You are on page 1of 12

IZBOR I ODRŽAVANJE PNEUMATIKA Željko Đurić dipl.ing.mašinstva Prof.dr Snežana Petković Miroslav Pećanac dipl.

ing.mašinstva Mašinski fakultet Banja Luka Rezime: U četvrtom broju biltena pisali smo o pneumaticima, gdje je težište stavljeno na osnovne pojmove vezane za pneumatike, strukturu pneumatika, označavanje pneumatika kao i neke novine koje su u tom periodu bile aktuelne. U ovom radu detaljnije ćemo se posvetiti zakonskim odredbama u pogledu izbora i stanja pneumatika, a posebna pažnja će biti posvećena protektiranju pneumatika u okviru procesa održavanja pneumatika. Takođe, biće navedi detalji na koje kontrolori trebaju obratiti pažnju tokom kontrolisanja pneumatika na stanicama tehničkih pregleda. 1. UVOD

Pravilan izbor pneumatika je samo jedna od pretpostavki koja određuje bezbjednost učesnika u saobraćaju. Međutim, svaki pneumatik će dati svoj maksimum samo ako nakon dobrog izbora pneumatika uslijedi i pravilna eksploatacija i održavanje istog. Koliki značaj ima svaka od navedenih faza najuočljivije je kod transportnih preduzeća, gdje ulaganja u pneumatike predstavljaju jednu od vodećih stavki u ukupnim troškovima vozila (obično je na drugom mjestu, odmah nakon troškova goriva za pogon vozila). Na pravilno održavanje pneumatika takođe treba gledati i sa ekološkog stanovišta, jer upravo ova aktivnost može značajno produžiti eksploatacioni period pneumatika, te na taj način odložiti trenutak odlaganja (odbacivanje) pneumatika i njegovog recikliranja. 2. IZBOR PNEUMATIKA

Iako se na svjetskom tržištu pneumatika pojavljuju pneumatici velikog broja proizvođača, tržištem ipak dominiraju pneumatici nekoliko proizvođača: Bridgestone, Goodyear i Michelin. Takođe, evidentna je velika zastupljenost radijalnih pneumatika, dok se dijagonalni pneumatici koriste za radna vozila u građevinarstvu i na terenskim vozilima. Kod izbora pneumatika kupac se opredjeljuje za pneumatik nekog od proizvođača, zavisno od cijene, karakteristika i kvaliteta pneumatika. Nažalost, u posljednje vrijeme cijena se nametnula kao jako dominantan kriterij u izboru pneumatika. O karakteristikama i kvalitetu pneumatika sve se manje govori iako upravo ovi parametri uz pravilnu eksploataciju i održavanje određuju dužinu eksploatacionog perioda i bezbjednosna svojstva pneumatika. 2.1 Prilagođenost pneumatika uslovima puta Pravilnik o dimenzijama, ukupnoj masi i osovinskom opterećenju vozila, o uređajima i opremi koju moraju da imaju vozila i o osnovnim uslovima koje moraju da ispunjavaju uređaji i oprema u saobraćaju na putevima, član 120. tretira pneumatike na vozilu. U ovom članu navode se osnovni zahtjevi za pneumatike u pogledu dimenzija, uparenosti pneumatika na istoj osovini ( iste dimenzije, nosivost, brzinska karakteristika, vrsta, konstrukcija, marka i tip), dubine gazećeg sloja, pneumatika rezervnog točka (vrsta, konstrukcija, marka i tip) i zahtjevi za obnovljene pneumatike.

propisuju zahtjeve koje mora da zadovolje pneumatici za primjenu u zimskim uslovima na području BiH. za autobuse i teretna vozila. Na slici 2 prikazana je razlika u dužini zaustavnog puta vozila u zavisnosti od dubine kanala na gazećoj površini pneumatika prilikom vožnje na mokroj podlozi. odnosno 2 mm. Slika 1. Fabrička oznaka dopuštene dubine gazećeg sloja Svjedoci smo da se zbog slabe kupovne moći kupci opredjeljuju i za polovne pneumatike koji zadovoljavaju sa stanovišta dubine kanala gazećeg sloja. Slika 2. Takvi pneumatici iako zadovoljavaju zakonski minimum dubine kanala gazećeg sloja često nemaju zadovoljavajuće vozne karakteristike i zbog toga ih je prethodni korisnik odbacio.Što se tiče dubine kanala na gazećoj površini navodi se sljedeće:  Dubina kanala na gazećoj površini mora biti viša od fabrički dopuštene dubine označene posebnim oznakama postavljenim u kanal gume. U slučaju da pomenute oznake ne postoje najmanja dopuštena dubina je 1. koje definišu istrošenost gume. Primjer fabričke oznake istrošenosti pneumatika (TWI oznaka) prikazan je na slici1. Razlika u dužini zaustavnog puta na mokrom kolovozu. Ovaj pravilnik podrazumijeva sljedeće: . Pravilnik o saobraćaju u zimskim uvjetima. za pneumatike sa različitom dubinom kanala gazećeg sloja.6 mm za putnička vozila.

vreća pijeska od 25 do 50 kg). za vozilo opremljeno ABS – om. Zimska guma (pneumatik) je na svom boku označena sljedećim oznakama: MS. Zimska guma (pneumatik) je na svom boku označena sljedećim oznakama: MS. čija dubina gazećeg sloja po dubini iznosi najmanje 4 mm. godinu Slika 3. zimski pneumatici na sva četri točka.500 kg i nemaju više od 8 sjedišta: 1. 2. katalog proizvoda za 2008. Zavisnost dužine zaustavnog puta od izbora pneumatika (zimski ili ljetni). 2. Na narednoj slici prikazana je zavisnost dužine zaustavnog puta vozila od prilagođenosti pneumatika uslovima puta.vreća pijeska od 25 do 50 kg). čija dubina gazećeg sloja po dubini iznosi najmanje 4 mm. gume sa ljetnim profilom čija dubina gazećeg sloja po dubini iznosi minimum 4 mm i u priboru lanci koji se postavljaju na pogonskim točkovima u slučaju zimskih uvjeta. Izvor : Pirelli.  Za motorna vozila čija najveća dozvoljena masa prelazi 3. M+S ili M&S i znakom snježne pahuljice na stiliziranom obrisu planine s tri vrha. pri datim uslovima okoline i datoj brzini kretanja vozila (8) 3. pri temperaturama nižim od 7oC zimske gume boljim prijanjanjem obezbjeđuju znatno kraći zaustavni put i bolju upravljivost vozila. Za putnička motorna vozila i ostala motorna vozila čija najveća dozvoljena masa nije veća od 3. gume sa ljetnim profilom čija dubina gazećeg sloja iznosi minimum 4 mm i u priboru odgovarajući lanci koji se postavljaju na pogonskim točkovima u slučaju zimskih uvjeta.500 kg i autobuse: 1. a pod zimskom opremom za ova vozila podrazumijevaju se još i lanci za snijeg i priručni alat (lopata. a pod zimskom opremom za ova vozila podrazumijevaju se još i priručni alat (lopata. M+S ili M&S i znakom snježne pahuljice na stiliziranom obrisu planine s tri vrha. zimski pneumatici na pogonskim točkovima. ODRŽAVANJE PNEUMATIKA . Iako pravilnik pruža mogućnost primjene pneumatika sa ljetnim profilom i u zimskim uslovima.

Dakle.Dug eksploatacioni period pneumatika i njegovo održavanje u optimalnom stanju tokom cijelog eksploatacionog perioda podrazumijeva niz aktivnosti. Dakle. Ukoliko pritisak u pneumatiku odstupa od propisane vrijednosti izraženo je nejednako trošenje pneumatika (slika 5). Kompleksnost procesa održavanja pneumatika u potpunosti je moguće sagledati kod održavanja pneumatika za komercijalna vozila. Takođe treba izbjegavati kontakt pneumatika sa gorivom.2 Preventivno održavanje pneumatika Kod preventivnog održavanja pneumatika uglavnom se preporučuje metoda „održavanje prema stanju „ (OPS). propisana vrijednost pritiska u pneumatiku – ravnomjerno trošenje gazećeg sloja pneumatika b. Ako pneumatici nisu montirani na naplatke treba ih čuvati u položaju prikazanom na slici 4. pritisak viši od propisane vrijednosti – izraženo je trošenje središnjeg dijela gazećeg sloja . neispravni dijelovi se zamjenjuju. nastoji se produžiti njihov eksploatacioni period koliko god to bezbjednosni i ekonomski kriteriji dozvoljavaju. Slika 4. Pritisak u pneumatiku se dovodi na propisanu vrijednost. koja podrazumijeva dnevne i nedjeljne preglede pneumatika. mazivom rastvaračima i hemikalijama. graničnici kao i prisustvo poklopaca. a po potrebi pneumatik se šalje na opravku. ekološkog i bezbjednosno karaktera. nivo buke koji pneumatik emituje. pritisak niži od propisane vrijednosti – izraženo je trošenje ivica gazećeg sloja c. suvim i provjetravanim prostorijama. posljedice su ekonomskog. Vrijednost pritiska u pneumatiku bitno utiče na dužinu eksploatacionog perioda pneumatika. ventili. dužinu zaustavnog puta vozila. Primjer skladištenja pneumatika (13) 3.1 Skladištenje pneumatika Pneumatike treba skladištiti u tamnim. S obzirom da je cijena pneumatika za ova vozila visoka. Osim tehničkog stanja pneumatika i pritiska u njemu. provjeravaju se naplatci. Obim održavanja pneumatika značano zavisi od namjene pneumatika. hladnim. zaptivni prstenovi. jer pneumatici izloženi direktnoj sunčevoj svjetlosti i toploti znatno brže stare. Razlikujemo tri slučaja: a. održavanje pneumatika komercijalnih vozila podrazumijeva:     Prijem i skladištenje pneumatika Montaža i demontaža pneumatika Preventivno održavanje pneumatika Korektivno održavanje i obnavljanje pneumatika 3. vrijednost otpora kotrljanju (ekonomičnost potrošnje goriva).

b. negativna usmjerenost. Trošenje pneumatika u zavisnosti od geometrije točkova (13) . … . . Bilo koji vid nepravilne geometrije točkova (pozitivna usmjerenost. … .a... Neodgovarajuća geometrija točkova takođe doprinosi nejednakom trošenju pneumatika a negativno utiče i na ekonomičnost potrošnje goriva.. Slika 7. dubina crtica se povećava od periferije ka centru indikatora. Oblik pneumatika u zavisnosti od pritiska u pneumatiku (12) Uticaj vrijednosti pritiska u pneumatiku na dužinu eksploatacionog perioda pneumatika prikazan je na slici 6. Zavisnost dužine eksploatacionog perioda pneumatika od pritiska u pneumatiku (10) Skraćenje eksploatacionog perioda pneumatika usljed nejednakog trošenja pneumatika ne mora biti posljedica samo neodgovarajućeg pritiska u pneumatiku. c. Crtice indikatora se razlikuju po dužini ali i po dubini. . Slika 5. . … . Slika 6. zanošenje) izaziva nejednako trošenje indikatora pneumatika.. Kod optimalne geometrije točkova ravnomjerno je trošenje indikatora na obe ivice gazećeg sloja protektora. Primjer nejednakog trošenja pneumatika i indiktori koje koristi proizvođač pneumatika Continental prikazani su na slici 7.

3. Na slici 9 prikazan je izgled pohabanog (a) i ponovo urezanog protektora (b) i sama operacija urezivanja (c). Oštećenja pneumatika najviše su zastupljena na protektoru. prije urezivanja pneumatik mora biti dobro pregledan kako bi se uočila moguća oštećenja pneumatika i ocijenila njegova podobnost za urezivanje nove šare. Najčešći uzroci ovih oštećenja su oštećenja kolovoza (udarne rupe). Urezivanje novih šara u pohabani gazeći sloj Ovaj vid korektivnog održavanja predviđen je samo za pneumatike teretnih vozila i autobusa i njihovih prikolica koji nose oznaku u vidu simbola „ “ u krugu prečnika najmanje 20 mm ili riječ „Regroovable“ na obe bočne strane pneumatika (pravilnik ECE R 109).2. Opravka oštećenog pneumatika Opravka oštećenog pneumatika. tako da se nakom urezivanja dobije gazeći sloj dubine između 6 i 8 mm. a prilikom montaže treba voditi računa o uparivnju pneumatika jer je prečnik pneumatika sa urezanom šarom manji nego kod novog pneumatika. Gazeći sloj Dodatni dio gazećeg sloja predviđen za urezivanje nove šare Pojas predviđen za Dodatni pojas urezivanje nove šare Sloj debljine 2 mm ispod urezane šare Karkasa Slika 8.1. Preporučuje se da se urezivanje izvrši kada je preostala dubina gazećeg sloja minimalno između 2 i 4 mm. Poprečni presjek pneumatika za teretno vozilo predviđenog za urezivanje nove šare (13) Ne preporučuje se postavljanje pneumatika sa urezanom šarom na upravljačku osovinu.3 Korektivno održavanje pneumatika Korektivno održavanje pneumatika čine:  Opravka oštećenog pneumatika  Urezivanje novih šara u pohabani gazeći sloj  Obnavljanje (protektiranje) pneumatika 3. Na slici 8 prikazan je poprečni presjek pneumatika za teretno vozilo predviđenog za urezivanje nove šare. prelasci preko ivičnjaka ili uopšte neadekvatna eksploatacija pneumatika.3. a aktivnosti na opravci preduzima vulkanizer. oštri predmeti na kolovozu. što značajno produžava eksploatacioni period pneumatika ( proizvođači navode povećanje broja prijeđenih kilometara za oko 25 %).3. preduzima se tamo gdje je stepen oštećenja toliki da je opravka pneumatika opravdana (u prvom redu sa bezbjednosnog stanovišta). zatim boku pneumatika a potom stopi pneumatika. Urezivanje zahtijeva odgovarajuću opremu a ovaj posao obavljaju samo vulkanizeri obučeni za ovaj vid održavanja pneumatika. . Naravno.3.

3. . Laserska kontrola ispravnosti karkase i otkrivanje mikrooštećenja (14) Razlikujemo dva postupka protektiranja pneumatika: a. .. S obzirom da se neki pneumatici obnavljaju više puta tokom eksploatacije. Tu se na temperaturi od oko 140 oC novi materijal spaja sa starim. Topli postupak protektiranja ili vulkanizacija i Hladni postupak protektiranja Kod toplog postupka se cio pneumatik (gazeća i bočna površina) prevlači novim slojem gume i stavlja u kalup odgovarajuće veličine (slika 11). b. b. … .a. smanjuje se utrošak sirovine i energije za proizvodnju pneumatika a ekonomičnost eksploatacuije vozila se povećava. c. Prikaz pohabanog i ponovo urezanog protektora i operacija urezivanja (13) 3. … . … .3. Slika 9.. Pripremi pneumatika za protektiranje (skidanje preostalog starog gazećeg sloja i opravka mogućih oštećenja) prethodi detaljan pregled pneumatika i ocjena kvaliteta i pogodnosti pneumatika za obnavljanje. . Protektiranjem pneumatika produžava se eksploatacioni period pneumatika.. pouzdan pregled pneumatika podrazumijeva savremenu opremu kojom je moguće ustanoviti eventualna oštećenja noseće konstrukcije (slika 10) Slika 10. . Protektiranje (obnavljanje) pneumatika Protektiranje pneumatika predstavlja vid korektivnog održavanja pneumatika koji je danas jako rasprostranjen u svijetu.. a u gazeći sloj se utiskuje nova šara.

Slika 12. Hladni postupak vulkanizacije i različiti dezeni trake novog protektora . S obzirom da je u ovom slučaju temperatura na koju se pneumatik zagrijava znatno niža nego kod toplog postupka. Lijepljenje trake na pneumatik zahtijeva zagrijavanje pneumatika koje se odvija u komori (autoklav) na temperaturi od oko 90 oC (slika 14). ovo zagrijavanje ne utiče na promjenu strukture pneumatika. Protektiranje vulkanizacijom u kalupima Visoka temperatura protektiranja dozvoljava samo jedno obnavljanje pneumatika ovim postupkom. Protektiranju se danas podvrgavaju pneumatici za razne kategorije motornih vozila. ali najzastupljenije je protektiranje pneumatika na autobusima. kao i na radnim mašinama. Kod hladnog (klasičnog) postupka.Slika 11. protektor se u vidu trake ili prstena nanosi na prethodno pripremljenu gazeću površinu (slika 12 i 13). vozilima za prevoz tereta (kategorija N i O). pa je ovim postupkom moguće isti pneumatik obnoviti više puta. Drugi nedostatak ovog postupka je visoka cijena opreme za protektiranje jer svaka dimenzija pneumatika zahtijeva odgovarajući kalup.

2008. Ekonomičnost eksploatacije protektovanog i novog pneumatika Zahtjevi koje treba zadovolje obnovljeni pneumatici propisani su pravilnicima ECE R 108 i ECE R 109. Nanošenje protektora u vidu prstena (14) Slika 14. Nakon protektiranja pneumatika prema pravilnicima ECE R 108 i ECE R 109. ukupnoj masi i osovinskom opterećenju vozila. Podaci u tabeli su rezultat ekonomske analize za vozni park SP „Lasta“ (Beograd). godine) se zahtijeva da na bočnoj strani moraju imati oznaku „RETREAD“ i šifru kada je izvršeno obnavljanje. eksploatacioni period obnovljenog pneumatika je za 20% kraći od eksploatacionog perioda novog pneumatika i pneumatik se jednom obnavlja.1. o uređajima i opremi koju moraju da imaju vozila i o osnovnim uslovima koje moraju da ispunjavaju uređaji i oprema u saobraćaju na putevima) od obnovljenih pneumatika (koji se koriste na registrovanim vozilima u BiH nakon 1. pneumatici se podvrgavaju ispitivanjima koja su identična onima kojima podliježu novi pneumatici. U pravilniku koji tretira obnovljene pneumatike na području BiH (Pravilnik o dimenzijama. a u obzir je uzeto sljedeće: troškovi obnavljanja iznose 50% nabavne cijene novog pneumatika. Komora za zagrijavanje –autoklav(14) Pokazalo se da je ovaj vid održavanja pneumatika ekonomski opravdan. . Ispostavilo se da su jedinični troškovi eksploatacije obnovljenog pneumatika po kilometru manji za 17% u odnosu na novi pneumatik. u Tabeli 1 dat je prikaz troškova eksploatacije pneumatika po prijeđenom kilometru za slučaj zamjene pohabanog pneumatika novim pneumatikom (a) i obnovljenim pneumatikom (b). pogotovo ako se isti pneumatik može obnoviti više puta. te da posjeduju homologacijsku dokumentaciju. Da bi se izbjegla moguća subjektivnost proizvođača pneumatika ili firmi koje se bave protektiranjem pneumatika u pogledu ekonomske opravdanosti. Iako naši propisi ne tretiraju način postavljanja obnovljenih pneumatika korisnici ponekad izbjegavaju postavljanje ovih pneumatika na točkove upravljačke osovine. Tabela 1.Slika 13.

koja je posljedica odvajanja gazećeg sloja i zapaljenja pneumatika (pneumatik je bio star 6 godina i protektiran a nalazio se na upravljačkoj osovini). • Da li indeks nosivosti i brzinska karakteristi zadovoljavaju za dato vozilo. Propusti u bilo kojoj fazi protektiranja pneumatika (pregled istrošenog pneumatika. Odvajanje gazećeg sloja sa protektiranog pneumatika 4.U Srbiji propisi ne dozvoljavaju postavljanje obnovljenih pneumatika na upravljačku osovinu. TEHNIČKI PREGLED PNEUMATIKA S obzirom da je pneumatik sastavni dio točka. pa se na tehničkom pregledu provjerava: • Opšte stanje pneumatika (ustanoviti eventualno postojanje oštećenja. ispupčenja. brzinske karakteristike.nepoželjni su u prvom redu iz bezbjednosnog razloga ali i zbog smanjenog konfora u eksploataciji (osjećaj trešenja vozila.) Eventualno odvajanje protektora sa obnovljenog pneumatika tokom vožnje može izazvati trenutno gubljenje pritiska u pneumatiku i gubitak kontrole nad vozilom. vrsta. priprema pneumatika za protektiranje. nepravilnost trošenja pneumatika). Kod provjere protektiranih pneumatika koji se prepoznaju po oznaci „RETREAD“ i šifri datuma protektiranja. naplataka (provjera postojanja deformacija. Na slici 15 prikazan je ostatak pneumatika nakon saobraćajne nezgode. nosivost. pregled pneumatika je neodvojiv od pregleda točka kao jedne cjeline. loša upravljivost i sl. Slika 15. napuklina. nanošenje novog protektora i ispitivanje protektiranog pneumatika) . marka i tip na gumama na istim osovinama. . jenoobraznosti svih vijaka na istom točku i zadovoljenja namjene) • Dubina gazećeg sloja • Dimenzije. konstrukcija. procedura je ista kao i kod pneumatika koji nisu protektirani uz konstataciju u napomeni da se radi o protektiranim pneumaticima. korozije) i spojnih vijaka (provjera postojanje svih vijaka. oštećenja. a ukoliko se koriste na turističkim i međugradskim autobusima moraju biti deklarisani da se mogu koristiti do brzine od 100 km/h (Pravilnik o podeli motornih i priključnih vozila i tehničkim uslovima za vozila u saobraćaju na putevima).

Katalog „ Michelin Trucks Technical Brochure“ 8. Katalog proizvoda za 2008. sistem upravljanja) zavisi od stanja pneumatika tokom eksploatacionog perioda. evidentno je da ispravnost pneumatika bitno utiče na bezbjednost učesnika u saobraćaju. Darko Knežević: Tehnologija tehničkog pregleda vozila – priručnik za voditelje i kontrolore.com 14.Pravilnik o dimenzijama. LITERATURA: 1. 2010. ZAKLJUČAK Detaljnim analizama saobraćajnih nezgoda koje je radila Dekra za područje Njemačke.eu 12. 9.rs .com 13. Službeni Glasnik BiH broj 6/06. o uređajima i opremi koju moraju da imaju vozila i o osnovnim uslovima koje moraju da ispunjavaju uređaji i oprema u saobraćaju na putevima. pravilne eksploatacije i adekvatnog održavanja. Doboj.bridgestone. Vladimir Momčilović. 2.5. Sužbeni Glasnik Republike Srbije“.85 % saobraćajnih nezgoda kvarovi na vozilu su bili doprinoseći faktor nastanka saobraćajne nezgode.conti-truck-tires. http:// www. . 6. Predrag Gavrić. broj 40/2012 .Pravilnik o saobraćaju u ziskim uvjetima. sportska terenska vozila 4x4 i kombije.Pravilnik o podeli motornih i priključnih vozila i tehničkim uslovima za vozila u saobraćaju na putevima 6. Gradimir Danon. Aleksandar Milašinović.u 3. godinu – „Pirelli“ – gume za automobile. http:// www. ustanovljeno je: .4. 5. Katalog proizvoda za 2011. sportska terenska vozila 4x4 i kombije.pneutech. jasno je da su neispravnosti pojedinih sistema na motornim vozilima u BiH česti uzročnici saobraćajnh nezgoda. Službeni Glasnik BiH broj 6/06. 7. Beograd. 10.85 % saobraćajnih nezgoda kvar vozila je vjerovatni uzrok i . godinu – „Pirelli“ – gume za automobile.obnovljeni pneumatici Bandag i Bridgestone 11. Ako se uzme u obzir da je starost voznog parka na području BiH znatno veća i da je održavanje motornih vozila na nižem nivou nego u razvijenim zemljama EU. 3. Pravilnici Ekonomske komisije UN za Evropu ECE R 108 i R109. http://www.95 % saobraćajnih nezgoda direktna je posljedica kvarova na vozilu.u 3. Katalog proizvoda za 2008. Steva Bunčić: Eksploatacija i održavanje pneumatika komercijalnih vozila. 4. godinu .yokohama-online. Ova činjenica nam nameće obavezu pažljivog biranja pneumatika. 2009. http:// www. Imajući u vidu da je kretanje vozila u drumskom saobraćaju uslovljeno stalnom interakcijom pneumatika i podloge i da korištenje punog potencijala pojedinih sistema vozila (sistem kočenja. ukupnoj masi i osovinskom opterećenju vozila.