You are on page 1of 27

Kocaeli niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi (11) 2006 / 1 : 27-53

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman

mer Ayta

zet: Tketim kltrnn ykseliiyle birlikte, bo zaman, bsbtn tketimciliin ve metalamann kskacna girmitir. Artk, bo zaman, eskiden olduu gibi, zgrlk, spontanelik ve istemli tercihlerin alan deil, daha ok tketme ayini iinde geirilen bir yaam alandr. Bo zaman endstrisinin sunduu snrsz seenekler sayesinde, bo zaman, neredeyse tmyle tketimsel/maddi bir boyut kazanmtr. Kapitalizm bu alana byk yatrmlar yapmakta ve bo vakti, tmyle kontrolne almaya almaktadr. Bu sayede, bo vakit deneyimleri ve bu alanda devreye sokulan deer ve anlaylar bir tketim nesnesine dnmtr. Bo zaman terminolojik anlamndan uzaklaarak maddi, ticari, tketimci, metasal bir ierie sahip olmutur. Bu makalede, bo zamann anlamnda ve ieriminde yaanan deiime, tketimci ve metasal boyutuna dikkat ekilmektedir. Anahtar szckler: Tketim, Tketim kltr, Bo zaman, Tketimci bo zaman

1. Giri Refah toplumuyla birlikte tketim arznn bymesi, gndelik yaamn bir ideolojisi olarak meta fetiizminin ykselii ve tketimciliin parltl, byl, enlikli bir yaamn gstergesi haline gelmesi, bizi, bir tketim toplumu gereiyle kar karya getiriyor. Pek ok sosyal teorisyen (rn. Veblen, Simmel, Marcuse, Baudrillard, Bauman, Ritzer, Featherstone, Chaney, Bocock vs.) de, modern toplumu, tketimcilik ve tketim metaforlar zerinden anlamaya alyor. Bu ereveden bakldnda ise, modern toplumun neredeyse tm yaamsal grngsnn, bir iyi yaama ulama olduu, yani tketim performansn estetize bir boyutta sergilemeyle irtibatl olduu grlr. Tketimin ve tketimciliin boyutland alanlar ise, zorunlu almadan boaldmz, ounlukla da, tketimci performans sergileyebildiimiz bo zamanlardr. Kkrtlan tketim arzularn tatmin etmek, tketim zerinden yeni kimlik ve statler elde etmek, tketimdeki hazc doyuma ulamak iin bo zamana

Yrd. Do. Dr. mer Ayta, Frat niversitesi Sosyoloji Blmnde retim yesidir.

28 mer Ayta

daha fazla ihtiya duymaktayz. Tketimciliin uzand evrenler ise alabildiine eitli ve zengindir; meknlar, eyalar, giyim-kuam, yeme-ime, tarih, corafya, beden, arzu, haz vs. gibi ok farkl dnyalar kapsar. Tketimci stratejiler sayesinde, hemen her yaam alan, yok edilmeye, kolonize edilmeye ak bir av sahas halini alyor. Sosyoloji, kitle kltr teorisinden miras kalan bir ynelimle tketimci hazlara dnk olumsuzlayc bir perspektif iindedir (bkz. Featherstone, l996: 37). Bu perspektif, kukusuz, tketimciliin arka planndaki trl niyetleri anlamak asndan ie yarar. Zira tketimcilik artk bir ideoloji, stnlk miti, hiyerarik kstas, snfsal/statsel temsil arac vs. gibi, farkl niyetleri gerekleme arac olarak ilev gryor. Gerekte bo vaktin hegemonya ilikileri balamnda oynad role benzer ekilde tketimcilik de, trl politik, ideolojik niyetleri gerekleme arac olarak yine sistem tarafndan dolama sokulan bir deer olma zelliine sahiptir. Gnmzde bo zaman, tad kltrel eitlilik ve sunduu yaam tarzlar ve kimliksel konfigrasyonlarla, modern toplumu, kendi argmantasyonu zerinden anlamaya ve aklamaya bizi davet ediyor. Yapsal farklamaya uram ve en fazla da i d sreler zerinden yenilenen/yeniden retilen modern toplumu anlamak, hi kukusuz, bo zamann dar/geni evrenine dair imgeler ve gstergelerin izini srmeyi gerektiriyor. Bu imgelerin/gstergelerin en karnavaleski olan ise hi kuku yok ki, tketim dnyasdr. Bu yazda, bo zamann moderniteyle birlikte ald tketimci karaktere deinilmekte ve tketimci bo zaman anlayna eletirel bir bak getirilmektedir. Bu noktada, modern bo zaman, tketimcilik, metalama, yaam deneyimleri ve kimliklenme sreleri dahilinde irdelenmektedir. 2. Bo Zaman Bo zaman, byk lde iin gereklilii ve zorlayclndan kurtulma, zgrleme anlam tar. radi ynelmeler ve tercihleri kapsayan bir serbest olma zaman/yaam olarak tanmlanr. zgrlemeden denetime kadar bir dizi anlam ierir. zellikle de, seme/tercih, ka, spontanelik ve zgrlk anlamlaryla yakndan ilikilidir. in zorlayc dnyasndan, geveme, ferahlama ve de kendini salverme durumuna bir nevi ka ifade eder (Hibbins, 1996: 23). Bo vaktin anlam ve tad felsefi derinlik, gnmze gelinceye kadar olabildiine farkllamtr. Antik Yunanda 1 , serbest olma, zgrleme, rahatlk ve geveBo zaman teorisyenleri, Antik Yunan genelde, bo zamann ilksel alglamar/deneyimleri ile snfsal bo zamann balang noktas olarak ele alrlar. e ve bo zamana ilikin tutumlarn ilk kristalize rnekleri olarak Eski Yunan ve Roma tecrbelerini ne karan almalar iin bkz. M. Balme, Attitudes to Work and Leisure in Ancient Greece, Greece and Rome, 1, No.2 (October, 1984):140-152; S. Junu, Downshifting:Regaining the Essence of Leisure Journal of Leisure Research, Vinter, v 32 i 1,2000:691

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 29

me kavramlaryla daha fazla ilikiliyken ve snfsal bir iyelik olarak grlrken, imdilerde bu anlamlarndan byk lde uzaklam, bireysel inisiyatifin, istemli tercihlerin ve zgrln alan olmaktan karak kurumsal/hegemonik aygtlarn kontrolne aldklar, farkl maksatlara gre organize ettikleri snrl/sorumlu kullanm sas olan bir zaman/yaam alan olarak anlalmaktadr (bkz. Juniu, 2000). 3. Kapitalizm ve Bo Zaman Bo zamana dnk bu algsal deiimde, kukusuz kapitalizmin ykselii ve modernite byk rol oynamtr. Kapitalizmin, sosyal yaam alma ve bo zaman diye iki farkl kutuba ayrm olmas, gemi yzyllarla kyaslandnda olduka devrimci bir gelime olarak grlebilir. Kapitalist alma dzeninin byk lde formel, disiplinli, kuralc ve rgtl bir kurguya yaslanm olmas, doal olarak alma d alan kart bir disiplin iinde kurmaya gtrmtr (bkz. Beneton, 1991). Bu kurgu, alma d yani bo/serbest olma zaman/faaliyetlerinin de kurumsallamasna ve ayrc bir nitelik kazanmasna neden olmutur. Kapitalizmin ald mesafeye paralel ekilde, bo zaman sreleri art gstererek, sosyal yaamda, bo zamana doru bir odak kaymas grlmtr. Bu aamada, bo zamann zenginletirilmesi ve oklu maksatlara ikin dzenlenmesi yolundaki abalar ivme kazanmtr. zellikle, i rgtlerindeki alma merkezli patolojiden kurtulmak, yani stres, yalnzlk ve yabanclamaya dayal gnlk hayata ikin izoid yarlmalarn nn almak iin bo vakit bir can simidi olarak modernitenin yeniden kefettii ve pratik kayglarla alann ve nemini genilettii bir iyi yaamn adresi haline gelmitir. Erken kapitalizmin priten almaya, tasarrufa, retim ve yatrma atfettii kutsiyetle (bkz. Macfarlane, 1993) adeta tezat tekil edercesine, yeni kapitalizm, tketimi yceltmekte, al-sat kutsamakta, retim srelerine verdii destei artk tketimi maksimize etme yolunda kullanmaktadr. Tketim(ci) toplumunun arkaplannda gl bir kapitalist kltr bulunmakta, bu kltr, hayatn odana tketimci refleksleri, tketime ilikin marka ve sembolleri koymakta, bunun etrafnda yaam stili ve kimlik yaplar ina etmektedir. Tketimciliin kendisini ortaya koyduu yaam alanlar ise byk lde i d leisure/bo zaman alanlardr. nsanlar zorunlu almadan geriye kalan zamanlarn, daha ok tketim odakl etkinliklerle geirmektedirler. Kapitalizm iin hedef, artk her tr tketimci siyasann realize edildii bo zaman ele geirmek, maksatl kullanma amak, bu yolda, yeni bo zaman etii (ideoloji, deer, kanaat vs.) yaratmaktr. Bylelikle, tketimcilik bir yaam biimine dntrlm, marka ve sembollerin
73; Bu konuda sz konusu klasik anlaya eletirel bakan bir yaklam iin bkz. C. Sylvester, The Classical Idea of Leisure: Cultural Ideal or Class Prejudice, Leisure Sciences, 21, 1999: 3-16

30 mer Ayta

peinden koan tketici bilin ina edilmi olmaktadr. Kapitalizm, hegemonik bir iktidar arac olduundan bu konumunu srdrecek ideolojiyi farkl kanallarla kitleye benimsetmeye, bir baka deyile bo zaman kolonize etmeye byk aba sarfeder (bkz. Ayta, 2004: 116). Kapitalizm ve modernite ile birlikte bo zaman, ok farkl toplumsal alanlarla rnein, snf, stat, yaam tarz, tketim, medya, kltr endstrisi, yabanclama vs. ilikili hale gelmitir. Bu iliki alanlar, ok belirgin bir ekilde bo zamann ieriminde yaanan zenginlemeyi ve farklamay da ele vermektedir. Bo zaman bu nedenle, ok deiik ticari, ideolojik, medyatik, iktisadi, kltrel ve de maniplatif balamlara sahip bir yaam alan olarak grlebilir. 4. Tketim, Tketim Kltr ve Metalama Tketme teriminin, daha ok, tahrip etmek, harcamak, israf etmek, bitirmek anlamlarna geldii ve tketim kavram iin de benzer armlarn geerlilik tad ifade edilmektedir (Featherstone, 1996: 49). Ancak, tketim olgusu sadece ekonomik anlamda ve yararclk esprisi temelinde deil, ayn zamanda, gsterge, sembol ve iaretlerin de iinde olduu sosyal ve kltrel bir olgu olarak grlmektedir (Bocock, 1997:13). Refah toplumuyla birlikte tketim, reel armlarnn dnda snf, stat, prestij, farkllk, ayrcalk, kimlik ina vs. ile ilikili hale gelmitir. Baudrillardn ifadesine gre, tketim kavram, nesnelerin yan sra, fikirlerin ve grnglerin de tketilmesini iine alr. Tketim mallar, tadklar simgesel anlamlar vastasyla kimlie dair aidiyetler de tar. Kltrel grnglerde, imaj, iaret ve gstergelerde tketimcilik baskn bir gedir. Bu yzden tketim, artk reel bir ilikiler spektrumu deil, bsbtn gsterge, sembolik temsil ve iaretlerin diline karlk gelir. Baudrillard Tketim Toplumu (1997) adl eserinde tketimin her zaman semboller ve gstergelerin tketimi olduunu, modern toplumun tketimci bir kltre yasland ve bu toplumu tketim toplumu olarak nitelemenin yanl bir ey olmayacan kantlamaya alr. Tketim toplumu, gerekte, kapitalist gelime ve refah toplumunun ykseliiyle ilikilidir. Pazar dinamiklerinin egemen olduu bu toplumda, tketim, baat bir yaamsal faaliyet, gndelik hayatn odak kurumu, toplumsal ilikiler zerinde ak/rtl bir nfuz gcne sahiptir. Bu toplumda, snf ve dier sosyal hiyerariler, bireylerin tketim/tketimcilik performansyla llr, iktisadi ve sosyal yaamda meydana gelen deime/farklama, genelde tketim etrafnda realize olur. Tketim farkl ynleriyle, tm yaam alanlarna nfuz ederek almann ve bo vaktin ierimine dnk niyetleri derinden etkiler. Bu durum, modern topluma -dier gemi

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 31

toplumlardan ayracak lde kltrel bir boyut ekleyerek tketim kltrnn baatln belirgin hale getirir. Bauman (1997:83), tketim kltrn, metalarn mbadele deerinin ortadan kalkmas, mallarn yarar ilevi yerine gsterge ilevinin n plana kmas olarak tanmlar. Ona gre, al-sat yaplan, imrenilen, tketilen ey, gstergelerdir. Benzer ekilde Debordda, Gsteri Toplumu (1996) adl eserinde, metalarn enlikli bir gsterinin aksesuarlar haline geldikleri ve yaamlarmz bsbtn igal ettiklerini ileri srer. Ona gre, grlen dnya metalarn dnyasdr. Byle bir dnyada, metann etraf gstergeyle donatld iin mallar yalnzca meta olmakla kalmayp, gstergeye dnm, hatta gstergeler de metalamtr. Bu yzdendir ki, tketim toplumunda en byk tketim metalaan gstergelere yneliktir. Metalar reel deerlerinin gzden dmesiyle birlikte ikincil ve yapay yeni deerlere kavumulardr. Bu durum, metalara geni kltrel armlar ekledii gibi, onlara dnk yanlsamalar da iine alabilecek geni bir zgrleme getirir. Pek ok meta, romantik ynelme, egzotik arzular, estetik beeni, doyumcul duygular vs. gibi iyi yaam imgeleriyle ilikili hale gelir (Featherstone, 1996: 39). Metalarn tketimi, artk bir yaamsal erek, hayatn tanmlayc yz, kimlik ve farkllk politikalarnn deimez unsuru olarak grlr. Baudrillarda gre, yaadmz a, tketici kltr adr. Tketici kltr btnyle postmodern bir kltrdr. Bu kltrde, geleneksel yarglar, tanmlayc ller lmekte, yerini ok kltrlle, poplariteye ve farkllk politikalarna brakmaktadr (Sarup, 1997:237). Tketim kltr, gerekte, tketicilerin ounlukla faydac olmayan (nonutilitarian) stat arama, bakalaryla arasnda fark yaratma ve yenilik arama gibi maksatlarla rn ve hizmetleri tutkuyla arzuladklar, peine dtkleri, elde etmeye altklar bir kltre karlk gelir (Belk, 1998:105). Bu kltr, amzn egemen kltrel biimini yanstr. Yarar esprisi, doyumcul zevk aray, meta fetiizmi, kullan/at arzular, alveri bamll vs. bu kltrn tipik zelliini oluturur. Tketim kltrnn baskn olduu bu toplumda, tketimcilik, her kesimden insan iin, adeta almann bir ilevi olarak grlr. Tketimci aktiviteler, birer toplumsal kimlik ve statsel temsil esi olarak ilem grr. Nasl ki, bir priten, kendi varln, Tanrnn rzas temelinde gelitirecek bir iletme olarak alglayp alrsa, gnmzdeki tketici de zevk almak zorundaym gibi, bir zevk ve doyum iletmesi gibi alglar kendini. Bu srete tketimci birey, kendisini keyifli, batan karan/karlan, ven/vlen, hareketli, mutlu olmak zorundaym gibi konumlar. Bireysel/toplumsal varl, alveri yapmakla, alveri meknlarnda gezinmekle ve youn gsterge, marka, imgeleri toplamakla ve tm zevk alglarna ulamakla ikame etmeye alr. Bu zevk basksndan kamak mmkn deildir. Tketimcilikte geri kalmak, mutsuzlua davetiye karr. Bu yzden daha fazla tketmek ve bu yolla

32 mer Ayta

mutluluk retmek bireye adeta yurttalk devi olarak zorla benimsetilmi gibidir (Baudrillard, 1995: 97-98). Tketim/tketimcilik, gnmzde, neredeyse yaamlarmz bsbtn dntrm gibidir. Harveyin (1997:318) de ifade ettii gibi, sekin piyasalardan farkl olarak kitle piyasalarnda da modann seferber olmas, tketimin temposunu sadece giyim, ssleme ve dekorasyonda deil, ayn zamanda hayat tarzlar ve dinlenme faaliyetlerini de (rn. bo zaman ve spor alkanlklar, pop mzik trleri, video ve ocuk oyunlar vs.) kapsayan geni bir alanda hzlandrmaya neden olmutur. Ayrca, mal tketiminden hizmet tketimine doru da bir deiim meydana gelmitir. Sadece kiisel ve ticari hizmetler, eitim ve salkta deil ayn zamanda elence, gsteri ve hobiler dnyasnda da kayda deer farklamalar ortaya kmtr. Tketim alannda yeni devreye sokulan deer ve pratikler, rnein annda zm ve atlabilirlik, tketimin sasn ve yaygnln artrmay sonulamtr. zellikle fast food, yemek ve ihtiyalarn annda giderilmesi ile birlikte kt bardaklar, tabaklar, plastik atal-kak, ambalaj, peete vs. gibi atlabilirlik zellii olan malzemelerin kullanmnn yaygnlatrlmas, tketim alannda hz ve kullan at kltrnn yaygnlamasn getirmitir. Alvin Tofflern da zerinde durduu gibi, kullan at toplumunun ortaya knn iaretleri l960l yllarda belirmeye balamtr. Bunun anlam:
() sadece retilmi mallar atmak deildi, ayn zamanda deerlerin, hayat tarzlarnn, istikrarl ilikilerin, eylere, binalara, yerlere, insanlara ve eyleme ve olma konusunda renilmi tarzlara balln da atlabilmesi anlam tayordu. () Tketim alannda mallarn devrinin hzlandrlmas asndan son derecede etkili olan bu tr mekanizmalar, bireyleri atlabilirlikle, yenilikle, eylerin hzla ie yaramaz hale gelii ihtimaliyle baa kmaya zorluyordu. () Toffler, devamla bunun hem kamusal, hem de zel deer sistemlerinin yapsnda bir geicilik dourduunu, bylece mutabakatn k ve paralanm bir toplumda deerlerin farkllamas ynnde bir balam yarattn belirtir. Yalnzca metalar cephesinde varolan uyarm bombardman bile duyusal adan bir ar ykleme sorunu yaratr (Harvey, 1997: 319).

Bauman (1999: 39-51), bu toplumda, tketimci eilimlerin de bizzat retildiini, hatta, alma etiinden tketim estetiine doru bir odak kaymas yaandn ifade eder. Tketim, toplumsal kimlik parametrelerini dntrd gibi yeniden de yaplandrr 2 . Bunun sonucu olarak da, bireyin benlik/kimlik lleri srekli yer deReith, ileri kapitalist lkelerde tketimciliin beraberinde getirdii kimi honutsuzluklara deinirken, tketimciliin kabul edilebilirlik sas yksek kimlik konfigrasyonlar rettii gibi, sra d/dzensiz tketici kimliklerin belirmesini de olanakl kldn belirtir. Bu sra d tketici kimlikler; patolojik karakterli kumarbazlar, kleptomanlar, anoreksikler (anorexics), bulimikler (bulimics), alverikolikler (shopaholics) vs. ge modern dnemin kltrel temsilleri olarak gzkrler (bkz. Reith, 2004: 297).
2

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 33

itirir, zira, tketim toplumunda hibir zevk ve tketim nesnesi bireye kalc ve geerli bir tatmin sz vermez. Hayali kurulan eyalar bir kez elde edildikten sonra yenileri tarafndan gzden drlp deersizletirilir. Reklm sektr bu sreci tmyle kontrolne alma ynnde etkili bir strateji gder. Tketim toplumu, btn maddi ve ideolojik aygtlar yoluyla, hibir eyin srekli benimsenmemesini, hibir eyin sonsuz balla layk olmadn, hibir ihtiyacn tam olarak tatmine almamas ve de hibir arzunun nihai bir kaderinin olmamas anlayn ikame etmeye alr. Ritzer (1998) de, bu noktada, tketimin ald yeni ehreye, yaamlarmzn brnd yeni kalba dikkatleri eker. O, bu toplumda gereksinimlerin ve arzularn standartlat, benliin snrland, duygularn denetlendii, ruhun boyun edii, her eyin akln dar/kat matematiine hapsolduunu ifade eder. Bu balamda modern toplumun tm kurumsal niteleri; politik ve iktisadi sreleri, sosyallik niteleri, tketim, elence, bo zaman ve bir btn olarak gndelik yaamn tamam sz konusu aklclamadan payna deni alr. Aklclk miti, hayatlarmz zenginletirmekten te adeta onu snrlyor, bir tahakkm ss haline getiriyor, varolusal yanmz maddi ve tketilebilir klyor. McDonald iletmelerindeki kat ve dzenli ileyi ilkeleri, hayatmzn en mahrem/zel blmelerini dntryor, yaam byk bir iletme/restoran/hapishane vs. halini alyor. Modern zamanlarn ruhu, her ey gibi gndelik yaam ve zellikle de bo zamann doasn ve pratik evrenini de dntryor. Modernliin maddi dnyas, tketimcilikteki badndrc ykseli, doal olarak, gndelik yaamn ana arterlerine nfuz ederek, i d yaam alanlarn yeni deer rgleri etrafnda ekillendiriyor. Bu durum, bo vakti, bsbtn, tketimcilik ve metalama kskacna sokarak, tketimcilikle ziyadesiyle ilikili hale getiriyor. 5. Kapitalist Stratejiler ve Bo Zamann Tketimci nas Bo zamann kapitalist sistem tarafndan krl bir deitoku arac olarak kefedilmesiyle, bo zamann doasnda ve kullanm deerinde byk farklamalar yaand. Bo zaman balangta nicel olarak artrld ve bu zamann kapitalist ark dndrecek tarzda bir tketim ss olarak dzenlenmesi yoluna gidildi. Zira tketim faaliyeti de en fazla, alma d saatlerde art gsterdiinden, i d alanlarn artan bir ivmeyle kapitalist dzenlemelere konu olduu, tketimci bir karakter kazandna tank olundu. Bu srete, meknlar, alveri merkezleri, elence yerleri, oyun/temsil salonlar, parklar, turistik blgeler/aktiviteler vs. gerekte, tketimcilii artrmann, kapitalist sistemi restore etmenin arac kurumlar olarak ne ktlar.

34 mer Ayta

Kapitalist stratejiler, refah toplumuyla birlikte, retici eilimlerden ok tketici eilimlerin inasna odaklanmlardr. Yeni gereksinmeler ve ihtiya maddeleri oluturan egemen kurumlar, meta tketimi iin bask snrn aan zorlama ve maniplasyon tekniklerini fazlasyla kullanrlar. Reklm, propaganda, bilinalt tahakkm yoluyla bireylerin birer tketen yna dnmesi, lgn bir tketici ya da birer alverimania sergilemeleri kanlmaz hale gelir 3 . Kapitalizm, bo zaman kendiliinden akp giden bir zaman olarak deil, aksine, kontrol ve egdm erkini ele geirme, kendine baml/koloniyal bir mecrada tutma mcadelesi verir. Bu srete, bireyin seme iktidar byk yara alr, zgr seim hakk elinden uup gider. Kitlelerin ebleh birer consumericus mane dntrlmelerinde sistemin yeniden retim aralar byk i grr. Kitlenin, sunulan mal ve hizmetleri, zaman/para vb. kaynaklar tutkulu bir itahla tketmesinde ou kez reklm ve pazarlama tekniklerinin snr tanmaz tahakkmlerinin byk rol var. Birey, zgr iradesi ve bireysellik imtiyazn bu aralarn gc karsnda ounlukla kullanamaz. Schiller, Zihin Ynlendirenler (l993) adl yaptnda, bireysel bilincin zellikle de, medyann gc karsnda kreldii, bu aralarn bireyin zihinsel, duygusal, etik, toplumsal ve zel yaam alanlarnn tm blmelerine sirayet ettiini belirtir. Egemen enformasyon tekelleri, bireyin zgr tercihlerini ve bilinli devinim hakkn, hegemonik dzenek lehine dntrdnden, sonuta, bireyin baml konumu bsbtn pekimi olur. Kapitalist sistem metalarn tketimi iin bunlar "ihtiya" olarak sunma stratejisi gttnden birey, sunumu yaplan onca maln gerekte, ihtiya olup olmadn anlamakta glk eker. ktidar aygtlarnn gc karsnda birey bilinci srekli maniple edilir. Bu maniplasyon bireylerin "semeci ilgi" yetilerini dumura uratr. Bireyin seme yetenei, hegemonik aralarn gcyle zaafa uratldndan bireysel talepler bsbtn retici siyasann emrine girer. Adorno ve Horkheimer (1996), bireyin edilginlii ve boyun eiciliinin kltr endstrisi (film, mzik, tv, diziler, magazin, vs.) yoluyla pekitirildiini ileri srerler. Onlara gre, kltr endstrisi, kitleye sunulan rnlerin tecimsel, standart ve kolay tketilebilir tarzda hazrlanarak tketime almasn salar. Kltr endstrisinin yapay ihtiyalar retimi ve bunu maniplatif aygtlar yoluyla kurumlatrmas, bo zaman, dolaysyla kitlenin yaam tarzn bsbtn dntrr. Bir bakma kltr endstrisi, kltrel retim, mamul madde imal ettii gibi, yaam tarz, kltrel beBu noktada tketim pratikleri adeta bir bamllk sarmal iinde devam edip durur. Bamllk nosyonu ile meta fetiizmi ve tketimci refleks arasnda yakn bir iliki vardr. Bu ilikinin doasn anlamak her eyden nce isel arzularn zorlaycl ile benlik kontrol (self-control), zgrlk ile belirleyicilik gibi zt kategoriler arasndaki ilikiyi iyi anlamay gerektirir. Bu ilikinin izini srerken de, gerekte, kimlik, subjektivite ve egemenliin konfigrasyonlaryla yzlemek ve bunu zmlemek bir zorunluluktur. leri liberal toplumlardaki, zgrlk, otonomi ve tercih imknlar, ayn zamanda, sosyal alandaki rekabeti ilikileri olduu kadar, tketici benlik ideolojileri ierisindeki derin gerilimleri de su yzne karr (bkz.Reith, 2004:283).
3

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 35

eni, haz, etkinlik kalb, iletiim, sylem ve kimlik inann da yeniden retim srelerine girdi salar. Bu noktada Pronovost (1998) da, bo vaktin kendisinin bir tr endstriyel retim ss haline geldii ve kapitalist sistemin olduka krl bir alann oluturduunu ileri srer. Bo zaman ekonomileri, piyasa, mal ve hizmet retiminin yan sra, bo zaman etkinlikleri, deneyim ve yaam tarzlarnn retimi ile de karakterize olan olduka youn bir ilikiler spektrumuna sahiptir. Bo zaman, bu erevede, kapitalizmin zerinden boyutland, ticari ve metasal bir boyut kazand, kurmaca bir yaam dnyasn andrr. Bu balamda modern hayat, maddi ve tinsel boyutta kapitalist akln denetimine girmitir denebilir. Gndelik yaam; medya, kamuoyu, reklmlar, propaganda ve de hegemonik ideoloji tarafndan tketimci bir modda tutulmaya allr. Bu sayede, bo zaman, daha ok, harcamakla varoluun ikameye alld, stat ve kimlik gstergelerinin edinildii, tecimsel saiklerin belirleyici olduu bir alan olarak ne kar (bkz. Katz-Gerro, l999). Modern ekonomilerin, tketime mutlak bamllk iinde olmalar, serbest zaman alanlarnn ticari/endstriyel/kapitalist tarzda rgtlenmesini kanlmaz klar. Bu sayede, kapitalizm, serbest zaman ticari kullanma amak suretiyle bu alan bir tr iktidar alan olarak kurar. Firmalar, bo zamana byk yatrmlar yaparak, bu zaman alveri odakl organize etmeye alrlar. Bunun iin de, tketimi bir ideolojik deer olarak kitlelere benimsetme stratejisi gderler. Serbest zaman bylelikle, asli anlam ve nemini yitirerek, bir meta tketim zaman olup kar. Tabi bu zamanda her ey ama her eyin bir fiyat ve deeri vardr. Kr'a dnmeyen bir iliki, etkinlik ya da deerin var olma ans yoktur. Her bir iliki/sosyal iliki, kr/maliyet hesaplarnn rasyonalitesine boyun eer. Artk modern birey, metalara sahip olmak, tketimci hazlar tatmak, ya da vitrinleri, sergileri ayinsel arnma gdsyle dolamak iin bo zamana ihtiya duyar. Serbest zaman, adeta meta tketim zaman olarak ilev grr. Rotas bsbtn tketime evrilmi bu toplumun temelinde ise, hi kukusuz katlma olgusu yatar. Sistem tarafndan yeni deer, etik ve pratiklere dorudan ya da dolayl katlma bir dier anlatmla tketme, sistemin genel menfaatlerinin ve verili yapsnn sregenliine hizmet eder. Kapitalizm varolusal sreklilii iin artk priten ilecilie ihtiya duymaz, aksine kitlelerin daha fazla serbest zamana sahip olmasn talep eder, bylelikle, teknik gelimelerin dourduu retim fazlasn emecek koullarn oluturulmasna alr. Kapitalizm daha fazla bo zaman talep ederken bunun bireye ait zerk bir alan olarak kalmasn deil, aksine, kontrol ve egdm erkinin elinde olmasn hedefler. Ge modern toplumdaki tketim, zgrlk ve ynetim arasnda var olan dolayl atma da, gerekte, tketimin oklu yaamsal alanlarda egemenliini perinlemi

36 mer Ayta

olmasnn yaratt tedirginlikten kaynaklanr. Zira, global lekte tketimin pratik ve ideolojik deerinin artmas, zgrlk algsnn giderek sanallamas ve de artan tketim seeneklerinin kimlikleri belirledii bir ada, artk zgrlk problemi salt anlamda bir tketim problemi halini almtr (Reith, 2004: 297). Bu ayn zamanda, benlik temsillerinin merkeziliine tketimciliin olmazsa olmazlnn ikame edilmesi anlam tar. z olarak ifade etmek gerekirse, kapitalist sistem, tketim zerinden toplumu disipline ediyor, tketimci bilini yaygnlatrarak bireyi gnll bir itaatin, kleliin, uyumculuun ve katlmcln znesi haline getiriyor. Sahip olma gdsn alabildiine kkrtarak ya da kitlesel bir histeriye tutulmuluk hali icat ederek btn bir toplumu disipline ediyor. Toplumun kontrol, gdlmesi, maniple edilmesi artk karmak-etkili disipliner tekniklere ihtiya hissettirmiyor. Refahtan pay alma, iyi yaama, tketimci hazlar arama kaygs vs. bireyin konformist bir mecrada tutulmasna yetiyor (bkz. Oneill, l986; Illich, 1990, Robins, 1999). Bu yzden kapitalist sistem, disipliner g teknikleriyle (reklm, propaganda, medya vs.) arzu ettii kitleleri (alverikolik, telkine ak vs.) kolayca retiyor, tketimcilii bir deer, yaam ideolojisi, hayat anlamlandran bir unsur olarak iselletirimin alt yapsn kuruyor. Bu yolla toplumun muhalif, aykr yanlar ntralize edilerek, katlmcln sas geniletilerek kitlenin bamll bsbtn perinlenmi oluyor. 6. Bir Alveri Pazar Olarak Bo Zaman Tketimciliin ideolojik bir deer olarak yaamlarmz zerinde kurduu hkmranlk, en fazla da kendisini bo zamann bir tr alveri pazar olmasnda gsteriyor. Bo zaman (leisure) tketimci gdlerin tatmine koulduu dev bir alveri pazarn andryor. Kapitalizm ihtiya duyduu tketimi bo zaman dntrerek, tketimci bir boyutta tutarak gereklemeye alyor. Artk ileci retim, sk alma ve priten etie ihtiya kalmamtr, sadece, tketimi hedonist boyutlarda gerekletirecek enstrmanlara ihtiya vardr. Kapitalizm, tketimi global lekte geniletmek istediinden hemen her alan, blge, yaam dnyas vs. tketilen nesnelere dnyor. Tketime dayal temsiller ve katlm esprisi de, bo vaktin olanaklaryla dorudan ilikilidir. Bu yzden kapitalizm, alma saatlerini azaltarak geriye kalan zaman, bir tr tketim ss olarak konulama stratejisi gder. Bu srete kitleye sunulan birbirinden ilgin seenek, sonsuz tercih imkn vs. bo zaman tketim pazar haline getirmi; mallar, ara-gereler, paket turlar, spor, mzik etkinlikleri vs. bo vaktin olabildiince ticari ve endstriyel bir boyut kazanmasn getirmitir. Bu alanda byk endstriler, holdingler, irketler kyasya rekabete koyulmulardr. Rasyonel kapitalizmin tm tasarruflar, bo zaman/turizm sreleri iin de devreye girmekte, buralar

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 37

da rasyonel ve krllk gzetilerek ileyen ticari sektrlere dnmektedir (bkz. Rojek, l995:12-35; Fiske, 1999: 90-91). Bo zaman zerinden boyutlanan ticari rgtlenmelerin giderek artmas modern zamanlara zg bir olgunun, bo zaman endstrisinin ortaya kmasna neden olmutur. Bu endstri, bo zaman etkinlikleri/deneyimleri retir, mallarn ve kltrel rnlerin (elence, sinema, mzik vs.) dolamn salar, dingin/aktif tketiciler iin srekli yeni haz ve arzularn retimiyle megul olur. Bu endstri, geni anlamyla, tm gsteri sanatlarn, kitle iletiim aralarn, oyun ve temsilleri, mzikhol, stadyum, yzme havuzlar, jimnastik salonlar, sirk/lunaparklar, faing ve karnavallar, kitle turizmini, tketim ayinlerini vs. iine alr (Benington and White, 1992: 11-15). Batda refah dzeyinin ykseliiyle art gsteren alma d zamanlar (be haftay bulan tatiller vs.) doal olarak, tatil ve seyahat kltrnn yerlemesini getirmitir. Bu srete kitlenin gezi/seyahat ihtiyacn pazarlayan dev endstriler (tatil/seyahat endstrisi) ortaya kmtr. Bu endstri, gezi, hobi, da turizmi, deniz elenceleri, kondsyon merkezleri vs. yoluyla, kr artrmay hedefleyen ekonominin en hzl byyen birimini oluturuyor. Seyahat acenteleri, daha fazla gezi programlar reterek her sosyo-ekonomik kesimden insanlar ekebilecek cazip frsatlar sunuyorlar. Spor sahalar, ak/kapal yzme havuzlar, kitaplklar, hobi kurslar, sanat ve bilim aktiviteleri vb. paket etkinlikler, kitlenin bo vaktini denetlemenin bir parasn olutururlar. Saysz irket, snrsz seenekle, bo vakti kontrol etme ve disipline sokma ynnde byk bir yara koyulmulardr (Kraus, 1994). Bu yarn en fazla yaand lkelerin banda ABD gelir. Birleik Amerikada popler zevk ve deneyimlere hizmet eden sektrlerin dnda, st snfa seslenen yeni endstriler inanlmaz lde bymekte ve yeni/sra d deneyimler icat etmektedirler. rnein, sualt turizmi, Disney Magic, Recreational Equipment Inc. (hem maaza hem de cam duvar ve elalelerle evrili konulu park), NBC ve perakende maazalar zinciri ve NBC sports (aile elencesi yaratmaya alr), Lucas Films, Levis, MGM, Disney ve Harrods London, McDonalds, Macys, Globe Theatre, Warner Brothers, The Rolling Stones, Aqua, Disneyland, Dreamland vb. saysz irket, rgtl ve ticari bo zamann nde gelen endstrilerini olutururlar (bkz. Jensen, 2003: 159-l76). ngiliz tatil endstrisi de ok hzl byyerek ekonomin en krl sektr haline gelmitir. Bu alandaki irketlerin kyc rekabetleri, tatilcilerin deniz ar seyahatleri ve lke iindeki turistik hareketlilikler, byk meblalarn dnd dev bo zaman endstrileri ortaya karmtr. zellikle, British Airways Holidays, Rank Travel, Blue Sky, Thomas Cook, Global ve Holiday Club International vb. yksek cirolu irketler, bo zaman ve tatilleri, artk tecimsel ve endstrinin imkanlarna baml hale getirmitir (Thompson, 1995: 173-180).

38 mer Ayta

Ayrca, bo vaktin profesyonel kullanm yolunda, saysz dernek, vakf, kilise, devlet ve belediye de danmanlk hizmeti vermektedirler. Seyahat acenteleri, otelciler, tatil beldesi yneticileri, spor, dans, mzik, sanat retmenleri vs. oyun ve bo zaman konusunda araclk yaparak, bu alan profesyonel ve o lde ticari bir dzenlemenin nesnesi haline getiriyorlar (Kraus, 1994: 42). Artk, bo vakitlerde sunulan etkinlikleri tketmek ve kaliteli deneyimler yaamak iin profesyonel yardm almak, kurslara, fitness centerlara, body buildinglere, aktivasyon merkezlerine, film klplerine ye olmak, iin uzmanlarndan destek almak gerekiyor. Yine, bo vakit, modern teknolojik imknlarn artmasyla arasal bir nitelie kavumutur. Televizyon, radyo, sinema, bilgisayar oyunlar, internet, mzik enstrmanlar, VCD, kamp malzemeleri, ans oyunlar, eitli elence aletleri, oyuncak sanayi vs. bo zaman arasal hale getirmitir. Ayrca, aralara dayal olarak farkllaan ilgi ve beeni kalplar; rnein, srflk, su dalgl, motosiklet, yar arabalar, bilgisayar oyunlar, mzik enstrmanlar vs. de, bo vakti arasal imgelerle zde klmakta ve aralara dayal alt kltrlerde bir zenginleme getirmektedir. Bu durum, bo vaktin aralara dayal bir bamllk sarmal iine hapsolduu gereine de bizi gtrmektedir. z itibariyle, kapitalist kr marjn artrma esprisi, bo vakti, bsbtn, kendine baml/koloniyal bir mecrada tutmaktadr. Kapitalizm, kra gtren etkinlik ve arasal mamul retmekle kalmyor ayn zamanda, haz, arzu, talep vb. tketme eilimleri de retiyor. ktisadi dizge, eitli maniplatif aygtlar yoluyla (reklm, propaganda, moda, kitle atraksiyonlar vs.) kontrolsz tketim hrsn srekli kkrtarak kitlenin elence hayatn dzenliyor, yeni ve zgn elence fantezileri retiyorlar. Bu balamda, sinema, TV, tiyatro, elence salonlar, oyun kyleri, turizm, sportif rekreasyonlar vs. gibi ekonomi dnyasnn nemli bir sektrn oluturan, belki de insanlk tarihi iinde hi bir dnemde benzerine rastlanlamayacak biim ve lde yeni bir leisure world ortaya kmtr. yle ki bu durum modern toplumu bo zaman toplumu/uygarl eklinde adlandrlmaya da gtrmektedir. 7. Alveri Merkezleri, Ticari Elence ve Kresel Bo Zaman Tketimci kapitalizmin ykseliiyle birlikte, alveri merkezleri, plazalar, marketler, pasajlar, elence ile tketimin i ie getii tketim saraylar hzla yaygnlamaya balad. Tketimin esasl bir yaam erei olarak kabul grmesi, tketim aktivitelerine katlm sasn artrd gibi, tketim meknlarnn poplerliini ve demokratiklemesini de mmkn kld. Hatta bu meknlar, kitlenin statsel/kimliksel temsil ve ruhsal arnma gibi tatmin araylarnn da adresleri haline geldiler.

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 39

yle ki alveri merkezleri Ritzerin yerinde tespitiyle birer tketim katedralini andryorlar ve bir nevi hac gibi kutsal ve byl bir arnma duygusuyla ziyaret ediliyorlar. Ritzer, bu tarz alveri merkezlerine rnek olarak Alberta, Kanadadaki West Edmonton Mall, Minneapolis, Minnesotadaki Mall of Americay vermektedir. Yine son yllarda ina edilen en byk alveri merkezi, Los Angels dnda 200 maazas ve 30 salonlu sinema kompleksiyle 500 bin metrekare byklndeki Ontario Millsdir. Son zamanlarda, alveri merkezleri farkl meknlara yaylarak yaamn her alann adeta dntryorlar. Alveri merkezleri, artk, Las Vegas kumarhaneleri, yolcu gemileri, havalimanlar, tren istasyonlar ve kolej kampuslerine yaylm durumdadr. Hatta, o kadar ok her yerde hazr ve nazrdrlar ki, Amerika, dnyann en byk alveri merkezi olarak da nitelendirilmektedir (2000: 33-34). Ritzer ve Liskaya gre, Kanadadaki West Edmonton Alveri merkezi kltrel metalamann en tipik rneini oluturur. Burada normal bir alveri merkezi ile lunapark birletirilmitir ve onlar bunu McDisneyletirme olarak nitelerler. John Urry de, hedonizmin, oyunculuun ve derinliksiz tketiciliin bu en son tapnan u ekilde betimler:
() Bir mil uzunluundaki alveri merkezinin iinde 800 maaza, drt tane mini denizalts, bir spanyol kalyonunun reproduksiyonu ve yunuslar olan bir hektardan daha geni bir yapay gl, on sekiz delikli mini golf sahas, krk restoran, drt hektarlk su park, bir XIX. yzyl taklidi Paris Bulvar (kukusuz Haussmann kemikleri szlayacaktr) gece kulplerinin olduu bir New Orleans soka ve hatta mterilerine Hollywood, Roma, ve Polonez gibi eitli tarzlarda odalar sunan bir otel de bulunmaktadr (Urry, l995: l23; Tomlinson, 2004: 122).

Bu meknlardaki tketim pratikleri gerekte bo zaman aktiviteleri ile i ie gemitir. Tatil iin ayrlan btenin byk bir ksm alverie gitmektedir. Bazlar ise, bunu daha u bir noktaya tamakta ve alveriin tatilin kendisi haline geldiini ileri srmektedirler. zellikle de Kanadadaki West Edmonton Alveri Merkezine, Niagara elalelerinden ok daha fazla paket tur dzenlenmektedir. Bu tketim merkezlerinde, gerek rnlerin tketilmesi yannda buralarn grsel olarak tketilmesi (Urry) gereiyle de karlayoruz ve gndelik hayatn estetikletirilmesine (Featherstone) dair kantlarn da topland oklu bir gstergeler dnyas buluyoruz. Byl ve renkli bu tketim deneyimlerine ilikin rnekler, kltrel deneyimin metalatn ve nemli lde homojenletiini de ortaya koyuyor. Bylelikle belirli metalar kresel bir yaygnlk halesine kavuuyorlar (Ritzer ve Liska, l997: 103; Tomlinson, 2004: l22).

40 mer Ayta

Baudrillard, sz edilen alveri merkezi deneyiminden her tr toplumsal farklamann alt edildii bir anlam kartr. Ona gre, tketim merkezlerinde biz, gndelik yaam tmyle dzenleyen ve homojenletiren tketiciliin bys altndayzdr. Her ey soyut bir mutluluun yar saydamlna havale edilmekte, zorunlu i, bo zaman, doa ve kltr aktivitelerinin hepsi birbirine kararak klimal ve kapal meknda sonsuz bir alverie dnmektedir. Benjamin Barber, bu noktada, kltrn btnyle metalatrma ilkesi etrafnda dolaymland grndedir. O bunu McDnya kavram ile ifade eder ve her eyi iine alan kresel kltrn bir sureti olarak grr. McDnya, alveri merkezlerini, multipleks sinemalar, konulu parklar, spor sahalarn, fast food zincirlerini ve hzla genileyen alveri alaryla televizyonu, krn bytme yolunda ilerlerken insanlar dntren tek ve byk bir iletme iinde birletirir (Baudrillard, 1988; Barber, 1995: 97; Tomlinson, 2004: 123). Dnyann pek ok yerinde artk, elence, gezi, yeme-ime, dinlence vs. kresel bir boyutta srmektedir. rnein yabanc gezginlere yaatlan turistik deneyimler, dnyann pek ok blgesinde ayn standart ller dahilinde gerekleiyor. Paket halinde ve eitli promasyonlarla desteklenen mze ve katedral turlar, da ve gl gezileri, elence parklarna ziyaretler, gittike daha ok turistin katld etkinlikler olmaktadr. Ayrca, her ey dahil turlar yoluyla kresel finans a ve uluslar aras havayollaryla otel zincirlerinin yerel turistik seyahatlere farkl bir boyut getirdikleri gzden kamamaktadr. Youn turist eken baz yerel turizm beldeleri ise bunun ykc sonularna tank olmaktadrlar. rnein, ar kalabalk yznden Yosemite Ulusal Park neredeyse bir otoyol haline gelmitir. Kenyadaki Amboselli Ulusal Park gibi yaban yaam koruma alanlar safari aralar ve onlarn yolundan kamak isteyen filler tarafndan altst edilmitir. Como Gl kirlenmitir. Lascauxdaki grkemli tarih ncesi maara resimleri, kalabalklardan korunmak iin turistik gezilere kapatlmtr (Barnet ve Cavanagh, 1995). Doal alanlarn (da, gl, orman vs.) zevkini srmek zorlatka, yapay, kurgusal meknlarda geirilen tatillerin pazar bymtr. Dreamworld, Disneyland, Fantazyland gibi yapay elence dnyalar ve onlarn taklit ve ubelerinin dnya apnda yaygnlamas, turist deneyimlerini alabildiine dntrmtr. Sz konusu ada elence parklar, ayn zamanda sresiz birer panayr, birer elence park, dev birer butik ve tatil kyn andrmaktadrlar. Egzotik kltrleri, gvenli, tatsz srprizleri olmayan deneyimler haline getiren bu parklar, her tarafta oalarak, ideal/elencelik bir kresel ky, yerel dzeyde yanstyorlar. Elence parklar, masals ve olaanst deneyimler sunarak, turist ekmeyi baaryorlar. Bu elence dnyalar, genelde Amerikadaki Disney Worldun torunlar saylrlar. Bir sper marketin rahatlk ve gvenliini birletirdikleri iin de youn mteri ekerler. Buralar, Amerikan yaam biimini hissetmek ve sergilenen yeni endstrilemi teknolojiyi gr-

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 41

mek iin de bulunmaz bir frsattrlar ayn zamanda. Fransadaki Euro Disneyland (1992) da; Main Street, Serven Adas, Miki Fare ve buna benzer ok sayda Amerikan elence rn, Disney tarz paketler le sunuluyor. Disneyin kendi ifadesiyle hayal mhendisleri kendi rnlerini biraz Avrupallatrarak sunuyorlar. rnein Pamuk Prenses Almanca konuuyor, Keifler lkesinde Jules Verne ile gemie ve gelecee yolculuk yaplyor; bu da Fransz kltrne ve Fransz ailelerine Amerikallar hakknda iyi dnceler beslemelerini salamay amalyor. Mteriler, bu elence parklar vastasyla birka saatliine de olsa elence satn alyorlar. Ama iyi vakit geirmektir ve insann iinde bulunduu ruh halini dzeltecei umudu tarlar. rnein Disneyin dnyann drt bir tarafndan gelen mterileri, teknolojik ustalklar karsnda hayrete dme beklentisi tarlar. Bu elence parklar, bir yandan korunmal zel alan ve konserve dler salarken, bir yandan da bireysel/sosyal incinmelerin/burkulmalarn rehabilitesini realize etmeyi vaad ederler (Barnet ve Cavanagh, 1995). Kresel bo zamann tketimin klavuzluunda yol almas, paket yaam kalplarnn dnyann hemen her yerinde dolama km olmas hi kukusuz, yaamlarmzn tabiiliini yok ediyor, yapay/kopya ilikiler spektrumuna bizi hapsediyor. Kresel bo zaman aslnda, benzeik etkinlikler, deerler, anlaylar ve kimliklerin dijital oalmas, benzeiklik zerine yeni bir dnyann kurulmas anlam tayor. Zira, bu yeni dnyada, Bocockun ifade ettii gibi;
() Tketilen mallar ve deneyimler nceden paketlenmi, dzenlenmi, yaratlm ve tketicide istenen tepkiyi uyandrmak zere kodlanmtr. Bu durum, yabanclama olgusuna yeni bir boyut kazandrmtr. Tketiciler hazr yemekler satn alabilir, paket turlarla seyahat edebilir, televizyonda spor seyredip radyo ya da disklerden mzik dinleyebilir veya kendi kendilerine tamir etmeye kalkmamalar gereken otomobillere binebilir. Modern tketiciler fiziksel olarak pasif ama zihinsel olarak ok meguldrler. Tketim her zamankinden fazla kafada zlmesi gereken bir deneyim, beyinsel ve zihinsel bir olgudur. Yalnzca vcudun gereksinimlerini doyuran basit bir sre olmaktan kmtr. Bu ekilde, yabanclama ve uzaklama modern tketim kalplarna da girmitir. Tketiciler durmakszn artan paketlenmi deneyimler yznden birok etkinlik srasnda bir yaratclk ve zerklik duygusu yaamaktan uzak kalmaktadrlar. Yemek piirmek, spor yapmak, bahe ile uramak, DIY (Kendi ini Kendin Yap), ev dekorasyonu, dans etmek, mzik yapmak gibi tketici etkinliklerinin hepsi, katlm gerektiren trden etkinliklerdir, ama 1950lerden beri ticari kar gruplarnn tketim alanna yaptklar byk karmann etkilerinden kendilerini kurtaramamlardr (Bocock, 1997: 58).

Kresel lekte yaylan bu yaam tarzlar ve etkinlik kalplar kukusuz, bizleri, kresel zevkler ve kresel bo zaman deneyimlerine aina klyor, yaamlarmz

42 mer Ayta

bsbtn dntrerek, eklektik yaamlarn figr haline getiriyor. Televizyon, sinema, turizm, internet vb. kresel aralar sayesinde zevklerimiz, arzularmz, beeni dzeyimiz, giyim, kuam, yeme-ime alkanlklarmz, damak zevkimiz, hatta kullandmz dil, slogan, mimik ve jestlerimiz bile kreselliin rengine ayarl ekilde yeni grnmler alyor. Yaam tarzlarmz eskiye kyasla daha deiken, uucu, plastik, istikrardan uzak bir boyutta seyrediyor. Gndelik hayatmz, kes/yaptr, kullan at kltrn fazlasyla ekim alanna girmi durumda. Kalc, istikrarl, kararl tercihlerimiz deikenliin bysne tutulmu gibi. Yaamlarmzn sahiciliine olan tanklmz her geen gn daha bir azalyor. 8. Tketimin Byl Dnyas ve Gnlk Yaamn Metalamas Tketimin sas her geen gn artarak kitleye sunulan seenekler snrsz lde eitleniyor. Tketimin bys giderek daha fazla insan etkiliyor, yaamlarmzda tketimci atraksiyonlarn pay art gsteriyor. Bo zaman deneyimleri bir yandan zenginleiyor, te yandan bsbtn tketimin dmen suyuna giriyor. Bo zamanda kitleye sunulan seenekler ve bunlara gsterilen ilgi de gndelik yaamn metalamasyla bizi daha fazla yzletiriyor. rnein, hediyelik eyalar, oyuncaklar, bilgisayar oyunlar, VCD/DVD filmler, videoplayerler, spor malzemeleri, zel tasarm giysi ve ayakkablar, mcevherler, ekerleme ve tatl eitleri, Coca Cola, Nescafe, bira, viski, Trk Kahvesi, Hamburger, Big Mac, Pan Pizza, Lazy-Boy, Pop Mzik, Popler Dergi, Pizza Hut, Burger King, McDonalds, Fried Chicken, Steak House, Sports Center, Disneyland, Blue Jean, Oxford tarz gmlekler vs. gibi deiik tketim markalar her geen gn hayatmza daha fazla giriyor, kresel lekte yaygnlayor ve farkl sosyal snf/stat beklerinden insanlarn yaam deneyimleri iinde sz sahibi olan alkanlk ve tercihlere dnyorlar. Yine bo zaman geirmeye aday saysz mekan, bo zaman deneyimlerine mekansalln kltrel implikasyonlarn dahil etmi gzkyor. rnein, tatil kyleri, lks klpler, yazlk devre mlkler, tenis kortlar, yzme havuzlar, lks ve gsterili oteller, fast food restoranlar, nezih elence salonlar, lunaparklar, saunalar, super marketler/grosmarketler, spor klpleri, fitness centerlar, pahal restoranlar, tarihi meknlar, Amerikan Barlar, Home Centerler, uydu kentler vs. tm bunlar, kentli yeni dalgann zenginleen yaam deneyimlerini yanstmas asndan byk nem tayor. Bu meknlar, ayn zamanda tketimciliin dar/geni anlam dnyas zerinden sosyal snf/statye dayal situasyonlar ve buna eklemlenen kimliklenme srelerini de refere ediyor. Meknsalln tad kltrel balam, bir yanda statsel durular ifade ederken dier yandan yelerine, yeni ve farkl kimlikler atfetmek suretiyle, mekna dayal kimlik retim ss olarak vazife gryor. Byk kentlerdeki

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 43

pek ok mekn, gerekte ilevsel yanlar dnda stat, kimlik, gsterge ve imaj atfetme performanslaryla ilgi oda olmaya devam ediyorlar. Tketim istei, her tr bireysel tketme seenekleri yoluyla artrlmaya allyor. Bu uurda, kredi kartlar, taksitli satlar, lotarya, promosyon, indirim kampanyalar devreye sokuluyor ve bireyin/kitlenin tketim istei/cokusu srekli tahrik ediliyor. Televizyonlardan, reklm evlerinden, internetten, billboardlardan bize kadar uzanan binlerce mesaj ve grntnn boazmz skmak zere bizi etkisine almak istediklerini her geen gn daha yakndan hissediyoruz. Bizi birer tketici insana dntrmek isteyen bu reklm cangllar, bsbtn hayatmzn odana metalarn olmazsa olmazln ikame ediyor, bizi metalamann byl dnyasnda sentetik hazlar tatmaya, plastik duygular deneyimlemeye aryorlar. Artk, srekli kullan at duygulanmalar yayor, bitimsiz bir itahla metalamann byl albenisine tutulmu hazlara teslim oluyoruz. Hayat, srekli yenilenme beklentisi iindeki metalar gibi alveriteki geicilie/deiiklik ve istikrarszla teslim oluyor. Meta fetiizmi, hayatn odana yerleirken, tm yaamsal ynelimlerimize damgasn vuruyor. yleki, hayatmzdaki her tr etkinlik ve deneyim, reel ieriminden boalarak metasal/ticari bir boyut kazanyor. rnein, eya ve mamul maddeler gibi duygularmz da oktandr pazara km bile. Bedenin kendisi, bal bana bir metasal ikonografi halini alm, bedene yaplan yatrm gnmze gelinceye kadarki en aklalmaz boyutlara varmtr. Bedenin her blgesi, beden endstrilerinin kolonize etmeye altklar, bize ait olmaktan kardklar bir hiper gereklie dnmtr. Moda, kreasyon, estetik cerrahi, fitness centerlar, body building salonlar, kuafr, pedikr ve manikrclk, fiziksel aktiviteler, yry sporlar, incelme ve solaryum gibi ok deiik endstriyel birimler, modern insann bedeni zerindeki kontroln ele geirmeye, bedeni zerindeki iktidarn sfrlamaya ynelmilerdir. Beden, artk bir meta, krl bir dei/toku rejimi, pazar deeri yksek bir emtiadr. Beden, gnmzn prestij, stat, imaj, gsterge ve iaretlerinin zerinden boyutland olduka parltl bir yeni zaman icad olarak ilem gryor, popler bir ilgi patlamasna uruyor ve bir tr hiper gereklie dnyor. Bu toplum (modern/postmodern) artk, eitliki kayglar bir kenara iterek, tketim kayglarna teslimiyeti olumluyor. Dnya evrensel bir alveri merkezi haline gelmi, insanlar tketimde bitimsiz bir yara kouluyorlar. Elizabeth Arden, Calvin Klein parfmleri, Sujiler, hamburgerler dnyann yer tarafnda tketiliyor. Bir yandan evrensellik ve meta anlatlar postmodernizm tarafndan reddedilirken, dier yandan tketici piyasalarnda Batll evrensel tketim metalaryla zde klarak, tketiciliin popler bir patlama yapmasna alan alyor (bkz. Erba ve Sallan-Gl, 2001: 216).

44 mer Ayta

Dolaysyla tketim lgnl dizginlenemez bir noktaya varmakta, neredeyse meta olmayann deerini yitirdii bir dnemi yaamaktayz. Bu noktada ocukluk da, artk dev endstriler tarafndan yeniden retilmekte, ticari olarak boyutlandrlmaktadr. ok uluslu irketler, kltr endstrisi, sinema, televizyon, spor endstrileri, oyuncak sanayi vs. tarafndan ocukluk adeta teslim alnm gibidir. zellikle de,
() elektronik teknolojisinin, tketim ekonomisinin ve kitle kltrnn koullad bir srete ocukluk, sektre dnmtr. ocukluun ipleri artk ne ocuklarn ne de yetikinlerin, fakat ocukluu sermaye yapm bu endstrinin elindedir. Yetikin kyafetli, ar makyajl ocuklar, doum yapan ya da ocuk aldran Barbie bebekler, yan bamzdaki kanl savalarn animasyonu olan Counter Srikes vb. bilgisayar oyunlar; Power Rangers eteleri, Pokemon canavarlar Hepsi bu endstrinin rnleridir. Ve bu endstri araclyla yaanan, ocukluk deil yetikinliin minyatr halidir (Atay, 2005: 18).

Tketimin/tketimciliin badndrc yaylm, enlikli, cokulu, bitimsiz bir arzular elalesi eklinde her bir insani alan kuatmas, doal olarak, yaamlarmzn sahiciliine olan tanklmz tehdit ediyor. Tketimcilik, yaamlarmz bylerken ve bizleri bitimsiz arzularn peinden kotururken, aslnda yaamlarmz zerindeki iktidarmzn yok olduu ve tketimin kontrolne girdiini ou zaman fark edemiyoruz. Ritzer, tam da bu noktada, tketim aralarn elinde bulunduranlarn bitimsiz bir tketim hrsn krklemek suretiyle dnyay elenceli klarak yeniden bylediklerini ileri sryor. Bys Bozulmu Dnyay Bylemek (2000) adl eserinde, Disney dnyasndan yola karak yeni tketim aralarn ve bu aralarn kitlenin gznde artan deerini tketim katedralleri metaforuyla resmetmeye alan Ritzer, tketim eylemine dinsel/kutsal bir anlam yklenmesinden hareketle, adeta byl bir boyut kazandn belirtiyor. Tketim katedrallerinin, byl olmann yan sra olabildiince aklclatrlm olduuna da iaret ediyor. Tketim aralarnn, alveri merkezlerinin, devasa tketim katedrallerinin snr tanmaz ykselii, hayatlarmzn odana yerlemeleri, sonuta, bir hiper tketim ve simlasyon anda yaadmz gereiyle bizi yzletiriyor. Byl ve aklclatrlm tketim aralar/kurumlar (rnein, fast food restoranlar, elektronik alveri merkezleri, Disneyland vs.) toplumun tketim biimi ve anlayn bsbtn deitiriyorlar. Ayrca, tketime dayal ortamlar dnda kalan dier sosyal ortamlar da, (rnein hastaneler, mzeler, dini kurumlar, niversiteler ve top sahalar da) tketim katedrallerini taklit ediyorlar. z olarak ifade etmek gerekirse, gnlk yaam, tatil/turizm, elence, bo zaman vs. artk kapitalizmin yapsal dnmyle birlikte yeni boyutlar kazanyor, zellikle de kresel ve metalam bir grnme kavuuyor. Zevk, beeni, haz, istek, arzu

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 45

ve etkinlik kalplar bsbtn kresel bir yaylma srecine giriyor. Bu durum, yaamlarmz bsbtn kresel zevk ve beeni trendlerine mahkm ediyor, daha eklektik bir hale getiriyor. Televizyon, sinema, uydu teknolojileri, internet vb. teknolojik aralar da bu sreci hzlandryor. Bu sayede, kullandmz dil, davran ve kimliklerimiz, anlay ve zevklerimiz, yeme-ime alkanlklarmz aptan dyor, ana trende ayarl yeni kalplar oluuyor. Yaammz gemie kyasla daha bir istikrarsz, deiken, mobilik, plastik bir boyut kazanyor. Dahas, yaam ve kimlik llerimiz kayganlayor, deikenliin, yersiz yurtsuzluun, mobilik reflekslerin bys bizi her geen gn daha fazla etkisine alyor. 9. Tketimcilik Tuza ve Bo Zamann Denetimi Tketimciliin bys ve sunduu parltl dnya, ayn zamanda, aldatlmlk, hayal krkl, haz ve tatmin duygusunun anmasna sebebiyet veriyor. Tketimin snrsz dnyas, sonsuz eitlilik denizi ayn zamanda bireysel ve toplumsal paralanmlklarmza da karlk geliyor. Tkettiimiz lde ve eitlilikte, yeni alglamalar, statler, kimlikler, farkllk ve tekilik siyasetleri daha bir geerlik kazanmaya balyor. Btnlk duygusu, yerini eylerin/metalarn farkllna dayal bir paralanmla, ayrksla brakyor. Modern hayat bylelikle, paralanmlk, sreksizlik ve istikrarszlkla ykl hale geliyor. Tketime ikin yaam tarzmz, sonuta benliklerimizi, duygularmz ve her trden yapp etmelerimizin adresi oluyor. Yaama ilikin doalln ve eitliliin yerine markalarn sahte imleri yerleiyor. Tketmek yoluyla zgrleim savlar, gerekte bireylerin bitimsiz aldatlml ve srekli tahrik edilen tketim itahlarnn tutsa olma anlam tayor. Fromm, Galbraith ve Baudrillard gibi dnrler de, tketicinin zgrlnn ve bamszlnn aldatmacadan ibaret olduu konusunda birleiyorlar. Baudrillard bu konuda daha da ileri giderek bu aldatmacann bizzat sistemin ideolojisi olduunu dile getiriyor. Endstriyel sistemin keyfilii ve evreye verdii kolektif zararlarn tamam bu ideoloji ile aklanyor (Baudrillard, l997). Tketiciye sunulan seme zgrl aslnda onu daha fazla bamllatrmaya ve pasifletirmeye yaryor. Bu durum, kiilikleri ve kimlikleri de sz konusu zgrlk perdesi altnda bamllk sarmal iine hapsetmek anlam tayor. Mutluluk-tketmek ilikisi de neredeyse sistem tarafndan gndelik yaamn bir ideolojisi olarak yeniden kuruluyor, kltr endstrisi, mutluluun tketimle kaim olaca anlayn yerletirmeye alyor. Bu durum, bizi tketimin sadk bir neferi olmaya, tketimcilii en asli deer olarak iselletirmeye gtryor. Bu deer, gndelik yaamn hemen her alannda simgesel boyutta bizi ynlendirmeye devam ediyor. Bylelikle tketim istei, her daim perinlenmi olu-

46 mer Ayta

yor ve bunun sistemin iyi yaam ideolojisinin reel karlk bulabilecei bir boyut kazanmasna allm oluyor. Kitle kltr de, kltr endstrisi yoluyla yanl bilin reterek kitlelerde yanl gereksinimler uyandrmakta ve bu yolla, kitlesel pasifizmi dayatarak, anonimletirici ideoloji ya da kurumlarn bir paras haline getirmektedir. Adornonun da dedii gibi, bu ada, metalar maddi kullanm deerlerini kaybetmekteler, tketim geici bir prestij halini almakta ve adeta komularla sidik yartrma arzusunu tatmine yaramakta, tketilebilir eyler anlam kaybna uramaktadr (Stautin-Turner, 1993: 261). Ritzer ve Rojek, bo zaman, rekreasyon ve tketimciliin gerekte, ka eilimlerin adresi haline geldiini ve hayatmzn rasyonalitesinden kamaya hizmet ettiini ileri srerler. Reel hayat, kiiyi baskdan uzak ortamlara srkler. Ancak, bu kan rotas, giderek rasyonel, brokratik ve fast food restoranlarda geerli prensiplerin olduu bir dnyaya dorudur. Bu dnya, ayn zamanda fantazya ve hipergereklik gesi de tar. Bazen, gerekd endstri olarak da adlandrlan heyecan ve elence endstrisi rnein, Disneyland, Dreamworld ve Movie World gibi yerlerde sahte heyecanlar yaamaya hizmet eder. Sper marketler, alveri saraylar ve tema parklar, birer kamusal tiyatro ve elence yerini andrrlar. Eco, artk, gerek ve fantazyann ayrdedilmesinin imknsz olduuna iaret eder. Hipergereklik terimi, gerek olanla sahte/taklit olan arasndaki ayrmn kalktna vurgu ierir. Bu yzden Eco, gnlk hayat deneyimlerinin sanrsal ve ironik hale geldii iddiasndadr. Tketici, snrsz yeniden retim ve simlasyondan olumu kitsch kltrn tutsa olmutur. Bu durumdaki kii, Ritzerin de ifade ettii gibi, tanklk ettii eyi tanyamaz buna ramen, yine de heyecanl grnr (bkz. Hibbins, 1996: 23). Cyberspace/siberuzay tipikletiren hiper gereklik durumunda zaman ve meknn skkl sz konusudur. Gn ve gece algs, yerel ve global, elektronik aydnlatma ve ehir tasarm tarafndan dntrlmtr. Casino da, kii kendini, k efektleri tarafndan dntrlm zamansz bir dnyada hisseder. Kiinin elence guddesi (gland) bir ekilde uyarlmtr. Ancak, bu uyarnn kumandas, Melbourne, London ve New Yorktaki elence merkezlerinden gnderilen sinyallere ayarldr (Hibbins, 1996: 23). Bo zamann alm olduu bu grnt, hi kukusuz bireyi ve toplumu dsal mdahalelerden uzak yaam alanlarna yneltiyor. Ancak bu kan znesi mekn/tabiat/sosyallik vs. de tmyle doal, kendilik ykl, otantisite vaat etmiyor. Zira, Rojekin (1993) de ifade ettii gibi, ka yollar/mekanlar da tutulmu, denetim altna alnmtr. Kata sonuta, bu alandaki aklc denetleyici aralarn kontrolndedir. Kaarken aslnda sistemin bizi iinde tuttuu bir fanus iine hapsolmaktayz.

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 47

Bo zaman deneyimlerimiz, kreselleme ve kapitalist piyasa koullar zelinde giderek farkl armlar alyor, deiik maksatlara ikinlik tayorlar. rnein spor, ruhsal ya da bedensel geliim iin deil daha ok benlii ifade etme/incelme/stat edinme ya da bir aidiyet zemini kefetme adna yaplmakta; mzik, dev plak irketlerinin, klip yapmclarnn oluturduklar beeni kalplarna gre ekillenmekte, yine, kadn ve erkekliin lleri modac ve moda evlerinin tek merkezden oluturduklar kreasyonlara gre dzenlenmektedir. Tm bu faaliyetlerde, yaplama, etkililik, kontrol, hesaplanabilirlik vb. ltler belirleyici olmaktadr. Bunlar, genelde bo zaman zelde salk klpleri, jimnasyumlar, toplum merkezleri, elence yerleri, fitness centerler ve spor klplerini fazlasyla etkisine almtr. Tketicilerden para ekmenin yollarn kollayan bir endstri sayesinde bireylerin beden, zindelik ve egzersiz alanndaki tatminsizlii kullanlr. Fitness; salk klpleri ve jimnasyumlarda al/sat yaplan bir metadr. Bu yerler, dier oklu aktiviteleri de bir at altnda sunarlar. Tketiciler yzebilir, egzersiz yapabilir, teyp ya da mzik dinleyebilir, televizyon seyredebilir, saunaya gidebilir ya da uygun bir evrede okuyabilirler. Ancak, vaat edilenler nadiren gerekleir ve tketiciler bitimsiz bir aldatlmlk duygusunu hep yaarlar (Hibbins, 1996: 24). Bizatihi tketim etrafnda organize olan bu sistemin amac, bizi tketici yapmann da tesinde, bsbtn tketim sarmal iinde tutmak, elence ve hazz fetiletirmek, metalara olan bamllmz artrmak olduu daha iyi anlalyor. Bir bakma modern toplum, byk bir gsterinin sergilendii devasa bir alveri kapan gibi gzkyor. Daha ak bir ifadeyle, tketim(cilik) bizi can evimizden vuruyor; ticaret, bilgisayar, televizyon, internet ve telefon araclyla en mahrem alanlarmza dek uzanyor (Ritzer, 2000). Tketim ekonomisi, bo vakti, alveri odakl olarak dntryor, bu sayede toplumsal baar, sosyallik, stat edinme, kimlik vb. olgular, birbirinden deiik kltrel/ekonomik rnleri tketmekle edeer hale geliyor (bkz. Kivel, 2000). Bu noktada, insani ilikiler, sevgi, ak ve dostluk da tecimsel nesnelere dnyor, hemen her eyin bir piyasa deeri oluuyor. Zaman, mekn, sosyallik niteleri, elence, dostluk, cinsellik vs. gerek balamlarndan koparlarak pazarda satlan birer nesneye dnyor. Bu adan, kapitalist toplumun bireyi, paraya tahvil edilebilen hayatlarn/ilikilerin taraf haline geliyor. Son derece rasyonel ilikiler kurarak, kr maliyet hesaplar yaparak, hayat maksimum fayda an/alan olarak yayor. Kukusuz, bu birey tipi, yalnz, narsist, egoist, pragmatist, yabanclam bir prototipe karlk geliyor. Bu toplum, alma alannda hakim olan zorlama etii, bo zamana yayarak bu alan da anamalc kurallar ekseninde dzenliyor. Baudrillard'n ifade ettii gibi bronzlama saplants ve gne altndaki jimnastik ve plaklk, sanki zorunlu, ol-

48 mer Ayta

mazsa olmaz bir dev bilinciyle, fedakrlk ve ilekelik ilkesine uygun tarzda yerine getiriliyor. Bireysel istee bal bir etkinlik, herkesten ayr dmemek iin zorunlu yaplan bir grev halini alyor (1997: 190). Zorlama tavrlar sergileyen bu insanlar, hi kukusuz, kurumsal nezaket ve kabul grme adna, yaamn doal ve spontane scakln yaamaktan giderek uzaklayorlar. Gndelik yaamdaki grupsal ve bireysel ynelmeler ve grup iindeki mikro iktidar oyunlar ve rekabet de, byk lde anamalc smr anlayna dayal deer, etik ve ideolojik eilimlere hayatiyet veriyor. Bu da, kitleyi, bitimsiz bir arzunun, haz ve tatmin araylarnn izini srmeye itiyor. Sonuta bireyler ya da tketiciler bo vaktin amacnn iyi yaam olduuna ve buna ulamann ise tketimcilikten getiine inandrlm oluyorlar. Kukusuz, tketimci atraksiyonlar gsteren ve srekli satn almaya, sahip olmaya koullandrlan bu insanlarn temel gayeleri, salt anlamda, metalara sahip olmak deildir. Modernitenin bireysel ya da kitlesel dzeyde sorunlatrd anlam boluu ya da krizi, yalnzlk ve yabanclama duygusu ve gelecee ilikin kayg ve endielerin stesinden gelmedeki yetersizliin bir ka amelesi olarak bireyler, alveri merkezlerine savruluyorlar (bkz. Fromm, 1987: 25). Bir unutma, rutinden, skc olandan, reel olann basncndan kurtulma istei, tketimcilii bir yaam biimine dntryor. Tketme eylemi bir nevi katr. Reel dnyann kstrmalar karsnda, metalarn dnyasna, onlarn sunduu sahte/alml dnyaya ka ise, sonuta, ka nedenleri tahrik etmekten baka bir ie yaramyor. Bir Yeni Zaman kuramcs olan Morta gre, tketim bir iktidar ve haz kayna, maazalar gezme ise, bir nevi hiper-erotikletirme amelesidir (Kumar, 1999: 72). Bu meknlar, bir bakma tatmin duygusunu yalama hale getiriyorlar, srekli satn almaya, tketmeye ayartlm benlikler ina ediyorlar. Buralar bir bakma kiinin sahip olma isteinin, deiiklik araynn, hedonizme ak tketim cokusunun yeniden retim ss olarak faaliyet gsteriyorlar. Bylelikle, tketim ve tketimci faaliyetler, bo zamana btnyle damgasn vurmu gibidir. Zira, bo zaman daha ok tketim amal talep ediliyor ve tketimdeki hazz yakalama hedefleniyor. Bu yzden de bo vakit daha ok tketim zerinden alglanyor (Bkz. Roberts, l998). Bo vaktin tketim odakl hale gelmesi ve tketim ekonomisinin emrine girmi olmas, hi kukusuz, bo vakti, bireysel ve toplumsal patolojilerin rehabilite ss olarak konulamak isteyen iyimser bo zaman tasarmclarnn (leisure politicmaker) abalarn etkisiz klacak gibidir. Zira, stres, anksiyete, depresyon vb. reel hayatn basksndan kurtulmak adna bireyin yneldii bo vakitler, bu erevede, sz konusu bunalty gidermek yerine bsbtn alevlendirirler. Bu balamda bo vakit ve bu alann dzenlenme tarz kendi iinde bir yanl bilin tadndan bireyi tuzaa drme, onun parasn, vaktini ve ilgi/merakn avlamadan baka bir ie yaramaz (Creekmore, 1994: 61). Dolaysyla tketici insan i-

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 49

inde bulunduu huzursuzluk ve i burkulmalarndan kurtulmak iin tketici faaliyetin geici mutluluk yanlsamas iine girer. Ancak daha ok tketmek, aslnda modern insan metalarn ve suni tketim ihtiraslarnn tutsa yapar. Bu yzden birey, anamalc sistemin arklar etrafnda daha fazla dnmeye balar. Daha fazla almas gerekir. Daha fazla alma srf daha fazla tketmek iindir. Gerekte bo vakit, modern yoksunluklar, stresi, yalnzl ve yabanclamay restore etmek bir yana bsbtn tahrik eder. Bugnk bo zaman, eskiden olduu gibi, spontaneliin, doalln, istemli tercihlerin ve duygusal yaamn dnyas olmaktan kmtr. Yeni bo zaman, rasyoneldir, rgtldr, standart ve ticari deneyimler dnyasdr. Buna en iyi rneklerden biri, hi kukusuz tatil ve paket turlardr. Ritzer, bugnk tatillerin rasyonelletii, paket turlarn, etkili, verimli, ngrlebilir ve ok uluslu seyahat acentalar tarafndan tmyle kontrol edildiini belirtir. Paket dnda hareket etmek cazip olmaktan kartlmtr. Birey, paketin esiz/alternatifsiz olduuna inandrlmtr (Hibbins, 1996: 23). Bo vakit, tatil ve turizm, bylelikle, metalamann ve endstriyel akln bsbtn hakimiyet alanna girmitir. Kontrol ve etkililik stratejileri, bo vakit zerinde fazlasyla sz sahibidir. Kapitalizmin nemli bir kolu haline gelen bo zaman endstrisi, kitlenin bo vakit iyeliini albenili ve gsterili bir sunumla pazarlamaya alrken, ayn zamanda, kitlenin yaad depresif travmalar daha bir ajite eder. Zira, gerekte, al veri merkezleri, neon lambalar, gazinolar, solaryumlar, fitness centerlar, spor klpleri, jimnasyumlar vs. tketiciler iin, bizzat kendilerinin de katld, ancak oyuncul bir gereksilikten te kalclk vaad etmeyen birer imgeler bilekesini andrr. Bunlar, ok fazla gereklik gesi tamazlar. Zira, kurmaca ve ticari bir mantkla dzenlendiinden, ok fazla tatmin duygusu vermezler. Bo zaman endstrisinin sunduu pek ok seenek, tketicilerde benzer duygular yaratr ve tketiciler iyi yaamn iyi tketmekten getiini, yksek haz ve tatmin kovalamann hayat budur sloganna karlk geldii yanlsamasna kaplrlar. Her bir tatmin sonras onlar bekleyen baka bir eyi tketme/avlama isteidir. Bu istek, kltr endstrisinin etkili birimleri tarafndan srekli retilir. Arzu, haz, hayal ve sentetik duygulanmalar reten bu endstri, aslnda bizi, albenili bir yaam vaadiyle, sistemin yeniden retim srelerine destek bir eleman olarak yeniden kurar. 10. Sonu Bo zaman, bir yeni zaman icad gibi, artk hayatmzn odanda yer alyor, iin bize verdiklerinden daha fazlasn vaat ediyor, yaama dair imge, sembol, gsterge ve anlaylarn zerinden boyutland bir gereklik olarak yaam btnlmz iinde daha fazla yer almaya balyor. Yeni kapitalizm, modernliin ykselii,

50 mer Ayta

postmodern toplumsal tasarmlar vs. almann merkeziliini tartlr hale getirirken, ayn zamanda, bizi, bo zamann meydan okuyuuyla yzletiriyor. Bo zaman, bu srete, gemiteki spontanelik, doallk, sosyobilite ve duygusallk iddialarn terk etmi gibidir. Zira, modern zamanlarn ruhu her ey ve her yer gibi, bo zamann ruhunu da sarmtr. Modernliin yksek maddi ve teknik karakteri, kltr ve uygarlk nosyonlarn yapbozuma uratarak, yaadmz an ziyadesiyle maddi, rasyonel ve arasal bir nitelik kazanmasna neden olmutur. Kapitalist sistem, deiik aralar/aygtlar yoluyla, bo zaman zerinde total bir egemenlik ina etmitir. Bu egemenlik, kendisini en fazla da bo zamann dev bir tketim ss olarak organizasyonunda gsterir. Yeme-ime, giyim-kuam, mekn vs. nin tketimi dnda, srekli yeni ve zgn kltrel rnler (sinema filmleri, televizyon gsterimleri, elenceler, mzik, sanat, partiler, pub ve gazinolar, kumarbahis oyunlar, at yarlar, boa greleri, faing ve karnavallar, sirk ve lunaparklar, oyuncak vs.) yoluyla, bo zaman tketimci bir yaam alan olarak ina edilir ve zellikle de, ticari, rgtl, rasyonel ve metasal maksatlara ikin ekilde dzenlenir. Tketimciliin sistemin ana karakteri haline geliiyle birlikte bo zaman doal olarak tketimci gdlerin hem kkrtld hem de lgnca tatmine koulduu bir yaam alan haline gelmitir. Bo vakit, kapitalist sistemin gereksindii tketim arzn geniletebilmenin en krl ve en kolay yolu olarak grlmeye balanm, zellikle kapitalist gelimeye kout olarak, bo zaman hem nicel olarak artrlm hem de iliki younluu ve tercih/seme zenginlii ile hayatn odana yerleen bir hviyete brnmtr. Bo vakit, tatil ve turizm, bylelikle, metalamann ve endstriyel akln bsbtn hakimiyet alan iindedir. Kontrol ve etkililik stratejileri, bo vakit zerinde fazlasyla sz sahibidir. Kapitalizmin nemli bir kolu haline gelen bo zaman endstrisi, kitlenin bo vakit iyeliini albenili ve gsterili bir sunumla pazarlamaya alrken, ayn zamanda, kitlenin yaad depresif travmalar daha bir ajite eder. Zira, gerekte, al veri merkezleri, neon lambalar, gazinolar, solaryumlar, fitness centerlar, spor klpleri, jimnasyumlar vs. tketiciler iin, bizzat kendilerinin de katld, ancak oyuncul bir gereksilikten te kalclk vaad etmeyen birer imgeler bilekesini andrr. Bunlar, ok fazla gereklik gesi tamazlar. Zira, kurmaca ve ticari bir mantkla dzenlendiinden, ok fazla tatmin duygusu vermezler. Bo zaman endstrisinin sunduu pek ok seenek, tketicilerde benzer duygular yaratr ve tketiciler iyi yaamn iyi tketmekten getiini, yksek haz ve tatmin kovalamann hayat budur sloganna karlk geldii yanlsamasna kaplrlar. Her bir tatmin sonras onlar bekleyen baka bir eyi tketme/avlama isteidir. Bu istek, kltr endstrisinin etkili birimleri tarafndan srekli retilir. Arzu, haz, hayal ve sentetik duygulanmalar

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 51

reten bu endstri, aslnda bizi, albenili bir yaam vaadiyle, sistemin yeniden retim srelerine destek bir eleman olarak yeniden kurar. Dolaysyla, bo zamann geirilmesi artk, dev endstrilerin ats altnda baml/yarbaml bir etkinlik eklinde deneyimlenmektedir. Bu yzden, bo zaman faaliyetleri, salt olarak bir bo zaman faaliyeti olarak grlemezler, metalam, ve hegemonik maksatlara ikinlik tarlar. Tketimcilik ideolojisinin nfuz alan iierisinde, eski bo zamann artrdklarndan uzak, doal, otantik ve de sosyobilite imkanlarn tketmi gibidir.

Leisure In The Helm Of Commodification And Comsumption Abstract: With the proliferation of the consumption culture, whole spaces of living and specifically leisure are at the helm of consumption and commodity. The connotative placement of leisure including freedom, spontaneity, and conscious are preferences replaced with the conceptional placement of consumption. With the affluent representation of the options, the leisure has gain nearly whole dimensions of commoditization and consumption. This article deals with the change within the meaning and content of the leisure in respect to consumption and commodification. Key Words: consumption, consumption culture, leisure, consumptive leisure

Kaynaka Albee, Georg W. (l982), Protestan Ahlak, Cinsellik ve Psikoterapi, Seminer (Ege n. Sos-

yal Bilimler Der.), Say l


Atay, Tayfun (2005), Krmz Bisikletli ocuk, Radikal Kitap 29 Nisan 2005 Ayta, mer (2004), Kapitalizm ve Hegemonya likileri Balamnda Bo Zaman, Cumhuriyet niversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 28, Say 2, Aralk: 115-138 Balme, Maurice (1984), Attitudes to Work and Leisure in Ancient Greece, Greece and Rome, 1, No.2 (October) : 140-152 Barnet, J.R. Cavanagh, J. (1995) Kresel Dler, ev. Glden en, stanbul: Sabah Yay. Baudrillard, Jean. (1997), Tketim Toplumu, ev.H.Deliayl-F.Keskin, st:Ayrnt Yay. Baudrillard, Jean (1995), Bir Tketim Kuram zerine, ev. O.Kunal, Cogito, Say,5, Gz: 89102 Bauman, Zygmunt (l997), zgrlk, ev. V. Erenus, st: Sarmal Yaynlar

52 mer Ayta
Bauman, Zygmunt (l999), alma Tketicilik ve Yeni Yoksullar, ev. .ktem, st: Sarmal Yay Belk, Russell W. (1998) Third Word Consumer Culture. Research in Marketing,

Supplement Marketing and Development: Toward Broader Dimensions, Ed.E.Kumcu-A.


F.Frat, Greenwich: JAI Press Inc: 103-126. Beneton, Philippe (1991), Toplumsal Snflar, st: letiim Yaynlar Benington, J.-White, Judy (1992), Leisure Services at a Crossroads, The Future of

Leisure Services (Ed.J.Benington-J.White) London:Longman:1-36


Bittman, Michael, Wajcman, Judy (2000), The Rush Hour: The Character of Leisure Time and Gender Equity, Social Forces, 79 (1): 165-189 Bocock, Robert (l997), Tketim, ev. mren Kutluk, Ankara: Dost Yaynlar Chaney, David (1999), Yaam Tarzlar, ev. mren. Kutluk, Ank: Dost Yaynlar Creekmore, Charlie (1994), Theory of the Leisure Trap Utne Reader, Jan-Feb. N 61: 61 Debord, Guy (1996), Gsteri Toplumu, stanbul: Ayrnt Yaynlar Erba, Hayriye- Sallan-Gl, Songl (2001), Kapitalizm ve Kltr: Popler Kltrn Kresellemesi ve Piyasalamas, Mlkiye, Temmuz-Austos, Cilt XXV, 229: 207-229 Featherstone, Mike (1996), Postmodernizm ve Tketim Kltr, ev. M.Kk, st: Ayrnt Yay. Fiske, John (1999), Popler Kltr Anlamak, ev.S. rvan, ,Ank: Ark Yaynlar Fromm, Erich (l987), taatsizlik zerine Denemeler, ev. A. Sayn, stanbul: Yaprak Yay. Hamelink, Cees J. (1991),Enformasyon Devriminden Sonra Yaam Srecek mi? Enformas-

yon Devrimi Efsanesi (Ed. Y.Kaplan), Kayseri: Rey Yaynlar:257277


Harvey, David (1997), Postmodernliin Durumu, ev. S.Savran, st: Ayrnt Yaynlar Hemingway, J.L. (1996). Emancipating Leisure: The Recovery the Freedom in Leisure

Journal of Leisure Research, 28 (1): 27-43


Hbbns, Ray (1996), Global Leisure Social Alternatives, Jan, Vol 15, ssue 1: 22-25 Horkhemer, Max, ADORNO, Theodor W. (1996),

Aydnlanmann Diyalektii II.,

ev.O.zgl, st: Kabalc Yaynevi Illich, van, (1990 ) Tketim Klelii, ev. M.Karaahan, st: Pnar Yaynlar Jensen, Rolf (2003), D Toplumu, ev. Mehmet Zaman, stanbul: Hayat Yaynlar Junu, Susana (2000), Downshifting:Regaining the Essence of Leisure Journal of Leisure

Research, Vinter, v 32 i 1 : 69-73


Katz-Gerro, Tally (1999), Cultural consumption and social stratification: Leisure Activites, musical tastes, and social location Sociological Perspectives, Winter, V 42, 4:627-646 Kvel, Beth D. (2000), Leisure, Experience and Idendity: What Difference Does Difference Make? Journal of Leisure Research, Winter, V32, i1:79-81 Kraus, Richart (1994), Tomarrows Leisure: Meeting the Challenges The Journal of Phy-

scal Education, Recreation, Dance April Vol.65 N4:42-47

Tketimcilik ve Metalama Kskacnda Bo Zaman 53


Kumar, Krishan (1999), Sanayi Sonras Toplumdan Postmodern Topluma ada Dnyann

Yeni Kuramlar, ev.M.Kk, Ank: Dost Kitabevi Yaynlar


Macfarlane, Alan (1993), Kapitalizm Kltr, ev. R.Hakan Kr, st: Ayrnt Yaynlar Oneill, John (1986), The Disciplinary Society: From Weber to Foucault, The British

Journal of Sociology, Vol:37 (1):42-60


Pronovost, Gilles (1998), The Money We Spend Current Sociology, July, vol.48 (3) :83-91 Reith, Gerda (2004), Consumption and its Discontents: Addiction, Identity and The Problems of Freedom, The British Journal of Sociology, Volume 55 Issue 283-300 Ritzer, George (1998), Toplumun McDonaldlatrlmas, stanbul: Ayrnt Yay. Ritzer, George (2000), Bys Bozulmu Dnyay Bylemek, ev. .S.Kaya, st: Ayrnt Yay. Roberts, K. (1999), Leisure in Contemporary Society, London: CAB Publishing Robins, Kevin (l999), maj, Grmenin Kltr ve Politikas, ev. N.Trkolu, st: Ayrnt Yay. Rojek, Chris (1995), Decentring Leisure, Rethinking Leisure Theory, London:Sage Public Rojek, Chris. (1993), Ways of Escape: Modern Transformations in Leisure and Travel, London: Sage Publications Sarup, Madan (l997), Post-Yapsalclk ve Postmodernizm (ev. A.Baki Gl), Ankara: Ark Yaynlar Schiller, Herbert (l993), Zihin Ynlendirenler, ev. C.Cerit, st: Pnar Yaynlar Stautin, G.-Turner,B.S. (1993), Nostalji, Postmodernizm ve Kitle Kltr Eletirisi Modernite Versus Postmodernite (Der.M.Kk) Ank:Vadi Yaynlar: 259-275 Sylvester, Charles (1999), The Classical Idea of Leisure: Cultural Ideal or Class Prejudice, Leisure Sciences, 21:3-16 Thompson, Grahame F. (1995), If You cant Stand the Heat get off the Beach: The UK Holiday Business, Sociology of Leisure A Reader (Ed.C.Critcher vd.) Lon:E&FN Spon: 168-182 Tomlinson, John (2004) Kreselleme ve Kltr. stanbul: Ayrnt Yaynlar Veblen, Thornstein (1995), Aylak Snf, cev..User, st: Marmara ni.Yayn