You are on page 1of 21

ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΕΡΑΤΥΡΑΣ

�Iερα Μονη Άγίου Άσανασίου
Έράτυρας
του μοναστηριου δε λύνεται ευκολα, γιατι

<Η Έράτυρα­
Θέση του μοναστηριου

δεν ύπάρχουν γραπτες πηγές. <Η προφο­
ρικη παράδοση αναφέρει δτι το μοναστήρι

Έράτυρα, ή πα λια Σέ λιτtα, εΙναι

ηταν ψηλότερα απο τη σημερινή του θέση,

μια απο τις ανθουσες κοινότητες

στην τοποθεσία «πα λιοκόtιανη»

11

«παλιο­

του Νομου Κοtάνης. Για την ίστο­

μονάστηρο». Ή αποψη δτι χρονολογικα

της. τους οικισμους της ΡωμαΊ'κης

μπορουμε να αναχθουμε στο 1600 εΙναι

έ::οχης. τή «Σκμδρα» και τά «Σιδεροκά-

ατεκμηρίωτη και πιθανολογειται δτι χρονο­

p.G

. α». βόρεια της σημερινης κωμόπολης

λογία ιδρυσης εΙναι το 1700.

'α:α τα Βυtαντινα χρόνια, την ανάδειξή της

Κατα το χρονικο διάστημα 1700-1794 το

ε'ια απο τα κέντρα με οικονομικη και πο­

μοναστήρι ακμάtει, καθως φαίνεται απο τη

",!:ωτικη ανοδο κατα την Τουρκοκρατία,
"ράφτηκαν' πολλα με αποκορύφωμα τη μο­

μεγάλη βιβ λιοθήκη που διέθετε και τους
εγγράμματους

�/Ο'tραφία του Άθανασίου Γιομπλάκη.

γουσαν τη μουσικη και την άγιογραφία. Ή

μοναχους

που κα λ λιερ­

οικονομικη και πνευματικη ανοδος της

Το μοναστήρι του άγίου Άθανασίου βρί­

Έράτυρας κατα το 180 αιώνα εΙχε τον αντί­

ειαι τρία χιλιόμετρα βόρεια της Έράτυ­

κτυπό της στο μοναστήρι της.

ρας. στους νότιους πρόποδες του Σινιάτσι­
ου. σε γραφικότατη τοποθεσία, στο μέσο

την πολύπλευρη δραστηριότητα του μο­

.ας δενδροφυτευμένης περιοχης. Ή μετά­

ναστηριου διέκοψε ή καταστροφικη πυρπό­

βαση απο την Έράτυρα στο μοναστήρι γί­
αι με δρόμο κα λης βατότητας, στο

λησή του το 1794, της όποίας δεν γνωρίtου­
με την εκταση, φαίνεται δμως πως ηταν

έ'/διάμεσο του όποίου ύπάρχουν δύο αλλοι

σχεδον καθολική. Το μοναστηριακο συ­

'.αοί. της Παναγίας και του άγίου Νικολάου,

γκρότημα, ακολουθώντας την επικρατουσα

χαρακτηριστικοι του 180υ αιώνα.

μοναστηριακη αρχιτεκτονική, περιλάμβανε

.'ε τ

'

στο μέσο το καθολικο και γύρω τα διώροφα
κτίσματα με ψη λους τοίχους και πολεμί ­

<Ίδρυση και λειτουργία

στρες. Στη βόρεια π λευρα κτίστηκε ενας
Το σημερινο καθολικο της Μονης, σύμ-

οχυρωματικος πύργος, στερεότατο οικοδό­

ωνα με επιγραφη χαραγμένη στη δεξια γω­

μημα, ή περιώνυμη «Κούλια», στην όποία

'/�α του δυτικου τοίχου, εΙναι κτίσμα του

ευρισκαν καταφύγιο σε καιρους διώξεων και

ϊ97. Το 'ίδιο ετος ό μητροπολίτης Σισανίου

επιδρομων οί ΈρατυρεΙς. Ή ανέγερση συ­

'αι Σιατίστης Νεόφυτος γράφει ιδιοχείρως

νεχιtόταν επι πολ λα χρόνια, αφου ό 'Άγγλος

σ,ον κώδικα της μητροπόλεως δτι το μονα­

περιηγητης W. Leake, δταν το 1805 πέρασε

σ τ ή ρι πυρπολήθηκε απο κακοποιους και

απο το μοναστήρι, βρηκε μόνο τρει ς μονα­

ά'ιοικοδομήθηκε επι των ήμερων του. Ή

χούς, γιατι οί αλ λοι ταξίδευαν για να συγκε­

'ραπτη αυτη μαρτυρία επιβεβαιώνει το γε­

ντρώσουν χρήματα και να τελειώσουν οί

γο'ιος δτι ό ναος του 1797 δεν εΙναι ό

εργασίες.

:φωτος και δτι το μοναστήρι ίδρύθηκε πα­

την περίοδο μετα την ανοικοδόμηση της

λ!ότερα. Το tήτημα για το χρόνο ιδρυσης

Μονης δεν εχουμε την ακτινοβολία, που

131

ύπηρχε πριν απο την πυρπόληση. Δεν πα­
ρoυσιά�εται μοναχικο δυναμικο ικανης παι­
δείας, σοβει οικονομικη κρίση και το μονα­
στήρι χάνει την αυτοδυναμία και αυτοδιοί­
κησή του, καθιστάμενο ενοριακο και επο­
πτευόμενο απο λαοι"κους Έρατυρεις, εκλεγ­
μένους απο τον λαο και διορισμένους απο
τον μητροπολίτη. Το 1802 πέθανε ό ήγούμε­
νος Νεόφυτος, το 1821 οι επιδρομες των
γκέκηδων ερήμωσαν το μοναστήρι, το 1826
ήγουμένευε ό Καλλίνικος, ανθρωπος ολιγο­
γράμματος αλλα πρακτικος και δραστή­
ριoς. Ό διάδοχος του Καλλίνικου, Λεό­
ντιος, κάτοχος παιδείας, τακτοποίησε τα
βιβλία που εΊχαν διασωθει. Σταθμο αποτε­
λει ή λεγόμενη αποκατάσταση με απόφαση
του μητροπολίτη Λεοντίου (1835 -1852) και
των Έρατυρέων, Όπως φαίνεται στον κώδι­
κα της μητροπόλεως. Σύμφωνα με το κείμε­
νο, στις 25 Νοεμβρίου 1841 οι πληρεξούσιοι
της κοινότητας Σελίτσης μα�ι με τον ιερο­
μόναχο Κύριλλο �ήτησαν απο το μητροπο­
λίτη τήν «αποκατάσταση», με τοποθέτηση
ως ή γουμένου του Κυρίλλου και με βοηθο
τον πνευματικό του υιο Συμεών.
Το 1869 ή γουμενεύει ό Μεθόδιος, ό
όποιος το 1870 πηγε στην Κωνσταντινούπο­
λη για να συγκεντρώσει χρήματα απο τους
εκει Έρατυρεις για τη συντήρηση του μο­
ναστηριου. Το 1878 το μοναστήρι ηταν κα­
ταφύγιο και όρμητήριο ανταρτικων όμάδων,
Όπως του Νταβέλη και του Λεωνίδα. Πολύ­
τιμες ηταν και οι ύπηρεσίες κατα το Μακε­
δονικο Άγώνα με την απόκρυψη πολεμοφο­
δίων, που προέρχονταν απο το νότο και
πρooρί�oνταν για τα ανταρτικα σώματα στο
Σινιάτσικο. Κατα τους απελευθερωτικους
αγωνες του 1912, Όταν ή περιοχη δεινοπα­
θουσε απο τις αγριότητες του περιβόητου
Μπεκηρ Άγα, πολλοι βρηκαν καταφύγιο
στήν «Κούλια». Ήγούμενος σ' Όλη αυτη την
περίοδο μετα τον Μεθόδιο (1870), για μια
σχεδον πεντηκονταετία ηταν ό Έρατυρέας
αρχιμανδρίτης Γαβριηλ Γκαντώνας. ό
όποιος κατα διαστήματα αποσυρόταν στο
ατομικό του ασκητήριο. ε ειδη το μο ια-

στήρι ως ενοριακό, με επιτρόπους και επι­
σKέπτες' δεν τον αφηνε στη μοναστική του
ηρεμία.
Ή κατάσταση του μοναστηριου μετα την
απελευθέρωση δεν ηταν ευχάριστη. Οί δύ­
σκολες συνθηκες της Τουρκοκρατίας αφη­
σαν τα 'ίχνη τους. Στο ανθρώπινο δυναμικο
ηταν μόνο ό ήγούμενος Γαβριηλ και απο κτι­
ριακη αποψη ύπηρχαν προβλήματα. Ή
φρουριακή «Κούλια» εΊχε καταστει έτοι­
μόρροπη, γι' αυτο το 1915 εκτισαν καινούρ­
για στην ανατολικη πλευρά. Ή περιουσία ο
Όπως φαίνεται σε πίνακα του 1915, αποτε­
λουνταν απο δασικη εκταση, καλλιεργήσιμα
χωράφια, αιγοπρόβατα και μελίσσια. Άπο το
1917 ως το 1919 ήγούμενος του μοναστηριουο
Όπως και της Παναγίας Μικροκάστρου με το
όποιο ηταν ένωμένο, ηταν ό αρχιμανδρίτης
Δωρόθεος Κορακίδης. Το 1919 ανέλαβε
ή γούμενος ό Άρχιμανδρίτης Άγαθάγγελος
Συρμακέσης με ή γουμενοσυμβούλους τον
ιεροδιάκονο Γρηγόριο Κανελλακόπουλο και
τον μοναχο Έπιφάνιο, Όπως φαίνεται σε
πρωτόκολλο, το όποιο δεν εΙχε ύπόψη ό
Άθανάσιος Γιομπλάκης και γι' αυτο γράφει
Ότι τελευταιος ή γούμενος ηταν ό Γαβριηλ
Γκαντώνας, ό όποιος εμεινε βέβαια στο μο­
ναστήρι ως το θάνατό του, το 1938.
Το 1930-32, με τη συγχώνευση των μονα­
στηριων της επαρχίας σε ενα, το μοναστήρι
του Άγίου Άθανασίου δεν αναφέρεται στα
μετόχια, επειδη απο νωρίτερα ηταν χαρα­
Kτηρισμένo ως «ενοριακό» και απο το 1928
ή περιουσία εΊχε περιέλθει όλόκληρη στη ι
κοινότητα. Μετα τον πόλεμο, το 1948. φι­
λοπρόοδοι Έρατυρεις δημιούργησαν Σύλ­
λoγo με σκοπο την ανασυγκρότηση του μο­
ναστηριου και την τουριστική του αξιοποίη­
ση. Στο Σύλλογο αυτο ή κοινότητα παραχώ­
ρησε την κτηματικη περιουσία και εγι ια'
αρκετες ανακαινιστικες εργασίες κα.
ασφαλτόστρωση του δρόμου. 'Έτσι το ίστο­
ρικο μοναστήρι σήμερα αποτει εί έθ ι! Ο
μνημείο, θρησκευτικο κέντρο και ό.ο ά'ια­
ψυχης των "Ερα υρέω'l. Ιε [δωί εοη � α70
Α' �O"
μπρό-ητα !OΡ7ά�ε-:α.

ι

.

-

:-GOr.

α·ιoυαρ�oυ. �ημερα. με Τ/'Ι άνασύ­

Ίανουαρίου. ημέρα πανηγύρεως της Μο­

70υ μοναστηριού. ηγούμενος ειναι Ο

νης. Και στις δύο τοιχογραφίες ύπάρχει ή

σ :-ήρ ω ς αρχιμανδρίτης Νικόλαος Ά λε­

χρονολογία 1826.

ς:Όυ. ό όποΤος ευλαβούμενος την ίερη Πα­

Το ίερο βημα xωρί�εται απο τον κυρίως
ναο με ξυλόγλυπτο τέμπλο, το οποίο εκτεί­

αδοση αγωνί�εται με πολυ �ηλo για την
έ::α'ιαλειτουργία της Μονης εργα�όμενoς

'1εται σ' ολόκληρο το πλάτος και το ϋψος

άλιστα «ταις ιδίαις χερσί». 'Ήδη Ο ευλα-

του καθολικου, με κάμψη γωνίας 450 στΊς

6έστατος ίεροδιάκονος καΊ στενος συνερ­

δύο ακρες. Το τέμπλο ακολουθεί την κα­

"άτης του, π. Νικηφόρος Μητρούδης έτοι­

θιερωμένη τριμερη διάρθρωση, τις τρείς

μά�εται να συστήσει τον πρωτο Μοναστικο

oρι�όντιες

ρηνα στην ίερα Μονή.

�ωνες.

τα

βημόθυρα,

που

μαλλον εΊναι παλιότερης εποχης, επιχρυ­
σωμένα, xωρί�oνται σε τρείς �ωνες, απ' τις
οποίες οί δύο κάτω περιέχουν εικονίδια με

Το ι<ασολιι<ο

φυτικη διακόσμηση, της τεχνικης του εξερ­
Το καθολικο του μοναστηριού εχει μελε­

γου ανάγλυφου, ενω το πάνω τμη μα εχει

τήσει καΊ αποτυπώσει ή Αιμιλία Στεφανί­

καλλιτεχνηθεί με την τεχνικη του κεντητου

δου-Φωτιάδου. 'Όπως δείχνει ή με κερα­

στον αέρα,

μικα πλακίδια επιγραφή, κτίστηκε το 1797

φυτά, πτηνα και. �ωα. Στις περισσότερες

στη θέση του πρώτου που πυρπολήθηκε.

δεσποτικες εικόνες αναγράφονται οί αφιε­

azur,

και εχει διακοσμηθεί με

ρωτες με χρονολογία 1804.

εν γνωρί�oυμε τον τύπο εκείνου τού ναού,
πρέπει δμως να ηταν αθωνικου τύπου,

Μας προξενεί εντύπωση δτι ολόκληρος

αφου ο δεύτερος ναός, Ο σημερινός, εΊναι

ο ναός, εκτος απο την κόγχη της προσκο­

μεν τρίκλιτη βασιλική, διατηρεί δμως τΊς

μιδης και την κόγχη του «θαλασσιδίου» στο

πλευρικες κόγχες (χορούς). Το μόνο έπομέ­

βόρειο τοίχο, δεν εχει άγιογραφηθεί, παρό­

νως στοιχείο κατα τον αθωνικο τύπο εΊναι οί

λο που ή Έράτυρα ανέδειξε άγιογράφους

πλευρικες κόγχες, ενω κατα τα αλλα ο ναος

και οί κοντινες εκκλησίες της Παναγίας

φεύγει απο τα καθιερωμένα μοναστηριακα
πρότυπα, ακολουθώντας τον ρυθμο της βα­

(1763), του Άγίου Νικολάου (1737) και των
Άγίων Άναργύρων (1715) εΊναι κατάγραφες.

σιλικης που επεκράτησε στην αψιμη Τουρ­

'Άν λάβουμε δμως ύπόψη δτι οί ναοΊ αυτοι

κοκρατία στους ενοριακους ναους καΊ στα

εΊναι αρχαιότεροι και το γεγονος δτι οί

μοναστήρια λιγότερο.

άγιογράφοι εΊχαν εκλείψει, μπορου με, σε

Οί διαστάσεις του ναου εξωτερικά, χωρΊς

συνδυασμο και με την οικονομικη καχεξία

τις κόγχες, εΊναι 20 Χ 9,80 μ., οί τοίχοι εΊναι

της Μονης, να εξηγήσουμε την ελλειψη τοι­

χτισμένοι με αργιλολιθοδομη καΊ ή κάλυψη

χογραφιων.

·ιίνεται με ένιαία ξύλινη στέγη καΊ τη γνωστη

Συμπερασματικα πρέπει να τονίσουμε

στα ανατολικα απότμηση. Δυτικα στο μέσο

δτι το καθολικο παρoυσιά�ει πλούσια τε­

ύπάρχει ε'ίσοδος που οδηγεί στο νάρθηκα,

χνικη τοπικη παράδοση καΊ παράλληλα

ένω στο νότιο τοίχο ή ασύμμετρα τοποθετη­

συμβάλλει στην παραπέρα πρόοδο της με­

μένη πόρτα οδηγεί στον κυρίως ναό. Ή βό­

λέτης των μοναστηριακων ναων της Τουρ­

ρεια καΊ ή νότια πλευρα εχουν απο τέσσερα

κοκρατίας, αφου, κατα την επισήμανση του

:ταράθυρα, ενω ή δυτικη δύο. Πάνω απο τΊς

καθηγητη Χαραλάμπους Μπούρα, δεν δό­

θύρες, μέσα σε αβαθείς κόγχες, εΙKoνί�o­

θηκε επιστημονικα ακόμη ή τελικη λύση

'ιται στη δυτικη ο Άγιος Άθανάσιος καΊ στη

στο �ήτημα της επικράτησης της βασιλικης

'ιότια ο Άγιος Κύριλλος, οί πατριάρχες

κατα το 180 και 190 αιώνα στον έλληνικο

λλεξανδρείας, που συνεoρτά�oνται στΊς 18

χωρο.

133

Ο Πίνακας του
Μακαριστού
Σεβασµιοτάτου
Μητροπολίτου
Σισανίου και Σιατίστης
στο αρχονταρίκι της
µονής

Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Εράτυρας-Παρεκκλήσιον της ιεράς μονής του
Αγίου Αθανασίου.

Βρίσκεται 2 χλμ. περίπου βόρεια της Εράτυρας, στο δρόμο για τον ΆΆγιο Αθανάσιο.
Η απλή κατασκευή και η λιτή αρχιτεκτονική της σύνθεση δεν προδιαθέτουν τον
επισκέπτη για τον εσωτερικό χώρο της εκκλησίας με την πλούσια ζωγραφική
διακόσμηση, που καλύπτει όλους τους τοίχους. Οι αγιογραφίες του 1737 είναι
μοναδικής, για το 18ο αιώνα, τέχνης.

Αξιοπρόσεκτη είναι η τοιχογραφία που αφορά το γενεαλογικό δέντρο του Κυρίου ημών
Ιησού Χριστού.