>

t'i>

4>1f

fr\.

f
'_.. '

^^^.'

y
-^>
/ ;

^

\

I

*f

.-*1-?-

T

Wilhelm Köhler

EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNDE

BİTLİS ve HALKI
Türkçesi: Haydar IŞIK

alan yayıncılık

^

1

rff
abnyaynaUi

. -.yy

,....,

Talâs Han Kat 4 ' Cafaloflu-İSTANBUL .ALAN YAYINCILIK Bilim Dizisi : 24 : 105 DİE KURDENSTADT BİTLİS BİTLİS VE HALKI WILHEtM KÖHLER. Münchenl928 Birinci Baskı: 1989 Almanca'dan Çeviren HAYDAR IŞK Dizgi: Bibliotek Baskı: Gülen Ofset Kapak: Pano / Orhan Ofset ^ Başmuhasip Sok.

Wilhelm Köhler EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNDE BİTLİS ve HALKI Türkçesi: Haydar IŞIK alan yayınaia< ^^ .

.

Bölüm 52 Evliya Çelebi Seyahamamesinin İV. Bölüm 16-18 19-24 Bitüs 25-49 25-26 26-27 27-35 Coğrafi Durumu ve Yerleşik Nüfus Eski Çağlarda Bitlis Müslüman Egemenliğinde Bitlis Rûzigi Aşireti Bitlis Beyi Abdal Han 35-38 39-40 Bitlis Hanlığının Evliya Çelebi Döneminde Politik. Bölüm 40-48 Tarihsel Durum 49-52 Melek Ahmed Paşa'mn Bitlis Seyahati 49-51 Türkçe Metinle Ügili Kısa Açıklamalar V. Bölüm Evliya Çelebi Kürtler 7-14 16-25 Eski Çağlarda İslam Egemenliğinde m. aidinin 81-91 Sayfalannm Tercümesi ve Yorumu Eski Bitlis'i Tamöna Bitlis'in Bölgeldi ve Sörddi Y&ıeticileri 63 64 53 58 Bitlis Beyliğinin^ımrian Bitlis'in Camileri Harita 69 71 Bibliografya 73 . Bölüm n.İÇİNDEKİLER I. Ekonomik ve Kültürel Durumu IV.

" ■:^İ if .. ■m *ı- '■:id'ms .

I. Çünkü bu yazdıklarında arada bir. Mordtmann'm bu sayılan eleştirisiz vermesidir. sülalesinin Ahmed Yesevi'ye' dayandığını yazmaktadır. Buna göre babasının 1 17 sene yaşadığını ve babasınm babasmın da 147 sene yaşadığmı nakletmektedir. Buna göre Evliya Çelebi'nin asıl adı: Evliya Mehmed ZiUioğlu Derviş'dir. su-ası geldikçe kendinden bahsetmektedir. Timur. Türkistan'da Jasi cehrinde doğmuş 1166 da 63 yaşında ölmüştür. yani 2^ Mart 1611 tarihinde istanbul'da dünyaya geldi. Evliya Çelebi'nin ailesi ve yaşamı üzerindeki bilgileri. Evliya Çelebi. dedesinin 95 yaşında olması gerekiyor. Evliya Çelebi'nin asıl adı Mehmed'dir. Şaşu-ucı olan. EVLİYA ÇELEBİ Evhya Çelebi Hicri 10 Muharrem 1020. 1397 de Yesevi'nin mezarmı yaptımııştır. Her ne kadar Doğuda uzun ömüriü bazı ailelerin varlığı kabul edilse bile. kısaca dedesi 95 yaşında iken babası ve babası 80 yaşmda iken ise kendisi dünyaya geliyor. . 1045 yani 1635 yılında ölen hocası Evliya Efendi'nin adını almıştır. Milâdi 1648 de öldüğüne göre ve de dedes'inin H. Sonraları H. Evhya Çelebi'nin saraya ahnmasmda esas faktör. Bu rakamlara bakılırsa. Türk mislizminin kurucularındandır. Evliya Çelebi'nin doğumunda. alün işlemecisi lonca ustası Derviş Mehmed Zılh'dır. 1058. yazdığı seyahatnamelerden öğreniyoruz. Oysa Evliya Çelebi'nin babası H. işte bu Melek Ahmed Paşa ile olan akrabalığından kaynaklanmaktadır. Annesi Abaza olup Melek Ahmed Paşa'mn babasının kızkardeşinin kızıdır. (1) Ahmed Yesevi. de¬ desi 95 yaşmdayken babasımn dünyaya gelmesi doğru olmasa gerek. babasmm 80 yaşında olmuş olması ve babası dünyaya geldiğinde. Ayrıca bir kızkardeşi olduğundan bahsetmektedir. Babası. 857 (Milâdi 1453) tarihinde İstanbul'un ahnmasmda bayraktar olduğunu söylediğine bakılu-sa.

I. 1654-55 kışmda Ipşir Paşa'nıo yamnda Konya'da bulunur. Kuran öğrenimini yukanda söylendiği gibi. Cilt: 1648'de Şam. 1658'de Hotin'e seyahat. Akkerman.Evliya Çelebi. Demavend ve 1656 yıhnda Bağdat'a seyahat. 1630/31 yılmda seyahate çıkıyor. Baku. Bunun yanında kendisine müzik derslerini de zamanın en iyi öğretmeni olan Derviş Ömer Pişvay vermiştir. 1658-59 yıllarında Abaza Hasan'ın önderiiğinde baş gösteren ayaklanmalann bastmlmalannda bulunmak. el sanatçılarını ve onların örgütlenmeleri üzerine daha aynnüü bilgi veren kaynak yoktur. İstanbul'un o zamanki durumunu en iyi ortaya koyan zengin bir kaynaktır. İran Kürt beylerinin yanında. V. Sultanın sarayında yalnız iki yıl kalır. Murad'ın beğenisini kazanır. Evliya Çelebi'nin seyahamameleri 10 cilt alünda yazılmışür. 1650-53 yıllarında Rumeli'ne. Sivas. Trabzon ve Abazalann ülkesine seyahat yapıyor. Aynı yıl Karadeniz'de içinde bulunduğu geminin kaza geçirmesine tanık oluyor. Evliya aynca Kuran'ı hatmederek hafız olmuştur. Cilt: 1640 tarihi ile başlıyor. Bender'e. Bursa. gittiği her yerde yaşlı insanlarla konuşur. Evliya Çelebi. güzel. Bulgaristan'a. Lübnan ve Filistin'e seyahat. Evliya Efendi'den almıştır. III. Edime üzerinden geri döner. Hepsinden en önemüsi. Tebriz. Bazen yalnız. oradan Hamadan. Cilt: 1655-56 yıllarında Diyarbakır. Melek Ahmed Paşa'ya yakınlığı. Batum. II. Cilt: Kostantinopel (istanbul) ve çevresini tanıtmaya aynlmıştır. 1635 yılının Ramazan ayında Ayasofya'da hafızhk ederken. IV. H. Gürcistan'a seyahat yapıyor. 8 . yirmi yaşına girdiği 1631 yılından itibaren İstanbul ve çevresine gezilere başlar. 1655 yılında Biüis Beyi Abdal Han'a karşı düzenlenen sefere katılır. Rakoczy'ye karşı düzenlenen sefere kaülmak. Evliya Çelebi. 1646-1647 de Erzu¬ rum. Tuna'ya kadar gider. derviş gruplannı. İstanbul'daki büyük yapıları. Bu arada Muş ve Ermenistan'a gider. Bitlis ve Van'a seyahat. 1659 yılında Bursa'dan Çanakkale yoluyla Edime Seyahati. Bu nedenle Sultan onu muşâhib olarak sa¬ raya aldırür. İzmit. Cilt: 1656-57 yıllarında Erzurum üzerinden İstanbul'a seyahat Sonra Var¬ na. 1645'te Girit seferine kaülıyor. Suriye. 1647-48 yıllarının sonunda Erzurum ve Erzincan üzerinden İstanbul'a geri dönüyor. 1650 yılında Kayseri. onlara sorular sorar ve bazen de olayların meydana geliş nedenlerini araşürmak için arşivleri araştırırdı. sesiyle Sul¬ tan IV. Güney Rusya'daki savaşlara kaülmak. Azerbaycan. onun 41 yıl boyun¬ ca ardı arkası kesilmeyen seyahatlar yapmasına yardımcı olmuştur. bazen bir müezzin ya da sekreterlik yapan saray memurlarıyla geziler yapar. 1649 yılında Mekke'ye giderek hacı oluyor. Evliya Çelebi. Sindcar. Harput ve Kürdistan'a seyahat yapar.

Ofen. Sofya ve İstanbul 1663'ie Edime. Ofen ve Uyvar (Neuhâusel) kuşatmasına katılma. Belgrad. Romanya (Transilvanya). VII. 1660-61 Niş'e seyahat. Mekke ve 1649 Medine'yi ziyaret. 40. Kırım ve Kafkas ülkelerine ve Asüahan'a kadar seyahat. Bosna Hersek. Banjaluka. Selanik ve Rumeli'ne seyahat.000 Tatarla (!) Avusturya. Montenegro (Karadağ). Ra- gusa. Kuzey Almanya (Friesland) ve Hollanda seyahati. Zara. Girit. Slavonya. 1664'de Zagreb. Üsküp. Arnavutluk.Moldavya ve Eflak seferleri. X. Almanya. Vidin. Bura¬ dan hedefi değiştirerek. VIII. Cilt: İstanbul'dan Hacca gitmek. Cilt: Kınm. Ragusa. Cilt: Bugünkü Avusturya'ya seyahat. VI. Timoşvar. . IX. Belgrad. Cilt: Mısır ve Mısır'a bağlı bölgelere seyahat. Sofya seyahatleri. Cilt: 1661-62 Timoşvar üzerinden Macaristan. Uyvar'a dönüş.

Evliya Çelebi'ye getirilen eleştiri ise. Bazı tarihi olaylann aydınlanmasında Evliya Çelebi'ye başvurmak zomnludur. onun hakka¬ niyet duygusunun kanıtlarıdır. tüm Arap coğrafyacılarını geride bırakan bir niteliktedir.Evliya Çelebi çok yönlü ve bilgili bir adamdır. istanbul 1872. Evliya Çelebi'yi "Gerçekleri arayan seyyah" diye tanımlamıştır. onun rakamları severek.000 Tatar gibi. Ancak onun Lâtince. mucizeleri üzerine basarak anlatmasına neden olmaktadır. Özellikle herhangi bir araştırmaya olanak (1). 19. bütün bunlara rağmen. Kendi söylediğine bakdırsa. Bu iyi kişiliğine başka bir kanıt ise. Doğudaki macera öyküleri ve ef¬ sanelerin çokluğu düşünülürse. isteyerek abartmasıdır. 10 . Fezleke-i Tarih-i Osmani. Nasıl ki Avrupalılar aynı çağda cadı avına çıkmışlarsa. Ahmet Vefik Paşa. Müslüman olması onun.' Böyle olmasına karşın. Yüzyılda yaşayan ve Osmanlı Devleti'nin en ünlü vezirlerinden biri olan Ahmed Vefik Paşa. zamanın batıl inançlannı ve birtakım olağanüstü olayları. Bununla beraber yabancı dillere büyük ilgisi olduğu söylenebilir. Örneğin. çağmı herkes gibi yaşadığını göstermektedir. Evliya Çelebi Osmanlıların en ünlü seyyahıdır. Lâtince. Aynca zamanının tarihine en iyi tanık olanlardandır. tarihi olaylann oluş biçimleri üzerinde yazdıkları değerini kaybeüniyor. yine aynı Melek Ahmed Paşa ve adamlarının Bitlis Beyi Abdal Han'a karşı sefer açmak için dayandıkları yalan ve dalavereleri ortaya çıkarmasıdu". Topladığı coğrafi materyal ise. Evliya Çelebi'nin hocalannı onurlanduması ve özellikle himayesindeki büyük vezir Melek Ahmed Paşa'ya en zor durumlarında bile bağlı kalması. baba ve dedesinin yaşlan gibi. Yunanca ve Suriye dillerini bildiği pek inan¬ dırıcı olmasa gerek. Türkçe'den başka Yunanca. Bu onun. Arapça. büyük bir doğruluk ve cesaretle. Yabancı kelimelerie sık sık yazdığı şiir ve kelimeleri Türkçeye tercüme etmekle bu ilgisini sezdiriyor. Evliya Çelebi'nin verdiği bilgilerin kullanılmasında oldukça dikkatli olmak gerekiyor. 40. onun da olaylan çağının etkisinde kalarak naklettiği anlaşılıyor. Farsça ve Suriye Arapçası bildiğini yazmaktadır.

81-128 sayfaları arası) 18961900 yıllan arasında İstanbul'da Necip Asım tarafından basılmış altı ciltük kitap¬ lar arasında özellikle bizi ilgilendiren IV. basılmış olam tercüme etmek olanaksızdu". Ama hiç bir yerde onun başkalarından toplayarak yazdığı görülmemiştir. Kürtler üzerinde inceleme yapan Rich. yanılmalar ve abartmalar doğaldu. Cilt. Evliya Çelebi. özellikle I. gördüğü ve yaşadığı olaylan günlüklerine yazmıştır. Botan Çayını Batman Suyu ile. örneğin Viyana'daki el yazması kitapları yazan Mustafa al Aydini daha inanılır ve güvenilir yazmıştır." Sık sık yanlış yazılan Arapça ve Farsça kehmelerle karşılaşmam nedeniyle. Habur'un 100 km kadar kuzeyinde Dicle'ye dökülmektedir. Çünkü o öbürleri gibi yapmamış. Örneğin Viyana'daki el yazması eserin (IV. Evliya Çelebi'nin de yaptığı gibi birbirine karışürmış. Botan Çayı ile Habur Çayı'nı birbirine kanştırmış. Hatta bazen yanlış anlamalara neden olan bilgiler sokulmuş. Oysa el yazması yazarlan. Evliya Çelebi.vermeyen tasvirlerinde dikkat gerekiyor. (1). Menzel'in yukarıdaki hakh yargdamasım okuyucuya sunuyorum. Ya¬ bancılardan almülar hemen hemen yok gibidir. Evliya Çelebi'yi iyi tanıyan ve onun el yazması kitabma sahip olma mutlu¬ luğuna sahip Theodor Menzel bu dummu şöyle' yargdamaktadu": "İnceleyebildiğim kadarıyla. Özellikle usIüp inanılmaz ölçüde düzeltilmiş. Cilt üzerindeki bir incelemede farklıhklan tespit etmek olanaklıdır. Sonradan günlüklerden alıp yazmaya başladığı için sık sık hatalar çıkmaktadır. bir çok yanlışhklar içeriyor. karşüaşüğı şeyleri öbür doğulu yazarlardan daha dikkatli ince¬ lediği için.ki daha çok göze batıyor. Gerçi bu dikkat. galiba üstünkörü okunduğa için olacak. adı "Seyahatname" olarak değiştiriliyor. Türkoloji'de hiç görülmeyen kelime kuruluşları ve ifade tarzı. İstanbul baskısında ise. 60 yaşından sonra "Tarih-i Seyyah" eserini yazıyor. çok kaba bir şekilde ve gelişi güzel. ilgisi ve önemi göz önüne ahnmadan bazı cümleler çıkarılmış. Yazdığı kutsal muci¬ zeler için herhangi bir yabancı kaynaklı literatürden yararlandığı söylenemez. Şöyleki. Hacı Kalfa. 1678 yılında şimdiye kadar tanınan eserlerini tamamladı. Th. Oysa Botan. Cihanname İstanbul 1732 11 . modem seyyahlann anlaümlannda da bazen gerekli. Aynı çağda yaşayan Hacı Kalfa (1658'de ölmüştür) gibi çeşitli kaynaklardan toplama yoluna giünemiştir. Evliya Çelebi'nin el yazması ve basılmış eserleri arasında farklılıklar var. anlamadığı yerleri boş bu-akmıştu-. Basılmış olan kitaplarda. Aynı şekilde çok dikkatli bir araşurmacı olarak tanıdığımız Ritter bile. Yani Evliya Çelebi'nin görüşleri ve anlatım zevki yayımcılar tarafindan değiştirilip modemize edilmiştir. Ciltte çok değerü bilgiler vermektedir.' Bu nedenle Osmanlı Devleti'nin idari ve eyalet yönetimleri üzerinde. El yazması kitabın yardımı olmadan. O.

keçi derisi) öylesine güzeldi ki. Sokrates. Aynca 1765 tarihini taşıyan ve Mustafa al Aydini tarafından tamamlanan. Kadınlar.l03) Han. Hippokrates. ebabil kuşu gibi havaya fırlardı. (Sf. Kaside yazdığında o sanki bir Azmizade-i Halefi'ydi. Rabia-i edaviye (Sf.92) gibi uslu ve dindardır.l03) Saffıan derisi (sahtiyan. Galenos. sayfasında Han'ın sarayını Qidâfâ (Kandake) sarayına. 1843 yılında İstanbul'da bir matbaada basılan "Muntahabât-ı Evliya Çelebi" adlı kitap. (Sf. Viyana'daki bu dördüncü cilt. sanki insan İranlı Rüstem veya Şagad oy¬ nuyor sanu-dı. Evliya Çelebi ne denli bilgili olduğunu göstermek için hiçbir fırsatı kaçırmıyor. (Sf. Bu kitaplar 1742 tarihini taşımaktadırlar. sanki Harzem Şahı'nın yeni yıl bayramı gibi şenlikliydi. 121) Gecelerimiz gündüzümüz gibiydi.Yeri gelmişken hemen burada Evliya Çelebi'nin kendisine özgü tasvirlerini de belirtmek gerekir: IV. 124) Sohbetlerimiz Hüseyin Baykara'nm soh¬ betine benziyordu. Bir de el yazmalı ilk dört cilt Londra'da Royal Asiatic Society'de bulunmak¬ tadır. sayfasında Molla Mehmed'in sıska atını Şah û Gada'nm atına benzetip. Philo gibi bilginler onun yamnda hiç kalırlardı. Evliya Çelebi'nin el yazması kitaplan: İlk defa yazılan ve İstanbul Vakıf Kütüphanelerinde muhafaza edilen kitaplar¬ dan biri Pertev Paşa'mn 1806 yılında kurduğu Selimiye Kitaphğmda. öyle anlayışlı. Ne varki kitap hem alıntılann zayıflığı hem de Evliya Çelebi'nin anlatmak istediği bakımından ol- 12 . Han.l03) Han. (Sf. öyle ince duygulu biriydi ki. aynı kişi tarafindan yazılmışlardır. Menzel'de bulunan üç cildin devamı olup. Taeschner (Teşner)'in iddiasına göre. atmacaların hastalığını Menüçir (Sf. (Sf. birinci cildden almülar yapılarak basılmıştır.l02) Han. 127) Görüldüğü gibi. öyle bir doktordu ki. (Sf. el yazması numarası 1281 olan "Tarih-i Seyyah" adlı dört cilt Viyana'da Hofbibliothek (Saray Kitaplığı) te bulunmaktadır. Cildin 82. Beşir Ağa kitaplığındadır. Hata ve Ahmedabad kağıdı gibi parlıyordu. öylesine bir saat yapımcısıydı ki Çar Petrokşir bile onun eline su dökemezdi. Evliya Çelebi'nin olağanüstü bir seyyah olduğunu fark etmek şerefi ilk defa ingiliz Hammer-Purgstall'e aittir. 99) Han cirit oynarken. bahçeleri irem bahçelerine benzetiyor. Han. 1760 tarihinde yazılan ilk üç cildin sahibidir. (Sf. yine aynı cildin 88. Kale duvarları öyle sağlamdır ki Şeddadilerin istihkâmlanna benzemektedir.l02) Gülle atmada desen Sâm gibiydi.l23) İnsan kendisini Barmakî sa¬ rayında daveüiymiş sanıyordu. Federal Almanya'nın Kiel kentinde oturan Theodor Menzel ise. (Sf. Gerçi Çelebi'nin divanı Nizamî Hamza'nmki kadar geniştir. halk Zal gibi uzun ömürlüdür. insan onun ikinci bir Cemsid olduğunu sanırdı.lOl) kadar iyi bilirdi. (Sf. Bu şerefi de ilk iki cildi özetieyerek îngilizceye çevirmekle göstermiştir. (Sf. öbürü ise. öyle akıllı.

Ph. 1281. 3-5. D. Hammer.dukça uzaktır. Anmerk. II. 1815. Pesth 1829. persischen und türkischen Handschriften der K. . "Narraüve of Travels in Europe. Asia and Africa in the seventeenth century by Evliya Efendi" adlı ve özeüenerek yapılan İngilizce çeviriler bulunmaktadır. 433. ikinci cilt ise 1850 tarihlidir. Mordtmann d. V. . V. 201.. -Gustav Flügel: Die arabischen.J. Wien 1865. Hofbibliothek in wien. Ausgabe.J. II. Odessa 1873. Wien. S. 428 und VI.A. Geschichte des Osmanischen Reiches. Hammer. Brun: Nje-udatschnaja oşada Azowa Turkami 1641. 13 :J>â^ . V. ve 6. 1904-1908 yıllan arasında Macaristan'da 5.440-441. . 2. Januar 1814. Bu kitap 1846 yılında yeniden basılmıştır. Anatolien. m. .570. 1896-1900 yıllan arasında basılan 6 cilüik bir Evliya Çelebi Seyahamamesi vardır. A. İlk iki cildin çevrileri Londra'da Oriental Translation Fund: İki kısımlı birinci cilt 1834 ve 1846 tarihli. Aynca aşağıdaki kaynakça ile de karşılaşturna yapılabilir KAYNAKÇA . 161 ff.. keza bak: s. -Hammer-Purgstall: Des Osmanischen Reiches Staatsverfassung urid Staatsvefwaltung. Mordtmann. ciltlerin bölümleri Macar¬ ca'ya çevrilerek yayınlanmıştır. Zapiski imperatorskawo Odesskawo obschtschestwa istorij i drevvnostjej. Bu bilgiler bfainci basımda yeralmıyor.414. 455 ff.K. 149. S. D. Pesth 1835. Skizzen aus Kleinasien in "Das Ausland" 1863. Band VIII. T A.Hammer-Purgstall: Intelligenzblatt zur Wiener Allgemeinen Literaturzeitung vom 2. Geschichte des Osmanischen Reiches. No.

Richard Hartmann. Qâmûs al-a'lâm II. 72 ff.Franz Taeschner.F. Evlija Cselebi a XVII. . szazadbeli törökorszâgi czebekröl. . Constantinople und Paris 1910.J. . Zu Ewlija Tschelebi's Reisen im oberen Euphrat und Tigrisgebiet. Vambery: Vom Reisewerk Ewlijâ Tschelebis. . 306 ff.Alben Howe Lybyer. H. .Ph. Leipzig 1911-1912. . N..Theodor Menzel bei Hugo Grothe: Meine Vorderasienexpedition 1906-1907. II. 249-253.Germanus Gyula. 501 ff. 1. Basmadjian. . . 1. . 161 ff. Enzyklopâdie des islam. Essai sur l'histoire de la Littdrature Ottomane. . Bibi. und 1908.Franz Taeschner. Mordtmann. 64-70. Berün 1909. Berlin 1911. Odessa 1877. Bmn: Putjeschestwije turetzhavo turista wdol po vvostotschnomu beregu Tsçhomawo morja.Georg Jacob. Keleti Szemle. X. ZDMG. 34 f.KJ. 358-368. Keleti Szemle.. Band IX. herausgegeben von Gg. Der is¬ lam 1912 III. Quellenbeitrâge zur Geschichte islamischer Bauwerke. Der islam 1919. Die geographische Literatür der Osmanen.A. Türkische Bibliothek. Leipzig 1924. Xin. 1923. Band X. Jacob. Journal of the Americain Oriental Society 1917. Odessa 1875. 224-239. Das anatolische Wegenetz nach osmanischen Quellen. Budapest 1902. 1 100. III. Les penseurs de l'Islam. VIII. 14 . . . Budapest 1907. . 37.Georg Jacob. IX. 95 ff. . Wwedjenski: Primjetschanija k putjeschestvviju Evvlija-Efendi.Carra de Vaux.A.Theodor Menzel. 112 f. . 194-211. 1913. Paris 1921. 36-45. II. 144 ff.Schams eddin Samy Bej. Türk. XXII. Türkische Bibliothek. II. s. The Travels of Evliya Effendi. IX. 184-244.

DER HOHEN PHILOSOPHISCHEN FAKULTÂT SEKTİON I DER LUDWIG-MAXIMIL1ANS-UNIVERSITÂT ZU MÜNCHfiN VpKÇELEGT VON WILHELM KÖHLER MÜNCHEN. JAHRHUNDERT) INAUGURAL-DISSERTATION ZUR ERLANGUNG DER DOKTORWÜRDE -.ü>iist. MUNCHEN 1918. ■^je2 .DİE KURDENSTADT BITLÎS NACH DEM TÜRKİSCHEN REISEWERK DES EWLIJÂ TSCHELEBÎ (17. .^.i4İKİİ.

A. 148 (2). KeiUinschr.^ Öbür yandan Kürtlerin kimliğini Kurtie'lere kesinlikle bağlamak doğru değildir. KÜRTLER Kürtlerin nereden geldikleri ve ne zaman bugünkü yerleşim bölgelerini ele geçirdikleri kesinlikle söylenemiyor. Fakat öbür bilimadamlan haklı olarak bu ismin okunuşunun ancak Kurtie olarak okunan biçimiyle doğru olduğunu söylüyorlar.H. Encyclopaedia Britannica HI. Hommel. I. Eran M. Bu sözcüğün diğer telafuz şekilleri bulunmadıkça. H. Geschichte Babyloniens u. IH. Marquart. Prismainschrift Kol. G. Kurhi-i {Kuıti-i)lerin en yayılmış bölgeleri (3). Ama Sümerierden kalma ve M. 1 100 yıllannda I. Tiglat-Pileser'in^ savaştığı "KUR-Tİ-E" lerle bağlantılan olduğu söylenir. Bu tarihi eserin üzerinde "KAR-DA" veya "KAR-DA-KA"' ülkesinden bahsedilmektedir. önceleri Kurhit'ler olarak okunan bu kelimenin sonradan "Kurditler" olarak değişikliğe uğradığı kanısındadır. Untersuchung zur Geschichte V. Driver (4). Armenien.II.Ö. Rawlinson. 3000 yıllanndan kahna bir yazıtta ilk defa Kürtlerden bahsedildiğini görüyomz. Bazı bilim adamları da Guti veya Gutu'İan düşünüyorlar. Assyriens 16 . Kurdistan und Westpersien nach den babylon. Königsinchriften.' som işareti bırakmakla beraber.Ö.C. Hugo Winckler.R. assyr. Van Gölü'nün güneyinde yaşayan Su halkıyla komşuydu. Hommel. Bunlann büyük bir olasılıkla. Sayce. Streck. Thureau-Dangin. (5). Bunlar ise Asutiulann kuzeyinde¬ ki dağlarda en eski zamanda yaşayan halk. (1). Karda ülkesi. Geschichte Babyloniens und Assyriens. çünkü Kurtie Kur-hi-e de okunabiliyor. J." Sachau'nun beliriemesine göre ise Tiglat Pileser'in Kur-ti-e'leri gerçekte Gordiya'lardrr. Tiglat Pileser. Van Göıü'nün batısındaki dağlarda yaşayan ve M. sf. (Yunan¬ ca okunuşu). bu hipotezler göz önünde bulundumlması gereken birer kuvvetli belge olarak kalacaklardır.

Yapı itibariyle sarışın. Plinius'un'^ Cordueni ve yahudilenn bahsettikleri (adı okunamadı) ülke'' bugünkü Kürüerin üzerinde yaşadıklan ve kendilerine ait olan topraklardır. a vokalini ilk heceye getirerek yazıyorlar: Qardu. (5). (2). M. Wissbach bei Pauly-Wissowa.* Martin Hartmann da^ katıldığı Strabo'ya göre gerek Karduklar gerekse Kurdiya Pers ülkesinin kuzeyinde. Hartmann Sprachen (6). Farslar esmer ve kısakafalıdu^lar. Bu halklar. Ancak bazı bilgileri değerlendirerek gerçeği ortaya çıkarmak gerekiyor. Karakuş'ta halkın % 58'inin. bunun somatik (vücût yapısı) olarak biribirine yakın. yapüklan göçler nedeniyle biribirlerine kanşmış olsalar ge¬ rek. Kardu. Şayet böyle bir kanşma ohnuş olsa bile. Nöldeke. M. Xenephon. Polybios'nun'" ve yine Strabo'nun" Kürdiya'lan. Plinius (13). göçmen ve haydut kavimlerdi*. hatta % 62'sinin daha henüz saf ırk olduğunu görüyor. Karduklar ve Kürtler aynı bölgede oturuyorlardı. heceye getirince. (8). Bu hipoteze. Strabo (10). diğer geride kalanlan da içine alan bir merkez form olduğu kanısındayım. 1.'* Bu beş ismin. Bar-Hebraeus gibi bazı yazarlar. Kürdistam belirlemek için buradan yola çıkarsak. gelenek ve görenekleri itibariyle akraba halkların kânşüğı ya da aynı halkın iki boyu veya aşiretleri arasında bir kanşma olduğu görüşü ağu-lık ka¬ zanır. Buna göre. Qurdaye. u vokalini birin<a. Driver isabetli olarak karşı çıkıyor. ne bir halk farklılığı. Şerefname. Çünkü Luschan'nm' Nemrut Dağı çevresinde oturan batı Kürtleri arasında yaptığı araşürmaya göre. Driver. mavi gözlü ve uzun kafalı olan bu bölgedeki halkın konuştuklan dile en yakın dil olan Farsça'yı konuşan Parslardan farklı olduklan görülüyor. Bu beş form arasında ise.Martin Hartmann' ve Th. . Yunanlı tarihçi Xenephon'un' Karduklar'ı ile Strabo'nun' Gordiya'lan. Hartmann. Charmoy'un düşünceleri. Kurdaye kelimeleri elde ediliyor.(11). Völker. 2. Ges. Bohtan in den MitL d. Felix von Luschan. ne de dil farkı olduğu görülüyor. Polybios . kuzey Medya'da otumyoriardı. Neuhebraisches u. Xenephon'un zamanındaki Karduk ülkesi ile tarihçi Plinius'un Cordueni olarak belirlediği ülke (ki bu ülkede (1). Nöldeke'nin^ görüşlerini öncelikle açıklam^ta y^lsr var. Weissbach bei Pauly-Wissowa X. Qardawaye oluyor. Th. Vorderasiat. (Brakisefal) Tarüşmayı daha ileri boyutlara çıkarmak. Strabo 12). Anabasis III (9). JRAS 1923. Chaldaeisches WönertHU* (14). 17 \m. Rassen. Bunlara göre. bunlann bu bölgelere bahsedilen karışmadan pek çok' sonra geldikleri bilindiğine göre. Fesıschrift für H. bu çalışmanın boyutlannı aşar. Bu kanşmadan ölürü farklılıklann ortadan kaybolduğu söylenebilir. Strabo (7). bugünkü Bothan Bölgesinde yaşayan Kürtlerie Kardukte'P bir¬ birinden ayn tutmak gerekir.1933 1897 (4). Kiepett 1898 (3).

Langlois. Araplar.' Van Gölü'nün 20 km kadar batısına düşen. bu anlaşma ile Doğu Roma İmparatorluğuna geçer. Hûbsclımaraı. Marc XXV (6). YY da yaşamış) (7). ordusunda dağh göçmen Kürtlerin de yer almasını sağlamıştır..' Constantius'un hükümdarhğı su-asmda (337-361) Corduene ülkesi tekrar Perslerin (Sasanlı'lann) egemenliği altına girer. Lucullus (3). Bu sınır düzeltmesinde Van Gölü smu. Corduene'nin son hükümdarlan zamanında Dicle'nin batı yakasma geçerek buralara hükmettikleri söylenebilir. Kral Zarbienus. Marc.' Strabo'nun bazı çelişen bilgilerine rağmen.* Fakat Julian'm ölümü (361-363) sırasmda ülke yeniden Romalılann bir eyale¬ ti olur. VIIL3 (4).' Jovian'ın hükümdarlığı su-asmda (363-364) Pers kralı 2. o zamanlar kendi yaşam biçimlerine yakın gördükleri Aralarla daha iyi anlaşurlar. Sapor. Sapor (309-380) ile yaptığı ve Jovian için yüzkarası olarak nitelenen anlaşma sonucu. Streck (2).teşkil ediyordu. Gorioum bei Vict. Der İslam im Morgen-u. Çünkü Corduene diye adlandınlan Kar¬ duk ülkesi de bugünkü Bothan bölgesini içine almaktadu-. Lehıbuch der alten Georg. Anlaşıldığına göre Kürtler. Indogerm. Pluurch. kuzeyinde¬ ki Bidis kenti.Müller. Tigran'ın emrinde olmasına karşın. Ammian.^ Cordueni ülkesi Lucullus zamamnda Kral Zarbienus tarafmdan yönetiliyordu.yine Karduklar otumyordu) Kürdistandır. t. Kiepert. II. Tigran tarafmdan öldürülür. 591 yılında imparator Ma- uricius (582-602) ile Pers kralı H. Oysa Ermeniler ve Parslarla anlaşmalan iyi olmamıştır. Lucullus ile bir ittifak düşündüğü için.* Corduene ülkesi. A. 1904 (8). Abendland I 18 . Collcction des historiens anciens et modemes de l'Armenie (Gorioum 5. Ammian. Eutropius. XVIIL (5). (1). ülke yine Perslere bırakılu-. Kürt yerleşim bölgeleri de bu suretle Araplann nüfuz alanma girerler. H. Hosrev Panvez (591-628) arasında yapılan hu¬ dut düzeltmelerinde de Corduene Perslerde kalır. büyük bir kesinlikle.Ö. 115 yılmda imparator Trajan COTdueni ülkesini işgal eder. Kadesiya (637) ve Nihâwend (642)' savaşlanyla Pers (Sasanlı) imparatorluğuna son verince. M. eski¬ den ve bu smır düzeltmesinden epey sonra da Kürt topraklannm dışına düşüyordu. Forschung. Sonradan birlikte yaşamak zomnda kaldıklan Türklere karşı ise bugün bile bazı bölgelerde görülen ve kökleri derinde olan bir ulusal nefret duyduklan gerçektir. Bothan Çaymın kuzey ve doğu bölgeleriyle Dicle Nehri'nin batı bölgeleri ve güneyde Dicle'ye dökülen Habur Çayı ile sınu-lı bölgedir. Bothan çaymm 40 km. Bitlis. bu tarihten sonra Perslerde kahr.

des guerres et des conqu%tes des Arabes en Arm^nie. Al Buldan. (Artaşat. Buna göre Kürüerin vatam Irak'ın doğusundaki dağlık bölgeden başlayıp Perslerin baü sınırlanm içermektedir. Ermeni tarih yazarı Ghevond* 8. 7. Bazı Avrupalı gezginlere göre Bothan Çayı (örneğin Lchmann Haupt'un Armenien einst und jetzt I. sonraki yüzyıllarda Diyarbekir ve Erzerum (Erzurum) bölgelerini zaptettiler. Ermenileri gerileterek Bothan'ın kuzeyine doğm peyderpey geçerek yerieştiler. Meynard et de Courteille. HI. Buna karşılık Arap Ermeni savaşlannda. 236 (8). Bothan in den Mitteil. Yüzyılda yazdığı kitapta. 642 veya 645 yılında Araplar Habib bin Maslama yönetiminde Artaşât yakmlannda Kürt Nehrini geçerek Dwin' kalesini kuşatıyor. Siirt'in alt4nda Dicle'ye kanşıyor. zaten iç çekişmeler içinde olan Ermeni¬ ler geriletilerek.231 (9). bu bölgelere Kürtler yerleştiler. Ne yazık ki bu zamana ait ne Arap ne de Ermeni kaynak¬ lan yeterü bilgi vermiyorlar. Buradan batıya doğru 38° kuzey paralelinin güneyinden Siirt'e varıyor. Masudi. (3). Araplann 654 yılında kısa bir süre için Rştunikh* bölgesini işgal ettikleri ta¬ rihten önce. 799. 408. (1).' Demek oluyor ki Kürtler. Bothan ismi çok eski zamanlardan beri bu bölgede yerleşik olan Bohti Kürtlerine aittir diyor . Herrsch. Das kaynak 1883 OueUgebiet dez östl. Rşıunikh Van Gölü'nün güneyine düşmektedir. (6). Indogerm.Martin Hartmann ise. Yüzyüın ikinci yansında yazdığı kitapta Kürtlerin yerleşim alanlannı şöyle tanımlamaktadu-. Forschung 1904. ed. der Vorderasiat Gesellschaft 1896 86 adlı kitabında Bothan Nehrinin Van'm 75 km kadar güneyine düşen Sinur Dağmdan doğduğunu yazıyor. Ghazarian (4). trad par Chahnazarian 124 (7). 253. ed. Demek oluyorki eski Medya ve Azerbaycan ile Arran (Kur ve Araxes nehirieri arasında kalan bölge) hatta Arzan'ın kuzey bölgeleri Al Bailaqan' ve Ermenistan'a Kürtler egemendi. Forsch. Hist. Yüzyılın ortalanna kadar bu denli kuzeye açılarak. (Araş) ile Metsamaur^ nehirlerinin birleştiği yerdedir. Ghazarian. I. Bu suretle topraklarını genişleten Kürtler. Jaqut I (2). Bothan yılında Wünsch tarafından incelenmiş. Al Jaqubi' ise 9. Hübschmann. TU'in önceleri Prof. Araxes. Kürtlerin Van Gölü'nün güneyinde yerleşik olduklanna değinmektedir. Hübsschmarm. Indogerm. yüzyılda tanıklık etmektedir. Masudi' (956 yılında ölmüştür) Kürüere Djibal'de rasüamıştu". ü. Metsamaur Nehrinin bir diğer adının Kürt Nehri olduğunu yazmaktadır. XVI. Petermann's Georgri MitteU.) Ghazarian. bu bölgelere yerleşmişlerdi. Armenien unter der arab. Tigrisarmes. 1889. güney batıya doğru akıyor. V. Doğduğu Uk kez Çayı'nm yukan bölgeleri 15 km aşağısmda Bitlis Çayı ile birleşiyor. 328> Doğu Dicle olarak adlandırılmaktadır. 19 . Ghrfvond. Yüzyılın ikinci yansmdaki başanh ilerlemeleri ve onlarla Ermenilere karşı başından beri birlikte hareket eden Kürtler. Murudj-udh-Dhahab. Burada ise. göre. Kürüerin büyük çoğunluğunun Bothan'ın kuzeyinde oturduklannı söylemek olanaksız. Al Jaqubi.Araplarla Kürtler arasında yapılan savaşlardan hiç bir yerde bahsedilmiyor. Baladhori. (5). Moks bölgesi sanılıyordu). Jaqut. Buna Muqaddasi 10.' Araplann 7. de Geoje Vn. Önce kuzeye doğru Hokoz-Wank'a kadar akıyor.

J.000 çadu. 377 (5). O.İstakhri'. Arap coğrafyacılan Bohun (Bothan) ismi yerine Zawazan geçmektedir. Oğuz Türklerinin sürekli akmlanndan korumak için daha 1021 yıhnda imparator 11. GOR 2. Diyarbakır ve Musul arasmda çok güzel bir bölgedir. ed. Selçuklu Devleünin kumluş dönemi ile ilgili olarak Arap coğrafyacı Jaqut (1178-1229) çok değerli bilgiler vermektedir.' Ermenilerin modem tarihçilerinden Michael Tschamtschean (Çamçean diye okunur ve 1823 yılında ölmüş) yazdığına göre. Byzance et les Turcs Seldjoucides s. Al istakhri.' Selçuk Türklerinin batıyı zorlamalan ve Alparslan'ın (1063-1072) İmparator IV. 835-838. 957. Kuhistan'da şehir dışlarında geniş alanlara da ve ayrıca Luristan'm da büyük bölümlerinde yine Kürüer yerleşikti. n. 185 (4).'' Bu kaostan yararlanan Türkmen ve Kürt beyleri. ÜI. Al-masalik wa'l-Mamâlik ed.'" İbni Batuta (1303-1377). İbni Hauqal. I. Aperçu s. Masalik-ul Mamalik. 141 20 .V." (1).. Ibni Hauqal 977 de yazdığı kitapta. Tschamtschean. 16-18 (6). de Goeje 282 (3). (8). Romanus'u 1071 yılında Melazkerd* (Malazgirt) de yenilgiye uğraüp esir al¬ ması üzerine. GAL. IV. Sanguinette. 44-45 (11). Bu tarihlerde Selçuk Türkleri batıya doğm genişlemekte ve Kürdistan'ı ablukaya almaktalar. Moğallar Bağdat ve kuzeyine düşen. Aynca bu bölgedeki Kürüerin Qandariya kentini taş ve kerpiçten inşa ettiklerine değinmektedir. Ahlat'a ka¬ dar uzanan bu bölgenin halkı Ermeni ve Kürüerden oluşuyordu. de Goeje s. Van Gölü ve çevresine kurulu Waspurakan krallığını. Kürüer bağımsız- üklannı komyarak dağlannda otumyoriardı. Lauraıt. Basilius (996-1026)un emrine sokmuştur. Chronique de Matthieu d'Edesse (962-1136) trad. Ermenistan dahil tüm Küçük Asya'nm doğu bölgeleri Alparslan'ın ve onun yerine geçen Melek Şah'ın eUne geçü. Muqaddasi. 770b. 11. Ermenilere ait olan yerleşim bölgelerinin büyük bir bölümünü ele geçirdiler.kurup. Fars bölgesinde Kürt aşiretleri 5(X). 97. Ahsan-ut Taqasim. diyor. de Goeje s. 1. 22-23. yaz ve kış oüaklanna taşınıyorlardı. Jaqut. Mezopo¬ tamya'da Hila'da ve Sindcar'da yaşayan Kürüerin cesareüerinden ve onlann özgür yaşama tutkulanndan överek bahsetmektedir. 205-206 ve 257-258 sayfalar. Ibni Batûu ed.Streck EL. Jaqut. kervan yollannın güvenliğini sağlayıp haraç topladıklannı anlatmaktadır. (9). Defr^mery v. yani Dicle'nin kuzey bölgelerini işgal ettiklerinde. M. (10). L 39-40 (7). ed. Hammer.* 1040'lı yıllardan sonra Kürüerin tarihinde yeni bir devir başladı. Ermeni Arzmnier Hanedanmdan Sanakherim. 951 yılında yazdığı kitapta Nişabur^ yakmlanna düşen Azadabad'da Kürüerden bahsetmdcledir. Brokelmann.' Muqaddasi'nin 985 yılmda yazdığı kitapta Dabil bölgesi (Dwin bu bölgededir) Salamas ve Urmia Gölü'nün batı bölgeleri Kürüerle meskûndu.229 (2). 957. par Dulaurier S. İran'ın bazı yörelerinde Kürt aşiret reisleri¬ nin. Örneğin: Zawazan* Ermeni dağlan ile Azerbaycan.

bir kaç istisna hariç günümüze kadar devam edegelmiştir. zamanın şartlannı en iyi değerlendirerek tüm Kürt bölgelerini egemenlikleri altına aldılar. O. s. Geschichte der Ilchane I 171. Cari von Sax. 240. Hammer-Purgsl^l. Amadia. Sasun ve Taron ise Van Gölü'nün batısına Tumberan düşmektedirler. (2).* Timur'un 1405 yılında ölmesi üzerine. batıdaki büyük bölümü Osmanlılara. Aşraf Şaban (1363-1377) tarafından esir alınarak Mısır'a götürüldü. başkenti Tebriz'e geri çekildi. A. Bu savaşta Bayezid esir düşer. Garzoni (8). GOR 11 (6). 16. 1375 yılmda küçük Ermeni krallığı ortadan kaldınhnca^ Kürtler Moks. Baleş (Biüis). Gesch. Mehmed Reşid Paşa ve. Der islam im Morgen und Abendland D. Göç eden Türkmenlerle kanşarak süraüe çoğaldılar. Biüis. MüUer. Müller. Bağdat'ın 1258 yılmda alınışından sonra Hulagu. Akkoyunlu Hanedanı da bir Türk hanedanıydı.' Bu tarihten yüzyıl sonra. Tebriz. Hammer. Gust. Yüzyılın ikinci yansına gelindiğinde. Azerbaycan'ın. Moltke. Uzun Hasan. ve Buznunia kuzey doğuda. Yüzyılda Fars ve Osmanlı İmparatorlukları arasında çizilen sınır. Buznu- nia. translated by Avdall-II. Gesch. Moks gölün güneyinde. (4). der Byzantiner und des Osman. Hammer. 18. (1378-1508) tarihleri arasında hüküm sürdüler. GOR. bu suretle iran'da oluşan yeni Moğol İmparalorluğu'nun başkenti oldu. Vaspurakan doğuda.. Taron (Muş)' bölgelerine yerleşmişlerdi. Kürdistanda esas olarak Biüis. Bu dumma karşı Kürt halkı defalar¬ ca ayaklandı. Karakoyunlu bir Türk hanedanıydı. Tschamtschean. Der islam im Morgen-und Abendland II. Akkoyunlu Hanedanını* kurdu. Briefe. Der is¬ lam im Morgen-und Abendland 11. GOR. 255. doğudaki küçük bölümü ise Perslere verilmek üzere bölündü. Reiches (7). Yüzyılın sonlannda Timur'un (1369-1405) egemenliği altına girdiler. 310-311 (5). A. Leo. Kürtler bu durumu değeriendirerek insansız bölgeleri ele geçirdiler. Çulamerk ve Karaçolan olmak üzere beş büyük beylik vardı. 807 Uzun Hasan yönetiminde (1467-1478) en gelişkin dönemini yaşadı.MüJler.F. Mehmed ile 1473 yılında Tercan yakınlarında yapağı savaşta yenik düştü. Hertzberg. Bu dummu firsat bilen Karakoy unlu¬ lar.Moğollann 1258 yılında Azerbaycan'a çekilmeleri üzerine. çocuklan imparatorluğu bölüşmede anlaşamadılar ve aralannda çauşmalar çıktı. Bu bölgeler Van Gölü'nün çevresindedirler. Gesch. Daha sonra da Karakoyunlu Hanedanına. 21 . des Machıverfalls der Türkei.. S . Uzun Hasan (1467-1478)' son vererek. Ce¬ zire. Tumberan.* (1). (3). Hammer.Mehmed Hafiz Paşa ve 1847 yılında ise Ömer Paşa yardımı ile Kürt bey¬ liklerini merkezi otoriteye bağlamak istediler. her dönemde çeşiüi ücaret yollarının üzerinde olması ve beylerinin akıllı poliükalan sonucu Kürdistan'ın merkezi dummuna gelmişti. Weil. Ermenistan ve Batı Azerbaycan üzerinde hüküm sürdü (1378-1467) En ünlü hükümdarı Kara Yusuftur (1388-1420) ve Timurlenk ile Osmanlı padişahı Sultan Bayezid arasında 1400-1402 tarihlerinde meydana gelen savaşların çıkmasına neden olmasıyla ünlüdür.. 300-303. A.' 1836-1838 yıllan arasında ve daha sonraki yıllarda Osinanlılar. Vaspurakan. Mısır Sultanı H. Bu sınır belirlemesiyle Kürt bölgeleri. 1375 yılında Kral VI. Osmanlı Sultanı O. G. GOR I. Sasun. 14. der Chalifen Zinkeisen.

'' Kürüeri tanıyan tüm araştırmacıların üzerinde birleştikleri noktalar ise.(XX) km^ olarak tahmin ediyor. Horasan bölgesi. Kuzeyde ise Erzemm ve Araxes (Araş Nehri)'e kadar dayanır. bunlann Fars aşireüerinden olduğunu iddia eder. o zaman doğaldu. Kürt bölgelerini 1 10. cesareti ve özgür yaşama tutkusudur. Justi. Magazin 1837. yine bir çoklan da onlann misafirseverUklerinden övgüyle bahsetmektedirler. Kürüerin 10.^ Ayrıca doğuda Kürt kolonileri vardır. Hakkari ve Boüıan ve batıda Diyarbekir'e kadar uzanır. Şah Abbas (1587-1628). 264 . Kurd. 222-223. Jaubert.' Sınırlar üzerindeki değişik bilgiler gibi. Layard. Ritter*. Moltke. Hömle' ise."* Eğer Kürtler. güneyde ise Mosul. I. bunun nedenlerini kötü ekonomiye ve merkezi despotizme bağlamak gerekir.' Kürtlerin kuzey sınırları ise. doğuda Koyi'den Urmiye Gölü'ne. soyar soğana çevirir. Buna Yezidi Kürüerinin yerleşik olduklan Sind¬ car ve Habur da ilave edilir.ki. Çünkü bir çok aşiret sınırlar ötesi bölgelerde de yerleşiktirler. bunlann konuştuğu Farsça'nm Şahname'ye Yeni Farsça'dan daha yakın olduğunu söylemektedir. Oskar Mann da Lur aşiretlerinin Kürtlerden sayümasmı eleştirenlerdendir. Kürtlerin yerleşim alanlannın yüzölçümü de değişik verilmektedir. (7). Kürüeri hayduüuk yapmakla tanımlarken. 294-298. Buna karşm yaklaşık bir belirleme yapmak gerekirse. Kürüerin nüfusu üzerinde de değişik rakamlar söylenmektedir. YüzyUdan itibaren oturduğu bir bölgedir. Bu despotizm ki. Halep'in batı bölgelerinden Malatya'ya uzanır. Kurd. Joumeys. Studien (2). 269. Grammatik (3). Grammatik (8). 500 (6). Kurdisch-persische For schungen (4). Armenien und Persien s. So Justi. Çünkü bu sayıyı tespit etme olanağı verilmemektedir. Fakat Kürtleri iyi tanıyanlardan biri olan Layard. Hömle. Türkmen aşireüerine karşı koymalan için yeniden Kürtleri toplu halde yerleştirmiştir. Kürüerde ise savaşçüar var. 395-397. Bir çok batılı seyyah. 56-57 Ferd. Luristan'da oturan Lur'lar ile Bahtiyarlar. bu halklann kendi yollannda git¬ mekten başka olanaklan yokmr. Susiana and Babylonia besond. s. Mardin. Mark Sykes. Ritter (5). Reise d. kendi¬ lerinden korkulan birer eşkiya ve hırsız iseler. Kurd. yalnız ve ancak para sızdırmak için halklan sistemli bir cendere alünda tutar. bir çok bilim adamı tarafından Kürüere akraba olarak görülmektedirler. Uzun süre Bahüyarlar arasında kalan ve onlardan harsça öğrenen Layard. Joum. Bu konuda Moltke şunlan söylemektedir: "Araplarda daha çok hırsız. Burada kesin bir sınu^ çizme olanağı yoktur. Briefe s.(XX) km* olarak tahmin ederken. uluslara eğitimini tanunaz. Rödiger und Pott.' (1). Oskar Maım. Sonralan yine bu bölgeye I. Geogr.Kürüerin merkezi yerleşme bölgesi bugünkü Van. Lx>ndon 1907 22 . Kürüerin konukseverliği. Early adventures in Persia. İran'ın kuzey ve batısını içeren geniş alanlar ile Türkiye'ye yayılır.

251 (6). Kurdisch-Persische Forschung. Farsça. Fraser.'' Çok sayıda destanlar. 249. kendisiyle. The Kurdish Tribes. Yusuf Nabi. Kurd.' Yukarda anılan şair ve bilge Kürtlerin dışında ünü bütün dünyaya yayılan bir (1). Oskar Mann. kendilerini baskı altında tutan Türklere karşı. böylece kültürün yaygmlaşmasına olanak vermiştir. s .' Pek az yazar eserlerini Kürtçe yazmıştır. E I.' Kürüer de Türkler gibi sünni olduklan halde. 1857-58 23 . Ancak bir çok sesliyi.119-120. Ya İdris ve Şerefeddin gibi Farsça. Doğu'da hiç bir kadın. Anthrop. Joum. Arapça ve Türkçe'den. Burada bu Kürt ozanlanmn ezberde mtma yeteneğine özellikle yer vermek ge¬ rekmektedir. I. Luschan. s. 90 (3). Kürüerin çoğunluğu eserlerini öbür dillerde yazmıştır. İran dil ailesindendir. ailesiyle ve aşiretiyle gurur duyar. Essai. kuşaktan kuşağa iletilmiş. Bunun gibi bir çok Kürt kadının ata bindiğini. Narrative of Koordisun. zengin bir masal hazinesine sahiptirler. Petersburg 1890. özellikle kelime sonlanndaki seslileri atmışlaıdu-. Rassen. London (4). halk türküleri. Fahişelik hemen hemen bilinmemektedir. hemen bütün aşireüerin kadmlan yüzlerini gizlemezler. Abul Fıda 1273 yılmda Şam'da doğdu ve Hamat sultanı olarak 1331 yümda öldü. batı Kürüeri arasında telafisi hemen hemen olanak dahilinde ol¬ mayan bir nefitet vardır. (9). Orta çağda konuşulan Farsça ile uzaktan akra¬ balığı vardu". Ülkesinin bağımsızlığı uğruna çıplak kayahk dağlarmı en son taşma kadar savunur. Völker. namus çok kutsaldır. Lerch.Kürt.* Aynca Kürtler. lirik şiirler Kürtçe olarak. Travels I. (5). Kürtçeye uydurduklan epeyce kelimeyi ahnışlardır.^ Kürüerde aile bağlan. diyenler ise biraz abamyorlar. (2). of the Roy. Gibb. Prym u. Forschungen über die Kürden. Kürt kadımnın özgür olduğu kadar özgür değildir. Fakat fahişe keli¬ mesi Kürtçe'de yoktur. Sprachen. Brockelmann. Evliya Çelebi zamanında Bitlis'ti kadınların yüzlerini örttüklerini öğreniyomz. 1630 yıhnda Urfa'da dünyaya gelmiş. History of Ottoman Poelry El. IJI. 1712 yılında istanbul'da ölmüş. Petersburg. silah kullandığım. Rich. 90-91 (8). Kürt ozanlan tarafından. Mark Sykes. atıcılıkta erkekler gibi yetenekli olduklannı nakleden seyyahlar var.ya Şükrü ve Nabi* gibi Türkçe ya da Eyubi sülalesinden bilgin ve aynı zamanda bir bey olan Abul Fida gibi Arapça yazmışlardır.* Kürt dili. Bütün seyyahlann an- lattıklanna göre. Sammlungen Erzaehlungen und Lioder. Çok evlilik ancak zengin¬ lerde giMülmektedir. Evliya Çelebi de Kürtlerin gelenek ve göreneklerinin temizliğini ve yüceliğini nakleünektedir. I. (7). Socin im GlPh. eşine bağlılık.Socin. Zina yapmak bir çok aşireüerde ölümle sonuçlanu-.' Kürüerde kadın evin direği olarak tanımlanır. Basmadjian. Inst. I. HI.

Suriye ve Mısır sultam Sultan Salahaddin hemen akla gelir. kuvveüi ve cesur olmalarını sağlamıştır. Müller. Gerek kendisinin gerekse ordularının basanları övülmeye değerdir. 149-161 24 . Der islam im Morgen-u.Kürt söylenmesi gerekirse. Abendland E. A. Stratejik olarak çok önemli bir bölgede olan topraklannı bunca savaşa rağmen her zaman komyup. (1). Onlann yerleşim bölgelerinde ne verimli mahsul alınabiliniyor.' Her ne kadar Kürüerin kısmen göçebe ve haydut yaşamı onlan değer¬ lendirirken olumsuz bir iz bıraksa bile. genelde onlara hayran olmamamız ola¬ naksızdır. Fakat atalanndan miras aldıklan kıraç topraklan. ne endüstri ne de geniş alanlan içeren ticaret var. Doğayla savaşım ve kötü iklim koşulları onların sade bir yaşam sürdürmelerini. her yönden gelen saldırılara rağmen elinde tutmayı becer¬ mişlerdir. (1171-1193) Sultan Salahaddin'in düşmanlan bile ona hayranlıklannı gizleyememişlerdir. varlıklannı sürdüregelmişlerdir.

Lynch. Forech. Etrafı çevrili yer anlamındadır. Araplar Badlis olarak değiştirdiler. 168 (2). I. güney batısında. ed. Van Gölü'nün 20 km. 16. gerekse dışında birkaç yan kol tarafından beslenir.m. Cuinet'in 1890 yıhnda yaptığı tahminlere bakılırsa. Hübschmann. Seert (Siirt)'in 50 km kuzey do'ğusuna düşmektedir. Spiegel. Eran. 42°4 doğu meridyeni ile. 38°23 kuzey paralelleri arasındadır. Me'm. vadi çukurluğundadır.Ö. l. Bunlann 20.Ö.* Thureau-Dangin. Ermenilerin Buu diye söyleyişini. I.' Kentin kaç yaşmda olduğu kesin bilinmemekle beraber. kentin çök eski tarihlerden beri kurulmuş olabileceğini gösteriyor. sur lArmenic. Altertumsk. yani Van Gölü ile Mezopotamyayı birleştiren yolun üzerinde olması. 1887 Petersburg basımı. Kentte 15 cami. bir casusluk merkezi olarak inşa ettirdiği ve olağanüstü (1). 25 mescit. 525 (3). 1800'ü Jakobit'miş. 541 (4). BİTLİS B«w* [herhalde Ba^u 'in bir variyantıdır. onlan birbirine bağlayan yolların Biüis'ten geçmesi. 103. H.000'i Müslüman Kürt.^ n Biüis Çayı'nm iki yakasındaki. 148 -^ 25 -itefe < . Cuinet H.886 insan yaşannış. Ahlat'ın ise 40 km. güneyine düşer. 110]: Enneniler Biüis kentini böyle ad¬ landırmışlar. sf. 721-705 yıllan arasında hükmeden Sargon'un İ. Indogerm.' >^*< Biüis. Mar¬ tin. Bitlis Çayı. Armenia O. Georgii Cyprii Descriptio Orbis Romanı. Yunanlılar ve Bizanslılar ise. Fr. Biüis kentinde 8300 evde 38. 4 tekke ve Gregorian Ermenilere ait olmak üzere de 4 kilise varmış. Cuinet ü. stratejik değeri olması. Gelzer s. 714 yılında Urartu sınınnda. gerek ken¬ tin içinde. Thomas Artsruni'nin Geschichte (tarih).(«JLuaoûpo) BaJuıi«i<»ıu» şeklinde ad¬ landırmışlar.086'sı gregorian Ermeni. Bidlis veya Bitlis adı ise müslümanlıktan bu yanadu-. özellikle kuzeydeki dağlık bölge ile güneydeki ovalar arasında olması. 200'ü protestan Ermeni. 1904. 136 St. önemli bir bölgede bulunması.

Beitraege zur Morgenlaendischen Altertumskunde (9). gerekse diğer araşürmacılann yerli halkla yapüklan söyleşide.'" Xenephon'un Biüis'ten bahsetmemesi doğaldu". Georgii Cyprii Descriptio Orbis Romani ed. 168 (8). I. Lehmann-Haupt. Eski olmaya eski olan tünel ya eski Ermenilerden ya da Chaldeülerden kalmadır. 900 yıllanndan önce yapıldığı kamsındadır. Nineveh and ils remains. Layard. Lynch. Evliya Çelebi 4. 80-81 Preusser. Hommel.Ö. 94-95 (6). l.* Bunun gibi Georgius Cyprius da (600'lü yıllarda) aynı tünelden bahsetmekte¬ dir. Armenia H s. Fr. güneyindeki ve Lynch'in resmini verdiği Delikli Kaya Tünelidir. yürüyüşlerinin engellenmeyeceği baüdaki daha rahat yoUardan hareket ettiler. 800 yıUarmda Menuas' ekonomik nedenlerle başkent Van'a en kestirme ve güvenli yolların yapılmasmı ön görmüştü.sağlam yaptırdığı Uaiais kentinin bugünkü Biüis'in yerinde olduğunu söylemektedir. Çünkü etrafi düşmanlarla çevrili bir alanda zor ve tehükeli yollardan geçmesi gerekiyordu.Ö. 156 (4). Z^'ta gördüğü ve Araplann Negüb dedikleri tünelin İ. Geschichte des alten Morgenlandcs s. düşmanın iç kanşıklıklar yüzünden zayıf ol- (1).' Bu iddiaya her ne kadar Lehmann-Haupt^ karşı çıkıyor.^ Gerek Cuinet. o takdirde Hom- mel'in* Balaleş adının sonralan Wajajis. Şayet Thureau-Dangin.' Balâdhorî. Gelzer s. modem zamana ait olduğu görüşündedir. I. O halde tünelin çok eskilerden kalma olduğunu söylemek olanaklıdır. Kuzey güney bölgesini en kısa zamanda başkent Van'a bağlayan ekonomik ve stratejik değerde yollar yapılmışü. Mezopotamya'yı çoktan egemenlikleri alüna almışlardı. bu tünelin Semiramis'e ait olduğunu duymuşlardu-. Baladhori. onun söylediği yer Biüis'in 7 km. 133 (10). Xenephon'un on binleri. Layard bu durumu şu örneklerle ispaüamaya çalışıyor. Çünkü bu yollara ihtiyaç duyuyordu. daha sonralan da lehçe olarak Uaiais biçiminde söylenmeye başlandığı görüşü ilginç olsa gerek. Nemmd yakınlanndaki harabeler ile. Karadeniz'e ulaşmak için. Une relation de la huitifeme campagne de Sargon (2). Nordmesopotamische Baudenkmaeler 26 . Fesıschrift für Fritz Hommel (3). Armenien einst und jetzt.' Aynca tüneün dinamit kullanılarak yapıldığını. Cilt s. Hommel. Van Gölü'nün çevresinde oturup gelişen Kaidelilerin özellikle bu tünele ilgi duyduklan söylenebilir. Arkaları güvenlik içinde olan Arap ordusu. 176 (7). bu tünelden geçtiklerini anlaünaktadır. 329 (5). Thureau-Dangin.* Evliya Çelebi de bu tünelden bahsetmektedir. s. gerek Lynch. bundan bin yıl sonra Ermenistan içlerine akmlannı Biüis üzerinden yaparlarken. Bu kestirme yol¬ lan yaparken kayaları parçalamak eskiden olanak dahilindeydi. Araplar. Araplann 20 Hicri 640 tarihinde Van Gölü'ne doğm ilk ilerlemele¬ rinde. Lehmann-Haupt'a karşı haklı ise.

imparatora karşı Araplardan yardun istedi. 1 140 tarihi gerek Bitüs tarihinde gerekse Kurdistan tarihinde yeni bir devrin başlamasına neden oldu. Cihad'a çıkan Arap ordulan. Ne var ki Ermeni halkmm beşte birini bile kendi egemenliği altına almayı becerememişti. Streck. Rşümikh Beyi Theodoros'u cezalandırmak istedi.' Bu surede Biüis. Balâdhorî'nin kaydettiğine göre. yeniden müslümanlann etine geçti. I. geri çekilmeleri için izin istediler. Tüm modern seyyahlar gibi. 15 (5). Gründung des Bagratidenreiches. H. yapmadığı bir çok şey ile ondan çok önce yapılanlar ona maledil- miştir. Sonra da Biüis'e hükmeden Enneni Beyini aynı zamanda Ahlat ve çevresinin vergisini de toplayıp vermeye zorlarlar. Van Gölü'nün baü ve kuzey bölgeleri bu surede savaşılmadan Arapların eline geçti. Biüis'in sahibi olan bu bey ise. 35 (3).ması nedeniyle. Er¬ meni kralı I. Bunlar Selçuklulara vergi vermek zomndaydılar. bu hane- (1). Geçen yüzyılın ortalarında Bitlis'e giden Layard.' Evliya Çelebi de Biüis'in Büyük İskender ta¬ rafından yapıldığı rivayetini anlaünaktadır. Layard. 27 . Oysa İskender hiçbir zaman orada ol¬ mamıştır. Suqman al Qulbi 1185 yümda öldü. orada tarihi eserleri görememiştir. Bu hanedan Şah Arman "Ermeni Krah" adıyla anılıyordu. Biüis'i 1180 yılına kadar ellerinde tuttular. Çünkü İmparator II. Müller-Simonis. Aynı yıl. Aschot (890 yılmda ölmüştür) 850 ydında Arapları Muş'ta bozguna uğraürken. Suqmaniler. Armenia II s. bu bölgeler II. Thoma Ardzrouni. Şerefeddin bir taşa kazınmış elinde yılan tutan insan res¬ minden bahsetmektedir. 150 (2).' Layard bunu çok aramasına karşın bulamamışür. Şerefname. Yukanda anlaüldığı gibi. 850 yılmda tekrar Biths'ten bahsedildiğini görüyomz. 457-458. M. Biüis üzerinden Ahlat'a kadar Hederler.Daghbaschean. s. ve Lynch. Yüzyüın ikinci yansında yazdığı Şerefname'de. kayda değer bir dirençle karşılaşmadan. Konstantin (641-668) bir sefer düzenleyerek. ileriemesine devam edebü- mişü. yine H. Araplar Biüis'e kaçmak zomnda kaldılar.^ Ne varki. Suqmani sülalesine Ermeni şahlan da deniyordu. 16. Discoveries s. bu taşın kale duvannda olduğunu anlaünaktadır. trad. Müslüman tarihinde. E I. Fakat yapüklarıyla. Bu tarihten sonra. ne Huisüyanlar ne de Ermeniler Biüis'te bir daha hükümet etmemek üzere siyasal arenadan çekildiler. Bitlis'ten ilk defa 20 Hicri 640 tarihinde bahsedilmekte¬ dir. 204 (4). I. par Brosset I. Sonra da krahn annesi Rhiph'e sığınarak.* Biüis 1 140 yılmda merkezi Ahlat'ta olan Suqmani sülalesi tarafindan alınır. Hosrov Panvez (591-628) tarafindan 591 yılında Doğu Roma İmparatoriuğuna bırakılmışlardı. birinci geüşlerinde buralarda tutunamadılar. Bunun üzerine Araplar 654 yılmda bu bölgeleri tamamen işgal ettiler. 1100 yümda SuqmMi al Qutbi ta¬ rafından Ahlat'u kuruldu. Doğu'da kendinden önce hükmedenleri gölgede bıraküğı için. Araplar. 1 140 yılından sonra.

(10). Bunun üzerine Timur. Leo. yine Ghevond (8. Avnik. Baş tarafla karşüaştır (2). Bunun ölümünden sonra (1210-1237) yine bu bölgeler Malik al Eşrefin yönetimi alüna girdiler.Sultanı Sul¬ tan Selahaddin (1171-1193)' yeğeni Malik al Eşrefi Biüis beyliğine atadı. Bağdad ve kuzeyine düşen ülkeleri. bölgeye Hulagu'nun'' yönetiminde Bağdad'ı yaküktan sonra tekrar bu 1260 yılına kadar Kürtler Biüis'te daha henüz çullanmışlardı. 134. Biüis kentini tama¬ men yakıyorlar. krallığın topraklarını "Medler" işgal ettiler. Jakut (1 178-1229). 503 ve 538 (4).Ohsson.D. Hammer-Purgstall. 1375 yılında Ermeni krallığının ortadan kaldırılmasından sonra da. der Ilchane. Timur'un ölümünden sonra" oğullan arasında kargaşalık ve iç çekişmeler başladı. 2« . Malik al Awhad 1207 yılında Ahlat'ı kendi topraklarına katü. II. Jâqût I 526 (5). kent surlanmn kısmen hasara uğradığından bahsediyor. Medien Kurdistan olarak açıklanmış (11). Daha çok burada Ermeniler yaşamakta idiler. Gesch. Hist. Hist. kalenin anahtarlarım teslim etti. trad par Guyard. Abulfida.' Bu arada Biüis korkunç bir felakete uğmyor. El. Bcclıer. Aperçu (9). C.D'Ohsson. 68 (7). Kürt beyleri çevre dağlarda bağımsızhklannı kom- dular. Malik al Eşrefi kardeşi Malik al Awhad' iz¬ ledi. Bitlis'in ve bahçelerinin güzelUklerinden elmalannm nefis oluşundan bahsederken* Abulfida (1273-1331) ise. Moğollar. Tschamtschean. 11. O zamana kadar Mısır'da hapiste tutulan Kara Yusuf (1420 yıhnda ölmüştür) tekrar Azerbaycan'ı kendi yönetimi alüna aldı.danın varlığı Eyubiler tarafından ortadan kaldınldı.yy.'" Ermeni kenti Baleş'i (Biüis) de işgal ettiler. 1. (13). I. Melazkerd '^ bölgelerini de armağan etti. Eyubiler. Beye kendi topraklannm dışında Pasin. C. 244 (3). C. 11 147 (6). Timur Muş ovasına geldiğinde. 1231 yılında Çormagun yönetimindeki Moğol ordulan. Biüis Beyi Hacı Şeref. 1245 yılma kadar bu bölgede hüküm sürdüler. 1375 yılında kral VI. II 310..H. Şerefname.) s. yani Dicle'nin kuzey bölgelerini işgal eniklerinde. Sulun Aşraf Şaban (1363-1377) tarafmdan esir edUerek Mısır'a tutsak gönderüdi. Suriye ve Mısu. Tschamtschean (1 2).^ Sultan Selahaddin Kürt asıllıydı. I 79 (8).' Medler ya da diğer adıyla Kürüer." Bütün bu bölgeler 1392 yılında Timur'un (1369-1405) eline geçtiler.^ çoğunlukta değillerdi.* Moğollar. Bu dummu modem Ermeni tarihçisi Michael Tschamtschean (Çamçean) şöyle açıklamaktadır. Tschamtschean translated by Avdall. Timur 1405 yüında ölür.des Mongols İÜ. 1417 (1).des .Mongols m. Kara Yusuf. Şerefname.124.

yönetim Akkoyunlu Uzun Hasan'ın (14671478) eline geçti. Biüis. Bu süre içinde Biüis Beyi İbrahim.bir yenilgiye uğratüktan sonra. İranlılar tarafindan 1507 yılmda zaptedilerek Irana bağlanır. 4 (4). Bu sureüe Kürt bölgelerinin elinde kalacağını zanneder Fa¬ kat ülkesi 1511 yılında ani bir Özbek tehlikesiyle karşı karşıya kalınca. Hammer GOR2. I.^ emrin¬ deki eski Akkoyunlu beylerinden Jakup'un (1490 yılında ölmüştür) eski kaüple(1). bazen de daha az bağımsızlık tanımışlardır. Olanaklan elverdiği zaman Kürt sülalerine son vererek Kürt" ulusunun bağımsızlık arzusunu ortadan kaldumışlardır. Arakel de Tâuriz trad. D. H. Fakat 1497 yılında vefat eder. 506. Kendi adına para bastırdı. î.^ Sonraki beylerin zamanında bu dosüuk yerini düşmanlığa bırakü. Kendi imparatoriuklan içinde eritmek istedikleri bu Kürt beyliklerine bazen çok. 1507 yıhda İran'a bağlanmasından Sonra. 151 1 yılında kendi aşireti Ruzigi'ler tarafından hapishaneden kurtanlu-. Şerefname H. bu tarihlerde kendisini topluca ziyarete gelen Kürt beylerini tutuk¬ layarak hapse atünr. 470 bunun gibi Zakaria trad. Halkm refahına yönelik çok sayıda kumluşlar inşa etürdı.' Bu tarihten sonra. Malcolm. 11. GOR. Gesch.« Padişah 1. 248 (2). bu kez ıkı Kürt beyi hariç diğerlerini serbest bırakmak zorunda kalır Bu serbest bırakmadıklanndan biri de Biüisli Emir Şeref Han'dır. Bunun üzerine İran Şahı İsmail'den (1499-1523) yardım ister. 253 (3). 716-717. Şah İsmail. 570 29 . Bitlis.1. Persiens I.' Şemseddin çok bilgili ve ülkesini iyi yöneten bir hükümdardı. Şerefname. Akkoyunlular tarafmdan esir tutulur sonra da onu idam ederier. Sultan Selim (1512-1520). 23 A ğustos 1514 yılında bugünkü kuzeybaü İran'a düşen Azarbaycan'da Çaldıran Meydan Muharebesinde Şah İsmail'i ağu.* Biüis 29 yıl Akkoyunlulann zorba yönetimi alünda kalır. par Brosset U. Hammer GOR\ I. Karakoyunlulann üçüncü beyi olan Cihan Şah zamanında (Ölümü 1467) 1460 yıhnda Biüis zaptedildi. 265 (6). I. Şerefname. Emir Şeref. 290-294 ve 522 (7). Zinkeisen. bu dummu oklukça iyi değeriendirir. 330 (5). İbrahim Beyin oğlu Muhammed 1494 yılında Biüis'i Akkoyunlulardan kurtanr.yıhnda yakın dostu ve aynı zamanda damadı olan Biüis Beyi Malik Şemseddin'e ve onun neslinden gelenlere Biüis ile Biüis'e ait bölgeleri bırakü.' Cihan Şah'ın ölümünden sonra. Yerine henüz küçük olan oğlu İbrahim geçer Amcasının oğlu Emir Şeref buna karşı çıkar. uzun süre Farslann elinde kalmadı. Ülkesinde bir çok ken/ansaraylar yapürdı. birbirine düşman iki imparatoriuk olan Osmanlılar ile Safevıler arasmda Kürt bölgelerini kendi topraklarına kaüna yarışı başlar. par Brosset I. Şerefname. H.I.

716-750 (5). 571 (4). 1515 yılını izleyen yıllarda Osmanlılarla beraber savaşırlar. 298 (8). Zinkeisen. Süleyman. Kürüer. Şeref Bey. GOR H. GOR^ I. Bunun üzerine Ulama bir ordu ile Biüis üzerine yürüdü. Yapılan savaşta Şeref Bey yenildi. 295. Şerefname. GOR2. U. Rûzigi Aşireti hakkmda üerde bUgi verüecektir.rinden birini Biüisli Kürt MoUa İdris'e. Bu beyler. Şeref Bey yeniden Şah Tahmâsp (1523-1576) tarafmdan Biüis hükümdarlığına Şeref Han unvanıyla getirildi.» İran ordusunun geri çekilmesi üzerine Ulama tekrar harekete geçti. GOR2 1. Hammer. Bunlardan biri de Biüis Beyüği'diı* Sultan Selim zamanında Biüis'te Halit Bey hükmediyordu. (2). (1533)^ Ulama. m. 749 ve Şerefname. GOR^. Azerbaycan'ın İranlı valisi Ulama Sultan Süleyman'a bağhlığım bildirmiş ve Bitlisü Şeref Beye karşı düşmanca entrikalar çeviriyordu. Şeref Beyin ölümü üzerine Rûzigi aşireti onun oğlu olan Şemseddin'i Biüis (1). 1. Hammer. Şerefname ly . Bunu haber alan Şeref İran'a sığındı. Osmanlılardan yana büyük yararlıklar gösterdi. Hammer. 142. Halit Bey öbür beylerin aksine İran şahmın tarafını tutuyordu. Sultan Süleyman'a İstanbul'a gönderdi. Ulama Şeref Beyin kafasını keserek. GOR. İran'a karşı smu-lan komyordu. Kendisi de Van'a doğm harakete geçti.' Molla İdris. 730 (3). Bu dur¬ um Selim'in yerine geçen Sultan Süleyman (1520-1566) (Kanuni S. Hammer. I. GOR^ I.' Gerek gösterdikleri bu yararlıklar nedeniyle. onun yerine geçti. Kürt beylerini kendi tarafına çekmesi için gönderir. bir İran ordusu tarafından kovuldu. Hammer.Süleyman) zamanmda da devam etti. 739 (7).* Bundan sonraki zamanda da Şeref Bey.' Halit Bey'in kardeşi Şeref Bey baştan beri Selim tarafını da tuttuğundan. Hammer. Zinkeisen GOR. gerekse boyun eğmez savaşkan aşireüer oluşları nedeniyle Kürtlere ayncalıklar tanmdı. Biüis Beyliğini kendi tarafina geçen Ulamâ'ya verdi. Parslara karşı bir savaş çıkarmak için bahane anyordu. Sultan Süleyman. 305-306 ve 309 30 . 1515 yılında Osmanlı padişahına bağlıhğını ilan ederier.^ Kürdistam iyi tanıdığından yapüğı çalışmalar sonucu 25 Kürt beyini Osmanlı padişahı tarafına çeker. Bu sureüe beş bölge Kürt beylerine ve onlann soyundan geleceklere bırakıldı. Örneğin Mardin'in alınışında ve Diyarbekir çevresindeki savaşlarda büyük yararlılık gösterirler. Özellikle Nisibin (Nizip) yakınlarındaki Koçhisar savaşında (1516) Persleri ağu. Cesurca İranlılara karşı savaştı. D. I.yenilgiye uğratü. 739. 731 (6). Sonralan Selim'in eline düşen Haht Bey idam edildi.

Şerefin Osmanlılara büyük hizmetleri dokunur.^ Bu olaydan da gayet açık göriildüğü gibi.' Şerefeddin Kürt tarihini yazan meşhur tarihçidir. Şerefname ü. EUmizdeki verilere göre 1638 yıhnda Abdal Han'dan bahsedümektedir Abdal Han. Murad tarafından Biüis bey¬ liğine getirilir. Geride Şeref ve Halef adında iki oğul bırakü-. Hammer GOR. Şerefname. I. Rûzigi aşiretini beysiz bu-akmak için başka bir yola başvurmuştur. I. Şerefeddin ise önceleri İran'da Nahcivan valUiği yaparken. 331. Malatya'ya gitmekten vaz¬ geçmesini isterier. Buna karşın Sultan Süleyman. Van valisi Melek Ahmed Paşa tarafından 1655 yılmda Biüis'ten sürülür ve yerine oğlu Ziaeddin getirilir. Şerefname.346 ve 343 (8). böylece Bitüs beylerinin soyu ortadan kalkar. 1576 yıhnda 67 yaşmda Qazvin'de ölür. Bu sırada Diyarbekir'de bulunan büyük vezir İbrahim. Murad. 330 (6).' İran'daki iç kanşıkhklar ve savaşlar esnasmda Osmanlı Sultanı III.* Bu yıllarda sürüp giden Osmanh-İran savaşlarında. 1-10. 222 (2). Şerefname. Evliya Çelebi'nin anlatüğı Abdal Han Maani'nin oğju olsa gerek. Eğer sen de öldürülürsen."* Bunun üzerine Şemseddin İran'a kaçar. Şerefname. Bundan sonra onun hakkında herhangi bir bilgimiz yoktur. 1578 yıhnda yine Sultan III. Ne var ki Abul Maani'den sonra beyliğin basma kimin geçtiği bilinememektedir. 324 (3). 326 (5). Sultan Süleyman bile bu büyük aşiretin çıkarlarma karşı önlem ahnaya cesaret gösterememiştir. Sultan IV. Bunlann içinden Sasun Beyi dummu en iyi değerlendirir. Şeref 1597 yılında oğlu Abul Maani Şemseddin lehine Biüis beyliğinden feragat eder. 1535 yılında Şemseddin'i Biüis beyliğinden alıp Malatya'ya gönderir.» Evliya Çelebi'nin anlatüklanna tanık olup aynı dönemde (1). 31 . Ha¬ lefe Melazkerd sancağımn yönetimini verir. Sul¬ tan Süleyman adma bu atamayı onaylar. Ancak onun oğlu Abul Maa¬ ni Şemseddin hakkında da herhangi bir bilgiye sahip değiliz. 325 (4).Beyi olarak ilan eder. Evliya Çelebi . rv. Şerefname. Şemseddin Osmanlı ordusu ile Bağdat'a girdikten sonra' kendisine Biüis'e dönme izni verilir. "Sen ailenin son ferdisin. Murad'a (1623-1640) bağhlığmı bildiraıek istemediğinden.' Bey'in bu öneriyi kabul etmesini istemezler. Abdal Han zamanında Biüis'te yaşamın nasıl olduğunu Evliya Çelebi gayet güzel anlaünaktadır. Şerefname TL. Rûzigi aşireti ileri gelenleri Süleyman'ın amacını anlarlar. 74-75 (7). İran sarayı tarafından şerefine yaraşır şeküde karşılamr. Sa¬ sun Beyi Şemseddin'e: "Türklere güvenme" der.

Geogr.000 süvari de yine çok sayıda piyadeyi bir araya toplama olanağına sahip olduğunu yazar. Trav. bitir*ği eserinde Van'a 32 . Kürdistan'ın sınıriannda oluştumlan valiliklere. 1841. Han tarafmdan dostça karşılanu-. 149 (9). 1790 yümda. s.379 (6). Oysa dOhsson ise. of the R. yüzyüm ikinci yansmda Kürüer arasında yaşayan papaz Gar¬ zoni' Biüis üzerine bilgiler veriyor. sonra¬ ları tahminen 1830 yılında ise.paralann daha piyasada olduklarım görüyoruz. Evliya Çelebi zamanında Biüis Kürt Beyliği Van eyaletine bağlıydı'. Ve de d'Ohsson'a dayanarak söylüyor. Sicüi Osmani II. usulen Kürt beylikleri bağlanmışü. Les six voyages. X. 1685 yılmda Biüis'e gelen Jesuit Misyonu. Savaş hallerinde Kürt beyleri ya bizzat ordulannm başlarında ya da belli sayıda askeri birliği Osmanh ordusuna kaülmaya gönderiyorlardı. 1842.Soc. Bu tarihten sonra Biüis.yaşayan Fransız seyyah Tavemier' 1655 yılında Biüis'e yapüğı seyehatte gördüklerini şöyle dile getiriyor. Tavemier'den önceki Seyyah Jakut^ ve daha sonraki sey¬ yahlar. Biüis'in 1824 yümda Erzumm'a bağlandığıos İjaret ediyor. Biüis'in meyva bahçelerinden özellikle elma bahçelerinden övgüyle bahseünektedirler. Kürt beylerinin üstünde gösterilmelerine karşılık. 526 (3). Joum. 303 (2). Armenia. London. Osmanhlann merkezi yönetimi daha 1515'U yıllardan itibaren Kürt ulusunun kendi kendini yöneüne istemini kırmak için çaba sarf ediyordu. London. I. Lynch. Kürüer arasında 18 yıl yaşayan Garzoni Kürdistan'ı aralarında bölüşen bu 5 Kürt beyliğinin en önemlilerinden birinin Biüis beyüği olduğunu anlaûyor. Lynch. 393 (8). 187 (10) Von Charmoy. bir paşa tarafından yönetilmeye başlar* Yukanda da anlatuğımız gibi.* 1849 yılında Reşid Paşa* son Biüis beyi Şerifi ağır savaşlardan sonra esir ala¬ rak İstanbul'a sürgüne gönderiyor. Erzumm'a bağlandı'" 1875 yılında Biüis. Bundan sora da 18.* 19. 11. and Res. II. Kürdistan'ın smırianndaki Osmanlı eyalet valileri. 149 (4). 20-25. Maurizio Garzoni. "Kürtlerin ülkesine seyahat yapmak gerçekten çok güzel bir olay" der. Ainsvvorüı.' 1840 yıhnda Biüis'te bulunan Ainsvvorüı Kürt beyinin Avmpahlara karşı iyi davranışım övmektedir. Grammatica. Mehmed Düreyya.330 (7). I.in Asia Minör. yüzyıhn otuzlu yıllarında bile Biüis beylerinin basürdığı baku. 3-4 (5). Jaqul (Yakut) I. üçüncü (l)Tavanier. Armenia D. beylerin güçlü iktidarlan nedeniyle ya onlann iç işlerine hiç kanşmamışlar ya da çok ender olarak ve belli bazı hallerde onlara müdahale eunişlerdir.Özellikle Biüis Beyinin konukseveriiğinin anlaülmaya değer olduğuna dikkati çeker. Evliya Çelebi. Han'ın en özgür Kürt beylerinin başında geldiğini anlaür. James Brant.

Bir el yazması "Selimi'in Zaptettikleri Yerler" adı altında Viyana'da bulunmaktadır. 1007. 62 (3).Selim üzerine şiirleri içeriyor. 1. Essai. Basmadjian. Şerefname. 229 No. Histoıy of Ottoman Poetry ra.I. İÜ. Hammer.' Yukarıda bahsedilen bilginlerin dışında. Mevlana lUris. Farsça olarak "Sekiz Cennet" adında tarih kitabı yazıyor. 1890 yıhnda burada 398.* Biüis. Petersburg 1868-1875) (4). 1520' de istanbul'da ölüyor. Muş. 538. d'Ohsson. Staatsverfass II. I. K. 1889 yılında ise ikinci sınıf haline getirildi. Tablcau. 390. l. Zcmof tarafından Petersburg'da yayınlandı. Erzurum'a bağlı olup olmadığı üzerine bilgiye raslamadığını yazıyor. Fakat ikinci kez yazdığı Osmanlı tari¬ hinde (1834) ise. Kürtlerin 1543 yılında İranda Germrud'da doğdu. 209-210 ve U. Şerefeddin. Genç sancaklanydı. 160 33 . 212. Handschr. Şükrü'nün 1521 yılında yazdığı Selimname. I. bugün bile Kuzey Kürdistan'ın ücaret ve politik merkezi durumundadu-. Gibb. Osmanlı tarihini yazan ilk insan olan İdris^ ile Kürtlerin tarihini yazan Şerefeddin' ve şair Şükrü Bitlislidirler. U. Şerefname. II.dereceden vilayet yapıldı. Bunların 40. Şerefname D. François Bemrad Charmoy ise Fransızcaya çevirdi. (Şerefname.(X)0'i göçebe Kürtierdi. Bunlar: Bitlis.625 insan yaşıyordu. Siirt. n. 450 sayfada. Flügel. Cuinet. 1815 yılında Bitlis daha Van'a bağlıydı. s. 67. Şahın çocuklanyla birlikte eğitim 1860-62 yularında VeliamiiKrf- Şerefname. tarihini Farsça olarak yazdı. 523-524 (2). gördü. 4 cUt halinde St. Önceleri Bitlis vilayeti 4 sancaktan meydana geliyordu. bağh olarak yazıyor. Bu sancaklar da 19 kazaya bölünüyordu. (I).

.^l^M^A. -^'^.. .

Martin.Rûzigi Aşireti Şeref Bey'in Şerefname'yi tamamladığı Hicri 1005. 106 Burada ilginç olan.. 377. bunlann 500 yıl sonra ortaya çıkan RûzigUerin atalan olduğu söylenebihnir. Şerefname ' (5).. M6m.' Rûzigilerin de bu su-alarda Biüis'e geldiklerini söylemek olanak dahi¬ lindedir. onlan toptan imha ederler. St..* Şerefnameye. Indogerm. Thoma Ardzrotmi. Kilikya'daki Ermeni Krallığımn 1375 yümda ortadan kaldırümasi üzerine. A- raplann 851 yılında yeniden Ermenistan'a saldırmalan ve Ermenileri kesin bir ye¬ nilgiye uğraünalârı üzerine bunlar 851-52 kışını Muş'ta geçirirler.@2 . I.' Şdıirde oturan Kürüer ise büyük Rûzigi aşiretindendi. 317 ve 325. Tschamtschean translated by Avdall n. Hübschmann. Hist. 9. (3).' Koit'in yaşayan halk üzerine. yeni tarihle 1596 yılında Biüis kentinin nüfusunun çoğunluğunu hâlâ Ermeniler oluştumyordu. des Ardzouni I. XVI (6). kışın çok kar yağdığı zaman da ayaklanna örgülü tahtalar geçirerek kann üzerinde sanki yerde gidiyormuş gibi zah¬ metsiz yürüyorlardı. Şerefname. Bunların bu üstün cesareti yanında misafirseveriiği de çok ileridir.<ı. 207 (2). yüzyılda yaşayan Ermeni tarihçi Thoma Ardzrouni tanık olduğu bazı ilginç olaylan anlatmaktadır. Rûzigi aşireti 24 Kürt aşiretinin birlik kurmasından oluşmuştu. Biüis'in kuzey baüsında ve Ermenilerin Koit diye adlandu-dıkları dağlık bölgede yaşayan Kürt aşireüeri bu birliği kurmuşlardı. I. Bu kelime bir olasılıkla Orta İran'daki "Deri" ağzına uyuyor ve "günlük" anlamına geUyor. büyük çabalar göstererek ve çok çalışarak geçimini zor koşullar alünda sağlıyordu. ü. Sur TArm^nie I.* Bu dağlı halkın kendi yerieşim bölgesini nasıl amansız savunduklanna baka¬ rak. 35 i3 .I. Bu dağlı halk. her tarafı yakıp yıkmalan. karda yürümek için yapüan ve Lekan denilen (hedik) araçtan Uk kez bahsedUroesidir. Moğollann. Şerefname. 100. Ama Ermeni tarihçi Tschamtschean (Çamçean). insansız hale getirmeleri ve sonra da çekiüp giüneleri üzerine. göre.^ı.^ Rûzigilerin ne zaman Biüis'e geldiklerini gösteren kaynak yok. Kürtlerin şehirlere inip bu arada Biüis'e de geldikle¬ rini yazar. H. 852 yılının ilkbahannda Koit dağlık bölgesinin yeriileri Muş'ta konaklayan Müslaman Arap kuvveüerine saldumak. Asurdan göçen ve kendilerini Sanasnai olarak adlanduan köylüler görüyor. Forschungen 236. Biüis'in en yakm komşulan olan Koit'Uler kenüere in- (1). 310 (4). 24 aşiretin bir gün içinde birlik kurmalanndan kaynaklandığı sanüıyor. Darı ekmeği yiyen bu halk.

Partâfi. çevirisinde tek tek 25 olarak yazılmış olmasına karşın. Hazû. Hammer-Purgstall. ReisebUder aus Meso- 36 . 45-46 (2). Spiegel. 9. 1890 yülarmda Bitlis'e bağlı bir kaza idi. Erdkunde X. s. 60 km kadar Bitlis'in güneybatısına düşmektedir. Zohrevverdi. Cihanname sf. Kisâni. Hakkari bölgesinde iki mezradır*JRûzigi aşireti Biüis'ten başka. Kele Dşiri. 1. Bu (1). 6. Kârisi. BOLBASI ve KAV ALİSİ diye aynlıyordu. Usturki. Şerefname. Lah- Fr. Bolbâsî ve Kavâlîsî aşireüerine de 20 aşiret bağlıyor. 3. I. Kerkük ise Lahidşan düzlüğünün güneybausına düşmektedir. 24. 25. Evliya Çelebi FV.61. Kürdeki. Charmoy'un Şerefname ile ilgili önsözü. St. Aperçu s. 11. 2. Aşiretlerin adlan şöyle: Önce Biüis'te yerleşik olan beş aşiretin adlarını sayalım. 23. Tschamtschean. Gûri. 152 ve II. 20. Azizan (İzizan) Şerefnamenin Farsça baskısının 361.173 (3).91. Bolbâs ve Kavâlis. 608. Biduri. 79..232. Şerefname de yazmıyor. 273.65-66 (4). Biüis'in 60 km güneybaüsında düşen Hazû' bölgesini de işgal eder. 175. Altertumskunde. Zerdûzi. 1.357. 16. Sasun beylerinin başkenti idi. 10. 24 aşiret olması gerekir.^ Bu 24 aşiret önce iki gmba. Buna göre ilk 12 aşiretin Bolbâsî. Hiâreti. 22. Selim'in Kürdistan'ı almasma kadar.1. su-ada verilen Kavâlîsî'yi çıkarmak gere¬ kiyor. O. II.' Ne zaman bu 24 Kürt aşiretinin birlik kurdukları bilinmiyor. 15. 13. 5. Belâ Kürdi.diler. ve XL91. Sekiri. Bâligi.I. Moltke. Bu sureüe dağlardaki Kürtlerin Moğol istilasından önemli ölçüde zarar görmediklerini söylemek olanaklıdu-. Eran. Herbili. ZDMG. Halidi. Zidani. Doğaldır ki bu harabe şehirler bile onlann yaşadıkları köylere göre cennet sayılırlardı. kalan 12 aşiretin ise Kavâlîsî olduklan söylenmektedir. I. Andaki. (5). Kavalisi. 18. sayfasında ve Charmoy'un 11. Matbaa baskılarının yapıldığı ilk el yazması kitapta Kavâlîsî aşiretine hangi sayıdan itibaren başladığına değinilmekledir. Briefe. Bu fark. Hulagu'nun yönetiminde.. M6m sur l'Arminie. sayfada Hazû'yu yanlışlıkla Biüis'in 80 km doğusuna düşen Hizan üe kanştınyor. H. I. Berisi. 19. Böyle olursa bu kez üç grup oluyorlar.I. 21.von Handel-Mazzetti. 12. Oysa 24 olmalan gerekiyor. 8. 1.33. Kâşâhi. Ka vâlîsî aşireti ile ilgüi bilgiyi bulamadım. Geschichte der Ilchane. Charmoy' ilk beş aşireti Biüis'in yeriileri oldukları için dışarda tutuyor. I. sırada yazılan Kavâlîsî aşireti yüzünden ileri geliyor. Buna göre 18. 1. de 1860 yılında Türkçe yazılmış Salname de bir Belbâs aşiretinin Kerkük bölgesinde bulunduğunu yazmaktadır.440. 17. 18. Dukisi. 1862 XVI. 1. Bâiki. göre bir BUbas aşireti Urmiye gölünün güneybatısına düşen idşan düzlüğünde yaşıyordu. Şerefname. 4. Ritter. 14. Yerii beş aşiret ile diğer iki grup 20 aşiret. Mudiki. 1259 yılındaki Moğol istilası ile Küçük Ermeni Krallığının 1375 yılında ortadan kaldu-ılması arasındaki bir tarihte meydana gelmiştir. Martin. 7. Bu birleşme büyük bir olasılıkla. Blau. toplam olarak 25 aşiret olur. Böylece gerçek olarak 24 aşiret bu birliği kuruyor. 228. Kesin olan şu ki Kavâlîsî oraya ait değildir.

40 km Biüis'in kuzeyine düşer.212. Rich. Ziaeddin'in çocuklan ve torunları Bitüs'i yönetmişlerdir.Streck.v bölgeler aşiretin malı olduktan sonra reisleri ölür. s. el sanatçıları. 229-230 1911. 1. 140. 9. üstün cesareüeri. Durch Ar¬ men fakirleşliğini ve hiçbir önemi kalmadığını yazmaktadırlar. 352. (Layard. Rûzigiler dayandıkları sürece öbür Kürt aşiretleri de teslim olmamış ve bu güçlü ordulara karşı direnmişlerdir. Bunun üzerine aşiret büyükleri.306. Weü. A. Burada sık sık bahse¬ dilen Şerefeddin de bu aileden gelmedir. Biüis'teki yapımcıları bilginler. Geschichte der Chalifen. Şerefname 231 37 .MüUer. London. Matthieu d'Edesse. Journal of the Royal Georgr. Tabakhanelerde imal edilen maddeler ile boyacıların potamien und Kurdistan.638.::. şehir Araplann eline geçer. Hazu bölgesinde. 328. Martin.E I. Birkaç yüzyıl sonra da Selçuklular kenti ahrlar. 1100 yılında Türk ordusuna kumanda eden Sokman'ın eline geçer. Dulaurier. Soc. St. 376 1. 11. s. Ziaeddin ise Biüis'te yöneüneye başlıyorlar. sayfasına bakınız. 993 yüında Bi¬ zanslılardan alınır. özellikle silah ünlüdür. İlk çağlarda Chlât adı alımda Ermenilerle yerleşik olduğuna tanık olunuyor. 161 ve Cihanname'nin 412. aşiretin başına sözde İran'daki Sasanh kral- lannın soyundan gelen iki kardeşi. tzzeddin ve Ziaeddin'i seçerler. II. Kürüer arasında Rûzigilerin bu cesareti atasözü haline gelmiş. Ritter X.246. Ahlat.' Rûzigiler. II. 1. Ayrıca Hübschmann'ın Indogerm. 233-235 4. 145. Şerefname. Bundan sonra kanşıklıklar çıkar. La 2.I. XXXIII.23) Son yıllarda Ahlat'ı gören seyyahlar kentin tama¬ (Müller Simonis.M. . 11. Şerefname H.I. menien. yüzyülarda. hekimler. Mervvani Kürtleri uzun süre burada hüküm sürerler.564) Brant. Baladhori.' Bu prenslerin önceleri Ahlat'ta kaldıkları sanılıyor. şairler. Bit¬ lis kalesinin duvarlarındaki va^ sayısından fazladır. Rich. Şehir 12071245 yıllan arasında Sultan Salahaddin'in akrabalan Eyubi Kürüerinin eline geçer.! •i!. Forschung. 1655 yılında Biüis'ten Van'a giderken Ahlat'tan geçiyor. Gust. Cuinet. 596. dürüsüükleri ve beylerine aşırı bağlı oluşlan yanında aynca büyük hizmeüer göstermişlerdir. 176. (Abulfida. 1. Al-Qazwini. 230 5. Discoveries S. ve 10. Bu zat 1185 yılma kadar Şah Arman (Ermeni Krah) adı altında hükmeder.447. Bunun gibi Rûzigilerin de öbür Kürüere göre bir basamak ilerde olduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı ve Fars orduları Kürdistan'a sefere çıktıklarında önce Biüis beylerine ve Rûzigi aşiretine saldınya geçmişlerdir. Ahlat.' Evliya Çelebi'nin naklettiğine göre.148 ile Şerefname. Der islam im Morgen-und Abendland. Mim. 3.. 103 kitaplanna bakınız) Ahlat'ın gibidir. Turquie dAsie 11. 1.X. Biüis Beyi zamanının en iyi yetişmiş in¬ sanıdır. Chroniquc de Tavemier. James Cuinet 11. 1.^ İzzeddm. S.407.* Şerefeddin'in yazdığına göre. 1245-1550 yılllan arasındaki larihi üzerinde yazılmış bilgüer hemen hemen yok Kentin ner- Evliya Çelebi. Şerefname. Deutsche Rundschau für Gcographie.377. Rûzigi Aşiretinin Biüis'i savunurken kaybettiği insan sayısı. 1.324. Ahlat yerlilerinin bir iddiasma göre Karakoyunlu bey¬ lerinden İskender (1420-1437) İle Akkoyunlu Beyi Uzun Hasan (1467-1478) Ahlat'ta gömülüdürler. 1841. XVI. deyse harabe haline geldiğini yazıyor.

Justi. Rödiger und Pou. WZKM.hazırladıklan mallar Avmpa'ya ihraç ediliyordu. 1840.' (1). III. 38 . Kurdische Studien. Kurdische Gramma¬ tik. 6 Ferd. Bugün bile Biüis Kürüeri kendilerini Biüisli olarak tanıtırlar ve en uygar Kürüerdendir.

Bitlis Beyi Abdal Han Bu beyin kişiüğiyle ilgili bilgiler. buna rağmen Han Mutki dağlarına kaçmayı başanr. 241 ve Hammer GOR. 126 (3). 1667/68 yıhnda Sultan V. Abdal Han büyük bij olasılıkla Şerefname'nin yazan Şerefeddin'in tomnudur.insan olarak tanımlar. Evliya Çelebi. hemen hemen sadece Evliya Çelebi'ye dayanmaktadu-. Me¬ lek Ahmed Paşanm geri çekilmesinden sonra Han dağlardan Bitlis'e iner* sonradan da İstanbul'da sakin bir hayat sürer. IV. Y. Şerefeddin 1542 yılında doğmuş ve 1597 yılmda ise Bitlis'in yönetim işlerini oğhı Abdul Maani Şemseddin'e devretmiştir. Melek Ahmed Paşa'mn karşı konulamayacak kadar büyük bir ordu ile Biüis üzerine geldiğini duyunca onunla savaşu-. IV. IV. fakat yenilir. Abdal Han'ın halkına hizmet etmek için bilim adamları ve sanatçüara değer verdiğini. Mehmed'in emri ile sadece boşalan kasasmı doldurmak için boğdurularak öldürülür. 255 39 -.^ Han'ı çok yönlü ve fevkalede yetişmiş mükemmel bû. Şerefname. onlann Biüis'te kahnalannı sağladığını an¬ laür.i . I. 104 (4). EvUya Çelebi.' Bu Han cesareti ile de gerçek bir Kürt olduğunu gösterir. sanat ve bilimle uğraşanlara büyük hediyeler vererek. 653 (6). IV. Evliya Çelebi. 7 (2).'i'.' Evliya Çelebi. EvKya Çelebi. Abdal Han'ın çağının en örnek yöneticilerinden biri olduğunu. Bu tür (1).* Osmanltlann eline bu sureüe büyük bir hazine özellikle Farsça el yâzmah ki¬ taplık geçer' Melek Ahmed Paşa Biüis beyliğine Abdal Han'ın oğlu Ziaeddin'i geçirir. Evliya Çelebi. onlann gelişmeleri için yardım ettiğini yazar. 190 (5). II. IV.*«İJ ^-jMkf.

XI. Hacı Muhammed Paşa. London. M. Bu sistem Osmanlı Devleünin ve onun ordusunun kuruluşunda başlıca temel direk olmuştur. bu Kürt şehrinin önemini belirte¬ cek ölçüde değildir. Bunlann ne Müslüman ne de Hıristiyan olduklannı söyledikten sonra. bu suretle Biüis'i ve Kürüerin öbür yüzünü de iyice tanımış olur. Ayrıca sayfalarına W. von Tischendorf ise. Van'a bağlı olmakla beraber. ZD. Sınu-lan.. Hammer 1815 yılında yazdığı iki ciltlik eserinde "Des Osmanischen Reiches Staatsverfassung und Slaatsver1871 yılında waltung" bol miktarda materyali bir araya toplamıştır. Bitlis'ten de bahsediliyor. 11. ve 19. Zubdci Vakiat (2).600 nüfuslu bir kaza. 214 timar vardı.Ö. of the Royal Anthropological Institute.MG. 30 evlik küçük bir köydür. Modikan. Evliya Çelebi. gerçekleri yansıtüğmı söyleyebüiriz. bu bölgede araştırma yapılırsa çok değerli tarihi kalıntılann bulunacağını söylüyor.Streck. l. Evliya Çelebi. Erdkundc. yüzyıllar arasında Biüis'e gidenlerin verdikleri bil¬ giler yayınlanmış değildir. Evliya bu amaçla Bitlis'te bulu¬ nurken Abdal Han da Mutki^ dağlanndan Biüis'e döner. Ahlat'a dayanıyordu. cildinin 81-128 sayfaları arasında bu konu ile ilgili çok değerli bilgiler vardır. Bitlis Sancağınm balı bölgesini teşkil ediyor. syriens kitabının 555 ve 556. Joum. Daha sonraları 16. Hizan. 104 ve 106. Sykes. kuzeyde Çapakçur. Koit bölgesinde oturan halkın güney komşulanydı. Terdşil. Bugün buranın hiçbir önemi yoktur. 561. Bu hediyeler nedeniyle Evliya Çelebi'nin durumu daha güzel gösterdiği kanısına düşmek yanlış olur.Belck. Melek Ahmed Paşa Evliya Çelebi'yi BitUs'e yollar ve Ziaeddin'den 20 kese alün (24. Osmanlı toprak dağıtım sistemi üzerine oldukça bol literatür vardır. 465 Belek ise. Başlıca yerleşim bölgesi Misi. Müslüman ülkelerinin toprak dağıtım sistemi üzerinde bilgiler veriyor. (3). Toprak dağıtım sistemi Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan 1826 yılına kadar devam etmiştir. Biüis hükümdarlarına bağlı 13 orta zeamet. Melazkerd.000 tane alün) göndermesini ister. Osmanlı Devletinde 40 . 884-860 yıllannda hükmeden Fr. güneyde beyliğin sınırlan dışına düşen Şirwan.34. Ritter. yüzyılda kent ile ilgili verdikleri kısa bilgiler. batıda Hazu. Biüis'ten aynlu-ken kendisine Biüis Hanı ve eşi zengin hedi¬ yeler veriyoriar.öldürmeler o zamanlar sıkça oluyordu. (Cuinet. Daha önce de bahsettiğimiz gibi Biüis. P. 22. 1908 yılında bu bölgelerde yaşayan çok vahşi Kürt aşireüeri bulunduğunu belirtiyor. Sykes. Tavemier'den sonra Avrupalı seyyahların ilk kez 19.568) Bu kazanın çok sayıda şehir ve kale yıkmtılanna sahip olduğu sanılıyor. Oysa Tavemier. Assumasirpal'ın zaptettiği kent Mitkia'nın bugünkü Motki olduğunu söylemek istiyor. Bunlar Rûzigi aşireti ile biriik kurmuşlardı. fakat tehlikesizce Van'a döner.A. Çünkü Abdal Han'ın talihsiz yenilgisin¬ den sonra. hemen hemen Ev¬ liya Çelebi ile aynı tarihlerde. Bu bilgiler Şerefnamenin kum ve Tavemier'in kısa bilgilerinden daha önemlidirler.' (1). Motki. Zeraqi'ye. doğuda Van Gölü'ne. Kurdistan und Westpersicn nach den babylonisch-assyrischen Keilinschriften s .' Biüis Hanlığının Evliya Çelebi döneminde politik ve ekonomik durumu: Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinin 4. Armenien.Mudiki aşireti. Hommel'in Geschichte Babyloniens und As¬ bakınız. Bundan ötürüdür ki onun yazdıklarının herhangi bir ön yargıya day¬ anmadığı. büyük bir tehlike ile karşı karşıya olduğunu zanneder. yani 1655 yılında Biüis'te bulunuyordu. Evliya Çelebi korkar. tamamen bağımsız bir yönetim altındaydı.

Surp. Bu konuda aşağıdaki yayınlardan bügi edinmek olanaklıdır. kaynakların azlığından ötürü pek bilinmemektedir. Gebrauche und Trachten der Osmanen. Castellan. S. s. ismail Galip. 1. a düştü.283. Lütfü Paşa. Kivar. has. bu ancak bir takım tahminlere dayanmaktadır. C. lU. Kavas ve Zerdehan idiler. Staatsverfassung 11..389.134. daha 10. Ranke. 145. 11.Süssheim. Maskükat Essais sur I'hisl. tımar zeamet şeklinde toprak veriliyordu. Osmanhlann parası olan akçe. yüzyıllarda Bizanslüann kullandığı "gümüş para"mn tercümesidir. 279.D'Ohsson.228. VI. Deutsche Übcrsetzung türkischer Urkunden. Bu halkların kültürieri farklı olduğu gibi kültüre bakış açılan ve dünya göriişleri de farklı farklı idi. 10. Biüis'teki organize. Sillen. Bir kısmı ise. M. Tableau. II. Behmauer. 17. liyordu. Bu en yüksek aylıktı. Belin. Evliya Çelebi zamanında Biüis'in nasıl yönetildiği ile ilgili bilgileri şimdi teker teker vermeye çalışalım. ZDMG. MoUalar bunlara göre daha fazla alıyorlardı. Ham¬ mer. III. G0R2. Van valiliğine veri. I. Jakobiüer. 245.260 ve Alaaddin Faşa. Osmanlı Devleti çok uluslu bir devletti. Üst düzeydeki organizasyon biriiği korumaya yönelikti.999 akçe getiren feodal çifüiklere Tımar. 11. Ghrûsh) 1655 yılında 1 Akçe yaklaşık olarak 1 piaster veya 4 Alman alün parasına denkti.V. (K. Sonralan Nizip yakmlanndaki Phasiüa Manastınnın Piskoposu Jakofc Baradafi adına izafeten bu ad verümiş.Loeschcke. Die Religion in Geschichte und Gcgenwart. XVin. Steuerpachl und Leh nswesen. E. Aynca Evliya Çelebi.13 gr. Kanunî Sultan Süleyman zamanında Rumeli Kazaskeri 572 akçe aylık ahyordu. Evliya Çelebi.. Cullurgesch. 9.l74b. diğer yansı da Van'a yılda 19. Gg.Zamfcaur n. Zinkeisen. El..Bitlis.000 Hıristiyanm. 329. Biüis bölgesindeki Osmanlı memurları üzerine bilgi veren ilk kişidir. Bernaucr. adalet işlerinin göriildüğü 150 akçeük (sallın)' bölge merkeziydi. değişik formlarda yönetiliyordu.^ insan başına verdikleri vergilerin yansı Hana. EI. devlet yönetimi hakkında bilgileri yazan ilk kişi olarak tanınır. GOR. Das Nasihatname. Yüzyılın sonunda bir akçenin ağıriığı 0. 35. 721f. Suriye'nin ve Mezopotamya'nın raonofisiüeri (Monophysiten) Hıristiyan ra¬ hipleridir. G. (K.260) İlk akçe. Evliya Çelebi. zamanla ağıriığını kaybcui. economique de la Turquie. Die Türkei im Spiegel ihrer Finanzen. Bununla beraber değişik halkların yaşadıkları bölgeler ise. Evliya Çelebi'den önce ve sonra nasıl sürdürüldü. Biüis Kadısı ise 150 akçe ile en yüksek yargıç maaşuıı alıyordu. İmparatorlukta bunun gibi farklı dinler de vardı. Hammer. Vergi ile ilgili verdiği bilgiler şöyle: Toplanan vergilerin bir kısmı Osmanlı sultam tarafindan Biüis Hanına bırakılmışü. EvUya Çelebi bunlara Jakobit 1er diyor.999 akçe geürenlere ise Zeamet deni¬ yordu. Asafname. Bunlardan en önemlileri Muüci. -Moravvitz. 99.v. Osmanlı Devlcıi memurlannın bir kısmı aylıklı iken diğer kısmma ise.I.H. Takvimi (2).Süssheim. islam 1. Örneğin o zaman yaşayan 43. 253 ve 284 Leop.) 41 . Die Osmanen und die spanische Monarchie. Heft II. XV. Baş Müftü 500 akçe alabüiyordu.380 ve 413. Jacob. s .339. Becker. Akçe kelimesi ise. Alfred von Krcmer. (Masudi. d. ZDMG. 1328/29 yıllannda Orhan Bey tarafından El basıldı.Orienls I. Bu merkez 17 bölgeden oluşuyordu.

s. Dogmengeschichte. F. Biüis Beyüğinin bu derece bağımsız yönetilmesinin nedenleri¬ ni. Verg leichende Konfessionskunde. her taraftan fıskiyeler fişkırıyordu. (Nean- der. Van'a giden vergiyi her yü gönderilen bir memur alıp götürüyordu. Bu nedenledir ki sultanlar bu cesur halkla iyi geçinmenin yollarını daima aradılar. Die Bereisung Hocharmeniens. Bitüs kalesinin anahtan daima Hanın yanında bulunurdu. Yoksa sultanlar göz açtırmazlardı. gümrük memurlan gibi memurlar Han tarafmdan atanıyorlardı. bes. 311) Hamack. Bunlardan başka daha Hanın memurları vardı. Bunlar erzak depolannı yönetenler.000 kişi olarak uhmin elmiş. Suriye'de tx)ya endüstrisinde kullanüan ve san boya elde edüen san çilek bitkisinden yapüıyor. büyük zorluklara ve tehlikelere karşı cesaretle karşı koyarak Bizans İmparatorluğu içinde baskı altında tutulan taraflarlannı bir araya toplamasmı biliyor. örneğin müftü. Ant. Savaş zamanmda umar sahiplerinin besledikleri 3000 asker Biüis Hanının bayrağı alünda Van'daki paşanm ordusuna kaulu-lardı. İklimin yumuşaklığına rağmen toprak taşlıkü.301. kale komutanlan. yol vergisi toplayan memuriar. Murat 1635 yılında Muş ovasmda yaşayan insanlann kişi başına ver¬ dikleri vergiyi tamamen Biüis Hanına bırakmışü. I. Religion und Kirche. Kattenbusch. bunlann sayısını 150-200. Das Orienıbuch. 33 (3). Buna karşıhk Sultan IV. Özellikle o dönemlerde Avrupa'nın işlemesini henüz bilmediği sah¬ tiyan derileri ünlüydü. Festbrevier und Kirchanjahr der syr. zamanın en ünlü ve canlı şehirlerindendi. II. Bazı bahçelerin yılda 8000 alün gelir getirdikleri oluyordu.000 asker toplayabiliyordu. Kugener. Revue de I'Orient Chritien. Bahçelerdeki çatmalara asmalar sarılıyor. Ayrıca Biüis Hanı büyük bir nüfuza sahipti. Bunun¬ la beraber 10.akıyordu. Aynca pazarda saülan her şeyin onda biri Sultana toplanıyordu. Haarbrücker'in tercüme etüği Sahrastâni's Religionsparteien und Phüosophenschulen. Evliya Çelebi. halkının özgür yaşama tuücusu ve cesaretine bağlıyor.^ Beyliğin merkezi Biüis. İsfahan ve Nahcevanh bahçıvanlann hazırladığı 10. Tavemier s. sayfasında bahsettiği Rhamnus infectoris bitkisinin de san çUek olduğu sanüıyor. der chrisü. Baumstark. Gesch.000 (?) bahçe vardı. Jakobiten. n.000 Tebriz. Dericiük ve boyacılıkta çok ileriydiler. bu nedenle tarıma elverişli değildi. Su ya çarklarla ya da kabak büyüklüğündeki yuvarlak kaplarla yukanlara çıkartılıyordu. s. Bu¬ nun gibi Kolenali.397.. 322) Aynca Ritter'in X. Th. Bun¬ lardan yalnız Mutki Beyinin 700 silahh adamı vardı. Bir başka özellik ise biücilerden imal edilen san renkli esperek boyasınm kullamlmasıydı. s . 1042. Bu bahçelerin en güzelleri Jakobiüerin (çoğu Ermeni) elindeydi ve oralarda meyva yetiştiriliyordu. Biüis Hanı emrindeki 70 aşiretten 70. Einleitung. Allgem. IV. Ruppin. Bunlar Avrupa'ya ihraç ediliyordu. Yeniçeri ağalannın ve kumandanlarmm temel vergisini sultan tespit ediyordu. asayiş işlerini yürütenler ve boyahane memurlan idiler. (A.' Bu piskopos. (2). 222) Banse. Syrien als Wirıschaftsgebiet. (Banse. Bitüs'te el sanaüan doruk noktasına yükselmişti. Evliya Çelebi'nin söylediklerine bakılu-sa. Paris 1902. 44'de Rhamnus meyvasmdan bahsetmek- 42 . Bunlann dışında kalan tüm diğer memurlar. Esperek boyası.

basmadan yapılmış giysiler giyiyoriardı Kadınlar. Kente su getiren yollar ve 41 adet halka açık çeşme yapılmışü. Jeremia IV. Vm. (Keimer. Bunlar ne pazara ne de halka açık hamamlara gidiyor- lardı. I.) Kınayı Orient'te kadınlar kullanırlar. 252. antımon'la kanştırarak yapılır. Diğer bütün seyyahlar gibi Evliya Çelebi de evlerin mimarisin övmektedir Kentin yalnız aşağı bölgesinde 5000 kadar ev vardı. başlarmda gümüş ve alün işlemeli tedir. Çarşı. 244) Kma Eski Mısıriüar Urafmdan da yapüıyordu. (1). nricletlifme göre. Ala Cebri adı venlen bu boya ile deri ve ipekli kumaşlar san ve yeşüe boyanıyordu. Gnmdriss. Kma yakmak. 51-55.Biüis'in boyacıları gibi demircileri de ünlü idiler. Yahudiler ve Avmpalılar yoktu. İpekli kumaşlardan dikilmiş giysileri. bir sonuç venneymce. Fakirler ise. yiyecek maddeleri ve içeceklerin pazar terazisinden geçmesi gerekti. 30. çok ileri yaşlarda bile zin¬ deliklerini komyorlardı. Buna karşm onbir Arap ve Jakobit (çoğu Ermeni) yerieşim mahalleleri vardı. Die Gartenpflanzen im alten Agypten. Bunun yanında kentin her bölgesinde taştan 11 köprü yapılmışü. donan ay.. Biüis kentinde Yunanlılar. (Bnıno Meissner Babil ve Asur adlı kitabınm I. Biüis'te imal edilen Şeyhhani Makrawi ve Ziverzin küıçlan başka hiçbu. Zenginler samur kürk giyerken. dört kenarlı anlam mdadır.arasüanmaktadır.' Tüm pahalı kumaşlann.. 30. 107 ve 154. Kühüle Mısırda meşdemet deniliyor. Hesekiel XXIII. Bunlar hep Biüis' Ham 'na ait idiler. C. Bun¬ lar gibi Babil ve Asurlular da kühül kullanıyorlardı. Bunlar gibi ok ve yaylan da övülmeye değerdi. kara ilave edilen kma pudrası Ue ovulunca tekrar canJüığmt kazandığını yazıyor.ğm ovttbna. Biüis'in yığma taştan yapılma iki pazannda 1200 dükkan vardı. sayfada Afganistan'da Herafıan san renkli bir boya maddesinin ithal edildıgmı yazmaktadır. İsraillilerin kutsal fckspjan da değinmektedir. ellerine ve sakallarına kma yakıyorlar^ gözlerini de "kühül"' ile boyuyorlardı. Erkekler daha on yaşındayken sakal bu-akıyoriardı. (Hommel. (3). Lehm'annHaupt'un Armenien einst un jetzt. EvUya Çelebi'nin anlatüğma göre Kürtler. Terzilerin saf yünden hazu-ladıklan çuha. I. 43 . kendilerine akraba olan Parslardan sa¬ kala kma yakma ahşkanhğmı almışlardır. Daha ilk çağlardan beri Babü ve Asurlularda kühül knUanüdığına. geleneklerine bağblıklanyla ünlüydüler. dikildiği belü olmayacak kadar zarif¬ ti. Hristiyan Jakobiüer ticareti ellerinde tutuyoriardı. Koch. s. 331. 643) Araplarda gözleri boya¬ ma. K. (Buch der Könige. (Hommel. Farsça guti galU ya da sparak veya isparik denen bir boya maddesmden bahsetmektedir. Her malın saüş fiaü tespit edilmişti. Bunlar İran ve Gürcistan ile ücaret yapıyoriardı. 207). Eski Mısır'da gözlerin boyandığın. Birçok saray ve han kenti süslüyordu. Gnmdriss. Eski Hindistan'da yapüan ilaçlar üzerindeki araşunnalarda. Arapça bir kelime olan "Henna" Lawsonıa inennis bitkisinin yapraklanndan yapüan bulamaçtır. (2). Babil ve Asurlardan kalma bir alışkanlıktır. İran'da erkekler sakaUanna kına yakmakla daha iyi ve genç göriinmeyi amaçlarla. el pamıaklanna ya da ayak alüanna yakariar. orta kaünanlar da Ma¬ den kazasmda yapüan elbiseleri giyiyoriardı. Ritter. . 40) sonralan Yu- nanlüar ve Romalüara geçiyor. s. Farsça bir kelime olan "bazar'ın" anlamı yine Farsça çarşı demektir.yerde yapılamıyordu. Kma aynca Uaç olarak da kullanüır.

başhklan vardı. Dışan çıktıklannda başlanna ince beyaz bir örtü alıyor, bu suret¬
le yüzlerini örtüyorlardı.

Biüis'te halka açık dört hamam vardı. Bunlardan Hüsrev Paşa Hamamı hem

kadınlara hem de erkeklere açıktı. Bu hamamlann dışında 500 adet kadar da ev hamamlan vardı. Bu hamamlar kadınlar için çok önemliydi. Çünkü herkese açık ha¬
mamlara giden kadınlar eleştiriliyordu.

Han'ın kendi hamamı görülmemiş ihtişam ve güzellikteydi. Evliya Çelebi, Biüis Hanının hamamının eşi emsali görülmemiş güzellikte olduğunu üzerine
basarak anlaünaktadu-.'

Bu dönemde tüm hayır kummlan ölmüş gibiydi. İddia edildiğine göre, zengin¬ ler kapılarını ardına kadar açtıklarından bu kurumlara artık gereksinim kalmamışü. Bu nedenledir ki bu kurumlar önemlerini kaybettiler. Gerçekten ina¬

nılması güç bir iddia! Çünkü öbür İslam ülkelerinde olduğu gibi politik
Arapça al-kohl kelimesine rastlanıyor. Alkol kelimesi bu kelimeden doğuyor. (HiUc, ZDMG., V, 236;J.F. Royle, Ein Versuch übcr das Alıcrtum der indischen Medizin; B. Sıcm, Medizin,
Aberglaube und Geschlechtslebcn in der Türkei, I. 76; Prüfer und Meyerhof, Der İslam, VI 223
Hammer, Schirin D, 86

(1). Yıkanmaya ve hamamlara, daha Babil ve Asuriulardan beri büyük bir önem verilmektedir.
Din adamlannda, Allah'ın huzuruna temiz gidebilmeleri için yıkanmalan gerekliği inancı

vardı. (Bnıno .Meissner, Babylonien und Assyrien, 1. 412) Muhammedin temizlikle ilgili Kuran'da verdiği kuraUar, bu suretle müslümanlar arasında hamama gitmenin önemi, Müslümanlık
öncesinde hamama verilen önemden kaynaklanmaktadır.

Eski

Mısır'da

rahipler

tapmaklara

giriş

ücretlerini

arttırarak

bu

paralarla

hamam

yaptınnışlardır. Bu sureüe de hamamlan ibadet yericrinc bağlamışlardır. Bu durum Mısır'ın Helenistik döneminde gayet açık izlenmektedir. (Erman-Ranke Agyplen s. 81 und 593). Bu
örneklerden de görülmektedir ki hamam, halklar için zorunlu bir ihtiyaç olmuştur. Eski Yunanlüarda hamam yapımı ve işletilmesi konusunda az bilgiler vardır. (Fr. Müller, AUgcmeine Elhnographie s. 589; Pauly-Wissowa II) Romalılann hamamlara verdiği değer doğaldır ki bi¬ linmekledir. Roma hamamlannın üzerinde oldukça kesin bilgilere sahibiz. (Augusl .Mau, Pompcji, s. 193; Vitmvius V, 10, 1-5)

Bu Roma hamamlanm, Türkler Bizanslılardan aldılar. Bugün bile hemen hemen hiçbir
değişikliğe uğratmadan kullanıyorlar.

Hamam, üç bölümden ibarettir. Soyunma ve giyinme bölmesi. Burada hem de dinlenilir.

İkinci bölüm, az sıcak olan bölüm. Son olarak da sıcak bölüm. (H. Glück, die Bacder Konsıantinopcls s. 10; B. Stem, .Medizin, Aberglaube und Geschlechtslebcn, 1. 87; Hammer, Umblick, s. 20; Gyllius, s. 268)

Bu hamamlar belli günlerde kadınlara, belli günlerde ise erkeklere açılıyordu. Eğer bir
hamam hem kadınlar hem de erkekler için yapılmış ise, ona "çiflc" deniliyordu. (Hammer,

Consunlinopolis und der Bosporos, I. 535; Texier el PuUau, L'archilcclurc Byzanlinc, s. 173)
.■Vlolüce, yazdığı mektuplarda
Evliya Çelebi, Sultan

"Briefe", s.
.Muradın

I4'dc hamamlann işletilmesi üzerine bilgiler
anlatırken, yeryüzünde buna benzer

vermektedir. Cl'avemicr, Les six Voyages, I, 679)

IV.

hamamını

güzellikle yalnız Bitlis Hanının hamamının olduğunu yazmaktadır. (IV, 106-108) Bu da Biüis
kanıttır.

Hanının har, aminin nasıl lüks ve olağanüstü güzellikle olduğuna dair bir

44

kanşıklıklar, memuriarın para sıkmüsı çekmelerinden ötürü uyguladüüan soy¬
gunlar, bu hayu- kummlannın yaşamalanna olanak vermiyordu.

Bitlis'te 70 okul ve 4 medrese vardı. Aynca her cami ve kilisede öğretim
görevlileri ve bilim adamlan vardı. Cami ve medreselerde Kuran okuma sanaü ve Kuran tefsiri öğretiliyordu. Bütün kentte namaz kılınacak 1 10 ibadet yeri vardı.

Bunlardan 20 tanesi Nakşibendi tarikaündan olanlardı.' Aynca Gülşeni^ ve
Bektaşi' tekkeleri de vardı. İlginç olan bir dumm ise, havanın soğuk olduğu mev¬

simlerde camilerin ısıtılmasıydı. Kapı ve pencereler keçelerie izole ediliyor, bir hamam kadar sıcak tutuluyordu. Abdest almak için kullanılan su da ısıühyordu. Cami ve tekkelerde ders bittikten sonra da bir köşede saüanç oynanu-dı. Oyun
üzerinde çıkan tarüşmalar kavgalara, bazen de cinayeüere bile yol açıyordu. Bu¬ nun üzerine saüanç oynama yasaklanmışı^!) Fakat Evliya Çelebi'nin Biüis'i zi¬
yareti sırasında yine oynandığına tanık olunuyor.

Kürüerin din adamlan da yanlarında hançer taşıyoriardı. Türkler'in Hanefi olmalanna karşın, Kürtler Şafiî dirler« Evliya Çelebi Kürtlerin bilginlerinden ve
(1). Nakşibendi Tarikatı 14. Yüzyılda kuraldu. Kumcusu Muhammed Bahaddin'dir Kendisine

Nakşıbend adı takılan bu kumcu, 1389 yümda İran'da Kasri Arifan veya Buhara'da vefat
etmiştir. (Dschâmi Nafahat al Uns, s.439; Hammer, GOR, I, 155; d'Ohsson Tableau 0 296-

W.Bartho1d, El., 1.814; Bukhara gibi) Doğu Kafkasya'da Nakşibendi tarikatı Ruslara karşi
onemh rol oynamıştır. (1829-1859) Ünlü Şeyh Şamü de bu tarikattendi (R.Majerczak, RMM-

XX.184), Hammer, Staatsverfass., 0.406; John P.Brovvn, The Dervishes, s.124; Ricaut, Historia, S.424; Sami Bey, Qamüs'ul âlem O, 1412

(2). İbrahim Gülşeni adında bir Türk Azarbaycan'dan Kahire'ye kaçarak orada bu tarikatı kurdu
Gulşenı 1533 ydında Kahire'de ölür. Dede Ömer Ruşeni. tarikatm öğretmenliğini yaptığından
bu unkata hem de Ruşeni adı veriliyor. (Evliya Çelebi, 1.389; M.d'Ohsson Tableau J.P.Brown. The Dervishes sf. 211; E.J.'W.Gİbb, History of Ottoman Poetry
'

U 297374'
'

II

a.Huart, El, 11.194; K.I.Basmadjian, Essai s.37

(3). Bektaşi tankalından 15. yüzyüdan bu yana bahsedilmektedir. Osmanhlann, 1337 yılında ölen Hacı BekUş'ın bu tarikatı kurduğunu söylemeleri, Georg Jacob Urafmdan haklı ge¬ rekçelerle rededilmektcdir. (Georg Jacob, Beitraege zur Kenntnis des Derwisch-Ordcns der Bektâschıs, Türic, Bibl.DC und Georg Jacob, Die Bektaschi in ihrem Verhaelmis zu verwandlen Erscheınungen, Abhandlung der I.Klasse d.K.B.Ak.d.'Wissensch.XXIV; Tschudi, El. L720-

Evliya Çelebi. n.l33 ve m.l3; Isak Efendi, Kaşiful-esari; Rıfkı, Bekuşi sim;" Hammer'
Slaatsverfass.n. 407; M.d'Ohsson, Tableau 0.296; Hammer, GOR, I. 155; John P.Brown The Dervishes, s. 140; Naumann, Vom goldenen Hom, s. 193; Kari Wulzinger, Drei Bektaschi
Klöster Phyygiens)

Bektaşi üzerindeki araştınnalara en önemli kaynak ise, Köpriilüzadc Mehmed Fuad'm
yazdığı eserdir. Bu eserde de 398. sayfada kumcu olarak gösterilen Hacı Bektaş'm
yıhnda öldüğü yazılmaktadır.

1291

(4). Şafii Mezhebinin kumcusu Mohammed aş-Şafiî dir. (767-820) Bu mezhebin Uraftariannm
merkezi Mısır'daydı. İbni Halikan, Bulaq 1275, 1.637; F.Wimenfeld, Der imam El-Schafn; Bd.

Sachau, Muhammedan. Rechl nach Schafiîüscher Lehre, yine aynı yazann Zur aeüesten Gesch. des muhammed. Rechts, Sitz.Ber.der phüos. histor. Classe der Ak. d.Wissenschaft

VVien 1870; Kremer, Cullurgesch. des Oriems, 1.498; Hammer, Staatsverfass.. I- Tomauw'
Das moslemische Recht. s. 13; A.Müller, Der islam im Morgen- und Abendlmd, L470:'

M.Hanmann, Der islam, Geschichte, Glaube, Recht, s. .81; Brockebnann. Gesch.dcr arab. Lit¬
eratür, Snouck Hurgronje, Mekka, 0.308;

45

cenahlarmdan özellikle övgüyle bahseünektedir. Yedi şairden hazu-lanan bir divan¬ dan bahseden Evliya ne yazık ki hangi dilden olduğunu yazmamaktadu-. Borazan ve kastanyet müzik aleti olarak yaygındılar. Evliya Çelebi, yukanda

anlatılan saüanç oynundan başka, Kürtler arasında askeri bir oyun olan "cirit"in de yaygın oynandığından bahsetmekledir.' Aynca Hanın ortaya koyduğu ödülleri
almak için, ok atma yanşlan yapılırdı.

Biüis'te ip canbazlannın gösterileri de önemliydi. Pehlivanın iki çivi ve bir
çekiç yardımıyla bir duvara tırmanması, günümüzün modern dağcılarını

andınnaktadır. Molla Mehmed'in sihirbazlık gösterileri, Hint fakirierinin bugün

bile henüz doğm dürüst açıklanamayan aldatmacalanna benziyordu. Molla Meh¬ med, ağaç kütüğünden büyülüyerek bir at yaratabiliyordu. Avrupa'da baül
inançlann bazen eücin olduğu dönemler gibi, Biüis'te de o dönemde baül inançlar

vardı. Şaşılacak

şey. Evliya Çelebi gibi bir çok ülke görmüş birinin bu

saçmalıklara inanmasıdu-.

Dağlık bölgelerde yaşayan Kürüer, dan ekmeğiyle yaşamlarını sürdürürken, Biüis'te yaşayanlar oldukça ileri bir yaşam sürdürüyorlardı.

Biüis'te lavaş denen beyaz ekmek, çağıl denen kırmızımsı ekmek, kehke de¬ nen simit saülıyordu. Mahiya adı verilen ve üzümden yapılan pasta, yufka çeşiüeri, keklik kızartması, keklikli pilav, ışgm ve mastaba çorbalan, cacüi pey¬ nir, kaymak ve bal zamanın yiyecekleriydi. Melek Ahmed Paşa'mn onuruna veri¬
len ziyafette 16 değişik pilav pişirildiğini Evliya Çelebi anlaünaktadu. Bunun

yanında çok sayıda çeşiüi kızarünalar ve taüılar sofrayı süslüyordu. Değişik
içkiler alün ve gümüş kaplarda masaya getiriliyor ve zarif çin porselenleriyle ik¬
ram ediliyordu. (Çinlilerin Martabani porselenleri) Yemekler, altınla işlenmiş masa örtüleri üzerinde yeniyor, yemekten sonra

eller misk sabunuyla yıkanıyordu. İbrikler ve taslar alün işlemeli gümüşten yapılmaydı ya da değerli çin porselenindendi. Kaşıkların elle tutulan yerleri pahah taşlardan yapılmıştı. Biüis sarayındaki bu zarif yaşam, aslında bu tür şeylere
ahşkın olması gereken Evliya Çelebi'yi bUe bu derece şaşkınlığa düşürmüş.

Taüı kaşıklan gümüşten olup inci, ceviz, zümrüt, kırmızı granat gibi pahalı
taşlarla işlenmişlerdi.

1655 yılında Osmanlı İmparatoriuğunun üst düzey yöneticilerinden biri olan

Melek Ahmed Paşa Biüis Hanlığının merkezi Biüis'i ziyaret eder. Melek Ahmed
Paşa için en güzel yerde çadu-lar kumlur. Han paşayı en güzel çadırda kabul eder.

(1). Cirit oyunu, 19. yüzyıla doğm tüm Doğu'da müslüman halklar arasmda oynanıyordu. Sul¬
tan Murad (1623-40) ve Sultan Mehmed (1648-87) cirit oyununda alıcılıklanyla ün

yapmışlardı. Cirit Mısır, Suriye ve İran'da değişik biçimlerde oynanıyordu. Mısır'da

18. ve

19. yüzyıUarda cirit olarak palmiyeden taze kesilmiş bir çubuk alınıyordu. Bunun 2,5-3 kUo
ağırlıkta olması gerekiyordu, l,20m-l,80 m kadar uzunluktaydı.

(Lane, Manners and customs 11.185; Volney, Voyage en Syrie et Egypte, 1.161) Suriye'de
1835 yümda izlendiğine göre cirit, parmak kalınhğmda ve 90 cm uzunluğunda bir çubuktu.
(Moltke, Briefe, s. 341)

46

Kekhklerin fazlalığından öbür gezgmler de bahseünektedirier. o zaman çevrede yaşayan hayvanlaıdan bahsetmemektedir An¬ cak pek çok sayıda kekliğin varlığım yazmaktadır. Türkei Jahtb. Evliya Çelebi. Bu bir küıse yaptmr. özellikle politik suçlular böyle cezalandırüu-di. Wien 1821. 234 47 . Abdal Han'ın Mutki dağlanndan kente dönüşünden sonra. menekşe. oradan derin uçumma itilirdi.Paşanm onurana verilen yemekten sonra Biüis Hanı. "On Şeytan" dağı anlamma gelmektedir. Annehia (3). 394 (4)."?' ^^" '"'"' '^""'^ ^" ''"^'*. fasulye lâle' ebegümeci. İspanyol mürver ağacı.' Nakleban Kaynağı Biüis Hanı tarafindan önüne set çekürilerek baraj gölü haline getirihnişti. boya yapımında kullanılan esperek biücisi ne yazık ki tespit edileme-' mektedir. Ömeğin Bit¬ lis'te 11 çeşit armut yetiştirüdiğini yazmaktadü. horozibiği. s. Değinnendere ile iriU ufaklı 20 kadar dere ve ımıaktan bahçe ve tarlalan sulamak içme suyu olarak kullanmak için yararlanıhyordu. Bu nedenle Van va¬ hşi Husrev Paşa 16. İdama mahkûm kişi kale kulesine çıkartılu-. Ev. Melek Ahmed Paşa'ya hediye eder. Dehdivan Dağı.L. MüUer Simonis s. Erdkunde. yüksek düzlükte her yıl birkaç gezgin kar ve soğuk nedeniyle ölüriemıiş. Karadere.^ Molla Mehmed'in torbasından çıkan hayvanlan ise. şakayüc fesleğen.. Paşa ve onun yakın hizmeündeki insanlar için kumlan 7 adet güzel ve değerii çadınnı ve bu çadu-larda kullandıklan porselen yemek takımlanm. I. geçen yüzyıllarda^urayı gezip gören yabancı gezginlen hayrete düşüriiyordu. 611. yanmda da bir cami üe ^^l f'r . Ritter. kadar kuzey¬ doğusuna düşüyordu. Biüis'le Tatvan arasında ve kentin ku¬ zeydoğusuna düşen bu dağdan Avih kaynak suyu adı verilen suyun geldiği sanüıyor. Joumey through Asia Minör s. sümbül. Ancak üzüme benzer meyvalan olan bu biüci.d.^ İskender Imnağı ve kendisine kaülan Buriit ve Huzûl çayları. Biüis'te ölüm cezalan değişik bir biçimde uygulamyordu. Lıleramr. daha meyvalan olgun- (1). Yabangülü. Yüzyüm sonlanna doğm burada bir kervansaray. 513. karanfil. bir Divan Dağı ve Dehdivan Dağı'ndan bahseünektedir ' Bu iki dağın aynı olduğunu söylemek gerekiyor. nergis. K. hok¬ kabaz Molla Mehmed'i vatana ihanet suçundan kuleden uçumma itilerek idama mahkûm ettiğini yazar. kendisi bu. Lynch. ^ Râhuli veya Râhova düzlüğü denen yer ise Biüis'in 15 km.^^''''" '5 km kuzeydoğusuna düşmektedir. Evliya Çelebi. Divan Dağından doğan Divan Deresi ve Nakşût Imıağı. Evliya Çelebi. (Şerefname. Aynca Biüis'in bahçelerini aşağıdaki çiçekler süslermiş.415. Yunan miski.Faslı olan bu hokkabazm nereden topladığı bilinmemektedir Evhya Çelebi biüci örtüsü üzerine oldukça değerli bilgüer vemıektedir Buna göre uzum bağlan ve meyvacüdc yoğun bir şekilde yapılmaktadır. yasemin. Hammer. zambak. Cihan-numa. cami ve hamamlara su bu nehirlerden alınıyordu Sulama ve su tesisleri. Kinneir. die asiat.

48 . Bugün bile (1928) bu boya büyük çapta Avmpaya ihraç edihnektedir. Sonra da ondan sarı boya elde edilir.laşmadan toplanıp kumtulur.

Bunun üzerine el sanatçılan için yaptığı çalışmalar Bu olay nedeniyle ayaklandılar. Fakat çok kötü dummda olan Osmanlı maliyesini güçlendirmek için aldığı önlemler. çünkü vergi toplayanlar keyfî hareket ediyorlardı. (Hammer. (Huart. tarihsel olaylara ışık tutmaktadır. Van valUiği su-asmda Biüis . Hist. Sulun I. hasta olan baş vezir Bıyıklı Derviş Mehmed Pafa'mn (EvKya. Mehmed (1648-1687) baş vezir olabilecekler arasında Melek Ahmed Paşa'yı da düşünüp onu saraya al¬ mak ister. (Evliya. Bu tavır yukanda bahsedilen iyi karakterti. herkesle iyi geçinen özelliğine gölge düşürmektedir. GOR. 1655 yılında da Van valUiğine atandı. 255 ve 509) hemen herkes onu iyi karakterii. in. Mu¬ rad'ın kızı Kaya'mn eUcisiyle Sultan IV. (Ev¬ liya. Sullanm içoğlanlığmdan sUahtariığa sonralan da Halep. (Evliya Çelebi. V.. 168) Çok yakışıklı olduğu için. (2). I.^ Fakat Melek Ahmed Paşa teklifi kabul eünez ve yerine İpşir Paşa'yı (1). de Bağdad. III. paranın 255). Mehmed zamanmda 1650 yılında baş vezir olur. Evliya. 168) 14 yaşına girdiğinde. s. 278) Buradan Silistre vaHliğine gönderüdi. önceleri yapüanlar gibi apıalcaydı. 81) Kansı Sultan IV. Cilt. 1653 yılında vezirdir. 491 49 . kendisine Melek lâkabı taküır. V. görevinden azledüdi.IV. 81-91 sayfalan arasındaki bölüm ise. maliyeyi güçlendirmek için vergi¬ leri arttırdı. Sonuçta halk bu bölgeden kiüe halinde göçetmek zomnda kaldUar. 1654 yılında baş vezir olan Bıyıklı Derviş Mehmed Paşa hasta olduğundan. jrantt^cıhğma atandı. Bu nedenle Bağdat'ta vali olduğu 1649 yılmda.devlet masraflannı hafifletmek değerini düşürdü. TARİHSEL DURUM Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinden tarafimdan aşağıya çıkanlan IV. Melek Ahmed Paşa'yı kendi tem¬ silcisi olarak atar. IH. . 418) 1654 yümda 1653 yılında da istanbul'a geri çağrüarak vezirliğe atamfa.Hanı Abdial Han'a karşı intikam almak amacıyla bir sefer düzenler. Baş vezirin ölümü üzerine Sultan IV. Melek Ahmed Paşa istanbul'da dünyaya geldi. (Evliya Çelebi. heıkesle iyi geçinen ve rüşvet almayan biri olarak unımlar. Hazineyi kurtarmak. Diyarbekir ve Bağdat valüiklerine atanır. Ahmed'in Haremine ahnır. 1656 yümda Van'dan İstanbul'a geri 1656 yılında tekrar Süistre valüiğine gönderüir. Anne ve babası Abaza olan Ahmed gele¬ neklerine göre yetişmek üzere önce aşiretine gönderüir. döner. Melek Ahmed Paşa'. V. Bosna valisiyken 1662 yümda öİür. 1652 yıhnda Rumeli valiliğine.

(Hammer. kuzeni padişah IV.Murad'ın (1623-40) kızı olan Kaya Sultan'm.438. Melek Ah¬ med Paşa'nm padişah üzerindeki etkisinden korktuğu için onu İstanbul'dan uzaklaşürmak ister. Diyarbekir'e geldiğinde. (Hammer. (2). ArchaofReise. Evliya Çelebi Mardin üzerinden Sincar kalesine gider. II 389: Hugo Grothe. Astronomi kongrelerinin ve ölçülerinin yapüdığı bir yerdi. olmuş Müslümatüık döneminde bu adm Sincar olarak değiştiği var sayüıyor.^ Paşa Evliya Çelebi'yi iyi karşıla. 4. Bu şarüar altmda Van'a varmalan en azından 80-90 gün sürebiUrdi. Niniveh 50 . bir Abaza aşiretindendir. Sincardan ilk kez Plinius. Cihan-numS. Lia.önerir. öhceleri IV. Oysa hamile olan Kaya Sultan her an doğum bekliyor. Evliya Çelebi'yi başkentte bırakarak. Bu nedenle kendisiyle Harput yakmlannda buluşan Evliya Çelebi'yi 1655 yılının baharında acele olarak erzak toplaması için Ergani ve Eğü'e gönderir. Niebuhr. 6) savaşlarmda büyük bir yenUgiye uğratılırlar. 360 yümdan sonra Singara Perslere ait (Animianus oluyor.ordu ile ayırmaya gittiğini öğrenir.' Bu su-ada Halep valisi bulunan İpşir Paşa büyük bir ordu ile 25 Şubat 1655 yümda İstanbul'a gelir. GOR. Oradan da Diyarbekir valisi Firari Mustafa Paşa'ya giderek alacağı olan 37 kese alünı (74. Gesch. XXIJ de Retavi Araplarmm başşehri olarak bahsedilmektedir. Erdkunde. Firari Mustafa Paşa'nm Sincar bölgesinde birbir¬ leriyle savaşan aşireüeri bu. 1. 1654 yümda padişah onu isyancı olduğu halde baş vezir atamak zomnda kalır.000 tane) almak ve çadır sevkiyaünm yapümasıyla görevlendirir. Yüzyüda özellikle 384 ve 360 yıllarmda Romalüar Singara yakuüarmdaki Roma-Pers Marcellinus. Brockelmaım. GOR. bir sömürge şehriydi.612. İpşir Paşa. Daha sonra da onu. sf. Meine Vorderasi- en-Esped. Ikibuçuk aylık baş vezirliği sırasmda Istanbulda'ki dummu öylesine zorbacadır ki başkentteki birlikler ayaklanırlar.Ahmed Paşa'ya gitmek üzere yola çıkar.199. Melek Ahmed Paşa'mn derhal yola çıkması emri verilir. XVIII.fine kadar çok az incelenmiştir. yüzyüda bahsedUiyor. Septimius Sevems (193-211) zamanmda Romalüarm güneydoğu smırlarmı koramak üzere. Reisebeschreibung.748 ve X1. ilk defa 1635/36 yümda Erivan'da meydana gelen olaylarda rol oynar. efendisi M. der arab. Bunun üzerine İpşir Paşa. Layard.Murad'm tavlabaşı görevini yapan ipşir. Sarre und Herzfeld. baş vezir olarak göreve başlar başlamaz. Şubat ayının sonlanna doğm Van'a hareket eder. Sami Bey Fraşeri. Evliya.I. Evliya Çelebi. Kalabalık bir gmbun eşliğinde Melek Ahmed Paşa. İpşir Paşa'mn korkusu Ue Evliya yolunu kaybettirir. 1655 yümm Nisan başında. Bu nedenle M. s. İpşir Paşa'dan komnmak için Melek Ahmed Paşa büyük bir ordu toplamaya koyulur. kış çok sert geçiyordu.Ahmed Paşa Van valiliğine atanır ama kansı IV.585. Sincar dağlan bug. Yezidilerden ahnacak vergiler konusunda görüşmeler y^- (1).423) Sonralan ise Anadolu Beylerbeyliğine atanır. Historia naturalis. L590) EvUya Çelebi bizzat bu olaylara tanık olmuştur. sultanm emri üe boğdumlur.Mehmed'e yalvarması sonucu değiştirmez. 140) ^ Kürt bölgesi olarak Uk kez 17. Kâmüsül alîm.442.5 ve XX.V. kendisine bügi toplamasını.560. Bu isim Halife El Mamun (813-834) zamanmda söyleniyor. V. Osmanhnm merkezi oto¬ ritesine yıllarca karşı dumr. bir çeşit casusluk yapmasını ister. bu işi büyük bir ustalıkla yapar. IX. (Riuer.

Justi.Blau. Yezidi dini bazı^skiNjiıüerin kanşımıdır. YezidUerin biricik kutsal tapmağıdır. XVI. Ritter. 1. Jahrb.269" kiubıyla vermiştir. Aynca o. Yezidi dininin geldiği kaynaklara da dikkati çekmektedir. Fr.Gracfe. F.616. Bu dinin temeli. gelenek ve görenekleri çok önceleri şekillenmişti. Theo Menzel 100.000 Yezidiyi katlettiğini yazanaktadır. Emev/ halifesi Yezid'e (680-683) tannsal değer veriyorlar. Dinsel utançtan. IŞte bundan ötürüdür ki bugün bUe Yezidi .784.Wagner. ydc «İmalda bumn buruna idUer. 1908 Th. Bu nedenledir ki dinsel adaüeri üzerine korkularından adeta siyah bir çarşaf geçirmişlerdi.I) 80-90. Bu arada çok hırslı biri olan İpşir Paşa da 4 Mayıs 1655 yüında görevinden uzaklaşünhnış ve padişahm emriyle boğdumlmuştur. Menzel -.Frank. "Vom Kaukasus zum pers. Şerefname. r .344.Scheich Adi. Ancak E. Çeşiüi kaynaklar incelendikten sonra gelinen sonuç şudur. En değerli bügüeri bize Layard "Niniveh ^d its remains. der grosse Heüiçe^ der Jezidis. Muaviye'nin büyük oğludur. İslam dininden olanlar onlan gavur -üan ettikleri ve de gavurlarm yok edilmesi İslam dininin kanunu olduğu için.Grammatik. s. Kötü prensip yani şeytan özellikle onurlandınlmaktadır. Halife Yezid. ZDMG. Yezidüerde sünnet olmanm kadar daha henüz adet haline gelmediği söylenebilir. (Şerefname'ye bk. M. Dinleri gereği temizliğe önem veren YezidUerde bu ge¬ leneğin Müslümaıüıktan önceye gittiği bUinmektedir. s. Onasya'daki dinsel oluşmalarm üginç bir yanıdur.000 kişinin yalnız Yezidilerin sayısmı olarak tahmin Bunlardan Türkiye'de olduğunu Evliya Çelebi'nin IV. Ges. ediyor. B. Cihan-numâ. Erdkunde. îf.Der islam.) Fakat Müslümanlann korkusundan olmalıdır kK 19. Kefender ve Biüis üzerinden Van'a ulaşmak istemiş olsa gerekir.000 yazıyor. MüUer. yüzyüa Yezidüer çok temiz insanlardır. Mehmed Reşid Paşa'nm ordusunım yalnız basma 40. Niebuhr. Dinsel bir top¬ luluk olarak ilk kez 16.dini hakkkıda bilgimiz çok azdır. rv. Reise nach Persien'. yüzyüdan sonra sünnet olmak zorarüuluğu konmuş.' Sonra Evüya Çelebi. Meine Vorderasien-E:^pedition.der "■I Münch.Çelebi Van'daki görev yerine gitmek ve de casusluk amacıyla Harput.193.Ja^ob. Müller-Simonis. Miyafarkin üzerinden hareket ederek Kefender kalesinde Melek Ahmed Paşa ile buluşur. ' .cUt 126. Layard ise. (1). AUgemeine "Eüınographie.449. yüzyüda göründükleri tahmin edilmektedir. (Hugo\Grothe. III. Kaynaklar Melek Ahmed Paşa'nm Harput'tan sonra Kefender kalesine kadar hangi yoldan geldiklerini yazmamaktadır.mak üzere görevlendirir. n.249. Bu şeyhin türbesi.61. Reisebeschreibung. Golf. Bundan başka yine çok kutsal saydıkla» bir kişi de Şeyh Adi bin Musafir el Hakkari'dir. ^ 16. ' 51 V- A . Bu mekanizmanm da Zerdüşt dinine dayandığı söylenebUir. iyi ve kötü prensibini ayırf ebneye dayanan manichaismus'e götürülebüinir. IX. Yezidi KârUerinin dini. Evliya Çelebi. 1840 yümda Ravanduz Beyi Mehmed Reşid Paşa ve. Yezidüer.523. 11. O. 1160 veya 1162 de öldüğü sanüıyor. Oriental.292" kitabmda. Kurd. Hafız Pafajann YezidUeri imha 'eylemlerine kalktığını ve bu halkm dörtte öçtinfm bunlar t|ını£mdan katiedildiğİBİ yaz¬ maktadır. Gg. R. sayfasmda anlatüanlara göre Müslümaıüarm egemen olduk¬ lan yerlerde YezidUere her türiü insaıüık dışı kötülüğü yapabUdiklerini anlatmaktadır.

İnsanın ondan sakınması zorunlu" diyerek görüşlerini dile getirmiş. Paşa bunu reddeder. 52 .236. Hem gelişinde hem de ayrılışında Paşa ile Han arasında ağu. Sonra kendisine verilen değerli hediyelerle. Evliya Çelebi'ye dönerek: "Paşanızda deve kini varmış. fakat çok üstün düşmana yenilir. Ev¬ liya Çelebi Biüis'te 14 gün kalır. Paşanm Van yoluna çıktığı sırada Han. Haziran oıtalannda efendisi M. Sonra da Abdal Han.Türkçe Metnin İçeriğine İlişkin Kısa Açıklamalar Biüis Hanı Abdal Han. sayfalarda yer vermektedir. Paşa Bit¬ lis'te on gün kahr. Han'ın arzusu üzerine Evliya Çelebi. Paşa ziyaretinden bir ay kadaı sonra. Fakat çocuklarm gelecekleri için sonradan Ugileneceğini söz verir. Hanı uyararak geçmişte yapüğı suçlara dikkatini çeker. Kaldığı süre içinde onuruna büyük eğlenceler düzenlenir. kaçarak kurtulur. 1655 yılının Haziran ayı başlannda bir ordu ile ilerle¬ mekte olan Melek Ahmed Paşa'yı büyük bir konukseverlikle karşılar.hediyeler değiş tokuş edi¬ lir. Han teslim ol¬ mayıp kahramanca çarpışır. Melek Ahmed Paşa'yı nasıl iyi tanıyıp yargıladığı konusunda Evliya Çelebi IV. iki oğlu Hasan ve Hüseyin'i paşanın emrine vermek is¬ ter.cilt 190 ve özellikle 235. bunun Van Valiliğine bağlı olduğunu unutmaması gerektiğini söyleyerek göz dağı verir. Arük Biüis'ten aynlmak üzere olan Paşa. 1655 yılının Temmuz ayında (aynı za¬ manda Ramazan ayı idi) Biüis Hanlığına karşı bir sefer düzenler.Ahmed Paşa ile buluşmak üzere ayrılır. Biüis Han'nın. Öbür aşiret reisleriyle iyi geçinmesini ve Biüis Beyliği'nin bağımsız olmadığını. daha bir kaç gün Biüis'te kalır.

11. GOR.' Büyük bir konvoy halinde tekrar yürüyüşe geçildi. Sonra da aralarında sohbet tttibr. bu da onun büyüklüğünü gösterir. Kürt çadırlan ve Osmanlı otağ tipi çadırlardı bunlar. Hammer. IV. s. Sayfa 82: Çayu-da kumlan göçmen çadırlan ve bey çadırları bir lâle tarlasını andınyordu. aüna adayarak süraüe paşaya doğm sürdüğünü izledik. etimolojik olarak padişah kelimesinden gelmektedir.81-91 Sayfa 81: Melek Ahmed Paşa ile karşılaşma ve yüce Biüis Ham ile yemek yeme: "Biüis Hanı Abdal Han'ın ordusu engebeli bir arazide jöründü. (Rüdiger und Pott. IIL54. "paşa" kel¬ imesinin "baş ağa" kelimielerindcn doğduğu görüşü vardı. 4-6 değişik müzik aletinin çalındığı bir sekiz ise. bonlsr temel çalgı alet¬ leriydi. 53 . Han^. KekuLe. Sf. Biz Abdal Han'ın. ömeğin: Müller. Birbirlerini kucaklayıp öpüştüler. sekiz adet olmalıydı.157) (2) Han kelimesi eskiden Türklerin unvan "~ olarak " kuUandıklan Kağandan gelmektedir. Paşa sevinerek kendisi için kurulan paşa çadınna girdi. EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNİN 10 SAYFASININ TERCÜMESİ VE YORUMU: Cilt. Kubbeü Fars çadırlan.. aünıza binip biıoz ilerde bir kahvalü yapmak istemez miydiniz?' Bunun üzerine paşa aüna bindi. Türkmen çadırlan. En azmdan trompet ye dOdök. Bir süre sonra yeşil bir vadide kurulmuş çadırlar gördük. 1.6.95 (3) Mehterhane marşlar çalan bir müzik grup. ikinci iddia bir kenara atüdı. önceleri. Bir anda saf alün ve (1). ki Melek Ahmed Paşa'nm Mehter takımı sekizli^ imiş. Uigurica. Über Titel usw. Uzun süren bu sohbetin sonunda. padişah kelimesinin kısaltılmış şekli olan paşa etimolojik olarak açıklığa kavuşunca. Paşa kelimesi. Yukarıda söylendiği gibi. paşaya: 'Sultanım. sonra da sekizU asker bandosunun (mehterha¬ nesinin) çalmasını emretti.V. Eğer enstrümanların sayısı grubudur.. paşa rüzgar gibi hızla aürdm aşağı aüadı. Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandcs. Paşaya' yaklaşıp özengisini öpmek istediği bir sırada.

her zaman bağımsız olamasa da halk olma varlığmı korumuşlardır. yüzyüdan 18. Selim'e yenik düşerek tahttan indirüirler. s. Ona bağlılıklannı göstermek için. dört Abaza' ve dört Gürcü* deli(1). I. Bunlar kendüerini Adighe olarak isimlen¬ diriyorlardı. XX164) (3). Meine Vorderasienexpediüon. ve 17. Hammer. karşın Çerkezler ise. Çünkü dilleri Çerkezce'ye akrabadır (Masudi. çıktıklan eski çağda. Abazalann Çerkezlerle akrabalığı Buna yaşıyorlardı. 1912. Hugo . Dirr. Majerczak. F. tüm hah yolluklan sultanımıza aittir. Oysa bu iki halk arasında hiçbir surette dü benzerliği yoktur. 291) Çerkez adı bunlar tarafından büinmemektedir. Han'ın 3000 hizmetçisi ve kentten karşüamaya gelen seçkin insanlar Ue çepeçevre duran Kürüer bulunmaktaydı. 5. I. Yüzyılda Kafkasya'da yaşadıkları halde. porselenini Çitüüer yapıyordu. HeUanikos'un KerkeUi diye söz etliği halktır. Bunun yardımıyla yular süren büyük seyehaüara çıkmışur. A. 1801 yılmda Gürcü krallığı kendi isteği üzerine Rusya'ya bağlanmıştır. Bun¬ lar ya esir almıp Müslüman yapümış. Reise in den Kaukasus. Martabani porseleni Viyanah büim adamlan arasında tartışmalara 121 yol açmıştır. GOR. (Ibni Batûta. Die Bereisung Circassiens. GOR^. 751. H. yüzyıla kadar müslümarüarla savaşlarmda kendüerini kabul ettir¬ mişlerdir. 1517 yılında Osmanlı sultanı I. Macarlarla yaptıkları politik birlik nedeniyle -19. Aynca önünüze getirilen 50 gümüş tepsi ve 100 adet Çinlilerin Martabani porseleninden yemek takımlan bunlara ait kaplar. v. 9. 65. (KroU bei Pauly-Wissowa XI. 'VII. yerleşim bölgeleri Kafkasya'nın kuzey Bunlarm ilk yamaçlanyla sahnesine Azak Denizi'nin güneydoğusuna.kendüerini hâlâ onlarla akraba hissediyorlardı. yüzyıldan iti¬ baren yapılmaya >]aşlanmıştı. 147. Hem unutmamak gerekir ki. sayfalarmda aranan bilgüer Martabani. Evliya Çelebi'nin annesi Abaza olduğundan. Arük herkesin çekUmek için hazırlandığı bir sırada yüce Han. 869. Ibni Batûta zamanında bu porselenler Fas'a kadar gönderilmekteydi. R. 416) (3). Der Kaukasus und seine Völker. tarih Çerkezlerin yerleşim ve yayılmalarmı üç çağda incelemek gerekir. Kuban'a kadar uzuyordu. 415-416) (2). Bu yoUa bunlarm 54 . s. vardır. daha doğuda Evliya'ya göre Abazalar. Mzik'in yaptığı çalışma s. ve 357. (Hammer. 161.30-34) Çin porseleninin Bu konuda ne zaman kara ve su yoluyla Asyanm batısına gönderildiği tespit edUememiştir. Kabul buyuracağınızı umanm. Paşanm önünde yere kadar eğildi. çin porseleninden hazırlanmış Kalkedon ve Martabani' yemek takımlan ile sofra kumldu. Karadeniz'in doğusundaki Anapa limanından Rion nehrinin güneyine kadar gösterir. 16. Türklerin Abaza dedikleri bu halka. RMM. s. ük bügüeri veren İbni Batûta (1303-1377) ya teşekkür borçluyuz. 95) Çerkezler tarihlerinde en yüksek noktaya Mısır ve Suriye'deki sultanlıklarm basma geçmekle ulaşmışlardır. (J.A. s. R. Çok eski çağlardan günümüze kadar. Osteurop. Çerkezler. bir sahü halkıdırlar. Gürcüler güzeUik ve cesaretleriyle ünlüdürler. Kolenaü. Abazalarla ügUi olay¬ lan daha dikkaüi ve biraz da incelterek veriyor.gümüşten sahanlar. Evliya Çelebi Abazalann yerleşme yerlerini. ya da esir olarak satm almmışlardı. Klaproth. Bu müslüman sofrasında Efendimiz Melek Ahmed Paşa'nm 3000 askerinden başka.v. H. Buna rağmen binlerce tepsi yemek yenemediği için döküldü. Arrian bunlar¬ dan Abaskoi diye söz eder. Emst Zimmermann'ın chinesisches Porzellan adlı kitabmın mevcuttur. Han şöyle konuştu: "Edendim. yüzyüda bunlar Macarla'rla Güney Rusya'da yaşadılar.siz sul¬ tanıma armağammdır. Streifzüge. Jul. Bütün bunlann dışında da dört Çerkez^. Porselen Çin'de daha 6. (Zimmermann.Grothe. yüzyülarda Iran şahmm saray muhafızlannm çoğunluğu Gürcülerdi. Muruğ. Oriental.u. 16. I. Gürcüler Kafkasya'nuı en ünlü halklanndan biridir. şu sizin içinde ikâmet ettiğiniz beylere mahsus yedi çadu. Araplar Abhaz diyorlar. ostasiat. EL. Marquart. 145. efendisi Melek Ahmed Paşa da Abazadır. 12 çocuğu ve 70 aşiret reisi de paşamn önünde başlannı yere koydular. (Yaqut Masudi). Erckert. Archiv II.

V. Bunun üzerine ben de bağırarak: "Hey usta! Eğer aümn marifeüeBitlis sarayma hizmeüi olarak geldiği söylenebifir. Bazı Araplar sakalını Buna karşın Farslar ise boyarlar. İkide bir aşağı adıyor. Manners and customs. Babylonien und Assyrien. s. Evliya Çelebi'nin naklettiği bu olayda ise adam sakalmı dört renge boyamış. L 2 und 426. Beve- 55 . EL n. Bu arada dikkaüeri üzerine çeken ilginç bir manzarayla karşılaşüm. (Gustav Fl&geİ. Kürt. Georges Legrain. Amay^ Yabya Şabtavi (1591/92 yılmda ölmüştür) nin yazdığı bir şiirin adnkr. 232. 23. Hayvanın bu mecalsizliğine rağmen kırbaçla kamına vump dumyordu. Zur Geschichte der Barttracht im alten Orient. sonra tekrar biniyordu.kanlılan sultanımızın köleleridir"^. (Lane. des Orients. 32.' Sanki bir meşaleye çiçek takılmış gibi görünüyordu. Eski Mısır ve Asur krallannın sakalını maviye boyamalan gelenek haline gelmişti. Daha sonra da Han'a bu. Hediye dağıtma işi iMttikten sonra paşa rüzgar gibi hızla aüna atladı. sultan IV . Armenien einst und jetzt. H«klschfi& ^ Wian. 24. tepelerden Bitlis'e doğm hareket edildi. Elinde kocaman bir yüan vardı. R. 39. Sakalını da san. Hayvan derin düşüncelere dahnış. (Hugo Mötefindt. adama bir altm vererek: "Molla Mehmed. Bunun üzerine tarlalardan. 644) Bu başlüc altmda Hüfili de (1532/33 yümda ÖlmOşter) bir şHr yaznnştır. Acayip ve çirkin kılıklı bir Kürt Başına serçe yuvası kadar bir turban koymuş. Kremer. beyaz ve yeşile boyamış. V. Şahû gada "şah ve düenci" anlamındadır. Herhalde tüm bunları cambazlık yapmış olmak için yapıyor. W\istenfeld. Bundan sonra da paşanın elini öptü. L 409) Bir kişinin sakalım iki değişik renge boyadığı ender görülen bir olaydır. s.1) Eski Orien'te insanlar tanrüann kırmızıya sakahnm boyarlar. 326) Burada AUah'ı şah. (2). U. tek tek sayılacak gibiydi. Bnmo Meissner. I. Sonra da "Hedef Biüis kenti!" dedi. Hamn yakın adam¬ larına bu hediyelerden verdi. < (H. sarhoş biri gibi bir sağa. göster bakahm safkan Ar^ atmın mari- feüerini!" dedi. (Al-Moqaddasi. Mehter takımının çalmasmı emretti. A. Çocuklarmdan üç tanesine de kürkler armağan etti ve başka 170 adet armağan daha. bir sola yalpa vumyordu. Kendi kendime: "Nedir bu bağırtüar acaba? bu anlamsız deve şakası.samur kürk giydirdi..' Han'ın hizmetçilerinden Kurban Ali. Das Leben und die Leh¬ re des Mohammed. Zavallı at bir adım attıktan sonra ikinci adımı öbür yana devrilir gibi aüyordu. alün işlemeli elbiselerdi bunlar. Cap. Han'ın adamlan da birinin etrafına toplamp onun maskaralıklanna gülerek ayrüdüar. I. kırmızı. Paşa ise. 13. kuşağından çekip çıkardığı. Tüm kemikleri dışan fu-lamış. s . Bir örnek de Leh- mann Hauptmann'dan. Gözlerinin feri tümden yokolmuştu.Murad'a ait keskin hançeri Bitlis Ham'mn beline bağladı. Dört ayağı nane çöpü kadar incelmişti. Alfred v. Erckert. ona inanan sufTyi de dilenci gösteriyor. Det İmam El-Şafiî. Sprenger. Bu sözler aym zamanda. Ağzından köpükler akıyordu. ridge. Der Kaukasus und seine Völker) (1). değerli lacivert çoğu taşmdan olduğuna siyaha inanırlardı. hayvanın sağnsına iki heybe asmışü. Sayfa 83: Bindiği ve Şahû gada adım verdiği^ zavallı sıska aû işte bu yüanla kırbaçlıyordu. bu maymunluk! Zevksiz ve içeriksiz gülüşmeler!" dedim ve öne doğm yürüdüm. Annales du service des antiquit£s de l'Egypie. F. halk ise gülmekten kaülıyordu. Cullurgesch. Alün işlemeli kemerler. Çok sıska bir ata binmişti.

1201 yümda Maiyâfâikin'in yönetimini oğlu Alyüında ölür. Böyledir bu işte. taşlık kayalüc bir tepeye çıkmaya başladı. Tabari. IH. Becker. Han Hazreüeri karşılama törenine kaülmasın diye bu mollaya at vermedi. A. Sı. H. Sulun Selahaddin (1171-1193) çok değerii kardeşi Al-Malik al Adüe Mezopotamya'nm hükümdariığmı verdi. Moğollann akınlan Eyubi hanedanmın sürülmesine neden oldu. Her an istediği zaman herhangi bir şekle girebiliyor. 296. paşan istese bile onu vermem. Xn. Müller. Martin. Bunun üzerine bu usta da evine döndü. (Ibn-ul Athir 290) Ahvad Ahlat ve 1210/11 çevresini Eyubiler. köpek. "Avdadul- lah'a yemin ederim ki söylediklerim doğru. EL I. Bu katır. Armenien einst und jetzt. I. Düldül 'e^ biner binmez de bir yarış (1). Mem. de la (2). sihirbazlar! ve alşimisüeri toplamış. Gayet sakin dumyordu. Ben hemen adamın yanına gittim." Sayfa 84: Sonra da binerek sanatını gösterdi. gerekse Paşa hayret ettiler. O da 1207 yılında Ahlat'ı feüıetti. Peygamber Muhammed'e dışandan hediye gönderilir. sihir yapa¬ rak bu biçimlere sokuyor. İL 352. sakın benim adamlanma kaülma diye emir verdi. bir küpün içine girmiş. Han'ın kumandanına: "Hey sayın kumandan Peygamberini seversen söyle bana. d'Egypte. Der İslam im Morgen-und Abendland. I. sur l'Armdnie I. Ata göz atüğımda. sonra der ki: "Han sarayına cinci¬ leri. Lehmann Haupt. nedir bu?" deyince kumandan şöyle cevap verdi. ne gözlerinde parlaklık. Bu dünyada buna fiyat biçmek olanaksız. Bütün ustalar bunun dostlarıdır. Gforgie. Hanın askerierine doğm sürineye koyuldu.rini göstermeye devam edersen. 103 Al-Kazwini. Han'ın hamamını ısıtmak için parçalanan ağaç kütüklerinden yapılmadır. Bu da Arabistan'da ender görülüyordu. Brosset. Fakat Han buna çok bozuldu. bir bakarsın bir tekneye." Adamın bu konuşması üzerine. kadar yönettUer. U. Bu duruma gerek Han. Düldül 56 ." Bunlan duyan ben. Aşraf 180. Malik al AdU ise. Gustav Weil. Hist. Sonra da çıktığı dik kayalık tepeden aşağıya. Çünkü Melek Ahmed Paşa'ya karşı küçük düşürür diye. ondan sonra da çocuklan bindiler. bunun gibi. 417 162. Neye girerse girsin. 1245 yılına Yerine kardeşi al Ahvad Necmeddin Eyubi bin al-AdU'e verdi. Sonuç buraya varırsa Han üzülür. Aün nasıl soluk soluğa kaldığını görmek is¬ tiyordum. Üstelik bu adama. Pey¬ gamberin ölümünden sonra ise buna damadı Ali. Şerefname. 503 ve 538. s. İL 94. I. ne de soluk alıp verdiğini gördüm. Fakat Hanın askerleri gülüyorlardı. Ağaç kütüklerine büyü yapıp böyle sıska bir at daha meydana getirdi. isterse herhangi bir canlı olsun onu Ali'nin Düldül'ü gibi oynaüyor. Kendi ken¬ dime: Sen herşeyi yaratan yüce Tann. koyun olsun. Makrizi. tüm maskaralar da. Bu katır kül rengi pariak renkteydi. Ya da bir ağaç parçasını." Dememle adam kırbaçladı. Geschichte der Chalifen. hediyenin Habeşistan kralı İbn ul Aüıir'den gel¬ diğini söyler. Bir bakarsın bir sütuna ürmanır. 437. (1210/11-1237) geçer. s. Düldül (sürekli hareket eden demektir) bir katıra verilen addır. Dizginini bıraküğı bu sıska at bir şimşek gibi Paşanm ve Hanın önünden geçti. bunun sun nerede? Adam gülümseyerek: "Ne öyle meraklı bakıyorsun be adam? Saün almak mı istiyorsun? Sen değil. ister bir kedi. Sanki attan herhangi bir iz yoktu. (Makrizi. Zavallı at. Han'ın kumandanlarından Mustafa: "Evliya Çelebi bu sıska atı ne yapacaksın? Bu gördüğün at. L'hist. Eğer senin paşan duyarsa atın sihirli olduğunu. büaz sonra öbür dünyayı boylar. 432.

1575. Dict. Theodor Bloch." Bunun üzerine Molla Meh¬ med: "Han dedikleri pis adam bana at vermiyor. Efendimiz Melek Ahmed Paşa. Kumandan: "Öyleyse benimle gel. uzun yular yaşadı. La Vie de Mahomet m. 371 ve 533. Kendisine bakanlara aldırmadan doğmca ocağa girdi. 238. Ben ve üç kölem. Bu kez büyük bir ihtişamla yüce Han'ın bahçesine konuk edilmişti. Ben de zorunlu olarak öyle yaptım. Kuran'ı haüneüniştir. The Dervvjshes. Sonra elindeki yılanı ince ketenden dokunmuş şalvarına soktu. Belki de bu kelime Kürtçe'dir. yolun sağında ve solunda onu karşılanmaya gelen halk dumyordu. s. ZDMG. Bu ana kadar bizimle ilgilenmemişti. Jean Gagnier. Allaha yemin ederim ki böyle devam ederse sarayın mabeyincisi Bağdu'ya* bineceğim. paüak (Barbier de Meynard.1. Biüis kentinin içinden büyük bir konvoyla geçerken. Tûrmûg kelimesini sözlüklerde bulmak olanaksız. Osmanhlar geldi diye.başlıyor. Paşa'nm yakm dostu ve arkadaşıdır" diye yanıtladı. Birden şalvarından bir uçkur çıkardı. Bulunduğumuz yer karanhkü. beni bir kenara bu^ıyoriar. söylediklerinin doğm olduğuna tekrar dikkati çekti. yayaydık. Brown. (1) Güneş ışıklan." Molla Mehmed önde. (Ibn ul Athir U. 1909. Ancak gözlerimle görmem gerekecek. Bunun üzerine dedim ki: Bunlara inanmak olanaksız. Ben de kendi kendime de¬ dim ki: Haydi sen de şu tûrmûg'a bin!"^ diye konuştu. Henri Lammens. Le Berceau de islam. Biz bundan böyle onunla arkadaş olduk. bizler arkada Han'ın bahçesine girdik. İlerde ateşin yanmda daha dallan kesilmemiş bir ağaç gördüm.269) (2)." Bunlan söyleyen kumandan. s. V/illiam Muir. The Life of Mohammed. Sayfa 85: Bunlan duyduktan sonra büyücü usta çok sevindi. Tabari I. Gözlerimin önünde karanlık bir bölge oluşmuştu. 323. Sonra da sıska aümn boynuna bağladı. Bu sırada Han'ın içkilerini konüol eden hizmetçi "Hey usta. Molla Mehmed'in arkadaki bahçe kapısından aüı olarak içeri girdiğini izledim. Dizlerini yapışürarak çömeldi. sen o rüzgâr gibi hızlı atını ocağın yanına bağlamışsın. O kadar çok insana alün ve gümüş para hediye etti ki tarif edemem. 147. Allahm emriyle yeri geldiğinde Molla Mehmed'in acayip numaralannı anlatmaya çalışacağım. Böylece Biüis'i görme olanağımız doğdu. Ne olursa olsun benden aynlma. Adamın attan indiğini gördük. Sonra da: "Bu adam kim?" diye sordu. Han'ın Kumandam: "Bu adam. John P. Emir üzerine 10 gün bize izin verildi. 57 .

693.. Fleischer.76) Nöldeke'nin yaptığı araştırmalara Alexander öyküsünden Kuran'a geçtiğini Pseudocallisüıenes'in hiçbir şüpheye yer bırakmadan açıklamaktadır.l2.Barbier de Meynard et Pavet de CourteiUe II. Belki de Iskenderin öyküsü oriyantal geleneklerine göre biraz değişürilmiş olabüir. Der griech.. ya anlatan tarafından unutulmuştur. The life and exploits of Alexander the Great. Zacher. Gra'. Esai I. Makdisi (Mukaddasi).de Geoje I. her 32 yıla Kam deniyor. Başka bir açıklamada da. Wallis Budge.GroÜıe. Bu çeviride iki kez "iki boynuzlu" sözcükleri geçmektedir. Th. der islam. 114. 197. Leiden 1889 yaymlandı. Büyük Alexander veya iskender (336-323) Arap literatüründe Dhu'l-Kâmain. Öbür hikâyeler gibi bunu da Muhammed (yazı bümediği için) sözlü olarak duymuştur. Alexander'in 36 yaşında öldüğünü yazar. 169 ve Gesch' des Qoârans 1. Makdisi. (4). 442. Evliya Çelebi. s. s. İki Kam'lı Bey (Alexander)* bu bölgeleri zaptedip Dicle kıyısına eriştiğinde. Geschichte der arabischen Literatür. 235) (2). VIII. Hartmann. ya da Peygamber bahsetmemiştir. Nöldeke.der Perser und Araber. Bu suretle Kuran'da Dhu'l-Kamain tek¬ rarlanıyor.) Hiçbir kaynakta Alcxander'in bu kadar kuzeye. gerek oryantaUer ge¬ rekse Evliya Çelebi tarafından abartümıştır. BemouUi Die Darstellungen Alexanders d. Araplar ilk iki har¬ fi.Menzel bei H. Gesch. Beitraâge zur Ges¬ chichte des AlexanderTomans. Dhu'l-Kâraain adının Abulfeda ed. "Zvveigehömten" des Koran ZDMG. Büyük İskender için iki boynazlu İskender diye söz ederler. (C. 248. Alexander adı. (1). Bugün tek tük konuşulduğu görülen bir düdir. 58 .140-141. eseri Geoje Yayınevi urafmdan 6 cüt olarak Biblioüıeca geographorum Araborum. Meine Vorder-asienexpedition. D<. s. 119. Arapça bir ad olan Dhu'l-Kâmain kolay akuda kalmış olabüir. yani Uci boy¬ nuzlu anlamında unmmaku. aynca iskender adı altmda da bUinmektedir. Klasik Arap yazaüanndan biri olan Tabari. s . İskender'in iki Kam yani 2x32 = 64 yü yaşadığı ve hükümet euiği. (Tabari ed. Roman. göre. Arapçaya çeviriyoriar. Kuran'da (18 ve 82) Dhu'l-Kâmain'den bahsedümektedir. Buna göre. F r.) Buradan da Araplar. 1. yani Biüis'e geldiği yazümamaktadır. Spiegel.Eski Bitlis'i Tanıtma Gerek Makdisi' gerekse Şerefname'nin yazan tarihçi Sultan Şerefeddin* biri Romalılar ülkesine diğeri de Parslara ait yazdüdan kitaplarda.Brockelmann. Übeı'den listhcnes. Yıldızlar da her 32 yılda bir döndükleri için ve de Alexander 32 yüdan fazla yaşadığı için. Çünkü İskender'in' alnında boynuz şeklinde Ud et parçası vardı. Suyun sağhğa yararlı olduğuna kanaat getirir. Bu da bu büyük beyin nasü saygm biri olduğunun ve yaygm ününün işaretidir. Yunanca bir merin Pehleviceye çevriliyor. s:. bunun Büyük İskender olmadığmı iddia etmektedirier. Gr. 1890) Bu suretle islam yazarlannın bu konuda söylediklerini bir kenara atmak gerekiyor. kendisine iki Kamlı adam da denmektedir. . bu ırmağın berrak suyundan içer. Die Alexandersage bei den Orientalen. (Th. Rich. 985 yüında yazdığı kitabında Büyük İskender'den bahsetmemektedir. Wien. s.199. Bu Pehlevicc parça da şair Sarûg'lu Jakob tarafından 514 veya 515 yümda dü konuşuluyordu. Fakat Arap yazariar. fakat Alexander adı hiçbir şeküde söylenmiyor. Masudi cd. Pseudocal- Rdıde. (3). I. Araplann işgali Suriyece'ye akurüıyor (Eskiden Mezopotamya'da bu sonucu bu dil önemini kaybetti. Caussin de Perceval. Nöldeke. Şerefnamenin yazan Şerefeddin'i "Sultan" olarak niteliyor.. (Yani Al) Yunanlüann kelimei tarif (Artikel) olarak gösterdiklerini sanmışlar.

H J. eğer chasulchas olmak istiyorsan.* Sayfa 86: Bidlis. Bana karşı mı gelmek istiyorsun?" der. Oysa bu tarih.Geograph. Evhya Çelebi'ye göre (IU. Riuer ve Josef Wünsch.000 insan yaşıyordu.) Büyük Alexander (İskender) çapukçur adını kuUanmıştır.624.224. Büyük İskender. Forschung. 41. Erdkunde. Nafile. genişleme ve jur kelimesinin de su anlamına geldiğini yazıyor. Alexander. Soc. Bu olay AIexander'i oldukça yo¬ rar. VVien. Sonra da kaleye her taraftan saldın emrini verir. London 1841. Muş ovasma doğm geri çekilir. der K. 1890 yümda burada yafcjaşık 20. hazinemden keselerie yeteri kadar alün al ve hemen şuraya bir kale kur. CUıannuraa s. Fakat bir türiü kaleyi alamaz. Suyun pek yararlı olmadığmı anlar. Mem. Demir oklar yağduır Alexander'in ordusuna. de çapat kelimesinin yayüma. almakta zorluk çekeyim. Bu kaleyi ben bile kuşatsam.' Öyle bir kale olmalı ki alınması güç olsun. Bütün bunlar yeüniyormuş gibi. ÇevKHc'ü anakent olarak veriyorlar.St. 882 yılında ölmüştür.Martin. hemen orada sakin bir uykuya dalar. Hartmann. fizücçileri. (2). L97. kaleye kapanmış olan Bidüs'in karşısmda çaresiz düşer. O da çareyi kaçmakta göriir. tüm ünlü yapı ustalarını. Çapakçur'un almışından dönen Alexander.Oradan Diyarijekir'e gelir. X. Hübschmann'm Die altatmenischen Ortsnamen in Indogerman. (Bir kese 2000 alün) Çapakçur'dan döndüğümde bit¬ miş olsun. seni dinsiz adam. eski efendisinin ordusunu mancınüclarla taşa tutar.370.of üıe Gorgr. Savaş bu şekilde 40 gün sürer. Ancak daha çok bu adın Ennenice olması düşünülür. istanbul baskısmda doğra yazılmıştır. Oysa. (Cuinet. 1883. La Turquie d'Asie. İMdüğönde 32 yaşındaydı. Sonra da Baünan kıyısmdan giderek Kefender kalesine varır. Kefender'den Biüis'e vardığmda nehrin iki yatağa aynldığmı g&lir. Her bir an neredeyse bir serçe kadardır.K. anlardan kaçmaya başlarlar. Askerier ve hayvanlar. Mitteü. XXWI. Çapakçur Ue UgUi Şerefname'de çok az yer var. Çdc dışan!" Alexander'in gönderdiği elçüeri Bidlis tersyüz eder. Fakat Biüis ka¬ lesinin doğusundaki kaynaklardan içince. Bunun üzerine önce Awih vadisinden akan sudan içer.. Gesellsch. 193. Kendisinde hiç bir hastahğm kalmadığmı görünce. 447. XVI. Yığınla asker gece ve gündüz kaleye saldınr.X.. "Benim sadüc hizmetçim. 706) Cuinet'e göre bu bölgede aynı isimli bir de ana kent bulunmaktadır. Ordudan çok insan ölür. 11. Anlar. James ■Brant. "Hey. Hammer." Bu emri alan Bidlis. Alexander'in burun ve kulaklannı sokarak neredeyse öldüriirler. hizmetçisi Bidlis'i yanma çağıru-. Bu da Fırat'm genişlediği yer demek oluyor. Bu adı Makdisi dUinden aldığmı söyler. Staatsverfassung. Oysa böyle bir dü büinmemektedir. Der is¬ lam. kalenin yapılma işi bittikten sonra kaleye taşınır.439. Ritter. sonuç değişmez.494. (Rich. 80 yerieşim birimli ve Biüis vilayeürie bağh bölgenin adıdır. Çapakçur. DC. Joum. İsa'dan 323 yıl önce öldü. Bu kaynağın suyundan yedi gün boyunca içer. gerçekte 892 dir. fen bilimcileri. mühendisleri kalenin yapım işiyle görevlendirir. Alexander.sHr TAnmJjjia. (1). kaleyi kuşaür. Bidlis'e şunlan söyler "İşlediğin tüm bu suçlara rağmen seni bağışlıyomm. gün kalenin kayalddarmdaki bir mağaradan eşek anları bir bulut gibi dışan çıkarlar. Fakat Biüis'ten çücan sudan içer içmez gözleri ışüda dolar. 59 .

ııu^^^r r.işte tam bu sırada Bidlis. Marquart. Azerbaycan' şahı Uzun Hasan'ın hakimiyeti alüna girmiştir. Ben de emriniz üzere yapürd.rL:.Gust. almması güç bir »-1^ inşa eünerm siz buyurdunuz. sen kahrolası adam! Neden bunca askenmı oldurdun? Bidlis hemen yanıt verir.g2'-u.^^^ I 807." Alexander. Seuiği gerçcklerie bağdaşmıyor. bulunanlardan bir gumuş p anın luriye karalı VI.ştır. sık sık b. ( Îkko u^ n„ Kükümdan Uzun Hasan'ın da Kara Yusuf gibi uzun süre Kürd. A. Abbasi hanedanından Sultan Avhadullah'ür. ma kalmtüan duymuşlardı. Sonra da hediye kutusunu kendisine sunar. Çünkü adı geçen. Zinkeisen. Evliya Çle^he halde bu beye bu şeküde isim vennıştır.sun.^ra. Te: IsUm'!::M::. Bugün bile bazı bölümlerde Yunan mimarisinin özellıklennı gönnek olanaklıdır. 11. II 334.ı. J. sırası gelince ^nl^^f^^'^Sayfa 87: Kurdistan vilayetindeki bu kale. . Antiochos'a (İ. Iran. . Her hahj^^^^^^ . Jorga. Daha sonra da Biüıs.288. paralann bulunduğunu. bir de Akkoyun u Uzun Hasan'ın emrinde kalmışür. Jusü.° ^^''^^ üzuld'S-ü vurgulamaktadır. n-^ı-o oH.Osmanl.338. Bu ısunlendınne yanlıştır. Bu nedenle kale Bidlis adını alu. Sulun Selahaddin m g1Xc:l'"^P-s" = "Ateşten konman" dan ^«Vor (Fr^ Spieg.r Yu^^n tarihinde ise. ^ı. 123. Seyyahlann bu eserlerin ya kopyasını ya da ıçenklennı uspıt e madikleri tizülmeye değerdir. . Oysa bu isim Kam Yusuftan bir yüzyıl sonra I Sultan Selim zamanmda ortaya çıkar.'A.L. Fakat en uzun süre Karakoyun hanedanından^ Yusufı Celali. . Gesch.325. 'VVeil.OR 2 ö::t:mdela. Bidlis'i kalenin valiliğine atar.^ Fakat Biüis kenüm Hınst^anlardan ilk alan ise. "Büyük Alexander'in kalesi" diye g^çer. Alter¬ tumskunde il 517. 1517-18 ::Lnda Tokat. V.r laa dan öbumne geçmiştir. . "Saym Bayım. 144-141) ait olduğunu y^^^J^^'^.n.a.' Allahm emriyle.fi olan halk avaklanmalan Celali isyanı olarak nitelcndmlmcktedır.m. öyle bir kale olmalı ki. Layard m ''" "»"^'""^^"Jf demene ait kaUntılan gönnesine karşın Lynch. Buna karşüık kent ve çevresinde Helenısuk doneme ait parala bulunmuştur Lyn'ch. Gerçi Uzun Hasan öbür hukumdariardan daha fa^a I . Alexander "Hey. bunlan da f-"^^'â'.. Bunlar ^^.265.:^"^. Hediyeleri atuımay^lan alüna bırakan Bidlis yeri öper.. kaleden aynlarak içinde mücevher olan bir kutu ile kalenin anahtannı ve diğer amıağanlarla Alexander'a gider. Sivas.n Hasan'u.306 ve 337..^ Bu zatın hakımıyeü uzun sUemıştir. GOR. Alexander'in emri ile yapıldığı için Farshların tarih kitaplannda burası Alexander'ın payıtahü olarak adlandınlmışür. ^^^^^^:::^zii^-^^::^-: .ya karşı olan bu ayaklanma.37 ^^^ . Fakat hiç birisi bunlan bulamamıştır.rSie^^. (2) Karakoyunlu Yusufun Celali adıyla bir ilişkisi yoktur. Namenbuch s .j„ eski bir kaledir.en°dland. der Chahfcn. Büyük Alexander bile almakta güçlük çeksin. 6 oğlu ve 9 tonınu vard..Muuer. . bu döneme ait gümüş. 49) Bir Iranh sa M) .Ö. "Snmdan Avhadullah di^iri tantnn^ udır Galiba Eyubi Hanedanıyla kanştınnış olsa gerek. U. Eranşahr s.S:.

Bunlar. Buraya her çeşit süah ve aletler yerleştirilmiş. Biılis Hanı Sultan 1.85. dört taraftan da çok yüksek olduğu için. Joum. Burada sUah ve cephane bu¬ lunmaktadır.C. Kapıda gece gündüz nöbetçiler dunnaktadır. Batıda Türkiye kuzeyde Rusya üe smıriamr. Rawlinson. E LI. Kale.7.4 ve VI. Buradan vadideki mağaralara kadar inen çok dik bir iniş vardu-. kimseyi kaleye sokmamaktadu-lar. Kalenin toplam olarak 670 çıkıntısı var. Eranşahr. Dannesteter. of the Roy. Güney taraftan kente iniliyor.345. Avich Irnıağını sol ve İskender Irmağının sağ kıyısında yüksek ve dik kayalıklara kurulmuştur. II 2150. erkek veya kadın olsun.79. bugünkü Tahü Süleyman kentinin yakınındaydı. her biri fil gövdesi kadar büyük olan taşlardan yapılmışür. bu kapılann arasmda ise bölmeler var. $ . Biüis Kalesinin dış görünüşü ve toprak kullanımı: Bitlis'in güzel kalesi. Akten. Burada arka arkaya üç demir kapı. Tepeye kadar ünnanmak için 600 adım gerekli. Başkent Ganzaka. (H. Andreas. Büyük Alexander'in hizmetine girer. Anan. Tercan ovasında yenilince. Hoffmann.29.O. Biüis yine eski yöneticilerinin eline geçti. Bu nedenledir ki idam edilecek insanlar bu kuleden aşağıya uçuruma itili¬ yorlardı. sf.■M 1473 yılında Şah Hasan.Streck. Sultanın bu konuda çıkardığı kararnamede Biüis Hanından "Yüce Han" diye bahsedilmektedir. 200 yıUannda Artabazanesin hükümdarhğı zamanında ulaşmıştır. 61 . Bu Türk devleri Sovyeüer Birliğine bağhdır. Yolu çıkmak oldukça zor. (1). Kale. Ritter. 10. Babil çeşmeleri gibi görünüyor. Biüis Suyuna doğuda ve Biüis'in aşağısmda kansan tmıak olarak ^remıektedir. Weissbach n. 1. ne Divan Dağmdan. Linch'in çizdiği haritada (Armenia n. Bei- Pauly- Wıssowa. Seyyahlar ve coğrafyacılar. Aşağıda insanlar paramparça olurlarmış. Amıenien einst und jetzt 1. (Justi trage zur alten Geographie Persiens. yapılıyormuş. Atropatene ülkesi' en geniş smıriara I. Avich Dağmdan ne de Avich Irmağı ve iskender Imıağından bahseüncktedirier.I47) Ayich Imıağı. Lehmann-Haupt. J.Marquart. Syrische. uzunluğu doğudan baüya doğru olan bir dikdörtgen gibidir. Anabasis. 1. Geogr' Soc. Selim'e 1514 yılında bağlılığım sunup işbiriiğine gir¬ dikten sonra.Hübschmann. Pontus bölgesi ile Phasis bölgeleri ve Kolchis'e kadarici bölgeler zaptedilmişti. Buralardan atış Bütün duvarları dik açılı olan kalenin köşe kulelerinden bakılınca öbür kuleler görünüyor.141) Ülkenin smırian birkaç kez değişikliğe uğramıştır. Etudes Iraniennes n. Buna göre. Alexander'in impa¬ ratoriuğunun bölünmesi sonunda kuzeybatı Medya ya da Küçük Medya denüen bölgede hüküm sürduriır.2149 ve Kaerst. 108) Ortaçağdan bu yana Azerbaycan denince akla kuzeybatı İran gelir. Erdkundc IX. Biüis ve yöresi kendisine ve çocuklanna. Birinci Dünya Savaşından sonra Kafkasyada Azerbaycan Cumhuriyeti kumlmuştur. M.^ Her tatrap (bölge yöneücisine verilen ad). Kale.250. Zur Geschichte Armenienj. Doğudaki tarafa yüksek bir kule yapılmış. Baüda Han'ın sarayının yanında bir kule daha yar. Divan dağları' ile Avich Dağlan arasmda kalan geniş ve taşlık alanda. Farsça Atropatene adı zamanla değişikliğe uğrayarak. H.19. London.8. Adharbaidcan oluyor. ama sonradan bozulmuş. babadan oğula geçecek biçimde hükümet eüneleri için verildi. Her kulede ise gözetleme evleri var. X. 1040.182) Bu hanedan Isa'nm doğumuna kadar sürer.

Kalede bir cami. Allah büir ya. dir. Masu¬ di zamanmda (956 yümda ölmüştür) müslümaıüarm anlattıklarma göre. halka açüc bina yoktur. Bu çeşmenin o zamanlar YahudUer ve Hıristiyanlar tarafmdan zi¬ yaret edUdiği yazılıyor. Genişliği ise. Kalede 300 ev var. Çevresi 2900 adım (yaklaşık 2175 m. Bun¬ lann içinde en çok Abdal Han. 7. Kalenin bütün pencere ve çıkmaları kule yüksekliğinde olduklan için. bir medrese ve tahıl toplama merkezinden başka. Buna göre çevresi 4000 adunı (3000 m. (2). Bu şekilde nehire inmek olanakhdu-.) du-. BabUde içinde aslan yaşayan bir çukura peygamber Daniel atüıyor. Kale duvarlannm yüksekliği 6 m. Çünkü o tarafta harem var. herhalde o tarafta da 1(XX) adım (800 m. dik ve yüksek bakımlı duvarlarla çevriti.5 m. Her defasmda yeni Han ile beraber saray onanhyor. Sayfa 88: Kale. güzelleşüriliyor. Bu evlerin yarısını Han'ın sarayı içine alıyor. Bu mağaralara tahıl ve ordunun gerekli malzemeleri depo edilir.raftan gayet dik olduğu için.) vardır. Fakat saray tarafını ayakla ölçmek mümkün olmadı. Mağaralann içinden de su bomları geçmektedir. Biüis kentmden Dehdivan Dağı'nı görmek olanak dahUindedir. Efsaneye göre. aynça hendekler açmaya gerek kahnamış. (Masudi^ Muruğ. bu çukur zincirle su çıkanlan bir çeşme oluyor. Kayalıklarm iç kısımlan da tamamen mağaralardan oluşmuştur. kadar. Güzel odalar ve salonlan var. çok büyük paralar harcayarak heybeüi Kidafâ sa¬ rayını yaptırmış. ILUS) 62 .) buluyor.

Hergün Han'ın yönetimindeki bu bölgeden kendisine bir kile gümüş para kahyordu. Erovant. burakılmışür.-J . Binder. Marün. İsa'dan sonra binnci yüzyüm sonlannda. o takdirde Han. Sultan tarafından Han'a bırakılmışü.' Fakat Muş ovasının tüm gelirieri. Erivan Fatihi Sultan Murad Han tarafindan ömür boyu Han'a Toplanan ana vergilerden Han. Şah Abbas zamanmda Iranlüann eline geçiyor. El. sonra da askerlerin ücreüerini veriyordu. Mim..Van gamizonunda hesaplanıyor. 25) 63 •». (St. Biüis Beyliği oldukça geniş bölgeleri içennekte ve ileri ölçülerde bağımsız bir yönetime sahiptir. sur l'Arm&ue L 116) Evliya Çelebiye göre Erivan 15. Au Kurdistan s. yeni yılda Van'dan gelen bir ağa vergiyi topluyor. 31) * ' rv. Bölge Van Valüiğine bağh olan bey emrindeki 2000 askeıie bölgeyi yönetim ve denetim alünda tutuyor. Van vilayetine bağlı olmakla beraber. (Kanterair s 316Hammer. Farslüann Revan dedikleri Erivan kenü. Eğer Biüis Beyinin sefere katılması istenir ya da Van kalesinin onanmında yardıma çağnhrsa. Aynca kentte yaşayan Jakobiüerin kişi basma verdikleri vergiler ile müslüman olmayan Araplann ver¬ dikleri vergiler. Fa¬ kat 1604 yümda tekrar I. sahip ve babadan oğula geçen ayncalıklı yeücilerie yönetiliyor. kale komutanlannm ve 200 kişilik garnizonun ayhklannı veriye»-.Bitlis'in Bölgeleri ve Sürekli Yöneticileri Biüis Beyliği. 234. eskiden Erovamavan adı Ue anüıyordu. Hartmann. Yaklaşüc 100 yü sonra Şah IsmaU tarafmdan alınmıştır. Osmanlüar kenti Perslerden ahyorlar. Anlamı"Erovant'm yenUdiği yer" anlamma gelmektedir. Kalenin anahtarlannrHan gece gündüz yanında bulundumıaktadır. n. O. 1554 yılmda ise. GOR. (1). Murad 1635 yümda tekrar geri ahyor. Beylik sınırlan içindeki her türlü üretim mahsulleri. Emieni kralı H. Van Paşası üe birlikte göriinüyordu. (H. Erivan kentinin olduğu yerde Pers ordulanna yenUmiştir. Kente gelen kervanlann pazar vergileri Han'a aittir. yüzyüm başlannda kunılmuştur.

Bugünkü ratvan... 80 km. in Indogennan.lOOö) (6) Diyarbekir.. Mem. . M6m. XXXin. Bekirierin diyan anlammdadır. Lynch. s . 1000. Van Golü nun güney taraOanna düşen kaleye Van'dan bir günlük uzaktadır. yerleşim yeri Kufra'dır. Biüis'in güneyine düşmektedir.Lehmann-Haupt.. 439. 624. XVI.Le Strange. 0. .Streck. Aynca daha doğuda Hakka¬ ri'ye bağh Vastân^ kalesine ait bölgeler de beyliğin smu-lan içindedir. lOŞ. Kurdistan undJVesıpers. (Şerefname. Xin.260.437. öteden beri bölgenin merkezi olarak önemli bir yere sahiptir. (Abulfida. . Bu isim. Baüda hudut üç günlük yürüyüşle ancak vanlabilen Hazu'ya ulaşmaktadu-. 176. Klasikler tarafmdan "Amida" veya Turkçede Kara Amid" olarak verilmektedir. sur l'Anndnie. 998. 460. kadar Biüis'in doğusuna düşmektedir. Hammer. (2). Cuinet'e göre Mizan. s 17.1024. Bugün ise Siirt e bagh bir kazadır.. Caliphate. Guyard 11. Cihannuma.U. Hammer. Cuinet II. The Unds of Üıe Eastem Caliphate. A. Hübschmann. II Yüzyüda Vasburaganh Ardzruni krallannın başkenti idi. daha doğm olarak Tadvan şeklinde yazılır. Hugo Grothe. Buradan Dicle Innağma akan kollardan biri doğmaktadır. Naumann. (Ritter. Şerefname. Biüis'in bir günlük güneybatısına düşer. Şerefname (4).165. 35 km Biüis'in güneydoğusuna düşmektedir. IX. 141. adının enmolojik değişikliği sonucu olduğu sanılıyor.264. Cuinet. Sebios 61 295 s. Ana . 472. Annenien. Erdkunde. chau' für Geographie. 1. Josef Wünsch. Uyard. 11. Cihannuma.34. Ritter.Bitlis Beyliğinin Sınırlan Doğuda hem Biüis'e hem de Tatvan'a' ait bölgeler. 392) j (3) Şirvan 28 km. Bu adın. Niebuhr. (Marcellinus... Ritter. Rich. I»" vemier 1301 (7) Te'rçil de Hell. I. C.Cihannuma sf..566) (5) Zenaki. 2. Vastân veya Vosdân da denilir. Uhmann. 405.20. Le Strange The 'Lands of the East. Qazwini. Martin. ed. G.'aynca o bölgede oturan Kürt aşiretinin adıdır.F. I.. Tavemier. Forsch. 62. I.42. Güney'de Biüis. 165. 251. Hammer. 11.. M<!m.. islamlığın ük yülannda kua^y- deki "Bekir" adlı bir Arap aşireün buraya yerleştiği ve bu adm buradan kaynaklandığı sanılıyor. GOR.. Dulauncr.. 141. IV. Asuma- sirtîâl'da 107 109 "Amedi" olarak anılırdı. Kiepert Ballamyos haritasinda Daududva adı ile gösterilen kenün Tatvan olduğunu söylüyor. Yine kuzeyde olmak üzere dört günlük (1) Tahvân Iranca bir kehmedir.. Annenien einst und jetzt. 11. St. XVni. Şirvan'a ait bölgelerle^ Kıble yönündeki Hizan* bölgesini ve yine Kıble yönüne düşen Zenaki^ bölgesini içerir. Narra¬ üve I.. Die Landschaften Şırwân usw. H. B"g"" t"nı önemim yilimıiş küçük bir köy olan Tatvan. 436. El. DC 83. X1. (Şerefname. 1. Z. kentin çepeçevre kara taşlardan bir duvaria önılmesmden ileri gelmektedir. I. Ed.1833 Diyarbekir'in kuzeydoğusunda ve Biüis'in de 120 km kadar batısma düşmektedir. 148.410. Amıenia İL 123. 417. Dıscoverie's s 412.. H.) 64 .96 ve 103. Ritter. Dicle Nehri kıyısındaki bu kent. Handel-Mazzetü.* Kuzeyde. beyliğin sınırlan üç posta istasyonu uzaklıktaki Terçil'e' varmaktadır. Hazu Diyarbekir'e bağlıdır. .. La Turquie d'Asie. Martin. St. 40 km Sim m kuzey doğusuna düşmekledir (Cuinet. DC. n. 165 km kadar Bitlis'in güneybattsma düşmektedir. Bitlis'in 20 km kadar kuzeydoğusunda Van Golü kenanndadır. Pauly-'VVıssoıva. Martin. Cuinet.. Huart. M. I. Vosdan adının tarihi ve etunolojık gelişmesi üzerine ise. Evliya Çelebi IV. "Diyarbekir". Des osman. Deutsche Runds¬ Evliya Çelebi. 184. . 'Wien 1821.en.. 1. Bu ısım III. I.9.330. Chronique de Matlieu d'Edesse s. 11. 303. Edm.466. 11. Siirt'in de 4 saat kuzeyme düşer. X. 375. Baladhori. Dehdivan Dağ. St.400. Zen-a gı. Jahrbuch der Ut. Reichs Staatsverfassung. Abulfida n. _. 608. I. 11.407. Meine Vorderasienexpedition.

36. Tavemier. Ova. Ah- (1).206. Van Gölü'nün kuzeyine düşer. 1.57.361. DC. Erzemm (Erzumm). d'Armcnie. (Şerefname. Erivan gibi Farscayı andınyor. Revue de I'OrienC XVII. Wien hunswesen. Hammer. Martin. GusL Weil.589 65 . İbni Batuta. 1. IV. 577. Cihannuma. bir valilik merkezi haline getirUmiştir. GOR. d. Murad'a karşı isyan etmiştir.192. (H. XXX. X) (2).. Wiener Zeitschr. s. 330. Kuzeydoğuda Beyliğin topraklan Ahlat Beyinin topraklanna dayamyordu. 422. 1897. S. jtısti. Osmarüı başkentine uzaklığı nedeniyle burasL önemli 1627 yümda Abaza Paşa burada Osmanlı sultanı IV. R.Sax.294. 416. The History of the Decline and Fail of the Roman Empire. München 1010-1011.. Cihannuma. 1. kadar kuzeybatısına düşmektedir.33. s. Al Mmjaddasi. Lehmann. XXIV. Zeitschr. Arisdagu^s de Lasdiverd. V. s. BitUs'in 115 km. küçük Asya'ya egemen olmaya başlıyorlar. Hist.32) (3).ÇS?^^*^. die Kunde des Morgenlandes. 1.235. trad. Erdkunde X.68. say¬ fasında Nâmrevan veya Mâmrevan' in bugünkü Oltu Çayı kenarmdaki kasaba Narman olduğunu yazmaktadır. (Abulfida 11.105. Indogemı. par Prud'homme. (Hübschmann.. İV . 449) Ermenicedeki bu kısaltılmış şekli Araplar Manazgird şekline dönüştürdüler. Hartmann. Diogenes ile Selçakfıı Sul¬ Bu savaşla!) sonra llürkler LinrftBtr von 33- tanı Alparslan arasmda yapılan meydan savaşma sahne olmuştur. Ermenilerin en eski keriüerindeıl. ve sanümaktadır. 11. 15. I. 2 r39.147. 376.) Mel2«kerd. Osmanlı sultanı TL. 1049 yılında itibaren de adı 11. Indogerm. Bu isim sonralan Erzerum olarak değişikliğe uğruyor. XIV. Selçuklulann eline geçiyor.535. Wien 1821. Ritter. XIV. Muş ovasının' öbür yanında kuzey yıldızı istikametindeki ve Erzerum'un^ toprakları içindeki Nâmrevan^ Beyine ait bölgeler ile daha kuzeyde. Gesch.Wagner. Das Le- Bu ad. 1898.204. XVI.Le Strange. sf. s. Erzen-ar-Rum olarak değiştirüiyor.Lit. Biüis Beyliğine bağlıydı. Bu kent 1071 yüında Bizans krah Romanos IV. 114 Hammer. 1192-1230 yıllan arasında ikinci dereceden Selçuklulara bağlı bir 13. Forsch. ve 14. EL. 115. The Lands of Üıc Eastem Cahphate. Martin..33. (4). Marco Polo. Kamemir. Jahrb. Çapakçur Beyi ile bölüşüyordu. (Ciharmuma. D.Byzaatis. (Zinkeisen. M6m. Gelzer in Gesch. yüzyüın ikinci yansında Erzumm.biri ola¬ rak görülmelidir. Ul. 0. Kaide kralı Menuas tarafmdan 1892. der Lit.19. zamanında kentin adı Theodosiopolis oluyor. Ritter.. Kari Knımbacher.. 102. Evliya Çelebi. Bundan sonraki 15. Namenbuch . Wien 1900. 189.d. IV. Ermeni Karin admdan gelmektedir.425) Nâmtevan veya Mâmrevan denen kale Hmıs'm kuzeyinde bir kaledir. Mehmed'e yenilmesinden sonra da savaş gan¬ imeti olarak Osmanlüann eline geçer. 117. 1. Le Strange. Jahrb. XVI. Aini Ali Müeddinzade bei Tischendorf. 1. M.. Edward Gibbon.33) Ermeniler zamanında Manavazkert daha da kısaltılarak Manezkert şekline girmişti. yönetim. Hammer. Ethnologie. GOR. Cttbıet.239.uzaklıktaki toprakları. O zamanlar hükmeden Bizans Kralı Theodosius II. Yaqui. Mim. Melazkerd* Beyine ait bölgelerden 3 günlük uzaklıktaki topraklar ki bunlar da Erzurum'a aitti. Biüis'in de 93 km kuzeyindedir.XIV. The Lands of the Eastem Caliphate. Tarihi bir yer olan Melazkerd. Cuinet. s. sf367.27. G. Forsch. History of Gtesce. 1904. Cihanname (Cihannuma) ye göre (sf. Akkoyunlulann düşer. George Finlay. Arakel bei Brosset. St. yüzyülarda Erzurum'un eline tarihi az çok açıklığa 1473 kavuşturulmuştur. f. Muş Ovası admı Muş kentinden almaktadır. Reise nach Penien. 30 km genişliği ve 80 km uzunluğu olan bu çok verimli ova. verüdiği 477. ff. 65 km kadar Bitlis'in kuzey batısma düşmektedir.648. v. Hübschmann. Biüis Beyliğinin top raklanydı. Uzun Hasan'ın yılında Tercan yakmlannda. der Chalifen. Bu ismin f. isa'dan sonra 415 yılmda yeniden kurulduğu sanümaktadır. yüzyılda Erzurum. St. 57 1821. (Belek und Lehmann. Bertin 576. Daha sonralara da Melazkerd olarak son modem duroraurnı aldı. IH. Yaqut. Ritter.

Lehmann. der Meder und Perser. XIV.Le Strange. Cuinet) (3). Ali Bey. 133. sınırlanm genişlettiği dönemde önce Persleri sonra da Bizanslılan egemenliği altına aldı.A. Fr.000 erkeği vardı. Tarihte ilk kez Tuspa adı Ue ortaya çıkan kentte. Van. Bu kraUardan Ispuniniş ve Menua zamanmda kraUığm huduüan Urmiye Gölüne kadar genişlemişü. Eran.. Armeniens. 1900. Denizden 1650 m.19.411. Van Gölü büyük Ermeni gölü saydırdı. Jean Catholicos. XIV. Islamdan önceki dönemlerde. James Brant. O tarihten bu yana kısa süreler (1636-I638)hariç Osmanlılarda kaldı. für den Orient. 389) 1533 yümda Osmanlüar Van'ı kendi topraklarma kattüar. Bu paşalığa Biüisde dahüdi. (Streck Z. S .294 ve 374.de 12. 1. Gesch. Müller Simonis. 1. (Ritter.) Ardzruni Ermeni kraUıgı zamanında Van kendisine ait topraklaria Bizans tmparaloriuğuna bağlandı. yükseklikte olan göl. Dinsel konularda ve filozofide oldukça derin bUgüere sahiptiler.' Ahlat bölgesi Van Gölü'nün sahilleriydi. Eğer Han arzu ederse.74 ve 83.Ö. yalnız kafa 66 . s. Layard. Sl Martin.632. 1." IX.Monatsschr. IV.Georgr. Bu insanlar temiz ve dindardı.507. müslüman olmayan insan başına verilen vergi. Van Gölü'nün çevresinde kenUer ve yollar yapılmıştı.. 130) Bundan sonraki tarihlerde ülkenin hükümdarlan Asurlularla mücadeleye girişiyorlar. Lehmann Haupt. sf.73. MüUer Simonis. des ailen Morgenlandes.. Bunlardan alınan kelle vergisinin yansı Van'daki askeri birliklere yansı da Han'a kahyordu. 113. Cizye. (Hommel. Van Paşalığmm mericezidir. Buna cizye adı verdiler. Türkçe metinde cizye olarak geçmektedir. (Cihannuma. Van kalesini l.139) Van'm Arsaküer zamanındaki tarihi açüclığa kavuşturulmamıştır. de Boudva olarak geçmekledir. Biüis Beyliği içerisinde 43. Joum. 110.Ö.133. ve VIII. Gesch.323) (2). s . Fakat bunlar öbür Kürüer gibi cesur ve yürekli değülerdi.16 ve II.. Gesch. 1899. n.000 Müslüman olmayan Yokobit vardı. III.8. Fr. L306. Î. (Cuinet.lat. 7(X)'ün üzerinde tüfekle ateş eden askere sahipti. 1.297.lOl. Kamemir. Bu isim Plolemaios' V. her yerieşim birimi için haraç tespit edüiyor ve orada oturan in¬ san sayısına bölünüyordu. L135. n. Soc. Şerefname. Abulfida.000 asker toplayabiliyordu.^ Han'ın emrinde 70 aşiret vardı. 95 km Biüis'in doğusuna düşmektedir. XV. Selçuklulann eline geçti.270. s".: Praşek. Bunlar ellerine ve sakallanna kma yakıyor. Spiegel. (Hommel.19 da kentm adı hem de Oworia olarak geçmektedir. Moses von Chorene.21. Vn. Aşiret reisleri içinde ileri geleni Mudki Beyi Ali Bey'di. s.Tiglatpileser. Çevresinde büyük medeniyetler ve kültürier kurul¬ muştur. Van'ın yönetimindeydi. VVZKM. Ritter. Zamanla değişik adlar da almıştır.137. London 1841. Roma kenünin henüz kurulmadığı dönemlerde. Eth¬ nologie 1892. m. Altertumskunde. Wien 1889.391 Jaubert. Hommel. Böylece herkes eşit miktarda haraç veriyordu. 1. 145 ve 285. Gesch. 6300 km^dir.23. Faustus von Byzanz.. Tavemier. Zeitschrift f. Üıe Roy. XXIV..X. östen. 657. Han'ın tespitine göre. Hammer GOR. Yalnız Biüis kentinde Rûzigilerin 40. 9. G. Bu sureüe ilk kez Iran ve Bizanslılar keUe vergisi vermek zorunda kaldüar. KeUe vergisi. 177.de 13. Discoveries. bu aşireüerden 70. Bu çok Ukcl ve haksız vergi uygulamasını Araplar aynen aldılar. gözlerini de kühül Ue boyuyorlardı.12. Mim. Armeien einst und jetzt. (St. İslam. Bu Kaide halkmın kraUan ülkelerini Biaina diye adlandınyoüardı. de HeU. des alten Morgenlandes. 155) Van. s . Babyloniens und Assyriens s. . Kısa bir süre sonra ise. GOR.500.143. Zinkeisen.' (1). 735 yılmda kuşattığı halde alamamıştır. 1. of. 1. s. Manin.. Lehmann. Yüzyüm ortalannda bir krallık kurubnuştur.. Jos. VVûnsch. Gesch. 12. Plolemaios V. s/.787 ve 980 X. Spiegel.

Erdkunde.) (6). XVI.000 tane altın demekür. tomanes s. Caetani. Müftü. Belin.727) "Her gâvurdan kişi basma 285 akçe haraç alınır. (Şerefname. Osmanhlann tımarlı süvarilerine. Kremer. (4). EI. Joum. ürünlerden alınan vergi oluyordu. IJI. Joum. binbaşı ve yüzbaşı rütbelerindeki insanlarla yürütülüyordu. 111. 13 orta ve 214 küçük feodal toprağa bölünmüştü.' vergisi ya da keUe vergisi oluyordu. Zerdehan'a hiçbir yerde raslanmadı. Bu paraya baküırsa Biüis kadısının yıUık gelirinin çok yüksek olduğu görülüyor. Ch.74 A.lOOl. Das Lehnswesen.1.2.271 Hammer. s. Hukuk işlerinin yürütüldüğü bölgeler ise daha küçük olan 17 nahiyeye bölünmüştü.. Biüis'in 35 km kadar doğusuna düşen ve Van Gölü'nün kıyısında kurulan güzel manzaralı bir köydür. Özellikle Han Ue iUşküeri nedeniyle bu miktan artmp azaltabUirdi. Şiraz yakmlannda Kuvâr adında bir yerleşim yeri daha var. Martin Harmıann.XV. s . 8 kese.d'Ohsson.385. Ermeni dilinde Şurp. ük kez 1687 yılında piyasaya sürüldü. Lynch. 11.118. C.6.765. L59. Iran Şahı Tahmasp'a karşı ağır bir yenügiye uğrar. hukuk işlerinin görüldüğü 150 akçelik önem derecesinde bir bölgeydi.Brant. Evhya Çelebi zamanmda Nasihatnamede şunlar öngörülüyordu. Kamemir. s. bu iki terimi aynı anlamda kuUandüar. El-Ahkam es Sultaniya.44) 67 ..372. (Ritter. .000 altm luuyordu.141) (3). 9. 1392 yılmda para bastılar. DC.' Biüis kadısının yüldc gelhi 8 kese* idi. Numismat.23. Zerdehan* ve Kavâş idüer.L.47. n.927. Bunlardan en önemlisi Muüci.999 ve 1000. Aini Ali Müeddinzade bei Tischendorf. Geogr. kesin olarak ayrümıştı. Osmanlüar bir oksüıkla. incelenmesi gerekiyor.478 E. Biüis'te Şafii mezhebinden l)ir müftü vardı. Bu paranm yüksek tutulması olanak dahUindedir. Kivâr veya Kuyâr büinmemektedir. Der islam. Müftü ve kaduun fofüK^raolan (Hammer. islam ülkelerinde hukuk işlerine bUirkişüik eden. of the Roy.I. Hukuksal karar vermek kadıya aitti.Beylik. Tischendorf.5) Kuran.. 11.2) (2).Heidbom. (H.Becker. 1250 yıhrida Fransızlann ba^tırdıklan Büyük gümüş paranm adı olan Gros Tourmois admı değifdrerek "kuni{" şeklinde aldılar.. IX. 0. Soc.von 2Umbaur. Aynca beylik içindeki birliklerin denetimi ve kontrolü yine beyliğe bağlı albay. (5).Fleischer. (ZDMG. GOR. Les Finances Ol- (1). Zinkeisen. Han'ın bayrağı alünda Van'daki Paşanm ordusuna kaülırlardı. Hammer. Kavâş.(XX) zorunda olduğu kelle vergisi yıUık 408. X. Van Gölünün güneyinde zengin bir vadidedir. Moravvilz Die Türkei im Spiegel ihrer Finan¬ zen. Ama önceleri müslüman olmayan ahaliden toplanan vergiye haraç adı verilirdi. 16. M. kutsal anlamına gelmektedir. Şurp^. Sonralan Osmanlılar. Zeitschr. Staatsverf. S'. London. S. Asiatique.ni. Tableau III.9 ve 366) Kelle vergisi zamana ve ülkeden ülkeye değişik oluyordu. s. Briefe. Bu isim belki de Kürtçcdir. (Morawitz.L338.29. ZDGM. Olsa olsa Kivâr gibi Kürtçe bir addır. Jakobtt'in ödemek (El-Mâwerdi. XVni. Yukanda bahsedilen Nasihamameye göre Biüis'teki 43." (Moltke.. Cullurgesch. 127.121 Rüter. Kuruş. 2. Burası Vostan'm batısına düşer. Burada Türklerin 1535 yümda büyük vezir İbrahim Paşa kumandasındaki ordusu.62. s. Biüis'in 60 km güneydoğusuna düşmektedir. islami hukukun teook sonınlannı açıklayan kişidir. Behmauer. Haraç ise.' Biüis. Staatsverf. Erdkunde. s .109. Kivâr'.1097) V.des Orients. S.. Armenia. Kanuna uygun olarak toplanan 3000 asker. 1908) (7). zırhlı anlamma gelen cebeli deniyordu.18. Die Türkei im Spiegel ihrer Finanzen. ZDMG. 374. J. Morawitz.272. III.H. GOR. Die Türkei im Spiegel ilu«r Fi¬ nanzen Wien.

Osmanlüar Avrupaya Bazılanna korkunç anlar yaşatmışlardır.. Sonralan bu uygulamayı sürdüren Osmanh Devletinin Nakib-ul-eşrafı İstanbul'da. Bunlann dışında Biüis'te bir asayiş şefi. Muhammed'in soyundan gelenler) başında bulunuyordu. yol parası ve bir de gümrük vergisi toplayıcılannm başında en büyük derecede bir gümrük şefi var. ya¬ zara göre. Bir bölgede ki eşrafm (soylulann.6tymolog. 213. Mahmud zamanında 1826 yılında son verildi. Staatsverfass. Staatsveifass. Yüzyıla kadar yalnız Hıristiyan çocuklannın devşirilmesinden oluşuyordu.93. Marcel Devic. Dict.der Türkei.20 68 .429. (Hammer. Osmanlı ordusunun en ünlü Bu organıdır. kuruldu. Nakib-ul-eşraf Osmanlı döneminin öncesinde vardı. Sultan tarafından atamyordu. Das nilscharen s .il. Busbeck. Pricis historique de la destruction du corps des Janissaires. (1). Tableau 111. bir kale kumandanı. Bütün bu memurlar Han tarafından atanıyorlardı. s . Yeniçeri.11. (Th. Bazılan da göre Yeniçeri ordusu 1362 yılında Murat 1330 yümda Orhan Bey tarafmdan Bey tarafmdan kurulduğunu söyle¬ Yeniçerilerin mektedirler.Rosen. Fakat yeniçeri^ komutanlan ile temel vergiyi toplayan ağa. C. Tableau.d'Ohsson.des Machıverfalls der Türkei. Gesch. 192. Cari von Sax. kuruluş üzerinde tartışma vardır. 1. Th. Yeniçeri ocağına padişah 11. boya memum ve bir de ambar memu¬ ra vardı. 16. d'Ohsson. vekiUeri de taşrada çeşiüi merkez¬ lerde bulunurlardı. yeni asker demektir. M. Gesch. Sonralan Müslümanlann çocuklan da orduya alınmaya başlandı.Menzel.) Korps der Ja- Yeniçeri ordusu. 1. (Hammer. ordunun Yeniçeriler tarihi yardımıyla. Vier Sendschreiben s.Menzel.391.47. G.256) (2). s .Bundan başka bir Nakib-ul-eşraP.de Perceval.

Bitlis'in

birinci

dereceden

camileri

Bitüs'te 110 adet ibadet yeri var. En çok bahsedilmesi gereken ve en çok ziya¬ retçisi olan Sultan Şerefeddin Camiidir. Kalenin arkasından akan İskender suyu¬
nun kıyısında köprünün önünde kumlan bu cami, sanatçılar tarafmdan zevkle
süslenmiş ve çok sevilen bir camidir.

Sayfa:90 Caminin çok güzel bir minaresi var. Bu minarenin güzelliği yalnız Biüis'te değU bütün Kürdistan'da dUlere destandı. Orada bunun gibi güzel bir mi¬
nare yoktu.

Biüis'in yukarıdaki kale kısmı için de Büyük İskender'in kenti güya kurmaya
görevlendirdiği Bidlis tarafından yapılan ve manasür olarak kullanıldığı sanılan

Bitlis Camii vardı. Bu manasür eski yapılı olup sonradan bir minare ilave edil¬
miş ve ön avlusu yoktur. Sultan Avhadullah camiye çevrilmesini sağlânliş. Kentin aşağı tarafinda Semer Pazan Cami'i var. Bunun da bir minai-esi var,

ama Biüis Cami'i gibi ön avlusu da yoktur. Buraya gidenlerin sayısı di oldukça
çoktur.

Boyacılar Cami'i de büyük bir camidir. Burada Kuran'ın tefsiri okunmaktadır.

Çevkan meydanında yeni yapılan Şeref Han Camisi de Biüis'in güzel camilerindendir.

Bu bahsettiğim camiler, Biüis'in ünlü ve sevilen camileridü. Camiler, İran

halılan ve İsfahan keçeleriyle döşenmiş olmalarına rağmen, bir köşede büyük bir
sobanın olması acayip kaçıyordu. Yardım kumluşlan adma ısıühyordu. Kapılar ve pencereler de keçelerle kapaülmış olduğundan camiler bir hamam gibi sıcak
oluyorlardı.

Bu camilerde cemaat bilimsel sorunlarla derinlemesine uğraşıyor ve bildikleri¬
ni bir sonuca bağlıyorlardı.

Abdest için gerekli su, bu sobanın üzerinde ısıühyordu. Şafii mezhebine göre
saüanç oynamak caiz olduğundan, çoğu insanlar bilimsel somnlara ara verip "cam¬

inin bir köşesinde saüanç oynuyarlardı.' Fakat saüanç oynamak yüzlerce acıya
neden oluyordu. Oyun üzerindeki tartışmalar kavgaya dönüşüyor, baş ağnüyordu.
Bir keresinde kavga eden iki kişi birbirini öldürmüşler bile. Bundan ötürüdür ki satranç oynamak yasaklanmış. Şu sıralar yine oynuyorlar. Kürüerin din adamlan
bUe hançerle dolaşıyorlar.

(1). Satranç oyunu Hindistan'dan gelmektedir. Eski Hmt dili araştırmacüanna göre. bu oyun Hıristiyanlığın ilk yülannda doğmuştur. Hindistan'da en eski ve biUnen şekli ile oyun dört

kişi

tarafından

oynanıyordu.

(Ani.

van

der

Linde,

Gesch. und

Lil.des

Schachspiels,

I.Beilage.s .3-4)

Sonradan

iki

kişi

ile

oynanan

şekli

Ue

satranç

tüm

dünyaya

yayıldı.

Şahname'ye göre İran'da kral Nuşirvân (521-579) zamanında ülkeye sokulmuştur. (Firdosi,
Şahname, ed.Jules Mohl, VI.364) Şahnamede söylenen bu bilgi hiçbir zaman tarihi bir kay¬
nak olarak alınmamalıdır. Satranç, Perslerden sonra Araplara geçmiştir. Emevi Halifesi

I. Yezid (680-683) zamanında saraya girdiği bUinmektedir. (A.v.Kremer, Cullurgesch.
Orients, 1.142)

des

69

. -.*«*<M*;^.>«)*,M'-!

ikinci dereceden camiler ve mescitler '
Kureyş Camisi, Alemdar Camisi, Memi Dede Camisi (Muhammed kelimesi¬

nin Kürtçe kısalülmışı, Memi oluyor), Şeyh-ul-Arap Camisi, Şeyh İbrahim ca¬
misi, Burûd Çeşmesi Camisi, Efsaloğlu Camisi gibi. Bunlann tümü Huzûl Suyu
kenannda kurulmuşlardı.

Bunlardan başka Şeyh Hasan Camisi, Ömer Kedhuda Camisi, Hüsrev Paşa
Camisi^, Mağara Camisi, Zeydan Camisi, Molla Kasım Camisi gibi camiler de oldukça büyük camilerdi. Aynca bunlarda hamam ve sobayla ısıülan sıcak su bulunuyOTdu. Biüis'in din okullan, medreseleri de' şunlardır. Sultan Şeref, Gedik Meydan, Wersenki Hacı Bey ve Kâtibiye Medresesi idiler.

İster birinci dereceden ister ikinci dereceden olsun her caminin başına bir bil¬
gin kişi ile bir veya iki kişi olmak üzere, halkla konuşan ücretsiz kişiler tayin ed¬ üiyor.

Sayfa 91: Biüis halkı yaradılıştan keskin akülı olup bu yüksek din okul¬
larında en yüksek derecede sanat ve Kuran öğrenmeye önem veriyorlardı. Peygam¬

berin sözlerini ve kutsal Kuran'ın tefsirini buralarda öğreniyorlardı. Biüis'in okullan: Şeref Han Mektebi, Hüsrev Paşa, Çarşı Beşaret Ağa Mek¬ tepleri en iyileri, düzenlileri ve disiplinli olanlarıydı. Biüis'teki okullann toplam

sayısı 70 adettir.
Biüiste 70 adet fıskiye ve 41 adet de halka açık çeşme var. Bu çeşmelerin içinde en ünlüleri Hüsrev Paşa, Semev Pazan Çeşmesi ve Bedestân çeşmeleriydi. Aynca 20 kadar Nakşibendi, Gülşeni ve Bektaşi tekkesi vardu-. Biüis kentinin mahalleleri de: Hüsrev Paşa, Şam, Zindan, Çumm, Çinedâr, Kızü, Mescid, Şeyh Hasan, Çeyrek, Keçür, Gök Meydanı, Kûmuz, Nakleban, Avml Meydanı, Kara Dere, Avih, Değirmen, Han Bey Mahallesi'ydiler. Bunlar¬ dan başka yaklaşık olarak 11 Yakobit ve Arap mahalleleri var. Kentte, Avmpah, Yunanh ve Yahudi yoktur. Ancak Yakobitler saygın ticaret adamlandır.*

(1).

Mescid.

Arapça

ibadet

yeri

demektir.

11.

Yüzyıldan

itibaren

her küçük

ibadet

yerini

müslümanlar

mescid

diye

adlandırdılar.

Bu

tarihten

itibaren

büyük

ibadet

yerleri

cami,

küçükleri mescid oldular. (Hermann Thierch, Pharos, s . 229) Osmanlüar devrinde hutbe mescidde değil, yalnız camide okunuyordu. (Hammer, U.394 ve 397; M.d'Ohsson. Tableau. 1.282)

(2).

Hüsrev

Paşa

1577 yılında

Van

valiliği

yaptı.

Bu

sırada

Bitlis'le

bir çok

eski

binayı

güzeUeşlirdi. Biüis'te mermerden bir hamam, aynca iki han,
bunlardan başka, râhova düzlüğünde iki kervansaray yaptmr.

100 dükkân ve iki tabakhane ve

Hüsrev Paşa,
rumlusudur.

1578 de başlayan ve 1579'a kadar süren Osmanlı Iran savaşlannm baş so¬

(Hammer, GOR2,n.477; Zinkeisen, GOR, ni.570)

(3). İlk medrese 993 yümda Bağdat'da kuruldu. Bu konuda bak Alfr.von Kremer, Culturgesch.des Orients n.479 ve Kantemir, s .44; Hammer, Consıanlinopolis und Bosporus, 1.51 1 (4). Evliya Çelebi'nin saygınlığından bahsettiği bu ticaret adamlan Ermenüerdir. Çünkü ErEv¬

menUerden bazılan Monofisit olup Kalkedon (Kadıköy Konsülü'nün) inanışmı reddettiler.

liya Çelebi'nin Yokobit demesi, Oriyentle halklann

dogmalara göre adlandınlmasından ileri

70

Bitlis'te, Han, Beşaret Ağa, Lala Mustafa Ağa, Kara Mehmed Ağa, Alay Bey, Haydar Kedhüda, Çâger Ağa, Arap Halü Ağa saraylan var..

•■:r>{

Bu sarayliarm yanında kentte Mutâflar Hanı,' Paşa Hanı, Hatuniye Hanı,
Hüsrev Paşa Hanı, Şeref Han Ham ve köprünün önündeki Büyük Han gibi hanlar
vardı.

geliyor. (M.Streck, EI.I454; J.Laurent. Bycance et let Turcs Seldjoucideı, 71-74) (1). Han kelimesi Farsçadır. Hane (ev) kelimesinden gelmedir.

71.

HiLOMmrmR* . .." MAAaSmB 1 . . .

Zeitschrift für Ethnologie. Journal o( ıhc 73 •^ ^-■■. 1864. 1861.. Collcc¬ tion d'historiens Armeniens... Der islam. üad. Barbier de Meynard.BİBLİYOGRAFYA Abu-'l-Fidâ.A. Das Orientbuch. Joumey through a part of Armenia and Asia Minör.H. Arakel de Tauriz. Bd. 2 Bde. 1862. par Guyard. DM/du/ a/5 CenMur. Behmauer W. ZDGM. Collestion d'historiens Armeniens. 63. Dictionnaire lurc-français.Brosset. Behmauer W. Thoma. 'Ain'AU Müeddinzade^ Sammlung der Lehnsgesetze im osmanischen Reiche unter Sultan Ahmet I.. par M.H. Belin François Alphonse. Belek Waldemar.Fedleke-i Ta'rih-i othmâni. İstambol 1285. ZDMG. XXIV. Paris 1883. Banse Ewald. Das Nasihatname. XVII. al-Balâdhorî. Tischendorf. Olobus Bd. par E. Nachrichten über kurdische Stâmme. Paris 1828. I. I. Revue de rOrient. Baumsiark Anton. ZDMG. Bloch Theodor. Leipzig 1924. in the year 1835. V. VI.. üad. Andreossy. Leipzig 1872. Ausfeld Adolf.A.. Basmadjian K. 1914. Hocharmenien und Kurdistan. de Goeje. Berlin 1892. Pa¬ ris 1865. Blau O. Paris 1881 . 1897. Das Lehnswesen. Bd.. Bd. XVI. Brant James. Histoire des Ardzrouni (sic!) üad.. 1893. Becker C. Beitraege zur Geschichte Aegyptens unter den islam. 1836. XVIII. Kögabegs Abhandlung über den Verfall des osmanischen Staatsgebâudes seit Suleiman dem Grossen. Fulûh el-buldân. Livre d'hist'oires üad. Notes of aJourney through a part of Kurdistan. Ardzrouni. Paris und Constantinopel 1910. Belek Waldemar. Hanigalbat und Melitene. Bd.. Zur Kritik des griechischen Alexanderromans. Histoire d'Armenie. Belek VValdemar. 5 1. (1018 H). 63.. 1909. Paderbom 1910. U nlersuchungen und Reisen in Trans-Kaukasien. Journal of the Royal Geographical Society of London. Leiden 1863.. Bd. ZDMG. Paris 1887. Constantinople et le Bosphore. Süassburg 1902/3.. Islamsiudien Bd.J. Karlsmhe 1894. Ahmed Wefia Pascha.m^ . Pmd'homme. Überzetzung bei P.. Becker C. Paris 1850.I. XV.F.A. Bertin 1892. Binder H. Bd. Paris 1 864. Petersburg 1874. Petersburg 1874.H.C.F.. Steuerpacht und Lehnswesen. Becker C. Essais sur l'histoire economique de la Turquie. par M. Dictionnarie turc-français. Geschichte der orientalischen Angelegenheit. A. Essai sur l'histoire de la Litteroiure Ottomane.. Strassburg und Leibzig 1914.. Au Kurdistan. ZDMG. Brant James.. Bianchi et Kieffer. Festbrevier und Kirchenjahrder syrischen Jakobiten. Bd.Brosset. Bamberg Feüx. 2 Bde. ed. Arisdaguesde Lasdiverd.

Annali deli' islam. Erckert R. Darmesteter James. Dieterici Fr. Der Kaukasus und seine Völker. Dozy R. 2. Beriin 1893. Anüıropos.L. Daghbaschean H.. Dschewâd Ahmed. Die Sprachen des kaukasischen Stammes. 1899. La Trugui d'Asie. 1917-18. Dictionnaire etymologigue des motsfrançais d'origine orientale. Bd. Houtsma..R.. Driver G. 2 Bde. Dschihân-numâ li kâüb Tschelebi (Hâdschî Chalfa) Constantinopel 1 145 H.A.R. 2 Bde. 1923. Die Provincia Arabia. Cuinet Vital.. The Dervishes or Oriental Spiritualism. Chardin J. Leipzig 1815. Voyages en Perse. Aus den Schriften der lauteren Brüder nach der Pariser Handschrif1 1005. The name Kurd and its Philological Connexions. 1. preuss. The life and ezploits of Alexander the Great. Brosch Moritz.. Paris 1883.. Geschichten aus dem Leben dreier Grosswesire. Gislenius von. Mawlânâ Nûred-din'Abd-ar-Rahman. Enzyklopâdie des islam.Marcel. Vier Sendschreiben. Paris 1890-1894.. Milano 1905 ff. II. Brünow und Domaszewski. Dirr A.Geographical Society. * Dombart Theodor. Wien 1895. Demschvvam Hans. Konstanünopel 1882. Gründung des Bagratidenreiches durch Aschot Bagratuni. 1921. Brugsch Heinrich.P. 2 Bde. Driver G. Kalkutta 1858. l. Bd. Castellan A. Noms des vetements chez les Arabes. Sl Petersburg 1849 ff. JRAS.. Nafahât-al-Uns. London 1892.A. £tu<7e5 7ran/e/:n«. Dschâmi. Amsterdam 1845. Geschichte der arabischen Litteratur. Berlin 1858.Wallis.. Leiden und 74 .Zimmerer. Eine Reise nach Amasia. Beriin 1899-1902. von. Târîh-i 'Askeri-i othmâni. London 1841. von. Th. Persia. Ludwigshafena. 4 Bde.. Amsterdam 1735. Reise mit den Botschaflern des Königs Ferdinand nach Constantinopel 1553-1555 bei H. 3 Bde. Bd. Der Sakralturm. London 1868. Nümberg 1664. 4 Bde. Lepizig 1887. Caetoni Leone. Histoire de la Georgie.. Brosset M. Ge'sandtschaft nach Persien 1860 und 7567. Süassburg 1905. Xll-Xm. 4 Bde. Brockehnann Cari. Ausgabe. Erckert R. Budge E. herausgegeben von M. Charmoy François Berrihard. Devic L. Brown John P. Reise der K. Bd. JRAS.. Bd. Brockelmann Cari. Busbeck Aug. Einiges über die Jeziden. 2 Bde. The Dispersion of the Kurds in Ancient Times. Curzon George N. München 1920. Gotha 1899. Gebrauche und Trachten der Osmanen.Weimar 1897 bis 1898. bak Scheref-nâmeh. Geschichte der arabischen Litterautr.. Paris 1876. Leipzig 1909. Rh. London 1896. X. Leipzig 1862. Şilten.

. von. Aachen und Leipzig 1842. Faustus von Byzanz. N. Collection des historiens anciens et modernes de l'Armenie.F Tozer 7 Bde. 2 Bde. Garzoni. ed. Gibb E. (Handbuch d. Wien 1815. Lauer Köln 1879. La vie de Mahomet. 146 to A. . Umblick aufeiner Reise von Constantinopel nach Brussa Pesüı 1818. Litteratur (527-1453) von Kari Knım¬ bacher. 2 Bde. 3 Bde. II. London 1840. 1862. Leipzig 1912. Oxford 1877. London 1900-1909. Consıanlinopolis und der Bosporos. 1864 ed.75 . Geschichte Armeniens übersetzt von M. H. As-Sahrastânî. Groüıe Hugo. Vorlesungen über den islam. Pesth 1821. Gelzer H.) v Georgii Cyprii Descriptio Orbis Romani. London 1897-98. Ghazarian Mkrtitsch. Fowler Georg. History of Ottoman Poetry. von. II. persischen und türkischen Handschriften der K. VVien 1865-1867. München 1897. Travels in Koordistan. von. Drei Jahre in Persien. Des osmanischen Reiches Staatverfassung und Staatsverwaltung. Paris 1869. von. Grundriss der iranischen Philologie. Hammer Jbs. C. zeitschrift für armenische Philologie Bd. Amsterdam 1748.. Goldzieher J.W. Halle 1 850-5 1 . 5c/h>j/i.. Leipzig 1809.. 2 Bde.B. I.. Armenien unter der arabischen Herrschaft bis zur Ent- stehung des Bagratidenreiches. Finlay George. in Geschichte der Byzantin. 3 Bde. Altertums-Wissensch. The History of the Decline and Fail of the Roman Empire ed. Hâdschî Chalfa siehe Dschihân-numâ. Hofbibliothek zu Wien. History ofGreece B.. 1923.F.K. Maurizio. Türk. Franke O. Lipsiea 1890. Meine Vorderasienexpedition 1906 und 1907.. Hammer Jos. China als Kulturmacht. Gibbon Edvvard. Paris 1856. Sejâhatnâmesi. Gagnier Jean. Bibi Bd 14 Berlin 1911. Geiger und Kuhn. Ghevond.L. Haarbrücker Th. Flügel Gustav. 1904. ed J Müller IX:.B. Heidelberg 1925. ZDMG. 2 Bde. der grosse Heilige der Jezidis.. 6 Bde. P. Stambul 1314-18 H.Leipzig 1913 ff. Klass. J. 6 Bde. Fraser J. Ewlijâ Tschelebî. Hammer Jos. Scheich Adî. 3 Bde. Berichtigung ZDMG. D. ' ' Fleischer H. üad. Hammer Jos. 2 Bde. Gorioun bei Victor Langlois. 2 Bde. Henricus Gelzer. Histoire des guerres et des conguetes des Arabes en Armenie. Süassburg 1896-1904.J. Grammatica e vocabulario della Lingua Kurda Roma 1787. Frank Rudolf. par Chahnazarian. XVI. Mesopotamia. Bury.. 6 Bde. Die arabischen.

Chinesische Studien. Leipzig 1917-18. Die asiatische Türkei. bei James B. Mitteilungen der Vonderasiat. Leipzig 1880. IX. Geschichte der osmanischen Dichtkunts. Geschichte des Levantehandels im Mittelalter. Geschichte des osmanischen Reiches.. Geschichte der Byzantiner und des osmanischen Reiches bis gegen Ende des 16Jahrhunderts. 1911. ersteHâlfte. Voyage en Turguie et en Perse.F. Leipzig 1909. Grundriss der Geographie und Geschichte des alten Orients. Bd. 2 Ausgabe. Hommer Friu. Hertzberg G. Hammer-Purgstal. Hirüı Fricdrich. Süassburg 1893. 4 Bde. 10 Bde. Schul-und Lehrwesen der Mohammedaner im Mittelalter. Bohtân. StuUgartl879. Grundriss der neupersischen Etymologie. Histoire de Bağdad. Hommel Fritz. Heyd V/ilhelm. Huart element. Haneberg Daniel. Ancient Porcelain. von. Geschichte des osmanischen Reiches. Leipzig 1920. Des islam. Hartman Richard. München 1922. Lehrburch der Dogmengeschichte. BerUn 1885-1889. Jahrbücher der Literatür. Hommel Fritz. Hamack Adolf. Hammer Jos. Fesıschrift für. Hirth Fritdrich. 33. von. Beriin 1883. Geschichte des alten Morgenlandes. 2 Bde. Wien und Leipzig 1912. Leipzig 1922. Höver Otto. Beriin und Leipzig 1912. Magazin für die neueste Geschichte der evang. Auszüge aus syrischen Akten persischer Mârtyrer. Pesüı 1836-1838. Geschichte Babyloniens und Assyriens. 2 Bde. Ur Dynasty Tableis. Darmstadt 1842-43. Hoffmann Georg. Hommel Fritz. Gesellschaft. Der islam. 1919. Hander-Mazzetti H. Hammer-Purgstal. Hammer Jos. Heibbom A. Xin undXlV. Hartmann Martin. Paris 1854. Glaube. Hell Hommaire de. Missions und Bibelgesellschc^len. Recht. München 1890. II.. 1896 und 1897. Bd. Geschichte der Ilchane. 4 Bde. Bd.. 2 Bde. München 1904. Hörnle Gotüieb. Hommel Friu. ReisebUder aus Mesopotamien und Kurdistan. Zur Geschichte Armeniens und der erslen Kriege derAraher. Zu Ewlijâ Tschelebi's Reisen im oberen Euphrat-und Tigrisgebiet. Geschichte. Pesüı 1834-1835. Nies. Hübschmann H. Tübingen 1909. Paris 1901. 76 . Beitrâge zur Morgenlândischen Altertumskunde 3. Les Finances Oltomanes. Hartmann Martin. Hom Paul. Deutcshe Rundschau für Georaphie Bd. Hommel Fritz. Kullbaulen des islam.Wien 1821. von. Basel 1836 und 1837. München 1850. Pesüı 1827 ff.Hammer Jos. von. Leipzig 1888.

(S. Indogermnische Forschun¬ gen. ed. Deutcshe Übersetzungen türkischer Urkunden. Hamburg 1745... Beitrâge zur alten Geographie Persiens. Jacob Georg.J. Konstontinopel al-Istakhri. Tomberg. ' Jacob Georg.Vn. Bd. Klasse der K. Paris 1841. Hannover 1924. ed M. Leiden 1873. Defr^mery et Sanguinetti. Hurgronje Snouck. Band XVI. IlMi ChalliVân. Ferdinand Wüstelnfeld. Paris 1873. St. Mekka. 2 Bde. Kurdische Grammatik. Histoire et Fabrication de la Porcelaine Chinoise. //-an«c/'ıejA'a/ne/ı7>«c/t. üad. Jaubert P. Wissenschaften. accompagne d'une üaduction par C. Haag 1889. Kâşif al-Asrâr wa d^ı'al-asrâr. Jacob Georg. Beriin 1908. 1908. de Goeje Leiden 1870. al-JaqÛbî. Arabic and English. Kamemir Demeüic. 5 Bde. ^ Jaquemart Albert.J. 14 Bde. Marburg 1895. ismail Ghâlib. Leipzig 1822. Jâqût. Österr. Jorga N. Justi Ferdinand. d. Becker.. Jahrbuch der Münch. Abhandl. Taqvim-i Maskûkât-i 'othmânije. Ibn ul-Aüıir. Julien Stanislas. Kit^ al kâmil fi't-târih. Hübschmann H. 3 Bde. Bulaq 1275 H. 4 Bde. ed M. Geschichte des osmanischen Reiches. IX. Jean Caüıolicos (PaüİJ'rche Jean VI.). Jacob Georg. Kiel 1919. Leiden 1873. München 1909. M. der I. Abu Ishâk al Fârisi. Die Bektaschijje in ihrem Verhâltnis zu verwandten Erscheinungen. Die altarmenischen Ortsnamen. Histoire de la Ceramigue. Johnson Francis.Leipzig oJ. London 1 852. Geschichte des osmanischen Reichs. 2 Bde.J. istambol 1291 H. Beitrâge zur Kenntnis des Derwisch-Ordens der Bektaschis Türkische Biblioüıek BD. Jacob Georg. Ibn Hawqal. Diclionary Persian.. Zur muslimischen Keramik.. Voyages d'Ibn Batoutah. Karabacek J. Jacob Georg. Ein never Text über die Jesîdîs. Paris 1853-58. ed. Abu'l Kâsim. Oriental GeseUsch. Masâlik-ul Mamâlik. Mcmatsschrift für den Ori77 . texte Arabe. ed. Paris 1856. par SaintMartin. 6 Bde Leiozie 1866-1870. Gotha '1908-1913. Justi Ferdinand. Petersburg 1880. de Geoje in Bibliotheca Geographorum ArabicorumBd.. MariMirg 1869 Justi Ferdinand. Studien in arabischen Dichtern. Der Einfluss des Morgenlands aufdas Abendland. Histoire d'Armenie. 2 Bde. 197-490) 1904. Ibn Batûta. Ishâq Efendi. Kitâb mu'ğam el-buldân. Reise durch Armenien und Persien 1805 und 1806 übersetz von G. Amedeus. de Goeje. W. XIV. al Buldan. Akad.^usm/f'^':''^- .

Band XL 1885.. deutsch von Zenker. Le Berceau de l'Islam. Rassen. Kauenbusch Ferdinand. Discoveries in Nineveh and Babylon. F. Die Bereisung Circassiens.Seladon Frage. Österr.A. Travels and Sludies. London 1901. Berlin. Keimer Ludwig. Linde Antonius van der. Monatschrîfft für den Orient. Nineveh and its remains. Freiburg im Breisgau 1892. Laurent J. 18131814. Forschungen über die Kürden. Lammens Henri. L'Armenie entre Byzance et l'Islam. London 1887. Clûcago 1919. Vll.M. London 1853. Culturgesçhichte des Orients. V. Ill.cm.. 1874. Dresden 1859. London 1848 und 1849. A. Tübingen 1912. St. Lynch H. Bd. Kolenati F. Konstantinopel 1333- 78 . Layard Austen Renry. Über Titel. Die Martabani . 3 Bde.. Laschan Felix von. London 1818. Kugener M. Annales du ser¬ vice des antiquit6s de l'Egypte.A. Manners and customs of the modern Egyptians. Constantinople. 2 Bde. Lane Edvvard William. Kolenati F. Karabacek J. Revue de I'Orient Chretien Bd.F. Wien 1875-77. Kinneir J. Kiepert Heinrich. Byzance et les Turcs Seldjoucides. Âmter. Berlin 1878. Hamburg 1924. Bd. Petersburg 1857. Klaproüı Julius von. Köprilî Zade Mehmed Fu'âd. Kölfekian Diran. 2 Bde. Geschichte und Litteratur des Schachspiels. Paris 1919. Cairo 1904. Die ersten Mystiker in der osmanischen Litera¬ tür (turkisch) istambol 1919. Beriin 1910. Loeschcke G. Leipzig 1835. I. Lehmann-Haupt C.. Armenia and Koordistan. Die Religion in Geschichte und Gegenwart. Reise in den Kaukasus und nach Georgien. Armenien einst und jetzt.. Lehrbuch der alten Geographie. Litünann Enno.. 2 Bde. 1885. Rom 1914. 1911. Distionnaire turc-français. Berlin 1922. I. Sprachen. 1812-1814.. Armenia. Halle und Berlin. Bd. Kremer Alfred von. Sina-Jranica. Die Gartenpflanzen im alten Âgypten. Early adventures in Persia. Layard Austen Henry. Bd. Layard Austen Henry. Vergleichende Konfessionskunde. 3 Bde. Band XI. Völker. Paris und Nancy 1913. Laurent J. Mahmûd al-Kâsgari. Rapport sur les travaıa executes â Karnak. Kibâb diwân lügat et-turk. Morgenlandische Wörter im Deutschen. Tübingen 1924. Die Bereisung Hocharmeniesn. Paris 1902. Rangstufen und Anreden in der offiziellen osmanischen Sprache.. 2 Bde. Susiana and Babylonia. Laufer Berthold.B. Dresden 1858. 2 Bde. Legrain Georges.. Kekule Stephan. Journey through Asia Minör. Lerch Peter.

Berlin 1903 Moses von Chorene. 2 Bde... eI-Mâwerdi. Der islam im Morgen-und abendland. Heidelberg 1920 und 1925 Menant Joachim. Chronigue. Die Karawanserai im vorderen Orient. Paris 1858 Mau August. Bd. Hamburg 1907. Die Türkei im Spiegel ihrer Finanzen. 3 Bde Beriin 1906 Marco Polo. Meyer A. Müller Friedrich. Matüıieu d'Edesse. Paris 1892. Kurdisch-Persische Forschungen. Berlin al-Moqaddasi. Nau F. Muğûğ adh-dhahab yva m'âdin al-ğauhar. Briefe über Zustânde und Begebenheiten in der Türkei. ^ Mas'ûdî. Pseudo-Callisthenes. Marquart J. Paris 1901 ff. Stuttgart und Beriin 1910-1913 Mötefindt Hugo. Allgemeine Elhnographie. 6 Bde. Ahsan-ut-Taqâsm. Babylonien und Assyrien. Zur Geschichte der Barttracht im alten Orient. par Leon Osüorog.Porzellan.b„ch der Münchne. El-Ahkâm es Sultanıja üad..35H. Pompeji. ed. Osteuropâische und ostosiatische Streifzüge. Leipzig 1903 Marsıgh Conte di. 1985. 2 Bde. Beriin 1 901 .a. 2 Bde. Geschichte des Altertums. Osten.. Dulaurier. Mann Oskar. Leiden 1906 Morawız C\\sr\es. 2 Bde. Eranşahr. GöUİngen 1896 Marquart J. par Ed. Xı. Lesfinances de la Turguie. Vom Kaukasus zum persischen Meerbusen. Unlersuchungen zur Geschichte von Eran. Haya und Amsterdamo 1732. deutsch von M Lauer Regensburg 1869. Edinburgh 1912.Porzellane und über die Martabani s.nn. Beriin 1889 Meyer Eduard. Leipzig 1884 Meyer A....yao öder altes Seladon . Paris 1 87 1 .. Beriin 1 920. Uber die Herkunft gewisser Seladon . de Goeje. Müller Aug. SL^'d^" ""' ^rJ^s. VVien 1680 . Les Yezidiz. Geschichte Persiens.B. Leipzig 1900. Die Reisen des Venezianers Marco Polo im 13. Abu'I-Hasan Ali ibn Mohammed ibn Habib. Band Malcohn John. Wien 1879. Lung . Hans Lemke. Müller-Simonis. Jahrhundert ^naen. Dans guelle mesure les Jacobites sont-ils monophysites? Rtvue de 79 . Meyer A. Monatsschrift für den Orient. Marquart J. ^^Ma^erczak R. üad.H. Paris 1902 Moravvitz Charles. Revue du Monde Musulman. Altertümer aus dem Ostindischen Archipel. Müller Kari.B.. Barbier de Meynard et Pavet de Courteille. Meissner Bruno.ah. . 2 Bde. 3 Bde.ch'üan . Leipzig 1923 ^^^von Molüce. The Life of Mohammad. Stato militare deli' imperio ottomanno. Geschichte Gross-Armeniens. Mairtz 1987 Muır William. Önen. Berlin 1885-1887 Müller Carolus. Ler/on turcico —arabico— persicum. Paris 1 846. U Mouridisme au Caucase.. Leipzig 1830 bearbeıtet von Dr.B. ed M J. Meninski.

Kopenhagen 1774-78. Tableau general de l'Empire Olhoman. 2 Bde. F. C. Kurdistan und Armenien. Bd. Historia öder Beschreibung von demjetzigen Zustand des Otlomanısc/ıen7?eic/w. ed. Stuttgart 1894 ff. 2 Bde. Bd. 1908. von Fnednch d'Ohsson Murağea. u Schwally.. osmâanly târihî. ^. Leipzig und Berlin. Prüfer. in der islam VI. 1. Paris 1833. Petersburg 1890. Leipzig 1865. Niebuhr's Carsten. Mâsavvaih (777-857 n. II. München 1893. Süassburg 1915. Leipzig 1909. Leyden 1879. Bd. 1790. al-Qazwini. 2 Bde. Kulturgeschichte des Altertums. Frankfunt 1671. Qorân Ranke Leopold. Erzâhlungen und Lieder. Rawlinson H. Histoire des Mongols de la Perse. Naumann Edmund. Ricaut. und M. Geschichte der Perser und araber zur Zeil der Sasamden. Journal of the Royal Geographical society. London 1841. Bd. Nöldeke Theodor. Priester und Tempel im hellenistischen Agypten. 2. Polak Jakob Eduard. Vom goldenen Hom zu den Quellen des Euphrat.I'Orient chrdtien. Bd X. Beriin 1857. Nöldeke Theodor. Tâarih. Depuıs 1623 jusqu a 1677. Band a) Texte in Umschrift. München 1925. Notes on a Journey from Tabriz through Persian Kurdistan. Aufl. Geschichte des Qorans. St. 80 . 2. Braunschweig 1895. Nöldeke Theodor. . . Die Osmanen und die spanische Monarchie. X. Preusser Conrad . Bd. Konstantinopel 1153 H. Reise nach Innerarabien.). Paris 1905. Berim 1898. Band b) übersetzung.c. chr. Reisebeschreibung nach Arabien und anderen umliegenden Lândern. 1787. Göttingen 1848-49. 3 Bde. Kurdische Sammlungen. istambol 1326-28 H. Nolde Eduard. ecnte en persan par Raschin-eldin. Otto Walter. Real-Encyklopâdie der classischen Altertumswissenschaft. 1905. Festschrift für Heinrich Kiepert. 1820. die Augenheilkunde des Jühannâ b. 2 Bde. Otto Walter. Persien. Historie des irois derniers empereurs des Turcs. {Dasfrüheste uns erhaltene Lehrbuch der Ophtalmologie). Prym und Socin. 3. Râasid Efendi. Ouartremere Etienne.. 4 Bde. Nordmesopotamische Baudenkmâler. Adschâib el machlukât. Pauly-Wissowa. Kardû und Kürden. Pans 1. Meyerhof (Kairo). Bd. _ . bearb. 'VVüstenfeld. Paris 1683. Râsim Ahmed. Precis histdrigue de la destruction du corps des Janis¬ saires. Perceval Caussin de. Leipzig 1911. Ricaut.

rurfee^/a«.ff^xf^ii^ ' . mit Zusâtzen versehen von Heusinger. Sarre Friedrich. h^itıtsi trf tbe Royal Geogr. ' landes. Beriin 1899.irt ^o#C. Reise in Kleinasien.Sc/feZ(34î(^!jj|fSwrf. Sartel O. Halle 1 850-1^851.. 1900. 2 Bde. Classe der akademie der Wissenschaften. GejCifetc/ı/e der Tür/fceı. 1664. Royle JP. Sachau Eduard. -' Sejjidi 'Alî. B. Zeitschrift für die Kunde des motğeo^V?. Öfe^^^l^nde. TraduiLs du Persan et commentes par François Bemard Charmoy. abhandlug von Al-Fadl b. Rifqi. ^j??^. Manuel d'art Musulman. 4 Bde. Religionsparteien und PhllosophenSchulen übersetzt von Theodor Haarbrücker. ..: Ritter Cari. Histoire d'Heraclius.. ' ! Sachau Eduard. Das Leben und die Lehre des Mohammad.* . Qâmûs al-a'lâm. Muhamrnedanisches Recht nach Schafiitischer Lehre.. Saladin H. Erânische Altertuniikunde. Berlin 1861. Ruppin Arthur. Schoy C. Band 9-11. Berlin 1920.. Notes on a Journey from Tabriz through Kurdiitan. Reiss-Beschreibung nach ConstantirU>pet. Spiegel Fr.#w. Sltutgart und Beriin 1897. Schwar2 Franz von. 2 Bde. as-Sahrastâni's Abu-'l-Fath' Muhammad. Paris 1907. Bd. Paris 1904. Geschichte des Machıverfalls der Türkei. Shiel J. München 1922.Bd. Schweigger Salomon. Wien 1908. öâmûs-uZ-a'/âm. Syrien als Wirtschaftsgebiet. sur l'Armenie. Cassel 1839. Society of London. Verzeichnis der Syrischen Handschen Handschriften der K. Hatim anNairîzî.. 1838. Constantiopel 1330 H. Prince de Bidlîs. Paris İ1881.. vm. Sprenger A. 3 Bde. 81 . Wien 1870. Sitzungsberichte der philos-histor. Freiburg i. İstambol 1306 H. Leipaig 185L ' Spiegel Fr. Schams ed-dîn Sâmy Bej. La Forceto'/ıe de C/zme. Pa¬ ris 1818-1819. - Saint-Manin J.. Scheref-nâmeh = Cheref-nâmeh ou Fastes de la nation Kourde par Châref- ou'ddine. du. Bd. Über die Richtung der Qibla. . 65. Samy-Bey-Fraschery. 2 Bde. Leipzig 1871-78. de TAnnönien p$s'Tt6detic Mâckir. Memoires historigues et geograph.m'^ '^^^''^ Rich Qaudio^J[i|iıŞfeŞi Narrative of a residence in Koordistan. /?eiim// öâ/wÛ5 oi'"ânî. sax cari Ritter von. 3-7^ Göttingen 1840-1850. Konstantiopel 1326H. 3 Bde. Berlin 1896. . Zur altesleri Geschichte des muhammedanischen Rechts. Leipzig 1866.K'urd«c/ıe Studien. 1836. trad. Biliothek. Sl Petersburg 1868-1878. Sachau Eduard. : ^. ~ - ' Sebeos.. Berlin 1840-44 ! :» Rödiger undPö*^. Die Alexqndersage bei den Orierüalen.: . £in Versuch über das Altertum der indischen Medizin. '^'--k-'f. RpsenG-. Deutsch- von Wallach.

Lexicon persico-ladnum etymologicum. Das Lehnswesen in den moslemischen Staaten. 2 Bde. 1907. Texier et Pullan. Tischendorf P. M. The Lands of the Eastem Caliphate. 1904. Berün 1854. Calcutta 1827. ZA. Bertin 1903. Armeien. Kurdistan und V/estpersien nach den babylonisch-assiyrischen Keilinschriften. Das Gebiet der heutigen Landschaften Armenien. Kitâb ahbâr e-rusul yva el-mulûk. London 1864.1865. Aperçu des entreprises des Mongols en Giorgie et en Arme¬ nie dans le XIII sîecle trad. 1899. Thopdschian H. Thuriau-Dangin F. par Klaproüı. Cambridge 1905. bei Victor Langlois. Text und Übersetzung bei J. XIV. Paris 1912. Leipzig 1911. Die summerischen und akkadischen Königsinchriften. Band II. Armenien vor und wâhrend der Araberzeit.. Tschamtschean.XXX. Saint-Martin. Bd. Stem Bemhard. L'architecture Byzantine.. Bd. Babylonisch-Assyrische Geschichte. Paris 1869. London 1908. ed. Sykes Mark. Leipzig 1909. Thureau-Dangin F. Vullers Johann August.. Zeitschrift für armenische PhUologie. Venedig 1784-86). . auszugsweise übersetzt von Johannes Av¬ dall. Medizin.A. Geschichte Armeniens vom anfang der Welt bis zum Jahre 1784 (armenisch. Paris 1833. Tomauvv Nicolaus von.. Paris 1909. Les siz Voyages. Journeys in North Mesopotamia. Leipzig 1872. Süeck MaximUian. Le Strange G. Vartabed Elisöe.. De architectura.. Band II. Suidae Lexicon ex recognitione Immanuelis Bekkeri. Gotha 1886. 38. Thiersch Hermann. The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire. collection des historiens anciens et modernes de l'Armeenie. Tschamtschean. Tabari. Süssheim Kari. Lon¬ don. Das moslemische Recht. Leipzig 1907. 82 . Süeck Maximilian.P. Vartabied Vartan. Prolegomena zueiner Ausgabe der im britischem Museum zu London venvahrten Chronik des Seldshugischen Reiches. Pharos.de Goeje. Lepizg 1855. Vitmvius. Memories sur l'Armenie. Bonn 185564. Sykes Mark.. München 1898. Une relation de la huitieme campagne de Sargon. Paris 1819.. Joumal of the Roy¬ al Anthropological Institute. Aberglaube und Geschlechtsleben in der Türkei. Tavemier Jean Baptiste. Tiele C. Geographical Joumal. Kur¬ distan und Westpersien nach den babylonisch-assyrischen Keilinschriften.J. Leiden 18791901.

/'5eMdoca//İ5//!e/îes.. Zakaria. Gec^raph. 2 Bde. Östen. Bd. Reise nach persien und dem Lande der Kürden..Wagner Moritz.. VVüstenfeld F. 35. The Manners and customs of the ancient Egyptians. Bd. Prâgungen der Osmanen in Bosnien.K. Wünsch Josef. VVien 1890. " " /. Meine Reise in Armenien und Kurdistan. Londofl 1878. Petersburg 1876. Weil Gustav.DreiBektaschi-KlösterPhrygiens. seine Schüler und Anbânger. Petermann's Georgr. Monatsschrift für den Orient. Wan. 11. Muhammed der Prophet. par M. der VVıssenschaften zn Göttingen. d. Stuttgart 1843. Süıttgart 1846-1862. ZacherJuUus. Wünsoh Josef. Leipzig 1 892. (kscfachte Babyloniens und Assyriens. X. Wellhausen i. Chisan und Tatik.W. von. Zimmermann Emst. Bd. Leipzig 1923. Brosset. I. Beriin 1902. eA. Gesellschaft. Band 23. Wien 1889. Memoires historigues sur les sofis üad. Mehmed. K. ^\Azin%etKsa. Geschichte der Chalifen. Bd. 26. Mitteil. Collection d'historiens Armeniens. Chinesisches Porzellan. 1883. Beriin 1913.. 5 Bde. Der imam Et-Schâfi'i. Siğill-i'osmânî.. Das Quellegebiet des östlichen Tigrisarmes. GeseUsch. Zürejjâ. Geschichte des osmanischen Reishes. Wünsch Josef.. der K. Zinkeisen J. Hamburg und Goüıa 1840-1863. Numismatische Zeits¬ chrift. VVien 1908. Zambaur E.. Mitteil.. Leipzig 1852. Wünsch Jo^f. Geselllsch. Wilkinsoa. 4 Bde. Die Landschaften Schirwan. GeCH-gr. Das arabische Reich und sein Sturz.>!?!>*' . 2 Bde. 1 Bde.. S. Halle 1867. Birch.K. Weil Gu«tav. Konstantin(^)el 1315 H. 1890 und 1891. Gotiıa 1889. Winckler Bugo. Mitteil. Wien Bd. Abhand- lungen der Kgl.

KİTAP DİZİSİ DÎZİSİ-lfeL 2. 16/302 Cağaloğlu4STANBUL DAĞITIM: İstanbul: CEMMAY/TÜMDA/ARKADAŞ SAY/ÖZGÜR/Cumhuriyet Kitap Klübü Ankara: ADAŞ/DOST . Talaş Han. Sayı Çıktı TÜRKİYE SORUNLARI ^^ ■a^ıp Sarakotn Toplumsal Kriz ve Karar Anı Toplume&l Muhalefette Tıkanma Y&lun Oeçmiş vs Yeni Dönem A. Baskı Çıktı Cİ.T. Derlet.. Fikri ömanç ■nfln Oönay ICclmut Kartknrt İnsan Hakları. Sınıf 89 Bahar Direnişi rarakVakin lalnriyt Ctf& Laraat Budak Avrupa Topluluğu Sorunu öğretmen Mûoadelsslnde Ana Dönemeçler Devrimci Yol Davasının Oeçmişl Devrimci Yol Dsvasmda Son Sözler Direniş Komiteleri ve Fatsa OtasUrarau Af ör(ütn MaJuBut Ifundab Uyan B«l<* Oençllk Bugünü istiyor 1 U&yıs Dersleri IHjIniMUr Dünün ve Bugünün Defterleri TÜRKİYE SORUNLARI TÜR ki YE SORUN LARi.3. ^ 670 sayfa tam kolleksiyon ALAN YAYINCILIK: Başmusahip Sok. Toplum.

Kitap) Mahmut TaK önâiSreo ÇALIŞMA EKONOMİSİNE GlRlŞ Kuvvet Lotâoğhı YENİ KİTAPLAR DÜNYA KAPİTALİZMİNİN BUNALIMI .' Derleme / Alpaslan Işıklı Cengiz Bektaş Yıldırım Koç H. KADINLAR İÇİN GRAMSCI .. Pekin DİN VB PARTİ POLİTİKASI DÇM DOSYASI Yaşar Sarıbay Arslan Başer Kafaoglu NE DBDİK..: S. Laska Wilfried Wiegand Hcrbert Frank Matthiaa Arnold SİMONE DE BEAUVOİR (Çıkıyor) CHE GUEVERA (Çıkıyor) ROSA LUKEMBURG (Çıkıyor) Chfistiane Zehl Romero Elmar May Helmut Hirsch Çağdaş Edebiyat Dizisi BENDEN SELAM SÖYLE ANADOLUYA Dido Sotiriyu İLAHİLER 1985/TARlHSELBlR ARAŞTffiMA KENT VE KÖPEKLER Gülten Akın Gyorgy Dalos Mario Vargas Uosa İnsanin yazoisi KAYIP/MİSSING BAROK KONSER KATALONYA'YA SELAM . KENTLER TÜRK İŞ NEDEN BÖYLE. SENDlKA ÖZGÜRLÜĞÜ İYİ KİTAPLAR YAYINLAR VE SOSYAL HAKLAR TÜRKİYE'DE MODERNLEŞME. (w6tTIM< ': V. ^ -A* . . ... ' C^aloiluJsr. NASIL DEĞİŞECEK? SORGU alan ya ÖLÜM CEZASI ÜSTÜNE DÜŞÜNCELER Camus/Koeestler DEMOKRASİ. _ Der.. Bemd A. Savran/N... V . Korovessis KİMİN BU ALANLAR. Gülten Akın AŞKIN VE SAVAŞIN GÜNDÜZ VE GECELERİ ALBERTİNA ROSA'YA AŞK MEKTUPLARI GÜNEŞTEKİ ADAMLAR . SOKAKLAR.. NE OLDU. ferflıgaB Ma Hmi M/3M. Faruk A. ŞİTM» T^st^ Penry AndenoA laa«MCa<MAY AalunMlAŞ > .Güncel Sorunlar Dizisi LATİN AMERİKA'NIN KESİK DAMARLARI Eduardo Galeano BİR BAŞKA İKTİSAT . Mihaii şoiohov Thomas Hauser Alejo Carpentier George Orwell BÜYÜDÜKÇE/BLOW UP RAZUMOV'UN ÖYKÜSÜ Julio Cortazar Joseph Conrad SEYRAN DESTANI . . Morvan Lebesque RElCH PICASSO VAN GOGH LAUTREC '. Arslan Başer Kafaoglu BANKERLER VE KASTElM OLAYI Arslan Başer Kafaoglu Yaşam Inceiemeteti Diziti KAFKA SARTRE Klaus Wagenbach Walter Biemel LUKACS Fritz JRaddatz CAMUS . Eduardo Galeano Paöto Neroda Hasan Kasafani 42 GÇN (2. Alleg/P. Baskı çıkıyo^r) ÖDÜL ' OüHen Afcın Açn» Segh«n SEVGİ YOLLARI YARtN BAŞKA BİR GÜNDÜR (Çıkıyor) Alexa»aiB KoUantci R«tWB GbUıteci Başvuru Dizisi SENARYO VE YAPIM (1. NE OLACAK? İŞTE ALTERNATİF Arslan Başer Kafaoglu Arslan Başer Kafaoglu İKTİSATTA DOĞRULAR VE YANLIŞLAR . ve 2.

Ben bir insanım.. sonucu tarihçinin ilk geniş işbirliği kapsamlı bir kuşak sözlü üzerine yazılmış. insanlara..Anlatı Dizisi insanlık... diyorum. altı ülkedeki ilk kez uluslararası öğrenci hareketlerinin karşılaştırmalı incelemesini de sunmakta. türünün tarihi olup. ah insanlık. H\. Nikos Svoronos ÇAĞDAŞ HELLEN TARİHİNE BAKIŞ Nikos Svoronos Yunanistan'ın en seçkin tarihçilerinden. italya.. işkence seviyorum. Fransa. * » * Mahmut Memduh Uyan BEN BİR İNSANIM urN i!iı< "Her yanım titriyor.. insanları gelin. Ben bir insanım _. insanlık onuru için işkenceye direnmek gerek. gördükçe sonunda topluma daha çok neler sevgim yapıyorlar sonsuz artıyor. ah yirminci insanlık. diyorum.. her türlü işkenceye karşı direnecektim." . insan olabilmek için. yüzyılın insanlığa.. Ben bir insanım. insanlık için. sevgili İNSANIM Belgesel ... ıktı ey işkenceciler... İngiltere. T^uzey İrlanda) öğrenci ayaklanmala¬ rını i^jleyen kitap.. engelleyemiyorum. bütün temel bilgileri de sunuyor.AI (. Svoronos'un bu kısa tarihi iyi bir başlangıç kaynağı olması yanında. Batı Almanya. görün insanlığı nasıl katlediyorlar.BELGE YAYINLARI Yeni Kitaplar MrırUan 1968/Ronald Fraser tSYANCl BlR ÖĞRENCİ KUŞAĞI Batı'nın endüstrileşmi:} allı ülkesindeki (ABD. öğrenci eylemlerine katılan üçyüzden fazla Kitap aynı zamanda dokuz sözel kişinin anılarına dayanıyor. Türkçe'de bu yakm komşu ülkenin tarihine ilişkin kaynak yok denecek kadar az. ama içim gülîiyor. Hellenlerin Bizans'tan Osmanlılara ve günümüze dek olan ma¬ cerası ilgiyle okunuyor.. Mrn bir insanım.

^it|^Cmiian /•koşut olarak. Akademik ve bilimsizi bir çalışma ohnası yanında. ^^isM^-^^lpKlİaM lis kadâf'^felliİti^^&tıj^mu sergiledi ! "Yunanh dof^uâi* ^iyçcaktl M«]feMti'." Kostas Vergopulos Uluslararası Af örgütü TÜRKİYE DOSYASI Fikir Suçluları . g^feçk <^gdaş Türkiye ekonomisi ve toplumu üze¬ rine.. İşkence ve Kötü Muamele Siyasi Tutukluların Adil Olmayan Yargılanmaları Ölüm Cezası Mihait Btılgakov KÖPEK KALBİ Köpek Kalbi geçiş döneminin çelişkilerini.yileşjniş ülkelerdeki periferik kapitalizmin teo¬ rik çözümlernesl baJnmmdan da dikkate değer. T . 1&88 İstanbul Kültür Festivali'nde Moskova Genç Seyirciler Töyatrosu'ncâ sa)Uielendi._". "AJ&îJf'RşjSe^öpulo* ise faşist doğdu faşfeVŞ<S^k'^:^_Jt6|Sİ>o M. ameliyat sonucu yan insanlaşan bir köpeğin ağzından fantastik öğelerle birlikte esprili bir şekilde veriyor. Mihait Bulgakov.rl . sadece verilen titiz bilgiler açısmdan değil. Köpek Kalbi 'nin oyunlaştırılmış bir versiyonu.ı yassmaya. MeGna Mercouri r-t '.ALAN YAYINCILIK Yeni Kitaplar Yıldız Sertd TÜRKİYE'PE DIŞA DÖNÜK EKW}OMt VE ÇÖKÜŞ "Yıldız S^elln kitabı.i$j)$â[nııyİa öteceğim. daha önce Türkçe'¬ de yayınlanan "Bir ölünün Defteri" ye "Usta ile Margarita" adlı kitaplarıyla da tanınıyor.'*v»' Yunanh vatandaşlıktan atıldtğuft^Jl^Sl^ verdi ve .-. > CUNTAYLA SAVAŞÜVf/Aniar .ef4^-:^P 4İ^am.i '?^**i :--WıW. gerekse periferik kapitalist ülkeler¬ deki krizi incelemek isteyenleri ilgilendiriyor. "-Ve ş$y>»aevaıa *İ««Jtö. yeni çözümlemelerin ger¬ çek öğelerini de kapsıyor. Albay Pa|>«do{>ıiJfQ6 J^^^i^bet İf^ ÎÖ!*» birYarön-s ." Samir Amin "Bu çahşma._ Melina Mereoori aoılanrEB. küUü* ■S 4 .. Yıuıan (^«^ğ^^ . yarı-8aiM|. genel bunalımın genel sorunları ile bağlantılı olarak ince¬ leme yapmak isteyenleri.ğ«^|^iâr. 4 .

yttma amu^sn" Françott Furel "Yani Saalar'da Yaz Taarruzu" il Mustafa Dotan FRANSIZ DEVRİMİ 'Nİ YORUMLAMAK Türkçesi: Ahm&ı Kuyaf * FİRARİ DÜŞLER (Şiir) « "Yunua NaıH 1M9 Röpo<t«| ödOlû" Meclt Ünal Robespterre/Samt Just/Marat Oanton/Babauf DEVRİM YAZILARI Hazırtayan: Veâal Gûnyol « ZAMANI DURDURABİLMEK (Metris len Röportaj) « "Envar Gökç* ŞHr ödülü" Mehmet Çetin "Ölümünün 2. Tal: 5n K3 20 OaOKNTi: Islanbul Cammay. Iları Tûrkıya: CKK Cumhunyal KıU(> KuklhC . Umir. Arlcadas Ankara: Adaş. özgür. Tûmda. yılöönümünöa Idrts KüçOkÖmar'In Amama" BİR AĞIZDAN « DÜZENİN YABANCILAŞMASI B«kl«nen Yanı Baskı * "A.Nihal Oanal Dttıun Alan YayncıM Başmuhasip SokM Talaı Han 302 Laonardo Soaacia BAŞKUŞUN GÜNÜ Tûrk«aai: Ounvul Camgil CaOaloClu M. Dost. KmHt Konufc'un Yeni Romanı" SICAK BİR GÜNÜN ŞAFAĞINDA * VVilheim K&hl«r EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNDE BİTLİS VE HALKI Türkçesi: Hayda' 1»* "Akademi Ödülü Manatyonu" Sualp Çekmeci AYNADAKİ SURETİM « "Tayad ÖykO ödOlû" "Sovyattar'd* v» Çln'd* n«l«f t>luyor?" Saıd Ele SOSYALİZMİN GÜNCEL SORUNLARI Dünya Sorunları Say< 6/2 KURT AĞZINDA KUZU « Envar Gökça ŞHr 3.ALAN-BELGE YAYINLARI lOnyaynalk "Kitap yazın da okunur" "D«vrtm«n 200. Ödiilfi Dursun Akçam SUYU UYANDIR SESİM OLSUN Fadıl Oztûrk Soysal Ekinci GENERALLER BİRLEŞİN "Almanya'da Bir Hababam Sınrfı" » Ruben GaHucci BİRİ YİTİK İKİ ÜLKE (Ş"f) Halil Gûvlû YARIN BAŞKA BİR GÜNDÜR "Aöanlin dan Bıı Roman" Türkçasi: Mene Gök « YURDUNA DÖNEN GILGAMIŞ (Şiir) Allrad DOCılın BERLİN ALEKSANDER ALANI Tûrkçası: Alvnet Arpad « Bırol Keskin ALBATROSLAR (öykûlar) Ralplı MUiband Zihni Anadol KIRMIZI GÜL VE KASKET (Andar) KAPİTALİST DEVLET Türkçesi: Osman Aknhay Che Guevara Antonîa Gramsci İTALYA'DA İŞÇİ KONSEYLERİ Türkçati: Yusul Alp « MEKTUPLAR VE KİŞİLER Tûrkçası: Cavdat Afkm » H WaDar GMas Dalauz»-Falıx Guanari KAPİTALİZM VE ŞİZOFRENİ TOrkçati: Alî Akay * NİKARAGUA SANDİNİSTA DEVRİMİ Tûrkçası: A. Say.

.

Eski Çağ Tarihi.1928 yılında Wilhelm Köhler tarafmdan Münih Üniversitesinin Felsefe Fakültesinde tez olan bu çalışma 17. Türkçe. Etyopya Dili. Arapça. yüzyılda Bitlis kentinin toplumsal tarihine ışık tutuyor. Güney Arabistan yazısı. Müslüman halkların tarihi. Jeoloji dersleri izlemiş olan yazar. çok çeşitli kaynaklardan yararlanarak. İbranice. BÎÜM DİZİSİ: 105/24 alan yayıncılık . Eski Türk yazıtları. Bitlis ve çevresinin toplumsal tarihini veriyor. Uygurca. Türk Tarihi. Farsça. İskender imparatorluğundan bu yana.