You are on page 1of 124

3

50

. .
55


! 5


60

Anna Smoyczak-Bagiska
Rozkad zaj w gimnazjum
2012/1013 65




13

. 16




-
19

C
,
23


:
33

37


41


46





73

Tomasz Wicherkiewicz
Opinia 77

: ! 81
Informacja na temat owiaty mniejszoci
narodowych i etnicznych w Polsce 85



93

Apel 98
Projekt utworzenia Centrum Rozwoju
Edukacji Mniejszoci Narodowych
w Polsce 99

? (
) 101





:
()
()
()
()

()
() -
()

:
. ()
- . ()

() ,


,
, ,

() ,
, ,
,



()
,
. . ,

()
, ,
,
,

:

:


:
78-600 Wacz
Dolne Miasto 10/80
tel. (67) 258 98 87
e-mail: proswita@op.pl
http://www.interklasa.pl/portal/
dokumenty/r_mowa/

. ,




( 17/2012)

,
, (
)
, .

,
, .

2005 .,
,
( , ) .
,
,

-,
? ,
.
,
.
, , ,
.

() ( )
.
,
.

, ., , -

.
, . , .

,
.
.
?
.
,
()
.
,
, ( , ).
.
, ,
.

. .
. , () :
,
( )
?
? .

. . ,

40 ,
? , , .
.

-. , , . ,

. ? !
, ,
. ,

? (
)

. .
,

( ) .

. :
- (
) , .
,
?
,
.
!
.

, ,
3
?
,
. ,
, ? , , ,
.
. ,
: .
,
? . !

!
, !
,
, ( )
... , . , ,
. ,
. ,
.
. ,
. , , , , . ,
, ,
, .
!

. ,


!
:
1947

, ! ! ,
...
, .
, , ?
, . , .
?
?
. :
.
, ...
, .
,
?
?
, ,
.
,
,
.
,
...
! ! , ,
, .
, , , ,

?
, ! ,
?
,

.

, ?
.
,
: , , ,
. .
, , ?
, . ,
, , ,
. . , -
. ,
. .
.
. ,
?
, . ,
, , . ,
. .
, . .
, . . .
?
1947 .
. . , . ,
. ,

, . .


. . , ,
, .
, .
, , , ...
.
?
, ?
, .
. ,
150
, ( -
).
. , 19441946 500
.
,
, , ...
,
, , . .
,
. , , 1945 ,
. . ,
,
. ,
, ,
, , ,
.

. ,
, .
, ?

.
, , , .
.
. ,
.
,
, , -
, . .
...
?
, ! ,
, ,

.
?
, .
,
.
, . .
.
...
.
, , .
..
, . : !
( :
, 2005)

. ,
. . ,


,

.
,
(1964)
( ,
1963).
,
, .

(-
, ,
;

-, -),
, -.
,
,
,
.
-
(
,
),
, . ,
.
-

, ,
.
, .
,
- .

1960- . ,
(

, -,
,
).
,
, ()
,
.
.,
, ,
(
)
, ( ).

( ,
,
). , , , ,

, .

/
, ,
, , ().
,
,
-,
, .
,
.

, , ,
,
,
,
(. ).
,
.

. .
, ,
,
.
-, ,
, ,
,
,
. ,
,
, .
,
,
. ,
, .


():
,
,
, , , ,
, , ,
. : !


. , ,
,
...
! . , :
,
, ...
,

...
.

.
, ,
, .
, , :
, . , ,
, .
.
, ,

.
.
,
,
.
. , ,
,
.
! ! .
, , , .
, ?

, , ,
, ,
?!
, . !
, , .

,
.
,
. , ,
, .

, .
, .
? ,
? ,
,
.
, , ,
, , .
,
, ,
. ,
,
,
, ... ,
, ,
, ,
, ,
, .

,
, ,
,
.
, , ,
, .
,
: ,
.
-,
:
, .
, -

, .

,
,

.

, .
, , ,
:
mnia vincit amor! ( !).
,
,
:
, , . , ,
... ?! ... ,
...
, .

,
, ,
. :
- : .
, ,
.
,
.
: .


.
( ,
)
.
,

, .

,
... , , , ,
, ,
...
.
, ,

10

. ,
? ,
,
? , ,
,
,
,
, , , ?
, ,
, , , ,
, ,
, ,
... ,
, - ,
, ....

,
, , .

(), . , ,
. ,
, ,
,
, , - .
,
, , ,
,
, .
.
.
, , ,
. ? , , ,
, , ,
!
,
.
,
, ....

-, .
, ,
,
, ,
.
,


, ,
:
! ! !
, !..
, ,
-, , ,
, ,
... , , ?
, , ,
, ,
, , , ,
, ... .

,
,
.
,
, ,

.
.
,
, , .
.
,
,
, ,
, , .
:
,
.
, , ,
, : ()
().
, .
,
,
, .
,

( ).
, ,
, ,
.
,
.
- , ,
, .

,
. , ,
, , 1945 .
. ,
,
, .
,
,
. ,
.
,
(),
( ).
, ,
:
,
, ,
:
!
, ,
... ,
.
, ?
. ,
. ,
,
, ,
, , ,
,
: ! !
! ! .

, ,
, ,
,
,
,
.

. ,
.

, ,
.

, ,
, .

,
. ,
,
.
, ,
.
-
: , , ,
?
, . , .
,
.
, , .
-,
,
,
,
. ,
, .


( ),
, .

( ).

,

. , ,
, ,
, , .
,

.
, ,
,

11

12

( . ,

).
, , () ,
,
.

, ,
, .
,
, .
.
.
,
,
, , ,
. ,
, ()
,
. ,

, .
,
.
,
,
.
. ( )
,

, , .
,
: .

1. ., : , , ,
, 1973, 237 .
2. ., - ,
1969, 285 .
3. ., :
, 2009, 328 .
4. .-., [:]
, 1989, . 319344.
5. : ,
, , . .,
., 1996, 428 .
6. : . 11 ,
. ., 2011, 516 .
7. Cooper D., Existentialism: A Reconstruction, Oxford
1999, 220 .

. , [:] : . 11 , . . ,
2011, . 287.

, . 289.

, [:] ..., . 314.

, . 315.

, [:] ..., . 290.

, . 293.

, [:] ..., . 310.

, [:] ..., . 291292.

, ,
( ) ,

.

, [:] ..., . 313314.

. ,


,

-
,
,
.
,
,
.


,
, . :
1)
-
, (--); 2)

, ,
, , ,
, (--);
3)

,
, , (--);
4) , , ;
5) ,

; 6)

, .

,
[2, . 117118].
:
,
,
;
- ,
;


;
,
- - ,
;

, ;
- ,
,
-
, ;

, ;

13

14

: ,
- ,
, ?

, , (. ). ,
,
, - - .
, ,
- , ,
, , ,
[3, . 257].
, ,
, , ,

,
.

, , , .
, ,
. ,
,
-,
- -
.
- .

,
: , ,
, [1].

,

-
,
,
.
[4] , ,

: 1) ,

; 2) ,
.
,
,
, :

(,
,
,
.)

- ,

;

(,
,
.)
;
,
- ,
- ,
;
,

-,
;
-
,
,
(, ,
);
,
,
;

.

,
,
,
; -

;
, ,
.

(18631910) , , , , , , , ,
, ,
. ... .
, ,
: :
.

(23 ),
(24 ), (9 )
(6 ).

.

. , ,

- .

,
, .


, ,
.
-

- ,

, ,
.

, - .
,
. ,


,
, ,

.


,
.

1. ., , 1997, 3,
. 1930.
2. ., ., -, 2012, 328 .
3. : .. , . . ., 1996,
792 .
4. ., ,
1980, 3, . 3142.

15

16

. ,


,
.

?

, -
.

. ,
,
:
.
,
:
,
.

?
, ,

- ,
.
, ,

. ,
,
.
, ,
,
,
-


, , .

,
. , - .
,
.
, ,
.
.

, .
. ,
, .
.
:
, , ,

.
, ,
:
,
.


,
.

, ,
,
.
, ,
, ,

?
, ,
.
, .


, . ,

, .
: , , , .
,
. ,
.

,
, , .

. ,
,
,

, .
,

,
.
, , , ,
,
.
.
, ,
, . , : ,
, .
, ,
. , ...

. ,

.
, , ,
.
,
.
,
, ,
, .
, , ,
.
, ,
.
, , .
,
, , ,
. ,
,

.
: ? , ,

.
-
,

,
.

, .

,
. ,
,

.
,
.
-
,
, , ,
.
,
,

17

18


, ,
.
, ,
, ,
, , .

, ,
.

, , .
, ,
.
,

.
, ,
, .
-
, ,
.
, ,
,
- ,
.
, ,
,
:


.

. ,



(19942003)
. .
. ,
,

,

- .
()
.

,

,
. - (),
,
.

(
),
.

,
.
, ,
, ,
,

,
, ,

[2, . 106].
( )

:
, , [2, . 107].

- :

.
.
(

,
,
).

.

,

,
.
,
.

19

20

, , ,

. :
, , .
, , , , , , (
)
.
,

[4, . 101102].

. , ,

, ,

[3; 1].

,
.
,
,
, ,

, .

( , , ,
), , .
, ,
, .
,
, ,
, ,
, , , ,

. ,
.

, .


.
: ,
( ),

-. ,

,
;
, .

,
.

.

. , , , ,
,
, ,
.

,
,
,

(
/,
,
, ).


(. , . , . ,
. , . .).
,

,
. ,

,
,

. ,
,
- / ,
.

. , , .

,

( , )
,
,

,
.


. . ,

.

, ,
,
. ,
, , ,
,
. ,


,
, ,

.

,

,
(, 37
, ,
, ).

(
),
,
.
;
,
.


- , ,
,
.
, ,

.

.
,
,

. ,
. .
.
,
. ,
,


.
90 : 3
30
, 2 45 .
,
-,
, 23 ,

21

22

, , .

.

,
.

, ,
(, ,
, ).


(
, ,
),
(
, ).

, , ,
, , ,
.


.

. ,

.


(
). (, )

, , , ,
, ,
.
,
,
.

,


- ,

.
,

,
,
.
,


, , .


,
.

, , ,

.

1. ., ,
1986.
2. ., [:] , . . ,
. , 2008, . 105111.
3. ., [:] .,
,
1981, . 8590.
4. .., [:]
, . ., ., 2008, . 97104.

. ,
, ,





.
, . ,
,

.
, ,
, .

,
,
, .

.

,
,
,
(, ),
, , , .
,
,
, .

, ,
, .
. , ,
,
, , , ,
- ,
,
, ,
, ,
.
,
, , , ,
, ,
,
, ,

, ,
, ,
, ...
, .
,
,
.
: , ,
, .
, ,

23

24

, , ,
.
,
.
,
, ,
,

,
,
,
(. ).
,
, .

.
,
,
, , ,
,
, .
,
.
, , . ,
, ,
,
.
,
: ,
,
, () ,
,
, , ,
- , .
,
, ,
.
,
: ,
,
,
.
.
, ,

.

, ,
, ,
:
,
, .

,
, .

,
: , ,
, , ,
, ,
, ,
, , ,
, . , , :

, , ;
, ;
, .

:
, .
, ,
.
(, , , )
, ()
.
( )
( ).
5 , 6 (
).

,
.

, . :

1.
, , .
2. , .
3. ,
.

,
, ,
, -
,
, ,
,
, ,
...
, :
, .
, ,
; ,
, ,
,

.

1. .
,
, .
2. , , .
:
,
,
.

1. , .
: ,
;
.

1. .
2. .


.

1. , .
2. ,
.
, ,

.
, ,
.

()
1. :
) ;
) ;
) , ,
.
2. ,
:
) ;
) ;
) ,
, .
3. :
) ,
, ;
) , .
4. .
5. .
6. .
7.
:
) ;
) ,
.
()
1. .
2. .
3. .
4. .
5. .


, , ,
,
,
, , .

.
. ,
, ,
.
,

. ,
,
. :
,

25

26

, ,
, . , , ,
-
, ,
.
, :
,
; ;
;
, ;
, . : I
, .
,
:
.
,
. ,
.
,
( ;
).
,
,
.
.

.
, .

. , ,
,
. ,
.
, .
,
. ,
,
, , ,
.
,
-, , ,
, ,
.
.
. . ;
,
. , .
, . , .
, ,
, ,
. ,
(. ).


, .
, .
, . ,
, , . ,
,
. .
.
, . : ,
, ,
. ,
,
,
, ... ,
,
. ,


,
:
1.
. .
2. ?
3. ?
4. , ,
.
5. , ,
.
6. ,
, 12 , 19. ,
, .

,
.
7. ,


, .
,

.
8. , (,
)
.
9. , ,
. ,
:
, ,
, ,
.
, .
10. , , , ,
, , -, ,
?
11. , , .

,

: , ,
.
12. , . .
13. , ,
.
,

,
, , ,

,
.
, ,
( , ,
). -
, ,
, , .
-

, ,
; -



.
14.
( )
.
15.
.
16. .
, , .
.
, , ,
, :
, .
, .
, . ,
, , . ,
, . .
( )
( ).

.
( )
,
,
.
17. ,

.
18. ,
.
,
(4 ), ( ),
, , : ,
.
, .
, ,
,
, , .
,

27

28

,
,
, , ,
.
19.
,
.
.
,
:

.
20.
. ?
21.
.

1. .
2. .
3. .
4. .
5. .
,
,
.
, ,
,
- .

, ,
. , ,

,

.

,
.
(. publicus , )
,
.

, ,
,
, .

, - , ,

,
.
, ,
, ,
- .
:
1.
.


.
, ,
, , ,

, , ,
290 . ,
. -
- , 89
- -
, , .
-, ,

,
,
.
,
, - ,
,
. ,
.
, . (),
,
, -


. ,
,
, .
. , ,
50-
60- .

. ,
, ,

1993 . ,


.
,
1993 .
.
,
,
- .

,
,
- (. ,
).
2.
) ,
. ;
) ?
, ;
) -
,
;
) ;
) ,
.
,
,
- ,

, ,
. , .

,
, , .

.
. ,
, ,
.

- ; -;
, ; ,
; ,
, ; ;
; ;
..
,
, - ( - ) .


, ,

( -, -,
),
. ,

,
( )

. -

.
, ,

, ,
( ;
, ; ,
), (,
, , , , ).
,
,
- .
,

, , ,

29

30

, .
,
.

.

,
, ,
.
-
,
, , ,
.

,
,
, .
, ,
,
, ,
.
, , .
, , .
,

.
, ,
,
.
, ,

,
.
. ,
,
.
.
, , ,
, , ,
.
. , -

,
[1]:
(.: ., , 1983, . 117126),
,

()
(
). ( )
,
, , ,
, ,
, .
()
,

. ,
( . inter
ferens , , ),
.
,
,
, .
,
-.
, , . , ,

,

,

. ,


. , ,
,

, ,
. .
( . transporo
),
,
. , ,
.

,
, , ,
(
).
. .
.
, ,
,
.


.

, .
, , ,
, .

( ,
).


,
.
,
.
, ,
.

.

.

, , , ,
.
, ,
. ,
() () ,
.
-



( 1981).



( 1980).

,

.
, -
.
,

- .
,
:
, , , ,
.
- ,
, .
,
,

.

, ..
,
,
,

.
,

.
,
, , , .

,

31

32

,
, -, ( , , , -,
, )
; -,
( , ,
); -,
,
.
,
, ,
.
,
. ,
,
,

.
, ,
,
.
, ,
, ,
, . : ,
, , ,
, , , , ,
, , , ,
, , , ,
, .

( , )
.

,
, ,
.

.

-

: , , , ,
.
, ,
- .


( ) ,

.
, , ,
.
.
,
(, , , -). ,

,

. ,
,
.
.

( ,
, , , ).
,

,


,

.

1. .,
, . . . - ,
1995, . 514.

. ,

,

,
, ,

,
- - ,
.

,
,
,
,


[1]. ,
, ,

.
,
, ,
, , ,

,

, .


.
, ,

, ,
, , ,

. , -
-

,
[2]. ,
, ,
,
, ,
,
, .


,

().

:
1. (- ).

33

34

2. ( ).


, ( ); ,
;
-
( ) [3].
3. (

).


,


.

,
.

(6 ),
(10 ).
. . -.
(). , ?
.
1. , . 2.

-. 3.
.
4. ,

. 5. . 6.
. 7.
. 8.
.
9. ,
. 10.
,
. 11.
,
, , , , ,
( ).
-.
: )
; ) , -

.
.
: , .
-. . ,
. .
(,) , (,) , (,) , (,) , (,) , (,) -,
(,) , (,) ,
(,) , (,)
, (,) , (,)
, (,) -, (,) , (,) , (,) .
,
, .
-. :
, .
. .
, , , , , , , , , , ,
, , , , , ,
, , , , .

.
-.
-, -, -, -.
.

.
? ?
,
. .
-. ,
-, -
, ,
.
-.
- ,

.
.
.
(-, -, -, -);
(-, -, -, -, -,
-);
(-, -, -, -).
, - .
.
, - (-).
.
.
. .., .., ...
. .., .., ...
. .., .., ...
. .., .., ...
: . . . . . .
. .
. -

, , , , , , , , , :
, , , , , .
-: , ,
, , , , .
. ,
.
.
.
, ,
, , ,
, ,
.
,
.
- (-).
. ,
, .
- .
: ) ,
; ) ; )
; ) .

, , , , , , , , , , , , , ,
, , , .
,

- (-).
.
, , ,
.
.
.
,
.
. .
, - (, , ),
().
-.
-.
.
, , , , , ,
, -, -.
: ,
, ,
, ,
, ,
- , .
? ?
. .
.

, .
.


-, -, -, -, - (-, -),
-, -.
, , , , , ,
, , , , , , -, , , , , , , , , ,
, , .
, .
.
.
.
.

35

36

, ,
. , .
-.
, , , . -(-) -(-).
(), (),
(), (),
(), (), (), (), (),
(), (), (), (),
(), (), (),
(), (), (), (), ().




. -

, .
, -,

; -, ;
-, ( ) .

1. : [] / - .
, . ., ., 2009, 271 .
2. .,
[], 2003, 86 .
3. . 512 : [], [. , . , . , .]; .
., 2005, 176 .
, 4.

. ,
-,


(

, 3 )


.
, . 4951
,
(, ),

, -.
, ,
, .
.
.

1.
) :
? ?
, . .
. ,
.
,
.
)
.
, ,
?

.
.
, ,
.
, . ()
: , , .

. ()

, -
. . ()

. ()
,
, .
()
, ,
. , .
()
,
?
,
, , .

. ( 5 , 6 ).
, ,
. . ()
.
? ?

37

38

? ? (
).
2. .
) ,
.
,
, .
, .
, ?
? ?
( ).

.
; , ;
; .
)
,
,
.

, ,
.
, , .
,
. :
,
,
,
.

.
?
,
,
?
,
, . ,

. ,
: ,
, , , : , ,
, .
?
? ? ? ? .
, .
.
? .

.
?
?
? ? ? ?

?
?
:

?
?
: , .
:
;
;
-
:

;
-;
-;
, .
. ,
. (
, ).
. ( ). , , .
, ? ( ).
) .
. 14
.
? ( ).
?
? ?
( ).
? . (
). . .
? ( ).
.
, , .

? .
.
? . ( ).
( .)
? ( ). ? ( .) , .
( .)

. .
: , .
: , .
) 112 . 50
.
,
? (
, ).
)
. 26

.
, , ,
... (, , , ).
, ,
... ().
, , ...
().
, , .
) . (
).
-.
,
,
.
, .

, .
.

.
,
.
,
,
,
,

.
,
,
, ,
.
,
.
(. )
3.

, .

, .
,
.

,
, ,
, ,
, .

4.
)
, .
( :
).
,

.

, , .

,
. ,
,
. .
.
, , . ,
. .

) 113
. 50 .

,
.
, .
, ,

39

40

.
,
, , .
?
5. .
) . ( ).
,
.
, , , ,
, , , , ,
, , , .
, , , ,
.
, , , ,
, .
.
) .
.
?
,
.
?
.
) .
, , , .
6. .
) .

, , .

,
.
... .
... . ...
.
... .
. , .
: , , ,
.
) . 25
.
..., ...,
..., ..., ...,
..., ..., ...,
..., ..., ...,
... .
7.
?
?
?
?
?
6. : . 50, 112,
,
.
( ).

. ,
, ,



,

,

,
, .

(, ,
5 , 7 ),
, , ,

. ,
5 ,
,
,
.
7
,
,
8

, .

,

.
. ,


[2].
,
,
, ,
[1].

,
,

: ,

, , .


,
; , .
, :

,

. , , ,
,

,
.

,
.

41

42
;

.

.


(), , ,
-, .


- ,

,
. [4].
- , ,
,
, .
,
,
,

,
.
,
,
, ,
, .

, ,
. -
(, ,
) (,
) [3].
, ,


, ,

.
, , ,
-
.


.

(
), . ,
,
:
;

,
, ;

,

, ,

,
(,
)



, 1933 .
.
,
.
1990 .
5- .


.
, [5],
, , ,
,
. ,
,
,
,
( ): (. hymnos),
(. Hamlet), (. balahana),
.

(. Havel), (. Helmut), ,
(. honor) .

,
,
.
, , ,
-

, , ,

.
, ,
,
. ,
,
:
,
- .
, ,
, ,

. ,
, , ,
. ,
.
, , , ,
, .
, , .
...

,

, .
, .
, , ,
,
(. ).

, ,

h = , ch = g = .
.
,
1928 .,

1933-.
[g]
[], .
: (h),
,
, , .

-
,
,

,
, ,


- ,
,
. ,
,
,

.
, !
, .
,
: . , ,

, , ,
,
.
,
,
, , -, , ,
,

, .
,



, , ,
:
, , -
.
: ,

43

44

,
,
,

, , .

,
,
, (. ).

. , - .
,
. .

7

24 .
29 200_ .
:






:
:
:
.
:


.
:
1. .
,
, , ,
, ,
.
2. .
.
:
1. , .
2.
.
3. , , .
4.
.

, , ?
.
?
.
?
. ?
, ,
, , . ,
, (
).


1.
. (56 ), .
2. .
,
.
3.
. :
,
:
) , :
) .
4.
.
5. - .
: , , ,
, .
,

.
:
1) , .
?

2) , ;
3) ;
4) (, , );
5) , ,
;
6) ?
:

.
,
.
? , .
? ,
, . ,
,
.

,
... ( ).
; ,
; , ,
, . :
, ,
, , .
.
, .

,
,
,

. -


:
,

;
, ,
;
;

,
;

-.


.
, , ,

; -,


.

1. ., ,
1981.
2. ., ,
1960, . 109.
3. ., ,
1997, . 52.
4. ., 46 ,
1994, . 35.
5. , 1990, . 20.

45

46

. ,
-


: ,
;

.


(, ;
) ,
.
, , ,
.

. ,
, .
- ,

, .
,
,
. ,
,

-.
, ,
-

. ,

:

.
,
, , , , ,
.

.

.
.

,
[9, c. 3745].

-
, ,
. , [7, c. 106].
.
.

, , ,


,
.
, .
, -



(. 1).

1.


:
;
;
.

.
.
.
:
, ;
[4, .536].
, ,
, ,
,
, , , , .
, , , .
,
[5, . 8].


. . ,
, . [6, . 2029]
. [6,
. 2029]
:

( );
;
(,
).
,
.
, [2].
,
,
.
. , -, ,

,
[8, . 229].

: ( , ,
); - (,
, , );
- (,
); - (
, ).

.

.
,

. -

,
.
,
,
,
,

,
.
.
(. talanton , , )

,
,
,

47

48
, ,
. , ,
(. 2) [10].


. (.
genialis )
,
, , ,
, , .
,
, .

. ,
, , , ,
, ,
, .
, .

.
, ,
. ,

2. ,

()

.
,
. ,
,
,
,
(
).
. ,
,

. ,
: ,
, , .
,
,
.
,
,
- .
,
,
. ,
, ,
.

.

. ,
.
,

. ,
,
.
, ,
.
,
, , .
,
. ,
,
, ,
.


1. - - 2011, 3.
2. -
.
, 2008.
3. : , , (
).
4. ., ,
1998, 688 .
5. ., ,
2001, 208 .

6. : : .
. . . , . .
. , 2001.
7. ., :
, 1982, 404 .
8. ., : . , 2006,
560 .
9. ., : ,
. , . , 1990, 80 .
10. ., ,
1991, 432 .

: , 4.

49

50

. ,
, ,


.
.

,
, .
, ,
.

,

.

.
, ,
, -
,
, ,
.
,
,
, -, -

, ,
, .
, .

, , , , ;

: , ,
, ,
.
,
,

,
.


(, ,
, , , ); (, , , , , ,
, ),
(, , , , ); (
, ,
,
).

,
,
,
, .
(
, )
;
, .
,
.

, ,
.

, , ,
, , ,
,
.
,
,
, .
,
,
.
, , ,

. , ,
. ,
,
.

.
, ,
,
, , ,
.

: !
! ! ! !
!
: ! ! !
! ! !
! !
! ! !

,
, , ,
.
, ,
,
.

. , ,
: ! ! ! !
!
: , ; , ; ,
; , ; ,
...; , ...
, . : !
! :
! !
!
! !
, ,
!
,
,
, , , . , : ; ; .
:
! ! !
! ...; ...;
... (
)
( , ).

:
...; , ...;
() ...; ...; ,
...; , , ...; ...; ...

,
, .
, ,
( ) (; + ;
+ + ) .
: !
! ! ! ! !
! ! !

51

52

! !
!
, ,

,
. ,
: ;
.
,
, ,
,
,
: ;
.

.
,
.
.
,
,
?

.
.
, :
, ;
, ,
;
,
.
.
,
,
, , .
,
.
, , .

.
.
.


.
, ,
, (
).
,
.
, ,
,
.
,
:
1)
,
;
2)
,
;
3)
,
;
;
4)

(), , , ,
, ;
5) ,
.

( )
( ).
.
,
, , , (
, , ).
,
.
, .

, ,

,
- ,

,
.
, ,
, , , ,
.
, ,

, , , , ,
.
.
. . ,

, , ,
.
,
, , , ,
.
,
,
( ),
( ,
, , , ,

).


, , .
,

,
, .
,
,


,
,
.
,
, .
, ,
.


.
-,
.
, , .
,

, , , , , ,
. , ,
.
.
-,
(
. ),
, -, .
, ,
,
, .

,
, .

,
.
, ,
.

.

,
. -
,
, , ,
.
, .

,
, , .

( ,

53

54

,
, ,
, ); , , (
, ,
,
, ).
.
,
.


.

.

, .

, ,
, , ,
.

.
,
,
(,
, ), ( ,
).

.
: , , ;

.

, ,
.

,
,
.

, -

,
,
,
,
, , .

: - (
,
), (

), ,
, , .
, - .
( ),
.
,
, ,
.
,

- ,
. ,


,


.

1. .,
, 2007, 560 .
2. ., :
?, 1995, 96 .
3. ., : :
, 2005, 360 .
4. ., : .
. . . , 2000, 568 .
5. ., , . .,
1989, 293 .
6. I .
, 1992, . 16.

. ,


. , ,

.
.

: . .
:
... (. )
-

:
, ;
,
; ;

;
,
-
,
,
, ,
,
;
;
, ,
;
;
,

;
, .

: ,
,
, , , -, -,
.

:
, , ...
.
,
!..
.
, ,
:
,
.
.
:


().
.
.

: ,
: ,
?
. ,
.

55

56

1. - .
.
, , ,
, ,
.


( ).
2. ,
, :
,
(. ).
. , .





. , ,
, .
.

, ,

,

.

( , )
, .
V. :
1. .
2. .
V.
.
1. (
).
.
:

. .

:

. .
2.
1. :
, , ,
,
,
,
2. ,
:
, , ,
, , ,
, , ,
, , ,
3. , :
, , ,
, , ,
, , ,
, , ,
4. :




5. :




6. , , :




7. :
1.

2.

3.

4.
5.

6.

7.

V.
.
1. .

1. .

,
. 3 ( )
.
, , , ,
, , , , , , ,
, , , ,
, , , . (
).
2. ( ).
1.

. ( ).
1. .
2. ,
.
2.

. ( ).
1. , , ,
.
2. .
3.

. ( ).
1. , ,
.
2. .
3.
-.
1. (1012 )
* -
, , ...
(. )
*
.

* (,
) ().
, , , , , ,
.
2. (79 )
,

. ( ).
, , , ,
, , , , , .
3. (46 )

. .

()
1) ,
, .
2) , , .
3)
,
, .
4. .
1) ; ;
2) ,
,
.

, , ,

.

.
. , ().
.
1) ,
. (. ).
2) ?, ,
,
(. ).
3) , -

57

58


. , ,
, , ?
(. )
4) , :
, .
- - .
:
- (. ).
5. (
)
:
,
.
1.
.
2.
.
3. ,
.
:
,
.
1. ,
.
2. .
3. .

5. , .
7. . :
) ,
.
.
)
?
.
1)
1)
2)
2)
3)
3)
4)
4)
5)
5)

6.
( ).
: .
:
11 .
: 11 .
:
.

8. (
).

:
( ).
, . ,
,
,
, ,
.

:
( ).


, .
-
,
.

1.
.
.
2. ,
.
3. . .
4. , ,
.

V.
1. . .
,
,
, ,
, ,
. ,
,
.
, ,
,
,

,
, , ,
, ,
.
V.
1.
.
.

2.
, .
.
3. -
, .
: , 4.

59

60

. ,

: , ,
.
: , ,
( ,
, ), ,
, .
: ; , , .
,
.
1.
.
2. ,
,
.
3.
,
.
4. .
,
.
1.
,

.
... ,
.
,

!
, , .
,
.
?
?
1. , , ?
, , ,
?
.
.
2.
! ,
,


,
,
,
...
,

,
.

!

.
,
.
...
.

4.
, ,
...

.

2. .
,
. , , ,
,
,
,
.
:
.
(
...).

....

...
, , ...
.
. . .

3.
,
,
,
.


,



,
-,
!
3.
, - ,
,

,
.
4. - ,
,
.

.


.
,
! !

, , , -,
, ,
, , .
...
.

...
...
1.
. ,

,
, ,
.
. ,
.
-
, ,
.
2. 25 1845 .
31 .
, .

,
.
,
,
.
,
.

61

62

3. ,
.
, , 1859.

. ,
,
: , ,
, , .

, , , .
4. ,

, .
( ),
, ,
:
, ,
,
: -, ---...
... .
5.

;
,


.
,
,

, , .
1.
,
.

,
. , ,
.

.
.

2.
, ,

.
,
.
3.
,

,
.
. ,
,
.
, .
...
,
.
6.
, ,
,

, .

,
,
, .
,
.
, , ,
.
4.

.
. :
, ,
. , , . .
..?
, ... , ,
, ,
,
... ,
.


(
ntermezzo ).
1. , ,
. ,
, , , .
, ,

.
:
, . ,
,
. .
. ,
, ,
.
2.

. .
500 140 . 1862 .

. -

.
1, 2, 3, 4, 5.

,
,
,
,
,
,
,
.
Gdy uniesie z Ukrainy
Do sinego morza
Wra krew... dopiero wtedy
I any, i wzgrza

Alles la ich dann und fliege


Empor selbst zum Herrgott;
Und ich bete doch bis dahin
Kenn ich keinen Herrgott!
Oh bury me, Then rise ye up
And break your heave chains
And water with the tyrants blood
The freedom you have gained
,
, ,

.
3.
.
. ,
,
. 1868
.
.
60
. ,
.
.
4. :

.
1.
.
2. ,

.
3.
, ,
,
.
4. , , .
1.
,

63

64

.
, , .
1.
,
,
,
, .
,
, !
!
,
, , .
, ,
- ,
.
.
. .
. ,
.
. .
.

(,
). Else non metters
Apocaliptyca.
2.
,
.
3. , ,
,

.
4. , ,
.
1.
, ,
.
.

Anna
Smoyczak-Bagiska

Przemyl, Polska
Nauczyciel-konsultant PCEN Rzeszw

ROZKAD ZAJ W GIMNAZJUM 2012/1013


Zgodny z podstaw programow I/II/III klasy 160/128/160 godzin

L.p.

Tytu rozdz.

1.

2.
3.

4.

6.

7.
8.
9.
10.

11.
12.

CZASY NAJDAWNIEJSZE

5.

Temat jednostki metodycznej Ilo godzin


Klasa I, 5 godzin tygodniowo
Formuy grzecznociowe.
2
Jak zwraca si do starszych.
Forma 2 os. l.mn.
Uycie woacza i patronimikw
(po batkowi).
Goski i litery. Alfabet. Wymowa.
2
Transkrypcja.
Leksyka 1: Skarby jesieni na4
zwy owocw i warzyw.
Goski dwiczne i bezdwiczne, twarde i mikkie.
Rodzaje i gatunki literackie
hymn. Hymn Ukrainy. Sylwetki twrcw hymnu narodowego P. Czubyskiego i M. Werbyckiego.
Podstawowe wiadomoci
z geografii Ukrainy: pooenie,
ssiedzi, uksztatowanie terenu,
miasta obwodowe, obwody...
Akcent wyrazowy.
Pochodzenie narodu ukraiskiego. Plemiona.
Sylaby, przenoszenie sw.
Ksiga Weesa najstarszy
zabytek pimiennictwa ukraiskiego.
Sowiaska mitologia charakterystyka najwaniejszych
pogaskich bogw.
Leksyka 2: Fauna i flora.
Wymiana samogosek
i spgosek.

2
2

Uwagi
Dialogi, gry dramowe.

wiczenia.
Praca ze sownikiem, tumaczenia,
dialogi, zagadki, frazeologizmy,
klaswka.
Dwie funkcje jotowanych, wiczenia, sprawdzian.
piewanie hymnu Ukrainy, tekst na
pami, portrety twrcw.

Mapa, terminologia, tekst z liczebnikami wiczenia w czytaniu.

Korzystanie ze sownika ortoepicznego.


Mapa.

1
1
3

4
2

wiczenia, zapis tekstu na wskim


kawaku papieru.
Powstanie, odnalezienie i utracenie
zabytku, dyskusje naukowcw na
temat autentycznoci, kopia s. 15.

Praca ze sownikiem. Sownictwo.


Opis zwierzaka.
Teoria i praktyka. wiczenia.

65

66
Latopisy, latopiscy, spisy. Przekazy: o powstaniu Kijowa, o mierci
kniazia Oeha.
Pocztki Ksistwa Kijowskiego.
Przekaz o zemcie Olgi.
Uywanie apostrofu.

14.
15.
16.

Przypomnienie przekazw znanych


z SP.

Fragmenty Latopisu
.
wiczenia, reguy i praktyka, dyktando.
Peczenihy.
Portret wybranego kniazia/kniahini.

2
1

Powtrzenie z modszych klas.


Poowcy.

19.

Wodzimierz Wielki i Jarosaw


Mdry najwybitniejsi wadcy
Rusi Kijowskiej, elementy biografii. Opis portretu.
Rodzaje i gatunki literackie.
Walka z koczowniczymi plemionami knia Wodzimierz
Monomach.
Przekaz o jewszanie-zielu.

20.

Uywanie znaku mikkiego.

21.

Leksyka 3: Opis wygldu czowieka. Twarz, postawa. Wyposaenie szkolne i biurowe.


Opis przedmiotu.
Sowo o puku Igora jako najstarszy uznany zabytek pimiennictwa. Pacz Jarosawny fragment Sowa... Podmiot liryczny
w utworze rodzaje.
Zasady uywania duej litery
nazwy: narodowoci, instytucji, geograficzne.
Ksistwo Halicko-Woyskie.
Knia Danyo Halicki dziaalno, polityka.
Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z literatury i historii
Tatarzy kiedy i dzi.

Tekst oryginalny z Latopisu i poemat


M. Woronego -.
wiczenia, reguy i praktyka,
dyktando.
Praca ze sownikiem, tumaczenia,
dialogi, zagadki, krzywki, klaswka.

17.
18.

22.

23.

24.

25.
26.
27.

28.
29.
30.

31.

32.
33.

34.

CZASY DAWNE, LECZ NIE ZAPOMNIANE

13.

Omwienie lektury
I. Franki. Jak napisa dobre streszczenie? Rola narratora.
Jak pisa rozprawk. Teza, hipoteza, argument. Wybr cytatw.
Praca klasowa
Leksyka 4: Wyposaenie szkolne
i biurowe.
Opis przedmiotu.
Ziemie ukraiskie pod panowaniem Litwy i Rzeczypospolitej,
zaleno paszczyniana.
Unia Lubelska i Brzeska.
Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z fonetyki i ortografii
Twrczo ludowa, gatunki:
pieni historyczne, dumy. Pie
o..., Duma o Marusi Bogusawce
(lub inne).
Rzeczownik, odmiana.
Rzeczowniki nieodmienne wystpujce tylko w l.poj. lub l.mn.,
zbiorowe.
Uywajmy woacza!
Nie z rzeczownikiem.

Powstanie, odnalezienie, tre, forma


zabytku. rodki stylistyczne przypomnienie.
Trudnoci z rozpoznaniem.

Reguy, wiczenia, dyktando.

Powstanie, polityka wadcw,


upadek.

Sprawdzian, konkurs lub mapa


myli
Pochodzenie, ciekawe fakty. Zapytania do tekstu o Tatarach.
Spoeczna postawa Zachara Berkuta.
Patriotyzm, waleczno, powicenie, poczucie wsplnoty.
Trjdzielna budowa wypowiedzi.

1
6

2
2
4

Praca ze sownikiem, tumaczenia,


dialogi, zagadki, krzywki, klaswka.
Opracowanie tekstu historycznego
hierarchizacja informacji.

Sprawdzian lub/i dyktando

Charakterystyka terminu twrczo ludowa. Rodzaje. Teksty pieni,


dumy.

Odmiana rzeczownikw poszczeglnych deklinacji, grupy: twarda,


mikka i mieszana (kocwki),
sprawdzian.

35.

36.

37.

39.

40.

41.
42.

KOZACY CHLUBA UKRAINY

38.

43.

44.

45.
46.
47.

49.

50.
51.
52.

53.

WOLNO DAR BEZCENNY

48.

Powstanie kozactwa, struktura


wojska kozackiego. Znane postaci: D. Bajda-Wysznewecki, P. Konaszewicz-Sahajdaczny.
Ciekawe informacje o kozakach
referaty uczniowskie.

Starszyzna, klejnody atrybuty


wojska kozackiego, Zaporoe, porohy, kure.

Hetman Bohdan Chmielnicki.


Wojna z Polsk. Sojusz z Rosj.
Leksyka 5: Ubir: odzie, obuwie, nakrycia gowy, dodatki,
tkaniny, czci ubra (np. rkaw,
klamra). Moda. Czy ulega modzie? Wygld a charakter.
Omwienie lektury
Zirki Menzatiuk.

W formie wydruku z komputera


czcionka, odstpy, justowanie,
korekta.
Biografia hetmana. Sukcesy i poraki. Znaczenie.
Praca ze sownikiem, tumaczenia,
dialogi, zagadki, frazeologizmy,
klaswka.

Mowa zalena i niezalena.


Zamiana. Dialog. Jak napisa
opowiadanie?
Praca klasowa
Przymiotnik, odmiana przymiotnikw twardej i mikkiej
grupy.
Stopniowanie przymiotnikw.
Tworzenie przymiotnikw
odrzeczownikowych i oznaczajcych przynaleno.
Podstawowe wiadomoci z geografii Ukrainy: znane miejscowoci turystyczne.
Hetman Iwan Mazepa. Fragmenty powieci B. epkiego .
Charakterystyka hetmana.
Rola dedykacji.
Likwidacja pastwa kozackiego.

Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z literatury i historii


Czasownik. I i II koniugacja, czas
teraniejszy.
Czas przeszy, przyszy czasownikw.
Tryb rozkazujcy, przypuszczajcy.
Czasowniki zwrotne, przechodnie, nieprzechodnie.
Leksyka 6: Pomieszczenia
w domu, szkolne pomieszczenia,
wyposaenie, meble. Mj pokj.
Mj wymarzony dom.
Kolijiwszczyzna powstania
chopskie w XVIII w.
Powtrzenie i sprawdzenie
wiadomoci z gramatyki
Ewenement Hryhorija Skoworody. Filozofia stoicyzmu, gatunek
literacki bajka.
Bajki , .
Powtrzenie i sprawdzenie
znajomoci sownictwa z poznanych krgw tematycznych

2
5

Plan ramowy i szczegowy. Historyczne miejsca Ukrainy. Budowa


i funkcjonowanie Maszki (samochodu).
Piszemy opowiadanie z dialogiem.

Odmiana rzeczownikw poszczeglnych deklinacji, grupy: twarda,


mikka i mieszana (kocwki),
sprawdzian.

Opracowanie trasy wycieczki, projekt edukacyjny.

Polityka i dziaalno Mazepy. ycie


osobiste Motria. Sojusz ze Szwecj. Bitwa pod Potaw.
Piszemy dedykacje.
Wiadomoci historyczne wyonienie w tekcie elementw manipulacji.

1
2
2
6

Ortografia: -, -, odmiana,
klaswka.

Praca ze sownikiem, tumaczenia,


dialogi, zagadki, frazeologizmy,
klaswka, opis wntrza.

Literackie portrety przywdcw


Honta, Zalizniak.
Sprawdzenie praktycznych umiejtnoci z drugiego semestru.
Film o Skoworodzie, Ezop, bajka,
wiat go owi, ale nie pojma.

2
5

Sprawdzian z caego roku

67

68

55.

56.
57.

59.

NOWY CZAS

58.

60.

61.

62.

63.
64.

65.

66.

67.

68.

69.
70.

71.

NIEZASTPIENI

54.

Klasa II, 4 godziny tygodniowo


Powtrzenie i sprawdzenie
3
wiadomoci z klasy pierwszej:
literatura, historia, gramatyka
i leksyka.
Sowotwrstwo. Temat sowo5
twrczy i formant w wyrazach
pochodnych, funkcje formantw.
Sowa zoone i skrtowce.
Powtrzenie i sprawdzenie wia2
domoci z fonetyki i ortografii
Sytuacja Ukrainy na przeomie
1
XVIII/XIX w.
Leksyka 1: Cechy charakteru,
4
wady, zalety, emocje, przeycia,
samopoczucie. Jak radzi sobie
z negatywnymi emocjami.
Iwan Kotlarewski prekursor
2
nowej ukraiskiej literatury,
fragment Eneidy, gatunek burleski. Film animowany na podstawie Eneidy.
Pomnik Kotlarewskiego w Pota1
wie jako symbol odrodzenia.
Pojecie stylu jzykowego. Waciwoci stylw: potocznego,
artystycznego, naukowego, publicystycznego, urzdowego.
Leonid Hlibow, gatunek: bajka
(powtrzenie), , wiersz
, alegoria.
Przyswek. Rodzaje. Przyswki
zoone. Pisownia.
Podstawowe wiadomoci z geografii Ukrainy: regiony geograficzne i historyczne.
Biografia Markijana Szaszkiewicza, ,
, , .
Leksyka 2: Organy wewntrzne,
choroby, urazy, wizyta u lekarza,
pogotowie ratunkowe, pierwsza
pomoc.
Taras Szewczenko pisarz
i malarz, gatunek: ballada,
, gatunek: poemat,
, wiersze i piosenki na
sowa Szewczenki. Biografia.
Likwidacja zalenoci paszczynianej w Europie i na ziemiach ukraiskich.
Zaimek, rodzaje zaimkw. Zasady pisowni wiczenia.
Omwienie lektury
Iwana Neczuja-ewyckiego.
Jak napisa sprawozdanie z lektury.

Sprawdzian, test lub praca w grupach

Budowa sowa, rozbir sowa, wiczenia, pisownia sw zoonych


i skrtowcw, sprawdzian.
Sprawdzian lub/i dyktando
Wiadomoci historyczne. Polityka
rusyfi kacji i polonizacji.
Praca ze sownikiem. Opis stanu
wewntrznego.

Powody i warunki powstania Eneidy,


znaczenie dziea, Wergiliusz, mitologia rzymska.

Fotografie pomnika z odsonicia


w 1903 r.
Opis pomnika.
Rozpoznawanie stylu rnych wypowiedzi. Rozsypanka: nazwa stylu,
cechy stylu.

Symbole wierzby, wody, odzi. piewamy piosenk .

Stopniowanie przyswkw.

Mapa, terminologia.

piewamy piosenk, portret, muzeum Szaszkiewicza w Pidyssiu.

Praca ze sownikiem Sownictwo,


wiczenia dramowe, klaswka.

Reprodukcje prac malarskich i graficznych. Opis obrazu .


Ofort.
Wiersz na pami.

Wiadomoci historyczne streszczenie tekstu.

Pisownia. Zaimki w tekcie rozpoznanie. Klaswka.


Walka o wolno, niedola kobiet,
niedola uciekinierw, charakterystyka bohaterw.
Sprawozdanie z lektury.

72.

73.

75.

76.
77.

W KRGU DRAMATU

74.

Iwan Franko jako poeta rewolucyjny, liryk, prozaik, naukowiec,


fragment , wiersz
, ,
Schonschreiben.
Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z literatury i historii
Leksyka 3: W szpitalu, klinice,
operacja, rekonwalescencja.
Problemy etyczne: aborcja, eutanazja, sztuczne zapodnienie,
klonowanie.
Omwienie lektury
.

2
4

Praca ze sownikiem. Sownictwo,


dyskusja, klaswka.

Tematyka i problematyka utworu.


Charakterystyka porwnawcza Mykoy i Mychaja. Sd nad Ann.

Praca klasowa
Liczebniki gwne i porzdkowe,
proste i zoone. Odmiana. Data
i godzina.
Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z gramatyki.
Biografia esi Ukrainki, Credo
esi Ukrainki Contra spem
spero, .
Omwienie lektury dramatu
esi Ukrainki.

2
5

81.

Dramat jako gatunek. Dramat


a teatr.

82.

Leksyka 4: Zdrowy styl ycia.


Co jemy? Potrawy. W restauracji.
Przetwory.
Wasyl Stefanyk nowelista,
, , gatunek: nowela.
Przyimek, spjnik rodzaje
i funkcje.
Mychajo Kociubyski fragment powieci
.
Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z literatury i historii
Omwienie lektury Olha
Kobylaska
.
Praca klasowa
Partykua, wykrzyknik wiadome i celowe uywanie w wypowiedzi.
Powtrzenie i sprawdzenie
wiadomoci z gramatyki
Leksyka 5: Zakupy: w sklepie, na
bazarze. W banku, urzdzie.
Powtrzenie i sprawdzenie
znajomoci sownictwa z poznanych krgw tematycznych
Ukraiska muzyka dawna
i wspczesna. Gatunki muzyczne.

78.
79.

80.

83.

84.
85.

87.

88.
89.

90.
91.
92.

93.

NA PROGU XX WIEKU

86.

Tomiki wierszy ,
.
piewamy piosenk, symbole: kalina,
db.

wiczenia w czytaniu i pisaniu liczebnikw. Klaswka.

Samodzielne czci mowy

Impresjonizm, opis obrazu Impresja


wschd soca.
Suchanie nagrania.
ycie w zgodzie z natur. Zauroczenie, mio, zdrada, nadzieja. Film
.
Elementy dramatu: akt, scena, tekst
gwny, tekst poboczny, monolog,
dialog.
Praca ze sownikiem. Sownictwo,
wiczenia dramowe, klaswka.

Nowela psychologiczna.
Opis przey, problem emigracji.

Pisownia, wymiana -, -.

rodki stylistyczne. Poetyka prozy


Kociubiskiego.

2
6

2
1

2
4
4

Mio, wierno, zdrada, kara. Charakterystyka porwnawcza Tetiany


i Nastii. Cyganie, Bukowina.
Partykua modyfi kowanie znaczenia, wykrzyknik wyraanie
emocji.
Subowe czci mowy.
Praca ze sownikiem. Sownictwo,
dyskusja, klaswka.
Sprawdzian z caego roku. Przypomnienie materiau z klasy I.
Suchanie nagra. Informacje o ulubionych wykonawcach wykonane
przez uczniw w formie plakatw,
gazetek.

69

70

95.
96.
97.

99.

PRZEBUDZENIE

98.

100.

101.

102.
103.

104.

105.

106.

107.

108.

109.

ODRODZENIE I TERROR

94.

Klasa III, 5 godzin tygodniowo


Powtrzenie i sprawdzenie
5
wiadomoci z klasy pierwszej
i drugiej: literatura, historia,
gramatyka i leksyka
Powtrzenie i sprawdzenie
2
wiadomoci z ortografii
Sytuacja Ukrainy na pocztku
1
XX w.
Imiesowy. Zamiana form cza4
sownika na imiesowy.
Przeksztacanie strony czynnej
na biern.
4
Ukraiscy Strzelcy Siczowi
i Strzelcy Siczowi w I wojnie
wiatowej. Utworzenie UNR
i ZUNR, Petlura, Skoropadski,
Petruszewycz.
Poraka walk narodowowyzwoleczych.
4
Leksyka 1: Nazwy zawodw.
Wywiad z przedstawicielem
wybranego zawodu. Wybr
zawodu czym si kierowa?
Tekst wywiadu z takswkarzem
(z Internetu). Gatunek-wywiad.
Oeksandr Oe, elementy bio4
grafii, twrczo, wiersz i tomik
,
cykl . Alegoria.
5
Leksyka, leksykologia. Sowa
jednoznaczne i wieloznaczne.
Dialektyzmy i archaizmy. Zapoyczenia, naukowe terminy,
neologizmy, Antonimy, synonimy, paronimy, homonimy.
Odrodzenie Polityka ukraini2
zacji w latach 20-tych.
Eufemizmy i wulgaryzmy. Hu2
morystyczny tekst publicystyczny .
Walerian Pidmohylnyj ele2
menty biografii. Opowiadanie
.
Leksyka 2: Terminologia urz4
dowa, podanie, list motywacyjny,
CV.
Frazeologia, rodzaje frazeologi4
zmw, budowa frazeologizmw.
Synonimika, antonimia, wieloznaczno frazeologizmw.
Rozstrzelane Odrodzenie
2
lata 30-te, terror wadz radzieckich.
Liryka Rozstrzelanego Od2
rodzenia przedstawiciele,
wiersze.
Mykola Chwylowyj ele4
menty biografii. Opowiadanie
. .

Sprawdzian, test lub praca w grupach

Sprawdzian lub/i dyktando


Rozbudzenie wiadomoci narodowej.
Przypomnienie o czasowniku z klasy I. wiczenia.

Wiadomoci historyczne. Data


22 stycznia Dzie Niepodlegoci
i Jednoci. piewamy strzeleck
piosenk.

Charakterystyka wybranego zawodu


portfolio lub prezentacja Power
Point.

Gd 1922 r. wiadomoci historyczne. Interpretacja wierszy z cyklu


w grupach.
Teoria. Przykady. wiczenia w rozpoznawaniu, klaswka.

Polityka bata i marchewki.


Negatywne konsekwencje uywania
wulgaryzmw mapa myli, burza
mzgw.
Egzystencjalizm W. Pidmohylnego.

Praca ze sownikiem. Styl urzdowy,


piszemy pisma na komputerze.
Klisze, przysowia... Wybrane przysowia na pami.

awrinenko twrca terminu Rozstrzelane Odrodzenie.


Tragizm biografii. Interpretacja
wierszy.
Ciche czytanie utworu. System i jednostka.

110.

111.

113.
114.

115.

ODRODZENIE I TERROR

112.

116.
117.

118.
119.

120.

121.

124.

125.
126.
127.
128.

129.
130.

WALECZNI

122.
123.

Zdanie pojedyncze. Podmiot


i orzeczenie. Pauza midzy grup
podmiotu i orzeczenia.
Wielki Gd 1933. Suchanie
utworu muzycznego do
melodii M. Skoryka.
Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z literatury i historii
Czci zdania: przydawka, okolicznik, dopenienie.
Leksyka 3: Wirtualna rzeczywisto. Niebezpieczestwo w sieci.
Internet i inne rodki masowego
przekazu rdem informacji
o wiecie. Gry komputerowe
korzy czy szkoda?
Okres midzywojenny. Powstanie i dziaalno UWO, OUN.
Rwnowanik zdania. Szyk
i intonacja zdania.
Bohdan-Ihor Antonycz, biografia
i twrczo, wiersze.

Teoria i praktyka.

Hierarchizacja informacji w tekcie


o Wielkim Godzie.

2
3
5

2
2
3

Powtrzenie i sprawdzenie
wiadomoci z gramatyki
II wojna wiatowa. OUN-UPA
powstanie, rola, dziaalno.
Posta S. Bandery.
Omwienie lektury Maria
Matios, .

Wypowied na temat lektury


plan wypowiedzi. Opis uczu,
ktre budzi utwr.
Praca klasowa
Pawo Tyczyna
.
Leksyka 4: Biznes, ekonomika,
polityka.
Polityka w Ukrainie.
Humor Ostapa Wyszni
.
Gatunek reporta waciwoci. Jak napisa reporta?
Woodymyr Sosiura
lub inny wiersz.
Jednorodne czci zdania, wstawione sowa i wypowiedzenia
interpunkcja.
Szistdesiatnyky jako zjawisko
literackie.
Wasyl Stus ycie i twrczo
poety, wiersze.

Logiczny rozbir zdania wiczenia.


Praca ze sownikiem. Sownictwo,
Piszemy maila.

Niespenione oczekiwania. Program


OUN.
Teoria i praktyka.
Interpretacja wierszy. Fragmenty
prozy Jurija Andruchowycza o Antonyczu.

Fakty i mity. Obalanie mitw.


Wolno za wszelk cen.

Wojenna i powojenna rzeczywisto.


Tragizm bohaterki. Samotno.
Inno. Cierpienie.
Wypowied na podstawie wasnego
planu.

2
2
4

3
2

Symbolizm, klarnetyzm.
Praca ze sownikiem. Sownictwo.
Polityka w Ukrainie. Portret polityka.
Ironia, negacja, prowokacja.

Piszemy reporta wydruk z komputera.


Wiersz na pami.

Teoria i praktyka.

Lata 50-te i 60-te w Radzieckiej


Ukrainie.
Tragizm biografii. Zdjcia. Niezomno, powicenie.

71

72
132.

133.

134.

135.

136.
137.
138.
139.

140.
141.
142.
143.
144.
145.

146.

TU I TERAZ UKRAINY

131.

Leksyka 5: Podre. rodki


transportu.
Woodymyr Iwasiuk, elementy
biografii, twrczo, rola w propagowaniu piewu.
Wypowiedzenia wsprzdnie
i podrzdnie zoone. Rodzaje
zda podrzdnie zoonych.
Lina Kostenko poezja.
L. Kostenko ...
fragmenty powieci
.
Podstawowe wiadomoci z geografii Ukrainy: Ukraina na
mapie wiata, szeroko, dugo
geograficzna, skala.
Omwienie lektury gatunek
fantasy.
Praca klasowa
Twrcy w Polsce Ostap apski. Wiersze.
Leksyka 6: Sport i hobby. Znani
ukraiscy sportowcy biografie.
Twrcy w regionie Mila uczak. Wiersze.
Odzyskanie niepodlegoci
24.08.1991.
Powtrzenie i sprawdzenie wiadomoci z literatury i historii
Interpunkcja zda zoonych.
Powtrzenie i sprawdzenie
wiadomoci z gramatyki
Dzie dzisiejszy w Ukrainie.
Kultura, muzyka, nauka, przemysowo, wynalazki itd.
Powtrzenie i sprawdzenie
znajomoci sownictwa z poznanych krgw tematycznych

Praca ze sownikiem.

piewamy piosenk.

Przeksztacanie zdania pojedynczego


na podrzdne.

Interpretacja wierszy. Problemy


wspczesnego Ukraica na podstawie powieci.

Podawanie wsprzdnych rnych


miejsc.

Prba napisania opowiadania fantasy.

2
2
5

3
2

Wywiad z poet.
Praca ze sownikiem. Prezentacje
przygotowane przez uczniw na
podstawie rnych rde.
Zaproszenie poetki na lekcj.
24 sierpnia Dzie Niepodlegoci
Ukrainy.

2
2
2

Teoria i praktyka. wiczenia.

Informacje przygotowane przez


uczniw na podstawie rnych
rde.
Sprawdzian z caego roku. Przypomnienie materiau z klasy I i II.

. ,
,




, .
, , ,

.

, ,
, (. ).

, :
)


( ); )
, ; )

.



, , ,
, , -

, , ,
.;
;

, , , .

,
, ,
.
.
, : ,
, ,
,
, ,
, ,
, ,
,
.
.
,
-
.
,
, , .

73

74

- ,

() ,
,
. ,
, . . :

,
. , , ,
[7, c. 321].
- , , ,
.
, nemo orator nisi vir
bonus
, .
. : ...
.
, , ,
[7, c. 322].
(, ,
, ),
- ,
. ,
, . ,
.
,
. ,
[7, c. 322]. ...
,
, , , .... ,
,
[7, c. 330].
, , ,
. -
. ,


.
, 50-
. ( -

), .

.
,
[9, c. 41].

. , .
: ,
[ ..] ...,
, ,
. , ,
,
,
. ,
,
, .

, ,
,
... [4, c. 251].

? ? ?
? -
- ?
?
,
-
( )
.

.

, , ,
, .
,
, , . [3, . 204].
:
,
, ,
(
,
, ,
, ,
,
); , ,

( ,
, , , );
, ; [8, . 447448].

.
, , , ,
, ,
, ...
, ,
...
,
... ...,
, , ,
. [5, . 449].
,
: )
; ) ; )

.
,

,
.

(?); ;
( ,
). :
,
, , , ,

. ,
, ,
...
, ,
,
, ,
...


.
,
. -

,

...
,
, ...
,
... [6, . 5659].
,
, - (, ),

, : ) , ) ; ) .
, . ,
,
.
,

,
, [7, .321].
. ,
,
.
,
: , ,
, . :
, ,
,
, ,
, .

, , ,
.
, ,
,

,
, ... , ,

, ,
. ,
.

, ,

75

76

... [2, . 1415].



, , .
, , -
,
,
, ,
[1, . 179].
. ,

... - , ,
,
. :
... ,
, , , , ,
, .
, ,
,...
, , .
,
. ,
!
,
[7, . 330].
, . , -,

. -,
:
-;
, ;
,
;
- ; .

1. ., : . . [
, , ], . , . ,
1997, 302 .
2. .,
[:] ., 5 ., . 5: ,
1977, . 1415.
3. .,
[:] ., 5 ., . 5:
, 1977, . 204.
4. ., [:] ., 5 ., . 5: ,
1977, . 251252.
5. .,
[:] ., 5 .,
. 4, 1977, . 449.
6. .,
[:] .,
5 ., . 5: , 1977, . 5659.
7. .,
[:] .,
5 ., . 5: , 1977, . 321330.
8. ., [:] ., 5 ., . 5: ,
1977, . 447448.
9. ., ,
1969, 5, . 41.

Tomasz Wicherkiewicz

adiunkt w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza


w Poznaniu, kierownik Pracowni Polityki
Jzykowej i Bada nad Mniejszociami

Pozna, grudzie 2011 luty 2012

OPINIA

nt. Raportu Komitetu Ekspertw Rady Europy


ds. Europejskiej karty jzykw regionalnych lub mniejszociowych
z pocztkowego cyklu monitorowania realizacji postanowie Karty w Polsce
oraz zalece Komitetu Ekspertw w sprawie stosowania Karty przez Polsk
z 7 grudnia 2011 r.

Dnia 7 grudnia 2011 Komitet Ekspertw (zwany


dalej Komitetem) Rady Europy ds. Europejskiej
karty jzykw regionalnych lub mniejszociowych
(zwanej dalej Kart) opublikowa w 3 wersjach
jzykowych (angielskiej, francuskiej i polskiej) na
portalu http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/default_en.asp#Poland
Raport Komitetu z realizacji postanowie Karty w Polsce oraz Zalecenie Komitetu Ministrw
w sprawie realizacji postanowie Karty przez
Polsk, do ktrych zacznik stanowi rwnie
Uwagi wadz polskich do Raportu Komitetu (z dn.
5 maja 2011 r.).
Ponisz opini pozwalam sobie wyrazi
w nawizaniu do mojej opinii z maja 2011 r.
nt 1. Raportu dla Sekretarza Generalnego Rady
Europy z realizacji przez Rzeczpospolit Polsk
postanowie Karty i z pozycji obserwatora, eksperta i konsultanta procesu przygotowywania,
upowszechniania i wdraania oraz monitorowania Karty przez Rad Europy w trakcie procesw
przygotowawczych i ratyfikacyjnych w kilkunastu
pastwach czonkowskich.
Przedmiotowy Raport Komitetu potwierdzi
literalnie wszystkie zastrzeenia i uwagi krytyczne
wymienione w mojej opinii, a niestety nawet krytyczniej jeszcze odnis si do zakresu spenienia
przez Polsk znakomitej czci zobowiza wynikajcych z ratyfikacji Karty.
Wyjtkowej uwagi wadz polskich, spoeczestwa polskiego oraz przedmiotowych spoecznoci
posugujcych si wszystkimi jzykami regionalnymi/mniejszociowymi (dalej: JRM) wymaga
powinien fakt, i z tak negatywn ocen Komitetu

nie spotkao si do tej pory adne Pastwo-strona


Karty. Niej przedstawione zestawienie procentowe zobowiza spenionych w opinii Komitetu
w odniesieniu do poszczeglnych JRM pokazuje,
i za spenione (cakowicie lub czciowo) Komitet
uzna mniej ni jedn czwart punktw (jedynym
wyjtkiem o nieco wyszym wskaniku jest jzyk
litewski).
wiadczy to dobitnie o koniecznoci zmiany
postrzegania wymiaru Karty w Polsce (gwnie
przez jej wadze i administracj) jako instrumentu
wspierajcego jzykow i kulturow rnorodno,
poprzez dziaania majce zastpi dotychczasowe
ograniczone nastawienie antydyskryminacyjne
dziaaniami promujcymi jzyki, inspirujcymi
i o charakterze dobrowolnych ze strony (organw)
Pastwa inicjatyw zmierzajcych do dyskryminacji pozytywnej uywanych na jego terytorium
jzykw autochtonicznych.
Zmiany wymaga rwnie podejcie do procesu
wdraania Karty i jej filozofii, ale tu wadze polskie same uniemoliwiy sobie dynamik i elastyczno poprzez niemal cakowite skopiowanie
postanowie Ustawy o mniejszociach narodowych
i etnicznych oraz o jzyku regionalnym. Skuteczno instrumentw Karty zmniejszono poprzez
przyznanie wszystkim jzykom takich samych
postanowie, pomimo i jej instrumentarium
pozwala na przyjcie zobowiza bardziej oglnych dla wszystkich jzykw mniejszociowych
lub regionalnych (w czci II) oraz rozwiza
szczegowych i dalej idcych dla jzykw o lepszej

77

78

pozycji socjo- i ekolingwistycznej, dla ktrych


dziaania wspierajce Pastwa mogyby pozwoli
na wzmocnienie i rozszerzenie dziedzin uywania.
Tak statyczne i niezrnicowane przyjcie Karty
tak jak przewidywaem w poprzedniej swojej
opinii spotkao si z nader krytycznym stanowiskiem Komitetu Ekspertw.
Raport Komitetu potwierdza zatem moje spostrzeenia wyraone uprzednio, i Karta ratyfikowana w Polsce nie wniosa innych wartoci ni
te wprowadzone Ustaw o mniejszociach narodowych i etnicznych oraz o jzyku regionalnym. Karta
nie przyczynia si jak na razie do pogbienia
procesw wspierania pozycji JRM zapocztkowanych Ustaw, cho w zamierzeniu jej autorw
i Rady Europy sta si winna bya katalizatorem
nowatorskich, dynamicznych przemian, czynicych z Pastw-stron patronw wielojzycznoci
i aktywnych protektorw zagroonych jzykw
mniejszociowych i regionalnych.
W kilkudziesiciu odnonych akapitach Raport
Komitetu wskazuje jednoznacznie na niekompetencje wadz i administracji przy formuowaniu
swojego Raportu dla Sekretarza Generalnego Rady
Europy z wypeniania przez Polsk zobowiza
ratyfikacyjnych Karty. Wskazuje to wyranie na
konieczno szerszych konsultacji przy formuowaniu takich raportw w przeszoci i przyszoci,
korzystanie z ekspertw w sporzdzaniu takich
raportw dowiadczonych, a nie przypadkowych
specjalistw asygnowanych ad hoc przez rzdowe
agendy, a take na wiksz gotowo wsplnego
ustalania priorytetw mniejszociowej polityki
jzykowej w Polsce pomidzy zainteresowanymi
spoecznociami a odpowiednimi wadzami.
Cz II Karty:
W mojej opinii, najwaniejszym z punktu
widzenia zarwno moliwoci ksztatowania,
jak i celowoci i sensownoci strategii polskiej
polityki jzykowej i mniejszociowej jest wezwanie Komitetu do wadz polskich o wspieranie
w spoeczestwie polskim wiedzy i tolerancji
wobec JRM, a take kultur (sic!), ktre jzyki te
reprezentuj.
Postulat ten o charakterze zdecydowanie
imperatywnym kategorycznie wskazuje na brak
(a zatem na konieczno powstania i wprowadzenia w ycie) jakiegokolwiek programu na szersz
skal propagujcego w spoeczestwie polskim
idee wielokulturowoci, zalety wielojzycznoci
oraz znajomo kultur i jzykw autochtonicznych
mniejszoci. Wskazuje na to i pniej wtrcone
zalecenie: konieczna jest wiksza wiedza na

temat zalet nauki jzykw RM, a take korzyci


pyncych z wielojzycznoci.
Oprcz konkretnych dziaa na rzecz poszczeglnych jzykw RM, ten konkretny wymg wydaje si mie charakter najbardziej pilny spord
zalece Komitetu.
Cz III Karty:
Spord 38 zobowiza z czci II Karty, w opinii Komitetu Ekspertw jedno zostao dobrane
sprzecznie z jej metodologi a mianowicie w artykule 11, ustp 1 pkt. A Polska wybraa jednoczenie podpunkty ii oraz iii, ktre w zamyle autorw
Karty stanowi rozwizania alternatywne. Komitet
Ekspertw nie bra zatem pod uwag wypenienia
zobowiza wg podpunktu a.iii, z wyjtkiem
jzykw armeskiego, czeskiego, karaimskiego,
romskiego, rosyjskiego, sowackiego, tatarskiego
i jidysz, dla ktrych zdecydowa si na metodologiczny wyjtek (uwzgldnienie punktu a.iii),
aby w ogle podsumowa zobowizania Polski
w zakresie misji publicznej penionej przez radio
i telewizj w i na rzecz tych jzykw mniejszociowych (przy czym podsumowanie to wypado
pozytywnie na korzy wycznie jzykw rosyjskiego i romskiego, a i to jedynie w odniesieniu do
telewizji ale radia ju nie).
Biorc zatem pod uwag owe 38 zobowiza
Karty wymienionych w zoonym przez Polsk
Dokumencie ratyfikacyjnym, ktre wbrew duchowi,
metodzie i tradycji Karty przyjte zostay bezrefleksyjnie i bez naleytych ekspertyz w rwnym
zestawie i wymiarze dla wszystkich jzykw
mniejszociowych lub regionalnych w Polsce, oraz
zestawiajc orzeczenia Komitetu Ekspertw mona
je podsumowa nastpujco:

jzyk
litewski
ukraiski
biaoruski
niemiecki
kaszubski1
rosyjski
emkowski
czeski
sowacki
ormiaski
romski
karaimski
jidysz
tatarski
rednio

zobowizania
spenione
9
8
8
6
5
6
4
4
4
4
3
2
1
1

zobowizania spenione
czciowo zobowizania
spenione
procentowo
3
3
2
3
3
1
2
1
1

1
1
1
1

28%
25%
24%
21%
17%
17%
13,5%
12%
12%
10,5%
9%
7%
5%
5%
15, 5 %

Wskaza i uwypukli naley wielokrotnie wyartykuowane i podkrelane w Raporcie otwarte


i bezporednie zobowizania administracji rzdowej Polski wyraone Komitetowi Ekspertw
w odniesieniu do:
utworzenia instytucji odpowiedzialnych
za promowanie kultury kadej z mniejszoci
(Instytutw Mniejszoci Narodowych i Etnicznych
oraz Jzyka Regionalnego) pkty 115, 201, 286,
367, 452, 535, 628.
promocji polskiego dziedzictwa kulturowego
w ramach projektu Kultura+, ktry ma swoje
odzwierciedlenie w jzykach regionalnych lub
mniejszociowych oraz udostpnienie tego dziedzictwa szerszym krgom spoecznym pkty 116,
202, 287, 369, 453, 536, 629.
Raz jeszcze podkreli naley, i najwikszy
bd w polskiej praktyce dotyczcej Karty co
szczeglnie rzuca si przy lekturze opinii Komitetu Ekspertw i jego interpretacji stanowi brak
zrnicowania poziomu zastosowania postanowie Karty do rnych/poszczeglnych JRM, co
spowodowane zostao niewtpliwie nieumiejtn
interpretacj i niechlujnym przygotowaniem legislacyjnym ratyfi kacji Karty.
W kontekcie ustrzeenia przed podobnymi
bdami w przyszoci, zwrci trzeba jeszcze raz
uwag na niedbao i nierzeczowo przy sporzdzaniu samego przedmiotowego Raportu dla
Komitetu Ekspertw, na co wskazuje wielokro
podkrelana niemono wyraenia przez w
Komitet opinii co do przestrzegania przedmiotowych zobowiza. Tak jest m.in. w przypadku
wikszoci zobowiza dotyczcych Art. 12 Karty
Dziaalno kulturalna i jej baza materialna (cyt.
ze wzgldu na brak konkretnych informacji...,
Komitet bdzie potrzebowa wicej informacji...,
Komitet nie otrzyma adnych informacji...).
W przyszoci, usprawnieniu tego etapu procesu
wdraania i egzekwowania postanowie Karty
suy mog dowiadczenia/praktyki z innych
krajw, jak np.:
przed przyjazdem Komitetu Ekspertw administracja rzdowa (np. w Chorwacji) przygotowuje
i rozsya kwestionariusz majcy uatwi i usystematyzowa opinie poszczeglnych JRM na temat
wypeniania postanowie Karty co usprawnia
pniejsz wspprac trjstronn midzy administracj, mniejszociami a Komitetem.
administracje rzdowe przedstawiaj Komitetowi Ekspertw (szczegowe) strategie rozwoju
(wsparcia dla) poszczeglnych JRM, jak i zaoenia
polityki jzykowej pastw w stosunku do JRM

czego w przypadku Polski, zwaszcza w tym


drugim wymiarze, zauwaalnie brak.
W trakcie najbliszego okresu (3 lat) naley
przede wszystkim skupi si na wsplnym
dziaaniu mniejszoci (poprzez ich organizacje
pozarzdowe i reprezentacje m.in. w Komisji
Wsplnej Rzdu i Mniejszoci), wadz/administracji (centralnej i lokalnej) oraz ekspertw na
dopenieniu zobowiza okrelonych przez Polsk
w dokumencie ratyfi kacyjnym i wymienionych
przez Komitet Ekspertw w zaleceniach szczegowych, a zwaszcza w Zaleceniu kocowym
RecChL (2011) 4.
Ze wzgldu na sugerowane zmiany konieczne do
wypenienia zalece Komitetu, w tym niezbdne
zmiany legislacyjne, konieczne wydaje si wczenie do prac takiej grupy/zespou przedstawicieli Sejmowej Komisji Mniejszoci Narodowych
i Etnicznych, czy Ministerstw: Administracji
i Cyfryzacji, Edukacji Narodowej czy Kultury
i Dziedzictwa Narodowego, oraz ekspertw w dziedzinie ustawodawstwa i prawa mniejszociowego,
polityki jzykowej, legilingwistyki, oraz studiw
nad mniejszociami w ogle.
Zmiany w polskim systemie prawnym i faktycznej polityce mniejszociowej/jzykowej sugerowane
przez Komitet Ekspertw w omawianym raporcie
dotycz w zasadzie nastpujcych kwestii:
uzgodnienia i wprowadzenia w ycie strategii
upowszechniania i promowania wieloetnicznoci
i multikulturowoci w spoeczestwie polskim,
zwaszcza poprzez media i system owiaty;
obnienia 20-procentowego progu umoliwiajcego ustanowienie oraz rozszerzenie
uprawnie wynikajcych z obecnoci i stosowania jzykw RM jako jzykw pomocniczych
na obszarach zamieszkaych przez terytorialne
spoecznoci JRM;
ustalenia moliwoci, ram legislacyjnych i strategii (oglnej i szczegowych) wprowadzania przez
wadze administracyjne i owiatowe rozwinitych,
nowoczesnych i rzeczywicie umoliwiajcych ich
rozwj form i metod nauczania nie tylko JRM ale
i w JRM na wszystkich stopniach edukacyjnych,
przynajmniej w stosunku do jzykw biaoruskiego, kaszubskiego, litewskiego, emkowskiego,
niemieckiego i ukraiskiego;
ustalenia moliwoci, ram legislacyjnych
i strategii (oglnej i szczegowych) wprowadzania przez wadze administracyjne i owiatowe
rozwinitych, nowoczesnych i rzeczywicie

79

80

umoliwiajcych ich rozwj form i metod nauczania na wszystkich stopniach edukacyjnych,


w stosunku do wszystkich pozostaych JRM
w Polsce;
uruchomienia mechanizmw regularnego
dostarczania podrcznikw do nauczania JRM
i w JRM, oraz regularnej bazy szkoleniowej dla
nauczycieli tych jzykw oraz przedmiotw nauczanych w tych jzykach;
przygotowania i uruchomienia kampanii
promujcej nauczanie JRM i w JRM;
przygotowania i uruchomienia kompleksowego programu dziaa na rzecz poprawy oferty
programowej JRM w mass-mediach, zwaszcza
w (publicznych) radiu i telewizji;
kompleksowego podejcia do zagadnie utrzymania, promocji, wspierania i rozwoju wszystkich
kultur reprezentowanych przez JRM w Polsce.

Jeli takie dziaania nie zostan podjte w perspektywie wsplnie wypracowanych uzgodnie
strategicznych na owe najblisze 3, 6 i wicej lat, to nie
tylko grozi to ustawicznym krytykowaniem Polski,
jako kraju, ktry w najwszym zakresie wypenia
(a waciwie w wikszoci nie wypenia) przyjte wybrane przez siebie zobowizania Karty, ktra przez to
staaby si dokumentem w istocie martwym, ale co
jeszcze gorsza grozi to w do rychej przyszoci
procesem rozkadu samej zasadnoci dziaania mechanizmu instrumentarium Karty w perspektywie
oglnoeuropejskiej, gdyby Polska stanowi miaa
negatywny przykad takiego martwego podejcia
do nie tylko litery, postanowie i zalece Karty, ale
przede wszystkim do jej ducha i filozofii...

PRZYPISY
1

Pod tymi wzgldami zalecenia Komitetu Ekspertw wydaj si doskona i gotow matryc
dla ustalenia planu i strategii dziaa na najblisze
3, 6 i wicej lat (uwzgldniajc okresowe raporty
ewaluacyjne dot. wypeniania postanowie ratyfikacyjnych Karty).

Komitet Ekspertw zwrci uwag, i w przypadku


kaszubskiego Polska bez uzasadnienia przyja
zobowizania dotyczce wymiany transgranicznej,
ktre w przypadku spoecznoci posugujcej si
tym jzykiem nie maj adekwatnego zastosowania.
Rwnie uwagi (dla) Komitetu dotyczce kaszubskiej
telewizji satelitarnej CSBTV (punkt 266 raportu) s
ju nieaktualne.

. ,

:
!




. ,

.

12 2009 .


2003 .
,
. ,

EBLUL [. European Bureau for Lesser-Used
Languages,
.]
.
,
.
,
(
),
:
, .

?

, .

,
(, ,
, ).
. , , :

.

(
,
),
PolBLUL (. , 2004
EBLUL),


(,
).
,

.
. , ,


. , 1947 .
,
. ,
() -

81

82

.

2002 .
,
() . ,

.
:
;

;

;
;

;

,
;
,
.


, .

, , .
. .
,
,
.
:
(!);
,
, ,
.

, ,
( )
. : -


, . :
!
,
.

,
! ( )
,
( 8.1.a.ii) . ,


.
.

,


. ,
,
, :
. ,
.
, ,

,
.

, (
) .
(
)


(14 7 ).

14 . ,

.

[
.].

,
,

.

,
()
2008 . 614 .
,
.


, !
. , ()
, -

.
, ,
, , ,
. . ,
,


.
(),

.
, .
,

.
,
.

10



,

(
).


20-

, . , : ,
,
.


, ,
. ,
- . , ,
-,
,
.

11 -
, ,
, :
.
,
.



,
-
.


.

12



,

.
:
,

.

13

:
-

83

84


. ;

.
,
;
, .
;

. .

,

. ,

:
,
!
,
. ,
.
, , .
: ,
. .
.

:
www.coe.int/t/dg4/education/minlang/Report/
EvaluationReports/PolandECRML1_pl.pdf
: 6,
5 2012

85
Ministerstwo
Edukacji Narodowej
Informacja na temat owiaty
mniejszoci narodowych
i etnicznych w Polsce

Warszawa, wrzesie 2012 r.


Spis treci:
1. Informacja oglna
1.1. Podstawa prawna podejmowania przez
szkoy dziaa sucych podtrzymywaniu
poczucia tosamoci uczniw nalecych do
mniejszoci narodowych i etnicznych
1.2. Przepisy wykonawcze dotyczce organizowania zaj sucych podtrzymywaniu poczucia tosamoci jzykowej i kulturowej
1.3. Zakres korzystania przez poszczeglne
mniejszoci z prawa do zachowania i rozwoju wasnego jzyka
2. Informacje szczegowe dotyczce organizowania i funkcjonowania szk podejmujcych zadanie
podtrzymywania poczucia tosamoci narodowej,
etnicznej i jzykowej mniejszoci
2.1. Sposoby organizowania nauki jzyka mniejszoci narodowej, mniejszoci etnicznej
i jzyka regionalnego
2.2. Sie szk z nauk jzyka mniejszoci i jzyka regionalnego
2.3. Podstawa programowa jzyka mniejszoci
i jzyka regionalnego
2.4. Programy nauczania i podrczniki szkolne
2.5. Status przedmiotu jzyk mniejszoci, jzyk
regionalny oraz pozostaych przedmiotw
sucych podtrzymywaniu poczucia tosamoci kulturowej uczniw wraz z wymiarem
godzin nauczania
2.6. Egzaminy maturalne z jzyka mniejszoci
oraz sprawdzian po szkole podstawowej
i egzamin gimnazjalny

2.7. Wymagane kwalifi kacje nauczycieli i doradztwo metodyczne


2.8. Finansowanie dziaalnoci biecej szk
oraz inne formy finansowania na rzecz
mniejszoci narodowych i etnicznych
2.9. Strategie rozwoju owiaty mniejszoci
narodowych
1. Informacja oglna
1.1. Podstawa prawna podejmowania przez szkoy dziaa sucych podtrzymywaniu poczucia
tosamoci uczniw nalecych do mniejszoci
narodowych i etnicznych.
Prawo osb nalecych do mniejszoci narodowych i etnicznych do zachowania i rozwoju wasnego jzyka oraz zachowania obyczajw i tradycji jest
zagwarantowane przepisami art. 35 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej.
Warunki i sposb realizacji prawa do organizowania w systemie owiaty nauki jzyka lub
w jzyku mniejszoci oraz do organizowania nauki
wasnej historii i kultury s okrelone przepisami
art. 13 ustawy z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie
owiaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z pn.
zm.) w brzmieniu:
Art. 13. 1 Szkoa i placwka publiczna umoliwia uczniom podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej, etnicznej, jzykowej i religijnej,
a w szczeglnoci nauk jzyka oraz wasnej
historii i kultury.
2. Na wniosek rodzicw nauka, o ktrej mowa
w ust. 1, moe by prowadzona:
1) w osobnych grupach, oddziaach lub szkoach;

86

2) w grupach, oddziaach lub szkoach z dodatkow nauk jzyka oraz wasnej historii i kultury;
3) w midzyszkolnych zespoach nauczania.
3. Minister waciwy do spraw owiaty i wychowania okreli, w drodze rozporzdzenia, warunki
i sposb wykonywania przez szkoy i placwki zada,
o ktrych mowa w ust. 1 i 2, w szczeglnoci minimaln liczb uczniw, dla ktrych organizuje si poszczeglne formy nauczania wymienione w ust. 2.
4. W pracy dydaktyczno-wychowawczej szkoy
publiczne zapewniaj podtrzymywanie kultury
i tradycji regionalnej.
5. Podrczniki szkolne i ksiki pomocnicze do
ksztacenia uczniw w zakresie niezbdnym do
podtrzymywania poczucia tosamoci narodowej,
etnicznej i jzykowej mog by dofinansowywane
z budetu pastwa z czci, ktrej dysponentem jest
minister waciwy do spraw owiaty i wychowania.
6. Minister waciwy do spraw owiaty i wychowania podejmie dziaania w celu zapewnienia
moliwoci ksztacenia nauczycieli oraz dostpu
do podrcznikw na potrzeby szk i placwek
publicznych, o ktrych mowa w ust. 1.
7. Minister waciwy do spraw owiaty i wychowania podejmie dziaania w celu popularyzacji wiedzy
o historii, kulturze, jzyku i tradycjach religijnych
mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem regionalnym.
Szkoa organizuje zajcia suce podtrzymywaniu poczucia tosamoci narodowej, etnicznej
jzykowej i kulturowej uczniw na wniosek rodzicw, nawizujc do obowizujcej w polskim
systemie owiaty zasady wspomagania przez szko
wychowawczej roli rodziny.
1.2. Przepisy wykonawcze dotyczce organizowania zaj sucych podtrzymywaniu poczucia
tosamoci jzykowej i kulturowej mniejszoci.
Szczegowe przepisy dotyczce organizowania
nauczania jzyka lub w jzyku mniejszoci i jzyku
regionalnym oraz dodatkowych przedmiotw
sucych podtrzymywaniu tosamoci kulturowej
zawiera rozporzdzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 listopada 2007 r. w sprawie warunkw i sposobu wykonywania przez przedszkola,
szkoy i placwki publiczne zada umoliwiajcych
podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej,
etnicznej i jzykowej uczniw nalecych do mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci
posugujcej si jzykiem regionalnym (Dz.U.
Nr 214, poz. 1579, z pn. zm.).
Z dniem 1 wrzenia br. przywoane wyej rozporzdzenie obowizuje w znowelizowanej formie.
Zmiany obejmuj:

wprowadzenie nowej defi nicji szkoy prowadzcej nauczanie w dwch jzykach (w jzyku
polskim i jzyku mniejszoci),
wprowadzenie wymiaru godzin nauczania
jzyka oraz wasnej historii i kultury,
okrelenie statusu przedmiotw sucych
podtrzymywaniu tosamoci (jzyk, wasna
historia i kultura oraz geografia kraju, z ktrego
obszarem kulturowym utosamia si mniejszo
narodowa),
wprowadzenie moliwoci podejmowania
w przedszkolach dodatkowych dziaa edukacyjnych na rzecz uczniw romskich.
Szkoy, ktre wykonuj zadania umoliwiajce
podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej
i etnicznej s integralnym skadnikiem polskiego
systemu owiaty, jednak szczeglne potrzeby
edukacyjne oraz uwarunkowania, w jakich yj
i ksztac si uczniowie nalecy do mniejszoci
wymagaj wprowadzenia w prawie owiatowym
szczegowych rozwiza prawnych. Dotycz one
takich kwestii, jak:
uwzgldnienie w podstawie programowej
ksztacenia oglnego jzyka mniejszoci narodowej, jzyka mniejszoci etnicznej oraz jzyka
regionalnego,
ustalenie wymiaru godzin przeznaczonych na
nauk jzyka mniejszoci, wasnej historii i kultury
oraz geografii pastwa, z ktrego obszarem kulturowym utosamia si mniejszo narodowa,
dopuszczanie do uytku w szkole programw
nauczania i dopuszczanie do uytku szkolnego
podrcznikw do nauki jzyka mniejszoci narodowej lub etnicznej, wasnej historii i kultury oraz
geografii pastwa, z ktrego obszarem kulturowym
utosamia si mniejszo narodowa oraz do nauki
jzyka regionalnego,
przeprowadzanie egzaminw maturalnych
z jzyka mniejszoci i jzyka regionalnego oraz
sprawdzianw w szkole podstawowej i egzaminw
w gimnazjum w jzyku mniejszoci,
okrelenie kwalifikacji zawodowych wymaganych od nauczycieli jzykw mniejszoci narodowych i etnicznych oraz jzyka regionalnego,
organizowanie doradztwa metodycznego dla
nauczycieli jzyka mniejszoci narodowej, mniejszoci etnicznej i jzyka regionalnego,
finansowanie szk organizujcych nauczanie
jzyka mniejszoci narodowej, mniejszoci etnicznej oraz jzyka regionalnego,
okrelenie w statucie szkoy jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego oraz sposobu organizowania jego nauczania.

1.3. Zakres korzystania przez poszczeglne


mniejszoci z prawa zachowania i rozwoju wasnego jzyka.
Nie wszystkie mniejszoci narodowe i etniczne
w Polsce w rwnym stopniu korzystaj z przysugujcego im prawa do nauki wasnego jzyka. Do tej pory
z moliwoci organizowania nauki jzyka mniejszoci
w systemie owiaty publicznej nie skorzystay mniejszoci narodowe czeska i rosyjska oraz mniejszoci
etniczne karaimska, tatarska i romska. Wynika to
z rnych przyczyn, takich jak liczebno i sytuacja
demograficzna danej spoecznoci mniejszociowej,
specyfika jzyka, tradycje kulturowe lub brak odpowiednio wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej.
W szkoach publicznych (a take w szkoach niepublicznych z uprawnieniami szk publicznych)
prowadzone jest nauczanie jzyka mniejszoci narodowej lub etnicznej oraz wasnej historii i kultury
dla uczniw nalecych do mniejszoci:
biaoruskiej (w wojewdztwie podlaskim),
litewskiej (w wojewdztwie podlaskim),
emkowskiej (w wojewdztwach dolnolskim, lubuskim i maopolskim),
niemieckiej (w wojewdztwach opolskim,
pomorskim, lskim i warmisko-mazurskim),
sowackiej (w wojewdztwie maopolskim),
ukraiskiej (w wojewdztwach: dolnolskim,
lubelskim, lubuskim, maopolskim, mazowieckim,
podkarpackim, podlaskim, pomorskim, warmisko-mazurskim i zachodniopomorskim),
ormiaskiej (w dwch zespoach midzyszkolnych w Warszawie i Krakowie),
ydowskiej (nauka jzyka hebrajskiego w dwu
szkoach niepublicznych z uprawnieniami szk
publicznych w Warszawie i Wrocawiu).
W wojewdztwie pomorskim organizowane jest
nauczanie jzyka regionalnego (kaszubskiego).
Romowie w Polsce z reguy nie zgaszaj zainteresowania organizowaniem w szkoach publicznych
nauki swojego jzyka. Przepisy owiatowe pozwalaj natomiast szkoom podejmowa dodatkowe
dziaania edukacyjne na rzecz uczniw romskich,
suce wyrwnywaniu szans edukacyjnych oraz
podtrzymywaniu ich tosamoci kulturowej.
Realizacja okrelonego przepisami ustawy
o systemie owiaty prawa do organizowania nauki
jzyka mniejszoci przyczynia si do znacznego
wzrostu w latach dziewidziesitych liczby szk
z nauczaniem jzykw mniejszoci i jzyka regionalnego oraz liczby uczniw zainteresowanych
moliwoci korzystania z tego nauczania.
Dane dotyczce nauczania jzykw mniejszoci
narodowych i etnicznych oraz jzyka regionalnego
w latach 20092011 zawiera zacznik 1.

2. Informacje szczegowe dotyczce organizowania i funkcjonowania szk podejmujcych


zadanie podtrzymywania poczucia tosamoci
narodowej, etnicznej i jzykowej mniejszoci.
2.1. Sposoby organizowania nauki jzyka mniejszoci narodowej, mniejszoci etnicznej i jzyka
regionalnego.
Nauczanie jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego moe by prowadzone:
1. w przedszkolach i szkoach (oddziaach)
z nauczaniem w jzyku mniejszoci lub jzyku
regionalnym (jako wykadowym),
2. w przedszkolach i szkoach (oddziaach),
w ktrych zajcia edukacyjne s prowadzone
w dwch jzykach: polskim oraz jzyku mniejszoci lub jzyku regionalnym, z tym e na II,
III i IV etapie edukacyjnym zajcia w dwch
jzykach s prowadzone z co najmniej czterech
obowizkowych zaj edukacyjnych nauczanych
na danym etapie edukacyjnym, z wyjtkiem zaj
obejmujcych jzyk polski, cz historii dotyczc historii Polski oraz cz geografii dotyczc
geografii Polski,
3. w przedszkolach i szkoach (oddziaach)
z dodatkow nauk jzyka mniejszoci lub jzyka
regionalnego oraz
4. w midzyszkolnych zespoach nauczania
jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego.
Wybr sposobu organizowania nauczania jzyka zaley zarwno od potrzeb zgaszanych przez
rodowisko mniejszoci wobec organw prowadzcych szkoy, jak i od moliwoci kadrowych,
jakimi dysponuje szkoa.
Klasy, grupy midzyoddziaowe i grupy midzyklasowe, w ktrych odbywa si nauczanie jzyka
mniejszoci lub jzyka regionalnego mona utworzy wwczas, gdy zgosi si co najmniej 7 uczniw
w szkole podstawowej i gimnazjum, a w szkole
ponadgimnazjalnej co najmniej 14 uczniw zainteresowanych nauk tego jzyka.
W zespoach midzyszkolnych z nauczaniem
jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego liczba
uczniw powinna wynosi nie mniej ni 3 i nie
wicej ni 20.
Najczciej spotykan form jest nauczanie jzyka jako przedmiotu dodatkowego (jzyk biaoruski,
litewski, niemiecki, ormiaski, sowacki, ukraiski
oraz kaszubski). Nauczanie w jzyku mniejszoci
(jako jzyku wykadowym) prowadzone jest
jedynie w kilku szkoach z jzykiem litewskim
i jzykiem ukraiskim. Najrzadziej spotykan
form organizacyjn jest prowadzenie nauczania
w dwch rwnowanych jzykach jzyku polskim i jzyku mniejszoci.

87

88

2.2. Sie szk z nauk jzyka mniejszoci i jzyka


regionalnego
Tworzenie sieci szkolnej ley w kompetencjach
organw samorzdu terytorialnego. Ze wzgldu
na due rozproszenie i ma liczebno zwartych
skupisk charakteryzujcych niektre spoecznoci
mniejszociowe, szkoom dla mniejszoci narodowych i etnicznych nie ustala si obwodw (art. 58
ust. 2a ustawy o systemie owiaty).
Sie szk z nauczaniem jzyka mniejszoci
narodowej, mniejszoci etnicznej oraz jzyka
regionalnego jest w zasadzie stabilna. Na uwag
zasuguje wzrost w ostatnich latach liczby szk
z nauczaniem jzyka niemieckiego jako jzyka
mniejszoci narodowej i jzyka regionalnego
kaszubskiego.
Od 2009 r. daje si zauway wyrany wzrost
liczby przedszkoli z nauk jzyka niemieckiego
jako jzyka mniejszoci narodowej.
Zauwaalne jest rwnie wyrane zmniejszanie
si w porwnaniu z liczb szk podstawowych
liczby szk z nauczaniem jzyka mniejszoci
na wyszych etapach edukacyjnych, co mona
tumaczy m.in. zmian priorytetw w wyborze
przez rodzicw i modzie indywidualnej cieki
edukacyjnej ucznia.
2.3. Podstawa programowa jzyka mniejszoci
i jzyka regionalnego.
W 2009 r. wprowadzone zostay zmiany dotyczce treci nauczania szkolnego.
Obecnie obowizuj rwnolegle dwie podstawy
programowe:
nowa podstawa programowa, okrelona
przepisami rozporzdzenia Ministra Edukacji
Narodowej z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie
podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz ksztacenia oglnego w poszczeglnych
typach szk (Dz.U. z 2012 r., poz. 977), ktra
w roku szkolnym 2012/2013 obejmuje I, II, III i IV
klas szkoy podstawowej, klasy IIII gimnazjum
oraz I klas liceum oglnoksztaccego, technikum
i zasadniczej szkoy zawodowej,
podstawa programowa okrelona przepisami
rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej
i Sportu z dnia 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego
i ksztacenia oglnego w poszczeglnych typach
szk (Dz. U. Nr 51, poz. 458, z pn. zm.), ktra
jest realizowana w pozostaych klasach szkoy
podstawowej i szk ponadgimnazjalnych.
Obie rwnolegle obowizujce podstawy programowe obejmuj jzyk mniejszoci narodowej lub
etnicznej. W nowej podstawie zostay wyodrb-

nione przedmioty jzyk mniejszoci narodowej lub


etnicznej oraz jzyk regionalny jzyk kaszubski
(w dotychczasowej podstawie jzyk mniejszoci narodowej, etnicznej i jzyk regionalny byy opisane
wsplnie). W opracowaniu czci obu podstaw
programowych dotyczcych jzyka mniejszoci
i jzyka regionalnego brali udzia nauczyciele
wytypowani przez rodowiska poszczeglnych
mniejszoci narodowych i etnicznych oraz przez
spoeczno kaszubsk.
2.4. Programy nauczania i podrczniki szkolne
Okrelone w podstawie programowej cele, treci
oraz szczegowe wymagania odnonie nauczania
jzyka mniejszoci i jzyka regionalnego stanowi
materia wyjciowy do opracowywania przez
nauczycieli programw nauczania oraz przygotowania przez wydawcw podrcznikw szkolnych
do nauki jzykw poszczeglnych mniejszoci
i jzyka kaszubskiego.
Kwestie zwizane z opracowaniem i dopuszczaniem programw nauczania i podrcznikw
szkolnych reguluj przepisy rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 czerwca 2012 r.
w sprawie dopuszczania do uytku w szkole programw wychowania przedszkolnego i programw
nauczania oraz dopuszczania do uytku szkolnego
podrcznikw (Dz.U. z 2012 r. , poz. 752).
Program nauczania jzyka mniejszoci jest dopuszczany do uytku w danej szkole przez dyrektora
szkoy, na wniosek nauczyciela (lub nauczycieli).
Nauczyciel moe zaproponowa program opracowany samodzielnie lub we wsppracy z innymi nauczycielami, moe rwnie zaproponowa program
opracowany przez innego autora (w wersji oryginalnej lub z dokonanymi zmianami). Zaproponowany
przez nauczyciela program nauczania jzyka, opracowany zgodnie z zaleceniami i wymaganiami okrelonymi w 4 ust. 1 przywoanego rozporzdzenia,
powinien by dostosowany do potrzeb i moliwoci
uczniw, dla ktrych jest przeznaczony. Dyrektor
szkoy, przed dopuszczeniem programu do uytku
w danej szkole, moe zasign opinii nauczyciela
danego przedmiotu (ze stopniem nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego), konsultanta lub
doradcy metodycznego, zespou nauczycielskiego,
zespou przedmiotowego lub zespou problemowozadaniowego.
Dopuszczanie podrcznikw do uytku szkolnego pozostaje w gestii Ministra Edukacji Narodowej.
Zgoszone przez wydawcw podrczniki s przekazywane do zaopiniowania przez rzeczoznawcw.
Warunkiem dopuszczenia podrcznika do uytku
szkolnego jest uzyskanie trzech pozytywnych

opinii: dwch opinii merytoryczno-dydaktycznych


oraz opinii jzykowej. W przypadku podrcznika
w formie elektronicznej opinia merytoryczno-dydaktyczna zawiera rwnie ocen spenienia
przez podrcznikw wymaganych warunkw
technicznych.
Zgaszane przez wydawcw podrczniki do
nauki jzyka mniejszoci narodowej, etnicznej
i jzyka regionalnego, wasnej historii i kultury
oraz geografii pastwa, z ktrego obszarem kulturowym utosamia si mniejszo narodowa s
opracowywane przez autorw wywodzcych si
ze rodowisk poszczeglnych mniejszoci, gwnie
przez nauczycieli szkolnych i akademickich.
Opracowywane przez nauczycieli programy do
nauczania wasnej historii i kultury oraz geografii
pastwa, z ktrego obszarem kulturowym utosamia si mniejszo narodowa i opracowane przez
wydawcw podrczniki do tych przedmiotw
zawieraj usystematyzowan prezentacj treci
nauczania z zakresu danego przedmiotu, wykraczajcych poza zakres okrelony w podstawie programowej ksztacenia oglnego, z uwzgldnieniem
zalece dwustronnych komisji podrcznikowych
oraz innych komisji i zespow do spraw podrcznikw, dziaajcych na podstawie midzypastwowych umw dotyczcych wsppracy w zakresie
edukacji lub porozumie komitetw narodowych
UNESCO.
Sukcesywne wprowadzanie w kolejnych klasach
na poszczeglnych etapach nauczania nowej podstawy programowej wymaga opracowania przez
rodowiska owiatowe mniejszoci narodowych
i etnicznych oraz spoeczno kaszubsk we
wsppracy z wydawcami nowych, zgodnych
z obowizujcymi wymogami podrcznikw
szkolnych, a do skompletowania penej oferty dla
wszystkich poziomw edukacyjnych.
Z dotychczasowej oferty podrcznikw, opracowanej przed wdroeniem nowej podstawy programowej, nie utraciy aktualnoci tzw. podrczniki pomocnicze, takie jak zeszyty wicze oraz
sowniczki terminw z zakresu poszczeglnych
przedmiotw, a take poradniki metodyczne.
Naley te zaznaczy, e zachowuj aktualno
podrczniki do nauki wasnej historii i kultury oraz
geografii pastwa, z ktrego obszarem kulturowym
utosamia si mniejszo narodowa, ktrych treci
wykraczaj poza podstaw programow ksztacenia oglnego.
W zaczniku 2 przedstawiono wykaz dopuszczonych do uytku szkolnego podrcznikw szkolnych dla mniejszoci narodowych (speniajcych
wymogi zgodnoci z now podstaw programow)

oraz wykaz zachowujcych aktualno ksiek


pomocniczych, uzupeniony przez zgoszone przez
wydawcw propozycje wydawnicze na 2012 rok.
W 2011 r. na podrczniki dla mniejszoci
wydano z budetu resortu owiaty kwot ponad
931 tys. z. Wydatki objy sfinansowanie opracowania, wydrukowania i dostarczenie podrcznikw
do szk (przy wspudziale kuratorw owiaty).
W 2012 r. na opracowanie, druk i rozpowszechnienie .nowych pozycji zostaa zaplanowana kwota
ok. 1 mln z.
Niskie nakady podrcznikw dla mniejszoci
powoduj ich wysokie ceny jednostkowe. W 2011 r.
rednia cena jednego egzemplarza wyniosa
ok. 370 z. Dofinansowanie podrcznikw dla
mniejszoci jest form pomocy udzielonej rodzicom ponoszcym zwikszone, ponadprzecitne
koszty zwizane z udziaem ich dzieci w dodatkowych zajciach sucych podtrzymywaniu ich
tosamoci narodowej lub etnicznej.
2.5. Status przedmiotu jzyk mniejszoci,
jzyk regionalny oraz pozostaych przedmiotw
sucych podtrzymywaniu poczucia tosamoci
kulturowej uczniw wraz z wymiarem godzin
nauczania.
Przedmioty jzyk mniejszoci narodowej lub
etnicznej i jzyk regionalny jzyk kaszubski, organizowane w szkole na wniosek rodzicw, z chwil
wyboru przez uczniw staj si dla nich obowizkowymi zajciami edukacyjnymi, bez wzgldu na
sposb organizowania nauki jzyka. Ocena z jzyka mniejszoci i jzyka regionalnego ma wpyw na
promocj ucznia i ukoczenie przez niego szkoy.
Ocena z tych przedmiotw jest umieszczana na
wiadectwie szkolnym w miejscu przeznaczonym
na oceny z obowizkowych zaj edukacyjnych
i jest wliczana do redniej ocen ucznia.
Zgoszenie ucznia na nauk jzyka mniejszoci
oznacza, e jest on rwnie objty nauk wasnej
historii i kultury. Przedmiot ten jest zaliczany
do dodatkowych zaj edukacyjnych. Ocena
z tego przedmiotu jest wliczana do redniej i jest
umieszczana na wiadectwie szkolnym, w miejscu
przeznaczonym na oceny z dodatkowych zaj edukacyjnych, nie ma natomiast wpywu na promocj
ucznia i ukoczenie przez niego szkoy.
Godziny przeznaczone na nauczanie jzyka
mniejszoci i jzyka regionalnego oraz wasnej
historii i kultury s umieszczane w planie zaj
lekcyjnych. Wymiar godzin nauczania jzyka
mniejszoci i jzyka regionalnego oraz wasnej
historii i kultury w klasach objtych now podstaw programow jest okrelony przepisami 8a

89

90

rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej


z dnia 14 listopada 2007 r. w sprawie warunkw
i sposobu wykonywania przez przedszkola, szkoy i placwki publiczne zada umoliwiajcych
podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej,
etnicznej i jzykowej uczniw nalecych do mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci
posugujcej si jzykiem regionalnym (Dz.U.
Nr 214, poz. 1579, z pn. zm.).
W klasach, w ktrych jeszcze nie obowizuje
nowa podstawa programowa, wymiar godzin
nauczania jzyka oraz wasnej historii i kultury
wynika z przepisw rozporzdzenia Ministra
Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 12 lutego
2002 r. w sprawie ramowych planw nauczania
w szkoach publicznych (Dz. U. Nr 15, poz. 142,
z pn. zm.).
Szkoa moe prowadzi nauczanie geografii pastwa, z ktrego obszarem kulturowym utosamia
si mniejszo narodowa, w wymiarze po 15 godzin
na II, III i IV etapie edukacyjnym, w ramach godzin
do dyspozycji dyrektora szkoy, lub godzin, ktre
moe przyzna na wniosek dyrektora szkoy organ
prowadzcy szko.
2.6 Egzaminy maturalne z jzyka mniejszoci
oraz sprawdzian w szkole podstawowej i egzamin
gimnazjalny
Dla ucznia, ktry w szkole ponadgimnazjalnej
koczcej si egzaminem maturalnym zadeklarowa udzia w zajciach z jzyka mniejszoci
narodowej, etnicznej lub jzyka regionalnego,
jzyk ten zostaje wczony do wykazu przedmiotw
maturalnych.
Absolwenci szk lub oddziaw z nauczaniem
jzyka mniejszoci lub regionalnego (bez wzgldu
na sposb organizowania jego nauczania) zdaj
egzamin maturalny z tego jzyka jako przedmiotu
obowizkowego w czci pisemnej i ustnej. Jzyk
mniejszoci etnicznej i jzyk regionalny moe by
zdawany jako przedmiot dodatkowy.
Ponadto absolwenci szk lub oddziaw z jzykiem nauczania mniejszoci narodowej (jako
jzykiem wykadowym) oraz absolwenci szk lub
oddziaw z nauczaniem dwujzycznym, w ktrych
jzyk mniejszoci narodowej jest drugim jzykiem
nauczania, mog zdawa na egzaminie maturalnym
przedmioty w jzyku polskim lub z wyjtkiem
przedmiotu jzyk polski oraz treci dotyczcych
historii Polski i geografii Polski w jzyku danej
mniejszoci narodowej. Wyboru jzyka, w ktrym
bdzie zdawany przedmiot, absolwent dokonuje
we wstpnej deklaracji skadanej nie pniej ni
do dnia 30 wrzenia oraz w deklaracji ostatecznej

skadanej nie pniej ni do dnia 7 lutego roku


szkolnego, w ktrym zamierza przystpi do egzaminu maturalnego.
W odpowiedzi na postulat zgaszany przez
niektre rodowiska mniejszoci narodowych
wprowadzone zostay przepisy umoliwiajce
uczniom klas z jzykiem nauczania mniejszoci
(jako wykadowym) przystpowanie w tym jzyku
do sprawdzianw przeprowadzanych po ostatnim
roku nauki w szkole podstawowej i egzaminw
gimnazjalnych.
Odpowiednie materiay egzaminacyjne w jzykach poszczeglnych mniejszoci narodowych
i etnicznych s opracowywane przez Centraln
Komisj Egzaminacyjn i komisje okrgowe.
Omwione wyej kwestie reguluj przepisy rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia
30 kwietnia 2007 r. w sprawie warunkw i sposobu
oceniania, klasyfikowania i promowania uczniw
i suchaczy oraz przeprowadzania egzaminw
i sprawdzianw w szkoach publicznych Dz.U.
z 2007 r. Nr 83, poz. 562, z pn. zm.).
2.7. Wymagane kwalifi kacje nauczycieli i doradztwo metodyczne
Od nauczycieli jzykw mniejszoci narodowych
i etnicznych oraz nauczycieli jzyka regionalnego
wymagane jest potwierdzenie znajomoci jzyka
odpowiednim dyplomem lub wiadectwem.
Obowizujce przepisy dopuszczaj rwnie
moliwo stwierdzenia znajomoci jzyka przez
organ zatrudniajcy w porozumieniu z waciwym
stowarzyszeniem (zwizkiem) mniejszoci narodowej lub etnicznej lub spoecznoci posugujcej
si jzykiem regionalnym. Dotyczy to gwnie
nauczycieli tych jzykw, ktrych nauczanie nie
jest prowadzone przez wydziay filologiczne szk
wyszych, a ktrzy znajomo jzyka wynieli
z wasnego rodowiska rodzinnego.
Kwestie dotyczce kwalifi kacji nauczycieli reguluj przepisy rozporzdzenia Ministra Edukacji
Narodowej z dnia 12 marca 2009 r. w sprawie
szczegowych kwalifikacji wymaganych od
nauczycieli oraz okrelenie szk i wypadkw,
w ktrych mona zatrudni nauczycieli niemajcych wyszego wyksztacenia lub ukoczonego
zakadu ksztacenia nauczycieli Dz. U. Nr 50,
poz. 400, z pn. zm.).
Wikszo nauczycieli jzykw mniejszoci
narodowych i etnicznych posiada wysokie kwalifikacje zawodowe powiadczone dyplomami
ukoczenia studiw wyszych na kierunku
fi lologicznym oraz odpowiednie przygotowanie
pedagogiczne.

Zgodnie z przepisami rozporzdzenia Ministra


Edukacji Narodowej z dnia 19 listopada 2009 r.
w sprawie placwek doskonalenia nauczycieli
(DzU. Nr 200, poz. 1537), organizowanie i prowadzenie, stosownie do potrzeb, doradztwa metodycznego dla nauczycieli zatrudnionych w szkoach
z jzykiem nauczania mniejszoci narodowych
i etnicznych naley do obowizkowych zada
wojewdzkich placwek doskonalenia prowadzonych przez samorzd wojewdztwa. Doradztwo
metodyczne dla nauczycieli jzykw mniejszoci
i jzyka regionalnego mog rwnie organizowa
placwki doskonalenia prowadzone przez jednostki samorzdu terytorialnego inne ni wojewdztwo. rodki finansowe na ten cel przekazywane s
jednostkom samorzdu terytorialnego w ramach
czci owiatowej subwencji oglnej.
2.8. Finansowanie dziaalnoci biecej szk
oraz inne formy finansowania na rzecz mniejszoci
narodowych i etnicznych
rodki finansowe na realizacj przez jednostki
samorzdu terytorialnego zada zwizanych
z prowadzeniem szk podejmujcych dziaania
na rzecz podtrzymywania tosamoci kulturowej
i jzykowej uczniw nalecych do mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem regionalnym s zagwarantowane
w dochodach samorzdw terytorialnych. Jednym
z dochodw jednostek samorzdu terytorialnego
jest cz owiatowa subwencji oglnej.
Ostateczne kwoty czci owiatowej subwencji
oglnej dla poszczeglnych jednostek samorzdu
terytorialnego na 2012 r. okrelone zostay na
podstawie:
rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu
podziau czci owiatowej subwencji oglnej dla
jednostek samorzdu terytorialnego w roku 2012
(Dz.U. z 2011 Nr 288, poz. 1693);
danych statystycznych dotyczcych liczby
etatw nauczycieli poszczeglnych stopni awansu
zawodowego, wykazanych w systemie informacji
owiatowej (wedug stanu na dzie 30 wrzenia
2011 r. i dzie 10 padziernika 2011 r.) zweryfikowanych przez organy prowadzce (dotujce) szkoy
i placwki owiatowe;
danych statystycznych dotyczcych liczby
uczniw (wychowankw) w roku szkolnym
2011/2012, wykazanych w Systemie Informacji
Owiatowej (wedug stanu na dzie 30 wrzenia
2011 r. i dzie 10 padziernika 2011 r.), zweryfikowanych przez organy prowadzce (dotujce)
szkoy i placwki.

W algorytmie podziau czci owiatowej


subwencji oglnej dla jednostek samorzdu
terytorialnego na rok 2012 w czci szkolnej
uwzgldniono nastpujce wagi:
P9=0,20 dla uczniw oddziaw i szk dla
mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem regionalnym,
dla uczniw pochodzenia romskiego, dla ktrych
szkoa podejmuje dodatkowe zadania edukacyjne,
a take dla uczniw korzystajcych z dodatkowej,
bezpatnej nauki jzyka polskiego, o ktrych mowa
w art. 94a ust. 4 i 4b ustawy o systemie owiaty,
P10=1,50 dla uczniw oddziaw i szk
dla mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem regionalnym,
dla uczniw pochodzenia romskiego, dla ktrych
szkoa podejmuje dodatkowe zadania edukacyjne,
a take dla uczniw korzystajcych z dodatkowej,
bezpatnej nauki jzyka polskiego, o ktrych mowa
w art. 94a ust. 4 i 4b ustawy o systemie owiaty; dotyczy szk podstawowych, w ktrych czna liczba
uczniw korzystajcych z zaj dla mniejszoci
narodowej lub etnicznej, spoecznoci posugujcej
si jzykiem regionalnym, uczniw pochodzenia
romskiego lub uczniw korzystajcych z dodatkowej, bezpatnej nauki jzyka polskiego, o ktrych
mowa w art. 94a ust. 4 i 4b ustawy o systemie
owiaty, nie przekracza 84, oraz gimnazjw i szk
ponadgimnazjalnych, w ktrych czna liczba
uczniw korzystajcych z zaj dla mniejszoci
narodowej lub etnicznej, spoecznoci posugujcej
si jzykiem regionalnym, uczniw pochodzenia
romskiego lub uczniw korzystajcych z dodatkowej, bezpatnej nauki jzyka polskiego, o ktrych
mowa w art. 94a ust. 4 i 4b ustawy o systemie
owiaty, nie przekracza 42.
W ostatecznej kwocie czci owiatowej subwencji oglnej na rok 2012 dodatkowe rodki finansowe
naliczone jednostkom samorzdu terytorialnego
w wyniku zastosowania wagi P9 wyniosy cznie
23 562 tys. z, natomiast rodki obliczone w ramach
wagi P10 wyniosy cznie 246 996 tys. z.
W czci owiatowej subwencji oglnej na rok
2012 wymienionymi wyej wagami naliczone
zostay jednostkom samorzdu terytorialnego
dodatkowe rodki (z uwzgldnieniem wskanika
Di) w cznej wysokoci 270 558 tys. z i w porwnaniu do roku 2011 wzrosy one o 19,6% (przy
wzrocie liczby uczniw o 7,5%). rodki te zostay
skalkulowane dla 53 399 uczniw (z tego wag P9
22 260 uczniw, wag P10 31 139 uczniw)
objtych nauk jzykw mniejszoci i jzyka
regionalnego.

91

92

Wzorem lat ubiegych, w roku 2012 objto take


zwikszon subwencj owiatow uczniw romskich uczszczajcych do szk, ktre podejmuj
dodatkowe zadania edukacyjne na ich rzecz.
Naliczone w latach 2011 i 2012 w ramach subwencji owiatowej dodatkowe rodki, w podziale
na poszczeglne mniejszoci, przedstawiaj si
nastpujco:
Mniejszo narodowa
Subwencja
Subwencja
lub etniczna
owiatowa
owiatowa
lub spoeczno
na rok 2011
na rok 2012
posugujca si
(dodatkowe
(dodatkowe
jzykiem regionalnym rodki) w tys. z rodki) w tys. z
Biaoruska
10 051
11 274
Czeska

Karaimska

Litewska
1 679
1 879
emkowska
1 842
2 089
Niemiecka
105 437
120 911
Ormiaska
108
227
Romska
16 692
17 511
Rosyjska

Sowacka
1 405
1 418
Tatarska

Ukraiska
14 116
15 439
ydowska
825
738
Jzyk kaszubski
74 031
99 072
Razem
226 186
270 558

Naley jednak podkreli, e algorytm podziau


subwencji owiatowej pomidzy poszczeglne
jednostki samorzdu terytorialnego i zastosowane
w nim wagi przeliczeniowe su wycznie do
zrnicowania wysokoci subwencji ze wzgldu
na rnorodno zada prowadzonych bd dotowanych przez samorzdy. Algorytm nie dzieli
rodkw na poszczeglne szkoy, placwki czy
grupy wydatkw. Zgodnie z art. 7 ust. 3 ustawy
z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek
samorzdu terytorialnego (Dz. U. z 2010 r. Nr 80,
poz. 526, z pn. zm.) o przeznaczeniu rodkw
otrzymanych z tytuu subwencji oglnej (w tym
rwnie czci owiatowej) decyduje organ stanowicy jednostki samorzdu terytorialnego.
Szczegln form finansowania edukacji
mniejszoci s dotacje przekazywane na zadania
majce na celu wyrwnywania szans edukacyjnych uczniw romskich, realizowane w ramach
moduu edukacyjnego rzdowego programu na
rzecz spoecznoci romskiej w Polsce. Z budetu
resortu owiaty jako uzupenienie rodkw na
ten cel bdcych w dyspozycji ministra waciwego
do spraw mniejszoci narodowych i etnicznych
przekazano w 2012 r. kwot 700 tys. z.
Ze rodkw bdcych w dyspozycji ministra
waciwego do spraw owiaty i wychowania przekazano ponadto w 2011 r. Zwizkowi Ukraicw

w Polsce kwot 36 300 z na sfinansowanie opracowania, wydania i rozpowszechnienie w rodowisku


owiatowym kolejnych dwch numerw kwartalnika metodycznego Ridna Mowa przeznaczonego dla nauczycieli jzyka ukraiskiego. Zadanie to
bdzie kontynuowane w roku biecym.
Ministerstwo Edukacji Narodowej podejmuje rwnie dziaania wspomagajce edukacj
mniejszoci narodowych i etnicznych, ogaszajc
konkursy na zadania publiczne realizowane przez
organizacje pozarzdowe. W 2012 r. zosta ogoszony konkurs pn. Wspieranie inicjatyw edukacyjnych realizowanych na rzecz uchodcw oraz
mniejszoci narodowych i etnicznych, sucych
kultywowaniu jzyka, tradycji i kultury kraju pochodzenia lub nauczania jzyka polskiego. Wrd
zada, na ktre przyznano dotacje, znalazy si
m.in. nastpujce zadania:
wycieczki edukacyjne modziey sowackiej
z Polski na Sowacj realizowane przez Towarzystwo Sowakw w Polsce (kwota 15 700 z),
X edycja oglnopolskiego konkursu Historia
i kultura ydw polskich dla uczniw szk ponadgimnazjalnych oraz VI edycja konkursu Na
wsplnej drodze dla uczniw szk podstawowych
i gimnazjw etap centralny realizowane przez
Fundacj SHALOM (kwota 15 150 z) oraz
Letnie obozy jzykowo-kulturowe realizowane przez Zwizek Ukraicw w Polsce (kwota
14 900 z).
2.9. Strategie rozwoju owiaty mniejszoci
narodowych
Ze wzgldu na specyfi k poszczeglnych rodowisk mniejszoci w Polsce, majcej wpyw na
funkcjonowanie szk podejmujcych zadanie
podtrzymywania ich tosamoci jzykowej i kulturowej, powstay dokumenty, ktrych z celem
jest rozpoznanie sytuacji owiatowej, analiza
potrzeb i problemw oraz poszukiwanie sposobu
ich rozwizania.
Dokumenty te s powstay w wyniku wsppracy
administracji rzdowej, samorzdowej oraz przedstawicieli rodowisk poszczeglnych mniejszoci
narodowych. Dotychczas zostay opracowane:
Strategia rozwoju owiaty mniejszoci litewskiej w Polsce przyjta w 201 r.,
Strategia rozwoju owiaty mniejszoci niemieckiej w Polsce przyjta w 2007 r.,
Strategia rozwoju owiaty mniejszoci ukraiskiej w Polsce przyjta w 2011 r.
Obecnie trwaj prace nad opracowaniem Strategii rozwoju owiaty mniejszoci biaoruskiej
w Polsce.

. ,

:
Rozporzdzenie w sprawie warunkw i sposobu wykonywania przez przedszkola, szkoy i placwki
publiczne zada umoliwiajcych podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej, etnicznej i jzykowej
uczniw nalecych do mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem
regionalnym (Dz.U. z 2007 nr 214 poz. 1579, Tekst ze zmianami od: 1 wrzenia 2012). .

1. :
()


( )

3. Wniosek, o ktrym mowa w ust. 1, dotyczy odpowiednio caego okresu, na ktry dziecko jest przyjmowane do przedszkola, oraz caego okresu nauki ucznia
w szkole.
2.4. Zoenie wniosku, o ktrym mowa w ust. 1, jest
rwnoznaczne z:
1) w przypadku nauki jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego zaliczeniem tych zaj do obowizkowych
zaj edukacyjnych ucznia;
2) w przypadku nauki wasnej historii i kultury zaliczeniem tych zaj do dodatkowych zaj edukacyjnych
ucznia.

()
/

2.1. Nauk jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego


w przedszkolu oraz nauk jzyka mniejszoci lub jzyka
regionalnego i nauk wasnej historii i kultury w szkole
organizuje odpowiednio dyrektor przedszkola lub szkoy, na pisemny wniosek rodzicw (prawnych opiekunw)
ucznia, skadany na zasadzie dobrowolnoci.

!!!

2.2. Wniosek, o ktrym mowa w ust. 1, skada si:


1) dyrektorowi przedszkola przy zgoszeniu dziecka do
przedszkola;
2) dyrektorowi szkoy przy zgoszeniu ucznia do
szkoy albo w toku nauki w szkole w terminie do dnia
30 kwietnia.
!!!
30 !

93

94

, .
?
: 10. W wykonywaniu zada, o ktrych mowa w 1, organy prowadzce oraz dyrektorzy przedszkoli, szk i placwek publicznych wspdziaaj z organizacjami mniejszoci narodowych i etnicznych
oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem regionalnym.
( ) (., ,
, , )?
. . 2.1. Nauk jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego
w przedszkolu oraz nauk jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego i nauk wasnej historii i kultury
w szkole organizuje odpowiednio dyrektor przedszkola lub szkoy, na pisemny wniosek rodzicw (prawnych
opiekunw) ucznia, skadany na zasadzie dobrowolnoci.
,
?
. 12. Sposb organizacji nauki jzyka i kultury kraju pochodzenia dla uczniw niebdcych obywatelami polskimi okrelaj przepisy w sprawie przyjmowania osb niebdcych obywatelami polskimi do
publicznych przedszkoli, szk, zakadw ksztacenia nauczycieli i placwek.
,
()?
. , , .,
.
( )
. ?
. ! .
?
. !

6. W przypadku gdy liczba zgoszonych
uczniw jest mniejsza ni okrelona w 5
pkt 2 i 3, nauczanie jzyka mniejszoci lub
jzyka regionalnego w szkoach organizuje
si w grupach midzyoddziaowych lub
midzyklasowych, z tym e:

8. 1. Jeeli z powodu zbyt maej liczby


zgoszonych uczniw lub braku nauczyciela nie ma moliwoci zorganizowania
nauczania jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego w sposb okrelony w 3 ust. 1
pkt 13 i w 4 pkt 13, organ prowadzcy
przedszkole lub szko, uwzgldniajc
miejscowe warunki komunikacyjne, organizuje zespoy midzyprzedszkolne lub
midzyszkolne. Dyrektor przedszkola lub
szkoy przekazuje organowi prowadzcemu
list uczniw zgoszonych na nauk jzyka
mniejszoci lub jzyka regionalnego.

1) grupa midzyoddziaowa, utworzona z uczniw rnych


oddziaw na poziomie danej klasy, nie moe liczy mniej
ni 7 uczniw w szkole podstawowej i gimnazjum oraz
14 uczniw w szkole ponadgimnazjalnej;
2) grupa midzyklasowa, utworzona z uczniw rnych klas,
w ktrej nauczanie odbywa si wedug organizacji nauczania
w klasach czonych, nie moe liczy mniej ni 3 i wicej
ni 14 uczniw.
2
.
3 , !
: ,
!
8.2. Liczba uczniw w zespole midzyprzedszkolnym lub
midzyszkolnym nie moe by mniejsza ni 3 i wiksza
ni 20.

.
3 , !


8.

8.3. Nauczanie jzyka mniejszoci lub jzyka regionalnego w zespole midzyprzedszkolnym lub midzyszkolnym
prowadzi si w wymiarze 3 godzin tygodniowo.
! ( 8.2.)
( ) .

1

..
(miejscowo, data)
..
(imi i nazwisko)
..
(adres)
..

DEKLARACJA
Na podstawie art. 17 ustawy z dnia 16 stycznia 2005 roku o mniejszociach narodowych i etnicznych oraz
o jzyku regionalnym ( Dz.U. Nr 17, poz. 141), a take art. 13, ust. 1 i 2, ustawy o systemie owiaty z dnia
7 wrzenia 1991r (Dz.U. z 2004, Nr 256, poz. 2572, z pniejszymi zmianami) oraz Rozporzdzenia Ministra
Edukacji Narodowej z dnia 14 listopada 2007 w sprawie warunkw i sposobw wykonywania przez przedszkola,
szkoy i placwki publiczne zada umoliwiajcych podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej, etnicznej
i jzykowej uczniw nalecych do mniejszoci narodowych i etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si
jzykiem regionalnym (Dz.U. Nr 214, poz. 1579, z pniejszymi zmianami)
Jako rodzic(e) skadam(y) d e k l a r a c j nauki jzyka ukraiskiego:
Imi i nazwisko: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Szkoa macierzysta: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Klasa: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Adres zamieszkania: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
PESEL: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Imiona i nazwiska rodzicw (prawnych opiekunw): . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Telefon kontaktowy: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
..
Podpis

95

96

PROPOZYCJA PISMA INFORMUJCEGO


(Dyrektor SP Nr 47 w Szczecinie Sawomir Osiski)
..
(miejscowo, data)
Dyrektor
..
..
Nazwa szkoy macierzystej ucznia

Dyrektor
prowadzcej Midzyszkolny zesp nauczania jzyka ukraiskiego informuje, e
XXXXXX YYYYYYYY
(imi i nazwisko ucznia)
uczszcza na zajcia jzyka ukraiskiego oraz religii greckokatolickiej.
Na podstawie Ustawy z dn. 7.09.1991 r. o systemie owiaty (Dz. U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 i Nr 106, poz.
496; Dz. U. z 1997 r. Nr 28, poz. 153 i Nr 141, poz. 943 oraz 1998 r. Nr 117, poz.759 i Nr 162, poz. 1126 z pniejszymi zmianami), Rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie
warunkw i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkoach (Dz. U. z 1992 r.
Nr 36, poz. 155; z pn. zm.), Rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 14 listopada
2007 r. w sprawie warunkw i sposobu wykonywania przez szkoy i placwki publiczne zada umoliwiajcych podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej, etnicznej, jzykowej i religijnej uczniw nalecych do
mniejszoci narodowych i grup etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem regionalnym (Dz. U.
z 2007 r. Nr 214, poz. 1579) prosz o uwzgldnienie wynikw i ocen w klasyfikacji i wpisaniu ich do arkusza
ocen, na wiadectwie lub innych dokumentach potwierdzajcych uczszczanie do placwki1.

Przykad pisma informujcego wydanego przez dyrektora SP 47.

PROPOZYCJA PISMA O OCENACH


(DYREKTOR SP NR 47 W SZCZECINIE SAWOMIR OSISKI)
Przed klasyfi kacj do szk uczniw midzyszkolnego punktu dyrektor wysya pismo informujce
o ocenach, co stanowi podstaw do wpisania oceny z religii, a w przedmiotach dodatkowych jzyka
i kultury ukraiskiej.
..
(miejscowo, data)
Dyrektor
..
..
Nazwa szkoy macierzystej ucznia
Dyrektor
prowadzcej Midzyszkolny zesp nauczania jzyka ukraiskiego informuje, e
XXXXXX YYYYYYYY
(imi i nazwisko ucznia)
Uczszcza/a na zajcia religii greckokatolickiej
i otrzyma/a nastpujc ocen:
religia greckokatolicka/prawosawna: (5) bardzo dobry
jzyk ukraiski: (6) celujcy
Na podstawie Ustawy z dn. 7.09.1991 r. o systemie owiaty (Dz. U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 i Nr 106, poz.
496; Dz. U. z 1997 r. Nr 28, poz. 153 i Nr 141, poz. 943 oraz 1998 r. Nr 117, poz.759 i Nr 162, poz. 1126 z pniejszymi zmianami), Rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie
warunkw i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkoach (Dz. U. z 1992 r.
Nr 36, poz. 155; z pn. zm.), Rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 14 listopada
2007 r. w sprawie warunkw i sposobu wykonywania przez szkoy i placwki publiczne zada umoliwiajcych podtrzymywanie poczucia tosamoci narodowej, etnicznej, jzykowej i religijnej uczniw nalecych do
mniejszoci narodowych i grup etnicznych oraz spoecznoci posugujcej si jzykiem regionalnym (Dz. U.
z 2007 r. Nr 214, poz. 1579) prosz o uwzgldnienie wynikw i ocen w klasyfikacji i wpisaniu ich do arkusza
ocen, na wiadectwie lub innych dokumentach potwierdzajcych uczszczanie do placwki2.

Przykad pisma o ocenach wydanego przez dyrektora SP 47.

97

98

Pani Krystyna Szumilas


Minister Edukacji Narodowej

Apel
My, uczestnicy III Midzynarodowej Naukowo-Praktycznej Konferencji Stan i potrzeby szkolnictwa
ukraiskiego w Polsce, zwracamy si do Pani Minister z apelem o podjcie skutecznych dziaa majcych
na celu rozwizanie problemw nurtujcych od wielu lat szkolnictwo ukraiskiej mniejszoci narodowej
w Polsce.
Stwierdzamy jednoznacznie, i problemy te s w znacznej mierze skutkiem przeprowadzonej w 1947 r.
akcji deportacyjnej obywateli Polski narodowoci ukraiskiej.
Majc na uwadze potrzeb podniesienia jakoci ksztacenia dzieci i modziey oraz udoskonalenia form
sucych zachowaniu oraz rozwojowi kultury i tosamoci obywateli Polski nalecych do mniejszoci
narodowych, wnosimy o:
1. Stworzenie sprawnego systemu finansowania szk ukraiskich oraz midzyszkolnych i midzyklasowych zespow nauczania jzyka ukraiskiego w Polsce.
2. Pilne podjcie inicjatywy ustawodawczej majcej na celu wczenie uczniw obywateli Ukrainy
przebywajcych w Polsce do systemu owiaty i nadanie im takich samych praw do nauki jzyka ojczystego,
jak obywatelom polskim narodowoci ukraiskiej.
3. Podjcie dziaa zmierzajcych do wyegzekwowania na poziomie samorzdw prawa do nauki jzyka
ukraiskiego w rnych formach, w tym wsparcia mniejszoci w przypadku tworzenia szk i klas ukraiskich, a przynajmniej nieutrudniania procesu.
4. Podjcie inicjatywy zabezpieczenia w latach 20142021 rodkw unijnych na opracowanie i wdroenie
programu organizacji centralnego orodka, ktrego zadaniem bdzie kompleksowe wsparcie szk i nauczycieli uczcych w jzyku ukraiskim.
5. Podjcie dziaa zmierzajcych do wikszego wsparcia projektu wydawniczego Ridna Mowa, umoliwiajcych stworzenie w peni profesjonalnej redakcji czasopisma.
6. Wystpienie z inicjatyw zmiany organw prowadzcych dla wszystkich szk i placwek ukraiskich
poprzez przekazanie ich urzdom marszakowskim.
Wyraamy nadziej, e nasze postulaty w istotny sposb przyczyni si do poprawy sytuacji szkolnictwa
ukraiskiego w Polsce.
W naszej ocenie ich realizacja przyczyni si take do praktycznego wprowadzenia w ycie zapisw
przyjtej w 2011 r. Strategii rozwoju owiaty ukraiskiej w Polsce.
Szczecin, 25 maja 2012 r.
W imieniu sygnatariuszy
Marek Syrnyk
z-ca prezesa Zwizku Ukraicw w Polsce
redaktor naczelny czasopisma Ridna Mowa

Projekt utworzenia
Centrum Rozwoju Edukacji Mniejszoci Narodowych w Polsce
(autor: Marek Syrnyk)

Uzasadnienie
Prace nad koncepcj Strategii rozwoju szkolnictwa ukraiskiego w Polsce wykazay w sposb
jednoznaczny, i dotychczas podejmowane prby
utworzenia i zabezpieczenia nauczycielom jzyka
mniejszoci narodowych, skutecznych przez nich
moliwoci doskonalenia swoich umiejtnoci oraz
podnoszenia swoich kwalifi kacji nie przynosz
oczekiwanego rezultatu. Dali temu wyraz midzy
innymi w apelu skierowanym do Ministra Edukacji
Narodowej z maja 2012 roku. Niniejszy projekt jest
te odpowiedzi na zgoszon przez Ministerstwo
Edukacji Narodowej (w odpowiedzi na wzmiankowany apel) prob o skonkretyzowanie projektu
Centrum.
Stan:
1) Obecny stan prawy ceduje zadania dotyczce
pomocy i doradztwa metodycznego (w owiacie)
na instytucje doskonalenia nauczycieli, dla ktrych organem prowadzcym jest dany samorzd
wojewdzki.
2) Poza jakkolwiek pomoc doradcw metodycznych pozostaj nauczyciele jzyka ukraiskiego i uczcy w jzyku ukraiskim w wojewdztwach: podlaskim, lubelskim, wielkopolskim,
lubuskim, dolnolskim, maopolskim.
3) Brak jest koordynacji proponowanych form
pomocy przez doradcw i konsultantw, ktrzy
zatrudnieni s na czci etatw w wojewdztwie
pomorskim, zachodniopomorskim oraz podkarpackim.
4) Brak jest koordynacji tych dziaa z tymi,
ktre podejmuj organizacje samorzdowe, jakimi

s w tym przypadku Zwizek Ukraicw w Polsce


oraz Ukraiskie Towarzystwo Nauczycielskie.
Reasumujc: obecny stan pomocy metodycznej
jest nieodpowiedni i nie odpowiada potrzebom
mniejszoci narodowych, ukraiskiej w szczeglnoci znaczne rozproszenie ludnoci, istnienie
wielu midzyszkolnych zespow nauczania,
oddalenie terytorialne nauczycieli, brak centrum
koordynacyjnego itp.
Na problemy te zwracay uwag zarwno
instytucje Unii Europejskiej (Raporty, midzy
innymi z 2011 i 2012 roku), jak te przedstawiciele
mniejszoci.
Zachodzi wic pilna potrzeba rozwizania tego
problemu i zaspokojenia potrzeb mniejszoci, wynikajcych z przepisw zarwno prawa krajowego,
jak te unijnego.
W zwizku z powyszym Zwizek Ukraicw
w Polsce proponuje stworzenie:
Centrum Rozwoju Edukacji Mniejszoci Narodowych w Polsce
Cele:
Organizacja doradztwa metodycznego dla
nauczycieli uczcych w jzyku mniejszoci narodowych w Polsce;
Koordynowanie podejmowanych dziaa przez
poszczeglne wojewdzkie zakady doskonalenia
nauczycieli;
Wytyczanie kierunkw rozwoju tej owiaty,
zgodnie z polityk pastwa oraz zobowizaniami
midzynarodowymi Polski;

99

100

Stworzenie moliwoci doskonalenia dla


wszystkich nauczycieli jzyka ojczystego i uczcych
w jzyku ojczystym, niezalenie od ich podporzdkowania terytorialnego;
Dostosowanie segmentu owiaty mniejszociowej do proponowanych i przeprowadzanych zmian
w systemie owiaty w Polsce;
Opracowywanie podrcznikw i programw
nauczania dla szk i placwek mniejszoci narodowych.
Podporzdkowanie:
Organem prowadzcym powinien by Minister
Edukacji Narodowej
Finansowanie:
Budet pastwa
i wariant:
Opracowanie przez Orodek Rozwoju Edukacji w Warszawie wsplnie z przedstawicielami
mniejszoci projektu systemowego dla rozdania
20142021 i finansowanie proponowanego Centrum z funduszy unijnych (lub unijnych i w czci
budetowych).

Struktura Centrum Rozwoju Edukacji Mniejszoci Narodowych:


Dyrektor
(powoywany przez Ministra Edukacji Narodowej po konsultacji i zaopiniowaniu przez organizacje mniejszoci narodowych lub Komisj Wspln
Rzdu i Mniejszoci)
Sekcje (Wydziay Departamenty)
Doradztwa metodycznego (szkolenia, kursy
kwalifikacyjne, studia podyplomowe itp.)
Programw i podrcznikw (sekcje: ukraiska,
biaoruska, niemiecka itd.)
Rozwoju szk i placwek (projekty, monitoring, raporty, analizy)
Prawny (konsultowanie i opiniowanie aktw
prawnych, propozycje rozwiza prawnych, pomoc
szkoom i nauczycielom w regionach)


:
? ( )


.


,
, ,

.

, ,

,
.
4- :
(710 );
(1115 );
(1618 );
( 19 ).

,
1947 .,
.

. :
(, , ,
10 );
// (:
3, );
( MS Power Point);
;
( 10 ).

(: Zwizek Ukraicw
w Polsce ul. Kocieliska 7, 03-614 Warszawa)

15 2012 .
30 2012 .
,

65- ,
II .


(22) 679 96 77, e-mail: sekretariat@ukraina.com.pl.


, ,

: 1115 1618 .
710
2 .
1115 :
(III
), ? (
,
)
(II
)
(V
)

1618 :
(III
)
? ( )
(II
) ?
III (II
-)


( )
(II -).

101

102

1618
III
.


.
.
.

,

, ,
, , .
,
,
. ,

, ,
,
. ,
, , . ,
,
, .
. , .
,
.
,
,
. ,
,
, .
, .
,

,
, . ,
,
, .
:
, ?,

,
?, ?.

,
, ,
,
. ,
, .
.

, .
, .
,
,
.
. , ,

. , ,
. ,
, ;
. , ,
. ,

,
. ,
.

. ,
.
.

103

,
. ,

. .
.
.
, ,
.

, ,
, . ,
,
.
,
, , .
.
,
, ,

, .
,
, .

.
.
,
, .
. ,
, ,
. .
.
,
.

.

, ,
,
. . .
. ,
,
,
.
, -
, .


.

104

, . , ,
, .
, ,
.

.
, .
, , : ,
.
,
.

,
. .
, .
.
,
. ,
...
, , .
(
), 15 .
,
, 8
.

105


, .
!
,
.
, ,
.
,
2 , .
, .
, .
.
. ,
.
,
.
,
.

106

.
- , -
. ,
.
...
, , .
. . ,
.
,
, .

, .
,
.
! ...
, - - ...
.
, .
.

.
.
. ,
.
, , .
, .
,
. ,
.
.
.
; , ,
.
, . ,

, .
. ,
,
, .

, .
, ,
, , ,
. ,
,
, , ,
, ,
. ,
.
, ...

1618
II
,
( , ),
.

, ,


. ,
.

.
,
.
, . ,
. ,
,
, , ,
.
, . ,
,
. ,
,
, , ? ,
. ,
,

, .
,
, .
,
,
. ,
- .
: , . ,

.
,

.
,

.
, ,
, .
, . 1940 ., 1947 ., .

, ,
.
. -
,
- ? , .
,
, -
. ,
, .
19451947 . . , ,
, ,
.
1947 . (-
) ,
, .
. .
.

107

108

,
, .
,
. , ,
.
- , .
,
. ,
,
.
. ,
, .
. ,

.
,
. .
. ,
,
.
,
. .
,
. , , ,
. .
,
. ,
.
,
, .
,
. , , .
,
. ,
, ,
, .
,
,
.

.
.
( ), , , ,


. .

,
.
,
. .
.
.
, . 1953 . ,
. -
. ,
: , ,
,
. , . ,
. ,
, .
, .
,
,
. ,
,
. ,
.
.

.
. ,
,
.
.
.
,
.
,
,
.
, ,
,
, .
:
?.
,
.

. , ,
, .
.
,
() . -

,
.
. ,
,
.
, , . 80

. ,
. ,

. ,
. , ,
.
,
. , .
,
,
, .
, .
,
, .
, ,
,
. .
,
-. , ,
.
,

.
,
2007 . ,
,
.
.
( )
.
, ,
.
,
. . . ,
,
. ,
.

.
.
, .
,

- ,


,
.
,
,
,
.
. ,
. ,
,
.
, -

, . , .

.
.
.
.
, , .
. ,
.
.
, ,
,
,
.

. ,
. ,

. , , , . ,
,
. ,
,
.

109

110

-, ,
... , , ,
,
. ,
...
... , ,

, , . , ,
.
, , . . .
.
,
. , ,
, .
1947 . .
, . ,
. ,
, . ,
.
,
. : ..
,
?
. ,
,
.
,
. .

1618
II -
.
,
.
,
,
,
.


.
, .
, ,
.
,
.
, . , .
, ,
.
, ,
.
.
,
.
, .
. .
? ?
. ,

, . ,
.

. , , . .
, ,
. , , .
,
. .
.

, ,
. .
,
.
. ,
. .
, , . ,
: , , ,
.
.
.
.
,
,
. .
,
.
. .
? . , , ,
, .
, . .
,
. ,
. ?..
-,
, , ,
. .
, .
.
,
, ,
.
.
, , , . , ,
.
. .
, ,
,
.
. . ,
.
, , .
.
.
,

. 17-
-
. ,
, ,
.
. , ,
-, .
? .
.
, -. ,
.
, , .
, -, .

Ojciec rbie drzewo. ,
, .
.
.
. ,

. ,
-
, .

. .
,
, , ,
. .
.
,
. ,
.

.
. ,
. .
.
- .
. ,
,
, .
.
, .

-.
. ,

,
. , -

111

112

.
.
, -,
. .
,
, .
(,
).
, , . . ,
-.
.

. ,
.
73 .
.
. , , ,
.
, ,
.
. . - ,
.
( ).

,
.
,
.
,
.
,
.

, , .
,
, , .
,
.
,
.
.
.

.

1618
II -

113

114


.
. .
.
. ,
. .
.
.
. . .
.
, . , .
,
, . .
,
. .
. .
.
. .
. ,
, .
, , . .
. , .
. , .
, , ,
.
, ,
.
. , .
,

1115
II
.
,
.
,
, .
,
,
.

. . . .
, .
, . , .
, , .
, , ,
-. .
. .
,
, .
,
.
. , .
.
. . , , .
,
. ,
.
. ,
. . .
, .
. .
.
. . .
.
. .
. .
.
. . .

,
. . ,
: ? ,
.
.
. , ,
. .
. . ,
.
. .
. ,
.
. .
, .
. , .
,
. .
. .
. .

. .
. .
, .
. , .
, .
. . ,
.
.
. .
.
.
. .
. , , .
. .
, ,
.

.
, .

115

116

1115
V

. ,
,
.
.

117

2006 , 6 ,

.
,

, .
. ( )
, .


476

,
. 1947
, 2
, ,
.
,
( )
-. 5 ,
11 .
5 , , ,
.
2 . 7
1947 , .
,
.
2010 ,
,
(Rzeped). ,

.
.
429 ,
.

.
, , , ,
25 80 ,
( ).

118

,
.
, . ,
,
, , .
,
,
.


,
(Teniatyska)
. (Postojno)

119

, ,
, . ,
,
, , ,
16 2007 .
,

.
: , , , , i .
, , ,
.

, , ,
,
.
, ,
,
. ,
, ,
, , . ,
, ,
.
2012 .

120

65-
- .
,
.
, ,
.
.
.
,
.
, , . ,

.
,
,

1115

.
370 2110 . ,
.
1886 .

.
,
,
,
. 1992 .
30- ,
, .
.
,
.

121

,
,
.
.

. ,
.
, ,
.
,
, ,
.
,
, . , ,
. , ,
, ,
, ,
.
, .
.
.
,
, .
.
,
,

.
, . ,
,

.
,
, ,
, .
, . , , ,
.
,
, . .
.
.

, . ,
,
.
. ,
.
,
8 , ,

. ,

122

,
, ,
. ,
.
,
, .
.

, .
, ,
.
,
, .

.
, ,
. , .
,


. , . ,
.
, ,
, .
, ,
, ,
.
, . ,
, .
,
, , ,
.
,
.

.

Ridna Mowa
kwartalnik owiatowy
Ukraiskiego Towarzystwa
Nauczycielskiego w Polsce
Redakcja:
Andrzej Wtorski (Szczecin)
Maria Ste (Przemyl)
Tadeusz Karabowicz (Hola)
Marek Syrnyk (Wacz) redaktor
naczelny
Jarosawa Kobyko (Giycko)
Grzegorz Mucowski (Wacz) wydanie
internetowe
Krystyna Syrnyk (Wacz) sekretarz
redakcji
Wsppracownicy:
prof. Roman Drozd (Supsk) historia
dr hab. Jarosaw Syrnyk (Wrocaw)
historia
Wiktor Jurczenko (Kijw) psychologia
Stanisaw Karaman (Kijw) pedagogika,
metodyka
Dmytro Drozdowkyj (Kijw) wspczesna
literatura ukraiska
Wadym Olifirenko (Donieck) pedagogika,
literaturoznawstwo

Opracowanie graficzne:
Teresa Oleszczuk
Korekta:
Katarzyna Se
Wydawca:
Zwizek Ukraicw w Polsce
Adres redakcji:
78-600 Wacz
Dolne Miasto 10/80
tel. (67) 258 98 87
e-mail: proswita@op.pl
http://www.interklasa.pl/portal/
dokumenty/r_mowa/

Numer wydany przy wsparciu finansowym


Ministerstwa Edukacji Narodowej

Nakad: 600 egz.


Przy wykorzystaniu materiaw,
konieczne jest wskazanie jako rda
kwartalnika Ridna Mowa

, .
,
:
Zesp Twrczy ZUwP
Redakcja Ridna Mowa
78-600 Wacz
Dolne Miasto 10/80
PKO BP /Wacz 28 1020 2847 0000 1702 0052 7382