You are on page 1of 138

|1

Byk Patlamadan Byk Beyine


13,7 Milyar Yln yks

Dr. Sultan Tarlac Nroloji Uzman

|2

Evrenin Uzun Tarihi


Kesin hakikate gelince, bilen yoktur onu Ne o bilinir ne de tanrlar Ne de konutuum btn bu eyler hatta nk ans eseri biri son hakikati dile getirecek olsa Kendi de bilmeyecek bunu nk her ey tahminlerden dokunmu bir adan ibaret.
Ksenofanes (M 6. yy)

sl Saylar ve Kelvin Hakknda Not

Konu ierisinde arpm iareti x yerine simgesi ile gsterilecektir.


Aada, zaman zaman son derece kk ya da byk saylardan bahsedeceiz. Bunlarn temsil iin sl biimde yazlmalar bir kolaylk salamasna karn, saylarn ne kadar korkun byk ya da kk olduklarn kavramamz da engelleyebilirler. 100.000.000.000 eklinde ifade edilen bir yz milyar kendinin bykln epey hissettirmesine karn yazm zordur. Oysa 1011 eklinde yazm kolaydr. Ama ihtiamn kaybeder ve hatta saylarn birbirine gre karlatrln da kamufle eder. rnein, 1012, 1010un yz katdr. ok daha byk bir saydr ama ilk bakta neredeyse ayndrlar. Dier bir rnek ise Gnein ktlesi olan 21033 gramdr. Ton cinsinden ise 21027 gibi, yine de byk bir saydr. Gzlenebilir evrende yaklak 10 milyar galaksi ve yaklak 1078 atom vardr. Bu evrende anlam olan en byk saydr. Dolays ile fiziksel evreni tanmlamak iin byk ve sl saylar kullanmaktan baka kar yol yoktur. 10un kuvvetleri negatif kullanldklarnda, ok kk saylar temsil eder. 1/1.000.000.000, 10-9 olarak yazlr. Scaklktan (Kelvin), elektronvoltla (eV) llen enerjiye dnm yaplrken basit bir kural vardr: sten 4 karlr. r; 106 eV (=1 MeV)=1010 derece scaklk. nceleri, scaklk leinde bir noktay belirtmek amacyla bir derecelemeden sz etmek iin derece Kelvin kullanlmt. Termodinamik tanmlanan scaklk, llebilirdir. Kelvin herhangi bir scakl gstermek iin kullanlabilecei (lek zerinde bir derece) gibi, bir scaklk farkn ya da araln gstermek iin de kullanlabilir. Dolays ile suyun kaynama noktas

|3
373,15K, donma noktas 273,15K dendii gibi, bu scaklk arasndaki fark 100 derecedir demek yerine 100 Kelvin de denebilir. Gnlk yaamda Kelvin ile ifade edilen scaklklardan 273,15 kartlarak ifade edilen ve birimi celcius (C) olan Santigrat kullanlr. Dier yandan, kozmik Santigrat leinde llen, fakat buzun erime noktas yerine mutlak sfra gre ifade edilen scaklklar, "Kelvin derecesi" olarak sylenebilir. Bulunan kozmik mikrodalga s nm ya da kozmik mikrodalga fon nm olarak da ifade edilen, aslnda kozmik arka plan radyo grlts ya da daha doru bir ifade ile elektromanyetik bir dalgadr. Buradaki nm geni bir ifadedir ve tm dalgaboylarn kapsar (xnlar, kzltesi, grnr, mortesi, radyo dalgalar...). Bu kozmik arka plan nmna edeer bir scaklk vardr. Sonuta bu dalgalar radyo teleskoplarla kaydedilir ve radyo teleskop termometre olmadndan, gzlenen radyo grltsnn iddeti "edeer scaklk" cinsinden ifade edilir. Bu da 2,27 veya 270,43 santigrat veya yuvarlak olarak 3Ke denk gelir. Bu scaklk ayn zamanda iddeti 0,1 cm dalgaboyunda nm scaklna edeerdir.

Patlam te! Hemde Byk Byk patlama dncesi 1920lerde ortaya atlm ve ancak 1965te kozmik arka plan nmnn ortaya konulmas ile dorulanmtr. Bu nm, evrenin ok scak, iddetli ve ani bir balangla ortaya ktnn ak kantyd. Buna ramen, 1960larda, her devrimci teoride olduu gibi, evrendeki tm maddenin byk patlamann ilk 3 dakikas iinde olutuu fikrini komik bulup, kahkahalarla glen bilimadamlar da ska grlmekteydi. Oysa btn kantlar yava yava evrenin sonlu bir zamanda ortaya ktn gstermekteydi. Ex nihilo nihil fit (hibir eyden hibir ey domaz) daha anlalr hale geldi. Kuram destekleyen nemli deliller art arda tespit edilmeye baland. Evrenin genilediinin tespiti tam bir srpriz oldu. nk o zamana kadar inanlan, duraan evren modeliydi. Yani evren sonsuzdan beri hep vard. Duraan evren modeli Aristotelese kadar uzanmaktayd. Gemiin snrllna ve evrenin sonsuz olamayacana iaret eden u iki tr fiziki delil vardr: termodinamik kanunlar ve evrenin genileme kuram. Termodinamik, evrenin zaman zerinde art gsteren dzensizliini (entropi) ne srer ve evrensel bir kuraldr. Evren sonsuz bir zaman sresine sahip olmu olsayd, snn scaktan souk cisimlere geii durumuna ulaacaktk. Ve u an buz gibi donmu ve karanlk bir evrende olacaktk.

|4 Buna ek olarak en nemli kantlardan biri, arka plan=zemin fon masdr. Bu fon mas elektromanyetik dalgadr. Iss yaklak 2,72 Kdir (ya da 270,43 santigrat derece). Arka fon, kaynan byk patlamadan sonraki 300400.000 yllk dnemden alr ve bu dnemde evrendeki s yaklak 3000 Kdir. Fon nm, evrenin galaksi ve kuarsarlardan ok nceki, henz herhangi bir cismin olumad dnemine bakabilmemizi salar. Evrenin genilemesi ile fon ss yaklak 1000 faktr ile azalarak bugn llen deeri ile yaklak 2,72 K dt. Yz milyar yl sonra daha da azalarak 1 K decektir. Tm gkyz boyunca hemen hemen e dalmldr (izotropik). Uzayn farkl blgelerinde ve ynlerinde yalnzca yz binde bir orannda deiir. Bu dengeli dalm, balangtan yaklak bir saniye sonra evrenin her yerinde scakln eit olduunu gsterir. Bu dnemin ardndan ise evrendeki madde younluu eit ve dengeli dalmamtr. Genellikle gkadalarda kmelenmi ve younlamtr. Evrenin kmelenen grnr madde arl yaklak 1048 tondur. Ancak, bu arlk deerine gre evren kendi ktle ekiminden kurtularak srekli olarak genilemek durumunda kalacakt. Genileyen evren her nesneyi komularndan uzaklatrmaya abalar. Buna karn cisimler aras karlkl ktleekimi kuvvetleri buna kar kar ve cisimleri bir araya getirmeye alr.1 Krmzya kayma evrenin genilediinin bir baka kantdr. Klasik bir fizik kural olarak, bize yaklaan bir k dalgasnn dalgaboyu klr, skr ve maviye kaym grrz. Uzaklama hareketi srasnda ise dalgaboyu byr ve bu kez krmzya kayar. Yaplan gzlemlerle, yldzlarn ve galaksi kmelerinin krmzya kayd yani evrenin geniledii anlalmtr. Edwin Hubble, galaksilerden gelen inceleyerek (1920), neredeyse btn galaksilerin Dnyaya olan mesafeleri R ile orantl, bir V hz ile bizden uzaklatn (tayf incelemesinde krmzya kaydn kefetti. Buna gre evren genilemektedir. Evrene teleskopla bakldnda, yldz dalmlar ve yldzlarn oluturduu galaksiler, kmeler tek biimli olarak dalr. zellikle bu tek biimlilik yakndaki yldz ve galaksiler iin belirgindir. Kozmik arka plan masnda olduu gibi, evrende tercihli bir yn yoktur. Galaksilerin evrendeki dalmlar ile bunlarn parlaklklarnn krmzya kaymas, radyo kaynaklarnn, gerek x-nlar gerekse kara cisim masnn eynl oluu bunun kantlarndandr.2 Her ynde,
1 2

Weinberg S. lk Dakika. TBTAK Yay. 1998. zemre AY. Teorik Fizik Dersleri. stanbul nv. Yay. Kozmolojiye Giri. 1981;74

|5 kk farklarla da olsa ayn ekilde grnen madde dalm vardr. Ancak, kural olarak evrenin her ynde tam homojen olmas durumunda galaksiler hibir zaman ortaya kamazd. Bu nedenle younlukta kk dalgalanmalarn olmas gerekir. Bunlar tohum grevi grerek ve milyarlarca yl sonra galaksi oluumuna imkn verecektir. Balangta 100 binde 1 oranndaki bir dalm farkll imdiki galaksilerin oluumu iin yeterlidir. Bu eynllk balangta bir noktadan yaylmn gstergesidir. Dier bir ifade ile evrenin bir noktadan genilediinin gstergesidir.

Resim. 106.688 galaksiden yaplan kaytlamada grld gibi evrendeki galaksi dalm genellikle dengelidir (izotropik).

Byk patlamay destekleyen dier bir kant da, teoride ngrlen ve gerekte gzlenen helyum younluklar arasnda evrende byk uyum olmasdr. Helyum, yldzlarn iinde nkleer fzyon yoluyla sentezlenir. Yldzlar aras blgelerde helyum bolluu %27 oranndadr. Yldzlarda da yzde birka orannda farklarla helyum bolluu her yerde ayndr. Bu uyum, u anda, byk patlamadan 13,7 milyar yl sonraki bir anda byk patlamadan yalnzca bir saniye sonras iin yaplan hesaplarn doruluunu da gsterir.3

Silk J. Evrenin Ksa Tarihi. TBTAK yay. 1997;111-112.

|6 Olbers paradoksu Geceleri gkyznn karanlk olmas, evrenin bir balangc olduunun ve duraan-sonsuzdan beri olmadnn ayr bir gstergesidir. Dnyann kendi etrafnda dnmesi gece-gndz dngsn olutururken, 23,5 derece eimle Gne evresinde dnmesi mevsimleri oluturur. Gndz, Dnyamzn Gnee bakan ksmnda aydnlk-gn olur. Uzun dnem hkim olan dnce, evrenin sonsuzluktan beri var olduuydu. Sonsuzluktan beri var olan bir evrende (duraan evren modeli), gece gkyz neden karanlkt?4 Gece gkyznn karanlk olmas bir yana, sonsuz parlaklkta olmas gerekiyordu. nk milyarlarca galaksi ve galaksilerin olutuu yldzlar vard. Eer uzayn snr yoksa balangtan beri evren varsa, bu durumda sonsuz sayda yldz var demektir. Bu da bol miktarda k anlamna gelir. Yldzlar uzaya s ve nm aktrlar ve bu bolukta yava yava birikir. Eer yldzlar sonsuz zamandan beri varsalar, nmn da sonsuz younlukta olmas gerekirdi. Dier yandan hepimizin her gece gkyzne baknca ahit olduumuz gibi, gece gkyz karanlktr. Bu sadece bizim gzmzn grmesin bal deildir, ayn zamanda lm aralaryla da (teleskoplar) ayn ekilde izlenir.

ekil. Eer evren sonsuzdan beri varsa, soldaki gzlemcinin, yldzlardan gelen klarn birikimi sonucu gece gkyzn sadaki gibi gndz aydnlndan daha parlak grmesi gerekirdi. Yaplan hesaplara gre btn galaksilerin
4

Hoyle F ve Narlikar J. The Physics-Astronomy Frontier. San Francisco: Freeman and Company. 1980;12-5.

|7
toplam ma enerjilerinin de, sonsuz ve ezeli bir evren iin sonsuz olmas ya da baka bir ifade ile gecenin gndz kadar parlak olmas gerekirdi.5

Aslnda bu sorunun ilk sorulmas 1577 kadar eski bir tarih olmasna karn, bilimsel camia iinde Heinrich Olbers tarafndan (1826) sorulmutur. 1577 ylndan sonra, yaklak 500 yl birok astronomun kafasn kurcalayan soru bu olmutu: neden gkyz karanlktr? Hatta Mark Twain ve air Edgar Allan Poe konu zerinde yazm, her ikisi de evrenin bir balangcnn kabul edilmesi durumunda sorunun zleceini belirtmilerdir. Ancak, bu sezgisel yaklamlar, bilim insanlarnn mantksal yaklamlarnda yerini alamamtr. Bu durumu aklamak iin dnem dnem deiik fikirler ne srlmtr: n gelirken boluktaki tozlarca ve galaksilerce emilmesi, ters kare yasasna gre (iki kat uzaklktaki yldzn drtte bir, kat uzaklktaki yldzn ve parlakl dokuzda birdir) uzaktaki yldzlarn nn daha snk olmas gibi... Konu ile ilgili ilk ciddi matematiksel hesaplamalar, Jean Phillipe Chesaux tarafndan 1744 ylnda yapld. Chesaux ilk nce sonsuzdan beri var olan, soan kabuu gibi bir evren tasarlad ve gzlemciyi (Dnyay) merkezine yerletirdi. In uzaklkla zayflamasn da hesaba katarak yapt hesaplarla, geceleyin gkyznn gndze gre 180 bin kat parlak olmas gerektiini tespit etti. Sonuta, hesapla gzlem arasndaki uyumazl aklamak iin, yldzlardan ulaan n yldzlar aras tozlar tarafndan emildiini ve zayflatldn ne srd. nk geceleri alma odasndan dar baktnda gkyz karanlkt.6 Herkes tarafndan kabul edilmeyen bu yant tatmin edici bulunmad. Buna ilaveten yldzlarn uzayda dengeli ve rastlantsal dalmad, birbirlerinin arkalarna gelip klarn rtebilecekleri, ounun snk olduu gibi grler ne srld. Ayrntl bir zm 1901 ylnda Lord Kelvin ne srd: her biri 100 milyar yldzdan oluan galaksilerin, yeterince yldz iermediinden gkyznn karanlk olabileceini ne srd. Galaksilerdeki yldzlar uzaya serpitirsek de, sonsuz bir uzayda, tm uzay doldurmaya yetecek kadar fazla deildiler. Modern hesaplara gre evrenin grnen genilii 1023 k yldr, yani bu kadar sredir aydnlatma yapmaktadr. Ancak biliyoruz ki, Gneimiz gibi yldzlarn yaam sresi 1010 yldr. Dolays
5 6

zemre AY. Teorik Fizik Dersleri. Kozmolojiye Giri. stanbul nv. Yay. 1981;32. http://physics.uwstout.edu/physqz/olber.html

|8 ile baz yldzlar snm olabilirler ya da klar henz bize ulamamtr. Oysa bu yantlarn hibiri tatmin edici deildir. nk kabul edilen evrenin duraan olduu ve sonsuzdan beri var olduu teorisidir. Bugn biliyoruz ki, evren duraan deildir ve genilemektedir. 1922 ylnda matematiksel olarak ortaya konan genileyen evren dncesi, 1929 ylnda Edwin Hubblen gzlemleri ile doruland. 1965 ylnda da kozmik arka plan masnn kefi evrenin geniledii dncesini iyice glendirdi. Bylece sonsuzdan beri var olan duraan evren modeli geerliliini kaybetti. Evrenimiz henz, gecelerin aydnlk olmas iin ok genti ve yalnzca 13,7 milyar yanda idi. Dolays ile hibir yldz 10 milyar yldan daha uzun sre k yaym olamazd. lk olarak, evrenin genilemesi ayn zamanda gemite daha skk olduu anlamna da gelir. Galaksiler aras genileme olduka, birim bana den foton=k younluu azalr ve daha az aydnlk durum gerekleir. Buna ek olarak genilemeye bal olarak, krmzya kayma olay olduundan fotonlarn bir ksm emilir ve daha dk enerji seviyelerine inerek, grlebilirlii azalr. kincisi yldzlar sonsuzdan beri yerlerinde olamazlard. Ortalama bir yldz yaam sresi 1010 yldr ve yaktlar gnmze kadar oktan bitmi olurdu. nc olarak da, evrenin bir balangc vard. Dolays ile u ana kadar yldz klarnn evrenin her yerini doldurmasna yetecek kadar zaman gememitir. Tm gkyznn geceleyin gndz gibi aydnlk olmas iin 1023 yln gemesine gerek vardr.

|9

lk Dakikalar
Balang ncesi Dnem Bizim iin bilinmeyen fizik kurallar. Tanrnn yarataca evren hakkndaki dnceleri, Her eyin teorisi (ToE, Theory of Everything) bilgisi ya da Levh-i Mahfz veri taban alm... Balangtaki fizik kurallarna gre evrenin tm mrnn ekillenmesi... Platonun Demiurgosunun (zaten belirlenmi fizik yasalarnn snrlar iinde alan bir Tanr) bir tipi bizim evrenimizde balar. Ve biz evren neden bu ekilde? diye soran akll yaratklar olarak, sonlu beyinlerimizle sonsuz uzay kavramaya alrz.

| 10 Daha sonra ortaya kacak olan zaman ve uzay kavramlarndan bahsedilemez. nk her ikisi de henz yok. Gnlk yaamda, olaylarn ardk gerekletii fikrine alknzdr. Gemie doru uzattmz nedensellik zinciri ile belleimizi olutururuz. Byk patlamadan nce ne olduunu ya da byk patlamaya neyin neden olduunu sormak anlamszdr. Zamann olmad yerde allm anlamda nedensellik dncesi ve bir ilk neden arama da anlamszdr. Ancak, bunu anlamsz kabul edip de bilim olmadn ve bu noktadan ncesinin dininmetafiziin konusu olduunu ne srmek yanltr. nk bilim kanunlar, evrenin balangcndan hemen nce askya alnm olamazlar. Bilinen bir gerek, balangta evrenin ok basit bir yapda olduudur. Sfr annda tekillik denen bir nokta sz konusudur. Sorun Fiziki bir nedenin imknszl herhangi bir nedenin varlndan kuku duymak iin bir gereke olabilir mi? eklinde konabilir. Var olma ve zaman arasndaki iliki hakknda nemli birok soru ortaya kar: Evren ne zaman balad? Evreni ne nceler? Evrenin hacminin sfr olduu, sfr zaman temsil eden tekillik anlamnda tyi kullandmz dnelim. Evren t=0da m yoksa ondan sonra bir noktada m balad? Kimileri tekilliin sadece bir genileme srecinin ideal limitinden baka bir ey olmadn ne srerler. Bu gre gre evren t=0dan sonra hemen varla geer. Evrenin t=0 zamannda var olmaya baladn varsaydmzda evreni ne nceler? Evren Byk patlama ile kozmik saatin tik-taklarn seslendirerek genilemeye balad. Genileyen madde deil, evrenin kendi dokusuydu. Zamanla gzmzle grdmz fiziksel sistemlerin eitlilii ortaya kt. Evrende zaman getike rgtl karmaklk da artt. Henz elimizde evrenin tam bir tanm yoktur ve tek bildiimiz srekli uzanp gittiidir. Aydnlanmann byk filozofu Immanuel Kant, insan aklnn evreni anlama asndan tmyle yetersiz olduuna inanmaktayd. nsan aklnn fenomenal dnya insann mmkn tecrbe alanhakknda bilgi elde edinebileceini, ancak bir btn olarak evrenin tecrbemizin nesnesi olamayacan ne srd. zellikle de, evrenin yapsn aratrmaya her teebbs ettiinde, insan aklnn kanlmaz bir ekilde bizatihi tutarszlklara deceine inand. Bu elikileri antinomiler olarak adlandrd. Kantn ilk antinomisi, evrenin ya ve boyutu ile ilgilidir. Kant, evrenin uzaysal snr fikrinde olduu gibi evrenin balangc fikrinin tutarszln tartr. Kant ayet evren t=0 zamannda var olmaya balarsa, t=0dan nce hibir ey olmayan, sonsuz bir bo zaman geniliinin uzanm olmas gerektiini varsayar. Ayn ekilde Kant, evrenin uzaysal snrlar tesinde sonsuz bir bo uzayn uzanabileceine inanyordu. Bu ve benzeri tartmalar

| 11 bugn de astrofizikiler tarafndan yaplmaktadr. Ancak ulalan nokta Kanttan bir adm ileridir. Genel grelilik, uzay-zaman oluturmak zere, zaman boyutunu uzayn boyutu ile birletirir. Bu kuram, uzaydaki madde ve enerji dalmnn, uzay-zaman bktn, bu nedenle uzay-zamann dz olmadn syler ve ktle ekim etkisini de iine alr. Uzay ve zaman ayrlmaz bir btn olduundan, byk patlamadan hemen sonra uzayn oluumu ile beraberinde zaman da ortaya km oldu. Gemie doru bakldnda ve gidildiinde madde younluun sonsuz olduu tekillie gidilir ve zaman kaybolur. Augustine gre, Tanr zaman ve uzayn dndadr. Augustine, Tanrnn yaratltan nce ne yapt sorulduunda yant olarak zamann kendisinin Tanrnn yaratnn bir paras olarak olutuunu, bu nedenle basite nce olmadn belirtir. Bazlar ise iine fazla karanlar iin cehennemi hazrlyordu ifadesini ona uygun grrler. Bugn iin balangtan ncesi hakknda konumak zor olsa da, bu konuda dnen biliminsanlar vardr. zellikle sicim (string) teorisi bu konuda aydnlatc fikirlere yol amaktadr. Standart genileme teorisine gre, evren ilk ime dneminde homojen ve izotropikti. Byk patlama sonras hzl bir ime ortaya kar. Sicim teorisine gre genileme patlama ncesi ortaya kabilir. Bunu aklamak iin iki teori ne srlmtr. Birincisi, byk patlama ncesi evren, hemen hemen patlama sonras evrenin ayna grntsdr. Evrenin gemite sonsuz zamanda var olduu ve kaotik madde gazlar, radyasyon ile dolu olduunu ne srer. Madde kuvvetlerle bir araya toplanr ve baz blgelerde daha youn hale gelir. Maddenin ar younlamas, bu blgelerde kara delikler oluturur. Bunlarn birisinin ii bizim evrenimiz olabilir. kincisi ise ise ekpirotik senaryodur. Buna gre bizim evrenimiz, daha st boyutlu uzayda birok D-adrnn (D-brane; alt uzayda 3-boyutlu Dirichlet zar da denir) alkalanmalarndan bir tanesidir. Byk patlama bir adrn bir dierine arpmasyla ortaya km olabilir. Her iki senaryoda da ortak zellik vardr: Her ikisi de byk, souk, hemen hemen bo evrenle balar ve zlmemi problemler ierir. Her iki senaryoya gre evren asla yok olmayacak ve daima var olacaktr.7 Evrenin balangcna ne neden oldu ve yokluktan nasl olutu? Bu sorunun yant muammadr. Kuantum mekaniindeki bilgilerimize gre, paracklar srekli yaratlr ve yok edilir. Bundan dolay, ok geici bir var olua sahiptirler. Uzun sreli bir var olua sahip gerek
7

Gasperini M, Veneziano G. The pre-Big Bang scenario in string cosmology. Physics Report 2002; 1436-1439.

| 12 paracklar ktle, enerji, momentum deerleri arasnda kat ilikilere sahiptirler. Gerek boluk ya da vakum durumunun bile ii bo deildir. Ne kadar maddeden yoksun olursa olsun, evrenin bir paras gerekten tam olarak bo kabul edilemez. Kuantum boluu daha ok, srekli ortaya kan ve ortadan kaybolan bir paracklar denizine benzetilebilir. Bunlar sanal paracklardr. Herhangi bir gzlem eylemi bunlar gerek paracklar haline dntrr. Enerji, bu paracklar yaratmak iin boluktan dn alnr ve hemen hemen ayn anda geri verilir. Yaratlan paracklar ztlar ile birlikte ortaya kar ve bu iftler srekli olarak birbirlerini yok eder. Yani vakum bile boluk olarak dinamik ve canl bir boluktur. Planck dnemi 10-43 saniye 0,000000000000000000000000000000000001 saniye sonra... Zaman ve uzay, hatta her eyi ieren evren Byk Patlama ile 13,70,2 milyar yl nce balad. O zamanlar iin, dnyann gne yrngesinde dnmesi ile oluan yl kavram olmasa da, bugnk zaman akmz ya da alkanlmza gre, adlandrmak zorundayz. Byk Patlamadan hemen sonraki, 10-43 saniye Planck dnemi olarak adlandrlr. Bugn doada drt temel kuvvet olarak adlandrdmz kuvvetlerin hepsi bir arada ve henz ayrmam. Bu da daha ok alkalanp duran bir kpk olarak ele alnabilir. Scaklk 1032 derecedir. Madde ve antimadde dengesi madde ynnde bozulur. Scak orba kvamndaki evren genilemeye balar. Genileme dnemi: 10-37 saniye Evren genilemeye balar ve hzlanarak genilemeye (enflasyon=ime) devam eder. Ancak, genileme hz zaman iinde sabit kalmaz. Evrendeki tm madde ve enerji biimleri, daha sonralar ortaya kacak olan gkadalar arasnda ktleekimi etkisi ile da doru hareketi kstlayan bir fren ilevi grr. Genileme hz zamanla aamal olarak der. Bugne oranla evren bu dnemde daha hzl geniliyordu. Genileme ile birlikte madde younluu da azalr. Ayn zamanda da genileme ile evrenin ortalama scakl da azalr. Yarap iki katna ktnda scaklk yarya decektir. Burada bahsedilen genileme, uzayn kendisindeki genilemedir. Sfr hacim yalnzca maddenin sonsuz younlukta olduu anlamna gelmez, ayn zamanda uzayn hibir eye sktrlmad anlamna gelir. Dier bir ifade ile byk patlama madde ve enerji kadar, uzayn da kkenidir. Yani, iinde byk

| 13 patlamann olduu bir uzay yoktur. Ayn ey zaman kavram iinde geerlidir. Zamannda bir balangc vardr.8 Bu dnemde evren ok scaktr. Halen orba halindedir. ok scak olduundan madde oluumuna izin verilmez. Yksek enerjili fotonlar arptklar elektronlar protonlardan uzaklatrdklarndan, paracklarn birleerek kararl bir hidrojen atomu oluturmas engellenir. Bir atom oluur olumaz hemen yok olur. Var olmaya frsat bulamaz. Evren geniledike soumaya balam ve ardndan madde oluumuna izin kmtr. Balangtaki hkT denklemi dnemi (her eyin k veya foton olduu dnem, ve Tanr k olsun dedi gibi) giderek madde oluumuna izin verir hale gelir. Enerji Einstein denklemine gre maddeye dnr: E=mc2=h. Bu denklemlerde h Planck sabiti, frekans, k Boltzmann sabiti, T scaklk K, c n boluktaki hzdr. Byk birleik dnem: 10-35 saniye Drt temel kuvveti bir arada tutacak enerji 1019 GeVtur (milyar elektron volt). Drt kuvvetin her birinin, kendine ait tayc paracklar, etki mesafesi vardr. Bu kuvvetler; 1.Kuvvetli etkileim, 2.Elektromanyetik etkileimler, 3.Zayf etkileimler, 4. Ktleekimidir. Btn bu kuvvetler evrenin ilk saniyelerinde tek bir kuvvetti. Bu ilk zamanlarda ne protonlar, ne ntronlar ne de pionlar vard. Enerji genileme ile azaldka kuvvetler de ayrlrlar. Evrendeki drt temel kuvvet, byk birleik kuvvetten her biri ayrlr: nce ktle ekim, gl nkleer kuvvet ayrlr. Scaklk 1027 derece. Kuark ve antikuarklarn hkim olduu dnemdir. Gzlenebilir evrenin boyutlar, 10-35 saniye ile k hznn arpm sonucu 310-25 cm olarak bulunur. ime iki katna kar: 10-34 saniye ime bu devrede ktleekim kuvvetine gre inanlmaz derecede gldr. Bir saniyenin yz trilyon arp trilyon arp trilyonda biri kadar bir zamanda (10-34 saniye) evren iki kat geniler. Bundan yaklak 100 kat zaman sonra evren bir k ylna varacak byklkte bir ufuk oluturacak ekilde byyecektir. Sonraki kaderin belli olmas: 10-32 saniye Evrenin temel yaps ve fiziksel ierikleri bu sre sonunda tamamlanm srelerle belirlenir. Bundan sonrasnn maddesel kaderi artk belli olmutur.
8

Davies P. Son Dakika. Varlk-Bilim Yay. 1999;35

| 14 Elektrozayf dnem: 10-12 saniye Elektrozayf kuvvet, zayf ve elektromanyetik kuvvete ayrlr. Yaklak 19. yzyla kadar elektrik ve manyetik alann farkl eyler olduu dnlyordu. Gnmzde elektromanyetik ve zayf ekirdek kuvvetlerin tek bir elektrozayf kuvvet oluturduklar bilinmektedir. Evrenin balang aamasndaki bu zamanda her iki kuvvet birbirinden ayrlmtr. Hadron dnemi: 10-6 saniye Hadronlar atom alt paracklardr ve gl nkleer kuvvete maruz kalrlar. Kuark ve antikuarklardan oluurlar. Arac olan gluonlarla bir arada kalr, birbirlerine yapr gibi dururlar. Bu dnemde baryonlarla, kart baryonlar ufak bir farkla hemen hemen eit miktardadr. Baryonlar ve kart baryonlar birbirlerini yok etmekte ve ok yksek enerjili gamma fotonlar da maddeleerek baryon kart-baryon oluturmaktadr. Baryon+Kart baryon Gamma fotonlar Genileyen evrenle birlikte scaklk azalr ve 10-6 saniye sonunda btn kart baryonlar sahneden ekilir. Geriye kalanlar ise nkleonlara dnr. Pi mezonlar da yok olurlar ve 10-4 saniye sonra bu a sona erer. Lepton dnemi: 1 saniye Scaklk 1010 K der. Leptonlar pi-mezonlar, elektronlar ve ntrinolarn ve bunlarn kart paracklarnn tmne denir. Bu a pimezonlarn bozunmas ile balar. Evrenin ya 10 saniye mertebesine ulanca elektron ve pozitronlarn birbirlerini yok etmeleri durur. Lepton a sonunda serbest ntronlar ve protonlar eit sayda bulunur. Ntron ve protonlar birleir; hidrojen, helyum, lityum ve dteryum ekirdekleri oluur. Nkleosentez dnemi: 3 dakika Nkleer aktivite iin evren artk ok soumutur. Scaklk 109 derece. lk atom ekirdekleri kararl olarak olumaya balamtr. Evrenin %75i hidrojen, %25i helyum ve eser miktarda dteryum, lityum, berilyum ve borondan oluur. Ar elementler henz olumamtr.

| 15 Evrenin bundan sonra nasl davranaca konusunda tm fiziksel kanunlarn nasl seyredecei bir bakma belirlidir. lk 13,8 dakika Helyum ve trityum ekirdekleri arlkl olarak ortam doldururlar. lk 1000 yl Evrenin ortalama scakl 18 K. n galaksiler ve kuarsarlar ortaya kar. Deiyonizasyon dnemi: 379 bin yl sonra Scaklk 6-10 bin derece. Madde ve enerjinin tam olarak ayrlmas dnemidir. Balangtaki hzl genileme ile k enerjisi (fotonlar) zayflar ve madde younluu artmaya balar. Bu dnem genellikle byk patlamann sonu olarak kabul edilir. Teleskoplarn zamanda geriye bakt dnldnde, bu noktadan geriyi grebilmesi imknszdr. Bu noktadan geride atomlarn var olabilmesi iin evren ok ok scaktr. Madde iyonlar halinde bulunur. Bu iyonlar, evrenin opak bir k olarak grnmne neden olurlar. Yeterli atom olutuunda (souma ile) elektronlar ve ekirdekler atomlar oluturur. Atomlardaki elektronlar yalnzca belli dalga boyunda fotonlar emerler. Bu dalga boyu dnda kalanlar emilmez. Evren bu nedenle birok dalga boyu iin saydamdr. Bu nedenle deiyonizasyon dneminden nceki dnemin fotoraf ekilemez. Bu dneme ait kozmik mikrodalga fon mas, evrenin her yanndan tek biimli olarak kaydedilebilir. Galaksi ve yldz oluumu: 100 milyon1 milyar yl sonra lk olgun galaksiler ve kuarsarlar ortaya kar. Hidrojen ekirdeklerinin reiyonizasyonu oluur. Bu dnemde bir sinekten daha basit olan yldzlar oluur. Bu yldzlarn byk ktleli olanlar, hzla yaktlarn tketerek ar elementleri oluturur. Gne sistemimizin oluumu: 9 milyar yl sonra Bu evrede gneimiz ve etrafndaki gezegenler olutu. Gneimizin uzakl 149 milyon km, ktlesi 21030 kg (yani 332,950 Dnya ktlesi), kendi evresinde bir tur dn 25 Dnya gn srer. Yaklak saniyede 217 km hzla Dnya ve dier gezegenleri de beraberinde galaksimizde srkler. %90 hidrojen+%10 helyum ve ok az miktarda ar elementlerden oluur. Bu zamandan sonra, 10 milyar yllk mr daha vardr. Gnmzde ise yakt kaynaklarnn yarsn tketmitir ve kalan mr yaklak 5 milyar yldr. Gneimiz tipik dk ktleli bir

| 16 yldzdr. Hidrojeni srekli yanarak i ksmnda helyuma dnr. Helyum genelde atl bir i ekirdekte toplanr. Nkleer reaksiyonlar ise bu ekirdein d ksmnda (fzyon) gerekleir. ekirdein kendisi bu aamada s retimine katkda bulunmaz. Gne sistemimizin gezegenleri iki aileye ayrlr. Gnee yakn yer alan i gezegenler ve gneten uzakta yer alan d gezegenler. gezegenler; kaya biiminde, kat yzeyli ve uydularnn olmay ya da az sayda olmalar ile Dnyaya benzer. Bunlar Dnya ile birlikte toprak grubu gezegenleri oluturur: Merkr, Vens, Dnya ve Mars. Gneten daha uzakta bulunan gezegenler daha byk ama daha dk younluktadrlar. Yzeyleri kat deildir ve ok sayda uydular vardr. Bunlar; Jpiter, Satrn, Urans ve Neptndr. Gezegenlerin Gnee olan uzaklklar belli bir geometrik kurala uyar. Bu kural 1776 ylndan beri bilinmektedir ve Titius-Bode yasas olarak adlandrlr. Bu yasaya gre gezegenler gne evresinde belli yrngelerde bulunurlar. Buna Mars-Jpiter arasnda bulunan asteroit kuann yrngesi de dhildir. Yasann elde ettii tahmini yrnge uzaklklar ile llen gerek uzaklklar mkemmel bir ekilde uyumaktadr. Gezegenlerin bu yasaya neden uyduunun elle tutulur bir aklamas yoktur ve bunun bir kozmolojik kural olup olmad bilinmemektedir. Bu uzaklklar gezegenlerin ktle ve younluklarndan bamszdr. Ancak, sadece Neptn bu kural iner.
Tablo. Gne sisteminin gezegenleri, Gnee uzaklklar ve bir yllk periyotlar Gezegen Gnee T-B k1 yl Uydu uzaklk (a.b) yasas deeri Merkr 0,387 0,4 0 87,9 0 Vens 0,723 0,7 1 224,7 0 DNYA 1 1 2 365,25 1 Mars 1,523 1,6 4 1 yl 321,7 gn 2 Jpiter 5,203 5,2 16 11 yl 314,8 gn 63 Satrn 9,52 10,0 32 29 yl 167 gn 30 Urans 19,16 19,6 64 84 yl 7,7 gn 27 Neptn 30,02 164 yl 280,3 gn 13 Plton* 39,40 38,8 128 247 yl 249 gn 1 Gnee ortalama uzaklk astronomik birim (a.b): yaklak 150 milyon km, T-B; Titius-Bode gezegenlerin uzaklk yasas kanunu. Tabloda bu yasa ile ilikili Mars-Jpiter arasndaki asteroit kua gsterilmemitir. Asteroit kuann uzakl 2,77 astronomik birimdir ve T-B kanununa gre uzaklk 2,8dir. T-B yasas iin kullanlan denklem ok basittir: Gnee uzaklk iin: a=0,4+0,3k eklindedir. knin deeri k=0, 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128 eklinde

| 17
2nin katlarnn karesini gsterir. *Plton 2006 ylnda, Uluslararas Astronomi Dernei tarafndan gezegenler listesinden kaldrlp, cce gezegenler snfna alnmtr.

Yaklak 4,5 milyar yl nce, i gezegenler, ilk bir milyar yl akn dnemde, yzeylerinde byk deiikliklere neden olan youn meteor yamuruna maruz kaldlar. Sonraki srete bir ksm, tm ile (Merkr, Ay) dierleri ise ksmen (Mars) bu izleri korudu. Buna karlk Dnyamz ise, oluumundan bu yana geirdii byk jeolojik deiiklikler nedeni ile ilk dneminin hemen hemen btn hatralarn yzeyinden sildi. Dnyann levha tektonii, dier yersel gezegenlerde, bilinen bir edeeri olmayan, nemli tektonik oluumlar da beraberinde getirdi. Yerkre tarihi dalarn oluum evresi ile paralanma evresinin birbirini izlediini gsterir. Bu olaylar tektonik hareketlerle ilikilidir. Bu deiimle ilikili olarak yaam nce okyanuslarda balad, sonra trler eitlilik kazand ve ktalar zerinde oalarak yayld. gezegenlerde Dnyamzn uydusu olan Ay ile uydulama balar. Ay bizim tek doal uydumuzdur ve bizden 384 bin km uzaktadr. Ay yaklak olarak Dnyann meteor yamuru yaad dnemde youn yamura maruz kald ve yzey erozyonlar yaamadndan o dnemin izleri, bugn plak gzle bile Ay zerinde grlebilmektedir. 2,5 milyar yldan bu yana da ciddi bir yzeysel deiiklik yaamad. Ay, Dnya etrafnda 29,5 gnde bir dnerken, okyanus gelgitleri oluturur. Buna bal olarak ktalar 12 saate bir 30 cm ykselir ve alalr. Dnyann Ay zerine olan ekim etkisi ile Ay ylda Dnyadan 3 cm kadar uzaklar. Bu ekim etkisi karlkldr ve Dnya zerine de Ay ekim uygular. Buna bal olarak Dnyann dn yavalar. rnein 350 milyon yl nce bir Dnya ylnn 400 gn ve bir gnn de 22 saat olduu tahmin edilmektedir. Ay olmasayd Dnyamzdaki yaamn zora decei ve hatta yaama imkn olamayaca ynnde kantlar vardr. rnein, Dnyann eimli olan 23,5 derece, Ay yokluunda srekli olarak deiir ve dik eksen etrafnda yalpalard. Kuzey Afrika ve Msr buzlar altnda kalr, Antarktika l olurdu. Yine, her 100 milyon ylda bir olan Dnyasal kitlesel yok olular, Dnyaya yaklaan nesnelerin Ayn ekim gc ile etkilenmesi ile engellenebilir.
Tablo. Dnyamzdaki canllk srecinin zaman ierisinde deiimi. KAMBRYEN NCES 4.5 milyar yl nce Yer kabuu katlamas balad. Bunu izleyen milyonlarca yl boyunca yer kabuunda hibir canl yoktu. Mavi-yeil algler ve siyano

| 18
3.5 milyar yl 2 milyar yl bakteriler 3,8 milyar yl nce ortaya kt. Atmosferde oksijen birikmesi lk ok hcreliler snrl sayda grlmeye balar. Sadece bir ka tr eklinde (Ediacaralar) Bir anda ok sayda, ok hcreli ortaya kar. Kambriyen dnemi hayvanlarnn atalarna ait fosiller bulunamamtr. Omurgasz hayvan fosilleri bulunmutur. Bu dnemde ktalarn hareketi balad. Denizlerde kafadan bacakllar ve yosun hayvanlar grlmeye baland. lkel kabuklular ok yaygn hale geldi. Dev deniz akreplerinin bu dnemde soyu tkendi. Sadece denizlerde hayat bulunuyordu. lk zrhl balklar dnemi. Dnya bu dnemde iklimsel olarak ok scakt. Bu dnemdeki baz balk trlerinde akcier grlr. Bitkiler ve bcekler karada grlmeye baland. Erelti otu ve dev atkuyruklularn dnyaya hkim olduu dnem. 350 milyon yl nce, Dnyada bir yl yaklak 400 gn sryordu ve bir gn 22 saatti. Bu dnemin sonunda dnyadaki canl trlerinin %90 yeryznden silindi. Bu kitle halinde gerekleen en byk yok olutur. Dnya ktalar birleti ve Pangea denilen sper ktay oluturdu. lk memeli benzeri srngenler ortaya kt. Bu dnemde buzullama yoktu. Olaanst dengeli iklim koullar vard. Kular, srngenler ve memeliler bu dnemde ortaya kt. Dinozorlarn atalar ve daha gelimi memeli benzeri srngenler ortaya kt. Kafadan bacakllarn ounun kabuklar sarmal olarak grlmeye balanr. Dinozorlar dnya zerine yayld ve farkl dinozor trleri grlmeye baland. Bu dnemde balca kara hayvanlarn etilotul dinozorlar oluturuyordu. Bu dnemin sonuna doru birleik kta pangea paraland. Paralar imdi bulunduklar yerlere doru hareket etmeye baladlar. Bu dnemin sonunda dinozorlarn tm ve baz hayvan trleri kitleler halinde ortadan kalkt. lk atlar grlmeye baland. Yaltlm ktalarda birbirinden farkl topluluklar olumaya balad. Bu dnemde filler ve mamutlar grlmeye baland. Yirmi milyon

KAMBRYEN

540505 milyon yl nce

PALEOZOK 540-245 milyon yl nce

Ordovisiyen 505-438 Silriyen 438-360 Devonayan 408-360

Karbonifer 360-286

Permiyen 286-245

MEZOZOK

Triyas 245-208

Jura 208-144 Kratase 14464,4

SENOZOK 64,4 milyon yl nceden bugne

Tersiyer 64,41,6

| 19
yl nce ilk insanslar ortaya kt.

Kuvarterner 1,6dan bugne

Bugnk memelilere benzer memeliler dnemi. Ktalar bugnk konumlarna ulat. Bu dnemde drt buzul a yaand. nsan grlmeye baland.

Birinci zamanda Kaledonya ve sonra Hercynia evresi doa oluum olaynn egemenliindedir. Ktalar birbiri ile kaynaarak Pangeay oluturdu. Prekambriyen dnemde denizlerde balayan yaam eitlendi. Ktalar sk ormanlar kaplad ve zellikle Karbonifer dneminin kmr depolar olutu. Pangeann paralanmas ile okyanuslara yer ald ve ikinci zaman balad. Dinozorlar bu an sonunda yok oldu. Bu dnem sonunda kapaltohumlular ve memeliler ile nc zamana geildi. nemli bir zellik olarak Alp sradalar olutu. Yeryznde insann var oluu drdnc zamana rastlar. Bu dnemde, insanolunu ok zor doa koullar bekliyordu. Dnya souktu ve buzullar ok geni alanlar kaplamt. Buzullar yaklak bundan 10 bin yl nce eriyerek insanoluna scak iklimle beraber, yeni doa alanlar at. Bu alanlarda nce tarm geliti, ardndan yerleik hayat kuruldu. Yerleik hayatn verdii ilikilerle zenginleen dil ve yaz dili geliti.

BUGN, MDK ZAMAN Balangtan 13,70,2 milyar yl sonra Evrenin scakl ya da kozmik arka plan ss 2,72 K kadardr. Evren geniledike bu nm gc azalacak ve yz milyar yl sonra yaklak 1 K olacaktr. Byk patlamadan 10-35 saniye sonra evrenin genilii iki katna kt. Bugn ise evrenin boyutu 1026 kat artmtr. u andan itibaren ise iki kat genileme iin gereken zaman 31017 saniye, yani 10 milyar yldr. Genilemenin doruk noktasnda scaklk iyice azalarak dibe vuracaktr. Canlln en kk kodland DNAlarn dnya zerindeki kkeni 3,5 milyar yl ncesine kadar gitmektedir. Biyolojik evrim yava ileyen bir sretir. On bin yl nce tarma ve toplu hayata geen insanolu, 8 bin yl kadar nce yaz dilini gelitirdi. Bu ekilde rettii bilgiyi nesiller arasnda aktarabildi. Bilginin art hz, biyolojik evrimin ulaabileceinden ok tede ve hzl olmaktadr. Getiimiz 10 bin ylda DNAmzda nemli bir deiiklik olmad, ancak gelecek bin ylda kendi

| 20 DNAmza mdahale edip, yava olan biyolojik evrimin nne geebiliriz.9 Evrenin bu geni lekli yana ramen, Dnya denilen gezegende yaayan insan tr, ortalama 70 yl olan yaamn daha ok lm ve kan zerine kurmakta. Enerji kaynaklar, topraklar elde etmek iin birbirlerini ldrmeye almaktalar. GELECEK Evrenimizin sonsuza kadar genileyeceini ya da bir sre sonra kendi zerine keceini anlamamz salayacak olan bilgi, evrenin ktlesel younluunun ne kadar olduudur. Genileyen bir evrende herhangi iki nokta arasndaki uzaklk srekli olarak artar. Evren-uzay boyutlu olduundan, hacimde arta neden olur. Evren genilerken birim hacimdeki younluk azalr. Buna gre, evren 2 kat genilediinde younluk 8 kat azalr (23=8). Evrenin genilemesi, kinetik itici enerji ve potansiyel durdurucu enerjiler arasndaki denge ile salanr. Genileyen evrende, madden oluan cisimlerin ktle ekimi genilemeyi yavalatr, frenler. Kinetik enerji stn gelirse evren sonsuza kadar genilemeye devam edecektir. Potansiyel enerji stn gelirse evren tekrar geriye kmeye balayacaktr. Omega () younluk lt, gerek evren younluunun kritik younlua blnmesi ile elde edilen bir deerdir. Eer gnmzdeki younluk kritik younluktan kkse (<1) evren sonsuza kadar genileyecektir. Yldzlar snecek ve souk bir evrenle sonsuz zamanda l olarak devam edecektir. Eer bykse (>1) evren eninde sonunda, balangta genilemesinin tam tersi ekilde kmeye mahkm olacaktr. Bu kme srasnda, byk patlamadan beri yaanan aamal seyir tam tersine dnecek ve evren balangtaki tekillikle ve muazzam scaklyla son bulacaktr. Evrenin balangcn oluturan byk patlama grdmz pek ok maddenin kayna olmasnn yan sra, ayn zamanda gremediimiz (karanlk) maddenin de kaynadr. Grdmz madde gerekte var olmas gerekenden ok azdr. Evrendeki tm nesneler k yayan parlaklkta ve grnr deildir. Buna en gzel rnek maddenin dnlebilecek en karanlk hali olan kara deliklerdir. Kara delikler dorudan gzlenemezse de, dolayl yntemlerle varlklar ortaya konulabilir. Bunun yannda, zamanla snklemi ve n kaybetmi yldzlar da bizim gremediimiz evrensel maddeler
9

Havking S. Ceviz Kabuundaki Evren. ALFA Yay, 2002;158-165.

| 21 arasndadr. Btn bunlara ilave olarak karanlk madde denilen ayr bir madde tr de vardr. Yldzlarn bir araya gelmelerinden oluan gkadalarn hareketini etkileyen bol miktarda karanlk maddenin var olduu anlalmaktadr. Gkadalar kpk ya da dev tabakalar eklinde yaylmlardr. Byle kmeli ve kpks yapy oluturabilecek olan, byk patlama ile beraber ortaya km olan parlak olmayan ve grnmeyen karanlk maddenin etkisidir. Normalde eer gkadalar sadece bildiimiz maddeden yaplm olsalard, gkada diskinin kenarndaki yldzlar, merkeze yakn yldzlara gre ok daha yava hareket edeceklerdi. Ama gzlemler bununla elimektedir. Diskin her tarafndaki yldzlar yaklak olarak ayn hzda hareket eder. Bunu salayabilecek olan, gremediimiz gkada d ksmnda bulunan karanlk maddedir.10 Yine gkadalar karanlk madde olmadan, u an llen hzlarda hareket ederseler znp dalrlard. Bu nedenle, galaksilerin dalmadan bir arada kalabilmeleri iin gereken maddenin %80 karanlk madde biiminde olmas gerektii dnlmektedir. Bu oran kesin deildir. Bilinen bir gerek, karanlk maddenin evrenin nemli bir ksmn oluturduudur. Karanlk maddenin miktar, evrenin genilemesini durduracak kadar karanlk maddenin var olup olmamas asndan nemlidir.
Tablo. Evreni Oluturan Madde ve Grnmeyen Madde
Madde Tipi Temsil eden parack Gzlenen evrende parack says 1078 Evrenin ktlesine muhtemel katks %5 Kant

Sradan baryonik madde Radyasyon

Protonlar, elektronlar Kozmik arka plan ma fotonlar Ntrinolar

Dorudan gzlem

1087

%0.005

Mikrodalga teleskop gzlemleri Ntrino lm deneyleri Galaksi hareketleri gzlemi Hzlanan genileme ve spernova gzlemleri

Scak karanlk madde Souk karanlk madde Karanlk Enerji

1087

%0.3

Spersimetrik paracklar? Alan paracklar?

1077

%25

10118

%70

10

Davies P. Son Dakika. Varlk-Bilim yay. 1999;82-83.

| 22 Byk patlama ile evren nce hzl bir genileme dnemi geirmi ve ardndan yavalama dnemine girmiti. Alt milyar yl nce karanlk madde etkisi ile tekrar hzlanarak genilemeye balad. Normal madde ktle ekimi ile birbirini ekme ve bir arada tutmaya eilim gsterirken, karanlk madde itici etki yapar, birbirinden uzaklatrr. Evrenin her santimetre kp bana den karanlk madde miktar, evrenin genilemesine ramen sabit kalmaktadr ya da ok az deimektedir. Eer karanlk madde miktar artacak olursa, atomlardan galaksilere kadar her ey birbirinden sonsuza kadar uzaklaacaktr. Karanlk maddeyi dorudan gremesek de, dolayl ekim etkilerini grerek varln ortaya koyabiliriz. Evrenin genilemesinin, galaksilerin birbirine ekim kuvveti uygulamas nedeniyle yavalamas gerekirken, uzak galaksilerin hzlanarak bizden uzaklat tespit edildi. Bu hzlanmay aklamann en mantkl yolu karanlk enerjinin varldr. Bu enerji uzayn her birimine hemen hemen eit oranda dalr. Bu dengeli dalm, yalnzca evrenin genileme orann deil, uzayn kendi eriliini de etkiler. Evren geniledike, iindeki maddenin younluu azalr. Madde ierii azalnca boluk/vakum enerjisi ierir hale gelir. Boluk enerjisinin etkisi genilemenin hzlanmasna katkda bulunur. Genileme ile boluk enerjisi uzayn her biriminde ayn kalr. Gelecekte, evrensel genileme ile daha fazla uzay oluacak ve boluk enerjisi evrende en baskn enerji olacaktr.11
Tablo. Evrendeki madde, karanlk madde ve enerjinin zamanla deiimi % olarak Gemi imdiki Gelecek -11,5 milyar yl durum +11,5 milyar ylda Madde 16 5 0,8 Karanlk madde 80,4 25 4,2 Karanlk enerji 3,5 70 95

u anda grnr evrendeki madde miktar, evrenin kmesini engelleyecek dzeyin ok ok altndadr. Ancak evrendeki byk orandaki maddenin grnmeyen karanlk madde olduu ynnde birok kantlar vardr. Yani, evrende kayp bir madde vardr. Bunun yannda evrenin kaderini tahmin etmenin bir yolu da geometrisini gzlemlemektir. Evrenin ortalama erilik durumu ortalama younluu ile yakndan ilikilidir. Yksek younlukta evrenin bir balon gibi pozitif erilii varken, dk younluklu evrenin eyer gibi yaps vardr. Buna gre, evrenin geometrisi, pozitif (bir krenin yzeyi), dz (yzey) ve
11

Carrol S. Dark Energy. Sky and Telescope. Mart 2005;32-39.

| 23 negatif (eyer biimli ya da hiperbolik) eklinde olabilir. Bunlardan kresel pozitif geometrik evrende ktleekimsel potansiyel enerji kinetikten stn gelirken, dz evrende toplam enerji sfrdr (kinetik ve potansiyel enerjiler birbirini dengeler). Negatif erilikte ise genilemenin itici kinetik enerjisi stn gelir. Pozitif erilii olan kresel bir evrende, ktle ekimsel potansiyel enerji stn geleceinden kendi zerine kecektir.12

ekil. Evrenin farkl geometrilerinin gsterimi. Pozitif, negatif ya da dz ekilde olabilir. Evrenin kaderi bu geometrilerden hangisi eklinde olduuna baldr.

12

zemre AY. Teorik Fizik Dersleri. Kozmolojiye Giri. stanbul nv. Yay. 1981;86-88.

| 24

Gnede lr! 5 Milyar yl sonra


Yldzlar da insanlar gibi doar, yaar ve lrler. Gneimiz de bize en yakn yldzdr. Yldzlar ktle olarak Gneimizin 0,1-100 kat arlnda olabilir. Ktlesi 20-50 kat olanlar, hzl yaar ve birka milyon ylda yaktlarn tketir. Gne ktlesindeki bir yldz ise 10 milyar yl yaamn srdrebilir. Gneten kk yldzlar ise daha uzun yaar. Son zamanlarda yaplan almalarla iki eit yldz lm tespit edilmitir: ani patlamal ve yava lm. ok byk arl olan yldzlar, yani doum arl bizim gneimizin 8 kat kadar olanlar, merkezlerindeki nkleer yakt bitince, ani patlama ile spernova Tip IIe dnrler. Gen yldzlara gre bu sre, bir ka milyon yl kadar hzldr. Bu nedenle yldzlar aras ortamdaki metallerin ou (oksijen16 ve Magnezyum-24) ar, ksa yaam sreli yldzlardan kken alr. Bu lmden ziyade aslnda bir deiim-dnmdr. Bizim gneimiz gibi orta dereceli yldzlar ise, son zamanlarn lm sanclar ile geirirler. nce ateli bir hastala tutulurcasna yanarlar, ardndan yerek souk lme giderler. Ama her durumda, bir yldzn lm yeni dou ve olularn kaynadr. kili bir yldz sisteminde ise biri beyaz cce olurken, ei Tip Ia spernova patlamas (ounlukla

| 25 demir-56, 56Fe kaynaklk ederek) ile son bulur. Dnyamzdaki demirin tm yldzlardaki bu dnmden gelir. Yldzlarn d tabakalarndaki kimyasal ekil doumlarndan itibaren genelde korunur. Yldzlarn klarnn spektral incelenmesi parmak izlerine bakmak gibidir. Bu inceleme ile farkl kimyasal elementlerin miktarlar tespit edilebilir ve yldzn gemiinde neler yaad aa karlr. Yldzlar, galaksilerden gelen grnr n kayna olmasnn yan sra, birok kimyasal elementlerin meydana geldii yerlerdir. Bugnk bilgilerimize gre, hidrojen, dteryum, helyum ve lityum byk patlama esnasnda olumutur. Bunlarn dndaki elementlerin tamam yldzlarn iinde retilmitir. Modern simya olan nkleer fzyon elementlerin birbirlerine dnmesini salayarak yldzlarn ve Gneimizin enerji kaynan oluturur. Yaklak 150 milyon kilometre uzakta bir nkleer fzyon kaynamz vardr. Evrende en bol bulunan hidrojen, Gnete de en yksek oranda bulunan elementtir. Gnein merkezinde scaklk ve basn altnda yava yava helyuma dnr. Bir helyum atomunun ktlesi drt hidrojen atomunun toplam ktlesinden yzde 0,7 daha kktr. Bu enerji fark saf enerji olarak, gama nlar, ntrino, pozitron ve bu paracklarn kinetik enerjileri olarak ortama yaylr. Mehur E=mc2 denklemine gre (c: k hz, m: ktle), madde gram bana enerjiye dnebilir. Ama yldzlar bir sivrisinekten daha karmak olmadklarndan enerji verimlilikleri de dktr: yzde 0,7 ile nkleer fzyon verimlilii. Bu, Gneimizin enerji deposunun ekirdek ktlesinin yzde 0,7si kadar olduu anlamna gelir. Bu nedenle, Gneimizin enerji deposunun E=0,0007mc2 olduu anlalabilir. Bu deerde 1,41051 erge eittir. Buradan kan sonu, Gneimizin 10 milyar yllk bir mr olduu ve u ana kadar bunun yarsn yaadndan, geride 5 milyar yllk bir srenin kalddr. Helyum fzyonu ile karbon ekirdek oluur. Karbon ekirdek yeniden fzyon balatacak gte olmadndan bzlr. Bu arada karbon ekirdek dndaki helyum, fzyon reaksiyonu balatacak kadar snr. Bu helyum iddetli bir biimde yanar, aa kan s daha d katmandaki hidrojenin de yanmasna neden olur. Yanmakta olan her iki kabuktan yaylan s krmz devin d yzeyinin daha da imesine neden olur. Yldz ma gc, bin Gnee eit krmz sper deve dnr. ekirdekte de basn ve s arttndan karbon fzyonu da balar. Karbon-12, Helyum-4 ile birleerek oksijen-16 ekirdeini meydana getirir. Yldz kararsz hale gelir ve d katmanlarn yldz

| 26 rzgr ile uzaya pskrtr. Sonunda geriye, yldzn orijinal ktlesinin %10unu oluturan karbon ekirdek kalr.13 Lityum ise gen yldzlarda bulunur. Gnmzde lityum tuzlar duygudurum bozukluklarndan olan bipolar bozukluk ve kme baarsnn bir numaral ilacdr. Bizim Gneimiz gibi orta yal yldzlarda atmosferinde oluturulmadndan saptanmaz. Lityum byk patlama ile ve yldzlararas bulutlara giren kozmik nlarca retilmitir. Karbon, azot ve oksijen moleklleri paralanarak evreye lityum olarak yaylr. Ancak, kalan 5 milyar yllk mrnde srekli olarak hidrojeni yakt olarak kullanmayacaktr. Hidrojen tkendiinde merkez ksm bzlr ve scaklk daha da artar. Bu artan scaklk ve basn ile daha nce, hidrojenden olumu helyum ekirdekleri helyum fzyonu balatr. ki helyum ekirdei kaynaarak berilyum elementi ortaya kar. Berilyum bir helyum ekirdei ile de birleerek, karbon-12 izotopu oluturur (bedenlerimizdeki karbon milyarlarca yl nce yok olan yldzlarda nkleer fzyonla retilmitir). Bu dnmler srasnda ise enerji aa kar. ekirdekteki helyum yanmaya balaynca, kabukta fazla snr, d zarf genilemeye baar. Yldzn d katmanlar balon gibi ier ve krmz deve dnr. D katmanlar genilerken ayn zamanda da sour. Bir yldzn ma gc yzey scaklnn drdnc kuvveti ile (T4) ve yarapnn karesi ile doru orantldr. Yldzn yzeyi krmz dev olarak byrken toplam enerjisi ve ma gc sabit kalacandan, etkili scakl der. Gne kendi yaamnn 11. saatine ulatnda, imdiki boyutunun 500 kat krmz bir dev yldza dnecek olup i gezegenleri ve Dnyay iine alacak kadar iecektir. Krmz dev nispeten souk olsa da, byk boyutlar ile k yayan kocaman bir dev yzey oluturur. Krmz dev evresi yz milyon yl veya biraz daha fazla, dier yaamlara gre ksa srer. Bu dnemde Gnein i gezegenleri ve Dnyamz zorlukla karlaacaktr. Dnyann scakl 2000 dereceye ulaacak. Gne bymesi srdke, ateten zarfnn iinde Merkr, ardndan Vens kavurup dev kaya parasna dntrecektir. Byme devam ettike de Dnyamz iine alacak. Ancak, Dnya ksmen bu kaderden kaacaktr. nk gneimiz kendi ktlesinin bir ksmn bu dneme ulancaya kadar kaybedecek. Ktle azalmas ile ilikili olarak ekim gc de azalacandan Dnyamz daha uzak, dar bir yrngeye doru yer deitirecek.

13

Silk J. Evrenin Ksa Tarihi. TBTAK Yay. 1997;154-155.

| 27

ekil. Yaklak gelecekteki 4 milyar yl iinde, Gnein ve i gezegenlerin kaderinin gsterimi. Gnein apnn artyla parlaklnda da art olacaktr. Gnein ap (R), imdiki Gne apna gre art en fazla 200 kat olacaktr. Yaklak ap 150 kat arttnda, i gezegenlerden Merkr ve Vens nce kavrulacak sonra da Gne iinde eriyip gidecektir. Gneimiz imdiki apnn 200 katna ulanca bir krmz dev olacak ve Dnyamz da yutacaktr. Byme ve patlamalarla Gnein ksmen ktle kaybetmesi, Marsn zerinde olan ktle ekimini azaltacak ve imdiki konumundan 1,5 astronomik birim (a.b.) darya kaacaktr. Bylece Gnein iine dmekten kl pay kurtulacaktr.

Bu evrede hala Dnyamzn zerinde var olabilirsek, altn sars ya da hafif sar-kahverengimsi renginde gneimizi, len saatlerinde tm gkyzn kaplayacak ekilde grebiliriz. Bir ucu batda bir ucu da douda olacaktr. imdiki yzey ss olan 5800K azalarak 2000K inecektir. Ancak bu dk sya ramen Dnyamzn yzeyi yanp kavrulacaktr. Dnyamz yanp kl olduktan sonra bile inatla yrngesini terk etmeyecektir. Yerkrenin hareketini hafife engelleyen bir vakum gibi etki edecektir. Gneimiz d zarfn uzaya saarak karbon-oksijen ekirdeinden oluan snk yapsyla beyaz cce yldz olarak kalabilir. Gnein en d tabakas darya frlayacak ve pskrecektir. Sonunda krmz, soyulmu bir beyaz cce ekirdek

| 28 halinde var olmaya devam edecektir. Bu evrede, Dnya zerinde aydnlanm nesneler keskin kenarl, kapkaranlk glgeli grlecektir. Gn doumu ve gn batm bir gz krpmasndan daha uzun srmeyecektir. Cceden yaylan ultraviyole nlar nedeni ile kayalarn tm molekller balar paralanarak plazmaya dnecektir. Dnyamzn yzeyi korkun bir bulutla kaplanacaktr. Cce gneimiz kendi enerjisini kaybettiinde ise souk, karanlk bir ktleye dnecek. Bylece Dnyamzn sonu nce ate ve ardndan buzla karlaacaktr.14
Tablo. Bizim Yldzmz Gnein Yaam Seyri.15 K: Kelvin scakl, C: karbon, O: oksijen, He: helyum. Parlaklk: Watt cinsinden birim alana den gc (W/cm veya W/m) ifade eder. ~ yaklak iaretidir. Astronomik birim (a.b): yaklak 150 milyon km Ya, Ktle ap Parlaklk Gneimizin hidrojen Milyar yl kayb, Kilometre Watt durumu ve scaklk (km) 4,55779 K 700,000 km 3,831026 Gne yaktnn %50sini imdi tketmitir. 5586 K Balangcn %10 Erikinlik ya. 50 milyon yl 5,6 0,897si Daha parlak srecek. H ve He yanmaya bykln devam eder. Yavaa daha dedir. scak ve parlak olur. %40 Erikin ya krizi dnemidir. 9 Daha parlak imdiden 1,1 milyar yl sonra. Dnyadaki s artna bal olarak okyanuslar ve karalardaki akarsularda buharlamada at. Dnyamz Kurak ve scak hale gelir. 11 1,575 kat Dnya giderek daha ok ier snr ve Vense benzer duruma dner. 12,233 %28ini 166 gne 2350 Bu dnem ~0,6 milyar yl kaybeder ap Kat parlak srer. Ktle kaybna bal 4902 K kadardr. ekim azalmasndan, 0,775 gezegenler uzaklarlar: astronomik Vens ~1 astronomik birim, birim Dnya ~1,4 astronomik biri geniliinde uzaa gider. dir. Merkr yutar. 12,234 3107 K Bir ka ylda 41 Tm ekirdek helyumdur.

14 15

Davies P. Son Dakika. Varlk-Bilim Yay. 1999;56-57. Sackmann, Boothroyd, & Kraemer. Astrophysical Journal 19936;418:457 ve Bahcall, Pinsonneault & Basu. Astrophysical Journal 2001;555:990dan derlendi.

| 29
helyum fkrmalar ile hzla klerek imdiki apn 9,5 katna klr 0,84 astronomik birim geniler. Kat parlak ekirdek ss artar (100106 K), l alfa salnm balar. Helyum karbona dner. Is daha da artar. +100 milyon yl ierisinde, ekirdek He yakarak C ve Oe dner. +20 milyon yl. Helyum ve hidrojen bir arada yanar. Karbon ve Oksijen ekirdek ker. Vens 1,22, Dnya 1,69 astronomik birim yrngelerinde da doru kayar. Ktle kayb sonlanarak Beyaz cceye dner. ap yaklak (imdiki) Dnyamzn apna yaklar. Gezegenler yrngelerinden karlar. Vens 1.34, Dnya 1.85, Mars 2,8 astronomik birim da kaar-gider.

12,365

%65ini kaybeder 4450 K

3000 Kat parlak

12,400

Kalann %54n kaybeder

Bu sadece bizim Gneimizde gereklemeyecek, on milyar yl sonra u an grdmz yldzlarn/gnelerin ou yerinde olmayacaktr. Yldzlar lrken bu esnada byk patlamadan sonra olduu gibi, yerlerini alacak yenileri de doar. Gkadann bir yerlerinde, gaz bulutlar skr, ktleekimi etkisi ile bzr ve yldzlar retilir. Devam eden bir olu daima var olur. Ancak madde geri dnm sonsuza kadar srmez. Yal yldzlar beyaz ccelere, ntron yldzlarna ya da kara deliklere dntke, yldzlar aras gaz depolarn yeniden dolduramaz olurlar. Byk ktleli yldzlar ise hzl yaar ve gen lr. lmleri de daha dramatik olur. Bizim Gneimiz gibi, ekirdeindeki helyum tkendiinde dev ya da sper dev bir yldza dnr. Yksek ktleekimi nedeni ile yldz, ekirdeindeki enerjisini son damlasna kadar kullanr. Fzyon, btn yakt demire dntnde durur. Demir, btn termonkleer reaksiyonlarn sonucunda biriken evrendeki en kararl elementtir (vcutlarmzdaki demirin kayna bu byk yldzlarn lmnden kalan artklardr). Demir sktrlarak ya da yaklarak hibir nkleer reaksiyon elde edilemez. Yldzn ekirdei ker ve enerjisi bir anda biter. Sonu bir ntron yldzna dnmektir. Demir atomlarnn ekirdekleri paralanarak proton, ntron ve

| 30 elektronlara ayrr. Fazla s ntrinolarla dar atlr. Yldz ardndan patlayarak yldzlar aras ortama karbon, oksijen, demir pskrtr. Yaylan elementler bulunduklar yerde hidrojenle kararak yeni yldzlar iin kaynak oluturur. Bu yldzlar aras ortamn metalliini arttran, spernova-tip II patlamasdr. Bir spernova Gneten bir milyar kez parlaktr. Bir spernova patlamasna ahit olmak olduka nadirdir. 1604 ve 1987 ylnda iki spernova patlamas gzlenmitir. Yldz oluumu dnemi sonu: 1014 yl Yok olan yldzlarn patlamas ile ortama yaylan metaller ve hidrojenin bir araya gelmesi ile bu zaman kadar srekli bir yldz oluumu varken, bu sreden sonra yldz ve galaksi oluumu biter. En kk ktleli yldzlar yanmaya devam eder. Ar elementlerin oluumu fzyon reaksiyonlar bittiinden durur. Evren geniledii iin souma devam eder ve kozmik arka plan nmn gc azalr. Yz milyar yl sonra yaklak 1 Kelvin der. Genilemenin doruk noktasnda, scaklk dmeye devam edecek ve dibe vuracaktr. Gezegenler yrngelerinden kar: 1015 yl Ktle ekimsel deiiklikler ve dier ktlelerden dolay gezegenler yrngelerinden kar. Yaanabilir gezegen bulmak insanolu iin ciddi ekilde zorlaacaktr. Bugn, gezegenimiz Gne evresinde saniyede 30 km, Gne galaksi evresinde saniyede 220-250 km, galaksimiz de yerel kme evresinde saniyede 200 kmlik hzla dnmektedir. Gneimizin galaksi merkezi evresindeki bir turu 200 milyon yl alr. Yldzlar yrngelerinden kar: 1016 yl Ayn etkilerle yldzlarda, galaksiler iindeki yrngelerinden sapar ve kar. Sper dev kara delikler de buna katkda bulunur. Ancak bu sper dev kara delikler de lmsz deildir. Protonlarn yarsnn bozunmas: 1036 yl Evrende grnen madde 1021 gne ktlesi ya da 1048 tona denk arlktadr. Bu aamada evrendeki maddenin yars, maddeyi oluturan temel yaplardan olan protonlarn bozunumu/ykm ile gama nna dnr. Evrende, var olduumuz u an yaklak 1080 proton olduu dnlmektedir. Protonlar zaman iinde daha dk enerjili olan pozitron+piona dnmeyi yeleyeceklerdir. Pion son derece kararszdr ve hemen iki fotona ya da elektron-pozitron iftine dnecektir. Pozitronlar da elektronlarn kart paracdr ve elektron ile pozitron bir araya geldiklerinde birbirlerini yok ederler,

| 31 enerjileri foton ekline dnr. Proton mrnn 1028 ile 1032 yl arasnda olduu tahmin edilmektedir. 1028 yldan itibaren protonlar bozunmaya balayacaktr. 1065 yl sonra iyi kesilmi keli bir elmas kresel bir boncua, her bir kaya paras przsz bir topa dnecektir. (50 kglk insanda 31028 proton vardr. Protonun ortalama mr 31028 saniye olsayd=1021 yl, her saniye bedenimizde bir proton bozunumu olacakt). Tm protonlar bozunur: 1040 yl 1040 ylda tm protonlar gama nna dnecektir. Kara delik dnemi: 1040-10100 yl Kara delikler ktle ve ekim alannn bir araya gelmesinden oluur. Kara delikler zellikle byk ktleli yldzlarn kaderinin bir parasdr. Bizim Gneimizin ktlesinin 3 katndan dk ktleli yldzlar kara delie dn(e)mez. Kara deliklerde ekim gc o kadar fazladr ki k (foton) bile bu ekimden kurtulamadndan karanlk ya da bo alanlar olarak tespit edilirler. Bir kara delikten kamak iin, ka hz k hznda olmaldr (Dnyamzdan ka hz 11 km, Gnein ise 618 km/san). Kara deliin iinde gerekleen olaylar dardaki gzlemciye sonsuza dek sakl kalr. Kara deliin yzeyinde olay ufku denen blge, delik ii ve dn birbirinden ayran snr izgi olarak kabul edilebilir. Olay ufku iindeki bir astronot dary grebilir, ama dardaki birisi ierideki astronotu gremez. nk kara deliin iinden dar kp, dtaki gzlemcinin gzne ulaacak fotonlar ve hibir iletiim arac yoktur. eride yer alan bir astronot da darya hibir yolla bilgi gnderemez. Kara delik merkezinde ktleekimi o kadar yksektir ki, uzay ve zaman bker (uzay-zaman tekillii). Bu blgelere kurt delikleri denir ve baka uzay-zamanlara buralardan balant olma olasl vardr. Burada normal uzay-zaman kavramlar geerli deildir. Kara delikler ok kk, minyatr olabilecei gibi sper dev de olabilirler. 1,610-35 metre boyutlarnda (Planck genilii) bile kara deliklerin olduu ne srlmektedir. Bu kara delikler saniyeler ierisinde buharlar. Kk kara delikler bir araya gelip daha byk kara delikler oluturabilir. Kara delik bozunma dnemi: 10100 yl 10.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.00 0.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000. 000

| 32 Kara delikler bir nm esintisinde s ve a dnerek yok olurlar. Ancak bu sre ok yavatr. Bizim gneimiz ktlesinde bir kara delik yok olmas 1066 yl, sper ktleli bir devin yok olmas 1093 yl alr ve bu sre evrenin arka plan scakl kara delik scaklnn altna dmedike balamaz. nk, evrede s fazla ise kara delik evreden gelen s ile beslenir. nce kkleri, sonra orta boy kara delikler fotonlara dnerek buharlarlar. Sonunda sper dev kara delikler fotonlara dnerek ortadan kalkar. Hemen hemen tm madde fotonlara dnr. Fotonlar ya da her dalga boyunda k evrenin tek hkimidir. Belki ok az sayda kara delik var olabilir. Aydnlk a: 10100 -10150 yl Tm kara delikler fotona (a) dner. Demir a: 101500 yl sonra Baz fizikilere gre, souk fzyonla evrendeki tm madde, en istikrarl ekirdek biimi olan demir elementine dnecektir. Dk enerjili durum: 101000 yl Evren ok dk enerjili bir duruma girer. Bundan sonra ne olaca bilinmez. Uzay veya zaman hakknda yorum yaplamaz. Bildiimiz kadaryla hibir temel sre gereklemez. Zaman ylesine uzundur ki, mevcut sonsuz zamann yine de neredeyse yok denecek kadar kk bir blmdr, sonsuzluk ok uzun bir zamandr. Bir varln zamann geiine dair znel deneyimi, bilgi ileme hzna baldr: kullanlan bilgi ileme mekanizmas ne kadar hzl ise, varln birim zaman bana dnce ve algs o kadar artar ki, zaman daha hzl geer grnr. Eer kimyasal sreler yerine nkleer srelerle alan bir beynimiz olsayd, nkleer sreler kimyasal srelerden binlerce kat daha hzl olduundan, bilgiyi binlerce kat hzl ileyecek ve zamann akn da o denli hzl alglayacaktk. imdiki bir saniyemiz pek ok yla karlk gelecektir.16 Bu dnemde insan varl, en azndan bu evrende ve boyutta devam edemeyecektir. Belki baka evrene kaanlar kurtulabileceklerdir. Evrenin bir amac varsa ve bu amaca ulatnda sona ermesi beklenir. Evren, varln sonsuza dek srdrecekse, var oluunda bir ama bulmak imknszdr.

16

Davies P. Son Dakika. Varlk-Bilim yay. 1999;113-115.

| 33

Paleonroloji:

| 34

Beynin, Dilin ve Bilincin Evrimi

nsann dnya zerinde nasl var olduu, kendi bilincine vardndan beri olaslkla hep merak edilmitir. Kutsal kitaplarda yazd gibi dorudan bir yaratc tarafndan yaratlm olduu ya da evrimsel aamalardan geerek bugnk halini ald, karlkl iki gr olarak ne srlmektedir. Yaratllara gre akl ve beyin tam olarak gelimi bir ekilde ve birdenbire ortaya kt. Ya da baka bir ifade ile beyin-zihinbilin kutsal yaratln bir parasdr. Tpk doal seilim teorisinin yar sahibi saylabilecek, Alfred Wallace Russeln inand gibi insan zeksnn yalnzca kutsal yaratlla aklanabilecei ya da nrofizyolog John Carew Ecclesin insan bilincinin doast tinsel yaratl sonucu ortaya ktn ileri

| 35

srmesi gibi.17 Yaratl-evrimci tartma bugn de devam etmektedir. Bunun yannda evrimciler arasnda da, bulunan fosillerin farkl trlere ait olduu ynnde tartmalar srmekte. Tartma sonucu kimden yana olursa olsun sonuta, elimizde bugn, gemie ait bir zamanlar ilerinde beyinler olan birok kafatas fosilleri bulunmaktadr. Beynin zaman iinde anatomik adan ve ierik asndan (bilisel yetenekler, akl, bilin) deiimini paleonroloji inceler. Paleonroloji asndan, beynin anatomik yaps ve ierii hakknda sorulacak birok soru vardr: Dilin ve bilincin insan aklnn rn olarak ne zaman ortaya kt, konuulan dilin nasl ve ne gereklerle doduu, bugnk dzeyine ne zaman ulat, sanat ve dinin neden ortaya kt gibi. Bunlara ilaveten, irilemi bir beynin rastlantsal bir rn m olduklar, bahsedilenlerin birdenbire mi yoksa yava yava m ortaya kt eklinde birok soruyla ilgilenir. Beyin Hacmi-Arl Art Kafatas iindeki boluk nadir de olsa, bazen doal olarak fosilleir. Beyin dokusunun yerine mineraller dolar. Biriken bu mineraller beynin d yzeyinin bir kalbn ortaya karr. Bu ansl bir yntemdir; nk doaldr ve beyin kabuunun, etrafndaki zarlarn ve damarsal yaplarn detaylarn gsterebilir. Eer bu kafa ii kalplamas doal yoldan olmazsa, yapay olarak oluturulabilir. Bunun iin silikon lateks kullanlr. Ancak, genellikle kafataslar zamana kar btn olarak nadir ele geer, sklkla paralanmtr veya baz paralar eksiktir. Paralar nce uygun ekilde birletirilir, eksikleri tamamlanr ve daha sonra kafa ii kalp elde edilir. Daha modern teknik olarak, 3-boyutlu geometrik analizlerle sanal grntler oluturulabilir. Burada, koordinat sistemleri yardmyla istatistiksel veriler elde edilir. Bu verilerden bilgisayarlar yardmyla model oluturulur.18,19 Buradan beyin arl ve hacmi hesaplanr. Beynin arl (gram, gr) ve hacmi (mililitre, ml) arasnda
Scherrington C. The Evolution of the Brain, 1989;287 Seidler H et al., A comparative study of stereolithographically modelled skulls of Petralona and Broken Hill: Implications for future studies of middle Pleistocene hominid evolution, J Hum Evol 1997;33:691-703. 19 Richtsmeier JT et al., Advances in anthropological morphometirics. Annu Rev Anthropol 1992,21:283-305.
17 18

| 36

evirmeler, beynin zgl arl yaklak 1,09 alnarak hesaplanabilir. Ancak, kafa ii boluklar olan endokastlarn lmnde baz sorunlar ortaya kar. Byk beyinlerde kvrmlar daha sk bir yap oluturur ve beyni dardan saran zarlardan biri olan sert zar (duramater) daha kaln ve daha az esnek hal alr. Dolaysyla kafatas i izlerinden beyin kvrm zelliklerini anlamak zorlar. Buna ek olarak, elde edilen kafataslar genellikle eksiktir. Bu ok farkl yorumlarn yaplmasna neden olur. En nemlisi de, endokastlara baklarak beyinin i organizasyonu hakknda bir yorum yaplamaz.20
Beyin Gc Gstergeleri

Beyin kabuu d sinir hcresi oran (ekstra kortikal nronal indeks): vcut bykl, beyin bykl ve sinir hcresi younluuyla hesaplanan, bedensel devamlln salanmas iin ihtiya duyulan sinir hcresi says ile beyin kabuu hcrelerinin gzlenen says oran. Beyinleme katsays (encephalisation quotient, EQ): vcut arl bana den beyin veya yenibeyin kabuu hacmi oran. Yenibeyin kabuu oran: yenibeyin kabuu hacminin, geride kalan beyin hacmine oran. 21 Kullanlm olan beyin bykl lleri iinde yenibeyin hacminin beynin kalan ksmna oran, en salkl deerlendirme olarak grlmektedir. Baz almalarda sosyal gelimilik ls olarak taktik aldatmaca seilerek yaplan almalarla, aldatmacann skl ile yenibeyin kabuu oran arasnda iliki tespit edilmitir.22

Beyin gcnn lm iin deiik yntemler nerilmitir. Beyin bykl (arlk/hacim) llmesi bunlar iinde en sk ve kolay yaplandr. Ancak, beyin bykl lmleri iinde standart geerli bir yntem yoktur. Beyin bykl, erikin hale gelmi canlda vcut arlyla karlatrldnda belirgin sabittir. stelik, vcut arl byk oranda ekolojik faktrlerle belirlenir. Canllarn yaam sresince vcut arl oynamalar gsterebilir. Bundan dolay vcut

20 21 22

Gle E. Beyinin evrimi. Bilim ve Utopya. Haziran 2001.s:30-33. Sawaguchi T & Kudo H. Neocortical development and social structure in primates. Primates 1990;31: 283-290. Aiello L & Dunbar R. Neocortex size, group size and the evolution of language. Current Anthropology 1993;34: 184192

| 37

arl ile beyin arl oranlar gvenilir sonular vermez ve byk farkllklar gsterebilir.23,24 Tiyatro Sahnesindeki Oyuncular En eski kafatas kemikleri, yaklak 5 milyon yl ncesine tarihlenmitir. nsann ilk temsilcisi saylan Australopithecuslar yaklak 4-5 milyon yla tarihlenirken, H. habilis 2 milyon, H. erektus 1,8 milyon yl ncesine tarihlenir; H. neanderthaller ise 150 bin yl nce ortaya kar ve 30 bin yl nce ortadan kalkar. Bugnk insann varl ise 100 bin yl ncesine tarihlenmektedir. Australopithecuslarn ilk rnei A. ramidusdur, 3,5 milyon yl nce sahneye A. afarensis (Lucky) kar. Bir milyon yllk bir serven sonras, yaklak 2,5 milyon yl nce, Lucky tiyatro sahnesini terk eder.25 Australopithecuslarn vejetaryen olduklar dnlmektedir. Australopithecuslardan sonra sahneye kafalar ve beyinleri yaklak 1,5 kat daha byk olan H. habilis kar. Farkl olarak ta aletler kullandklar, ancak vejetaryen beslenmelerini ksmen deitirdikleri ve eti de besin gruplar arasna kattklar dnlmektedir. H. habilislere ait fosil kalntlar daha eksiksizdir. Australopithecuslara gre daha ince gvdeli ve narin yapldrlar. 1,8 milyon yl nce ise H. erektus sahneye gelir ve bir milyon yl kadar sahnede kalr. Bu esnada yeni simetrik aletler yapt grlr. yz bin yl kadar ncesine kadar da yaamn devam ettirir. Bu dnemde sanat, dinsel motiflerde herhangi bir varlk ve gelime gze arpmaz. Yz bin yl nce H. sapiens sapiens yani, bugnk insan sahneye kar. Bu 100 bin yln 60 bin yl daha nceden farkllk gstermezken, 40 bin yl nce st paleolitik dnem denilen (ge ta devri) zamanda, yeni alet teknolojileri kullanlmaya balanr ve insan-hayvan figrlerinden oluan maara sanat eserleri ortaya kar. Bu sanatsal ve aletsel patlama 30-12 bin yl nceki
Aiello LC and Wheeler P. The expensive-tissue hypothesis: the brain and the digestive system in human and primate evolution. Current Anthropology 1995;36. Armstrong E. Brains, bodies and metabolism. Brain Behaviour and Evolution 1990;36:166-176. 25 Mithen S. Akln Tarihncesi. Dost yaynevi. 1999
23 24

| 38

dnemde doruuna ular. On bin yl nce son buzul ann sona ermesi ile tarma gei ve ardndan yerleik hayat dzeni ortaya kar. H. neanderthalensis ise 350 bin yl nce ortaya kar ve 30 bin yl ncesine kadar sahnede kalr. Neanderthal beyinlerine bakldnda ortalama 1550 ml bir hacim (1200-1750 ml) gze arpar. Dier bulunan fosillere gre Neanderthaller hacim ynnden amaz tekil ederler. Fosillerde, zaman ierisindeki dorusal beyin bymesi ilikisini bozarlar. Ancak, bu byk beyinlerine ramen teknik uzmanlk ynnden dier trlere gre beklendii gibi farkllk gstermezler. Belki de buzul a insanlar olmalarndan, yaam onlar iin zordu ve ortalama 40 yalarnda lyorlard. Byk beyinli olmalarna ramen souktan korunmak iin gelitirdikleri giysileri yoktu. Neanderthallerin llerini dini ayinler ve iek sslemeleriyle mezara gmdkleri ne srlmse de, sonradan bulunan verilerin o kadar da kesin yorumlanamayaca, bulunan iek polenlerinin rzgrla oraya tanm olabilecei ya da kazda alan iilerin botlarndan oraya gelmi olabilecei ne srlmektedir. Byk Beyin Patlamas Zamansal srete beyinde iki byme patlamas gereklemitir. Bunlardan ilki 1,5-2 milyon yl nce H. habilisin varl ile ilikilendirilebilir. Daha az belirgin olan ikinci patlama ise 500200 bin yl nce yaanmtr. Birinci patlamayla alet yapm arasnda iliki kurulmusa da, ikinci patlamayla sanat ve alet yapm arasnda herhangi bir iliki kurulamamtr. Eski alet teknolojisini ve temel yaam tarzlarn devam ettirmilerdir. Oysa beyin bymesinden bamsz olarak arkeolojik verilere gre yaanan iki nemli deiim H. sapiens sapiensin ortaya kt dnemde olmutur. Bunlardan ilki 6030 bin yl ncesinde sanat, dinsel motiflerin ortaya k, ikincisi ise 10 bin yl nce balayan tarm ve bununla ilikili yerleik hayata

| 39

geitir.26 Her iki dnemde de beyin byklnde paralel bir art gzlenmez. Son iki milyon ylda insans beynin bedene oran olarak belirgin artmtr. Hem kesin hem de nispi beyin bykl zaman ierisinde Australopithecus tr iinde art gsterir. lk byk geliim yaklak 2 milyon yl nce H. erektusun grlmesi ile ortaya km ve beyinleme katsays hzla 5e ulamtr. lk milyon yl iinde H. erektus beyin hacmi belirgin art gstermitir. H. sapiensin grld eyrek milyon yl ncesinde ise beyinleme katsays 6ya yaklamtr. Bu deer, bugnk modern insanlarda da hemen hemen ayndr. Bu vcudun her gram iin 6 kez daha fazla beyin kontrol ve beyin demektir. Modern bir empanzede ise bu deer ortalama 2,5dur. Beyinleme katsays artyla, alet yapma, beslenme, g zellikleri, atein kullanm ve sosyal organizasyon arasnda belirgin bir paralellik tespit edilmemitir.27
EQ
7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0
empanze H. habilis A. africanus A. afarensis G. gorilla A. boisei Ge H. erectus A. robustus Erken H. erectus H. sapiens

ekil. Fosil kaytlarna gre beyinleme katsaylar28 ve beklenen beyin hacimleri 0,0589 (trn vcut arl, g)0.76 ile hesaplanarak beyinleme katsaylar (EQ) elde edilmitir.

Lewin R. Modern nsann Kkeni, TBTAK. 1999; 16 Donald M. The neurobiology of human consciousness: An evolutionary approach. Neuropsychologica 1995;33:10871102. 28 McHenry HM. Tempo and mode in human evolution. PNAS, USA 1994;91:6780-6786, Tablo 1den yararlanlarak izildi.
26 27

| 40

Bireyin birlikte yaamay tercih ettii kiilerin says arttka, yaam biraz daha karmak hale gelir. Artan sosyal ilikilerle ba edebilmek iin daha fazla beyin gcne ihtiya vardr. Bu dnce Robin Dunbar tarafndan ne srlmtr. 29 Yapt almalarla da, yaayan primatlarda, grup byklkleri ile beyin bykl arasnda dorusal iliki bulmutur. Buna gre, beyin arlklar gz nne alndnda Australopithecuslarn 67, H. habilislerin 82, H. erektuslarn 111, H. sapiensin 131, Neanderthallerin 144 kii ieren grup oluturduklar tahmin edilmektedir. ada insanlar iin ortalama 147,8 kii (100231 aras) olarak hesaplamtr. Grup byklkleri, bilisel grup denilen, yani bireyin gndelik hayatta birlikte olduu kiilere karlk, hakknda sosyal bilgiye sahip olduu kiilerin saysyla ilgilidir.30 Grup byklnn tre zg bir st snr vardr. Hayvanlar, kendilerinin yenibeyin kabuklarnn izin verdii bilgi ileme kapasitesinin snrnn dnda bir grup bykl oluturamazlar ya da olutursalar da ilikileri snrl kalr.
Tablo. nsann zihinsel geliim aamalar sel Dnya: bilisellik Nasl yaplaca ve neye yarayaca konusunda karar verme Nasl yaplacan renme Var olan evreye uyum Var olan evreye katlan yeni bir eyi fark etme Eski evre yetersiz olduunda yeni bir evreyi fark etme

Dsal dnya: alglama ve hareket

29 30

Dunbar RIM. Coevolution of neocortical size, group size and language in humans. Behavioral and Brain Sciences 1993;16(4): 681-735. Aiello L ve Dunbar R. Neocortex size, group size and the evolution of language. Current Anthropology 1993;34:184192.

| 41
sel ve dsal dnyann birletirilmesi Yeni durumlarn stesinden gelme Planlama ve amalar iin ilevsellik Dsal deneyimle bilisel ilevleri ayrabilme

Trler arasnda, beyin farklln ortaya koymak iin yenibeyin kabuu (neokorteks) oran en iyi karlatrmal yntemlerden birisidir ve grup yesi art ile anlaml dorusal iliki gsterir. nsan beynindeki nemli bir farkllk yenibeyin kabuu orannn dier trlere gre fazla olmasdr. nsanlarda, yenibeyin kabuunun beyin sap ksmna (medulla) oran 105:1 iken, empanzelerde bu oran 40:1dir.31 nsanlarda yenibeyin kabuu oran 4,1dir. Bu dier herhangi bir kuyruksuz maymunun maksimum deerinden %50 daha fazladr. Yukardaki denklemden, insan iin grup bykl ortalama 147,8 (snr 100231 kii) olarak tespit edilir. empanzelerde gzlenen grup bykl 53,5dr. nsanlar iin bulunan 147,8 kii deeri ile oranlandnda 147,8/53,2=2,76 kat daha fazla insanda sosyalleme bulunur.32 Ama bulunan arkeolojik veriler bu sav destekler nitelikte deildir. rnein, Neanderthallerin kk gruplarla yaadklar ve sosyal farkllama eksiklii olduunu gsteren kantlar vardr. Yine bulunan el rnleri, toplu yerleime iaret etmeyecek ekilde geliigzel danktr. lk insann beyin boyutlar ve evresel kantlar gelimi bir sosyal zeky desteklerken, arkeolojik veriler bunun tam tersini syler: hibir sosyal yaps olmayan ve kk gruplardan oluan topluluklar. Alet Endstrisi lk insanlarn tatan balta kullanmaya balamas ile uzay mekii ile uzaya seyahat etme arasndaki srede beynimizde ne gibi bir deiiklik olmutu? 1,2 milyon yl sresince insanlarn beyin hacmi deierek yaklak 900 mlden 1100 mlye ulat. Ancak, bu dnemdeki alet teknolojisi incelendiinde, bu arta paralel ya
31 32

Dunbar RIM. Coevolution of neocortical size, group size and language in humans (with commentary). Behavioral and Brain Sciences 1993;16:681-735. Dunbar RIM. Ecological modelling in an evolutionary context. Folia Primatologica 1989;53:235-246.

| 42

da yakn bir gelime gze arpmaz. Bu dnemde retilen alet says ve trnde adeta teknolojik bir duraklama vardr. Ancak, kant yokluu, yokluun kant olarak yorumlanamaz. Alet yapm beyin iin devinimsel alan ve duyusal alann geliimine bal olmakla birlikte (sensori-motor integrasyon) temel olarak beynin tm alanlarn ilgilendirir. Ta tanmann yan sra, tasarlanan nesnenin sonuta ne olaca ve nasl bir ekil alaca, ne amala kullanlaca (aln lobu kullanmn gerektirir) biimini dnmek gerekir. Darda grnrde olmayan ve olmayacak eyler hayal edilir. Ta yumrusundan yonga karmaya balamadan nce, bireyin, kafasnda bitmi halinin nasl olaca eklinde bir aklsal grntsnn olmas gerekir. Bu arada yaplan vurulardan kacak beklenmedik dzenlemeleri de, akldaki bitmi durumla karlatrarak yeni vurular planlamay gerektirir. yi bir el-gz egdm gerekir. Harry Jerison, alet yapm kk bir beyin dokusu ile gerekletirilebilir; yararl bir szn, sylemin retilebilmesi iin olduka byk apta beyin dokusu gerekir demektedir. kinci ifade doru olsa bile, ilk ifadeye katlmak mmkn deildir. Ta aletler, bize zeknn kendisi ya da potansiyeli hakknda ancak deerli kk bilgiler verirler. Alet Teknolojisi Dnemleri

Oldowan dnemi
Basit alet yapm dnemidir. 2,6 milyon yl ile 1,7 milyon yl aras dnemi kapsar. empanzelerden bir adm ileri el becerisi kullanlmasn yanstr. Bu dnem teknolojisi uyumsal bir eikti. Erken insanslar, yeteneklerini gelitirerek tahta, kemik ve dier maddeleri yksek kaliteli besinlere ulamak iin kullandlar. Homo habilis, genelde ilk ara yapc olarak kabul edilir. Kafa ii incelemeleri, sol beyindeki konuma alannn (Broca alan) gelimesine ait izleri tar. Bu alan elin devinimsel ilev kontroln yapan alann hemen yanndadr ve dudak-yz kaslarna konuma ile ilgili hareketleri yaptrr. Oldowan teknolojisine talarn kesim ynleri asndan bakldnda, salak ve solak oran %56/44 oranndadr. Gnmz insanlarnn ise %90i salaktr. Bu oran daha ok

| 43

empanzelerin, alet kullanrken el tercihlerine uyar (insanlar iki ta birbirine vuracaksa, %90i sol eliyle krlacak olan ta kavrar, sa eliyle ise vurur). Oldowan teknolojisi 1,5 milyon yl ncesine kadar belirgin bir deiiklik gstermez. Hep ayn zellikteki alet yapm devam eder. Oysa bu dnem ierisinde insan beyni daha da bym, dileri klm ve yiyecek kalitesi artmtr.33 Oldowan ta aletleri H. habilis dnemine rastlar ve empanzelerin bilisel kapasitesinin ok zerinde olsa da, insan standartlarna gre ok basit ta aralardr. Bunlarda biim zorlamas yoktur. Daha ok kolay ilenebilir olan bazalt ve kuvarsitten yaplmlardr. Ayn temel maddeden benzer aletleri 1 milyon yldan fazla deimeden yapmlardr.

Alyen dnem
10-17 cm uzunluunda uzun kesimli aletler, Oldowan aralar listesine eklendi. Bu H. erektus ve sonradan gelen Homo heidelbergensisin sahnede olduu zamandr ve 1,5-0,3 milyon yl aras bir sreyi kapsar. Oldowan basit talarnn aksine, temel yaplar ile ekillerinin byk oranda bilinli ve amal olduu gzlenir.

33Ambrose

SH. Paleolithic technology and human evolution. Science 2001;291:1748-1753.

| 44

Aletler nceden bir planlamann rndrler. Genel bir standartlar vardr ve iki yanl simetriktirler.

Orta Paleolitik Dnem


Paleolitik dnem evreye ayrlr: alt (2,5 milyon yl ile 120 bin yl ncesi), orta (300 bin ile 30 bin yl aras) ve st (30 bin ile 10 bin yl aras) paleolitik dnem. Alt paleolitik dnem H. erektus ve H. habilisin var olduu dneme denk gelir. Orta dnemde Neanderthaller yaamken, st dnemde modern insan yaamtr. Teknolojik ve kltrel deiim, yaklak 300 bin yl nce birden hzland. Bu ilerlemeler, Neanderthaller, ge arkaik insanlar ve anatomik modern insanlar tarafndan yapld. Bu dnemde Levallois teknolojisi, ileri bilisel yetenein varlnn gstergesidir. Bu teknolojik ilerleme primat ses karmas ve insan konumas arasndaki farkn bir benzeri gibidir. Davranlarn ardk tekrar devinimsel kontrol gerektirir. Birleik alet teknolojisi (balta gibi) ise tekrarlayc olmayan sradzenli ince el becerisi gerektirir. Bu, yapsal olarak konuulan dilin benzeridir. nk sradzen sesler kelime ve cmleleri meydana getirir. Kelime dzeni deiiklii anlam deitirir. Konuma ve bileik alet yapm, tekrarlayc olmayan ince devinimsel kontrol gerektirir ve her iki ilev de birbirine yakn beyin alanlarnn kontrol altndadr. Sol alt aln lobu eer

| 45

dil ve bileik alet yapm iin bir arada evrimlemi ise, yaklak 300 bin yl nce olmutur.34 Karmak problemleri zme ve planlama (karmak alet, balta, mzrak gibi), aln lobunun geliimi ile ilgilidir. levsel beyin grntlemelerine gre, aln lobunun n blgelerinin seici olarak, esas nesneyi ve ilikili ikincil ilevi hayal etmede devreye girdii gsterilmitir (baltahayvan eti kesme gibi). likisiz ileri dnme durumunda devreye girme grlmez. Bileik alet yapm, aln lobu bilgi ilemesi ile ilikili grnmektedir.35 st paleolitik (son ta devri) dnemin balarnda, yaklak 40 bin yl nce alet retiminde eitlilik oluurken, saysnda patlama yaand. Oysa bu dnemde beyin boyutlarnda bir art sz konusu deildi. Kemik, geyik boynuzu ve fildiinden ok sayda alet ve ssleme aralar yapld. Bu daha nceki dnemlerde sk rastlanlan bir durum deildi. st paleolitik insan, retimini tasarlad son rn konusunda ak seik bir dnceye ve onu gerekletirebilecek yetenee sahipti. Bu dnemde st paleolitik sanat denen zengin ve gelikin yeni bir sayfa ald. st paleolitik dnem boyunca, evresel koullara uygun, srekli ve yeni av silahlar gelitirildi. On sekiz bin yl nce, son buzul ann en yksek noktasnda, sertleen evre koullar nedeniyle byk ulu oklar retilmeye baland. klim yumuaynca, bollaan av hayvanlar nedeniyle ok paral aletler oald. Yine bu dnemlerde tme talar gelitirildi. Sanatn Evrimi Sanatsal anlatm beynin dnme yeteneinin en doruk noktalarndandr. nk eseri yapmadan nce bir grsel imajnn oluturulmas iin, daha nceden alglanm aklsal kalbn planlanmas, esas anlamndan uzaklatrlm bir olay ya da nesne ile ilgili bilinli iletiimi ve imaja imgeledii nesne ile ilikili olmayan bir anlam yklenmesini ierir. Bu dnemde esas beyinsel deiim isel organizasyonu ve bilgiyi deerlendirme, sunma biimindedir.
34 35

Greenfield PM. Behav Brain Sci 1991;14:531. Koechlin E, Basso G, Pietrini P, Pamer S, Grafman J. Nature 1999;399:148.

| 46

Akln Tarihncesi adl kitabnda Stewen Mithenin ne srd akln nemli geliim evresi vardr. lk evre, genel zekdr. Sadece renme ve karar vermeyi salar. Karmak davranlar bu zek ile renilemez. kinci evresi, genel zeknn, her biri zel bir davran alanna ayrlr ve her biri dierinden bamsz olarak alr. renme artk hzl ve en dk dzeyde hataldr. Karmak davran kalplar kazanlabilir ve farkl alanlardan kazanlan yeni deneyimler sayesinde var olan kalplar da deitirilebilir. Bu dnemde dier insanlarla ilikiye gemek iin, karsndakinin akln okuma gerekletirilebilir. nc son evrede ise, ok sayda zellemi zek bir arada alr ve davran alanlar arasnda bilgi dei-tokuu olur. Bir davransal alanlarda kazanlan deneyim, baka alandakini de etkileyebilir. Farkl alanlardaki dnceler birlikte kullanldnda artk benzer bilgiler iin birden ok temsil unsuru oluturulur. Dnce alanlar arasnda iliki kurmak akll bireyleri ve yaratcl meydana getirir.

Franasa, Lascaux maaras, 17 bin yl nce yaplm duvar resimleri.

| 47

Byk Beyinli Olmann Maliyeti Beyin vcudumuzdaki en anti demokratik organdr. Ayn miktar kasn dinlenme srasnda gereksinim duyaca enerjinin 22 kat enerji kullanr. Uyku veya istirahat haline bakmadan, toplam vcut enerjinin %20sini harcar. Her bir kalp atmnda kan oksijeninin %20sini alr. Oysa arlk olarak vcudumuzun yaklak %3n oluturur. Yenidoan dneminde ise beyin vcut arlnn %10unu oluturmasna ramen, toplam beden enerji kaynann %60n tketir. Dolaysyla, daha byk beyinlerin daha fazla yakta ihtiyalar vardr. stelik bu yakt yakarken snmas da artt iin, ok alan motor gibi soutulmas gerekir. Yalnzca 2 derecelik s art bile beynin almasn zorlatrabilir. Bu soutma sistemi damarsal yap ile salanmaktadr ve gelien beyinde yeni soutucu damarsal yaplar da gelimelidir. nsanlarn almas ve hareketleri esnasnda solunum artndan dolay yzdeki damarlar geniler ve yz kzarr. Bu esnada ortaya kan sdan dolay, damarlarn iindeki kann soutulmas grevini, a eklinde olan kafatas radyatrleri salar. Beyin iin radyatrleri, emissar olarak adlandrlan toplardamarlar oluturur. Emissar damarlar, kafatasndaki kendilerine ait deliklerle beyindeki toplayc damarlar kafa dna balar. Kuyruksuz maymunlarla karlatrldnda emissar toplardamarlar insanlarda daha youn bulunur. Bu sayede beynin ssnn art engellenerek, uygun bir ortamda almas salanr. Bu toplardamarlarn younluu A. africanusdan H. sapiense doru gelindiinde belirgin olarak artar. Bu da, kafadaki soutucu radyatrlere beyin bykl artyla daha da fazla ihtiya duyulduunu, daha fazla soutma gerektiini ortaya koyar.36 Bym bir beyin tarafndan kullanlan enerjiyi karlamak iin vcudun bir baka parasnn gereksinimlerinin azaltlmas gerekmektedir. L. Aiello ve P. Wheeler primatlarda mide bykl ile beyin bykl arasnda genel bir iliki kurar. Buna gre, kalp ve karacier gibi organlarn boyutlarnn
36

Zenker W & Kubik S. Brain cooling in humans anatomical considerations Anat Embryol 1996;193:1-13

| 48

kltlmesi mmkn deildir ve seilen organ midedir. Mideyi kltmenin yolu da beslenmenin kalitesini bitkilerden ziyade enerji kalitesi yksek olan et tketimine evirmektir. H. habilisin beyin hacminin byk olmas Australopithecuslardan farkl olarak diyetinde etin de olduunu dndrmektedir. Beynin ar bymesi sinir hcreleri aras ilikiyi zorlar ve ileti zamann artrr. Dolaysyla doumdan sonra 3 kat byyen erikin insan beyni doruk noktas iletim gcne sahiptir. Bundan daha fazla bymesi iletim gcn snrlar. Yani, modern insan byklk asndan hemen hemen beyin geliiminde yolun son aamasndadr.37,38 Niin Beyin Byklkleri Farkldr?39 Bir sivri farenin beyni bir filinkinin milyonda biri kadardr. Bu byklk farkn salayan nedir ve bu nasl baarlr? lk olarak, uzun dendritler ve aksonlar ayn pasif kablo zelliklerini srdrmeleri byk beyinli olmann nnde engeldir. kincisi, sinir hcreleri ve destek glia hcrelerinin artmasyla, bir sinir hcresinin dierine ulama ve ilikiye geme problemi ortaya kar. Her hedef yerde sinir hcrelerinin balant saysnn artmasna ek olarak, dier sinir hcreleri de balanty devam ettirmek iin uzantlarn artrr. Dier bir zm de, daha az sinir hcresinin birbiriyle balant kurmasdr. Bunlarla ilikili olarak beyin kabuunda byklk artar, sinir hcresi ana uzants olan aksonlarn genilii artna ek olarak sinir hcreleri de bymek zorunda kalr. Dendritler ve aksonlar daha da kaln hale gelir. Bu byme ile her sinir hcresinin dieriyle olan balants orantsal olarak azalr. Uzak mesafelerde hcrelerin iliki kurmas zorlar. Beyni ve hcrelerden oluan kabuu kk tutmak da ayr bir problemdir. nk sinir hcresi saysn, bykln ve balantlarn ilevsel olarak ideal tutmay gerektir. Eer bu
Ringo JL, Doty RW, Demeter S & Simard PY. Time is of essence: a conjecture that hemispheric specialization arises from interhemispheric conduction delay. Cerebral Cortex 1994;4:331-343. Rakic P. A small step for the cell, a giant leap to mankind: a hypothesis of neocortical expansion during evolution. Trends Neurosci 1995;18:383-388. 39 Kaas JH. Why is brain size so important: Design problems and solutions as neocortex gets bigger or smaller. Brain and Mind 2000;1:7-23
37 38

| 49

salanamazsa, baz ilevsel sinir alarnn ortadan kalkmasyla belli yeteneklerin kayb oluabilir. Byk beyinlerdeki sinir hcreleri, kk beyinlilere gre daha byk olmaldr. Byk beyinli olmak, byk sinir hcresi anlamna gelmez. Byk beyinlerde baz sinir hcreleri ileri derecede kktr. Beyincikteki granler denilen hcreler buna bir rnek tekil eder. Daha byk sinir hcreli beyinlerde beyin kabuu doal olarak daha kalndr. Bu kalnlama, hcre byklne ek olarak balantlarn da daha ok olmasnn bir sonucudur. Beyin kabuu kalnl artka sinir hcrelerinin paketlenme younluu azalr. Yani birim hacim bana den sinir hcresi says azalr. Daha az paketlenme ile sinir hcreleri ideal sayda komu sinir hcresiyle ilikiyi devam ettirmek iin daha byk dendritik dallanmaya gerek duyar. Tepe (apikal) dendritli kabuk piramidal hcreleri birok kabuk tabakasndan girdileri zerinde toplar. Kabuk kalnlnn artt oranda dendritik uzunluk da artmaldr. Eer sinir hcresinin dendritik knts iki kat uzarsa, pasif elektriksel kablo zelliklerini devam ettirebilmesi iin kalnlnn drt kat artmas gerekir.40 Eer, beyin kabuu kalnl azalrsa, dendrit kalnl, dendrit uzunluuna gre ok daha belirgin bir azalma gsterir. Ancak, bu esnek yetenekler tm beyin hcrelerinde bulunmaz. rnein, bu nedenle hipokampus piramidal hcreleri uzunluuyla birlikte kalnln da artrr. Oysa granler hcreler, yaplar gerei dendrit kalnln yeterince artramazlar. Benzer farkllklar beyin kabuundaki piramidal ve granler hcrelerde de vardr. Byk beyinli ve byk bedenli memelilerde, sinir hcreleri daha uzun ve daha kaln aksonlu olmak zorundadr. Aksiyon potansiyeli ya da sinir iletisi akson zerinde saniyede 1 ila 70 metre hznda iletilir. Bu hz byk oranda aksonun apna ve dn saran ya yaltmna (miyelinizasyon) baldr. Beyin bykl art ile sinir hcresi gvdesi ve hedef arasndaki akson uzunluu iki kat artarsa, akson ayn iletim zelliklerini korumas iin kesitsel kalnln 4 kat kadar arttrmaldr. Fakat uzak yerler arasnda iletiimi salamak iin akson boyutunun
40

Bekkers JM and Stevens CF. Two different ways evolution makes neurons larger. Prog Brain Res 1970;83:37

| 50

art beyin hacminin de artmasna neden olur. Akson uzantlar, alttaki ak madde de hesaba katldnda yenibeyin kabuu hacminin %67'sini oluturur. Bylece, basit bir hesapla, akson yapsnn uzunluk olarak iki kat bymesi, kabuk hacminde 4 kat arta neden olur. Btn bunlardan sonra ortaya kan byk bir beyine doru yolculuktur. Olay bu kadarla da kalmaz, byyen hcre ve akson metabolik/beslenme ihtiya artn da beraberinde getirir. Bu nedenle, metabolizmaya yardm eden destek hcreleri ve sinir hcrelerinin yaam iin vazgeilmez glia hcrelerin de artmas gerekir. Ayn zamanda kan akmnn salanmas iin ek damarsal yaplara da gerek duyulur. Doal olarak byk beyinler, kk beyinlere oranla daha ok glia hcresi ierir. Btn bunlar toplam beyin byklne katlrlar. Beyin bydke byr. Ksaca, akson uzunluu ve geniliinde bir art, beyinin toplam bykl zerinde ekonomik olarak epey maliyet ykler. Byk Beyin Sorunu Beyin bykl farkllklar, esasen farkl evresel etkilere uyum salama ihtiyacnn bir sonucudur. Her zaman byk beyinli olmak daha iyi uyum anlamna gelmez. Bir aslan, evinizdeki kediye gre ok daha byk beyinlidir (evcilletirme beyin bykln azaltr). Aslanlarda ve kedilerde beyin ilevleri aa yukar ayndr. Beyin kabuklar da ayn ilevsel alanlardan oluur. Genellikle, vcut bykl artyla orantl olarak, beyin bykl de yaklak 2/3 orannda artar. Bu anlamda, byk memelilerde byk beyinli olmann nedeni, yani kalan fazladan 1/3 artn nedeni ak deildir.41 Geleneksel aklama, byk bedenlerde daha ok evresel duyarga (reseptr) olmas ve girdileri ilemek iin daha ok sinir hcresi gerektii eklindeydi. Dier bir aklama da bunun genlerden kaynaklanddr. Genler daha byk beden yaptklar gibi daha byk beyin de oluturabilirler. lk dnceye gre, beyin bymesi evresel uyumla ilikiliyken, ikincisi beynin herhangi bir ilev yerine getirmeden bydn ileri srer.
41

Deacon TW. Fallacies of progression in theories of brain-size, evolution. Int J Primatology 1990;11:193236

| 51

Evcilletirilmi memelilerin, vahi atalarna gre daha kk beyinli ve kabuklu olmalar hem genlerin hem de evresel uyumun beraber etkisini gstermektedir. Kediler ve aslanlar ilevsel ve anatomik olarak benzer beyin kabuu alanlarna sahip olabilirler. Ancak, aslanlar ayn alanlarda daha ok hcre ierirler. Aslanlardaki bu daha fazla hcre, orantl olarak daha ok hcreler aras balantya sahip olmasna ramen, hcrelerin toplam saysnn oranna bakldnda daha az balantlar ierir. Beyin byklndeki farkllklar, kedilerde ve aslanlarda yerel sinir alarn farkl klar. Kaba anlamda bu a farkllklar, ayn gibi grnmelerine ramen, aslann aslan gibi ve kedinin kedi gibi davranmasn salar.

10000 Fil 1000 nsan empanze Aslan

Balina

Yunus

Kurt 100

Beyin arl (gr)

10

Karga Keseliler Fare Yarasa Kstebek 2 4

1 0

10

12

14

Vcut arl (kg)

0,1

ekil. Vcut arlklarna (kg) gre insan ve dier hayvanlarn beyin (gr) arlklarnn logaritmik lekte gsterimi

Byk Beyinli Olma Probleminin zm

| 52

Daha byk beyin kabuu olan memelilerdeki hcrelerin dier hcrelerle balantlarnn daha fazla olduu ynnde kant yoktur.42 Makak maymunlarnda grme ile ilgili 30 kadar alan olduu halde, kk beyinli memelilerde 2-5 alan bulunur. Yine makak maymunlarnn beyinleri, 10'dan fazla bedensel duyu alan, 12 kadar devinimsel alan ierir. Kk beyinli memeliler de bu alanlardan yalnzca birka bulunur. Fakat ayn yaamsal ilevleri srdrrler. Byk beyinli memelilerde birincil grme alan byktr, ama yine de beklenen kadar byk deildir. Orantsal olarak, insanlar san ve farelere gre daha az birincil grme kabuuna sahiptirler.43 Byk beyinlerde alanlar aras balantlar her zaman yeterli deildir. Kabuk alanlarnn tm ilevsel olarak tek tip deildir. rnein, grme kabuundaki baz hcreler, belli uzaysal yerleim gsteren barlara yant verirken, bazlar harekete, bazlar ise renklere yant verir. Yani, alanlar kendi iinde alt blgelere ayrlrlar (paralar=modller). Bylece ideal ilevini, en ekonomik ekilde yerine getirmeye alr. levsel olarak benzer paralar, benzer alanlarda toplanma eilimi gsterir. Bu ekilde ara balantlarda ksalma meydana getirilebilirler. Grme, duyusal ve devinimsel alanlar yakn yerleim gsterirler. Byk beyinlerde, benzer alanlar bir araya toplanarak, ara balantlarn uzunluunda ksaltma salanm olur. Eer bu alanlar aras yaknlama salanamyorsa, en azndan benzer ilevsel alanlar ayn yarkre iinde tutulmaya allr. nsanlarda byledir ve her iki beyin yar kresi ilevsel olarak birbirinin "aynas" deildir. Tpk konuma merkezlerinin (Broca ve Wernicke) sol beyin yarkresinde yer almas gibi. Bylece bu iki alan arasnda olmas gereken anatomik ve ilevsel balant olabildiince ayn beyin yar kresi iinde tutularak ksaltlr. Bu ekilde beynimizi olabildiince kk tutarak, enerji ve yer tasarrufu salanr. Trler Aras Karlatrma

42 43

Stevens CF. How cortical interconnectedness varies with network size. Neural Computation 1989;1:473479 Rakic P. Specification of cerebral cortical areas. Science 1998;241:170176.

| 53

Trler aras karlatrma yapabilmek iin beyin byklnn llmesi bal bana bir sorundur. Artan duyulara ve hareketlere ynelik gereksinimlerini karlayabilecekleri daha byk beyinlere sahipseler de, daha byk hayvanlarn beyin ve vcut bykl doru orantl artmaz. Beslenme biimindeki farkllklarn da gz nne alnmas gerekir. Yaprak yiyiciler daha byk gvdeye sahipken, et yiyicilerde gvde ve arlk daha dktr. Primatlar (kuyruksuz maymunlar) arasnda lemurlar vcut byklklerinden beklenecek beyin byklne sahiptirler. Maymunlarn ve primatlarn beyinleri beklenenden iki kat kadar byktr. nsannki ise beklenenden fazlasyla byktr.

ekil. Konuda geen beynin anatomik blgelerinin gsterimi.

Beyni oluturan ksmlarn trler arasnda karlatrlmas, vcut bykl ile (evresel olaylardan etkilenir) ilikili karlatrmann aksine, daha gvenilir bilgi verir. Bu amala, beynin her bir paras, toplam beyin hacmine

| 54

oranlanarak bir deer (F) elde edilir. Bir tr iin elde edilen tm hacim oranlar (F deerleri) tr iin beyintipi (serebrotip) olarak adlandrlr. Primatlarda telensefalonun (her iki beyin yarkresi) bymesi asndan genel bir eilim vardr. Primatlarda bu oran %74, aa farelerinde %61 ve kemirgenlerde %60tr. Telensefalondaki bu arta ters orantl olarak, ilkel beyin ksmlar (diensefalon + mesensefalon + medulla) hacminde klme izlenir.44
Tablo. Farkl memelilerde telensefalon, ilkel beyin (diensefalon + mesensefalon + medulla), beyincik F deeri oranlar. F deerleri, ilgili blgenin toplam beyin hacmine oranlanmas ile elde edilir. % olarak Kemirgenler Aa faresi Primatlar Yunus-Balina Kk yarasalar Byk yarasalar nsan F-telensefalon 60 61 74 F-ilkel 27 26 14 F-beyincik 13,2 12,7 12,4 19,0 22,0 14,1 20,8 F-telensefalon/F-ilkel 2,3 2,3 6,3

Beyincik ve yenibeyin kabuu bir arada deiim gsterir. Bu deiim beyinciin yenibeyin kabuunun ihtiyacn karlamak iin orantl deitii eklinde yorumlanr. Farkl olarak, beyincik hacim oran gruplar arasnda hemen hemen sabittir. Bu sabitlik trler arasnda da vardr. Beyincik hacmi tm beyin hacmi ile (F-yenibeyin kabuu ile deil) ilgileim gsterir. Beyincik, duyusal bilgiyi hareket bilgisine etki eden ara olarak kullandndan (hareketler esnasnda kaslar arasndaki uyumunu salar), memelilerde F-beyincik deeri en yksek dzeydedir. Yenibeyin kabuunda byme ile beraber baz beyin alanlar klr (hipokampus, septum, priform kabuk, koku soan). Telensefalon bymesi ile en az deiiklik, beynin yarkrelerinin derinliinde yer alan striatum blgesinde
44

Clark DA, Mitra PA, Wan SS. Scalable architecture in mammlian brains. Nature 2001;411:189-193

| 55

(hayvanlarda daha byktr, bu nedenle daha az Parkinson hastalna yakalanrlar!) olur. Btn bu verilere gre, her memelinin kendine ait bir beyintipi oran vardr. Beyintipinde kaymalar yaklak 10 milyon ylda bir ortaya kar. Bu kayma zellikle beyin kabuunda grlr. nsan trnde F-yenibeyin kabuu, %80 oran ile en st dzeydedir. Memelilerde, beyin arl ve beden arlyla yaam sresi arasnda ok gl bir iliki tespit edilmitir. Maymunlar, kuyruksuz maymunlar (goril, orangutan, empanze) ve insanlarda beyin arlklar (vcut arlklar hesaba katlmadnda) ve yaam sreleri arasnda belirgin bir iliki tespit edilmitir. Beyin arlklarnn bu ilikisi olaslkla dolayldr. nk yaprak yiyenlerde daha kk bir beyin hacmi ve daha ksa yaam sresi vardr. Meyve yiyenlerin ise beyin arl ve yaam sresi, yaprak yiyenlere gre ksmen daha fazladr. nsanlar gibi hem etil ve hem de otullarda ise yaam sresi ve beyin arl en st seviyededir. Buradaki beslenme ilikisi tavuk mu yumurtadan kar, yumurta m tavuktan problemi gibidir. Byk beyinli olmak da, evrenin boyutlu haritasn oluturup, meyvelerin ve yaprak d besinlerin yerini tespit etmeyi salayabilir. Beslenme byk beyinli olmay deil, byk beyinli olma beslenme trn seiyor olabilir. Canllardaki beyin arl dnda, yaam sresi ile ilgili olarak farkl organlarn byklkleri de ilikilendirilmitir; kalp, bbrek, karacier, adrenal bezler gibi. Bunlarla anlaml ilikili olmasna ramen, yaam sresinin en nemli tahmin ettiricisi beyin arldr. Yine yenibeyin kabuu miktar ile yaam sresi arasnda da belirgin bir anlaml iliki vardr.45 Bipedalizm: ki ayakla yrme Bipedalizm ya da iki ayak zerine dik yrmenin 3,5 milyon yl nce balad ne srlr. Dier insans zeliklerden daha nce bipedalizm ortaya kmtr. Bedenin zgrl beraberinde, beynin zgrln de getirmitir. Ancak kuyruksuz

45

Alman J et al. Brain weight and life-span in primate species. PNAS, USA 1993;90:118-122

| 56

maymundan insansya geite bipedalizme ait ara iskelet kantlar yoktur. Bipedal yrme kinematik ve enerji gereksinimi ynyle farkllklar oluturur. Bipedalizmin en nemli iskelet deiiklikleri bulgular, leen kemii kanatlar ksalmas, bel eriliinin ksalmas, dizin ortaya doru yaklamas, kaval kemiinin alt eklem ucunun diklemesi, ba ksmnn genilemesiyle daha gl bir tarak kemii (metatarsal-I) olumas ve byk parman ie doru dnmesidir.46 Hayvanlara zg drt ayakla hareket etme iki ayakl hareket etmeye gre daha fazla enerji gerektirir. empanzeler yerde iki ayak ya da drt ayakstnde yrseler, insanlara gre %50 orannda daha az enerji harcarlard. Ancak, bipedalizm daha byk bir beyin gerektirir. Daha nce ayak kontrol iin kullanlan beyin kabuu ksmlar serbest kalarak, baka ilevler iin frsat oluturur. Beynin bymesinin, yeni doan ve doum esnasnda anne iin riskler oluturur. Bymeden dolay annede douma hazrlk iin leen kemii genilemesi gerekir. ada insan yavrular doumda, empanze beyninden byk olmayan yaklak 350 mllik bir beyinle dnyaya gelirler. Ancak, dier kuyruksuz maymunlardan farkl olarak, doum sonrasnda insan yavrusu beyni bymeye devam eder. Drt yanda yaklak 3 katna ve erikinlikte ise yaklak 4 kat bir hacme ular (empanze 350 ml beyin ile doar ve erikinlikte hacim sadece 450 mlye kar). nsanda beyin geliimin nemli bir ksm doum sonras ilk ylda olur. Dier primatlarla karlatrldnda doumdan nce beyin belirgin olarak geniler. Hacmin 801-850 mlden fazla olmas doum srasnda hasar grmeleri artrr. Bipedal olan kadn iin hareketlerde snrllk oluur. Bundan dolay alt uzuvlara bal sporlarda kadn-erkek arasnda erkek lehine performans fark vardr.47 Beynin baz alanlarnda belli konularda uzmanlama geliince, daha ok kapasite iin, beyin ok daha byk olmaldr.
46 47

McHenry HM. Tempo and mode in human evolution. PNAS-USA 1994;91:6780-6786. Skoyles JR. Human evolution expanded brains to increase expertise capacity, not IQ. Psycoloquy 1999;10.

| 57

Bipedalizm seslendirme ve dil asndan kolaylk salar. Maymunlardan daha aada yer alan grtlaa imkn verir ve daha byk dil kapasitesi ortaya kmasn salar. Yine nefes alma kalbndaki farkllklarda ses retiminde farkllklar oluturur. Bipedalizmin ortaya k ile kafadaki kan damarlarndaki hidrostatik basn zellikleri deitiinden, kan damarlarnda yeniden bir yaplanma ortaya kar. Yine bipedalizm ile vcut yzeyinin gnee maruz kalmas yaklak %50 azalr.48 Yukardakilere ek olarak iki ayakl yrmenin ek yararlar ne srlmtr. ki ayak zerinde yrme ya da kalma grme duyusunu glendirir ve daha uza grmeyi salar. Yine kollarn serbestlemesi salanarak baka amalar iin zellemelerine frsat verilir. Bu nedenle daha yksee ulalabilir ve daha hzl koulabilir. Modern Erkek ve Kadn Beyni amz insanlarnda, beyin arl erikin erkekte ortalama 1347 gr (1214-1450 gr) ve kadnda 1223 (aralk 1111-1306 gr) kadardr ve erkek kadn arasnda 124 g fark vardr. Ortalama olarak kadn/erkek beyin arl oran 0,91dir. Nispi olarak erkeklerde daha byk beyin olmasna ramen, kadnlar erkeklerden kiloya oranlandnda daha beyinlidirler. Yani kg bana den gr beyin miktarlar daha fazladr. Bu farklln bir ksm kadnlarn daha dk kilolu olmasndan kaynaklanmakla beraber, bir ksm dorudan cinsiyet farkllndan kaynaklanr. Daha gvenilir olarak, vcut yzey alanna gre deerlendirildiinde erkeklerde beyin arl 100 gr daha fazladr.49 Byk sayda gruplar zerinde yaplan almalarla, erkek ve kadn beyin arln hesaplamak iin formller retilmitir.50

Wheeler P. Stand tall and stay cool. New Sci 1988;12:62-65. Dean F et al., Sex differences in brain/body relationship of Rhesus monkeys and humans. J of Human Evolution 1999;36:233-238. 50 Ho K et al., Analysis of brain weight. Adult brain weight in relation to body height, weight, and surface area. Arch Path Lab Med 1980;104:640-645.
48 49

| 58

ekil. Kadn ve erkekte beyin arlyla vcut arl ilikisini gsteren grafik. Halka iindeki + iareti, ortalama vcut arl ve beyin arlnn kesiim noktalarn gstermektedir (Academic Press London, 1999, izni ile).51 Kendi beyin arlklarnz da aadaki denklemlerle hesaplayabilirsiniz:

Kadn beyin arl gr olarak =1138 + 1,96 x [Vcut arl, kg olarak] Erkek beyin arl gr olarak =1242 + 2,19 x [Vcut arl, kg olarak]
rnein, kadnlar kilolarn 1,96 ile arpp, 1138 ile toplayacaklar. Erkekler ise 2,19 ile arpp, 1242 ile toplayacaklar. Sonuta, gram cinsinden beyin arl kacak.

Beyin Bykl ve Zek Beyin bykl ve zek arasnda basit bir iliki yoktur. Genellikle inanlan mikrosefal (kk kafa) daima kk beyinle birliktedir inanc doru olmakla birlikte istisnalar da vardr. Yani, kk kafal ya da dk beyin arlkl olmak daima zekda gerilik manasna gelmez. Daniel Lyon vakas buna gzel rnek tekil eder. Beyin arl, H. erektusunkinden daha kk olan (680 gr, 624 ml) Lyon, normal zeklyd ve okuyup yazmas olan birisiydi. Otopsisinde beyninde herhangi bir anormal durum
51

Dean F et al., Sex differences in brain/body relationship of Rhesus monkeys and humans. J of Human Evolution 1999;36:233-238, izin ile.

| 59

tespit edilememiti. Beyincii normal bykle yaknd. Beyin yar krelerinin toplam hacmi 371 ml idi ve normal bir kiide beklenen 624 mlnin %80inden (499 ml) 128 ml daha dkt. Anatole France (1844-1924) Nobel dl alan (1921) ve 80 yanda dahi bilisel ykm olmayan yazard. Beyin arl otopsisinde 1017 gr (933 ml) olarak bulunmutu. Einsteinn beyni ise arlk olarak normal insanlarnkinden farkl deildi. Herkesten farkl dnebilen Einsteinda sol beyinde bir blgede (inferior parietal alan/angular gyrus) glia/sinir hcresi orannda normal insanlara gre art tespit edilmiti. Destek hcreleri sinir hcrelerine gre daha fazlayd. Bu da beynin zellemi alanlarnn kullanmnn yapsal deiiklikleri oluturabileceini gstermektedir. Kilogram olarak artndan ziyade! Bunun daha modern rnekleri de vardr. Keman alan kiilerde, sol eldeki parmak hareketlerinin etkin olmasndan dolay, keman almayanlara gre 2-3 kat daha fazla el-parmak beyin kabuu alanna sahiptir.52 Ancak yine de, iki eli koordine kullandklarndan, her iki beyin yar kresi arasnda daha ok balantlar geliir. Daha kaln byk beyin bilekesi (korpus kallosum) oluur. Kk beyinlerde normal zek olmamas hacim kaybndan deil, sinir hcresi btnln bozulmasndandr. Yani normal olmas gereken btnlk ve balantlarda eksiklik ya da kopukluk vardr. nme ve kaza sonralar beyin dokusu kayb olduu halde zek normal olarak kalabilmektedir. Yani, bilisel ilevler temsilci sinir hcresi alarnn says ve ilikisine baldr. Her ne kadar IQ dorudan bilisel kapasiteyi gstermese de kiinin uzmanlk zellikleri hakknda fikir verebilir. Zek dzeyi (IQ) ile beyin bykl arasnda dorusal iliki tespit edilmitir.53 Beyin grntlemesi ile yaplan almalarda, beyin bykl ile bilisel performans arasnda benzer bir iliki tespit edilmitir. Ancak, yakn zamanda yaplan benzer almada, genel toplumda beyin hacmi ile bilisel yetenek arasnda bir iliki bulunmuken, ayn iliki ayn aile
52 53

Elbert TH et al., Increased cortical representation of the fingers of the left hand in string players. Science 1995;270:305-307. Andreason NC et al., Intelligence and brain structure in normal individuals. American Journal of Psychiatry 1993;150:130-134.

| 60

iindeki kardeler arasnda tespit edilmemitir.54 Yine de byk beyin daha fazla sinir hcresi ana uzants (akson) ve daha byk sinir hcresi anlamna gelebilir.55 Beynin bymesi, IQ ile bir noktada plato oluturur ve daha byk beyinlerde IQ debilir. Beynin ar bymesi sinir hcreleri aras btnl/ilikiyi zorlar ve ileti zamann artrr. Dolaysyla doumdan sonra 3 kat byyen erikin insan beyni, olabilecek en st iletim gcne sahiptir. Bundan daha fazla bymesi iletim gcn snrlar.56 Dilsel Anatomik Yaplarn Geliimi Konumann geliimi iin evresel (ses telleri yaps ve anatomisi, dudak, dil, ene...) ve bunlar kontrol eden merkezi sinirsel mekanizmalarda deiiklik olmas gerekir. Konumann geliimi, ses retimi ve alglama ile ok yakndan ilikilidir. Tm memeliler sesleri temel olarak ayn yolla olutururlar. Tmnde ses yollar bulunur. Ancak en nemli akustik geliim insandadr.57 Fosil kafatas kemiklerinden, dilsel kapasiteyi anlamak iin yntem vardr: beyin boyutlar, sinirsel yap (konuma merkezleri varl) ve ses sisteminin doas. Beyin bykl bak as en basit olandr. H. Erectus ile Neanderthallerin beyin boyutlar modern insandakine benzer ekildedir. Hatta Neanderthallerin ki, daha byktr. Beynin bykl eer sosyallemenin bir gstergesi ise, dilde esasnda sosyallemenin getirdii bir ihtiyatr. nsanlarda beyindeki aln lobu dilin bir ksmn iermekle kalmaz ayn zamanda sosyallemede grev gren en nemli beyin ksmdr. nsann kendisi ve dier insanlarn aklsal durumunu dnen ksmdr. Fosil bulgularna dayanarak dilsel yetilere ilikin kantlar elde etmek zordur. st paleolitik ada (40 bin ile 10 bin yllar aras) dilsel yetinin var olduuna dair gl kantlar ne srlmtr. Bunlarn arasnda, lleri eyalaryla birlikte gmen Neanderthallerin bulunmas (ly ssleyerek gmme, i
Schoenemann PT et al., Brain size does not predict general cognitive ability within families PNAS 2000;97:4932-4937 Deacon T. Fallacies of progression in theories of brain- size evolution. International Journal of Primatology 1990;11: 193-236. 56 Ringo JL, Doty RW, Demeter S & Simard PY. Time is of essence: a conjecture that hemispheric specialization arises from interhemispheric conduction delay. Cerebral Cortex 1994;4:331-343. 57 Fitch WT. The evoluation of speech: a comparative review. Trends in Cognitive Science 2000;4:258-267.
54 55

| 61

gzlem sonras kendi varlnn farknda olma ile benzer deneyimlerin bakalarnda da olduunun farknda olmay gerektirir), imgeleme ve bedensel sslemeler, alet yapmnda hzl ilerleme, uzak blgelerdeki gruplar arasnda dei-toku belirtileri, taa baml teknolojiden kemik ya da kil gibi aralara geilmesi saylabilir.

Evrimsel dnemde, beyin bymesiyle belirgin art gsteren ncl (asosiasyon, arm) beyin alanlarnn beyin zerindeki yerleimi. Profrontal=nbeyin, parietal=duyusal, infero-temporal=alt akak ksmn ifade eder.

Dilin beyinde yerletii alanlar. Sol yandan beynin grnnde, dilin devinimsel ktlarn oluturan Broca alan ve konumann alglanarak anlamlandrld Wernicke alan yerleimi.

Beyindeki dil merkezi ses reten organlarla yakn iliki iindedir. Bu ses reten organlar dilsel kapasite asndan bir dier kant oluturur. Yumuak doku olduklarndan fosil olarak grtlak ve yutak bulmak mmkn olmamtr. Ancak, anatomik olarak biliyoruz ki, insan dnda tm memelilerde larinks boynun yukarsnda, yksek konumda yer alr. Bu iki sonu dourur: Birincisi beslenirken ayn zamanda nefes alp verilebilir, ikincisi bu seslerin oluumu zorlar. nsanda erikin dnemde yutkunma srasnda ses karma ve soluma imknszdr ve yutma esnasnda soluk tutma olur.58 Yoksa bu srada boulma riski ile kar karya kalabiliriz. Ancak, insan yavrularnda larinksin yukarda olmasndan dolay, meme emme srasnda
58

Ertekin C, Celik M, Secil Y, Tarlaci S, Kyloglu N, Aydogdu I. The electromyographic behaviour of the thyroarytenoid muscle during swallowing. J Clin Gastroenterol 2000;30:274-280.

| 62

azdan soluk alma ve burundan verme gerekletirilebilir.59 nsan yavrusunda 3. aynda larinksin inii balar ve 3-4 yl sonra erikin seviyesine iner. kinci ve daha yava bir inme erkeklerde ergenlie doru gerekleir. Bu inile beraber, insanlar memelilere gre daha geni bir snr ierisinde ses karabilir hale gelir. Yani, bizim fonetik repertuarmz byk oranda geniler.
Tablo. nsanda sembolik dilin geliim aamalar60 6-7 milyon yl nce n insanslar 4-5 milyon yl nce Basit el hareketleri, tehlike-alarm sesleri, duygulanm. ki ayak zerine yrme ile daha karmak el hareketlerinin ortaya k. Karmak jestmimikler. El hareketleri tam olarak szdizimsel hale geldi. Ses karmalar beyin bykl art ile sembolik olmaya balad. Artk tam olarak dil kullanlmaya balanmtr. Jest ve mimikler ikinci plana kayar.

Australopithecine
1-2 milyon yl nce

Homo habilis ve Homo erektus


100,000 yl nce

Homo sapiens

Evrimsel geliim asndan larinksin, insanlarda daha aaya doru yer deitirmesi konumann evresel eleman iin anahtar kabul edilir. Fosil kaytlarnda insana benzer ses karabilecek kafataslar dnemi, 300-400 bin yl ncesi olarak hesaplanmaktadr. Daha byk hacimli beyine sahip Neanderthaller ise anatomik farkllk gsterir ve anatomik yaplarndan anlald kadaryla olaslkla yalnzca burundan ses karmaktaydlar. Hatta anatomik ses sistemlerinin ada insandan nemli bir farkllk gstermedii ne srlmektedir.

59 60

Bosma JF. Development of feeding. Clin Nutr 1986;5:210-218. Corballis M. The gestural origins of language. American Scientist 1999;87:138-145.

| 63

ekil. stte: Orangutan (a), empanze (b) ve insan ses oluturucu anatomi karlatrm. Krmz dili, sar larinksi ve mavi hava keselerini gsterir. nsanlarda daha dk larinks bulunur (c). Dilin kk daha eridir. Boyunun yukarsnda olan larinks, soluk alma ve yutkunmann ezamanl olabilmesini salar. stte izimlerin gerek manyetik rezonans (MR) grntleri grlmekte61 Elsevier Science, izni ile.

Konuulan dil zerinde merkezi beyinsel etkinin hangi evrimsel aamada art gsterdiini anlamak iin deiik yntemler nerilmitir. Yumuak dokularn fosillemesi olmadndan, kemik dokularda oluturduklar etkiler aratrldndan yntemler dolayldr. Bunlardan ilki, dille ilgili beyindeki alanlarn bykln hesaplamayla ilgilidir. Beynin yzey bulgularnn dil yetenei ile ilikisi zayf olduundan bu yntem ok gl deildir. Dil kapasitesini salayan sinirsel sreler, beynin sol tarafna yerleme eilimindedir. Bu yar krede baz alanlar dil asndan zellemitir. Australopithecuslarda konumann devinimsel merkezi denen ses oluturan yeri (Broca alan) ile ilgili bir kant bulunmazken, H. erektusun bir yesi olan, 1,8-1,6 milyon yandaki KNM-WT adl fosilde (910 ml beyin hacimli, 12 yanda erkek ocuk fosili) konumann kt merkezi alannn
61

Fitch WT. The evoluation of speech: a comparative review. Trends in Cognitive Science 2000;4:258-267.

| 64

varl ne srlmektedir. Bazlar ise Neanderthallerin beyin kalplarnda hem Broca hem de Wernicke alannn tanmlanabildiini ve bu alanlarn ada insanlarnkinden hi de farkllk gstermediini ne srerler.

ekil. Beyin hacmini ve dil yeteneini ortaya koymak iin yaplan almalarn gsterimi. Hipoglossal kanal alan dili besleyen sinir younluunu anlamak iin kullanlmtr. Basikranial a ve hyoid kemiinin ykseklii (Kebara Neanderthalinden elde edilmitir) larinksin durumunu anlamak iin kullanlmtr62 Elsevier Science, izni ile.

kinci yntem, kelimelerin oluumunu salayan dilin zerindeki hipoglossal sinirin kontroln ortaya koymaktr ve bunun iin sinirin iinden getii kemik kanaln bykl llr. Memelilerde hipoglossal sinir dilin tm kaslarn canlandrr. Sinirin getii kemik kanaln ap, sinirin kalnlnn ve de ilevinin ne kadar nemli olduunun bir gstergesidir. Modern insanda kanaln bykl, pigme empanzelerinkinden 1,85-2,44 ve gorillerinkinden 1,33 kat genitir. Kuyruksuz maymunlarda ise insann alt snrndadr. Ancak, kuyruksuz maymunlarda dil anatomik olarak daha byktr. Yani, kanal genilii zengin bir sinirsel beslenmeden ziyade byk yapdaki dile uygun olarak bymtr. Dilin devinimsel gc iin zengin
62

Fitch WT. The evoluation of speech: a comparative review. Trends in Cognitive Science 2000;4:258-267.

| 65

sinirsel beslenme, konumann varl iin bir gsterge olabilir dncesiyle yaplan almalarda63 Australopithecus ve H.habiliste kanaln genilii insanslarn alt snrnda bulunmutur. Bu empanzelerinkinden farkl deildir. Neanderthallerin kanal genilii ise bugnk insanlarla hemen hemen ayndr. Bu da Neanderthallerin kstl da olsa konuma yetenekleri olduunu desteklemektedir. Gnmz insandakine benzer hipoglossal kanala 300 bin yldan daha yal fosil rneklerinde rastlanr. Bu da insan benzeri konumann, arkeolojik kantlardan ok daha nce olduunu dndrmektedir. Bu tarih orta Pleistosen Homosunda grlen artan beyinleme oranyla da uyumludur.
Pleistosen ve Paleolitik Dnem Pleistosen, yaklak 2,5 milyon yl nce balayan ve yine yaklak 10-14 bin yl nce bugn iinde bulunduumuz ve Holosen olarak adlandrdmz dnemin balamasyla biten buzul alar dnemidir. Bu dneme ait arkeolojik buluntular Paleolitik a arkeolojisi, yani Pleistosen arkeolojisi inceler. Paleolitik bu dnemin kltrel adyken, Pleistosen, ayn dnemi ifade etmek iin jeolojik bir adlandrmadr.

nc yntem, srt omur kemii (torasik vertebra) kanalnn geniliini lmedir. Bu lmn dayand temele gre, karn ve gs kafesi kaslarn besleyen sinir younluu artmasyla kanal ap genileyecek ve bu genileme de solunumda ve dolayl olarak konumada kullanldn gsterecekti. Gerekten de, H.erectus ve H.sapienste kanal dier primatlar ve erken dnem insanslara gre daha geni bulunmutur. Ancak, bunun dil yeteneini dorudan gsterebileceine dair pheler vardr. nk sadece konuma deil, yzme ve koma gibi etkinlikler de bu geniliin sebebi olabilir.64
Konuulan Dilin Geliimi
63 64

Kay R et al., The hypoglossal canal and the origin of human vocal behavior. PNAS 1998;95: 5417-5419 Fitch WT. The evoluation of speech: a comparative review. Trends in Cognitive Science 2000;4:258-267.

| 66

Harry Jerisona gre, dilin iletiimsel ilevi, d dnya ya da gerekler stne imgeler oluturma srecinin bir yan rn olarak ortaya kt. Kendi kendini deerlendirme, sorgulama ve imgeleme yetenei dili oluturdu. Bakalarnn szlerini duyarak onlarn bilincine ortak olundu. Bylece, karmak toplumsal sorunlarla ba edebilmeye katkda bulundu. mgeleme zmleyici olduu kadar yaratc olan bir yetidir. Dil bu ynleriyle bilin ile yakndan ilikili olmaldr. Bylece bilin karmak toplumsal evrenin anlalmas iin ortaya km olabilir. zellikle gnlk yaamdaki kestirilemezlik, belirsizlik, bakalarnn davranlarn ynlendirebilmek, ynlendirilmeden kanmak zihinsel gereksinim bilince olan ihtiyac dourmutur. Yani, konumann-dilin ortaya k i gzlemin bir parasdr. Belki de bundan dolay imgeleme farklklarndan, tek bir dil kkeni sz konusu deildir ve gnmzdeki diller, tarihsel ba olmayan ok sayda farkl dilden tremi grnmektedir.

ekil. Beynin geliimiyle ilikili olarak alet endstrisi ve beyin hacmi deiikliinin zamanla bir arada karlatrmal gsterimi. Tarlaci

Noam Chomskyye gre, aklda kaltmsal olarak bulunan bir dil kazanm aygt (language acquisition device) vardr. Bu

| 67

olmasayd, ocuklar ebeveynlerinden rendikleri birka szckle o kadar ok ve karmak dil kurallarn renemezlerdi. Geschwinde gre ise dil yeteneinin ortaya kmas, olaslkla birden fazla duyunun beyinde bir araya getirilip karlatrlmasnn (crossmodal matching) geliimi ile ortaya kmtr. Bir portakal grr ve sonra ona dokunup anlam kazandrrz. Bylece beyin, bir duyusal girdiyi dieriyle (grme dokunma) karlatrr.65 nsan, ayn bedene sahip bir insans olsayd beyin ktlesi imdikinin 1/3 kadar olacakt. Ama, yle olmam ve bedensel yapsna gre belirgin bir byme gstermitir. Teknoloji, dil, toplumsal yetkinlik bu arta katkda bulunmu ya da tersi olabilir. 1,2 milyon yl sresince beyin hacmi %30 art gstermitir (900 mlden 1100 mlye). Ancak, yine bu 1,2 milyon yl sresince incelenen alet kalntlar geliimi-teknolojisi beyin bymesine paralellik gstermemektedir. Hatta alet saysnda ve trnde duraklama olduu tespit edilmitir. Ancak, baz biliminsanlarna gre alet yapm iin ok kk bir beyin dokusu yeterli olabilirken, basit bir sz retmek iin olduka byk bir beyin dokusuna gerek duyulaca belirtilmektedir. Bazlarnca ise dilin sadece evrimsel bir sre olmad, beyin geliiminin de bizzat dilin kendi geliiminin dourduu ne srlmtr. Ayna Nronlar ve Dilin Evrimi Giacomo Rizzolatti ve alma arkadalarnca (1990), maymun beyninde bir dizi sinir hcresinin, basit amaca ynelik hareket srasnda alt tespit edildi. Bu hcrelerin, dikkati eken bir zellii de, bakalar benzer hareketi yapt grld esnada da alyor olmalaryd. Bu sinir hcreleri, gzlemcinin beyninde baka birinin yapt hareketleri dorudan yansttndan ayna sinir hcreleri olarak adlandrldlar. Bu hcreler, zel hareketler iin geicileri ya da kalplar kodlarlar. Hareketlerde olduu gibi, insanlar duygular birok yolla anlarlar. Baka birisinin duygulanmn gzlemek, bilisel ve duyusal girdi salar.
65

Donald M. The neurobiology of human consciousness: An evolutionary approach. Neuropsychology 1995;33:10871102.

| 68

Senin arn anlayabiliyorum, hissediyorum ifadesi buradan kan bir empati ya da duygudalktr. Ayna nronlar, gzleyen ve gzlenen kiide ayn sinir hcrelerinin devreye girebilmesini salayarak, kardakinin ne hissettii hakknda dorudan bilgi saplar. Yani, ayna sinir hcreleri empati salayarak dierlerinin ne hissettiini anlatr. Bu sistemin yokluu empati eksikliine veya otizm gibi hastalklara neden olur.66 nsanlarda ayna hcreleri, konuma ktsn salayan Broca alannda (dnceleri konuulan sese eviren beyin blgesinde) bulunur. Baz bilim insanlarna gre, insann evrimsel olarak dilsel haberlemesi yz ve el mimikleri ile balar. Bu aamada ayna hcreleri dilin evrimsel geliiminde nemli bir rol alm olabilir. Yine ayna mekanizmalar iletiimdeki iki soruyu zer: denklik ve dorudan ifade. Denklik, gnderici ve alc iin ayn olan mesaj ieriindeki anlam ifade eder. Dorudan iletiim ise, kiiler aras nceden ortak bir anlam olmayan ifadeleri anlatr. Ayna nronlar, toplumdaki bireylerin beyinlerini bir birine balar ve toplumsal beyin olmasn salar. Rizzolattinin deyimi ile ayna sinir hcreleri insanlar yldzlara uzandrrken, maymunlar ancak fstklara uzandrr. Bilindii gibi, eer bir yeni doan bebee dilinizi karrsanz aynsn yapabilir. Oysa bebek kendi dilini kardnda gremez, yani grsel geri beslemesi yoktur. Ayna sinir hcreleri, insann kendisini bakasnn yerine koymasn salar. Kendine farkndalk ve igr iin nemlidir. Otizmli ocuklarda sosyal ilgi azl, empati veya duygudalk yokluu, dilsel yetersizlikler, zayf taklit yetenei gzlenir. Btn bu yeterlilikler ayna sinir hcrelerinin katksn gerektirir ve bu nedenle otizm durumunda ayna sinir hcrelerinde bozulma olabilecei ne srlr. EEGdeki m dalgalar, herhangi birisi istemli kas kaslmas ya da hareketi yaparken kaybolur. lgin olarak, bir kii ayn hareketi yapan birisini gzlyor ise m dalgalar yine kaybolur. Otizmli ocuklar basit hareket yapnca veya hareketi dnnce m dalgalar kaybolur. Ancak, farkl ve ilgin olarak
66

Rizzolatti G. Mirror Neurons. Scientific Amrican, Kasm 2006;30-37

| 69

otizmli ocuklar bakalarnn hareketini gzlediklerinde EEGdeki m dalgalar kaybolmaz. Bu nedenle otistik ocuklarda empati eksiklii olduu ve bunun da ayna sinir hcrelerindeki yetersizlikten kaynakland ne srlr.67 Bilincin Evrimsel Geliimi Baz biliminsanlarnca bilincin, akllarmz dier insanlarn akllar iin birer model olarak kullanabilmemizi ve onlarn davranlarn nceden tahmin etmeyi salamak amacyla ortaya kt ne srlr. Yani, dier insanlarn da bizim gibi dndklerini dnme yoluyla ortaya kar. Roger Penrose, evrimsel adan bilincin kendini baka birinin yerine koymayla (avc, kendini, avnn yerine koyarak, onun nasl davranacan tahmin ederek stnlk salar) ortaya kamayacan belirterek; Bir sistem, kendi iinde bir eyin modeline sahip olursa, bu ekilde bilincine varabilir ve kendinin bir modeline kendi iinde sahip olursa, kendi kendinin bilincinde olabilir. Bir video kamera, kaydettii sahnelerin bilincinde olamaz; aynaya yneltilmi bir video kamera, kendi varlnn bilincinde olamaz der. Konuma yetenei hayvanlarla bizim aramzdaki en nemli fark oluturmakla birlikte, akl ve bilin sahibi olmak iin mutlak gerekli midir? Dil olmadan dncenin varl mmkn deildir. Dil, anlamlar ierir ve dnme srelerimiz bu anlamlar zerinden olur. nce hissettiklerimizi anlatrz, sonra dil ile bakalarnn farkndalklarn reniriz, onlara dnce ve duygularmz anlatrz. Dolaysyla dilin yokluu, gerekte farkndalklarn imknsz hale getirir.68 Bilinte ncelikle kendi farkndalmz vardr ve kendimizin farknda oluruz. Daha sonra bakalarnn farkndal olduunu anlarz (bilinte ikileme/double consciousness). Bylece, dier dnceler bizi oluturur.69 Ancak, kendimizin farknda olmamz kadar kolay bir aklama getirilebilir mi? Roger Penrosea gre Bir sistem, kendi
67 68 69

Ramachandran VS. Autism and Mirror Neurons. Scientific Amrican, Kasm 2006;38-45. Dawkins MS. Hayvanlarn Sessiz Dnyas. 2.Bask. TBTAK yay. 1999;24. Etaborsky E. Evoluation of consciousness. BioSyatems 1999;51:153-168.

| 70

iinde bir eyin modeline sahip olursa bu eyin bilincine varabilir ve kendinin bir modeline kendi iinde sahip olursa, kendi kendinin bilincinde olabilir. ...bir video kamera, kaydettii sahnelerin bilincinde olamaz; bir aynaya yneltilmi bir video kamera, kendi varlnn bilincinde olamaz diyerek kendi kendinin farknda olmann bilin geliimi iin yeterli olamayacan ne srer.70 Bilincin evrimi konusuna ilerideki blmlerde de ayrnts ile deinilecektir.

70

Penrose R. Kraln Yeni Usu-III. Us Nerede? TBTAK yay. 1999;133.

| 71

Devam Eden Beyin Evrimi 1 Milyon Yl Sonras


Her canlnn kendi genetik yapsnn ve evresel koullarnn belirledii bir yaam sresi vardr. Bu yaam sresi, birok etmenden etkilenir. Baz bireyler hastalklardan ya da yiyecek yokluundan erken lr, bazlar ise uzun yaar. Bir canl grubunda en uzun yaayan bireyin mr uzunluuna maksimum mr (Ma) denir. Teorik olarak artlar uygun olduunda, trn dier bireylerinin de bu uzun mre ulama potansiyelleri olduu kabul edilir. nsan iin Ma 113 yldr. Baz gazete haberlerine gre 115-120 yla kadar kabilir. nsann ortalama mr evrimin balang aamalarnda balangta ksayd. Doal evre tehlikeleri ve beslenmenin kt olduu koullarda ortalama mrn 30-40 yl olduu tahmin edilmektedir. Otuz bin yl nce ortalama mr 29 ylken, 12 bin yl nce 32, 8 bin yl nce 38, milattan nce 1100lerde 35, milattan sonra 1200lerde 48, 1900l yllarda 60 ve gnmzde gelimi lkelerde 70 yl civarndadr. Yani, zaman ierisinde ortalama mr belirgin artmtr. Bu uzun mr beraberinde zihinsel geliim ve rendiini daha uzun sre genlere aktarma frsat dourur. Trler aras mr uzunluunun sadece genetik temelli olduunu ne srmek doru deildir. nsan ve empanzeler arasnda %99a varan genetik benzerlik olmasna karn,

| 72

empanzeler insan mrnn yarsna sahiptir ve iki kat hzl yalanrlar. Bu nedenle yalanmay ve ya belirleyen genlerden ziyade, o genleri kontrol eden dzenleyici genlerin daha nemli olduu ne srlr. Yaayan trlerde, maksimum mr (Ma) sresi ile beyin arl ve vcut arl arasnda dorusal bir iliki tespit edilmitir:
Ma yl=(10,8399)x(Beyin Arl, gr)0.636x(Vcut Arl, gr)-0.225

Bu denklem bulunan insans fosillere yaayan trlere de uygulanabilir.71 Denklemdeki (x) iareti arpm ve arlklar ise gram (gr) anlamndadr.
Tablo. Baz trlerde, vcut arl ve beyin arl ilikisinden hesaplanan maksimum mr deerleri ve bu deerlerin hayvanlardan elde edilen gerek yaam sresi verileri ile uyumu. Endokast Vcut Maksimum mr (yl) cm3 arl Gzlenen Hesaplanan gr Memelilerde Fare 0,45 22,6 3,5 3,2 Porsuk 7,65 5000 7,0 5,8 Deve 570 450000 30 33 nek 423 465000 30 27 Zrafa 680 520000 34 35 Fil 5045 2347000 70 89 Da aslan 154 54000 19 23 Ev kedisi 79 13400 20 21 Primatlarda Sincap maymunu 24,8 630 21 20 Rhesus maymunu 106 8719 29 27 Baboon 179 16000 36 33 Gibbon 104 5500 32 30 Orangutan 420 69000 50 41 Goril 550 140000 40 42 empanze 410 49000 45 43 Modern nsan 1446 65000 95 92

Bu verilerden yararlanarak, geriye doru bir tahmin yapabiliriz. Buna gre Ma 200 ya da daha uzun olmas, beyin
71

Bozcuk AN. mr uzunluunun genetik evrimi. Doa Bilim Dergisi: Temel Bilimler 1982;6:135-146.

| 73

arl ve vcut arlnda artla beraber olmaldr. H. habiliste Ma 60 civarndayken, H. erectusta 70-80 ya arasnda tahmin edilmektedir. imdiki biz olan Homo sapiens sapienste ise Ma 100 yl kadardr. Burada kullanlan denklem; Ma yl olarak=1,607x[Beyin arl, gr]0.5579 eklindedir. Gram olarak beyin arlnn 0,5579 ss alnp, sabit deer olan 1,607 ile arpm yl olarak maksimum mr verir. Yaplan hesaplara gre, her 106 (bir milyon yl) evrim ylnda, insann Ma deeri 1,6 yl art gstermektedir. Grnen o dur ki, Ma srekli artma eilimindedir. Gemiteki insanslarn mr sreleri ve beyin kapasiteleri gz nne alndnda, gelecekte beyin arlmzn 1450 grdan 5000 gra kmas gerekecektir. Bu deiimle de Ma, u an ki ortala deer olan 100 yldan ortalama 200 yla kacaktr. Ancak bu beyin arl artnn yksek zihinsel ilevler zerinde nasl etki ya da deiim yapacan bilmiyoruz. Aycca, bu konu zerinde kafa yormaya pek gerek yok galiba. nk bir milyon evrim ylnda, Ma yaklak 1,6 yl artt iin byk beyinli olmamza epey zaman var demektir.
Tablo. Beynin srekli evrim modeli ve gelecekteki olas farkllama ve geliim durumu. Stunlarda, maksimum mr deerinin 92, 150 ve 200 yl olmas durumunda beyin kapasitesi, beden metabolik hz, kalori tketimi, eeysel olgunluk ya ve vcut arlna beyin arlnn yzdesi grlmektedir. Maksimum mr yl olduunda 92 yl 150 yl 200 yl Beyin kapasitesi, cm3 1446 3396 5688 Vcut arl, kg 65 81 97 Metabolik hz (kalori/gr/gn) 23 21.8 20,8 Kalori tketimi (kilokalori/gr) 780 1198 1523 Eeysel olgunluk ya (yl) 14-17 22-27 30-37 % beyin arl/Vcut arl (gr/gr) 2,2 4,2 5,8

| 74

Kuran- Kerim ve Evrim Teorisi slam Dini Evrime Kar Mdr?


Evrim ve nan Arasnda Seim Zorunlu Mudur? Bu makalenin amac Kuran- Kerimde yeni bir bilimsel keif bulunduunu ve bunun da bilim tarafndan desteklendiini ne srmek deildir. Ya da Kuran- Kerimin bilimsel yorumlanmas deildir. Bu yaznn esas amac, bilimsel verilerle ortaya konan evrim teorisine, dinsel inan temel ve baz alarak yaplan saldrlar ve reddetmeye yneliktir. Bu yaratl kar k sadece slam dini temelli deil, Hristiyanlk ya da dier dinlerde de vardr. Bilimin evrim teorisine kar yaplan bu saldr ayn zamanda dolayl yoldan bilimin kendisine de saldrdr. Bugn, lkemizdeki baz bilim insanlar ve evrim teorisinden haberdar kiiler bir ikilem arasnda kalmaktadrlar: Dine inanyorsan evrim teorisine inanmayacaksn, evrim teorisine inanyorsan Tanrya inanmayacaksn. Dini inanc olan kiilerin kafalarna srekli olarak, evrim teorisinin dine inanan kiinin kabul edebilecei bir ey olmad pompalanmakta ve ikilemde kalan baz kiiler, insan retisi olan bilimi (ve evrim teorisini) tercih etmekten ziyade, Tanr retisi olan dini kabul etmek uruna bilimden vazgemekte ve ona gvenlerini kaybetmektedirler. Hatta bilimin yntemlerini buradan yola karak toptan eletirmektedirler. Bu gidiin, nihai dourduu sonu ise Bilim gvenilmezlii, dinle atmasdr. Dolays ile

| 75

din ve din adamlar ne diyorsa biz ona inanalm. nk o Tanr bilgisidir noktasna vartr. Bir sre sonra, bu anlay, kiisel bir bak as olmaktan kmakta, okulda retmenlerin, milli eitim bakanlnn ve ardndan hkmetlerin ve genel olarak da yksek din kurumlarnn politikas haline gelmektedir. Hatta eli kalem tutan ve retim yesi ve bilim insan olarak bilinen kiiler bile bu tutumun iinde olabilmektedirler. Sonu, bilimle atan eitmenler, niversite retim yeleri, Milli Eitim Bakanl ve Diyanet leri Bakanldr! Bu durumda kimseyi sulamamak lazm. Kendinizi o insanlarn yerine koyun: bir

elinize Tanry dier elinize bilimi varselerdi, siz hangisini seerdiniz?


Bu yazda yant aranan sorular unlardr: Bu saldr ya da kar kn kaynaklar kesin midir? Kuran bu bak asnda bir yant veriyor mu? nsanlar din ya da bilim arasnda bir tercih yapmaya zorlamak zorunlu mudur? slam dinine ve Tanrya inanan biri ayn zamanda bilimin evrim teorisine inanabilir mi?
Dnmler yoluyla hayvan dnyas ok genilemi, saylar oalm ve oluum basamanda insana dek varmtr. Dnce ve kavray sahibi insana kadar ulamtr. Dnen insan aamasna ykselme duyu ve kavrama glerinin birlikte bulunduu zamandr. ...Bu aamadaki hayvan, kendisinden sonra daha st aamada bulunan dnen insann ilkel biimidir. Grebildiimiz varlklar iindeki geliim ve oluumlarn en son ulat aama budur. bn-i Haldun (1332-1406), Mukaddime, nsz ksm Charles Darwin, Doal Ayklama Yoluyla Trlerin Kkenini 1859da yazd.

Bilim ve Din Nedir? Genel olarak kabul edilen bilimin, dinsel ve politik grlerle kartrlmamasdr. Politik grler bizi evreleyen dnyann maddesel gerekliine yneltmiken, dinsel grler maddesel dnyann dnda kalan eyleri konu edinir. Bilim insanlar, hi

| 76

bir zaman zel bir takm retilere gvenmemeli, kendi dnme yntemlerini zel bir felsefeyle snrlandrmamaldr. Bilimci, bilgilerin dayand temellerin yeni yeni tecrbelerle daima deiebileceini her zaman hesaplamal ve deiime hazr olmaldr. Edinilen veya kabul edilen ideolojileri bir kenara brakmal ve bilimi onlarn zerinde grmelidir. Dolaysyla bir bilim insan ideolojileri bir kenara koyup idea (dnce)leri ele almaldr.72 Bilim gerekte laik ve apolitik bir etkinliktir. Bilim, maddi evreni anlamak iin oluturulmutur. Ancak, bilimin laik olmas, mutlaka Tanrnn varln reddettii anlamna gelmez. Bu sadece, bilimsel gereklerin geerliliinin, her ne ekilde olursa olsun, herhangi bir ruhani otoriteye bal olmad anlamna gelir. Bilim iin gzlem, deney ve mantk neyin doru, neyin yanl olduunu belirleyen tek hakemdir.73 Buna ramen bir bilim insan herhangi bir dine inanabilir ve dini gereklerini sonuna kadar yerine getirebilir. Hem Galileo hem de Newton dindar Hristiyanlard. Daha yakn zamanda ise, elektromanyetik ve zayf kuvveti birletirmeleri nedeni ile Mslman fiziki Abdsselama, dini inanc olmayan Steven Weinberge ve Sheldon Glashowa Nobel dl verildi (1979). Oysa her ikisinin arasnda ok derin inansal uurum vard. Biri evereni yaratan bir Tanrya inanrken, dierinin hite byle bir inanc yoktu. Buna karn, tam tamna ayn fizik kuramna, ayn zamanda ulatlar. Bundan farkl bir rnekte, derin dini inanc olan sinir bilimin babas saylabilecek John Carew Eccles ve ateist bir felsefeci olan Karl Popperin tartmalar ok seviyeli ve yeni ufuklar getirici olmutur. Buna karn, her ikisinin de ortak yn evrime inanmalaryd. Aslnda, bilimin ve dinin gerek anlamna ulam insanlar iin bunda garip olan hi bir ey yoktur, nk bilim tek doru yoldur. Bilim insanlar bir kuram sevip sevmediklerine gre deil, kuramn deneye uygun olarak n grlerde bulunup bulunmadna bakarlar. Bir kuramn, dinsel ve ideolojik olarak

72 73

Hisenberg W. Fizik ve Felsefe. ev: M.Y.ner. stanbul 1993. s:129-130 Pervez Hodbhoy. slam ve Bilim. Cep Kitaplar, 2.bask, 1993; 17.

| 77

hoa gidip gitmemesi veya kolay anlalp anlalmamas, hatta saduyu bakmndan ok makul olmamas sorun oluturmaz.74 Bilimin Egemenlii Ele Geirmesi Din ve bilim, bilimin olgunluunu ele geirdii son 150 ylda belirgin olarak atmaya girmilerdir. Eski Yunanistanda din, bilim ile bugnk anlamda bir mcadele iinde deildi. Ortaa Avrupasnda ise din bilim mcadelesi, dinin bask altna ald bir bilim eklindeydi. Hristiyanln, btn beeri hayata hakim olma sevdasnn olduu bu dnemde bilimin verilerinin ve felsefi dncenin rnleri bir ekilde, dinle uyum iinde yorumlanmas gerekmekteydi. Bu yaplmazsa, dinin basks altnda ezilen bir bilim ekli ortaya kmaktayd. Bilim ve dinin kendi alanlar ne kadar geni olursa olsun, yetki ve hareketlerini bu alanlarla snrlama eiliminde deildiler. Son 150 yldr kontrol mele geiren bilim, btn gerekler dnyasnn kendi inceleme alannda olduunu ne srerek dine aka sava ilan etti. Sonuta kavga kanlmaz oldu. Din duygusu insanolunda bizzat d dnyann alglanmas ile olumutur. nsan suda, aynada ve ryada kendi hayalini grr. Baka insanlar da ryasnda grr. Grd bu eler aslna benzemesine karn, asl ile ayn deildir. lk yaplan ey bunlar ayr varlklar olarak deerlendirmektir. Ancak rya bitince e ne oluyor? Muhtemelen daha sonraki ryalarda da benzer grntleri grdnden, demek ki eler yok olmuyor dncesi doar. O zaman ben lnce e ne olacak dncesi de bir lmszlk fikrini gelitirir. Ve buradan da bedenden ayr var olan, farkl bir bilin durumu olan ryalarda gzkebilen ruh kavram ortaya kar. Bu bak, sonra da dinin sylemi olarak ruh-beden ikilii olarak karmza kar. Bilimin, insan=ruh+beden konusunda syledikleri ya da syleyebildikleri aslnda ok fazla deildir. Bilim insanlar, konunun kendi alanlar iinde olmadn syleyerek ilgi gstermezler. nk tek kabul vardr: monizm (bircilik). Yani, beden maddedir ve maddeden baka bir ey yoktur. Bilim
74Richard

P Feynman.QED,The Strange Theory of Light and Matter. Princeton Univ Press. 1988;20.

| 78

insanlarnn ilgisinin uzanda kalan bu alan, ilahiyatlarn ve metafizikilerin elinde kalmak zorunda kalr. Onlarda bo bulduklar bu alanda akllarna geleni ve kendi kiisel bilgilerini, herhangi bir ynteme sokmadan sylerler. Zaten, konu bilimin yntemi iinde deildir.

Tablo. Bilim ve Din atmalarnn Temel Noktalar BLMN SYLEDKLER DN(LER)N SYLEDKLER nsan kinatn merkezi ve gayesi nsan sekin bir varlktr ve olamaz. nsan varlklar zinciri iinde doast varlk olan Tanr bir halkadan ibarettir. Canl madde tarafndan tm evren kendisine bizzat yaratma ve deime zelliine hizmet iin yaratlmtr. Evrim sahiptir. nsann stnl, omurgal yoktur ve insan bizzat Tanr eli ile hayvanlarn evrimi esnasnda, dier yaratlmtr. Dier trler de hayvanlara gre daha ileri evrim insandan ayr yaratlmtr. aamasna gitmi olmasndandr. Dnya ve evren yoktan deil, doann kendisinde olan glerin bir sonucu olarak var olmutur. nsanda ruh ve lmsz ruh diye bir kavram yoktur. Beden yalnz bana vardr ve ruh olarak hissettiimiz, beynimizi oluturan maddenin etkileimin bir sonucudur. lmle ortadan kalkar (monizm/bircilik). Doada, bilim ve yine doa aklanamayacak hi bir ey mucize yoktur. Tek gerek olan bilimsel yntem nesnel gerekliktir. Bu bilgi doadan elde edilir. ile ve ve de Yoktan var edili vardr ve kanun denilen glerin doaya verilii, doast olan Tanr tarafndandr. nsanda, bedenden ayr olarak Tanr tarafndan yaratlan ve bedenle birletirilen ruh vardr. Beden ruhun geici konadr. lmle ruh bedenden ayrlr (dualism/ikicilik)ve varlna baka bir boyutta devam eder. nsann anlayamayaca doast kuvvetler, olaylar, mucizeler vardr. Bilimsel bilginin dnda vahiy bilgisi de vardr. Vahiy Tanrnn bize ulama yolu ve bilgisidir. Doast bir bilgidir. Tanr bilgisi deimez ve sabittir. Sadece yorumlar ve anlalmas farkldr. nsan zihninde ve ruhunda, daima anlalamayacak srlar olacaktr.

Bilimin bilgisi srekli olarak kendini deitiri ve yeniler.

nsan zihninin tm zellikleri zaman ierisinde bilimle anlalabilecek ve

| 79
sr kalmayacaktr. Bilim ise ortak akln rndr ve deneyim ve gzlem kiiler aras farkllk gsterse bile ok azdr. Din esas itibari ile bireyseldir. Ne kadar din ve dindar varsa o kadar farkl dini bak as vardr. Evet, dini tecrbenin zellii bireysel olmasdr. Ancak din herkes iin geerli evrensel kurallar da ierir. nsanlarn yaad bak as farkllklar onlarn olgunlama aamalar ile ilgilidir.

Bilimin Evrim Teorisi neden dinle at(trl)r! Bilimin Yanl Evrim teorisyenleri teorilerinin ortaya konulmas iin bir Tanrya gerek duymazlar ve oluun tamamen kendiliinden, balangtaki var olan kurallarn bir doal sonucu olarak ortaya ktn ne srerler. Evrim teorisinin iine rastlant konulmas ve bu rastlantnn herhangi bir stn varlk olmadan kendiliinden meydana gelmesi bir Yaratcy darda brakr. Aslnda bilim evrim teorisi hakknda konuurken, bir yaratcnn varl ya da yokluunu iddia etmeden evrimi anlatr. Ancak, evrim teorisini baz kiilerce, yaratcy dlama ideolojisinin bir destekisi olarak da ele alnmaktadr. Dlanan bir yaratc durumunda, evrim teorisi umurlarnda olmayan kiilerce nemsenir hale gelir. Tanry dlamak isteyenlerce teori, evrim teorisi deil, yaratcy dlamaya katk teorisi haline gelir. Bu nedenle de yaratc gr yanllarnca, teorinin doru olup olmadna baklmakszn, sadece bir yaratcya gerek duyulmad iin reddedilir. Ancak, bilim insanlarnca Tanrsz evrim teorisini ne srmek ya da vurgulamak, tamamen ideolojik bir yaklamdr. Gerekte bilim bir Yaratcnn olduu ya da olmad hakknda hi bir kant ne sremez. nk Tanr bilimin aratrma ve ilgi alanna girmez! Tanr kavram tamamen bir inan ve kabul iidir. Yerini Kaybeden nsan Dini bak as ile insan trnn ve dier trlerin evrimleerek ortaya kmas, bir deersizletirme ve aalama olarak

| 80

grldnden evrime otomatik olarak kar klr. nsan var olduundan beri, kendini evrenin ya da dier canl varlklarn merkezine koymutur. Bunu hem din, hem de bir zamanlar bilim yapmtr. Btn byk dinler insan en stn varlk olarak grr ve dier var olan her eyin kendileri iin yaratldn kabul ederler. Buna benzer olarak, bilim de, din gibi, insan uzun zaman evrenin merkezine yerletirmi ve orada tutmutur. 1500 ylna kadar evrenin merkezinde dnya vard ve Gne bile insann yaad dnyann evresinde dnyordu. Ancak, 1540 ylnda Nikolas Kopernikus (1473-1543) ok ekingen bir tavrla, Gnei merkeze yerletirdi ve dnyay da evresinde dnen sradan bir gezegen haline getirdi. Ancak bu fikirlerini aklamak iin epey korku yaad. nk o zamana kadar hem geerli bilim hem de dine gre zerindeki insanlarla birlikte dnya evrenin merkeziydi. Ancak, zamanla artan bilgilerimizle anladk ki, insann yaad dnya ve galaksi iindeki yeri ksmen zelikle arz etse de, benzer zellikte blgeler evrende bulmak mmknd. nsann yaad yer seilmemiti. Dier bir deersizletirme de, Charles Darwin zamanndan kalan ama modern evrim anlaynda yeri olmayan insann maymundan tredii eklinde evrim anlaynn baz bilim insanlar tarafndan ya da evrim teorisinin tepki ekmesi iin kar tarafa ne srlmesidir. Oysa modern evrim anlay, basite aamal olarak bir canl geliiminden (evrim) ve insann dier primatlarla (kuyruksuz maymunlarla) ayn soy aacndan olmasndan oluur. Maymundan dn modern bilimsel evrim anlay kabul etmez. Bu da bilimin temizleyemedii bir yanltr ve evrim teorisine kar kn nemli nedenidir. Bilim insann seilmi bir varlk olduunu kabul etmese de dinsel yaklamla insan halen Tanrnn sekin kuludur. Dolays ile evrim teorisi insan kmseyen ve insan maymunlardan ayn soy aacna balayan bir yaklam olduundan, dinsel bak as ile bu bilimsel terori kabul edilemezdir.
sra 70. Yemin olsun, biz, demoullarn onur ve stnlkle donattk, onlar karada ve denizde bineklere ykledik. Onlar,

| 81 gzel ve temiz rzklarla besledik. Ve onlar, yarattklarmzn biroundan stn kldk.

Ancak, Kuran- Kerim insann baz durumlarda ok aalara indirilebileceine dikkati eker ve sekinliin aslnda her zaman sahibi olunan bir stnlk deildir.
Tin 4-5. Biz insan, gerekten en gzel bir biimde yarattk. Sonra da onu dklerin en dne/aalarn en aasna evirip attk.

Yaratcnn Kmsenmesi Evrim teorisine kar klmasnn dier bir nedeni de, evrimle insann var edilmesinin, Yaratcnn kmsemesi eklinde alglanmasdr. Oysaki evrimsel olu ok basit deildir. Milyonlarca yl sren bir plan, devam eden ardk aamalar, her aamada kazanlan daha deiik ve stn yetiler. Kendi iinde ok karmaalar vardr ve ayrnts ile bakldnda, bilinli insann byle bir aama sonras olumas bilimsel adan da aklanmas zor mucizedir. Bilimin ne srd basamakl evrimsel oluun ya da dindarlarn ne srd Tanr tarafndan pat diye insann yaratlmasnn hangisinin daha byk mucize olduuna karar vermek insan iin mmkn mdr? Ol denilerek birden var olma ya da basamakl bir biimde evrim geirtilerek var olma. Bilim iin pat diye var olma imknszdr. Bilim bir eyleri anlamak ve aklamak iin dier doa rneklerine de bakar. Bilimin grd rneklerde, en azndan canlsal dzeyde, pat diye var olmak yoktur. Bu nedenle pat diye Tanr yaratsn kabul etmez. Oysa ki dinsel bak asndan hem pat diye bir anda hem de basamakl/aamal var olu dine uygundur. Her ikisi de Yaratc iin kolaydr. atma noktas, bir anda insann var edilmesidir. Ama dier yandan, mademki Yaratcnn gc her eye yeter, evrimsel olua da yeter demektir bu. Birini ya da dierini seme Onu kltmez:

| 82 Ankebut 19. Hi grmediler mi, Allah, yaratmay nasl balatyor, sonra onu yeni batan yapyor. Kukusuz bu, Allah iin ok kolaydr.

Tanrnn Kendi Kurallar ve Zaman Dini bakla, yaratan varlk, bizim iinde bulunduumuz evreni 4boyutlu olarak var etmitir. Bilimin bak as da ayndr ve bilime gre drt boyutlu evrenin kurallarna gre, evrendeki her gelime-dnme ve olu, belli bir sre ve kurallara gre ortaya kar. Bu kurallara doa kanunlar denir. Bu kanunlarn ortaya konulmas, anlalmas ve dillendirilmesine de bilim denir. Evrenimizin Byk Patlama (Big Bang) ile ortaya kmas byle bir sretir ve bu insanolunun saatine gre 13.7 milyar yl nce gereklemitir. Anne karnnda bir yumurta ve spermden olumamz, gebelik sresince yaanan gelime de byle bir sretir. Bir tohumun topraa atlp, ondan bir elma veren aa olumas da byle bir sretir. Basamakl, belli aamalara tabi, belli kurallara tabi... Bu basamakl olu evrenin oluumundan tutun da budayn oluumuna kadar aslnda ayn kurallarla snrldr. Ancak bu olma ve olu zamansz olan Yaratan asndan hemen/an/lahza kadar ksa olsa da insanolunun hesaplarna gre uzun bir sretir. Tanr zaman ile insan zamanndaki bu farkllklar, hem Kuran- Kerimde (Mearic 4, Secde 5. ayetler) hem de ncilde vurgulanr. Bilimin grelilik teorisine gre zaman izafidir. Bu konuda konuan bilim, Tanrnn zaman hakknda konuamadndan evrimin basamakl ve zaman ierisinde oluu ile Tanrnn Ol demesi ile olma arasnda kopukluk oluur. Yaratc gr kabul edersek, balang karar stn bir varln ol demesi ile balam olabilir:
Meryem 35. ...Bir i ve olua karar verdi mi, ona sadece "ol!"

der, o hemen oluverir.


Mmin 68. O O'dur ki, hem hayat veriyor, hem ldryor. Bir i ve olua hkmedince, ona sadece "Ol!" der; o hemen oluverir.

Ayn Evrim, Farkl Kabuller

| 83

Bizim madde evrenimizin, bugnk duruma gelmesi iin 13,7 milyar yllk bir sre, dnm, deiim veya ksaca evrim ile gereklemitir. Evrenin bu evrimi, basamaklardan oluur. Her basama ayr deiim ve dnmdr. Bu sre, yani 13,7 milyar yl biz insanlarn, 4-boyutlu evrenimizdeki zaman anlaynn ifadesidir. Doa kanunlarndan kardmz bir bilimsel veridir. Buna gre balangta, ne olduu tam bilinmeyen bir eyden evrenimiz ortaya kt. nce atom alt paracklar, sonra atomlar, sonra molekller, sonra gaz bulutlar, yldzlar-galaksiler, galaksi kmeleri ve ardndan da gezegenler evrimleti. Genelde Byk Patlama ile olu olarak bilinir. Bu bilimin bir kabul ve bilgisidir. Bilim bu teorisini kantlarla ortaya koyarken Tanry hi iin iine sokmaz. Ama Byk Patlamann da nasl kendiliinden balad konusunda, Tanr olmadan yantlar aramaya devam eder. Bu aamal evren oluumu ya da evrimi, Yaratc gre inananlar tarafndan, bir Yaratcnnn varl iin nemli bir kant olarak kabul edildi ve adeta zerine atland. Tanr vard ve Evreni byk patlama ile yaratmt. Oluan byk patlama ardndan basamakl olarak evren, evrimleerek bugnk durumunu almt ve en sonunda da biz insanlar ortaya kmtk. Byk patlamann olmas, adnda byk kelimesini iermesinden mi bilinmez, Yaratl yanllarnca byk bir samimiyetle kabul edilir. Yani, evrene bir balang koymak ve ardndan evrimsel olumas Tanry kltmez! Dier yandan, byk patlamann bir aamas olan, 6 milyar ylda evrimleen Dnyamzn zerinde ortaya kan insan ve dier trler iin zamansal dnm ya da biyolojik evrim kabul edilmez. nk bu teori Tanry kmser. Ya da Ol! deme ile olua gre 3-5 milyon yl uzundur. Evren iin 13.7 milyar yllk evrimsel olua evet ama insann 3-5 milyon yllk evrimsel oluumuna hayr! nk sonsuz, ucu buca olamayan dev evrenimizin aamal oluumunu Tanrya yaktrrz ama kk evren insan yaktrmayz. Her ikisini terazi kefesine koyarak kim karar veriyor, birinin dierinden daha karmak olduuna. Bugn biliyoruz ki bir sivrisinein yaps bir yldzdan daha karmaktr. Sivrisinein oluumunu mu Tanr kant

| 84

olarak ne srmek daha iyidir yoksa bir yldz ve galaksi kmesinin byk patlama ile oluumunu mu? Bugnn modern dindarlar, sadece evrenin byk patlama ile oluumunu kant olarak almaktadrlar. Bu kendi iinde bir elikidir. Bilimin byk patlamasnn zerine atlayan modern dindarlar, bilimin srekli bir deiim iinde olduunu ve yarn byk patlamay da dlayan baka bir teori ortaya kabileceini bilmelidirler. Gnmzde bile, aslnda byk patlamann olmadn, elde edilen byk patlama verilerinin yanl yorumlanmasnn sonucu olarak byk patlama teorisine ulaldn ne sren ciddi bilim insanlar vardr. Hele ne olursa olsun, bir byk patlama evrimini kabul edip, insan evrimini kabul etmemek iki yzllktr. zellikle, Kuran- Kerii okuyan birisi iin u ayeti anlamaktr:
Fatr 43. Onlar ncekilerin kanunundan bakasn m bekliyorlar? Allah'n kanununda/ynteminde asla bir deime bulamazsn, Allah'n kanununda/ynteminde kesinlikle bir sapma da bulamazsn.

nmzdeki Evrim rnekleri Dier yandan gnlk yaammzda zaman bal birok dnm ve deiimler vardr. Bir insann anne karnnda, tek hcreden douma kadar geliimi, zamana bal bir farkllamadr. Buna her anne ve baba ahit olur. Hele hele gnmz ultrason anda, neredeyse, ayda bir yaplan hamile takipleriyle bir dnm ve deiime gzlerimizle ahit oluruz. Bu sre, dokuz ay ve 10 gn kadar srer. Doumdan lme kadar olan basamakl deiim ise bir baka sretir. Bu basamakl olu iinde yaadmz maddi evrendeki fizik ve kimya kurallarnn zorlad bir olutur. Bu basamakl oluun dna kp ani olarak bedensel var olma diye bir ey sz konusu deildir.
Kyamet 37. O, dklen meniden bir sperm deil miydi? 38. Sonra o, bir inem et oldu da Allah onu yaratt, ardndan dzgn bir ekle ulatrd. 39. Nihayet ondan iki ifti, erkei ve

| 85 diiyi vcuda getirdi. 40. Peki bunu yapann, ly diriltmeye g yetmez mi?

Yaratan ol emri ile yaratmaya balayabilir ya da daha nceden koyduu evrensel kural iletebilir ancak, bizim bulunduumuz evrende, balangtaki ilgili kurallarn ilemesi gerekir. Bu kurala gre, ani ve pat diye var olu, bizim alglamamza gre yoktur (atom alt paracklarda ani var ve yok olular mmkndr). Belki, fiziin ileri srd 11-boyutlu ya da baka boyutlarda ani var olma ya da yaratma olabilir. Ama bu evrende, balangta belirlenen kurallar gerei, ani var olu bizim gibi byk nesneler iin mmkn deildir. Dolays ile Yaratann yntemi bizim evrenimizde hep ayn olmak durumundadr:
Fatr 43. Onlar ncekilerin kanunundan (onlara uygulanandan) bakasn m bekliyorlar? Allah'n kanununda/ynteminde asla bir deime bulamazsn, Allah'n kanununda/ynteminde kesinlikle bir sapma da bulamazsn.

Yaratlta aynlk insan hcreleri ile Dnya atmosferi arasnda bile vardr. Atmosfer bir hcre zar gibi Dnyann zardr. Atmosfer bir zar gibi asla tam dzgn ekilde deildir. Baz alanlarda zayf ve ince, bazen kaln, baz yerleri su asndan daha youndur. erdeki bitkiler zerine su yamurla yaar. Hcre iine de zardan adeta su ve besinler yaar. Atmosferin elektrik enerjisi olan yldrmlar vardr. Hcre zarnda da elektrik enerjisi vardr. Atmosfer kozmik nlarn ve gktalarnn gemesine izin vermez, hcre zar da seici geirgendir ve gelen her eyin geiine izin vermez. Hcre iinden dna haberleme olduu gibi Dnyadan da darya haberleme yaplabilir. Atmosfer iinde bir hayat vardr ve hcre iinde de bir hayat vardr. Evrimi Test Etmek Btn kar klara karn, elde bilimsel olarak var olan fosiller, genetik kantlar vardr. Bunlar ne anlam ifade ediyor o zaman? Bulunan fosillerin says, 1000 film karesinin belki 1 tanesidir.

| 86

Ancak bu kantlar bilimin elinde ve arivlerinde vardr. Fakat ne ilgintir ki, slam dininin kutsal kitabnda da buna bir atf vardr:
Ankebut 20. De ki: Yeryznde dolan da yaratln nasl baladna bir bakn. leride Allah teki olumaya da vcut verecektir. Allah, her eye Kadr'dir.

Bilim insanlar deneysel olarak test edemedikleri teorileri bilimsel saymazlar. Evrim teorisi bu yn ile dindar evrelerce ok eletirilmi ve bilimsel bir anlam olamayaca ne srlmtr. Ama Yaratan Kutsal kitabmzda, bizim yaratlmza (hem de meleklerinkine) tank olmadmz ya da olamayacamz ifade eder:
Zhruf 19. Rahman'n kullar olan melekleri, diiler saydlar. Onlarn yaratlna tank mydlar? Tanklklar yazlacak ve sorguya ekilecekler. Kehf 51. Ben onlar ne gklerle yerin yaratlmasna, hatta ne kendilerinin yaratlmasna tank tuttum. Ben, sapp gitmileri yardmc edinecek deilim.

Evrime Kar Ayet Var m? Kuran hi bir yerde evrime kar kan bir ifade kullanmaz. Hatta basamakl, aamal yaratllara sk sk rnekler verir. Daha da ilerisi ters evrim diyebileceimiz, insanlarn baka canl trlerine (maymunlara) evrilebildiinden bahseder. Bunu birok dindar insan maymuna evirme olarak bilir. Bunu kabul eder ve Tanrnn bunu yapabileceine inanlr. Ama insana evirmeye sra gelince bu Tanr ii olmaz.
Araf 11. Andolsun ki sizi yarattk, sonra sizi biimlendirdik, sonra da meleklere: "Adem'e secde edin" dedik... 166.Ne zaman ki, yasaklandklar eylerden tr fkelenip baka arlklar yapmaya baladlar, onlara yle dedik: "Aalk, maskara maymunlar olun!" Yasin 67. Dilesek, onlar olduklar yerde hayvana eviririz. O zaman ne ileri gitmeye gleri yeter ne de geri dnebilirler. 77.

| 87

Grmedi mi insan, kendisini bir spermden yarattmz! Bir de bize ak bir hasm kesilmitir o. 78. Kendi yaratln unutmu da bize rnek veriyor. Ve bir de yle diyor: "u rm kemiklere kim hayat verecek?"
Nuh 14. O ki, sizi halden hale/evreden evreye geirerek yaratt. Enbiya 37. nsan, aceleden yaratlmtr. Ayetlerimi size gstereceim. Benden acele istemeyin! Mminun 12. Yemin olsun ki, biz insan topraktan oluan bir zden yarattk. Bunlara bir ok rnek daha eklenebilir (Sad 71-72, Meryem 67,

Taha 55, Hud 61, Hicr 26...).

Sonu Dinlerin yerine getirdii grevi, bilim ne zaman yerine getirirse, o zaman dinler ortadan kalkabilir. Zaten dine de gerek kalmaz. Bilim tekrar uzaklat metafizii veya bugnk teolojiyi, bilim dal olarak ele almaldr. Dnya zerindeki dinler bir ekilde ortadan kaldrlsa bile insanolu kendine mutlaka bir din bulacaktr. Bu durumda, var olan artlarda, bilimin dinden uzak kalmas ve yokmu gibi yadsmas yanltr. Bu yanln sonucunda, din eline geecei insanlar tarafndan yanl amalarla kullanlacak ve yobaz insanlarn yetimesine neden olacaktr. nk kural olarak, bo braklan her alan bir ekilde doldurulur! Ama iyi ama kt ekilde. Bilim, d dnyann dourduu ortak tecrbenin bir retisidir. Ancak, kendisini tanmlad ile terimler arasnda nesnellik var olmasna karn, bilimin ou alan znellikten kurtulamamtr. Bilim dini znel kabul ederek, nesnelliin yanna yaklatrmaz. Oysa hem din hem de bilim, zihnin d dnya ile olan ilikisinin bir sonucu olarak ortaya kmtr. Bilim ve dinin dier bir ortak noktas da, derinliine incelenecek olursa, bilinemez ve dnlemez bir eyin varln aramay ierir. Din daha ok bilinemez eyden kaynaklanr ve onu tanmlamak iin urar. Dier yandan bilim, tanmlanabilir ve

| 88

bilinebilir olan eyin snrlar iinde kalmak iin bo yere abalar durur. Ancak, bilim ne kadar ilerlerse ilerlesin, ortadan kaldrmak istedii bilinemezi, bir o kadar kabul eder duruma geer. Bilim, kendini kuatan srlar ve snrlar her ynden tam olarak ortadan kaldracak gte deildir. Bugnn grnen srlar yarn aklanacaksa bile beraberinde daha derin srlar ve sorular da beraberinde getirecektir. Gerek bir din ve bilim ortak bir ama iin alr: insann mutluluu ve kudreti iin. lkemizdeki ve hatta dnya ki, eitimcilerin, akademisyenlerin ve hatta resmi kurumlarn kafa karkln gidermek iin, bu konunun zerine gidilmesi ve insanlar, din mi bilim mi, bilim mi Tanr m? arasnda bir seim yapmaya zorlanmamaldrlar. Birok dindar insan, evrim teorisini ve onun ana k yeri olan bilimi, dini inanlar gerei kabul etmemekte ve ona gvenmemektedir. zellikle bir grup, slam dinini kullanarak, kitap ve medya aracl ile sadece tek ii evrim teorisine kar kmak gibi bir grev stlenmitir. Bu bilgi bombardman insanlarda isel atmalar yaratmakta ve ardndan da seim yapma zorunluluu dourmaktadr. Bilimin evrim teorisinin, dinin byk patlama teorisinden fark olmad vurgulanarak, okuldaki rencilerde, akademisyenlere kadar herkese anlatlmaldr.

| 89

Yenidoanda Beyin ve Bilin Geliimi

Ernest Haeckelin ne srd Birey olu, soyoluun hzl bir tekrardr ya da deiik bir ifade ile ontojeni filojeniyi tekrarlar sav uyarnca, insan yavrusunda bilincin nasl ortaya ktn incelemek yararl olacaktr. nsan yavrusu, hayvanlarn aksine, doutan ok az yetenekle doar. Ancak, insan yavrusu farkl olarak zmseme ve yaratclk yeteneini genetik yapsnda tar. nsan tamamlanmam,

| 90 olgunlamam, yalnzca olanaklar bakmndan zengin bir beyinle doar. Bu olanaklar da, evresindekileri taklit ederek gelitirmeyi renir. Dardan kafamz sessiz ve sakin grnse de ieride, srekli itiip kakan, yerinde duramayan sinir hcreleri, d dnyada neler olup bittiini yanstacak sinir hcresi devreleri oluturmaya yaklak 16 yana kadar devam eder. Ama yine de lk dakikadan itibaren orada biri vardr. Beiin iine eilip bakan herkes, orada kendine bakan birini grr. Hayvanlardaki bilin problemi yannda insan yavrusunda bilincin ne zaman ortaya kt sorusuna verilecek cevap, bilincin ne olduunu ve hangi beyin durumunda ortaya ktn anlamak iin nemlidir. Dllenmi tek yumurtann bilinli olmad aktr. O halde bilin ne zaman ortaya kar? Bu soruya verilecek deiik yant vardr:75 1. Anne karnndayken bilinliyiz, 2. Bilinci ortaya karan doum eylemidir ve doumda bilinli hale geliriz, 3. Doumda bir otomatz ve doumdan sonra yava yava bilinli oluruz.3,76 Burada 1 ve 3. yantta bilinli olmann zaman belirsizdir. Bilinli olma ile ilgili ak ve belirli bir olay saptamak imknszdr. Ancak, gnmzde domadan nce doum sonrasnda beyinde ne gibi deiikliklerin olduunu biliyoruz. Yenidoan bir bebek evresindeki dnyay ancak k ve grlt farkllklaryla alglar. Sonra nesneleri ve sesleri daha iyi seer hale gelir. Alt ile 9 ay arasnda, bebek evresindeki nesnelerin ve kiilerin kaplad uzay hakknda toptan bir deerlendirme yapmay ksmen baarabilir. Yava yava ilikiler kurmay, armlar yaratmay, farkllk ve benzerlikleri alglamay renir. Genel olarak birbirinden ayrlm benzer nesneleri bir araya getirebilir. Tandk kmelerin birinden bir ey eksilince onu fark edebilir. Dokuz ile 18 ay arasnda, birden fazla nesne arasnda ayrm yapmaya, az sayda nesneden oluan gruplarn farkn ayrt etmeyi renir.
Tablo. Psikolog Piagetnin ne srd geliim evreleri. Ya, yl 0-1 Reflekslerin geliimi. Duyusal-devinimsel dnem. Doumdan 2 yana kadar. Yeni uyarana uyum amac ile davran deitirilir. Eyleme geri dnebilirlik balar. 2-7 Dil geliimi ile birlikte sembolik ilevlerde geliir. Benmerkezcilik vardr. ocuk her eyi sadece kendi bak asndan grr. Dnce mantk d ve byseldir. Cansz nesneler canl kabul edilir. Kt davranlardan dolay kanlmaz olarak cezalandrlacana inanr.

75 76

Grenfield S. nsan Beyni. Varlk yay. 2000;115 Schrdinger S. Yaam Nedir? Evrim yaynlar. 1999; 122

| 91
7-11 Mantksal dncenin ortaya k (neden sonu ilikisi), tersine evirebilme ve ardklk yeteneini ierir. Bakasnn gr asndan bakabilme. Say, uzunluk, arlk ve hacim gibi kavramlar anlar. Soyut ilemsel dnem. 11 yandan ergenlik sonuna kadar. Varsaym ve tmdengelim yapabilme yetisi. Bakalarnn grleri hakknda dnebilme yetisi. Ortak yaplar anlama, bir sistemdeki elemanlar gruplayabilme esneklii, ayn anda iki farkl sistemin dnlp anlalmas, olaslklar kavrayabilme yetisi.

11-18

Psikolog Jean Piaget (18961980), akl bir bilgisayara benzetiyordu. Aklda program vard: asimilasyon, uyum ve denge. Asimilasyon yeni bilginin aklda daha nceden yer alan bilgi ile btnletirilmesiyken, uyum mevcut bilginin yeni bilgiye uyum salamak iin deitirilmesidir. Denge ise geliim esnasnda meydana gelen aklsal yeniden oluumu betimler. Bundan yola kan Piaget, aklsal yeniden oluumun geliim modelini ortaya atar. Bunun iin be basit aama ne srmtr: duyusal hareketsel zeks (doumdan2 yaa) kadardr ve ocuun para para alglardan yola karak nesne kavramn ve bakalarnn imgelemesinden ayr olarak kendi benini oluturduu dnemdir. Hazrlk zek (2-4 ya) dnemi, temel ben merkezci ve insanbiimci bir dnn (Anne bak, ay peimden geliyor!) baskn olduu dnemdir. Drt ile 7 ya aras, akl yrtmenin bulunmad dnsel kavray dnemi, sezgisel dnemde ocuk, dnceyle ak bir biimde tasarlayamad eylemleri gerekletirir (svy farkl biimdeki kaplara aktarmak gibi). Drt ile 11 ya aras, birtakm kavramlarn (snf, dizi, say, nedensellik) edinilmi olmasna karn, dnmenin somuta bal kald somut ilemler aamasdr. Son dnem ise, On bir ile 14 ya arasn kapsar ve biimsel ilemler dnemidir bu aralk. Dnme soyutta iler hale gelir, varsaymlar oluturulur ve snanr.77,78 Stten kesme ocuun annesinden farkllamas ve kendinin bilincine varmasn salayan ilk ruhsal olgulardan biridir. Ruh devinimsel (psikomotor) alanlarda (elin kullanm, ayakta durmann renilmesi ve yrmenin renilmesi) ve szl alanlarda (szckler, tmceler) oluan ilerlemelerle evreni geniler, ilgileri artar, dn salamlar. yana geldiinde, kiiliini fark eder ve ben ya da benibana kelimelerini kullanarak, kendini bilinli olarak dierlerinin karsna koyar. Ama nsann dnsel ve duygusal gelimesi dzenli, izgisel bir modele gre olmaz; bu gelime, her seferinde bir ilerlemeyi ve btndeki yeni bir dzenlenii ieren birtakm
77 78

Mithen S. Akln Tarihncesi. Dost yaynevi. 1999;43;264. Ifrah G. Bir Glgenin Peinde. Rakamlarn Evrensel Tarihi. TBTAK. S:30-31.

| 92 aamalardan geer. Kendi beden ve eylemlerini merkeze alan, iinde kendini teki nesneler arasnda bir nesne olarak kefedebilecei bir srekli nesneler evrenine ulamasn salar. Bu daha ok imdiki zaman iinde olur.

ekil. Anne karnndan douma kadar beynin anatomik deiimi ve dnmn gsteren ekiller. zellikle 8. aydan sonra ve ergenlik dnemine doru beynin kvrmlarnda belirgin bir art olur. Kvrmlardaki art beyin kabuunun alann kat kat artrr. Dardan gzlenen bu arta ek olarak beynin isel yaps, balantlar ve veri deerlendirmesi de deiir.

Farkllama ve Deime nsanlardaki dier organlardan farkl olarak, beynin geliimi tam olarak genetik plan dhilinde deildir. nsan beyninin gze arpan en nemli zelliklerinden biri

| 93

doumdan sonra uzun bir dnem deimeye ve gelimeye devam etmesidir. evre ve ocuun etkileimleri beyin geliiminin ge aamalarn da etkiler. Beynin normal geliimi, genetik kod ve evresel deneyimlerin etkileimine baldr. Erikin insan beyninde bulunan yaklak 1012 sinir hcresi, 10 katrilyon (1016) balant ile ilikidedir. Tm insan DNAs her sinir hcresi bana bir gen kullansa, bu kadar ok sayda sinir hcresini kontrol edemez. nsan genomu 109 bit ierir ve bu kadar ok hcreler aras balanty kontrol etmek iin yetersizdir. Erken geliim evresinde, sinir hcreleri aras balantlar, sadece genlerle deil, d dnyann uyaranlar ve kendi iinde birbiri ile etkileimleri araclyla dzenlenir. Bir insann genetik bilgisinin 109 bit ierdii hesaplanmtr (bit, bilgi miktarn ifade etmenin bir yoludur. Esas olarak ikili say sistemindeki rakamlardr. 0 ve 1 deerini alrlar). Bu bilgi eitli genler ierisine yerleiktir. Dier yandan insan zeks ylda yaklak 1018 bitlik bir bilgi retir. Bu retim konumalar, kitap, dergi ya da ses kaydnda toplanr. Bu u anlama gelir, bir ylda gen mekanizmalarmzla oluturabileceimizden 1 milyar kat daha fazla bilgi retip dier kuaklara brakrz. Bu bilginin sadece %1i nemli olsa bile, genetik bilgimize gre 10 milyon kat daha fazla zihinsel bilgi rettiimiz anlamna gelir. Yani, zihinsel bilgi retimi genetik bilgimizi geride brakacak kadar fazladr.79 Beynin yeniden yaplanmas esas kendi iindeki etkileimlerle olur. Kendi iindeki balantlarn ok sayda olmas bunun bir kantdr. Erikin bir insanda, beyin ve beyincik arasnda 40 milyon sinir hcresi uzants (akson) bulunurken, iki beyin yarkresi arasnda 200-250 milyon
79

Cramer F. Kaos ve Dzen. Alan yay. 1993

| 94

balant byk bilekeyi oluturur. Balantlarn sk younluundan, erikin beyninin %60n balantlar ve kalan %40n sinir hcreleri oluturur. Beyin iindeki bu sk balantlara karn, beyin ile evre aras balantlar daha azdr. 200 bin balant, omurilik zerinden hareket salayan sinir hcrelerine inerken, kulak ile beyin arasnda iitmeyi salayan sadece 80 bin balant bulunur.80 Tat, dilde duyusunu alan 9 bin tat tomurcuu ve bunlarn sinir uzantlar ile beyne tanr. Koku duyusunu beyne tayan 12 milyon sinir lifi vardr ve tm koku duyumunu en fazla 10 cm2lik bir alandan alr. Buna ek olarak, ok nem verdiimiz grme duyumuz, gzdeki retinada yer alan 5-6 milyon koni ve 120-140 milyon omakla salanr. Ancak bunlarn uzantlar bir araya geldiinden, grme verisini beyine tayan grme siniri sadece 1,2 milyon liften oluur. Bu demektir ki, beyin d dnyaya olan balantsna kendi iindeki balantlarna gre ikincil derecede nem verir. Ancak, nemli bir noktay da vurgulamak gerekir. D dnyadan alnan bu snrl bilgi, beynin iindeki sk balantlarda ciddi etki eder ve beyni ekillendirir. evre ve Beyin Beyinde erken bebeklik dneminde anatomi, ilev ve enerji kullanm hzla deiir.81 Doum ncesinde, sinir hcreleri beyinde kesin yerleime sahip deildir. Kesin yerleimleri iin ilgili blgelere g etmeleri gerekmektedir. Doumda, erikin haline gre kat kat daha fazla sinir hcresi ieren bir beyinle dnyaya geliriz. Doum sonrasnda programlanm hcre lm ile sinir hcreleri says azaltlr. Buna ilaveten, sinir hcrelerinin anten gibi uzantlar (dendritler) byklkleri ve karmaklklar art
80 81

Tomach J. Numerical capacity of the human cortico-ponto-cerebellar system. Brain Research 1969;13:478-484. Yamada H, Sadato N, Konishi MD et al. A milestone for normal development of the infantile brain detected bu fMRI. Neurology 2000;55:218-223.

| 95

gsterir. Erikin insanda doumdaki durumuna gre, aln lobu blgesindeki sinir hcresi dendritleri 30 kat byr. Bu deiim evrenin belirgin bir etkisi ile olur. Sinir hcrelerinin temel uzantlar olan aksonlar, kablo teli gibidir. Aksonlarn d ksmlar evreden yaltkanl salamak iin, arlkl olarak yadan oluan miyelin klf ile kaplanr. Bu kaplanma olayna miyelinizasyon denir. Beyindeki miyelinizasyon duyular alan beyin kabuunda, devinimsel (hareket yaptran) blgelere gre daha erken oluur. Bunun gerekesi d dnya ile bir an nce iletiime gemeyi salamaktr. Tam bir miyelinizasyon 20-30 yana kadar devam edebilir. Grme ilemi yaamn erken evresinde geliir ve grme beyin kabuu yollarnda miyelinle kaplanma nispeten erken yalarda tamamlanr. Ancak, aln lobundaki balantlarda daha ge ortaya kar. Aln lobu sosyal kiilik, duygudalk, karar verme ve deer yarglarnda nemli yer tutar (bu nedenle de sorumluluk alma ya 18 ya zeri kabul edilir). Sinaps Ar retimi Sinapslar sinir hcreleri arasndaki balant ve haberleme blgeleridir. Doumda tm beyin blgelerinde yeni sinaps oluumlar balar. Grme beyin kabuunda, 3-4. ayda adeta sinaps patlamas olur. Drt ve 12. ayda, erikin beynine gre, birim alan bana %150den daha fazla hcreler aras balant blgesi ierir. Sinaps ar retim dnemi, deneyimlerin oluturduu beyin deiimidir (plastisite). 3 aylk bebeklerde duyusal, iitsel ve grme beyin kabuunda ar glikoz kullanm varken, 5 haftalk bebekte ise duyusal devinimsel beyin kabuunda, duyusal trafo merkezi olan talamusta, beyin sap ve denge iin nemli olan beyincikte glikoz kullanm artar. Yeni doan dneminde (ilk 4 hafta),

| 96

insan beyninde en belirgin metabolizma birincil duyusal girdi alanndadr.82 Dier alanlarda da bu aktivite olmasna ramen daha azdr. kinci ay civarlarnda ise birincil grme ve akak lobu beyin kabuunda metabolizma art gzlenir. Bu 2. ayda balayan hzl sinaps oluumu ile ilikilidir.83 Aln lobu ve grme beyin kabuunda yaklak 6-8. ayda hareketlenme balar. Yaamn ilk ylndan sonra genel beyin yakt glikoz tketimi hzla artar ve erikin beyninin %150sine ular. Bu art, 4-5 yalarna doru azalmaya balar. Gelime esnasnda, ok sayda sinir hcresi, sinapslar ve dendritik uzantlar olgunlaan bir beynin paras olarak ortaya kar. Ar hcre ve sinaps oluumu beynin esneklii ve uyumu iin bir avantaj salar. Birincil grme beyin kabuunda hzl sinaps oluumu doumdan sonra ikinci ayda balar ve yaklak 8. aya kadar devam eder. Daha sonra 3 yana kadar uzun bir zaman sinapslarda budama geliir. Be ya civarnda ocuk beyni, erikin beyin byklnn %95i kadar olmasna ramen, beynin baz yaplar yala ilgili daha belirgin deiiklikler gsterir. 3-18 ya arasnda beyinde en belirgin byme, her iki beyin yar kresini birletiren byk birletiricide her yl % 1,8 byme dikkat eker. Bu belirgin byme, beyin yar kreleri arasnda ilevsel ve bilisel ilikideki artn gstergesidir.84 Fazla Dallarn Budanmas Sinapslarn ar artn takiben sinaps kayb geliir. Sinapslarn azaltlmas, bir aacn dallarnn budanmas gibi seici yaplr ve rastlantsal deildir. Sinaps oluumunda
Chugani HT, Phelps ME. Maturational changes in cerebral function in infants determined by 18FDG PET. Science 1986;231:840-843. 83 Chugani HT, Phelps ME, Mazziota JC. PET study of human brain functional development. Ann Neurol 1987;22:487497. 84 Giedd J. Human Brain Growth. Brain Development, IX. Am J Psychiatry 1999;156:4
82

| 97

olduu gibi, budama olay da farkl beyin alanlarnda farkl geliim zamanlarnda oluur. Grme beyin kabuunda sinaps younluu 2-4 yalarnda erikin seviyesine iner. Ayn olay, aln lobunda 10-20 ya arasnda gerekleir. Sinaptik budama ve miyelinizasyon deiiklikleri ile aln lobunda yer alan yerine getirme ilevi (executive), ge ocukluk ve erikinlik dneminde olgunlar. ocuklarda, ilgisiz uyaranla dikkatin hemen dald herkesin gnlk tecrbeleri arasndadr. Hatta ebeveynlerin, ocuklar avutma yollarndan biridir. Gelime ile ilgisiz uyaranlar basklanr ve dikkat daha uzun sre verilir hale gelir. Bu aln lobunun olgunlamasnn sonucudur. Sinaptik budama esnasnda, 8 yandan 30 yana doru, beyin kabuunda incelme ve beyin ii boluklarda (ventrikller) byme oluur. Bununla ilikili olarak bilgi ileme hznda ve reaksiyon zamannda yala uyumlu bir hzlanma olur. Miyelinizasyon ve sinaptik budama iletim hzn arttrr. Bilgi ileme hz da bu nedenle artar. Sonuta bilisel gelime iki ayr fakat etkili yolla ekillenir: bilgi ileme hznda art ve yerine getirme ilevinde olgunlama. Bilgi ileme hz yapsal olgunlamaya balyken (miyelinizasyon ve sinapslarn yeniden ekillenmesi), yerine getirme ilevi aln lobunun olgunlamasna baldr. Deneyime Bal Sinir Hcresi Deiimi Deneyimle ilikili beyin kabuu yeniden ekillenmesi ilk olarak geliimin kritik dnemlerinde tespit edilmitir. Duyusal deneyim ve d dnyadan girdilerle, beyin kabuunda ara balantlar ve uygun dzenlemeler oluturur. Son yllarda yaplan almalarla, deneyime bal beyin kabuu ekillenmesinin sadece geliimin erken evrelerinde deil, tm yaam boyunca devam ettii gsterilmitir. rnein, keman alanlarda birincil duyusal

| 98

beyin kabuu alannda, sol elin parmaklarnn temsiliyeti, alg almayanlara gre belirgin byme gsterir. Bu nedenle bilinli yaplan herhangi bir eylem, beyindeki ilgili alanlarda zaman ierisinde yeniden ekillenmeye neden olur. Bu olumlu bulguya karn, tekrarlanan stresli durumlar beyindeki uzun sreli bellek blgesinde klmeye neden olur. Beynin doum sonras ina edilmesinin tm planlar hazr olarak genetik yapda bulunmaz. Bu yapy oluturmak iin genetik bilginin kapasitesi zaten yetersizdir. Yaps ve balantlar deneyimle ve evre ile ekillenir. Buna gre, ar retim ve ardndan budama yaplarak, zel seilmi balantlar geride braklr. Deneyim, seici sinaps kayb ile beyinde adeta ince ayar yapar. Ancak bu ince ayar basit bir ayardan ziyade her eydir. Buna en basit rnek, doutan gz mercekleri bulanklam katarakt ocuklarda gzlenir. Grme olmadndan, grme beyin kabuu ve ilevi gerekleemez. Hatta var olan sinir hcreleri ve balantlar da kaybolur. Doutan iitme bozukluu olanlarda da benzer bir durum gzlenir. Bundan daha da ilgin olan, dier beyin blgelerinin bazen bu blgeleri kullanmak iin igal etmeleridir. Bunun rnei, grme kayb olanlarda iitme ve dokunma duyusunun daha fazla gelimesidir (gerekte beyinde plastisite denilen kavram budur). Grme ve dokunma alanlar, iitme alanlarna yaylr ve byr. Daha hassas hale gelirler. Ya arttka deneyimin beyin zerinde dzenleyici etkisi (ekillendirmesi) erken yalardaki kadar etkili olmaz. leri yalarda renme ile yeni sinaps oluumu yava olsa da devam eder.
Tablo. Normal davran ve geliimin dnm noktalar 85
85

Kaplan HI, Sadock BJ. Klinik psikiyatri El Kitab. Ed. Abay E. Nobel Tp, 1999.

| 99
Ya lk 4 hafta Devinimsel ve duyusal Yakalama ve el-az refleksi, dudaa uyarya duda bzme yant, emme refleksi. Sesleri ve tatl, ekiyi ayrt eder Grsel izleme 20 cm uzaa odaklanma Eller yumruk halindedir Ba birka saniye dik tutabilir boyutlu grme (12 hafta) Simetrik duru hakimdir Ban dengede tutar Yzkoyun yatarken kollar zerinde ban 90 derece kaldrabilir Grsel uyum oluur Sabit bir ekilde oturabilir ve elleri zerinde ileriye uzanabilir Ayaa kaldrldnd a aktif olarak zplar Dengeli olarak yalnz Uyum davran Zil ve tkrtya yant verir Hareketli nesneleri srekli izler 4. gnde beklenen beslenmeye yaklam davran Kiisel ve sosyal Kendiliinden gler Kucaa alnnca sessizdir

4 hafta

Orta hatta kadar hareketli nesneleri izler Nesnelere ilgi gstermez ve onlar hzla brakr Yava hareket eden nesneleri iyi izler Kollarn sallanan nesnelere uzatr

Yze ve farkl etkinliklere dikkat eder Konumaya tepki verir Anneye glmser

16 hafta

Kendiliinden sosyal glmseme Yabanc durumlarn farkna varma

28 hafta

Tek elle oyuncaa yaklar ve kavrar Grlt yapar ve ses karr Oyuncaklarn yerini deitirir

Yiyecekleri azna gtrr Ayna yansmasna dokunmaya alr Annesinin sesini ve yaptklarn taklit etmeye balar

40 hafta

Orta hatta iki nesneyi

Anneden ayrlnca ayrlma kaygs yaar

| 100
52 hafta oturabilir Emekler aret parma ile gsterebilir Tek elle tutunarak yrr Ksa sreli tutunmadan ayakta durur Gvensiz yrme Merdivenleri emekler Dengeli yrr ve nadiren der Topu atar Bir elle tutunarak merdiven kar yi koar, dmez Merdivenleri iner-kar nce motor beceriler geliir birletirebilir Karalamalar yapmaya balar Deiiklik arar Sosyal oyuna tepki verir Kendi iesini tutar Giydirilirken salar uyum

15 ay

aret ya da sesle isteklerini bildirir Nesneleri frlatabilir 3-4 kpten kule yapar Kendiliinden karalar Yiyeceinin bir ksmn kendi yiyebilir Oyunca bir izgide srer Oyunca kucaklar

18 ay

2 yl

6-7 kpten kule yapar Dik ve yuvarlak izgiler izer zgn davranlar belirir

Elbiselerini ekitirir Hayvanlar taklit eder Kendinden ad ile bahseder Anneye hayr der Ayrlma kaygs azalmaya balar Dier ocuklarla yan yana oynar, ancak etkileime girmez

| 101

Sinir Hcresi Yapsal ve levsel Ksmlar


Anne karnnda 12. gn dolaylarnda ekillenmeye balayan beynimiz, doumda 350400 gram arlndadr. Bu dnemde ileriki hayatmzda tayacamz sinir hcrelerinin (nronlar) tm hazr olarak bulunur. Nronlar dtan gelen uyarlarla adeta bilgi bombardmanna tutularak, yeni balantlar ve sinirsel alar oluturur. Dier kuyruksuz memelilerden farkl olarak, doum sonras beyin geliimin byk ksm gerekleir ve drt yana ulatmzda beynimiz yaklak 4 kat byyerek erikin arlna ular. Beynimiz, kemik korumal kafatas iinde yaklak 13001400 gr arlndadr. Bu arlk, toplam vcut arlmzn yaklak %2,33n oluturur. Buna ramen beynimiz dinlenme halinde vcuttaki enerji tketiminin %20sinden sorumludur. Kalbin her atmnda pompalad kann %15-20sini kullanr. Bu dakikada yaklak 750 ml kana karlk gelir.
Tablo. Sinir sisteminin farkl seviyelerdeki yaps ve sradzeni. Kltrel/Sosyal yap Organizma Organlar Beyin Beyin kabuu Beyin sap yaatkan blgeleri Sinir hcreleri alar

Sinir hcreleri=nronlar
Hcreler aras balant blgeleri: sinapslar Dikensi kntlar Hcre iskeleti/hcre ii svs Hcre zar proteinleri

| 102
Mikrotbller Protein yap deiiklikleri Aminoasitler Ribonkleik asitler Sinir ileticileri/nrotransmitterler Hidrofobik paketler Molekller van der Waals kuvvetleri Elektron yerleimleri Kuantum mekanii kurallar Atom alt paracklar: leptonlar, kuarklar

Sinir sisteminin esas temel yap eleman sinir hcreleri ve glia hcrelerdir. Sinir hcreleri beyinde arlkl olarak beyin kabuu ksmna yerleiktir. Kabuun kalnl 1,5 ile 4,5 mm arasnda deiir. Kabuk beyine giden oksijenin %94n kullanmasna ramen, toplam beyin arlnn %40ini oluturur. Geri kalan oksijeni (%6) ise beynin arlnn %64n oluturan ak madde dediimiz blge kullanr. Ak madde sinir hcrelerinin ana uzantlar olan aksonlar tarafndan oluturulur. Sinir hcrelerine ilave olarak, beyinde destek hcreleri bulunur. Saylar sinir hcrelerinin 1015 katdr. Beyin kabuu hemen her blgede kvrmlar gsterir ve dz bir yzey deildir. Bu kvrlmalarla, daha az hacme daha byk yzey alan sktrlr. Beynimizin kvrml kabuu alp dzletirilip yaylrsa, alan yaklak 22002400 cm2yi kaplar.86 Bu kabukta yer alan her bir sinir hcresi ortalama 1000 ile 10 bin adet dier sinir hcreleri ile balant noktasna sahiptir (sinapslar). Bu balant noktalar birbirine yaknlama yerleridir ve tam olarak iki hcre birbirine dokunmaz. Hcresel balant aralklar yaklak 10-20 nm kadardr (hcre zar kalnl 5 nm). Genelde balant noktalar dendrit denilen uzantlar zerinde yer alr. Beyindeki dendrit denilen kntlarn toplam hcreler aras birleme (sinaptik yzey) alan 222.000 mikron karedir (2). Kk beyin olarak adlandrlan beyincik ise, yeni doan dneminde 21 gram iken erikin bir insanda 150 gr arla ular. Ana hcresi Purkinje adl hcrelerdir. Beyincik, yaklak 15-26 milyon Purkinje hcresi ierir. Bu hcrelerin her biri 200 binin zerinde baka hcre ile balant yapar.

86

Shepherd GM. Neurobiology, 3rd edn. New York: Oxford University Press. 1994.

| 103

ekil. Bir sinir hcresinin (nron) temel yapsal ksmlar grlmektedir. Temel olarak sinir hcresi, gvde, dendrit uzantlar, ana uzant olan akson ve akson sonlanmalarndan oluur. Akson sonlanmalar, dier bir hcredeki dendrit uzantlar zerinde balant (sinaps) yapar.

Sinir Hcreleri (Nronlar) Nronlar ilevsel ve yapsal birimlerdir. Tm nronlar temelde birbirine benzer, ayn temel yapdadrlar. Ancak, ekil ve byklkleri, yerleimleri ve ilevlerine gre byk farkllklar gsterirler. Bir sinir hcresi dier hcreler gibi bir gvdeden oluur. Ancak, sinir hcreleri dier hcrelerden farkl olarak yapsal ve ilevsel olarak farkllk gsteren ksmlar ierir. Bunlar sinir hcresinin ana uzants akson, gvde ksmnn kk ve ince dallanmalar olan dendritlerdir. Tm bu yaplar hcre gvdesinde olduu gibi bir hcresel zarla evrilidir. Sinir Hcresi Tipleri nipolar (tek kutuplu) nronlarn, hcre gvdesinden kan tek bir uzants vardr ve omurgal canllarn sinir sisteminde nadir olarak bulunurlar. Duyusal sinir sistemindeki baz hcreler nipolar yapdadr. Gvdeden kan yalnzca ksa bir uzantlar vardr. Akson evresel sinir sistemine giderken, dendrit ksm merkezi sinir sistemine uzanr. Bipolar, denilen nronlarn gvdelerinden kan iki uzants vardr. Bu tipteki nronlar denge, iitme ve koku yollarnda bulunurlar. Multipolar (ok kutuplu) hcreler ise insan sinir sisteminde en youn bulunan tiptir. kiden daha fazla uzants bulunur. Tipik bir

| 104 multipolar hcre tipi omurilik gri maddesinin n ksmnda bulunan hareket emrini kaslara tayan sinir hcreleridir. Bu hcrelerin byk bir hcre gvdesinden kan ve tm ynlere doru uzanan dendritik dallar ve bu dendritlerin zerinde birok alc sinapslar bulunur. Beyin kabuundaki esas hcreler piramide benzeyen gen yaplarndan dolay piramide benzediinden piramidal hcre olarak adlandrlr. Bu hcrelerin ekseni beyin kabuu yzeyine diktir. Her piramidal hcrenin tepe noktas (apeks) tektir ve byk bir tepe dendriti beyin kabuunun en st tabakasna doru aa eklinde uzanr ve dallanr. Hcrenin gvdesinin alt ksmndan tipik olarak ya da daha ok dendrit kar. Bunlar ancak birka milimetre uzaa uzanr. Genelde bulunduklar beyin kabuu tabakas dna kmazlar. Beyin ve omurilik iinde uzak blgelerle ilikisi olmayan birok sinir hcresi bulunur. Bunlar, kk ve snrl bir blge ierisinde, hcreler arasnda balanty salayan ara hcrelerdir (internron). Kk yldz eklindeki bu hcrelerin piramidal hcrelerdeki gibi tepe dendritleri yoktur. Birok ksa boylu ve ksa mesafelere uzanan dendritleri bulunur.

ekil. nsan beyin kabuunda ve omuriliinde bulunan farkl sinir hcresi tipleri.

Hcrenin Yapsal Ksmlar Tipik bir sinir hcresi yapsal olarak drt blgeden oluur: hcre gvdesi (perikaryon, soma), akson, presinaptik ular ve dendritler. Bahsedilen son zellik, sadece sinir hcrelerine zgdr. Dier bedensel hcrelerde bulunmazlar.

| 105 I. Hcre Gvdesi Hcre gvdeleri farkl ekil ve byklktedir. ap 45 mmden 150 mmye uzanan byklkte, yuvarlak, oval ve gen gibi keli olabilirler. Hcre gvdesi enerji merkezidir. Gvde ksm, hcrenin organelleri, yapsal proteinleri, enzimleri ve sinir ileticilerinin oluturulmasnda kullanlr. Hcre iini sitoplazma denilen sv doldurur ve iinde hcrenin iskeletini yapan yapsal elemanlar bulunur. Bunlar mikrotbller (mikrotpkler), nrofilamentlerden (sinirsel iplikikler) oluur. II. Hcrenin skelet Sistemi Genel olarak tm ekirdekli hcreler mikrotbl (MT) ve nrofilament (NF) ierirler. MT ve NFler sk olarak bir araya gelmi proteinlerden oluur. Bunlarn dnda bir de mikrofilament (MF) grubu vardr. Bu iskelet eleman hcrelerin farkl blgelerinde ileri derecede dzenlenmi bir halde bulunur. Mikrotbller (MT) MTler ii bo, minik tpklerdir. Akson ve dendritlerin her ikisinde, byme ve yapsal devamllk iin MTlerin ileri dzenleniine gerek vardr. MTler tek ynl olarak aksonlar iinde uzunlamasna yerleirler. Bir ucu hcre gvdesinde dieri ise akson sonlanmasna kadar gider. Dendritlerdeki MTler ise dzensiz veya daha dank yapdadrlar.87 Bir MTnin d ap yaklak 2024 nmdir. Her MT, tblin olarak adlandrlan alt birimlerden oluur. Alfa ve beta olarak adlandrlan iki tip tblin vardr ve tblin yapsndadrlar. Alfa ve beta tblinlerin uzun iplik gibi araya gelmesi polimerizasyon olarak adlandrlr. Her iplie de polimer denir. Hcre ii tblinler ve MT polimerlerinin havuzu gibidir. Tblinler kutuplu (polar) olmasndan dolay, MTlerin iki ucunun kutuplanmas farkldr. Polimer ularnn biri pozitif u, dier blge negatif u olarak adlandrlr. MTlerin kutuplanmas ularla snrl deildir. Tm uzunluu boyunca, alfa ve beta alt birimlerin rntsnn deiiminden dolay, kutuplanma aslnda MTun boylu boyunca uzanr. Kutuplu hal molekler motor denilen tayc proteinlerce tannr ve MTlerin yzeyi ile etkileime girerler. Bu motor proteinler, MTnin pozitif ve negatif ularnn her ikisine doru hareket eder.88,89
87 88

Baas PW, Yu W. A composite model for establishing the microtubule array of the neuron. Mol Neurobiol 1996;12:145161. Baas PW. Microtubules and neuronal polarity: lessons from mitosis. Neuron 1999;22: 2331.

| 106 MTlerin tblinden oluan yaps duraan ve deimez deildir. Hzl dzenlenme ve bozulma durumundadr. Aslnda, hcre ii ok hareketlidir. Yani beynimizi oluturan sinir hcrelerinin ii ve destek elemanlar kpr kprdr. Yine de, MTlerdeki esas bir ksm nispeten deimezdir. Deimeyen yap akson ve dendritlerde MTlerin dzenleniinin devamlln salama asndan nemlidir. Her MT negatif sonlanmalarna doru sabit bir blge, pozitif sonlarna doru ise deiken bir blge ierir. MTe elik eden protein mikrotbllerin sabitlii ve kararlln salamada ilev grr. Tama Aralar Motor ya da tayc proteinler olarak adlandrlan proteinler enerji kullanarak MT zerinde bir utan bir uca kayarlar ve beraberlerinde karnca gibi yk tarlar. Bu yk bazen bir sinir ileticisi, bazen ise bir proteindir. Pozitif ya da negatif uca doru, adeta yrr gibi hareket edebilirler. MT motor proteinlerden biri dyneindir. Dynein MTun negatif ucuna doru hareket eder. Dolaysyla aslnda sinir hcresinin farkl blgelerindeki hcre ii trafik, MT ve MFlerin kutuplanmasnn dourduu ynelimler ile belirlenir. rnein, Golgi organ sitoplazmik dyneinle etkileme eilimdedir ve onlar MTlerin negatif ucuna doru hareket ettirir. Aksonda ise MTlerin hepsi pozitif kutuplanm hcre gvdesinden kar ve hibir Golgi organc akson iine doru tanmaz. Bunun aksine dendritlerde, MTlerin negatif ular hcre gvdesinden uzaklar ve bundan dolay Golgi organcklar dendritlere tanabilir. Dier bir rnek, enerji santralleri olan mitokondrilerin hcre gvdesinden akson ucuna doru tanmasdr. Bu tanma, kinesin denilen tayclarla 80 cm uzaa bile olabilir. Mikrofilamentler Mikrofilament (MF) tp gibi ii bo olmayan protein iplikikleridir ve birbirine sarlm iki iplikikten oluur. ap 4-6 nmdir. Aktin denilen alt proteinlerden oluurlar. MTlere benzer olarak MFler ularnn yapsal dzenlemesinden dolay kutuplu (polar) polimerlerdir. Miyosin tayc proteinleri MFlerin polaritesini tanyarak yzeyi boyunca hareket eder. Sinir hcreleri, hcre zarnn hemen altnda MFden zengin bir tabaka bulundurur. Bu tabaka i ie gemi yumak eklindedir. Hcre iinde de dank olarak MFler bulunur.

89

Baas PW et al. Polarity orientation of microtubules in hippocampal neurons: uniformity in the axon and nonuniformity in the dendrite. PNAS 1998; 85: 83358339.

| 107 Nrofilamentler Nrofilamentler (NF), MFler gibi tp yapsnda olmayan polimerlerdir. Yaklak 10 nm apndadrlar. Nrofilament llerinden oluurlar. MT ve MF ile karlatrldklarnda, ok daha yksek oranda polimer formda bulunur. Bu nedenle de, daha az dinamik deiim iindedirler. MT gibi, NFler sinir hcresi iinde danktrlar. NFler protein ya da organck tanmasnda grev almazlar. Byme ve farkllama iin de ok zorunlu yaplar deildirler. Daha ok akson ve dendritlerin yapsal btnln salayan iskelet elemanlardr. III. Dendritler Hcre gvdesinden darya uzanan, bir veya birden fazla uzantlardr ve hcrenin temel girdi yzeylerini olutururlar. Beyindeki ou hcre gvdesinden kan ana bir dendrit vardr. Bu daha sonra aa gibi ikincil dallara ayrlr ve dallanma byk, karmak a oluturur. Alar dier hcrelerle balant kurar ve girdileri alrlar. Bir sinir hcresinin alglayc alan bu yaplarn byklyle ilikilidir ve farkl hcre snflarnda deiiklik gsterir. Dendritler hcre gvdesinin uzantlar olduklarndan mitokondriler hari, mikrotbl ve nrofilament gibi iskelet yaplarn ierirler. Dendritlerin bir ksmnda kk kntlar veya dikenler bulunur. Bu diken blgeleri hcreler aras balant noktas grevi grr ve uyarc girdilerin en nemli gei yeridir. Dikensi balant noktalar srekli yapsal ve ilevsel deiiklik gsterirler. Dinamik kntlardr. Dendritlerde hcre ii ierii ve zar yzeyi yaplar, aksonlardan, hcre gvdesinden kimyasal farkllklar gsterir. Farkl sinir hcresi tipleri, farkl dendritik dallanma rnts gsterirler. Bazen uzantlar ok basit olabildii gibi yzlerce uzantl, adeta aac andran ekilde dendritik bir dallanma oluturabilirler. Baz hcrelerde dendritik dallanma tek uzaysal planda olduu halde bazlarnda, karmak bir uzaysal dallanma ortaya kar. Dendritin ekli, girdilerin yeri ve dier hcrelerle olan ilikisine baldr. Beyinlerimizde bilginin ilenmesi temel olarak elektrik akmnn bir sinir hcresinden bir dierine geii ile olur. Sinir hcreleri arasndaki gei ve balant noktalar sinaps olarak adlandrlr. Hcrenin dendritleri olmas hcrelere %95ten fazla ek yzey alan salar. Bu nedenle, dendritler zerindeki sinaptik balant imkn muazzam art gsterir. Sinapslar dendritler zerinde, hem dendrit balang noktalarnda hem de ince u sonlanmalarnda bulunurlar. Bazen tek hcre yzeyinde 100 binden daha fazla sinaps bulunur.

| 108 Dendritlerin karakteristik yaplar, onlarn rntleri, sinir hcresinin bilgiyi nasl ilediinin nemli bir gstergesidir. rnein, beyincikteki Purkinje hcrelerinin ok belirgin, tek uzaysal planda olan dendritik dallanmalar vardr. Paralel liflerden oluan bu yap binlerce uyar alr. Ek olarak tek ve gl trmanc lif girdisi alr. Dier bir rnek, retinada bulunan yatay hcrelerdir. Bu hcrelerin ou iki ayr dendritik dallanma yapan blgeye sahiptir. Dendrit dikensi (spine) kntlar Bu dikensi kntlar ilk olarak Ramon Cajal tarafndan k mikroskobuyla tanmlanmt. kntlar en gzel ekilde beyin kabuundaki piramidal hcrelerinde gzlenir. Tepe ksmnda uzun bir dendritik knt bulunur ve bundan yana doru birok dendrit kar. Balangta Cajal bu kntlarn hcrelerin birbirine balant yeri olduunu dnmt. Daha sonra elektron mikroskobu almalaryla, bu blgelerin hcreler aras uyarc balant yerleri, yani sinaps olarak grev grdklerini anlald. Bugn kabul edilen gr, dikensi knt blgelerinin hcreler aras balant noktas olduudur. Hcre gvdesindeki dendritik dallanmalar hcre yzey alann artrr. Buna ek olarak dendritler zerindeki dikensi kntlar da yzey alann daha da artrr. Beyindeki tm uyarc hcreler aras iletiimin %90ndan fazlas dendritik kntlar zerinden iler. Dendritik dikensi kntlar, ayn ya da farkl beyin blgelerinde yapsal ve ilevsel farklklar gsterir. Dikensi kntlar ekillerine gre gdk, ince veya mantar eklinde olarak snflandrlr.90 IV. Akson: Hcrenin Esas Uzants Hcre gvdesinden kan, dendritlere gre daha byk ve uzun yapl elemanlardr. Uzun boru gibi bir yap olan akson ok uzak yerlere ular. Bel blgesindeki omurilik hcresinden kan ve ayaa giden bir aksonun boyu 80 cmye ulaabilir. Aksonlarda dendritlerden farkl olarak dz endoplazmik retikulum ve serbest ribozomlar yoktur. Her iki yap, protein sentezinde grev aldndan, aksonlarda protein sentezi olmaz. Aksonlarn iinde uzunlamasna yerleik mikrotbller vardr ve bunlar aracl ile proteinler, 80 cm gibi uzun mesafelerde bile tanr. Bunun dnda sinir ileticileri veya onlarn ncl moleklleri de akson boyunca akson ucunda yer alan sinaptik birleme noktasna tanabilir. Aksonun dnda da iyon geiine izin veren zar
90

Harris KM ve Kater SB. Dendritic spines: cellular specializations imparting both stability and flexibility to synaptic function. Annual Review of Neuroscience 1994;17:341371.

| 109 bulunur. Aksonun ap, akson boyunca ilerleyen elektrik sinyalinin hzn belirler ve kaln aplda ileti daha hzldr. Beyin ve omurilikteki akson ap 1-10 m arasnda deiir. Aksonlar ounlukla dlarndan bir ya klf ile sarmalanarak evreden izole edilirler. Bu yaltm ne kadar kaln ise iletim hz o oranda art gsterir. zolasyon sarmallar aras boluk blgeleri vardr ve bu alanlara Ranvier boumlar denir. yon deiimleri bu blgede daha hzl oluur. Aksonlar ularna doru dallanr ve etraflarndaki yaltm yapan miyelin klf kalkar. Her dallanma bir baka hcrenin dendritik knts, dendrit, hcre gvdesi ya da baka bir akson sonlanmasndan hemen nce sinaptik balant kurar. V. Sinaps: Hcreler Aras letiim-Balant Yeri Sinir iletimleri bir sinir hcresinden dierine sinaps denilen hcreler aras balant noktalar yoluyla aktarlr. Beyinde her bir sinir hcresi zerinde ortalama 1015 sinaps ya da balant noktas vardr. evresel sinir sisteminde ise sonlanma kas lifi zerinde olur ve balant yeri sinir kas kava olarak adlandrlr. Hcreler aras balant noktalarndaki uyar geii kimyasal veya elektriksel olarak iki tiptedir. Elektriksel balant iki sk balant (gap junction) yeri araclyla elektrik yklerinin zarlar arasnda geiine imkn verir. Bu balant noktalarnda hcreler aras mesafe ok ksadr. Bu tip ileti dorudan elektriksel olduundan ok hzldr ve uyarlar her iki ynde gidebilir (ileri ya da geri). nsan beyninde sinir hcreleri arasndaki balantnn ve dolays ile iletinin ou kimyasaldr. Kimyasal olarak adlandrlmasnn nedeni, akson zerinden sinir sonlanmasna gelen iyonik elektriksel akmn (bu sodyum ve potasyum iyonlarnn hcre zarnda karlkl yer deitirmesi ile oluur) dorudan dier sinir hcresine gememesi, gei iin kimyasal sinir ileticileri kullanmasdr. Akson sonlanmasna gelen iyonik elektriksel akm, sinir sonlanmasnda bulunan, zardan kesecikler iinde depolanan sinir ileticilerinin, hcreler aras balant noktasnda boalmasna neden olur. Bu ekilde salnan sinir ileticileri dier sinir hcresi yzeyindeki alglayclara (reseptrler) etki ederek tekrar bir iyonik elektriksel akma dnr. Keseciklerden sinir ileticilerinin salnm, sinir sonlanmasnda gelen iyonik elektriksel akmn kalsiyum iyonunu hcre zarndan ieri sokmas ile olur. Yani iletim, akson boyunca iyonik elektriksel akm sinir sonlanmasnda keseciklerden (vezikl) sinir ileticilerinin salnmasyla kimyasal ileti hcreler aras mesafede (sinaptik aralk) yaylma balantda olunan

| 110 dier zar zerindeki alglayclara (reseptrler) etki tekrar iyonik elektriksel akmn domas eklindedir. Elektriksel balant blgelerine gre, kimyasal sinaps balant noktalarnda aralk daha genitir. Dolays ile kimyasal sinapslarda, iletim hz da bu ardk ve aamal dnmlerden dolay daha yavatr. Sinir Hcresi ve Hcreler Aras Balant Says Karmaas nsan beyninde sinir hcreleri says ve aralarndaki balant saysnn toplam konusunda deiik rakamlar vardr. Bazlar balant saysn 1015 olarak verirken (Churchland PS ve Sejnowski TJ. The Computational Brain. Bradford, 1992;51) bazlarnca 1016 (10 katrilyon) veya 1017e kadar kartlr. 1350 gr insan beyninin 100 milyar hcre ierdii (Glencoe Health 2nd Ed., 1989:252, Magill's Medical Guide, 1998:221, The Science Times Book of the Brain, 1987:150) belirtilirken baz kaynaklarda bu 10-100 milyar arasnda bildirilir (World Book 2001. Chicago: World Book Inc., 2001: 551). Nadiren de 100 milyardan fazla olduu ifade edilir (The Scientific American Book of the Brain, 1999:3). Daha yakn zamanl bir kaynakta ise insan beyin kabuundaki sinir hcresi says 1,2x1010 olarak ve hcre bana sinir hcreleri aras balant says 29800 hesaplanmtr. Buna gre tm beyin kabuunda hcreler aras balant says 3,6x1014 olarak hesaplanabilir (Rockland KS. J Neurocytol 2002;31:247253) Ya, cinsiyet ve saymn yapld beyin blgesine gre saylar deimekle birlikte, 1 cm3 insan beyninde ortalama yz milyon balant olduu kabul edilebilir. Bu deerlerin yaklak olduu da kabul edilmelidir.

| 111

ekil: Solda bir kimyasal sinir sonlanmasndan, sinir ileticisi salnm. Kesecikler zara yaklar, birleir, azlanr ve ieriini arala boaltr. Bunu salayan sinir sonlanmasna akson zerinden gelen iyonik elektriksel akmdr. Gelen akm akson sonlanma blgesinde kalsiyum yardm ile keseciklerden sinir ileticilerini serbest brakr. Bu esnada birok yardmc protein devreye girer.

Sinir hcresi zar, herhangi bir uyar olmadnda, istirahat zar potansiyeli denilen bir iyonik elektriksel yke sahiptir. Sfr potansiyel yoktur. Hcrenin i ksm ile karlatrldnda dta elektrik olarak pozitif yk fazlal (ya da ierisi da gre negatif ykldr) vardr. Bu istirahat potansiyeli, zar seici geen iyonlarn ykleri ile oluur. Sinir hcresi zerinde belli iyonlara hassas iyon kanallar ya da kaplar denilen blgeler vardr. Zar uyarldnda, iyon kanallarnn yaps hzla deiir ve kanallar alr. Kanallardan ieri ve dar ilgili iyonun geii olur. Bu hareket ardndan hcre iinde ve dndaki (+) ve (-) yklerin arlna gre yeni bir zar potansiyeli oluur. Eer yeterli byklkte bir potansiyel oluur ve bir eik deeri geer ise zar yzeyinde yaylr. Yaylan bu iyonik elektriksel akm (depolarizasyon) aksiyon potansiyeli

| 112 (AP) olarak adlandrlr ve tm hcre zar boyunca akar. AP aksonun tm uzunluunca devam eder ve hcreler aras balant noktasna kadar gelir. Bu blgeye ulamasyla kalsiyum iyonlar akson sonlanmasna girer. Son ksmda sinir ileticisi ieren kesecikleri zarla birletirir, onlar azlar ve ilerini boaltr. Sinir ileticileri birleme noktasndaki aralna braklr. Salnm sonras sinir ileticileri aral enerji kullanmadan pasif yaylmla (difzyon) geer ve balant noktasnn karsnda yer alan zardaki alglayclara (reseptr) balanr. Reseptrler zel baz basamaklar tetiklerler ve iyonik elektrik sinyali yeniden doar. Reseptrlere balanan sinir ileticileri iki ekilde etki eder: reseptrn kendisi iinden iyon hareketine neden olarak (hzl etki) veya G-proteini denen araclar uyarp iyon akmna neden olur (yava etki). Sinir ileticisi ve reseptr etkilemesiyle oluan iyon yk hareketleriyle hcre iindeki elektriksel potansiyeller deiir. Bu deiiklik iyon tipine, miktarna baldr. VI. Unutulan Yap: Hcre D Matris Beyin hakknda yaplan btn tartmalarda tek konuulan sinir hcreleridir. ster bilin konusu isterse beyni bilgisayara benzetme durumu olsun fark etmez. Sinir hcresi d yap hi hesaba katlmaz. Oysa sinir hcreleri dnda beyinde hcre d destek dokusu ve destek (glia) hcreleri vardr. Destek dokusu beynin kendisi iin elzemdir. Bu doku olmadan ne sinir hcreleri aras btnlk salanabilir ne de beynin ilevsel zellikleri. Destek dokusu dier tm organlarda hcre evrelerinde vardr. Sinir hcreleri birbirlerine on binlerce balant ile baldr ve arada dank olarak ba-destek dokusu yer alr. Bu doku aslnda bir eit matristir ve sinir hcreleri bunun zerinde ya da iinde yer alr. Matris, sinir hcrelerinin geliim esnasnda ne yne gideceklerini, nasl balant kuracaklarn, nasl farkllaacaklarn ciddi ekilde ynlendirir.91 Beynin hcre d yaps dier organlarnkine benzese de arada belirgin farkllklar da vardr. rnein, beynin hcre d dier dokularn aksine, ksmen dk miktarda kollajen veya fibronektin, yksek miktarda glikoz-amino-glikan ierir. VII. Destek Hcreleri: Glialar

91

Novak U, Kaye A. Extracellular matrix and the brain: components and function. Journal of Clinical Neuroscience 2000; 7:280-290

| 113 Glia hcreleri beyin ve omurilikte en ok bulunan, hatta doru bir ifade ile sinir hcrelerinden kat kat fazla bulunan hcrelerdir. nsanlarda sinir hcrelerinden 12-15 kat daha ok glia hcresi bulunur. Kk hcrelerdir ve dorudan sinir hcreleri arasndaki haberlemede devreye girmezler. Kk olduklarndan, saylar fazla olmasna ramen beyin hacminin ancak yarsn olutururlar. Hem yapsal hem de ilevsel bir destektirler. Aksonlarn etrafnda yaltkan klf oluturur, ileti hznn artna katkda bulunur, evrenin sinir hcresi yaamas iin daha uygun halde tutulmasn salarlar. Glia hcreleri elektriksel uyar oluturmazlar. Dier hcrelerle sinir hcreleri arasnda olduu gibi sinaps yapmazlar. Dorudan bir uyar ve bilgi ilemeye katlmazlar. Ancak, baz glia hcreleri sinir hcrelerinin uyarsna yant olarak dardaki potasyum iyonu younluunu deitirirler. Bu deiim, sinir hcresi ilevini deitirebilir. ki tip glia hcresi vardr: 1.Makroglialar (astrositler, oligodendrositler, ependimal hcreler) 2.Mikroglialar

Makroglia
Bu hcre tipindeki astrositler iki gruba ayrlr: protoplazmik ve fibrz astrositler. Protoplazmik astrositler omurilik ve beyinde gri maddede bulunurlar. Fibrz olanlar ise ak maddede bulunur. Bir nc tipi daha vardr, ancak bu sadece beynin geliimi esnasnda ortaya kar ve radial glia olarak adlandrlr. Beyin geliirken sinir hcrelerinin gne yardm eder. Bunun daha sonra erikin tip astrosite dnt dnlr. Fibrz astrositler ok youn iplikik (filament), mikrotbller ve aktin ierirler. zellikle aksonlarn youn olduu ak maddede sk olarak bulunurlar. Uzun, silindir yaplar, dz kntlar vardr ve yaygn dallanmazlar. Bu hcreler sinir hcrelerinin esas yapsal destekleridir. Beynin zarar grmesi sonras nedbe olutururlar. Protoplazmik astrositlerde ok youn bir hcre ii vardr ve ok az iplikik ierirler. Gri maddede bulunurlar. Rolleri daha ok dendritler, hcreler aras balant noktalar, kan damarlar hcreleri zerinedir. Hcre d ortamn iyonik dengesinin salanmasnda ve metabolizmada rolleri vardr. Oligodendrositler birka knts olan hcrelerdir. Astrositlerden ok daha kktrler ve onlarn temel grevi aksonun evresinde yaltm salayan yadan oluan, miyelin klf oluturmaktr. Sadece beyin ve omurilikte ak maddede bulunurlar. evresel (periferik) sinir sisteminde ayn grevi Schwann olarak adlandrlan hcreler

| 114 grr. Oligodendrositler yakn evrede bulunan birden fazla aksonu sarp evreledikleri halde, Schwann hcreleri farkl olarak sadece tek bir aksonun evresini sararlar. Bu evre sarma ii miyelinizasyon olarak adlandrlr ve aksonun ileti hzn arttrr. Ayn bir kablo teli dndaki plastik koruyucu gibi iyonik elektriksel kaaklar da engeller. Aksonu uzunlamasna saran iki oligodendroglial hcre arasnda, miyelinsiz blgeler oluur ve buralar Ranvier boumu olarak adlandrlr. Bu blgeler aksonun zerinde iyonik elektriksel akmn ortaya kt yerlerdir. yonik elektriksel akm bir boumdan dierine srayarak iletilir. Yrme yerine sradndan, normalde olmas gerekenden kat kat hzl bir ileti salar. rnein miyelinsiz ve dolays ile Ranvier boumsuz olan aksonda iletim hz 30 m/san iken, miyelinlide 80 m/san kadar hz artna neden olur. Ependimal hcreler ise beyin ii boluun (ventrikl) i yzeyini ve omurilik ortasnda yer alan merkezi kanal iini kaplar. Hem beyinde hem de omurilikte, beyin omurilik svsnn bulunduu ksma doru bakan yzeylerinde silia denen ipliksel uzantlar bulunur. Ependimal hcreler beynin ince (kapiller) kan dolamn yapan endotel hcreleri ile iliki iindedirler. Bu hcreler ayn zamanda, beynimiz iinde gnde alt kez yaklak 150 ml yaplan beyin omurilik svs oluumunu salarlar. Ayrca, kan-beyin engelini oluturur. Kanda dolaan her madde belli kimyasal zellikler gstermedike beyne ulaamazlar ya da beyne geiine izin verilmez.

Mikroglialar
Hem ak hem de gri maddede bulunurlar. Hcre gvdeleri, adndan anlalaca gibi kktr. Gvde zerinde ksa kntlar bulunur. Kandaki savunma hcrelerinden kken aldklar dnlr. Sinir hcrelerinin aksine, oalma yetenekleri vardr. Beyin hcrelerinin %10unu olutururlar.

| 115

Sinir Sisteminde Elektriksel Aktivite


Luigi Galvani (1737-1798) sinir biliminin kurucusu olarak kabul edilir. Bir yldrmdaki elektrii tel ile tayp, bir kurbaann bacak sinirini bu elektrikle uyararak kurbaa ayanda hareket oluturmutur. Bu nedenle Galvani, biyolojik elektrik ve hareket etme/canllk arasnda ilk balanty gsteren kii olarak tarihte yerini almtr. Herman von Helmholtz (1821-1894) 1852de ilk olarak sinir iletisi hzn 27 metre/saniye olarak len kiidir. Ardndan 1860ta Julius Bernstein, biyoelektriksel sinir iletisini aksiyon potansiyeli (AP) olarak adlandrd ve sinir hcresi zarnda kendiliinden ilerleyen biyoelektriksel uyarlmadan (depolarizasyon) kaynaklandn ne srd Alan Hodgkin (19141998) ve Andrew Huxley (1917-) mrekkep bal sinir hcresi ana uzants olan akson zerinde alarak sinir iletilerinin iletiminin iyonlarn deiimine bal, elektriksel bir akm olduunu tespit ettiler (1952). Bu almalarnda iyon kanal kavramn da kefedilmesinden 10 yl nce tahmin eden ikili, 1963de sinaps kavramn ne sren John Eccles (19031997) ile birlikte Nobel dl ald. Buna gre, uyarlmayan yani istirahat halindeki zarda, potasyum (K+) iyonuna kar belirgin bir geirgenlik vardr. Hcre zar zerindeki voltaja duyarl sodyum (Na+) kanallarndan dolay AP oluturabilir. Bu kanallar delikik benzeri protein kaplardr ve zar uyarlmas yani depolarizasyon (DP) esnasnda alrlar. Uyarm belli bir eie ykseldii zaman elektrik akm oluur. Eie ulaamaz ise iyonik elektrik akm oluamaz. Buna hep ya da hi kural denir. Uyarlan zarn normal durumuna dnmesi repolarizasyon (RP) olarak adlandrlr ve voltaja duyarl K+ kanallarnn almasyla oluur. Na+ kanallarnn almasnn ardndan K+ kanallarnn almas, zar iinde K+ iyonlarnn kalmasna yol aar. Bylece zar polarize olur, yani hcre ii negatif ykl hale gelir.92

92

Waxman SG. Axons. Embryonic ELS. Macmillan Publishers Ltd. 1999

| 116
Tablo. Bilinen ve gnlk yaamda kullanlan baz voltajlar (V: volt) Normal erikin gnlk enerji kullanm 20 Watt Sinir hcresi atelemesi 10 mili V Tek bir pil (AAA veya AA) 1.5 V Otomobil 12 V Ev elektrii 250 V Sanayi elektrii 600-700 V Yksek voltaj 110 kiloV Yldrm akmas 100 megaV

yonik Elektriksel Akm ve yonlar Potasyum (K+) kanallar Sinir hcresi zarndaki K+ kanallarnn belirgin iyon seicilikleri ve yksek ileti hzlar vardr. Saniyede yaklak 10 bin K+ iyonu geirirler. stirahat halinde uyarlabilir hcrelerde zar voltaj, K+ kanallar kapalyken yaklak 80 mVtur. Uyarlma (depolarizasyon) esnasnda, kanal proteinlerinde yapsal deiiklikle kanaln ortasndaki gei yeri alr. Birok K+ kanalnn eik deeri yaklak 40 mVtur.93,94 Klor (Cl-) kanallar Sinir hcresi dnda klor en nemli negatif iyonik yktr. Memelilerde hcre d klor younluu yaklak 100 mmol/Ldir. Hcre iindeki klor younluu deikendir. stirahat durumunda zar elektrik potansiyeli hcre iinde daima negatiftir ve 30 ile 90 mV arasnda deiir. Bundan dolay, iyon younluu Cl- iyonunu hcre iine itmeye alrken, elektrik potansiyeli Cl- hcre dna gndermeye alr. Bu iki kuvvet arasndaki denge Cl- akmnn ynn belirler. Cl- hcre dna doru hareket edince, hcre uyarlr duruma geer, yani depolarize olur. Bu durumda hcre iinde negatif elektrik potansiyeli azalr. Dier bir ynden, eer hcre iinde Cl- younluu azsa, bu dardaki younluk fazlalyla iyonun ieri akmna neden olur ve elektrik potansiyelinin etkisini basklar. Bylece, hcre ii negatiflik Clile artarak uyarlma (depolarize olma) daha da zorlar. Buna hiperpolarizasyon denir.95

Antz C, Geyer M, Fakler B et al. NMR structure of inactivation gates from mammalian voltage-dependent potassium channels. Nature 1997;385:272275 Doyle DA et al., The structure of the potassium channel: molecular basis of K+ conduction and selectivity. Science 1998;280: 6977. 95 Jentsch TJ and Gunther W. Chloride channels: an emerging molecular picture. Bioessays 1997;19:117126.
93 94

| 117

ekil. Bir sinir hcresindeki elektriksel akmn douu, ilerlemesi ve snmesi. Uyar gelmesi ile genellikle, ana sinir hcre uzants olan akson boynunda sodyum (Na+) ve potasyum (K+) iyonlar, akson zarnda hcre iine ve dna doru yer deitirir (a). Bu yer deitirmeden kaynaklanarak, hcre dnda negatiflik ve ierde pozitiflik hakim olur (b). Ancak, bu iyon deiimi ileriye doru devam ederken, arkadan Na+ tekrar dar kartlr, ileti geride sndrlr (c). Bu basit gibi grnen olay, tm beynin enerji kullanmnn %70ini oluturur.

| 118

ekil. yon kanallar, belli iyonlarn geiine izin veren kaplardr. Kaplar hcre ii ve dn birbirine seici olarak balar. Her iyon kanal, uygun uyarc sinir ileticisi geldiinde, genelde kendi iyonunun geiine izin verir. yon kanallar zellik asndan farkl tipte gruplanrlar: seicilik, kondktans ve kaplanma (gating). Seicilik kanaln gei verdii iyon (anyon-katyon) tipi olarak kabul edilir. Genellikle Cl- kanallar tek bir anyona az seicilik gsterir. Kondktans kanal iinden geen iyon yer deitirmesinin hzdr. Ortalama olarak saniyede 107-108 iyon kadardr. Kaplanma, kanaln kapal durumdan ak duruma geerkenki iyon geirgenliidir.

Sodyum (Na+) kanallar Sodyum kanallar hcre ve akson zar zerinde her blgede ayn younlukta bulunmaz. Aksonun Ranvier boumu denen ksmlarnda m2de 103-104 Na+ kanal bulunurken, aradaki ksmlarda m2de 25 kadar Na+ kanal bulunur. Tipik bir sinir hcresinde, hcre dnda Na+ younluu 145 mmol/L ve hcre ii K+ younluu 10 mmol/Ldir. Bu yksek fark, aktif olarak enerjiye bal alan sodyum-potasyum pompas tarafndan salanr. Hcre iinde Na+ varlnda enerji kayna olan ATPin (adenozin tri fosfat) yklmas ile aa kan enerji kullanlarak, ierideki Na+ dardaki K+ ile yer deitirir. Bu yer deitirme Na+ ve K+ kendilerinin daha youn bulunduu yere doru, enerji harcanarak pompalanr. Beynin kulland enerjinin %70i, iyon deiimini dzenleyen sodyum-potasyum-ATPaz pompas tarafndan kullanlr. Kalsiyum pompas da benzer ekilde alr. Ca+2 iyonu hcre dna kararak, ierideki Ca+2 seviyesini hcre dnn 10 binde birine indirir.

| 119 yonlarn ykleri ve hcre ii-dndaki younluklarndan yararlanlarak hcrenin iyonik elektriksel yk hesaplanabilir. Bunlardan birisi Nernst eitliidir ve bu denklem ile iyon seici bir zarda Na+ denge potansiyeli +67 mV olarak bulunur. Nernst eitlii, herhangi bir iyon iin: Eiyon=2.303

iyon 0 eklindedir. RT log zF iyon i

Burada R gaz sabiti, T s (37 santigrat), z iyon yk, F Faraday sabiti, i (o) ve d (i) younluklarn milimol olarak gsterir (1 mol=6,021023 molekle edeerdir. 1 molar ise litre bana 1 molun younluudur. 1 mM=litre bana 0,001 mole eittir). Denklem, difzyonla ilikili olduundan sdan, younluk farkndan ve iyonlarn yklerinden etkilenir.
Tablo. Yaklak olarak iyon younluklar ve Eiyon deerleri yon Hcre D Hcre i D/ oran (mM) (mM) K-potasyum 5 100 1:20 Na-sodyum 150 12 10:1 Ca-kalsiyum 2 0,0002 10000:1 Cl*klor 150 13 11.5:1 Eiyon (370C) -80 62 123 -65

K+ iyonu iin (hcre iinde 140 mmol/L ve darda 5 mmol/L) -84 mVluk bir denge potansiyeli oluturur. yon younluklar, istirahat halindeki bir hcrede K+ yannda Na+ geirgenliine de baldr. Dinlenme halindeki zar K+ iyonuna kar Na+a gre daha geirgendir.

| 120 Gnmzde tek tek Na+ ve K kanallarn zardan ayrtrmak, mmkn olmutur. Sinir iletisi srasndaki rollerini, gelitirilen voltajklamp teknii tam olarak ortaya koymutur. zole edilmi Na+ akm aktivitesi hzldr ve 1 msanden daha ksa srede sfr mVtan tepe noktasna ykselir ve sonra sfra doru azalr. Na+ akm farkl yntemlerle llebilir. Klasik Ohm kanunu denklemi I=G.V kullanarak (I; akm, G; kondktans) akm ve kondktans hesaplayabiliriz. Kondktans, elektrik yknn bir noktadan baka bir noktaya gidebilmesinin lsdr. Kondktans, elektrik yk tayan paracklarn saysna baldr. Diren, hareket srasnda elektrik akmna kar oluan gtr, R ile gsterilir ve birimi Ohmdur (). Diren, kondktansla ters orantldr: R=1/G. Tipik istirahat (uyarlmam) zar potansiyeli birka ak Na+ kanalna bal olarak 60 ile -80 mV arasndadr. Zar uyarldnda, ksa bir gecikmeden sonra sinir uyars oluur. Bu gecikme zaman, sinir uyarm iin yeterli Na+ kanalnn almas ve K+ kanaln kapatma iin harcanr. Daha byk potansiyelli uyarmlarda daha ok Na+ kanal devreye girer (GNa). Daha byk GNa ve daha hzl uyarlma bir arada olduunda, sinir iletisi oluum sresi daha da ksalr. Sinirsel uyarnn ortaya kyla Na+ kanallar uyarlmakla birlikte, devam eden sinir iletisi Na+ kanallarn devreden karmaya doru gider. Bu devreden kma, sinir iletisinin snmlenmesi (repolarizasyon) iin nemlidir. Sinir iletiminin st noktasnda Na+ akm en st seviyededir. Na+ kanallarnn devreden kmas ve K+ kanallarnn almaya balamas ile hzla zarn sinir ileti potansiyeli snmlenir (aksiyon potansiyeli repolarize olur). Snme sonras, Na+ kanallarnn devre d olmas yavaa olur. K+ kanallar ise Na+ kanallarna gre daha da yava kapanr. Sinir uyarm esnasnda Na+ kanallarnn %8090i hzl bir Na+ geiine izin verir ve ardndan iyon geirmez olur. Bu srada, ikinci bir sinir uyarm meydana getirilemez ve sinir hcresi uyarya diren gstererek yant vermez. Ak Na+ kanallar says, K+un da akmnn stesinden gelecek yeterli Na+ akm salayamaz. Bu dnem kesin direnli dnem olarak adlandrlr. Bu uyarlamaz srenin ne kadar srecei Na+ kanallarnn devre dndan kma sresine baldr. Bunun ardndan nispi direnli dnem gelir. Bu dnemde yeni bir sinir uyars oluabilir, ancak byk bir eik uyarm gerektirir.

| 121

ekil. Bir sinir uyarmnn balamas, devam etmesi, snmlenmesi ve iyonlarla olan zamansal ilikisi. Normal durumda yani uyarlmam bir sinir hcresinin, ierdii negatif ykl iyonlardan dolay, istirahat potansiyeli yaklak -80 miliVolttur. Uyarmla ieriye pozitif ykl sodyum (Na+) iyonlar girerek, hcre iindeki iyon yk arln pozitifletirir ve -80 mVdan sfr mVa doru bir gidi olur. Devam eden Na+ girii hcre ii yk +40 mVa kadar karr. Buraya kadar olan sre bir sinir uyarmnn balamasdr (depolarizasyon). Na+ ieri girii, tepe noktasnda, Na+ kanallarnn hzla kapanmasyla durur. Bu durmadan ksa bir sre nce, hcre iindeki pozitif ykl K+ iyonlarnn kanallar alr ve darya karlar. Bu Na+ giriine gre daha yava seyirlidir. Bu ekilde sinir iletimi snmlenmesi (repolarizasyon) oluur. Depolarizasyon ve repolarizasyon dnemlerinde, iyon kanallarnn durumu nedeni ile bir sinir hcresi ne kadar uyarlrsa uyarlsn yeni bir sinir uyarm olumasna izin vermez (kesin=absolute direnli dnem). Uyarmla oluan bu iyon yer deitirmesinin tekrar eski haline gelmesi, Na/K-ATPaz pompas ile olur.

| 122

Btncl Beyin almas ve Beyinde Edurum


Beynin eitli ksmlarn koordine edecek bir monari dzeni yoktur. Beynin almas, daha ok demokrasi ya da cumhuriyete benzer. Beynin kts, eitli hcreler aras ibirliinin bir sonucudur. Bireysellememi hcreler btnnden oluur. Hepsi bir araya gelerek ortak bir beyin, zihin, bilin, birey ve kiilik olutururlar. Dolaysyla indirgemeci her yaklam, beyinin btncl baz zelliklerinin kaybolmasna neden olur. Bu nedenle, bir sinir hcresine bakarak, kiilii ve bilincinin paralarn orada bulamayz. Edinebildiimiz deneyimler de dahil dier btncl zellikler, beynimizin en temel ksmlarnn davranlarna indirgenemez. David Hume (1711-1776), algsal btnl aklamada dt sknty yle dile getirir:

Eer alglar ayr var olular iseler, ancak bir araya balanmakla bir btn olutururlar. ...Ama ardk alglarmz dncemizde ya da bilincimizde birletiren ilkeleri aka aklamaya geldiimde tm umutlarm yitiyor. Bu noktada bana doyum veren herhangi bir kuram bulamyorum. Ksaca, tutarl klamadm iki ilke var; hibirinden vazgemeyi baaramyorum; ilki, tm ayr alglarmz ayr var olulardr ve zihin ayr var olular arasnda hibir zaman herhangi bir gerek bant alglamaz. ...Kendi payma, bir kukusu olma ayrcalna bavurmam ve bu gln zihnim iin ok ar olduunu kabul etmem gerekiyor.96

96

Copleston. Felsefe Tarihi. Berkeley-Hume. Cilt 5, blm b. ev. Aziz Yardml. dea Yay. 1998;111

| 123 Birisini grdmzde ya da sadece sesini duyduumuzda ona ait birok eyi hemen hatrlarz. Davran zelliklerini, mimiklerini, neye kzp neyi sevdiini, yry tarzn ve daha birounu... Bu zellikler beynimizin farkl alanlarnda ve beynimizin yaps gz nne alndnda nispeten uzak alanlarda saklanr. Ya grdmz nesneler! Cisimlerin renkleri, kenarlar, yzey yaplar, hareketleri, derinlii ve daha baka zelliklerini ayn anda alglarz. Oysa bu zelliklerinin her biri, temelde grme beyin kabuunda yer almasna ramen birbirinden farkl alanlara yerleiktir. O zaman bir elmaya baktmzda onu renk, ekil, boyut ve hatta tad, kokusuyla... zellikleri ile ayn anda elma olarak nasl alglarz? Beyin duygulanmlar, alglar, dnceleri ve hareketleri herhangi bir aba harcamadan nasl uyumlu bir senfoni eklinde ynetir? Bunun altnda yatan sinirsel mekanizma nedir? Beyinin uzak ve geni alanlarna yerlemi farkl alglar ve hatralar nasl birletirilir? Doada Balantl Osilatrler Sarkal saatin mucidi Christian Huygens, 1665 ylnda, yeni gelitirdii yan yana asl iki sarkal saate gzlerini dikmi bakarken, birdenbire tuhaf bir ey fark etti: iki sarka mkemmel bir ezamanllkla (synchrony) salnyordu. Ritimlerini bozmay denedi. Yarm saat iinde tekrar ezamanl hale geldiler. Huygens, saatlerin belki de gremediimiz bir ekilde birbirlerinin salnmna etki ettikleri dncesine kapld. Saatler birbirinden uzaklatrldnda, uyum yava yava bozuldu ve biri dierinden geri kalmaya balad. Bu rastlantsal gzlem balantl osilatrler denen kuramn ortaya kmasna neden oldu. Her yapnn kendine zg bir titreimi vardr ve bunu kendine zg titreim frekans belirler. Bir masann iki ucuna konan zde diyapazonlardan birine vurulup diyapazon titretirilirse ve ardndan durdurulursa, ayn sesin dier diyapazonda devam ettii grlr. kinci diyapazon birinci ile rezonansa girerek titreir. Periyodik/tekrarlanan bir davran iinde bulunan herhangi bir sistem bir osilatrdr. rnein salnan sarka, dzenli aralarla uzayda ayn noktaya geri dner; ayrca hz da bir saat dzenlilii ile artar ve azalr. Yalnzca zaman iinde deil, faz uzay (phase space) denen hareketi de osilatrler iin nemlidir. Faz uzay, koordinatlar sistemin halini betimleyen bir uzaydr. Bir sarkacn faz uzayndaki hareketi, sarkacn deiik yksekliklerden brakldktan sonraki konum ve hznn saptanmasyla izilir. Faz uzaylarndaki bu yrngeler, ayn hareket durmadan tekrarlandndan kapal eriler oluturur.

| 124 Tek bir osilatr, faz uzaynda basit bir yrnge izler. Fakat iki ya da daha fazla osilatr birleirse, olas davranlar ok daha karmak hale gelir. Bunu tanmlayan denklemler giderek hesaplanamaz hale gelir. Ezamanllk, balantl osilatrlerin en bilinen biimidir. Bu beyinleri oluturan sinir hcreleri arasnda, kalbin elektrik akmn oluturmasnda olduu gibi, yaz aylarnda diileri ekmek amac ile binlerce erkek ate bceinin hep birlikte, ezamanl yanp snmesinde de grlebilir. Erkek ate bcekleri gnn sonunda, konduklar aalarda karmak bir biimde, biri dieri ile ilikisiz olarak yanp snerler. Gece baladka ezamanllk adacklar belirir. Gittike bu ezamanl adacklar byr. Sonunda, btn aalar, sessiz bir biimde, ezamanl olarak yanp sner. Etkileme, ate bceinin bir dierini grp, ritmini ona gre deitirdiinde ortaya kar. Bu bir azdan ten austos bceklerinde de grlr. Byle bir ilikiyi matematiksel olarak ifade etmek zordur. Ancak, doada ve deneysel modellemelerde de yaplan sistemler, eninde sonunda bir araya geldiklerinde ezamanl olmaya balarlar. Ezamanllk, faz kilitlenmesi denen genel bir sonucun en belirgin zelliidir; birok osilatr ayn hareket modelini tekrarlar durur, fakat ayn fazda olmalar art deildir. ki zde osilatr arasnda balant kurulduunda, yalnzca iki olanak vardr: faz farknn sfr olduu ezamanllk (synchrony) ve yarm fazlk bir farkn bulunduu kart ezamanllk (anti-synchrony). Frekanslar farkl osilatrlerden oluan bir topluluun davran, aralarndaki balantnn kuvvetine baldr. Etkileimleri ok zayf ise ezamanll baaramazlar. Sonu, anari ve salnm kakofonisidir ya da bilimsel ifade ile uyumsuzluktur (incoherence). Bunun rnekleri de, kalpteki ritim bozukluklar ya da baz sara nbeti (epilepsi) tipleridir. nsanlarn ve hayvanlarn yrmeleri, komalar osilatrler aras karmaay nlemek iin, sinir sisteminde bulunan merkezi model reticiler tarafndan denetlenir. Bacaklar pasif mekanik osilatrler olmayp, kendileri kadar karmak sinirsel mekanizmalarla kontrol edilen kemik ve kas sistemleridir. Hareketi kontrol eden sinir sistemindeki devrelerin yapsdr. Bunlar sayesinde, tavanlarda drt ayakl yrme olur. Tavan srad zaman, nce n ayaklarn, sonra arka ayaklarn birlikte hareket ettirir. ki n ayak arasnda sfr, n ve arka ayaklar arasnda ise yarm fazlk fark bulunur. Filler ise, her admda drt ayandan birini yerden kaldrr, ayak hareketleri arasnda

| 125 drtte bir fazlk fark vardr. Ceylanlar ise drt ayaklar ezamanl olarak srarlar.97 Ezamanlln ortaya k ibirlii ile olur. Eer birka osilatr ezamanlarsa, bunlarn toplu ve uyumlu sinyali, arka plandaki grltnn stne ykselerek dier osilatrler zerinde daha kuvvetli bir etki yapar. Ezamanl olmu ekirdee katlan dier osilatrler, onun sinyalini kuvvetlendirir. Bu olumlu geri besleme, gittike hzlanan bir ezamanlla yol aar. Bu ezamanllk, ok sayda alt birimlerden oluan sistemlerde istatistiksel mekanik ile incelenir. Doada her dzeyde olan bu ezamanllk sinir hcreleri topluluklarnda ve beyinde de vardr. Sinir Alar ve Topluluklar Sinir alar dalm sinirsel aktiviteyi anlamak iin bize bir pencere aar.98 Sinirsel alar ya da topluluklar sinir hcrelerinin karlkl olarak birbiriyle balant iinde olduu yerel alar olarak tanmlanabilir.99 Daha iyi anlalmas iin, bu karlkl sinirsel yerel alar bilgisayarlarn alar (network) araclyla birbirine balanmasna benzetilebilir. Corafi olarak birbirinden uzak bilgisayarlar, ilerindeki verileri kablolar araclyla birbirleri arasnda aktarr. Beyinde her bir bilisel ilevin yerine getirilmesi esnasnda belli sinirsel topluluklar ve alar grev alr. Sinir hcreleri topluluklar, seici olarak balantldrlar ve daha alt sinir hcresi gruplar ile iliki iindedirler. Bu balantlar dorudan (monosinaptik) veya dolayl (polisinaptik) olabilir. Ancak, her iki durumda da balantlar karlkldr.100 Birka istisna dnda, beynin tm alanlar karlkl iliki iindedir. Yani, eer A blgesi B ile balantl ise B blgesinden de Aya giden birok balant vardr. Genellikle iki tip balant olduu kabul edilir.101 Birincisinde, karlkl balantlar ayn alanda veya an ayn seviyesinde yer alan beyin kabuu alan iinde yer alr. kincisinde, farkl beyin blgeleri arasndaki alar farkl seviyeleri birbirlerine balarlar. Bu tip balantlar geleneksel olarak ileri beslemeli (feedforward) ve geri beslemeli (feed-back) olarak adlandrlr.
Collins JJ and Stewart I. Coupled nonlinear oscillators and the symmetries of animal gaits. Journal of Nonlinear Science 1993;3:349-392. Eichenbaum H. Thinking about brain cell assemblies. Science 1993; 261: 993-994 99 Goldman-Rakic PS. Topography of cognition: parallel distributed networks in primate association cortex. Annu Rev Neurosci 1988; 11: 137-156 100 Van Essen DC, Anderson CH and Felleman DJ. Information processing in the primate visual system: an integrated systems perspective. Science 1992;255: 419-423 101 Phillips W & Singer W. In search of common foundations for cortical computation. Behav Brain Sci 1997; 20: 657722
97 98

| 126 Beynin ierdii sinir hcresi alarnn uzanmlar, uzaysal olarak farkl byklklerde olabilir. Baz alarn yaps 1 cm2 alan kapsarken, bazlar tm beyine yaylabilir. Alarnn uzanmna gre beyindeki edurumun uzanm da belirlenir. Genelde yerel, geni ve orta lekli edurum yaratan alar vardr. Bu blgesel alar birleerek geni lekli edurumlu beyin yaratr.

ekil. Beynin farkl alanlar sinir alar ile birbirleri ile sk iliki iindedir. ekilde, stte beynin devinimsel alan ile altta grme beyin kabuu arasndaki sinir alar aras balantlar gsterilmitir. Bir blgedeki sinir hcresi atelemesi, beynin uzak blgesindeki dier alara uzanarak onlar da kendi benzeri ekilde ateler. Bylece geni beyin alanlar arasnda edurumlu ateleme olur. Bu atelenmeye ek olarak, bellek ve hatrlama durumunda beynin geni alanlarna rahatlkla ulalabilir.

Yerel Edurum Alanlar Burada ncelikle yerel nedir? sorusunun cevabn vermek gerekir. Uzaysal lekte 2 mmden daha kk olan, hcre mimarisi olarak paketlenmi, uyarc ve basklayc ara sinir hcrelerin kmelendii yaplar yerel olarak adlandrlabilir. Genellikle bunlar beyin kabuu stunlar (kortikal kolon) olarak bilinir. Stunlarn ierdii sinir hcreleri edurumda alma eilimindedir. Ara balantlar genellikle bu kk alanlar iinde snrl deildir ve uzantlar bir ka milimetre uzaa ulaabilir. rnein, birincil grme kabuundaki stunlar 2-7 mm ile birbirlerinden ayrlr ve alanlar birbirleri zerine tamaz. Bu sinir hcreleri benzer zellikler tar ve edurumlu elektrik boalmlar

| 127 gstermeye eilimlidir.102 Aralklar aldka edurumlu elektriksel boalm ilikileri bozulur. nsan beynindeki yerel edurum, yaklak 1 cm2 alanda dorudan (monosinaptik) balantlarla oluur. letinin merkezden evredeki u noktaya ulamas 4-6 msan srer.103 Geni lekli Edurum Geni lekli edurumda sinir hcresi topluluklar (alar) daha uzak blgelerle ilikiye geer. Geni edurumlu alanlar 1 cmnin zerindedir ve ileti gecikmesi 8-10 msanden fazladr. Yerel alana gre nispeten uzun ileti gecikmesi olmas, birden ok sinir hcresini ieren balantlardan (polisinaptik) olutuunu gsterir. Geni lekli edurumun kantlar, yaplan EEG (elektroansefalografi) ve MEG (magnetoansefalografik) kaytlamalarda ortaya konulmutur. Salkl kiilerde, yzleri fotoraflardan tanma almasnda, uyaran verildikten 250 msan sonra edurum ortaya kt tespit edilmitir. Bu edurum tablosu, yzler ters ya da tannmas zor bir ekle sokularak gsterildiinde ise kaybolur. Her iki durumda da, kiinin alglayp alglamadn bir el hareketi ile gstermesi istendii andan 720 msan sonra yeni bir edurum ortaya kar.104 Uyanklk ve dikkat verme esnasnda, edurumun oluumu zerine yaygn almalar vardr. Gama edurumu (40-60 Hz), anestezi ile uyutma esnasnda kaybolur. Ancak, uyankln geri gelmesi esnasnda, beyin sap as yapsnn uyarlmas ile daha belirgin hale gelir.105 Geni lekli edurumun, farkl frekans bantlarnda ortaya kt ve her farkl frekansn da farkl boyutlar edurumlu hale getirdii ne srlmektedir. Bu frekanslar, farkl kiilerin yaptklar ayn davranlar esnasnda tekrarl olarak ortaya kar ve karakteristik zfrekans (eigenfrequency) zel bir imza gibidir. rnein, el hareketi esnasnda, nbeyin kabuundaki gama frekans, duyusal beyin kabuundaki beta (20 Hz) ile uyumlu olarak ortaya kar.106 Mantksal olarak dnldnde, eer geni lekli edurum beynin normal ilevinin bir gstergesi ise bu edurum bozulmasnn ilevsel anormalliklere neden olmas gerekir.107 Epilepside, kontrol d
102

Gray CM. The temporal correlation hypothesis of visual feature integration: still alive and well. Neuron 1999;24: 31-

47 Girard P, Hup JM and Bullier J. Feedforward and feedback connections between areas V1 and V2 of the monkey have similar rapid conduction velocities. J Neurophysiol 2001;85:1328-1331 Rodriguez E et al. Perception's shadow: long-distance synchronization of human brain activity. Nature 1999;397:430-433. 105 Bouyer JJ et al., Fast fronto-parietal rhythms during combined focused attentive behaviour and immobility in cat: cortical and thalamic localizations. Electroencephalogr. Clin. Neurophysiol 1981;51:244-252. 106 Friston K. Another neural code? Neuroimage 1997;5:213-220. 107 Llinas R et al., Thalamocortical dysrhythmia: a neurological and neuropsychiatric syndrome characterized by magnetoencephalography. PNAS USA 1999;96:15222.
103 104

| 128 yerel bir kaynaktan, elektriksel yaylm balar ve bu dakikalarca srebilir. Parkinson hastalnda ise, el kaslarnn temsiliyetinde bir eleme bozukluu ile titremenin ortaya kt108, izofrenide ise hastalarn paralanm bilisel deneyimleri arasnda ezamanl iliki kurulamad ne srlmtr.109 Orta lekli edurum Mezoskala olarak da adlandrlan bu lek, birok bilisel olayn zamansal leidir. Beyin kabuu hcrelerinin bazlar devreye girer ve devreye giren ek evresel sinir hcreleri olmadka hedef hcreyi uyarmalar mmkn olmaz.110 Bu lekte, yerel hcre gruplarnn etkileimleri vardr. Doal olarak bu seviyeyi anlamak, tek hcre seviyesindeki almalar bir araya getirmekle mmkndr. Beyindeki hemen her davransal yant ve duyusal alglama bir eit edurum ierisinde olur. Ancak, edurumlu ve geni lekli olarak beynin btnln gsteren en nemli kavram bellek oluumu ve hatrlamadr. Bir edurum modeli olarak bellei ele alacaz. Bu ekilde beynin birok veriye ayn anda nasl ulaabileceini anlamaya alacaz. Bellein Tabakal Modeli Bellek, anlar ve bilgileri zihinde tutma, yerletirme (kodlamaparalama-ilikilendirme) ve gerektiinde yeniden geri arabilme ilemidir. nsanlarda ve dier canllarda, zamansal ve yersel (uzaysal) srele tanmlanan deiik bellek tipleri vardr.111 Zamansal olarak ksa, orta ve uzun sreli bellek olarak ana tipe ayrlr. nsan beyninin ileyii ile ilgili belki de en ilgin bulgu, hastalk durumlarnda baz nesne gruplarn baar ile tanrken, dierlerini tanyamamasdr. Snfa zg tanma bozukluu denilen bu durum, bazen canl, bazen de cansz nesnelere kar olabilmektedir. Daha ak olarak; hasta canl nesneleri adlandramamakta, tanyamamakta; ancak cansz nesneler iin bu tr bir sorun ortaya kmamaktadr.112 Ya da bunun tam tersi durum olabilmektedir. Bu ekilde ortaya kan tabloda bir soru akla gelir: Beyin farkl bilgileri farkl alanlarda m saklar ya da temsil eder?
Hurtado JM et al., Inter-and intralimb oscillator coupling in parkinsonian tremor. Mov Disord 2000;15:683-691. Tononi G & Edelman GM. Schizophrenia and the mechanisms of conscious integration. Brain Res Rev 2000;31:391400. 110 Abeles M. Corticonics: Neural Circuits of the Cerebral Cortex. Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1991 111Yaltkaya K. Bellek ve elektrofizyolojisi. Klinik Nrofizyoloji, EEG-EMG dernei yay. zmir, 1999.
108 109 112

Ventura P et al., The mental representation of living and nonliving things: differential weighting and interactivity of sensorial and non-sensorial features. Memory 2005;13:124-47.

| 129 Snfazg bilgi kayplar beyin hasarlarn takiben ortaya kar. Normal geliim srecinde ortaya kmazlar. Buna gre, snfa zg bilgi kayb basit olarak kiinin, beyin hasar ncesi durumuyla ilikili olabilir. Yani, kii daha nceden hayvanlar hakknda az ey bilir ya da onlar ayrt etmeyi renmede zorluklar yaarsa; beyninde bu bilgiler daha az yer tayacak ve beyin hasar sonras var olan bu az bilgi kaybolacak ve hayvanlar hakkndaki bilgilerini gerektiinde aramayacaktr.113 Canszlar her gn grr ve kullanrz. Canl eylere kar belirgin olarak daha nceden var olan bilgimizi kaybetmemiz, canllar arasndaki benzeimin daha az olmasndan da kaynaklanabilir. stelik canl eyler, tipik olarak cansz nesnelere gre grsel olarak ok daha karmaktr. Snfa zg bozukluklarnn sklkla nesneler hakknda semantik bellek kaybndan kaynakland ne srlr (semantik=anlama ait). Semantik bellek, nesneler ve onlarn zellikleri hakknda uzun sreli belleimize yerletirdiimiz bilgilerdir. Bu bellek var olan bilgiyi iler, depolar ve gerektiinde geri arr.114 Bir kpek hakknda, bizim semantik belleimiz birden fazla olguyu ierir. rnein; kpek bir hayvandr, drt baca vardr, kuyruu vardr, kedileri kovalar, insann en iyi arkadadr, havlar vs. gibi. Bu anlamda, semantik bilgi paralarn genel snf hakkndaki veriyi ierir. Bunlar, paralar ve grn hakknda grsel bilgi, duyusal bilgiler (nasl bir sesle ilikili olduu, nasl hissedildii) ve dier paralar arasndaki ilikinin bilgisini de ierir. Nesnenin kendisinden gelen herhangi bir duyusal bilgi ile nesne hakknda zetlenmi kavramsal bilgiler belleimizden arlr. Literatrde zellikle canl eyleri ayrma ve adlandrmada sorun yaayan drt hasta bildirmitir.115 Yaayan canllar resminden %6 orannda tanyabilen bir hasta, cansz nesneleri %90 orannda tanyabilmekteydi. Dier bir hasta ise canllarn resmini grdnde hibirini adlandramazken, canszlar %75 orannda adlandrmt. Bu hastalar semantik sistemdeki, kelime ve resim bilgilerinin anlamna ulaamyorlard. Buna gre; nesneler hakknda semantik bilginin tm olmamakla birlikte bir ksm kaybedilmiti. Aratrmaclar canl eyleri (meyve, sebze) tanmlamakszn, iyi derecede duyusal bilginin geri arlmasna gerek duyulduunu ne srdler. rnein, ahududu/aa ilei ile ilek arasndaki fark anlayabilmek iin renk, byklk ve
Marques JF. Names, concepts, features and the living/nonliving things dissociation. Cognition 2002;85:251 Lu LH, Crosson B, Nadeau SE et al., Category-specific naming deficits for objects and actions: semantic attribute and grammatical role hypotheses. Neuropsychologia 2002;40:1608-21. 115 Warrington EK, Shallice T. Category specific semantic impairments. Brain 1984;107 :829-54.
113 114

| 130 yzey zellikleri hakknda ayrntl bilgi giriinin beyne ulamas gerekmektedir. Farkl olarak, cansz eyleri tanmlamak daha basittir ve ilevsel nemini ortaya koymak yeterli olmaktadr. Buna gre, iki bamsz sistem snfa zg bilgi kaybnda devreye girmektedir: Birincisi, cansz nesnelerin ayrt edilmesi iin nemli olan ilevsel bilginin depolanmas; dieri, canl eylerin ayrt edilmesi iin duyusal bilginin depolanmasdr. Bylece, grsel nesneler iin (resimler ve gerek nesneler) ve dilsel girdiler iin (yazlan ve konuulan kelimeler) duyusal anlamlar olmaldr. Bu bilgiler uygun kanallarda depolanr. rnein, grsel bilgi grsel kanalda, nesnelerin sesi iitsel kanalda, ilevsel bilgi motor kanalda depolanr. Bu kanallarn yaplarnda daha alt bilgiler depolanr (alt kanallar). rnein; renk bilgisine ulamak meyveleri tanmlamak iin nemliyken (ahududu ile ilei ayrmak gibi), biim bilgisine ulamak iki farkl iei ayrmaya yardm edebilir (fulya ile lale gibi). Bu alt balantlarn etkilenmesi ile meyve ve sebzeler adlandrlamazken, hayvanlar adlandrlabilir.116 Alzheimer hastalnn erken dnemlerinde canl nesneler, canszlara gre daha iyi isimlendirilir ve ayrt edilir. Canl eylerin kalclnn nedeni, canszlara gre daha derin ve yaygn zellikleri ile beyinde temsil edilmeleri olabilir. Ancak, hastalk ilerledike durum tersine dner ve canllar isimlendirme daha da zorlar. Cansz eyler nispeten daha az zellikleri ile bellekte yer eder ve kk de olsa, beyin hasarna ok hassastrlar. Baz aratrmaclarca da Alzheimerde ilk olarak canllara ilikin bilgi kayplar da bildirilmitir.117,118

Humphreys GW, Forde EM. Hierarchies, similarity, and interactivity in object recognition: "category-specific" neuropsychological deficits. Behav Brain Sci 2001;24:453-76. Montanes P, Goldblum MC, Boller F. The naming impairment of living and nonliving items in Alzheimer's disease. J Int Neuropsychol Soc 1995;1:39-48. 118 Montanes P, Goldblum MC, Boller F. Classification deficits in Alzheimer's disease with special reference to living and nonliving things. Brain Lang 1996;54:335-58.
116 117

| 131

Kurt

Bebek

Ate

Kaplan

1 v

Kedi

Scak

Kpek

Ev

ekil. Bellekte bilgilerin tutulmas belli bir sradzen ierisinde olur. Ortak noktalarla arm yaplacak ekilde bilgiler birbirlerine yakn alarda yerleiktir. Her sekizgen bir sinir a olarak dnlebilir ve iindeki canl ya da cansz varln zelliklerini ierir. Her ke bir zellie karlk olarak dnlebilir. Ortak kare alanlar ortak zellikleri sembolize eder. rnein 1 numaral alan iin u zellikler dnlebilir: hayvan-drt bacakl-vahi-iyi koku alr-saldrgan-yrtc-srr... Ancak bu bilgiler 4 numaral alanla (yani kpek-kedi ve ev arasndaki) baka bir sradzen bilgiyle balantldr: evcileitilebilir-bal... Ya da 2 numaral alana st-scak sever yerletirildiinde bebekle kedinin ortak noktas oluturulabilir. Bu alanlar birbirlerine olan uzaklklar lsnde edurum halinde alr. Bu model aslnda armclk olarak da adlandrlabilir. armcln resmi kurucusu David Hartleydir (17051757). Ayn anda ya da birbirinin pei sra ortaya kan fikirler veya duyumlar birbiri ile birleir (birbirini artrr). yle ki bunlardan birinin olumas, dierinin de ortaya kmas ile sonulanr. Bu nedenle, tekrar etme arm iin esastr. ocuk gelitike, eitli duyusal deneyimleri birleir ve giderek artan karmaklkta arm zincirleri oluur.

Nesne snflar arasnda yapsal benzerlikler vardr. rnein, hayvanlarn drt ayakl olmas, belli beden duru ekilleri gibi Tabakal modelde esas olan nesnenin grsel tanmlamasdr. Nesne grldnde bellekteki semantik bilgiye ulalr ve nesnenin ismi arlr.119 Salkl kiiler canl eyleri, canszlara oranla daha uzun srede adlandrrlar. Bu durum yalnzca insanlara zg deildir, maymunlarda da byledir. Bu ge adlandrma, muhtemelen canl eylerin yksek seviyeli algsal ilemden gemesinden kaynaklanr. rnein, bir kpek resmi grlnce, kendi yapsal benzerlerini de uyarr: kurt, kedi,
119

Capitani E et al., Living and non-living categories. Is there a "normal" asymmetry? Neuropsychologia 1994;32:1453-

63.

| 132 koyun nk hepsi drt ayakldr, srrlar ve ses karrlar. Bunlar arasndan alt grupta kpek ismine ulama zaman alr. Canszlar Tanma Bozukluu Baz beyin hasarl hastalar arlkl olarak cansz nesneleri tanma ve adlandrmada sorunlar yaar. Bu tr hastalar yzleri, iekleri tanrken; araba, telefon, sandalye gibi nesneleri adlandramazlar. Canllar Tanma Bozukluu Canl ve cansz eyler hakknda bilginin ayrm evrimsel bir basknn sonucudur. Yaamda kalma ve beslenmek iin, kendi dnda kalan canllar hayvanlar ve bitkiler olarak snflamak nemlidir. Evrimsel bir kazan olarak her tip nesne (bitkiler, hayvanlar ve dier canszlar) ayrtrlarak, kendi zellikleri ile ilgili bilgilerle zdeletirilir; dier hayvanlardan ka, besinleri bul gibi. Kavramsal ve dilsel bilgi ile de ilikilendirilir. Canl eyler canszlara gre daha fazla ortak yn ierirler. Ancak, yine de sklkla yapsal olarak benzer paralar olduka farkl olabilir: fil, tavan ve kpek kula gibi Beyin hasarl hastalarda rastlanan meyve-sebzeleri ve hayvanlar tanyamama durumu, ilevsel ve anatomik olarak bu bilgilerin beyinde farkl alanlarda depolandn gsterir. Besin uzman olan, ancak sonradan meyve ve sebzeleri isimlendirme yetersizlii gelien hastalar tanmlanmtr. Yenidoan ve Snflama Drt ya civarnda, ocuklarn cansz ve canl ayrmn rahatlkla yapabildiklerini gsterilmitir. Hatta ocuklara karmak resimler gsterildiinde, bunlar gerek hayvan resimlerinden ayrt edebildikleri gsterilmitir. ila 4 yandaki ocuklar hareket edebilen ve edemeyen nesneler arasndaki fark ayrt edebilmilerdir. Bu ayrm yapabilme yann 12. aya kadar geri gidebildii gsterilmitir.120 On sekiz aylk ocuklarn ok iyi derecede, hayvanlar-bitkileri ve cansz eyleri ayrdklar gsterilmitir.121 Yani ocuklar erken dnemde d dnyadaki nesneleri snflama yeteneindedirler. Yenidoan algsal benzerliklere gre snflama yaparlar. Nesne ilevine ilgi 2.yata ortaya kar. Yenidoan, hayvanlar ve aralar ayaklar veya tekerleklerinin varlna gre 1418 aylkken gruplar. Yenidoan da ilk 50 ismi renme sonrasnda nesne isimlendirmesi,
120 121

Klatzky RL et al., Knowledge about hand shaping and knowledge about objects. J Mot Behav 1987;19:187-213. Mandler G, Stephens D. The development of free and constrained conceputalization and subsequent verbal memory. J Exp Child Psychol 1967;5:86-93.

| 133 patlama yapar ve genellikle 1820 aylkken ortaya kar. Canl ve cansz eyleri snflandrma ise ocukta hemen hemen yrme ile ezamanldr. Eckardtn levsel Yerleimi Barbara Von Eckardt (1978) ilevsel beyin yerleimi teorisini gelitirmitir.122 Eckardt, K gibi karmak bir yetenei (K) oluturan elemanlar k1, k2, k3,........kn eklinde ayrarak, sistemin altnda yatan detaylarn anlalabileceini ne srd. rnein insann konuma yetenei karmaktr. Konumaya niyetlenme, konuma niyetinin iinden uygun dilsel temsillerin seilmesi, uygun seslerin meydana getirilmesi iin devinimsel hareketin dil, dudak, grtlakta oluturulmas gerekir. Bu durumda her bir deiken; k1, k2, ........kn=K ile ifade edilebilir. Daha genel olarak beynin yapsal durumu (S), deiik karmak yeteneklerden (Ki) oluur denebilir. rnein, Brocann konuma alan (S), insanlarda ilgili devinimsel hareketleri salayarak, uygun sesleri meydana getirir (Ki). Eckardta gre, ilevsel yerleim teorisi iki admdan oluur. lki, bir ilevsel yetersizlik; beyni zarar grm (tmr ya da fel sonras) hastann ifade ettii davran anormallii zerine kurulur. kincisi, normal beyinlerdeki ilevsel yerleim, ilevsel yetersizlikten elde edilen sonularn zerine eklenir. Buna gre drt durum ortaya kar. Bu durumlar matematiksel olarak da ifade edilebilir: 1. Anormal davran (A). rnein, Broca alannn beyinde etkilendii durumda anormal konuma zellikleri ortaya kar. Bu karmak yetenek olan insan ses retiminde (K) yetersizlik ile sonulanr. 2. Yapsal-yeterli ilevsel analiz: Bir karmak yetenei (K) oluturan kapasiteler (Ki), k1, k2, k3 eklinde olmaldr. 3. Anormal davran, A=K-Ki. 4. Hastann A durumunda olduunu aklayan daha iyi bir aklama olmamaldr. levsel beyin grntleme almalarndan kan sonuca gre, farkl beyin blgeleri, canl ve cansz nesneleri tanma ve isimlendirmeye araclk eder. Tabakal kaskat modeline gre temel depolanm ya da saklanm temsiliyeti vardr: 1. Saklanm yapsal tanmlamalar, 2. Saklanm ilevsel ve nesneler aras armsal bilgi (semantik bilgi), 3. sim temsiliyeti. Bu modele gre herhangi bir kademede seici hasarlar olabilir. Bu basamaklar arasndaki armlar
122

Von Eckardt Klein, B. Some Consequences of Knowing Everything (Essential). There is to Know About ones Mental States. Review of Metaphysics 1975.

| 134 sadece on-line deil, d dnyada nesneler olmadan da hayal ile off-line alr. levsel ve anatomik olarak ilikili ayn snfa ait eyler, ortak noktalarda benzer zellikleri ile temsil edilir. Beyin Bir Hologram Deildir! Buradan kan bir sonu da, son yllarda moda olan beyni holograma benzetmenin yanl olduudur. Hologramn temelleri 1949 ylnda atld. Holografik grntlerde, paralar btnn zelliklerini ierir. Beynin geri bilgi armasnn ok ynl olmas nedeni ile (anmsama) Karl Pribram ve David Bohm tarafndan beynin holonomik teorisi ne srlmtr. Bu bak asnn kayna 1920lerde labirentteki fareler zerinde deneyler yapan Karl Lashleye kadar uzanr. Lashley, fare beyinlerinden paralar kararak renme zerindeki etkilerini aratrrken, beyinden karlan paralar arttka hem hatrlama hem de renmenin zorlatn tespit etti. Ancak bu beynin para karlan yerinden bamszd. O zaman u sonuca vard: bellek beynin her tarafna kaydediliyordu, yani beyinde dankt. Belli bir blgesi yoktu. Ancak sonraki almalarda Lashleyin bu sonularnn yanl olduu ortaya konuldu.123 Gnmzde yaplan ilevsel beyin almalar ve hasarl beyinlerden kan klinik tablolardan anlald zere, beyin bir hologram gibi almaz. Btncl bir edurumda almasna ramen, bilgileri belli snflara gre gruplar ve beynin deiik alanlarna bu bilgileri, dank olarak yerletirir. Dankla ramen, sinir hcresi alarndan dolay (ya da bilemediimiz baka bir a) btncl bilgiye her an ulalr.

123

Bear MF et al., Neuroscience. Chapter 19, Memory Systems. 1996;522.

| 135

ekil. nsan beyni, beyin sap ve beyinciin anatomik ematik yaps. Beyin krelerinin en dnda ince bir tabaka halinde beyin kabuu bulunur. Daha derinlerde ve beynin i ksmlarnda hcre gruplarndan oluan ekirdek denilen yaplar yer alr (caudat gibi). Talamus beyin derinliinde yer alr ve bir yumurta eklindedir. Beyine ulaan hemen hemen btn duyusal girdiler bir ara istasyon olan talamusa uradktan sonra beyin yarkreleri kabuuna ular. Daha alt blgelerde ise beyin sap yaplar ve beyincik yer alr. Ayrk olarak gsterilen bu yaplar karlkl olarak sinir hcresi balantlar ile birbirine sk skya baldr.

Beyni Haritalamak Beyin bir btn iinde almasna karn ilevlerini belli blgelerde daha ok younlar ve o blgelere uzmanlk kazandrr. Gnmzde yaplan ilevsel beyin almalaryla beynin bir alannn ilevi tespit edilebilmektedir. Beyninin belli blgelerinin ne grev aldn anlamann yollar, 1950li yllarda, uyank olarak beyin ameliyatlar yaplan hastalarn beyinlerini elektrikle uyarmaya kadar uzanr. Gnmzde ise PET (pozitron emisyon tomografisi), fMRG (ilevsel manyetik rezonans grntleme) ve olaya bal potansiyeller yardm ile beyin blgeleri ilevi anlalmaya allmaktadr. Ancak, bu

| 136 yntemler geriye dnk diyebileceimiz ilev eklindedir. Beyni elektrikle uyarp, ne olduuna bakma, dorudan alann ilevini ortaya koyarken, grntlemelerle belli iler yerine getirilir (resimlere bakma, hesap yapma, dikkat verme, konuma gibi) ve o srada elde edilen beyin grntlemeleri ile beynin hangi alanlarnn alt ortaya konur. Elde edilen veriler, gnmzde Brodmann alanlar denen beynin blgelere ayrlm haritalar zerine yerletirilir. Bu numaralama Korbinian Brodmann (1868-1918) tarafndan yapldndan, alanlara Brodmann alanlar denir. Brodmann alanlar ile beyin 52 blgeye ayrlr. levsel farkllk gsteren blgelere karn, Brodmannn numaralamas beyin kabuunun hcresel farkllklarna gre yaplmtr. Ama hcresel farkllklar ve dzenleniler ilevlerle yakndan ilgilidir. Beyin bir hologram deildir, daha ziyade baz alanlar bilisel ilevler iin zellemitir. Bu alanlarn hasarlarnda tm bilisel yetenekler etkilenmez. Snrl ve belli yetenekler kaybedilir. Temel ve sk kullanlan alanlar ve ilevleri u ekildedir; 3-1-2. numaral alanlar duyusal-dokunsal, 4-6. alanlar hareket, 17-1819.alanlar grme, 44-45.alan konuma kts (Broca alan), 41-42. alanlar (Wernicke alan) iitme ve iitilen kelimeleri anlamlandrma yeridir. Grme beyin kabuunda, 17. alan birincil grme kabuudur ve gzdeki retinann bir haritasn ierir. 18. alan ise grme arm alandr. Daha nceden 17. alanla grlen eyler, grsel hatra olarak 18.alanda saklanr. Grme ile 17. alana ulaan grntler, 18. alandaki eski grntlerle karlatrlarak anlamlandrlr. Ayn ekilde, sol beyin yarkresindeki 22. alan iitme arm alan olarak grev yapar. Buna ek olarak 11. alan nbeyin kabuundadr ve problem zme, sosyal kontrol, karar verme, insans stn zelliklerin yerleim yeridir. 13, 14, 15, 16, 27, 49, 50, 51 sadece maymunlarda bulunan alanlardr. Alanlar bgelere gre de gruplanmaktadr: aln lobu (10, 9, 46, 11, 47, 45, 44, 6, 8, 4), singulat (32, 24, 23, 31), duyusal ya da parietal kabuk alanlar (7, 40, 39), akak lobu (38, 42, 22, 21, 20, 37), grme beyin kabuu (19, 18, 17) eklinde. Derin beyin yaplar olan insula ve bazal ganglionlar Brodmann haritalamasnda yer almaz.

| 137

ekil. Beynin dtan ve iten grn ve ksmlar (loblar). Ayrm derin oluklar ile olur. Bu ayrm tam bir ilevsel ayrm deildir. Bu ayrm daha ok, Trkiyenin corafi blgeleri ayrm gibi anatomik ayrmdr. levsel olarak bu blgeler farkllklar gsterir ama bu ilevler kesin izilen snrlara bal kalmaz. Yukardaki resimleri, aadaki blnm Brodmann alanlar resimleri ile karlatrnz.

| 138

ekil. nsan beyninin, Brodmann alanlar ve numaralarnn, sol yar kresinin yandan-dtan (soldaki resim) ve iten (sadaki resim) grnm.