ISSN 1800-9328

volume 1 | number 1 | januar 2012

Montenegrin Journal of Political Science

Montenegrin Journal of Political Science www.fpn.co.me Editor in Chief | Glavna urednica: Sonja Tomović-Šundić Editorial board | Redakcija : Srđan Darmanović, University of Montenegro Saša Knežević, University of Montenegro Miloš Bešić, University of Montenegro Nataša Ružić, University of Montenegro International Advisory Board | Međunarodni urednički odbor: Ivo Banac, Yale University Nenad Dimitrijević, Central European University Florian Bieber, University of Graz Danica Fink-Hafner, University of Ljubljana Anton Grizold, University of Ljubljana Vlado Miheljak, University of Ljubljana Ivan Šiber, University of Zagreb Vladimir Goati, Institute for Social Research, Belgrade Čedomir Čupić, University of Belgrade Ratko Božović, University of Belgrade Ana Čekerevac, University of Belgrade Ilija Vujačić, University of Belgrade Assistant editors | Pomoćnici urednika: Ivan Vuković, Olivera Komar Civis (MJPS) is interdisciplinary, independently peer-reviewed journal that publishes articles, book reviews and research results in the field of politics and political science. Journal is published yearly by the Faculty of Political Science of the University of Montenegro. This issue is now available at www.fpn.co.me Civis (MPSJ) je interdisciplinarni, nezavisno recenzirani časopis koji objavljuje članke, prikaze knjiga, kao i rezultate istraživanja koji su najšire vezani za oblast politike. Fakultet političkih nauka Univerziteta Crne Gore objavljuje časopis jednom godišnje. Ovo izdanje je dostupno na www.fpn.co.me

SADRžAJ
005 Riječ urednice / Sonja Tomović Šundić oo7 Occupational Attainment in Montenegro / Miloš Bešić o31 Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske
unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima / Ivana Jelić

o45 Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU / Dragan Đurić o65 Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ / Marina Vasić o87 Filozofija demokratije Džona Djuija (prikaz knjige Bojana Spaića:
Politička i pravna filozofija Džona Djuija) / Ilija Vujačić

.

promovišući njene osnovne vrijednosti. prava i ekonomije da bi se njihovi različiti aspekti i važnost za društveni život potpunije analizirali i shvatili. Posvećen je temama iz politike u najširem smislu. filozofije. Naš cilj je da promovišemo politiku u njenoj povezanosti sa demokratskim vrijednostima. Svi tekstovi su pažljivo odabrani uz poštovanje stroge naučne procedure. nije jednostavno definisati suštinu političkog života niti objasniti principe demokratije kao i dominantne pojmove politike. Na temelju interdisciplinarnih uvida moguće je razvijati vrijednosti građanskog društva čime bi se uticalo na stvaranje demokratske javnosti i participativne kulture ponašanja. Koncept „Civisa“ utemeljen je na analizi ključnih pojmova demokratske političke kulture. Zanimanje za politiku prisutno je od početka ljudske civilizacije do danas. kao i da utiče na stvaranje nove političke kulture.{ 5 } Riječ urednice Sonja Tomović Šundić Riječ urednice Prvi put se u Crnoj Gori pojavljuje časopis za političku teoriju i društvena istraživanja „Civis“. Cilj časopisa „Civis“ jeste da unaprijedi naše znanje o političkim sistemima i političkim ustanovama da bi smo razumjeli smisao politike. doprinosimo obnovi prirodne veze između politike i etike i osnažimo našu svijest o neophodnosti uspostavljanja demokratije i građanskih sloboda. Po svojoj prirodi čovjek je homo-politicos. Očekujemo da će časopis „Civis“ imati važnu ulogu u našem društvenom životu ali i u regionalnom. teorije međunarodnih odnosa. istorije. ali i na balkanske narode utičiću neposredno na pojavu različitih vidova nedemokratskih odnosa i institucija. istraživanjem njenih složenih procesa sa stanovišta nauke i empirijskih rezultata. U tom kontekstu posebno su iskustva totalitarnih ideologija XX vijeka. To je način da se politički fenomeni tumače koristeći se iskustvima različitih oblasti: sociologije. gašenjem osnovnih ljudskih prava i sloboda ostavila snažan pečat na evropsku istoriju. . Od kad postoji misao o politici tražen je državni oblik u kome se može stvoriti pravedno društvo. Ali. političko biće pa je život u zajednici i učešće u javnom životu duboko povezano sa ljudskim načinom postojanja.

.

1998. Szelenyi.com) Occupational Attainment in Montenegro 1 Profesionalno dostignuće u Crnoj Gori Abstract This paper has a specific focus on the social stratification in Montenegro. Introduction Simple questions that need to be raised after 15 years of transition are the following: when does this process end? Are we still in the phase of radical social transformation? Is this process over so that we should no longer speak about transition. As a method. The case of Montenegro is a unique one. 1998). then we can start with a new task of neo-classic sociology. Finally. or should we speak about post-socialist capitalism instead? If this process is over. in interaction with the human capital factors. Its key methodological task is to illuminate the most important social mechanisms that enable mobility towards prestigious occupations. It involves the perspective offered in the Market Transition Theory as a theoretical background for understanding the main shifts in social structure in post-communist societies. while factors of human capital are very important. social mobility. the political factors tend to be more important for acquiring high position in society. Moreover. although we can say that each post-communist country has its own specificities. Keywords: transition social stratification. It is unique simply because after political institutional change. The main findings of the paper are as follows: with respect to occupational attainment. human capital. it applies Multinomial Regression Analysis. and that is: ‘the sociology of comparative capitalism’ (Stark and Bruszt. the factors of political capital are of a considerable significance as well.{ 7 } Miloš Bešić Miloš Bešić Autor je profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Crne Gore (e-mail: besicmilos@yahoo. the paper offers a theoretical analysis of the actual socio-political constellation in order to explain the persistence of the political factors considering social mobility in Montenegro. .

. in its economic dimension. and social polarization. through small entrepreneurship which is the result of the market liberalization. 1996) we have to take into consideration the fact that there is no fundamental elite circulation in Montenegro. In this process. which consists of the new/old political elite and their entrepreneurial alliances. with political marketization. 1992. Since the ruling party in this country kept all the positions and advantages of the SKJ. but due to the pressure of the overall post-communist environment. an introduction of free market was inevitable. there is more than enough time to establish all the mechanisms. are: economic crises. through activities of the political elite and through pressure of the international environment. unemployment. if we view transition as a process of radical transformation at all levels of society. just in order to buy political peace. Therefore. we can qualify the case of Montenegro as managerial capitalism (Eyal. not beacuse of internal dynamics and needs of the society. independently of the will of the political elite. Conceptually. Additionally. the only party which existed during socialism. and ‘at the bottom’. Meanwhile. All in all. One way or another. if we accept the thesis that social transformation of the market has three stages of ‘market penetration’ (Szelenyi and Kostello. we can question either the concept of ‘transition’ or the process as such in the case of Montenegro. therefore. overall pauperization of the population. which enable transposition of the state property to the hands of ‘transitional bourgeoisie’. who tries to use the power and privileges they had during socialism in order to transpose the power and privileges into their own hands on a new basis: market distribution (Hankiss. Stanszkis. and it happens occasionally. The privatization of the big companies² is still subject to political debate. The small entrepreneurship based on private property starts to rise. 1996). 1989. The dynamics of reform. or to use this process as part of the overall liberalization discourse. this brought about inevitable social changes. on the road of social transformation. we can assume that in the case of Montenegro we are just approaching the third phase. 1998). social transformation is shaped ‘at the top’.1991). if the social transformation. and this process increases the whole social dynamics and mobility. 1990. is adjusted to interests of political elite. implies the basic change of the ownership in terms of the domination of private property. namely the privatization of the whole state sector. the political elite still greatly regulates the entire economic process. but one has to take into consideration the fact that Montenegro is a ‘small’ society according to any possible criterion.{ 8 } Occupational Attainment in Montenegro which meant the introduction of political pluralism. in terms of continuity/discontinuity (Nee. The main consequences of this particular form. the party which came to power (Democratic Party of Socialists) is the party which that inherited SKJ (Alliance of Yugoslav Communists). the state sector was only partially privatized. Therefore. By keeping the main resources of the economic power. Bearing this in mind. which arise in Montenegro. On the other hand. the stable stratification order of the society begins to change. 2 The term ‘big’ is certainly relative by its nature.

the differences in the final shape of the postcommunist socialism could be understood as a necessity of the impossibility to produce the same outcome with different presumptions. the first question stays and. 1989. Second. Stratification in the post-communist society: Conceptual framework There are two important aspects that we must take into consideration when speaking of stratification of the post-communist societies. It seems that all the considerations and analyses of the stratification of the post-communist society are based on the first aspect. the conceptual framework that is offered in this approach is almost an inevitable starting point in the analysis of the post-communist society. On the other hand. 1999) is indisputable. political elite who has all the power of control in the socialist society loses this privilege and therefore loses the leading position in society. It implies that market liberalization changes the basic social mobility pattern. 1996). Eventually. the very ‘western’ capitalism as such can hardly be unified with the same concept. First. So we can simply separate the final outcome from the process. change. as with many others. the final structural shape of the post-communist society is not a problem. since it will be more or less the same as the stratification of any other capitalist society. we have to illuminate the new stratification order in post-communist society in terms of the analysis of social mechanisms and processes which allow certain social groups to maintain. By involving free market. not to mention ‘non-western’ forms of the capitalism. the process of redistribution of power in all its dimensions. or what the new stratification is like. Consequently. the very .{ 9 } Miloš Bešić we can say that this process in Montenegro is not over yet. So. as well. Regardless of whether we agree or disagree with Market Transition Theory (Nee. social structure in terms of stratification is not a stable one. regarding market liberalization. we are interested in how social groups are redistributed. 1991. 1. who is the winner and who is the loser in this process. Therefore. regardless of the mechanisms and process as such. we may be able to understand better the nature and dynamics of the social change in case of Montenegro. and to a different developmental level in a civilization sense. So. In this perspective. Although the idea that post-socialism has many destinations (Kitschelt. and this group obtains power through accumulation of economic resources. entrepreneurs arise as a new social group. or in other words. it is the final outcome of the process of re-stratification. The very idea of this theory is relatively simple. By illuminating the redistribution of power. privileges and material property through stratification perspective. and it is a ‘mirror’ of the convergent society. or lose their social positions. adjusted to the specific cultural background. it is a problem of the process as such.

By shifting from planned to market economy the control over resources is redistributed form communist bureaucracy toward private entrepreneurs. Of course. it is not reasonable to predict that this group will simply leave over the process of social transformation without ‘embedding’ itself in new stratification order. 1989. who are the new entrepreneurs? Where do they come from? How do they obtain the power to appropriate the resources of the communist state? These are the central issues that have to be illuminated from stratification perspective. which means that stratification order. will be a product of institutional-political transaction (Staniszkis. it was more than a successful society in terms of ‘upward’ mobility by neutralizing the effect of social origin and family status (Simkus and Andorka. in my opinion. This method implies involvement of empirical findings based on the specific social environment inside the very idea of causation. But. Moreover. So. 1992). the problem of ownership becomes a central issue (Nee. in the case when a certain social group has an overall political and economic power. 1991). is the method of ‘constellational causality’. 1977. but rather from one specific form of the state market economy lead by the strong hand of the communist party. a more reasonable prediction is that they will use their power and privileges in order to obtain the positions in the society that will come after transformation (Hankiss. and finally.). Burawoy. almost inevitably leads to wrong conclusions. to mark the current trends as one premise and to put a few theoretical ideas as another premise. But first. In order words. But to predict something about the future of the post-socialist society proved to be an ungrateful task (Szelenyi. The initial advantage is based on the fact that the transformation of economic order depends on socialist institutional order. there are many theoretical (and empirical) answers to the questions put above. 1995). From the epistemological point of view. as the final outcome. 1988. As far as we speak about Yugoslav socialism. what is the constellation of socialism as it was in former Yugoslavia. 1982. the idea of ‘causation’ must be supported with the idea of ‘constellation’. 1991). Wong. So. The problem is that in the ‘moving’ society. not to go too far.{ 10 } Occupational Attainment in Montenegro idea of this theory is that the political society will be dissolved and that instead of the domination of the political elite the main actors in the social space will be new class – the owners of the private property. Namely. More specifically. we must not forget that in this perspective we are not moving from any society toward capitalist society. the control over resources is the natural basis of social positions. 1979. and specifically in Montenegro? The truth is that although socialism was not a classless society (Đilas. the best method. by controlling and questioning theoretical presumptions which derive from unlimited ability of abstract thinking. one must be aware of the fact that this model is different from other ‘east’ socialisms in . Therefore. 1990). 1957) in its early phases it had lots of success in terms of social development (Popović.

it seems to be a wrong prediction. the process of transformation was followed by the strong role of the state.{ 11 } Miloš Bešić many points of view. legitimizing the main role of the state and political elite. It looked like the communist elite would relatively easily redistribute the resources and stay onto high social positions on a new basis (Szelenyi. 1994). although it was limited by the power of the ruling Communist Party. regardless of the social background (Popović. 1994). Spain. But. 1998). Thus. 1979). even Italy). During socialism. these two obstacles disappeared. the common feature with other east societies was the overall domination of politics over economy (Horvat. much earlier then any other socialist society. Also. In terms of social mobility. he/she could reach a high position. The overall economic results of this society (regardless of the causes) were much better. the role of working class was much stronger than in any other socialist society. proclaiming itself as the leader of the process of social transformation. 1990) from transfering state wealth into their own hands. Additionally. there were two main reasons which prevented the ‘class of collective owners’ (Lazić. one form of totalization was substituted with another form of totalization. After transition had begun. In terms of social transformation the total transformation of society as wholeness without basic change of ownership. GNP. the institutional anomy and particularly the weakness of judicial system proved to be inefficient without ideological pattern it had supported for decades. 1982. is inevitably limited (Walder. as long as one respected the ideological pattern. employment. but also due to the overall change of the international environment. socialism crashed. it was the strong pressure of the ideology. Finally. On the other hand. standard of living etc. 1991). in the case of Montenegro (and Serbia) the communist party transformed into socialist party and kept the whole political and economic power. according to further scenarios and empirical analysis (Ibid. and all the economic indicators (GDB. 1997). The point is that the . not only due to internal contradictions. Greece. Yugoslav socialism introduced ‘mixed’ economy (Konrad and Szelenyi. and therefore in early 70’s it can be qualified as ‘market socialism’ (Przeworski. 2001). in economic terms. there is no free market where one can materialize and increase her/his wealth. which was the basis of social legitimization. the legal control of the wealth redistribution was not an obstacle either. The latent and permanent conflict between ideology and economy always ended in favor of ideology and its carriers – class of the collective owners (ibid). Thus. 1979). and second. 1996). In these circumstances. Lazić. which took nationalism instead of communist ideology as the basis of social legitimization (Bešić. One way or another. Moreover. The final outcome was that the process of privatization was delayed. Therefore. all the positive effects of the market economy were potentially jeopardized by redistributive mechanisms of the state (Lazić.) were competitive even in comparison with many developed ‘west’ societies (Portugal. First.

or in other words. following the wellknown pattern (or stereotype) of success. i. So what you really need to do is find some appropriate and efficient legal mechanism of redistribution. That means that the very idea of the appropriation by the political elite is not wrong as such. Some of them are old party comrades. it is the very nature of political power. as it has always been. There are a few main causes of the complexity. meaning that ideology plays its role in shaping the overall socio- . This means that coalition among ‘transitional bourgeoisie’ and political elite will last as long as there are significant resources to be redistributed. Those attempts were more or less successful. First. which identify themselves as entrepreneurs. and some are part of the traditional ‘brotherhood’ network. there must be some room left for those entrepreneurs who don’t have any of the advantages described above. So. the main theoretical point considering the problem of wealth distribution in the case of Montenegro is that political elite distributes the wealth not in their own hands but in the hands of others for their own benefit. as well as on individual capabilities of the actors. They just try to survive in market economy on the basis of free market logic. there are no more than a few really big entrepreneurs in Montenegro. Therefore. but one doesn’t need to be a sociologist to claim that the size of the ‘transitional bourgeoisie’ is significantly smaller comparing to ‘petty bourgeoisie’. In reality everything seems to be more complex. It is hard to empirically capture and estimate the size of those two ‘newcomers’ groups. After that. The extent of success of the political elite on this trajectory can differ depending on specific circumstances and constellation. But the picture we offered above is based on simplification as a legitimate scientific weapon. The way it goes in Montenegro is the establishing of a reliable network among ‘newcomers’ and political elite. Those newcomers differ in terms of their origin. but what is common for this group is the very fact that their overall achievement is limited by the incapability to play the game without two main resources: political connections and high financial accumulation. they remain in the socio-economic space as players on the local markets fighting for survival each day. we can expect the new stratification to be established as a stable structural element of the society. as in any market economy. ‘equal chances for all’.e.{ 12 } Occupational Attainment in Montenegro process of redistribution is not as smooth as it looks like. Therefore it is just an ‘ideal type’. some are reliable friends from the past. since transition starts. One way or another. which can be culturally accepted and ethically justified. the common feature for all of them is that they are apparently new and successful entrepreneurs and that all of them have ‘someone’ at a high-level political position. Even if you have all the mechanisms in your own hands. It’s just a case that it must be done in a specific manner that can be culturally justified. In order to justify the new ideology of the incoming society. you have to solve the problem of public opinion as well as certain ethical issues (constellational causality). But there is the other side of the story.

There are two main reasons for this claim. after market liberalization we can expect strengthening the factors based on human capital and weakening the factors based on political capital (Nee. considering the Market Transition Theory. the education can be transformed through market into material wealth (Mincer. which brings about many obstacles toward the empirical analysis of stratification. 1974. Finally. and these are foreign enterprises³. Since this is an investment. Toward the research perspective of the stratification Based on its premises. it will use the process of social transformation in order to keep highest positions in society by transforming state resources into their own hands (Rona-Tas. The opposite idea. The very essence of this idea is that ‘education’ is the most profitable investment in the market-oriented society. The Podgorica Aluminium Factory. Bian and Logan. the first question is to illuminate the concepts of ‘human’ and ‘political’ capital.{ 13 } Miloš Bešić economic relations. Therefore. 3Until 2005 the only big company that had been sold to foreign investors was The Beer Industry ‘Trebjesa’. Therefore. 1964). free market enables increasing social mobility which is out of the state control. The idea of significance of the ‘human capital’ in market economy is not a new one (Becker. it is the fact that comparing to socialism free market brings an advantage to direct producers who can sell goods in the market directly instead of being involved in the process of state redistribution. 1986). since the financial accumulation of the ‘newcomers’ is not sufficient in the process of privatization in the cases of huge enterprises. 2000). as well as the state owned Electricity Company 2. Today. respectively. 1993). Recently. we witnessed such acquisitions of the State Telecommunication Company. 1996). market transition is inevitably an object of the political logic and control (Shirk. the integral part of human capital is ‘on- . 1989). political elite has to sell this property to those who are financially capable. It takes occasionally some victims in order to prove its basic devotion to justice. would be that market liberalization in the conditions while political elite control the overall economic resources. Second. All these elements make the overall picture of the society somewhat vague. which means that political elite holds the main control over the resources. So. international corporations are involved. 1996. Second. targeting the political enemies and their nullification is an inevitable and integral part of this process. there is always some threat that the process of wealth redistribution will be jeopardized. 1994. one of the basic theoretical presumptions of the Market Transition Theory is that in the stratification perspective. which means that the role of the state in shaping the stratification is limited (Nee. Beside education. the biggest enterprises are still owned by the state. Third. transition is not something that goes on without international constellation. Therefore. But. Konrad and Szelenyi 1988). in order to buy political peace. Willis. 1989. since the political market is open (Parish and Michelson. First. the influence of free market is directed toward investment into human capital.

intellectuals. As far as we speak of ‘political capital’. If the final outcome of market liberalization leads toward the new stratification structure in which the former members of the political elite hold the highest positions. In late 60’s the idea of human capital was operationalized and used as status measurement (Blau and Duncan. the main actors in economy (corporations) often have strong relations with the state on the bases of ‘mutual interest’ (Galbraith.e. it should be ‘expected’ that human capital is . Although it was not the main criterion for gaining the highest social positions. This model. The main difference appeared to be at the level of the relative importance of these two types of capital. it is usually understood as acquiring certain elite position in the state bureaucracy by using the channels of the inter-party mobility (so call ‘cadre’ positions). to put it simply. Finally. So. as a member of the political oligarchy. 1982). To absorb intellectual elite was a very important goal for the political elite in state socialism (Szelenyi. This way. the party ‘cadres’ are able to dispose the overall state property as well as to redistribute the public wealth according to planned economy projects.{ 14 } Occupational Attainment in Montenegro job-training’. if market liberalization leads toward the model of stratification where new entrepreneurs substitute the former members of political elite. Human capital is important in socialism. Although it seems simple. the simple meaning of the political capital would be ‘belonging to a certain party and its network’. although empirically fruitful. Thus Rona-Tas (Ibid) emphasizes that there is no contradiction between political and human capital. (Nee. by substituting the intellectuals. there is a strong bond between politics and economy. First. So. we can confirm discontinuity. in the socialist society ‘human capital’ was also very important. 1991. 1979). 1992. Second. In empirical/research perspective the whole theoretical debate can be explained in terms of continuity/discontinuity (Nee. it was a necessary precondition for the ‘upwards’ mobility. the final conclusion is that in the state socialism education as a form of capital was also important for the social mobility. 1979). The intellectuals were needed for the three main reasons. Otherwise. to verify empirically the thesis described above is not so easy. 1994). ruling class neutralizes the possible dangerous enemy (Đilas. can be questioned theoretically and empirically by the very nature of both the socialist and capitalist society. 1996). Namely. In other words the issue that has to be resolved is whether market liberalization increases or decreases the advantage of the political elite (cadre) who holds the monopoly of the overall economic resources. 1957). i. especially (humanistic intelligence) were needed for the efficient ideological control and political reproduction of the society. it is the fact that planned economy asks for ‘technocrats’ who are able to handle all the problems which planned economy ‘produces’. In a capitalist society. But to claim that ‘political capital’ is not important in the capitalist society is problematic as well (Rona-Tass. Szelenyi. In other words. There is no question about the significance of the political capital in the state socialism. just as political capital is important in capitalism. we can confirm continuity. 1967).

1996. From the point of critical sociology it must be clear that this presumption is an ideological one. 1996. considering the problem of ‘inequality’ from comparative perspective there is one more important issue that must be discussed. Moreover. which come from liberal market (Rona-Tas. by dividing the social groups into those which are successful on the market and those which are not. Walder. In other words. 1996). by introducing the market. There is a number of empirical analyses that challenge Market Transition Theory (Rona-Tas. a social transformation of the state socialism is considered as the process of shifting a society from inequality toward equality. Bian and Logan. 1996). since the society in its empirical sense is wholeness. 1994. Therefore. which enables insight into different and co-existing stratification patterns. However. This way. Walder 1996). His main argument is that ‘the earnings of many economic actors in society increase at a faster rate than that of political actors’ (Nee. 1994. Instead of one simple mechanism of social diversification (political participation) we have an additional one that is based on market affiliation. but as the problem of ‘imperfect transition’. while the political capital is supposed to be more important in planned economy. the recent research in China regarding market liberalization that has been introduced shows that regardless of the process of economic liberalization. Thus. . the political elite (cadre) still holds all the power and privileges. which arises in ‘hybrid economy’. in the process of social transformation we can identify the old stratification structure. Nee. and that every society whose economy is based on free market. Namely. Rona Tass. Parish and Michelson. Moreover. Perhaps the best theoretical perspective of stratification in post-communist societies involves the idea of ‘convergent society’. We thus have to develop an analytical perspective. the ‘silent’ presumption is that state socialism is the society based on ‘inequality’ while capitalism is the society based on ‘equality’. but also increases overall social differences. 1996) explained these findings not as the problem of the theory as such. which still holds and the new one. It is not necessary to compare the two systems to prove that capitalism is ‘better’ than socialism. This not only changes the patterns of stratification. 1994. 1995. inevitably produces inequalities. Parish and Michelson. while ‘downward’ mobility of the political elite (cadre) is not necessary.{ 15 } Miloš Bešić more important in market economy. By using this kind of analytical approach we must refer to specific mechanisms that reproduce continuity as well as to identify those which produce discontinuity. market liberalization can even increase social inequalities that exist in state socialism (Nee 1991. Nee (1991. the main point in the perspective of market liberalization is that as an outcome we can verify increasing ‘upward’ mobility of the lower social strata. we must be able to identify the specific ways in which the two stratification structures interact with each other. often in overall theoretical discourse about the stratification of the post-communist societies. 1996: 916).

So. we had 1516 respondents for the analysis. without trying to get involved in huge theoretical debates. Since there were two questionnaires. political and human capital are important. Since our research perspective for this purpose was 4‘Mesna zajednica’ – the smallest municipal unit in Montenegro. The starting point would be the presumption that. which exist in convergent social space. Data. as such. we eventually had 1850 respondents in our data files. Each census circle consists of 7-8 households chosen on step-end-go basis. The opposite argument would simply be the presumption that political capital is important from the stratification perspective. method and measurement a) Data The data used for the analysis were collected in the fall of 2003. 3. Considering all the theoretical arguments discussed above. there was an additional sample of 350 respondents for ethnic minorities. and that their specific weight depends on the analytical level which is the final destination in the abstract way of thinking. However. After choosing the basic units4.called SEESP project. gender and ethnicity. the ‘two societies’. but representative samples (2 x 750). respectively. In other words. The stratified procedures of the sampling were based on two main criteria: regional division and the residence size.{ 16 } Occupational Attainment in Montenegro Going back to the empirical level. Post-stratification weights procedure was carried out on the basis of age. In this particular analysis. we will analyze the relative importance of ‘human’ and ‘political’ capital. The questionnaire itself was a result of internal analysis and agreement among researches that were involved in the research. There were in fact two instruments. The first questionnaire is mostly focused on stratification issues and the other one on religious and ethnical issues. The research in Montenegro made an integral part of the so. in the case of Montenegro. The samples. must interact with each other. with respect to market transition. The idea of this additional sample was to provide enough cases for the comparative examination of the ethnical issues. are the combination of the stratified and random sampling procedure. human capital plays an important role in the process of social stratification. But. the ‘main’ questions regarding the social status were in both instruments. we may assume that both. sooner or later. by merging two samples (2 x 750) as well as by adding 16 cases from the additional sample (randomly chosen among the target group) in order to correct some deficient categories. Both have the same number of questions. Besides the two representative samples. we had two independent. random sampling procedure was applied. the questionnaire was the same as for other Western Balkan Countries. but each has separate sets of questions. . We will try to estimate the nature and the final outcome of this interaction. Additionally we will try to illuminate the relative importance of some socio-demographic predictors of the social status.

We merely used classical schemes of the social strata based on occupation. entrepreneurs. We use the term professionals in conventional sense to refer to a person with a university degree. b) Dependent variable The immediate object of our research is ‘occupational attainment’. and unskilled workers (Table 1).2 11. our analysis is based on this number of cases. the title of the occupation. Unwilling to get involved into class analysis debate. Frequency distribution of the dependent variable Occupational Status N % 5 While estimating the size of samples.3 15. 1021 respondents were left for the analysis5. the analysis covered only those respondents who reported that they receive any kind of income.{ 17 } Miloš Bešić occupational attainment as an aspect of social stratification. technicians and clerks. we adjusted those schemas with our empirical material. Table 1. which are required for his/her job. As for entrepreneurs it was inevitable to merge all the respondents who are owners or co-owners of a private business. who does a job that requires a university degree.6 29. which means that in this category we have higher level. Finally. the description of the job (duties) and respondent estimation of the training or qualifications. Therefore. all in all. professionals.731 Managers Professionals Entrepreneurs Technicians & Clerks Skilled & Service workers Unskilled workers Total 42 119 46 295 344 158 1003 4. so our dependent variable was ‘respondent occupation’. we do not aim at solving the problem of the class mapping at either the theoretical or empirical level. since it was more than necessary to merge some categories in order to provide a sufficient number of cases for the analysis. one should keep in mind that total population in Montenegro older then 18 is 455. skilled and service workers.7 100. The occupation as a variable was constructed regarding a few element variables: respondent occupational self-identification. we could identify occupation for 1003 respondents. regardless of a relative . we identified six occupational groups and these are: managers. Among 1021 respondents that we involved into the analysis.0 Among managers all the levels are included.8 4.4 34. Additionally. This was necessary since the total number of manager is relatively small. Thus. middle level and lower level managers.

c) Comparison of the socioeconomic status of occupational categories The main idea of the occupational attainment is the difference among occupations in terms of social status. Manager Professionals Entrepreneurs Technicians & Clerks Skilled & Service workers Unskilled workers Total (Average for the entire population) 16. Thus in order to see which categories are most prestigious. This information corresponds with the median income we found in this research. most of the technicians were on the second skill level (medical nurses for instance). However. This category includes mainly ‘blue collar workers’.00 11. education and social status.00 200 – 249 250 – 299 250 – 299 150 – 199 100 .00 12. Goldthorpe. technicians are supposed to be at the third skill level. the main difference among them is that service workers work in service sector. Technicians and clerks are practically ‘white collar workers’. we present just the differences among occupation categories in two aspects: education and income (Table 2).00 12. In stratification theory different criteria have been used for the purpose of defining the socioeconomic status (Duncan. . By trying to reach as high social status as possible. Namely. according to ISCO coding schema. does not affect the overall analysis. Table 2. 1961. they are very close according to the level of qualification.00 16. 1977. an individual following certain social trajectories enters into some of the occupational categories. We want to emphasize that this occupational map is not any kind of class or strata analysis of the post-communist society. On the other hand. since each occupation holds particular social status. Such decision.{ 18 } Occupational Attainment in Montenegro difference in their status (size of the enterprise. but only a methodologically produced classification of the occupation for the purpose of the occupational attainment analysis8. in former Yugoslavia. So. we have to compare them. the occupational categories are not equally desirable destinations.9 EUR. 6 ‘The attempt to involve ISCO88 coding scheme appears to be dead end especially in light of this distinction. since this is a somewhat different issue considering our research goals.149 Less than 100 150 – 199 9 According to the official data provided by the Republic Office for Development. 8 Of course that we tried to make analysis based on different classification of the occupation. Treiman. while skilled workers are qualified ‘blue collar workers’ in industry. Finally. For example. but also workers from other sectors who do ‘low’ unskilled jobs. in any case. unskilled workers are those who have no qualification or have some very low level of job training.). the average income for 2003 was 173.00 12. But. number of employees etc. Median Income and Educational differences among occupations 9 Occupation Education Income in EUR 7 We were in dilemma whether to merge service and skilled workers. 1972. Skilled and service workers are practically ‘qualified workers’ both in industrial sector and in services7. but the classification that we chose proved to be the most appropriate form the statistical and interpretational point of view. Wright. 1988). We decided to merge them given that our analysis of the occupational attainment is primarily focused on ‘higher’ occupations.00 8. We merged them since it was hard to distinguish among them according to their job description6.

in terms of education and in terms of income as well. Also. As an indicator for human capital we used respondent total number of education and as an indicator for political capital we used two variables separately. The first one is the membership in SKJ (The Alliance of the Communists of Yugoslavia). this is the corresponding income category for each occupation. This is partly because in our sample we had somehow less high-level managers comparing to middle-level and lower-level managers.{ 19 } Miloš Bešić Since we used ordinal scale for the income in the questionnaire. in this particular case. The reference category for the Multinomial Regression Analysis is ‘unskilled workers’. would not be very informative. In other words. while entrepreneurs fall behind managers and professionals in this sense. There are two reasons for this choice. in the perspective of occupational attainment. Therefore. the regression coefficients. we put forward two main predictors (independent variables). this aspect must be included in measurement of the social status. we can see that managers reported a lower income than professionals and entrepreneurs. 10 These variables provide the information about the supervision of others at work. we might say that first three categories must be in focus from the social stratification perspective. Also. as opposed to becoming unskilled worker11. d) Method. and partly because the managers always try to ‘obscure’ their material status. or to put it simply. According to these data. The ‘lowest’ category of unskilled workers is significantly depressed when compared to all other occupational groups. we present the median education in order to reduce the standard error based on mean. if we take for granted the thesis that income and education are the main benefits (without considerations how they interact each other). All in all. The second variable includes the party members regardless of which party he/she specifically belongs. Also. and the second is membership in any party in the present political space. . measurement and Independent variables Our dependent variable is categorical by its nature. professionals and entrepreneurs are much more prestigious then other categories. they represent desirable destinations of individual endeavor. Comparing the other occupastional groups we can see hierarchical order among groups both. Therefore we used multinomial logistic regression in order to illuminate occupational attainment. The methodological focus of the analysis was on the significance of factors of the human and political capital. we present the median income of each occupational category. The main reason is the 11 This should be kept in mind while analyzing data. it must be clear that most of the them in the sample (as well as most of them in overall population) are ‘small’ by any possible criterion. estimates the effects of the independent variables on the log-odds of entering a certain occupational category. we can clearly see that managers. it is obvious that the managerial elite is well educated. If we take into consideration the nature of Montenegrin society. Therefore. respectively. As far as we speak about the income of the entrepreneurs. This estimation of the social status of the occupations does not include ‘supervisor variables’10 since that approach.

Additionally.2301 . we used two types of political membership (SKJ and current party engagement) because we wanted comparatively to estimate the relative importance of SKJ membership as accumulated political capital in socialism with the importance of the political capital based on current political conditions.47782 2.49881 14.3520 11.3012 . Thus.42107 Considering statistical analysis we developed two models in order to estimate the relative importance of the independent variables. The choice of the independent variable is based on .89 .2 Log Likelihood Chi-Square significance for each predictor. The other one is ‘extended model’ and it includes interaction between .956 . and notwithstanding their ideological differences they are sharing the authority. Among the social-predictors variables. gender is recoded into 1 for male and 0 for female.D. Table 3. All the variables in the model are included as a continuous variable (Table 3). This means that the socio-demographic predictors that are not included proved to be statistically insignificant. to take for the analysis only the members of the ruling party (and its present coalition partners) would be inappropriate from the perspective of estimation of the importance of political capital.910 . So.06 .5378 46. Therefore. Education and Age are used as continuous variable.45900 . the main opposition party in Montenegro (SNP – Socialist People’s Party) was an integral part of the DPS until 1997. Means and Standard Deviations of the Independent Variables Variable Mean S. 0 = SKJ non-member). Residence variable is recoded into 1 for urban.{ 20 } Occupational Attainment in Montenegro very fact that all Parliament Parties shared the power with the ruling DPS (Democratic Party of Socialists). Accordingly. Male Age Urban Education SKJ Party member . the leaders of different parties at the local level are involved when a ‘deal’ is supposed to be made for ‘mutual benefit’. The first one is ‘base model’ which does not include interaction among variables. Moreover. legitimately sharing the full power with the current ruling political elite. 0 for suburban and rural. party members variable is recoded into 1 for party member and 0 party-nonmember. age and residence. the following socio-demographic predictors are included in the model: gender. either in the past or today. Usually. the membership in SKJ is transformed into dummy variable (1 = SKJ member. The second reason is the fact that at the local level all the ‘main’ parties hold power.

According to this argument we can predict: Hypothesis 1: In the period of social transformation. 1991. 1979. e) Hypotheses Market Transitional Theory suggests that by introducing liberal market. Therefore. 1991. 1996). the main economic actor is ‘state’ supported by strong bureaucracy. 1982. the main functional characteristic of socialist societies was the domination of politics over and above the economy (Szelenyi. Szelenyi.{ 21 } Miloš Bešić education and the two variables that represents political capital. it is possible that both the human capital based on education and political capital based on membership in SKJ could be important factors for the occupational attainment. has been delayed. The main reason for this was to estimate how political capital interacts with human capital in the final estimation of the dependent variable. Namely. we might assume that members of this political party also have an advantage. Therefore the second hypothesis would be: Hypothesis 2: After 15 years of transition in Montenegro. Lazić. Hankiss. The main feature of Montenegro is the fact that the ruling party originates from former SKJ. by using their political capital during the period of social transformation. 1990. the social group that holds the overall power is political elite. the old patterns of social mobility based on political capital are substituted by the factors of ‘human capital’ (Nee. However. we might assume that this factor is also significant for the occupational attainment. Therefore. just as they still hold the power at a local level. or the highest ranked party members. SKJ membership plays a significant role for entrance into each occupational category At this level of analysis it must be noticed that those two hypotheses don’t necessarily oppose each other. 1988). since all the ‘biggest’ parties in Montenegro participate in power. as we mentioned previously. Additionally. 1994). members of the party provided initial advantage for themselves through accumulation of the wealth they controlled during socialism (Staniszkis. The reasonable presumption is that. On the other hand. ‘human capital’ is a significant factor for the overall occupational attainment. Eventually. as an element of transition in terms of ownership transformation. Horvat. the model is based on deviance scaling by using the deviance function of the likelihood-ratio chi-square statistic. we will consider membership of any party as the possible factor of ‘political capital’ as significant for the occupational attainment. Therefore we involve the new prediction: . Regarding the fact that privatization.

By analyzing predictors that are in our main methodological focus we can see that education as well as SKJ membership is significant for the occupational attainment. To obtain higher education and to be a member of the SKJ (in the past) was an advantage for entering into each 12 The smallest coefficient for technicians and clerks is 0. Each of the five hypotheses could be put in their opposite form since. However the coefficients. membership in any party is a significant factor for the occupational attainment. The main goal of this was to see if political factor jeopardizes the role that education has for the occupational attainment. which estimate odds of ratio. from the logical point of view.88 . This speaks about the fact that in the society of transition the youngest population. we introduced in the analysis the interaction term between education and the variables which present the political capital.63. One way or another. residence proved to be important for all the occupation except for the service and unskilled workers. Finally. are not very high. Older population is more likely to enter in any occupational group than the younger population with exception of entering into entrepreneurs. it looks like males have an advantage over females only for the entrance into managerial occupations. living in town increase the odds of entering all but unskilled workers for the urban residents by at least 88%12. To enter into professional occupations as well as into technicians and clerks. to confirm thesis or to disapprove antithesis leads to the same conclusion. speaking about entrepreneurs it looks like they are coming from different age compositions. Therefore. So. with exception of service and skilled workers. Finally. without inherited capital has less chance than the older population. our final two hypotheses would be: Hypothesis 4: SKJ membership has a negative impact on education for entering into any occupation but unskilled worker Hypothesis 5: Party membership has a negative impact on education for entering into any occupation but unskilled worker. is more likely for females. f) Analysis and results Considering the base model (Table 4) first we can see the relative importance of the socio-demographic predictors. the results of the tests of hypotheses are presented in the text that follows. the estimated odds is: Exp (0. Therefore. gender differences for the entering into entrepreneurs and skilled and service workers are statistically insignificant. So. But.{ 22 } Occupational Attainment in Montenegro Hypothesis 3: In post-communist Montenegro. Eventually. As far as gender differences are concerned. as opposed to unskilled workers.63) = 1. we wanted to find out how political and human capital interact with each other.

The main idea of adding the interaction terms has been to see whether the SKJ and party membership undermines the relative importance of the education detected in the base model.37*** 1. Our extended model of the Polytomous Regression is presented in Table 5.05*** 0.08*** Age 1. our first hypothesis is confirmed. at this level of analysis the third hypothesis should be rejected. It should be noticed that education is more important for entering into managerial and professional groups comparing to others.02** 0. SKJ membership is significantly more important for entering into managerial group than into other groups.63*** 1. but also the second one.21*** 0.60*** 0.36 Party member -35. Apparently.49*** Urban 2.05.{ 23 } Miloš Bešić occupation as opposed to becoming an unskilled worker. Also.16 -17.35*** -0. p < 0.61* Male 0.01 (2-tailed tests). Multinomial Logistic Regression .98*** -0. But human capital is important as well.99*** 1. since the regression model as such is sensitive to involvement of new variables and interactions.03 0.07*** 0. It looks like socialism left an advantage to their members regarding their social status. Reference category is ‘unskilled worker’ .10). p < 0.53** -0.10. Therefore. **.06*** 0.03*** 0.64*** 0. It includes an interaction between SKJ membership and education as well as between party membership and education.11 -6. It is even easier to confirm this finding by estimating the ChiSquare Likelihood Ratio Tests. this simulation will show significance of each variable. Table 4.51* 0. as far as we speak about party membership. So. p < 0.66*** SKJ 0.83*** Intercept 0.21 *.27*** -0.23 0.03 -13. ***.78** -0.29 0. it seems that this factor is insignificant by any statistical criterion for entering into any occupational group. Moreover.68*** 0. since we cannot reject the null hypothesis that contribution of this variable for the model is equal to zero (p> 0.72*** -0.71** 2.00 0.Base Model of the Occupational Attainment in Montenegro Manager Professional Entrepreneur Technicians & Clerks Service & skilled workers -34.29*** Education 1.

09*** 0.03 0.02* -0.25* -8.68*** 0. Therefore we can partly confirm our fourth hypothesis as far as we speak of a negative influence of SKJ membership on education for entering into professionals.90** 9.71*** -0.93* 5.42*** -0. ***.26*** *.01 (2-tailed tests).70*** -16.57*** 1.24*** 0. party membership. our fifth hypothesis has been confirmed. This means that party membership significantly jeopardizes the importance of education for entering all the occupation categories. Reference category is ‘unskilled worker’ Both interaction terms that were involved into analysis significantly changed the whole model.08*** 1.01 0.67** 3.58*** 4.02*** 0. p < 0.67*** 2. the interaction between SKJ membership and education somehow showed similar results.05*** 0. Regarding the influences of interaction terms.15*** 6. technicians and clerks and service & skilled workers.44*** 8.52* 0. First. First.35 -0.57*** -0.33*** -0.69*** -0. .52** -0.77*** -16.Extended Model of the Occupational Attainment in Montenegro Technicians & Clerks Manager Professional Entrepreneur Service & skilled workers Intercept Male Age Urban Education SKJ Party member Education*SKJ Education* Party member -37. p < 0. political capital are very different in comparison to the base model. Moreover.34 -0. all the coefficients for the interaction between party membership and education are statistically significant at the level of 1% and they are negative. the coefficients for the three main predicting variables that represent human vs. the relative significance of education as well as both variables that represent political capital are very different.46*** -0.05. we have positive influence of the SKJ membership on education in the case of entering into entrepreneurs.82*** 3.10.32*** -0.49*** 2.97*** 0.44** -42.03*** 0. Thus.48*** 5.89*** 1. p < 0. but it is not significant in the case of managers.{ 24 } Occupational Attainment in Montenegro Table 5.23 0. While socio-demographic predictors mostly correspond to their significance in the base model. Multinomial Logistic Regression . This means that SKJ membership does not have negative influence on education when it comes to entrance into managerial groups.31*** -7.85*** -0. as opposed to becoming an unskilled worker.55*** 2.19 0. On the other hand.61* 0. **.

In other words.{ 25 } Miloš Bešić not only became a statistically significant factor for all occupation groups. as a variable. But. the party membership is more or less normally distributed in the population. Concluding discussion There is always an epistemological gap between theory and reality. professionals and entrepreneurs). According to the model we presented in Table 5. we can compare their relative importance for the occupational attainment. 13 It should be noticed that. Namely. It consists . but it became a more important predictor than SKJ membership for the three (prestigious) occupational categories (i. has no statistically significant influence is the category. there is a hierarchy considering the type of political capital that exists in the overall society. not only became insignificant. except for the technicians and clerks. This is not so hard to understand as it seems. a convergent society. But. after introducing interaction terms. it seems that party members have no better chances than others. Therefore. Since ‘party membership’ and ‘SKJ membership’ are the variables with the same metric characteristics (both are dummy variables). there is one more thing worth mentioning and this is the impact of the SKJ membership on the chances of becoming an entrepreneur.e. The only occupation category where party membership. SKJ membership. Reality is often too complex for the limited human capabilities of abstract thinking. The present political structure forms the social life in such a way as to diminish the inheritance of the political society that existed during socialism. But. It seems that whenever members of some present party enter into entrepreneurship. in the political society. but it has significantly negative impact for entering the same occupation group. although the regression coefficient for the managers relating to the party membership is higher than the coefficients for the SKJ membership. which consists of technicians and clerks. Namely. becoming one of the main predictors for entering into highest occupations. A transition society is. it seems that membership in any party that exists in the actual political space brings more advantage for entering into prestigious occupations than the membership of SKJ. In this context. managers13. we can go back to the third hypothesis and claim that at the level of the whole population party membership is not significant for the occupational attainment. it is significant at 10%. in a certain constellation it can simply diminish the importance of the other predictors. at the level of overall estimation. undoubtedly. comparing to 1% significance for the education and SKJ membership. in the cases where party members ‘come close’ to highest categories. in the base model we confirmed that SKJ membership is significant for becoming an entrepreneur. they completely nullify all the advantages that SKJ members initially had. this factor plays an important role by increasing the likelihood for entering into these occupations. Therefore. This is especially the case when we analyze the process of social change where the reality is filled with contradictions regarding the differences among the elements that come from different social spaces and times.

This way. The other one is the society based on liberal market. Each of them produces different stratification. The possible combination of the elements. At this point the overall theoretical confusion arises. without involving necessary analytical insight. and just stick to descriptive and partial level of analysis. 1996). is the equation that can hardly be solved. but to speak in terms of conjuncture. Therefore. 1995. 1996). Back to our data and analysis we can stress a few important conclusions. Consequently. is not heuristically fruitful. which imply that individuals independently of their will have to be involved in ‘both’ of them. it was reasonable to expect that the inheritance of the socialist period will be somehow involved in the process of structural shaping of the ‘new’ society. the problem is the very fact that these two societies co-exist in the same empirical space. structural confusion and substantial incompatibility are its inevitable characteristics. With regard to the problem of stratification of the post-communist society. those two societies have their own ontological foundations and their own internal logic. which produces two stratification structures (Rona-Tas. The political society enables high social status based on political criterion. The first one is the political society based on the power of political elite. This is the idea we are ready to support. and it is hybrid in nature (Nee 1989. Therefore the new structure (if it is a structure at all) shapes new stratification. as such. this inevitably leads toward either contradictive or wrong theoretical conclusions. does not mean that the analytical perspective. Nee. the idea that we are willing to support is that the best insight in stratification is to presume that in this society we can identify two stratification mechanisms. different types of interaction and different levels of involvement into these ‘two’ societies. however. it seems easy to identify the main social groups and to understand the basis of their status. This. Walder. 1992. since in the transitional society we have two stratification mechanisms. In the case of Montenegro. The other solution would be to go beyond the onedimensional interpretation by developing additional analytical weapons that enables ‘clear and distinct view’ into complex and convergent reality. It simply means that we should stick to the specific constellation defined by time. Education is certainly an important factor for the social . which controls the resources owned by the state. The problem is that in reality in its empirical sense these two structures must relate with each other. One of the possible theoretical solutions would be not to speak in terms of structure at all. 1996. and the market society provides their actors with a higher status based on market success. 1994. But. in trying to account for all the mechanisms of interaction between the ‘two’ societies. Regardless of any possible causal or functional explanation. Therefore. all the theoretical obstacles we mentioned above are more than indicative. including different social strata. let us presume that this society consists of two societies in theoretical sense.{ 26 } Occupational Attainment in Montenegro of the past and the future at the same time. Parish and Michelson. Therefore.

The involvement of the party members into liberal market is hard to detect for two main reasons. Szelenyi. At the same time. The involvement as such brings not only economic. if we compare the regression coefficients for the education (between the Tables 4 and 5) we can see that the coefficients are even higher for the first four categories regardless of the negative impact of the political variables. But. 1998. findings about significance of the political variables are more important. but also high political risk. being a party member (of a present political party) does not imply inevitably an advantage in terms of stratification. Therefore the significance of the education for the occupational attainment is quite ‘normal’. Moreover. Montenegro is still a political society. as far as the highest positions in the society are concerned. they just want to be rich. First. and this factor is persistent regardless of all the negative impacts. So. it does not diminish the significance of education. 1998. Party membership has a negative impact on education for each occupation category. Going back to the beginning. However. Thus. Anyone doing some business in Montenegro knows very well that it is much more useful to ‘know someone’ who holds a certain ‘position’ than to develop an entrepreneur idea. The only difference is that as a resource in these two societies it is used in a different manner and for different purposes. and second. they do not want to be entrepreneurs. Since the high party members know ‘the name of the game’ they are getting involved in liberal market only in certain constellation when there is no chance to lose. Put simply. or that this is an important factor in any modern (and postmodern) society. in my point of view. for party members it is much easier to ‘share’ the final outcome with the ‘entrepreneurs’ without being involved in market transactions. there are many party members who are just ordinary people lead by ideology. Persistence of education does not necessarily mean that ‘human’ capital is more important than political capital in the process of postcommunist transformation. it is more important than membership of SKJ. 1998)? It . In this regard. this factor is very important. when can we say that transition is over? Is there a ‘moment’ when we can simply confirm that the process of transformation ended and that now we can start to deal with ‘sociology of the comparative capitalism’ (Stark and Bruszt. This is why party membership as such is not a significant factor for the occupational attainment generally (Table 4) but it is more than significant when we introduced interaction terms (Table 5).{ 27 } Miloš Bešić status from the occupation point of view. But it is important in both the political and market society (Konrad and Szelenyi. to identify education as a significant factor from the perspective of occupational attainment might be a truism. It could simply mean that education was and still is a significant factor for occupational attainment. Walder 1995). The SKJ membership proved to be a significant factor as well for the entrance into all the occupation categories.

more than 30. 1989. to introduce the liberal market economy as such is necessary but not sufficient condition for radical shifts of the whole social structure. power and privileges of the political elite remains. the whole emerging society needs ‘some time’ in order to build a new structure and a new network of social relations.8% of the overall active population16. but rather a ‘temporal extension’ of the transformation. Namely. the privatization continues. However. what is the case of Montenegro? According to official statistics14 private property accounts for 24% of GDP. Bjeletić V. 1996). and the share of the state property is 18%. 16 . Podgorica: Republički sekretarijat za razvoj. Eventually. and we can assume that sooner or later the private property will dominate. So.000 people work only in public or state organizations. But the most important issue from this perspective is the fact that the main economic resources (including the biggest enterprises) are still the property of the state. (2000) Društveni proizvod i njegovo ostvarivanje u Crnoj Gori. the whole game changes. an issue of ownership must be resolved. is still important. when estimating the unemployment.000 employees which makes 25% of all the employees but just 11. Additionally. 1991). So. On the other hand. Thus ‘temporal extension’ must be accounted for as an inevitable dimension of the overall process of the social transformation of the post-communist society. thus accounts just for those who seek for job.000 are employed. The private sector has 28. among them. Vlada RCG (2000) Regionalni razvoj Crne Gore. Additionally. the ‘mixed’ sector15 accounts for 58%. 112. 15 The property consists of both private and state capital. The entire active population is 237.280 and. Official statistics. as long as the main economic resources are the property of the state. it can be said that the problem of social transformation in the perspective of Market Transition Theory is not an ‘imperfect transition’ (Nee. Podgorica: Republički sekretarijat za razvoj. In other words. Once the private property becomes dominant. To come close to an end of the post-communist transformation. 14 Official Reports: Vlada RCG (2003) Strategija razvoja i redukcija siromaštva Crne Gore. Podgorica: Republički sekretarijat za razvoj. the role of the state and hence the significance of political groups incorporated in its bureaucratic mechanisms.{ 28 } Occupational Attainment in Montenegro looks like the issue of ownership is crucial (Nee.

(1967) The American Occupational Structure. and Hope K. J. T. 267-282. Wright et al. Hankiss. Vol. 100. Berkeley and Los Angeles. 908-949. (1982) Politička ekonomija socijalizma. (eds. pp. pp. New York: Columbia University Press. pp. pp. Hungary and Poland’. V. I. 1. Reis. (1977) Društveni slojevi i društvena svest. Staniszkis. H. No.) Handbook of Labour Economics. J. D. D. Beverly Hills: Sage. J. New York: Har court. and Michelson. 5. and Kostello. Đukanovic i drugi (ur. Bešić. Szelenyi. S. W. (1974) Schooling. pp. American Journal of Sociology. (1986) ‘Wage Determinants: A Survey and Reinterpretation of Human Capital Earnings Functions’. Hagen and C. No. American Journal of Sociology. E. and Lukacs. (1995) ‘Socialist Stratification and Mobility: Cross-National and Gender Differences in Czechoslovakia. Vol. Nee. No. G. M. (1988) ‘Women’s Employment in Comparative Perspective’. Vol. Vol. 17-51. (1977) Occupational Prestige in Comparative Perspective.) States vs. Madison: University of Wisconsin Press. Vol. (1979) Intelectuals on the Road to Class Power. (1996) ‘Market Transition and Income Inequality in Urban China’. P. (1982) ‘Education Attainment in Hungary’. (1999) Post-Communist Party System. O. 1. (2001) ‘Nacija i nacionalizam u svjetlu društvene transformacije realsocijalizma’. J. New York: Willey. Amsterdam: Elsevier Science Publishers BV. NY: Oxford University Press. Nee. 302-328. 127-141. Chicago: University of Chicago Press. No. Vol. No. Vol. and Andorka. E. (1988) ‘Stratification and Social Structure in Hungary’. 37. New York: Free Press. Vol. 40-49. Blau. (1991) ‘Political Capitalism in Poland’. J. I. in: J. 1. East European Politics and Societies. Y. I. Vol. Oxford: Clarendon. Harmondsworth: Penguin Lane. D. J. 101. and Bruszt. and Logan. American Journal of Sociology. Feminization of Labour Force: Paradoxes and Promisses. R. (1994) Sistem i Slom. NY: Columbia University Press. 1. Nee. (1996) ‘Politics and Markets: Dual Transformations’. 663-681. pp.) Svijetovi vrijednosti. Szelenyi. 101.D. pp. 101. 405-419. (2000) ‘The Role of the State in Making a Market Economy’. Vol. G. pp. in: Evans. V. A. Vol. O.J. Vol. Walder. (1996) ‘The Emergency of Market Society: Changing Mechanism of Stratification in China’. Wong. 1. London: Verso. 1082 – 1096. (1996) ‘The Market Transition Debate: Toward a Synthesis?’. V. (1994) ‘The First Shall Be Last? Entrepreneurship and Communist Cadres in the Transition from Socialism’. No. pp. Status and Power Under State Socialism. (1972) ‘Occupational Grading and Occupational Prestige’. Stark. in: E. E. 47.O. A. Eyal. 1. et al. Stark. London: Allen & Unwin Lazić. Annual Review of Sociology. S. 1. 1042-1059. and Szelenyi. (1998) Making Capitaism without Capitalists. Popović. American Sociology Review. 101. 1. D. Konrad. Experience and Earnings. Lane.M. E. Markets in the World-System. Vol 54. Treiman. 1. D. No. American Sociology Review. 1. Nee. Szelenyi. 56. (1961) Occupations and Social Status. and Szelenyi. Shirk. pp. pp. I.H. (1988) Socialist Entrepreneurs. Simkus. Đukanovic i M. E. 4. pp. CA: University of California Press. No. J. (1989) ‘A Theory of Market Transition: From Redistribution to Markets in State Socialism’. Ashenfelter and R. Parish. (1982) The end of Inequality? Class. American Sociology Review. (1991) ‘Social Inequalities in Reforming State Socialism: Between Redistribution and Markets in China’.1. Beograd: Filip Višnjić Mincer. V. Journal of Institutional and Theoretical Economics. (1998) Postsocialist Pathways: Transforming Politics and Property in East Central Europe. (1964) Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis. (1996) ‘Markets and Inequality in Transitional Economies: Toward Testable Theories’. and Townsley. Vol 101. I. 1. 309-328. Willis. D. 1-27. R. D. No. (eds. Walder. 156. . (1985) ‘The Micropolitics of the Firm and the Macropolitics of Reform – New Forms of Workplace Bargaining in Hungarian Enterprises’. No. American Sociology Review. (1988) ‘A General Framework for the Analysis of the Class Structure’. No. I. L. 24. 1060-1073. Vol. R. Rona-Tas. 1082-1096. Social Science Research. E. (1971) The End of Inequality? Stratification Under State Socialism. M. East European Politics and Societies. Burawoy. M. Brace and Yovanovich. Godthorpe. R. 759 -778.) The Analysis of Social Mobility. 14. Kolosi. Wright. u: B. M. in: K. pp. Stark. 1. Kitschelt. Vol. (1993) The Political Logic of Economic Reform in China. et al. B. New York: Academic Press. in: O. Podgorica: CID Bešić. (1992) ‘Organizational Dynamics of Market Transitions: Hybrid Forms. pp.) Nacija i država. Horvat. Kostello. 740-750. 1. pp. Nee. (1990) East European Alternatives. A. Layard (eds. Vol. Bian. Oxford: Clarendon Press. Cambridge: Cambridge University Press. pp.. 60. (1996) ‘Market Transition Debate – Toward a Synthesis?’. and Duncan.{ 29 } Miloš Bešić Bibliography Becker. 6. Zagreb: Globus. (1995) ‘Career Mobility and Communist Political Order’. G. V. Property Rights. u: B. et al. No. with Special Reference to Education. M. No. No. Beograd: Institut društvenih nauka. (1992) ‘Path Dependence and Privatization Strategies in East Central Europe’. 64-88. (1992) The Radiant Past. Podgorica: CID Bakker.). 61. London: Verso. pp. A. Administrative Science Quarterly. Reddy (eds. No. E. 1. No. Cambridge: Cambridge University Press. 1. (2006) ‘Aspekti tranzicije’. No. Bešić (ur. American Journal of Sociology. Jenson.) The debate on Classes. American Sociology Review.. and Mixed Economy in China’. A. Hope (ed. American Sociology Review. American Journal of Sociology.

.

Uvod Zaštita ljudskih prava u okviru Savjeta Evrope važi za najcjelovitiji. The most important legal novelty is Protocol no. such as introduction of so-called co-respondent mechanism. pravni instrumenti.com) Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima Abstract In order to improve human rights protection in Europe. They followed Lisbon Treaty’s entry into force. Although it represent a genuine progress in international human rights protection. vezane za efikasnost procesuiranja tužbi. European Convention. The novelty in the politics of human rights protection was marked by the EU accession to the Convention. This process requires an analysis of several legal issues. najefektivniji i najefikasniji sistem zaštite ljudskih prava na međunarodnom planu.{ 31 } Ivana Jelić Ivana Jelić Autorka je profesorica na Pravnom fakultetu Univerziteta Crne Gore (e-mail: ijelic@yahoo. Odlike sistema mu obezbjeđuje legislativni okvir. i pored mana koje mu se mogu pripisati i koje su. which paved trail for linking the human rights protection within the Council of Europe and the EU. tj. uglavnom. which is a step towards the concentration of human rights protection at the Court in Strasbourg. 1 Novelty in the Politics of Human Rights Protection: Accession of the European Union to the European Convention on Human Rights Keywords: Protocol 14 human rights. which implies change of the procedure before the European Court for Human Rights. EU accession. a u prvom redu Evropska konvencija o ljudskim . the fate of the Accession Agreement of EU still remains uncertain having in mind the present distribution of political powers and non-EU states’ fear from imposing supremacy of the EU over other High Contracting Parties. several legal and political steps have been taken during the last two years. 14 entering into force.

kao i činjenice da su svih dvadeset i sedam država članica Unije ujedno i članice Savjeta Evrope. nakon dugog perioda. socijalnih i kulturnih prava koja ne uživaju zaštitu niti pomenutih instrumenata. EU ovaj kapacitet crpi iz svoje kvazidržavne prirode. u prvom redu Evropski sud za ljudska prava (u daljem tekstu: Sud). te na to da li će se tekst sporazuma dalje prilagođavati Konvenciji ili će proces postati obrnut. Situaciju bi učinili izvjesnijom odgovori na pitanja da li je moguće u sadašnjoj političkoj raspodjeli moći da se obezbijedi ratifikovanje od strane svih država Visokih strana ugovornica . ekonomskog i političkog aspekta već i u smislu zaštite ljudskih prava. zahtijeva analizu nekoliko pravnih aspekata. U literaturi i praksi često ga nazivaju Evropskim sistemom zaštite ljudskih prava (u daljem tekstu: Evropski sistem). koji dopunjava Konvenciju u dijelu sistema kontrole i koja implicira izmjene postupka. u skladu sa Protokolom br. te. Oni su uslijedili nakon stupanja na snagu Ugovora iz Lisabona. koji se kreću od uvođenja mehanizma kotužene ili sutužene strane (correspondent mechanism). s obzirom na to da će Unija dobiti pravo glasa u ovom tijelu. kontrola i nadzor nad primjenom prava. I pored opredijeljenosti svih država članica i Savjeta Evrope i Evropske unije za njegovu primjenu. Evropski sistem ne obezbjeđuje ni pravnu zaštitu osnovnih ljudskih prava koja su ugrožena postupcima institucija ili država članica Evropske unije. što bi podrazumijevalo suštinske promjene u sisitemu zaštite ljudskih prava u okviru Savjeta Evrope pod uticajem Evropske unije. Unija se tako uključuje u Evropski sistem kao četrdeset i osma Visoka strana ugovornica Konvencije. izbora sudije iz EU. zatim institucionalni okvir. Da bi se poboljšala zaštita ljudskih prava u Evropi. ne samo u pogledu funkcionalnog. što predstavlja korak ka koncentraciji zaštite ljudskih prava pred sudom u Strazburu. imajući u vidu činjenicu da se Sud upušta u odlučivanje samo u vezi sa pravima zaštićenim u Konvenciji i Protokolima uz nju. S druge strane. Takođe. ali i prva međunarodna organizacija u ovom svojstvu. Pristupanje Unije Konvenciji. 14. a Evropa se ujedinjuje. Ta neizvjesnost se odnosi na datum njegovog stupanja na snagu. Osim toga. novina u politici zaštite ljudskih prava u Evropi obilježena je pristupanjem Evropske unije Konvenciji. odnosno organi koji primjenjuju odnosnu legislaciju. niti Suda. pa do adaptiranja sistema u donošenju odluka od strane Komitete ministara. onakav kakav je sada. Ipak. konačno. Takođe.{ 32 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima pravima (u daljem tekstu: Konvencija) i četrnaest protokola uz nju. Od pravnih novina bez sumnje najznačajnija je procesno-pravna reforma Suda. nekoliko bitnih pravnih i političkih koraka preduzeto je u posljednje dvije godine. kao sui generis pravni i politički proces. sudbina Sporazuma o pristupanju Unije Konvenciji još uvijek je neizvjesna. ostaje cijeli katalog ekonomskih. kojim je popločan put povezivanju evropskog sistema zaštite ljudskih prava u okviru Savjeta Evrope i zaštite ljudskih prava u okviru Evropske unije. oličenog prije svega u Komitetu ministara Savjeta Evrope. dopunjava se i mijenja tekst Konvencije.

oni su.{ 33 } Ivana Jelić Konvencije. nacionalne. transnacionalne pravde. i time pokušati da odgovori na ključno pitanje – da li novine mogu garantovati napredak u zaštiti ljudskih prava u cijeloj i jedinstvenoj Evropi. Romi. osnov za reformu zakonodavne. Uz to. tj. čemu veoma pomaže Evropska komisija za demokratiju kroz pravo. pranje novca. Venecijanska komisija. kao i izgradnja demokratske kulture. zavisi od pojedinačnih država dužne da obezbijede za to potrebne uslove. ona koja Evropska unija predlaže. Ujedno. etničke i jezičke manjine. lokalna demokratija se razvija i promoviše u okviru Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti. predstavljaju politički kopromis kojim se narušavaju ustanovljeni principi po Konvenciji. neophodno je jačati vladavinu prava. terorizam i sajber kriminal. ali će se pozabaviti analizom stanja zaštite ljudskih prava u okviru obje evropske organizacije. demokratija i vladavina prava. barem. obrazložiti pravni osnov. . ova organizacija se suočava i bori sa prijetnjama vladavini prava. Ona su propisana i zavise od uslova i životnog standarda. kao i da li nova pravna rješenja ili. i zaštite podataka. pravne saradnje. a ne manje važan zadatak koji Savjet Evrope ima jeste promocija demokratskog vladanja i stabilnosti. garantovanih Konvencijom i Protokolima. Obezbjeđivanje zaštite ljudskih prava. posebna pažnja se posvećuje ugroženim grupama. tako da njihovo ispunjenje. kao i državne uprave država koje su u pretpristupnoj ili pristupnoj fazi prema Evropskoj uniji. Evropskom socijalnom poveljom štite se. te predočiti prednosti i nedostatke pristupanja Unije Konvenciji. Pri tome. kao i razvijati zajedničke standarde i vrijednosti. Osnovni principi djelovanja ove organizacije u zaštiti ljudskih prava jesu jednakost i raznolikost svih ljudi. u prvom redu Parlamentarna skupština. 1. što je preduslov za stupanje na snagu ovog međunarodnog ugovora. Uz to. Parlamentarna demokratija je princip koji Savjet Evrope promoviše i u skladu sa kojim funkcionišu njegovi organi. To su i pravni i politički principi na kojima počiva Evropska unija. Zajedničke vrijednosti Savjeta Evrope i Evropske unije Tri stuba djelovanja Savjeta Evrope jesu ljudska prava. takođe. primarni je kvalitet sistema zaštite ljudskih prava u Savjetu Evrope. Da bi se obezbijedilo postizanje pravde. Oni predstavljaju. kao što su korupcija. izvršne i sudske vlasti. kao što su osobe sa invaliditetom. Savjet Evrope je aktivan u obezbjeđivanju pravnih standarda u postizanju transnacionalnog suzbijanja kriminaliteta. preduslovi integracije u Uniju. u prvom redu građanskih i političkih. kao i žene i djeca. ali ne i garantuju. u krajnjem. kao prepoznati principi savremene evropske zajednice. Ovaj rad nema ambiciju da odgovori na sva pitanja i dileme. i ekonomska i socijalna prava.

makar indirektno. Ovaj princip zahtijeva mjere koje obezbjeđuju privrženost principu suprematije prava. U kontekstu pristupanja Unije Konvenciji. odgovornosti za kršenje prava. što potvrđuje praksa Suda pravde Evropske unije (Etinski. kako to kaže pomalo anahrona međunarodnopravna terminologija. vladavina prava je princip vladavine u kojoj su svi pojedinci. Vladavina prava u EU i njeno pristupanje Konvenciji Poštovanje principa vladavine prava neodvojivo je od poštovanja ljudskih prava. generalni sekretar Ujedinjenih nacija Ban Ki Moon dao je Smjernice o pristupu UN vladavini prava. koji podržava i potvrđuje vladavinu evropskog prava. i koji su u skladu sa normama i standardima međunarodnog prava ljudskih prava. nekonzistentnosti i komplementarnosti u praksi suda u Strazburu i suda u Luksemburgu. Takođe. s pravom se može konstatovati da je ovaj posljednji dao doprinosa u razvoju zaštite ljudskih prava u Evropi (Spielmann. Uz to. zahtjev za poštovanje međunarodnog običajnog prava i u okviru komunitarnog prava. Vladavini prava. imajući u vidu da su UN u posljednjoj deceniji bile naročito angažovane u pružanju podrške za jačanje vladavine prava. 2007: 15). jednakosti pred zakonom. 1999: 775). uključujući i samu državu. takođe. Evropska unija ne daje definiciju vladavine prava (Wennerström. ono je važno kao osnov za dalje integrisanje zaštite ljudskih prava i pojačanu zaštitu svakog pojedinca u situaciji kada njihova prava prekrši organ ili članica Unije. javni ili privatni. u Evropskoj uniji podređene su sve ostale vrijednosti. niti kroz sudsku praksu Suda pravde Evropske unije. ni u okviru sistema Ujedinjenih nacija ne postoji opšteprihvaćena obavezujuća definicija ovog principa. sprovođenje vladavine prava u djelo zahtijeva angažovanje pravnih mehanizama kako bi se kroz sankcionisanje obezbijedilo njeno poštovanje. doprinijele su sagledavanju potrebe da se učvrsti i upotpuni sistem zaštite ljudskih prava u Evropi. .{ 34 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima Ove zajedničke vrijednosti. podjednako primijenjeni i po kojima se nezavisno sudi. institucije i entiteti. odgovorni prema zakonima koji su javno proglašeni. S razlogom se može pretpostaviti da zahtjev Unije za vladavinu prava uključuje. ali i opštedruštvenoj vrijednosti. prevashodno međunarodnim ugovorima. te međunarodnom pravu. pravičnost u primjeni prava. Uz to. odnosno predstavlja preduslov njihove pune realizacije. ona podrazumijeva pronalaženje načina da se ustavna tradicija država prilagodi ovom konceptu. obezbjeđujući njegovu uniformnu primjenu u svim članicama. kao primarno političkom principu. U duhu zahtjeva Evropske unije. 2009: 684). kroz pristupanje Unije Konvenciji. Ipak. 2. Vladavina prava predstavlja vrijednost koja zahtijeva beskompromisno podvrgavanje ustavu i zakonu. bez obzira na konflikte. običajima i opštim pravnim načelima priznatim od prosvećenih naroda. niti u ugovorima. kao i ukupnost njene političke aktivnosti. Prema njemu.

Tako na primjer. poštovanje principa vladavine prava u Evropskoj uniji podrazumijeva privrženost ciljevima i načelima Ujedinjenih nacija. u suštini. s obzirom na to da „korupcija i organizovani kriminal ugrožavaju vladavinu prava”. učešće u donošenju odluka. kao i direktnu primjenu međunarodnog ugovora. naročito subordinacija vlade i državnih organa ustavu i zakonu. krivičnog gonjenja i osude za krivična djela korupcije u „mjeri neophodnoj za demokratsko društvo” (1997: 1-2). poseban značaj daje se procesu tranzicione pravde i mehanizmima za njeno sprovođenje. kao dio zvanične politike Unije prema ovom regionu. kao i procesnu i materijalno-pravnu transparentnost (2008: 1). kako u okviru njenog prava i institucija. godine imali za države centralne i istočne Evrope. pravnu sigurnost. Tu se apostrofira i ograničenje imuniteta od istrage. a sve u cilju uspostavljanja i sprovođenja ovog principa u punom kapacitetu. a u duhu realizacije vladavine prava u upravnom postupku. Jer. slobodan pristup sudu i fer suđenje. 1995. 2009: 680–684). revizija upravnih odluka. jednakost pred zakonom i jednaka zaštita od strane zakona. godine uspostavljeni su zahtjevi vladavine prava za države zapadnog Balkana. ova definicija vladavine prava može se smatrati validnom i za evropksi pravni prostor. u skladu sa principima koordinacije i harmonizacije međunarodnopravnog poretka. ECR II – 1847. U vezi sa politikom proširenja EU naročito su potencirani upravo prethodno pomenuti elementi principa vladavine prava iz Smjernica Ban Ki Moona. Sprovođenje principa vladavine prava u svim segmentima života podrazumijeva različite mjere. U odnosu na te kriterijume Unija procjenjuje da li i u kojoj mjeri su se stekli uslovi za prijem u članstvo. Oni se mogu sagledati kroz tri različite grupe politike Unije. kao ključnog principa pravnog poretka EU. načelo pravičnog upravnog postupka (due process) uspostavlja sistem „poštene ravnoteže oružja” (fair balance of weapons) između uprave i građana. bilješka 93. izbjegavanje arbitrarnosti. nosi brojne izazove. ima značenje koje su Kopenhaški zaključci iz 1993. U Zaključcima Evropskog savjeta usvojenim 29. ali i kao političkog principa vladavine. tako i u okviru politike proširenja i spoljne politike (Wennerström. kao i da predstavljaju „ozbiljnu prijetnju osnovnim principima i vrijednostima Savjeta Evrope”. suprematija prava. Primjena vladavine prava. Da bi se osnažila vladavina prava. Zaključcima Evropskog savjeta potencirani su neki dodatni zahtjevi koje je Unija postavila pred zapadnobalkanske države. prema praksi Suda pravde Evropske unije. 2007: 102). gdje je to moguće (Etinski.04. CFI). sloboda od nečovječnog i ponižavajućeg tretmana i arbitrarnog hapšenja. Takođe. S obzirom na to da se standardi i norme UN primjenjuju u okviru EU i Savjeta Evrope.1997.{ 35 } Ivana Jelić podjelu vlasti. Takođe. To je međunarodni standard postavljen u presudi ICI protiv Komisije (Slučaj T– 36/91. ovo je . kao što su: podjela vlasti. Komitet ministara je usvojio Rezoluciju o dvadeset vodećih principa u borbi protiv korupcije. Ovaj dokument.

članicama Evropske unije. načelo proporcionalnosti. vladavina prava je i osnovna ustavna vrijednost na kojoj počiva djelovanje zakonodavne. 3. konstatovati da se Evropa integriše u pogledu zaštite ljudskih prava. Ona obuhvata brojna načela savremenih demokratija. a rješavanje njenog ustavnog statusa odloženo je za narednu konferenciju (Piris. gdje se naročito aktuelizuje pitanje poštovanja međunarodnog prava. od odnosa pojedinca i države. Tek 1992. Imajući u vidu novine u Evropskom sistemu zaštite ljudskih prava. U poštovanju prava manjina ogleda se demokratičnost savremenog društva.{ 36 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima naročito važan segment u procesu pomirenja na područjima na kojima su se vodili oružani sukobi i izvršili zločini. bila svečano proglašena u Nici 7. odredbom u članu 6. kakve su sve države ovog regiona. s pravom. nakon nekoliko modifikacija. preko međudržavnih odnosa. naročito kroz proces pristupanja Unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i jačanje uloge Evropskog suda za ljudska prava. kako onih važnih za cijelu zajednicu. U tom smislu postavljaju se i ovi dopunski zahtjevi kao preduslovi za pristupanje Uniji. 2007: 15–22). u donošenju društvenih odluka. . izvršne i sudske vlasti u savremenim državama. ide u prilog prethodnoj konstataciji. Približavanje Evropske unije i Savjeta Evrope. kao i onima koje teže da to postanu. Ljudska prava u Uniji prije pristupanja Konvenciji Osnivački ugovori Evropskih zajedica nijesu sadržali odredbe o ljudskim pravima. već je. a naročito multikulturalnog. naročito kada imamo na umu njen uticaj na različite nivoe i odnose. naročito u periodu nakon stupanja na snagu Ugovora iz Lisabona. S druge strane. Dopunski kriterijumi za sprovođenje principa vladavine prava za države zapadnog Balkana odnose se i na obezbjeđivanje participacije pripadnika manjina. kao i manjina kao kolektiviteta. načelo postupka zasnovanog na pravu. i pored brojnih izazova i razlika među državama koje se nerijetko pojavljuju kao prepreke u postizanju konsenzusa. stav 2 Ugovora iz Mastrihta. Povelja EU o osnovnim pravima nije imala imperativnopravnu snagu. Štaviše. načelo supsidijarnosti. S druge strane. Ova konstatacija opstaje. tako i onih koje se tiču upravo te manjinske zajednice. ideja vladavine prava može se pojaviti kao problem u Evropskoj uniji. U pojedinim aspektima. decembra 2000. uključujući ljudska prava (Wennerström. u njima nema ni reference koja bi se na njih odnosila. u skladu sa garancijama koje daje Evropska konvencija o ljudskim pravima. što se vidi u pregovaračkom procesu pristpanja Evropskoj konvenciji u kojem pojedine države izdvajaju mišljenja po pojedinim esencijalnim pitanjima. godine. uvodi se obaveza Evropske unije da poštuje osnovna ljudska prava. 2010: 158). može se. kao što su načelo zakonitosti. godine.

koja ona priznaje i koja predstavljaju rezultat ustavnih tradicija koje su zajedničke svim državama članicama EU.{ 37 } Ivana Jelić Zaštita ljudskih prava bila je predmet Savjeta Evrope i postojala je opšta saglasnost da se strazburški organi bave ovim pitanjima na nivou Evrope. kroz pristupanje Unije Evropskoj konvenciji. Pravni osnov postala su dva ugovora: Ugovor o Evropskoj uniji i Ugovor o funkcionisanju Evropske unije. Postoji nada da će integrisanje sistema zaštite ljudskih prava u Evropi. No. riješio i neka otvorena pitanja u vezi sa zaštitom ljudskih prava. koji je usvojen 13. pa i u cijeloj Evropi. vremenom se pokazivala sve veća potreba za jačim uključivanjem Unije u problematiku zaštite ljudskih prava. dopunjavajući postojeće pomenute ugovore. U Povelji je istaknuto da osnovna prava.2009. kako je to specificirano u članu 52. a ne zamjenjujući ih. Nadalje. istaknuto je da će sudovi Unije i država članica obratiti dužnu pažnju objašnjenjima koja su sačinjena na način da daju potrebna uputstva za tumačenje Povelje. Ugovorom iz Lisabona. Međutim. s obzirom na to da su mehanizmi zaštite Suda u Strazburu ograničeni time što odredbe o zaštiti pripadnika nacionalnih manjina nijesu garantovane Evropskom . a nakon 1998. a stupio na snagu 01. 2007/C 303/02). u članu 6. godine. godine samo Sud. iz 2007. stav 4 Povelje o osnovnim pravima. Takođe. omogućiti da se i to pitanje riješi.12. Ugovorom iz Lisabona je garantovano da Unija „priznaje prava. treba da budu tumačena u skladu sa tim tradicijama. ostaju otvorena pitanja u vezi sa efikasnom međunarodnopravnom zaštitom nacionalnih manjina u Evropskoj uniji. On je. te prevashodno imajući za cilj rješavanje pitanja daljeg institucionalnog funkcionisanja Unije. Ugovor iz Lisabona uvodi zaokret u bavljenju Unije ljudskim pravima. Pored toga. kao što je pristupanje EU Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima. nacionalnim pravima i praksom. Ref. s obzirom na to da su sve one i Visoke strane ugovornice Evropske konvencije o ljudskim pravima. godine. i dalje ostaje otvoreno i u praksi problematično pitanje njene pune primjene. u kojem je i Povelja objavljena (Official Journal C 303 of 14 December 2007 . Standardi koje su postavljali Evropska komisija za ljudska prava i Evropski sud za ljudska prava. obavezivali su države članice Unije. izmijenjen je i dopunjen pravni osnov njenog djelovanja. Povelja EU o fundamentalnim pravima. kao najnovijim osnivačkim ugovorom Unije. postala je obavezujući pravni akt. godine. Nakon stupanja na snagu Lisabonskog ugovora.2007. Ova objašnjenja su objavljena u istom broju Službenog lista EU. takođe je otvorio i nova. slobode i principe Povelje o osnovnim pravima EU kao odredbe istog značaja koji imaju Ugovori o Zajednici”. I pored elaboriranog značaja koji je Povelja dobila Lisabonskim ugovorom. a vrlo često i njenu zaštitu od same Unije. čime je izmijenjen Ugovor o Evropskoj uniji. godine.12. Nivo te zaštite spušten je na državni. iz 2007.

koji je stupio na snagu 1. odnosno sredine 2010. Jedan je akt Unije – Ugovor iz Lisabona. Evropski sud za ljudska prava u ovoj presudi izrekao je stav da neće preispitivati postupke država članica kada one samo primjenjuju pravo Unije. decembra 2009. Ova zaštita se svodi na implementaciju Okvirne konvencije o nacionalnim manjinama i Povelje o regionalnim i manjinskim jezicima. Međutim. i ovaj član se primjenjuje samo u vezi sa nekim od prava garantovanih Konvencijom i protokolima uz nju. gdje se nacionalno porijeklo i veza sa nekom nacionalnom manjinom navode kao osnovi za diskriminaciju. i iako se i tada diskutovalo o toj temi u okviru obje organizacije. dala je presuda Evropskog suda za ljudska prava u slučaju Bosphorus (Bosphorusn Hava Yollari Turizm ve Ticaret Anonim Sireti v. Savjet Evrope i Evropska unija su. 6. 2005.{ 38 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima konvencijom o ljudskim pravima. Dakle. 4. godine. što dodatno usložnjava pitanje obezbjeđivanja zaštite pripadnicima manjina na evropskom planu. Sud je zaključio da postoji pretpostavka jednakosti u zaštiti ljudskih prava (presumption on general equivalence of human . koji je stupio na snagu 1. kao i ostalih zajedničkih vrijednosti. prije svega vladavine prava i demokratije. svjesni potrebe približavanja u cilju obezbjeđivanja pune zaštite ljudskih prava u Evropi. kad god je to moguće. Evropski sud za ljudska prava. čiji su mehanizmi nadzora nad primjenom izmješteni iz nadležnosti Suda. 2005. njime su definisale ključne oblasti u kojima je neophodna njihova saradnja i jedinstvo. Zaštita prava nacionalnih manjina u okviru Evropskog suda može se jedino bazirati na članu 14 Evropske konvencije o ljudskim pravima. godine). Doprinos jurisprudencije ideji o potrebi približavanja i integrisanja postupaka sudova u Luksemburgu i Strazburu. Pravni osnov pristupanja Unije Konvenciji Iako je ideja o pristupanju Evropskih zajednica Konvenciji začeta krajem sedamdesetih godina prošlog vijeka. Pravni osnov za pristupanje Unije Konvenciji leži u dva pravna instrumenta – pravnim aktima imperativnog karaktera. godine. i važnosti Povelje EU o osnovnim pravima. pošto se u tom periodu nivo zaštite ljudskih prava u EU mogao smatrati jednakim nivou koji garantuje Evropska konvencija o ljudskim pravima. od 30. među kojima su i one kojima se bavi ovaj rad. sve do kraja 2009. 14 uz Evropsku konvenciju. godine. potpisale Memorandum o razumijevanju. pristupanje nije bilo pravna obaveza. Ireland. Međutim. godine. Ona je donijeta u vrijeme kad Povelja EU o osnovnim pravima nije bila obavezujući pravni akt i kad EU nije bila u procesu pristupanja Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima. niz aktivnosti i jedna sudska odluka prethodili su pravnom osnaženju ideje o pristupanju. a drugi akt Savjeta Evrope – Protokol br. Njime su izrazile priznanje doprinosu koji su dali Evropska konvencija o ljudskim pravima. Takođe. po prirodi stvari. juna 2010. 45036/98. godine.

odnosno sredstvo za integraciju zaštite ljudskih prava u Evropi. Odredba Ugovora o Evropskoj uniji nedvosmisleno upućuje da će Unija pristupiti Konvenciji.03. Iste godine. U prilog posljednjem ide i pomenuti spor. ima pravo da ustanovi međunarodnu odgovornost za protivpravne akte države članice Unije. Naime. Unija je razvila potpuno odvojen sistem zaštite ljudskih prava. kojim je. ministri pravde EU dali su mandat Komisiji da u njihovo ime vodi pregovore. 04. postoji jaz u kojem nijesu svi zaštićeni.{ 39 } Ivana Jelić rights protection). ipak. Nedugo zatim. Proliferacija međunarodnih sudskih i kvazisudskih tijela. a Evropska konvencija i njen . Sasvim su opravdana mišljenja da slučaj Bosphorus svjedoči o decentralizovanosti međunarodnog pravosuđa i problemu sudske kontrole rada međunarodnih organizacija u primjeni standarda zaštite ljudskih prava (Đajić.05. S obzirom na to da su sve države članice EU istovremeno i Visoke strane ugovornice Konvencije. Komitet ministara Savjeta Evrope dao je ad hoc mandat Nadzornom komitetu za ljudska prava (CDDH) da. Takođe. godine. godine Evropska komisija predložila je Direktivu o pregovaranju pristupanja EU Konvenciji. stav 2 Konvencije. između ostalog. koja propisuje da „Evropska unija može pristupiti Konvenciji”. pored pozitivnih efekata u smislu specijalizacije. dok odredba Protokola br. 2009: 651). 14 relativizuje ovaj čin u smislu mogućnosti. 26. 17. Izmijenjenim članom 6 Ugovora o Evropskoj uniji propisano je da će Unija „pristupiti Evropskoj konvenciji za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda”. a imajući u vidu da Konvencija štiti osnovna građanska i politička prava. kao i da se ta pretpostavka može osporiti i preispitivati ako bi se u konkretnom slučaju pokazalo da je nivo zaštite ljudskih prava „očigledno manjkav” (manifest deficiency). koja su bazirana na istim osnovama i vrijednostima. Savjet Evrope je usvojio Protokol br.2010. Nakon stupanja na snagu Ugovora iz Lisabona. odnosno imperativa. 2006: 185).2010. razmotri pravni instrument o pristupanju.. povodom kojeg se postupak vodio pred oba suda. Na osnovu pomenutih odredaba pravnih akata obje organizacije. zajedno sa Unijom. ova presuda je pokazala da Evropski sud za ljudska prava. Proces pristupanja Unije Konvenciji Pristupanje Unije Konvenciji predstavlja glavni korak ka razvoju ljudskih prava. nosi sa sobom i problem decentralizovanog i isfragmentiranog međunarodnog pravosuđa.06. nelogično je da postoje dva odvojena sistema sudske zaštite. dopunjena Konvencija u smislu odredbe u članu 59. 5. uslijedila je akcija u vezi sa pristupanjem Unije Konvenciji. bez vršenja revizije akata Unije (Kuhnert. 14 uz Evropsku konvenciju. Ovim je Evropski sud za ljudska prava pokazao svoju ambiciju da ubuduće preispituje konkretne okolnosti slučaja kako bi efektivno nadgledao nedostatke u zaštiti ljudskih prava na nivou EU. a da pri tome. ali ne obaveze. iako nema nadležnost da preispituje presude Suda pravde Evropske unije.

pošto prethodno dobije mišljenja Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope i oba suda – iz Strazbura i Luksemburga. kojima su ugrožena njihova prava. sa zadatkom da. ratifikuju Sporazum i deponuju ratifikacione instrumente u Savjetu Evrope. Nadzorni komitet za ljudska prava formirao je ad hoc ekspertsku radnu grupu od četrnaest eksperata iz država Savjeta Evrope. u izvjesnoj mjeri. na ekspertskom nivou. jer se njemu na ovaj način posredno podvrgavaju svi sudski procesi u EU. Pristupanje Unije konvenciji trebalo bi da riješi i problem ‘sukoba’ između primjene Konvencije . Nakon što pomenuti komitet usvoji ekspertski nacrt Sporazuma o pristupanju. Komitet će usvojiti ovaj sporazum. zajedno sa ekspertima Evropske komisije. grupa eksperata Savjeta Evrope i predstavnici Evropske komisije sačinili su Nacrt Sporazuma o pristupanju. koji je ušao u završnu fazu što se tiče priprema za samo pristupanje. kao što uživaju zaštitu u odnosu na takve akte. detaljna pojašnjenja i suptilno normiranje zahtijeva pitanje vrlo senzitivne uloge Unije kao kotužene strane (corespondent) u procesu pred sudom u Strazburu. a uloga strazburškog suda ističe se. ljudska prava ostaju nezaštićena. analiza pojedinih odredaba biće predmet analize drugog rada. činjenjem ili nečinjenjem Unije prekršena ljudska prava garantovana Konvencijom. kojima ona krši ljudska prava pojedinaca. činjenja i nečinjenja Unije. godine. jer će se njime ojačati zaštita ljudskih prava u Evropi. Dakle. godine. potrebno je da sve Visoke strane ugovornice Konvencije. i pored dva sistema zaštite. Dakle. U tom pravcu je i glavni argument za pristupanje. započeo je jula 2010. Prednosti pristupanja su velike. Unija će pristupiti Konvenciji u onom trenutku kada on stupi na snagu. sačini nacrt Sporazuma o pristupanju 2010. Naime. na taj način što će se pravni poredak Unije podvrći nezavisnoj kontroli van nje same. a s obzirom na to da sami Sporazum nije dobio formalno-pravni status nacrta.{ 40 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima sudski mehanizam formalno-pravno se ne primjenjuju na akte Unije. Proces pregovaranja o pristupanju između Evropske unije i Savjeta Evrope neformalno. Taj proces je u završnoj fazi. i prilagođavanje procedure u smislu individualnih predstavki kada su aktima. kao i sama Unija. Da bi do toga došlo. Njeni državljani će na taj način uživati isti nivo zaštite u odnosu na akte. Zaključak: Izazovi pristupanja Unije Konvenciji Put od slučaja Bosphorus do pristupanja Unije Konvenciji ukazuje na proces. Predstoji (političko) pregovaranje oko nekoliko diskutabilnih pitanja. on će ga dostaviti Komitetu ministara na političko razmatranje. Konačno. Pravno posmatrano. činjenja i nečinjenja od strane svojih država.

bilo sudska. pisali su mnogi pravni pisci (Hartley. Pristupanje je prepoznato kao beskompromisna vrijednost u cijeloj Evropi. postoji realna opasnost da Unija nadjača ostale Visoke strane ugovornice. bez obzira na razlike među samim državama ugovornicama Evropske konvencije sve su saglasne da proces pridruživanja EU treba podržati i da on nema alternativu. iako izazovi u procesu pristupanja Unije Konvenciji postoje.{ 41 } Ivana Jelić i Unije. Takođe. Ipak. Izazov je i samo stupanje na snagu Sporazuma o pristupanju. kroz omogućavanje podnošenja tužbi od strane fizičkih i pravnih lica protiv Evropske unije Evropskom sudu za ljudska prava. ovaj sporazum moraju prihvatati sve države članice. Visoka strana ugovornica. koji su bili i izazov i povod za novine u smislu ovog rada. kao i da će Unija biti 28. Činjenica da su svih 27 država EU ujedno i članice Savjeta Evrope. Evropska unija se uključuje u proces odlučivanja Komiteta ministara. i legalne mogućnosti da sud u Strazburu zastane sa procedurom dok se ne riješi prethodno pitanje od strane suda u Luksemburgu. što po nekim Visokim stranama ugovornicama konvencije djeluje kao i suviše miješanja od strane Unije. da se stvori usaglašen razvoj sudske prakse i integriše zaštita ljudskih prava u Evropi jeste prioritet. dobiti oblik rješenja. pitanje je kolike su realne mogućnosti da novine u proceduri Suda. litispendencija). 2004: 332–352). imajući u vidu prilično tvrde stavove nekih država po pitanju fleksibilnosti i prilagođavanja procedure pred Evropskim sudom za ljudska prava novim okolnostima. kako to trenutno izgleda. u skladu sa svojim ustavnim procedurama. može dovesti u pitanje nezavisnost njenih članica. koji je postavljen i koji proističe iz duha Lisabonskog ugovora. . da bi stupio na snagu. Ovdje je tanka linija između kršenja principa međunarodnog prava da se ne može istovremeno voditi postupak o istom pravnom pitanju pred dva pravosudna organa. uvođenje prethodnog učešća Suda u Luksemburgu usred procesa pred Sudom u Strazburu. u kojima treba obezbijediti ravnopravan položaj nove Visoke strane ugovornice – međunarodne organizacije sa državama. Dakle. na primjer. od kojih njih 27 čine dio Unije. a ne problema. bilo kvazisudska (tzv. Jer. To je ne samo izraz politike ljudskih prava u Evropi već i izraz potrebe da se individualna ljudska prava zaštite. Cilj. Problematično je i pitanje prethodnog uključivanja Suda pravde EU u situacijama u kojima ovaj sud još nije odlučivao o kompatibilnosti prava iz Evropske konvencije i odredbe prava EU. te u neravnopravan položaj dovesti nečlanice. O takvim sukobima. s druge strane.Takođe. što može dovesti u pitanje ovaj akt. Nadalje. s jedne strane. osim ukoliko to učešće ne bude svedeno samo na pitanja kontrole nad izvršenjem presuda Evropskog suda za ljudska prava. oni će. proizvedu komplikovanje procedure bez postizanja cilja da se individualna ljudska prava zaštite u potpunosti u Evropi. koji su umnogome i doveli do operacionalizacije ideje o pristupanju.

{ 42 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima

Bibliografija
a) Literatura: Alston, P. et al. (1999) The EU and Human Rights. Oxford: Oxford University Press. Arnull, A. (1999) The European Union and its Court of Justice, Oxford: Oxford University Press. Đajić, S. (2009) ’Odnos Evropskog suda pravde i Evropskog suda za ljudska prava – Bosphorus (C-84/85)’, u Babić, B. (ur.) Vodič kroz pravo Evropske unije, str. 645–652. Beograd: Službeni glasnik. Etinski, R. (2009) EU Law on the Elimination of Discrimination. Maribor/Belgarde: Pogestei. Etinski, R. (2009) ’Odnos komunitarnog i međunarodnog prava’, u Babić, B. (ur.) Vodič kroz pravo Evropske unije, str. 680–684. Beograd: Službeni glasnik. Hartley, T. C. (2004) European Union Law in a Global Context, Text, Cases and Materials, Cambridge. NY: Cambridge University Press. Ignjatović, D. (2010) ’Zaštita ljudskih prava u EU posle Lisabona – zaokruživanje evropskog sistema zaštite ljudskih prava’, u Miščević, T. (ur.) Ugovor iz Lisabona, Sigurna luka ili početak novog putovanja?, str. 71–93. Beograd: Službeni glasnik. Janis, M. et al. (2000) European Human Rights Law, Text and Materials. Oxford: Oxford University Press. Jovanović, M., Vujadinović D. i Etinski R. (2009) Democracy and Human Rights in the European Union. Maribor/Belgarde: Pogestei. Knežević-Predić, V. i Radivojević. Z. (2009) Kako nastaje i deluje pravo Evropske unije. Beograd: Službeni glasnik. Knežević-Predić, V. (2010) ’Institucionalni sistem Evropske unije pre i posle Lisabona’, u Miščević, T. (ur.) Ugovor iz Lisabona, Sigurna luka ili početak novog putovanja?, str. 33–56. Beograd: Službeni glasnik. Kuhnert, K. (2006) ’Bosphorus – Double Standards in European Human Rights Protection?’. Utrecht Law Review, Vol 2, Issue 2, pp. 177–189. Mileta, V. (2003) Leksikon Europske unije. Zagreb: Politička kultura. Miščevič, T. (2010) ’Ugovor iz Lisabona – Reformski sporazum ili sporazum o reformi’, u Miščević, T. (ur.) Ugovor iz Lisabona, Sigurna luka ili početak novog putovanja?, str. 15–32. Beograd, Službeni glasnik. Piris, J. C. (2010) The Lisbon Treaty, A Legal and Political Analysis. Cambridge: Cambridge University Press. Spielman, D. (1999) ’Human Rights Case Law in the Strasbourg and Luxemburg Courts:nConflicts, Inconsistencies and Complementarities’, in: Alston, Ph. et al. (eds.) The EU and Human Rights. Oxford, Oxford University Press. Wennerström, E. O. (2007) The Rule of Law and the European Union. Uppsala: Iustus Förlag. b) Dokumenta: UN Secretary-General (UNSG), Guidance Note of the Secretary-General: United Nations Approach to Rule of Law Assistance, April 2008. European Council Conclusions, EU Bulletin 4-1997, April 2007. Savjet Evrope, Komitet ministara, REZ (97) 24, novembar 1997. Official Journal C 303, Ref. 2007/C 303/02, December 2007. c) Slučajevi: Sud pravde EU, T-36/91 ICI v. Komisija [1995] ECR II-1847, bilješka 93, CFI. Evropski sud za ljudska prava, Bosphorusn Hava Yollari Turizm ve Ticaret Anonim Sireti v. Ireland, 45036/98, od 30. 6. 2005. godine.

Experience and lessons learned during implementation of the Lisbon Strategy have had an impact on the way of funding of key initiatives defined in the Strategy Europe 2020.e. Keywords: European Union. social and territorial cohesion. Instrument for Pre-Accession Assistance . Financial Perspective. to provide funds for peace and stability in the EU neighboring regions. EU budget. as well as to strengthen its role at the global level.{ 45 } Dragan Đurić Dragan Đurić Autor je predavač na Fakultetu političkih nauka u Podgorici (e-mail: dragan. as well as the models in which the EU budget is used to support economic. the adjustment of objectives and the development of priorities of the EU during the last two decades. Cohesion policy. Even the first phase of consultations on the new Financial Perspective opens the debate on the way in which political goals are achieved. on the purpose and results of financing of the strategic EU policies. The text explains financing of the EU budget. as well as on the future of the Instrument for Pre-Accession Assistance.org) Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU 1 The Budget Funds for Financing the EU Development Abstract The European Commission has recently presented to the European Parliament the proposal for a new Financial Perspective for the period 20142020. The new Financial Perspective has influence on further financing of priorities of the EU Neighborhood Policy. i. initially oriented towards achieving a balanced economic development within the EU.djuric@undp. The new budget framework confirms that the objective of the cohesion policy. Europe 2020. has been gradually becoming focused on strengthening the global competitiveness of EU economy. The key task of the new seven-year EU budget is to provide help in achieving the objectives of the Strategy Europe 2020.

Ukratko rečeno. do 2013. izuzetno uticajnom predsjedniku Evropske komisije u periodu od 1985. godine iznosio 3. Šta je. kako se još nazivaju. dok se o bužetu EU govori u članovima 310–325 Ugovora o funkcionisanju EU. Finansijska perspektiva sadrži plan prihoda i rashoda za svaku godinu perioda na koji se odnosi i predstavlja finansijski odraz dugoročnih političkih ciljeva EU. ona se u Uniji. Svaki od ovih srednjeročnih budžetskih okvira bio je suštinski vezan za produbljivanje toka integracija. 1. i odnosila se na period 1989–1993. Na godišnjem nivou. planiranje prihoda i rashoda Unije zasniva se na uspostavljenom mehanizmu višegodišnjih finansijskih perspektiva (Financial Perspective) ili.06. obezbjeđuju finansijskim perspektivama. pošto se koriguje za svaku godinu u odnosu na stvarne iznose prihoda i rashoda godišnjih budžeta. Drugi Delorov paket. dok se aktuelna zove „Građenje naše zajedničke budućnosti” i odnosi se na period od 2007. tj. finansijskih projekcija ili finansijskih okvira (Multi-anual Financial Framework – MFF). koji je Evropska komisija 29.{ 46 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU Uvod Prijedlog nove finansijske perspektive EU za period 2014–2020. Ona nije zamjena godišnjih budžeta EU. finansijska perspektiva? Tokom posljednjih dvadesetak godina. Komisija i Savjet EU prije usvajanja finansijske perspektive donose tzv. Parlament. na srednjoročnom nivou. tj. reformu načina finansiranja ekonomske i socijalne kohezije u EU i stvaranje uslova za proširenje. planirani javni troškovi na nivou Unije penju se na 1. godine i imala je zvanični naziv: „Od jedinstvenog evropskog akta do Mastrihta i dalje”. a nova treba da iznosi 1. Budžet EU kontinuirano raste. godine. godine. Međuinstitucionalni sporazum. 2 Kada se tome dodaju i fondovi van ovog finansijskog okvira. za prihvatanje novih država članica. donijela za period 2000–2006. Prva finansijska perspektiva usvojena je tek nakon tridesetak godina funkcionisanja Evropskih zajednica.6 milijardi eura. pod nazivom „Agenda 2000”. Budžet EU Procedura usvajanja finansijske perpektive zasnovana je na članu 312. EU je sljedeću finansijsku perspektivu. Radi se o političkom dogovoru o najvažnijim elementima troškova Unije u narednom sedmogodišnjem periodu. što znači da Komisija planira javnu potrošnju na nivou EU u iznosu od 1. sredstva za ostvarivanje javnih politika EU obezbjeđuju se u njenom budžetu.05% bruto nacionalnog proizvoda Unije 2. Idući u susret izazovima istorijskog proširenja. On je 1970. do 1994. 1988.2011. dakle. godine. a treba imati u vidu i član 41 Ugovora o Evropskoj uniji.11% bruto nacionalnog proizvoda. Postojeća finansijska perspektiva (2007–2013) vrijedna je 876 milijardi eura. nosi naziv „Više Evrope za isti novac”. predstavila Evropskom parlamentu. odnosila se na period od 1993. 3 Nazvanom po Žaku Deloru (Jacques Delors). . druga finansijska perspektiva EU. godine. godine. što je bio godišnji trošak od 19 eura po stanovniku tadašnje Zajednice. Njen zvaničan naziv bio je „Stvaranje uspješnog jedinstvenog tržišta”.025 milijardi eura. godine. pošto su za ostvarivanje političkih ciljeva neophodna finansijska sredstva. do 1999. mada je poznatija kao Prvi Delorov paket3.

iznosio je 105 milijardi eura. U narednoj tabeli daje se pregled procentualnog učešća država članica u budžetu EU. u prosjeku. 5 Primjera radi. Ipak. u prosjeku. naravno. Naprotiv. nije tako veliki trošak kao potrošnja u državama članicama. tj. i jedna od najvažnijih koristi integracionih procesa u ekonomiji.24% bruto društvenog proizvoda država članica4. u periodu Drugog Delorovog paketa (od 1993. dok su Slovenija ili Portugal. što je. iako to čini tek pedeseti dio njihovih budžeta. primjera radi. koji čine oko 12% prihoda. Tokom 2009. 41% budžeta EU6. preovladava tumačenje da ako neka država članica više ulaže u budžet EU nego što povratno iz njega dobija (preko raznih inicijativa i programa Unije ili preko njenih strukturnih fondova). U stvarnosti. na nivou od oko 30%. više sredstava uplaćuju nego što dobijaju natrag (neto davaoci) i onih zemalja koje više evropskog novca dobijaju nego što u budžet Unije ulažu (neto primaoci). to ne znači da je ona gubitnik procesa integracije. recimo. na svoje nacionalne budžete troše od 30 do 55% bruto društvenog proizvoda. Tako. 6 Prosjek za sve države članice jeste 49%. tj. Istovremeno. 2008). . uostalom. najviše sredstava za Zajedničku poljoprivrednu politiku koristi Francuska – čak 72% budžeta EU koji se potroši na njenoj teritoriji. One.{ 47 } Dragan Đurić Prvi budžet EU 25. njen dobitak je u tome što ostvaruje dugoročan slobodan pristup svojih roba na tržišta drugih država članica. ovaj ograničavajući procenat ne dostiže se. Unije nakon istorijskog proširenja. godinu iznosio je nešto manje od 123 milijarde eura. do 1999. Otprilike na istom nivou treba da budu i troškovi za kohezionu politiku Unije. dijela prihoda od poreza na dodatnu vrijednost (takođe oko 12%) i direktnih doprinosa država članica po osnovu njihovog bruto nacionalnog proizvoda (koji čine najveći dio – oko 77% prihoda budžeta EU). Evropska javna potrošnja. tradicionalnih vlastitih prihoda Unije (radi se o prihodima od carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda i dažbina na šećer i glukozu). godine na to je odlazilo. već zbog rasta osnovice za izdvajanje. Budžet EU se puni iz tzv. dok je 33% odlazilo na instrumente regionalne i kohezione politike. vidjeće se da su države članice decenijama najviše novca Unije dobijale natrag za plaćanje poljoprivrednika kroz instrumente Zajedničke poljoprivredne politike (Common Agricultural Policy – CAP). Godišnji budžeti EU posljednjih godina uobičajeno „koštaju” oko 1% BDP stvorenog u Uniji5. 4 Istina. Do rasta budžeta EU tokom posljednjih desetak godina nije došlo zbog povećavanja procenta izdvajanja. po tom osnovu. Ako se pogleda na šta se troši budžet EU. godine) ovo ograničenje je iznosilo 1. Dugoročni cilj EU jeste da se na kraju naredne finansijske perspektive troškovi za Zajedničku poljoprivrednu politiku svedu na oko trećinu budžeta.27% BDP. odnosno 60 centi dnevno (European Commission. Procenat izdvajanja za budžet EU upravo je finansijskim perspektivama ograničen na maksimalnih 1. budžet EU za 2010. ali nije svugdje isti. Danas svakog građanina EU njeno funkcionisanje košta 64 centa dnevno. oko izdvajanja za budžet EU redovno se vode polemike između onih država članica koje. što je značilo izdatak od 232 eura po stanovniku godišnje. rasta bruto društvenog proizvoda (BDP) u državama članicama Unije.

Ekonomska kriza je povećala nezaposlenost i siromaštvo.30 1.09 Latvija 0. .47 2.82 Najveći kontributori evropskog budžeta jesu Njemačka i Francuska. bilo je potrebno definisati što jasniju vezu sa 2020.15 0. očigledno. Nove razvojne potrebe Iako je bilo inicijativa da se period nove finansijske perspektive skrati na pet godina. Razlozi su poznati. Evropska unija je u drugu deceniju 21.41 1.53 Bugarska 0.05 Grčka 1. daje na upravljanje međunarodnim organizacijama. a istovremeno dodatno ukazala i na neophodnost snažnijeg investiranja u 7 U članu 312 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije stoji da se Višegodišnji finansijski okvir „utvrđuje za period od najmanje pet godina”. istraživanja i sl.74 14. pa ih je.27 0.51 Danska 2.21 1. u sklopu njene podrške manje razvijenim dijelovima svijeta.03% budžeta EU.85 2. dok se oko 2% budžeta Unije.{ 48 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU Tabela 1: Doprinos država članica budžetu EU (Budžet EU = 100%) Država % Belgija 3.12 Izvor: European Council (2005) Država Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska Velika Britanija % 0.50 Estonija 0. izazivaju dodatne rasprave.18 0.37 0.14 Republika Češka 0. a potom Velika Britanija i Italija.86 Kipar 0. godinom.85 Francuska 19. Sa oko 76% budžeta Evropske unije upravljaju nacionalne i regionalne vlasti država članica. Oko 22% budžeta neposredno troši Evropska komisija na centralizovane projekte iz oblasti obrazovanja.07 Litvanija 0. ovaj budžetski okvir planiran je na period do 2020. To se prevashodno odnosi na strukturne fondove i poljoprivredna davanja.55 Irska 0.55 0.03 4. vijeka ušla sa brojnim problemima.47 Španija 7. dok je doprinos Malte najmanji i iznosi svega 0.00 Njemačka 20. Naime. upravo radi nove evropske razvojne strategije. godine7. 2. diskusije o zajedničkim finansijama unutar EU uvijek su teške.91 Italija 12. potrebno organizovati što rjeđe. S druge strane.

tako i za svaku pojedinačnu državu članicu. u stavu 3. godine postane: „najkonkurentnija i najdinamičnija privreda na svijetu. u period nakon 2013. godine. Njemačka i Velika Britanija. kao i očekivanim prijemom novih (siromašnijih) država članica. pokazalo se. na kraju. koji je predvodio rad na studiji. da su zemlje članice EU koje su najviše poodmakle u ostvarivanju lisabonskih reformi. pod nazivom „Evropa 2020”. Tokom sedamdesetih Kok je bio sindikalni funkcioner. a tokom devedesetih godina prošlog vijeka premijer Holandije . član 3. nešto slabije Francuska. godine postavila strateški cilj da do 2010. Lisabonska strategija je postavila vrlo lijepe. ali. Evropska unija je na početku ovog vijeka bila suočena sa velikim problemima izazvanim starenjem stanovništva. promjenama koje je uslovila globalizacija i. U istom članu. koji je redefinisao jedan od ciljeva njenog postojanja – ostvarivanje ekonomske. Najbolje rezultate u sprovođenju Lisabonske strategije imale su nordijske zemlje. Pri tome.{ 49 } Dragan Đurić razvoj konkurentnosti evropske ekonomije. Zbog toga je definisala ciljeve do kraja prve decenije i pokušala da razvije instrumente radi obezbjeđenja konkurentnosti njene ekonomije u novim. ciljevi teško mogu ostvariti. s tim u vezi. sveobuhvatni i održivi razvoj. Već 2005.2009. Portugal. najspremnije dočekale krizna vremena. Grčka i Italija. Definisani su i akcioni planovi ostvarivanja ove strategije.u Lisabonskom ugovoru označena je kao „visoko konkurentna socijalna tržišna privreda”9 . (Tilford. zasnovana na znanju. EU je prošle godine donijela strategiju za novu dekadu. socijalne i teritorijalne kohezije8. mart 2000. cilj strategije Evropa 2020 jeste da obezbijedi pametni. Podsjećanja radi. nerealne ciljeve. navodi se da Unija „promoviše ekonomsku. godine na snazi je Lisabonski ugovor. 2010: 5–11). sposobna da ostvari održivi ekonomski rast sa većim brojem kvalitetnih radnih mjesta i jačom socijalnom kohezijom” (Zaključci Evropskog savjeta u Lisabonu. Isti ugovor je još jednom odredbom ukazao na neophodnost suočavanja evropskog socijalnog modela sa preovlađujućim neoliberalnim tendencijama u novom vijeku: nekadašnji ponos Evrope – socijalna tržišna privreda . olako planirani. Kokov izvještaj10 je ukazao da se ambiciozni. Iz svega toga jasno proizilazi potreba da se u narednom srednjoročnom periodu sredstva budžeta EU koriste radi podrške ostvarivanju pomenutih ciljeva. 10 Nazvan po Vimu Koku (Wim Kok). Simon and White. izmijenjenim uslovima. Prethodnica aktuelne Strategije Evropa 2020 bila je Lisabonska strategija.12. „pametni razvoj” podrazumijeva razvoj privrede zasnovane na znanju i inovacijama. godine. održivi i sveobuhvatni razvoj Unije. Usvojena je i nova sveobuhvatna razvojna strategija Unije. socijalnu i teritorijalnu koheziju i solidarnost među državama članicama”. Dodatne probleme ostvarivanju ove strategije izazvala je međunarodna finansijska kriza. Kako je već rečeno. Tako je Unija 2000. pa je druga faza Lisabonske strategije pojednostavljena i usmjerena prevashodno na rast i zapošljavanje. Od 01. Austrija i Holandija. godine EU ulazi i u bitno promijenjenim političkim uslovima. sa osnovnim ciljem da obezbijedi njen pametni. istovremeno. Pored toga. Na temelju iskustava sa ostvarivanjem Lisabonske strategije. 9 Navedeno prema Ugovoru o Evropskoj uniji. pasus 5). kako za EU kao cjelinu. „održivi razvoj” se odnosi na promovisanje privrede 8 Što je objašnjeno u glavi XVIII (članovi 174–178) Ugovora o funkcionisanju EU. a lošije Španija. Pokazalo se. izazovima nove ekonomije zasnovane na znanju. u znatno izmijenjenim političkim i ekonomskim uslovima.

pružanje podrške prelasku na ekonomiju sa niskim stepenom emisije ugljen-dioksida. godine) kvantifikovani. razvija preko sedam vodećih inicijativa (flagship initiatives) koje treba da obezbijede napredak u svakoj prioritetnoj oblasti: 1. Ona se. 7. kako bi osobe koje su na ivici siromaštva ili su socijalno isključene bile u mogućnosti da žive dostojanstveno i da uzmu aktivno učešće u društvenom životu (European Commission. i podrška razvoju snažne i održive industrije koja će biti konkurentna na globalnom nivou. modernizacija saobraćajnog sektora. 3. koja će biti konkurentnija i više orijentisana ka životnoj sredini. Digitalna agenda za Evropu – u cilju ubrzanja protoka brzog interneta i promovisanja koristi digitalnog jedinstvenog tržišta za domaćinstva i preduzeća. Unija inovacija – ova inicijativa treba da poboljša uslove pristupanju fondovima za istraživanje i inovacije. Agenda za nove vještine za nove poslove – namijenjena je modernizaciji tržišta rada i osposobljavanju ljudi kroz razvijanje vještina tokom cijelog života u cilju povećanja radne participativnosti i boljeg usaglašavanja ponude i potražnje na tržištu rada. razvoja i javnih finansija. 2. Industrijska politika u eri globalizacije – radi unapređenja poslovnog okruženja. Evropska platforma protiv siromaštva – u cilju obezbjeđenja socijalne i teritorijalne kohezije tako da se benefiti i poslovi dijele. i u ovom slučaju su ciljevi (do 2020. Pet glavnih ciljeva Strategije Evropa 2020 su: . Evropa 2020 počiva na dva stuba: tematski pristup na nivou Unije i aktivnosti na nivou država članica koje razvijaju svoje strategije održivog rasta. Strategija Evropa 2020 ima za cilj. 5. izlazak iz krize u koju je EU upala pred kraj prve dekade ovog vijeka. 4. povećanje upotrebe obnovljivih izvora energije. visok nivo zaposlenosti. prema tom modelu. kao i da obezbijedi da inovativne ideje budu pretvorene u proizvode i usluge kojima će se stvarati uslovi za razvoj i otvaranje novih radnih mjesta. uz očuvanje životne sredine. i promovisanje energetske efikasnosti. posebno za razvoj malih i srednjih preduzeća. a „sveobuhvatni razvoj” znači podsticanje ekonomije sa visokom stopom zaposlenosti koja će obezbjeđivati socijalnu i teritorijalnu koheziju. Sveobuhvatni cilj Evrope 2020 jeste povećanje BDP EU za 4% i stvaranje 5. prvo. Mladi u pokretu – radi unapređenja efikasnosti obrazovnih sistema i kako bi se mladim ljudima olakšao pristup tržištu rada. Efikasna upotreba evropskih resursa – radi udvostručenja ekonomskog rasta od upotrebe resursa. 6. Slično kao i kod Lisabonske strategije.{ 50 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU sa efikasnom upotrebom izvora.6 miliona novih radnih mesta. produktivnosti i socijalne kohezije. Dakle. a potom i njen ekonomski razvoj na temelju znanja. uključujući i mobilnost radne snage. 2010a: 6).

uz istovremeno povećanje procenta stanovništva starosti između 30 i 34 godine sa visokoškolskim obrazovanjem sa 31% na 40%14. ali uz zajednički izbor indikatora za praćenje i poređenje rezultata u državama članicama (što se često naziva „benčmarkingom”). a implementacija razvojnih strategija ostvaruje se. već politička potreba usaglašavanja određenih politika u državama članicama. radi čije je implementacije osmišljen novi metod rada u Uniji. ovaj metod se koristi u oblastima u kojima ne postoji zakonska obaveza sprovođenja određenih rješenja. prije svega većim učešćem mladih ljudi. ali zato novom finansijskom perspektivom želi da preusmjeri stvari (European Commission.9 na 3%12. što će značiti da preko 20 miliona ljudi izađe iz siromaštva. prati i unapređuje upravo preko OMC. godinu. strukturne fondove EU i ostale izvore finansiranja. što znači 20% smanjenja emisije gasova koji izazivaju efekat staklene bašte u odnosu na 1990. od država članica EU očekuje se da integrišu aktivnosti finansirane kroz nacionalne budžete. b) Povećanje procenta BDP-a koji se izdvaja za istraživanje i razvoj sa 1. Problem je u manjoj stopi zaposlenosti žena – oko 62%. 12 Trenutno svega 10% regiona u EU dostiže taj cilj. Nakon toga se krug ponovo otvara sa novim zajedničkim utvrđivanjem ciljeva na evropskom nivou itd. c) Ostvarenje klimatsko-energetskog cilja – „20/20/20”. Zbog svega toga se OMC često naziva novim modelom uzajamnog učenja. godine u Luksemburgu donesena Evropska strategija zapošljavanja. 11 Na nivou EU 27 muškarci već sada ostvaruju ovaj cilj. Otvoreni metod koordinacije (Open Method of Coordination – OMC). nacionalno definisanje modaliteta ostvarivanja tih ciljeva na nivou država članica. nego kod djevojaka – 12% . To iskustvo je pomoglo da se njegova primjena postepeno proširi i na brojne druge oblasti u kojima EU nema isključivu nadležnost. odnosno harmonizacije. 20% povećanja udjela obnovljivih izvora energije u finalnoj potrošnji i 20% povećanja energetske efikasnosti. kako bi se dostigli utvrđeni dugoročni zajednički ciljevi. tzv.{ 51 } Dragan Đurić a) Podizanje stope zaposlenosti ljudi koji su stari od 20 do 64 godine sa 69% na 75%. Treba ukazati da je još 1998. Inače isti (neostvareni) cilj postavljen je i Lisabonskom strategijom 13 Pri tome treba imati u vidu da je rano napuštanje škole znatno češće kod momaka – oko 16%. 3. 14 Već sada su žene znatno bliže ostvarivanju tog cilja nego muškarci – 37% naspram 30%. e) Smanjenje broja ljudi koji žive ispod linije siromaštva za 25%. Ovaj metod je značajno razrađen i unaprijeđen u implementaciji Lisabonske strategije. 2011a: 10). Cilj novog višegodišnjeg budžetskog . razmjenu informacija o primijenjenim rješenjima. Dakle. Otvoreni metod koordinacije podrazumijeva zajedničko utvrđivanje ciljeva na evropskom nivou. Naravno. d) Smanjenje stope ranog napuštanja škole na ispod 10% sa trenutnih 14% 13. Sredstva za razvoj Komisija ukazuje da se trenutno svega polovina budžeta Unije troši na ostvarivanje ciljeva dugoročne razvojne Strategije Evropa 2020. odabir najbolje prakse koja se kasnije prenosi u druge države članice i/ili regione. starijih radnika i nekvalifikovanih radnika i putem bolje integracije legalnih migranata11.

i jačanje univerzalnog prisustva Evropske unije u svijetu. jer treba da pomogne održivi ekonomski rast i otvaranje radnih mjesta u cijeloj EU. određuje se na temelju prognoza bruto društvenog proizvoda svake od njih.1 milijardi eura za konkurentnost. U početku je nazivana regionalnom politikom. . zaštite prirodne sredine i borbe protiv klimatskih promjena”. a u Lisabonskom ugovoru definisana je kao „politika ekonomske. e) 68. inače. b) 38. Komisija je u okviru nove finansijske perspektive za instrumente razvojne i kohezione politike (koji se sada vode pod nazivom Pametni i inkluzivni razvoj”15) predložila 376 milijardi eura. održivog rasta.6 milijardi eura za regione koji spadaju pod cilj konvergencije. Međuinstitucionalnim sporazumom obavezana da prije početka 2018. dok je.{ 52 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU okvira je. bez gubitaka. socijalne i teritorijalne kohezije”. može se zaključiti da su ključni prioriteti koje nova finansijska perspektiva treba da obezbijedi: ostvarivanje Strategije Evropa 2020. godine pripremi prijedlog nove finansijske perspektive za naredni šestogodišnji period. smanji troškove suočavanja sa konkurencijom koja dolazi sa jedinstvenog tržišta.7 milijardi eura za teritorijalnu saradnju. prema obrazloženju Komisije. To je politika ulaganja orijentisana ka tome da. Na osnovu ovoga. a tri godine prije isteka aktuelne počinje priprema nove finansijske perspektive (European Commission. s jedne strane. c) 53. vrijednog preko 1000 milijardi eura. urađenih u proljeće 2011. da omogući Uniji da „ostvari ciljeve ekonomskog oporavka. da jačanjem infrastrukture i konkurentnosti učestvuju u jedinstvenom tržištu i tako smanje regionalne razvojne razlike. Koheziona politika EU je osmišljena da bi pomogla siromašnijim regionima i državama članicama da. Komisija je. s druge strane. 15 U postojećoj finansijskoj perspektivi ovaj naslov glasi „Održivi rast”. Ova sredstva treba da se podijele na sljedeći način: a) 162. okrenuta ka budućnosti. 2011b: 18). godine. onda će se tome prilagoditi i sredstva namijenjena pojedinačnim državama u periodu od 2018. Ukoliko se stvarni BDP bude razlikovao za više od 5% od planiranog u periodu do 2016. do 2020. godine. najveći dio budžeta EU planiran je za podršku ostvarivanju strategije Evropa 2020. učestvuju u razvoju jedinstvenog tržišta. U slučaju da se u toku trajanja finansijske perspektive u EU učlani neka nova država (ili da dođe do ujedinjavanja Kipra). d) 11. jačanje bezbjednosti i stabilnosti u susjedstvu EU. energetske sigurnosti. Sve ovo su već tradicionalno uspostavljena pravila: nakon dvije godine trajanja finansijske perspektive vrši se redovna evaluacija. što se odnosi i na zapadni Balkan. izgradnje infrastrukture. tj.7 milijardi eura za Kohezioni fond (European Commission 2011 c: 13). U svakom slučaju. godine. Koliko će kojoj od država članica pripasti od ovog kolača. predviđena je obaveza prilagođavanja finansijske perspektive tim novima okolnostima.9 milijardi eura za tranzicione regione. odnosno ciljeva razvojne i kohezione politike.

na primjer. uz „Zelenu knjigu o teritorijalnoj koheziji”.{ 53 } Dragan Đurić Dakle. Petom izvještaju o ekonomskoj. Komisija insistira na mogućnostima da se novac budžeta EU koristi za dobijanje kredita od banaka ili međunarodnih finansijskih institucija. u oblasti obnavljanja željezničke infrastrukture. procedure za trošenje javnih sredstava EU pojednostaviće se tako da ne predstavljaju veliko administrativno opterećenje za korisnike.7% veći nego u periodu 16 Već i u postojećoj finansijskoj pespektivi razvijeni su mehanizmi ovakvog finansijskog inženjeringa. pri čemu će se uvesti mjere za poboljšanje apsorpcionih sposobnosti država članica. Države članice kao korisnice sredstava EU biće uslovljene i obavezane da se fokusiraju na rezultate i obezbijede povezanost između te strategije i aktivnosti koje finansiraju sredstvima budžeta Unije. Evropska komisija redovno obezbjeđuje dodatne evaluacione analize i izvještaje kojima pravda njene rezultate. takođe. Tako se u posljednjem. predlaže fokusiranje na manji broj prioriteta. U slučaju Crne Gore. ukazuje da postoji jasna veza između kohezione politike i rasta u EU. godine BDP je u EU 25 u cjelini bio za 0. iz novembra 2010. . više IPA projekata poslužilo je kao kofinansiranje uz velike kredite Evropske banke za obnovu i razvoj. Ciljevi na koje će se trošiti evropski budžet definisani su strategijom Evropa 2020. 2011e: 24). 19 Prethodio im je čuveni Barka izvještaj (Fabrizio Barca: An Agenda for a Reformed Cohesion Policy: A place-based approach to meeting European Union challenges and expectations). „tržišnih grešaka”. pored toga. 18 Kako sa stanovišta da je pogrešno pretjerano uplitanje države u ekonomske tokove i ispravljanje tzv. godine. takođe. 2007. a insistiraće se i na usklađivanju investicija iz javnih sredstava EU i privatnih sredstava tako da se obezbijedi veći uticaj i osnaže potencijali rasta. predlaže da se ubuduće donosi zajednički strateški okvir za sve strukturne fondove. dokumenata koji se donose za čitav period finansijske perspektive i predstavljaju strateški okvir za korišćenje strukturnih fodnova EU. povezanih sa ciljevima strategije Evropa 2020. Uvodi se nova kategorija „tranzicionih regiona” sa bruto društvenim proizvodom po stanovniku od 75 do 90% od prosjeka EU 27. Ovaj izvještaj je. objavljen u aprilu 2009. koje je iznijela Evropska komisija. S obzirom na to da koheziona politika ima mnogo kritičara18. Još snažnije se insistira na jačanju principa partnerstva. Prema ovom izvještaju. Pored toga. socijalnoj i teritorijalnoj koheziji. Komisija. Ona. zajedno sa fondovima iz oblasti poljoprivrede i ribarstva. od država koje primaju relativno mali dio strukturnih fondova tražiće se da svoje programe koncentrišu na samo dva ili tri prioriteta. Predlaže se da relativno mali dio budžeta za kohezionu politiku (oko 3%) bude rezervisan za isplate „bonusa” onim državama članicama i regionima koji budu najuspješniji u postizanju dogovorenih ciljeva. 2009. I države korisnice pretpristupne podrške koriste slične mehanizme. tako i sa stanovišta loše upotrebe evropskih budžetskih sredstava od strane administracija država članica na centralnom i lokalnom nivou. 17 Operativni programi se donose u državama članicama da bi dodatno precizirali sadržaj nacionalnih strateških referentnih okvira (National Strategic Reference Framework). pošto se tako povećava uticaj javnog novca i podstiču finansijski održiva ulaganja16. Države članice (i svi korisnici budžeta EU) treba da usmjere sredstva iz strukturnih fondova i državnih budžeta na mali broj tematskih prioriteta. Komisija. nastoji da na taj način podstakne širenje lokalnog razvoja na temelju partnerstva između različitih relevantnih aktera. Više o tome u Prokopijević. socijalnih partnera i organizacija civilnog društva u sprovođenju operativnih programa17. Zanimljiv je prijedlog da se iz evropskog budžeta dodatno nagrađuju najbolji. mogu da se sažmu na sljedeći način. pod nazivom „Investiranje u budućnost Evrope”. poslužio kao osnova za raspravu o budućoj kohezionoj politici Unije u narednom periodu19. godine. Komisija želi da poveća uključenost lokalnih i regionalnih vlasti. najznačajnije ideje u vezi sa sadržajem budućih programa. odnosno da bi se ciljevi strategije Evropa 2020 jasnije pretvorili u investicione prioritete (European Commission. što se tiče kohezione politike. kako bi se obezbijedila veća konzistentnost i usaglašenost među njima. Štaviše.

Na svaki euro uložen preko kohezione politike u periodu 2000– 2006. a u novim državama članicama čak 30% investicija (European Commission. sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vijeka na Zajedničku poljoprivrednu politiku trošilo se preko 70% budžeta EU. Koheziona politika EU u proteklom periodu (zaključno sa 2009. takođe. Komisija. godine fondovi EU činili su 38% svih investicija u životnu sredinu u tzv. recimo. 20 Na jedinstveno tršište odnosi se između 60 i 80% izvoza država članica. svake godine sprovođenja dodatno obučavala 10 miliona mladih. Grčka i Irska). objašnjava Komisija. odnosno EU traju odavno. Drugim riječima: ulaganja u regionalni razvoj siromašnijih dijelova EU obezbjeđuju razvoj na ukupnom evropskom nivou. godine dodatno je investirano 2. Indija ili SAD. jača uticaj zagovornika stava da je Zajedničku poljoprivrednu politiku neophodno reformisati smanjivanjem dotacija iz budžeta EU.000 istraživača. Koheziona politika. . Na kraju postojeće finansijske perspektive to će biti svedeno na 39%.2 eura po uloženom euru iz budžeta EU. ipak. što povećava razvoj ukupnog jedinstvenog tržišta20.6 miliona. takođe. što je daleko više nego što se iz EU izvozi u treće zemlje kao što su Kina. 2011a: 118). Ključna tačka sukoba u kontinuitetu ticala se odnosa prema razvoju. Postepeno. Budžetska podrška razvoju Konfrontacije unutar EU o smislu ulaganja sredstava iz budžeta EZ. a da je neophodno više evropskog novca ulagati u instrumente kohezione i razvojne politike. u periodu od 2000. Značaj kohezione podrške ogleda se i u tome što je izvoz u ostale dijelove EU iz regiona koji koriste kohezione fondove znatno povećan. Cilj kohezione politike se.{ 54 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU 2000–2006. godine ovakav povratni uticaj procjenjuje se na 4. 2010 b: 15). do 2006. vremenom pomjerao ka jačanju globalne konkurentnosti evropske ekonomije. istraživanje i razvoj? Oko ovoga pitanja lomila su se koplja na brojnim sastancima unutar Evropske zajednice još od učlanjenja Velike Britanije. pri tome. Do 2020. godinom) stvorila je milion novih radnih mjesta. 4. Da li jačati (što znači: dodatno finansirati) Zajedničku poljoprivrednu politiku ili. podržala rad 70. broj zaposlenih u EU uvećan za 5. godinu ukazuju da je kao rezultat ove politike u periodu 2000– 2006. ukazuje na uspjeh u dodatnoj mobilizaciji sredstava. kohezionim državama EU (Španija. više od 23 miliona ljudi u periodu od 2000. upravo zahvaljujući kohezionoj politici. Portugal. Posebno žestoke rasprave uvijek su vođene upravo u vrijeme priprema višegodišnjih finansijskih perspektiva. Procjene za 2009. Takođe. Tako se danas najveći dio evropskog budžeta troši putem instrumenata kohezione politike. do 2006. bogatijih regija. pomaže povećanje nivoa zaposlenosti. dugoročno nezaposlenih i nekvalifikovanih ljudi.1 eura. godine povezano je na sisteme za prečišćavanja otpadnih voda (European Commission. Rast u siromašnijim regionima vodi kupovini roba i usluga iz drugih. U oblasti životne sredine. s početnog naglaska na postizanju ujednačenog privrednog razvoja unutar EU. Primjera radi.

tj. dodavanje i partnerstvo) definisani još Prvim Delorovim paketom ostali manje-više nepromijenjeni. troši se više od 80% budžeta kohezione politike. Pored toga Crna Gora ima 21 opštinu (nivo LAU 1) i 1256 naselja (nivo LAU 2). Radi toga je stvoren sistem statističke baze teritorijalnih jedinica na nivou EU. Nomenclature des unites teritoriales statistiques. NUTS klasifikacijom se utvrđuju ekonomsko-statističke teritorijalne jedinice u okviru država i svakoj jedinici se dodjeljuje kod i ime. a prije toga je regionalna klasifikacija temeljena na dokumentima Evropskog zavoda za statistiku – Eurostata. fr. tako i za države kandidate. na 271 region nivoa NUTS 2 i na 1303 regiona nivoa NUTS 3 (Eurostat. tačka 7b. Klasifikacija statističkih regija utvrđuje se prema NUTS metodologiji. godine. koji treba da pruža mjerljive i uporedive podatke o nivou razvijenosti regiona. U tom kontekstu Monstat je donio odluku da sva teritorija Crne Gore bude istovremeno NUTS 1. Funkcionisanje i sistem redistribucije sredstava od bogatih ka siromašnim regionima direktno zavisi od postojanja standardizovanog sistema teritorijalne podjele država članica. na prvi cilj.). Kada je riječ o regionima. a tu je i poseban Kohezioni fond. odnosno NUTS klasifikacija (Nomenklatura teritorijalnih jedinica za statističke svrhe. NUTS 2 i NUTS 3. 2007: 11). Potrošnja za ostvarivanje ove politike usmjerava se kroz dva strukturna fonda: Evropski fond za regionalni razvoj i Evropski socijalni fond. koncentracija. 21 Crna Gora je članom 73. i evropska teritorijalna saradnja.{ 55 } Dragan Đurić Unutar postojeće finansijske perspektive (2007–2013) potrošnja budžeta EU na kohezionu politiku iznosi u prosjeku oko 45 milijardi eura godišnje. što je više od trećine (35. regionalna konkurentnost i zapošljavanje. Treba imati u vidu da su principi korišćenja strukturnih fondova (programiranje. približavanja.21 U aktuelnom finansijskom periodu. 2 i 3 region. od jedne do druge finansijske perspektive. prilagođavani novima potrebama (Đurić. Ovi ciljevi se ostvaruju u regionima sa različitim nivoom BDP po glavi stanovnika. godine. propisanoj u posebnoj evropskoj regulativi koja je donesena tek 2003. Od prvog januara 2008. godine i odnosio se samo na članice EU. NUTS standard je administrativno-statističke prirode. Podjela na regione važna je upravo zbog načina raspodjele sredstava fondova kojima EU sprovodi politiku ekonomske socijalne i teritorijalne kohezije. započet je 1981. valja imati u vidu da je EU podijeljena na više vrsta regiona. Ovaj sistem dijeli teritoriju EU (tj. kako za države čalnice EU. Ova sredstva usmjerena su ka najsiromašnijim regionima u EU. . a da su ciljevi strukturnih operacija kontinuirano. a odnedavno se njegova operacionalizacija podrazumijeva i u državama koje su u procesu pridruživanja i pristupanja EU. 2009: 98). Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju preuzela obavezu uspostavljanja NUTS klasifikacije.7%) budžeta EU. te na još dva dodatna nivoa lokalnih administrativnih jedinica (Local Administrative Units): LAU 1 (opštine) i LAU 2 (naselja). teritorija EU podijeljena je na 97 regiona nivoa NUTS 1. koji je nazvan ciljem konvergencije. teritorije svake zemlje članice) na tri osnovna nivoa: NUTS 1. U aktuelnoj finansijskoj perspektivi koheziona politika EU ostvaruje sljedeće ciljeve: konvergencija. Pored toga i dva instrumenta za finanasiranje Zajedničke poljoprivredne politike imaju značaj u nadopunjavanju ciljeva kohezione i regionalne politike.

uz dodatnih deset milijardi iz Kohezionog fonda. To ne čudi. 2011e: 67). Ove inicijative iz strategije Evropa 2020 finansiraće se preko novog integrisanog instrumenta. radi kompletiranja internog tržišta. za podsticanje saradnje među regionima u različitim državama članicama putem ostvarivanja zajedničkih projekata i razmjene iskustava. kao i u Grčkoj. Agenda za nove vještine za nova radna mesta. Nastavak Okvirnog programa za istraživanje i razvoj FP7 neće se. obrazovanje direktno prožima najmanje tri (Mladi u pokretu. 23 Što bi bilo u skladu sa već ustaljenom šemom po kojoj je FP7 nastao iz FP6. Ovaj cilj se finansira preko ERDF. troši na izgradnju bolje povezanosti između pograničnih područja (European Commission 2011a: 51). energiju i informacione i komunikacione tehnologije i za koji je predviđeno četrdeset milijardi eura. ESF i Kohezionog fonda. Ovaj cilj se finansira iz Evropskog socijalnog fonda i Evropskog fonda za regionalni razvoj. 22 5. U slučaju aktuelnog prijedloga Komisije interesantne su još neke novine. da nije bilo proširenja 2004. posebno Crne Gore. koji je funkcionisao u prethodnoj finansijskoj perspektivi 2000–2006. koji je namijenjen za podsticanje ulaganja u saobraćaj. Radi se o uvođenju novog instrumenta nazvanog Povezivanje Evrope (Connecting Europe Facility). zaštiti okoline. Ovdje nema ograničenja i svi evropski regioni mogu da koriste sredstva iz ovog cilja.{ 56 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU onima u kojima je BDP po stanovniku manji od 75% prosjeka EU. i 2007. poboljšanju saobraćajnih veza. FP je skraćenica od Framework Programme (Okvirni program). Veći dio novca se.25 milijardi eura godišnje – koristi se za Evropsku teritorijalnu saradnju. koje treba rješavati. kao i još 16 regiona koji su po bruto društvenom proizvodu nešto malo razvijeniji i koji se nalaze u fazi izlaska iz prava na dobijanje podrške iz budžeta EU po osnovu ovog cilja. Dakle. Oko 16% evropskog budžeta za kohezionu politiku – ili osam milijardi eura godišnje troši se na ovaj cilj. Pri tome treba imati u vidu da ovaj cilj pokriva one regione (njih 168) koji ne ispunjavaju uslove za podršku u okviru cilja konvergencije. promovisanju inovacija i preduzetništva. a indirektno je povezano i sa ostale četiri. Sredstva za ostvarivanje cilja konvergencije dobijaju ukupno 84 regiona u 18 država članica. . pri tome. pri čemu se. zvati FP823 već „Horizont 2020”. Ovdje se evropski novac koristi za kofinansiranje projekata koji doprinose jačanju ekonomske konkurentnosti. ali i Hrvatske i Albanije” (European Commission. Preostalih 2. godine). bili ispod prosjeka od 75%. „konvergencionih regiona” je u novim državama članicama u centralnoj i istočnoj Evropi (koje su pristupile Uniji 2004. tj. potpuno je jasna veza sa ciljevima Lisabonske strategije. Evropska platforma protiv siromaštva). kao jedno od uskih grla. navodi i „povezivanje između Italije i članica Energetske zajednice. dakle. godine. Od ukupno sedam inicijativa. Regionalna konkurentnost i zapošljavanje imaju za cilj borbu protiv nezaposlenosti na nivou EU i pomoć regionima koji bi. budući da je znanje jedan od osnovnih resursa napretka i razvoja uopšte. prilagođavanju radne snage i ulaganju u ljudske resurse. Portugalu.5% budžeta kohezione politike – oko 1. Ulaganje u inovacije Obrazovanje predstavlja jednu od centralnih tema Strategije Evropa 2020. 22 Jedan od prioritetnih evropskih koridora elektične energije jeste: „Povezivanje električnom energijom centralnoistočne i jugoistočne Evrope”. Španiji i južnoj Italiji. Većina tzv.

Otuda je zadatak pred novom finansijskom perspektivom da promoviše rast investicija u istraživanje i razvoj (tj. Usmjeravanje svih evropskih politika u cilju podrške ostvarivanju strategije Evropa 2020. što znači jačanje uloge EU i njenu tješnju saradnju sa strateškim partnerima u rješavanju velikih globalnih izazova. nastavnički program – Komenius i obrazovnu šemu za odrasle – Grundtvig. u inovacije) širom EU da bi se dostigao cilj postavljen strategijom Evropa 2020 od 3% investicija u istraživanja. Zaključak: „Globalna Evropa” i budućnost pretpristupne podrške Sa stanovišta potrebe za jačanjem univerzalnog prisustva Evropske unije na globalnom nivou. ali i u odnosu na rastuće ekonomije država u razvoju. nova finansijska perspektiva treba da obezbijedi njenu konkurentnost u odnosu na ostale razvijene ekonomije svijeta. U prevodu. godine Crna Gora učestvuje u jednom segmentu ovog programa: Programu za preduzetništvo i inovativnost (Enterpreneurship & Innovation Programme – EIP). što znači snažnije fokusiranje na ljudska prava. Na finansiranje aktivnosti u oblasti istraživanja i razvoja u Evropskoj uniji i dalje se izdvaja svega oko 8% budžeta. čak za 68%. inovacije i tehnološki razvoj (Common Strategic Framework for Research and Innovation – CSF). S obzirom na to da se EU suočava sa znatnim zaostajanjem u inovacijama i razvoju za Japanom i SAD. kako bi se postigla veća komplementarnost sa strukturnim fondovima. Komisija predlaže objedinjavanje postojećih brojnih programa u ovoj oblasti i stvaranje integrisanog programa za obrazovanje. 24 Od 2008. šeme stručnog obrazovanja pod nazivom Leonardo da Vinči. Finansiranje sektora obrazovanja na evropskom niovu podijeljeno je u tri dijela: doživotno obrazovanje obuhvata program akademske razmjene Erazmus. Promovisanje i odbrana vrijednosti EU u svijetu. . obuku i mlade. tako da će EU investirati oko 80 milijardi eura u oblast istraživanja i razvoja. 2. Novi integrisani sistem finansiranja pokrivaće projekte istraživanja i inovacija koji se sada ostvaruju kroz više posebnih programa kao što su: Okvirni program za istraživanje i tehnički razvoj. radi se o sazrijevanju svijesti da je razvoj nemoguć bez inovacija i da su one ključni preduslov za ukupan razvoj u vrijeme aktuelnih tehnološki uslovljenih promjena na globalnom nivou. novi finansijski okvir treba da pomogne ostvarivanju šest strateških prioriteta: 1. posebno u svjetlu nedavnih događaja na Mediteranu. Obrazovanje i kultura će takođe dobiti znatno veću podršku budžeta Unije. na primjer. demokratiju i vladavinu prava. u odnosu na postojeću finansijsku perspektivu.{ 57 } Dragan Đurić odnosno Zajednički strateški okvir za istraživanje. Okvirni program za konkurentnost i inovacije 24 i Evropski institut za inovacije i tehnologiju. Pri tome. Zbog toga je za naredni period planirano značajno povećanje sredstava za ove oblasti – čak za 46%. Novo ime označava značaj promjena – umjesto ranijeg termina „razvoj” koristi se riječ „inovacije”.

2011a: 191). EU za podršku državama istočne Evrope i sjevernoafričkim državama predviđa znatno veća izdvajanja nego ranije – oko 16 milijardi eura. Vjerovatno pod uticajem„afričkog proljeća”. Novog evropskog partnerskog instrumenta (The new European Neighbourhood Instrument – ENI). godine. a u perspektivi EU razmatra njegovo redefinisanje u pravcu tzv. u okviru novog budžetskog okvira povećan je na 20. Na osnovu ovih sporazuma. Naime. za obezbjeđenje mira na spoljnim granicama EU na istoku i jugu. EU pruža finansijsku i drugu pomoć u sprovođenju dogovorenih politika u skladu sa potrebama pojedinačnih država. kao značajnog dijela njene spoljne politike. 25 Evropska politika susjedstva formulisana je 2004.6 milijardi eura. U novoj finansijskoj perspektivi. EU će razvijati kapacitete civilne zaštite. a njena prethodnica je bila koncept Proširene Evrope. Tim novcem će se obezbjeđivati podrška nerazvijenim dijelovima svijeta. Povećanje uticaja Evropske razvojne pomoći radi iskorjenjivanja siromaštva u svijetu. namijenjen za pomoć ugroženim i siromašnim djelovima svijeta. Jačanje evropske solidarnosti u slučajevima prirodnih ili vještačkih katastrofa. zato će se ubuduće usredsređivati na one oblasti u kojima ima komparativnu prednost. Ovim instrumentom obuhvaćene su države istočne Evrope (koje nijesu obuhvaćene pridruživanjem) i države sjeverne Afrike. ali i evropskom susjedstvu. U postojećoj finansijskoj perspektivi EU na ENPI troši blizu dvanaest milijardi eura. sa ciljem da ono postane područje stabilnosti i demokratije. a nakon toga i na južnokavkaske države i ostatak mediteranskih zemalja. a Sporazumi o pridruživanju sa južnim. uključujući i jačanje adekvatnih priprema EU za krize i poboljšavanje njenih sposobnosti da koordinira odgovore na izazove velikih sukoba i kriza (European Commission. i Instrument za razvoj i saradnju. . EU ne može svugdje pružati adekvatnu pomoć. Ovaj koncept je zbog pritiska drugih država u evropskom susjedstvu kasnije proširen na neke sjevernoafričke države. što podrazumijeva i bolju koordinaciju donatorske razvojne podrške. iz čega su proizašli tzv. Barselonski proces i osnivanje Unije za Mediteran. Međunarodna saradnja odnosi relativno skroman dio budžeta EU – oko 6%. Tokom 2010. mediteranskim državama i naravno onim državama koje se nalaze u procesu pridruživanja i pristupanja Uniji. U skladu sa tim pristupom. odnosno Unije za Mediteran. koji je bio osmišljen radi smanjivanja negativnih efekata istorijskog proširenja na Ukrajinu.{ 58 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU 3. Istočno partnerstvo). 4. 25 Uslov za saradnju EU i zemalja obuhvaćenih ENPI fondom jesu Sporazumi o partnerstvu i saradnji (Partnership and Cooperation Agreements) sa istočnim susjedima EU (tzv. Moldaviju i Bjelorusiju. Treba ukazati i na to da je EU već godinama najveći pojedinačni davalac zvanične razvojne pomoći (Official Developmental Assistance – ODA) na svijetu. 6. predviđanja. 5. za ulogu EU na globalnom planu. ENPI je finansijski instrument Evropske unije u okviru evropske politike susjedstva (European Neighbourhood Policy). planirano je 19% (odnosno 70 milijardi eura) više sredstava. mediteranskim susjedima EU. Poboljšanje prevencije i rješavanja kriza sa ciljem očuvanja mira i jačanja međunarodne bezbjednosti. sprečavanja i bržeg reagovanja na prirodne katastrofe. Ulaganje u dugoročnu stabilnost i prosperitet evropskog susjedstva. još tokom priprema postojeće finansijske perspektive. stvoren je novi instrument: Evropski susjedski i partnerski instrument (European Neighbourhood and Partnership Instrument – ENPI).

razvoj i stabilizaciju). Evropskom fondu za regionalni razvoj i Kohezionom fondu. do 2006. godinu.pdf ) . Island. godine) evropska pretpristupna podrška za istorijsko proširenje ostvarivala se preko posebnih programa: a) PHARE (Pologne. dok je EU imala poseban pretpristupni instrument za Tursku. 26 Makedonija je status kandidata dobila još 2005. godine. Assistence a la Restructuration Economique) – Program pomoći za restrukturiranje poljske i mađarske ekonomije. sredinom 2006. dok ih peta komponenta – Ruralni razvoj – priprema za implementaciju Zajedničke poljoprivredne politike. (Ovi programi.{ 59 } Dragan Đurić godine EU je za razvojnu pomoć izdvojila 0.27 Treća komponenta – Regionalni razvoj – ima za cilj pripremu za učešće u fondovima EU. kao države koje mogu koristiti ove komponente. godine.europa. ali se dijeli na pet komponenata. Aktuelna reforma načina finansiranja razvojne i kohezione politike Unije veoma je važna i za države kandidate. zamijenila novim jedinstvenim programom koji je nazvan Instrument za pretpristupnu podršku –IPA (Instrument for Pre-accession Assistance). do 2015. inače.eu/ enlargement/pdf/key_ documents/2011/package/ miff_2012_2013_en. godine poveća iznos sredstava za pomoć razvoju siromašnih na 0. godine. u okviru pomoći za ekonomsku i socijalnu koheziju. Development and Stabilization – Pomoć Evropske zajednice za obnovu. Hongrie. acquis-a u toj oblasti i pruža podršku za održivo prilagođavanje poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti. 27 U posljednjem Revidiranom višegodišnjem indikativnom finansijskom okviru za period 2012–2013. c) ISPA (Instru¬ment for Structural Policy for Pre-Accession) –Instrument strukturne politike za pretpristupanje.43% bruto nacionalnog dohotka. Pripemajući se za postojeću finansijsku perspektivu (2007–2013). I Crna Gora je postala kandidat za članstvo u decembru 2010. Četvrta komponenta – Razvoj ljudskih resursa – priprema države kandidate za učešće u Evropskom socijalnom fondu. kojim su. što ukazuje na značaj dodatnog uslova za korišćenje ovih komponenata – uspostavljanje i akreditaciju struktura za decentralizovani sistem implementacije sredstava IPA. Ostale tri komponente namijenjene su isključivo državama koje imaju status kandidata i koje su uvele decentralizovani sistem upravljanja IPA sredstvima. u sklopu ostvarivanja Milenijumskih razvojnih ciljeva. godine. To je bio najstariji i najvažniji instrument pomoći za države u tranziciji na njihovom putu ka članstvu u EU. ali još nije otpočela pregovore o članstvu. godine. pri čemu države potencijalni kandidati koriste sredstva iz prve dvije komponente: Tranzicija i jačanje institucija i Regionalna i prekogranična saradnja. 2010: 8). Hrvatska i Makedonija26. (dostupno na: http://ec. koji je prošle godine postao država kandidat za članstvo u EU. Da podsjetimo.) U istom periodu za države zapadnog Balkana. IPA jeste jedinstveni instrument. osnovan je program CARDS (Community Assistance for Reconstruction. finansirani projekti u oblasti saobraćaja i životne sredine. u prethodnom periodu (od 2000. U aneksu regulative o uspostavljanju IPA konkretno su nabrojane Turska.7% bruto nacionalnog dohotka na nivou EU (Gulasan. tj. osnovan još 1989. oktobra 2011. još uvijek ne koristi ovaj instrument pretpristupne podrške. ali EU još nije izmijenila Aneks Regulative 1085/2006. kao ni Crna Gora. EU je sve prethodne programe podrške državama kandidatima i potencijalnim kandidatima. a šest miliona eura za 2013. b) SAPARD (Support for Agriculture and Rural Development) – Program pomoći u razvoju poljoprivrede i sela osnovan je da pomogne održivi poljoprivredni i seoski razvoj u državama centralne i istočne Evrope. ali planira da. i 2012. godinu. predviđena su sredstva IPA fonda i za Island – po dvanaest miliona eura za 2011. nijesu važili za Maltu i Kipar. radi pružanja podrške Procesu stabilizacije i pridruživanja. objavljenom 12.

ali i nizom novih ideja. 28 Što je prosjek za sve države zapadnog Balkana i Tursku. U aktuelnoj finansijskoj perspektivi nove države članice dobijaju 1269 eura per capita (po glavi stanovnika). Zajedničke nacionalne strategije koje će se odnositi na cijeli period nove finansijske perspektive. Za zemlje zapadnog Balkana i Tursku u okviru pretpristupnih fondova. onda se pokazuje da EU četiri puta više pomaže svoje nove članice. Ovakav pristup podrazumijeva stavljanje naglaska na višegodišnje programiranje. dalje razvijati i to uz povećanje koherentnosti između pet komponenata ovog fonda. a Crna Gora najmanje. Turska i Makedonija. Komisija je otpočela potvrđivanjem nekih uspješnih dosadašnjih rješenja. Inače. . pri tome. Crna Gora dobija najviše per capita – 320 eura. a pripreme za decentralizovani sistem upravljanja evropskom podrškom teku paralaleno sa pripremama za sticanje statusa kandidata.8 do 1. već imaju značajne rezultate na tom planu. metodologiju i način rada ove podrške što više približi praksi koja se unutar EU ostvaruje u implementaciji kohezione politike. znači. Razvoj tih struktura. a korisnice IPA fonda 260 eura. predviđeno je ukupno 12. što znači da sav posao vezan za javne nabavke. 1085/2006) ističe krajem 2013. Nove inicijative o kojima se razgovara ukazuju da bi se to moglo ostvariti tako što bi se države korisnice usmjerile da u saradnji sa Evropskom komisijom usvajaju tzv. treba da se odvija uporedo sa osposobljavanjem države za sticanje statusa kandidata za članstvo. Prijedlog nove finansijske perspektive predviđa povećanje pomoći zemljama obuhvaćenim procesom proširenja za milijardu eura u odnosu na aktuelnu finansijsku perspektivu. godine. s obzirom na to Evropska komisija otpočela konsultacije o budućnosti ovog instrumenta u novoj finansijskoj perspektivi. upravljanja strukturnim i kohezionim fondovima.{ 60 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU U državama potencijalnim kandidatima sredstvima EU (vezanim za prve dvije komponente) upravlja se centralizovano. trošenje evropskih para. Ostale tri komponente predstavljaju pripremu za učešće u strukturnim fondovima EU i zahtijevaju odgovarajuće decentralizovane strukture za programiranje i finansijsko upravljanje. Turska dobija najviše u apsolutnom iznosu. ako se poredi podrška koju iz budžeta EU dobijaju nove države članice i države korisnice IPA fonda. što znači da poslove implementacije konkretnih projekata (sve ono što prati ugovaranje u sistemu javnih nabavki) rade novoformirane i od Evropske komisije akreditovane strukture u državama kandidatima za članstvo. dok Crna Gora planira da do kraja 2012.9 milijardi eura.5 milijardi eura. Međutim. i da će se truditi da model. Dakle. Ove strategije bi trebalo da budu podržane sektorskim strategijama u kojima bi se definisali konkretniji operativni planovi i jasni politički ciljevi. godine postigne akreditaciju za samostalno upravljanje evropskom pretpristupnom podrškom. potpuno je jasno da će EU nastaviti sa pretpristupnom podrškom. obavljaju delegacije Evropske unije u ovim državama. Može se očekivati da će se IPA. pa je. tj. s obzirom na broj stanovnika. Hrvatska. kao integrisani instrument. Rasprave o mogućoj reviziji i poboljšanju načina na koji EU pruža podršku državama kandidatima i potencijalnim kandidatima. odnosno godišnje po 1.28 Aktuelna finansijska regulativa o Instrumentu za pretpristupnu pomoć (Regulativa Savjeta br. tj.

vidi se da su prioriteti vrlo lijepo formulisani. pa sve do samih preduzeća. neadekvatno obrazovanje. Na to se ukazuje u samom evropskom dokumentu: „Strategija Evropa 2020 nije relevantna samo unutar EU. nedovoljna ulaganja u životnu sredinu. Dosta pažnje Komisija posvećuje i uvođenju „inovativnog finansiranja”. predstavljaju velike prepreke za upotrebu istih metoda radi ostvarivanja razvojnih ciljeva. već nudi značajan potencijal zemljama kandidatima i našim susjedima i pomaže im da ubrzaju svoje reforme. sve ove ideje tek su u preliminarnoj fazi. već predstavlja značajan izazov i za države kandidate za članstvo u EU. Pored toga Komisija predlaže definisanje zajedničkog strateškog okvira i smanjenje broja koraka u procesu akreditacije za prenošenje odgovornosti za upravljanje evropskim sredstvima u državi korisnici (decentralizovani sistem implementacije). neadekvatni kapaciteti svih partnera koji treba da doprinesu postavljenim ciljevima. smatra da je potrebno olakšati i pojednostaviti strukturu upravljanja IPA. Međutim. već odavno se to jasno vidi. Rezultat konsultacija uskoro će pokazati kakve će promjene u načinu ostvarivanja pretpristupne podrške državama zapadnog Balkana (i Turskoj) donijeti nova finansijska perspektiva EU. Dodatni problemi sa korupcijom i drugačijim kulturološkim nasljeđem. kopiranje institucionalnih mehanizama uspostavljenih u razvijenim državama. što bi podrazumijevalo upravnu strukturu za IPA za svaku pojedinačnu državu. Zaista. Iniciraju se ideje o omogućavanju potpunog pristupa svim komponentama. tako da bi ih i države zapadnog Balkana mogle (o)lako preuzimati kao svoje. i za usmjeravanje njihovih reformskih procesa. ili. Naravno. sve države kandidati i potencijalni kandidati mogli bi imati pristup svim koristima i „političkim ciljevima” koje podržava IPA. što znači da bi i odluke o centralizovanom odnosno decentralizovanom sistemu upravljanja i sistemima prethodne kontrole mogle više zavisiti od potreba država. Rasprave o budućnosti IPA fonda nijesu odmakle tako daleko kao ukupne rasprave o načinu trošenja budžeta EU za ostvarivanje ciljeva strategije Evropa 2020. socijalnih partnera obrazovnih institucija. takođe. Prema nekim idejama. Proširenje prostora na kojem se primjenjuju pravila EU kreiraće nove mogućnosti kako za EU tako i za njene susjede” (European Commission. Olako prepisivanje lijepo sročenih evropskih incijativa. uz nedovoljno efikasne pravosudne sisteme upečatljivo svjedoče o specifičnostima ovog regiona.{ 61 } Dragan Đurić Komisija. tehnološka zaostalost i zavisnost. kao što je Crna Gora. povećanju podrške na sektorskom nivou (uključujući podršku sektoru budžeta) itd. kao sada. što se takođe dešava. Treba imati u vidu da strategija Evropa 2020 nije bitna samo za države članice EU. Upravljanje evropskom finansijskom podrškom moglo bi se ubuduće više prilagođavati situacijama u pojedinačnim državama koje koriste tu pomoć. počev od nacionalnih institucija preko lokalnih vlasti. a ne zajednički IPA komitet. kada se analiziraju ciljevi strategije Evropa 2020. 2010a: 23). ne može dati uspješne rezultate u državama . nerazvijena infrastruktura.

odnosno razvoja inkluzivnog društva. ali je mnogo važnije da ove države prethodno sagledaju sopstvene specifične razvojne probleme i da na temelju toga izgrade sveobuhvatne razvojne strategije i planove. Što je država bliže članstvu u EU. U tom okviru veoma važne oblasti pravovremenog građenja kapaciteta jesu strateško programiranje i sveukupno upravljanje projektnim ciklusom. Evropska unija kontinuirano razvija sopstveni put povezivanja održivog ekonomskog razvoja i smanjivanja siromaštva. to ona mora imati snažnije izgrađene apsorpcione sposobnosti za korišćenje ne samo pretpristupnih već i strukturnih i kohezionih fondova Evropske unije. socijalne i teritorijalne kohezije. . To bi bio adekvatniji put usaglašavanja državne podrške sa razvojem evropskog ekonomskog i socijalnog modela.{ 62 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU tranzicije. Evropski model obezbjeđivanja budžetske podrške takvom razvoju predstavlja dodatni izazov budućim državama članicama. Za njih je veoma važno da se na vrijeme adekvatno pripreme za učešće u evropskoj politici ekonomske. kao i kapaciteti za finansijsku kontrolu budžetskih sredstava Unije. u svakom slučaju. Autonomni razvojni strateški okviri država zapadnog Balkana. moraju da uzmu u obzir ciljeve i mehanizme definisane Strategijom Evropa 2020.

consilium. Đurić. (available at: http://ec. (2007) Why Foreign Aid Fails. Social and Territorial Cohesion. (2008) Finansiranje Evropske unije. and Whyte. (available at: http://ec. Beograd: Službeni glasnik. the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A Budget for Europe 2020’. European Council (2006) ‘Decision on Community Strategic Guidelines on Cohesion’. europa.europa. uvod. (available at: http://epp.europa.{ 63 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU Bibliografija a) Literatura: Dinan. D. i Majstorović. Beograd: Službeni glasnik.do?uri=OJ:L:20 03:154:0001:0041:E N:PDF .pdf ) European Commission (2009) General Budget of the European Union for the Financial Year 2009. (2010) Official Development Assistance: The Status of Commitments.eu/regional_policy/ sources/docoffic/official/reports/cohesion5/ pdf/5cr_summary_en.pdf ) European Commission (2010a) Europe 2020. the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A Budget for Europe 2020. Beograd: Službeni glasnik. Gulasan.eu/budget/library/publications/ budget_in_fig/syntchif_2009_en. the Council.pdf European Council (2006) Regulation No.europa. (available at: http://www.pdf ) European Commission (2011b) Proposal for a Council Regulation Laying Down the Multiannual Financial Framework for the Years 2014–2020. (2004) Regionalna politika Evropske unije. European Commission (2011e) Communication from the Commission to the European Parliament. eu/LexUriServ/LexUriServ. (available at: http://ec. European Commission (2011c) Communication from the Commission to the European Parliament.eu/ueDocs/cms_ Data/docs/pressdata/en/misc/87677. Tilford. Part Two. 1085/2006 Establishing an Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA). Sustainable and Inclusive Growth. Vlada Republike Srbije. str. M. (2010) The Lisbon Scorecard X: The Road to 2020. L 291/11.europa.cer. the Council.pdf ) European Commission (2011a) A Budget for Europe 2020: The Current System of Funding. Međak. S.europa. Official Journal of the European Union.europa. 44–103. (available at: http://eur-lex. (2009) Koheziona politika i pretpristupna podrška Evropske unije. NUTS 2006/EU-27. S. European Commission (2011d) Commission Staff Working Paper: The Added Value of the EU Budget Accompanying the Document ‘Communication from the Commission to the European Parliament. uvod u evropsku integraciju. UNDP/ODS Discussion Paper. (2009) An Agenda for a Reformed Cohesion Policy: A Place-Based Approach to Meeting European Union Challenges and Expectations. (available at: http://ec. Prokopijević. Prokopijević. (2009) Sve bliža Unija.europa. 4th Edition. eu/regional_policy/policy/future/pdf/ report_barca_v0306.pdf ) Eurostat (2007) Regions in the European Union: Nomenclature of Territorial Units for Statistics. M. F. London: Centre for European Reform.eu/budget/library/ biblio/publications/public_fin/EU_pub_fin_ en. Beograd: PANOECONOMICUS. S.eu/LexUriServ/LexU riServ.ec. the Council. A Strategy for Smart.pdf ) European Council (2005) Financial Perspective 2007–2013. the Challenges Ahead. (available at: http:// ec. (available at: http://ec. (2008) Evropska unija. V.eurostat. Regulation (EC) No 1059/2003 of the European Parliament and of the Council (2003) on the establishment of a common classification of territorial units for statistics (NUTS).PDF) European Commission (2008) European Union Public Finance.europa. (available at: http://eur-lex.pdf ) b) Dokumenta: Barca. Fifth Report on Economic.uk/pdf/rp_967. N. (available at: http:// www.org.eu/cache/ ITY_OFFPUB/KS-RA-07-020/EN/KS-RA-07020-EN. Projections for 2010 and Preliminary 2009 Figures. D. eu/budget/library/bi blio/documents/ fin_fwk1420/SEC-868_en. Part One. Podgorica: SOROS.eu/budget/library/biblio/ documents/fin_fwk1420/SEC-868_en. the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A Budget for Europe 2020.do?uri=C OM:2010:2020:FIN:EN:PDF) European Commission: (2010b) Investing in Europe’s Future. Stojanović. P.europa. Beograd: Kancelarija za pridruživanje Evropskoj uniji. the Results of Stakeholders Consultation and Different Options of the Main Horizontal and Sectoral issues.

.

koji su pod kosmopolitom podrazumevali „građanina čitavog sveta”. The analysis presents the data for the countries in question by using descriptive statistic and logistic regression. internal globalization Uvod Kosmopolitizam kao vrednosna orijentacija predstavlja refleksivni identitet pojedinca u odnosu na određenu zamišljenu društvenu zajednicu globalnog karaktera.com) Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ 1 Cosmopolitism and Localism in the Former Yugoslav Republics Abstract This paper examines localism and cosmopolitism as value orientation in Serbia. Montenegro. based on the same sample design in all the European countries. Bosnia and Herzegovina. Croatia and Slovenia.{ 65 } Marina Vasić Marina Vasić Autorka je predavačica na privatnom koledžu “Ruđer Bošković” u Beogradu (e-mail: marinela. As an empirical underpinning. We employ comparative and statistical approach in order to contrast the levels of localism and cosmopolitism in these countries. cosmopolitism. 1977). univerzalnog humanistu koji je u stanju da prevaziđe partikularnost vlastitog identiteta ograničenog teritorijom na kojoj živi. Ovaj koncept se javlja još kod francuskih filozofa prosvetiteljstva. . i u savremenom smislu može se razumeti u kontekstu integracijskih procesa koji su započeli u prethodnom. globalization. The results of the analysis show that there are significant differences among six countries which could be explained by the different political and social factors. Macedonia. kulture kojoj pripada i jezika kojim govori (Schlereth.vasic@gmail. a svoju kulminaciju doživeli u ovom veku. Keywords: localism. On predstavlja posledicu procesa globalizacije. we use European Value Study 2008 data.

nego na osnovu teorijskih stavova iz oblasti moralne filozofije. kao što su nacionalni. Kao ‘zapadni pojam’ kosmpolitizam u velikoj meri odstupa od alternativnih obrazaca identifikacije sa globalnim. predstavlja. regionalni ili lokalni identitet. zadovoljstva. 2002). proizvodnje. 1999. već globalno ili lokalno. prostora i vremena u kome nastaje. naročito sa stanovišta merenja kosmopolitizma. zapravo. 1997. Turner (2002) ističe da razvijanje kosmpolitskog osećanja ne znači nužno odvajanje od vezanosti za vlastiti socijalni prostor. da predstavlja ‘označivač’ koji može biti popunjen različitim sadržajima unutar različitih kulturnih konteksta. s obzirom na snažnu kritiku da se kosmpolitizam koristi kao koncept ‘nametnut’ većini u jednoj nacionalnoj . kosmopolitsko osećanje. a to je pojam ‘unutrašnje globalizacije’. ne mogu više da se lociraju nacionalno ili lokalno. Tako Holton (2002) ukazuje da se kosmopolitizam mnogo bolje može razumeti sa stanovišta lokacije.. straha. takođe. sadržajno prazan. u kritičkom duhu ukazuje da se globalizacija kao ishod ne može jednostavno objasniti uvođenjem globalizacije kao procesa koji dovodi do tog ishoda. veku kosmpolitizam se uglavnom dovodi u vezu sa činjenicom da je savremena tehnologija doprinela intenzivnoj komunikaciji između naroda i kontinenata. U 21.. jedan od slojeva identiteta koji ne isključuje ostale slojeve. 2000. Sa stanovišta identiteta pojedinaca koji žive u konkretnim društvenim uslovima. što za posledicu ima jačanje kosmpolitskog osećanja kod ljudi (Castells. 2002). tj. Held et al. već pre svega jednu vrstu kritičke refleksije i distanciranja u odnosu na vlastitu socijalnu sredinu. kulturnih faktora.{ 66 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Jedan od važnih konceptualnih problema jeste činjenica da je savremeni pojam ‘kosmopolite’ vezan za naučni i politički diskurs društava zapadnog kulturnog kruga. Stoga se mora razmišljati da sama kosmopolitska orijentacija ima veliki broj varijeteta unutar različitih kultura i u različitim istorijskim konceptima (Featherstone. kao takav. koji se mogu i istorijski a i danas naći u svetu (Pollock et al. te da je. identiteta. Tako se javlja jedan veoma značajan pojam. nije onaj ko mnogo putuje. 1999). Iyer. sećanja. 1996. stava o pripadnosti pojedinca globalnoj društvenoj zajednici. Tomasci. Ovaj argument zapravo počiva na visokom stepenu pokretljivosti koji odlikuje savremena društva. međutim. Holton. već onaj ko vrednuje osećaj Drugog i Drugačijeg” (2000: 210). 2000. Rosenberg (2000). Szerszynski i Urry (2002: 469) argumentuju da kosmpolitizam ne može da se jednostavno definiše kao specifičan tip kulture izvan određenog kulturnog konteksta. smatra da „pravi kosmopolita. Albrow. Ovakav pristup je naročito značajan. Pod unutrašnjom globalizacijom Beck razume proces globalizacije koji se odvija unutar nacionalnih društava. Na taj način. stanja svesti. ishrane. Kosmpolitizam se može razumeti kao neka vrsta refleskije. 2001. Beck (2002) za razumevanje značenja kosmopolitizma ističe da suštinska pitanja života. sudbine. Oni smatraju da je pojam ‘kosmopolitskog’ prvenstveno formalnog karaktera. pojedinci koji žive unutar istog nacionalnog prostora mogu razviti manji ili veći stepen kosmopolitskog identiteta. Beck.

Held (2000) ističe da kosmopolitski projekat u 21. No. pri čemu se nametanje vrši od strane intelektualaca ili pak pripadnika viših društvenih slojeva koji su mnogo mobilniji u globalnom svetu. Watson. Na njih svakako utiče konzumerizam i socijalni artefakti koji su proizvod globalizacije. 1995. da istorijska i kulturna kontekstualizacija igra značajnu ulogu u razumevanju i objašnjavanju kosmopolitskog odnosno lokalnog. ili prosto kao kulturni imerijalizam (Ritzer.{ 67 } Marina Vasić ili lokalnoj zajednici. Ova epistemološka kritika jeste manje-više uobičajena kada je reč o standardizaciji i ekspanziji ‘progresivnih’ pojmova i nametanju istih većini. i koji stoga imaju naglašen kosmopolitski identitet (Pels. 1999: 72). a ovo konsekventno dovodi do veće ili manje identifikacije sa kosmpolitskim osećanjem s obzirom na to šta globalizacija pruža različito pozicioniranim akterima. i uz nedostatak kulturnog iskustva koje se razvija zahvaljujući socijalnoj mobilnosti. ili amerikanizacija. Dakle. neophodno je da ograničimo društveni kontekst u okviru koga se kreće ovaj rad. ili makar. a što se postiže zahvaljujući diskurzivnom monopolu kojim raspolažu viši društveni slojevi. to ne znači da na njih globalizacija ne vrši uticaj. Osposobljeni kosmopolita je onaj ko je sposoban da posreduje između nacionalne tradicije i alternativnih globalnih životnih stilova. veku podrazumeva da pojedinac mora da uči kako da postane ‘kosmopolitski građanin’. globalizacija ne pripada svima. 1990. a koji se neretko u negativnom kontektstu definišu kao mekdonaldizacija. Izgleda da nejednaka raspodela resursa unutar društva dobija svoju verifikaciju u nejednakim šansama na globalnom tržištu. Ovo dakako jeste pitanje društvene strukture i društvene stratifikacije. Tomlinson. 2000. ne mogu da razviju kosmopolitsko osećanje. Tako (Hannerz. Barber. No. akteri moraju da uče da žive u globalnom društvu. Drugim rečima. sa druge strane. naprosto jer nemaju izbora. ne pripada svima jednako. da bi konačno nedostatak refleksije doveo do jačanja lokalnih identiteta kod marginalizovanih aktera. oni kojima su kulturne kompetencije uskraćene. Države koje su nastale nakon raspada . ili su pak samo označeni kao konzumenti u globalnom društvu. Taj uticaj postoji. 1997. U tom smislu Fearthestone (2002) eksplicitno kritikuje koncept ‘kosmopolitizma’ kao pojma koji predstavlja mentalni koncept srednje i više klase. 1. Konceptualni okvir: kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Budući. samo što se lokalno orijentisani pojedinci nalaze na marginama svih benefita koje globalizacija sa sobom nosi. ostaju zarobljeni u lokalnom ili nacionalnom. 1996) ističe da se kosmopolitizam kao divergentno kulturno iskustvo može razumeti kao svojstvo onih pojedinaca koji poseduju dovoljan nivo ‘refleksivnih kulturnih kompetencija’ a koje im omogućavaju da se uspešno kreću unutar novog sistema značenja. kao što je prethodno rečeno. 1999).

Uz činjenicu da je Slovenija u predsocijalističkom periodu imala u kulturnom. Srbija je bila najveća članica bivše zajednice države. kao proces otvaranja zatvorenih socijalističkih društava ka globalnom kapitalizmu u svakom smislu. nacionalizam kao obrazac u socijalnopsihološkom. ‘gvozdena zavesa’ bila je iza granica SFRJ. u čitavoj staroj Jugoslaviji Slovenija je bila ekonomski najrazvijenija. S jedne strane. Kao rezultat raspada socijalizma. usledio je proces tranzicije. Osim rata. Ona je najpre svoju političku nezavisnost ostvarila u sukobu sa Srbijom. nju je karakterisao znatno veći nivo liberalizma i tržišne orijentacije u poređenju sa ostalim društvima socijalizma. a što je konsekventno dovelo i do kašnjenja u odnosu na Sloveniju kada je reč o integracijama u EU. već se pre može reći da je reč o međunarodnom protektoratu2 koji predstavlja provizorijum moderne evropske zemlje. SFRJ se.{ 68 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ SFRJ u periodu od gotovo pola veka. Dve su ključne karakteristike važne kada je reč o ovim razlikama. delile su iste političke i ekonomske uslove. Takođe. u SFRJ se. ova zemlja je ‘najbezbolnije’ napustila SFRJ. valja i imati u vidu da u slovenačkom društvu nacionalnih podela gotovo i da nema. po stepenu otvorenosti prema okruženju i. tranzicija. dovela je do jačanja kosmopolitizma. kada je o Sloveniji reč. Naravno. koji se dešavao u uslovima nešto drugačijim nego kada je reč o drugim društvima istočne Evrope koja su krenula istim putem. ekonomskom i političkom smislu prošlost koja joj omogućava da se lakše i brže približi modelima zapadnih demokratija. naročito. Bosna i Hercegovina zapravo i nema kapacitet suverene države. a sa druge strane. u poređenju s njima. . Hrvatska se kretala drugačijim putem. dakle. Najpre. pa čak i politički podeljena na dva entiteta. nivo autoritarnosti i političke represije u nekadašnjoj Jugoslaviji bio je znatno manje izražen. Najpre. ali i nacionalno. te da je reč o kulturi koja je od početka imala mnogo više kapaciteta da spreči sukobe i nasilje kao posledice raspada socijalizma. došlo je do jačanja nacionalizma i rata na prostoru većeg dela države. Konačno. nakon prestanka sukoba ova zemlja je ostala i etnički. dodatna kontekstualizacija podrazumeva i diferenciranu perspektivu dejstva ovih faktora. Svi ovi faktori omogućili su Sloveniji da se znatno brže integriše u zapadnu političku i ekonomsku zajednicu (čitaj EU). odvija proces koji divergentno deluje na razvoj kosmopolitizma na ovim prostorima. a zatim pad socijalizma. Ukratko. raspad Jugoslavije pratilo je bujanje nacionalizma koje će. vodi u pravcu zatvaranja u odnosu na globalnu zajednicu. koji je bio posebno surov. rezultirati i ratnim sukobima. Istovremeno. Kao posledica ovog sukoba. zapadnoj Evropi. kao i analizu određenih lokalnih uslova u svih šest zemalja bivše SFRJ kada je reč o razumevanju kosmopolitske orijentacije. 2 Međunarodni predstavnik u BiH ima jako velika ovlašćenja koja ozbiljno dovode u pitanje njen suverenitet. zahvaljujući neodgovornom ponašanju političkih elita. i koji će ostaviti posledice na nacionalne odnose nekoliko generacija unapred. pa i u političkom smislu. Bosna i Hercegovina se u ovom pogledu nalazi u posebno teškoj situaciji. I kada je o ekonomiji reč. a koji je karakterisao najpre uspon. Nakon raspada socijalizma. Dalje. bitno razlikovala od ostalih istočnoevropskih socijalističkih društava.

Makedonija se i u SFRJ nalazila u nepovoljnom položaju kada je reč o ekonomskom razvoju.. 2. koji počinje 1997. Iako se na osnovu opisane situacije u šest država bivše SFRJ ne može steći potpun uvid u složen kontekst u okviru koga se razvijaju politički identiteti građana tih društava. ekonomskog i političkog ‘ćorsokaka’ iz tri osnovna razloga. ajtemima i indikatorima. drugo. U prvom periodu Crna Gora je jedina iskreno opstajala u zajednici sa Srbijom. kada je reč o pitanjima. godine raspadom DPS-a. . i to na način da je validnost pitanja i relijabilnost skala izmerena u prethodnim istraživanjima. dovele su do političkog patronata ove države od strane međunarodne zajednice. takođe. Reč je o međunarodnom longitudinalnom istraživanju koje se na svakih deset godina realizuje u svim zemljama Evrope. koje je bilo posledica potrebe i građana i političkih elita za novom ‘progresivnom’ legitimacijom mlade države. ali još uvek uz snažan nacionalizam. koristi se i identičan dizajn uzrokovanja. koje je realizovano 2008. Prvo. valja napomenuti da je Upitnik obuhvatio baterije pitanja koje mere različite vrednosne orijentacije. god. kao i testirati konkretne hipoteze kada je reč o stepenu kosmopolitizma kod građana šest država bivše SFRJ. Konačno. god. slično kao i u Bosni. uglavnom. moguće je na jedan validan način porediti rezultate merenja između svih zemalja koje su obuhvaćene istraživanjem. koji uz nerešeno pitanje Kosova u političkom smislu predstavlja kamen spoticanja kada je reč o evrointegracijama. u ovoj zemlji je upečatljiv nedostatak kapaciteta političkih elita3. koji se dešava nakon petooktobarskih promena 2000. 3 Pod ‘nedostatkom kapaciteta političkih elita’ podrazumevamo potpuno odsustvo komunikacije vladajuće većine sa. te istih kriterijuma za poststratifikaciju. ovaj elementarni uvid je ipak značajan za razumevanje stepena u kome su kosmopolitizam i lokalizam kao njegov pandan dobijali ili gubili na snazi. Ovakav odnos većine prema manjini smanjuje sposobnost države da preventivno rešava bazične društvene sukobe. i druga faza – faza ubrzanog približavanja EU. Zahvaljujući svim ovim karakteristikama. i drugi. i treće. period u kome je Srbija bila jedna od najodgovornijih za ratove u Bosni i Hrvatskoj. metod i merenje U ovom radu koristili smo podatke iz Evropskog istraživanja vrednosti (European Value Survey). Dalje. Takođe. Drugi period. ali koje jesu bile praćene sukobima između makedonske i albanske nacionale zajednice. karakteriše prva faza – od tog trenutka do sticanja nezavisnosti na referendumu 2006.{ 69 } Marina Vasić Tranziciju u Srbiji odlikuju dva perioda: prvi koji karakteriše autoritarna nedemokratska vladavina autoritarnog režima. kao i terenskih procedura. Opisani konceptualni okvir daje nam osnovne elemente u odnosu na koje je moguće posmatrati. Crnu Goru. godine. analizirati. i koji karakteriše demokratizacija zemlje i približavanje EU. Istraživanje se oslanja na Upitnik koji je identičan za sve zemlje. te je zapravo predstavljala manjinskog partnera u podršci srpskog ratničkog nacionalizma. nacionalne podele koje nisu kulminirale ratom. Makedonija se našla u jednoj vrsti društvenog. albanskim partijama u opoziciji. karakterišu dva perioda u procesu društvene tranzicije. Podaci.

3 Svet Grad Region Kada je o drugom izboru reč. države u celini. Treći po redu izvor geografskog identiteta jeste regionalna identifikacija. Najpre. više nego svaki treći građanin svoj identitet primarno definiše na ovaj način. Dalje. identifikacija sa EU jako niska. Evrope i sveta u celini. 1365 u Sloveniji i 1480 u Makedoniji.3 33. sumarno. a kosmopolitska na drugom polu iste skale. a 9 najveći mogući stepen kosmopolitizma (i obrnuto. lokalizam izrazito dominira u odnosu na kosmopolitizam (Figura 1). dominira identikacija sa zemljom/ državom (Fig. 2).prvi izbor 50. a kada je o drugom izboru reč.{ 70 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Kada je reč o šest država bivše SFRJ. Drugi po značaju izvor identiteta svih građana bivše SFRJ jeste zemlja/država u kojoj žive. tačnije. Naime. čak niža u odnosu na identifikaciju sa svetom. uključujući i Sloveniju koja je članica EU. Kosmopolitizam i lokalizam su mereni sa dva pitanja na skali koja je tražila od ispitanika da se opredele kojim geografskim grupama prvenstveno pripadaju i to u prvom i drugom izboru. 1516 u Crnoj Gori. a ispitanici su mogli da se opredele da se osećaju kao pripadnici mesta/ grada u kome žive. Očito. 1512 u Srbiji. Tačnije. Budući da skala operiše sa 5 stepena identifikacije. kada je reč o prvom izboru. Fig. preko 1/3 građana bivše SFRJ identifikuje se na drugom mestu sa vlastitom državom. čak preko 1/5 građana u ovom pogledu bira region u kome živi. regiona države u kojoj žive. s obzirom na koncepciju kontinuuma sa dva pola). 1 Geografska identifikacija .3 Zemlja Evropa 4.8 8. skala je formirana tako da se lokalna identifikacija nalazi na jednom. . čitava skala sumarno operiše vrednostima od 3 do 9. više nego svaki drugi građanin svoj primarni identitet definiše posredstvom identifikacije sa gradom/mestom u kome živi.3 3. istraživanjem je obuhvaćeno 1512 ispitanika u BiH. dok je svet u celini u ovom pogledu na poslednjem mestu kao izvor identiteta. pri čemu je 3 najveći mogući stepen lokalizma. i da je svaki ispitanik na datoj skali određivao prvi i drugi izbor. na nivou ukupne varijanse (bivša SFRJ). preko 22% njih se identifikuje sa gradom/mestom u kome žive u svom drugom izboru. Evropa je sekundarni izvor identiteta za nešto više od svakog desetog građanina ex SFRJ. 1496 ispitanika u Hrvatskoj. a interesantno je da je u jeku integracija u EU u svim zemljama.

8 Srbija 5.2 Svet 32.7 Slovenija 3.5 Država 26.7 5.7 10.3 5. dok su preostali izvori identifikacije znatno manje izraženi u odnosu na ova dva.7 44.1 Grad Region Zemlja Evropa Svet Interesantno je sagledati razlike u geografskim identitetima po državama (Fig 3). sa izuzetkom Makedonije.1 4.9 30.0 46.6 Crna Gora 3.8 22.9 BiH 2. država je druga po značaju za primarni identitet. Opet.9 9. p < 0. Iako razlike jesu statistički značajne (Kramerov V = .9 Grad Region Evropa .7 8. u kojoj je država primarni izvor identifikacije.092.9 30.8 49.8 1. sa izuzetkom Makedonije.7 12.1 10.1 20.0 39.9 2.6 55.3 Hrvatska 3.2 4. u svim ostalim državama građani se primarno identifikuju sa gradom/mestom u kome žive. 3 Geografska identifikacija – prvi izbor po državama 55.7 Makedonija 2.5 6. Fig.01).{ 71 } Marina Vasić Fig. 2 Geografska identifikacija – drugi izbor 34.7 53.7 37.0 6.4 4.

4 18. izgleda da podeljenost na dva entiteta. Dalje.4 9. 4). p < 0.1 17.4 Hrvatska 9.0 Evropa 34.8 10.7 32. ključno je.5 38. 4 Geografska identifikacija – drugi izbor po državama 21.8 15. i svakako su statistički značajne (Kramerov V = . Fig. razlike postoje između država.4 36.{ 72 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Kada je o drugom izboru reč (Fig. Osim u BiH u svim ostalim zemljama.9 22.080.8 Grad Region Svet .6 Makedonija 12.7 26.9 BiH 8.8 6.8 12.01). država je ključni izvor sekundarnog identiteta.5 Slovenija 11.4 18.0 38. sa iznimkom Makedonije – gde je regionalna identifikacija značajno niža.5 7. No.5 26. da je identifikacija sa Evropom i svetom znatno niža u odnosu na identifikaciju sa državom i gradom/ mestom u kome građani žive. u Makedoniji i Srbiji grad je na drugom mestu kao sekundarni izvor identiteta.8 Srbija 11. te opšte političke prilike u BiH igraju značajnu ulogu u niskom stepenu identifikacije građana sa državom.8 30. U BiH to je regionalna pripadnost. Dakle.5 6.7 39. kantonizacija. dok je u Hrvatskoj i Sloveniji to region.9 Država 31.5 Crna Gora 17.1 4.6 24.

{ 73 } Marina Vasić Ukoliko izrazimo stepen lokalizma odnosno kosmopolitizma posredstvom skale koja obuhvata oba pitanja koja smo koristili za merenje u visu sintetičkog skora. dok visoke vrednosti u autentičnom skoru odnosno pozitivne vrednosti na z skor varijabli predstavljaju kosmopolitizam.4109414 .549 -1.4109414 -. 5.00 Tabela 1 Deskriptivna statistika na skali lokalizam/kosmopolitizam N Aritmetička sredina Medijana Standardna devijacija Skjunis Kurtosis Minimum Maksimum Interkvartilni opseg 25 50 75 8502 .00 8.198 .000 - 2.2470964 .00000000 1.00 4.4109414 1. niske vrednosti na autentičnom skoru odnosno negativne vrednosti na standardizovanoj varijabli predstavljaju lokalizam. možemo videti distribuciju lokalizma/ kosmopolitizma na nivou ukupne varijanse u Fig.00 6. Fig. kao i karakteristike izražene preko standardizovanih z skorova u Tabela 1 Kao što je rečeno.000 - 3. 5 Sintetički skor lokalizam/kosmopolitizam 4.06898 2.000 - 2.87925 -.00 10.0000000 -.000 - 1.

Zatim sledi Hrvatska.087 -0. i koja je u kulturološkom smislu. 5) = 30. čija je distribucija prijavljena u Fig. i koja bi sa stanovišta teorijske elaboracije ‘trebalo’ da ima najaviši stepen kosmopolitizma. makar stereotipno. Komparativno. 5 i Tab. te Srbiji i Makedoniji. bliža zemljama zapadnog kulturnog kruga.026 -0. a ovo se da objasniti političkim faktorima. Interesantno je da u Sloveniji. 6) i one su veoma izražene. pri čemu je poslednja trećina varijanse identifikovana kao visok stepan kosmopolitizma. a mereno F-testom: F (df. podelili smo na tri trećine varijanse. najviši stepen kosmopolitizma merimo u Crnoj Gori.{ 74 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Razlike između država sintetički se mogu jasno uočiti (Fig. Fig. p < 0. ovo nije slučaj.121 0. U modelu. te konsekventno najniži stepen kosmopolitizma prisutan u BiH. kao nezavisnu varijablu koristili smo skor na skali lokalizam/kosmpolitizam. a s obzorom na to da smo koristili logističku regresiju.01.132 0.232 U cilju identifikacije faktora od kojih zavisi kosmopolitska orijentacija realizovali smo logističku regresionu analizu. 6 Lokalizam/kosmopolitizam – z skorovi (–lokalizam/+kosmopolitizam) 0. državi koja je članica EU. Cilj ove analize bio je da identifikujemo ključne varijable koje imaju prediktivnu vrednost kada je reč o kosmopolitskoj vrednosnoj orijentaciji. Model je formiran u odnosu na set standardnih socio-demografskih varijabli od kojih se očekuje da imaju određenu prediktivnu vrednost. koja se nalazi na pragu EU. u prvom redu dubokim nacionalnim podelama.21.096 -0. Ono što je interesantno jeste činjenica da je najviši stepen lokalizma. te posledicama rata koje su kod pojedinaca proizvele pojačanu potrebu za lokalnom identifikacijom i relativizaciju kosmopolitske orijentacije. ova . 1. Ovaj skor.

1% 73.5 2.5% 75.4% 80.8% 14.5% 24.5 48. autentične varijable su redizajnirane za potrebe predikcije u regresionom modelu.5 97.2% 77.0 Tabela 2.7% 18. koja meri visok stepen kosmopolitizma.1 Kosmopolitizam po zemljama – dummy varijabla ostali kosmopolitizam BiH Hrvatska Crna Gora Srbija Slovenija Makedonija total 85. Tačnije. može se videti u Tab.6% 19. Tabela 3 Prediktorske (zavisne varijable) – ukupna varijansa N pol/rod državljanstvo starost 15–29 ostalo muškarac ostalo državljanin ostalo godine 15–29 4572 4309 221 8659 6791 2090 % 51.2% 78.8% 22.8 21. i u Tab.9% 26. redefinisane su od autentičnih vrednosti ka dvovalentnim vrednostima. u model smo uključili set socio-demografskih varijabli koje su po svom karakteru dummy varijable.{ 75 } Marina Vasić varijabla je korišćena kao dummy varijabla sa vrednostima 1 – visok stepen kosmpolitizma. Tabela 2 Kosmopolitizam – dummy varijabla (zavisna varijabla u modelu) ostali kosmopolite total N 6994 1887 8881 % 78.3 (ukupna varijansa).3% 81. 2.5 .2 na nivou ukupne varijanse.5 23.5 76.2 100.1 po zemljama. Varijable koje smo koristili u modelu kao prediktorske (nezavisne) varijable mogu se videti i Tab. i 0 – preostali deo varijanse na ovoj varijabli.8% 21. Svakako da razlike u broju kosmopolita po zemljama odgovaraju razlikama merenog stepena kosmopolitizma u ovim državama. Distribucija ove dummy varijable.2% Sa druge strane. tj.

560.1 71. za čitav prostor bivše Jugoslavije obrazovanje predstavlja važan prediktor kosmopolitizma.0 26. tako i za svaku državu ex-SFRJ pojedinačno. populacija mlađa od 29 godina jeste statistički značajan prediktor kada je reč o kosmpolitskom identitetu (B = 0. .6 23.2 39.01).7 19.4 71. negativni prediktor jeste i nisko obrazovanje (B = -0.4.0 26.01). Kada je reč o socio-demografskom prediktivnom modelu.631.{ 76 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ starost 30–49 starost preko 50 niže obrazovanje srednje obrazovanje više obrazovanje samozaposlen nezaposlen nizak prihod srednji prihod visok prihod ostalo godine 30–49 ostalo godine preko 50 ostalo niže obrazovanje ostalo srednje obrazovanje ostalo više obrazovanje ostalo samozaposlen ostalo nezaposlen ostalo nizak prihod ostalo srednji prihod visok prihod 5622 3258 5348 3532 6573 2308 4104 4777 7166 1715 8717 164 6807 2074 6387 2493 6335 2546 6575 2306 63.01).3 98. p < 0. najznačajniji.105.01).218.2 53.2 1.0 Vrednosti dobijene logističkom regresijom prikazane su u Tab. Najpre. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. Prema tome.481. Zatim. tačnije kada je reč o muškarcima. Kada je o samim prediktorima reč. ali je njihova eksplanatorna vrednost srazmerno mala i svodi se na oko 4% ukupne varijanse.01).9 28.7 60. a komplementarno više obrazovanje predstavlja pozitivni prediktor kosmopolitizma (B = 0. p = 0. i to kako na nivou ukupne varijanse.0 46. p < 0. i to negativni prediktor jeste državljanstvo (B = -0.3 36. povećava se verovatnoća da oni imaju kosmopolitski stav (B = 0.039. p < 0. pol/rod jeste pozitvan prediktor.7 74. Dalje. p < 0.496. Logističkom regresijom identifikovali smo nekoliko prediktora.8 80. na osnovu logističke regresije dobijene vrednosti imaju veoma ograničen domet. na nivou čitave bivše SFRJ merimo Pseudo R2 = 0.3 28.8 74.147. p < 0.8 76. Konačno.6) = 10.

218** -.350.471** . koja se kao prediktivna varijabla pojavljuje samo u Hrvatskoj i ni u jednoj drugoj državi.406** -1.4) = 3.{ 77 } Marina Vasić Tabela 4 Logistička regresija – nestandardizovani regresioni koeficijenti muškarac državljanin godine 15–29 godine preko 50 niže obrazovanje srednje obrazovanje više obrazovanje samozaposlen nezaposlen nizak prihod srednji prihod visok prihod b konstanta .496 -.631** .423* .599** * p < 0.593** -.01). p < 0.05).413* .375** -. p = 0. to je obrazovanje. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. i to.5 ** p < 0. p = 0.175.844 .560** -1.533** -1. traži posebnu pažnju i analizu koja prevazilazi okvire ovog rada. Ovaj podatak analitički.560. tj.975.4) = 6. Dalje.598. Od sociodemografskih varijabli koje su značajne za kosmopolitski stav u BiH identifikovali smo najpre više obrazovanje (B = 0. kada je reč o niskom obrazovanju (B = -0.102** .324* .478** -. a zatim nizak prihod kao negativan prediktor (B = -0. Najpre. U Hrvatskoj socio-demografski model ima sledeće karakteristike: Pseudo R2 = 0.292 -.560** -.409. p < 0.689** -.844 -.01). dok su pripadnici mlade populacije pozitivan prediktor (B = 0.819** .533. koji su dominantno lokalno orijentisani.344.618 389** .598** .050.324.033.184 . Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. p < 0. kao i u BiH.01) i kada je reč o visokom obrazovanju (B = 0. p < 0. kada je o Hrvatskoj reč.371 .975. koji su komparativno u odnosu na građane svih država ex SFRJ u najmanjoj meri kosmpolitski orijentisani. Makedonija Crna Gora Slovenija Hrvatska Srbija SFRJ BiH . samozaposlenost (B = 0.350* . Konačno.314* -. p < 0.676** .713** - 1. i u Hrvatskoj nizak prihod jeste negativan prediktor (B = -0.421** -. socio-demografski prediktivni model. Logističkom regresijom identifikovali smo tri značajna prediktora.512** -1.05).01).646.975* -.646** -. p < 0.05). p < 0. nema naročitu prediktivnu vrednost: Pseudo R2 = 0. takođe.147** -.481** .597** -1.01 Kod građana BiH.

05). visok prihod. p = 0. p < 0. p = 0.713. tačnije. Dakle. p < 0.01). kao i u Sloveniji.406.01). Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. javlja se kao negativan prediktor (B = -0. Dalje.676.{ 78 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ U Crnoj Gori model ima sledeće karakteristike: Pseudo R2 = 0.421. ali ono što je posebno interesantno. Srbija i Makedonija) godine starosti jesu prediktori . Drugo.060. Kao i u Crnoj Gori. p < 0. p < 0.5% ukupne varijanse: Pseudo R2 = 0. Od prediktora identifikujemo samo dve varijable.01). p = 0.038.01).462. tačnije. na osnovu logističke regresione analize možemo imati nekoliko sintetičkih zaključaka.478.599. p < 0. p < 0.01).819. javljaju kao pozitivan prediktor (B = 0.085. Ono po čemu je Crna Gora interesantna i posebna u odnosu na ostale zemlje ex SFRJ jeste da se kao negativni prediktori jedino u ovoj zemlji javljaju nezaposlenost (B = -0. Dalje.375.588. p < 0. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. tačnije.01).471. Ovo je jedan od ključnih razloga zbog koga je kosmpolitizam relativno depriviran u odnosu na lokalizam. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df.914. Prema tome. p = 0.01). p < 0. Model u Sloveniji ima nešto veću prediktivnu vrednost i kreće se na nivou 8. ali i srednji nivo obrazovanja (B = 0. Obrazovanje kao varijabla ima najveću prediktivnu vrednost i to više obrazovanje (B = 1. u tri od šest država (BiH.423. i u ovom slučaju srazmerno mali procenat varijanse kosmopolitizma možemo objasniti socio-demografskim varijablama.834.102.01). dok su visok prihod (B = 0.523. državljanstvo je negativni prediktor (B = -0.314. p < 0.597. jedini prediktor koji je pouzdan u svim zemljama bivše Jugoslavije jeste obrazovanje. Najznačajniji prediktori jesu više obrazovanje (B = 0.01) i više obrazovanje kao pozitivni prediktor (B = 0.01).593. p < 0.5) = 0. kao i niže obrazovanje (B = 0. u Makedoniji socio-demografski model ima sledeće karaktertistike: Pseudo R2 = 0. te državljanstvo kao negativan prediktor (B = 0. socio-demografski model predikcije kosmopolitizma ima veoma ograničenu eksplanatornu moć u gotovo svim zemljama ex-SFRJ.01). ali tri prediktora i to obrazovanje. socio-demografski model ima sledeće karakteristike: Pseudo R2 = 0. za razliku od Slovenije. Muškarci se.413.01). p < 0. Konačno. Kada je o Srbiji reč.01) i srednji prihod (B = -0. niže obrazovanje kao negativni prediktor (B = -0.3) = 0.512.993.05). p < 0.075. p < 0.01) i mladi od 15 do 29 godina starosti (B = 0. jedino se u Makedoniji javljaju stariji od 50 godina kao negativan prediktor (B = -0. ono što važi za sve zemlje bivše Jugoslavije jeste – što su građani više obrazovani.978. to je veća verovatnoća za stepen kosmpolitskog identiteta.7) = 11. Od prediktivnih varijabli izdvajamo najpre više obrazovanje (B = 0. Pri tome treba imati u vidu da je u svim državama osim u Sloveniji ukupan procenat ispitanika koji imaju fakultetsko obrazovanje manji od 10%. Druga varijabla jesu godine starosti. p < 0.6) = 2.689.05). p < 0.01) i pol/rod (muškarac) pozitivni prediktori (B = 0. najmlađa kategorija populacije (B = 0.389. p < 0. p < 0. Prvo.115. p < 0.

naime. identične su kao i u ranijem izlaganju. postavlja se pitanje nivoa merenog kosmopolitizma u ovim zemljama u odnosu na ostale zemlje Evrope. 5 i Tab.06368445 .91396398 . Pre nego li krenemo na završnu diskusiju i rekapitulaciju istraživačkih nalaza. S obzirom na to da smo poredili šest država bivše SFRJ. a varijable od kojih je formiran skor.0299024 -.0927802 -.0042184 . Ovo postavlja otvorena pitanja na nivou konstelacije društevnih faktora koji deluju u ovim dvema zemljama. s obzirom na to da je pozitivan u Sloveniji i negativan u Makedoniji.{ 79 } Marina Vasić kosmopolitizma.1225419 .04558803 .0002463 . Drugim rečima. ili tačnije sa ostalim evropskim zemljama. tačnije. važno je i potrebno za naše zaključivanje da izvedemo još jednu deskriptivnu.2245474 -.0398693 . Visok prihod je kontroverzan prediktor. izraženim u strandardizovanim z skorovima (Tab. Za ovu svrhu formirali smo ukupan skor.97557172 1. postavlja se pitanje – zašto oni koji imaju visok prihod u Sloveniji tendiraju ka kosmopolitizmu.2449154 . kako imati reper za relativne vrednosti merenog kosmopolitizma u ovim zemljama ukoliko ih na istoj skali metrijski ne uporedimo sa nekim drugim zemljama.0011017 -. eksplicitno je utvrđeno da su stariji od 50 godina negativni prediktor kosmopolitizma.98545684 . dok je nizak prihod negativan prediktor u BiH i Hrvatskoj.3072411 .85691094 . 6).2039545 -.96367721 . veća je verovatnoća da će imati kosmopolitsko opredeljenje.0841504 . Poređenje vršimo na osnovu distribucije srednjih vrednosti na skali lokalizam/kosmopolitizam.92499143 .97794925 . kao i procedura. kada je o Makedoniji reč. što su građani u ovim državama mlađi. Uz to.91396369 .0041228 Standardna devijacija . ali sasvim potrebnu analizu.07593032 . te zašto oni sa visokim prihodom imaju negativnu prediktivnu vrednost u odnosu na kosmopolitizam. pri čemu kao ukupnu varijansu tretiramo čitavu Evropu. Tabela 5 Lokalizam/kosmopolitizam – čitava Evropa (srednje vrednosti z skorova po državama) Država Albanija Azerbejdžan Austrija Jermenija Belgija BiH Bugarska Belorusija Hrvatska Kipar Severni Kipar Češka Danska N 1503 1468 1471 1470 1499 1443 1481 1479 1489 980 476 1750 1468 Aritmetička sredina -. u Crnoj Gori i Sloveniji državljanstvo je negativan prediktor kosmopolitizma.99446929 1. Dalje.90712499 1.

12825637 .72456373 .90876660 1.96985623 .1153092 .92823340 .0917802 -.1232214 .95247554 1.0052843 .04695752 .05290866 .3539877 -.1985459 .81785096 .02869805 1.07194649 .2115290 .0482113 -.1996131 .0183822 .2176129 -.17535904 .12731341 .95561239 .09669790 1.87418102 1.84300053 1.3073126 .0713715 -.1265096 -.87577025 .0753935 .78089558 1.1333465 -.1487938 -.0083343 -.04826739 1.2543416 -.0216989 .91610334 .93459993 1.95814352 1.1192589 .97940046 1.2431630 .1969224 .1311618 -.6979637 .0000000 .77437753 .97451910 1.1194381 -.2497066 -.0377297 -.{ 80 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Estonija Finska Francuska Gruzija Nemačka Grčka Mađarska Irska Ireland Italija Letonija Litvanija Luksemburg Malta Moldavija Crna Gora Holandija Norveška Poljska Portugal Rumunija Rusija Srbija Slovačka Slovenija Španija Švedska Švajcarska Turska Ukrajina Makedonija Velika Britanija Severna Irska Total 1494 1107 1483 1470 1997 1470 1509 768 976 1422 1481 1465 1573 1458 1514 1403 1530 1083 1495 1529 1441 1485 1485 1479 1335 1394 994 1258 2359 1485 1404 1508 466 65819 .00155387 .1191539 .3898554 .09953451 .3746964 .00053492 1.77662518 .78765200 1.12366459 1.2604814 -.01876924 .4902299 -.00000000 .

22 -0.01 0.26 0.25 0.09 0.39 0.00 0.00 -0.22 0.24 0.07 0.13 -0.24 0.15 -0.00 -0.08 0.04 .08 0.13 0.20 0.05 -0.02 -0.70 0.12 0.03 -0.00 0.12 -0.{ 81 } Marina Vasić Fig.25 -0.12 -0.37 -0. 7 Lokalizam/kosmopolitizam – graf Severna Irska Velika Britanija Makedonija Ukrajina Turska Švajcarska Švedska Španija Slovenija Slovačka Srbija Rusija Rumunija Portugal Poljska Norveška Holandija Crna Gora Moldavija Malta Luksemburg Litvanija Letonija Italija Ireland Irska Mađarska Grčka Nemačka Gruzija Francuska Finska Estonija Danska Češka Severni Kipar Kipar Hrvatska Belorusija BiH Belgija Jermenija Austrija Azerbejdžan Albanija -0.01 -0.09 0.12 -0.13 -0.31 -0.12 -0.21 0.20 0.31 0.49 -0.35 0.02 0.04 0.12 0.20 -0.20 0.

kosmopolitska orijentacija treba da bude predmet budućih istraživanja koja će da zađu ‘iza’ socio-demografskih prediktivnih pokušaja i teorijsko-hipotetički da predlože alternativne faktore koji generišu kosmopolitizam. Dakle. Jedan od modela trebalo bi da uključi set varijabli koje tretiraju pitanja socijalne mobilnosti (Castells. valja primetiti da su vrednosti svih zemlja više od vrednosti medijane.2347995 Na osnovu distribucije lokalizma/kosmopolitizma u svim evropskim zemljama. 1999). najpre možemo uočiti da je generalno lokalizam izraženiji u odnosu na kosmopolitizam.{ 82 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Tabela 6 Ukupni skor lokalizma/kosmopolitizma N Aritmetička sredina Medijana Standardna devijacija Percentili 65819 .4257240 75 . Zaključna razmatranja Kosmopolitizam očito kao vrednosna orijentacija nema onaj nivo podrške kod građana Evrope kao što se predstavlja u naučnom. 2000.43. Međutim. te nije moguće testirati ovaj model. Albrow.0000000 25 -. 1990: 1996). Severnoj Irskoj i Nemačkoj. koje smo identifikovali u radu. Drugim rečima. Beck. Sa druge strane najveći broj građana Evrope još uvek je dominantno lokalno orijentisan. a zatim u Švajcarskoj i Azerbejdžanu. Kada je o šest zemalja bivše SFRJ reč. pitanje je da li i u kojoj meri socijalna mobilnost utiče na kosmopolitizam. Od socio-demografskih varijabli jedino je obrazovanje značajan prediktor u svim državama. dok najveći stepen lokalizma merimo u Poljskoj. Ovaj nalaz ide u prilog tezi da obrazovanje doprinosi razvoju ‘refleksivnih kulturnih kompetencija’ (Hannerz. Najveći stepen kosmopolitizma merimo u Luksemburgu.4257240 1.0000000 -. Tomasci. percentila. Sa druge strane između zemalja bivše SFRJ postoje određene razlike u stepenu kosmopolitizma. bez obzira na međusobne razlike. i jednako da se te vrednosti kreću između 50.. a zatim u Irskoj.4257240 50 -. Te razlike međutim ne možemo objasniti socio-demografskim varijablama u zadovoljavajućoj meri. Zasad ovakva vrsta komparativnih studija nije rađena. Dakle. u odnosu na čitavu Evropu zemlje bivše SFRJ u proseku su komparativno kosmopolitski orijentisane. 1997. 1996. i 75. Held et al. Alternativna mogućnost bila bi da se ispitaju hipoteze koje se mogu . s obzirom na to da je vrednost medijane za čitavu Evropu –0. očito da obrazovanje nije dovoljan faktor koji podiže kapacitet ove vrste refleksivnosti. političkom i poslovnom diskursu. 2001. 1999.

Konačno. Da li to znači da kašnjenje u savremenim integracijama na svetskom planu zapravo rezultira većim stepenom kosmopolitizma koji se pojavljuje kao neka vrsta aktualizovanog političkog stava. npr. Npr.{ 83 } Marina Vasić dedukovati iz ideja koje predlaže Iyer (2000). pa i tolerancije u odnosu na prethodne dve države. Crnoj Gori i Makedoniji. pa prema tome daleko od svih zemalja ex-SFRJ. kulturnim kompetencijama. a buduća istraživanja zapravo treba da proisteknu upravo iz ovakvih i sličnih teorijskih spekulacija koje je moguće prevesti na jezik hipoteza. i verovatno se odlikuje većim stepenom mobilnosti. Ovakav pristup bi zapravo počivao na ispitivanju veze između određenih kulturološki transkribovanih karakternih osobina ličnosti i kosmopolitizma. No. koji će se po analogiji promeniti nakon postizanja određenih političkih integracijskih ciljeva? Ovakva i slična pitanja trenutno nemaju odgovore. Nemačku. dodatna pitanja koja se tiču političkog konteksta svakako jesu interesantna. tačnije. iako je Slovenija u većem stepenu integrisana u EU. nivo kosmopolitizma u Sloveniji niži je nego u Srbiji. kada je o ex-SFRJ reč. u nešto manjoj meri. valja primetiti i da je Poljska na vrhu skale lokalizma u odnosu na sve evropske zemlje. da se kosmopolitizam dovede u vezu sa razumevanjem i prihvatanjem drugih. budući da ga je nemoguće svesti na pojednostavljene koncepte tolerancije. . i za neke druge važne evropske zemlje. a isto se može reći.

M. (1999) ‘Privileged Nomads – On the Strangeness of Intellectuals and the Intellectuality of Strangers’. IL: University of Chicago Press. Sschlereth. Stanford. J. Oxford: Basil Blackwell Beck. Culture. . 16. No. S. No. (ed. 2. (2002) ‘Cosmopolitan Virtue. P. 1–16. M.) (1997) Golden Arches East: McDonald’s in East Asia. (2000) The McDonaldization of Society. (2002) ‘Cosmopolitanism or Cosmopolitanisms? The Intellectuality of Strangers’. L. Szerszynski. (2002) ‘Cultures of Cosmopolitanism’. CA: Stanford University Press. (2002) ‘Cosmopolis: An Introduction’. 4. Watson. Iyer. B. Theory. (1977) The Cosmopolitan Ideal in Enlightenment Thought: Its Stanford. Vol. 1. 19. et al.) (2001) New Horizons in Sociological Theory and Research: The Frontiers of Sociology at the Beginning of the 21st Century. Featherstone. and Urry. Pollock. D. No. Barber. Vol. International Sociology. Economics. pp. 50. CA: Stanford University Press. Vol. 1. D. D. New York: Vintage. Aldershot and Burlington. (1997) The Global Age. 1. Theory. CA: Stanford University Press. New York: Ballantine Books. No. No. B. T. London: Verso. Shopping Malls. L. B. Rosenberg. 19. pp. Public Culture. (2000) ‘Regulating Globalization? The Reinvention of Politics’. (2000) ‘Cosmopolitanisms’. G. and Society. Vol. and Culture. Theory. 63-86. R. 394–408. S. pp. Globalization and Patriotism’. Tomlinson. Held. Chicago. Ritzer. J. (1995) Jihad vs. 12. McWorld. pp. No. and Society. M. Vol. 461–81. Tomasci. pp. Culture. and the Search for Home. et al. Held. (1996) “The Rise of the Network Society” Vol. Turner. (ed. No. pp. J.{ 84 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Bibliografija Albrow. pp. J. 1 of the Information Age.1. 16. 15. 45–63. Castells. (1999) Globalization and Culture. 577–89. 63–86. CA: Stanford University Press. Vol. Pels. Culture and Society. Vol. London: Sage. (2000) The Follies of Globalization Theory. 3. Stanford. VT: Ashgate. and Society. Culture. (1999) Global Transformations: Politics. (2000) The Global Soul: Jet Lag. Theory. The Sociological Review. Holton. J. Stanford.

.

.

i analizirajući one koncepte Persa i Džejmsa koji su ključni za formiranje Djuijeve komunikativne koncepcije demokratije. antropoloških. Beograd. ontoloških. U svim relevantnim aspektima. To je prva obuhvatna monografska studiju o Djuiju na našem jeziku u kojoj je dato sveobuhvatno i sistematsko razmatranje i tumačenje filozofskih. Tu autor ukazuje da se radi o dosledno pragmatičnoj poziciji i da je Djui u osnovi prosvetiteljski progresivista u duhu onovremene misli s početka 20 vijeka i da u tom smislu dijeli predrasude i ukorijenjena shvatanja toga doba. epistemoloških. pravno--filozofskih i polit-filozofskih shvatanja ovog američkog filozofa i pokrivena sva relevantna područja. Spaić pokazuje kako i zašto je Djuijeva filozofija. Djui se u opštem toku onovremenog rađajućeg pozitivizma ipak još uvijek drži normativne teorije i čuva njeno nastojanje za krajnjim stajnim tačkama. Čigoja štampa. koja je prethodila Djuijevoj filozofiji. logika i etika). posebno koncepti „zajednice ispitivanja“ (Pers) i „individualnog samousavršavanja“ (Džejms). kategorije i problemi Djuijeve misli. a posebno metodološki i strukturalno-teorijski. podrazumijevajući da je Djuijeva pravna i politička filozofija neodvojiva od tradicije pragmatizma. nakon njegovog okretanja . u kome se analizira Djuijeva opšta filozofija (ontologija. kojoj Djui pripada kao njen najkompletniji izdanak. Pa ipak. Na taj način autor nas uvodi u predmet svog istraživanja. takođe je uvodnog karaktera i služi kao širi okvir za razmatranje karaktera i dometa Djuijeve pravne i političke filozofije. U prvom poglavlju se razmatra pragmatizam i pragmatička tradicija u djelima Persa i Džejmsa. etičkih.{ 87 } Ilija Vujačić Ilija Vujačić Autor je profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu Filozofija demokratije Džona Djuija (prikaz knjige Bojana Spaića: Politička i pravna filozofija Džona Djuija. radi se o vrednom istraživačkom delu. 2010) Studija mr Bojana Spaića Politička i pravna filozofija Džona Djuija predstavlja veliki doprinos istoriji i teoriji prava i politike. Drugo poglavlje.

{ 88 } Filozofija demokratije Džona Djuija

pragmatizmu predstavlja „specifičnu obradu Džejmsovih i Persovih ideja u karakteristična shvatanja instrumentalizma i naturalizma“ (str. 49) i na koiji način je ona „rekonstruktivna“. Naime, autor upoređuje ondašnje filozofske tendencije sa oblastima kojima se Djui bavio (ontologija, logika i etika) da bi pokazao zašto Djui promjenu mjesta i uloge filozofije u savremenosti naziva „rekonstrukcijom filozofije“, koja se „sastoji u promjeni orijentacije filozofskog interesovanja ka problemima od ljudskog interesa“ (str. 55). Autor nije slučajno „priču“ o Djuiju započeo sa ova dva uvodna poglavlja, jednim o pragmatizmu i drugim o filozofskoj rekonstrukciji ili uopšte o Djuijevoj filozofiji. To je radu i u njemu tumačenim i analiziranim idejama dalo preglednost i učinilo da se bolje razumije Djuijevo mjesto u istoriji i teoriji pragmatizma, kao i uopšte u američkoj kulturi i filozofiji. U trećem poglavlju se razmatra Djuijeva politička filozofija, odnosno njegova filozofija demokratije, njena geneza i razjašnjenje nekih nedoumica o odnosu Djuijeve koncepcije demokratije i njegovih filozofskih shvatanja, gdje je autor u svom obuhvatnom tumačenju otklonio predrasudu da je neposredni povod demokratskog pogleda na svijet Djuijeva okretanje od idealizma ka pragmatizmu. Tu su takođe razmotreni i protumačeni pojedini aspekti ove osobene političke filozofije, posebno što se tiče reinterpretacije klasičnih demokratskih i liberalnih vrijednosti, kao i problem odnosa javnosti i države, pojedinca i zajednice, i razlike između demokratije kao etičkog i političkog ideala i njegove institucionalizacije u obliku političke demokratije. Autor je svoju interpretaciju Djuijeve pravne filozofije s pravom oslonio na ova razmatranja o demokratiji, sa uverenjem da ona predstavljaju teorijski relevanatan okvir za razumijevanje Djuijevih pravnih shvatanja, što je predmet četvrtog poglavlja. Tu se Spaić posebno zadržao na detaljnom razmatranju centralnih pitanja Djuijeve filozofije prava, kao što su izvori, cilj i primjena prava. U svojoj analizi Spaić je pokazao da Djui „zapravo i nije filozof prava u smislu izgradnje jedne obuhvatne, precizne i sistematične koncepcije,“ što pokazuje zadržavajući se na ovim centralnim temama koje tvore osnov Djuijevih pravnih shvatanja u duhu instrumentalizma, kao nastojanja da se obezbijede filozofski temelji demokratije u formi pravnog pragmatizma, kao posebnog pravca u teoriji prava. U ovom dijelu je autor, da bi ispravno smjestio Djuijeva pravna shvatanja, njegove domete i ograničenja u teoriji prava, razmatrao Djuijevu pravnu filozofiju sa njoj savremenim shvatanjima Houmsa, Paunda, Kardoza i pravnih realista, ali i odnos pragmatizma i savremene pravne teorije, posebno u djelima Habermasa, Rortija i drugih savremenih teoretičara. U poslednjem, zaključnom poglavlju, Bojan Spaić je razmotrio recepciju pravnog pragmatizma od strane neopragmatista i na kraju izložio i obrazložio svoje kritičke opaske Djuijevoj pravnoj i političkoj filozofiji, koje se pokazuju adekvatnije od onih kritika koje su mu ranije upućivane, jer se zasnivaju na pouzdanoj analizi i tumačenju i na razložnoj i uravnoteženoj

{ 89 } Ilija Vujačić

kritici Djuijevih shvatanja. Spaić je kritičan prema Djuiju i to pokazuje izostanak svakog idolatrijskog odnosa prema razmatranoj temi i autoru i ukazuje na zrelost, objektivnost, naučnu nepristrasnost i visoku stručnost Bojana Spaića, kao do sada izuzetno perspektivnog, a od okončanja ovog rada afirmisanog mladog istraživača. Zato je važno da se i šira akademska i istraživačka zajednica i publika upoznaju sa ovim djelom i istraživačem, dobrim poznavaocem, kako istorije filozofske, pravne i političke misli, tako i savremene političke i pravne filozofije. U ovom zaključnom dijelu rada posebno dolazi do izražaja originalnost Spaićevog pristupa tumačenju cjeline Djuijeve socijalne filozofije kroz kritiku određenih fundamentalnih aspekata Djuijeve političke filozofije (ideala demokratije, koncepcije društvene promjene i antropološkog optimizma) i njegove pravne filozofije (teorije ispitivanja, potencijala pravnih principa za odbranu od realpolitičkih „previranja“ i ekstremnog sociologizma i manjkavosti njegovog pravnog antiformalizma). Drugi dio zaključnih razmatranja, u kojem autor utvrđuje mjesto Djuijevog pragmatizma u pragmatičkim debatama u političkoj i u pravnoj filozofiji, kao i njegovo poređenje Djuija sa novom retorikom Perelmana, pokazuje Spaićevo suvereno i produbljeno poznavanje savremene pravne i političke filozofije. Autor pokazuje da je osnovni problem „duha vremena“ u kome djeluje Djui - problem demokratske zajednice - centralni problem Djuijeve političke filozofije uopšte. I naglašava da je Djui demokratskoj teoriji dao filozofsko, etičko i antropološko utemeljenje, kao i adekvatna razmatranja koja pokazuju da je za demokratiju nužno filozofsko utemeljenje, što je posebno došlo do izražaja u Djuijevom istraživanju uzajamnog odnosa filozofije i društva i filozofije i demokratije, sa uvjerenjem da su filozofska razmatranja uslovljena društvenim i istorijskim kontekstom. Spaić je takođe argumentovano i ubjedljivo pokazao kako Djuijeva pravna i politička filozofija predstavlja jedinstvenu cjelinu tvoreći jedan cjelovit sistem pragmatizma. Tako je autor znalački pokazao zašto se demokratija našla u samoj srži Djuijevog mišljenja i djelanja - koje on, u duhu pragmatizma, utemeljuje u etičkim, epistemološkim, ontološkim i antropološkim shvatanjima i zbog čega je i mogao dati demokratsko shvatanje etike, obrazovanja, logike i estetike i ostalih područja ljudskog intelektualnog i praktičkog djelanja – i uspio da u jednoj obuhvatnoj analizi protumači i izloži relevantno djuijevsko opravdanje demokratije. Spaić se vrlo vješto kreće kroz složenu misao Džona Djuija sa centralnim nastojanjem povezivanja i usaglašavanja individualne slobode i opšteg dobra u cilju prevazilaženja njihovog uzajamnog suprotstavljanja i tako izlaganja jedne osobene reinterpretacije liberalizma u njegovoj aktuelnoj dominirajućoj verziji tzv. socijalnog (demokratskog) liberalizma. Autor dobro zapaža da je razliku od dominatnog ugovornog i na pravima utemeljenog liberalizma, Djui liberalizam utemeljio (progresivistički) na „samorazvoju“ i u nategnutom,

{ 90 } Filozofija demokratije Džona Djuija

ali nužnom, braku liberalizma i demokratije se stavio na stranu demokratije sa liberalizmom u podređenom položaju, kao sredstvu demokratije, gdje je liberalizam obavezan da ostvaruje zahtjeve demokratije. Spaić takođe dobro zapaža komunitarističku perspektivu Djuijevih shvatanja, koja za razliku od deontološkog liberalizma vidi liberalizam kao sredstvo za ostvarenje jedne ideje „dobrog života“, demokratskog ideala. Tako on zapaža da su instrumentalizam i pragmatizam „oruđa uposlena u dokazivanju da demokratija nije prosto jedan od načina uređenja zajedničkog življenja suprotstavljen drugome, već da je ona sama ideja zajedničkog življenja“ (str. 95). Isto tako je dobro primijetio, ali nažalost, nedovoljno obrazložio, prevazilaženje „problematičnih“ dualizama koji se ponovo javljaju u savremenoj liberalno-komunitarnoj debati. Autor je s pravom posebnu pažnju posvetio političkoj filozofiji sa pretpostavkom koja se pokazala dalekosežno ispravnom u tumačenju Djuijeve misli, da su njegova pravna shvatanja dio jedne integralne cjeline i tako metodički dao takav pristup koji daje temeljnije, ispravnije, cjelovitije i koherentnije tumačenje Djuijeve misli. Zahvaljujući tome uspio je da obrazloži Djuijevo uklanjanje dualizma tradicije i progresa, odnosno konzervativizma i liberalizma, kao i nalaženja „via media između, u njegovo vrijeme dominantih, ideoloških profilacija – liberalizma i socijalizma“ (str. 211). Takođe je dobro metodički ukomponovao svoje istraživanje, pokazujući da centralni problem Djuijeve političke filozofije, ideal demokratije - koji nadilazi puku participaciju građana u javnom životu i demokratsku proceduralnost u nastojanju ostvarivanja funkcionalne zajednice - predstavlja krajnji domet Djuijeve rekonstrukcije u filozofiji, ali koja nije lišena izvjesnog utopijskog elementa. Uprkos tome što Djuijev ideal demokratije ne može da se „nosi sa problemima koji opterećuju društva sa kraja XX vijeka“, zaključuje autor, on ostaje relevantan kao regulativni princip teleološkog karaktera, kao neka vrsta etičko-političkog standarada za samjeravnje i procjenjivanje aktuelnih demokratskih praksi, a ne kao neka „definitivna smjernica za razrješenje njihovih problema“ (str. 212). Spaić s pravom naglašava Djuijev antropološki optimizam – koji je, uostalom, sastavni, nužni, bilo eksplicitni, bilo implicitni, elemenat i podloga svakog demokratskog mišljenja, jer je bez pretpostavke o asocijativnosti i načelnoj spremnosti ljudi na saradnju i zajednička pregnuća demokratija kao ideal nezamisliva. Uprkos tome što se radi o „bezgraničnom antropološkom optimizmu“ - čime je Djui platio danak racionalističkom progresivizmu u pogledu mogućnosti bezgraničnog ljudskog „napredovanja“ u etičkom smislu, kao i utemeljenosti plastičnosti ljudske prirode na racionalističkom prosvetiteljstvu, kao osnovne dogme i predrasude vremena – autor je u pravu, što proizilazi iz njegove inherentne interpretacije i ukazivanja na uticajnost Djuijeve socijalne filozofije, kada tvrdi da je Djuijev pragmatizam „jedan od najinspirativnijih političkih nalaza savremene filozofske misli“ (str. 214)

koja nadilazi svoj formalnomonografski karakter i puku interpretaciju ideja jednog važnog i uticajnog mislioca. izuzetno instruktivan i intelektualno plodonosan metodski pristup. jer se radi o jednoj normativnoj pravnoj i političkoj poziciji. Sve to čini da ovaj rukopis predstavlja jedinstveni pokušaj u našoj pravnoj i političkoj misli da se u svjetlu ostvarenih dometa savremene demokratske teorije i pravne i političke filozofije na početku 21. koja nije svedena na istorijsko-politička i istorijsko-pravna „arheološka iskopavanja“ starih spisa i ideja. Autorovo formalno filozofsko. Bojan Spaić daje i svojevrsno. nego i šire kulturno-istorijsko i društveno značenje. politikološko i pravno obrazovanje (završio je uporedo osnovne studije filozofije i političkih nauka i poslijediplomske studije pravne filozofije) da uspijeva da u jednoj multidisciplinarnoj i multiorijentacijskoj prespektivi pruži onima koji hoće da se upoznaju. Zato se radi o jednoj izuzetnoj studiji. šire viđene najrelevantnih i najuticajnijih filozofsko-političkih i pravnih shvatanja. nego i relevantnu istoriju i teoriju određene pravne misli. Zato ova studija ima i značaj za širenje. treba istaći njegovo osnovno oruđe. teorija i pristupa u pravnoj i političkoj filozofiji. autor nas izvještava o mnogima aspektima krupnih aktuelnih priblema savremene političke i pravne filozofije i posebno demokratske teorije. već tim povodom i glavnih kontroverzi i rasprava u savremenoj političkoj i pravnoj filozofiji i demokratskoj teoriji. . preciznost i sofisticiranost argumentacije. koja doprinosi razvijanju građanske samosvesti i demokratske političke kulture. vijeka pruži ne samo jedna iscrpna istorijska interpretacija jednog autorskog dela. onovremenoj i savremenoj. Plijeni i autorova stilska i jezička izgrađenost i njegovanost izraza i može se slobodno reći da je ovaj prvijenac Bojana Spaića pokazatelj da se u našoj pravnoj i političkoj filozofiji pojavio autor koji je ovim radom podigao sopstvenu intelektualnou rampu toliko visoko da se od njega može očekivati samo još veći istraživački poduhvat i da se već sada svrstao u krug vodećih pravno-političkih teoretičara. stavova.{ 91 } Ilija Vujačić Čitaoca ove studije posebno pleni autorova erudicija. Pored ostalih istraživačkih vrlina koje krase autora i njegov rad. mada s obzirom na zadatu temu i ograničen prostor samo u naznakama. uvećanje i produbljivanje teorijskih znanja i razumijevanja ne samo Djuijevog djela i pragmatizma. i njegovo znalačko snalaženje u tom moru orijentacija da na jednostavan. uz obuhvatnost razmatranja. koja se naročito ogleda u njegovom uključivanju različitih aspekata. Tako u jednoj u osnovi monografskoj studiji. Ovdje izloženi sintetički rezultati višegodišnjeg autorskog istraživanja Djuijeve pravne i političke filozofije. kao i istančanost analize. kritički obavijeste i analiziraju ne samo rad Djuija. ovu studiju čine jednim od najznačajnijih istraživačkih monografskih radova u polju pravne i političke filozofije u poslednjoj deceniji. povodom razmatranja Djuijeve misli. razumljiv i prevashodno instruktivan način misaono obuhvati i protumači sva relevantna posredovanja i uticaje. U tradiciji dobre filozofske analize.

ali i drugih društvenih nauka uopšte. Radi se o zanimljivom. ali i široj stručnoj publici. Zato njegovo objavljivanje ima poseban značaj i svesrdno ga preporučujem svim stručnjacima u oblasti prava i politikologije. I zato se može svesrdno preporučiti svim stručnjacima u oblasti pravne i političke filozofije i tzv. . informativnom i visoko analitičkom tekstu. koji će zauzeti posebno mesto u istoriji pravne i političke misli kod nas.{ 92 } Filozofija demokratije Džona Djuija kao siguran i pouzdan izvor za to. demokratolozima.

.

.

2012.Proof reading | lektura i korektura: Sanja Šubarić Design and prepress | Dizajn i priprema za štampu: Ana Pajović Kljajić Print | štampa: Pobjeda Circulation | tiraž: 300 Podgorica. januar.Каталогизација у публикацији Централна народна библиотека Црне Горе. CIP . Цетиње ISSN 1800-9328 = Civis COBISS.CG-ID 19233552 .

Riječ urednice | Occupational Attainment in Montenegro | Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima | Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU | Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ | Filozofija demokratije Džona Djuija (prikaz knjige Bojana Spaića: Politička i pravna filozofija Džona Djuija) .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful