻛﻠﻤﺎت ﻣﻘﺪس در ﺣﺎﻓﻆ از ﻗﺒﻴﻞ ﺳﺎﻟﻚ‪ ،‬ﻋﺎرف‪ ،‬ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﻃﺮﻳﻘﺖ روﻧﺪه‪ ،‬ﻣﺮﺷﺪ‬
‫ﭘﻴﺮ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ دﻳﻮان از ﺗﺒﻴﭗ دﻳﻮاﻧﻬﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬در زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ‬
‫و در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ‪ .‬ﺧﻮب‪ ،‬ﻣﺎ اول ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮوﻳﻢ ﺳﺮاغ ﻋﺮﻓﺎ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ را ﻣﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ از ﻋﺮﻓﺎ ﺟﺪا‬
‫ﻛﻨﻴﻢ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻔﺴﻴﺮي ﺑﺎﺷﺪ در ﺿﻤﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎ‪ ،‬ﺧﻮﺑﻴﻬﺎ ﻳﺎ ﺑﺪﻳﻬﺎﻳﺶ در‬
‫ﻫﻤﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺳﻨﺠﻴﺪه ﺷﻮد‪ .‬ﭘﺲ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﻧﻈﺮ ﻛﻠﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺮف ﺑﻜﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ اﺻﻼً در ﻣﻴﺎن ﻋﺮﻓﺎ‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺣﺮف زدن ﺑﻮده ﻳﺎ ﻧﺒﻮده؟ ﻣﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح اﻣﺮوز ﺳﻤﺒﻠﻴﻚ ﺣﺮف زدن‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ اﻟﻔﺎظ‬
‫و ﻛﻠﻤﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺪام رﻣﺰ ﻳﻚ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ – اﻣﺮي ﺑﻮده ﻛﻪ ﻗﺮﻧﻬﺎ ﻗﺒﻞ از ﺣﺎﻓﻆ در ﻣﻴﺎن‬
‫ﻋﺮﻓﺎي اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬اﻋﻢ از ﻋﺮﺑﻲﮔﻮي و‬

‫‪ 28‬آل ﻋﻤﺮان‪.7/‬‬

‫‪44‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻓﺎرﺳﻲﮔﻮي‪ ،‬راﻳﺞ ﺑﻮده‪ ،‬اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻧﺪارد‪ ،‬ﻗﺮﻧﻬﺎ ﻗﺒﻞ از ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻮده و ﺧﻮدﺷﺎن ﻫﻢ در ﺟﺎﻫﺎي‬
‫دﻳﮕﺮ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﺮداﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت‪ ،‬رﻣﺰ واﺻﻄﻼح اﺳﺖ و ﻣﺎ از اﻳﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻣﻌﺎﻧﻲ ﺧﺎﺻﻲ در ﻧﻈﺮ‬
‫دارﻳﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺧﺘﺼﺎص دارد‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﻗﺮن ﺣﺎﻓﻆ و ﻧﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﺎ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ‬
‫دﻧﺒﺎل اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ ﺧﻴﻠﻲ دﻧﺒﺎﻟﻪ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ ﻣﻦ ﻫﻤﺎن ﻗﺪر ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺪاﻧﻴﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻪ‬
‫ﺣﺎﻓﻆ و ﻗﺮن ﺣﺎﻓﻆ و زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ اﺧﺘﺼﺎص ﻧﺪارد ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻋﺮض ﻣﻲﻛﻨﻢ ﺗﺎ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻗﻄﻌﻲ و‬
‫ﻳﻘﻴﻨﻲ ﺑﺸﻮد‪.‬‬

‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ‪ ،‬ﭘﺪر ﻋﺮﻓﺎن اﺳﻼﻣﻲ‬
‫ﻗﺒﻼً ﻫﻢ ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﻋﺮﻓﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻟﻬﺎم دﻫﻨﺪه ﻫﻤﻪ ﻧﻮاﺑﻊ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻗﺮن ﻫﻔﺘﻢ ﺑﻪ‬
‫ﺑﻌﺪ آﻣﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ ﺧﻮاهﻧﺎﺧﻮاه ﭘﺪر ﻋﺮﻓﺎن اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ و او ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺤﻮل ﻋﻈﻴﻢ در‬
‫ﻋﺮﻓﺎن اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد آورد‪) .‬در ﻳﻜﻲ از ﺑﺤﺜﻬﺎي آﻳﻨﺪه‪ ،‬در ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي ﻛﻪ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻗﺴﻤﺘﻲ‬
‫از آﻧﻬﺎ را ﻋﺮض ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد(‪ .‬ﻋﺮﻓﺎي ﺑﻌﺪ از او ﻫﻤﻪ از او اﻟﻬﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺷﺒﺴﺘﺮي و‬
‫اﻣﺜﺎل ﺷﺎﮔﺮدان ﻣﻜﺘﺐ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦاﻧﺪ ﺑﺪون ﺷﻚ‪ .‬ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻫﻢ ﻣﻲﮔﻔﺘﻪ و ﺑﻌﻀﻲ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ‬
‫ﻫﻢ ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻫﻤﻪ‪ .‬اﺻﻼً او ﻳﻚ آدﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻮﻟﻮي را ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ در‬
‫ﻗﺎﻟﺐ ﺷﻌﺮ ﻧﻤﻲﮔﻨﺠﺪ او ﺑﺎز ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﻗﺎﻟﺐ ﺷﻌﺮ ﻧﻤﻲﮔﻨﺠﺪ؛ ﻳﻚ ﭼﻨﻴﻦ آدم ﻋﺠﻴﺒﻲ اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ‬
‫ﻳﻚ ﻛﺘﺎﺑﻲ‪ ،‬ﻳﻚ ﻋﺪه اﺷﻌﺎري دارد ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺗﺮﺟﻤﺎناﻻﺷﻮاق« ﻛﻪ ﺧﻮدش ﻫﻤﺎﻧﻬﺎ را ﺷﺮح ﻛﺮده ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫»ذﺧﺎﺋﺮ اﻻﻋﻼق« و ﭼﺎپ ﺷﺪه و در دﺳﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﺷﻌﺎر ﻫﻤﻪ اﺷﻌﺎر ﻋﺎﺷﻘﺎﻧﻪ اﺳﺖ و ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻮدش‬
‫ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ او ﺑﺮﺧﻮردي ﻫﻢ ﺑﺎ ﻳﻚ ﺧﺎﻧﻢ ﻋﺎرﻓﻪاي در ﻣﻜﻪ داﺷﺘﻪ – ﻛﻪ داﺳﺘﺎﻧﺶ را در ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫آن ﻛﺘﺎب و در ﺷﺮح ﺣﺎل او ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ -‬و آن زن ﺷﺎﮔﺮدش ﺑﻮده و ﺧﻮدش ﻫﻢ در اﺑﺘﺪا ﺗﺼﺮﻳﺢ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪45‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ دارم ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ ﻫﻤﻴﻦ زن را دارم ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ )ﻓﻜﻞ اﺳﻢ اذﻛﺮه ﻓﻲ ﻫﺬا‬
‫اﻟﺠﺰء ﻓﻤﻨﻬﺎ اﻛﻨّﻲ و ﻛﻞدار اﻧﺪﺑﻬﺎ ﻓﺪارﻫﺎ اﻋﻨﻲ ﻣﻦ ﻫﺮ اﺳﻤﻲ اﮔﺮ ﺑﺒﺮم‪ ،‬ﺳ‪‬ﻌﺎد ﺑﮕﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻘﺼﻮد اوﺳﺖ‪ ،‬و‬
‫ﻫﺮ داري را ﻛﻪ ﻣﻦ ﻧﺪﺑﻪ ﻛﻨﻢ دار او را ﻗﺼﺪ ﻛﺮدهام( وﻟﻲ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﻌﻨﺎي ﺷﻌﺮ ﺳﻤﺒﻠﻴﻚ اﻳﻦ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺜﻼً وﻗﺘﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺷﺮاب‪ ،‬از ﺷﺮاب )ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ اراده ﺷﺪه( ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ « رأﻳﺖ‬
‫اﺳﺪا« و از »اﺳﺪ« ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً رﺟﻞ ﺷﺠﺎع اراده ﺷﺪه‪ ،‬ﻧﻪ‪ ،‬از ﺷﺮاب‪ ،‬ﺷﺮاب اراده ﻣﻲﺷﻮد وﻟﻲ ﺷﺮاب را‬
‫وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻫﺪﻓﺶ از ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺷﺮاب ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻟﻔﻆ »ﺷﺮاب« ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺎزاً ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ و ﺑﺠﺎي ﻟﻔﻆ »ﺷﺮاب« ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﺑﮕﺬارﻳﻢ‪ .‬در ﻣﺠﺎزاﺗﻲ ﻛﻪ ادﺑﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ اﻳﻦ ﻃﻮر اﺳﺖ ﻛﻪ ﻟﻔﻈﻲ را ﺑﺠﺎي ﻟﻔﻆ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻟﻔﻆ اﺻﻠﻲ را ﺑﮕﺬارﻳﻢ‬
‫ﻣﻌﻨﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ در ﺑﻴﺎن ﺳﻤﺒﻠﻴﻚ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ درﺑﺎره ﻳﻚ ﻣﻌﻨﻲ ﺑﺤﺚ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ او ﻇﺎﻫﺮي دارد ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮش ﻫﻢ درﺳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻇﺎﻫﺮش ﻫﻢ ﻳﻚ ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ‬
‫دارد‪ ،‬وﻟﻲ روﺣﺶ ]ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ و [ ﻳﻚ ﺑﺎﻃﻦ دﻳﮕﺮي در ﻛﺎر اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻋﻴﻦ اﻗﺘﺒﺎس از ﻫﻤﺎن‬
‫ﻛﺎر ﻗﺮآن اﺳﺖ‪ :‬ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻃﻦ‪» .‬ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻃﻦ« ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻟﻔﻆ ﻗﺮآن وﺿﻊ ﺷﺪه ﺑﺮاي‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﺑﺎﻃﻨﻲ و ﻣﻌﻨﺎي ﻇﺎﻫﺮي ﻣﺠﺎز اﺳﺖ‪ ] ،‬ﺑﻠﻜﻪ[ ﻳﻌﻨﻲ در آنِ[ ﻳﻌﻨﻲ در آنِ واﺣﺪ ﺑﻄﻮن ﻣﺘﻌﺪده‬
‫دارد؛ ﻳﻚ ﻇﺎﻫﺮ دارد و ﻳﻚ ﺑﺎﻃﻦ؛ اﻫﻞ ﻇﺎﻫﺮ ﻇﺎﻫﺮش را ﻣﻲﻓﻬﻤﻨﺪ و اﻫﻞ ﺑﺎﻃﻦ ﺑﺎﻃﻨﺶ را‪ .‬ﺑﻌﺪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫» وﻟﻢ ازل ﻓﻴﻤﺎ ﻧﻈﻤﺘﻬﺎ ﻓﻲ ﻫﺬا اﻟﺠﺰء ﻋﻠﻲ اﻻﻳﻤﺎء ﻋﻠﻲ اﻟﻮاردات اﻻﻟﻬﻴﺔ و اﻟﺘﻨﺰﻻت اﻟﺮوﺣﺎﻧﻴﺔ‬
‫و اﻟﻤﻨﺎﺳﺒﺎت اﻟﻌﻠﻮﻳ‪‬ﻪ ﺟﺮﻳﺎ ﻋﻠﻲ ﻃﺮﻳﻘﺘﻨﺎ اﻟﻤﺜﻠﻲ ﻓﺎنّ اﻻﺧﺮة ﺧﻴﺮﻟﻬﺎ ﻣﻦ اﻻوﻟﻲ«‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪46‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫و ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺧﻮد آن ﺧﺎﻧﻢﻫﺎ ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪ » :‬وﻟﻌﻠﻤﻬﺎ )رﺿﻲاﷲ ﻋﻨﻬﺎ( ﺑﻤﺎ اﻟﻴﻪ اﺷﻴﺮ وﻻﻳﻨﺒ‪‬ﻚ ﻣﺜﻞ‬
‫ﺧﺒﻴﺮ واﷲ ﻳﻌﺼﻢ ﻗﺎريء ﻫﺬا اﻟﺪﻳﻮان ﻣﻦ ﺳﺒﻖ ﺧﺎﻃﺮه اﻟﻲ ﻣﺎﻻﻳﻠﻴﻖ ﺑﺎﻟﻨﻔﻮس اﻻﺑﻴ‪‬ﻪ«‪ .‬او ﺧﻮدش ﻫﻢ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ و ﻣﺒﺎدا ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ دﻳﻮان را ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ ﺧﻴﺎل ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺎ ﻓﻘﻂ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎي‬
‫ﻇﺎﻫﺮي ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ دﻳﻮان ﻣﻦ ﻛﻪ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ ﺑﻌﻀﻲ از ﻋﻠﻤﺎ ﻧﻘﺪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﺮاد ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻌﻀﻲ از ﻓﻘﻬﺎ‬
‫ﺗﻔﺴﻴﻖ و ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻣﻘﺼﻮد اﺻﻠﻲ را ﺑﺮاي او ﺷﺮح دادم او ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮد‪ » :‬ﻓﻠﻤﺎ ﺳﻌﻤﻌﻪ‬
‫ذﻟﻚ اﻟﻤﻨﻜﺮ ﺗﺎب اﻟﻲاﷲ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ﺗﻌﺎﻟﻲ و رﺟﻊ ﻋﻦ اﻻﻧﻜﺎر ﻋﻠﻲ اﻟﻔﻘﺮاء« وﻗﺘﻲ ﻛﻪ آن ﻣﻨﻜﺮ ﺷﺮح ﻣﺮا‬
‫ﺷﻨﻴﺪ دﻳﮕﺮ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮد از اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮ ﻓﻘﺮ اﻧﻜﺎر ﻛﻨﺪ و »ﻣﺎﻳﺄﺗﻮن ﺑﻪ ﻓﻲ اﻗﺎوﻳﻠﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﻐﺰل و اﻟﺘﺸﺒﻴﺐ«‬
‫اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬﺎ در ﻏﺰﻟﻴﺎﺗﺸﺎن ﺗﺸﺒﻴﺐ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻠﻴﺖ دارد‪» .‬ﺗﺸﺒﻴﺐ« ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻄﻠﺐ ﺧﻮدﺷﺎن را ﺑﻪ ﻧﺎم ﻳﻚ‬
‫ﻣﻌﺸﻮق و ﻳﻚ ﻣﺤﺒﻮب آﻏﺎز ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ وﻟﻲ ﻫﺪف ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼً ﻗﺼﻴﺪه ﺑ‪‬ﺮده ﻛﻪ از ﺑﻮﺻﻴﺮي‬
‫ﻫﺴﺖ و از ﻋﺎﻟﻲﺗﺮﻳﻦ و ﭘﺮﺳﻮزﺗﺮﻳﻦ و ﺑﺎ اﺧﻼصﺗﺮﻳﻦ ﻗﺼﺎﻳﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ در اﺳﻼم ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ‬
‫ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد؟ ﺑﺎ ﻏﺰل ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻳﻚ ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ دارد‪ ،‬ﻫﻔﺖ ﻫﺸﺖ ﻗﺴﻤﺖ اﺳﺖ و ﺑﻌﺪ وارد ﻣﺪح‬
‫رﺳﻮلاﻛﺮم ﻣﻲﺷﻮد و ﺧﻴﻠﻲ ﻗﺼﻴﺪه ﻋﺎﻟﻲ و ﻋﺠﻴﺒﻲ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﺮوع ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫أﻣ‪‬ﻦ ﺗﺬﻛﺮ ﺟﻴﺮان ﺑِﺬي ﺳ‪‬ﻠَﻢ‬

‫ﻣ‪‬ﺰَﺟ‪‬ﺖ د‪‬ﻣ‪‬ﻌﺎً ﺟ‪‬ﺮي ﻣ‪‬ﻦْ ﻣ‪‬ﻘْﻠَﺔٍ ﺑِﺪ‪‬مِ‬

‫ام ﻫﺒﺖ اﻟﺮﻳﺢ ﻣ‪‬ﻦ ﺗ‪‬ﻠْﻘﺎء‪ ‬ﻛﺎﻇ‪‬ﻤ‪‬ﺔ‬

‫و اَوﻣﺾ اﻟﺒﺮق ﻓﻲِ اﻟﻈﱠﻠْﻤﺎء‪ ‬ﻣ‪‬ﻦْ اَﺿَﻢِ‬

‫ﻣﺜﻞ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ درﺑﺎره ﻣﻌﺸﻮق ﻇﺎﻫﺮي دارد ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ ﺷﻌﺮاي ﺧﻮدﻣﺎن ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﺪح‬
‫ﺣﻀﺮت اﻣﻴﺮ و ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺣﺴﻴﻦ و‪ ...‬را ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اول از زﻟﻒ و رخ و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ وارد‬
‫ﻣﺪح ﻋﻠﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻫﻤﺎن وﻗﺖ راﻳﺞ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﻏﺰل ﻣﻲﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ و ﻧﺸﺒﻴﺐ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدهاﻧﺪ وﻟﻲ ﻣﻘﺼﻮدﺷﺎن ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﺑﻮده‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺧﻮدش اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪47‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ )و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ از ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺎ آﮔﺎه ﺑﺸﻮﻧﺪ(‬
‫ﻛُﻠﱠﻤﺎ اَذْﻛُﺮُه‪ ‬ﻣ‪‬ﻦْ ﻃَﻠَﻞٍ‬

‫‪29‬‬

‫اَو‪ ‬ر‪‬ﺑﻮعٍ اَو‪ ‬ﻣ‪‬ﻘﺎمٍ ‪ 30‬ﻛُﻠﱠﻤﺎ‬

‫و‪‬ﻛَﺬا ا‪‬ن ﻗُﻠْﺖ‪» ‬ﻫﻲ« اَو ﻗُﻠْﺖ‪ ‬اَ ‪‬و »ﻫ‪‬ﻢ‪ «‬اَو‪» ‬ﻫ‪‬ﻦﱠ« ﺟ‪‬ﻤ‪‬ﻌﺎً اَو‪‬‬
‫‪31‬‬

‫»ﻫ‪‬ﻮ«‬

‫»ﻫ‪‬ﻤﺎ«‬

‫و‪ ‬ﻛَﺬا ا‪‬ن ﻗُﻠْﺖ‪ ‬ﻗَﺪ‪ ‬اَﻧْﺠ‪‬ﺪ‪‬ﻧﻲ‬

‫ﻗَﺪ‪‬ر‪ ‬ﻓﻲ ﺷ‪‬ﻌ‪‬ﺮِﻧﺎ اَو‪ ‬اَﺗْﻬ‪‬ﻤﺎ‬

‫و‪ ‬ﻛَﺬا ااﻟﺴ‪‬ﺤ‪‬ﺐ‪ ‬ا‪‬ذا ﻗُﻠْﺖ‪ ‬ﺑ‪‬ﻜَﺖ‪‬‬

‫و‪ ‬ﻛَﺬَا اﻟﺰﱠﻫ‪‬ﺮُ ا‪‬ذا ﻣ‪‬ﺎ اﺑ‪‬ﺘَﺴ‪‬ﻤﺎ‪...‬‬

‫‪32‬‬
‫‪33‬‬

‫‪34‬‬

‫اَو‪ ‬ﻧ‪‬ﺴﺎء‪ ‬ﻛﺎﻋ‪‬ﺒﺎت‪ ‬ﻧَﻬ‪‬ﺪ‪‬ت‪‬‬

‫ﻃﺎﻟ‪‬ﻌﺎت‪ ‬ﻛَﺸُﻤﻮسٍ اَو‪ ‬د‪‬ﻣﻲ‬

‫ﻛُﻠﱠﻤﺎ اَذْﻛُﺮُه‪ ‬ﻣ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ﺟ‪‬ﺮي‬

‫ذ‪‬ﻛْﺮُه‪ ‬اَو‪ ‬ﻋ‪‬ﻠَﺖ‪ ‬ﺟﺎء‪ ‬ﺑِﻬﺎ ر‪‬ب‪ ‬اﻟﺴ‪‬ﻤﺎ‬

‫ﻟ‪‬ﻔُﺆادي اَو‪ ‬ﻓُﺆاد‪ ‬ﻣ‪‬ﻦْ ﻟَﻪ‪‬‬

‫‪36‬‬

‫ﻣ‪‬ﺜْﻞُ ﻣﺎﻳﻲ ﻣ‪‬ﻦْ ﺷُﺮود‪ ‬اﻟْﻌ‪‬ﻠَﻤﺎ‬

‫‪35‬‬

‫‪37‬‬

‫ﺻ‪‬ﻔﺔٌ ﻗُﺪ‪‬ﺳ‪‬ﻴ‪‬ﺔُ ﻋ‪‬ﻠْﻮ‪‬ﻳ‪‬ﺔٌ‬

‫ا‪‬ﻏْﻠَﻤ‪‬ﺖ‪ ‬اَنﱠ ﻟ‪‬ﺼ‪‬ﺪ‪‬ﻗﻲ ﻗَﺪ‪‬ﻣﺎ‬

‫ﻓﺎﺻ‪‬ﺮِف‪ ‬اﻟْﺨﺎﻃ‪‬ﺮَ ﻋ‪‬ﻦْ ﻃﺎﻫ‪‬ﺮِﻫﺎ‬

‫و‪ ‬اﻃْﻠُﺐِ اﻟْﺒﺎﻃ‪‬ﻦَ ﺣ‪‬ﺘّﻲ ﺗَﻌ‪‬ﻠَﻤﺎ‬

‫ﻣﻮﻟﻮي‬
‫ﻣﻮﻟﻮي ﺧﻮدﻣﺎن ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﺜﻨﻮي ﺗﻐﺰل ﻧﺪارد و ﺑﺎ زﺑﺎن دﻳﮕﺮي ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ‬
‫ﺗﻮﺟﻪ دارد و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻣﺒﺎدا ﺗﻮ ﺣﺮﻓﻲ را ﻛﻪ از‬

‫‪29‬‬

‫ﻳﺎدﮔﺎرﻫﺎي ﻣﺤﺒﻮب‪ ،‬ﺧﺮاﺑﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ از ﻣﻨﺰل ﻣﺤﺒﻮب ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه‪.‬‬

‫‪ 30‬رﺑﻮع و ﻣﻘﺎم ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻨﺎزل‪.‬‬
‫‪ 31‬ﻫ‪‬ﻮ‪ ‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻫﻲ‪ ‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻫ‪‬ﻦﱠ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ 32‬اﮔﺮ اﺳﻢ ﻧﺠﺪ ﻣﻲﺑﺮم‪ ،‬اﺳﻢ ﺗﻬﺎﻣﻪ ﻣﻲﺑﺮم‪.‬‬
‫‪ 33‬از ﮔﺮﻳﻪ اﺑﺮ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ ،‬از ﺧﻨﺪه ﺷﻜﻮﻓﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ 34‬ﻳﺎ از ﻧﺎن ﻛﺎﻋﺐ‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ »ﭘﺴﺘﺎن ﺑﺮآﻣﺪه«‪ -‬و از زﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻃﻠﻮع ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ 35‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ اﻳﻨﻬﺎ اﺳﺮار و اﻟﻬﺎﻣﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻗﻠﺐ ﻣﻦ وارد ﺷﺪه و ﻣﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت اﻳﻨﻬﺎ را ﺗﺠﺴﻢ ﻛﺮدهام‪ .‬ﺣﺎﻻ ﭼﺮا اﻳﻨﻬﺎ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺻﻮرت ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ 36‬آن واردات ﺑﺮ ﻗﻠﺐ ﻣﻦ وارد ﺷﺪه ﻳﺎ ﺑﺮ ﻗﻠﺐ ﻛﺲ دﻳﮕﺮ‪.‬‬
‫‪ 37‬آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺜﻞ ﻣﻦ از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺎﷲاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪48‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻋﺎرف ﻣﻲﺷﻨﻮي ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮش ﺣﻤﻞ ﻛﻨﻲ‪ .‬ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻣﺒﺎدا ﺗﻮ ﺣﺮﻓﻲ را ﻛﻪ از ﻋﺎرف‬
‫ﻣﻲﺷﻨﻮي ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮش ﺣﻤﻞ ﻛﻨﻲ‪ .‬ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ آﻧﻬﺎ ﻣﺮغ ﺣﻖاﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻜﻪ در‬
‫ﻛﻠﻤﻪ »ﻣﺮغ ﺣﻖ« اﺷﺎره دارد ﺑﻪ ﻣﻨﻄﻖ اﻟﻄﻴﺮ ﻋﻄﺎر و داﺳﺘﺎن اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮﻏﺎن ﻫﻤﻪ ﺟﻤﻊﺷﺪﻧﺪ ﺑﻪ رﻫﺒﺮي‬
‫ﻫﺪﻫﺪ )و ﻫﻬﺪ رﻣﺰ ﭘﻴﺮ ﻣﺮﺷﺪ اﺳﺖ و ﻣﺮﻏﻬﺎي دﻳﮕﺮ ﺳﺎﻟﻚ(‪ ،‬رﻓﺘﻨﺪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﺳﻴﻤﺮغ را ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻨﺪ )ﻛﻪ داﺳﺘﺎﻧﺶ را اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻢ ﺷﺮح ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻳﻚ وﻗﺖ دﻳﮕﺮ در ﺟﺎي ﺧﻮدش ﺑﺎﻳﺪ ﺷﺮح‬
‫ﻛﻨﻢ(‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺎﻟﻜﺎن را ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﻏﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﺮاي رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ‬
‫ﺳﻴﻤﺮغ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻮن ﺻﻔﻴﺮي ﺑﺸﻨﻮي از ﻣﺮغ ﺣﻖ‬

‫ﻇﺎﻫﺮش را ﻳﺎدﮔﻴﺮي ﭼﻮن ﺳﺒﻖ‬

‫واﻧﮕﻬﻲ از ﺧﻮد ﻗﻴﺎﺳﺎﺗﻲ ﻛﻨﻲ‬

‫ﻣﺮﺧﻴﺎل ﻣﺤﺾ را ذاﺗﻲ ﻛﻨﻲ‬

‫اﺻﻄﻼﺣﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻣﺮ اﺑﺪال را‬

‫ﻛﻪ ﻧﺒﺎﺷﺪ زان ﺧﺒﺮ ﻏﻔّﺎل را‬

‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﺮﻳﺤﺎت‪ ،‬ﻣﺎ ﭼﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ؟‬

‫ﺷﻴﺦ ﻣﺤﻤﻮد ﺷﺒﺴﺘﺮي‬
‫ﻣﺤﻤﻮد ﺷﺒﺴﺘﺮي در ﻣﻨﻈﻮﻣﻪ ﺧﻮدش ﻛﻪ از ﻋﺎﻟﻲﺗﺮﻳﻦ ﻗﻄﻌﺎت ﻋﺮﻓﺎن اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ – و اﻓﺴﻮس ﻛﻪ‬
‫ﻣﻌﺎﻧﻲ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻜﻠﻲ دارد ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﺷﻮد‪] -‬اﻳﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ[؛ ﻣﻲداﻧﻴﺪ ﺳﺆاﻻﺗﻲ از‬
‫ﺧﺮاﺳﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ و آن وﻗﺖ ﻫﻢ ﻇﺎﻫﺮاً او در آذرﺑﺎﻳﺠﺎن ﺑﻮده و آن ﺳﺆاﻻت را ﺟﻮاب داده و آﻧﻄﻮر ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮدش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ در ﻳﻚ ﺷﺐ ﻫﻢ ﺟﻮاب داده و اﻳﻦ ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺠﻴﺐ اﺳﺖ‪:‬‬
‫رﺳﻮﻟﻲ ﺑﺎ ﻫﺰاران ﻟﻄﻒ و اﺣﺴﺎن‬

‫رﺳﻴﺪ از ﺧﺪﻣﺖ اﻫﻞ ﺧﺮاﺳﺎن‬

‫ﺟﺰو ﺳﺆاﻻت آن آدم ﻳﻜﻲ اﻳﻦ ﺳﺆال اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪49‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺮد ﻣﻌﻨﻲ زان ﻋﺒﺎرت‬

‫ﻛﻪ دارد ﺳﻮي ﭼﺸﻢ و ﻟﺐ اﺷﺎرت؟‬

‫ﭼﻪ ﺟﻮﻳﺪ از رخ و زﻟﻒ و ﺧﻂ و ﺧﺎل‬

‫ﻛﺴﻲ ﻛﺎﻧﺪر ﻣﻘﺎﻣﺎت اﺳﺖ و اﺣﻮال؟‬

‫ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻄﺮح ﺑﻮده ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮد ﻋﺮﻓﺎ از اﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﭼﻪ ﺑﻮده؟ ﻣﻔﺼﻞ در اﻳﻦ‬
‫زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ در ﺣﺪود ﺻﺪ ﺷﻌﺮ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬آﻧﻮﻗﺖ اﻳﻨﺠﻮر ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ )ﻣﻦ ﭼﻨﺪ‬
‫ﺗﺎﻳﺶ را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ(‪:‬‬

‫ﻫﺮ آن ﭼﻴﺰي ﻛﻪ در ﻋﺎﻟﻢ ﻋﻴﺎن اﺳﺖ‬

‫ﭼﻮ ﻋﻜﺴﻲ ز آﻓﺘﺎب آن ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‬

‫ﭼﻬﺎن ﭼﻮن زﻟﻒ و ﺧﻂ و ﺧﺎل و اﺑﺮوﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻴﻜﻮﺳﺖ‬

‫ﺗﺠﻠّﻲ‪ ،‬ﮔﻪ ﺟﻤﺎل و ﮔﻪ ﺟﻼل اﺳﺖ‬

‫رخ و زﻟﻒ آن ﻣﻌﺎﻧﻲ را ﻣﺜﺎل اﺳﺖ‬

‫ﺻﻔﺎت ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻟﻄﻒ و ﻗﻬﺮ اﺳﺖ‬

‫رخ و زﻟﻒ ﺑﺘﺎن را زان دو ﺑﻬﺮ اﺳﺖ‬

‫ﭼﻮ ﻣﺤﺴﻮس آﻣﺪ اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ ﻣﺴﻤﻮع‬

‫ﻧﺨﺴﺖ از ﺑﻬﺮ ﻣﺤﺴﻮﺳﻨﺪ ﻣﻮﺿﻮع‬

‫ﻧﺪارد ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻬﺎﻳﺖ‬

‫‪38‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻟﻔﺎظ‪ ،‬اول ﺑﺮاي ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻣﺤﺴﻮﺳﻪ وﺿﻊ ﺷﺪه‪.‬‬

‫‪50‬‬

‫ﻛﺠﺎ ﺑﻴﻨﺪ ﻣﺮا او را ﭼﺸﻢ‪ ‬ﻏﺎﻳﺖ‬

‫‪38‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻫﺮ آن ﻣﻌﻨﺎ ﻛﻪ ﺷﺪ از ذوق ﭘﻴﺪا‬

‫‪39‬‬

‫ﻛﺠﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻟﻔﻈﻲ ﻳﺎﺑﺪ او را؟‬

‫‪40‬‬
‫‪41‬‬

‫ﭼﻮ اﻫﻞ دل ﻛﻨﺪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻌﻨﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪي ﻛﻨﺪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻌﻨﻲ‬

‫ﻛﻪ ﻣﺤﺴﻮﺳﺎت از آن ﻋﺎﻟﻢ ﭼﻮ ﺳﺎﻳﻪ اﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﭼﻮن ﻃﻔﻞ و آن ﻣﺎﻧﻨﺪ داﻳﻪ اﺳﺖ‬

‫ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺷﺮح ﻣﻲﭘﺮدازد‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﺷﺮح ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ زﻟﻒ ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ‪ ،‬رخ ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ‪...،‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﺳﺎﺋﻞ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺷﺮاب و ﺷﻤﻊ و ﺷﺎﻫﺪ را ﭼﻪ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ‬

‫ﺧﺮاﺑﺎﺗﻲ ﺷﺪن آﺧ‪‬ﺮ ﭼﻪ دﻋﻮاﺳﺖ؟‬

‫ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ‪:‬‬
‫ﺷﺮاب و ﺷﻤﻊ‪ ،‬ذوق و ﻧﻮر ﻋﺮﻓﺎن‬

‫ﺑﺒﻴﻦ ﺷﺎﻫﺪ ﻛﻪ از ﻛﺲ ﻧﻴﺴﺖ ﭘﻨﻬﺎن‬

‫آﻧﮕﺎه وارد ﺑﺤﺚ ﻣﻔﺼﻠﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻲﺷﻮد‬

‫‪ 39‬ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬واردات ﻗﻠﺒﻲ‪.‬‬
‫‪ 40‬ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻗﻠﺐ آﻣﺪه‪ ،‬اﺳﺎﺳﺎً ﻟﻔﻈﻲ ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻟﻔﻈﻬﺎ ﺑﻴﺎن ﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ ﺑﺮاي ﻣﻌﺎﻧﻲاي وﺿـﻊ ﺷـﺪه ﻛـﻪ ﺑـﺸﺮ از راه‬
‫ﺣﻮاس ﺑﺎ آﻧﻬﺎ آﺷﻨﺎ ﺷﺪه در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻫﺮﮔﺰ اﻧﺪر ﺣﺮف ﻧﺎي‬

‫ﻛﻪ ﺑﺤﺮ ﺑﻴﻜﺮان در ﻇﺮف ﻧﺎﻳﺪ‬

‫ﻳﻚ ﺷﻌﺮ ﻋﺮﺑﻲ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﺟﻲ ﺳﺒﺰواري ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫اَﻻ ِنّ ﺛﻮﺑﺎً ﺧﻴﻂ ﻣﻦ ﻧﺺ ﺗﺴﻌﺔ‬

‫و ﻋﺸﺮﻳﻦ ﺣﺮﻓﺎ ﻋﻦ ﻣﻌﺎﻧﻴﻪ ﻗﺎﺻﺮ‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﻛﻪ از اﻳﻦ ﺑﻴﺴﺖ و ﻧﻪ ﺣﺮف ﺑﺎﻓﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﻪ اﻧﺪام او راﺳﺖ ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آن ﻣﻌﺎﻧﻲ را ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺎ اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺑﻴﺎن ﻛﺮد‪.‬‬
‫‪41‬‬

‫]ﻳﻌﻨﻲ[ ﺑﺎ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬

‫‪51‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻐﺮﺑﻲ‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از ﺷﻌﺮاي ﺑﺴﻴﺎر زﺑﺮدﺳﺖ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﻟﻄﻒ ﺣﺎﻓﻆ را ﻧﺪارد وﻟﻲ از ﻧﻈﺮ ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‬
‫ﻳﻌﻨﻲ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻋﻤﻖ ﻋﺮﻓﺎن ﻋﺪهاي او را از ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻠﻮﺗﺮ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ -‬ﻋﺮض ﻛﺮدم ﻧﻪ از ﻧﻈﺮ ﺷﻌﺮي و‬
‫ادﺑﻲ و ﻫﻨﺮي‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ از ﻧﻈﺮ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻋﻤﻖ ﻋﺮﻓﺎن‪ -‬ﺷﺎﻋﺮي اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻣﻐﺮﺑﻲ« ﻛﻪ دﻳﻮاﻧﺶ ﻫﻢ‬
‫ﭼﺎپ ﺷﺪه‪ .‬ﻣﻐﺮﺑﻲ در اول دﻳﻮاﻧﺶ ]ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دارد[‪ -‬ﻛﻪ ﻣﻦ در ﻛﺘﺎب ﺧﺪﻣﺎت ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ‬
‫اﺳﻼم و اﻳﺮان اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ را از آﻧﺠﺎ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهآم‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ اﺷﻌﺎر را ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ )ﭼﻮن ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻔﺼﻞ‬
‫اﺳﺖ(‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫اﮔﺮ ﺑﻴﻨﻲ در اﻳﻦ دﻳﻮان اﺷﻌﺎر‬

‫ﺧﺮاﺑﺎت و ﺧﺮاﺑﺎﺗﻲ و ﺧﻤ‪‬ﺎر‬

‫ﺑﺖ و زﻧّﺎر و ﺗﺴﺒﻴﺢ و ﭼﻠﻴﭙﺎ‬

‫ﻣﻎ و ﺗﺮﺳﺎ و ﮔﺒﺮ و دﻳﺮ و ﻣﺒﻨﺎ‬

‫ﺷﺮاب و ﺷﺎﻫﺪ و ﺷﻤﻊ و ﺷﺒﺴﺘﺎن‬

‫ﺧﺮوش ﺑﺮﺑﻂ و آواز ﻣﺴﺘﺎن‬

‫ﻣﻲ و ﻣﻴﺨﺎﻧﻪ و رﻧﺪ ﺧﺮاﺑﺎت‬

‫ﺣﺮﻳﻒ و ﺳﺎﻗﻲ و ﻧﺮد و ﻣﻨﺎﺟﺎت‬

‫ﻧﻮاي ارﻏﻨﻮن و ﻧﺎﻟﻪ ﻧﻲ‬

‫ﺻﺒﺢ و ﻣﺠﻠﺲ و ﺟﺎم ﭘﻴﺎﭘﻲ‬

‫ﺧُﻢ و ﺟﺎم و ﺳﺒﻮي ﻣﻲﻓﺮوﺷﻲ‬

‫ﺣﺮﻳﻔﻲ ﻛﺮدن اﻧﺪر ﺑﺎده ﻧﻮﺷﻲ‬

‫ز ﻣﺴﺠﺪ ﺳﻮي ﻣﻴﺨﺎﻧﻪ دوﻳﺪن‬

‫در آﻧﺠﺎ ﻣﺪﺗﻲ ﭼﻨﺪ آرﻣﻴﺪن‬

‫ﮔﺮوه ﻛﺮدن ﭘﻴﺎﻟﻪء ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را‬

‫ﻧﻬﺎدن ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﻲﺟﺎن و ﺗﻦ را‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪52‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﮔﻞ و ﮔﻠﺰار و ﺳﺮو و ﺑﺎغ و ﻻﻟﻪ‬

‫ﺣﺪﻳﺚ ﺷﺒﻨﻢ و ﺑﺎران و ژاﻟﻪ‬

‫ﺧﻂ و ﺧﺎل و ﻗﺪ و ﺑﺎﻻ و اﺑﺮو‬

‫ﻋﺬار و ﻋﺎرض و رﺧﺴﺎر و ﮔﻴﺴﻮ‬

‫ﻟﺐ و دﻧﺪان و ﭼﺸﻢ ﺷﻮخ و ﺳﺮﻣﺴﺖ‬

‫ﺳﺮ و ﭘﺎ و ﻣﻴﺎن ﭘﻨﺠﻪ و دﺳﺖ‬

‫ﻣﺸﻮ زﻧﻬﺎر از اﻳﻦ ﮔﻔﺘﺎر در ﺗﺎب‬

‫ﺑﺮو ﻣﻘﺼﻮد از آن ﮔﻔﺘﺎر درﻳﺎب‬

‫ﻣﭙﻴﭻ اﻧﺪر ﺳﺮ و ﭘﺎي ﻋﺒﺎرت‬

‫اﮔﺮ ﻫﺴﺘﻲ ز ارﺑﺎب اﺷﺎرت‬

‫ﻧﻈﺮ را ﻧﻐﺰ ﻛﻦ ﺗﺎ ﻧﻐﺰ ﺑﻴﻨﻲ‬

‫ﮔﺬر از ﭘﻮﺳﺖ ﻛﻦ ﺗﺎ ﻣﻐﺰ ﺑﻴﻨﻲ‬

‫ﭼﻮ ﻫﺮ ﻳﻚ را از اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ‪ ،‬ﺟﺎﻧﻲ اﺳﺖ‬

‫ﺑﻪ زﻳﺮ ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻳﻨﻬﺎ ﺟﻬﺎﻧﻲ اﺳﺖ‬

‫ﺗﻮ ﺟﺎﻧﺶ را ﻃﻠﺐ از ﺟﺴﻢ ﺑﮕﺬر‬

‫ﻣﺴﻤ‪‬ﺎﺟﻮي ﺑﺎش از اﺳﻢ ﺑﮕﺬر‬

‫ﻓﺮو ﻣﮕﺬار ﭼﻴﺰي از دﻗﺎﻳﻖ‬

‫ﻛﻪ ﺗﺎ ﺑﺎﺷﻲ ز اﺻﺤﺎب ﺣﻘﺎﻳﻖ‬

‫هﺎﺗﻒ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ‬
‫ﻳﺎ ﻣﺜﻼً ﻫﺎﺗﻒ در آن ﺗﺮﺟﻴﻊ ﺑﻨﺪ ﻣﻌﺮوﻓﺶ ]ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﻴﺖ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد[‬
‫اي ﻓﺪاي ﺗﻮ ﻫﻢ دل و ﻫﻢ ﺟﺎن‬

‫وي ﻧﺜﺎر رﻫﺖ ﻫﻢ اﻳﻦ و ﻫﻢ آن‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪53‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫در ﻳﻜﻲ از آن ﺗﺮﺟﻴﻊﺑﻨﺪﻫﺎﻳﺶ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻫﺎﺗﻒ ارﺑﺎب ﻣﻌﺮف ﻛﻪ ﮔﻬﻲ‬

‫ﻣﺴﺖ ﺧﻮاﻧﻨﺪﺷﺎن و ﮔﻪ ﻫﺸﻴﺎر‬

‫از دف و ﭼﻨﮓ و ﻣﻄﺮف و ﺳﺎﻗﻲ‬

‫وز ﻣﻲ و ﺟﺎم و ﺳﺎﻗﻲ و زﻧّﺎر‬

‫ﻗﺼﺪ اﻳﺸﺎن ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺮاري اﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻤﺎ ﻛﻨﻨﺪ ﮔﻪ اﻇﻬﺎر‬

‫ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﻲ‬
‫و ﺑﻌﻼوه‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ اﻓﺮادي ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﺷﻌﺮ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ درﺑﺎره ﻫﺮ ﻛﻪ ﺑﺸﻮد اﺣﺘﻤﺎل دارد‪،‬‬
‫درﺑﺎره آﻧﻬﺎ دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺷﻮد اﺣﺘﻤﺎل اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ را داد‪ .‬ﻣﺜﻼً ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻓﻘﻴﻪ ﻋﺼﺮ و ﺷﻴﺦاﻻﺳﻼم زﻣﺎن‬
‫ﺧﻮدش‪ ،‬از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎي رﻧﺪي ﺑﻪ اﺻﻄﻼح‪ ،‬آﻧﻘﺪري ﻛﻪ در ﻛﻠﻤﺎت ﺣﺎﻓﻆ آﻣﺪه در ﻛﻠﻤﺎت ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﻲ‬
‫ﻫﻢ آﻣﺪه‪ ،‬ﻛﻤﺘﺮ ﻧﻴﺎﻣﺪه‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻣﻌﺮوﻓﺶ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫دﻳﻦ و دل ﺑﻪ ﻳﻚ دﻳﺪن ﺑﺎﺧﺘﻴﻢ و ﺧﺮﺳﻨﺪﻳﻢ‬
‫ﺳﺠﺪه ﺑﺮ ﺑﺘﻲ دارم‪ ،‬راه ﻣﺴﺠﺪم ﻣﻨﻤﺎ‬

‫‪42‬‬

‫در ﻗﻤﺎ ﻋﺸﻖ اي دل ﻛﻲ ﺑﻮد ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﺎﻓﺮ ره ﻋﺸﻘﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﻛﺠﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ‬

‫ﻣﺎ ز دوﺳﺖ ﻏﻴﺮ از دوﺳﺖ ﻣﻘﺼﺪي ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺣﻮر و ﺟﻨﺖ اي زاﻫﺪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺑﺎد ارزاﻧﻲ‬

‫‪43‬‬

‫زاﻫﺪي ﺑﻪ ﻣﻴﺨﺎﻧﻪ ﺳﺮﺧﺮو ز ﻣﻲدﻳﺪم‬

‫ﮔﻔﺘﻤﺶ ﻣﺒﺎرك ﺑﺎد ارﻣﻨﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ‬

‫ﺧﺎﻧﻪ دل ﻣﺎ را از ﻛﺮم ﻋﻤﺎرت ﻛﻦ‬

‫ﭘﻴﺶ از آﻧﻜﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻧﻪ رو ﻧﻬﺪ ﺑﻪ وﻳﺮاﻧﻲ‬

‫‪ 42‬راﺟﻊ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪء دﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ دﻳﻦ را دادﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻘﺼﻮدﺷﺎن ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪﻫﺎ انﺷﺎءاﷲ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ 43‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ دﻳﮕﺮ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬

‫‪54‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﺷﻌﺎري از ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ‬
‫اﮔﺮ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺠﺘﻬﺪﻫﺎ و ﻓﻘﻬﺎي زﻣﺎن و ﻣﺮاﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ زﻣﺎن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻬﺎ را‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺟﻤﻊ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻣﺮﺣﻮم ﻣﻴﺮزاﻣﺤﻤﺪﺗﻘﻲ ﺷﻴﺮازي‪ ،‬ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻣﺮﺣﻮم ﻧﺮاﻗﻲ ‪، 44‬‬
‫ﺧﻮدش ﻳﻚ داﺳﺘﺎﻧﻲ دارد‪ ،‬ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻌﻄﻠﺘﺎن ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬وﻟﻲ ﺧﻮﺷﻢ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ از‬
‫اﺳﺘﺎد ﺧﻮدﻣﺎن ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻲ ﺳﻠّﻤﻪاﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ را ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺑﺨﻮاﻧﻢ‪ ،‬ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﻣﺎدي‬
‫ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻨﺠﺎ ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫‪45‬‬

‫ﻫﻤﻲ ﮔﻮﻳﻢ و ﮔﻔﺘﻪآم ﺑﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﻮد ﻛﻴﺶ ﻣﻦ ﻣﻬﺮ دﻟﺪارﻫﺎ‬

‫ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻪ ﻣﺴﺘﻲ اﺳﺖ در ﻛﻴﺶ ﻣﻬﺮ‬

‫ﺑﺮوﻧﻨﺪ زﻳﻦ ﺟﺮﮔﻪ ﻫﺸﻴﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﻪ ﺷﺎدي و آﺳﺎﻳﺶ و ﺧﻮاب و ﺧﻮر‬

‫ﻧﺪارد ﻛﺎري دل اﻓﻜﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﺠﺰ اﺷﻚ ﭼﺸﻢ و ﺑﺠﺰ داغ دل‬

‫ﻧﺒﺎﺷﺪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﺎرﻫﺎ‬

‫‪ ] 44‬وﺷﻌﺮﻫﺎي ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺧﻤﻴﻨﻲ)ره( ﻛﻪ ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ اﻳﺸﺎن ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ را ﻣﻲآورﻳﻢ‪[:‬‬
‫ﻣﻦ ﺑﻪ ﺧﺎل ﻟﺒﺖ اي دوﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪم‬

‫ﭼﺸﻢ ﺑﻴﻤﺎر ﺗﻮ را دﻳﺪم و ﺑﻴﻤﺎر ﺷﺪم‬

‫ﻓﺎرغ از ﺧﻮد ﺷﺪم و ﻛﻮس اﻧﺎاﻟﺤﻖ ﺑﺰدم‬

‫ﻫﻤﭽﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﺧﺮﻳﺪار ﺳﺮدار ﺷﺪم‬

‫ﻏﻢ دﻟﺪار ﻓﻜﻨﺪه اﺳﺖ ﺑﻪ ﺟﺎﻧﻢ ﺷﺮري‬

‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎن آﻣﺪم و ﺷﻬﺮهء ﺑﺎزار ﺷﺪم‬

‫در ﻣﻴﺨﺎﻧﻪ ﮔﺸﺎﻳﻴﺪ ﺑﻪ روﻳﻢ ﺷﺐ و روز‬

‫ﻛﻪ ﻣﻦ از ﻣﺴﺠﺪ و از ﻣﺪرﺳﻪ ﺑﻴﺰار ﺷﺪم‬

‫ﺟﺎﻣﻪء زﻫﺪ و رﻳﺎ ﻛﻨﺪم و ﺑﺮ ﺗﻦ ﻛﺮدم‬

‫ﺧﺮﻗﻪء ﭘﻴﺮ ﺧﺮاﺑﺎﺗﻲ و ﻫﺸﻴﺎر ﺷﺪم‬

‫واﻋﻆ ﺷﻬﺮ ﻛﻪ از ﭘﻨﺪ ﺧﻮد آزارم داد‬

‫از دم رﻧﺪ ﻣﻲآﻟﻮده ﻣﺪدﻛﺎر ﺷﺪم‬

‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻛﻪ از ﺑﺘﻜﺪه ﻳﺎدي ﺑﻜﻨﻢ‬

‫ﻣﻦ ﻛﻪ ﺑﺎ دﺳﺖ ﺑﺖ ﻣﻴﻜﺪه ﺑﻴﺪار ﺷﺪم‬

‫‪ 45‬دﻳﻦ را از ﺧﻮدش ﻳﻜﺠﺎ ﺳﻠﺐ ﻛﺮد!‬

‫‪55‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ در ﻛﻮي دﻟﺪادﮔﺎن‬

‫ﻣﻴﺎن دل و ﻛﺎم دﻳﻮارﻫﺎ‬

‫ﭼﻪ ﻓﺮﻫﺎدﻫﺎ ﻣﺮده در ﻛﻮﻫﻬﺎ‬

‫ﭼﻪ ﺣﻠّﺎﺟﻬﺎ رﻓﺘﻪ ﺑﺮ دارﻫﺎ‬

‫ﭼﻪ دارد ﺟﻬﺎن ﺟﺰ دل و ﻣﻬﺮ ﻳﺎر‬

‫ﻣﮕﺮ ﺗﻮدهةاﻳﻲ ز ﭘﻨﺪارﻫﺎ‬

‫وﻟﻲ رادﻣﺮدان و وارﺳﺘﮕﺎن‬

‫ﻧﻴﺎزﻧﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﻣﺮدارﻫﺎ‬

‫ﻣﻴﻬﻦ ﻣﻬﺮورزان ﻛﻪ آزادهآﻧﺪ‬

‫ﺑﺮﻳﺪﻧﺪ از دام ﺟﺎن ﺗﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﻪ ﺧﻮدن ﺧﻮد آﻏﺸﺘﻪ و رﻓﺘﻬﺎﻧﺪ‬

‫ﭼﻪ ﮔﻠﻬﺎي رﻧﮕﻴﻦ ﺑﻪ ﺟﻮﺑﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﻬﺎران ﻛﻪ ﺷﺎﺑﺎش رﻳﺰد ﺳﭙﻬﺮ‬

‫ﺑﻪ داﻣﺎن ﮔﻠﺸﻦ ز رﮔﺒﺎرﻫﺎ‬

‫ﻛﺸﺪ رﺧﺖ ﺳﺒﺰه ﺑﻪ ﻫﺎﻣﻮن و دﺷﺖ‬

‫زﻧﺪ ﺑﺎرﮔﻪ ﮔﻞ ﺑﻪ ﮔﻠﺰارﻫﺎ‬

‫ﻧﮕﺎرش دﻫﺪ ﮔﻠﺒﻦ ﺟﻮﻳﺒﺎر‬

‫در آﻳﻴﻨﻪء آب رﺧﺴﺎرﻫﺎ‬

‫رود ﺷﺎخ ﮔﻞ در ﺑﺮ ﻧﻴﻠُﻔﺮ‬

‫ﺑﺮﻗﺼﺪ ﺑﻪ ﺻﺪ ﻧﺎز ﮔﻠﻨﺎرﻫﺎ‬

‫درد ﭘﺮدهء ﻏﻨﭽﻪ را ﺑﺎد ﺑﺎم‬

‫ﻫﺰار آورد ﻧﻐﺰ ﮔﻔﺘﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﻪ آواي ﻧﺎي و ﺑﻪ آﻫﻨﮓ ﭼﻨﮓ‬

‫ﺧﺮوﺷﺪ ز ﺳﺮو و ﺳﻤﻦ ﺗﺎرﻫﺎ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪56‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﻪ ﻳﺎد ﺧﻢ اﺑﺮوي ﮔﻠﺮﺧﺎن‬

‫ﺑﻜﺶ ﺟﺎم در ﺑﺰم ﻣﻴﺨﻮارﻫﺎ‬

‫ﮔﺮه را ز راز ﺟﻬﺎن ﺑﺎز ﻛﻦ‬

‫ﺑﻜﺶ ﺟﺎم در ﺑﺰم ﻣﻴﺨﻮارﻫﺎ‬

‫ﮔﺮه را ز راز ﺟﻬﺎن ﺑﺎز ﻛﻦ‬

‫ﻛﻪ آﺳﺎن ﻛﻨﺪ ﺑﺎده دﺷﻮارﻫﺎ‬

‫ﺟﺰ اﻓﺴﻮن و اﻓﺴﺎﻧﻪ ﻧﺒﻮد ﺟﻬﺎن‬

‫ﻛﻪ ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﺸﻢ ﺧﺸﺎﻳﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﻪ اﻧﺪو آﻳﻨﺪه ﺧﻮد را ﻣﺒﺎز‬

‫‪46‬‬

‫ﻛﻪ آﻳﻨﺪه ﺧﻮاﺑﻲ اﺳﺖ ﭼﻮن ﺑﺎرﻫﺎ‬

‫ﻓﺮﻳﺐ ﺟﻬﺎن را ﻣﺨﻮر زﻳﻨﻬﺎر‬

‫ﻛﻪ در ﭘﺎي اﻳﻦ ﮔﻞ ﺑﻮد ﺧﺎرﻫﺎ‬

‫ﺑﭙﺎﻳﻲ ﺑﻜﺶ ﺟﺎم و ﺳﺮﮔﺮم ﺑﺎش‬

‫ﺑﻬﻞ ﮔﺮ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ ﺑﻴﻜﺎرﻫﺎ‬

‫‪47‬‬

‫ﺣﺎﻓﻆ ﮔﻠﻲ اﺳﺖ از ﺑﻮﺳﺘﺎن ﻣﻌﺎرف اﺳﻼﻣﻲ‬
‫ﺗﺎ اﻳﻨﺠﺎ ﻣﺎ رﺳﻴﺪﻳﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﮔﻠﻲ اﺳﺖ از ﻳﻚ ﺑﻮﺳﺘﺎن؛ ﺑﻮﺳﺘﺎﻧﻲ را ﺷﻤﺎ در ﻧﻈﺮ‬
‫ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﺻﺪﻫﺰار ﻣﺘﺮ ﻣﺮﺑﻊ اﺳﺖ و در آن دﻫﻬﺎ ﻫﺰار ﮔﻞ وﺟﻮد دارد و ﻳﻚ ﮔﻠﺶ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ و آن‬
‫ﺑﻮﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺑﻮﺳﺘﺎن ﻣﻌﺎرف اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺴﺘﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻴﻤﻲ از ﺟﻬﺎن را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ زﺑﺎﻧﻬﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺗﺎزه ﻣﻦ ﻋﺮﺑﻲ را آوردم‪ ،‬در زﺑﺎﻧﻬﺎي دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر ﺑﻮده‪ ،‬اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ آن ﻧﺪارد‪.‬‬
‫]اﻳﻨﻜﻪ[ ﻣﺎ ﺣﺎﻓﻆ را ﺗﻨﻬﺎ از اﻳﻦ ﺑﻮﺳﺘﺎن ﺑﭽﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻣﻄﺎﺑﻖ دل ﺧﻮدﻣﺎن ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﻴﻢ ﺟﻮر‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ را ﻓﻘﻂ در‬

‫‪ 46‬ﻫﻤﺎن ﻧﻘﺪ ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ آﻧﻬﻤﻪ ﺧﻮاﻧﺪﻳﻢ‪ ،‬دم ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬
‫‪ 47‬اﻧﻜﺎر ﻗﻴﺎﻣﺖ اﺳﺖ آﻧﻄﻮر ﻛﻪ اﻳﻦ آﻗﺎﻳﺎن از ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ!‬

‫‪57‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫داﺧﻞ ﻫﻤﺎن ﺑﻮﺳﺘﺎﻧﻲ ﻛﻪ رﺷﺪ ﻛﺮده‪ -‬ﻛﻪ آن‪ ،‬ﺑﻮﺳﺘﺎن ﻓﺮﻫﻨﮓ اﺳﻼﻣﻲ اﺳﺖ‪ -‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻣﺎ ﺗﺎ اﺳﺘﺎدﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ را‪ ،‬اﺳﺘﺎدﻫﺎي اﺳﺘﺎدﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ را‪ ،‬ﺟﻮ‪ ‬ﺣﺎﻓﻆ را‪ ،‬ﻓﻀﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ‬
‫در آن ﻓﻀﺎ ﺗﻨﻔﺲ ﻛﺮده ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﻴﺎورﻳﻢ ﻣﺤﺎل اﺳﺖ ]ﺷﻨﺎﺧﺖ درﺳﺘﻲ از او ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ[ و ﻛﺎر ﻳﻚ‬
‫ادﻳﺐ ﻧﻴﺴﺖ؛ اﺷﺘﺒﺎه اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻋﺼﺮ ﻣﺎ ادﺑﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺣﺎﻓﻆ را ﺷﺮح ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ادﻳﺐ‬
‫ﺟﻬﺎن ﻫﻢ ﺑﻴﺎﻳﺪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣﺎﻓﻆ را ﺷﺮح ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ را ﻋﺎرﻓﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺷﺮح ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ادﻳﺐ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﺑﻨﺪه ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﺻﺮاﺣﺖ ﻋﺮض ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻫﻴﭻ ﻣﺪﻋﻲ ﺷﺮح ﺣﺎﻓﻆ ﻧﻴﺴﺘﻢ ﭼﻮن ﻧﻪ ﻋﺎرﻓﻢ‬
‫ﻧﻪ ادﻳﺐ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﻲ ادﻳﺐ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ را ﺷﺮح ﻛﻨﺪ‪ ،‬آن ﻫﻢ ادﻳﺐ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻋﻠﻮم ﻋﺼﺮ و‬
‫زﻣﺎن ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ادﻳﺐ زﻣﺎن ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬

‫ﻋﻠﺖ رﻣﺰﮔﻮﻳﻲ ﻋﺮﻓﺎ‬
‫ﺑﺮوﻳﻢ ﺳﺮاغ ﻳﻚ ﻣﻄﻠﺐ دﻳﮕﺮ‪ ،‬و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻻ اﻳﻦ ﭼﻪ داﻋﻲاي ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ آﻗﺎﻳﺎن ﻋﺮﻓﺎ‬
‫ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ ﺣﺮﻓﻬﺎي ﺧﻮدﺷﺎن را اﻳﻨﺠﻮر در ﭘﺮده ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ آﻧﻬﻢ ﺑﺎ ﻳﻚ ﭘﺮدهدريِ اﻳﻨﺠﻮري‪ ،‬ﭘﺮدهاي ﻫﻢ در‬
‫آن ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﺑﺎ رﻣﺰ ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﺳﻤﺒﻮﻟﻴﻚ ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﻨﺪ؟ ﭼﺮا ﺣﺮف ﺧﻮدﺷﺎن را ﺻﺮﻳﺢ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ؟ » ﭼﻮن ﺻﻔﻴﺮي ﺑﺸﻨﻮي از ﻣﺮغ ﺣﻖ« ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ؟! » اﺻﻄﻼﺣﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻣﺮا اﺑﺪال را« ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﭼﻪ؟! ﭼﻪ ﺑﻴﻤﺎريآي دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺮف ﺧﻮدﺷﺎن را واﺿﺤﻮ ﺻﺮﻳﺢ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ؟!‬
‫اﻳﻨﺠﺎ ﻫﻢ ﺑﺎز ﺗﻔﺴﻴﺮﻫﺎﻳﻲ ﺷﺪه‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ اﻳﻨﺠﻮر ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﺖ ﻗﻀﻴﻪ اﻳﻦ ﺑﻮده ﻛﻪ در اﺑﺘﺪا ﻋﺮﻓﺎ‬
‫ﺣﺮﻓﻬﺎي ﺧﻮدﺷﺎن را ﺻﺮﻳﺢ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪﻫﺎ ﭼﻮن دﻳﺪﻧﺪ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎي ﺻﺮﻳﺢ و ﺑﻲﭘﺮده و ر‪‬ك ﺑﺮاي‬
‫اﻳﻨﻬﺎ دردﺳﺮ درﺳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﺸﺎن را در ﭘﺮده ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ اﻫﻞ ﻇﺎﻫﺮ‪،‬‬
‫ﻓﻘﻬﺎ و ﭘﻴﺮوان ﻓﻘﻬﺎ ﻣﺰاﺣﻤﺸﺎن ﻧﺸﻮﻧﺪ؛ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺣﺮﻓﺸﺎن را در ﭘﺮده‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪58‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺮﺣﻮم دﻛﺘﺮ ﻗﺎﺳﻢ ﻏﻨﻲ دو ﻛﺘﺎب دارد‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم » ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺼﻮف در اﺳﻼم«‪ ،‬و دﻳﮕﺮي – ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﭼﻜﻴﺪه اﻓﻜﺎر دﻛﺘﺮ ﻗﺎﺳﻢ ﻏﻨﻲ اﺳﺖ‪ -‬ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺑﺤﺜﻲ در ﺗﺼﻮف« ﻛﻪ وﻗﺘﻲ اﻧﺴﺎن از اول ﺗﺎ‬
‫آﺧﺮش را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ اﻳﻦ ﻣﺮد ﭼﻴﺰي از ﻋﺮﻓﺎن و ﺗﺼﻮف درك ﻧﻤﻲﻛﺮده‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ زﻳﺎد‬
‫ﻛﺮده وﻟﻲ ﭼﻴﺰي ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻪ‪ .‬اﻳﺸﺎن اﺻﺮار دارد ﻛﻪ ﻣﻄﻠﺐ را ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﻨﺪ‪ .‬اوﻻً اﻳﺸﺎن‬
‫ﻣﺪﻋﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻛﺮده‪ -‬ﻳﻚ ﺣﺮﻓﻲ ﻛﻪ آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﺑﺪوي ﻫﻢ ﻃﺮح ﻛﺮد و رد ﻛﺮد‪ -‬ﻛﻪ اﺻﻼً اﻳﻦ‬
‫ﻋﺮﻓﺎن اﺳﻼﻣﻲ ﻫﻤﻪاش ﺣﺮﻓﻬﺎي ﻧﻮاﻓﻼﻃﻮﻧﻴﺎن اﺳﺖ‪) .‬ﻳﻚ ﺣﺮﻓﻲ از ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ ﺷﻨﻴﺪه ﺑﻮد‪ ،‬دﻧﺒﺎل ﻫﻤﺎن‬
‫را ﮔﺮﻓﺘﻪ(‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪء ﻧﻮاﻓﻼﻃﻮﻧﻴﺎن در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ آﻣﺪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻋﺮﻓﺎن‬
‫» ﺗﺼﻮف ﺑﻪ ﺷﻜﻠﻲ درآﻣﺪ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﺗﻔﻜﻴﺮ واﻗﻊ ﺷﺪ و ﺟﻤﺎﻋﺘﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن ﺻﻮﻓﻴﻪ ﺑﻪ زﺣﻤﺖ اﻓﺘﺎدﻧﺪ و‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﻴﺪﻧﺪ و اﻳﻦ ﭘﻴﺸﺎﻣﺪﻫﺎ ﺳﺒﺐ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺻﻮﻓﻴﺎن اﺳﺮار ﺧﻮد را از ﻧﺎﻣﺤﺮﻣﺎن ﻣﻜﺘﻮم‬
‫ﺑﺪارﻧﺪ و ﻛﻠﻤﺎت ﺧﻮد را ﻣﺮﻣﻮز و ذو وﺟﻮه ادا ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻇﻮاﻫﺮ ﺷﺮع را رﻋﺎﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً در ﺻﺪد‬
‫ﺑﺮآﻣﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن و ﺗﺼﻮف را ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﺄوﻳﻞ ﺑﺎ ﻗﺮآن و ﺣﺪﻳﺚ ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻛﻨﻨﺪ و اﻧﺼﺎف اﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻋﻬﺪه اﻳﻦ ﻣﻬﻢ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﺑﺮآﻣﺪﻧﺪ و ﭘﺎﻳﻪ ﺗﺄوﻳﻞ را ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ دﺳﺖ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن‬
‫ﺗﺄوﻳﻞ ﻛﻨﻨﺪهء ﺗﻮرات ﻫﻢ ﺑﻪ آن ﻧﺨﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪«.‬‬

‫‪48‬‬

‫در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﺑﺎز ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺮف را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺮف ﻳﻚ ﺣﺮف ﻧﺎﻣﺮﺑﻮﻃﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﺗﻘﺎﻓﺎً اﻳﻨﻬﺎ در ﻋﻴﻦ اﻳﻨﻜﻪ‬

‫‪48‬‬

‫ﺑﺤﺜﻲ در ﺗﺼﻮف‪ ،‬ص ‪.10‬‬

‫‪59‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺪﻋﺎي ﺧﻮدﺷﺎن را در ﭘﺮده ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﻇﻮاﻫﺮ از ﻗﺪﻣﺎي ﺻﻮﻓﻴﻪ – ﻳﻌﻨﻲ ﺻﻮﻓﻴﻪء ﻗﺮن دوم‪ ،‬ﺳﻮم‪،‬‬
‫ﭼﻬﺎرم‪ -‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﭘﺮدهدري ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻘﻴﻪ ﻣﻲﺑﻮد‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺣﺮف ﺧﻮدﺷﺎن را در زﻳﺮ ﭘﺮدهء ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺐ ﻇﻮاﻫﺮ ﺷﺮع ﻣﻜﺮوه و ﻣﺬﻣﻮم اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻴﻠﻲ ﺣﺮف ﻋﺠﻴﺒﻲ اﺳﺖ! ﻋﺬر ﺑﺪﺗﺮ از ﮔﻨﺎه ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ در ﭘﺮده ﺣﺮف زدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ در ﭘﺮده ﺣﺮف زدﻧﺪ؟ ﻫﻤﻪ ﻣﺪﻋﺎي ﺧﻮدﺷﺎن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﺎ ﻛﻔﺮ اﺳﺖ ﻳﺎ‬
‫ﻓﺴﻖ! اﻳﻦ ﭼﻪ ﺟﻮر در ﭘﺮده ﮔﻔﺘﻦِ ﺑﻪ آن ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺖ ] ﻛﻪ اﻫﻞ ﻇﺎﻫﺮ آﻧﻬﺎ را ﻣﺘﻬﻢ ﺑﻪ ﺑﻲدﻳﻨﻲ‬
‫ﻧﻜﻨﻨﺪ[؟ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻳﻚ زﺑﺎن دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﺑﺠﺎي اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻛﻠﻤﺎﺗﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ وﺿﻮ‪ ،‬ﻏﺴﻞ‪ ،‬ﺗﻴﻤﻢ‪ ،‬رﻛﻮع و ﺳﺠﻮد ﻣﻲآورﻧﺪ و ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﻣﻘﺼﻮد ﻣﺎ از ﺳﺠﻮد ﻓﻼن ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ‪،‬‬
‫از رﻛﻮع ﻓﻼن ﻣﻌﻨﺎ‪ ،‬از وﺿﻮع‪ ،‬از ﺗﻴﻤﻢ‪ ] ،...‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺑﻮد[؛ اﻳﻨﻬﺎ ﻛﻪ از اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ ﺷﺮﻋﻲ‬
‫]ﻳﺎ[ از اﻟﻔﺎظ ﻣﻘﺪس ﻋﺮﻓﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬از اﻟﻔﺎﻇﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻇﺎﻫﺮياش ﻳﺎ‬
‫ﻓﺴﻖ ﺑﻮده ﻳﺎ ﻛﻔﺮ‪» .‬دﻳﻦ و دل ﺑﻪ ﻳﻚ دﻳﺪن ﺑﺎﺧﺘﻴﻢ و ﺧﺮﺳﻨﺪﻳﻢ« ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ دﻳﻨﻢ را ﺑﺎﺧﺘﻢ و‬
‫ﺧﺮﺳﻨﺪم‪ .‬آﻳﺎ اﻳﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪ در ﭘﺮده ﺣﺮف ﺑﺰﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﻋﻮام ﻧﻔﻬﻤﻨﺪ؟ ﺧﻴﻠﻲ ﺣﺮف ﻋﺠﻴﺒﻲ اﺳﺖ!‬
‫ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻲﻛﻨﻢ از اﻳﻦ آدم ﻛﻪ ﭼﻄﻮر ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺮﻓﻲ زده! ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ از اﻳﻦ ﻧﺎﺳﻴﻮﻧﺎﻟﻴﺴﺘﻬﺎ‬
‫ﭼﺸﻤﻬﺎﻳﺸﺎن را ﺑﺎز ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻛﺮدهآﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ اﺧﺘﺼﺎص دارد ﺑﻪ ﺷﻌﺮاي اﻳﺮاﻧﻲ و ﻓﺎرﺳﻲ‬
‫زﺑﺎن و اﻳﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎت ﻫﻢ ﻓﻘﻂ اﺻﻄﻼح ﻣﻲ و ﻣﻎ و ﻣﻐﻴﭽﻪ اﺳﺖ و ﻳﻜﺪﻓﻌﻪ اﻓﺘﺎدهآﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻠﻪ‪،‬‬
‫ﻳﻚ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮاي ﻣﺎ در زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪء ﻋﺮب و اﺳﻼم ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ اﻇﻬﺎر ﻋﻼﻗﻪ ﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ اﻳﺮان ﻗﺪﻳﻢ و اﻳﺮان ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم‪ ،‬راﻫﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺎرهآي ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫آﻣﺪن اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮات را آوردﻧﺪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ اﻫﻞ دل ﺑﻔﻬﻤﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ دارﻧﺪ ﻋﻼﻗﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﺑﻪ‬
‫اﻳﺮان ﻗﺪﻳﻢ و اﻳﺮان زﻣﺎن‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪60‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺳﺎﺳﺎﻧﻲ‪ .‬ﻳﺎدم اﺳﺖ ﺳﻚ وﻗﺖ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻋﺮﻓﺎن و اﺻﻮل ﻣﺎدي دﻛﺘﺮ اراﻧﻲ را ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬در آﻧﺠﺎ‬
‫ﻣﺴﺨﺮه ﻛﺮده ﺑﻮد آﻧﻬﺎﻳﻲ را ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ را ﻣﻲزﻧﻨﺪ و ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد ﻛﻪ ﻳﻚ آﻗﺎﻳﻲ ﮔﻔﺘﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ‬
‫ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻠﺒﻞ ز ﺷﺎخ ﺳﺮو ﺑﻪ ﮔﻠﺒﺎﻧﮓ ﭘﻬﻠﻮي‬

‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ دوش درس ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻣﻌﻨﻮي‬

‫ﭼﻮن ﻛﻠﻤﻪء »ﭘﻬﻠﻮي« اﺷﺎره ﺑﻪ زﺑﺎن ﭘﻬﻠﻮي و ﻣﺎل اﻳﺮان ﻗﺒﻞ از اﺳﻼم اﺳﺖ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎًاز آن زﺑﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬دارد ﻋﻼﻗﻪاش را ﺑﻪ زردﺷﺘﻲﮔﺮي ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ و اﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪء اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﻠﻲ ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫دﻛﺘﺮ ﻫﺮوي ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد اﮔﺮ اﻳﻨﻄﻮر اﺳﺖ ﭘﺲ ﺷﻌﺮ ﺑﻌﺪش ﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻴﺎ ﻛﻪ آﺗﺶ ﻣﻮﺳﻲ ﻧﻤﻮد ﮔﻞ‬

‫ﺗﺎ از درﺧﺖ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺸﻨﻮي‬

‫اﻳﻦ ﻫﻢ ﺗﻤﺎﻳﻞ ﻳﻬﻮديﮔﺮي ﺷﺎﻋﺮي اﺳﺖ! و ﺷﻌﺮ ﺑﻌﺪش ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫اﻳﻦ ﻗﺼﻪء ﻋﺠﺐ ﺷﻨﻮن از ﺑﺨﺖ واژﮔﻮن‬

‫ﻣﺎ را ﺑﻜﺸﺖ ﻳﺎر ﺑﻪ اﻧﻔﺎس ﻋﻴﺴﻮي‬

‫اﻳﻦ ﻫﻢ ﻋﻼﻣﺖ ﻣﺴﻴﺤﻲﮔﺮي ﺷﺎﻋﺮ اﺳﺖ!! اﻳﻦ ﻣﺰﺧﺮﻓﺎت ﻳﻌﻨﻲ ﭼﻪ؟ ﻳﻚ ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﺳﺘﻌﻤﺎر ﻗﺮن‬
‫ﻧﻮزدﻫﻢ ﺗﻮ ﻛﻠﻪء ﻣﻠﺘﻬﺎي اﺳﻼﻣﻲ ﻓﺮو ﻛﺮده ﺑﺮاي ﺟﺪا ﻛﺮدن اﻳﻨﻬﺎ از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﺣﺎﻻ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺗﺎ‬
‫ﻫﺰار ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﻫﻢ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ را ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ دروغ ﻣﺤﺾ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺰار دﻟﻴﻞ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﺮ رد اﻳﻨﻬﺎﺳﺖ و‬
‫ﻣﻦ در ﻛﺘﺎب ﺧﺪﻣﺎت ﻣﺘﻔﺎﺑﻞ اﺳﻼم و اﻳﺮان در اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ ﻫﻢ ﺑﺤﺚ ﻛﺮدهام‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻗﻀﻴﻪ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻗﻀﻴﻪ را از ﺧﻮد ﻋﺮﻓﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﭙﺮﺳﻴﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪهء ﻣﻦ ﻣﻄﻠﺐ دو دﻟﻴﻞ داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﻳﻚ‬
‫دﻟﻴﻠﺶ در ﻛﻠﻤﺎت ﻋﺮﻓﺎ ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ وﻟﻲ ﺣﺘﻤﺎً ﺑﻲاﺛﺮ ﻧﺒﻮد و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‪ :‬ﺷﻌﺮ و ادب و ﻓﺼﺎﺣﺖ و‬
‫ﺑﻼﻏﺖ و زﻳﺒﺎﻳﻲ ﺑﻴﺎن‪ ،‬ﺧﻮدش ﻳﻚ وﺳﻴﻠﻪاي اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺑﻬﺘﺮ رﺳﺎﻧﺪن ﻫﺮ ﭘﻴﺎم‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﭘﻴﺎم ﻫﺮ ﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻫﻢ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﭘﻴﺎم ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺧﻮدش را ﺑﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪61‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺮدم ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﻌﺮ و ادب و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﻚ ﺷﻌﺮ ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﺻﺪ ﻛﺘﺎب‬
‫در ﻣﺮدم اﺛﺮ ﻣﻲﮔﺬارد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آن ﻣﻄﻠﺐ وﻗﺘﻲ ﻟﺒﺎس زﻳﺒﺎي ﺷﻌﺮ را ﺑﭙﻮﺷﺪ ﺑﻬﺘﺮ اﺛﺮ ﻣﻲﮔﺬارد‪ .‬ﺧﻮد‬
‫ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ از ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮد‪ .‬اﻋﺠﺎز ﻗﺮآن ﻛﻪ در ﻓﺼﺎﺣﺖ و زﻳﺒﺎﻳﻲاش ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺮآن‬
‫ﻫﻨﺮ را درﺧﺪﻣﺖ ﭘﻴﺎم اﻟﻬﻲ ﻗﺮار داده و اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻗﺮآن ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻣﺆﺛﺮي ﺑﻮده در‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﭘﻴﺸﺒﺮد ﻗﺮآن‪ .‬ﻋﺮﻓﺎ ﻫﻢ ﺑﺮاي ﭘﻴﺎم ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺧﻮدﺷﺎن از زﻳﺒﺎﻳﻲ ادب‪ ،‬از اﻳﻦ ﺗﺸﺒﻴﻪﻫﺎ‪،‬‬
‫ﺗﻤﺜﻴﻠﻬﺎ‪ ،‬ﺷﻌﺮﻫﺎ‪ ،‬از اﻳﻦ رﻣﺰي ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦﻫﺎ ]اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮدهاﻧﺪ[‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺴﻠّﻢ ﻣﻄﺎﻟﺐ را زﻳﺒﺎﺗﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﻫﻤﻴﻦﻃﻮر ﻣﻜﺸﻮف و ﺑﻲﭘﺮده ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻟﻄﻒ ﻧﺪارد؛ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺮاي ﺗﺒﻠﻴﻎ ﺣﺮف ﺧﻮدﺷﺎن‬
‫اﻳﻦ ]وﺳﻴﻠﻪ[ را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫و دﻳﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ )ﺣﺮف اﺳﺎﺳﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ در ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺷﺒﺴﺘﺮي ﻫﻢ ﺑﻮد( اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻧﻲ اﺳﺎﺳﺎً ﻟﻔﻆ‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬اﻟﻔﺎظ ﺑﺸﺮ ﻛﻮﺗﺎه اﺳﺖ از اﻓﺎدهء اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻧﻲ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ اﻓﺮادي ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻧﻲ را درك ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮدﺷﺎن وارد اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ – ﺑﻪ ﺗﻐﺒﻴﺮ ﺧﻮدﺷﺎن‪ -‬ﻋﺸﻖ‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ﺑﻴﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﺑﺎن ﻋﺸﻖ زﺑﺎن ﺑﻴﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ در ﺧﻴﻠﻲ ﺟﺎﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﺼﺮﻳﺢ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً در ﻳﻚ ﺟﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫اي آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺗﻘﺮﻳﺮ و ﺑﻴﺎن دم زﻧﻲ از ﻋﺸﻖ‬

‫ﻣﺎ ﺑﺎ ﺗﻮ ﻧﺪارﻳﻢ ﺳﺨﻦ‪ ،‬ﺧﻴﺮ و ﺳﻼﻣﺖ‬

‫‪49‬‬

‫ﻳﻚ ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﺻﺮﻳﺢﺗﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺳﺨﻦ ﻋﺸﻖ ﻧﻪ آن اﺳﺖ ﻛﻪ آﻳﺪ ﺑﻪ زﺑﺎن‬

‫ﺳﺎﻗﻴﺎ ده و ﻛﻮﺗﺎه ﻛﻦ اﻳﻦ ﮔﻔﺖ و ﺷﻨﻔﺖ‬

‫اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﺑﻴﺎن ﺻﺮﻳﺢ ﮔﻔﺘﻨﻲ‬

‫‪49‬‬

‫اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻟﻔﻆ ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪.‬‬

‫‪62‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺎ رﻣﺰ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد و اﻓﺮادي ﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ درك ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ اﻫﻞ راه و اﻫﻞ ﺳﻠﻮك‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻏﻴﺮ از اﻳﻨﻬﺎ ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﻮﻟﻮي زﺑﺎن ﻣﺮﻏﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻄﻴﻖ اﻟﻄﻴﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻘﻂ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﻋ‪‬ﻠﱢﻤﻨﺎ ﻣ‪‬ﻨﻄ‪‬ﻖَ اﻟﻄﱠﻴ‪‬ﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮان اﺻﻼً ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ در اﻳﻦ ﺣﺮﻳﻢ وارد ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﺑﺎ زﺑﺎن رﻣﺰ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻏﻴﺮرﻣﺰي ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﮔﻤﺮاﻫﻲ و اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲاﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ راه ﻧﻪ ﺑﺎ ﻗﺪم ﻓﻜﺮ و ﻋﻘﻞ ﻣﻲﺷﻮد ﭘﻴﻤﻮد‪ ،‬و ﻧﻪ ﺑﺎ ﺑﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﻛﻪ آن ﺑﻴﺎن ﻣﺎل ﻓﻜﺮ و‬
‫ﻋﻘﻞ اﺳﺖ ﻣﻲﺗﻮان ﺗﻘﺮﻳﺮ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﺳﺎﻟﻪ ﭘﻴﺶ ﺑﻮد ﻛﻪ ]ﻣﻄﻠﺒﻲ[ ﺑﻪ ذﻫﻨﻢ آﻣﺪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪهء ﺧﻮدم ﺑﺎﻗﻲ ﻫﺴﺘﻢ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ‬
‫ﻏﺰل ﻋﺎرﻓﻪ دارد ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻏﺰل‪ ،‬ﻣﻦ ﺧﻴﻠﻲ ﺷﺪﻳﺪ ﻣﻌﺘﻘﺪم ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺨﺎﻃﺒﺶ‬
‫ﺑﻮﻋﻠﻲ اﺳﺖ و آﺧﺮ اﺷﺎرات‪ .‬ﺑﻮﻋﻠﻲ در آﺧﺮ اﺷﺎرات ﻧﻤﻄﻲ دارد )ﻧﻤﻂ ﻣﺎ ﻗﺒﻞ آﺧﺮ( ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻣﻘﺎﻣﺎت‬
‫اﻟﻌﺎرﻓﻴﻦ« و اﻧﺼﺎف اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ]اﻳﻨﻜﻪ[ ﻳﻚ ﺣﻜﻴﻢ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ »ﻣﻘﺎﻣﺎت اﻟﻌﺎرﻓﻴﻦ« و اﻧﺼﺎف اﻳﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ]اﻳﻨﻜﻪ[ ﻳﻚ ﺣﻜﻴﻢ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت اﻟﻌﺎرﻓﻴﻦ را اﻳﻨﺠﻮر ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺖ‪ ،‬واﻗﻌﺎً ﺷﺎﻫﻜﺎري‬
‫اﺳﺖ از اﻳﻦ ﺣﻜﻴﻢ‪ ،‬وﻟﻲ اﻟﺒﺘﻪ ﻋﺎرف ﻗﺒﻮل ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻳﻚ ﺣﻜﻴﻢ ﺑﺎ ﻗﺪم ﺣﻜﻤﺖ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻌﺎﻧﻲ و رﻣﻮز ﻋﺮﻓﺎن و ﺳﻠﻮك ﭘﻲ ﺑﺒﺮد و ﻟﺬا ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻋﻘﻞ را از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ راز ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻲ ﺑﺒﺮد‬
‫ﻧﻔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ 50 .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺻﻮﻓﻲ از ﭘﺮﺗﻮ ﻣﻲ راز ﻧﻬﺎﻧﻲ داﻧﺴﺖ‬

‫‪51‬‬

‫ﮔﻮﻫﺮ ﻫﺮ ﻛﺲ از اﻳﻦ ﻟﻌﻞ ﺗﻮاﻧﻲ داﻧﺴﺖ‬

‫ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫‪50‬‬

‫اﮔﺮ ﻓﺮﺻﺘﻲ ﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻮرد را در ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪.‬‬

‫‪ 51‬ﻋﺎرف آن راز ﻧﻬﺎن را ﻓﻘﺴﻂ از ﭘﺮﺗﻮ ﻣﻲ )ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮد از ﻣﻲ ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ ﭼﻴﺴﺖ( ﻣﻲداﻧﺪ‪.‬‬

‫‪63‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻗﺪر ﻣﺠﻤﻮﻋﻪء ﮔﻞ ‪ 52‬ﻣﺮغ ﺳﺤﺮ داﻧﺪ و ﺑﺲ‬

‫ﻛﻪ ﻧﻪ ﻫﺮ ﻛﻮ ورﻗﻲ ﺧﻮاﻧﺪ ﻣﻌﺎﻧﻲ داﻧﺴﺖ‬

‫»ﻣﺮغ ﺳﺤﺮ« ﻣﻘﺼﻮد ﻫﻤﺎن روح ﻋﺎرف اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺤﺮﺧﻴﺰ اﺳﺖ و »ﺳﺤﺮ ﻣﻨﺎﺟﺎت« اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ در‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺳﺤﺮﺧﻴﺰي و ﻣﻨﺎﺟﺎت ﺳﺤﺮ و ﮔﺮﻳﻪ ﺳﺤﺮ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ از ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻬﺘﺮ ﺳﺨﻦ ﻧﮕﻔﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪري‬
‫ﺳﻮزﻧﺎك‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪري ﻣﺆﺛﺮ‪ ،‬و ﺧﻮدش ﻣﺮد ﺷﺐزﻧﺪهدار و ﺳﺤﺮﺧﻴﺰي ﺑﻮده و ﻣﻜﺮر ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ‬
‫ﻫﺮ ﭼﻪ دارم از ﺳﺤﺮﺧﻴﺰي دارم‪.‬‬
‫ﻗﺪر ﻣﺠﻤﻮﻋﻪء ﮔﻞ ﻣﺮغ ﺳﺤﺮ داﻧﺪ و ﺑﺲ‬

‫ﻛﻪ ﻧﻪ ﻫﺮ ﻛﻮ ورﻗﻲ ﺧﻮاﻧﺪ ﻣﻌﺎﻧﻲ داﻧﺴﺖ‬

‫اﻳﻨﻬﺎ از ﻛﺘﺎب ﺧﻮاﻧﺪن ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪ ،‬از ﻛﺎر ﻣﺮغ ﺳﺤﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ؛از ﺳﻠﻮك‪ ،‬از ﻣﻨﺎﺟﺎت‪ ،‬از‬
‫ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻧﻔﺲ‪ ،‬از ﺗﻀﺮع‪ ،‬از زاري‪ ،‬از ﻣﻨﺎﺟﺎت ﻛﺮدن‪ ،‬از رﻓﺘﻦ ﺑﻪ درﮔﺎه اﻟﻬﻲ ﻓﻘﻂ‪ ،‬ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻋﺮﺿﻪ ﻛﺮدم دو ﺟﻬﺎن ﺑﺮ دل ﻛﺎر اﻓﺘﺎده‬

‫ﺑﻪ ﺟﺰ از ﻋﺸﻖ ﺗﻮ ﺑﺎﻗﻲ ﻫﻤﻪ ﻓﺎﻧﻲ داﻧﺴﺖ‬

‫آن ﺷﺪ اﻛﻨﻮن ﻛﻪ ز اﺑﻨﺎي ﻋﻮام اﻧﺪﻳﺸﻢ‬

‫ﻣﺤﺘﺴﺐ ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﻋﻴﺶ ﻧﻬﺎﻧﻲ داﻧﺴﺖ‬

‫ﺳﻨﮓ و ﮔﻞ را ﻛﻨﺪ از ﻳﻤﻦ ﻧﻈﺮ ﻟﻌﻞ و ﻋﺘﻴﻖ‬

‫ﻫﺮ ﻛﻪ ﻗﺪر ﻧﻔﺲ ﺑﺎد ﻳﻤﺎﻧﻲ داﻧﺴﺖ‪.‬‬

‫آﻧﮕﺎه ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫اي ﻛﻪ از دﻓﺘﺮ آﻳﺖ ﻋﺸﻖ آﻣﻮزي‬

‫ﺗﺮﺳﻢ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻧﺪاﻧﻲ داﻧﺴﺖ‬

‫اي ﺑﻮﻋﻠﻲ ﻛﻪ از دﻓﺘﺮ ﻋﻘﻞ »ﻣﻘﺎﻣﺎت اﻟﻌﺎرﻓﻴﻦ« ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻲ‪ ،‬ﺗﺮﺳﻢ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻧﺪاﻧﻲ داﻧﺴﺖ‪.‬‬

‫‪52‬‬

‫در ﺑﻌﻀﻲ ﻧﺴﺦ دارد‪» :‬وﺻﻒ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪء ﮔﻞ« و اﻳﻦ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪64‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ و اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻇﺎهﺮ اﺷﻌﺎر او‬

‫ﻓﺮﺿﻴﻪ ﺳﻮم‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ اﺷﻌﺎرش را در ادوار ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﻤﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ رﺳﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ آﻣﺪﻧﺪ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ اﺷﻌﺎر را در ادوار ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ از ﻋﻤﺮ ﺧﻮدش‬
‫ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ و ادوار را ﻫﻢ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻨﺪ آن اﺷﻌﺎري ﻛﻪ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ ﻻاﺑﺎﻟﻲﮔﺮيﻫﺎي‬
‫ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺑﺮ دم ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدنﻫﺎ و ﺷﺮاﺑﺨﻮارﻳﻬﺎ و ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺎزيﻫﺎ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺎل دوره ﺟﻮاﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮب‬
‫ﺟﻮاﻧﻲ اﺳﺖ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻮل ﺳﻌﺪي‪ » :‬در ﻋﻨﻔﻮان ﺟﻮاﻧﻲ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ اﻓﺘﺪ و داﻧﻲ‪ 53 «...‬و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﺴﻲ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ روﺣﻴﻪ اﻳﺮاﻧﻴﻬﺎ اﻏﻠﺐ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﻮاﻧﻲ ﻻﻣﺬﻫﺐاﻧﺪ و در ﭘﻴﺮي ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؛‬
‫ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ آن ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﻛﻪ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ ﻣﻴﺨﻮارﮔﻲ و ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺎزي و ﻻاﺑﺎلﮔﺮي‪ ،‬ﻫﻤﻪ راﺳﺖ و‬
‫ﺟﺪي اﺳﺖ و ﻣﺎل دوره ﺟﻮاﻧﻲ اوﺳﺖ و آن اﺷﻌﺎري ﻛﻪ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ ﭘﺎﻛﻲ و ﺗﻘﻮا و ﻓﻨﺎء ﻓﻲاﷲ و‬
‫ﺳﻴﺮ و ﺳﻠﻮك و ﻣﺮاﻗﺒﻪ و ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﮔﺮﻳﻪﻫﺎي ﺳﺤﺮ و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﻫﻢ ﻫﻤﻪ ﺟﺪي و‬

‫‪ 53‬ﮔﻠﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺑﺎب ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﺣﻜﺎﻳﺖ ﻧﻬﻢ‪.‬‬

‫‪65‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫راﺳﺖ اﺳﺖ و ﻣﺎل دوره آﺧﺮ ﻋﻤﺮش اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﻚ ﻛﺲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﻲ ﺑﺎﻣﺪاد‪ -‬ﻛﻪ ﻣﻦ او را ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﻢ‪ -‬ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺣﺎﻓﻆﺷﻨﺎﺳﻲ«‪.‬‬
‫اﻳﺸﺎن ﺟﺪي اﺳﺖ در اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ ﻛﻪ اﻳﻨﻄﻮر اﺳﺖ‪ .‬اوﻻً اﻳﻦ ﺑﻪ ﻗﻮل ﻃﻠﺒﻪﻫﺎ ﻳﻚ ﺟﻤﻌﻲ ﺗﺒﺮّﻋﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺑﻼدﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻮب‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻳﺸﺎن اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺪﻫﺪ اﻣﺎ ﻳﻚ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ ﻧﺪارد‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ اﺣﺘﻤﺎل ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺪ ]ﻛﻪ[ ﺣﺘﻤﺎً اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ ﺑﻮده‪ ،‬و ﺑﻠﻜﻪ دﻻﻳﻞ‬
‫ﺑﺮﺧﻼف اﻳﻦ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ اﮔﺮ ﻣﺎ ﺑﺎﺷﻴﻢ و ﻇﺎﻫﺮ اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا در ﻫﻤﺎن‬
‫اﺷﻌﺎري ﻛﻪ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ ﻋﻴﺎﺷﻲ و ﺷﺮاﺑﺨﻮاري و ﻋﻴﺶ ﻧﻘﺪ و از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺮاﺋﻨﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ زﻣﺎن ﭘﻴﺮي اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼً اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ را ﺧﻮد ﻫﻤﻴﻦ آﻗﺎي ﺑﺎﻣﺪاد ﻫﻢ ﮔﻮﻳﺎ ﺟﺰو ﺷﻌﺮﻫﺎي‬
‫ﻻاﺑﺎﻟﻲ ﮔﺮاﻧﻪء ﺣﺎﻓﻆ ] داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ[‪:‬‬

‫اﮔﺮ آن ﺗﺮك ﺷﻴﺮاي ﺑﻪ دﺳﺖ آرد دل ﻣﺎ را‬

‫ﺑﻪ ﺧﺎل ﻫﻨﺪوﻳﺶ ﺑﺨﺸﻢ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و ﺑﺨﺎرا را‬

‫ﺑﺪه ﺳﺎﻗﻲ ﻣﻲﺑﺎﻗﻲ ﻛﻪ در ﺟﻨﺖ ﻧﺨﻮاﻫﻲ ﻳﺎﻓﺖ‬

‫ﻛﻨﺎر آب رﻛﻨﺎﺑﺎد و ﮔﻠﮕﺸﺖ ﻣﺼﻼ را‬

‫ﻓﻐﺎن‪ ،‬ﻛﺎﻳﻦ ﻟﻮﻟﻴﺎن ﺷﻮخ ﺷﺮﻳﻦ ﻛﺎر ﺷﻬﺮ آﺷﻮب‬

‫ﭼﻨﺎن ﺑﺮدﻧﺪ ﺻﺒﺮ از دل ﻛﻪ ﺗﺮﻛﺎن ﺧﻮان ﻳﻐﻤﺎ را‬

‫ز ﻋﺸﻖ ﻧﺎﺗﻤﺎم ﻣﺎ ﺟﻤﺎل ﻳﺎر ﻣﺴﺘﻐﻨﻲ اﺳﺖ‬

‫ﺑﻪ آب و رﻧﮓ و ﺧﺎل و ﺧﻂ ﭼﻪ ﺣﺎﺟﺖ روي زﻳﺒﺎ را‬

‫ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻧﺼﻴﺤﺖ ﮔﻮش ﻛﻦ ﺟﺎﻧﺎ ﻛﻪ ﺟﺎن دوﺳﺖﺗﺮ دارﻧﺪ‬

‫ﺟﻮاﻧﺎن ﺳﻌﺎدﺗﻤﻨﺪ ﭘﻨﺪ ﭘﻴﺮ داﻧﺎ را‬

‫ﺷﻌﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮي از اﻳﻦ واﺿﺢﺗﺮ ﻫﻢ ﻣﺎ زﻳﺎد دارﻳﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪66‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﭘﻴﺮاﻧﻪ ﺳﺮم ﻋﺸﻖ ﺟﻮاﻧﻲ ﺑﻪ ﺳﺮ اﻓﺘﺎد‬

‫وان راز ﻛﻪ در دل ﺑﻨﻬﻔﺘﻢ ﺑﻪ در اﻓﺘﺎد‬

‫از راه ﻧﻈﺮ ﻣﺮغ دﻟﻢ ﮔﺸﺖ ﻫﻮا ﮔﻴﺮ‬

‫اي دﻳﺪه ﻧﮕﻪ ﻛﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ دام ﻛﻪ در اﻓﺘﺎد‬

‫در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫اﻳﻦ ﻗﺼﻪء ﻋﺠﺐ ﺷﻨﻮن از ﺑﺨﺖ واژﮔﻮن‬

‫ﻣﺎ را ﺑﻜﺸﺖ ﻳﺎر ﺑﻪ اﻧﻔﺎس ﻋﻴﺴﻮي‬

‫در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫دﻳﺪي دﻻ ﻛﻪ آﺧﺮ ﭘﻴﺮو زﻫﺪ ﻋﻠﻢ‬

‫ﺑﺎ ﻣﻦ ﭼﻪ ﻛﺮد دﻳﺪهء ﻣﻌﺸﻮﻗﻪ ﺑﺎز ﻣﻦ‬

‫ﺧﻮب‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﺮﻳﺤﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﺧﻮدش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭼﻄﻮر ﻣﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ؟‬

‫ﻓﺮﺿﻴﻪ ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻜﺪﺳﺖ اﺳﺖ و ﻇﺎهﺮ ﺁن ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ‬
‫ﺗﻮﺟﻴﻪ ﭼﻬﺎرم ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن زﻣﺎن ﻣﺎ در واﻗﻊ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ از ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻮدﺷﺎن ﭘﻴﺪا ﻛﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﻪ‪ ،‬اﺻﻼً اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺗﻮﺟﻴﻪ و ﺗﺄوﻳﻞ‬
‫ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﻲ و ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻲ ﻛﺮده و از ﺷﺎﻫﺪ و ﺷﺎﻫﺪﺑﺎزي و از‬
‫ﻋﻴﺶ و از دم ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدن ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﭼﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ‬
‫اﺻﻼً ﻓﻜﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻤﻴﻦ ﺑﻮده و آن ﺣﺮﻓﻬﺎي ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در ﻓﻼن ﺷﻌﺮ ﻓﻼن ﻧﻈﺮ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را ﮔﻔﺘﻪ‬
‫ﻳﺎ در ﻓﻼن ﺷﻌﺮ دﻳﮕﺮ ﻓﻼن ﻣﻘﺎم ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﺗﻮﺟﻴﻪ و ﺗﺄوﻳﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻲورزﻳﺪهاﻧﺪ و ﺣﺎﻓﻆ و ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ را دوﺳﺖ داﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﻧﻤﻲ×واﺳﺘﻨﺪ ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ‬
‫ﻓﺎﺳﻖ و ﻓﺎﺟﺮ و ﻣﺮد رﻧﺪ ﻻاﺑﺎﻟﻲ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﭼﺎر‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪67‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫آﻣﺪهاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺟﻴﻪ و ﺗﺄوﻳﻞ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻦ و ﻇﺎﻫﺮش ﻫﻤﻴﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اوﻻً ﺷﻌﺮ او ﺟﺪي اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺗﺨﻴﻞ و ﺷﻌﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻨﻄﻘﻲ )ﺑﺮ ﺧﻼف ﻧﻈﺮ اول( و ﻳﻚ ﮔﻮﻧﻪ و‬
‫ﻳﻜﺪﺳﺖ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ از اول ﺗﺎ آﺧﺮ )ﺑﺮﺧﻼف ﻧﻈﺮ اﻣﺜﺎل ﺑﺮ اون ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ در ﺣﺎﻻت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﻮدش‬
‫ﮔﻔﺘﻪ و ﺑﺮﺧﻼف ﻧﻈﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ در دوره از ﻋﻤﺮش اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ را ﮔﻔﺘﻪ(‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻳﻜﺪﺳﺖ اﺳﺖ‬
‫و ﻣﻘﺼﻮد ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﻚ وﻗﺖ ﻣﻘﺎﻟﻪاي ﮔﻮﻳﺎ در اﻃﻼﻋﺎت ﺧﻮاﻧﺪم‪ .‬آﻗﺎي ﻣﺤﻴﻂ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ ﻣﻘﺎﻟﻪايﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان‬
‫اﻳﻨﻜﻪ‪ :‬ﭼﻪ اﺻﺮاري ﻫﺴﺖ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ ﺣﺎﻓﻆ را در ﻋﺼﺮ ﺧﻮدش و ﻋﺼﺮﻫﺎي ﺑﻌﺪ ﺷﻴﻌﻪ ﻫﻢ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ دو روز ﺑﻌﺪ دﻳﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ از ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﻣﺠﻼت‪ ،‬ﻣﻘﺎﻟﻪاي ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﻋﻜﺲ ﺧﻮدش را‬
‫ﻫﻢ ﭼﺎپ ﻛﺮده – ﻛﻪ ﺣﻔﺎظ اﮔﺮ آن ﻋﻜﺲ را ﻣﻲدﻳﺪ وﺣﺸﺖ ﻣﻲﻛﺮد!‪ -‬ﻛﻪ آﻗﺎ ارزش ﺣﺎﻓﻆ در ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﻋﺼﻴﺎن ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻼً ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ اﺻﻮل و ﻣﻘﺮرات زﻣﺎن ﺧﻮدش‪ -‬و ﺑﻪ ﻗﻮل او‬
‫ﻋﺎدات زﻣﺎن‪ -‬ﻧﺒﻮده؛ ﺗﻤﺎم ارزش ﺣﺎﻓﻆ در ﻫﻤﻴﻦ ﭘﺸﺖ ﭘﺎ زدن ﺑﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻫﻢ ﻛﺘﺎب ﺧﻴﻠﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪآﻧﺪ )ﻓﻌﻼً ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ اﺳﻤﻲ ﺑﺒﺮم‪ ،‬ﻟﺰوﻣﻲ ﻫﻢ ﻧﺪارد(‪ ،‬ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺧﻴﻠﻲ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬در ﻣﺠﻼت‪ ‬زﻳﺎد راﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺤﺚ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﻫﻤﻪ ﻗﻀﺎوﺗﻬﺎ ﻫﻢ در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻮده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻓﺮﺿﻴﻪ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻜﺪﺳﺖ اﺳﺖ و هﻤﻪ ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ اﺳﺖ‬
‫ﻧﻈﺮ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ از اول ﺗﺎ آﺧﺮ ﻳﻜﺪﺳﺖ اﺳﺖ و ﻫﻤﻪ ﻫﻢ ﻋﺎرﻓﺎﻧﻪ اﺳﺖ و ﺗﻤﺎم آن‬
‫ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ در ﻛﻤﺎل ﺻﺮاﺣﺖ در زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪68‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺿﺪﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ اﺻﻄﻼﺣﺎت اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ و ﺷﻌﺮاي اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ دارﻧﺪ و‬
‫ﻣﻘﺼﻮدﺷﺎن از ﻣﻲ‪ ،‬از ﺷﺎﻫﺪ‪ ،‬از زﻟﻒ‪ ،‬از ﺧﻂ‪ ،‬از ﺧﺎل‪ ،‬از ﻫﺮ ﭼﻪ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﻌﺎﻧﻲ‬
‫دﻳﮕﺮي اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻞ ﺷﻤﺎ اﻳﻦ ﺣﺮف را ﻣﻲزﻧﻴﺪ؟ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ اوﻻً ﺑﻌﻀﻲ‬
‫اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ در ﻛﻤﺎل ﺻﺮاﺣﺖ و ﺑﺪون ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را در ﺣﺪ اﻋﻠﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻗﺪر اﮔﺮ ﻣﺎ آن را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ ﺷﻌﺮ – ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر ﮔﻔﺘﻦِ ﺗﻨﻬﺎ‪ -‬ﻧﺪاﻧﻴﻢ و ﺟﺪي ﺑﺪاﻧﻴﻢ‬
‫)ﻛﻪ ﻓﺮض ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ( آﻧﻬﺎ را دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﺷﻜﻞ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻧﻲ ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ و ﻣﺎدي ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻗﻮل اﺻﻮﻟﻴﻴﻦ و ﻓﻘﻬﺎ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﺎ درﻛﻼم ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻛﻪ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﻫﺴﺘﻴﻢ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻧﺨﻮاﺳﺘﻪ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﻄﻠﺐ را ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻄﻠﺒﻲ را ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮش ﻣﺘﻨﺎﻗﺾ ﻫﺴﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻳﻜﻲ ﻇﺎﻫﺮ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ و دﻳﮕﺮي اﻇﻬﺮ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ را ﺑﻪ اﻇﻬﺮ ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻧﻪ اﻇﻬﺮ را ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﻇﻬﺮ را ﻗﺮﻳﻨﻪء ﻇﺎﻫﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ ﻧﻪ ﻇﺎﻫﺮ را ﻗﺮﻳﻨﻪء اﻇﻬﺮ‪ ،‬و ﺑﻌﺎﻟﻮن ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ در اﺷﻌﺎر ﺧﻮدش ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺼﺮﻳﺢ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺣﺎﻓﻆ را دروﻏﮕﻮ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ ﺧﻮدش ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﻌﺮ ﻣﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬
‫اﺳﺖ‪ 54 .‬ﻣﺜﻼً‬
‫ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻤﻪ ﺑﻴﺖاﻟﻐﺰل ﻣﻌﺮﻓﺖ اﺳﺖ‬

‫آﻓﺮﻳﻦ ﺑﺮ ﻧﻔﺲ دﻟﻜﺶ و ﻟﻄﻒ ﺳﺨﻨﺶ‬

‫اﻳﻦ ﻫﻢ اﻟﺒﺘﻪ ﻳﻚ ﻧﻈﺮاﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ آن ﺳﻪ ﻧﻈﺮ را ﻛﻪ رد ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻧﻈﺮ اول را اﮔﺮ ﻳﺎدﺗﺎن ﺑﺎﺷﺪ ﻋﺮض‬
‫ﻛﺮدم ﻣﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ دﻟﻴﻠﻲ ﻣﻨﻄﻘﻲ اﻗﺎﻣﻪ ﻛﻨﻤﻲ ﺑﺮ ﺿﺪ آن ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻮده و ﻏﻴﺮ از ﺷﻌﺮ‬
‫ﻫﺪﻓﻲ و اﻳﺪهاي ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻳﻚ ﺻﻨﻌﺘﮕﺮ و ﻳﻚ ﻧﻘﺎش ﺑﻮده اﺳﺖ؛ وﻟﻲ در ﻣﺠﻤﻮع اﺷﻌﺎر ﺣﻔﺎظ‪ -‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً‬
‫ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ و آن ﺳﻮز و ﮔﺬارﻫﺎي ﻋﺠﻴﺐ‪ -‬ﻳﻚ ﻧﻔﺮ آﺷﻨﺎ ﺑﺎ ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ‬

‫‪54‬‬

‫اﻳﻦ را ﺑﻌﺪﻫﺎ اﺳﺘﻘﺼﺎ و ﻋﺮض ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫‪69‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﭙﺬﻳﺮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ ﻛﺎر ﻳﻚ ﺻﻨﻌﺘﮕﺮ ﺑﻲروح اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺴﻲ ﻫﻢ اﮔﺮ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻣﻦ ﻗﺒﻮل‬
‫ﻧﺪارم‪ ،‬ﺑﺎ دﻟﻴﻞ ﻫﻢ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺣﺮﻓﺶ را رد ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺧﻮب‪ ،‬ﻣﺎ ﻣﺎﻧﺪﻳﻢ و اﻳﻦ دو ﺑﻴﺎن ]ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ[ ﻳﻚ ﮔﻮﻧﮕﻲ ﺣﺎﻓﻆ ]ﻫﺴﺘﻨﺪ وﻟﻲ[ ﺑﺎ ﺻﺪ و‬
‫ﻫﺸﺘﺎد درﺟﻪ اﺧﺘﻼف‪ ،‬ﻳﺎ ﻛﺎﻣﻼً از اﻳﻦ ﻃﺮف و ﻳﺎ ﻛﺎﻣﻼً از آن ﻃﺮف‪ .‬ﻣﺎ اول ﻣﻲروﻳﻢ ﺳﺮاغ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ را ﻳﻚ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﻌﻨﻮي ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﻇﻮاﻫﺮ‬
‫ﻣﺎدي را ﺑﺎﻳﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آن ﻋﺮﻓﺎﻧﻴﺎﺗﺶ ﻫﻤﻪ اﻟﻔﺎظ ﺑﻲ ]ﻣﺤﺘﻮاﺳﺖ[‪ .‬ﺧﻮب‪ ،‬ﻣﺎ ﺣﺎﻻ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ روي‬
‫آن ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ اﮔﺮ ﻣﺎ ﺣﺎﻓﻆ را اﻳﻦ ﺟﻮر ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﭼﻪ از آب در ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬اول ﺑﻴﺎﻳﻴﻢ‬
‫روي اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ؛ ﻣﺎ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻌﺼﺐ ﺑﻪ ﺧﺮج ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻨﺠﻮر ﺑﻮده‪ ،‬ﺣﺎﻻ اﮔﺮ اﻳﻨﺠﻮر‬
‫ﺑﻮده ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﭼﻪ از آب درﻣﻲآﻳﺪ و ﺣﺎﻓﻆ‪ ‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﭼﻪ ﺟﻮر ﻣﻮﺟﻮدي ﻫﺴﺖ؟‬

‫ﻧﻘﺪ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﭼﻬﺎرم‬

‫ﺑﻌﻀﻲ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎي اﻳﻦ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲ ﺣﺎﻓﻆ ]ﻛﻪ ﻃﺒﻖ اﻳﻦ‬
‫ﻓﺮﺿﻴﻪ[ ﻳﻚ ﻧﻮع ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻣﺎدي ]ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد[ و ﻳﺎ ]او[ ﻳﻚ ﺷﻜﺎك ]ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد[ آﻧﻬﻢ ﺷﻚ ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﺗﻠﺨﻲ‪ ،‬ﺗﺨﻴﺮ ]ﺷﺪﻳﺪي[؛ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ و ﺗﺤﻴﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﭼﻴﺰي از راز ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻬﻔﻤﺪ و ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً‬
‫ﻫﺮ ﭼﻪ ﻫﻢ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ در او ﺗﻠﻘﻴﻦ ﺑﻲاﻳﻤﺎﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ از زﻫﺮ‬
‫ﻓﻜﺮﻫﺎي ﻣﺴﻤﻮم ﺧﻮدش ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﻲ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮد‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻴﺨﻮارﮔﺎن ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬در اﺛﺮ ﺷﺪت ﮔﺮﻓﺘﺎري‪ ،‬آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻏﻢ و ﻏﺼﻪء زﻳﺎدي دارﻧﺪ ﻳﺎ در ﻋﺸﻖ ﺷﻜﺴﺖ ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ ﻳﺎ‬
‫ﻳﻚ ﺷﻜﺴﺘﻬﺎي دﻳﮕﺮي‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺘﻲ درﻣﻲآﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮاي ﺧﻮدﺷﺎن ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞاﻧﺪ‪،‬ر‬
‫وﻗﺘﻲ ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮاي ﺧﻮدﺷﺎن ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ ﺷﺪﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻘﻠﺸﺎن‪ ،‬ﻓﻜﺮﺷﺎن‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻪﺷﺎن ﺑﺮاي‬
‫ﺧﻮدﺷﺎن ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ ﺷﺪ‪،‬ر ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪء ﻣﺰاﺣﻢ را از‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪70‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺧﻮدﺷﺎن دور ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ آن ﺿﺪ‪ ‬اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻳﻌﻨﻲ »ﻣﻲ« ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ دﻣﻲ ﺑﻴﺎﺳﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﻫﻤﺎن ﻛﻪ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ » :‬ﻛَﺎْﻟُﻤﺴ‪‬ﺘَﺤﻴِﺮ ﻣ‪‬ﻦَ اﻟﺮﱠﻣ‪‬ﻀﺎء‪ ‬ﺑِﺎﻟﻨّﺎر« ‪ 55‬ﮔﻔﺖ در ﺟﻬﻨﻢ ﻋﻘﺮﺑﻬﺎﻳﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم از آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺎرﻫﺎ‬
‫ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪:‬‬
‫‪.١‬ﺟﺒﺮيﮔﺮي‬

‫ﻫﻤﻴﻦ اﺷﺨﺎﺻﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ را دارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮﺿﻮع ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ -‬ﻛﻪ ﻗﻬﺮاً او را‬
‫ﻋﺠﻴﺐ ﺑﻲﺗﺎب ﻣﻲﻛﺮده‪ -‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺒﺮيﮔﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮده ﻛﻪ ﺑﺸﺮ ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ اﺧﺘﻴﺎري ﻧﺪارد‬
‫و ﺟﺒﺮ ﻣﻄﻠﻖ ﺣﻜﻤﻔﺮﻣﺎﺳﺖ‪ .‬در آن رﺳﺎﻟﻪء اﻧﺴﺎن و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﮔﻔﺘﻪام اﻧﺴﺎن وﻗﺘﻲ اﺣﺴﺎس ﻛﻨﺪ آزاد‬
‫ﻧﻴﺴﺖ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺧﻴﻠﻲ رﻧﺠﺶ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎً اﮔﺮ اﺣﺴﺎس ﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﺪم آزادياش در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻳﻚ‬
‫ﻗﺪرﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺗﺨﻠﻒ در ﻣﻘﺎﺑﻞ او را ﻫﻢ ﻧﻤﻲﺷﻮد در ﻣﻐﺰ راه داد‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎري از اﺷﻌﺎر‬
‫ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻛﻨﻨﺪهء ﻫﻤﻴﻦ آزاري اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻓﻜﺮ ﺟﺒﺮيﮔﺮي ﺧﻮدش ﻣﻲﺑﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺷﻌﺮ‬
‫ﻣﻌﺮوﻓﺶ‪:‬‬
‫رﺿﺎ ﺑﻪ داده ﺑﺪه وز ﺟﺒﻴﻦ ﮔﺮه ﺑﮕﺸﺎي‬

‫ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﻦ و ﺗﻮ در اﺧﺘﻴﺎر ﻧﮕﺸﺎدﺳﺖ‬

‫†‬

‫ﻣﻦ اﮔﺮ ﺧﺎرم و ﮔﺮ ﮔﻞ ﭼﻤﻦآراﻳﻲ ﻫﺴﺖ‬

‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ دﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﭘﺮوردم ﻣﻲروﻳﻢ‬

‫†‬

‫‪] 55‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از ﮔﺮﻣﺎي زﻳﺎد ﺑﻪ آﺗﺶ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮد‪[.‬‬

‫‪71‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻜﻦ در اﻳﻦ ﭼﻤﻨﻢ ﺳﺮزﻧﺶ ﺑﻪ ﺧﻮدروﻳﻲ‬

‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﭘﺮورﺷﻢ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻣﻲروﻳﻢ‬

‫†‬

‫در ﻛﺎر ﮔﻼب و ﮔﻞ ﺣﻜﻢ ازﻟﻲ اﻳﻦ ﺑﻮد‬

‫ﻛﺎﻳﻦ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺎزاري وان ﭘﺮده ﻧﺸﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﺷﻌﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ]ﻛﻪ[ در واﻗﻊ ﻣﻲﺧﻮاد ﺑﮕﻮﻳﺪ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت رﺳﻴﺪﻧﺪ ﻫﻢ ﻫﻨﺮي‬
‫ﻧﻜﺮدﻧﺪ ﭼﻮن آﻧﻬﺎ ﻧﺮﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ را رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪:‬‬
‫ﻓﻴﺾ روحاﻟﻘﺪس ار ﺑﺎز ﻣﺪد ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬

‫دﻳﮕﺮان ﻫﻢ ﺑﻜﻨﻨﺪ آﻧﭽﻪ ﻣﺴﻴﺤﺎ ﻣﻲﻛﺮد‬

‫ﻳﺎ‪:‬‬
‫ﮔﻮره ﭘﺎك ﺑﺒﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﺷﻮد ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻴﺾ‬

‫ورﻧﻪ ﻫﺮ ﺳﻨﮓ و ﮔﻠﻲ ﻟﺆﻟﺆ و ﻣﺮﺟﺎن ﻧﺸﻮد‬

‫ﻛﻪ ﺑﺎز ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ ]ﻫﺴﺖ[ ﻛﻪ آن ﺷﻌﺮﻫﺎ را دﻟﻴﻞ ﺑﺮ ﺟﺒﺮي ﺑﻮدن ﺣﺎﻓﻆ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻢ‬
‫ﻓﻜﺮ ﺟﺒﺮيﮔﺮي ﺧﻮدﺑﻪﺧﻮد ﻫﺮ ﻧﻮع ﻧﺸﺎط و اﻣﻴﺪي را از اﻧﺴﺎن ﺳﻠﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻗﻬﺮاً ﻧﺘﻴﺠﻪء اﻳﻦ ﻓﻜﺮ‬
‫ﮔﺰﻧﺪهء ﮔﺪازﻧﺪه اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در آﺧﺮ ﻛﺎر ﺑﻪ ﻣﻲ و ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻲ و ﺧﻼﺻﻪ ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮدن ﺧﻮد ﻣﻨﺘﻬﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ .٢‬ﺣﻴﺮت‬

‫دﻳﮕﺮ‪،‬ﻛﻪ ﺑﺎز ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪء ﺣﻴﺮت اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻲداﻧﻢ‪ ،‬ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻢ‪ ،‬ﺳﺮدر‬
‫ﻧﻤﻲآورم‪ ،‬ﺑﺮاي ﭼﻪ‪ ،‬از ﻛﺠﺎ آﻣﺪم و ﺑﺮاي ﭼﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﻫﺴﺘﻢ و ﺑﻪ ﻛﺠﺎ ﻣﻲروم‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪72‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻋﻴﺎن ﻧﺸﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا آﻣﺪم ﻛﺠﺎ رﻓﺘﻢ‬

‫درﻳﻎ و درد ﻛﻪ ﻏﺎﻓﻞ ز ﻛﺎر ﺧﻮﻳﺸﺘﻨﻢ‬

‫…‬

‫ﭼﻮ ﻫﺮ دري ﻛﻪ ﮔﺸﻮدم رﻫﻲ ﺑﻪ ﺣﻴﺮت داﺷﺖ‬

‫از اﻳﻦ ﺳﭙﺲ ﻣﻦ و رﻧﺪي و وﺿﻊ ﺑﻲﺧﺒﺮي‬

‫آن ﻋﻼج و دواﻳﺶ را ﻫﻢ ﭘﺸﺖ ﺳﺮش ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬ﻫﺮ راﻫﻲ رﻓﺘﻢ‪ ،‬ﺣﻜﻤﺖ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻣﻨﻄﻖ و دﻳﺎﻧﺖ و‪،...‬‬
‫ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ رﻓﺘﻢ آﺧﺮش دﻳﺪم ﺣﻴﺮت اﻧﺪر ﺣﻴﺮت اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻢ ﻫﻤﻪ را رﻫﺎ ﻛﻦ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ارزش اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ را‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﺮوﻳﻢ در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻲﺧﺒﺮي‪:‬‬
‫از ﻫﺮ ﻃﺮف ﻛﻪ رﻓﺘﻢ ﺟﺰ وﺣﺸﺘﻢ ﻧﻴﻔﺰود‬

‫زﻧﻬﺎر از اﻳﻦ ﺑﻴﺎﺑﺎن وﻳﻦ راه ﺑﻲﻧﻬﺎﻳﺖ‬

‫…‬

‫ﭼﻴﺴﺖ اﻳﻦ ﺳﻘﻒ ﺑﻠﻨﺪ ﺳﺎدهء ﺑﺴﻴﺎر ﻧﻘﺶ‬

‫زﻳﻦ ﻣﻌﻤﺎ ﻫﻴﭻ داﻧﺎ در ﺟﻬﺎن آﮔﺎه ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻳﺎ در ﻫﻤﺎن ﻏﺰل »اﮔﺮ آن ﺗﺮك ﺷﻴﺮازي ﺑﻪ دﺳﺖ آرد دل ﻣﺎ را« ﻳﻚ ﺷﻌﺮش اﻳﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ از ﻣﻄﺮب و ﻣﻲﮔﻮي و راز دﻫﺮ ﻛﻤﺘﺮ ﺟﻮ ﻛﻪ ﻛﺲ ﻧﮕﺸﻮد و ﻧﮕﺸﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ اﻳﻦ ﻣﻌﻤﺎ را‬
‫…‬

‫ﺳﺎﻗﻴﺎ ﺟﺎم ﻣﻲام ده ﻛﻪ ﻧﮕﺎرﻧﺪهء ﻏﻴﺐ‬

‫ﻧﻴﺴﺖ ﻣﻌﻠﻮم ﻛﻪ در ﭘﺮدهء اﺳﺮار ﭼﻪ ﻛﺮد‬

‫…‬

‫وﺟﻮد ﻣﺎ ﻣﻌﻤﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﺣﺎﻓﻆ‬

‫ﻛﻪ ﺗﺤﻘﻴﻘﺶ ﻓﺴﻮن اﺳﺖ و ﻓﺴﺎﻧﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪73‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ز ﺳﺮّ ﻏﻴﺐ ﻛﺲ آﮔﺎه ﻧﻴﺴﺖ ﻗﺼﻪ ﻣﺨﻮان‬

‫ﻛﺪام ﻣﺤﺮم دل ره در اﻳﻦ ﺣﺮم دارد‬

‫…‬

‫در ﻛﺎرﺧﺎﻧﻪاي ﻛﻪ ره ﻋﻘﻞ و ﻓﻀﻞ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻓﻬﻢ ﺿﻌﻴﻒ رأي ﻓﻀﻮﻟﻲ ﭼﺮا ﻛﻨﺪ‬

‫…‬

‫ﺑﺮو اي زاﻫﺪ ﺧﻮدﺑﻴﻦ ﻛﻪ ز ﭼﺸﻢ ﻣﻦ و ﺗﻮ‬

‫راز اﻳﻦ ﭘﺮده ﻧﻬﺎن اﺳﺖ و ﻧﻬﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‬

‫…‬

‫ﺣﺪﻳﺚ ﭼﻮن و ﭼﺮا دردﺳﺮ دﻫﺪ اي دل‬

‫ﭘﻴﺎﻟﻪ ﮔﻴﺮ و ﺑﻴﺎﺳﺎ ز ﻋﻤﺮ ﺧﻮﻳﺶ دﻣﻲ‬

‫…‬

‫ﮔﻔﺘﻲ ز ﺳﺮّ ﻋﻬﺪ ازل ﻳﻚ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮ‬

‫آﻧﻜﻪ ﺑﮕﻮﻳﻤﺖ ﻛﻪ دو ﭘﻴﻤﺎﻧﻪ درﻛﺸﻢ‬

‫‪ -٣‬ﭘﻮﭼﻲﮔﺮاﻳﻲ‬

‫ﺑﺎﻻﺗﺮ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪء ﭘﻮﭼﻲﮔﺮاﻳﻲ اﺳﺖ )ﻧﻴﻬﻴﻠﻴﺴﻢ(‪ .‬اﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺷﻚ و ﺣﻴﺮت ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﺷﻚ و‬
‫ﺣﻴﺮت اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺪﻛﻲ زﻳﺮ ﺻﻔﺮ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪:‬‬
‫ﺟﻬﺎن و ﻛﺎر ﺟﻬﺎن ﺟﻤﻠﻪ ﻫﻴﭻ ﺑﺮ ﻫﻴﭻ اﺳﺖ‬

‫ﻫﺰار ﺑﺎر ﻣﻦ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻛﺮدهام ﺗﺤﻘﻴﻖ‬

‫…‬

‫ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺎر ﮔﻪ ﻛﻮن و ﻣﻜﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﺑﺎده ﭘﻴﺶ آر ﻛﻪ اﺳﺒﺎب ﺟﻬﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﭘﻨﺞ روزي ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﻬﻠﺖ داري‬

‫ﺧﻮش ﺑﻴﺎﺳﺎي زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ زﻣﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪74‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺮ ﻟﺐ ﺑﺤﺮ ﻓﻨﺎ ﻣﻨﺘﻈﺮﻳﻢ اي ﺳﺎﻗﻲ‬

‫ﻓﺮﺻﺘﻲ دادن ﻛﻪ ز ﻟﺐ ﺗﺎ ﺑﻪ دﻫﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫‪ .٤‬اﻧﻜﺎر ﻗﻴﺎﻣﺖ‬

‫اﺷﻌﺎر دﻳﮕﺮي ﺣﺎﻓﻆ دارد ﻛﻪ از آﻧﻬﺎ ﺑﻮي اﻧﻜﺎر ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻓﻬﻤﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﺳﺎﺳﺎً ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻴﺴﺖ آﺧﺮ‬
‫ﻛﺎري و ﻗﻴﺎﻣﺘﻲ ﺑﺎﺷﺪ و آدم ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻓﻜﺮش را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻮر ﭼﻴﺰﻫﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻣﻌﺮوﻓﺶ‪:‬‬
‫ﺧﻮﺷﺘﺮ از ﻓﻜﺮ ﻣﻲ و ﺟﺎم ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮدن‬

‫ﺗﺎ ﺑﺒﻴﻨﻢ ﻛﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮدن‬

‫ﻏﻢ دل ﭼﻨﺪ ﺗﻮان ﺧﻮرد ﻛﻪ اﻳﺎم ﻧﻤﺎﻧﺪ‬

‫ﮔﻮ ﻧﻪ دل ﺑﺎش و ﻧﻪ اﻳﺎم ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮدن‬

‫ﺑﺎده ﺧﻮر‪ ،‬ﻏﻢ ﻣﺨﻮر و ﭘﻨﺪ ﻣﻘﻠﺪ ﻣﻨﻴﻮش‬

‫اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺨﻦ ﻋﺎم ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮدن‬

‫دﺳﺘﺮﻧﺞ ﺗﻮ ﻫﻤﺎن ﺑﻪ ﻛﻪ ﺷﻮد ﺻﺮف ﺑﻪ ﻛﺎم‬

‫داﻧﻲ آﺧﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﻛﺎم ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮدن‬

‫ﻳﺎ در آن ﺷﻌﺮي ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫داﻧﻲ ﻛﻪ ﭼﻴﺴﺖ دوﻟﺖ‪ ،‬دﻳﺪار ﻳﺎ ر دﻳﻦ‬

‫در ﻛﻮي او ﮔﺪاﻳﻲ ﺑﺮ ﺧﺴﺮوي ﮔﺰﻳﺪن‬

‫آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻮﺳﻴﺪن ﻟﺐ ﻳﺎر اول ز دﺳﺖ ﻣﮕﺬار‬

‫ﻛ‪Ĥ‬ﺧﺮ ﻣﻠﻮل ﮔﺮدي از دﺳﺖ و ﻟﺐ ﮔﺰﻳﺪن‬

‫ﻓﺮﺻﺖ ﺷﻤﺎ ﺻﺤﺒﺖ ﮔﺰ اﻳﻦ دو راﻫﻪ ﻣﻨﺰل‬

‫ﭼﻮن ﺑﮕﺬرﻳﻢ دﻳﮕﺮ ﻧﺘﻮان ﺑﻬﻢ رﺳﻴﺪن‬

‫ﭘﺲ ﻳﻮماﻟﺠﻤﻌﻲ ﻛﻪ روز رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ اﺳﺖ و ﻳﻮماﻟﺤﺸﺮي ﻛﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪75‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫روز رﺳﻴﺪن ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻛﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪» :‬ﭼﻮن ﺑﮕﺬرﻳﻢ دﻳﮕﺮ ﻧﺘﻮان ﺑﻬﻢ رﺳﻴﺪن«‬
‫ﺗﺎ اﻳﻨﺠﺎ ﺷﻌﺮﻫﺎ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﺣﺎﻓﻆ را ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻴﺰ ﻛﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه‪،‬‬
‫اﻧﻜﺎر ﺧﺪاﺳﺖ ﻛﻪ ﺻﺮﻳﺢ دﻳﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد اﮔﺮ ﻧﻪ‪ ،‬ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً در ﻫﻤﺎن ﺣﺪ اﺳﺖ ]وﺟﻮد دارد[‪،‬‬
‫اﻧﻜﺎذ ﻣﻌﺎد ﺑﺎ ﺧﻮد ﻫﻤﺎن ﺷﻚ در اﻳﻦ ﺟﻬﺖ‪ ،‬ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻴﺪ ﻫﻢ ﭘﺮُي ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬از‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺑﮕﺬرﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻲآﻳﻴﻢ ﺳﺮاغ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪء اﻳﻦ اﻓﻜﺎر‬
‫اﺳﺖ؛ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح آن ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ اوﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي اوﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﻓﻜﺮ دﺳﺘﻮري‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ :‬ﺣﺎﻻ ﻛﻪ ﻛﺎر ﺟﻬﺎن ﻫﻴﭻ در ﻫﻴﭻ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﻛﻪ ﺟﺒﺮ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﻛﻪ ﺳﺮ از اﺳﺮار ﻛﻮن‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد درآورد‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﻛﻪ اﺻﻼً ﻛﻲ ﻣﻲﻣﺪاﻧﺪ ﻣﺎ در ﻳﻚ وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻳﺎ ﻧﻤﻲرﺳﻴﻢ‪ ،‬و‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﺰم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﺻﻼً دو ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ رﺳﻴﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺻﻮل ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺤﺮز ﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻻ وﻗﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺣﺎﻓﻆ ﻃﺒﻖ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪:‬‬
‫اﻟﻒ‪ .‬دم ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدن‬

‫ﻳﻜﻲ از ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮيﻫﺎ آن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻪ ﺻﻮرت »دم« ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫»دم« در ﺷﻌﺮ ﺧﻴﺎم ﻫﻢ زﻳﺎد اﺳﺖ ﻛﻪ دم را – ﻳﻌﻨﻲ زﻣﺎن ﺣﺎل را‪ -‬ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﺸﻤﺎر‪ ،‬ﻧﻪ ﻓﻜﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﻜﻦ ﻧﻪ ﻓﻜﺮ آﻳﻨﺪه‪ ،‬ﻧﻪ ﻏﺼﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ را ﺑﺨﻮر ﻛﻪ ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ ﻏﺼﻪ آﻳﻨﺪه‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ را ﺑﺨﻮر‬
‫ﻛﻪ ﭼﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ ﻏﺼﻪ آﻳﻨﺪه‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﻓﻜﺮ آﻳﻨﺪه ﺗﻮ را از ﻋﻴﺶ ﻧﻘﺪ ﺑﺎز ﻣﻲدارد و ﺑﺮاي‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺪاﻛﺜﺮ اﺳﺘﻔﺎده را از اﻳﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻮﻗﺖ ﻛﻮﺗﺎه ﺑﺒﺮي ﻧﻪ ﻓﻜﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻛﻦ ﻧﻪ ﻓﻜﺮ آﻳﻨﺪه‪ ،‬دم ﻏﻨﻴﻤﺖ‬
‫ﺑﺸﻤﺎر‪ ،‬و ﭼﻘﺪر در ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺣﺎل و دم آﻣﺪه‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪76‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اي دل ﺷﺒﺎب رﻓﺖ و ﻧﭽﻴﺪي ﮔﻠﻲ ز ﻋﻴﺶ‬

‫ﭘﻴﺮاﻧﻪ ﺳﺮ ﻣﻜﻦ ﻫﻨﺮي ﻧﻨﮓ و ﻧﺎم را‬

‫در ﻋﻴﺶ ﻧﻘﺪ ﻛﻮش ﻛﻪ ﭼﻮن آﺑﺨﻮر ﻧﻤﺎﻧﺪ‬

‫آدم ﺑﻬﺸﺖ‪ ‬روﺿﻪء داراﻟﺴﻼم را‬

‫…‬

‫ﻧﺎﺧﻠﻒ ﺑﺎﺷﻢ اﮔﺮ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺟﻮي ﻧﻔﺮوﺷﻢ‬

‫ﭘﺪرم روﺿﻪء رﺿﻮان ﺑﻪ دو ﮔﻨﺪم ﺑﻔﺮوﺧﺖ‪.‬‬
‫…‬

‫ﺧﻮﺷﺘﺮ زﻋﻴﺶ و ﺻﺤﺒﺖ و ﺑﺎغ و ﺑﻬﺎر ﭼﻴﺴﺖ‬

‫ﺳﺎﻗﻲ ﻛﺠﺎﺳﺖ ﮔﻮ ﺳﺒﺐ اﻧﺘﻈﺎر ﭼﻴﺴﺖ‬

‫ﻫﺮ وﻗﺖ ﺧﻮش ﻛﻪ دﺳﺖ دﻫﺪ ﻣﻐﺘﻨﻢ ﺷﻤﺎر‬

‫ﻛﺲ را وﻗﻮف ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎر ﭼﻴﺴﺖ‬

‫اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎز ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎر و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫ﮔﺮ ز ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻪ ﺧﺮاﺑﺎت ﺷﺪم ﺧﺮده ﻣﮕﻴﺮ‬

‫ﻣﺠﻠﺲ وﻋﻆ دراز اﺳﺖ و زﻣﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﭘﺎي وﻋﻆ واﻋﻆ را رﻫﺎ ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬آن دﻳﺮ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻓﻜﺮ آن ﭼﻴﺰي ﺑﺎش ﻛﻪ وﻗﺘﺶ ﻣﻲﮔﺬرد‪.‬‬
‫اي دل ار ﻋﺸﺮت اﻣﺮوز ﺑﻪ ﻓﺮدا ﻓﻜﻨﻲ‬

‫ﻣﺎﻳﻪ ﻧﻘﺪ ﺑﻘﺎ را ﻛﻪ ﺿﻤﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬

‫ﻧﻘﺪ را ﻛﻪ آدم ﺑﻪ ﻧﺴﻴﻪ ﻧﻤﻲﻓﺮوﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪77‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺎه ﺷﻌﺒﺎن ﻣﻨﻪ از دﺳﺖ ﻗﺪح ﻛﺎﻳﻦ‬
‫ﮔﻞ ﻋﺰﻳﺰ اﺳﺖ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮﻳﺪش ﺻﺤﺒﺖ‬

‫از ﻧﻈﺮ ﺗﺎ ﺷﺐ ﻋﻴﺪ رﻣﻀﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺎغ آﻣﺪه از اﻳﻦ راه و از آن ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫…‬

‫ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﮔﻞ روﻳﺖ ﺑﻴﮋﻣﺮد آﺧﺮ‬

‫وﻳﻦ ﻃﺮاوت در او ﻧﻤﺎﻧﺪ ﺑﺎز‬

‫در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺻﺒﺎ ﺑﻪ ﺗﻬﻨﻴﺖ ﭘﻴﺮ ﻣﻲ ﻓﺮوش آﻣﺪ‬

‫ﻛﻪ ﻣﻮﺳﻢ ﻃﺮب و ﻋﻴﺶ و ﻧﺎز و ﻧﻮش آﻣﺪ‬

‫)ﻛﻪ از آن ﻏﺰﻟﻬﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺎﻟﻲ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ(‪.‬‬

‫ﻫﻮا ﻣﺴﻴﺢ ﻧﻔﺲ ﮔﺸﺖ و ﺑﺎد ﻧﺎﻓﻪ ﮔﺸﺎي‬

‫ﺗﻨﻮر ﻻﻟﻪ ﭼﻨﺎن ﺑﺮﻓﺮوﺧﺖ ﺑﺎد ﺑﻬﺎر‬

‫درﺧﺖ ﺳﺒﺰ ﺷﺪ و ﻣﺮغ در ﺧﺮوش آﻣﺪ‬

‫ﻛﻪ ﻏﻨﭽﻪ ﻏﺮق ﻋﺮق ﮔﺸﺖ و ﮔﻞ ﺑﻪ ﺟﻮش آﻣﺪ‬

‫ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺑﻌﺪش ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ و ﻋﺠﻴﺐ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﻬﺎ را در ﺟﺎي ﺧﻮدش ﺧﻮاﻫﻢ ﮔﻔﺖ‪.‬‬
‫…‬

‫ﺳﺎﻗﻴﺎ ﻋﺸﺮت اﻣﺮوز ﺑﻪ ﻓﺮدا ﻣﻔﻜﻦ‬

‫ﻳﺎ ز دﻳﻮان ﻗﻀﺎ ﺧﻂ اﻣﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ آر‬

‫ﻳﺎ ﻳﻚ ﻧﺎﻣﻪ از آﻧﺠﺎ ﺑﻴﺎور ﻛﻪ اﻳﻦ وﻗﺖ ﺗﻠﻒ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻋﻮﺿﺶ را ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫…‬

‫اﻋﺘﻤﺎدي ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺮ ﻛﺎر ﺟﻬﺎن‬

‫ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ ﮔﺮدون ﮔﺮدان ﻧﻴﺰ ﻫﻢ‬

‫ﻋﺎﺷﻖ اي ﻗﺎﺿﻲ ﻧﺘﺮﺳﺪ ﻣﻲﺑﻴﺎر‬

‫ﺑﻠﻜﻪ از ﻳﺮﻏﻮي دﻳﻮان ﻧﻴﺰ ﻫﻢ‬

‫»ﻳﺮﻏﻮ« اﺻﻄﻼح ﻣﻐﻮﻟﻲ ﺑﻮده ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻋﺪﻟﻴﻪ و اﺳﺘﻨﻄﺎق و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎﻻﺗﺮ از اﻳﻦ‪ ،‬از‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ ﻛﺎﻣﻼً اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ او اﻳﻦ‬
‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪78‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻴﺶ ﻧﻘﺪ و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ را ﻳﻚ ﻧﻮع ﻻاﺑﺎﻟﻲﮔﺮي و ﻻﻗﻴﺪيﮔﺮي ﺧﺎﺻﻲ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻜﻞ‬
‫ﻋﺠﻴﺒﻲ‪ .‬ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺎﻓﻆ در زﻧﺪﮔﻲاش ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﭼﺎره ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬اﻏﻠﺐ از ﻫﻤﺎن ﻣﻘﺪﻣﻪاي‬
‫ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﮔﻞ اﻧﺪام ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻳﻚ ﺟﻤﻠﻪاي آﻧﺠﺎ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﺴﺦ‪ ،‬ﻣﺘﻌﺪد ﻧﻮﺷﺘﻪ و‬
‫ﺑﻪ دو ﺗﻐﺒﻴﺮ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬از ﻳﻚ ﺗﻌﺒﻴﺮ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺷﻐﻞ دوﻟﺖ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ او ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ‬
‫ﻛﻪ دﻳﻮان ﺧﻮدش را ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﻨﺪ از ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺸّﺎف و ﻣﺼﺒﺎح و ﻣﻄﺎﻟﻊ و ﻣﻔﺘﺎح و‪ ...‬ﺑﻌﺪ ﻳﻚ ﺟﻤﻠﻪاي‬
‫دارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را ﻧﺴﺦ‪ ،‬ﻣﺘﻌﺪد ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻳﻚ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﻐﻞ دوﻟﺖ داﺷﺘﻪ‪ ،‬وﻟﻲ‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻄﻮر ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از ﺑﻌﻀﻲ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪء »دم‬
‫ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدن« ﻓﻘﻂ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺧﻮدش ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬درﺳﺖ ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﻛﺎرﻣﻨﺪﻫﺎي ﻻاﺑﺎﻟﻲ دوﻟﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻳﻚ ﻣﺎه ﻣﻲروﻧﺪ ﻛﺎرﻣﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮ اول ﻣﺎﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺣﻘﻮق را ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﭼﻨﺪ روزه آن‬
‫را ﺻﺮف ﻋﻴﺎﺷﻲ واﻟﺪﻧﮕﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻌﺪ ﺗﺎ آﺧﺮ ﻣﺎه ﺑﺎ ﺟﻴﺐ ﺧﺎﻟﻲ ] راه ﻣﻲروﻧﺪ[؛ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫رﺳﻴﺪ ﻣﮋرده ﻛﻪ آﻣﺪ ﺑﻬﺎر و ﺳﺒﺰه دﻣﻴﺪ‬

‫وﻇﻴﻔﻪﮔﺮ ﺑﺮﺳﺪ ﻣﺼﺮﻓﺶ ﮔﻞ اﺳﺖ و ﻧﺒﻴﺪ‬

‫‪56‬‬

‫و ﻧﻈﻴﺮ اﻳﻦ ﺑﺎز ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﺣﺎﻓﻈﻲ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺳﺎﺧﺘﻬﺎﻧﺪ ﭼﻪ ﻣﻜﺘﺒﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﺎ از او ﭼﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﺑﻴﺎﻣﻮزﻳﻢ؟!‬
‫ب‪ .‬ﺷﺎهﺪ ﺑﺎزي‬

‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از آن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺎزي اﺳﺖ‪ .‬در‬

‫‪56‬‬

‫ﮔﻮر ﭘﺪر زن و ﺑﭽﻪ‪.‬‬

‫‪79‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ »ﺷﺎﻫﺪ« زﻳﺎد آﻣﺪه‪ ،‬ﺷﺮاب و ﺷﺎﻫﺪ اﻳﻨﻘﺪر آﻣﺪه ﻛﻪ اﻟﻲ ﻣﺎﺷﺎءاﷲ‪ ،‬ﻛﻪ دﻳﮕﺮ اﺣﺘﻴﺎﺟﻲ‬
‫ﻧﺪارد ]ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎورﻳﻢ[؛ ﻣﺜﻞ ﻛﻠﻤﻪ و ﻣﻲ و ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻲ و اﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ آن ﻫﻢ اﻳﻨﻘﺪر ﻫﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫دﻳﮕﺮ اﺣﺘﻴﺎﺟﻲ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ ﺷﻌﺮي ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺨﻮاﻧﻴﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻜﻞ‬
‫ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﺷﺎﻫﺪﺑﺎز ﺑﻮده‪ ،‬اﻫﻞ ﻋﺸﻖ ﺑﻮده و ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ؛ و ﺑﻌﻀﻲ ﻛﺎر را ﺑﻪ‬
‫آﻧﺠﺎ رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﻋﺸﻖ ﺑﺎزيﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ را ﻫﻢ ﺧﻮاﺳﺘﻪاﻧﺪ از روي ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﺑﻪ‬
‫دﺳﺖ آورﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ‪ ،‬در ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ اﺧﻴﺮاً ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪه ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﺸﻖ و زن و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﺧﻼﺻﻪ آن ﺷﻬﺎﻣﺘﻲ را ﻛﻪ ﻳﻚ آدم ﺟﺴﻮر‬
‫ﺑﺎﻳﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ]ﻧﺪاﺷﺘﻪ[ )ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪» :‬اَﻟﺤ‪‬ﻴﺎء‪ ‬ﻣﺎﻧﻊ‪ ‬اﻟﺮﱢزق« ﺧﺠﺎﻟﺘﻲ ﺑﻮدن ﺧﻼﺻﻪ‪ ...‬آدم اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ‬
‫ﺑﺮﺳﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺮوروﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ(‪ .‬او ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮده ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ در ﻣﺴﺄﻟﻪ زن ﻛﻢرو ﺑﻮده‪ ،‬ﻫﻢ ﻳﻚ دل‬
‫ﭘﺮﻋﺸﻘﻲ داﺷﺘﻪ و ﻫﻢ آن ﺣﺎﻟﺖ ﺟﺴﻮري را ﻧﺪاﺷﺘﻪ و زﻧﻬﺎ ﻫﻢ از اﻳﻦ ﺟﻮر ﻣﺮدﻫﺎ ﺑﺪﺷﺎن ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬زن‬
‫ﻫﻢ ﻣﺮدي را ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﺟﺴﻮر و ﭘﺮرو ﺑﺎﺷﺪ و از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﻳﻦ ﺑﻴﭽﺎره ﻫﻤﻴﺸﻪ در ﺳﻮز و ﮔﺪاز ﺑﻮده‬
‫و ﻛﻤﺘﺮ ﺑﻪ ﻋﺸﻖ ﺧﻮدش ﻣﻲرﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و او ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮده ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ زﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﺳﺮﺑﻬﺴﺮ او‬
‫ﻣﻲﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ‪ .‬وﻟﻲ در اﻳﻨﺠﺎ ﻣﻄﻠﺐ دﻳﮕﺮي ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﻔﺴﺮان اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪء ﺣﺎﻓﻆ ﺳﻜﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ و‬
‫آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻼً آﻳﺎ در ﻫﻤﻪء دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ دﻟﻴﻠﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ آن ﺷﺎﻫﺪي ﻛﻪ ﺣﻔﺎظ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ زن‬
‫ﺑﻮده؟ آﻳﺎ زن ﺑﻮده ﻳﺎ ﺑﭽﻪ ﺑﻮده؟ درﺑﺎره اﻳﻦ‪ ،‬دﻳﮕﺮان اﻳﻦ ﻣﻔﺴﺮان ﺳﻜﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﺗﻔﺎﻗﺎً اﮔﺮ ﺑﻨﺎ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻇﻮاﻫﺮ را ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﻚ ﺷﺎﻫﺪ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﭽﻪ ﺑﻮده و اﺳﺎﺳﺎً ﻳﻚ ﺟﺎ ﻫﻢ ﻣﺎ دﻟﻴﻞ‬
‫ﻧﺪارﻳﻢ ﻛﻪ ﺷﺎﻫﺪ ﺣﺎﻓﻆ زن ﺑﻮده‪ .‬ﻫﻤﺎن ﺷﺎخ ﻧﺒﺎﺗﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﺶ ﺳﺎﺧﺘﻪآﻧﺪ از ﺗﻴﭗ ﺑﭽﻪﻫﺎ ﺑﻮده‪ .‬در‬
‫ﺑﻌﻀﻲ اﺷﻌﺎرش ﺗﻌﺒﻴﺮ »ﻣﻐﺒﭽﻪ« دارد‪ .‬ﻣﻐﺒﭽﻪ ﻣﻐﺒﭽﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ دﻳﮕﺮ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪80‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ ﻧﺪارد‪:‬‬
‫ﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺟﻠﻮه ﻛﻨﺪ ﻣﻐﺒﭽﻪء ﺑﺎده ﻓﺮوش‬

‫ﺧﺎﻛﺮوب در ﻣﻴﺨﺎﻧﻪ ﻛﻨﻢ ﻣﮋﮔﺎن را‬

‫ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫اي ﻧﺎزﻧﻴﻦ ﭘﺴﺮ ﺗﻮ ﭼﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﮔﺮﻓﺘﻪاي‬

‫ﻛ‪‬ﺖ ﺧﻮن ﻣﺎ ﺣﻼﻟﺘﺮ از ﺷﻴﺮ ﻣﺎدر اﺳﺖ‬

‫در ﻳﻚ ﺷﻌﺮ ﻣﻌﺮوﻓﺶ ﻛﻪ ﺷﻴﺮاز را ﻣﺪح ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ -‬ﻛﻪ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد آن ﺑﭽﻪ ﻫﻢ ﺷﻴﺮازي ﺑﻮده! –‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺧﻮﺷﺎ ﺷﻴﺮاز و وﺿﻊ ﺑﻲﻣﺜﺎﻟﺶ‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪا ﻧﮕﻪدار از زواﻟﺶ‬

‫ﺗﺎآﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﮔﺮ آن ﺷﻴﺮﻳﻦ ﭘﺴﺮ ﺧﻮﻧﻢ ﺑﺮﻳﺰد‬

‫دﻻ ﭼﻮن ﺷﻴﺮ ﻣﺎدر ﻛﻦ ﺣﻼﻟﺶ‬

‫در ﺑﻌﻀﻲ اﺷﻌﺎرش دﻳﮕﺮش از ﻗﺮﻳﻨﻪء ﻋﺬار و ﺧﻂ و ﻗﺒﺎ و‪] ...‬ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﮔﺮ ﺑﻨﺎ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﻇﻮاﻫﺮ را ﺑﮕﻴﺮم‪ ،‬آن ﺷﺎﻫﺪ ﭘﺴﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ[‪ ،‬ﻳﻚ ﭼﻴﺰﻫﺎي ﭘﺴﺮاﻧﻪ را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ دﺧﺘﺮاﻧﻪ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﮕﺸﺎ ﺑﻨﺪ ﻗﺒﺎ ‪ 57‬ﺗﺎ ﺑﮕﺸﺎﻳﺪ دل ﻣﻦ‬

‫ﻛﻪ ﮔﺸﺎدي ﻛﻪ ﻣﺮا ﺑﻮد ز ﭘﻬﻠﻮي ﺗﻮ ﺑﻮد‬

‫ﻳﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﮕﺸﺎ ﺑﻨﺪ ﻗﺒﺎ اي ﻣﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻛﻼه‬

‫ﺗﺎ ﭼﻮ زﻟﻒ ﺳﺮ ﺳﻮدا زده در ﭘﺎ ﻓﻜﻨﻢ‬

‫‪» 57‬ﻗﺒﺎ« ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﭼﻮن آﻧﻮﻗﺖ ﻛﺖ و ﺷﻠﻮار ﻧﺒﻮده‪ ،‬اﮔﺮ ﻛﺖ و ﺷﻠﻮار ﻣﻲﺑﻮد ﻣﺴﻠّﻢ ﻛﺖ و ﺷﻠﻮاريﻫﺎ ﺑﺮ ﻗﺒﺎﻳﻲﻫﺎ ﻣﻘﺪم ﺑﻮدﻧﺪ )ﺧﻨﺪه اﺳﺘﺎد(‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪81‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺠﻤﻊ ﺧﻮب و ﻟﻄﻒ اﺳﺖ ﻋﺬار ﭼﻮ ﻣﻬﺶ‬

‫ﻟﻴﻜﻨﺶ ﻣﻬﺮ و وﻓﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﺧﺪا ﺑﺪﻫﺶ‬

‫دﻟﺒﺮم ﺷﺎﻫﺪ و ﻃﻔﻞ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺑﺎزي روزي‬

‫ﺑﻜُﺸﺪ زارم و در ﺷﺮع ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮔﻨﻬﺶ‬

‫ﻃﻔﻞ ﻧﺎﺑﺎﻟﻎ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ را درﺑﺎره زن ﻣﺴﻠّﻢ ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ ﭼﻮن زن ﻧﺎﺑﺎﻟﻎ – ﻳﻌﻨﻲ از ﻧﻪ ﺳﺎل‬
‫ﻛﻤﺘﺮ‪ -‬ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻋﺸﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺴﻠّﻢ ﭘﺴﺮ ﺟﻬﺎرده ﺳﺎﻟﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﺒﻮب ﭼﻬﺎرده ﺳﺎﻟﻪ‪.‬‬

‫…‬

‫ز ﺧﻂ ﻳﺎر ﺑﻴﺎﻣﻮز ﻣﻬﺮ ﺑﺎ رخ ﺧﻮب‬

‫ﻛﻪ ﮔﺮد ﻋﺎرض ﺧﻮﺑﺎن ﺧﻮش اﺳﺖ ﮔﺮدﻳﺪن‬

‫»ﻋﺎرض« ﻫﻤﺎن ﻣﻮﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎزه در روز ﺗﺎزه ﺟﻮان ﻣﻲروﻳﺪ‪.‬‬
‫…‬

‫دل ﺑﺪان رود ﮔﺮاﻣﻲ ﭼﻪ ﻛﻨﻢ ﮔﺮ ﻧﺪﻫﻢ‬

‫ﻣﺎدر دﻫﺮ ﻧﺪارد ﭘﺴﺮي ﺑﻬﺘﺮ از اﻳﻦ‬

‫…‬

‫ﺧﻂ ﻋﺬرا ﻳﺎر ﻛﻪ ﺑﮕﺮﻓﺖ ﻣﺎه از او‬

‫ﺧﻮش ﺣﻠﻘﻪاي اﺳﺖ ﻟﻴﻚ ﺑﺪر ﻧﻴﺴﺖ راه از او‬

‫…‬

‫آﻣﺪ اﻓﺴﻮس ﻛﻨﺎن ﻣﻐﺒﭽﻪء ﺑﺎده ﻓﺮوش‬

‫ﮔﻔﺖ ﺑﻴﺪار ﺷﻮ اي رﻫﺮو ﺧﻮاب آﻟﻮده‬

‫…‬

‫ﭘﺪر ﺗﺠﺮﺑﻪاي دل ﺗﻮﻳﻲ آﺧﺮ زﭼﻪ روي‬

‫ﻃﻤﻊ ﻣﻬﺮ و وﻓﺎ زﻳﻦ ﭘﺴﺮان ﻣﻲداري‬

‫ﮔﻔﺘﻴﻢ در ﻫﻴﭻ ﺟﺎي ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻗﺮﻳﻨﻪاي ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم زن ﺗﻐﺰل ﻛﺮده‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪82‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻌﻀﻲ ﻏﺰﻟﻬﺎي ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻮري اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺸﻮق ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻄﺒﻴﻖ اﺳﺖ‪ ،‬اﻋﻢ‬
‫از زن و‪ ...‬در ﻳﻜﻲ از ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻢ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺴﻠّﻢ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺣﺎﻓﻆ در ﻋﺸﻖ ﻣﺮد ﻣﻮﻓﻘﻲ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ )ﺧﻨﺪه اﺳﺘﺎد( ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻳﻨﻜﻪ در‬
‫ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﺧﻴﻠﻲ زاري ﺳﺮ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫دﻋﺎي ﮔﻮﺷﻪﻧﺸﻴﻨﺎن ﺑﻼ ﺑﮕﺮداﻧﺪ‬

‫ﭼﺮا ﺑﻪ ﮔﻮﺷﻪء ﭼﺸﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﻤﻲﮔﺮي‬

‫ﺣﺎﻻ ﻣﻦ ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﺪاﻧﺸﻨﺎﺳﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﺣﻤﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ در داﺧﻞ‬
‫ﭼﻪ ﻏﺰﻟﻬﺎﻳﻲ ﻫﺴﺖ‪ ،‬در ﭼﻪ اوﺟﻲ از ﻋﺮﻓﺎن‪ ،‬و اﻳﻨﻬﺎ ﺧﺠﺎﻟﺖ ﻧﻜﺸﻴﺪهاﻧﺪ‪ -‬از ﭼﻪ ﺑﮕﻮﻳﻢ‪ -‬از ﻋﻠﻢ‪ ،‬از‬
‫ﻓﺮﻫﻨﮓ‪ ،‬از ادب و اﻳﻦ ﭼﺮﻧﺪﻫﺎ را ﻗﺎﻟﺐ ﻛﺮدﻫﺎﻧﺪ‪ .‬ﻳﺎ ﻣﺜﻼً ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻧﺎز ﭘﺮورد ﺗﻨﻌﻢ ﻧﺒﺮد راه ﺑﻪ دوﺳﺖ‬

‫ﻋﺎﺷﻘﻲ ﺷﻴﻮهء رﻧﺪان ﺑﻼﻛﺶ ﺑﺎﺷﺪ‬

‫ﻻﺑﺪ از ﻧﻈﺮ او اﻳﻦ ﻫﻢ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺧﻮدش ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺧﻼﺻﻪ راه ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫…‬

‫ﺳﺮّ ﺳﻮداي ﺗﻮ در ﺳﻴﻨﻪ ﺑﻤﺎﻧﺪي ﭘﻨﻬﺎن‬

‫ﭼﺸﻢ ﺗﺮ داﻣﻦ اﮔﺮ ﻓﺎش ﻧﻜﺮدي رازم‬

‫ﻣﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﺧﻮدم اﻇﻬﺎر ﻛﻨﻢ ﺑﺎﻷﺧﺮه اﻳﻦ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﺮا رﺳﻮا ﻛﺮد‪ .‬و ﻋﺠﻴﺐ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
‫ﺣﺎﻓﻆ در ﻣﻘﺎﺑﻞ زﻳﺒﺎﻳﻴﻬﺎ دﺳﺖ و ﭘﺎي ﺧﻮدش را ﮔﻢ ﻣﻲﻛﺮده‪ ،‬در اﻳﻦ ﺟﻬﺖ در ﻋﺸﻖ ﺑﺎزي‬
‫ﺑﻲﺷﺨﺼﻴﺖ ﺑﻮده‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﻻﻳﻪ ﮔﻔﺘﻤﺶ اي ﻣﺎﻫﺮخ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﮔﺮ‬

‫ﺑﻪ ﻳﻚ ﺷﻜﺮ ز ﺗﻮ دل ﺧﺴﺘﻪاي ﺑﻴﺎﺳﺎﻳﺪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪83‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﻪ ﺧﻨﺪه ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺧﺪاي را ﻣﭙﺴﻨﺪ‬

‫ﻛﻪ ﺑﻮﺳﻪء ﺗﻮ رخ ﻣﺎه را ﺑﻴﺎﻻﻳﺪ‬

‫‪58‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ زﻧﺎن‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ را دﺳﺖ ﻣﻲاﻧﺪﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﺸﻮه ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺣﻔﺎظ ﻏﻼم ﻃﺒﻊ ﺗﻮام‬

‫ﺑﺒﻴﻦ ﻛﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﭼﻪ ﺣﺪ‪‬م ﻫﻤﻲ ﻛﻨﺪ‬
‫ﺗﺤﻤﻴﻖ‬

‫‪59‬‬

‫ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻳﻚ زن دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻣﻲﻓﻬﻤﻴﺪه ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺸﻖ اوﺳﺖ ﺳﺮﺑﻪﺳﺮ او ﻣﻲﮔﺪاﺷﺘﻪ و اﻳﻨﺠﻮر ﺑﻪ او‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ آه از دل دﻳﻮاﻧﻪء ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻲ ﺗﻮ‬

‫زﻳﺮ ﻟﺐ ﺧﻨﺪهزﻧﺎن ﮔﻔﺖ ﻛﻪ دﻳﻮاﻧﻪ ﻛﻴﺴﺖ؟‬

‫ﺣﺎﻻ ﻣﻲﻓﻬﻤﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ دﻳﻮاﻧﻪء او ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬اﻳﻨﺠﻮر ﻣﺮا زﻳﺮ ﻟﺐ ﻣﺴﺨﺮه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ اﮔﺮ اﻳﻨﺠﻮر ﺣﻤﻞ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﺣﺎﻓﻆ را ﻣﺨﻼﺻﻪ ﺷﻜﺎرﭼﻲ ﻣﺮغ ﺧﺎﻧﮕﻲ ﻫﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻳﻌﻨﻲ زﻧﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﺳﺮاﻏﺶ را‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ زن ﺷﻮﻫﺮدار ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﻄﻠﻊ اﻳﻦ ﻏﺰل ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻳﺎ رب اﻳﻦ ﺷﻤﻊ دل اﻓﺮﻧﻮز ز ﻛﺎﺷﺎﻧﻪء ﻛﻴﺴﺖ‬

‫ﺟﺎن ﻣﺎ ﺳﻮﺧﺖ ﺑﭙﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻧﺎﻧﻪ ﻛﻴﺴﺖ‬

‫ﭘﺲ ﺣﺘﻤﺎً زﻧﻲ ﻫﻢ اﮔﺮ ﺑﻮده زن ﺷﻮﻫﺮ دار ﺑﻮده‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻢ ﻳﻚ ﻣﻮﺿﻮع‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ از آن ﺳﻪ ﻋﻨﺼﺮ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﺎ رﺳﻴﺪﻳﻢ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻋﻨﺼﺮ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ و دﺳﺘﻮري‪ ،‬ﻛﻪ‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺎزي ﺑﻮد آن ﻫﻢ ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺎزي ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻜﻞ‪.‬‬

‫‪58‬‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ]ﺑﻮﺳﻪء[ ﺗﻮ ﺑﺪﺗﺮﻛﻴﺐ ﻛﺜﻴﻒ] ﭼﻬﺮه ﻣﺎه ﻣﺮا آﻟﻮده ﻣﻲﻛﻨﺪ[‪.‬‬

‫‪59‬‬

‫اﻳﻦ زن ﭼﻘﺪر ﺳﺮ ﺑﻪ ﺳﺮم ﻣﻲﮔﺬارد‪ ،‬ﻣﺮا اﺣﻤﻖ ﻣﻲداﻧﺪ‪.‬‬

‫‪84‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ج‪ .‬ﮔﺪاﻳﻲ و درﻳﻮزﮔﻲ‬

‫دﺳﺘﻮر دﻳﮕﺮ ﺟﻨﺎب ﺣﺎﻓﻆ ﮔﺪاﻳﻲ و درﻳﻮزﮔﻲ اﺳﺖ )ﭼﻮن ﺑﻨﺎﺳﺖ ﻣﺎ دﻳﮕﺮ ﺗﺄوﻳﻞ و ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﻜﻨﻴﻢ(‬
‫ﮔﻔﺖ‪» :‬ﮔﺪاﻳﻲ ﻛﻦ ﺗﺎ ﻣﺤﺘﺎج ﺧﻠﻖ ﻧﺸﻮي«‪ .‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ راه ﮔﺪاﻳﻲ اﺳﺖ در دﻧﻴﺎ ‪ . 60‬ﻣﺜﻼً در آن ﻏﺰﻟﺶ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ )ﺣﺎﻻ اﮔﺮ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻗﺒﻞ و ﺑﻌﺪش را ﺑﺨﻮاﻧﻢ ﻣﻲﻓﻬﻤﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﺎرهاي‬
‫ﻧﺪارم ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻢ(‪:‬‬

‫ﺑﺮ ﺳﺮ آﻧﻢ ﻛﻪ ﮔﺮ ز دﺳﺖ ﺑﺮآﻳﺪ‬
‫ﺧﻠﻮت دل ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺎي ﺻﺤﺒﺖ اﺿﺪاد‬

‫دﺳﺖ ﺑﻪ ﻛﺎري زﻧﻢ ﻛﻪ ﻏﺼﻪ ﺳﺮ آﻳﺪ‬
‫‪61‬‬

‫دﻳﻮ ﭼﻮ ﺑﻴﺮون رود ﻓﺮﺷﺘﻪ درآﻳﺪ‬

‫ﺻﺤﺒﺖ ﺣﻜﺎم ﻇﻠﻤﺖ ﺷﺐ ﻳﻠﺪاﺳﺖ‬

‫ﻧﻮر ز ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺟﻮي ﺑﻮ ﻛﻪ ﺑﺮآﻳﺪ‬

‫ﺑﺮ در ارﺑﺎب ﺑﻲﻣﺮو‪‬ت دﻧﻴﺎ‬

‫ﭼﻨﺪ ﻧﺸﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺧﻮاﺟﻪ ﻛﻲ ﺑﺪر آﻳﺪ‬

‫ﺗﺮك ﮔﺪاﻳﻲ ﻣﻜﻦ ﻛﻪ ﮔﻨﺞ ﺑﻴﺎﺑﻲ‬

‫از ﻧﻈﺮ رﻫﺮوي ﻛﻪ در ﮔﺬر آﻳﺪ‬

‫اﻳﻦ ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻣﺮدم در ﮔﺬر راه ﻣﻲروﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺸﻴﻦ ﮔﺪاﻳﻲ را رﻫﺎ ﻧﻜﻦ‪ ،‬ﻳﻜﻮﻗﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ ﻳﻚ آدﻣﻲ ﻣﻲآﻳﺪ آﻧﭽﺎ ﻳﻚ ﭘﻮﻟﻲ ﺑﻪ ﺗﻮ‬

‫‪ 60‬اﻳﻨﻬﺎ را اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻣﻔﺴﺮان ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﭼﻮن ﻣﻲ×واﻫﻨﺪ از ﺣﺎﻓﻆ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ ﺑﺮاي اﻟﺪاﻧﮕﻲ و ﻣﻴﺨﻮارﮔﻲ ﺧﻮدﺷﺎن ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻛﻨﻨﺪ ﻓﻘﻂ ﻫﻤﺎن ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻣﻴﺨﻮارﮔﻲ را ﻣﻲآورﻧﺪ‪ ،‬درﺑﺎرهء ﺷﻌﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﺳﻜﻮت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ اﮔﺮ ﺑﻨﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻇـﻮاﻫﺮ اﺷـﻌﺎر ﺣـﺎﻓﻆ‬
‫ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آﻧﻬﺎ را ﺑﺮ ﻣﻘﺼﻮدش ﺣﻤﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻜﺘﺐ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬دﺳﺘﻮرش ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻴﺨﻮارﮔﻲ و ﺷﻚ در ﻗﻴﺎﻣﺖ و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻧﺒﻮده‪ ،‬آﻧﻬﺎ اﻳـﻦ‬
‫را ﻫﻢ ﻧﺘﻴﺠﻪ داده؛ اﻳﻦ ﺣﺎﻓﻈﻲ ﻛﻪ اﻓﺘﺨﺎر اﻳﺮان اﺳﺖ ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲاش آن ﺑﻮده‪ ،‬در دﺳﺘﻮرﻫﺎﻳﺶ ﻫﻢ اﻳﻦ ﺑﻮده‪.‬‬
‫‪61‬‬

‫ﻳﺎ »اﻏﻴﺎر«‪.‬‬

‫‪85‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﺎ آﺧﺮ ﻋﻤﺮ ﺧﻴﺎﻟﺖ راﺣﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻫﻢ ﻳﻜﻲ از ﻋﻨﺎﺻﺮ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪء ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻓﻘﺮ و ﮔﺪاﻳﻲ‪ ،‬ﻓﻘﺮ ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ‬
‫ﺑﻲﭼﻴﺰي‪] ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ[ درﻳﺸﻲ؛ ﻳﻌﻨﻲ دروﻳﺸﻲ را ﻛﻪ ﺗﺒﻠﻐﻲ ﻛﺮده دروﻳﺸﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻘﺮ را ﺗﺒﻠﻴﻎ‬
‫ﻛﺮده و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬دروﻳﺸﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﮔﺪاﻳﻲ و درﻳﻮزﮔﻲ را ﻫﻢ اﻳﻦ ﺟﻨﺎب ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲاش آن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژياش ﻫﻢ ﺑﺎﻷﺧﺮه ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ ]ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﺷﻮد[ ﭼﻮن واﻗﻌﺎً‬
‫اﮔﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺮاﻓﺖ و ﺣﻴﺜﻴﺖ ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﺪ درآﻣﺪ ﮔﺪاﻳﻲ از ﺧﻴﻠﻲ درآﻣﺪﻫﺎ ]ﺑﻴﺸﺘﺮ‬
‫اﺳﺖ[‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ ﮔﺪاﻫﺎ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻳﻚ اﺳﺘﺎد داﻧﺸﮕﺎه درآﻣﺪ دارﻧﺪ‪.‬‬

‫د‪ .‬ﻣﺪّاﺣﻲ‬

‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ از آن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﻣﻦ ﻣﻌﻤﺎرﺗﺮﻳﻦ ﻋﻨﺼﺮ در اﺷﻌﺎر‬
‫ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ ﻣﺪاﺣﻴﻬﺎي ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ در ﻫﻤﻪ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻬﻞ ﭘﻨﺠﺎه ﺗﺎ ﻣﺪح و ﻳﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ )ﺣﺎﻻ‬
‫ﻣﻦ اﺣﺼﺎ ﻧﻜﺮدهآم وﻟﻲ اﺣﺼﺎ ﻛﺮدهاﻧﺪ( ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ ﻣﺪﺣﻬﺎ در ﺣﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ ]اﻏﺮاق‬
‫ﺷﻤﺮده ﻣﻲﺷﻮد[‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻢ از آن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻔﺴﺮان ﺣﺎﻓﻆ درﺑﺎرهاش ﺳﻜﻮت دارﻧﺪ ﭼﻮن ﻗﺎﺑﻞ‬
‫ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪] ،‬ﻻاﻗﻞ[ از ﻧﻈﺮ آﻧﻬﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﻴﺴﺖ و واﻗﻌﺎً ﻫﻢ ﺗﻮﺟﻴﻬﺶ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻗﺎي اﻧﺠﻮي ﺷﻴﺮازي ﻛﻪ دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ را ﭼﺎپ ﻛﺮدهآﻧﺪ و ﻣﻘﺪﻣﻪء ﺧﻮﺑﻲ ﻫﻢ ﺑﺮ آن ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬در ﻳﻚ‬
‫ﺟﺎ ﻣﺪح ﺣﺎﻓﻆ را ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﻘﻴﻪ‪ ،‬ﻛﻪ در آن زﻣﺎن ﺣﻜﺎﻣﻲ ﺟﺎﺑﺮ و ﺟﺒﺎر ﺑﻮدﻧﺪ و ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺮاي‬
‫اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺪار آزادي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻏﺰﻟﻬﺎﻳﺶ را ﺑﮕﻮﻳﺪ ﮔﺎﻫﻲ ﻫﻢ ﻟﻘﻤﻪاي ﺟﻠﻮي آﻧﻬﺎ ﻣﻲاﻧﺪاﺧﺘﻪ‬
‫ﻛﻪ دﻫﺎن آﻧﻬﺎ را ﺑﺒﻨﺪد‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ »دوﺳﺘﺪاران و ﻋﻼﻗﻤﻨﺪان ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺎﻳﻞ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﻛﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪86‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻮك ﻗﻠﻢ ﺣﺎﻓﻆ آﻟﻮده ﺷﻮد ﺑﻪ ﻣﺪح اﻓﺮادي ﻧﻈﻴﺮ ﺷﺎه ﺷﺠﺎع و اﺑﻮاﺳﺤﺎق اﻳﻨﺠﻮ )ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً ﺷﺎه ﺷﺠﺎع‬
‫ﻛﻪ ﻳﻚ آدم‪].‬ﻧﺎ اﻫﻠﻲ[ ﺑﻮده( و ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ آﻟﻮده ﺷﺪه«‪ .‬ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﻮك ﻗﻠﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﺪاﻳﺢ ﺣﺎﻓﻆ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﺸﻮد و اﮔﺮ راهﺣﻠﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ﭘﻴﺪا ﻧﺸﻮد ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻮك ﻗﻠﻢ ﺣﺎﻓﻆ آﻟﻮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺳﺮﺗﺎ ﭘﺎي ﺣﺎﻓﻆ آﻟﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﻦ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ‪ ،‬از ﻧﻮع ﻣﺪﺣﻬﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻮم‬
‫ادﺑﻲ آﻧﻬﺎ را اﻏﺮاق وﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﻣﻲداﻧﺪ در ﺳﺮ ﺣﺪي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻳﻚ ﺷﺎﻋﺮ اﻳﻨﺠﻮر ]ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ را[ ﺟﺎﻳﺰ‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼً اﺑﻦاﻟﻤﻌﺘﺰ)ﻳﺎ ﺷﺎﻋﺮ دﻳﮕﺮي( ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از ﺧﻠﻔﺎ و ﺣﻜﺎم زﻣﺎن ﺧﻮدش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺎ ﺷ‪‬ﺌْﺖ‪ ‬ﻻ ﻣﺎ ﺷﺎء‪ ‬اﻻَﻗْﺪار‬

‫ﻓَﺎﺣ‪‬ﻜُﻢ‪ ‬ﻓَﺎَﻧْﺖ‪ ‬اﻟْﻮاﺣ‪‬ﺪ‪ ‬اﻟْﻘَﻬ‪‬ﺎر‬

‫اﻳﻦ را ﻫﻤﻪ ﺑﻪ او ﻋﻴﺐ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺮف‪ ‬ﭼﺮﻧﺪ و ﻣﺰﺧﺮف اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼً ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ )اﻳﻦ ﺷﻌﺮ‬
‫ﺣﺘﻲ در ﻧﺴﺨﻪ ﻗﺰوﻳﻨﻲ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ(‪:‬‬

‫ﻗﺴﻢ ﺑﻪ ﺣﺸﻤﺖ و ﺟﺎه و ﺟﻼل ﺷﺎه ﺷﺠﺎع‬

‫ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺎ ﻛﺴﻢ از ﺑﻬﺮ ﻣﺎل و ﺟﺎه ﻧﺰاع‬

‫اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺟﺰدر ﻣﻮرد ﺧﺪا ] ﺑﻪ ﻛﺎر ﻧﻤﻲرود[‪ .‬ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻫﻴﭽﻮﻗﺖ ﺣﺎﺿﺮﻧﻴﺴﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ‬
‫اﻳﻨﺠﻮر ﻗﺴﻢ ﺑﺨﻮرد‪ ،‬ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻗﺴﻢ ﺑﻪ ﺟﺸﻤﺖ و ﺟﺎه و ﺟﻼل ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ‪ ،‬ﻗﺴﻢ ﺑﻪ ﺣﺸﻤﺖ و ﺟﺎه و ﺟﻼل‬
‫ﻋﻠﻲ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮات‪ ،‬ﻗﺴﻤﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﺧﺪاﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬آﻧﻮﻗﺖ آدم درﺑﺎره ﻳﻚ ﻣﺮد‬
‫ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻨﻘﺪر درﺑﺎرهاش ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻮﻳﺪ! درﻳﻮزﮔﻲ ﻫﻢ ﻛﻪ ﺑﻨﺎﺳﺖ ]ﻃﺒﻖ ﻗﻀﻴﻪ‬
‫ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ[ ﺟﺰو ﺗﻌﻠﻤﻴﺎت ]ﺣﺎﻓﻆ[ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز در ﻫﻤﻴﻦ ﻏﺰل ﻫﺴﺖ‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﻓﻴﺾ ﺟﺮﻋﻪء ﺟﺎم ﺗﻮ ﺗﺸﻨﻪاﻳﻢ وﻟﻲ‬

‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ دﻟﻴﺮي‪ ،‬ﻧﻤﻲدﻫﻴﻢ ﺻﺪاع‬

‫اﺳﺒﺎب زﺣﻤﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﻢ وﻟﻲ اﺣﺘﻴﺎج دارﻳﻢ‪ .‬ﺣﺎﻻ آﺧﺮش را ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪87‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺟﺒﻴﻦ و ﭼﻬﺮهء ﺣﺎظ ﺧﺪا ﺟﺪا ﻣﻜﻨﺎد‬

‫ز ﺧﺎك ﺑﺎرﮔﻪ ﻛﺒﺮﻳﺎي ﺷﺎه ﺷﺠﺎع‬

‫اﻳﻦ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ اوج اﻏﺮاق و اوج ﭘﺴﺘﻲ و دﻧﺎﺋﺖ اﺳﺖ؛ﻣﺮدي ﻛﻪ روي ﺣﺴﺎب ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﺷﺮﻛﻲ‬
‫را ﻣﺠﺎز ﻧﻤﻲداﻧﺪ ]ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺨﻨﻲ ﺑﮕﻮﻳﺪ[! ﭼﺮا ﻋﺎرف اﻳﻨﻬﻤﻪ ﺑﺎ زاﻫﺪ رﻳﺎﻛﺎر دﺷﻤﻦ اﺳﺖ؟ ﭼﻮن ﻋﺎرف‬
‫ﺧﻮدش را در ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺣﺴﺎس ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻏﻴﻮر در ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ ﻛﻪ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫دﺷﻤﻨﻲ ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ؛ آن وﻗﺖ ﭼﻨﻴﻦ آدﻣﻲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲآﻳﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺮﻓﻲ را ﻣﻲزﻧﺪ‪:‬‬
‫ﺟﺒﻴﻦ و ﭼﻬﺮهء ﺣﺎظ ﺧﺪا ﺟﺪا ﻣﻜﻨﺎد‬

‫ز ﺧﺎك ﺑﺎرﮔﻪ ﻛﺒﺮﻳﺎي ﺷﺎه ﺷﺠﺎع‬

‫ﮔﺪاﻳﻲ و درﻳﻮزﮔﻲ ا ﺷﻤﺎ ﺿﻤﻴﻤﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﺗﻤﻠﻖ و ﭼﺎﭘﻠﻮﺳﻲ آﻧﻬﻢ در ﺣﺪ اﻋﻼي آن‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﺎً ﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد؟‬
‫ﺗﺎ اﻳﻨﺠﺎ آن ﺟﻬﺎﻧﻲﺑﻴﻨﻲ ﺑﻨﺎﺑﺮ آن ﺗﻔﺎﺳﻴﺮ و اﻳﻦ ﻫﻢ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي و دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻞﻫﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس آن‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ‬
‫آدم اﻣﻴﺪي ﺑﻪ درﮔﺎه ﺧﺪا ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻫﻴﭻ در ﻫﻴﭻ و ﺑﻲﻓﺎﻳﺪه ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻷﺧﺮه ﺑﻨﺪهء ﺷﺎه‬
‫ﺷﺠﺎع ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻧﺴﺎن وﻗﺘﻲ ﻛﻪ از ﺑﻨﺪﮔﻲ ﺧﺪا ﺑﺒﺮد ﻧﺎﭼﺎر ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻨﺪه ﺷﺎه ﺷﺠﺎع ﺑﺸﻮد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺗﺎ اﻳﻨﺠﺎ ﮔﻔﺘﻴﻢ اﮔﺮ ﻣﺎ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺣﺎﻓﻆ را ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﻴﻢ ﺑﺮاﺳﺎس آﻧﭽﻪ اﻳﻦ ﻣﻔﺴﺮان ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﻫﻤﺎن ﻇﻮاﻫﺮ ﻣﺎدي ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ و ﻫﻤﺎن را ﻣﻨﺎط ﺣﺎﻓﻆﺷﻨﺎﺳﻲ ﺧﻮدﻣﺎن ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ و‬
‫ﻣﻜﺘﺐ ﺣﺎﻓﻆ را ﻫﻤﻦ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻤﻴﻦ در ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﻋﺮض ﻛﺮدم‪) .‬ﻫﻨﻮز ﻋﻨﺎﺻﺮ دﻳﮕﺮﻳﻬﻢ در اﻳﻦ‬
‫زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ دارد ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﻋﺮض ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ(‪ .‬ﺣﺎﻻ ﺷﻤﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﻳﻚ ﭼﻨﻴﻦ آدﻣﻲ‪ -‬ﮔﻴﺮم دﻳﻮاﻧﺶ ازﻧﻈﺮ‬
‫ﺷﻌﺮي و ﻫﻨﺮي در اوج ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪88‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺷﻌﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ -‬اﺻﻼً ارزش دارد ﻛﺴﻲ اﺳﻤﺶ را در ﺟﺎﻣﻌﻪاي ﺑﺒﺮد؟ ﭼﻘﺪر ﻓﺎﺳﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ آن ﺟﺎﻣﻌﻪ را؟!‬
‫ﺟﺒﺮيﮔﺮاﻳﻲ و ﺣﻴﺮت و ﺗﺮدﻳﺪ و ﺷﻚ و اﻧﻜﺎر ﺣﺸﺮ و ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب و ﺑﻌﺪ ﻫﻢ در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻋﻴﺶ ﻧﻘﺪ ﭼﺴﺒﻴﺪن و ﻓﻜﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ و آﻳﻨﺪه ﻧﻜﺮدن و ﺑﭽﻪﺑﺎزي ﻛﺮدن وﮔﺪاﻳﻲ و درﻳﻮزﮔﻲ ﻛﺮدن و‬
‫ﺗﻤﻠﻖ و ﭼﺎﭘﻠﻮﺳﻲ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻨﻄﻖ و اﻗﻌﺎً ﺣﺎﻓﻆ ﻧﻨﮕﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﺑﺮاي اﻳﺮاﻧﻲ و ﻣﺴﻠﻤﺎن و زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ‪،‬‬
‫و ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﻧﻨﮕﻬﺎ‪ ،‬ﮔﻮ اﻳﻨﻜﻪ ﺷﻌﺮش از ﻧﻈﺮ ﻓﺼﺎﺣﺖ و ﺑﻼﻏﺖ در اوج زﻳﺒﺎﻳﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ ﺑﻴﺎﻳﻴﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ درﺑﺎره آن ﻧﻈﺮﻳﻪء دﻳﮕﺮ ﭼﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ؟ آﻳﺎ اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ‬
‫دارد؟ ﻳﻌﻨﻲ واﻗﻌﺎً ﺣﺎﻓﻆ ﺟﺒﺮيﮔﺮا ﻧﺒﻮده اﺳﺖ؟ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺘﺤﻴﺮ ﺑﻪ آن ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ؟ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻨﻜﺮ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ؟ ﺣﺎﻓﻆ از »ﻋﻴﺶ ﻧﻘﺪ« ﻣﻘﺼﻮد دﻳﮕﺮي داﺷﺘﻪ؟ از »ﺷﺎﻫﺪ« ﻣﻘﺼﻮد دﻳﮕﺮي‬
‫داﺷﺘﻪ؟‪ ...‬آﻳﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻫﺴﺖ ﻳﺎ ﻧﻪ؟ اﮔﺮ ﻫﺴﺖ ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻞ؟ ﻗﺮاﺋﻦ و دﻻﻳﻠﻲ در ﻛﺎر ﻫﺴﺖ ﻳﺎ ﻧﻪ؟‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻦ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻢ ادﻋﺎ ﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻏﺰﻟﻲ از ﻏﺰﻟﻬﺎي ﺣﺎﻓﻆ را ﻛﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪ ﻣﻲﺷﻮد ]ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ‬
‫ﻛﺮد[ وﻟﻲ اﻳﻦ ﻗﺪر ﻗﺮاﺋﻦ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ اﺣﻴﺎﻧﺎً ﻳﻚ ﺷﻌﺮي ﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﺸﻮد ﺑﺎ ﻗﺮﻳﻨﻪ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ ﻫﻤﻪ اﺷﻌﺎر دﻳﮕﺮ‪ ،‬آن ﻫﻢ وﺿﻌﺶ روﺷﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﻋﺮض ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد ﻛﻪ در – ﺷﺎﻳﺪ‪ -‬اﻛﺜﺮ ﻏﺰﻟﻬﺎي ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ ﺷﻌﺮﻫﺎي اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ دارد ﺧﻮدش در‬
‫ﻫﻤﺎن ﺷﻌﺮﻫﺎ ﻗﺮاﺋﻨﻲ آورده ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮد او را روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﺑﺤﺚ ﻣﺎ اﻳﻨﺠﺎ ﺗﻤﺎم ﺷﺪ وﻟﻲ‬
‫ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﺗﻤﺎم ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺗﺎزه ﺑﺎﻳﺪ وارد اﺻﻞ ﺑﺤﺚ ﺧﻮدﻣﺎن ﺑﺸﻮﻳﻢ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ آن ﻣﻜﺘﺐ‬
‫دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ را آﻧﻄﻮر ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬و ﻗﺮاﺋﻨﻲ ﻛﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ آن ﻗﺮاﺋﻦ اﻳﻦ اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ را ﺗﻮﺟﻴﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و آﻧﮕﺎه ﻋﺮﻓﺎﻧﻴﺎت ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪89‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪90‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ)‪(١‬‬
‫آﻧﭽﻪ درﺟﻠﺴﺎت ﭘﻴﺶ ﺑﺤﺚ ﻛﺮدﻳﻢ در واﻗﻊ ﺟﻨﺒﻪ ﻣﻘﺪﻣﻲ داﺷﺖ ﺑﺮاي آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺤﺚ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﺎن ﻧﻔﺲ ﻋﺮﻓﺎن ﺣﺎﻓﻆ‪ .‬ﻣﻘﺼﻮد‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﺎت و اﺷﺎرات ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در‬
‫ﺣﺎﻓﻆ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻠﺴﺎت ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻫﻤﻪ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت و ﻳﺎ ﻻاﻗﻞ رﻓﻊ ﻣﺎﻧﻊ از اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻮد ﻛﻪ اﺳﺎﺳﺎً‬
‫ﺣﺎﻓﻆ را ﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻋﺎرف ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬دﻳﻮان ﺣﺎﻓﻆ را ﻳﻚ دﻳﻮان ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ ﻳﺎ ﻧﻪ؟ و‬
‫ﻋﺮض ﻛﺮﻳﺪم از وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ از دﺳﺖ ﻫﻢ ﺗﻴﭗﻫﺎي ﺧﻮدش )ﻋﺮﻓﺎ( ﺧﺎرج ﺷﺪه و ﺑﻪ دﺳﺖ ادﺑﺎ و‬
‫ادﺑﻴﺎﺗﻲﻫﺎ و ﺑﺪﺗﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ روزﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﻳﺲﻫﺎ اﻓﺘﺎده‪ ،‬اﺻﻼً ﻣﺴﺦ ﺷﺪه و ﻳﻚ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺤﺚﻫﺎي‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻫﻤﻪ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺎ اﻧﺪازهاي آن ﭼﻬﺮهء واﻗﻌﻲ ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ ﻧﺸﺎن دﻫﻴﻢ‪ .‬ﻻاﻗﻞ آن‬
‫ﭘﺮدهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻛﺸﻴﺪه ﺷﺪه ﻣﻘﺪاري ﻋﻘﺐ ﺑﺰﻧﻴﻢ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻻزم ﺑﻮد و ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ آن ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺑﻴﺎﻧﺎﺗﻲ را ﻛﻪ‬
‫در ﺣﺎﻓﻆ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﻬﺎ ﺳﺒﺐ ﺷﺪه – و ﻳﺎ ﻻاﻗﻞ ﺑﻬﺎﻧﻪاي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﺪ ﺑﺮاي اﻓﺮادي – ﻛﻪ‬
‫ﺣﺎﻓﻆ را آﻧﭽﻨﺎن ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﻨﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ؟ آﻳﺎ اﻳﻦ ﺣﻴﺮﺗﻲ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪91‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﻪ در ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ ﻣﻘﺼﻮد ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻫﻤﻴﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ؟ آﻳﺎ واﻗﻌﺎً ﺣﺎﻓﻆ ﻳﻚ اﻧﺴﺎن‬
‫ﺟﺒﺮيﮔﺮا ﺑﻮده و ﻫﻤﻪء ﻟﻮازم و ﻋﻮارﺿﺶ؟ آﻳﺎ ر ﺑﺎب ﻣﻲ و ﻣﻌﺸﻮق‪ ،‬ﺷﺮاب و ﺷﺎﻫﺪ‪ ،‬ﻣﻘﺼﻮدش ﭼﻪ ﺑﻮده‬
‫و ﭼﻪ ﻫﺪﻓﻲ از اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن داﺷﺘﻪ؟ آن ﻣﺴﺄﻟﻪء ﻧﻘﺪﮔﺮاﻳﻲ و ﺑﺪﺑﻴﻨﻲ ﺑﻪ آﻳﻨﺪه‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮرش ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﺎ‬
‫دﻳﺪﻳﻢ ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ در ﻛﻠﻤﺎت ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺣﺘﻲ ﻣﻌﺎﻧﻲاي از ﻗﺒﻴﻞ دﻋﻮت ﺻﺮﻳﺢ ﺑﻪ ﮔﺪاﻳﻲ و درﻳﻮزﮔﻲ‪.‬‬
‫ﻣﻘﺼﻮدش از اﻳﻨﻬﺎ ﭼﻴﺴﺖ؟ و در ﺑﺴﻴﺎري از ﺟﺎﻫﺎ آن روش ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻳﺰﻳﺪيﮔﺮي ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ‬
‫ﻛﺮدن ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﻋﻴﺎﺷﻴﻬﺎ ﻇﺎﻫﺮي و ﻋﺒﺎدات و ﺑﻌﺪ ﺗﺮﺟﻴﺞ دادن اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ و ﺗﺤﻘﻴﺮ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻫﻤﻪء اﻳﻦ‬
‫ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ در اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻫﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻳﺪ از ﻳﻚ ﻧﻈﺮ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎ اﻵن ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ آﻧﻬﺎ ﺑﭙﺮدازﻳﻢ وﻟﻲ ﻧﻪ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﺎ اﻳﻦ ﻣﺮاح دﻳﮕﺮ را ﻃﻲ‬
‫ﻧﻜﻨﻴﻢ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ آﻧﻬﺎ ﻧﭙﺮدازﻳﻢ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻌﺪ از ﻃﻲ اﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ‪،‬آﻧﻬﺎ ﺑﻬﺘﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺿﻴﺢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻼً ﻋﺮض ﻛﺮدهاﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎن دو ﺟﻨﺒﻪ دارد‪ :‬ﻳﻜﻲ ﺟﻨﺒﻪ ﻧﻈﺮي و دﻳﮕﺮ ﺟﻨﺒﻪء ﻋﻤﻠﻲ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻜﻲ‬
‫ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺮﻓﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻤﻪء ﻣﻜﺘﺒﻬﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺟﻬﺎن از ﺧﻮد ﻳﻚ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ‬
‫ﺧﺎﺻﻲ دارد ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ دﻳﺪ ﺧﺎص درﺑﺎرهء ﻫﺴﺘﻲ دارد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻳﺪ ﻫﺮ ﺗﻴﭙﻲ از ﺗﻴﭙﻬﺎي ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻣﺨﺘﻠﻒ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ را اﺻﻄﻼﺣﺎً ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ »ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي«‪ .‬ﻗﺴﻤﺖ دوم ﻋﺮﻓﺎن‪ ،‬ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻃﺮﻳﻘﺖ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح‪ ،‬ﺳﻴﺮوﺳﻠﻮك اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻘﻴﻘﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻮدش ﻳﻚ ﻧﻮع‬
‫رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﺧﺎﺻﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻻاﻗﻞ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﺧﻮد اﻳﻨﻬﺎ ﺗﺎ ﻛﺴﻲ وارد اﻳﻦ ﻋﻮاﻟﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آﻧﻬﺎ‬
‫را درك ﻛﻨﺪ‪ .‬درك اﻳﻦ ﻣﺮاﺣﻞ از ﻋﻬﺪه ﻳﻚ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻳﺎ ﻳﻚ ﻋﺎﻟﻢ ﻳﺎ ﻳﻚ رواﻧﺸﻨﺎس ﻋﺎدي ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎ ﻣﻘﻴﺎﺳﻬﺎي ﻋﺎدي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﻨﺪ ﺧﺎرج اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺮﻓﺎن ﻧﻈﺮي ﺑﻲﺷﺒﺎﻫﺖ ﺑﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﺟﻨﺒﻪء ﺟﻬﺎﻧﻲﺑﻴﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲاي اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻞ ﺑﻴﻨﺸﺶ ﺑﻴﻨﺶ اﺷﺮاﻗﻲ و ﻗﻠﺒﻲ و ﻣﻌﻨﻮي‬
‫اﺳﺖ؛ ﺑﻴﺎﻧﺶ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪92‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﻴﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻴﻨﺸﺶ ﻫﻢ ﺑﻴﻨﺶ ﻓﻠﺴﻔﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻴﻨﺶ‪ ،‬ﺑﻴﻨﺶ اﺷﺮاﻗﻲ اﺳﺖ ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺑﻌﺪﻫﺎ‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻪ درآوردهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر را در ﺟﻬﺎن اﺳﻼم ﻛﺮد و دﻳﮕﺮان‬
‫دﻧﺒﺎل او را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﺑﻲ اﺳﺖ؛ از زﻣﺎن اوﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ اﺷﺮاﻗﻲ و ﻣﻌﻨﻮي ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‬
‫ﻳﻚ ﻧﻮع ﺑﻴﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬اﻛﻨﻮن ﻣﺎ اﺻﻮل ﺟﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ر ﻋﺮض ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬

‫اﺻﻮل ﺟﻬﺎﻧﻲﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪:‬‬
‫ﻣﺤﻮر ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ »وﺣﺪت وﺟﻮد « اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻔﺮﻣﺎﻳﻴﺪ )اﻳﻦ اﺷﺘﺒﺎه را‬
‫ﺧﻴﻠﻲﻫﺎ ﻛﺮدهاﻧﺪ(‪ :‬ﭼﻮن ﺑﻴﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ وﺣﺪت وﺟﻮد در دورهﻫﺎي ﻣﺘﺄﺧﺮﺗﺮ ﭘﻴﺪا ﺷﺪه‪ ،‬ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ‬
‫ﻋﺮض ﻛﺮدم ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪء ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ و ﺷﺎﮔﺮداﻧﺶ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺒﻼً ﻧﺎﻣﻲ از وﺣﺪت وﺟﻮد و از اﻳﻦ‬
‫اﺻﻄﻼح در ﻣﻴﺎن ﻋﺮﻓﺎ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ ﺧﻴﺎل ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻋﺮﻓﺎن ﻗﺒﻞ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺻﻼً وﺣﺪت وﺟﻮد‬
‫ﻧﺒﻮده و ﺑﻪ ﻗﻮل ﺑﺮﺧﻲ وﺣﺪت ﺷﻬﻮد ﺑﻮده ﻧﻪ وﺣﺪت وﺟﻮد‪ ،‬وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺎﺳﺎً ﻳﻚ ﻓﻜﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻌﺪﻫﺎ ﭘﻴﺪا ﺷﺪه‪.‬‬
‫وﻟﻲ اﻳﻦ درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻫﻢ وﺣﺪت وﺟﻮد ﺑﻮده ﻣﻨﺘﻬﺎ ﺑﻪ ﻧﺎم »وﺣﺪت وﺟﻮد«‬
‫ﻧﺒﻮده‪ ،‬ﻋﺮﻓﺎي دﻳﮕﺮ آن را ﺑﻪ ﺑﻴﺎن دﻳﮕﺮ ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺪون آﻧﻜﻪ ﻧﺎم »وﺣﺪت وﺟﻮد« ﺑﻪ آن ﺑﺪﻫﻨﺪ؛ ﻧﻪ‬
‫ﺻﺮف وﺣﺪت ﺷﻬﻮد اﺳﺖ و ﻧﻪ وﺣﺪت وﺟﻮد‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ وﺣﺪت وﺟﻮد ﺑﻴﺎن ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻫﻤﺎن ﻣﻄﻠﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫اﻳﻨﻬﺎ از ﻗﺪﻳﻢ در ﺑﻴﻨﺸﻬﺎي ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻪ آن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻮدش ﻳﻚ داﺳﺘﺎﻧﻲ اﺳﺖ اﮔﺮ‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻴﺎﻟﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﺤﺚ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻣﺜﻼً ﻋﻄﺎر ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﭼﻮن ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﺎ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺳﺖ و ﺷﺎﻳﺪ ﻛﻤﻲ ﺟﻠﻮﺗﺮ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﻓﺮض اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﺎ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻓﻜﺮ ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﺑﻪ او‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪93‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﺮﺳﻴﺪه ﺑﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ آﺛﺎر ﻋﻄﺎر را ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ وﺣﺪت وﺟﻮد ﺑﺪون آﻧﻜﻪ ﻧﺎم آن آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺷﺪت در ﻛﻠﻤﺎت ﻋﻄﺎر آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﺳﺎس و ﻣﺤﻮر ﺑﻴﻨﺶ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻫﻤﺎن وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻜﻲ‪،‬‬
‫)اﻳﻦ اﺻﻮل را ﻣﺎ ﻓﻘﻂ ﺑﺮﻣﻲﺷﻤﺎرﻳﻢ وﻟﻲ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺗﻔﻀﻴﻞ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ(‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ وﺣﺪت ﺗﺠﻠﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﺟﻬﺎن ﺑﺎ ﻳﻚ ﺗﺠﻠﻲ ﺣﻖ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬در‬
‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻓﻼﺳﻔﻪ و ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ؛ ﺑﻌﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ در ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ راز ﺧﻠﻘﺖ ﺟﻬﺎن )آﻧﻬﺎ »ﺧﻠﻘﺖ« ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫»ﺗﺠﻠﻲ« ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ( ﻋﺸﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﻬﺎن از ﻋﺸﻖ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه و ﺑﺎ ﻧﻴﺮوي ﻋﺸﻖ ﺑﺎزﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ‬
‫ﺗﻜﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﺮ ﻳﻚ ﺣﺪﻳﺚ ﻗﺪﺳﻲ ﻛﻪ‪ » :‬ﻛُﻨﺖ‪ ‬ﻛَﻨْﺰاً ﻣ‪‬ﺨﻔﻴ‪‬ﺎً ﻓَﺎَﺣ‪‬ﺒ‪‬ﺒ‪‬ﺖ‪ ‬اَنْ اُﻋ‪‬ﺮَف‪ ‬ﻓَﺨَﻠْﺖ‪ ‬اﻟْﺨَﻠْﻖَ ﻟ‪‬ﻜَﻲ‪‬‬
‫اُﻋ‪‬ﺮَف‪ «‬و اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻛﻪ »ﻓَﺎَﺣ‪‬ﺒ‪‬ﺒ‪‬ﺖ‪ ‬اَنْ اُﻋ‪‬ﺮَف‪) «‬ﻳﻌﻨﻲ اﺻﻼً اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺧﻠﻖ ﻛﻨﻢ ﭼﻮن‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻛﻪ ﻣﻌﺮوف ﺑﺎﺷﻢ( ﭘﺎﻳﻪ ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﺸﺎن ﻗﺮار دادهاﻧﺪ و ﺧﻴﻠﻲ ﺳﺨﻨﺎن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ در ﺑﻴﺎن ﻓﻼﺳﻔﻪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻓﻼﺳﻔﻪء اﻟﻬﻲ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﻋﻨﺎﻳﻲ‪ ،‬و درواﻗﻊ‬
‫در آﻧﺠﺎ ﺑﺎز ﻋﻘﻞ و ﻋﻠﻢ ﻧﻘﺶ ﺧﻮدش را ﺑﺎزي ﻣﻲ‪:‬ﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻋﺮﻓﺎن ﻋﺸﻖ ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﻲ را در ﺧﻠﻘﺖ‬
‫ﺑﺎزي ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺣﻴﺎت و ﺗﺴﺒﻴﺢ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﻮﺟﻮدات و ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ آﻧﻬﺎ ﺳﺮﻳﺎن ﻋﺸﻖ در ﺟﻤﻴﻊ ﻣﻮﺟﻮدات‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ذرهاي در ﺟﻬﺎن ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ »ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﺣﻖ« ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ ﺧﺎﻟﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ ﻋﺪل و زﻳﺒﺎﻳﻲ و ﺗﻮازن ﻛﺎﻣﻞ ﺟﻬﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ »ﺟﻬﺎن« ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬آﻧﻄﻮري‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﻐﺎﻳﺮ ﺑﺎ ذات ﺣﻖ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻜﻞ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻋﺮض ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬وﻟﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل ﺟﺰ ﺟﻤﺎل و زﻳﺒﺎﻳﻲ و ﺟﺰ ﻋﺪل در ﺟﻬﺎن ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺣﻜﻤﻔﺮﻣﺎ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪94‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻈﻬﺮ ﺟﻤﺎل و ﺟﻼل ﺣﻖ اﺳﺖ و ﻧﻘﺺ و ﻧﺒﺎﻳﺴﺘﻨﻲ در ﻛﺎر ﺟﻬﺎن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ ﺑﺎزﮔﺸﺖ اﺷﻴﺎء ﺑﻪ ﺣﻖ اﺳﺖ‪ .‬اﺷﻴﺎء ازﻫﻤﺎن ﻣﺒﺪأ ﻛﻪ ﺑﻪوﺟﻮد آﻣﺪهاﻧﺪ‪ ،‬از ﻫﻤﺎن ﺟﺎ ﻛﻪ‬
‫آﻣﺪهآﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺟﺎ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺎد در ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ‪ ،‬ﻣﻮﻟﻮي ﺷﻌﺮ ﺧﻴﻠﻲ ﺧﻮﺑﻲ‬
‫دارد‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺟﺰءﻫﺎ را روﻳﻬﺎ ﺳﻮي ﻛﻞ اﺳﺖ‬

‫ﺑﻠﺒﻼن را ﻋﺸﻖ ﺑﺎ روي ﮔﻞ اﺳﺖ‪.‬‬

‫آﻧﭽﻪ از درﻳﺎ‪ ،‬ﺑﻪ درﻳﺎ ﻣﻲرود‬

‫از ﻫﻤﺎﻧﺠﺎ ﻛﺎﻣﺪ آﻧﺠﺎ ﻣﻲرود‬

‫از ﺳﺮ ﻛُﻪ ﺳﻴﻠﻬﺎي ﺗﻨﺪرو‬

‫وز ﺗﻦ ﻣﺎ ﺟﺎن ﻋﺸﻖ آﻣﻴﺰ رو‬

‫[]‬

‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻫﺮ ﻣﻮﺟﻮدي را ﻣﻈﻬﺮ اﺳﻤﻲ از اﺳﻤﺎء ﺣﻖ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﺷﻴﺎء از اﺳﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﻪوﺟﻮد‬
‫آﻣﺪهاﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﺳﻢ ﺑﺎزﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻌﺎد اﺳﺖ ﺑﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺧﺎﺻﻞ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ آﻧﻬﺎ‪.‬‬
‫اﻳﻨﻬﺎ ﻛﻪ ﻋﺮض ﻛﺮدم ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻛﻞ ﺟﻬﺎن ﺑﻮد‪ .‬آﻧﮕﺎه اﻳﻨﻬﺎ راﺟﻊ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ]ﻧﻈﺮات ﺧﺎﺻﻲ دارﻧﺪ‪[.‬‬
‫اﻧﺴﺎن در ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻧﻘﺶ ﻓﻮقاﻟﻌﺎده ﻋﻈﻴﻤﻲ دارد ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﻛﺒﻴﺮ اﺳﺖ و ﺟﻬﺎن‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﺻﻐﻴﺮ‪ ،‬ﻧﻪ ﺟﻬﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﻛﺒﻴﺮ اﺳﺖ و اﻧﺴﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﺻﻐﻴﺮ‪ ،‬ﻗﻀﻴﻪ ﺑﺮ ﻋﻜﺲ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي در ﻫﻤﻴﻦ‬
‫زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻴﺴﺖ اﻧﺪر ﺧﻢ ﻛﻪ اﻧﺪ ﻧﻬﺮ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﭼﻴﺴﺖ اﻧﺪر ﺧﺎﻧﻪ ﻛﺎﻧﺪر ﺷﻬﺮ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﺧﻢ اﺳﺖ و دل ﭼﻮن ﺟﻮي آب اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﺧﺎﻧﻪ اﺳﺖ دل ﺷﻬﺮي ﻋﺠﺎب‬
‫ﭼﻮن اﻧﺴﺎن را ﻣﻈﻬﺮ ﺗﺎم و ﺗﻤﺎم اﺳﻤﺎء وﺻﻔﺎت و ﻣﻈﻬﺮ ﻛﺎﻣﻞ اﺳﻤﺎء ﺣﻖ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﻨﻲ و‬
‫ﻗﺮآﻧﻲ او را »ﺧﻠﻴﻔﻪاﷲ اﻻﻋﻈﻢ« و ﻣﻈﻬﺮ روح ﺧﺪا ﻣﻲداﻧﻨﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن ﻣﻘﺎﻣﻲ ﻗﺎﺋﻞ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻜﺘﺒﻲ آﻧﭽﻨﺎن ﻣﻘﺎم را ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن در ﺟﻬﺎن ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در زﻣﻴﻨﻪ اﻧﺴﺎن ﺳﺨﻨﺎن‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪95‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫زﻳﺎدي دارﻧﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻫﻤﺎن ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﻛﺒﻴﺮ اﺳﺖ و ﺟﻬﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﺻﻐﻴﺮ‪ ،‬و دﻳﮕﺮ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ‪.‬‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ اول ﺑﺎر ﺑﺎز ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺑﺮاز ﻛﺮده ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ‬
‫اﺳﺖ و اﻻّ ﻣﻌﻨﺎ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺑﺮاز ﻛﺮده ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ اﺳﺖ و اﻻّ ﻣﻌﻨﺎ از‬
‫ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺮﻓﺎن دﻳﮕﺮي آﻣﺪهاﻧﺪ و در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻛﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻣﺜﻞ‬
‫اﻻﻧﺴﺎن اﻟﻜﺎﻣﻞ ﻧَﺴ‪‬ﻔﻲ‪ ،‬و ﻳﻚ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﻫﻢ اﻻﻧﺴﺎن اﻟﻜﺎﻣﻞ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و درﺗﻌﺒﻴﺮﻫﺎي ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ ﻫﻢ‪،‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ‪ ،‬اﺑﺮﻣﺮد و ]ﻧﻈﺎﻳﺮ اﻳﻨﻬﺎ[‪ ،‬از ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎي ﻋﺮﻓﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬وﻟﻲ اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﻋﺮﻓﺎ ﺑﺎ‬
‫اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﺣﻜﻤﺎي اﻟﻬﻲ و ﺑﺎ اﻧﺴﻦ ﻛﻤﻞ ﻋﻠﻤﺎي اﻣﺮوزي‪ ،‬آﻧﻬﻢ ﻣﻜﺘﺒﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬از زﻣﻴﻦ ﺗﺎ آﺳﻤﺎن‬
‫ﻓﺮق ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻨﺎط اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﭼﻴﺴﺖ و ﻛﻤﺎل اﻧﺴﺎن در ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺧﻴﻠﻲ ﺟﺎﻟﺒﻲ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻛﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻜﺘﺒﻬﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﻠﺴﻔﻲ )اﻋﻢ از اﻟﻬﻲ‪ ،‬ﻣﺎدي‪ ،‬ﻗﺪﻳﻢ و ﺟﺪﻳﺪ( و ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬و ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺟﺎﻟﺒﻲ از آب در ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ روي آن ﺧﻴﻠﻲ ﺗﻜﻴﻪ دارﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺖ و اﻣﺮوز ﺗﺎزه ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ‬
‫اروﭘﺎﻳﻲ روي آن ﺗﻜﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎ ﻳﻚ ﻣﻘﺪﻣﺎت ﭼﺮﻧﺪي ﻛﻪ از ﺣﺮﻓﻬﺎي ﺧﻮدﺷﺎن درﻣﻲآﻳﺪ‪ -‬و در‬
‫واﻗﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪي اﺳﺖ از ﻣﺸﺮقزﻣﻴﻨﻲﻫﺎ )و اﻻّ آن ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎﻫﺎ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد( و در ﻓﻠﺴﻔﺔ‬
‫اﮔﺮﻳﺴﺘﺎﻧﺴﻴﺎﻟﻴﺴﻢ روي آن ﺗﻜﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ »ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎن« اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﻳﻚ‬
‫ﻣﻮﺟﻮد ﻏﺮﻳﺐ و ﺗﻨﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﻮﺟﻮدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺷﻴﺎء‪ ،‬ﻧﺎﻣﺘﺠﺎﻧﺲ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ اﺣﺴﺎس ﻋﺪم ﺗﺠﺎﻧﺲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺎ ﻫﻤﻪ اﺷﻴﺎء دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﻫﻢ ﺧﻮدش ﻳﻚ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺎﻟﺒﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻋﻘﻞ و ﻋﺸﻖ در ﻣﻌﺮﻓﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎز ]ﻃﺮف[ اﺧﺘﻼف ﻋﺮﻓﺎ ﺣﻜﻤﺎي اﻟﻬﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻦ‪ .‬آﻳﺎ ﻛﻤﺎل واﻗﻌﻲ اﻧﺴﺎن در ﭼﻴﺴﺖ؟‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪96‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺣﻜﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ » ﺻﻴﺮورة اﻻﻧﺴﺎن ﻋﺎﻟَﻤﺎً ﻋﻘﻠﻴﺎً ﻣﻀﺎﻫﻴﺎ ﻟﻠﻌﺎﻟﻢ اﻟﻌﻴﻨﻲ« ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﻛﻤﺎل‬
‫اﻧﺴﺎن – و اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ‪ -‬آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻧﺴﺨﻪاي ﺑﺸﻮد ﻋﻠﻤﻲ از ﻣﺠﻤﻮع ﺟﻬﺎن؛ ﭘﺲ ﺑﺎ ﻋﻠﻢ‪،‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد؛ وﻗﺘﻲ اﻧﺴﺎن ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺷﺪ و ﻳﻚ ﺗﺼﻮر ﺻﺤﻴﺢ و ﺟﺎﻣﻊ از ﻛﻞ ﻋﺎﻟﻢ و از ﻧﻈﺎم ﻋﺎﻟﻢ‬
‫داﺷﺖ ﻋﻘﻠﺶ ﺑﻪ ﻛﻤﺎل رﺳﻴﺪه و ﺟﻮﻫﺮ اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﻫﻤﺎن ﻋﻘﻞ اﺳﺖ و ﻏﻴﺮ از آن ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺴﺖ و‬
‫ﻛﻤﺎﻟﺶ آن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻫﻢ ﻋﺒﺎرت از ﻫﻤﺎن »ﺻﻴﺮوة اﻻﻧﺴﺎن ﻋﺎﻟَﻤﺎَ ﻋﻘﻠﻴﺎً‪«...‬‬
‫اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻲ ﻋﺮﻓﺎ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺮﻓﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ اﻧﺴﺎن ﻛﻪ ﻛﻤﺎل ﻳﺎﻓﺖ اﻧﺴﺎن ﻛﻤﺎل ﭘﻴﺪا‬
‫ﻛﺮده‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﻛﻤﺎل اﻧﺴﺎن را در ﻛﻤﺎل ﻋﻘﻠﺶ ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺎل اﻧﺴﺎن را در اﻳﻦ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺗﻤﺎم ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮدش ﺳﻴﺮ ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻖ ﺗﺎ – ﺑﻪ ﻗﻮل اﻳﻨﻬﺎ – ﺑﺮﺳﺪ ﺑﻪ ﺣﻖ )ﻳﺎ اَﻳ‪‬ﻬ‪‬ﺎ اﻻ‪‬ﻧْﺴﺎنُ ا‪‬ﻧﱠﻚ‪‬‬
‫ﻛﺎد‪‬ح‪ ‬ا‪‬ﻟﻲ ر‪‬ﺑ‪‬ﻚ‪ ‬ﻛَﺪ‪‬ﺣﺎَ ﻓَﻤ‪‬ﻼﻗﻴﻪ‪.(‬‬

‫‪62‬‬

‫ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺼﻮد‪ ،‬ﺣﻜﻴﻢ ﻗﻬﺮاً از ﻋﻘﻞ و اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻤﻚ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻋﺎرف اﺳﺘﺪﻻل را‬
‫ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﻣﺠﺎﻫﺪه و رﻳﺎﺿﺖ و ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻧﻔﺲ و ﻋﺸﻖ و ﺳﻠﻮك ﻣﺪد ﻣﻲﮔﻴﺮد و آن راه را ﻛﺎﻓﻲ‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﺪ و ﺟﺎﻳﺰاﻟﺨﻄﺎ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬ﭘﺎي اﺳﺘﺪﻻﻟﻴﺎن ﭼﻮﺑﻴﻦ ﺑﻮد«‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ ﭼﻨﺪ ﻗﻠﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺎﻻ اﻳﻨﻬﺎ را ﻳﻚﻳﻚ ﺗﺎ ﺣﺪي ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﻤﺎن ﻣﻴﺴﺮ ﺑﺎﺷﺪ و وﻗﺖ‬
‫ﻫﻢ اﺟﺎزه ﺑﺪﻫﺪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫وﺣﺪت وﺟﻮد‬
‫اوﻟﻲ ﻣﻲآﻳﻴﻢ ﺳﺮاغ ﻣﺴﺄﻟﻪ » وﺣﺪت وﺟﻮد« ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻣﺤﻮر ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﺻﻼً وﺣﺪت‬
‫وﺟﻮد ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻳﻚ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﻋﺮض ﻛﻨﻢ‪ .‬وﺣﺪت وﺟﻮد از آن اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﻋﻤﻖ آن‬

‫‪ . 62‬اﻧﺸﻘﺎق ‪.6 /‬‬

‫‪97‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﭘﻲ ﺑﺮده و ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮد‪.‬‬
‫)اﻳﻦ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪون ﺗﻌﺎرف ﮔﻔﺖ(‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﻛﻪ ﻣﻲرﺳﻨﺪ ﻓﻮراَ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﻫﻢ ﻳﻚ وﺣﺪت وﺟﻮد‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﺎ ﺑﺎ ﻟﻔﻈﺶ ﻛﺎر ﻧﺪارﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﺳﻢ ﻳﻚ ﻣﻜﺘﺒﻲ را ﺑﮕﺬارﻧﺪ »وﺣﺪت وﺟﻮد«‪ .‬ﻣﺜﻞ‬
‫اﺻﻼﻟﺖ وﺟﻮدي اﺳﺖ ﻛﻪ در اﮔﺰﻳﺴﺘﺎﻧﺴﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺧﻮدﻣﺎن ﻳﻚ ﻣﻄﻠﺒﻲ داﺷﺘﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﺎم‬
‫»اﺻﺎﻟﺖ وﺟﻮد« ﺑﮕﺬارﻧﺪ‪ .‬در اﻧﺤﺼﺎر ﻛﺴﻲ ﻧﻴﺴﺖ و ﻛﺴﻲ آن را ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﻮدش در ﺟﺎﻳﻲ ﺛﺒﺖ ﻧﻜﺮده‬
‫وﻟﻲ اﻳﻦ اﺷﺘﺒﺎه ﻫﻢ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺸﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ اﺻﺎﻟﺖ وﺟﻮد ﻫﻤﺎن اﺻﺎﻟﺖ وﺟﻮد اﺳﺖ‪ .‬آن ﻳﻚ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ و‬
‫اﻳﻦ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻤﻨﺪ اﻓﺮادي ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺗﺼﻮر ﺻﺤﻴﺤﻲ از وﺣﺪت وﺟﻮدي ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ‬
‫دارﻧﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬از ﻣﺴﺘﺸﺮﻗﻴﻦ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ ﻏﻴﺮﻣﺴﺘﺸﺮﻗﻴﻦ‪ .‬ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﺴﺘﺸﺮﻗﻴﻦ – و‬
‫ﻋﺪهاي از ﻏﻴﺮ ﻣﺴﺘﺸﺮﻗﻴﻦ ﺧﻮدﻣﺎن‪ -‬اﻳﻦ وﺣﺪت وﺟﻮد را ﭼﻴﺰي ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﻠﻮل و اﺗﺤﺎد‪.‬‬
‫اﻳﻦ آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﺑﺪوي ﻫﻢ )ﭼﻮن ﺑﺴﻴﺎري از ﻫﻤﺎن ﺣﺮﻓﻬﺎي ﻣﺴﺘﺸﺮﻗﻴﻦ را ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ( ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
‫ﺣﻮل و اﺗﺤﺎد‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺣﻠﻮل و اﺗﺤﺎد ﺿﺪ وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﻮل ﺷﺒﺴﺘﺮي‪:‬‬
‫ﺣﻠﻮل و اﺗﺤﺎد اﻳﻨﺠﺎ ﻣﺤﺎل اﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ در وﺣﺪت دوﺋﻲ ﻋﻴﻦ ﺿﻼل اﺳﺖ‬

‫ﻣﻨﺘﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﮔﺮ اﺗﺤﺎد ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ او ﭼﻄﻮر ﮔﻔﺘﻪ »اﻧﺎاﻟﺤﻖ«؟ ﻣﻌﻨﻲ »اﻧﺎ اﻟﺤﻖ« اﺗﺤﺎد اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻪ‪» ،‬اﻧﺎ‬
‫اﻟﺤﻖ« ﻫﻢ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﺗﺤﺎد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ اﺗﺤﺎد اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺣﻮل‪ .‬ﻣﺮﺣﻮم ﻓﺮوﻏﻲ در ﺳﻴﺮ ﺣﻜﻤﺖ در اروﭘﺎ‬
‫ﻫﺮ ﺟﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪاي ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮش ﻏﺎﻣﺾ ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﻲ ﻳﻚ ﻧﻈﺮﻳﻪاي داده ﻛﻪ‬
‫ﺧﻴﻠﻲ ﭘﻴﭽﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﻧﻮﻋﻲ وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن اﻳﻦ وﺣﺪت وﺟﻮد ﺑﺮاي او ﻳﻚ اﻣﺮ‬
‫ﻧﺎﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﺑﻮده و ﺑﻪ ﻫﺮ ﻧﺎﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﻲرﺳﻴﺪه ﻣﻲﮔﻔﺘﻪ اﻳﻦ ﻧﻮﻋﻲ وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻌﻀﻲ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪98‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻧﻮﻋﻲ وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ ﻛﻪ اﺻﻼً رﺑﻄﻲ ﺑﻪ وﺣﺪت وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺜﻼً در ﺑﺎب‬
‫»ﻛﻠﻴﺎت« ﻳﻚ ﻛﺴﻲ ﻳﻚ ﻧﻈﺮي داده‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﻧﻮﻋﻲ وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺑﻴﺎن اول از »وﺣﺪت وﺟﻮد«‬
‫وﺣﺪت وﺟﻮد ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ دارد‪ .‬ﻛﺜﺮت وﺟﻮد ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ روﺷﻦ اﺳﺖ‪ :‬اﻧﺴﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻮﺟﻮدات ﻣﺘﻌﺪدة ﻛﺜﻴﺮة ﻣﺘﺒﺎﻳﻨﻪاي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﺣﻴﻮان اﺳﺖ )ﺣﻴﻮان ﻫﻢ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ(‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﺟﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﻣﻠﻚ اﺳﺖ‪ ،‬آن ﻳﻜﻲ ﻫﻢ ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮﺟﻮداﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻟﺬات از‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﺒﺎﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ ﺑﻴﻨﻮﻧﺘﺸﺎن ﺑﻴﻨﻮﻧﺖ ﻋ‪‬ﺰﻟﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻌﺰل از ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ و‬
‫وﺟﻮد ﻫﺮ ﻣﻮﺟﻮدي ﺑﺎ وﺟﻮد ﻫﺮ ﻣﻮﺟﻮدي دﻳﮕﺮ ﺑﺎﻟﺬات ﻣﺘﺒﺎﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺼﻮر اﻛﺜﺮ _ ﺷﺎﻳﺪ_ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و‬
‫ﻏﻴﺮﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﻮﺳﻄﻴﻦ از ﻋﺮﻓﺎ اﺣﻴﺎﻧﺎً ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ وﺣﺪت وﺟﻮد ﻳﻌﻨﻲ وﺟﻮد ﻣﻨﺤﺼﺮ اﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ وﺟﻮد ﺣﻖ )ﻟَﻴ‪‬ﺲ‪ ‬ﻓ‪‬ﻲ اﻟﺪ‪‬ار ﻏَﻴ‪‬ﺮُه‪ ‬د‪‬ﻳ‪‬ﺎر( اﻣﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻣﺠﻮدي ﻏﻴﺮ از ﺧﺪا ﻫﺮ ﭼﻪ از ﻋﻈﻤﺖ‬
‫ﻛﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﻷﺧﺮه ﻳﻚ ﻣﻮﺟﻮد ﻣﺤﺪودي اﺳﺖ‪ ،‬ذات ﺣﻖ وﺟﻮد ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻤﺎل ﻻﺑﺘﻨﺎﻫﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮﻣﻮﺟﻮدات را ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻨﻴﻢ ﻳﻜﻲ ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﻛﻮﭼﻜﺘﺮ‪ .‬ﻣﺜﻼً وﻗﺘﻲ ﻳﻚ ﻧﻬﺮ را‬
‫ﺑﺎ ﻳﻚ درﻳﺎ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ درﻳﺎ ﺑﺰرگ اﺳﺖ و ﻧﻬﺮ ﻛﻮﭼﻚ‪ .‬ﻣﺤﺪود ﺑﺎ ﻣﺤﺪود ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﺴﺒﺖ داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ اﻣﺎ ﻣﺤﺪود ﺑﺎ ﻧﺎﻣﺤﺪود اﺻﻼً ﻧﺴﺒﺖ ﻧﺪارد‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻫﻢ در ﺑﻴﻨﺸﺶ اﻳﻨﻜﻪ اﺷﻴﺎء را ﺑﺰرگ و ﻛﻮﭼﻚ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﺑﺎ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ؛ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ اﻳﻦ ﻛﻮﭼﻚ اﺳﺖ و آن ﺑﺰرگ‪ ،‬آن ﻛﻮﭼﻚ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ‬
‫ﻳﻚ ﺷﻲء دﻳﮕﺮ ﻛﻮﭼﻚ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻳﻚ ﺷﻲء دﻳﮕﺮ ﺑﺰرگ اﺳﺖ‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ اﻣﻮر‬
‫ﻣﺤﺴﻮﺳﻪ‪ ،‬ﻳﻚ شء ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﺑﺰرگ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬وﻗﺘﻲ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪99‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻤﺎن را در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻳﻚ ﺑﺰرﮔﺘﺮ از ﺧﻮدش ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻮﭼﻚ ﺷﺪه؛ ﻣﺜﻼً ﻳﻚ آدم ﺑﻠﻨﺪﻗﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﻋﺠﻴﺐ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺑﺎ ﻳﻚ آدم ﺑﻠﻨﺪﻗﺪﺗﺮ از ﺧﻮدش‪ -‬ﻛﻪ ﻳﻚ ﺳﺮ و ﮔﺮدن از او‬
‫ﺑﻠﻨﺪﺗﺮ اﺳﺖ‪ -‬راه ﺑﺮود آﻳﺎ آدم ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻮﭼﻚ ﺷﺪ‪ .‬ﻧﻈﺮ اﻧﺴﺎن اﻳﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺎرف وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻋﻈﻤﺖ ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﺎي ﺣﻖ را ﺷﻬﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﻲ‪ ،‬ﻗﺪرت ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﻲ‪ ،‬ﻛﻤﺎل‬
‫ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﻲ‪ ،‬ﻣﺘﻨﺎﻫﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﻲ اﺻﻼً ﻧﺴﺒﺖ ﻧﺪارد‪ :‬ﺣﺘﻲ ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ از آن‪،‬‬
‫درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺎﻳﺪ آن را ﻳﻚ ﭼﻴﺰي ﺣﺴﺎب ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻟﻬﺬا در ﺣﺪﻳﺚ ﻫﻢ‬
‫ﻫﺴﺖ ﻛﻪ از اﻣﺎم ﺳﺆال ﻛﺮدﻧﺪ ]آﻳﺎ ﻣﻌﻨﻲ[ »اَﻟﻠّﻪ‪ ‬اَﻛْﺒ‪‬ﺮُ« اَﻟﻠّﻪ‪ ‬اَﻛْﺒ‪‬ﺮُ ﻣ‪‬ﻦْ ﻛُﻞﱢ ﺷَﻲ‪‬ء‪] ‬اﺳﺖ[؟ ﺧﺪا ﺑﺰرﮔﺘﺮ‬
‫اﺳﺖ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻧﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺮف ﻏﻠﻂ اﺳﺖ‪ ،‬اَﻟﻠّﻪ‪ ‬اَﻛْ ‪‬ﺒﺮُ ﻣ‪‬ﻦْ اَنْ ﻳ‪‬ﻮﺻ‪‬ﻒ‪ ‬ﺧﺪا ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ از اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ در ﺑﻴﺎﻳﺪ ﻧﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻛﻪ اﺷﻴﺎء ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﺧﺪا ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ‬
‫وﻟﻲ ﺧﺪا از آﻧﻬﺎ ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻧﻪ‪ ،‬اﺻﻼً ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺎرف ﻛﻪ ﻋﻈﻤﺖ ﺣﻖ را ﺷﻬﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ )اﻳﻨﺠﺎ دﻳﮕﺮ‬
‫وﺣﺪت ﺷﻬﻮد ﻣﻲﺷﻮد( ﻗﻬﺮاً ﻏﻴﺮ او را اﺳﺎﺳﺎً ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ آن وﺟﻮد اﺳﺖ اﻳﻨﻬﺎ دﻳﮕﺮ وﺟﻮد‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﮔﺮ آن ﻗﺪرت اﺳﺖ اﻳﻨﻬﺎ دﻳﮕﺮ ﻗﺪرت ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﮔﺮ آن ﻋﻈﻤﺖ اﺳﺖ اﻳﻨﻬﺎ دﻳﮕﺮ ﻋﻈﻤﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫اﺻﻼً او ﺷﻲء اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﻻﺷﻲء ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﻌﺪي ﻳﻜﻲ دو ﺟﺎ ﻛﻪ ﺧﻮاﺳﺖ ﻣﻮﺿﻮع وﺣﺪت ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً در ﻫﻤﻴﻦ ﺳﻄﺢ ﮔﻔﺘﻪ ﻧﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ‪ .‬ﻳﻜﻲ آن ﺷﻌﺮﻫﺎي ﻣﻌﺮوﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﻮﺳﺘﺎن ﻫﺴﺖ‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ره ﻋﻘﻞ ﺟﺰ ﭘﻴﭻ در ﭘﻴﭻ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﺑﺮ ﻋﺎرﻓﺎن ﺟﺰ ﺧﺪا ﻫﻴﭻ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫اﻳﻦ ﻣﻲﺷﻮد وﺣﺪت وﺟﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺧﻮدش اﻋﺘﺮاض ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮدش ﻫﻢ ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺗﻮان ﮔﻔﺘﻦ اﻳﻦ ﺑﺎ ﺣﻘﺎﻳﻖ ﺷﻨﺎس‬

‫وﻟﻲ ﺧﺮده ﮔﻴﺮﻧﺪ اﻫﻞ ﻗﻴﺎس‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪100‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﻨﻲآدم و دﻳﻮ دد ﻛﻴﺴﺘﻨﺪ‬

‫ﻛﻪ ﭘﺲ آﺳﻤﺎن و زﻣﻦ ﭼﻴﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ‪:‬‬
‫ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه ﭘﺮﺳﻴﺪي اي ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ‬

‫ﺟﻮاﺑﺖ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﮔﺮ آﻳﺪ ﭘﺴﻨﺪ‬

‫ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ و درﻳﺎ و ﻛﻮه و ﻓﻠﻚ‬

‫ﭘﺮي و آدﻣﻴﺰاد و دﻳﻮ ﻣﻠﻚ‬

‫ﻫﻤﻪ ﻫﺮﭼﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ از آن ﻛﻤﺘﺮﻧﺪ‬

‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﺴﺘﻲاش ﻧﺎم ﻫﺴﺘﻲ ﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻣﻌﻨﺎي اﻳﻨﻜﻪ‪ » :‬ﺑﺮ ﻋﺎرﻓﺎن ﺟﺰ ﺧﺪا ﻫﻴﭻ ﻧﻴﺴﺖ«‪.‬‬
‫ﺷﻌﺮ دﻳﮕﺮي دارد و ﺷﻴﺮﻳﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ دارم از ﭘﻴﺮ داﻧﻨﺪه ﻳﺎد‬

‫ﻛﻪ ﺷﻮرﻳﺪهاي ﺳﺮ ﺑﻪ ﺻﺤﺮا ﻧﻬﺎد‬

‫ﺑﺪر در ﻓﺮاﻗﺶ ﻧﻪ ﺧﻮرد و ﻧﻪ ﺧﻔﺖ‬

‫ﭘﺴﺮ را ﻣﻼﻣﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ ﮔﻔﺖ‬

‫ﺑﻪ ﺣﻘﺶ ﻛﻪ ﺗﺎ ﺣﻖ ﺟﻤﺎﻟﻢ ﻧﻤﻮد‬

‫دﮔﺮ آﻧﭽﻪ دﻳﺪم ﺧﻴﺎﻟﻢ ﻧﻤﻮد‬

‫از آﻧﮕﻪ ﻛﻪ ﻳﺎرم ﻛﺲ ﺧﻮﻳﺶ ﺧﻮاﻧﺪ دﮔﺮ ﺑﺎ ﻛﺴﻢ آﺷﻨﺎﻳﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‬
‫اﻳﻦ ﻳﻚ ﻧﻮع وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻮع وﺣﺪت وﺟﻮد را ﻫﻴﭻ ﻛﺲ اﻳﺮاد ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫ﺑﻴﺎن دوم از » وﺣﺪت وﺟﻮد«‬
‫ﺑﻴﺎن دﻳﮕﺮ در ﺑﺎب وﺣﺪت وﺟﻮد اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺣﺪت وﺟﻮد ﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎﻧﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺟﻮد ﻣﻨﺤﺼﺮ‬
‫ﺑﻪ ذات ﺣﻖ اﺳﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﻣﻮﺟﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﻪ آن‪،‬‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد اﺳﺖ وﻟﻲ ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد ﻣﺮاﺗﺐ دارد‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺮﺗﺒﺔ او واﺟﺐ اﺳﺖ و ﻳﻚ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻣﻤﻜﻦ‪،‬‬
‫ﻳﻚ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻏﻨﻲ اﺳﺖ و ﻣﺮاﺗﺒﻲ از او ﻓﻘﻴﺮ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد ﺣﻘﻴﻘﺖ واﺣﺪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪101‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ وﺣﺪت وﺟﻮد ﻧﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺟﻮد ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ذات ﺣﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ذي ﻣﺮاﺗﺐ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻣﺮﺗﺒﻪآش ﻛﻪ ﻣﺮﺗﺒﻪء ﻏﻨﺎ و ﻛﻤﺎل ﻫﺴﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪء ذات ﺣﻖ اﺳﺖ‪ .‬آن ﺷﻌﺮ ﺣﺎﺟﻲ‬
‫ﺳﺒﺰواري ﻫﻤﻴﻦ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ )ﺑﻪ ﻧﺎم اﻟﻔﻬﻠﻮﻳﻮن ]ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ[ ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﭼﻨﺪان درﺳﺖ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ(‪:‬‬
‫اَﻟْﻔَﻬ‪‬ﻠَﻮِﻳ‪‬ﻮنَ اﻟْﻮ‪‬ﺟﻮ ‪‬د ﻋ‪‬ﻨﺪ‪‬ﻫ‪‬ﻢ‪‬‬

‫ﺣ‪‬ﻘﻴﻘَﺔٌ ذات‪ ‬ﺗَﺸَﻜﱡﻚ‪ ‬ﺗَﻌ‪‬ﻢ‬

‫ﻣ‪‬ﺮاﺗ‪‬ﺐ‪ ‬ﻏ‪‬ﻨَﻲ‪ ‬و‪ ‬ﻓَﻘْﺮاًٌ ﺗَﺨْﺘَﻠ‪‬ﻒ‬

‫ﻛَﺎﻟﻨّﻮرِ ﺣ‪‬ﻴ‪‬ﺚُ ﻣﺎﺗُﻘَﻮ‪‬ي و‪ ‬ﺿَﻌ‪‬ﻒ‬

‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﻴﺎن اﺑﺘﺪاﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻳﻚ داﻧﺸﺠﻮ در اﺑﺘﺪا اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ]اﻳﻨﻄﻮر ﻣﻄﺮح[ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻼﺻﺪرا‬
‫ﻫﻢ اﻟﺒﺘﻪ در اﺑﺘﺪا ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻮر ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻌﺪ ﺑﺎ ﺣﻔﻆ ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد ﺟﻘﻴﻘﺖ ذات ﻣﺮاﺗﺐ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻟﻄﻴﻒﺗﺮ و ﻟﻄﻴﻒﺗﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ ﺟﺎ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑﻌﺪ ﻋﺮض ﻣﻲﻛﻨﻢ‪.‬‬

‫ﺑﻴﺎن ﺳﻮم از »وﺣﺪت وﺟﻮد«‬
‫ﻧﻈﺮ ﺳﻮم در وﺣﺪت وﺟﻮد ﻫﻤﺎن ﻧﻈﺮﻳﻪء ﺧﺎص ﻋﺮﻓﺎﺳﺖ و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺟﻮد‪ ،‬واﺣﺪ ﻣﻦ ﺟﻤﻌﻴﻪ‬
‫اﻟﺠﻬﺎت و ﺑﺴﻴﻂ ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺜﺮﺗﻲ در آن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻛﺜﺮت ﻃﻮﻟﻲ و ﻧﻪ ﻛﺜﺮت ﻋﺮﺿﻲ‪ ،‬ﻧﻪ ﻛﺜﺮت‬
‫ﺑﻪ ﺷﺪت و ﺿﻌﻒ و ﻧﻪ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﺷﺪت و ﺿﻌﻒ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد ﻣﻨﺤﺼﺮاً واﺣﺪ اﺳﺖ و او ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬وﺟﻮد‬
‫ﻳﻌﻨﻲ وﺟﻮد ﺣﻖ‪ .‬ﻏﻴﺮ از ﺣﻖ ﻫﺮ ﭼﻪ ﻫﺴﺖ وﺟﻮد ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻮد و ﻇﻬﻮر اﺳﺖ )اﻳﻨﻬﺎ دﻳﮕﺮ ﺗﻌﺒﻴﺮ و‬
‫ﺗﺸﺒﻴﻪ اﺳﺖ(‪ .‬ﻏﻴﺮ ﺣﻖ ﻫﺮ ﭼﻪ را ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ او واﻗﻌﺎً وﺟﻮد و ﻫﺴﺘﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻫﺴﺘﻲ ﻧﻤﺎﺳﺖ ﻧﻪ‬
‫ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﻴﺴﺖ رﻗﻴﻘﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺧﻮد ﻋﺮﻓﺎ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻣﻈﻬﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ در آﻳﻨﻪ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﺷﺨﺼﻲ را ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ و آﻳﻨﻪاي در ﻣﻘﺎﺑﻞ او ﺑﺎﺷﺪ و او را آﻳﻴﻨﻪ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ‪ ،‬آﻧﭽﻪ در آﻳﻨﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‬
‫ﺧﻮدش ﺑﺮاي ﺧﻮدش ﻳﻚ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ آن واﻗﻌﻴﺘﺶ اﻳﻦ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪102‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻜﺲ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻇﻞّ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺷﻮد ﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ آن ﻣﻮﺟﻮد دﻳﮕﺮي‪ ،‬آن‬
‫ﻓﻘﻂ ﻇﻬﻮر اﻳﻦ اﺳﺖ و ﺑﺲ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺎرف وﺟﻮد را از ﻏﻴﺮ ﺣﻖ ﺳﻠﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻏﻴﺮ ﺣﻖ را ﻓﻘﻂ‬
‫ﻧﻤﻮد و ﻇﻬﻮر ﻣﻲداﻧﺪ و ﺑﺲ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫﺎ ﺧﻴﻠﻲ ﺣﺮﻓﻬﺎﺳﺖ ﻫﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎ در ﺟﻠﺪ ﭘﻨﺠﻢ اﺻﻮل‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﻘﺪاري در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺤﺚ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻨﺠﺎ ﻳﻚ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ ﺷﺪﻳﺪ ﻣﻴﺎن ﻓﻼﺳﻔﻪ و ﻋﺮﻓﺎ ﭘﻴﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻫﻴﭻ وﻗﺖ اﻳﻨﺠﻮر‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬آن ﻧﻈﺮي ﻛﻪ ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ در ﺑﺎب ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ -‬ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد را ﺻﺎﺣﺐ‬
‫ﻣﺮاﺗﺐ داﻧﺴﺖ‪ -‬ﺑﻪ ﺿﻤﻴﻤﻪء ﻳﻚ اﺻﻞ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً از آن ﻗﻠﻞ ﺷﺎﻣﺦ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ اﺳﺖ‬
‫و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﻴﺎن ﻛﺮد‪» :‬ﺑﺴﻴﻂ اﻟﺤﻘﻴﻘﺔ ﻛﻞ اﻷﺷﻴﺎء و ﻟﻴﺲ ﺑﺸﻲء ﻣﻨﻬﺎ« ذات ﺣﻖ ﻛﻪ ذات ﺑﺴﻴﻂ‬
‫اﻟﺤﻘﻴﻘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺔ اﺷﻴﺎء اﺳﺖ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻫﻴﭽﻴﻚ از اﺷﻴﺎء ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺖ )ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ از آن‬
‫]ﻣﻄﻠﺒﻲ[ ﻛﻪ در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ زﻳﺎد ﺗﻜﺮار ﻣﻲﺷﻮد‪ » :‬ﻟَﻴ‪‬ﺲ‪ ‬ﻓﻲِ اﻻَﺷﻴ‪‬ﺎء‪ ‬ﺑِﻮاﻟ‪‬ﺞٍ و‪‬ﻻ ﻣ‪‬ﻨﻬﺎ ﺑِﺨﺎرجٍ« ‪ 63‬ﻧﻪ در‬
‫اﺷﻴﺎء اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺑﻴﺮون از اﺷﻴﺎء‪ ،‬ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً در ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻋﺠﻴﺒﻲ‬
‫ﻫﺴﺖ( ] آري‪ ،‬آن ﻧﻈﺮ و اﻳﻦ اﺻﻞ ﺗﺎ ﺣﺪ زﻳﺎدي ﺟﻤﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻴﺎن ﻧﻈﺮ ﻋﺮﻓﺎ و ﻧﻈﺮ ﻓﻼﺳﻔﻪ[‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎز‬
‫ﻋﺮﻓﺎ در ﺑﻴﺎن ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺪون اﻳﻨﻜﻪ وﺟﻮدي ﺑﺮاي اﺷﻴﺎء ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮﻧﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺮف را زده ﺑﻮدﻧﺪ وي ﻧﻪ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ و ﻧﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﭘﺎﻳﻪ‪ ،‬وﻟﻲ اﻳﺸﺎن اﻳﻦ را ﺑﺎ ﻳﻚ ﭘﺎﻳﻪء ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﻴﺎن ﻛﺮد ﻳﻌﻨﻲ آن ﻣﻄﻠﺒﻲ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ اﺷﺮاق ﻗﻠﺒﻲ ﻗﺎﺑﻞ درك اﺳﺖ و ﺑﺎ ﻋﻘﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد آن را ﻓﻬﻤﻴﺪ ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ ﺑﺎ ﺑﻴﺎن‬
‫ﻋﻘﻼﻧﻲ ﻫﻤﺎن ﻣﻄﻠﺐ را ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻨﺠﺎ ﻳﻜﻲ از آن ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﺗﻮﻓﻴﻖ داد‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻣﻄﻠﺐ‬
‫را ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻨﺠﺎ ﻳﻜﻲ از آن ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﺗﻮﻓﻴﻖ داد ﻣﻴﺎن ﻧﻈﺮ ﻋﻘﻞ و ﻧﻈﺮ ﻋﺮﻓﺎن‪ ،‬و ﻳﻜﻲ‬
‫از آن ﻧﻜﺎت ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺮﺟﺴﺘﻪء ﻓﻠﺴﻔﻪء اوﺳﺖ و اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪء » ﺑﺴﻴﻂ اﻟﺤﻘﻴﻘﺔ ﻛﻞ اﻻﺷﻴﺎء‪ «...‬ﻣﺎل اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻛﺘﺎب ﺑﺤﺜﻲ در ﺗﺼﻮف دﻛﺘﺮ ﻏﻨﻲ )ﻣﻦ ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻲﻛﻨﻢ از اﻳﻨﻬﺎ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﺠﺎﻋﺖ دارﻧﺪ در اﻳﻦ‬
‫ﺣﺮﻓﻬﺎ( ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻛﻪ »اول‬

‫‪ - 6363‬ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﻪء ‪.184‬‬

‫‪103‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را ﮔﻔﺖ ﺣﺎج ﻣﻼﻫﺎدي ﺳﺒﺰواري ﺑﻮد« در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻣﻼﺻﺪرا ﭘﺮ اﺳﺖ از‬
‫اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ‪ ،‬اﺻﻼً ﻳﻚ ﺑﺎب دارد ﺗﺤﺖ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻨﻮان‪ .‬ﭼﻮن ﺗﻨﻬﺎ ﻛﺘﺎب ﺣﺎجﻣﻼﻫﺎدي ﺳﺒﺰواري را اﺣﻴﺎﻧﺎً‬
‫در دﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﻳﺎ از ﻛﺴﻲ ﺷﻨﻴﺪه‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻛﺮده اول ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ او ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺣﺪ زﻳﺪي ﺟﻤﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﻴﺎن ﻧﻈﺮ ﻋﺮﻓﺎ و ﻧﻈﺮ ﻓﻼﺳﻔﻪ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﺻﺪراﻟﻤﺘﺄﻟﻬﻴﻦ ﺑﺮاي‬
‫وﺟﻮد ﻣﺮاﺗﺐ ﻗﺎﺋﻞ ﻣﻲﺷﻮد و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل آن ﺣﺮف ﻋﺮﻓﺎ ﻫﻢ ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﻇﻬﻮر اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻮن او وﺟﻮدي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻳﻦ وﺟﻮد ﻇﻬﻮر اﺳﺖ ﺑﺮاي وﺟﻮد دﻳﮕﺮ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﻘﺪار ﺑﻴﺎﻧﻲ ﺑﻮد در زﻣﻴﻨﻪء وﺣﺪت وﺟﻮد‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﺧﻴﻠﻲ ﺣﺮﻓﻬﺎ زدهاﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺎد‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮات ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي در اوﺋﻞ ﻣﺜﻨﻮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻣﺎ ﻋﺪﻣﻬﺎﻳﻴﻢ ﻫﺴﺘﻴﻬﺎ ﻧﻤﺎ‬

‫ﺗﻮ وﺟﻮد ﻣﻄﻠﻖ و ﻫﺴﺘﻲ ﻣﺎ‬

‫ﻣﺎ ﻛﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ اي ﺗﻮ ﻣﺎ را ﺟﺎن ﺟﺎن‬

‫ﺗﺎ ﻛﻪ ﻛﺎ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﺑﺎ ﺗﻮ در ﻣﻴﺎن‬

‫ﺻﺤﺒﺖ ﺛﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺗﻮ ﻳﻜﻲ ﻣﺎ ﻳﻜﻲ‪ ،‬ﺗﻮ ﻳﻚ ﺷﻲء ﻣﺎ ﺷﻲء دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻣﺎ دوم ﺗﻮ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻫﻤﻪ ﺷﻴﺮان وﻟﻲ ﺷﻴﺮ ﻋﻠﻢ‬

‫ﺣﻤﻠﻪﻣﺎن از ﺑﺎد ﺑﺎﺷﺪ دم ﺑﻪ دم‬

‫ﺷﻴﺮ ﻋﻠﻢ ﻳﻌﻨﻲ ﺷﻴﺮ ﭘﺮده ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺷﻴﺮ اﺳﺖ و ﺑﺎد از ﭘﺸﺖ ﺳﺮش ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ آدم ﺧﻴﺎل ﻣﻲ‪:‬ﻧﺪ‬
‫از ﺧﻮدش اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺣﻤﻠﻪﻣﺎن ﭘﻴﺪا و ﻧﺎﭘﻴﺪاﺳﺖ ﺑﺎد‬

‫ﺟﺎن ﻓﺪاي آﻧﻜﻪ ﻧﺎﭘﻴﺪاﺳﺖ ﺑﺎد‬

‫ﻳﺎد ﻣﺎ و ﺑﻮد ﻣﺎ از داد ﺗﻮﺳﺖ‬

‫ﻫﺴﺘﻲ ﺗﻮ ﺟﻤﻠﻪ از اﻳﺠﺎد ﺗﻮﺳﺖ‬

‫ﻟﺬت ﻫﺴﺘﻲ ﻧﻤﻮدي ﻧﻴﺴﺖ را‬

‫ﻋﺎﺷﻖ ﺧﻮد ﻛﺮده ﺑﻮدي ﻧﻴﺴﺖ را‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎ ﺑﺎﻃﻞ اﻟﺬات ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ .‬ﺟﻤﻠﻪاي ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻟﺒﻴﺪﺑﻦ رﺑﻴﻌﻪ ﺷﺎﻋﺮ ﻣﻌﺮوف ﻋﺮب اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را‬
‫ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫اَﻻ ك‪‬ﱡ ﻣﺎ ﺧَﻼَ اﷲِ ﺑﺎﻃ‪‬ﻞ‬

‫و‪ ‬ﻛُﻞﱡ ﻧَﻌﻴﻢٍ ﻻﻣ‪‬ﺤﺎﻟَﺔَ زاﺋﻞ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪104‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﻳﻦ را در ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻫﻢ ﺧﻮدش ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺻﺎدق اﻻﻳﻤﺎﻧﻲ‪ .‬از رﺳﻮل اﻛﺮم‬
‫ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪» :‬اَﺻ‪‬ﺪ‪‬قُ ﺑ‪‬ﻴ‪‬ﺖ‪ ‬ﻗﺎﻟَﺘْﻪ‪ ‬اﻟﻌ‪‬ﺮَب‪ «‬راﺳﺖﺗﺮﻳﻦ ﺷﻌﺮي ﻛﻪ ﻋﺮب ﮔﻔﺘﻪ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫ﺑﻮده‪ .‬ﻋﺮﻓﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻤﻠﻪء » اَﻻ ﻛُﻞﱡ ﺷَﻲ‪‬ء‪ ‬ﻣﺎ ﺧَﻼُاﷲ ﺑﺎﻃ‪‬ﻞٌ« ﭼﺴﺒﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻏﻴﺮ از ﺣﻖ ﻫﺮﭼﻪ ﻫﺴﺖ‬
‫ﺑﺎﻃﻞ اﻟﺬات اﺳﺖ و ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ ﺑﻪ وﺟﻮد او و ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻇﻬﻮر او‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺮﺟﻴﻊﺑﻨﺪ ﻫﺎﺗﻒ را ﻫﻤﻪء‬
‫ﺷﻤﺎ ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ‪:‬‬
‫اي ﻓﺪاي ﺗﻮ ﻫﻢ دل و ﻫﻢ ﺟﺎن ﻣﻦ‬

‫وي ﻧﺜﺎر رﻫﺖ ﻫﻤﻴﻦ و ﻫﻤﺎن‬

‫ﺗﺎ ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ ﺗﺮﺟﻴﻊﺑﻨﺪش‪:‬‬
‫ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﻫﺴﺖ و ﻫﻴﭻ ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ او‬

‫وﺣﺪه ﻻ اﻟﻪ اﻻ ﻫﻮ‬

‫دو ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﺎ ﻳﻚ ﻗﺎﻓﻴﻪء دﻳﮕﺮي‪:‬‬
‫ﻳﺎر ﺑﻲﭘﺮده از در و دﻳﻮار‬

‫در ﺗﺠﻠﻲ اﺳﺖ ﻳﺎر اوﻟﻲ اﻻﺑﺼﺎر‬

‫و ﺑﺎز ﺗﺮﺟﻴﻊﺑﻨﺪش‪:‬‬
‫ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﻫﺴﺖ و ﻫﻴﭻ ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ او‬

‫وﺣﺪه ﻻ اﻟﻪ اﻻ ﻫﻮ‬

‫از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ در ﺑﺎب وﺣﺪت وﺟﻮد ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دارد وﻟﻲ ﻧﻪ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻳﻚ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ روي آن ﺗﻜﻴﻪ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻳﻚ ﺳﻠﻮك اﻳﻦ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ را زﻳﺎد ﮔﻔﺘﻪ )ﻛﻪ اﻳﻦ را ﻣﺎ در ﻓﺼﻠﻬﺎي ﺑﻌﺪ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ(‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻛﻢ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻣﻌﺮوﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫روﺷﻦ از ﭘﺮﺗﻮ روﻳﺖ ﻧﻈﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻣﻨﺖ ﺧﺎك درت ﺑﺮ ﺑﺼﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻣﺼﺮاع اول ﻳﻌﻨﻲ »ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻧﮕﺎه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ اﻻ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪ .‬ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً از‬
‫ﺟﻬﺘﻲ آن ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﻼم ﺣﻀﺮت ﺻﺎدق اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺣﻀﺮت اﻣﻴﺮ ﻫﻢ ﻣﻨﺴﻮب اﺳﺖ‪ » :‬ﻣﺎر‪‬أَﻳﺖ‪ ‬اﷲَ ﻗَﺒ‪‬ﻠَﻪ‪ ‬و‪‬‬
‫ﺑ‪‬ﻌ‪‬ﺪ‪‬ه‪ ‬و‪ ‬ﻣ‪‬ﻌ‪‬ﻪ‪.«‬‬
‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪105‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﺎﻇﺮ روي ﺗﻮ ﺻﺎﺣﺒﻨﻈﺮاﻧﻨﺪ آري‬

‫ﺳﺮّ ﮔﻴﺴﻮي ﺗﻮ در ﻫﻴﭻ ﺳﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫)از ﻏﺰﻟﻬﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮب ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫اﺷﻚ ﻏﻤ‪‬ﺎز ﻣﻦ از ﺳﺮخ ﺑﺮآﻣﺪ ﭼﻪ ﻋﺠﺐ‬

‫ﺧﺠﻞ از ﻛﺮدة ﺧﻮد ﭘﺮدهدري ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﺣﺎﺟﻲ ﺳﺒﺰواري ﻫﻤﻴﻦ ﻏﺰل را اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮده و ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮده‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺣﺎﺟﻲ ﺳﺒﺰواري‬
‫ﺑﻌﻀﻲ اﺷﻌﺎرش ﺧﻴﻠﻲ ﺧﻮب و در ﺳﻄﺢ ﺑﺴﻴﺎر ﻋﻼي اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﺠﻤﻮع اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ ﭘﺎي ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ‬
‫ﻧﻤﻲرﺳﺪ وﻟﻲ ﭼﻨﺪ ﻏﺰل ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺎﻟﻲ دارد در ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﻫﻤﺎﻧﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﺘﻘﺒﺎل اﻳﻦ ﻏﺰل آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻔﻬﻮم او ﻫﻢ از اﻳﻦ ﻏﺰل ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﺑﻮده و ﺧﻴﻠﻲ ﻫﻢ ﺧﻮب اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻛﺮده‪ ،‬وﭼﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻴﺖ در‬
‫آن ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ] ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ[ ﻳﻚ ﺷﻌﺮ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻌﺮوﻓﻲ دارد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﻮﺳﻴﺌﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ دﻋﻮي‪ ‬اﻧﺎاﻟﺤﻖ ﺷﻨﻮد‬

‫ورﻧﻪ اﻳﻦ زﻣﺰﻣﻪ اﻧﺪر ﺷﺠﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫‪64‬‬

‫‪ - 64‬اﺷﻌﺎر ﺣﺎﺟﻲﺳﺒﺰواري ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺷﻮرش ﻋﺸﻖ ﺗﻮ در ﻫﻴﭻ ﺳﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻣﻨﻈﺮ روي ﺗﻮ زﻳﺐ ﻧﻈﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻧﻴﺴﺖ ﻳﻚ ﻣﺮغ دﻟﻲ ﻛﺶ ﻧﻔﻜﻨﺪي ﺑﻪ ﻗﻔﺲ‬

‫ﺗﻴﺮ ﺑﻴﺪاد ﺗﻮ ﺗﺎ ﭘﺮ ﺑﻪ ﭘﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ز ﻓﻐﺎﻧﻢ ز ﻓﺮاق رخ و زﻟﻔﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻐﺎن‬

‫ﺳﮓ ﻛﻮﻳﺖ ﻫﻤﻪ ﺷﺐ ﺗﺎ ﺳﺤﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻧﻪ ﻫﻤﻴﻦ از ﻏﻢ او ﺳﻴﻨﻪ ﻣﺎ ﺻﺪ ﭼﺎك اﺳﺖ‬

‫داغ او ﻻﻟﻪ ﺻﻔﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺟﮕﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻣﻮﺳﻲاي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ دﻋﻮي اﻧﺎاﻟﺤﻖ ﺷﻨﻮد‬

‫ورﻧﻪ اﻳﻦ زﻣﺰﻣﻪ اﻧﺪر ﺷﺠﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﭼﺸﻢ ﻣﺎ دﻳﺪهء ﺧﻔّﺎش ﺑﻮد ورﻧﻪ ﺗﻮ را‬

‫ﭘﺮﺗﻮ ﺣﺴﻦ ﺑﻪ دﻳﻮار و دري ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﮔﻮش اﺳﺮار ﺷﻨﻮ ﻧﻴﺴﺖ وﮔﺮﻧﻪ »اﺳﺮار«‬

‫ﺑﺮش از ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻌﻨﻲ ﺧﺒﺮي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫“ﺗﺨﻠﺺ ﺣﺎج ﻣﻼﻫﺎدي ﺳﺒﺰواري‬

‫‪106‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻳﻚ ﻏﺰل دﻳﮕﺮ دارد ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ – اﻳﻦ را ﻣﻦ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺟﺰم ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻢ وﻟﻲ ﺟﻮري ﻛﻪ ﻣﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﻢ – ﻫﻤﻴﻦ درﻣﻲآﻳﺪ ]ﻳﻌﻨﻲ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﻪ وﺣﺪت وﺟﻮد اﺳﺖ[؛ ﻏﺰل ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺎﻟﻲاي ﻫﺴﺖ و‬
‫ﻣﺎدهﮔﺮاﻫﺎ آن را ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺠﻴﺐ ﻣﻌﻨﻲﻛﺮدهاﻧﺪ؛ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺎر ﮔﻪ ﻛﻮن وﻣﻜﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﺑﺎده ﭘﻴﺶ آر ﻛﻪ اﺳﺒﺎب ﺟﻬﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﺗﺮﻛﻴﺐ »اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ« را دو ﺟﻮر ﻣﻲﺷﻮد ﻣﻌﻨﻲ ﻛﺮد‪ ،‬ﻳﻜﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ‪» :‬اﻳﻨﻬﻤﻪ« ﻧﻴﺴﺖ )ﻳﻌﻨﻲ‬
‫»ﻧﻴﺴﺖ« را ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻃﻠﺒﻪﻫﺎ »ﻟﻴﺴﻪء ﺗﺎﻣ‪‬ﻪ« ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ(‪ ،‬ﻫﻤﻪﺷﺎن »ﻧﻴﺴﺖ«اﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻠﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫ﻫﻤﺎن‪» :‬اَﻻ ﻛُﻞُ ﺷَﻲ‪‬ء‪ ‬ﻣﺎ ﺧَﻼَ اﷲِ ﺑﺎﻃ‪‬ﻞٌ« و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ »اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ« ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻬﻤﻪ زﻳﺎد‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬وﻟﻲ اﻳﻦ ﺑﺎ »اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ« ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً در ﻫﻤﻪء ﻗﺎﻓﻴﻪﻫﺎ درﺳﺖ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻧﺪ‪:‬‬
‫از دل و ﺟﺎن‪ ،‬ﺷﺮف ﺻﺤﺒﺖ ﺟﺎﻧﺎن ﻏﺮض اﺳﺖ ﻏﺮض اﻳﻦ اﺳﺖ وﮔﺮﻧﻪ دل و ﺟﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﻣﻨﺖ ﺳﺪره و ﻃﻮﺑﻲ ز ﭘﻲ ﺳﺎﻳﻪ ﻣﻜﺶ‬

‫ﻛﻪ ﭼﻮن ﺧﻮش ﺑﻨﮕﺮياي ﺳﺮو و روان اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫دوﻟﺖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻲﺧﻮن دل آﻳﺪ ﺑﻪ ﻛﻨﺎر‬

‫ورﻧﻪ ﺑﺎ ﺳﻌﻲ و ﻋﻤﻞ ﺑﺎغ ﺟﻨﺎن اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ در ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﻧﻴﺴﺖ اﺳﺖ و ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ او‪» ،‬ﻫﺴﺖ« ﻣﻄﻠﻖ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪء ﻣﻄﻠﻮﺑﻴﺖ و ﻣﺤﺒﻮﺑﻴﺖ‬
‫ﻓﻘﻂ اوﺳﺖ‪ .‬در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ اﺑﺘﺪا ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫در ﻧﻈﺮ ﺑﺎزي ﻣﺎ ﺑﻲﺧﺒﺮان ﺣﻴﺮاﻧﻨﺪ‬

‫ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻨﻢ ﻛﻪ ﻧﻤﻮدم‪ ،‬دﮔﺮ اﻳﺸﺎن داﻧﻨﺪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪107‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺟﻠﻮهﮔﺎه رخ او دﻳﺪهء ﻣﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻴﺴﺖ‬

‫ﻣﺎه و ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻫﻢ اﻳﻦ آﻳﻨﻪ ﻣﻲﮔﺮداﻧﻨﺪ‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎه و ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻫﻢ آﻳﻨﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ او را دارﻧﺪ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬آن ﺷﻌﺮ ﻣﻌﺮوﻓﺶ‪:‬‬
‫ﻓﺎش ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ و از ﮔﻔﺘﻪء ﺧﻮد دﻟﺸﺎدم ﺑﻨﺪهء ﻋﺸﻘﻢ و از ﻫﺮ دو ﺟﻬﺎن آزادم‬
‫ﺗﺎ ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ‪:‬‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺮ ﻟﻮح دﻟﻢ ﺣﺰ اﻟﻒ ﻗﺎﻣﺖ دوﺳﺖ‬

‫ﭼﻪ ﻛﻨﻢ ﺣﺮف دﮔﺮ ﻳﺎد ﻧﺪاد اﺳﺘﺎدم‬

‫ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﻘﺼﻮدش اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﺒﻮﺑﻲ ﻏﻴﺮ از او ﻧﺪارم‪ .‬اﻳﻦ از ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﺷﺮك ﺳﺖ‪.‬‬
‫]ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ[ ﺑﺮاي ﻏﻴﺮ او وﺟﻮدي ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺘﻢ‪ .‬ﺷﺒﺴﺘﺮي در اواﻳﻞ ﮔﻠﺸﻦ راز ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع را‬
‫ﺑﺤﺚ ﻛﺮده‪ .‬از اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ از ﻫﻤﻪ ﺻﺮﻳﺤﺘﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ دﻻﻟﺖ دارد ﻏﺰﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ‬
‫ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺳﺤﺮﮔﺎﻫﺎن ﻛﻪ ﻣﺨﻤﻮر ﺷﺒﺎﻧﻪ‬

‫ﮔﺮﻓﺘﻢ ﺑﺎده ﺑﺎ ﭼﻨﮓ و ﭼﻐﺎﻧﻪ‬

‫ﻧﻬﺎدم ﻋﻘﻞ را ره ﺗﻮﺷﻪ از ﻣﻲ‬

‫ز ﺷﻬﺮ ﻫﺴﺘﻲاش ﻛﺮدم رواﻧﻪ‬

‫ﻧﮕﺎر ﻣﻲﻓﺮوﺷﻢ ﻋﺸﻮهاي داد‬

‫ﻛﻪ اﻳﻤﻦ ﮔﺸﺘﻢ از ﻣﻜﺮ زﻣﺎﻧﻪ‬

‫ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻛﻪ ﺑﻨﺪد ﻃﺮف وﺻﻞ از ﺣﺴﻦ ﺷﺎﻫﻲ‬

‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻮد ﻋﺸﻖ ورزد ﺟﺎوداﻧﻪ‬

‫ﺧﻮدش ﻣﺤﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮدش ﻫﻢ ﻣﺤﺒﻮب اﺳﺖ‪ .‬از ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﻏﻴﺮي در ﻛﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺪﻳﻢ و ﻣﻄﺮب و ﺳﺎﻗﻲ ﻫﻤﻪ اوﺳﺖ‬

‫ﺧﻴﺎل آب و ﮔﻞ در ره ﺑﻬﺎﻧﻪ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪108‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺪه ﻛﺸﺘﻲ ﻣﻲ ﺗﺎ ﺧﻮش ﺑﺮاﻧﻴﻢ‬
‫وﺟﻮد ﻣﺎ ﻣﻌﻤﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﺣﺎﻓﻆ‬

‫از اﻳﻦ درﻳﺎي ﻧﺎﭘﻴﺪا ﻛﺮاﻧﻪ‬
‫ﻛﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻓﺴﻮن اﺳﺖ و ﻓﺴﺎﻧﻪ‬

‫ﻳﻌﻨﻲ وﻗﺘﻲ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﻜﻨﻲ‪ ،‬وﺟﻮد ﻣﺎ اﺻﻼً ﺧﻴﺎل ﻣﺤﺾ اﺳﺖ‪ ،‬ﻇﻬﻮر اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ‪.‬‬

‫وﺣﺪت ﺗﺠﻠّﻲ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ -‬ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ‪-‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺠﻠﻲ واﺣﺪ اﺳﺖ‪ .‬درﻣﺴﺄﻟﻪ ﺧﻠﻘﺖ )ﺣﺎﻻ ﻣﺎﻣﻜﺘﺐ اﻟﻬﻴﻮن را دارﻳﻢ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ( از ﻧﻈﺮ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺧﺪا ﻓﺎﻋﻞ اﺷﻴﺎء اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻋﺪد اﺷﻴﺎء ﻫﻢ ﻓﺎﻋﻠﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺜﺮت دارد‪:‬‬
‫ﺧﺪا اﻳﻦ ﺷﻲء را ﺧﻠﻖ ﻛﺮده‪ ،‬آن ﺷﻲء راﺧﻠﻖ ﻛﺮده‪ ...،‬ﻳﻚ دﻓﻌﻪ اﻳﻦ را ﺧﻠﻖ ﻛﺮده‪ ،‬ﻳﻚ دﻓﻌﻪ آن‬
‫راﺧﻠﻖ ﻛﺮده‪ ...،‬ﺑﻪ ﺧﻠﻘﺘﻬﺎي ﻣﺘﻌﺪد ﺑﻪ ﻋﺪد اﺷﻴﺎء‪ ،‬و ﻫﻤﻪ ﻣﺴﺘﻘﻼً و ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ آﻓﺮﻳﺪه ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺣﻜﻤﺎ‬
‫ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﺧﻠﻘﺘﻬﺎي ﻣﺘﻌﺪدﻧﺪ اﻣﺎ ﻃﻮﻟﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﺪواﻧﺪ ﻋﻘﻞ اول را ﺧﻠﻖ ﻛﺮد‪ ،‬از ﻋﻘﻞ او ﻋﻘﻞ‬
‫دوم را ﺧﻠﻖ ﻛﺮد‪ ،‬از ﻋﻘﻞ دوم ﻋﻘﻞ ﺳﻮم را‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ ﻋﻘﻞ ﻓﻌﺎل و ﺑﻌﺪ ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ‬
‫»ﻋﻘﻞ اول ﻋﻘﻞ دوم را آﻓﺮﻳﺪ« ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ آن ﺑﻲﻧﻴﺎز از ﺧﺎﻟﻖ ﺧﻮدش اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ آن ﺑﻲﻧﻴﺎز از ﺧﺎﻟﻖ ﺧﻮدش اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻳﮕﺮ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻋﻘﻞ اول و ﺑﺎ ﻋﻘﻞ اول ﻳﺎ از ﻣﺠﺮاي ﻋﻘﻞ اول ﻋﻘﻞ دوم را آﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻪ ﻫﺮ‬
‫ﺣﺎل ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﻛﺜﺮت در ﻓﺎﻋﻠﻴﺖ ﺣﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻜﺜﺮ ﻓﺎﻋﻠﻴﺖ ﺑﺮاي ﺣﻖ ﻗﺎﺋﻠﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺗﻜﺜﺮ را‬
‫ﺑﻼواﺳﻄﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻊاﻟﻮاﺳﻄﻪ و ﺑﻼواﺳﻄﻪ‪ ،‬ﻳﻚ ﺧﺎﻟﻘﻴﺖ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ و ﺧﺎﻟﻘﻴﺘﻬﺎي ﻏﻴﺮﻣﺘﻨﺎﻫﻲ‬
‫ﻣﻊاﻟﻮاﺳﻄﻪ ﻗﺎﺋﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﺮﻓﺎ ﺑﺮ ﻋﻜﺲ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ ﻳﻚ ﺗﺠﻠﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬از ازل ﺗﺎ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪109‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﻪ اﺑﺪ ﺑﺎ ﻳﻚ ﺟﻠﻮهء ﺣﻖ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ و ﺑﺲ‪ ،‬و آﻳﻪء »و‪ ‬ﻣﺎ اَﻣ‪‬ﺮُﻧﺎ ا‪‬ﻻّ واﺣ‪‬ﺪ‪‬ة« ‪ 65‬را ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﺗﻌﺒﻴﺮ و ﺗﻔﺴﻴﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﻜﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ »ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل«‪ ،‬ﻋﺮﻓﺎ اﺻﻼً ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل را ﻏﻠﻂ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻋﻠﺖ‬
‫و ﻣﻌﻠﻮم در ﺟﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺛﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﺣﻖ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﺗﺠﻠﻲ و ﻣﺘﺠﻠﻲ‪ ،‬ﻇﻬﻮر‬
‫و ﻣﻈﻬﺮ‪ .‬وﻟﻲ در ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺻﺪرا اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ ﺣﻞ ﺷﺪه ﻳﻌﻨﻲ او ﺗﺤﻘﻴﻖ در »ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل« را رﺳﺎﻧﺪه ﺑﻪ‬
‫آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪاش ﺑﺎ ﺗﺠﻠﻲ ﻳﻜﻲ ﺷﺪه‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻨﺠﺎ ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ و ﺷﻴﺮﻳﻦ داد ﺳﺨﻦ داده‪ ،‬ﻳﻜﻲ از‬
‫ﻏﺰل ﻣﻌﺮوﻓﺶ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻋﻜﺲ روي ﺗﻮ ﭼﻮ در آﻳﻨﻪء ﺟﺎم ﻋﺎرف از ﺧﻨﺪهء ﻣﻲ در ﻃﻤﻊ ﺧﺎم اﻓﺘﺎد‬
‫اﻓﺘﺎد‬

‫‪66‬‬

‫اﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﻄﻠﺐ ﺧﻴﻠﻲ دﻗﻴﻘﻲ اﺳﺖ در ﻋﺮﻓﺎن‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح »ﻏﻠﻄﻪء ﻋﺎرف« ﻛﻪ ﻳﻚ ﺗﺠﻠﻲ ﺑﺮ‬
‫ﻋﺎرف ﻣﻲﺷﻮد و او در آن ﺗﺠﻠﻲ ﮔﺎﻫﻲ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺜﻼً ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻫﻨﻮز ﻧﺮﺳﻴﺪه‪ ،‬ﺑﻴﻦ راه‬
‫راﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ رﺳﻴﺪه‪ ،‬و آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﭘﺨﺘﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﻲﻓﻬﻤﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺣﺎﻓﻆ‬
‫اﻳﻦ ﻃﻤﻊ ﺧﺎم اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﺮﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرگ ﻋﺼﺮ ﻣﺎ ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ از ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ و ﻣﺮاﺟﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺳﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻓﻮت ﻛﺮده )ﭼﻮن ﻣﻲداﻧﻢ راﺿﻲ ﻫﺴﺖ ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬اﺳﻤﺶ را ﻧﻤﻲﺑﺮم(‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺮد ﺑﺰرﮔﻮاري ﺑﻮد‪ ،‬در ﻧﺠﻒ‬
‫ﺑﻮد؛ آن ﻣﺮد ﺑﺰرگ ﺣﺎﻻت ﺧﻴﻠﻲ ﺧﻮﺑﻲ داﺷﺘﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻴﻠﻲﻫﺎ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد و ﺧﻴﻠﻲﻫﺎ‬
‫ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ]ﺑﺮاي او ﻧﻴﺰ رخ داده ﺑﻮد[؛ ﻳﻚ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﺸﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ رﻓﺖ و آﻣﺪ‬
‫داﺷﺘﻪ ]از ﻗﻮل وي ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﺑﻮد[ ﻛﻪ از ﺣﺮم ﺣﻀﺮت اﻣﻴﺮ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﺑﻴﺮون آﻣﺪم و ﻳﻜﻤﺮﺗﺒﻪ‬
‫اﺣﺴﺎس ﻛﺮدم ﻛﻪ ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎن از ﻣﻦ رﻳﺰش ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻚ وﻻﻳﺖ ﻛﻠﻲ ﺑﺮ ﻫﻤﻪ ﺟﻬﺎن دارم و‬

‫‪ - 65‬ﻗﻤﺮ‪.50 /‬‬
‫‪ - 66‬ﻣﻘﺼﻮد از »آﻳﻨﻪء ﺟﺎم« ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎ اﻋﻴﺎن ﺛﺎﺑﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻫﻴﺎت اﺷﻴﺎء اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪110‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ از ﻣﻦ ﻓﻴﺾ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﻓﻬﻤﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻦ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪء ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻘﺎﻣﻲ ﻧﻴﺴﺘﻢ و اﻳﻦ ﻫﺮ ﺟﺎ ﻫﺴﺖ‬
‫ﺧﻼﺻﻪ ﻳﻚ ﻏﻠﻄﻲ و ﻳﻚ اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ رخ داده ﻛﻪ ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬زﻣﺴﺘﺎن ﺑﻮد از آﻧﺠﺎ ﺣﺮﻛﺖ‬
‫ﻛﺮدم ﻣﺸﺮف ﺷﺪم ﻛﺎﻇﻴﻤﻦ )روي ﺣﺴﺎﺑﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ ﺧﻮدش داﺷﺘﻪ( و روي ﺳﻨﮕﻬﺎي ﭘﺎي ﺿﺮﻳﺢ‬
‫ﺣﻀﺮت آﻧﻘﺪر ﺳﺮم را ﺑﻪ زﻣﻴﻦ زدم و ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدم و اﺷﻚ رﻳﺨﺘﻢ ﺗﺎ آﺧﺮ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮ ﻣﻦ روﺷﻦ ﺷﺪ و‬
‫ﻓﻬﻤﻴﺪم ﭼﻪ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻣﻦ آن را اﻳﻨﺠﻮر ﺧﻴﺎل ﻛﺮدم‬
‫»ﻋﻜﺲ روي ﺗﻮ ﭼﻮ در آﻳﻨﻪء ﺟﺎم اﻓﺘﺎد«‬
‫اﻳﻨﺠﺎ آﻳﻨﻪء ﺟﺎم ﺧﻮد اﻧﺴﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﻠﺐ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ )اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ دوﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺑﮕﻮﻳﻢ(‪ .‬در‬
‫اﻳﻦ ﺣﻜﺎﻳﺘﻲ ﻛﻪ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدم ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﻘﺼﻮد اﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫»ﻋﺎرف از ﺧﻨﺪهء ﻣﻲ در ﻃﻤﻊ ﺧﺎم اﻓﺘﺎد«‬
‫» ﻣ‪‬ﻲ« ﺧﻨﺪﻳﺪ ﺑﺮاي او‪ ،‬اﺷﺘﺒﺎه ﻛﺮد‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻛﺮد ﺧﻮدش اﺳﺖ؛ ﺟﻠﻮهاش ﭘﻴﺪا ﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻛﺮد ﺧﻮدش‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻛﺮد رﺳﻴﺪه‪ .‬ﻣﺤﻞ ﺷﺎﻫﺪ ﻣﻦ در اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻣﻄﻠﺐ ﻣﺎ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺠﻠﻲ‪ ،‬واﺣﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺣﺴﻦ روي ﺗﻮ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺟﻠﻮه ﻛﻪ در آﻳﻨﻪ اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻘﺶ در آﺋﻴﻪ اوﻫﺎم اﻓﺘﺎد‬
‫ﻛﺮد‬

‫ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺠﻴﺐ اﺳﺖ‪ ،‬واﻗﻌﺎً اﻳﻦ ﺑﻴﺎن در ﺣﺪ ﻗﺮﻳﺐ ﺑﻪ اﻋﺠﺎز اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻋﻜﺲ ﻣﻲ و ﻧﻘﺶ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻓﺮوغ رخ ﺳﺎﻗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺟﺎم اﻓﺘﺎد‬
‫ﻧﻤﻮد‬
‫ﻏﻴﺮت ﻋﺸﻖ زﺑﺎن ﻫﻤﻪ ﺧﺎﺻﺎن ﺑﺒﺮﻳﺪ‬

‫ﻛﺰ ﻛﺠﺎ ﺳﺮّ ﻏﻤﺶ در دﻫﻦ ﻋﺎم اﻓﺘﺎد‬

‫ﻋﺎرف وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻘﺎم ﻛﻤﺎل ﺧﻮدش ﻣﻲرﺳﺪ ﻳﻜﻤﺮﺗﺒﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﺗﻤﺎم اﺷﻴﺎء ﺑﺎ او ﻫﻤﺰﺑﺎناﻧﺪ‪] ،‬ﺑﺎ‬
‫ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ[ از ﻛﺠﺎ ﻫﻤﻪ او را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ؟‬
‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪111‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻦ ﻋﺎرف ﻧﻴﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻋﺎرف ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻦ ز ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻪ ﺧﺮاﺑﺎت ﻧﻪ ﺧﻮد اﻓﺘﺎدم اﻳﻨﻢ از ﻋﻬﺪ ازل ﺣﺎﺻﻞ ﻓﺮﺟﺎم اﻓﺘﺎد‬
‫ﻏﺰل دﻳﮕﺮي دارد ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫درم از ﻳﺎر اﺳﺖ و درﻣﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﻢ‬

‫‪67‬‬

‫دل ﻓﺪاي او ﺷﺪ و ﺟﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﻢ‬

‫ﺑﻌﺪ ﭼﻨﺪ ﺷﻌﺮ دارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻣﺤﻞ ﺑﺤﺚ ﻣﺎﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻫﺮ دو ﻋﺎﻟﻢ ﻳﻚ ﻓﺮوغ روي اﺳﺖ‬

‫ﮔﻔﺘﻤﺖ ﭘﻴﺪا و ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﻢ‬

‫ﻏﺰل دﻳﮕﺮي دارد‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺧﻤﻲ ﻛﻪ اﺑﺮوي ﺷﻮخ ﺗﻮ در ﻛﻤﺎن ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺟﺎن ﻣﻦ زار ﻧﺎﺗﻮان اﻧﺪاﺧﺖ‬
‫اﻧﺪاﺧﺖ‬

‫ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻧﻴﺮوي ﺑﻪ وﺟﻮد آورﻧﺪه ﻋﺎﻟﻢ ﻋﺸﻖ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ از آن ﺟﻬﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻋﺎﺷﻖ و ﻣﻌﺸﻮق اﺳﺖ ﻧﻪ از آن ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﻋﺎﻟﻢ و ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ]ﺟﻬﺎن را آﻓﺮﻳﺪ[ و ﺟﻤﺎل و زﻳﺒﺎﻳﻲ‬
‫اوﺳﺖ ﻛﻪ ﻇﻬﻮر ﻛﺮده‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺟﺎﻣﻲ ﻗﻄﻌﻪاي دارد ﻛﻪ از آن ﻗﻄﻌﺎت ﻋﺎﻟﻲ اوﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫در آن ﺧﻠﻮت ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻲ ﺑﻲﻧﺸﺎن ﺑﻮد‬

‫ﺑﻪ ﻛﻨﺞ ﻧﻴﺴﺘﻲ ﻋﺎﻟﻢ ﻧﻬﺎن ﺑﻮد‬

‫وﺟﻮدي ﺑﻮد از ﻧﻘﺶ دوﻳﻲ دور‬

‫ز ﮔﻔﺖ و ﮔﻮي ﻣﺎﺋﻲ و ﺗﻮي دور‬

‫ﺟﻤﺎﻟﻲ ﻣﻄﻠﻖ از ﻗﻴﺪ ﻣﻈﺎﻫﺮ‬

‫ﺑﻪ ﻧﻮر ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺑﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﻇﺎﻫﺮ‬

‫‪ - 67‬اﻳﻦ ﺗﺮﻛﻴﺐ را ﺑﻌﻀﻲ ﺧﻮاﺳﺘﻪاﻧﺪ ﺑﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻴﺐ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ »ﻧﻴﺰ « را ﺑﺎ »ﻫﻢ« آورده‪ ،‬وﻟﻲ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺎﻻﺗﺮ از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪112‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫دل آرا ﺷﺎﻫﺪي در ﺣﺠﻠﻪء ﻏﻴﺐ‬

‫ﻣﺒﺮّا داﻣﻨﺶ از ﺗﻬﻤﺖ ﻋﻴﺐ‬

‫ﺑﺮون زد ﺧﻴﻤﻪ از اﻗﻠﻴﻢ ﺗﻘﺪس‬

‫ﺗﺠﻠﻲ ﻛﺮد در آﻓﺎق و اﻧﻔﺲ‬

‫ز ﻫﺮ آﻳﻴﻨﻪاي ﺑﻨﻤﻮد روﻳﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﺎ ﺧﺎﺳﺖ از وي ﮔﻔﺘﮕﻮﻳﻲ‬

‫از او ﻳﻚ ﻟُﻤﻌﻪ ﺑﺮ ﻣﻠﻚ و ﻣﻠﻚ ﺗﺎﻓﺖ‬

‫ﻣﻠﻚ ﺳﺮﮔﺸﺘﻪ را ﭼﻮﻧﺎن ﻓﻠﻚ ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﺳﺒ‪‬ﻮﺣﻴﺎن ﺳﺒ‪‬ﻮح ﺟﻮﻳﺎن‬

‫ﺷﺪﻧﺪ از ﺑﻲﺧﻮدي‪ ،‬ﺳﺒ‪‬ﻮح ﮔﻮﻳﺎن‬

‫از آن ﻟﻤﻌﻪ‪ ،‬ﻓﺮوﻏﻲ ﺑﺮ ﮔﻞ اﻓﺘﺎد‬

‫ز ﮔﻞ ﺷﻮري ﺑﻪ ﺟﺎن ﺑﻠﺒﻞ اﻓﺘﺎد‬

‫رخ ﺧﻮد ﺷﻤﻊ از آن آﺗﺶ ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺖ‬

‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﻛﺎﺷﺎﻧﻪ ﺻﺪ ﭘﺮواﻧﻪ را ﺳﻮﺧﺖ‬

‫ز ﻧﻮرش ﺗﺎﻓﺖ ﺑﺮ ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻳﻚ ﺗﺎب‬

‫ﺑﺮون آورد ﻧﻴﻠﻮﻓﺮ ﺳﺮ از آب‬

‫ز روﻳﺶ‪ ،‬روي ﺧﻮﻳﺶ آراﺳﺖ ﻟﻴﻠﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻮﻳﺶ ز ﻣﺠﻨﻮن ﺧﺎﺳﺖ ﻣﻴﻠﻲ‬

‫ﺟﻤﺎل اوﺳﺖ ﻫﺮ ﺟﺎ ﺟﻠﻮه ﻛﺮده‬

‫ز ﻣﻌﺸﻮﻗﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺴﺘﻪ ﭘﺮده‬

‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﭘﺮده ﻛﻪ ﺑﻴﻨﻲ‪ ،‬ﭘﺮدﮔﻲ اوﺳﺖ‬

‫ﻗﻀﺎ ﺟﻨﺒﺎن ﻫﺮ دل ﺑﺮدﮔﻲ اوﺳﺖ‬

‫ﺑﻪ ﻋﺸﻖ اوﺳﺖ دل را زﻧﺪﮔﺎﻧﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻋﺸﻖ اوﺳﺖ ﺟﺎن را ﻛﺎﻣﺮاﻧﻲ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪113‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫دﻟﻲ ﻛﻮ ﻋﺸﻖ ﺧﻮﺑﺎن دﻟﺠﻮﺳﺖ‬

‫اﮔﺮ داﻧﺪ وﮔﺮ ﻧﻲ‪ ،‬ﻋﺎﺷﻖ اوﺳﺖ‬

‫ﺗﻮﻳﻲ آﻳﻴﻨﻪ‪ ،‬او آﻳﻴﻨﻪ آرا‬

‫ﺗﻮﻳﻲ ﭘﻮﺷﻴﺪه و او آﺷﻜﺎرا‬

‫ﭼﻮ ﻧﻴﻜﻮ ﺑﻨﮕﺮي‪ ،‬آﻳﻨﻪ ﻫﻢ اوﺳﺖ‬

‫ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﮔﻨﺞ او‪ ،‬ﮔﻨﺠﻴﻨﻪ ﻫﻢ اوﺳﺖ‬

‫»ﻣﻦ« و »ﺗﻮ« در ﻣﻴﺎن ﻛﺎري ﻧﺪارﻣﻲ‬

‫ﺑﻪ ﺟﺰ ﺑﻴﻬﻮده‪ ،‬ﭘﻨﺪاري ﻧﺪارﻳﻢ‬

‫‪68‬‬

‫ﺷﺎﻳﺪ ﺳﻲﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﺑﻮد در ﻗﻢ ﻛﻪ ﻣﻦ اﻳﻨﻬﺎ را ﻧﻮﺷﺘﻢ‪ .‬ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺧﻤﻲ ﻛﻪ اﺑﺮوي ﺷﻮخ ﺗﻮ در ﻛﻤﺎن ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺟﺎن ﻣﻦ زار ﻧﺎﺗﻮان اﻧﺪاﺧﺖ‬
‫اﻧﺪاﺧﺖ‬

‫در واﻗﻊ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪء ﻳﻚ داﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺑﺮاي ﻛﺸﻴﺪن‪ ،‬ﭼﻮن »ﻓَﺎَﺟ‪‬ﺒ‪‬ﺒ‪‬ﺖ‪ ‬اَنْ اُﻋﺮَف‪ «‬ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﻣﻮﺟﻮدات را ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ و ﺑﻜﺸﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي ]ﺧﻮد[‪ ،‬ﻛﻤﺎل اﺷﻴﺎء در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي او ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧﺒﻮد ﻋﺸﻖ در ﻋﺎﻟﻢ ﻛﻪ رﻧﮓ اﻟﻔﺖ زﻣﺎﻧﻪ ﻃﺮح ﻣﺤﺒﺖ ﻧﻪ اﻳﻦ زﻣﺎن اﻧﺪاﺧﺖ‬

‫ﺑﻮد‬

‫‪69‬‬

‫ﺧﻴﺎل ﻧﻜﻦ ﻛﻪ ﻣﺤﺒﺖ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﭘﻴﺪا ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﻴﻮن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻳﻚ ﻛﺮﺷﻤﻪ ﻛﻪ ﻧﺮﮔﺲ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻓﺮوﺷﻲ ﻛﺮد‬

‫ﻓﺮﻳﺐ ﭼﺸﻢ ﺗﻮ ﺻﺪ ﻓﺘﻨﻪ در ﺟﻬﺎن اﻧﺪاﺧﺖ‬

‫‪ - 68‬ﻫﻔﺖ اورﻧﮓ‪ ،‬ﻣﺜﻨﻮي ﻳﻮﺳﻒ و زﻟﻴﺨﺎ‪.‬‬
‫‪ - 69‬ﻋﺎﻟﻢ ﻧﺒﻮد و ﻋﺸﻖ ﺑﻮد ]ﺗﻘﺪم ﻋﺸﻖ ﺑﺮ ﻋﺎﻟﻢ[‪.‬‬

‫‪114‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﻳﻦ ﻫﻢ ﻳﻚ ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﻲروﻳﻢ ﺳﺮاغ ﻳﻚ ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ‪.‬‬

‫ﻋﺸﻖ و ﻋﻘﻞ‬
‫ﮔﻔﺘﻢ ﻛﻪ در ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﺧﻠﻘﺖ‪ ،‬ﻋﺎرف ﺑﻪ ﻋﺸﻖ ﺗﻜﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻋﻨﺎﻳﻲ و ﻋﻘﻞ و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ‬
‫از آن ﺟﻬﺖ ﻋﻘﻞ را ﻣﻲﻛﻮﺑﻨﺪ و ﻋﺸﻖ را ﺗﻘﺪﻳﺲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ )اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻛﺲ‬
‫دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮي ﻧﻜﺮده( ﻋﻘﻞ ﻳﻚ ﻧﻴﺮوي ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎراﻧﻪ اﺳﺖ و ﻋﺸﻖ ﻳﻚ ﻧﻴﺮوي اﻧﻘﻼﺑﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻋﻘﻞ ﻣﺄﻣﻮرﻳﺘﺶ ﺣﻔﻆ اﺳﺖ‪ ،‬آدم ﻋﺎﻗﻞ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ اﺣﺘﻴﺎط ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺧﻮدش را ﻧﮕﻬﺪارد‬
‫و ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﺮاي ﺧﻮدش ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ .‬اﺻﻼً ﻛﺎرﻋﻘﻞ اﻳﻦ اﺳﺖ‪،‬ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻜﻪ در ﻧﻴﺮوﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺣﺰب ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎر و ﺣﺰب ﻛﺎرﮔﺮ )ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﻧﻘﻼﺑﻲ اﺳﺖ(‪ .‬ﻧﻴﺮوي ﻋﻘﻞ ﻳﻚ‬
‫ﻧﻴﺮوي ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎر اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻜﻴﻢ روي آن ﺧﻴﻠﻲ ﺗﻜﻴﻪ دارد‪ .‬ﻋﺸﻖ ﺑﺮﻋﻜﺲ اﺳﺖ‪ ،‬اﺻﻼً ﻧﻴﺮوﻳﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ از ﺧﻮد ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﭼﻪ در ذات ﺣﻖ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺗﺠﻠﻲ ﻛﻨﺪ و ﭼﻪ در ﻣﺨﻠﻮق ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي او ﭘﺮواز ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺎرف ﺗﻜﻴﻪاش ﺑﺮ ﻧﻴﺮوي ﻋﺸﻖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻴﺮوي اﻧﻘﻼﺑﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﺮ ﻧﻴﺮوي ﻋﻘﻞ ﻛﻪ ﻧﻴﺮوي ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎراﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻋﺎﻟﻢ را ﻋﺸﻖ ﺑﻪوﺟﻮد آورده ﻧﻪ ﻋﻠﻢ و‬
‫ﻋﻘﻞ‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫در ازل ﭘﺮﺗﻮ ﺣﺴﻨﺖ ز ﺗﺠﻠﻲ دم زد‬

‫ﻋﺸﻖ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ و آﺗﺶ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻢ‬
‫زد‬

‫وﻗﺘﻲ ﺧﻮاﺳﺖ ذاﺗﺖ ﺗﺠﻠﻲ ﻛﻨﺪ ﻋﺸﻖ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻋﺸﻖ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻇﻬﻮر ﻛﺮد‪» .‬آﺗﺶ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻢ‬
‫زد« ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﻪ اﺷﻴﺎء را ﻋﺎﺷﻖ ﺗﻮ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺟﻠﻮهاي ﻛﺮد رﺧﺖ دﻳﺪ ﻣﻠﻚ ﻋﺸﻖ ﻧﺪاﺷﺖ‬

‫ﻋﻴﻦ آﺗﺶ ﺷﺪ از اﻳﻦ ﻏﻴﺮت و ﺑﺮ آدم زد‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪115‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫)ﺑﺤﺚ آدم را ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ ﺑﺒﻴﻨﻴﺪ ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ( ﻳﻌﻨﻲ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻇﻬﻮر ﻛﺮد ﺑﺮ ﻫﻤﻪء ﻣﺎﻫﻴﺎت و اﻋﻴﺎن ﺛﺎﺑﺘﻪ‪،‬‬
‫ﻧﻪ در ﻣﻠﻚ ﻋﺸﻖ ﺑﻮد ] و ﻧﻪ در آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ و ﻛﻮﻫﻬﺎ[ )ا‪‬ﻧّﺎ ﻋ‪‬ﺮَﺿْﻨَﺎ اﻟْﺎَﻣﺎﻧَﺔَ ﻋ‪‬ﻠَﻲ اﻟﺴ‪‬ﻤﻮات‪ ‬و‪‬اﻟْﺎَرضِ‬
‫و‪‬اﻟﺠﺒﺎلِ ﻓَﺎَﺑ‪‬ﻴ‪‬ﻦَ اَنْ ﻳ‪‬ﺤ‪‬ﻤ‪‬ﻠﻨَﻬﺎ و‪ ‬اَﺷْﻔَﻘْﻦَ ﻣ‪‬ﻨﻬﺎ و‪ ‬ﺣ‪‬ﻤ‪‬ﻠَﻬ‪‬ﺎ اﻻ‪‬ﻧﺴﺎن( ‪ ، 70‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮﺟﻮدي ﻛﻪ اﻳﻦ اﺳﺘﻌﺪاد را‬
‫داﺷﺖ اﻧﺴﺎن ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮق ﻏﻴﺮت ﺑﺪرﺧﺸﻴﺪ و ﺟﻬﺎن ﺑﺮ ﻫﻢ زد‬

‫ﻋﻠﻲ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺰان ﺷﻌﻠﻪ ﭼﺮاغ اﻓﺮوزد‬

‫ﺑﻪ ﻋﻘﻞ ﮔﻔﺘﻨﺪ اﻳﻨﺠﺎ ﺟﺎي ﺗﻮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﻮ ﺑﺮو ﻋﻘﺐ‪.‬‬
‫ﻣﺪﻋﻲ ﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻪ آﻳﺪ ﺑﻪ ﺗﻤﺎﺷﺎﮔﻪ راز‬

‫دﺳﺖ ﻏﻴﺐ آﻣﺪ و ﺑﺮﺳﻴﻨﻪء ﻧﺎﻣﺤﺮم‬
‫زد‬

‫ﻣﻦ ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻣﻘﺼﻮد از »ﻣﺪﻋﻲ« ﻫﻤﺎن ﻋﻘﻞ ﻳﺎ ﻧﻔﺲ ﻳﺎ ﻗﻮاي ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ و ﻳﺎ اﻳﻨﺠﻮر ﭼﻴﺰﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻏﺰل دﻳﮕﺮي اﺑﺘﺪا ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻴﺶ از اﻳﻨﺖ ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪء ﻋﺸﺎق ﺑﻮد‬

‫ﻣﻬﺮورزي ﺗﻮ ﺑﺎ ﻣﺎ ﺷﻬﺮهء آﻓﺎق ﺑﻮد‬

‫ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﻣﻲرﺳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ ﻛﻴﻦ ﺳﻘﻒ ﺳﺒﺰو ﻃﺎق ﻣﻴﻨﺎ ﻣﻨﻈﺮ ﭼﺸﻢ ﻣﺮا اﺑﺮوي ﺟﺎﻧﺎن ﻃﺎق ﺑﻮد‬
‫ﺑﺮﻛﺸﻨﺪ‬

‫ﺑﺎز ﺗﻘﺪم ﻋﺸﻖ ﺑﺮ ﺧﻠﻘﺖ و آﻓﺮﻳﻨﺶ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎز ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ آﻗﺎﻳﺎن‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ زﻳﺎد اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺳﺮﻳﺎن ﻋﺸﻖ‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻪء دﻳﮕﺮ »ﺳﺮﻳﺎن ﻋﺸﻖ« اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺸﻖ از ﻃﺮف ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت‪ ،‬ﻛﻪ در‬

‫‪ - 70‬اﺣﺰاب ‪.72/‬‬

‫‪116‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﻳﻨﺠﺎ ﺣﺎﻓﻆ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺑﺤﺚ ﻛﺮده و زﻳﺎد ﮔﻔﺘﻪ و ﻣﻦ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻃﻔﻴﻞ ﻫﺴﺘﻲ ﻋﺸﻘﻨﺪ آدﻣﻲ و ﭘﺮي‬

‫ارادﺗﻲ ﺑﻨﻤﺎ ﺗﺎ ﺳﻌﺎدﺗﻲ ﺑﺒﺮي‬

‫ﺑﻜﻮش ﺧﻮاﺟﻪ و از ﻋﺸﻖ ﺑﻲﻧﺼﻴﺐ ﻣﺒﺎش‬

‫ﻛﻪ ﺑﻨﺪه را ﻧﺨﺮد ﻛﺲ ﺑﻪ ﻋﻴﺐ ﺑﻲﻫﻨﺮي‬

‫ﻣﻲ ﺻﺒﻮح و ﺷﻜﺮ ﺧﻮاب ﺻﺒﺤﺪم ﺗﺎ ﭼﻨﺪ‬

‫ﺑﻪ ﻋﺬر ﻧﻴﻢ ﺷﺒﻲ ﻛﻮش و ﮔﺮﻳﻪء ﺳﺤﺮي‬

‫ﺗﻮ ﺧﻮد ﭼﻪ ﻟﻌﺒﺘﻲ اي ﺷﻬﺴﻮار ﺷﻴﺮﻳﻦ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﭼﺸﻤﻲ و ﻏﺎﻳﺐ از ﻧﻈﺮي‬
‫ﻛﺎر‬
‫ﻫﺰار ﺟﺎن ﻣﻘﺪس ﺑﺴﻮﺧﺖ زﻳﻦ ﻏﻴﺮت‬

‫ﻛﻪ ﻫﺮ ﺻﺒﺎح و ﻣﺴﺎ ﺷﻤﻊ ﻣﺠﻠﺲ‬
‫دﮔﺮي‬

‫ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ )ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ و ﻟﻄﻴﻒ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺠﻴﺐ ﻫﻢ ﻫﺴﺖ(‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﻮي زﻟﻒ و رﺧﺖ ﻣﻲروﻧﺪ و ﻣﻲآﻳﻨﺪ‬

‫ﺻﺒﺎ ﺑﻪ ﻏﺎﻟﻴﻪ ﺳﺎﻳﻲ‪ ‬و ﮔﻞ ﺑﻪ ﺟﻠﻮهﮔﺮي‬

‫ﺑﻌﺪ ﺧﻄﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﻋﺎرﻓﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻣﺮﺣﻠﻪاش ﻧﺮﺳﻴﺪه و ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻃﻤﻊ ﺧﺎم داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻮ ﻣﺴﺘﻌﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﻴﺴﺘﻲ وﺻﺎل ﻣﺠﻮي‬

‫ﻛﻪ ﺟﺎم ﭼﻢ ﻧﻜﻨﺪ ﺳﻮد وﻗﺖ ﺑﻲﺑﺼﺮي‬

‫ﺑﺎز ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﻌﺸﻮق اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪117‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫دﻋﺎي ﮔﻮﺷﻪﻧﺸﻴﻨﺎن ﺑﻼ ﺑﮕﺮداﻧﺪ‬

‫ﭼﺮا ﺑﻪ ﮔﻮﺷﻪء ﭼﺸﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﻤﻲﻧﮕﺮي‬

‫ﺑﻴﺎ و ﺳﻠﻄﻨﺖ از ﻣﺎ ﺑﺨﺮ ﺑﻪ ﻣﺎﻳﻪء ﺣﺴﻦ‬

‫وزﻳﻦ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻏﺎف ﻣﺸﻮ ﻛﻪ ﺣﻴﻒ ﺧﻮري‬

‫ﻧﺴﺨﻪاي ﻛﻪ اﻵن ﻣﻦ ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ ﺣﺎﻓﻆ ﭼﺎپ ﻗﺰوﻳﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬درﺣﺎﻓﻈﻬﺎي دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را اﺿﺎﻓﻪ دارد‪:‬‬
‫» ﻣﺮا در اﻳﻦ ﻇﻠﻤﺎت آﻧﻜﻪ رﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﺮد‬

‫ﻧﻴﺎز ﻧﻴﻢ ﺷﺒﻲ ﺑﻮد و ﮔﺮﻳﻪء ﺳﺤﺮي«‬

‫ﻃﺮﻳﻖ ﻋﺸﻖ ﻃﺮﻳﻘﻲ ﻋﺠﺐ ﺧﻄﺮﻧﺎك اﺳﺖ ﻧﻌﻮذﺑﺎﷲ اﮔﺮ ره ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪي ﻧﺒﺮي‬

‫راﺟﻊ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﻋﺸﻖ راه ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻜﺮر ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺤﺚ ﻛﺮده‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺷﻌﺮي در ﺗﺨﻠﺼﺶ دارد‬
‫ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺎ اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ وﻗﺘﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﺠﻠﻲاي رخ داده و ﺑﻪ اﻣﻴﺪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ آن اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻫﻤﺖ ﺣﺎﻓﻆ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺎز‬

‫آري اُﺳﺎﻣ‪‬ﺮُ ﻟَﻴ‪‬ﻼي ﻟَﻴ‪‬ﻠَﺔ اﻟْﻘَﻤ‪‬ﺮ‬

‫در ﻣﻮﺿﻮع اﻧﺴﺎن ﺑﺎز ﻫﻢ ﺳﺨﻦ زﻳﺎد اﺳﺖ‪ .‬در ﺟﻠﺴﻪ ﺑﻌﺪ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﻋﺮﻓﺎن ﻋﻤﻠﻲ ﺣﺎﻓﻆ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻫﻢ ﺣﺎﻓﻆ در آن ﺑﺎره ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻫﻢ در آﻧﺠﺎ ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺎدﺗﺮ اﺳﺖ و ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻴﺸﺘﺮ در‬
‫آن ﻗﺴﻤﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﺮ ﺧﻠﻒ اﺑﻦﻓﺎرض ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ در اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬آن را‬
‫ﻫﻢ ﺧﻴﺎل ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ در ﻳﻚ ﺟﻠﺴﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﻢ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻘﺘﻀﻲ ﺑﻮد راﺟﻊ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن در ﺣﺎﻓﻆ‬
‫و در ﻋﺮﻓﺎن ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪118‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﺻﻮل ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ)‪(٢‬‬

‫ﻧﻈﻢ اﺣﺴﻦ‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﻛﻪ در ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ و ﻗﺒﻼً اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ ﻣﺴﺄﻟﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻼﺳﻔﻪ‬
‫آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺴﺄﻟﻪء »ﻧﻈﺎم اﺣﺴﻦ« ﻋﻨﻮان ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺴﺄﻟﻪاي اﺳﺖ در ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﺑﺮاي ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻛﻪ‬
‫آﻳﺎ ﻧﻈﺎم ﻣﻮﺟﻮد ﻧﻈﺎم اﺣﺴﻦ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻳﻦ ﻧﻈﺎم‪ ،‬ﻧﻈﺎم دﻳﮕﺮي وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻳﻦ اﺣﺴﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻳﺎ آن؟ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﺣﺪ اﻣﻜﺎن ﻫﺴﺖ آﻳﺎ ]اﻳﻦ ﻧﻈﺎم[ ﻧﻴﻜﻮﺗﺮﻳﻦ ﻧﻈﺎم‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ اﺣﺴﻦ از اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﻫﻢ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ؟ اﻟﺒﺘﻪ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﺎ ادﻟّﻪء ﻗﺎﻃﻊ ﺑﻴﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ اﺣﺴﻦ و اﻛﻤﻞ ز ﻧﻈﺎم ﻣﻮﺟﻮد ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﺤﺎل اﺳﺖ؛ ﻫﺮ ﭼﻪ را ﻛﻪ اﻧﺴﺎن »‬
‫اﺣﺴﻦ« ﻓﺮض ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﺧﻴﺎل ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺖ و ﺗﺎزه ﻓﺮض ﻳﻚ اﻣﺮ ﻣﺤﺎل اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﺎل‬
‫ﻏﺰاﻟﻲ اﺳﺖ‪ » :‬ﻟَﻴ‪‬ﺲ‪ ‬ﻓﻲِ اﻻ‪‬ﻣﻜﺎن اَﺑ‪‬ﺪ‪‬ع‪ ‬ﻣ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ﻛﺎن« ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺪﻳﻌﺘﺮ از آﻧﭽﻪ ﻫﺴﺖ اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‬
‫ﺑﻌﺪ از او دوﻳﺴﺖ ﺳﺎل درﺑﺎره اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر اﺳﺖ ﻳﺎ ﻧﻪ؟ اﻳﻦ ﻳﻚ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ و ﺑﻌﻀﻲ از‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪119‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﺑﺎ ﻧﻴﻤﻪ ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻫﻢ ﺑﻮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻗﺒﻮل ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻠﻪﻫﺎﻳﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ از‬
‫آن ﺟﻤﻠﻪﻫﺎ اﻋﺘﺮاض ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻫﺴﺖ اﺳﺘﺸﻤﺎم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎً اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻪ زﺑﺎن ﺷﻌﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ و زﺑﺎن ﺟﺪ‪ .‬در ﻋﺮﺑﻲ در اﺷﻌﺎر اﺑﻮاﻟﻌﻼء ﻣﻌﺮّي از اﻳﻨﺠﻮر ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻫﺴﺖ و در ﻓﺎرﺳﻲ در اﺷﻌﺎر‬
‫ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ ﺧﻴﺎم‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ از اﻫﻞ ﺗﺘﺒﻊ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﺪﻋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ اﺷﻌﺎر ﻣﺎل ﺧﻴﺎم رﻳﺎﺿﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻧﺎﻣﺶ »اﺑﻮاﻟﻔﺘﺢ ﻋﻤﺮﺧﻴﺎم« اﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﺎل ﺷﺨﺺ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﻠﻲ ﺧﻴﺎﻣﻲ‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﻫﺮﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﺎ در ﻋﺪل اﻟﻬﻲ ﻗﺴﻤﺘﻬﺎﻳﻲ از ﺷﻌﺮﻫﺎي ﺧﻴﺎم را در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪:‬‬
‫ﮔﺮ ﺑﺮ ﻓﻠﻜﻢ ﺳﺖ ﺑﺪي ﭼﻮن ﻳﺰدان‬

‫ﺑﺮداﺷﺘﻤﻲ ﻣﻦ اﻳﻦ ﻓﻠﻚ را ز ﻣﻴﺎن‬

‫از ﻧﻮ ﻓﻠﻜﻲ ﭼﻨﺎن ﻫﻤﻲ ﺳﺎﺧﺘﻤﻲ‬

‫ﻛ‪Ĥ‬زاده ﺑﻪ ﻛﺎم دل رﺳﻴﺪي آﺳﺎن‬

‫ﻫﻤﻪ ﺣﺮﻓﻬﺎ آﺧﺮش ﺑﻪ ﻳﻚ ﭼﻴﺰ ﺧﻠﻲ ﭘﺴﺘﻲ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ » :‬ﻛ‪Ĥ‬زاده ﺑﻪ ﻛﺎم دل رﺳﻴﺪي آﺳﺎن«‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ زﺑﺎن ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻫﺰل و ﺷﻮﺧﻲ اﺳﺖ ﻧﻪ زﺑﺎن ﺟﺪ‪ .‬ﺧﻮد ﻫﻤﻴﻦ ﺧﻴﺎم رﺳﺎﻟﻪاي دارد ﺑﻪ‬
‫ﻧﺎم »اﻟﻜﻮن و اﻟﺘﻜﻠﻴﻒ« ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻮع آن ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻈﺎم ﻋﺎﻟﻢ ﻧﻈﺎم اﺣﺴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻮﺿﻮع‬
‫رﺳﺎﻟﻪء ﻓﻠﺴﻔﻲاش ﺿﺪ ﻫﻤﺎن ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎ از او ﻧﻘﻞ ﺷﺪه و ﻧﻘﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ‬
‫ﺷﻌﺮﻫﺎ از او ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻓﻼﺳﻔﻪ‪ -‬اﻟﺒﺘﻪ ﻓﻼﺳﻔﻪء ﻻاﻗﻞ ﻣﺎدي‪ ،‬ﻧﻴﻤﻪﻣﺎدي‪ -‬اﻓﺮادي ﺑﻮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ از‬
‫ﻇﺎﻫﺮ اﺷﻌﺎر ﺧﻴﺎم ﻣﻔﻬﻮم ﻣﻲﺷﻮد از ﻛﻠﻤﺎﺗﺸﺎن ﻣﻔﻬﻮم ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در اروﭘﺎ زﻳﺎد ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬در دﻧﻴﺎي‬
‫ﺧﻮدﻣﺎن ﻫﻢ – ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﻛﻪ ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ -‬ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ اﻓﺮادي ﺑﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻋﺮﻓﺎ اﺻﻼً ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻳﻚ ﻛﺴﻲ ﻋﺎرف‬
‫ﺑﺎﺷﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻧﻈﺎم را ﻧﻈﺎم اﺣﺴﻦ و ﻧﻈﺎم اﺟﻤﻞ ﻧﺪاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺎﺳﺎً ﺗﻨﺎﻗﺺ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻛﺴﻲ اﺻﻼً‬
‫ﻋﺎرف ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬واﻻّ ﺑﺎ ﻋﺮﻓﺎن ﺟﻮر در ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪ .‬ﻋﺮﻓﺎ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻈﺎم را زﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ ﻧﻈﺎم و اﺣﺴﻦ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪120‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﻈﺎﻣﻬﺎي ﻣﻤﻜﻦ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪،‬ﻧﻪ از آن راه وارد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﻼﺳﻔﻪ و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن وارد ﺷﺪهاﻧﺪ ﭼﻮن ﻓﻼﺳﻔﻪ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ از راه ﺧﻮد ﻋﺎﻟﻢ وارد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻔﺲ ﻧﻈﺎم ﻋﺎﻟﻢ را ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻌﺪ ﺑﺎ ﺗﺤﻠﻴﻠﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲرﺳﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﻈﺎم ﻣﻮﺟﻮد ﻧﻈﺎم اﺣﺴﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻓﻼﺳﻔﻪ از راه ﺑﺮﻫﺎن ﻟﻤ‪‬ﻲ‬
‫ﻫﻢ وارد ﺷﺪهﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣﺜﻞ اﺳﻔﺎر ﻫﺴﺖ ﻳﻌﻨﻲ از راه اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻛﻤﺎل ﻣﻄﻠﻖ و ﺧﻴﺮ ﻣﻄﻠﻖ و‬
‫ﺟﻤﺎل ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ و آﻧﭽﻪ از او ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﻛﻤﺎل ﻣﻤﻜﻦ را داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻋﺮﻓﺎ اﺳﺎﺳﺎً ﺣﺮﻓﺸﺎن ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﻬﺎ در ﺧﻠﻘﺖ‪ ،‬ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل و ﺣﺘﻲ ﻧﻈﺎم و‬
‫اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺸﺎن ﺳﺨﻦ ﺗﺠﻠﻲ اﺳﺖ )ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدﻳﻢ(‪ .‬در ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﺗﻤﺎم‬
‫ﻫﺴﺘﻲ و ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎن ﻳﻚ ﺟﻠﻮهء ﺣﻖ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻋﻜﺲ روي ﺗﻮ ﭼﻮ در آﻳﻨﻪء ﺟﺎم اﻓﺘﺎد‬

‫‪71‬‬

‫ﻋﺎرف از ﺧﻨﺪهء ﻣﻲ در ﻃﻤﻊ ﺧﺎم اﻓﺘﺎد‬

‫]ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎن[ ﻣﻈﻬﺮي از ﺣﺴﻦ روي اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺣﺴﻦ روي ﺗﻮ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺟﻠﻮه ﻛﻪ در آﻳﻨﻪ ﻛﺮد اﻳﻨﻬﻤﻪ ﻧﻘﺶ در آﻳﻴﻨﻪء اوﻫﺎم اﻓﺘﺎد‬

‫ﻳﺎ در ﺗﻌﺒﻴﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻛﻪ از ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ ﺧﻮاﻧﺪﻳﻢ‪ ،‬ﭘﺮﺗﻮ ﺣﺴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫در ازل ﭘﺮﺗﻮ ﺣﺴﻨﺖ ز ﺗﺠﻠﻲ دم زد‬

‫ﻋﺸﻖ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ و آﺗﺶ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻢ زد‬

‫ﻳﻚ ﻛﺮﺷﻤﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺑﻪ ﻳﻚ ﻛﺮﺷﻤﻪ ﻛﻪ ﻧﺮﮔﺲ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻓﺮوﺷﻲ ﻛﺮد‬

‫ﻓﺮﻳﺐ ﭼﺸﻢ ﺗﻮ ﺻﺪ ﻓﺘﻨﻪ در ﺟﻬﺎن اﻧﺪاﺧﺖ‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در ﻣﻨﻄﻘﻲ ﻛﻪ – اﮔﺮ ﭼﻪ ﺧﻮدﺷﺎن راﺿﻲ ﺑﻪ ﺑﻜﺎر ﺑﺮدن ﻛﻠﻤﻪ‬

‫‪] - 71‬ﺟﻬﺎن[ ﻋﻜﺲ روي اوﺳﺖ‪.‬‬

‫‪121‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫»ﻣﻨﻄﻖ« در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ ﻣﺎﻓﻮق ﻣﻨﻄﻖ – در ﺷﻬﻮدي ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﻫﺴﺘﻲ را ﻳﻜﺠﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﻳﻚ ﺟﻠﻮه از ذات ﻛﺎﻣﻞ اﻟﺼﻔﺎت ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ اﺻﻼً ﻋﺎﻟﻢ ﻳﻌﻨﻲ »ﺧﺪا در ﻳﻚ آﺋﻴﻨﻪ«‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺮض‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻋﺎرﻓﻲ در ﻋﺎﻟﻢ ﻧﻘﺺ ﺑﺒﻴﻨﺪ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺧﺪا ﻧﻘﺺ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻋﺎﻟﻢ درﻧﻈﺮ ﻋﺎرف‬
‫درﺳﺖ ﻣﺜﻞ ﺻﻮرت ﻣﻨﻌﻜﺲ در آﺋﻴﻨﻪ اﺳﺖ در ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﻛﻪ از ﺧﻮدش ﭼﻴﺰي ]ﻧﺪارد[‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﻫﺴﺖ‬
‫ﻫﻤﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻤﺎم آن اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺮﻓﻲ ﺑﺰﻧﺪ اودﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻋﺎرف ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻴﭻ‬
‫ﻋﺎرﻓﻲ ﺗﻔﻮ‪‬ه ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ذات ﺣﻖ ﻛﻪ وﺟﻮد ﻣﻄﻠﻖ و ﻛﻤﺎل ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ و ﻋﺪم و ﻧﻘﺺ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در آن‬
‫راه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺎﻗﺺ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻗﻬﺮاً در ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ و در ﻣﺠﻤﻮع ﻋﺎﻟﻢ ﻫﻢ در ﻋﺮﻓﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮض ﻧﻤﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫در اﻳﻨﻜﻬﺤﺎﻓﻆ ﻣﺮدي اﺳﺖ ﻋﺎرف و ﺧﻮدش ﻫﻢ ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﺻﻔﺖ ﻋﺮﻓﺎن ﻣﻲﺳﺘﺎﻳﺪ ]ﺑﺤﺜﻲ ﻧﻴﺴﺖ[‬
‫ﮔﻮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎ »ﺻﻮﻓﻲ« ‪ -‬ﻛﻪ ﻳﻚ اﺻﻄﻼح ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻋﺮﻓﻲ ﺷﺪه ﺑﻮده ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ ﺗﺼﻮف ﺣﺮﻓﻪاي در ﻣﻴﺎن‬
‫ﻣﺮد ﭘﻴﺪا ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ آن ﻫﻢ از ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﻳﻚ ﻧﻮع در و دﻛﺎن ﺑﻮد‪ -‬و ﺑﺎ ﺗﺼﻮف اﺣﻴﺎﻧﺎً ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﻧﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺻﻮﻓﻲ را ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺻﻮﻓﻲ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و ﺻﻮﻓﻲ ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺘﻪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً‪:‬‬
‫ﻧﻘﺪ ﺻﻮﻓﻲ ﻧﻪ ﻫﻤﻪ ﺻﺎﻓﻲ ﺑﻲﻏﺶ ﺑﺎﺷﺪ‬

‫اي ﺑﺴﺎ ﺧﺮﻗﻪ ﻛﻪ ﻣﺴﺘﻮﺟﺐ آﺗﺶ ﺑﺎﺷﺪ‬

‫وﻟﻲ ﻋﺎرف را – ﭼﻮن ﻫﻨﻮز ﻣﻔﻬﻮم ﺣﺮﻓﻪاي ﭘﻴﺪا ﻧﻜﺮده ﺑﻮد‪ -‬ﻫﻴﭻ وﻗﺖ ﻧﻘﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﺘﺎﻳﺶ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﺻﻮﻓﻲ را ﻳﻚ ﺟﺎ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﭼﺎ ﻧﻪ؛ اﻳﻦ ﺑﺮاي آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺻﻮﻓﻲ در ﻧﻈﺮ او دو‬
‫ﻧﻮع اﺳﺖ‪ :‬ﺻﻮﻓﻲاي ﻛﻪ واﻗﻌﺎً ﻫﻤﺎن ﻋﺎرف اﺳﺖ‪ ،‬و ﻳﻚ ﺻﻮﻓﻲ ﺣﺮﻓﻪاي ﻛﻪ در و دﻛﺎن درﺳﺖ ﻛﺮده‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻫﺮ ﺣﺎل در اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﺧﻮدش را ﻋﺎرف ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺤﺜﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﻼوه ﺟﻤﻠﻪﻫﺎﻳﺶ ﻫﻤﻪ‬
‫ﺟﻤﻠﻪﻫﺎي ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻌﺒﻴﺮاﺗﺶ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪122‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫راﺟﻊ ﺑﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در ﻣﻨﻄﻖ ﺣﺎﻓﻆ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺎﻣﻮزوﻧﻲ‪ ،‬ﺧﻄﺎ و اﻣﺜﺎل اﻳﻨﻬﺎ در ﻛﺎر‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﻓﺮض ﺑﺸﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ اﺻﻼً ﻻزﻣﻪء ﻣﻜﺘﺐ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ اﺳﺖ و ﺟﺰ اﻳﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻼوه ﺣﺎﻓﻆ در ﺑﺴﻴﺎري از اﺷﻌﺎرش ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﻏﺰل ﻣﻌﺮوﻓﻲ دارد ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫در ﺧﺮاﺑﺎت ﻣﻐﺎن ﻧﻮر ﺧﺪا ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬

‫اﻳﻦ ﻋﺠﺐ ﺑﻴﻦ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻧﻮري ز ﻛﺠﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬

‫ﺧﻮاﻫﻢ از زﻟﻒ ﺑﺘﺎن ﻧﺎﻓﻪﮔﺸﺎﻳﻲ ﻛﺮدن‬

‫ﻓﻜﺮ دور اﺳﺖ ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻛﻪ ﺧﻄﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬

‫ﺳﻮز دل‪ ،‬اﺷﻚ روان‪ ،‬آه ﺳﺤﺮ‪ ،‬ﻧﺎﻟﻪ ﺷﺐ‬

‫اﻳﻦ ﻫﻤﻪ از ﻧﻈﺮ ﻟﻄﻒ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬

‫ﻫﺮ دم از روي ﺗﻮ ﻧﻘﺸﻲ زﻧﺪم راه ﺧﻴﺎل‬

‫ﺑﺎ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻢ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﭘﺮده ﭼﻪﻫﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ؟‬

‫ﻛﺲ ﻧﺪﻳﺪﺳﺖ ز ﻣﺸﻚ ﺧﺘﻦ و ﻧﺎﻓﻪ ﭼﻴﻦ‬

‫آﻧﭽﻪ ﻣﻦ ﻫﺮ ﺳﺤﺮ از ﺑﺎد ﺻﺒﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬

‫ﺗﺎ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻧﻴﺴﺖ در داﻳﺮه ﻳﻚ ﻧﻜﺘﻪ ﺧﻼف از ﭘﺲ و ﭘﻴﺶ ﻛﻪ ﻣﻦ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻲﭼﻮن و ﭼﺮا ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬

‫ﺗﻌﺒﻴﺮي ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ از آن ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻓﻠﺴﻔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ »ﻟﻴﺲ ﻓﻲاﻻﻣﻜﺎن اﺑﺪاع ﻣﻤﺎ ﻛﺎن«‪ .‬در ﻏﺰل‬
‫دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﻴﺖ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫دوش از ﻣﺴﺠﺪ ﺳﻮي ﻣﻴﺨﺎﻧﻪ آﻣﺪ ﭘﻴﺮ ﻣﺎ‬

‫ﭼﻴﺴﺖ ﻳﺎران ﻃﺮﻳﻘﺖ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺗﺪﺑﻴﺮ‬
‫ﻣﺎ‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪123‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫زان زﻣﺎن ﻟﻄﻒ و ﺧﺒﻲ ﻧﻴﺴﺖ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺎ‬

‫روي ﺧﻮﺑﺖ آﻳﺘﻲ از ﻟﻄﻒ ﺑﺮ ﻣﺎ ﻛﺸﻒ ﻛﺮد‬

‫ﻣﺎ ﺗﻮ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺟﻤﺎل ﻣﻄﻠﻖ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﻏﻴﺮ از ﺧﻮﺑﻲ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻌﻨﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫در ﻏﺰل دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫ﭼﻮ ﺑﺸﻨﻮي ﺳﺨﻦ اﻫﻞ دل ﻣﮕﻮ ﻛﻪ ﺧﻄﺎﺳﺖ‬

‫ﺳﺨﻦﺷﻨﺎس ﻧﻪ اي ﺟﺎن ﻣﻦ ﺧﻄﺎ اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ‬

‫ﺳﺮم ﺑﻪ دﻧﻲ و ﻋﻘﺒﻲ ﻓﺮو ﻧﻤﻲآﻳﺪ‬

‫ﺗﺒﺎرك اﷲ از اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻛﻪ در ﺳﺮ ﻣﺎﺳﺖ‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎ ﺧﺪا ﺟﻮ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻧﻪ دﻧﻴﺎﺟﻮ و ﻧﻪ آﺧﺮتﺟﻮ‪] ،‬ﺑﻠﻜﻪ[ ﺑﺎﻻﺗﺮ‪.‬‬
‫در اﻧﺪرون ﻣﻦ ﺧﺴﺘﻪ دل ﻧﺪاﻧﻢ ﻛﻴﺴﺖ‬

‫ﻛﻪ ﻣﻦ ﺧﻤﻮﺷﻢ و او در ﻓﻐﺎن و در ﻏﻮﻏﺎﺳﺖ‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺮا ﺑﻪ ﻛﺎر ﺟﻬﺎن ﻫﺮﮔﺰ اﻟﺘﻔﺎت ﻧﺒﻮد‬

‫رخ ﺗﻮ در ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻮﺷﺶ آراﺳﺖ‬

‫ﺑﺎز در ﻏﺰل ﻣﻌﺮوﻓﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﻴﺖ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺑﻠﺒﻠﻲ ﺑﺮگ ﮔﻠﻲ ﺧﻮﺷﺮﻧﮓ در ﻣﻨﻘﺎل داﺷﺖ واﻧﺪر آن ﺑﺮگ و ﻧﻮا ﺧﻮش ﻧﺎﻟﻪﻫﺎي زار داﺷﺖ‬

‫ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﻴﺖ‪:‬‬
‫ﺧﻴﺰ ﺗﺎ ﺑﺮ ﻛﻠﻚ آن ﻧﻘﺎش‪ ،‬ﺟﺎن اﻓﺸﺎن ﻛﻨﻴﻢ‬

‫ﻛﺎﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﻧﻘﺶ ﻋﺠﺐ در ﮔﺮدش ﭘﺮﮔﺎر داﺷﺖ‬

‫در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮاً ﺿﻤﻦ ﻳﻚ ﻣﺪﻳﺤﻪ اﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫دور ﻓﻠﻜﻲ ﻳﻜﺴﺮه ﺑﺮ ﻣﻨﻬﺞ ﻋﺪل اﺳﺖ‬

‫ﺧﻮش ﺑﺎش ﻛﻪ ﻇﺎﻟﻢ ﻧﺒﺮد راه ﺑﻪ ﻣﻨﺰل‬

‫و ﺑﺎز ﻫﻢ اﺷﻌﺎر دﻳﮕﺮي ﻫﺴﺖ؛ ﻳﻚ ﺑﻴﺘﻲ دارد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪124‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻋﺎرﻓﻲ ﻛﻮ ﻛﻪ ﻛﻨﺪ ﻓﻬﻢ زﺑﺎن ﺳﻮﺳﻦ‬

‫ﺗﺎ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا رﻓﺖ و ﭼﺮا ﺑﺎز آﻣﺪ‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻚ ﻋﺎرف اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻴﻬﺎ و ﻧﻴﺴﺘﻲﻫﺎ و اﻳﻦ آﻣﺪﻧﻬﺎ و رﻓﺘﻨﻬﺎ را درك ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ ﻏﻴﺮﻋﺎرف ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬
‫ﭼﺮا اﻳﻦ اﺷﻴﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻣﻲروﻧﺪ و ﻓﺎﻧﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؟ وﻟﻲ ﻳﻚ ﻋﺎرف را از اﻳﻨﻬﺎ را درك‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ در ﺣﺎﻓﻆ اﺷﻌﺎري ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ ﮔﻤﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﻳﺎ ﻻاﻗﻞ ﻣﺴﺘﻤﺴﻚ ﻗﺮار دادهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﻴﺮ‪ ،‬اﺻﻼً‬
‫ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻌﺘﺮض ﺑﻮده ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻠﻘﺖ و در اﻣﺮ ﺧﻠﻘﺖ ﺗﺄﻣﻞ ﻣﻲﻛﺮده و ﺑﻌﺪ ﻣﻲدﻳﺪه ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﺒﻴﻨﺪ و ﻧﺪﻳﺪﻧﻲ اﺳﺖ و ﻣﻮرد اﻋﺘﺮاض ﺑﻮده‪ ،‬و ﻫﺮ ﭼﻪ ﻫﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻃﺮف و آن ﻃﺮف‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺘﻬﺎ و‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎ رو آورد ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ راه ﺣﻠﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻮل آﻧﻬﺎ ﺑﻪ رﻧﺪي رو آورد‪ ،‬وﻟﻲ رﻧﺪي اي‬
‫ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺣﺎﻓﻆ را ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﺧﻼﺻﻪ اﻟﺪﻧﮕﻲ و ﻣﺴﺘﻲ و دم ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮدن واﻣﺜﺎل آﻧﻬﺎ‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ در ﺑﻌﻀﻲ اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ ﺻﺮﻳﺤﺎً اﻋﺘﺮاض ﺑﻪ ﺧﻠﻘﺖ ﻫﺴﺖ‪ .‬ﻳﻚ ﺷﻌﺮش ﺷﻌﺮ ﻣﻌﺮوﻓﻲ‬
‫اﺳﺖ در آن ﻏﺰﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺑﻴﺖ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺻﻮﻓﻲ ار ﺑﺎده ﺑﻪ اﻧﺪازه ﺧﻮرد ﻧﻮﺷﺶ ﺑﺎد‬

‫ورﻧﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر ﻓﺮاﻣﻮﺷﺶ ﺑﺎد‬

‫ﻣﻲرﺳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻌﺮوف ﻫﻢ ﻫﺴﺖ و ﺷﻨﻴﺪهام ﻛﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﺟﻼل دواﻧﻲ از ﺣﻜﻤﺎ و‬
‫ﻓﻼﺳﻔﻪ رﺳﺎﻟﻪاي درﺑﺎرهء اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ وﻟﻲ ﻣﻦ ﻧﺪﻳﺪهام و ﺷﺎﻳﺪ ﭼﺎپ ﻫﻢ ﻧﺸﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭘﻴﺮ ﻣﺎ ﮔﻔﺖ ﺧﻄﺎ ﺑﺮ ﻗﻠﻢ ﺻﻨﻊ ﻧﺮﻓﺖ‬

‫آﻓﺮﻳﻦ ﺑﺮ ﻧﻈﺮ ﭘﺎك ﺧﻄﺎﭘﻮﺷﺶ ﺑﺎد‬

‫آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﻴﺮ ﻣﺎ‪ ،‬اﺳﺘﺎد ﻣﺎ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻢ ﻣﺎ)ﺣﺎﻓﻆ از ﭘﻴﺮ ﻃﺮﻳﻘﺖ ﺧﻴﻠﻲ ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺎ‬
‫ﭼﻪ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻋﻈﻴﻤﻲ( ﮔﻔﺖ ﻛﻪ در‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪125‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻗﻠﻢ ﺻﻨﻊ ﻫﻴﭻ ﺧﻄﺎﻳﻲ ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳﺴﺖ ﺑﺎﺷﺪ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬آﻓﺮﻳﻦ ﺑﺮ ﻧﻈﺮ ﭘﺎك‬
‫ﺧﻄﺎﭘﻮﺷﺶ‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﭘﺎﻛﻲ ﻛﻪ روي ﺧﻄﺎ را ﻣﻲﭘﻮﺷﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺧﻄﺎ وﺟﻮد دارد وﻟﻲ ﻻي ﺳﺒﻴﻞ ﻣﻲﮔﺬارد‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺣﺮﻓﺶ را ﻧﺰن‪ ،‬وﺟﻮد دارد وﻟﻲ ﺧﻮب‪ ،‬ﻧﮕﻮﻳﻴﻢ‪ ،‬ﺣﺮﻓﺶ را ﻧﺰﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ انﺷﺎءاﷲ ﮔﺮﺑﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را اﻳﻨﺠﻮر ﻣﻌﻨﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﻌﺪﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎ آن ﺷﻌﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻛﻪ ﻣﺜﻼً‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻧﻴﺴﺖ در داﻳﺮه ﻳﻚ ﻧﻜﺘﻪ ﺧﻼف از ﭘﺲ و ﭘﻴﺶ‬

‫ﻛﻪ ﻣﻦ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻲﭼﻮن و ﭼﺮا ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‬

‫اﻳﻨﺪو را ﺑﺎ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﺮد؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺧﻮب‪ ،‬ﻳﻚ وﻗﺘﻲ آﻧﺠﻮر ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮده‪ ،‬ﻳﻚ‬
‫وﻗﺘﻲ ﻫﻢ اﻳﻦ ﺟﻮر ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮده‪ .‬ﺣﺎﻻ ﭼﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ؟ ﻳﻌﻨﻲ آﻧﻬﺎ ﺷﻚ ﻧﺪارﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﺑﺎ آن‬
‫اﺷﻌﺎر ﺟﻮر در ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺧﻮب‪ ،‬ﻳﻚ وﻗﺘﻲ آﻧﺠﻮر ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮده‪ ،‬ﻳﻚ وﻗﺘﻲ ﻫﻢ اﻧﻴﺠﻮر‪،‬‬
‫وﻟﻲ ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اول آن را ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻌﺪ اﻳﻦ را‪ ،‬ﻳﺎ اول اﻳﻦ را ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻌﺪ آن را؟ ﻳﻜﻲ از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ‬
‫دﻟﺶ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺣﺎﻓﻆ را ﻣﺜﻞ ﺧﻮدش ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻧﻪ؟ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ اﺻﻼً ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ‬
‫را در دورهء ﭘﺨﺘﮕﻲاش ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬ﭼﺮا؟ ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻠﻲ؟ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ او در ﺣﺪ ﻛﻔﺮ ﻳﻚ ﺣﺮﻓﻲ زده و اﮔﺮ اﻳﻦ‬
‫ﺣﺮف در دﻳﻮاﻧﺶ ﻣﻲﺑﻮد آوﻧﻮﻗﺖ ﺷﺎه ﺷﺠﺎع ﻛﻪ ﺑﻪ او اﻋﺘﺮاض ﻛﺮد ﻛﻪ ﺗﻮ ﭼﺮا ﮔﻔﺘﻲ‪:‬‬
‫ﮔﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ از اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ دارد‬

‫آه اﮔﺮ از ﭘﻲ اﻣﺮوز ﺑﻮد ﻓﺮداﻳﻲ‬

‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻌﺮ ﻧﻴﺰ اﻋﺘﺮاض ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد اﻳﻦ ﺷﻌﺮ را آﻧﻮﻗﺖ ﻧﮕﻔﺘﻪ ﺑﻮده‪ ،‬ﺑﻜﻠﻪ در آﺧﺮ ﻋﻤﺮ و‬
‫ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﺷﺎه ﺷﺠﺎع ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎ آن ﺑﻴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺑﺎب »ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف« ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ ﺟﻮاب اﻳﻦ ﺣﺮف ﺧﻴﻠﻲ واﺿﺢ و روﺷﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ در دﻳﺪ ﻋﺎرف ﺧﻄﺎ اﺳﺎﺳﺎً‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪126‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻄﻮر؟ ﻋﺎرف از ﺧﺪا ﻋﺎﻟﻢ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬از ﺑﺎﻻ ﺟﻬﺎن را‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻏﻴﺮ از ﻓﻴﻠﺴﻮف و ﻣﺮدم ﻋﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ از ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺟﻬﺎن را ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪ .‬آن ﺟﻬﺎن را از ﭘﺎﻳﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﺑﺒﻨﺪ او ﻗﻬﺮاً ﺗﻚﺗﻚ و ﺟﺰﺋﻲ ﺟﺰﺋﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﺗﻤﺎم ﻧﻈﺎم را ﻳﻜﺠﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ .‬در ﻳﻚ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ‪،‬‬
‫اﺟﺰاء را دﻳﺪن‪ ،‬ﻳﻚ ﺟﺰء را اﻧﺴﺎن ﺑﺒﻴﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﻮاﻫﺪ روي آن ﻗﻀﺎوت ﻛﻨﺪ ﻳﻚ ﺣﻜﻢ دارد‪ ،‬در‬
‫ﻣﺠﻤﻮع ﺑﺒﻴﻨﺪ ﺣﻜﻢ دﻳﮕﺮي دارد‪ .‬ﺷﻤﺎ زﻳﺒﺎﺗﺮﻳﻦ ﭼﻬﺮﻫﺎ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﺪ؛ اﮔﺮ ﻫﻤﻪء اﻳﻦ ﭼﻬﺮه را‬
‫ﺑﭙﻮﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ دو رﺷﺘﻪ دﻧﺪان ﭘﻴﺪا ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺳﺮ ﻣﺮده ﻫﻴﭻ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬آدم از دﻳﺪﻧﺶ وﺣﺸﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ ﻳﺎ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﭼﺸﻢ را اﻧﺴﺎن ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ اﺑﺮو را ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن از ﺑﺎب اﻳﻨﻜﻪ‬
‫وﻗﺘﻲ ﻳﻚ ﻋﻀﻮ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ اﻋﻀﺎي دﻳﮕﺮ را ﻣﺠﺴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻧﻤﻲﮔﺬارد ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ زﺷﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﺟﻠﻮه‬
‫ﻛﻨﺪ وﻟﻲ اﮔﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ آن ﻗﺴﻤﺘﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ در زﻳﺮ ﭘﺮده ﻫﺴﺖ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻗﻬﺮاً آﻧﭽﻨﺎن ﻛﻪ ﻻاﻗﻞ‬
‫زﻳﺒﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺒﻴﻨﺪ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ؛ وﻗﺘﻲ زﻳﺒﺎﻳﻲاش آﻧﭽﻨﺎن ﻛﻪ ﻫﺴﺖ ﺟﻠﻮه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ را ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﺑﺒﻴﻨﺪ‪.‬‬
‫آن ﻛﻪ از ﺑﺎﻻ ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ دﻳﺪش ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪ ،‬آن ﻛﻪ از ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ دﻳﺪش ﻧﺎﻗﺺ اﺳﺖ‪ .‬در دﻳﺪ‬
‫ﻧﺎﻗﺺ ﺧﻄﺎ ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ »دﻳﺪ« ﻛﺎﻣﻞ ﺷﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ در اﻳﻦ دﻳﺪ ﺗﻤﺎم آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﻄﺎ در دﻳﺪ ﻧﺎﻗﺺ‬
‫وﺟﻮد داﺷﺖ از ﺑﻴﻦ ﻣﻲرود‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺣﺎﻓﻆ رﺳﻤﺶ ﻫﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً دو ﭘﻬﻠﻮ ﺣﺮف‬
‫ﻣﻲزﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺧﻮدش داﺳﺘﺎن ﻣﻔﺼﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬وﻟﻲ ﻣﻨﻈﻮرش ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ دﻳﺪ ﭘﺎك »ﻛﺎﻣﻞ«‬
‫]ﻧﻘﺼﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد[‪ .‬ﭘﻴﺮ ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺎﻣﻞ )ﻗﺮﻳﻨﻪاش در ﺧﻮدش اﺳﺖ(‪ .‬ﭘﺲ ﻏﻴﺮ ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻘﺺ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ وﻟﻲ‬
‫ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻘﺼﻲ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻘﺺ ﺑﺒﻴﻨﺪ؟ از ﺑﺎب اﻳﻨﻜﻪ او ﻫﻤﻪ را ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮع ﻧﻈﺎم را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و در ﻣﺠﻤﻮع ﻧﻈﺎم ﻧﻘﺼﻲ اﺳﺎﺳﺎً وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺠﻤﻮع ﻧﻈﺎم ﻫﻤﺎﻧﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮدش ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﺮده ﺑﻪ ﺟﻠﻮهء ذات ﺣﻖ‪ ،‬ﺳﺎﻳﻪء ذات ﺣﻖ؛ و ﺑﻪ ﻗﻮل ﺧﻮدﺷﺎن ﻇﻞّ »ﺟﻤﻴﻞ«‬
‫ﺟﻤﻴﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺎﻳﻪء »زﻳﺒﺎ«‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪127‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫زﻳﺒﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻜﺲ »زﻳﺒﺎ« زﻳﺒﺎﺳﺖ‪ .‬آن ﻛﻪ دﻳﺪش ﺟﺰﺋﻲ اﺳﺖ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻋﻜﺲ »زﻳﺒﺎ« را ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ ،‬او‬
‫ﻗﻄﻌﻪاي از ﻋﻜﺲ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺟﺰﺋﻲ از ﻋﻜﺲ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً ﻛﻪ در ﻳﻜﻲ دو ﺑﻴﺖ ﺑﻌﺪش اﺷﻌﺎري‬
‫دارد ﻛﻪ ﺑﺎز ﺣﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ از ﻧﻬﺎﻳﺖ زﻳﺒﺎﺑﻴﻨﻲ و ﺧﻮشﺑﻴﻨﻲ؛ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭼﺸﻢ از آﻳﻨﻪداران ﺧﻂ و ﺧﺎﻟﺶ ﮔﺸﺖ‬

‫ﻟﺒﻢ از ﺑﻮﺳﻪرﺑﺎﻳﺎن ﺑﺮ و دوﺷﺶ ﺑﺎد‬

‫ﻳﻌﻨﻲ در ﭼﺸﻢ ﻣﻦ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﺧﻂ و ﺧﺎل ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ‪ ،‬اﺷﺎره ﺑﻪ‪:‬‬
‫»ﺟﻬﺎن ﭼﻮن ﺧﻂ و ﺧﺎل و ﭼﺸﻢ و اﺑﺮوﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻴﻜﻮﺳﺖ«‬

‫ﻧﺮﮔﺲ ﻣﺴﺖ ﻧﻮازش ﻛﻦ ﻣﺮدمدارش‬

‫ﺧﻮن ﻋﺎﺷﻖ ﺑﻪ ﻗﺪح ﮔﺮ ﺑﺨﻮرد ﻧﻮﺷﺶ ﺑﺎد‬

‫از ﻫﻤﻪ اﺷﻌﺎر‪ ،‬آن ﻛﻪ درﺑﺎره آن ﺑﻴﺸﺘﺮ روي اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﺷﻌﺮ اﺳﺖ )ﭘﻴﺮ ﻣﺎ‬
‫ﮔﻔﺖ ﺧﻄﺎ ﺑﺮ ﻗﻠﻢ ﺻﻨﻊ ﻧﺮﻓﺖ‪ (...‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﻫﻢ ﺗﻜﻠﻴﻔﺶ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﻛﻪ ﻋﺮض ﻛﺮدم روﺷﻦ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻚ ﻋﺪه اﺷﻌﺎر دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﻋﻴﻨﺎً ﻣﺜﻞ ﻫﻤﻴﻦ ﺷﻌﺮﻫﺎﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ اﻛﻨﻮن ﻋﺮض ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫در ﺑﻌﻀﻲ از اﺷﻌﺎر‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻴﺰي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ]ﺑﺮﺧﻲ[ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻤﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ]وي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ[ ﺑﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺎ‬
‫از راه ﻓﻜﺮ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ رﻓﺘﻴﻢ )ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ ﻫﻢ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ راﻫﻲ ﻧﻴﺴﺖ(‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻧﺮﺳﻴﺪﻳﻢ‪،‬‬
‫ﻣﺄﻳﻮس ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻴﻢ دﻳﮕﺮ ﻋﻤﺮ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻠﻒ ﻛﺮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻻاﻗﻞ ﺣﺎﻻ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ‬
‫ﻧﻤﻲرﺳﻴﻢ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻓﺮﺻﺖ ﭼﻨﺪ روزه ﻋﻤﺮ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻴﻢ و ﺧﻼﺻﻪ ﺑﺰﻧﻴﻢ ﺑﻪ در ﻋﻴﺎﺷﻲ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻴﺖ‬
‫ﻣﻌﺮوﻓﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ از ﻣﻄﺮب و ﻣﻲ ﮔﻮي و راز دﻫﺮ ﻛﻤﺘﺮ ﺟﻮ‬

‫ﻛﻪ ﻛﺲ ﻧﮕﺸﻮد و ﻧﮕﺸﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ اﻳﻦ ﻣﻌﻤﺎ‬
‫را‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪128‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اول ﻏﺰل اﻳﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﮔﺮ آن ﺗﺮك ﺷﻴﺮازي ﺑﻪ دﺳﺖ آرد دل ﻣﺎ را‬

‫ﺑﻪ ﺧﺎل ﻫﻨﺪوﻳﺶ ﺑﺨﺸﻢ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و ﺑﺨﺎر را‬

‫ز ﻋﺸﻖ ﻧﺎﺗﻤﺎم ﻣﺎ ﺟﻤﺎل ﻳﺎرا ﻣﺴﺘﻐﻨﻲ اﺳﺖ‬

‫ﺑﻪ آب و رﻧﮓ و ﺧﺎل و ﺧﻂ ﭼﻪ ﺣﺎﺟﺖ روي زﻳﺒﺎ را‬

‫]در ﻣﺼﺮع اول[ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﺟﻤﺎل و زﻳﺒﺎﻳﻲ او ﺑﻲﻧﻴﺎز از ﻋﺸﻖورزي ﻣﺎﺳﺖ‪ ،‬او ﮔﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫ﻧﻐﻤﻪ ﺳﺮاﻳﻲ ﺑﻠﺒﻬﺎ ﺑﻲ ﻧﻴﺎز اﺳﺖ )ا‪‬نﱠ اﻟﻠّﻪ‪ ‬ﺧَﻠَﻖَ اﻟْﺨَﻠْﻖَ ﺣﻴﻦَ ﺧَﻠَﻘَﻬ‪‬ﻢ‪ ‬ﻏَﻨ‪‬ﻴ‪‬ﺎَ ﻋ‪‬ﻦْ ﻃﺎﻋ‪‬ﺘﻬِﻢِْ(‪،‬‬

‫‪72‬‬

‫او ﺑﻲﻧﻴﺎز‬

‫ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ از ﻃﺎﻋﺖ ﻣﺎ‪ ،‬از ﻋﺸﻖورزي ﻣﺎ‪ ،‬از ﻋﺒﺎدت ﻣﺎ و از ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ‪.‬‬
‫ز ﻋﺸﻖ ﻧﺎﺗﻤﺎم ﻣﺎ ﺟﻤﺎل ﻳﺎر ﻣﺴﺘﻐﻨﻲ اﺳﺖ‬

‫ﺑﻪ آبورﻧﮓ و ﺧﺎل وﺧﻂ ﭼﻪ ﺣﺎﺟﺐ روي زﻳﺒﺎ را‬

‫ﻣﻦ از آن ﺣﺴﻦ روزاﻓﺰون ﻛﻪ ﻳﻮﺳﻒ داﺷﺖ ﻛﻪ ﻋﺸﻖ از ﭘﺮدهء ﻋﺼﻤﺖ ﺑﺮون آرد زﻟﻴﺨﺎ را‬
‫داﻧﺴﺘﻢ‬

‫اﮔﺮ دﺷﻨﺎم ﻓﺮﻣﺎﻳﻲ وﮔﺮ ﻧﻔﺮﻳﻦ‪ ،‬دﻋﺎ ﮔﻮﻳﻢ‬

‫ﺟﻮاب ﺗﻠﺦ ﻣﻲزﻳﺒﺪ ﻟﺐ ﻟﻌﻞ ﺷﻜﺮﺧﺎ را‬

‫ﻳﻌﻨﻲ اﮔﺮ ﻣﺮا ﺑﺮاﻧﻲ ﺑﺎز ﻫﻢ از ﺗﻮ ﻧﻤﻲرﻧﺠﻢ‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ در ﺑﻼي ﺗﻮ ﻫﻢ ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺻﺎﺑﺮم ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺷﺎﻛﺮم‪.‬‬
‫ﻧﺼﻴﺤﺖ ﮔﻮش ﻛﻦ ﺟﺎﻧﺎ ﻛﻪ از ﺟﺎن دوﺳﺖﺗﺮ دارﻧﺪ‬

‫ﺟﻮاﻧﺎن ﺳﻌﺎدﺗﻤﻨﺪ ﭘﻨﺪ ﭘﻴﺮ داﻧﺎ را‬

‫آن ﭘﻨﺪ ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫ﺣﺪﻳﺚ از ﻣﻄﺮب و ﻣﻲ ﮔﻮي و راز ﻫﺮ ﻛﻤﺘﺮ ﺟﻮ‬

‫‪ - 72‬ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﻪء ‪.191‬‬

‫‪129‬‬

‫ﻛﻪ ﻛﺲ ﻧﮕﺸﻮد و ﻧﮕﺸﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ اﻳﻦ ﻣﻌﻤﺎ را‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اﻳﻨﺠﺎ ﺣﺎﻓﻆ ﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ؟ ﺧﻴﻠﻲ واﺿﺢ اﺳﺖ‪ .‬در دﻫﻬﺎ ﺷﻌﺮ دﻳﮕﺮ ﻗﺮﻳﻨﻪ دارد‪ .‬ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻋﺎﻟﻢ‬
‫ﻋﺮﻓﺎن اﺳﺖ ﺑﺮ ﻋﺎﻟﻢ ﻓﻠﺴﻔﻪ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻴﺢ راه ﻋﺸﻖ اﺳﺖ ﺑﺮ راه ﻋﻘﻞ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﺣﺎﻓﻆ اﻳﻦ ﺣﺮف را ﻧﺰده‪ ،‬ﻫﻤﻪ‬
‫ﻋﺮﻓﺎ اﻳﻦ ﺣﺮف را ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ .‬اﺧﺘﻼف ﻓﻴﻠﺴﻮف و ﻋﺎرف در اﻳﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻴﻠﺴﻮف ﻫﻢ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ راز‬
‫ﺟﻬﺎن ﭘﻲﺑﺒﺮد‪ ،‬ﻋﺎرف ﻫﻢ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ راز ﺟﻬﺎن ﭘﻲ ﺑﺒﺮد؛ او ﻫﻢ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻫﻢ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮﺳﺪ؛ اﻣﺎ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺑﻌﺪ از ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺎد‪ ،‬آﺧﺮ ﻋﻤﺮش ﻛﻪ ﻣﻲرﺳﺪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‬
‫ﻛﻪ اﻇﻬﺎر ﻋﺠﺰ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﻌﻠﻮﻣﻢ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﺞ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﺸﺪ« ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ از ﻓﺨﺮ رازي اﺳﺖ؛ ﻳﺎ‬
‫ﺑﻮﻋﻠﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫دل ﮔﺮﭼﻪ در اﻳﻦ ﺑﺎدﻳﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺷﺘﺎﻓﺖ‬

‫ﻳﻚ ﻣﻮي ﻧﺪاﻧﺴﺖ وﻟﻲ ﻣﻮي ﺷﻜﺎﻓﺖ‬

‫اﻧﺪر دل ﻣﻦ ﻫﺰار ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﺘﺎﻓﺖ‬

‫آﺧﺮ ﺑﻪ ﻛﻤﺎل ذرهاي راه ﻧﻴﺎﻓﺖ‬

‫ﻳﺎ ﺧﻴﺎم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫آﻧﺎن ﻛﻪ ﻣﺤﻴﻂ ﻓﻀﻞ و آداب ﺷﺪﻧﺪ‬

‫در ﺟﻤﻊ ﻋﻠﻮم ﺷﻤﻊ اﺻﺤﺎب ﺷﺪﻧﺪ‬

‫ره زﻳﻦ ﺷﺐ ﺗﺎرﻳﻚ ﻧﺒﺮدﻧﺪ ﺑﻪ روز‬

‫ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻓﺴﺎﻧﻪاي و در ﺧﻮاب ﺷﺪﻧﺪ‬

‫ﻋﺎرف ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺧﻴﺎل ﻛﻨﺪ از راه ﺣﻜﻤﺖ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻛﻪ راه ﻋﻘﻞ و ﻓﻜﺮ اﺳﺖ اﻧﺴﺎن‬
‫ﺑﻪ آن ﻫﺪف ﺧﻮدش ﻛﻪ ﭘﻲ ﺑﺮدن ﺑﻪ رﻣﺰ و راز ﻫﺴﺘﻲ اﺳﺖ ﻣﻲرﺳﺪ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬راه ﻋﺸﻖ را ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﻃﻲ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ راه ﻋﺮﻓﺎن و ﺳﻠﻮك اﺳﺖ‪ .‬در راه ﻋﻘﻞ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺧﻮدش ﻳﻚ ﺟﺎ اﻳﺴﺘﺎده ﻓﻜﺮش ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﻛﺎر ﻛﻨﺪ‪ ،‬در راه ﻋﺸﻖ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺗﻤﺎم وﺟﻮدش ﺑﻪ ﺳﻮي او ﭘﺮواز ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ از ﻣﻄﺮب و ﻣﻲ ﮔﻮي و راز دﻫﺮ ﻛﻤﺘﺮ ﺟﻮ‬

‫ﻛﻪ ﻛﺲ ﻧﮕﺸﻮد و ﻧﮕﺸﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ اﻳﻦ ﻣﻌﻤﺎ را‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪130‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺗﺎزه ﻋﺎرف ﻫﻢ دﻧﺒﺎل راز دﻫﺮ ﻧﻤﻲرود‪ ،‬دﻧﺒﺎل ﺧﻮد آن اﺻﻞ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﻲرود وﻟﻲ او را ﻛﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد راز‬
‫دﻫﺮ ﻫﻢ ﺑﺮاﻳﺶ ﻛﺸﻒ ﺷﺪه؛ و ﺑﻌﻼوه ﺑﺎ اﺷﻌﺎر ﻗﺒﻞ‪:‬‬
‫ز ﻋﺸﻖ ﻧﺎﺗﻤﺎم ﻣﺎ ﺟﻤﺎل ﻳﺎر ﻣﺴﺘﻐﻨﻲ اﺳﺖ‬

‫ﺑﻪ آب و رﻧﮓ وﺧﺎل وﺧﻂ ﭼﻪ ﺣﺎﺟﺖ روي زﻳﺒﺎ را‬

‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ آﻳﺎ اﺻﻼً ﻣﻲﺷﻮد اﺣﺘﻤﺎل داد ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮدش اﻳﻦ ﺣﺮف ﻣﻬﻤﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ دارﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﺷﻌﺮ ﺣﺎﻓﻆ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ؟‬
‫و ﺑﺎز اﺷﻌﺎر دﻳﮕﺮي در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺣﺎﻓﻆ دارد‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺎ دو ﻃﺎﻳﻔﻪ در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ دارد‪،‬‬
‫ﮔﺎﻫﻲ ﻓﻴﻠﺴﻮف را ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ از ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻧﻤﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ زاﻫﺪ را‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ از زﻫﺪ ﺧﺸﻚ و ﻋﺒﺎدت ﺧﺸﻚ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻧﻤﻲرﺳﺪ‪ ،‬راه ﻓﻘﻂ راه ﻋﺸﻖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺜﻼً در ﻳﻚ ﺷﻌﺮش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻧﺸﻮي واﻗﻒ ﻳﻚ ﻧﻜﺘﻪ ز اﺳﺮار وﺟﻮد‬

‫ﺗﺎ ﻧﻪ ﺳﺮﮔﺸﺘﻪ ﺷﻮي داﻳﺮهء اﻣﻜﺎن را‬

‫اﻳﻦ ﺳﺮﮔﺸﺘﮕﻲ ﻫﻤﺎﻧﺴﺮﮔﺸﺘﮕﻲ ﻋﺸﻖ ﻳﻌﻨﻲ ﺟﻨﻮن ﻋﺸﻖ اﺳﺖ‪ :‬ﺗﺎ از اﻳﻦ راه وارد ﻧﺸﻮي اﻧﻜﺎن‬
‫ﻧﺪارد]ﺑﻪ ﺳﺮّي از اﺳﺮار وﺟﻮد واﻗﻒ ﺷﻮي[‪ .‬ﮔﺎﻫﻲ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ زاﻫﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺑﺮو اي زاﻫﺪ ﺧﻮدﺑﻴﻦ ﻛﻪ ز ﭼﺸﻢ ﻣﻦ و ﺗﻮ‬

‫راز اﻳﻦ ﭘﺮده ﻧﻬﺎن اﺳﺖ و ﻧﻬﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‬

‫»ﻣﻦ و ﺗﻮ« ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺧﻮدش را ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻗﺎﻃﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬اﻳﻦ »ﻣﻦ و ﺗﻮ« ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻮ‪ .‬در اﺷﻌﺎر‬
‫زﻳﺎدي ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻋﺎرف اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ راز ﭘﻲ ﺑﺒﺮد‪ .‬ﻣﺜﻼً ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪131‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫راز درون ﭘﺮده ز رﻧﺪان ﻣﺴﺖ ﭘﺮس‬

‫‪73‬‬

‫ﻛﺎن ﺣﺎل ﻧﻴﺴﺖ زاﻫﺪ ﻋﺎﻟﻲ ﻣﻘﺎم را‬

‫در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ اﺷﻌﺎر زﻳﺎدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮدش ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻋﺮﻓﺎن‪ ،‬اﻧﺴﺎن‬
‫ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ ﺣﻞ ﻣﻌﻤﺎي ﻫﺴﺘﻲ و ﺟﻬﺎن ﻣﻲﺷﻮد وﻟﻲ از راه ﺣﻜﻤﺖ ﻳﺎ از راه زﻫﺪ ﺧﺸﻚ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ‬
‫ﻧﻤﻲرﺳﺪ‪ .‬ﻋﺮﻓﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ دو ﻃﺎﻳﻔﻪ ﻃﺮف ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ :‬زاﻫﺪﻫﺎي ﺧﺸﻚ‪ -‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً رﻳﺎﻛﺎران ﻛﻪ دﻳﮕﺮ‬
‫واوﻳﻼﺳﺖ‪ -‬و دﻳﮕﺮ ﻓﻼﺳﻔﻪ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻮد در ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪.‬‬

‫اﻧﺴﺎن در ﻋﺮﻓﺎن‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬در ﺣﺎﻓﻆ راﺟﻊ ﺑﻪ »ﺑﻴﻨﺶ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ درﺑﺎره‬
‫اﻧﺴﺎن« زﻳﺎد ﺳﺨﻦ آﻣﺪه و ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ‪ .‬ﺑﺎز ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف درﺑﺎره اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻧﻈﺮ ﻓﻴﻠﺴﻮف ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺘﻔﺎوت‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎن در ﻋﺮﻓﺎن ﺧﻴﻠﻲ ﻣﻘﺎم ﻋﺎﻟﻲ دارد‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺧﻮد ﻋﺮﻓﺎ ﻣﻈﻬﺮ ﺗﺎم و ﺗﻤﺎم ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬آﺋﻴﻨﻪء‬
‫ﺗﻤﺎم ﻧﻤﺎي ﺣﻖ اﺳﺖ و ﺣﺘﻲ آﻧﻬﺎ اﻧﺴﺎن را ﻋﺎﻟﻢ ﻛﺒﻴﺮ و ﻋﺎﻟﻢ را ﻋﺎﻟﻢ ﺻﻐﻴﺮ ﻳﺎ اﻧﺴﺎن ﺻﻐﻴﺮ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻗﺒﻼً ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻨﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ اﻧﺴﺎن ﻣﻈﻬﺮ ﺗﺎم و ﻣﻈﻬﺮ اﺗﻢ‬
‫وﻣﻈﻬﺮ ﺟﻤﻴﻊ اﺳﻤﺎء و ﺻﻔﺎت اﻟﻬﻲ اﺳﺖ‪ ،‬از اﻧﺴﺎن ﺑﻪ »ﺟﺎم ﺟﻢ« ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ از ﻳﻚ‬
‫اﻓﺴﺎﻧﻪاي اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ )ﮔﺎﻫﻲ در ﺷﻌﺮ ]از اﻓﺴﺎﻧﻪ[ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(؛ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺟﻤﺸﻴﺪ ﻳﻚ‬
‫ﺟﺎﻣﻲ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺟﻬﺎنﻧﻤﺎ ﺑﻮد‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺑﻪ آن ﺟﺎ ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﺮد ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎن را ﻣﻲدﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻗﻠﺐ اﻧﺴﺎن‪ ،‬روح اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻣﻌﻨﻮﻳﺖ اﻧﺴﺎن ﻫﻤﺎن ﺟﺎم ﺟﻬﺎنﻧﻤﺎﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ‬
‫درون ﺧﻮدش ﻧﻔﻮذ ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ درﻫﺎي درون‬

‫‪ - 73‬ﻫﻤﺎن ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ » :‬ﻛﻪ ﻛﺲ ﻧﮕﺸﻮد و ﻧﮕﺸﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺣﻜﻤﺖ اﻳﻦ ﻣﻌﻤ‪‬ﺎ را‪».‬‬

‫‪132‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺑﻪ روي اﻧﺴﺎن ﺑﺎز ﺑﺸﻮد‪ ،‬از درون ﺧﻮدش ﺗﻤﺎم ﻋﺎﻟﻢ ]را ﺷﻬﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ[‪ .‬درون اﻧﺴﺎن دروازهاي اﺳﺖ‬
‫ﺑﻪ روي ﻫﻤﻪ ﻫﺴﺘﻲ و ﻫﻤﻪء ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﭼﻮن از اﻳﻨﺠﺎ اﻳﻦ در ﺑﻪ روي ﺣﻖ ﺑﺎز ﻣﻲﺷﻮد و ﺣﻖ را ﻛﻪ اﻧﺴﺎن‬
‫ﺑﺒﻴﻨﺪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻨﺠﺎ ﺧﻴﻠﻲ ﺷﺎﻫﻜﺎر ﺑﻪ ﺧﺮج داده‪ ،‬ﻳﻜﻲ آن ﻏﺰل ﻣﻌﺮوﻓﺶ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺳﺎﻟﻬﺎ دل ﻃﻠﺐ ﺟﺎم ﺟﻢ از ﻣﺎ ﻣﻲﻛﺮد‬
‫ﮔﻮﻫﺮي ﻛﺰ ﺻﺪف ﻛﻮن و ﻣﻜﺎن ﺑﻴﺮون اﺳﺖ‬

‫واﻧﭽﻪ ﺧﻮد داﺷﺖ ز ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ ﺗﻤﺎﻧﻪ ﻣﻲﻛﺮد‬
‫‪74‬‬

‫ﻃﻠﺐ از ﮔﻤﺸﺪﮔﺎن ﻟﺐ درﻳﺎ ﻣﻲﻛﺮد‬
‫‪75‬‬

‫ﺑﻴﺪﻟﻲ در ﻫﻤﻪ اﺣﻮال ﺧﺪا ﺑﺎ او ﺑﻮد‬

‫او ﻧﻤﻲدﻳﺪش و از دور ﺧﺪاﻳﺎ ﻣﻲﻛﺮد‬

‫ﻣﺸﻜﻞ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮ ﭘﻴﺮ ﻣﻐﺎن ﺑﺮدم دوش‬

‫ﻛﻮ ﺑﻪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻈﺮ ﺣﻞ ﻣﻌﻤﺎ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬

‫دﻳﺪﻣﺶ ﺧﺮّم و ﺧﻨﺪان ﻗﺪح ﺑﺎده ﺑﻪ دﺳﺖ‬

‫واﻧﺪر آن آﻳﻨﻪ ﺻﺪﮔﻮﻧﻪ ﺗﻤﺎﺷﺎ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬

‫»ﻗﺪح ﺑﺎده« ﺑﺪون ﺷﻚ ﻳﻌﻨﻲ ﻗﻠﺐ ﺧﻮدش‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ]ﭘﻴﺮ ﻣﻐﺎن[ در ﻗﻠﺐ ﺧﻮدش ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ اﻳﻦ ﺟﺎم ﺟﻬﺎن ﺑﻴﻦ ﺑﻪ ﺗﻮﻛﻲ داد ﺣﻜﻴﻢ‬

‫ﮔﻔﺖ آن روز ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻨﺒﺪ ﻣﻴﻨﺎ ﻣﻲﻛﺮد‬

‫‪ - 74‬ﻳﻌﻨﻲ ﺧﺪا‪.‬‬
‫‪ - 75‬ﺳﺆال‪ :‬در ﺑﻴﺖ »ﮔﻮﻫﺮي ﻛﺰ ﺻﺪف ‪ «....‬ﺧﺪ را ﺧﺎرج از ﻛﻮن و ﻣﻜﺎن ﻣﻲداﻧﺪ وﻟﻲ در ﺷﻌﺮ ﺑﻌﺪش ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬ﺑﻴﺪﻟﻲ در ﻫﻤﻪ اﺣﻮال ﺧﺪا‬
‫ﺑﺎ او ﺑﻮد» آﻳﺎ اﻳﻦ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﻧﻴﺴﺖ؟‬
‫ﭘﺎﺳﺦ‪ :‬ﻧﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ]ﺧﺪا[ در ﺻﺪف ﻛﻮن و ﻣﻜﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬وﻟﻲ دل ﻛﻬﻦ ﺧﺎرج از ﺻﺪف ﻛﻮن و ﻣﻜﺎن اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪133‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫از اﻳﻨﺠﺎﻫﺎ آدم ﻣﻲﻓﻬﻤﺪ ﻛﻪ ﺟﺎم ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﻲ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﭘﻴﺮ ﻣﻐﺎن‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ ﭼﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﺷﻌﺒﺪهﻫﺎ ﻋﻘﻞ ﻛﻪ ﻣﻲﻛﺮد اﻳﻨﺠﺎ‬

‫ﺳﺎﻣﺮي ﭘﻴﺶ ﻋﺼﺎ و ﻳﺪ ﺑﻴﻀﺎ ﻣﻲﻛﺮد‬

‫اﻳﻦ‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﺸﻖ‪ ،‬ﻋﻘﻞ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﺸﻖ ﭼﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻜﻨﺪ؟ ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﺳﺎﻣﺮي اﺳﺖ‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﺸﻖ ﻛﻪ ﻣﻮﺳﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺖ آن ﻳﺎر ﻛﺰو ﮔﺸﺖ ﺳﺮ دار ﺑﻠﻨﺪ‬

‫ﺟﺮﻣﺶ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ اﺳﺮار ﻫﻮﻳﺪا ﻣﻲﻛﺮد‬

‫داﺳﺘﺎن ﺣﻠّﺎج را ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ او رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﻛﻪ ﭘﻴﺮﻣﻐﺎن رﺳﻴﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ در‬
‫آﻧﺠﺎ دﻳﮕﺮ ﺧﻮدش ﻓﺎﻧﻲ ﺑﻮد و او ﺧﻮد را ﻧﻤﻲدﻳﺪ‪ ،‬او »اﻧﺎ« ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ او ﺣﻼج ﻧﺒﻮد ﻛﻪ »اﻧﺎ«‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ ،‬او ذات ﺣﻖ ﺑﻮد ﻛﻪ »اﻧﺎ« ﻣﻲﮔﻔﺖ وﻟﻲ ﻣﺮدم ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﺗﺤﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺮ را او‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ آﺷﻜﺎر ﻣﻲﻛﺮد و آﺷﻜﺎر ﻛﺮد و ﻏﻴﺮت ﺣﻖ او را ﺑﻪ دار آوﻳﺨﺖ‪» .‬ﺟﺮﻣﺶ« ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‬
‫ﺟﺮﻣﺶ ﭘﻴﺶ ﺣﻖ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻧﻪ ﺟﺮﻣﺶ ﭘﻴﺶ ﻣﺮدم‪.‬‬
‫ﮔﻔﺖ آن ﻳﺎر ﻛﺰ و ﮔﺸﺖ ﺳﺮ دار ﺑﻠﻨﺪ‬

‫ﺟﺮﻣﺶ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ اﺳﺮار ﻫﻮﻳﺪا ﻣﻲﻛﺮد‬

‫ﻓﻴﺾ روح اﻟﻘﺪس ار ﺑﺎز ﻣﺪد ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‬

‫دﻳﮕﺮان ﻫﻢ ﺑﻜﻨﻨﺪ ّآﻧﺠﻪ ﻣﺴﻴﺤﺎ ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬

‫اﮔﺮ ﻓﻴﺾ اﻟﻬﻲ‪ ،‬ﻋﻨﺎﻳﺖ اﻟﻬﻲ ﺑﺮﺳﺪ ]دﻳﮕﺮان ﻫﻢ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻣﺴﻴﺢ اﻧﺠﺎم ﻣﻲداد اﻧﺠﺎم‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ(؛ آن ﻣﻌﺠﺰهﻫﺎي ﻋﻴﺴﻮي در اﺛﺮ اﺗﺼﺎل ﺑﻪ ﺣﻖ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪134‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫آﻧﻜﻪ ﭼﻮن ﻏﻨﭽﻪ دﻟﺶ راز ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﻨﻬﻔﺖ‬

‫ورق ﺧﺎﻃﺮ از اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻣﺤﺸّﻲ ﻣﻲﻛﺮد‬

‫آن ﻛﻪ اﺳﺮار ﭘﻨﻬﺎن داﺷﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﺷﻴﻪ ﻗﻠﺒﺶ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪﻫﺎ را ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻫﻢ ﺑﺎز ﺣﺎﻓﻆ‬
‫اﺷﻌﺎر دﻳﮕﺮي دارد‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻈﻬﺮﻳﺖ اﺗّﻢ اﻧﺴﺎن ﻛﻪ در ﻋﺮﻓﺎن ﺑﺎب ﺑﺴﻴﺎر وﺳﻴﻌﻲ اﺳﺖ و ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر در ﻣﻮﺿﻮع ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺷﻌﺮش در اﻳﻨﺠﺎ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﻧﺴﺎن ﻗﺒﻞ اﻟﺪﻧﻴﺎ‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ازﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ در زﻣﻴﻨﻪء اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ اﻧﺴﺎن ﻗﺒﻞاﻟﺪﻧﻴﺎ اﺳﺖ‪ .‬در دﻳﺪ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬اﻧﺴﺎن‬
‫ﻳﻚ ﻣﻮﺟﻮد ﺧﺎﻛﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف دﻳﺪﻫﺎي ﻣﺎدي و ﺑﺮﺧﻲ از دﻳﺪﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻛﻪ ]ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ[ ﻃﺒﻴﻌﺖ اﺳﺖ و‬
‫ﺑﻌﺪ در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻳﻚ ﻓﻌﻞ و اﻧﻔﻌﺎلﻫﺎﻳﻲ ﺷﺪ و اﻧﺴﺎن ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪ و روح و روان اﻧﺴﺎن ﻫﻢ ﺷﻴﺌﻲ اﺳﺖ ﻣﻮﻟﻮد‬
‫اﻳﻦ؛ ﻧﻪ‪ ،‬در ﺟﻬﺎنﺑﻴﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ اﻧﺴﺎن ﻳﻚ ﻣﻮﻃﻨﻲ ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ دﻧﻴﺎ دارد‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻌﻨﺎي اﻓﻼﻃﻮﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺣﺘﻤﺎً اﻳﻨﺠﻮر ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ روح اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺻﻮرت ﺷﺨﺼﻲ و ﻓﺮدي در ﻳﻚ ﺟﻬﺎن دﻳﮕﺮي ﺑﻮده‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻣﺮﻏﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲاﻳﺪ در آﺷﻴﺎﻧﻪ ﺟﺎ ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﺮود ﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ اﺻﻠﺶ از آﻧﺠﺎﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺮﺗﻮي اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫آﻧﺠﺎ ﺗﺎﺑﻴﺪه و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ آﻧﺠﺎ ﻫﻢ ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻢ در اﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻆ زﻳﺎد آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﺑﻌﻀﻲ اﺷﻌﺎرش‬
‫را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻧﻢ‪ .‬ﻏﺰل ﻳﻌﻨﻲ ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲاي دارد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﺪﻳﻦ در ﻧﻪ ﭘﻲ ﺣﺸﻤﺖ و ﺟﺎه آﻣﺪهاﻳﻢ‬

‫از ﺑﺪ ﺣﺎدﺛﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﭘﻨﺎه آﻣﺪهاﻳﻢ‬

‫اﺷﺎره ﺑﻪ داﺳﺘﺎن آدم اﺳﺖ ﺑﺎ ﺗﻐﺒﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲاش‪ ،‬داﺳﺘﺎن ﻋﺼﻴﺎن آدم و راﻧﺪه ﺷﺪﻧﺶ و‪...‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪135‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺗﺎ ﺑﻪ اﻗﻠﻴﻢ وﺟﻮد اﻳﻦ ﻫﻤﻪ راه آﻣﺪهاﻳﻢ‬

‫رﻫﺮو ﻣﻨﺰل ﻋﺸﻘﻴﻢ و ز ﺳﺮﺣﺪ ﻋﺪم‬

‫ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻋﺎرف ﻫﺴﺘﻲ را ﻣﻮﻟﻮد ﻋﺸﻖ ﻣﻲداﻧﺪ )ﻛُﻨْﺖ‪ ‬ﻛَﻨﺰاً ﻣ‪‬ﺨْﻔﻴ‪‬ﺎً ﻓَﺎَﺟ‪‬ﺒ‪‬ﺒ‪‬ﺖ‪ ‬اَنْ اُﻋﺮَف‪ ‬ﻓَﺨَﻠَﻘْﺖ‪ ‬اﻟْﺨَﻠْﻖَ ﻟ‪‬ﻜَﻲ‪‬‬
‫اُﻋ‪‬ﺮَف‪.(‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻠﺒﻜﺎري اﻳﻦ ﻣﻬﺮ ﮔﻴﺎه آﻣﺪهاﻳﻢ‬

‫ﺳﺒﺰهء ﺧﻂ ﺗﻮ دﻳﺪﻳﻢ و ز ﺑﺴﺘﺎن ﺑﻬﺸﺖ‬

‫ﻣﺎ از آﻧﺠﺎ آﻣﺪهاﻳﻢ اﻳﻨﺠﺎ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻨﺞ ﻛﻪ ﺷﺪ ﺧﺎزن او روح اﻣﻴﻦ‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﻪ ﮔﺪاﻳﻲ ﺑﻪ در ﺧﺎﻧﻪء ﺷﺎه آﻣﺪهاﻳﻢ‬

‫در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل آﻣﺪهاﻳﻢ اﻳﻨﺠﺎ ﻛﺎﻣﻞ ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﻌﻠﻴﺖ ﺑﺮﺳﻴﻢ و ﺑﺮﮔﺮدي‪.‬‬
‫ﻟﻨﮕﺮ ﺣﻠﻢ ﺗﻮ اي ﻛﺸﺘﻲ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﻛﺠﺎﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺑﺤﺮ ﻛﺮم ﻏﺮق ﮔﻨﺎه آﻣﺪهاﻳﻢ‬

‫آﺑﺮو ﻣﻲرود اي اﺑﺮ ﺧﻄﺎﭘﻮش ﺑﺒﺎر‬

‫ﻛﻪ ﺑﻪ دﻳﻮان ﻋﻤﻞ ﻧﺎﻣﻪ ﺳﻴﺎه آﻣﺪهاﻳﻢ‬

‫در ﻳﻚ ﻏﺰل دﻳﮕﺮش ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪء »اﻧﺴﺎن ﻗﺒﻞ اﻟﺪﻧﻴﺎ« را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻓﺎش ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ و از ﮔﻔﺘﻪء ﺧﻮد دﻟﺸﺎدم‬

‫ﺑﻨﺪه ﻋﺸﻘﻢ و از ﻫﺮ دو ﺟﻬﺎن آزادم‬

‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺮ ﻟﻮح دﻟﻢ ﺟﺰ اﻟﻒ ﻗﺎﻣﺖ دوﺳﺖ‬

‫ﭼﻪ ﻛﻨﻢ ﺣﺮف دﮔﺮ ﻳﺎد ﻧﺪاد اﺳﺘﺎدم‬

‫ﻃﺎﻳﺮ ﮔﻠﺸﻦ ﻗﺪﺳﻢ ﭼﻪ دﻫﻢ ﺷﺮح ﻓﺮاق‬

‫ﻛﻪ در اﻳﻦ داﻣﮕﻪ ﺣﺎدﺛﻪ ﭼﻮن اﻓﺘﺎدم‬

‫‪ - 1‬ﺑﺎ ﭼﻪ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﻋﻈﻴﻤﻲ ]آﻣﺪهاﻳﻢ[‬

‫‪136‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻦ ﻣﻠﻚ ﺑﻮدم و ﻓﺮدوس ﺑﺮﻳﻦ ﺟﺎﻳﻢ ﺑﻮد‬

‫آدم آورد در اﻳﻦ دﻳﺮ ﺧﺮاب آﺑﺎدم‬

‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ »آدم آورد« از ﻧﻈﺮ ﻋﺎرف ﻳﻚ ﻧﻘﺼﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻛﻤﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﻋﺼﻴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻣﻐﻔﺮت و ﺗﻮﺑﻪ و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﺻﻼً ﻛﻤﺎل آدم در ﻋﺼﻴﺎن ﺑﻮد وﻟﻲ ﻧﻪ در ﻋﺼﻴﺎن از‬
‫آﻧﺠﻬﺖ ﻛﻪ ﻋﺼﻴﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺼﻴﺎن اﮔﺮ ﻋﺼﻴﺎن ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺑﺸﻮد‪ ،‬آن ﻧﺰول اﺳﺖ و اﻧﺤﻄﺎط و ﺳﻘﻮط‪،‬‬
‫وﻟﻲ اﮔﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺗﻮﺑﻪ و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﺸﻮد آن ﻛﻤﺎل اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﺎﻳﻪ ﻃﻮﺑﻲ و دﻟﺠﻮﻳﻲ ﺣﻮر و ﻟﺐ ﺣﻮض‬

‫ﺑﻪ ﻫﻮاي ﺳﺮ ﻛﻮي ﺗﻮ ﺑﺮﻓﺖ از ﻳﺎدم‬

‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در آﻧﺠﺎ ﺑﻮد ﻫﻤﻪ را ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﺣﺎﻻ اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﻣﻲروﻳﻢ‪ .‬در ﻏﺰل‬
‫دﻳﮕﺮي ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ روي اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺧﻴﻠﻲ ﺗﻜﻴﻪ دارد‪:‬‬
‫ﭼﻪ ﮔﻮﻳﻤﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﺨﺎﻧﻪ دوش ﻣﺴﺖ و ﺧﺮاب‬

‫ﺳﺮوش ﻋﺎﻟﻢ ﻏﻴﺒﻢ ﭼﻪ ﻣﮋدهﻫﺎ داده اﺳﺖ‬

‫ﻛﻪ اي ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻈﺮ ﺷﺎﻫﺒﺎز ﺳﺪره ﻧﺸﻴﻦ‬

‫ﻧﺸﻴﻤﻦ ﺗﻮ ﻧﻪ اﻳﻦ ﻛﻨﺞ ﻣﺤﻨﺖ آﺑﺎد اﺳﺖ‬

‫ﺗﻮ را ز ﻛﻨﮕﺮهء ﻋﺮش ﻣﻲزﻧﻨﺪ ﺻﻔﻴﺮ‬

‫ﻧﺪاﻧﻤﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ داﻣﮕﻪ ﭼﻪ اﻓﺘﺎد اﺳﺖ‬

‫ﺑﺎز ﻏﺰل دﻳﮕﺮ‪:‬‬
‫ﺣﺠﺎب ﭼﻬﺮهء ﺟﺎن ﻣﻲﺷﻮد ﻏﺒﺎر ﺗﻨﻢ‬

‫‪1‬‬

‫ﺧﻮﺷﺎ دﻣﻲ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﭼﻬﺮه ﭘﺮده ﺑﺮﻓﻜﻨﻢ‬

‫‪2‬‬

‫‪ - 1‬ﺗﻦ را ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻛﺮده ﺑﻪ ﻏﺒﺎري ﻛﻪ روي اﻳﻦ ﭼﻬﺮه را ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ - 2‬اﻳﻦ ﺗﻦ را راه ﻛﻨﻢ و ﺑﺮوم‪.‬‬

‫‪137‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻦ ﺣﻘﻴﻘﺘﺎً ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻲﻛﻨﻢ از ﻳﻚ ﻋﺪه ﻣﺮدﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻜﻪ دﺳﺘﻲ و دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻻ ﻫﺮ‬
‫ﺟﻮر ﻫﺴﺖ اﻣﺜﺎل ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻪ ﻳﻚ ﺷﻜﻠﻲ ﻣﺴﺦ ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ از اﻳﻦ راه و ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺎﻷﺧﺮه ﺑﻪ ﺟﺎي‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﺮدم را ﺑﺎﻻ ﺑﺒﺮﻧﺪ و ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻓﺴﺎد و ﺗﺒﺎﻫﻲ و اﻧﺤﺮاف ﺳﻮق ﺑﺪﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﺻﻼً ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﺎد و ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﻧﺒﻮده؛ ﺣﺎﻻ ﺧﻮد ﺑﻴﭽﺎره ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ‬
‫ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺠﺎب ﭼﻬﺮهء ﺟﺎن ﻣﻲﺷﻮد ﻏﺒﺎر ﺗﻨﻢ‬

‫ﺧﻮﺷﺎ دﻣﻲ ﻛﻪ از اﻳﻦ ﭼﻬﺮه ﭘﺮده ﺑﺮﻓﻜﻨﻢ‬

‫ﭼﻨﻴﻦ ﻗﻔﺲ ﻧﻪ ﺳﺰاي ﭼﻮ ﻣﻦ ﺧﻮش اﻟﺤﺎﻧﻲ روم ﺑﻪ روﺿﻪء رﺿﻮان ﻛﻪ ﻣﺮغ آن ﭼﻤﻨﻢ‬
‫اﺳﺖ‬

‫ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫اﮔﺮ ز ﺧﻮن دﻟﻢ ﺑﻮي ﺷﻮق ﻣﻲآﻳﺪ‬

‫ﻋﺠﺐ ﻣﺪار ﻛﻪ ﻫﻤﺪرد ﻧﺎﻓﻪء ﺧﺘﻨﻢ‬

‫‪1‬‬

‫ﺟﺪا ﺷﺪﻧﺶ از آﻧﺠﺎ ]را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ[‪ .‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﻧﺎﻓﻪء ﺧﺘﻦ )اﻟﺒﺘﻪ در ﻋﺎﻟﻢ ﺷﻌﺮ اﻳﻦ ﺗﺸﺒﻴﻪ‬
‫را ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ( اﻳﻦ ﺑﻮي ﺧﻮﺷﺶ را از ﭼﻪ دارد؟ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﻢ ﺟﻮار آﻫﻮ ﺑﻮده‪ ،‬ﻣﺪﺗﻲ در زﻳﺮ ﺷﻜﻢ‬
‫آﻫﻮ‪ -‬اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد زﻳﺒﺎ ﻛﻪ ﺿﺮباﻟﻤﺜﻠﻲ زﻳﺒﺎﻳﻲ اﺳﺖ‪ -‬ﺑﻮد؛ اﮔﺮ ﺗﻮ از ﺧﻮن دل ﻣﻦ ﺑﻮي ﻣﺸﻚ‬
‫ﻣﻲﺷﻨﻮي‪ ،‬آﺧﺮ ﻣﻦ ﻳﻚ روزي ﺑﺎ او ﺑﻮدهام‪.‬‬
‫ﻃﺮاز ﭘﻴﺮﻫﻦ زرﻛﺸﻢ ﻣﺒﻴﻦ ﭼﻮن ﺷﻤﻊ‬

‫ﻛﻪ ﺳﻮزﻫﺎﺳﺖ ﻧﻬﺎﻧﻲ درون ﭘﻴﺮﻫﻨﻢ‬

‫در ﻳﻚ ﻏﺰل دﻳﮕﺮ در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭼﻞ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ رﻓﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻻف ﻣﻲزﻧﻢ‬

‫‪ - 1‬ﺑﻌﻀﻲ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ »ﺑﻮي ﻋﺸﻖ ﻣﻲآﻳﺪ«‪.‬‬

‫‪138‬‬

‫ﻛﺰ ﭼﺎﻛﺮان ﭘﻴﺮ ﻣﻐﺎن ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﻨﻢ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﻳﻤﻦ ﻋﺎﻃﻔﺖ ﭘﻴﺮ ﻣﻲ ﻓﺮوش‬

‫ﺳﺎﻏﺮ ﺗﻬﻲ ﻧﺸﺪ ز ﻣﻲ ﺻﺎﻓﺖ روﺷﻨﻢ‬

‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ در ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻣﺪﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ در ﺳﻠﻮك ﺑﻮدم ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻓﻴﺾ ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻢ و اﻟﻬﺎﻣﺎت و‬
‫اﺷﺮاﻗﺎت و ﻣﻜﺎﺷﻔﺎت داﺷﺘﻪام‪.‬‬

‫از ﺟﺎه ﻋﺸﻖ و دوﻟﺖ رﻧﺪان ﭘﺎﻛﺒﺎز‬

‫ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺻﺪر ﻣﺼﻄﺒﻪﻫﺎ ﺑﻮد ﻣﺴﻜﻨﻢ‬

‫در ﺷﺄن ﻣﻦ ﺑﻪ د‪‬ردﻛﺸﻲ ﻃﻦّ ﺑﺪ ﻣﺒﺮ‬

‫ﻛ‪Ĥ‬ﻟﻮده ﮔﺸﺖ ﺟﺎﻣﻪ وﻟﻲ ﭘﺎﻛﺪاﻣﻨﻢ‬

‫اﻳﻦ »آﻟﻮده ﮔﺸﺖ ﺟﺎﻣﻪ وﻟﻲ ﭘﺎﻛﺪاﻣﻨﻢ« ﻫﻤﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺪﻧﺎﻣﻲ اﺳﺖ‪) ،‬ﺣﺎﻻ اﮔﺮ ﻓﺮﺻﺘﻲ ﺷﺪ‪ ،‬در ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﻧﻴﻜﻨﺎﻣﻲ و ﺑﺪﻧﺎﻣﻲ ﺳﺨﻦ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﮔﻔﺖ( ﻳﻌﻨﻲ ﺷﻜﺴﺘﻦ ﻧﺎم و ﻧﻨﮓ‪ ،‬ﻳﻚ روﺷﻲ اﻧﺪﻛﻲ ﺷﺒﻴﻪ ﻣﻼﻣﺘﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ در ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ ﺑﻮده‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻈﺎﻫﺮ ﻛﺮدن ﺑﻪ ﻳﻚ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺑﺮ ﺧﻼف آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺧﻮب ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﺑﺪي در ﻣﻴﺎن ﻋﻮام ﺗﻈﺎﻫﺮ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ روﺷﻲ ﺑﻮده ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻻ اﻳﻦ‬
‫روش ﺧﻮب ﻳﺎ ﺑﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻛﺎر ﻧﺪارم‪ ،‬وﻟﻲ ﭼﻨﻴﻦ روﺷﻲ ﺑﻮده‪ .‬ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺷﻬﺒﺎز دﺳﺖ ﭘﺎدﺷﻬﻢ اﻳﻦ ﭼﻪ ﺣﺎﻟﺖ اﺳﺖ‬

‫ﻛﺰ ﻳﺎد ﺑﺮدهاﻧﺪ ﻫﻮاي ﻧﺸﻴﻤﻨﻢ‬

‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻳﻚ ﺷﻌﺮ را اﻧﺴﺎن اﺣﺘﻤﺎل ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ در آن واﺣﺪ دو ﻣﻌﻨﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻢ ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎه زﻣﺎن ﺧﻮدش‪ ،‬رواﺑﻂ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺧﻮدش ﺑﺎ او را ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﻢ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‬
‫ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﺧﻮدش را ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻢ ﻳﻢ ﻣﺴﺄﻟﻪ‪.‬‬

‫ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎان در ﺟﻬﺎن‬
‫ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ درﺑﺎره اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺴﺄﻟﻪ دﻳﮕﺮ در ﻣﻴﺎن ﻋﺮﻓﺎ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎﺑﻊ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺳﺖ‬
‫و آن ﻣﺴﺄﻟﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎن در‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪139‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﺟﻬﺎن« ﻃﺮح ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ در ادﺑﻴﺎت ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ‪ ،‬اﻧﺴﺎن در دﻧﻴﺎ ﺣﻜﻢ ﻳﻚ ﻓﺮدي را دارد ﻛﻪ در ﺑﻼ‬
‫ﻏﺮﺑﺖ ﺑﺴﺮ ﻣﻲﺑﺮد‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﻮر اﺣﺴﺎس ﻏﺮﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ اﺣﺴﺎس ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ اﺣﺴﺎس ﻋﺪم ﺗﺠﺎﻧﺲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﺑﻌﺪ از ﻫﺰار ﺳﺎل ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ را زدهاﻧﺪ ﺣﺎﻻ ﺗﺎزه ﻓﺮﻧﮕﻴﻬﺎ در ﻓﻠﺴﻔﻪﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ ﻣﺴﺄﻟﻪ‬
‫ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎن را ﻣﻄﺮح ﻛﺮدهاﻧﺪ آﻧﻬﻢ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺷﻜﻞ ﻛﺜﻴﻒ ﭘﻠﻴﺪي؛ وﻟﻲ اﻳﻦ اﺣﺴﺎس واﻗﻌﺎً در اﻧﺴﺎن‬
‫ﻫﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪء اﻳﻨﻜﻪ اﻧﺴﺎن در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﻳﻚ ﻧﻮع اﺣﺴﺎس ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﻲ ﺑﺎ ﻫﻤﻪء اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻳﻚ‬
‫ﻧﻮع اﺣﺴﺎس ﻏﺮﺑﺖ در ﻫﻤﻪء ﻋﺎﻟﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ؛ ﭼﺮا؟ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺑﺮاي اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ‪ ،‬آﻧﻜﻪ »ﻣﺎ« ي واﻗﻌﻲ‬
‫ﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن روح اﻟﻬﻲ‪» ،‬و‪‬ﻧَﻔَﺨْﺖ‪ ‬ﻓﻴﻪ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦْ روﺣﻲ« ﻫﺴﺖ‪ ،‬از ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ اﻓﺎﺿﻪ ﺷﺪه و ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﺮﮔﺮدد‪ ،‬وﻃﻦ اﺻﻠﻲاش اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬وﻃﻦ اﺻﻠﻲاش اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻳﻨﺠﺎ وﻃﻦ ﺳﻨﮓ اﺳﺖ‪ ،‬وﻃﻦ‬
‫ﺧﺎك اﺳﺖ‪ ،‬وﻃﻦ ﻛﻠﻮخ اﺳﺖ‪ ،‬وﻃﻦ ﮔﻴﺎه اﺳﺖ‪ ،‬وﻃﻦ ﺳﮓ اﺳﺖ‪ ،‬وﻃﻦ ﺣﻴﻮان اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻮﺟﻮدات‬
‫ﺻﺪدرﺻﺪ ﻃﺒﻴﻌﻲ‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﺎ ﻳﻚ ﻣﻮﺟﻮد ﺻﺪدرﺻﺪ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬آن واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﺎوراء‬
‫اﻟﻄﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ‪ ،‬وﻃﻦ اﺻﻠﻲ ﻣﺎ آﻧﺠﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎ را از آﻧﺠﺎ ﺟﺪا ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ در اﻳﻨﺠﺎ ﻏﺮﻳﺐ‬
‫ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ .‬آﻧﻮﻗﺖ در اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻏﺮﺑﺖ ﭼﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﻋﺎﻟﻲ و ﻟﻄﻴﻔﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ!‬
‫داﺳﺘﺎن ﻃﻮﻃﻲ را در ﻣﺜﻨﻮي ﺷﻨﻴﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻳﻚ ﺗﺎﺟﺮي ﺑﻮد و ﻳﻚ ﻃﻮﻃﻲ داﺷﺖ )و ﻃﻮﻃﻲ را‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻً از ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ(‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ] ﺑﻪ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن[ ﺑﺮود ﺑﭽﻪﻫﺎ را ﺟﻤﻊ ﻛﺮد‪ ،‬از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﻃﻮﻃﻴﻬﻢ آﻧﺠﺎ ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺖ ﺣﺎﻻ ﻫﺮ ﺳﻔﺎرﺷﻲ دارﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ از ﺳﻔﺮ ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدم ﺑﺮاي‬
‫ﺷﻤﺎ ﺳﻮﻏﺎﺗﻲ ﺑﻴﺎورم‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻳﻚ ﭼﻴﺰي ﮔﻔﺖ و ﻃﻮﻃﻲ ﮔﻔﺖ ﻣﻦ ﺣﺮﻓﻲ‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬

‫‪140‬‬

‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻧﺪارم ﻏﻴﺮ از اﻳﻨﻜﻪ آﻧﺠﺎ وﻗﺘﻲ ﻣﻲروي در ﺑﺎﻏﺴﺘﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻃﻮﻃﻴﻬﺎ را ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﮕﻮ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﻳﻚ‬
‫ﻧﻔﺮي از ﺧﻮدﺗﺎن‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﻛﻪ ﻫﻢ ﺟﻨﺲ ﺷﻤﺎﺳﺖ اﻳﻨﺠﺎ ﻧﺰد ﻣﻦ در ﻗﻔﺲ اﺳﺖ و ﺷﺮح ﺣﺎل ﻣﺮا ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ‬
‫ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﻦ‪ ،‬ﻣﻦ ﺳﻔﺎرش دﻳﮕﺮي ﻧﺪارم‪ ،‬آﻧﻮﻗﺖ اﮔﺮ آﻧﻬﺎ ﭘﻴﻐﺎﻣﻲ داﺷﺘﻨﺪ ﭘﻴﻐﺎﻣﺸﺎن را ﺑﺮاي ﻣﻦ ﺑﻴﺎور‪ .‬او‬
‫رﻓﺖ و ﺳﻔﺮش را اﻧﺠﺎم داد و ﺑﻌﺪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ ﭘﻴﻐﺎم ﻃﻮﻃﻲ را رﺳﺎﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ رﻓﺖ در ﺟﻨﮕﻠﻲ ﻛﻪ ﻃﻮﻃﻲ‬
‫ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺎد ﺑﻮد و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻃﻮﻃﻴﻬﺎ اﻳﺴﺘﺎد و ﺣﺮﻓﺶ را زد ﻛﻪ ﺑﻠﻪ ﻣﻦ ﻃﻮﻃﻲاي دارم اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ و‬
‫وﺿﻌﺶ اﻳﻨﻄﻮر اﺳﺖ و ﻣﻦ ﻳﻚ ﻗﻔﺴﻲ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﻬﻴﻪ ﻛﺮدهام و وﻗﺘﻲ ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺑﻴﺎﻳﻢ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﭘﻴﻐﺎﻣﻲ داد‪ ،‬ﺣﺎﻻ اﮔﺮ ﺷﻤﺎ ﭘﻴﻐﺎﻣﻲ دارﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺗﺎ اﻳﻦ را ﮔﻔﺘﻢ دﻳﺪم ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻃﻮﻃﻴﻬﺎ ﻣﺜﻞ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺳﻜﺘﻪ ﻛﺮدﻧﺪ و ﻣﺮدﻧﺪ‪ ،‬از روي درﺧﺘﻬﺎ اﻓﺘﺎدﻧﺪ روي زﻣﻴﻦ‪ .‬اي ﺑﺎﺑﺎ اﻳﻦ ﭼﻪ ﻛﺎري ﺑﻮد ﻣﻦ‬
‫ﻛﺮدم‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﻣﺮگ ﻫﺰارﻫﺎ ﻃﻮﻃﻲ ﺷﺪﻫﻢ! وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺮﮔﺸﺖ ﺳﻮﻏﺎﺗﻴﻬﺎ را آورد‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮﻃﻲ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻃﻮﻃﻲ‬
‫ﮔﻔﺖ آﻳﺎ ﭘﻴﻐﺎم ﻣﺮا رﺳﺎﻧﺪي؟ ﮔﻔﺖ ﺑﻠﻪ رﺳﺎﻧﺪم وﻟﻲ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﮔﻔﺖ ﭼﻪ ﺷﺪ؟ ﮔﻔﺖ ﺗﺎ ﮔﻔﺘﻢ‪،‬ﻫﻤﻪء‬
‫آﻧﻬﺎ ﻳﻜﺠﺎ ﻣﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻢ ﺗﺎ ﺷﻨﻴﺪ ﻫﻤﺎن ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻮد ﻫﻤﺎنﻃﻮر از ﻏﺼﻪ اﻓﺘﺎد و ﻣﺮد‪ .‬ﻋﺠﺐ ﻛﺎري! ﺑﺎز‬
‫ﻳﻚ ﻣﺮگ دﻳﮕﺮي! ﻏﺼﻪاش اﻓﺰون ﺷﺪ ﭼﻮن ﻃﻮﻃﻲ ﻋﺰﻳﺰش ﻣﺮد‪ ،‬وﻟﻲ دﻳﮕﺮ ﻛﺎري ﻧﻤﻲﺷﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﭘﺎي‬
‫ﻃﻮﻃﻲ را ﮔﺮﻓﺖ و آن را از ﻗﻔﺲ ﺑﻴﺮون اﻧﺪاﺧﺖ؛ ﺗﺎ اﻧﺪاﺧﺖ ﺑﻴﺮون‪ ،‬ﻃﻮﻃﻲ ﭘﺮواز ﻛﺮد و رﻓﺖ‪ .‬ﻣﻌﻠﻮم‬
‫ﺷﺪ آن درس ﺑﻮده‪ ،‬ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺗﻮ اﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ از اﻳﻦ ﻗﻔﺲ آزاد ﺷﻮي ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻤﻴﺮي‪.‬‬
‫ﺑﻤﻴﺮ اي دوﺳﺖ ﻗﺒﻞ از ﻣﺮگ اﮔﺮ ﻣﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮاﻫﻲ ﻛﻪ ادرﻳﺲ از ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮدن ﺑﻬﺸﺘﻲ ﮔﺸﺖ ﭘﻴﺶ‬
‫ازﻣﺎ‬

‫ﻣﻮﺗﻮا ﻗَﺒ‪‬ﻞَ اَنْ ﺗَﻤﻮﺗﻮا‬

‫‪1‬‬

‫‪ - 1‬ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ج ‪ /69‬ص‪.317‬‬

‫‪141‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫اَﺧّْﺮِﺟﻮا ﻣ‪‬ﻦَ اﻟﺪ‪‬ﻧْﻴﺎ ﻗُﻠﻮﺑ‪‬ﻜُﻢ‪ ‬ﻣ‪‬ﻦْ ﻗَﺒ‪‬ﻞِ اَنْ ﺗُﺨْﺮَج‪ ‬ﻣ‪‬ﻨْﻬﺎ اَﺑ‪‬ﺪاﻧُﻜُﻢ‪1 .‬‬
‫ﻓﻬﻤﻴﺪ از ﻣﺮدن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت واﻗﻌﻲ ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﺗﺎ از ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﻤﻴﺮد‪ -‬ﻛﻪ ﺧﻮد ﺣﺎﻓﻆ در اﻳﻦ‬
‫زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺨﻨﺎن زﻳﺎدي دارد‪ -‬ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ زﻧﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺗﻮ ﻛﺰ ﺳﺮاي ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﻤﻲروي ﺑﻴﺮون‬

‫ﻛﺠﺎ ﺑﻪ ﻛﻮي ﻃﺮﻳﻘﺖ ﮔﺬر ﺗﻮاﻧﻲ ﻛﺮد‬

‫ﻏﺮض اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻃﻮﻃﻲ از آن ﻃﻮﻃﻴﺴﺘﺎن )ﺑﻪ اﺻﻄﻼح( آﻣﺪه ﺑﻮد‪ ،‬در ﻗﻔﺲ و ﻏﺮﻳﺐ ﺑﻮد؛ اﻳﻦ‬
‫ﺿﺮباﻟﻤﺜﻞ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺟﻬﺎن دﻳﮕﺮ آﻣﺪه و اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﺑﺮاي او ﻗﻔﺲ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻮدش ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻗﻔﺲ ﻧﻪ ﺳﺰاي ﭼﻮن ﻣﻦ ﺧﻮشاﻟﺤﺎﻧﻲ روم ﺑﻪ روﺿﻪء رﺿﻮان ﻛﻪ ﻣﺮغ آن ﭼﻤﻨﻢ‬
‫اﺳﺖ‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺮﻓﺎ ﺑﺤﺚ ﺑﺴﻴﺎر ﺷﺮﻳﻨﻲ دارﻧﺪ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎم‬
‫ﺟﺎﻣﻲ ﻗﻄﻌﻪاي دارد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫دﻻ ﺗﺎ ﻛﻲ در اﻳﻦ ﻛﺎخ ﻣﺠﺎزي‬

‫ﻛﻨﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻃﻔﻼن ﺧﺎﻛﺒﺎزي‬

‫ﺗﻮﻳﻲ آن دﺳﺖﭘﺮور ﻣﺮغ ﮔﺴﺘﺎخ‬

‫ﻛﻪ ﺑﻮدت آﺷﻴﺎن ﺑﻴﺮون از اﻳﻦ ﻛﺎخ‬

‫ﭼﺮا زان آﺷﻴﺎن ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ ﮔﺸﺘﻲ‬

‫ﭼﻮ دوﻧﺎن ﻣﺮغ اﻳﻦ وﻳﺮاﻧﻪ ﮔﺸﺘﻲ‬

‫ﺧﻠﻴﻞ آﺳﺎ دم از ﻣﻠﻚ ﻳﻘﻴﻦ زن‬

‫ﻧﻮاي ﻻاﺣﺐ اﻻﻓﻠﻴﻦ زن‬

‫و ﺑﺎز در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻮﻟﻮي ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬اﺻﻼً دﻳﺒﺎﭼﻪء ﻣﺜﻨﻮي ﺑﺎ ﻧﺎﻟﻪء ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎن آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫ﺑﺸﻨﻮ از ﻧﻲ ﭼﻮن ﺣﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬

‫از ﺟﺪاﻳﻴﻬﺎ ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬

‫ﭼﻪ ﺗﻤﺜﻴﻞ ﻋﺎﻟﻲاي اﺳﺖ! اﻳﻦ ﻧﺎﻟﻪء ﻧﻲ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﺎﻟﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻮل او ﺷﻮر در ﻫﻤﻪ ﺟﻬﺎن ﻓﻜﻨﺪه و ﻫﻤﻪ را‬
‫ﺑﻪ ﺗﺐ ﺣﺮﻛﺖ و ﺑﻪ ﻃﺮب و ﻫﻴﺠﺎن ﻣﻲآورد‪ ،‬ﻧﺎﻟﺔ‬

‫‪ - 1‬ﻧﻬﺞاﻟﺒﻼﻏﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﻪء ‪.203‬‬

‫‪142‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻧﺎﻟﻪء ﻏﺮﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎﻟﻪء ﺷﻮق اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎﻟﻪ ﻫﺠﺮان اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎﻟﻪء ﻣﻴﻞ ﺑﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻳﻚ‬
‫ﺗﻜﻪ ﭼﻮب ﻫﺴﺘﻢ؛ ﭼﻮن ﻣﺮا از ﻧﻴﺴﺘﺎن ﺑﺮﻳﺪﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ آورﻧﺪ اﻳﻦ ﻧﺎﻟﻪء ﻏﺮﺑﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺎﻧﺪهام‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﻳﻚ ﻋﺪه اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﻋﺪه ﺳﻨﮓ و ﻛﻠﻮخ و از اﻳﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎ‪ ،‬ﻣﻦ ﻛﻪ اﻳﻨﺠﺎ‬
‫ﻧﻲاي ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮﮔﺮدم ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺘﺎن‪ ،‬ﻣﻦ ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻏﺮﻳﺒﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺸﻨﻮ از ﻧﻲ ﭼﻮن ﺣﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬

‫از ﺟﺪاﻳﻴﻬﺎ ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬

‫ﻛﺰ ﻧﻴﺴﺘﺎن ﺗﺎ ﻣﺮا ﺑﺒﺮﻳﺪهاﻧﺪ‬

‫از ﻧﻔﻴﺮم ﻣﺮد و زن ﻧﺎﻟﻴﺪهاﻧﺪ‬

‫ﺳﻴﻨﻪ ﺧﻮاﻫﻢ ﺷﺮﺣﻪ از ﻓﺮاق‬

‫ﺗﺎ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﺷﺮح درد اﺷﺘﻴﺎق‬

‫ﻛﻪ اﻳﻦ دﻳﺒﺎﭼﻪء ﻣﺜﻨﻮي اﻧﺼﺎﻓﺎً ﺷﺎﻫﻜﺎري اﺳﺖ اﻣﺎ اﮔﺮ اﻧﺴﺎن رﻣﻮز ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ را ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﺎ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻛﺘﺐ‬
‫ﻋﺮﻓﺎ ]آﺷﻨﺎ ﻧﺒﺎﺷﺪ[ آﻧﻬﻢ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻓﺎرﺳﻲ ﻛﻪ ﻛﺎر ادﺑﻴﺎﺗﻲﻫﺎﺳﺖ )ادﺑﻴﺎﺗﻲﻫﺎي ﻣﺎ ﻣﻲروﻧﺪ ﭼﻬﺎر ﺗﺎ‬
‫دﻳﻮان ﺷﻌﺮ را ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ رﻣﻮز ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ آﺷﻨﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ(‪ ،‬ﺗﺎ اﻧﺴﺎن ﻛﺘﺐ ﻋﻠﻤﻲ‬
‫ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ – ﭼﻪ آﻧﻬﺎ ﻛﻪ در ﺳﻴﺮو ﺳﻠﻮك ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و ﭼﻪ آﻧﻬﺎ ﻛﻪ در ﻋﺮﻓﺎنِ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ‬
‫ﺷﺪه ﻣﺜﻞ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻣﺤﻴﻲاﻟﺪﻳﻦ – را درﺳﺖ ﻧﺨﻮاﻧﺪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺜﻨﻮي ﻳﺎ ﺣﺎﻓﻆ را ﺑﻔﻬﻤﺪ‪،‬ﻣﺤﺎل و‬
‫ﻣﻤﺘﻨﻊ اﺳﺖ‪ ،‬اﺻﻼً درك اﻳﻨﻬﺎ ﻛﺎر ادﻳﺐ و ادﺑﻴﺎﺗﻲ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﺷﻜﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻳﻚ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺷﻴﺮﻳﻦ دﻳﮕﺮي ﻣﻮﻟﻮي راﺟﻊ ﺑﻪ ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎن ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺠﻴﺐ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻠﻲ آورده از‬
‫ﻓﻴﻞ و ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‪ .‬ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻓﻴﻞ را از ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ؟ و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﻪ ﺳﺮ ﻓﻴﻞ ﻣﻲﻛﻮﺑﻨﺪ ﺗﺎ‬
‫ﺣﻮاﺳﺶ ﺑﻪ اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ ﻗﺪر اﻳﻦ را از ﺳﺮش ﺑﺮدارﻳﺪ ﺑﻪ ﻳﺎد ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻣﻲاﻓﺘﺪ‪ ،‬و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‬
‫ﻓﻴﻞ وﻗﺘﻲ ﻣﻲﺧﻮاﺑﺪ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن را ﺧﻮاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا؟ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ اﺻﻠﺶ از ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن اﺳﺖ‪ ،‬از آﻧﺠﺎ‬
‫آﻣﺪه‪ ،‬ﺣﺐاﻟﻮﻃﻦ اﺳﺖ‪ 1 .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‬

‫‪ - 1‬ﺷﻴﺦ ﺑﻬﺎﻳﻲ ﻳﻚ ﻗﻄﻌﻪ دارد در ﻧﺎن و ﺣﻠﻮا‪ ،‬در زﻣﻴﻨﻪ »ﺣﺐ‪ ‬اﻟﻮﻃﻦ ﻣﻦ اﻻﻳﻤﺎن« ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ وﻟﻲ ‪:‬‬
‫اﻳﻦ وﻃﻦ ﻣﺼﺮ و ﻋﺮاق و ﺷﺎم ﻧﻴﺴﺖ‬

‫اﻳﻦ وﻃﻦ ﺷﻬﺮي اﺳﺖ ﻛﻮ را ﻧﺎم ﻧﻴﺴﺖ‬

‫و ﺑﻌﺪ در ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﻫﻴﭻ وﻗﺖ از اﻳﻦ وﻃﻨﻬﺎي ﺧﺎﻛﻲ ﻣﺪح ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ؛ ﺣﺐ اﻟﻮﻃﻦ ﻳﻌﻨﻲ ]ﺣﺐ‪ [‬ﺑﻪ آن ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ ،‬ﺣﺐ وﻃـﻦ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎزﮔﺸﺖ واﻗﻌﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪143‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﻪ ﻓﻴﻞ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﺧﻮاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﻻغ ﻛﻪ ﻫﻴﭽﻮﻗﺖ ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﺧﻮاب ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن‬
‫اﻻغ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺎﺑﻘﻪ ذﻫﻨﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬وﻃﻨﺶ آﻧﺠﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬آﻧﻮﻗﺖ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ اﻳﻨﻜﻪ اﻧﺴﺎن آرزوي‬
‫ﺟﺎوﻳﺪاﻧﻲ و ﺧﻠﻮد دارد و اﻳﻨﻜﻪ اﻧﺴﺎن ﺟﻬﺎن را ﺑﺎ ﺧﻮدش ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و آرزوﻫﺎي ﺧﻮدش را آﻧﭽﻨﺎن‬
‫وﺳﻴﻊ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎن ﺑﺮاي آرزوﻫﺎي او ﻛﻮﭼﻚ اﺳﺖ ﻋﻠﺘﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﻫﻤﻪ آن‬
‫ﻳﺎدﮔﺎرﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺟﻬﺎن دﻳﮕﺮ دارد و آﻧﭽﻪ در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت آرزو در اﻧﺴﺎن ﺟﻠﻮه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﺜﻞ‬
‫آن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻋﺎﻟﻢ ﺧﻮاب ﺑﺮ ﻓﻴﻞ ﺟﻠﻮه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻓﻴﻞ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﺑﻴﺪاري دﻳﺪه و ﺑﻪ ﻳﺎدش‬
‫ﻫﺴﺖ وﻗﺘﻲ ﻣﻲﺧﻮاﺑﺪ ﻫﻤﺎن را ﺧﻮاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﺟﻬﺎن ﻣﺎﻗﺒﻞاﻟﻄﺒﻴﻌﻪ ﻣﻲدﻳﺪه اﺳﺖ‬
‫و ﺑﺎ آن آﺷﻨﺎﻳﻲ دارد‪ ،‬در اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﻛﻪ ﺑﺮاي او ﻣﺜﻞ ﺧﻮاب اﺳﺖ‪ -‬ﭼﻮن اَﻟﻨّﺎس‪ ‬ﻧ‪‬ﻴﺎم‪ ‬ﻓَﺎ‪‬ذا ﻣﺎﺗُﻮا اﻧْﺘَﺒ‪‬ﻬﻮا ‪- 1‬‬
‫ﺑﻪ ﺻﻮرت آرزوﻫﺎ‪ ،‬ﻣﻴﻠﻬﺎ‪ ،‬دردﻫﺎ‪ ،‬ﺷﻮﻗﻬﺎ‪ ،‬و ﻫﺠﺮاﻧﻬﺎ در روﺣﺶ ﻣﻦ ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻏﻴﺮاﻧﺴﺎن‬
‫اﻳﻨﭽﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪) .‬ﺧﻴﻠﻲ ﻋﺎﻟﻲ اﺳﺖ(‪ .‬آن وﻗﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﭘﻴﻞ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺎ ﭼﻮ ﺧﺴﺒﺪ اوﺳﺘﺎن‬

‫ﺧﻮاب ﺑﻴﻨﺪ ﺧﻄﻪء ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن‬

‫ﺧﺮ ﻧﺒﻴﻨﺪ ﻫﻴﭻ ﻫﻨﺪﺳﺘﺎن ﺑﻪ ﺧﻮاب‬

‫ﻛﻮ ز ﻫﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻧﻜﺮده اﺳﺖ اﻗﺘﺮاب‬

‫ذﻛﺮ ﻫﻨﺪﺳﺘﺎن ﻛﻨﺪ ﭘﻴﻞ از ﻃﻠﺐ‬

‫ﭘﺲ ﻣﺼﻮر ﮔﺮد آن ذﻛﺮش ﺑﻪ ﺷﺐ‬

‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻛﻪ در اﻧﺴﺎن ﻫﺴﺖ ﻣﻮﻟﻮد آن ﺳﺎﻗﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ از آﻧﺠﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ‬
‫ﻫﻢ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دﻳﺪﻳﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ - 1‬ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار‪ ،‬ج ‪ /4‬ص ‪.42‬‬

‫‪144‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻛﻪ اي ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻈﺮ ﺷﺎﻫﺒﺎز ﺳﺪره ﻧﺸﻴﻦ‬

‫ﻧﺸﻴﻤﻦ ﺗﻮ ﻧﻪ اﻳﻦ ﻛﻨﺞ ﻣﺤﻨﺖ آﺑﺎد اﺳﺖ‬

‫ﺑﺎز اﻧﺴﺎن را ﻣﺜﻞ ﻳﻚ ﻣﺮﻏﻲ ﻛﻪ از آﺷﻴﺎﻧﻪء ﺧﻮدش آواره ﺷﺪه آﻣﺪه در ﺧﺮاﺑﻪ‪ ،‬آن آﺷﻴﺎﻧﻪ اﺳﺖ اﻳﻦ‬
‫ﺧﺮاﺑﻪ؛ در ﻣﻨﻄﻖ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣﺮغ ﺑﻴﺮون از آﺷﻴﺎﻧﻪ و ﺟﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ در ﺧﺮاﺑﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح آن را »آﻫﻮي وﺣﺸﻲ« ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ‪ -‬و زﻳﺎد ﻫﻢ ﻫﺴﺖ‪ -‬ﻳﻚ اﺷﻌﺎر دو ﺑﻴﺘﻲ‬
‫دوﺑﻴﺘﻲ دارد ﻛﻪ ﻏﺰل ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ردﻳﻒ و ﻗﺎﻓﻴﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در آﻧﺠﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﺣﺎﻓﻆ ﺗﻤﺎم‬
‫ﺳﻌﻴﺶ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﺮﺑﺖ اﻧﺴﺎن را ﻧﺸﺎن ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ آن آﻫﻮي وﺣﺸﻲ‪-‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ آﻫﻮي ﻏﻴﺮاﻫﻠﻲ‪ -‬ﻛﻪ او را ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪو از ﺧﻴﻞ آﻫﻮان ﺟﺪا ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪك‬
‫اﻻ اي آﻫﻮي وﺣﺸﻲ ﻛﺠﺎﻳﻲ‬

‫ﻣﺮا ﺑﺎ ﺗﻮﺳﺖ ﭼﻨﺪﻳﻦ آﺷﻨﺎﻳﻲ‬

‫دو ﺗﻨﻬﺎ و دو ﺳﺮﮔﺮدان دو ﺑﻲﻛﺲ‬

‫دد و داﻣﺖ ﻛﻤﻴﻦ از ﭘﻴﺶ و از ﭘﺲ‬

‫ﺑﻴﺎ ﺗﺎ ﺣﺎل ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‬

‫ﻣﺮاد ﻫﻢ ﺑﺠﻮﻳﻲ ار ﺗﻮاﻧﻴﻢ‬

‫ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ دﺷﺖ ﻣﺸﻮ‪‬ش‬

‫ﭼﺮاﮔﺎﻫﻲ ﻧﺪارد ﺧﺮّم و ﺧﻮش‬

‫ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ اي رﻓﻴﻘﺎن‬

‫رﻓﻴﻖ ﺑﻲﻛﺴﺎن ﻳﺎر ﻏﺮﻳﺒﺎن‬

‫‪] - 1‬ﻳﻌﻨﻲ[ اﻳﻨﺠﺎ ﺟﺎي ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪145‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﻏﺮﻳﺐ ﺑﺎ ﻏﺮﻳﺐ ﻗﻮم و ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ‪ ،‬دو ﺗﺎ ﻏﺮﻳﺐ وﻗﺘﻲ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﺜﻞ اﻳﻦ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ دو ﺗﺎ ﻗﻮم و ﺧﻮﻳﺶ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ اي رﻓﻴﻘﺎن‬

‫رﻓﻴﻖ ﺑﻲﻛﺴﺎن ﻳﺎر ﻏﺮﻳﺒﺎن‬

‫ﻣﮕﺮ ﺧﺼﺮ ﻣﺒﺎرك ﭘﻲ درآﻳﺪ‬

‫زﻳﻤﻦ ﻫﻤﺘﺶ ﻛﺎري ﮔﺸﺎﻳﺪ‬

‫ﻣﮕﺮ وﻗﺖ وﻓﺎ ﭘﺮوردن آﻣﺪ‬

‫ﻛﻪ ﻓﺎﻟﻢ » ﻻﺗَﺬَر‪‬ﻧﻲ ﻓَﺮْداً« آﻣﺪ‬

‫اﻳﻦ » ﻻﺗَﺬَر‪‬ﻧﻲ ﻓَﺮْداً« در ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻋﺮﻓﺎﻧﻲ ﻳﻌﻨﻲ ﺧﺪاﻳﺎ ﻣﺮا در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﮕﺬار‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﺑﺪه‬
‫ﻛﻪ از ﺳﺮاي ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻋﺒﻮر ﻛﻨﻢ‪ .‬اﮔﺮ اﻧﺴﺎن در ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﻣﺎوراء ﻃﺒﻴﻌﺖ‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ در ﺗﺒﻌﻴﺪﮔﺎه و در ﻏﺮﺑﺖ ﺑﺴﺮ ﺑﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻞ »ﺳﻴﺒﺮي« اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﻴﻨﻢ ﻫﺴﺖ ﻳﺎد از ﭘﻴﺮ داﻧﺎ‬

‫ﻓﺮاﻣﻮﺷﻢ ﻧﺸﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﻫﻤﺎﻧﺎ‬

‫ﻛﻪ روزي رﻫﺮوي در ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻟﻄﻔﺶ ﮔﻔﺖ رﻧﺪي رهﻧﺸﻴﻨﻲ‬
‫‪1‬‬

‫ﻛﻪ اي ﺳﺎﻟﻚ ﭼﻪ در اﻧﺒﺎﻧﻪ داري‬

‫ﺑﻴﺎ داﻣﻲ ﺑﻨﻪ ﮔﺮ داﻧﻪ داري‬

‫ﺟﻮاﺑﺶ داد ﮔﻔﺘﺎ دام دارم‬

‫وﻟﻲ ﺳﻴﻤﺮغ ﻣﻲﺑﺎﻳﺪ ﺷﻜﺎرم‬

‫ﻣﻦ ﺑﺎ اﻳﻦ دام ﻏﻴﺮ از ﺳﻴﻤﺮغ ﻛﻪ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺮﻏﺎن اﺳﺖ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﺷﻜﺎر ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ .‬ﻣﻲ داﻧﻴﺪ ﺳﻴﻤﺮغ‬
‫ﺿﺮباﻟﻤﺜﻞ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ .‬اﺻﻼً ﻣﻨﻄﻖاﻟﻄﻴﺮ ﻋﻄﺎر در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪء ﺳﻴﻤﺮغ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮدش‬
‫ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬ﺣﺎﻓﻆ ﻫﻢ ﮔﺎﻫﻲ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻪ »ﻋﻨﻘﺎ« ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﺟﺎﻫﺎ دارد و‪...‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ - 1‬ﺑﻴﺎ ﻳﻚ داﻣﻲ ﺑﻴﻨﺪازﻳﻢ ﺑﺮاي ﺷﻜﺎر‪.‬‬
‫‪ ]- 2‬ﭼﻨﺪ دﻗﻴﻘﻪاي از ﭘﺎﻳﺎن ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ روي ﻧﻮار ﻇﺒﻂ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪[.‬‬

‫‪146‬‬

‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﺔ ﺳﺎﻳﺖ ﻧﺴﻴﻢ ﻣﻄﻬ‪‬ﺮ‬
‫‪www.nasimemotahar.com‬‬
‫ﻟﻄﻔﺎً ﻧﻮاﻗﺺ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺗﺎﻳﭙﻲ را اﻃﻼع دﻫﻴﺪ‪.‬‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful