Η σημαία της οικογένειας ΠΑΝΑ1

ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ
ΕΡΕΥΝΩΝ
ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ
ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ
ΤΟΜΟΣ3(1978-1979)
Χ. Γ. ΠΑΤΡΙΝΕΛΗ
Η ΚΕΦΑΛΟΝΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΠΑΝΑ
ΚΑΙ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΠΑΝΑ ΛΟΪΖΑΤΟΥ
ΑΝΑΤΥΠΟ

1

Η ΣΗΜΑΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΝΑ

ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ
19 79

ΤΟ ΟΙΚΟΣΗΜΟ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ
ΠΑΝΑ2

2

ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΤΟ Α ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ ΣΤΟ ΤΑΦΟ ΤΟΥ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΚΑΙ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΕΠΑΜ. ΠΑΝΑ
(1838-1882)

Ε Τ Α Ι Ρ Ε Ι Α ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑΚΑ

ΧΡΟΝΙΚΑ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ
ΤΟΜΟΣ

3

(1978 - 1979)

Χ. Γ. ΠΑΤΡΙΝΕΛΗ

Η ΚΕΦΑΛΟΝΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

ΠΑΝΑ

Κ Α Ι ΤΟ Α Ρ Χ Ε Ι Ο ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΠΑΝΑ - Λ Ο Ϊ Ζ Α Τ Ο Υ

Α Ν Α Τ Υ Π Ο

ΑΡΓΟΣΤΟΛΙ
19 79

Η ΚΕΦΑΛΟΝΙΤΓΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΠΑΝΑ
ΚΑΙ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ TOT Κ Λ Α Δ Ο ΐ ΠΑΝΑ - ΛΟ-ΡΖΑΤΟΤ
(Πίνακες

Α' - Β')

1. Α ρ χ ι κ ή μου πρόθεση δεν ήταν νά εμπλακώ, μέ τό σύντομο τοϋτο
δημοσίευμα μου, στην όχι σπάνια μικρόλογη οικογενειακή ιστοριογραφία, αλ­
λά νά παρουσιάσω τό μικρό αρχείο ενός κλάδου της κεφαλονίτικης οικογέ­
νειας Πανά, τό όποιο είχα την ευκαιρία νά αναδιφήσω. Τελικά δμως θεώ­
ρησα αναγκαίο νά ανατρέξω στά ιστορικά της οικογένειας Πανα, και ειδι­
κότερα στό ζήτημα της απώτερης καταγωγής της, όταν διαπίστωσα πόσες
ανακρίβειες και αστήρικτες εικασίες έχουν έπισωρευθεϊ γ ι ά τό ζήτημα αυτό.
Πιστεύω άλλωστε ότι τέτοιες ιστορικές αναδρομές κ α ι διευκρινήσεις δεν θά
ήσαν αταίριαστες μέ τό χαρακτήρα τ ω ν «Κεφαλληνιακών Χρονικών».
2. Πρώτος τό 1904 ό κορυφαίος ερευνητής της κεφαλονίτικης ιστο­
ρίας Η λ ί α ς Τσιτσέλης έ'γραψε — Οχι χωρίς κάποια επιφύλαξη — οτι «ή οι­
κογένεια Πανά, κατά τάς έν τώ οΐκω παραδόσεις, κατάγεται έκ τής ισπανι­
κής κώμης Panades. Τό έν Αειβαθοϊ χωρίον Σπαρτιά ήτο ή παλαιά τ ώ ν
Πανάδων κατοικία, ό δέ εκεί ναός του Ά γ ι ο υ Νικολάου ήτο καθολικός» 1 .
Τον επόμενο χρόνο ό Μενέλαος Πάνας, στη μονογραφία του περί τ ώ ν Πα­
νάδων τής Ε π α ν α σ τ ά σ ε ω ς και τ ώ ν μετέπειτα χρόνων, προαναγγέλλει την
έκδοση συμπληρωματικού τεύχους (πού δέν εκδόθηκε τελικά), όπου επρό­
κειτο νά διαλάβει « κ α ι περί τής δοξασίας ότι ή οικογένεια Πανά κατάγεται
έξ ευγενούς Ισπανικής οικογενείας De P a n a s , κατελθούσης εις Ε λ λ ά δ α μετά
του Δον Ι ω ά ν ν ο υ και λαβούσης μέρος εις την έν Ναυπάκτω ναυμαχίαν τής
7 Όκτωβρίου 1571, καθ' ην κατεναυμαχήθη ό οθωμανικός στόλος. Προς τ ι ­
μήν τής οικογενείας Πανά, ώς λέγεται, έλαβε και εν χωρίον έν Ι σ π α ν ί α τό
ονομά της, κληθέν Dellos Panados» 2 . Στό παράρτημα δέ τοϋ βιβλίου του
ό Μενέλαος Πανάς δημοσιεύει βεβαίωση, πού εκδόθηκε τό 1848 από τον
τότε άρχειοφύλακα Κεφαλληνίας Σ π . Φωκά, κατά την όποια μέλη τής οικο­
γένειας Πανά μετείχαν ήδη τό 1593 στό Συμβούλιο τ ώ ν ευγενών του νη-

1. Η. ΤΣΙΤΣΕΛΗ, Κ ε φ α λ λ η ν ι α κ ά Σ ύ μ μ ι κ τ α , Α', Α θ ή ν α 1 9 0 4 , σ. 504 - 505.
2 . Μ Ε Ν Ε Λ Α Ο Υ Μ Ι Λ Τ Ι Α Δ Ο Υ Π Α Ν Α , Μονογραφία περί τ η ς καθόλου δράσεως τ η ς οικο­
γ ε ν ε ί α ς Π α ν α (και ιδίως τ ο ϋ Η λ ί α Π έ τ ρ ο υ Π α ν α ) κ α τ ά τ ό ν ίερ&ν υ π έ ρ α ν ε ξ α ρ τ η σ ί α ς τ ή ς
Ελλάδος

αγώνα τοϋ

1821 - 1828,

'Αθήνα

1905,

σ.

νθ'

τοϋ

παραρτήματος.
1

2

Χ.

Γ.

Πατρινέλη

σιοϋ 3 . Προφανώς δ άρχειοφύλακας Σ π . Φωκάς είχε υπόψη του τδ λεγό­
μενο Libro Consigli του 1593, πού σώζεται στδ Ιστορικό 'Αρχείο Κεφαλ­
ληνίας 4 .
ΕΊ'κοσι χρόνια αργότερα δ Ευγένιος Ραγκαβής ανακεφαλαιώνει τά περί
ισπανικής καταγωγής τής οικογένειας καΐ επιβεβαιώνει — βασιζόμενος στδ
αύτδ Libro Consigli — δτι πράγματι τδ 1593 δεκαοκτώ τουλάχιστον μέλη
τής οικογένειας Πανα — πού κλιμακώνονται σέ τρεις γενιές (πατέρες, γιο'^
ε γ γ ο ν ο ί ) — ή σ α ν μέλη του Συμβουλίου τ ω ν ευγενών. Τδ γεγονός αυτό, π α ­
ρατηρεί δ Ραγκαβής, καθώς επίσης και τδ δτι τέσσερις άλλοι Πανάδες φέ­
ρονται ώς ήδη πεθαμένοι σέ μεγάλη ηλικία πριν άπδ τδ 1593, μας υποχρεώ­
νει νά υποθέσουμε δτι πολύ πιδ πριν άπδ τδ 1571 (ναυμαχία Ναυπάκτου)
είχαν οί Πανάδες έλθει άπδ την Ι σ π α ν ί α στην Κεφαλονιά Β .
3. Ή υπόθεση του Ραγκαβή, ώς πρδς τούς χρονικούς υπολογισμούς,
αποδεικνύεται σήμερα ορθή. Πραγματικά οί Πανάδες είχαν πολύ πριν άπδ
τδ 1571 εγκατασταθεί στην Κεφαλονιά. Συγκεκριμένα, στις 18 Ιουλίου 1537
δ δημόσιος νοτάριος καί ιερέας Ι ω ά ν ν η ς Πανάς «ρεγιστράρε») στδ πρωτό­
κολλο του την άπδ 15 Δεκεμβρίου 1535 διαθήκη κάποιου Δημητρίου Κορισιάνου άπδ τδ 'Αράκλι. Τη διαθήκη αύτη γνωρίζουμε άπδ αντίγραφο της,
πού πέρασε τδ 1553 στδν κώδικα του δ νοτάριος του Άρακλιοϋ Ανδρέας
Α μ ά ρ α ν τ ο ς 6 . Τ Ηταν λοιπόν κ α ι δ Ι ω ά ν ν η ς Πάνας νοτάριος Άρακλιοϋ ;
Εϊναι πάντως δ πρώτος Πανάς πού συναντάμε στην Κεφαλονιά. Αργότερα,
σέ συμβόλαιο τής 12 Φεβρουαρίου 1568, μνημονεύεται δ « Α ν τ ώ ν η ς Πανάς
τοΰ Ανδρέα» άπδ «χωρίον τοϋ Σπαρτέος» 7 . "Εκτοτε τά Σπαρτιά μαρτυροϋνται ώς ή μόνιμη εστία τ ω ν Πανάδων.
4. "Οσο γ ι ά την υποτιθέμενη ισπανική κ α τ α γ ω γ ή τής οικογένειας, Ιχε'
κανείς νά παρατηρήσει τά έξης : α' -Εγκατάσταση Ι σ π α ν ώ ν στήν Κεφαλο-

3.

Αυτόθι,

σ.

α'.

4. Πρόκειται νά εκδοθεί άπό τον κ. Νίκο Γ. Μοσχονα.
5.

EUGENE

RIZO

RANGABE,

Livre

d'or

Cephalonie, Α θ ή ν α 1 9 2 6 , σ. 4 9 2 - 9 3 . Α ν τ λ ώ ν τ α ς
και

τον

Ραγκαβή,

διάφοροι

επαναλαμβάνουν τά περί
τ ι κ ό άρθρο σ τ η

αΜεγάλη

αρθρογράφοι

la

Noblesse

και

τ η ς οικογενείας

Εγκυκλοπαίδεια»,

Ionienne,

τόμ.

B' :

άπό τον Τ σ ι τ σ έ λ η , τον Μεν. Π α ν α

εγκυκλοπαιδειών

ισπανικής καταγωγής
Έλλην.

de

ΙΘ',

σ.

άλλων

Πανα

510).

δημοσιευμάτων

(βλ.

π.χ.

Δεν ξέρω

τό

σχε­

ποϋ στηρί­

ζ ε τ α ι ή Μ Α Ρ Ι Α I. Μ Α Ρ Κ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ (Δημήτριος Πάνας - Κ α π ι τ σ ή ς , ((Κεφαλονίτικη Πρόο­
δος», τ ε ύ χ η 4 5 - 4 6 , Σ ε π τ . - Ό κ τ . 1 9 7 5 , σ . 1 7 1 - 3), π ο ύ σ η μ ε ι ώ ν ε ι δ τ ι « κ α τ ά π α ρ ά δ ο σ ι ν

οικογένεια

Πανα)

κατάγεται

άπό

την

Villafranca της

Ισπανίας».

6. Ό κώδικας απόκειται στο Ι σ τ ο ρ ι κ ό Α ρ χ ε ί ο Κεφαλληνίας.

Ή

μνεία τοϋ Ι ω ά ν ν η

Πανα στο φ. 1 3 β .
7 . Βλ.

κ ώ δ ι κ α νοταρίου

Α ν δ ρ έ α Μαυροϊωάννη

(στο Ι σ τ ο ρ ι κ ό

Αρχείο

Κεφαλληνίας)

φ . Ι α . Κ α ι τ ά δύο έ γ γ ρ α φ α (περί Ι ω ά ν ν η κ α ί π ε ρ ί Α ν τ ώ ν η Π α ν α ) μ ο ϋ τ ά υ π έ δ ε ι ξ ε ό φ ί ­
λος

γιατρός

καί

ιστοριοδίφης

κ.

Γεράσιμος

Πεντόγαλος.

Ή

Κεφαλονίτικη

3

οικογένεια Π α ν α κτλ.

οΰτε μαρτυρεϊται οΰτε φαίνεται πιθανή 8 . β' - Τό όνομα

νια τό 16ο αιώνα

De P a n a s κ α ι τό τοπωνύμιο Dellos Panados είναι ανύπαρκτα στην Ι σ π α ­
νία, οΰτε σημαίνουν τίποτε στα ισπανικά. γ ' - Ή ετυμολογία τοϋ επωνύμου
είναι προφανώς ελληνική : Πανάς = ό κατασκευαστής ή έμπορος πανιών,
κατά τό Ψωμάς, Κρασάς, Μεταξάς κ λ π .
Σύμφωνα μέ τις ενδείξεις πού μπόρεσα νά συγκεντρώσω, ή οικογένεια
Πανά κατάγεται άπό τήν "Ηπειρο κ α ι ειδικότερα άπό τά Ι ω ά ν ν ι ν α . Συγ­
κεκριμένα, στό Μητρώο Β' τής Ε λ λ η ν ι κ ή ς Αδελφότητας τής Βενετίας κ α ­
ταχωρίζεται έγγραφη ώς μελών τής Αδελφότητας, μέ χρονολογία 6 Δεκεμ­
βρίου 1533, τοϋ « S e r Zorzi P a n a da Gianina» και τοϋ — π ρ ο φ α ν ώ ς συγ­
γενούς του — « S e r Zuan P a n a » 9 . Είναι οί πρωϊμότερες γνωστές μνείες τοϋ
επωνύμου Πανάς. Ό Γεώργιος Πανάς μαρτυρεϊται επίσης στη Βενετία κ α ι
τό 1564 ώς «Zorzi P a n a dalla Gianenaw
μνημονεύεται

στή

10

. "Ενα χρόνο νωρίτερα (1563)

Mariegola τής Αδελφότητας

ό

Pana11

Stathi

(χωρίς

κανένα άλλο προσδιορισμό). Έ ν α αιώνα αργότερα, στό βιβλίο θανάτων τής
ενορίας τοϋ S a n t ' Antonio τής Βενετίας σημειώνεται ότι την 7η Δεκεμβρίου
1676 πέθανε σέ ηλικία 64 ετών ό Νικόλαος Πανάς τοϋ Μάνου, άπό τά Ι ω ά ν ­
νινα 1 2 . Τοϋ Νικολάου αύτοΰ Πανά είναι γ ν ω σ τ ή κ α ι ή διαθήκη, άπό τήν οποία
φαίνεται ότι ό Νικόλαος ήταν έ'μπορος 1 3 .
'Αφοΰ λοιπόν οί πρωϊμότερες μαρτυρίες περί τής οικογενείας Πανά τήν
εντοπίζουν στά Ι ω ά ν ν ι ν α , είναι εόλογο νά δεχθοΰμε ότι οί Πανάδες πού εμ­
φανίζονται στήν Κεφαλονιά άπό τό 1537 και πέρα αποτελούν κλάδο τής ηπει­
ρωτικής εκείνης οικογένειας. Πρέπει δέ νά σημειωθεί ότι ώς τά τέλη τοϋ
8. Εΐναι εκπληκτική ή ευπιστία τοϋ κριτικότατου
προφορικές παραδόσεις,
Κεφαλονιάς,

σ χ ε τ ι κ έ ς μ έ τ ή ν απώτερη

δπως είναι δυσεξήγητη

ή

κατά

τ ά ά λ λ α Τ σ ι τ σ έ λ η προς

κ α τ α γ ω γ ή διαφόρων οικογενειών τής

φιλοδοξία τόσων κεφαλονίτικων

οικογενειών νά

συνδεθούν μέ τ ή ν Ι σ π α ν ί α . Έ κ τ ο ς ά π δ τ ή ν π ε ρ ί π τ ω σ η τ η ς οικογένειας Π α ν ά , ό Τ σ ι τ σ έ λ η ς
υιοθετεί επίσης εντελώς α σ τ ή ρ ι κ τ ε ς ((παραδόσεις», κ α τ ά τ ί ς όποιες οί οικογένειες Σ κ α λ τσούνη,

Τσιμάρα,

Κοντομίχαλου

(Conte

Mikalos!),

κατάγονται

άπό

τήν

Ισπανία.

Ή

εξωφρενικότερη ϊ σ ω ς π ε ρ ί π τ ω σ η ε ί ν α ι τ ή ς οικογένειας Ρ α ζ ή , τής οποίας γενάρχης υ π ο ­
τ ί θ ε τ α ι ό Ά ρ ο υ ν ά λ Ρ α σ ί δ και α μ ε σ ό τ ε ρ ο ι
(ΤςΙΤςΕΛΗ,

δ.π.,

Α',

σ.

567,

600,

618,

9. Φ Ά Ν Η ς ΜΑΥΡΟΕΙΛΗ, Συμβολή
τίας

στό ΙΣΤ' αιώνα. Έ κ δ ο σ η

Ι σ τ ο ρ ι κ ώ ν Μελετών,
ν ο λ ο γ ί α τ ή ς ύ π ' άρ.
1 0 . Κ.
ΙΑ'

(1936),

11.

103],

πρόγονοι

ο ί δοϋκες Ρ ά τ ζ ι β ι λ τ ή ς Π ο λ ω ν ί α ς .

781).

στήν ιστορία

τής ελληνικής αδελφότητας Βενε­

τοϋ Β' Μητρώου εγγραφών

'Αθήνα 1976,

σ. 2 1 5 ,

(1533 - 1562)

άρ. έ γ γ ρ α φ η ς 2 3 4

2 3 4 ε γ γ ρ α φ ή ς ε ί ν α ι π ρ ο φ α ν ώ ς 1 5 3 3 και δ χ ι

Μ Ε Ρ Τ Ζ Ι Ο Υ , Τό έν Βενετία ή π ε ι ρ ω τ ι κ ό ν άρχεϊον,
σ.

[Βιβλιοθήκη

και 2 3 5 .

Ή χρο­

1536.

« Η π ε ι ρ ω τ ι κ ά Χρονικά»,

242.

Αυτόθι, σ . 2 4 3 .

1 2 . Κ. Μ Ε Ρ Τ Ζ Ι Ο Υ , Θ ω μ ά ς Φλαγγίνης κ α ί ό Μικρός Έ λ λ η ν ο μ ν ή μ ω ν , [ Π ρ α γ μ α τ ε ϊ α ι
της Α κ α δ η μ ί α ς Α θ η ν ώ ν ,
1 3 . Κ. ΜΕΡΤΖΙΟΥ,

9],

'Αθήνα 1939, σ.

247

σημ.

3.

Ό Μικρός Έ λ λ η ν ο μ ν ή μ ω ν , τεΰχος Β', Ι ω ά ν ν ι ν α 1 9 6 0 , σ. 8 0 .

4

Χ.

Γ.

Πατρινέλη

18ου αιώνα σε καμιά άλλη ελληνική περιοχή δεν άπαντα τό επώνυμο Πα­
νάς 1 4 .
"Οσο γ ι α την πληροφορία τοϋ Τσιτσέλη δτι οί Πανάδες ήσαν παλαιό­
τερα καθολικοί, είναι φανερό δτι πρόκειται γ ι ά προέκταση τ ώ ν περί "ισπανι­
κής καταγωγής παραδόσεων.
5. Κάτω άπδ ποιες συνθήκες μεταφυτεύθηκε δ κλάδος αυτός τ ώ ν Πα­
νάδων στην Κεφαλονιά δεν είναι δύσκολο νά εικάσουμε. "Οπως είναι γνωστό,
ευθύς μετά την οριστική εδραίωση τους στην Κεφαλονιά (1500) οί Βενετοί
προσπάθησαν, γιά λόγους αμυντικούς κυρίως, νά πυκνώσουν τον πληθυσμό
τοϋ νησιοΰ. Παραχωρώντας γαίες, φέουδα, τίτλους καί φορολογικές απαλ­
λαγές κατόρθωσαν νά προσελκύσουν μεγάλες ομάδες έποικων, Ε λ λ ή ν ω ν και
Α ρ β α ν ι τ ώ ν , άπδ την Πελοπόννησο κυρίως, άλλα καί άπδ την "Ηπειρο καί
άπδ άλλες τουρκοκρατούμενες περιοχές 1 5 . "Ετσι μέσα σέ λίγες δεκαετίες δ
πληθυσμός τοϋ νησιοΰ υπερδιπλασιάσθηκε.
Άν οί Πανάδες έ'φθασαν τότε στην Κεφαλονιά ενταγμένοι σέ κάποια
ομάδα Η π ε ι ρ ω τ ώ ν εποίκων δεν εΐναι γνωστό 1 6 . Ό χρόνος πάντως τής εγ­
καταστάσεως τους στο νησί πρέπει νά τεθεί στην πρώτη ή τή δεύτερη δεκα­
ετία τοϋ 16ου αιώνα, άφοΰ τδ αξίωμα τοϋ νοταρίου, πού φέρει τό 1537 δ
Ι ω ά ν ν η ς Πανάς, προϋποθέτει μακρά οπωσδήποτε διαμονή στον τόπο.
6. Δέν είναι γνωστό πότε ακριβώς διαχωρίζεται άπό τον κύριο κορμό
τής οικογένειας Πανα ό κλάδος τ ώ ν Πανα - Λοϊζάτων. Ό Εύγ. Ραγκαβής 17
σημειώνει ώς αρχαιότερο γνωστό γόνο τοϋ κλάδου τον Νικόλαο Πανά-Λοϊζάτο, γεννημένο γύρω στά 1755. Ά π ό τδ μικρό άρχεϊο τ ώ ν Πανα - Λοϊζάτων
γνωρίζουμε τώρα καί τδν πατέρα, τδν αδελφό καί πολλά άλλα μέλη τής οι­
κογένειας, πού εΐτε αγνοούνται, εΐτε αναγράφονται μέ εσφαλμένα ή ελλιπή
στοιχεία άπό τδν Ραγκαβή. "Ετσι, συνδυάζοντας τά δεδομένα τοϋ αρχείου
1 4 . Ε ξ α ί ρ ε σ η α π ο τ ε λ ο ύ ν ο ί Πανάδες τ ή ς Ζ α κ ύ ν θ ο υ , πού ξέρουμε δ μ ω ς δτι προέρ­
χονται άπό την
σκου,

άπδ

Κεφαλονιά.

Σπαρτιά

Συγκεκριμένα τδ

Κεφαλληνίας»

ήταν

1594

ήδη

ενας

«Θεόδωρος

εγκατεστημένος

στή

δ.π., σ . 4 9 3 , άρ. 1 1 ' π ρ β λ . κ α ί άρ. 2 1 ) . Γ ό ν ο ι τ ο ϋ ζ α κ υ θ ι ν ο ύ α ύ τ ο ϋ
σήμερα. Κ α τ ά τά αλλα, ό παλιότερος

μη Κεφαλονίτης

Πάνας,

ποτέ Φραγκί­

Ζάκυνθο

(RANGABE,

κλάδου σ ώ ζ ο ν τ α ι μέχρι

(καί μή Γ ι α ν ν ι ώ τ η ς ) Π ά ν α ς εΐναι,

ά π ' δσο μ π ό ρ ε σ α ν ά ε ξ α κ ρ ι β ώ σ ω , ό μ ν η μ ο ν ε υ ό μ ε ν ο ς σ ε έ γ γ ρ α φ ο τ ο ΰ 1 7 6 9 I o a n n e s P a n n a s
ex

Macedonia,

μων», ΙΗ'

εμπορευόμενος

(1924)

σ.

379).

στήν

Ουγγαρία

Υποπτεύομαι

γ ι α ν ν ι ώ τ ι κ ο υ κλάδου τ ή ς οικογένειας,

(βλ.

δμως

Σπ.

ΛΑΜΙΙΡΟ,

«Νέος

Έλληνομνή-

οτι κ α ί έδώ πρόκειται περί γόνου τοϋ

ά φ ο ΰ . ε ί ν α ι γ ν ω σ τ ό δ τ ι δχι σ π ά ν ι α ό ορος Μ α κ ε δ ο ­

ν ί α τ η ν εποχή εκείνη έ κ ά λ υ π τ ε κ α ί τ ή ν "Ηπειρο.
1 5 . Α . Β Α Κ Α Λ Ο Π Ο Υ Λ Ο Υ , Ι σ τ ο ρ ί α τ ο ΰ Νέου Ε λ λ η ν ι σ μ ο ύ ,
σ.

16. Ηπειρωτικής
ή

Γ', Θ ε σ σ α λ ο ν ί κ η 1 9 6 8 ,

82 - 8 3 .

οικογένεια Γκιόλμα,

846

καί
17.

Β',

σ.

καταγωγής

653.

RANGABE,

είναι

επίσης

ή

κεφαλονίτικη

π ο ύ υ π ά ρ χ ο υ ν α κ ό μ η σ τ ή ν Κ ε φ α λ ο ν ι ά . Βλ.

δ.π.,

σ.

505.

οικογένεια
ΤΣΙΤΣΕΛΗ,

Βρυώνη
δ.π.,

Α',

καί
σ.

Ή

Κεφαλονίτικη

οικογένεια

5

Πανα κτλ.

μέ τις ειδήσεις του Ραγκαβή (τις όποιες άντλησε κυρίως άπό τό Ιστορικό
'Αρχεϊο Κεφαλληνίας) έ'χουμε τον εξής γενεαλογικό πίνακα 1 8 :
Α ' — Α ν τ ώ ν ι ο ς Πανάς - Λοϊζάτος (1), γεννημένος στις αρχές του 18ου
αιώνα.
Β ' — Παιδιά τοϋ Α ν τ ω ν ί ο υ : Γρηγόριος (2)· γεννήθηκε γύρω στά 1745
καί πέθανε τό 1815 (βλ. γ ι ' αυτόν τά σχόλια στά περιγραφόμενα παρακάτω
έγγραφα ύ π ' άρ. 1 καί 2). Νικόλαος (3), γεννημένος γύρω στά 1755.
Γ'— Γιος τοϋ Γρηγορίου : Λοΐζος (4), γιατρός - πέθανε άτεκνος στή Μυ­
τιλήνη. Παιδιά τοϋ Νικολάου : Γεράσιμος (5), γιατρός καί ιδιοκτήτης φαρ­
μακείου στό Αργοστόλι" γεννήθηκε τό 1779, νυμφεύθηκε τήν Α γ γ ε λ ι κ ή
Ί γ γ λ έ σ η καί πέθανε λίγο μετά τό 1851. Α ν τ ώ ν ι ο ς (6)· γιατρός άπό τό 1808
(βλ. παρακάτω τήν περιγραφή τοϋ εγγράφου άρ. 3)· ζοΰσε ακόμη τό 1845.
Δ'— Γιος Α ν τ ω ν ί ο υ : Διονύσιος (7). Παιδιά Γερασίμου : Νικόλαος (8).
Λουΐζα (9)" παντρεύτηκε τό 1843 τον Σπυρίδωνα Φ ω κ ά - Παυλάτο. Γρηγό­
ριος (10). Μιχαήλ (11), αστυνόμος, όπως καί ό αδελφός του Γρηγόριος, στήν
περιφέρεια τής Λειβαθώς κατά τήν τελευταία περίοδο τής άγγλοκρατίας, ύπολιμενάρχης Ληξουρίου τό 1882 - γεννήθηκε τό 1825, νυμφεύθηκε τό 1854
τήν Α σ η μ ί ν α Πανά - Δοναδάτου καί πέθανε το 1 9 0 0 1 Β . Αθανάσιος (12),
έμπορος στή Ρουμανία" νυμφεύθηκε τήν Τασούλα Άραβαντινοΰ.
Ε'— Παιδιά Γρηγορίου (10) : Σπυρίδων (13)' έζησε στή Ρωσία. Γε­
ράσιμος (14)" νυμφεύθηκε τη Διαμαντίνα Κοντεστιάρη" έζησε στον Πειραιά.
Ιίαναγής (15)" νυμφεύθηκε τήν Ευγενία Φραγκοπούλου" έζησε στον Πειραιά.
'Αδελαΐς (16)" παντρεύτηκε τον Σωκράτη Γρηγ. Βαλλιάνο. Παιδιά τοϋ Νικο­
λάου (8) : Λοΐζος (17). Ε λ έ ν η (18)" παντρεύτηκε τον Θεόδωρο Πεφάνη.
Παιδιά τοϋ Μιχαήλ (11) : Γεράσιμος (19), έμπορος στή Ρουμανία" νυμφεύ­
θηκε τήν Α σ π α σ ί α - Πατσή Φραγκοπούλου. Παναγής (20), έμπορος στή Ρου18. Αριθμούνται

μέ ελληνικούς αριθμούς οί γενιές

1 9 . Γ ι ά τον Γρηγόριο κ α ί Μιχαήλ Π α ν α
Σ κ η ν α ί Σ π α ρ τ ι α ν α ί , ή τ ο ι τ ά ά θ λ α δύο

και

μέ αραβικούς τά

βλ. τ ό φ υ λ λ ά δ ι ο

αδελφών, έν

Πάτραις,

άτομα.

τοϋ Π. Χ Α Ρ Α Λ Α Μ Π Ι Δ Ο Υ ,
έκ

τής τυπογραφίας «Αί

Π ά τ ρ α ι » , 1 8 5 7 , όπου ο ί δύο α δ ε λ φ ο ί Π α ν ά κ α τ η γ ο ρ ο ύ ν τ α ι γ ι ά α υ θ α ι ρ ε σ ί ε ς κ α ι γ ι ά σ υ ν ε ρ ­
γασία

μέ κακοποιούς τ ή ς περιοχής πού

απόκειται στή
άρ.

10825).

Γεννάδειο

Βιβλιοθήκη

αστυνόμευαν.

(βλ.

Μοναδικό

ΓΚΙΝΗ - ΜΕΞΑ,

Στό εξώφυλλο κ α ί στήν τ ε λ ε υ τ α ί α σελίδα ή

αντίτυπο τοϋ

"Ελληνική

φυλλαδίου

Βιβλιογραφία,

κ τ η τ ο ρ ι κ ή ένδειξη :

«Ν.

Γ',

ιερεύς

Π ο λ λ ά ν η ς » . Π ρ ό κ ε ι τ α ι β έ β α ι α γ ι ά τ ο ν γ ν ω σ τ ό λ ό γ ι ο Κ ε φ α λ ο ν ί τ η Ιερέα Ν ι κ ό λ α ο Π ο λ λ ά ν η .
"Οσο γ ι ά τ ο ν σ υ γ γ ρ α φ έ α τ ο ϋ φ υ λ λ α δ ί ο υ Π . Χ α ρ α λ α μ π ί δ η , δέν ε ί ν α ι ά λ λ ο ς άττό τ ο ν γ ν ω σ τ ό
λόγιο,

ριζοσπάστη

Τ Σ Ε Λ Η , ο.π., Α ' ,

πολιτικό
σ.

καί

507 - 10),

δημοσιογράφο
κάτοικο

τότε

Παναγιώτη
Σπαρτιών,

Χαραλάμπους
δ όποιος

Πανά

(βλ.

επανειλημμένα

ΤςΙ-

μνημο­

νεύεται στό φυλλάδιο ώ ς ένα άπό τ ά θ ύ μ α τ α τ ή ς ασυδοσίας τ ώ ν α σ τ υ ν ό μ ω ν α δ ε λ φ ώ ν Π α ν ά .
Α κ ρ ι β ώ ς δέ,
ή

επειδή

αγγλική διοίκηση,

άπό

τό

στό
ό

ήμιψευδώνυμο

φ υ λ λ ά δ ι ο ε π ι κ ρ ί ν ο ν τ α ι δ ρ ι μ ύ τ α τ α τ ό σ ο ο ί α δ ε λ φ ο ί Π α ν ά , δσο κ α ί
σ υ γ γ ρ α φ έ α ς έκρινε
:

Π.

φ ρ ό ν ι μ ο ν ά π ρ ο σ τ α τ ε ύ σ ε ι τον ε α υ τ ό τ ο υ

[=Παναγιώτης]

Χαραλαμπίδη;

[=γιός

Χαραλάμπους].

πίσω
Άς

σημειωθεί δτι πρόκειται π ι θ α ν ώ τ α τ α γ ι ά τό πρώτο αυτοτελές πολιτικού χαρακτήρα δημο-

Χ. Γ.

6

Πατρινέλη

μανία* νυμφεύθηκε την Καλλιόπη Κοκκόλη. Βικτωρία (21). Α γ γ ε λ ι κ ή (22);
παντρεύτηκε τον Δημοσθένη Δομένικο. Νικόλαος (23) (γενν. 1866, πέθ. 1933).
έμπορος στη Ρουμανία" νυμφεύθηκε τό 1906 τήν 'Ανδρονίκη Παντελέου.
Αικατερίνη (24)· παντρεύτηκε τον Αδαμάντιο Λικιαρδόπουλο. Ε λ έ ν η (25)'
παντρεύτηκε τον Γεράσιμο Τραυλό. Παιδιά τοΰ Αθανασίου (12): Αριστείδης
(26). Η λ ί α ς (27), έ'μπορος στο Λιβόρνο ( 1 8 5 0 - 1865). Ανδρέας (28)· νυμ­
φεύθηκε τήν Αικατερίνη 'Αντων. Πανα - Ντονάδου. Παΰλος (29)· έζησε στη
Ρουμανία.
7. Τό μικρό οικογενειακό αρχείο τ ώ ν Πανα - Λοϊζάτων κατέχει σήμερα
ό κ. Αθανάσιος Πανάς, γιος τοΰ Νικολάου (23). Α π ο τ ε λ ε ί τ α ι άπό 115 έγ­
γραφα, πού καλύπτουν τήν περίοδο 1770 - 1933. Τά τρία αρχαιότερα καί πιο
αξιόλογα έγγραφα περιγράφονται καί σχολιάζονται παρακάτω. Τά υπόλοι­
πα χρονολογούνται άπό τό 1809 καί έξης καί αναφέρονται κυρίως στήν
τύχη τής αξιόλογης κτηματικής περιουσίας πού κατείχε τότε ή οικογένεια
στήν περιοχή τ ώ ν Σπαρτιών (συμβόλαια αγοραπωλησιών, διανεμητήρια, ένοικιαστήρια κ λ π . ) . Υπάρχουν επίσης προικοσύμφωνα, διαβατήρια, εξοφλη­
τικές αποδείξεις, δανειστικά ομόλογα, στρατολογικά έγγραφα καί αντίγρα­
φα ποικίλων δικαστικών εγγράφων. Τό μεγαλύτερο μέρος τ ώ ν εγγράφων
αυτών σχετίζεται μέ ποικίλες δικαιοπραξίες τοΰ Μιχαήλ Γερασίμου Πανα
(11), ό όποιος, φαίνεται, συγκέντρωσε καί περιέσωσε καί όσα έγγραφα
αναφέρονται στους προγόνους του καί τούς άλλους συγγενείς του.
Τά σπουδαιότερα καί αρχαιότερα έγγραφα τοΰ αρχείου είναι τά έξης :
α'—Σημειώσεις τοΰ καπετάν Γρηγόρη Πανα - Λοϊζάτου περί τ ώ ν χρη­
ματικών ποσών πού έλαβε άπό τις ρωσικές αρχές κατά τή διάρκεια τοΰ ρωσοτουρκικοΰ πολέμου καί μετέπειτα (Όκτώβριος 1770 - 3 Αυγούστου 1775).
Χαρτί. Δίαστ. 34 Χ 23. Κατάσταση διατηρήσεως καλή. Γραφή αδέ­
ξια, μέ πολλές ανορθογραφίες.
Πρόκειται περί δεκατεσσάρων συνολικά έγγραφων, σέ κάθε μιά άπό
τις όποιες μνημονεύεται ό τόπος, ό χρόνος, τό ποσό πού κατεβλήθη στον Γρη­
γόρη Πανα, καθώς καί τό πρόσωπο πού τον πλήρωσε. Χρονικά οί σημειώ­
σεις κλιμακώνονται άπό τον Όκτώβριο τοΰ 1770 ώς τις 3 Αυγούστου τοΰ
1775. Ώς τόποι πληρωμής αναφέρονται ή Λήμνος (δυο φορές), ή Πάρος
(τέσσερις φορές), ή Μύκονος (μιά φορά) καί τό Λιβόρνο (έπτά φορές). Οί
πληρωμές έγίνονταν σέ βενετικά τσεκίνια είτε άπό τον «κασιέρη τοΰ άφεντός»,
δηλ. τοΰ Αλεξίου Ό ρ λ ώ φ , ε'ίτε άπό τον «έξοχώτατο άμιράλιο» Σπυριδώφ,
εϊτε άπό τον «κονσόλα Ρέντεφόρτ», δηλ. τον "Αγγλο πρόξενο στο Λιβόρνο,
σίευμα

τοϋ

ΜΕΞΑ,

ο.π., Β ' , άρ. 4 8 7 0 , σ τ ο ν Π α ν . Π α ν α φ υ λ λ ά δ ι ο « Τ ά Ό λ ύ μ π ι α εις τ ή ν Έ π τ ά ν η σ ο ν . . .

Παν.

Πανα,

ηλικίας

τότε

25

χρονών.

(Τό π ρ ο σ γ ρ α φ ό μ ε ν ο

άπό τούς

ΓκίΝΗ -

1 8 4 8 ) ) , ε ί ν α ι π ο λ ύ α π ί θ α ν ο ν ά γ ρ ά φ τ η κ ε π ρ ά γ μ α τ ι ά π ' α υ τ ό ν , σ έ η λ ι κ ί α μόλις 1 6 χ ρ ο ν ώ ν ) .

Ή

Κεφαλονίτικη

οικογένεια

Πανα

κτλ.

πού εκπροσωπούσε τότε καί τά ρωσικά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α 2 0 . Ώς αιτία πληρωμής
μιά φορά αναφέρεται : «άκόντο διά τούς ανθρώπους», καί άλλου: «εξη μήνες
δια 55 ανθρώπους». Επρόκειτο προφανώς περί χρημάτων πού προορίζονταν
γιά τή μισθοδοσία τοϋ πληρώματος πού απασχολούσε στο πλοίο του ό Γρηγόριος Πάνας.
β'— Διαβατήριο Γρηγορίου Πανα, 1783.
Χαρτί. Διαστ. 33 x 22. Κατάσταση διατηρήσεως μέτρια : Τό έγγραφο
είναι φθαρμένο σέ δύο σημεία κατά μήκος τής οριζόντιας πτυχώσεως.
"Εντυπο διαβατήριο μέ χειρόγραφες συμπληρώσεις τ ώ ν στοιχείων ταυ­
τότητας τοΰ ενδιαφερομένου. Ώς επικεφαλίδα φέρεται τό όνομα καί ό τ ί ­
τλος τής αυτοκράτειρας Αικατερίνης Β'. Τοποχρονολογία : Πετρούπολη, 12
Αυγούστου 1783. Υ π ο γ ρ α φ ή : Ούστίν Ποτάπωφ, υποστράτηγος καί νομάρ­
χης Πετρουπόλεως. Κάτω αριστερά ή αυτοκρατορική σφραγίδα αποτυπω­
μένη σέ ισπανικό κερί.
Μέ τό έγγραφο αυτό παρέχεται ή άδεια στον Γρηγόριο Πανα, «υπο­
πλοίαρχο στή ρωσική υπηρεσία», νά αναχωρήσει άπό τη Ρωσία γ ι ά τήν Ι τ α ­
λία.
Μέ βάση τά δύο παραπάνω έγγραφα, καθώς καί άλλες σκόρπιες ειδή­
σεις πού συναντάμε στο άρχεϊο τής οικογένειας, καί σέ συνδυασμό βέβαια
μέ όσα είναι ήδη γνωστά άπό άλλες πηγές, μποροΰμε τώρα νά σκιαγραφή­
σουμε πληρέστερα τό βίο καί τή δράση τοϋ Γρηγορίου Πανά - Λοϊζάτου.
Γεννήθηκε γύρω στά 1745 στά Σπαρτιά. Τό 1764 μνημονεύεται ώς ιδιο­
κτήτης φραγάτας 160 τόνων 2 1 . Τό 1.770, μετά τήν έκρηξη τής επαναστάσεως
στο Μοριά, έλαβε μέρος στήν πολιορκία τ ώ ν Πατρών επικεφαλής σώματος
Κεφαλονιτών εθελοντών 2 2 . Μετά τήν κατάρρευση τής επαναστάσεως ακο­
λούθησε μέ τό πλοίο του τον ρωσικό στόλο στο Αιγαίο. Συμμετείχε στήν
ιστορική ναυμαχία τοΰ Τσεσμέ καί αργότερα διακρίθηκε ώς καταδρομέας.
Συγκεκριμένα κατόρθωσε νά συλλάβει μιά τουρκική φρεγάτα 12 πυροβόλων
καί μέ πλήρωμα 300 άνδρες, καθώς επίσης καί πέντε μικρότερα πλοία πού
έπλεαν στήν Αίγυπτο 2 3 . Κατά τή διάρκεια τοΰ πολέμου (1770 - 1774) έκινεϊτο συχνά μεταξύ Αιγαίου καί Λιβόρνου, όπου, όπως είναι γνωστό, βρι2 0 . Π . ΚΟΝΤΟΠΑΝΝΗ,
τουρκικόν πόλεμον

2 1 . Κ. Σ Α Θ Α ,
κρατίας,

Οί "Ελληνες

(1768 - 1774),

κ α τ ά τόν πρώτον έπί Α ι κ α τ ε ρ ί ν η ς Β' ρωσσο-

'Αθήνα 1903,

σ.

230.

Ειδήσεις τινές περί εμπορίου κ α ί φορολογίας έν Ε λ λ ά δ ι έπί τουρκο­

( α ν α τ ύ π ω σ η ά π ό τ ό περ. « Ο ι κ ο ν ο μ ι κ ή

Έπιθεώρησις»

1 8 7 8 - 79),

'Αθήνα 1977,

σ. 4 7 .
22.

I.

ΦίΛΗΜΟΝΟΣ, π ρ ο λ ε γ ό μ ε ν α

στά

Απομνημονεύματα τοΰ Παλαιών

Πατρών

Γ ε ρ μ α ν ο ΰ (έκδ. Γ . Τ σ ο υ κ ά λ α ) , σ . 3 8 , σ η μ . γ ' . ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ, δ.π., σ . 1 4 6 .
23.
τιόβσκιη,
Η'

(1884),

Κ.

Α.

ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ,

πλοιάρχου
σ.

248.

κατά τήν

εις

Ήμερολόγιον
Πελοπόννησον

ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ,

δ.π.,

σ.

αύτόγραφον

Στεφάνου

έκστρατείαν τ ώ ν

210,

290 - 91.

Πέτροβιτζ

Ρώσων,

Χμε-

((Παρνασσός»,

8

Χ.

Γ.

Πατρινέλη

σκόταν ή κύρια ναυτική βάση τ ώ ν Ρ ώ σ ω ν στή Μεσόγειο Μ . Τον Αύγουστο
τοϋ 1775 βρισκόταν ακόμη στό Λιβόρνο. Ακολούθησε κατόπιν τον ρωσικό
στόλο κατά τήν επιστροφή του στή Ρωσία μαζί μέ άλλους Κεφαλονίτες κατα­
δρομείς. Τό 1783 φεύγει άπό τή Ρωσία μέ προορισμό τήν Ι τ α λ ί α , πιθανώς
γιά νά περάσει στήν Ελλάδα καί νά δράσει — όπως τόσοι άλλοι "Ελληνες —
ώς πράκτορας τ ώ ν Ρ ώ σ ω ν γ ι ά τήν προπαρασκευή τής σχεδιαζόμενης τότε
άπό τήν Αικατερίνη Β' νέας στρατιωτικής επεμβάσεως στον ελληνικό χώρο.
Πέθανε στά Σπαρτιά τό 1815.
γ ' — Δίπλωμα ιατρικής τοϋ Α ν τ ω ν ί ο υ Πανά άπό τό Πανεπιστήμιο τής
Παβίας, 1808.
Περγαμηνή. Διαστ. 4 7 x 4 0 . Κατάσταση διατηρήσεως άριστη. Αρχικά
έρυθρόγραφα, τίτλοι καί ονόματα χρυσόγραφα. Τό κείμενο πλαισιώνεται άπό
διακοσμητικούς κλάδους δάφνης. Κάτω αριστερά ή σφραγίδα τοϋ πανεπιστη­
μίου έ'κτυπη σέ άνθόσχημο κομμάτι χαρτί επικολλημένο στήν περγαμηνή.
Χρονολογία εκδόσεως τοϋ διπλώματος : 19 Ιουνίου 1808.
Ό "Αντώνιος Πανάς (6) άσκησε τό επάγγελμα τοϋ γιατρού στά Σπαρ­
τιά, όπου μαρτυρεϊται άπό τό 1808 ώς τό 1845. Τον Νοέμβριο τοϋ 1821 οί
αδελφοί Γεράσιμος καί Αντώνιος Πανάς συντάσσουν «διανεμητήριον» τής
πατρικής τους περιουσίας, επειδή ό Αντώνιος «έμελέτα νά αναχώρηση έκ
Κεφαλληνίας», πιθανώς γ ι ά νά περάσει στήν επαναστατημένη Ελλάδα. Δέν
εΐναι γνωστές όμως οί κινήσεις του κατά τά επόμενα χρόνια.
Χ.

24.

R.

C. ANDERSON,

N. J . , 1 9 5 2 , a. 2 9 4 , 2 9 7 .

Γ.

ΠΑΤΡΙΝΕΛΗ Σ

N a v a l W a r s in t h e L e v a n t , 1 5 5 9 - 1 8 5 3 , P r i n c e t o n ,

ΑΝΑΤΥΠΟ ΑΠΟ ΤΗΝ «ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ»
ΜΕΛΕΤΗΣ
ΤΟΥ
ΧΡΗΣΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑΤΟΥ

ΠΑΝΑΓΗΣ ΠΑΝΑΣ

ΑΠΟ ΤΑ ΣΠΑΡΤΙΑ ΚΕΦΑΛΛΟΝΙΑΣ

-Ο ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ-Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ- Ο ΠΟΙΗΤΗΣ

[Ο ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΟΥ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΣΜΟΥ
—Ο ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟΣ—
Ο ΛΟΓΙΟΣ —Ο ΠΟΙΗΤΗΣ]

Ο ΣΠΑΡΤΙΝΟΣ

ΡΙΖ Ο Σ ΠΑ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΑΝΑΣ