ISSN 1800-9328

volume 1 | number 1 | januar 2012

Montenegrin Journal of Political Science

Montenegrin Journal of Political Science www.fpn.co.me Editor in Chief | Glavna urednica: Sonja Tomović-Šundić Editorial board | Redakcija : Srđan Darmanović, University of Montenegro Saša Knežević, University of Montenegro Miloš Bešić, University of Montenegro Nataša Ružić, University of Montenegro International Advisory Board | Međunarodni urednički odbor: Ivo Banac, Yale University Nenad Dimitrijević, Central European University Florian Bieber, University of Graz Danica Fink-Hafner, University of Ljubljana Anton Grizold, University of Ljubljana Vlado Miheljak, University of Ljubljana Ivan Šiber, University of Zagreb Vladimir Goati, Institute for Social Research, Belgrade Čedomir Čupić, University of Belgrade Ratko Božović, University of Belgrade Ana Čekerevac, University of Belgrade Ilija Vujačić, University of Belgrade Assistant editors | Pomoćnici urednika: Ivan Vuković, Olivera Komar Civis (MJPS) is interdisciplinary, independently peer-reviewed journal that publishes articles, book reviews and research results in the field of politics and political science. Journal is published yearly by the Faculty of Political Science of the University of Montenegro. This issue is now available at www.fpn.co.me Civis (MPSJ) je interdisciplinarni, nezavisno recenzirani časopis koji objavljuje članke, prikaze knjiga, kao i rezultate istraživanja koji su najšire vezani za oblast politike. Fakultet političkih nauka Univerziteta Crne Gore objavljuje časopis jednom godišnje. Ovo izdanje je dostupno na www.fpn.co.me

SADRžAJ
005 Riječ urednice / Sonja Tomović Šundić oo7 Occupational Attainment in Montenegro / Miloš Bešić o31 Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske
unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima / Ivana Jelić

o45 Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU / Dragan Đurić o65 Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ / Marina Vasić o87 Filozofija demokratije Džona Djuija (prikaz knjige Bojana Spaića:
Politička i pravna filozofija Džona Djuija) / Ilija Vujačić

.

{ 5 } Riječ urednice Sonja Tomović Šundić Riječ urednice Prvi put se u Crnoj Gori pojavljuje časopis za političku teoriju i društvena istraživanja „Civis“. gašenjem osnovnih ljudskih prava i sloboda ostavila snažan pečat na evropsku istoriju. istraživanjem njenih složenih procesa sa stanovišta nauke i empirijskih rezultata. istorije. Po svojoj prirodi čovjek je homo-politicos. Ali. političko biće pa je život u zajednici i učešće u javnom životu duboko povezano sa ljudskim načinom postojanja. Naš cilj je da promovišemo politiku u njenoj povezanosti sa demokratskim vrijednostima. Zanimanje za politiku prisutno je od početka ljudske civilizacije do danas. prava i ekonomije da bi se njihovi različiti aspekti i važnost za društveni život potpunije analizirali i shvatili. promovišući njene osnovne vrijednosti. Posvećen je temama iz politike u najširem smislu. Svi tekstovi su pažljivo odabrani uz poštovanje stroge naučne procedure. filozofije. U tom kontekstu posebno su iskustva totalitarnih ideologija XX vijeka. . To je način da se politički fenomeni tumače koristeći se iskustvima različitih oblasti: sociologije. Na temelju interdisciplinarnih uvida moguće je razvijati vrijednosti građanskog društva čime bi se uticalo na stvaranje demokratske javnosti i participativne kulture ponašanja. Od kad postoji misao o politici tražen je državni oblik u kome se može stvoriti pravedno društvo. nije jednostavno definisati suštinu političkog života niti objasniti principe demokratije kao i dominantne pojmove politike. doprinosimo obnovi prirodne veze između politike i etike i osnažimo našu svijest o neophodnosti uspostavljanja demokratije i građanskih sloboda. Očekujemo da će časopis „Civis“ imati važnu ulogu u našem društvenom životu ali i u regionalnom. Koncept „Civisa“ utemeljen je na analizi ključnih pojmova demokratske političke kulture. kao i da utiče na stvaranje nove političke kulture. Cilj časopisa „Civis“ jeste da unaprijedi naše znanje o političkim sistemima i političkim ustanovama da bi smo razumjeli smisao politike. ali i na balkanske narode utičiću neposredno na pojavu različitih vidova nedemokratskih odnosa i institucija. teorije međunarodnih odnosa.

.

It is unique simply because after political institutional change. social mobility. Introduction Simple questions that need to be raised after 15 years of transition are the following: when does this process end? Are we still in the phase of radical social transformation? Is this process over so that we should no longer speak about transition. the factors of political capital are of a considerable significance as well. then we can start with a new task of neo-classic sociology. in interaction with the human capital factors. Finally. human capital. Szelenyi.{ 7 } Miloš Bešić Miloš Bešić Autor je profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Crne Gore (e-mail: besicmilos@yahoo. the paper offers a theoretical analysis of the actual socio-political constellation in order to explain the persistence of the political factors considering social mobility in Montenegro. Keywords: transition social stratification. . The case of Montenegro is a unique one. The main findings of the paper are as follows: with respect to occupational attainment. while factors of human capital are very important. 1998. 1998). As a method. the political factors tend to be more important for acquiring high position in society. it applies Multinomial Regression Analysis. It involves the perspective offered in the Market Transition Theory as a theoretical background for understanding the main shifts in social structure in post-communist societies. Its key methodological task is to illuminate the most important social mechanisms that enable mobility towards prestigious occupations. or should we speak about post-socialist capitalism instead? If this process is over. although we can say that each post-communist country has its own specificities. and that is: ‘the sociology of comparative capitalism’ (Stark and Bruszt.com) Occupational Attainment in Montenegro 1 Profesionalno dostignuće u Crnoj Gori Abstract This paper has a specific focus on the social stratification in Montenegro. Moreover.

if the social transformation. namely the privatization of the whole state sector. In this process. which arise in Montenegro. 1996) we have to take into consideration the fact that there is no fundamental elite circulation in Montenegro. On the other hand. we can assume that in the case of Montenegro we are just approaching the third phase. Conceptually. but one has to take into consideration the fact that Montenegro is a ‘small’ society according to any possible criterion. Additionally. which consists of the new/old political elite and their entrepreneurial alliances. 1990. and ‘at the bottom’. an introduction of free market was inevitable. who tries to use the power and privileges they had during socialism in order to transpose the power and privileges into their own hands on a new basis: market distribution (Hankiss. 1996). One way or another. Therefore. just in order to buy political peace. overall pauperization of the population. or to use this process as part of the overall liberalization discourse. through activities of the political elite and through pressure of the international environment. The dynamics of reform. 1989. By keeping the main resources of the economic power. Meanwhile. the only party which existed during socialism. The small entrepreneurship based on private property starts to rise. Therefore. 2 The term ‘big’ is certainly relative by its nature. but due to the pressure of the overall post-communist environment. unemployment. the state sector was only partially privatized. if we accept the thesis that social transformation of the market has three stages of ‘market penetration’ (Szelenyi and Kostello. Stanszkis. there is more than enough time to establish all the mechanisms.{ 8 } Occupational Attainment in Montenegro which meant the introduction of political pluralism. through small entrepreneurship which is the result of the market liberalization. we can qualify the case of Montenegro as managerial capitalism (Eyal. which enable transposition of the state property to the hands of ‘transitional bourgeoisie’. is adjusted to interests of political elite. Bearing this in mind. and this process increases the whole social dynamics and mobility. in terms of continuity/discontinuity (Nee.1991). Since the ruling party in this country kept all the positions and advantages of the SKJ. the political elite still greatly regulates the entire economic process. The privatization of the big companies² is still subject to political debate. we can question either the concept of ‘transition’ or the process as such in the case of Montenegro. implies the basic change of the ownership in terms of the domination of private property. and it happens occasionally. are: economic crises. if we view transition as a process of radical transformation at all levels of society. with political marketization. this brought about inevitable social changes. 1998). . the stable stratification order of the society begins to change. The main consequences of this particular form. 1992. independently of the will of the political elite. the party which came to power (Democratic Party of Socialists) is the party which that inherited SKJ (Alliance of Yugoslav Communists). social transformation is shaped ‘at the top’. All in all. and social polarization. in its economic dimension. on the road of social transformation. not beacuse of internal dynamics and needs of the society. therefore.

as with many others. 1999) is indisputable. Stratification in the post-communist society: Conceptual framework There are two important aspects that we must take into consideration when speaking of stratification of the post-communist societies. Therefore. the final structural shape of the post-communist society is not a problem. Consequently. the conceptual framework that is offered in this approach is almost an inevitable starting point in the analysis of the post-communist society. as well. who is the winner and who is the loser in this process. it is the final outcome of the process of re-stratification. So. we have to illuminate the new stratification order in post-communist society in terms of the analysis of social mechanisms and processes which allow certain social groups to maintain. since it will be more or less the same as the stratification of any other capitalist society. 1996). the first question stays and. On the other hand. we are interested in how social groups are redistributed. 1. or in other words. Regardless of whether we agree or disagree with Market Transition Theory (Nee. and it is a ‘mirror’ of the convergent society. or what the new stratification is like. It seems that all the considerations and analyses of the stratification of the post-communist society are based on the first aspect. By illuminating the redistribution of power. Although the idea that post-socialism has many destinations (Kitschelt. Second. First. 1991. Eventually. the very ‘western’ capitalism as such can hardly be unified with the same concept. So we can simply separate the final outcome from the process. change. 1989. By involving free market. social structure in terms of stratification is not a stable one. entrepreneurs arise as a new social group. privileges and material property through stratification perspective. the very . and to a different developmental level in a civilization sense. regarding market liberalization. the differences in the final shape of the postcommunist socialism could be understood as a necessity of the impossibility to produce the same outcome with different presumptions. and this group obtains power through accumulation of economic resources. political elite who has all the power of control in the socialist society loses this privilege and therefore loses the leading position in society. the process of redistribution of power in all its dimensions. it is a problem of the process as such. In this perspective.{ 9 } Miloš Bešić we can say that this process in Montenegro is not over yet. not to mention ‘non-western’ forms of the capitalism. regardless of the mechanisms and process as such. So. we may be able to understand better the nature and dynamics of the social change in case of Montenegro. The very idea of this theory is relatively simple. adjusted to the specific cultural background. or lose their social positions. It implies that market liberalization changes the basic social mobility pattern.

as the final outcome. As far as we speak about Yugoslav socialism. The problem is that in the ‘moving’ society. Of course. there are many theoretical (and empirical) answers to the questions put above.). the idea of ‘causation’ must be supported with the idea of ‘constellation’. Wong. to mark the current trends as one premise and to put a few theoretical ideas as another premise. Burawoy. Therefore. but rather from one specific form of the state market economy lead by the strong hand of the communist party. 1957) in its early phases it had lots of success in terms of social development (Popović. But first. it was more than a successful society in terms of ‘upward’ mobility by neutralizing the effect of social origin and family status (Simkus and Andorka. Namely. which means that stratification order. 1979. 1990). By shifting from planned to market economy the control over resources is redistributed form communist bureaucracy toward private entrepreneurs. and specifically in Montenegro? The truth is that although socialism was not a classless society (Đilas. 1988. Moreover. by controlling and questioning theoretical presumptions which derive from unlimited ability of abstract thinking. a more reasonable prediction is that they will use their power and privileges in order to obtain the positions in the society that will come after transformation (Hankiss. not to go too far. it is not reasonable to predict that this group will simply leave over the process of social transformation without ‘embedding’ itself in new stratification order. we must not forget that in this perspective we are not moving from any society toward capitalist society. almost inevitably leads to wrong conclusions.{ 10 } Occupational Attainment in Montenegro idea of this theory is that the political society will be dissolved and that instead of the domination of the political elite the main actors in the social space will be new class – the owners of the private property. 1992). So. More specifically. 1977. will be a product of institutional-political transaction (Staniszkis. what is the constellation of socialism as it was in former Yugoslavia. But to predict something about the future of the post-socialist society proved to be an ungrateful task (Szelenyi. 1995). In order words. the best method. the problem of ownership becomes a central issue (Nee. So. in the case when a certain social group has an overall political and economic power. 1991). The initial advantage is based on the fact that the transformation of economic order depends on socialist institutional order. the control over resources is the natural basis of social positions. and finally. who are the new entrepreneurs? Where do they come from? How do they obtain the power to appropriate the resources of the communist state? These are the central issues that have to be illuminated from stratification perspective. This method implies involvement of empirical findings based on the specific social environment inside the very idea of causation. 1991). in my opinion. 1989. But. is the method of ‘constellational causality’. one must be aware of the fact that this model is different from other ‘east’ socialisms in . From the epistemological point of view. 1982.

proclaiming itself as the leader of the process of social transformation. 1991). and all the economic indicators (GDB. regardless of the social background (Popović. as long as one respected the ideological pattern. and therefore in early 70’s it can be qualified as ‘market socialism’ (Przeworski. Additionally. there were two main reasons which prevented the ‘class of collective owners’ (Lazić. After transition had begun. it was the strong pressure of the ideology. Thus. these two obstacles disappeared. it seems to be a wrong prediction. in the case of Montenegro (and Serbia) the communist party transformed into socialist party and kept the whole political and economic power. Greece. 1990) from transfering state wealth into their own hands. the role of working class was much stronger than in any other socialist society. standard of living etc. During socialism. One way or another. socialism crashed. First. Lazić. all the positive effects of the market economy were potentially jeopardized by redistributive mechanisms of the state (Lazić. although it was limited by the power of the ruling Communist Party. 1979). the common feature with other east societies was the overall domination of politics over economy (Horvat. The overall economic results of this society (regardless of the causes) were much better. It looked like the communist elite would relatively easily redistribute the resources and stay onto high social positions on a new basis (Szelenyi. the institutional anomy and particularly the weakness of judicial system proved to be inefficient without ideological pattern it had supported for decades. not only due to internal contradictions. The latent and permanent conflict between ideology and economy always ended in favor of ideology and its carriers – class of the collective owners (ibid). 1994). But. In terms of social transformation the total transformation of society as wholeness without basic change of ownership. 1998). one form of totalization was substituted with another form of totalization. GNP. legitimizing the main role of the state and political elite. The point is that the . Therefore. In terms of social mobility. employment. 1979). Also. which was the basis of social legitimization. The final outcome was that the process of privatization was delayed. the legal control of the wealth redistribution was not an obstacle either. and second. according to further scenarios and empirical analysis (Ibid. there is no free market where one can materialize and increase her/his wealth. Finally. but also due to the overall change of the international environment. 1997). in economic terms. he/she could reach a high position. Thus. On the other hand. is inevitably limited (Walder. 1994). Yugoslav socialism introduced ‘mixed’ economy (Konrad and Szelenyi. even Italy). Spain. 2001). 1982.{ 11 } Miloš Bešić many points of view. which took nationalism instead of communist ideology as the basis of social legitimization (Bešić. the process of transformation was followed by the strong role of the state. Moreover.) were competitive even in comparison with many developed ‘west’ societies (Portugal. 1996). In these circumstances. much earlier then any other socialist society.

it is the very nature of political power. Those newcomers differ in terms of their origin. The extent of success of the political elite on this trajectory can differ depending on specific circumstances and constellation. But there is the other side of the story. some are reliable friends from the past. which can be culturally accepted and ethically justified. First. or in other words. but what is common for this group is the very fact that their overall achievement is limited by the incapability to play the game without two main resources: political connections and high financial accumulation. there must be some room left for those entrepreneurs who don’t have any of the advantages described above. ‘equal chances for all’. you have to solve the problem of public opinion as well as certain ethical issues (constellational causality). One way or another. following the wellknown pattern (or stereotype) of success. since transition starts. Therefore it is just an ‘ideal type’. Even if you have all the mechanisms in your own hands. There are a few main causes of the complexity. the common feature for all of them is that they are apparently new and successful entrepreneurs and that all of them have ‘someone’ at a high-level political position. It’s just a case that it must be done in a specific manner that can be culturally justified. as well as on individual capabilities of the actors. In reality everything seems to be more complex. they remain in the socio-economic space as players on the local markets fighting for survival each day. as it has always been. This means that coalition among ‘transitional bourgeoisie’ and political elite will last as long as there are significant resources to be redistributed.e. So.{ 12 } Occupational Attainment in Montenegro process of redistribution is not as smooth as it looks like. i. Some of them are old party comrades. Those attempts were more or less successful. as in any market economy. That means that the very idea of the appropriation by the political elite is not wrong as such. which identify themselves as entrepreneurs. we can expect the new stratification to be established as a stable structural element of the society. In order to justify the new ideology of the incoming society. They just try to survive in market economy on the basis of free market logic. there are no more than a few really big entrepreneurs in Montenegro. Therefore. After that. The way it goes in Montenegro is the establishing of a reliable network among ‘newcomers’ and political elite. It is hard to empirically capture and estimate the size of those two ‘newcomers’ groups. but one doesn’t need to be a sociologist to claim that the size of the ‘transitional bourgeoisie’ is significantly smaller comparing to ‘petty bourgeoisie’. and some are part of the traditional ‘brotherhood’ network. So what you really need to do is find some appropriate and efficient legal mechanism of redistribution. meaning that ideology plays its role in shaping the overall socio- . the main theoretical point considering the problem of wealth distribution in the case of Montenegro is that political elite distributes the wealth not in their own hands but in the hands of others for their own benefit. But the picture we offered above is based on simplification as a legitimate scientific weapon.

in order to buy political peace. 1974. It takes occasionally some victims in order to prove its basic devotion to justice. the education can be transformed through market into material wealth (Mincer. 1996. the influence of free market is directed toward investment into human capital. Bian and Logan. Therefore. But. it will use the process of social transformation in order to keep highest positions in society by transforming state resources into their own hands (Rona-Tas. the integral part of human capital is ‘on- . which means that the role of the state in shaping the stratification is limited (Nee. 1996).{ 13 } Miloš Bešić economic relations. market transition is inevitably an object of the political logic and control (Shirk. respectively. we witnessed such acquisitions of the State Telecommunication Company. So. Therefore. Second. The idea of significance of the ‘human capital’ in market economy is not a new one (Becker. 2000). free market enables increasing social mobility which is out of the state control. which brings about many obstacles toward the empirical analysis of stratification. one of the basic theoretical presumptions of the Market Transition Theory is that in the stratification perspective. since the political market is open (Parish and Michelson. 1989. there is always some threat that the process of wealth redistribution will be jeopardized. 3Until 2005 the only big company that had been sold to foreign investors was The Beer Industry ‘Trebjesa’. Toward the research perspective of the stratification Based on its premises. the biggest enterprises are still owned by the state. First. 1964). Recently. Beside education. The Podgorica Aluminium Factory. since the financial accumulation of the ‘newcomers’ is not sufficient in the process of privatization in the cases of huge enterprises. after market liberalization we can expect strengthening the factors based on human capital and weakening the factors based on political capital (Nee. Konrad and Szelenyi 1988). 1986). Today. Third. the first question is to illuminate the concepts of ‘human’ and ‘political’ capital. 1994. international corporations are involved. Willis. There are two main reasons for this claim. Second. political elite has to sell this property to those who are financially capable. it is the fact that comparing to socialism free market brings an advantage to direct producers who can sell goods in the market directly instead of being involved in the process of state redistribution. targeting the political enemies and their nullification is an inevitable and integral part of this process. The opposite idea. transition is not something that goes on without international constellation. 1989). 1993). The very essence of this idea is that ‘education’ is the most profitable investment in the market-oriented society. Therefore. Since this is an investment. which means that political elite holds the main control over the resources. and these are foreign enterprises³. considering the Market Transition Theory. would be that market liberalization in the conditions while political elite control the overall economic resources. as well as the state owned Electricity Company 2. Finally. All these elements make the overall picture of the society somewhat vague.

1967). the main actors in economy (corporations) often have strong relations with the state on the bases of ‘mutual interest’ (Galbraith. the simple meaning of the political capital would be ‘belonging to a certain party and its network’. 1957). it is usually understood as acquiring certain elite position in the state bureaucracy by using the channels of the inter-party mobility (so call ‘cadre’ positions). 1991. But to claim that ‘political capital’ is not important in the capitalist society is problematic as well (Rona-Tass. Human capital is important in socialism. Second. although empirically fruitful. 1994). In other words. This model. 1996). So. As far as we speak of ‘political capital’. The intellectuals were needed for the three main reasons. So. 1979). Thus Rona-Tas (Ibid) emphasizes that there is no contradiction between political and human capital. it was a necessary precondition for the ‘upwards’ mobility. If the final outcome of market liberalization leads toward the new stratification structure in which the former members of the political elite hold the highest positions. the final conclusion is that in the state socialism education as a form of capital was also important for the social mobility. to put it simply. especially (humanistic intelligence) were needed for the efficient ideological control and political reproduction of the society. There is no question about the significance of the political capital in the state socialism. 1979). in the socialist society ‘human capital’ was also very important. if market liberalization leads toward the model of stratification where new entrepreneurs substitute the former members of political elite. The main difference appeared to be at the level of the relative importance of these two types of capital. the party ‘cadres’ are able to dispose the overall state property as well as to redistribute the public wealth according to planned economy projects. as a member of the political oligarchy. Although it seems simple.{ 14 } Occupational Attainment in Montenegro job-training’. there is a strong bond between politics and economy. Otherwise. (Nee. to verify empirically the thesis described above is not so easy. we can confirm discontinuity. just as political capital is important in capitalism. First. ruling class neutralizes the possible dangerous enemy (Đilas. we can confirm continuity. In late 60’s the idea of human capital was operationalized and used as status measurement (Blau and Duncan. In empirical/research perspective the whole theoretical debate can be explained in terms of continuity/discontinuity (Nee. by substituting the intellectuals. 1992. 1982). Namely. To absorb intellectual elite was a very important goal for the political elite in state socialism (Szelenyi. This way. Finally. In other words the issue that has to be resolved is whether market liberalization increases or decreases the advantage of the political elite (cadre) who holds the monopoly of the overall economic resources. it should be ‘expected’ that human capital is . Szelenyi. Although it was not the main criterion for gaining the highest social positions. it is the fact that planned economy asks for ‘technocrats’ who are able to handle all the problems which planned economy ‘produces’. i.e. can be questioned theoretically and empirically by the very nature of both the socialist and capitalist society. In a capitalist society. intellectuals.

by introducing the market. Rona Tass. 1996) explained these findings not as the problem of the theory as such. 1996. while ‘downward’ mobility of the political elite (cadre) is not necessary. which enables insight into different and co-existing stratification patterns. we must be able to identify the specific ways in which the two stratification structures interact with each other. Nee.{ 15 } Miloš Bešić more important in market economy. We thus have to develop an analytical perspective. which come from liberal market (Rona-Tas. 1994. From the point of critical sociology it must be clear that this presumption is an ideological one. Therefore. by dividing the social groups into those which are successful on the market and those which are not. By using this kind of analytical approach we must refer to specific mechanisms that reproduce continuity as well as to identify those which produce discontinuity. 1994. the ‘silent’ presumption is that state socialism is the society based on ‘inequality’ while capitalism is the society based on ‘equality’. Parish and Michelson. Nee (1991. inevitably produces inequalities. Perhaps the best theoretical perspective of stratification in post-communist societies involves the idea of ‘convergent society’. while the political capital is supposed to be more important in planned economy. It is not necessary to compare the two systems to prove that capitalism is ‘better’ than socialism. which still holds and the new one. but also increases overall social differences. This way. but as the problem of ‘imperfect transition’. 1996. 1994. 1996). Walder. . which arises in ‘hybrid economy’. Instead of one simple mechanism of social diversification (political participation) we have an additional one that is based on market affiliation. Walder 1996). Parish and Michelson. However. 1996). a social transformation of the state socialism is considered as the process of shifting a society from inequality toward equality. In other words. Moreover. Thus. 1995. His main argument is that ‘the earnings of many economic actors in society increase at a faster rate than that of political actors’ (Nee. since the society in its empirical sense is wholeness. the main point in the perspective of market liberalization is that as an outcome we can verify increasing ‘upward’ mobility of the lower social strata. often in overall theoretical discourse about the stratification of the post-communist societies. Bian and Logan. Moreover. the recent research in China regarding market liberalization that has been introduced shows that regardless of the process of economic liberalization. Namely. There is a number of empirical analyses that challenge Market Transition Theory (Rona-Tas. the political elite (cadre) still holds all the power and privileges. market liberalization can even increase social inequalities that exist in state socialism (Nee 1991. and that every society whose economy is based on free market. This not only changes the patterns of stratification. considering the problem of ‘inequality’ from comparative perspective there is one more important issue that must be discussed. in the process of social transformation we can identify the old stratification structure. 1996: 916).

random sampling procedure was applied. Each census circle consists of 7-8 households chosen on step-end-go basis. the ‘two societies’. Both have the same number of questions. with respect to market transition. Additionally we will try to illuminate the relative importance of some socio-demographic predictors of the social status. we had two independent. . sooner or later. The opposite argument would simply be the presumption that political capital is important from the stratification perspective.called SEESP project. After choosing the basic units4. there was an additional sample of 350 respondents for ethnic minorities. which exist in convergent social space. The questionnaire itself was a result of internal analysis and agreement among researches that were involved in the research. There were in fact two instruments. Post-stratification weights procedure was carried out on the basis of age. In other words. we eventually had 1850 respondents in our data files. So. are the combination of the stratified and random sampling procedure. The stratified procedures of the sampling were based on two main criteria: regional division and the residence size. gender and ethnicity. but each has separate sets of questions. Since there were two questionnaires. the ‘main’ questions regarding the social status were in both instruments. we may assume that both. and that their specific weight depends on the analytical level which is the final destination in the abstract way of thinking. in the case of Montenegro. However. Data. by merging two samples (2 x 750) as well as by adding 16 cases from the additional sample (randomly chosen among the target group) in order to correct some deficient categories. method and measurement a) Data The data used for the analysis were collected in the fall of 2003. We will try to estimate the nature and the final outcome of this interaction. must interact with each other. 3. The first questionnaire is mostly focused on stratification issues and the other one on religious and ethnical issues. In this particular analysis. Considering all the theoretical arguments discussed above. human capital plays an important role in the process of social stratification. The starting point would be the presumption that. Since our research perspective for this purpose was 4‘Mesna zajednica’ – the smallest municipal unit in Montenegro. The idea of this additional sample was to provide enough cases for the comparative examination of the ethnical issues. Besides the two representative samples. The research in Montenegro made an integral part of the so. but representative samples (2 x 750). we had 1516 respondents for the analysis.{ 16 } Occupational Attainment in Montenegro Going back to the empirical level. respectively. as such. we will analyze the relative importance of ‘human’ and ‘political’ capital. the questionnaire was the same as for other Western Balkan Countries. The samples. political and human capital are important. without trying to get involved in huge theoretical debates. But.

3 15. we adjusted those schemas with our empirical material. the analysis covered only those respondents who reported that they receive any kind of income. we could identify occupation for 1003 respondents. and unskilled workers (Table 1). one should keep in mind that total population in Montenegro older then 18 is 455. which are required for his/her job. b) Dependent variable The immediate object of our research is ‘occupational attainment’. so our dependent variable was ‘respondent occupation’. all in all. Among 1021 respondents that we involved into the analysis.7 100.2 11. technicians and clerks. This was necessary since the total number of manager is relatively small. professionals. As for entrepreneurs it was inevitable to merge all the respondents who are owners or co-owners of a private business. we identified six occupational groups and these are: managers.731 Managers Professionals Entrepreneurs Technicians & Clerks Skilled & Service workers Unskilled workers Total 42 119 46 295 344 158 1003 4. Thus. our analysis is based on this number of cases.8 4. Frequency distribution of the dependent variable Occupational Status N % 5 While estimating the size of samples. entrepreneurs.4 34. Additionally.0 Among managers all the levels are included. We merely used classical schemes of the social strata based on occupation. regardless of a relative . Unwilling to get involved into class analysis debate. skilled and service workers. Therefore. middle level and lower level managers. since it was more than necessary to merge some categories in order to provide a sufficient number of cases for the analysis. Finally. 1021 respondents were left for the analysis5.6 29. We use the term professionals in conventional sense to refer to a person with a university degree. The occupation as a variable was constructed regarding a few element variables: respondent occupational self-identification. the title of the occupation. Table 1. which means that in this category we have higher level.{ 17 } Miloš Bešić occupational attainment as an aspect of social stratification. the description of the job (duties) and respondent estimation of the training or qualifications. we do not aim at solving the problem of the class mapping at either the theoretical or empirical level. who does a job that requires a university degree.

but the classification that we chose proved to be the most appropriate form the statistical and interpretational point of view. technicians are supposed to be at the third skill level. 1988). they are very close according to the level of qualification. This category includes mainly ‘blue collar workers’. We merged them since it was hard to distinguish among them according to their job description6.00 200 – 249 250 – 299 250 – 299 150 – 199 100 .00 12. However. 8 Of course that we tried to make analysis based on different classification of the occupation.00 8. Goldthorpe. an individual following certain social trajectories enters into some of the occupational categories. On the other hand. Technicians and clerks are practically ‘white collar workers’. By trying to reach as high social status as possible. 1977. the average income for 2003 was 173. We decided to merge them given that our analysis of the occupational attainment is primarily focused on ‘higher’ occupations. Table 2. 1961. the occupational categories are not equally desirable destinations.9 EUR. Treiman. number of employees etc.149 Less than 100 150 – 199 9 According to the official data provided by the Republic Office for Development. since each occupation holds particular social status. But. Thus in order to see which categories are most prestigious. Wright. according to ISCO coding schema. in any case. 6 ‘The attempt to involve ISCO88 coding scheme appears to be dead end especially in light of this distinction. unskilled workers are those who have no qualification or have some very low level of job training.{ 18 } Occupational Attainment in Montenegro difference in their status (size of the enterprise.). since this is a somewhat different issue considering our research goals. the main difference among them is that service workers work in service sector.00 11. For example. We want to emphasize that this occupational map is not any kind of class or strata analysis of the post-communist society. Manager Professionals Entrepreneurs Technicians & Clerks Skilled & Service workers Unskilled workers Total (Average for the entire population) 16. 1972. Namely. . So. In stratification theory different criteria have been used for the purpose of defining the socioeconomic status (Duncan. Median Income and Educational differences among occupations 9 Occupation Education Income in EUR 7 We were in dilemma whether to merge service and skilled workers. but only a methodologically produced classification of the occupation for the purpose of the occupational attainment analysis8. we present just the differences among occupation categories in two aspects: education and income (Table 2). most of the technicians were on the second skill level (medical nurses for instance). but also workers from other sectors who do ‘low’ unskilled jobs. does not affect the overall analysis.00 12.00 12. Skilled and service workers are practically ‘qualified workers’ both in industrial sector and in services7. education and social status. Such decision. while skilled workers are qualified ‘blue collar workers’ in industry. c) Comparison of the socioeconomic status of occupational categories The main idea of the occupational attainment is the difference among occupations in terms of social status. in former Yugoslavia. we have to compare them. Finally. This information corresponds with the median income we found in this research.00 16.

The first one is the membership in SKJ (The Alliance of the Communists of Yugoslavia). As an indicator for human capital we used respondent total number of education and as an indicator for political capital we used two variables separately. this is the corresponding income category for each occupation. we present the median education in order to reduce the standard error based on mean. and partly because the managers always try to ‘obscure’ their material status. All in all. 10 These variables provide the information about the supervision of others at work. This estimation of the social status of the occupations does not include ‘supervisor variables’10 since that approach. it is obvious that the managerial elite is well educated. This is partly because in our sample we had somehow less high-level managers comparing to middle-level and lower-level managers. Therefore. in terms of education and in terms of income as well. Also. this aspect must be included in measurement of the social status. The reference category for the Multinomial Regression Analysis is ‘unskilled workers’. respectively. The ‘lowest’ category of unskilled workers is significantly depressed when compared to all other occupational groups. we might say that first three categories must be in focus from the social stratification perspective. Comparing the other occupastional groups we can see hierarchical order among groups both. There are two reasons for this choice. Therefore. As far as we speak about the income of the entrepreneurs. we present the median income of each occupational category. The main reason is the 11 This should be kept in mind while analyzing data. the regression coefficients. they represent desirable destinations of individual endeavor. Therefore we used multinomial logistic regression in order to illuminate occupational attainment. we put forward two main predictors (independent variables). as opposed to becoming unskilled worker11. in the perspective of occupational attainment. and the second is membership in any party in the present political space. if we take for granted the thesis that income and education are the main benefits (without considerations how they interact each other). The second variable includes the party members regardless of which party he/she specifically belongs. . If we take into consideration the nature of Montenegrin society. measurement and Independent variables Our dependent variable is categorical by its nature. professionals and entrepreneurs are much more prestigious then other categories. in this particular case. According to these data. we can clearly see that managers. The methodological focus of the analysis was on the significance of factors of the human and political capital. Also. Also. would not be very informative. estimates the effects of the independent variables on the log-odds of entering a certain occupational category.{ 19 } Miloš Bešić Since we used ordinal scale for the income in the questionnaire. it must be clear that most of the them in the sample (as well as most of them in overall population) are ‘small’ by any possible criterion. we can see that managers reported a lower income than professionals and entrepreneurs. In other words. or to put it simply. while entrepreneurs fall behind managers and professionals in this sense. d) Method.

Therefore. Thus. we used two types of political membership (SKJ and current party engagement) because we wanted comparatively to estimate the relative importance of SKJ membership as accumulated political capital in socialism with the importance of the political capital based on current political conditions.5378 46. either in the past or today. Means and Standard Deviations of the Independent Variables Variable Mean S.2301 .06 . the leaders of different parties at the local level are involved when a ‘deal’ is supposed to be made for ‘mutual benefit’.910 . Residence variable is recoded into 1 for urban. Accordingly. Usually. 0 for suburban and rural. The other one is ‘extended model’ and it includes interaction between .49881 14. to take for the analysis only the members of the ruling party (and its present coalition partners) would be inappropriate from the perspective of estimation of the importance of political capital. The first one is ‘base model’ which does not include interaction among variables. The second reason is the fact that at the local level all the ‘main’ parties hold power.D.47782 2. the following socio-demographic predictors are included in the model: gender. Male Age Urban Education SKJ Party member . Additionally. age and residence. Among the social-predictors variables. All the variables in the model are included as a continuous variable (Table 3).3520 11. Table 3. This means that the socio-demographic predictors that are not included proved to be statistically insignificant. gender is recoded into 1 for male and 0 for female. the membership in SKJ is transformed into dummy variable (1 = SKJ member. The choice of the independent variable is based on . Moreover. legitimately sharing the full power with the current ruling political elite. So.2 Log Likelihood Chi-Square significance for each predictor.45900 . 0 = SKJ non-member).956 . party members variable is recoded into 1 for party member and 0 party-nonmember.89 .3012 . the main opposition party in Montenegro (SNP – Socialist People’s Party) was an integral part of the DPS until 1997. Education and Age are used as continuous variable.42107 Considering statistical analysis we developed two models in order to estimate the relative importance of the independent variables. and notwithstanding their ideological differences they are sharing the authority.{ 20 } Occupational Attainment in Montenegro very fact that all Parliament Parties shared the power with the ruling DPS (Democratic Party of Socialists).

the old patterns of social mobility based on political capital are substituted by the factors of ‘human capital’ (Nee. the model is based on deviance scaling by using the deviance function of the likelihood-ratio chi-square statistic. Therefore we involve the new prediction: . Szelenyi. SKJ membership plays a significant role for entrance into each occupational category At this level of analysis it must be noticed that those two hypotheses don’t necessarily oppose each other. However. members of the party provided initial advantage for themselves through accumulation of the wealth they controlled during socialism (Staniszkis. 1988). we might assume that this factor is also significant for the occupational attainment. or the highest ranked party members. ‘human capital’ is a significant factor for the overall occupational attainment. Therefore. 1979. since all the ‘biggest’ parties in Montenegro participate in power. Horvat. e) Hypotheses Market Transitional Theory suggests that by introducing liberal market. Regarding the fact that privatization. has been delayed. Therefore the second hypothesis would be: Hypothesis 2: After 15 years of transition in Montenegro. 1991. it is possible that both the human capital based on education and political capital based on membership in SKJ could be important factors for the occupational attainment. the main economic actor is ‘state’ supported by strong bureaucracy. The reasonable presumption is that. the social group that holds the overall power is political elite. Additionally. just as they still hold the power at a local level.{ 21 } Miloš Bešić education and the two variables that represents political capital. Lazić. the main functional characteristic of socialist societies was the domination of politics over and above the economy (Szelenyi. 1990. Therefore. 1982. The main reason for this was to estimate how political capital interacts with human capital in the final estimation of the dependent variable. 1994). Eventually. by using their political capital during the period of social transformation. Namely. According to this argument we can predict: Hypothesis 1: In the period of social transformation. we will consider membership of any party as the possible factor of ‘political capital’ as significant for the occupational attainment. we might assume that members of this political party also have an advantage. 1996). Hankiss. 1991. On the other hand. The main feature of Montenegro is the fact that the ruling party originates from former SKJ. as we mentioned previously. as an element of transition in terms of ownership transformation.

membership in any party is a significant factor for the occupational attainment. living in town increase the odds of entering all but unskilled workers for the urban residents by at least 88%12. speaking about entrepreneurs it looks like they are coming from different age compositions. Finally. we introduced in the analysis the interaction term between education and the variables which present the political capital. One way or another. we wanted to find out how political and human capital interact with each other. As far as gender differences are concerned. to confirm thesis or to disapprove antithesis leads to the same conclusion. By analyzing predictors that are in our main methodological focus we can see that education as well as SKJ membership is significant for the occupational attainment. gender differences for the entering into entrepreneurs and skilled and service workers are statistically insignificant. our final two hypotheses would be: Hypothesis 4: SKJ membership has a negative impact on education for entering into any occupation but unskilled worker Hypothesis 5: Party membership has a negative impact on education for entering into any occupation but unskilled worker. To enter into professional occupations as well as into technicians and clerks. Therefore. as opposed to unskilled workers. Finally. from the logical point of view. without inherited capital has less chance than the older population.63. But. So. the estimated odds is: Exp (0. Each of the five hypotheses could be put in their opposite form since. it looks like males have an advantage over females only for the entrance into managerial occupations. Older population is more likely to enter in any occupational group than the younger population with exception of entering into entrepreneurs. with exception of service and skilled workers. Therefore. which estimate odds of ratio. f) Analysis and results Considering the base model (Table 4) first we can see the relative importance of the socio-demographic predictors. residence proved to be important for all the occupation except for the service and unskilled workers. is more likely for females.88 . So.63) = 1. Eventually. To obtain higher education and to be a member of the SKJ (in the past) was an advantage for entering into each 12 The smallest coefficient for technicians and clerks is 0. are not very high. However the coefficients. the results of the tests of hypotheses are presented in the text that follows. The main goal of this was to see if political factor jeopardizes the role that education has for the occupational attainment. This speaks about the fact that in the society of transition the youngest population.{ 22 } Occupational Attainment in Montenegro Hypothesis 3: In post-communist Montenegro.

SKJ membership is significantly more important for entering into managerial group than into other groups.27*** -0.37*** 1. Apparently. Table 4.06*** 0.11 -6.29*** Education 1.21 *. p < 0. Reference category is ‘unskilled worker’ . since we cannot reject the null hypothesis that contribution of this variable for the model is equal to zero (p> 0.05*** 0.63*** 1.83*** Intercept 0. at this level of analysis the third hypothesis should be rejected.{ 23 } Miloš Bešić occupation as opposed to becoming an unskilled worker. Therefore. The main idea of adding the interaction terms has been to see whether the SKJ and party membership undermines the relative importance of the education detected in the base model.29 0.16 -17.08*** Age 1. Multinomial Logistic Regression .53** -0. Moreover. It looks like socialism left an advantage to their members regarding their social status.51* 0.10).03*** 0. Our extended model of the Polytomous Regression is presented in Table 5. It should be noticed that education is more important for entering into managerial and professional groups comparing to others. this simulation will show significance of each variable.21*** 0.02** 0.61* Male 0.23 0.01 (2-tailed tests).78** -0.99*** 1. but also the second one.03 0.05. since the regression model as such is sensitive to involvement of new variables and interactions.60*** 0.98*** -0.Base Model of the Occupational Attainment in Montenegro Manager Professional Entrepreneur Technicians & Clerks Service & skilled workers -34. p < 0.49*** Urban 2.72*** -0. So.07*** 0.71** 2.10. It is even easier to confirm this finding by estimating the ChiSquare Likelihood Ratio Tests. Also.35*** -0.68*** 0. it seems that this factor is insignificant by any statistical criterion for entering into any occupational group. But human capital is important as well. our first hypothesis is confirmed. **. ***. p < 0. as far as we speak about party membership.66*** SKJ 0.03 -13.00 0.36 Party member -35.64*** 0. It includes an interaction between SKJ membership and education as well as between party membership and education.

67*** 2.33*** -0.68*** 0.52* 0.44** -42. the relative significance of education as well as both variables that represent political capital are very different.77*** -16.90** 9.97*** 0. as opposed to becoming an unskilled worker.71*** -0.15*** 6.49*** 2.19 0.24*** 0.48*** 5. On the other hand.89*** 1.10.32*** -0.03 0. p < 0.52** -0.31*** -7.42*** -0.35 -0.01 0. Thus.69*** -0.08*** 1.{ 24 } Occupational Attainment in Montenegro Table 5. technicians and clerks and service & skilled workers. p < 0.Extended Model of the Occupational Attainment in Montenegro Technicians & Clerks Manager Professional Entrepreneur Service & skilled workers Intercept Male Age Urban Education SKJ Party member Education*SKJ Education* Party member -37.85*** -0.01 (2-tailed tests). the coefficients for the three main predicting variables that represent human vs.23 0.02*** 0. Moreover.46*** -0.93* 5. ***.09*** 0. the interaction between SKJ membership and education somehow showed similar results. Reference category is ‘unskilled worker’ Both interaction terms that were involved into analysis significantly changed the whole model. This means that party membership significantly jeopardizes the importance of education for entering all the occupation categories.57*** 1.67** 3. our fifth hypothesis has been confirmed.70*** -16.55*** 2. party membership. all the coefficients for the interaction between party membership and education are statistically significant at the level of 1% and they are negative.58*** 4.26*** *. political capital are very different in comparison to the base model.44*** 8. **.57*** -0. Regarding the influences of interaction terms.25* -8. but it is not significant in the case of managers.05*** 0. Multinomial Logistic Regression .61* 0. While socio-demographic predictors mostly correspond to their significance in the base model. First. First.05. p < 0. .02* -0. This means that SKJ membership does not have negative influence on education when it comes to entrance into managerial groups.82*** 3.34 -0. Therefore we can partly confirm our fourth hypothesis as far as we speak of a negative influence of SKJ membership on education for entering into professionals.03*** 0. we have positive influence of the SKJ membership on education in the case of entering into entrepreneurs.

undoubtedly. in a certain constellation it can simply diminish the importance of the other predictors. Concluding discussion There is always an epistemological gap between theory and reality. The only occupation category where party membership. comparing to 1% significance for the education and SKJ membership. in the cases where party members ‘come close’ to highest categories. this factor plays an important role by increasing the likelihood for entering into these occupations. Since ‘party membership’ and ‘SKJ membership’ are the variables with the same metric characteristics (both are dummy variables). as a variable. which consists of technicians and clerks. In other words. In this context. we can compare their relative importance for the occupational attainment. there is one more thing worth mentioning and this is the impact of the SKJ membership on the chances of becoming an entrepreneur. But. in the political society. But. has no statistically significant influence is the category. not only became insignificant. a convergent society. except for the technicians and clerks.{ 25 } Miloš Bešić not only became a statistically significant factor for all occupation groups. in the base model we confirmed that SKJ membership is significant for becoming an entrepreneur. Therefore. after introducing interaction terms. Namely. they completely nullify all the advantages that SKJ members initially had. This is especially the case when we analyze the process of social change where the reality is filled with contradictions regarding the differences among the elements that come from different social spaces and times. it seems that membership in any party that exists in the actual political space brings more advantage for entering into prestigious occupations than the membership of SKJ. A transition society is. The present political structure forms the social life in such a way as to diminish the inheritance of the political society that existed during socialism. it seems that party members have no better chances than others. Reality is often too complex for the limited human capabilities of abstract thinking. but it has significantly negative impact for entering the same occupation group. But. it is significant at 10%. 13 It should be noticed that. we can go back to the third hypothesis and claim that at the level of the whole population party membership is not significant for the occupational attainment. Namely. there is a hierarchy considering the type of political capital that exists in the overall society. the party membership is more or less normally distributed in the population. It consists . at the level of overall estimation. but it became a more important predictor than SKJ membership for the three (prestigious) occupational categories (i. although the regression coefficient for the managers relating to the party membership is higher than the coefficients for the SKJ membership. becoming one of the main predictors for entering into highest occupations. It seems that whenever members of some present party enter into entrepreneurship. This is not so hard to understand as it seems. SKJ membership. Therefore. According to the model we presented in Table 5. professionals and entrepreneurs). managers13.e.

Walder. Therefore. different types of interaction and different levels of involvement into these ‘two’ societies. 1996). the problem is the very fact that these two societies co-exist in the same empirical space. which imply that individuals independently of their will have to be involved in ‘both’ of them. Therefore the new structure (if it is a structure at all) shapes new stratification. One of the possible theoretical solutions would be not to speak in terms of structure at all. With regard to the problem of stratification of the post-communist society. and it is hybrid in nature (Nee 1989. The problem is that in reality in its empirical sense these two structures must relate with each other. is the equation that can hardly be solved. 1994. 1995. since in the transitional society we have two stratification mechanisms. The other solution would be to go beyond the onedimensional interpretation by developing additional analytical weapons that enables ‘clear and distinct view’ into complex and convergent reality. The political society enables high social status based on political criterion. without involving necessary analytical insight. all the theoretical obstacles we mentioned above are more than indicative. the idea that we are willing to support is that the best insight in stratification is to presume that in this society we can identify two stratification mechanisms. however. But. This. The other one is the society based on liberal market. Therefore. The possible combination of the elements. Consequently. those two societies have their own ontological foundations and their own internal logic. In the case of Montenegro. it was reasonable to expect that the inheritance of the socialist period will be somehow involved in the process of structural shaping of the ‘new’ society. Parish and Michelson. Each of them produces different stratification. is not heuristically fruitful. including different social strata. but to speak in terms of conjuncture. in trying to account for all the mechanisms of interaction between the ‘two’ societies. Regardless of any possible causal or functional explanation. It simply means that we should stick to the specific constellation defined by time. This way. and just stick to descriptive and partial level of analysis. it seems easy to identify the main social groups and to understand the basis of their status. let us presume that this society consists of two societies in theoretical sense. 1996). 1992. and the market society provides their actors with a higher status based on market success.{ 26 } Occupational Attainment in Montenegro of the past and the future at the same time. this inevitably leads toward either contradictive or wrong theoretical conclusions. which controls the resources owned by the state. does not mean that the analytical perspective. This is the idea we are ready to support. as such. structural confusion and substantial incompatibility are its inevitable characteristics. The first one is the political society based on the power of political elite. At this point the overall theoretical confusion arises. Therefore. which produces two stratification structures (Rona-Tas. 1996. Back to our data and analysis we can stress a few important conclusions. Education is certainly an important factor for the social . Nee.

Montenegro is still a political society. 1998. it is more important than membership of SKJ. Since the high party members know ‘the name of the game’ they are getting involved in liberal market only in certain constellation when there is no chance to lose.{ 27 } Miloš Bešić status from the occupation point of view. Szelenyi. when can we say that transition is over? Is there a ‘moment’ when we can simply confirm that the process of transformation ended and that now we can start to deal with ‘sociology of the comparative capitalism’ (Stark and Bruszt. in my point of view. if we compare the regression coefficients for the education (between the Tables 4 and 5) we can see that the coefficients are even higher for the first four categories regardless of the negative impact of the political variables. Party membership has a negative impact on education for each occupation category. The involvement of the party members into liberal market is hard to detect for two main reasons. Anyone doing some business in Montenegro knows very well that it is much more useful to ‘know someone’ who holds a certain ‘position’ than to develop an entrepreneur idea. The SKJ membership proved to be a significant factor as well for the entrance into all the occupation categories. Moreover. to identify education as a significant factor from the perspective of occupational attainment might be a truism. Going back to the beginning. they do not want to be entrepreneurs. Persistence of education does not necessarily mean that ‘human’ capital is more important than political capital in the process of postcommunist transformation. as far as the highest positions in the society are concerned. This is why party membership as such is not a significant factor for the occupational attainment generally (Table 4) but it is more than significant when we introduced interaction terms (Table 5). and this factor is persistent regardless of all the negative impacts. Walder 1995). they just want to be rich. But it is important in both the political and market society (Konrad and Szelenyi. but also high political risk. The only difference is that as a resource in these two societies it is used in a different manner and for different purposes. and second. Put simply. Therefore the significance of the education for the occupational attainment is quite ‘normal’. this factor is very important. being a party member (of a present political party) does not imply inevitably an advantage in terms of stratification. it does not diminish the significance of education. Thus. 1998. In this regard. 1998)? It . At the same time. or that this is an important factor in any modern (and postmodern) society. for party members it is much easier to ‘share’ the final outcome with the ‘entrepreneurs’ without being involved in market transactions. there are many party members who are just ordinary people lead by ideology. So. However. The involvement as such brings not only economic. First. findings about significance of the political variables are more important. But. It could simply mean that education was and still is a significant factor for occupational attainment.

14 Official Reports: Vlada RCG (2003) Strategija razvoja i redukcija siromaštva Crne Gore. the privatization continues. thus accounts just for those who seek for job. among them.280 and. However. 1989.000 employees which makes 25% of all the employees but just 11. Additionally. Podgorica: Republički sekretarijat za razvoj.8% of the overall active population16. as long as the main economic resources are the property of the state. to introduce the liberal market economy as such is necessary but not sufficient condition for radical shifts of the whole social structure. The private sector has 28. and we can assume that sooner or later the private property will dominate. the ‘mixed’ sector15 accounts for 58%. what is the case of Montenegro? According to official statistics14 private property accounts for 24% of GDP. So. So. an issue of ownership must be resolved. Bjeletić V. Podgorica: Republički sekretarijat za razvoj. Once the private property becomes dominant. the role of the state and hence the significance of political groups incorporated in its bureaucratic mechanisms.{ 28 } Occupational Attainment in Montenegro looks like the issue of ownership is crucial (Nee.000 people work only in public or state organizations. But the most important issue from this perspective is the fact that the main economic resources (including the biggest enterprises) are still the property of the state. On the other hand. but rather a ‘temporal extension’ of the transformation. Thus ‘temporal extension’ must be accounted for as an inevitable dimension of the overall process of the social transformation of the post-communist society. Namely. (2000) Društveni proizvod i njegovo ostvarivanje u Crnoj Gori. is still important. The entire active population is 237. when estimating the unemployment. 15 The property consists of both private and state capital. 1996). Additionally. Official statistics. Eventually. Vlada RCG (2000) Regionalni razvoj Crne Gore. 16 . more than 30. the whole emerging society needs ‘some time’ in order to build a new structure and a new network of social relations. the whole game changes. 1991). 112. To come close to an end of the post-communist transformation. power and privileges of the political elite remains. and the share of the state property is 18%. In other words. Podgorica: Republički sekretarijat za razvoj. it can be said that the problem of social transformation in the perspective of Market Transition Theory is not an ‘imperfect transition’ (Nee.000 are employed.

No. E.) Svijetovi vrijednosti. M. (1996) ‘The Emergency of Market Society: Changing Mechanism of Stratification in China’. T. Nee. pp. Nee. Bešić. Vol. and Logan. and Mixed Economy in China’. 1060-1073. M. M. pp. (1985) ‘The Micropolitics of the Firm and the Macropolitics of Reform – New Forms of Workplace Bargaining in Hungarian Enterprises’. 56. 100. Nee.) The debate on Classes. pp.D. A. D. New York: Academic Press. (1988) ‘Stratification and Social Structure in Hungary’. I. Y. V. R. pp. 64-88. V. Cambridge: Cambridge University Press. London: Verso. Oxford: Clarendon Press. J. and Michelson. Amsterdam: Elsevier Science Publishers BV. Vol.1. 1. Cambridge: Cambridge University Press. 127-141. 1042-1059. Kitschelt. (1988) Socialist Entrepreneurs. Vol. in: J. NY: Columbia University Press. No. Nee. 740-750. 1082 – 1096. Vol. NY: Oxford University Press. Szelenyi. CA: University of California Press. Reis. Vol. (2000) ‘The Role of the State in Making a Market Economy’. (1988) ‘Women’s Employment in Comparative Perspective’. pp. R. pp. pp.. and Duncan. Wright et al. Đukanovic i drugi (ur. (1961) Occupations and Social Status. V. D. and Kostello. Đukanovic i M. Burawoy. No. Beograd: Institut društvenih nauka. Popović. 908-949. and Hope K. 1. (eds. Vol. Harmondsworth: Penguin Lane. J. 17-51. Vol 54.H. Chicago: University of Chicago Press. et al. Jenson. and Szelenyi. pp. G.) Handbook of Labour Economics. Hope (ed. O. E. Feminization of Labour Force: Paradoxes and Promisses. 302-328. 5. Markets in the World-System. E. 40-49. pp. (1996) ‘Politics and Markets: Dual Transformations’. (1972) ‘Occupational Grading and Occupational Prestige’. pp. No. (1991) ‘Social Inequalities in Reforming State Socialism: Between Redistribution and Markets in China’. G. (1996) ‘Market Transition and Income Inequality in Urban China’. (1964) Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis. Layard (eds. u: B. Annual Review of Sociology. Treiman. (1998) Making Capitaism without Capitalists. and Andorka. 1. 156. 60. D. (1967) The American Occupational Structure. G. 1. New York: Free Press. . 1. B. A.). (1977) Occupational Prestige in Comparative Perspective. Hankiss. S. 101. E. American Journal of Sociology. Kostello. Kolosi. No. Hagen and C. Konrad. American Journal of Sociology. 1082-1096. Walder. M. Godthorpe. 61. 6. W. in: K. No. Simkus. 101. No.. (1992) ‘Path Dependence and Privatization Strategies in East Central Europe’. (1982) ‘Education Attainment in Hungary’. No. 24. M. 267-282. (1993) The Political Logic of Economic Reform in China. (1998) Postsocialist Pathways: Transforming Politics and Property in East Central Europe. American Sociology Review. Vol. 759 -778. (2006) ‘Aspekti tranzicije’. Rona-Tas. D. and Szelenyi. J. No. O. Oxford: Clarendon. 37. (1977) Društveni slojevi i društvena svest. 309-328. Eyal. Berkeley and Los Angeles. 47. East European Politics and Societies. (1971) The End of Inequality? Stratification Under State Socialism. I. pp. 4. 1.) The Analysis of Social Mobility. pp. Vol. (1994) Sistem i Slom. in: E. R. Stark. 1. J. (1995) ‘Socialist Stratification and Mobility: Cross-National and Gender Differences in Czechoslovakia. (2001) ‘Nacija i nacionalizam u svjetlu društvene transformacije realsocijalizma’. Walder. J. I. American Journal of Sociology. No. 663-681. et al. with Special Reference to Education. P. Status and Power Under State Socialism. Experience and Earnings. Ashenfelter and R. Stark. London: Verso. D. I. Bian. in: Evans. No. E. Journal of Institutional and Theoretical Economics. (1974) Schooling. 1-27. Brace and Yovanovich. (1996) ‘The Market Transition Debate: Toward a Synthesis?’. New York: Columbia University Press. (1999) Post-Communist Party System.O. 1. Vol. and Townsley. pp. (1995) ‘Career Mobility and Communist Political Order’. East European Politics and Societies. and Bruszt.) States vs. Parish. No. 1. Administrative Science Quarterly. V.M. Vol. American Journal of Sociology. American Journal of Sociology.J. Beograd: Filip Višnjić Mincer. American Sociology Review. A. in: O. pp. Szelenyi. Vol. No. Stark. L. H. Madison: University of Wisconsin Press. Vol. (1990) East European Alternatives. and Lukacs.) Nacija i država. 405-419. (1992) ‘Organizational Dynamics of Market Transitions: Hybrid Forms. I. D. American Sociology Review. 1. Wong. 14. et al. R. (1989) ‘A Theory of Market Transition: From Redistribution to Markets in State Socialism’. Lane. Zagreb: Globus. Vol. Blau. (1982) Politička ekonomija socijalizma. A. Property Rights. Nee. Vol 101. (1996) ‘Markets and Inequality in Transitional Economies: Toward Testable Theories’. Wright. Shirk. American Sociology Review. pp. J. E. J. Vol. 101. Social Science Research. pp. Podgorica: CID Bakker. Staniszkis. (1982) The end of Inequality? Class. Willis. pp. (1979) Intelectuals on the Road to Class Power. No. 1. New York: Willey. u: B. No. A. 101. Beverly Hills: Sage. (1988) ‘A General Framework for the Analysis of the Class Structure’. 1. (1996) ‘Market Transition Debate – Toward a Synthesis?’. No. Bešić (ur. Szelenyi. (1986) ‘Wage Determinants: A Survey and Reinterpretation of Human Capital Earnings Functions’. I. 1. Horvat. 1. E. Podgorica: CID Bešić.{ 29 } Miloš Bešić Bibliography Becker. (1994) ‘The First Shall Be Last? Entrepreneurship and Communist Cadres in the Transition from Socialism’. No. V. (eds. American Sociology Review. Hungary and Poland’. (1991) ‘Political Capitalism in Poland’. (1992) The Radiant Past. Reddy (eds. New York: Har court. D. 1. Vol. American Sociology Review. S. London: Allen & Unwin Lazić.

.

several legal and political steps have been taken during the last two years. the fate of the Accession Agreement of EU still remains uncertain having in mind the present distribution of political powers and non-EU states’ fear from imposing supremacy of the EU over other High Contracting Parties. 1 Novelty in the Politics of Human Rights Protection: Accession of the European Union to the European Convention on Human Rights Keywords: Protocol 14 human rights. The most important legal novelty is Protocol no. which paved trail for linking the human rights protection within the Council of Europe and the EU. pravni instrumenti. a u prvom redu Evropska konvencija o ljudskim . 14 entering into force.com) Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima Abstract In order to improve human rights protection in Europe. Although it represent a genuine progress in international human rights protection. European Convention. such as introduction of so-called co-respondent mechanism. tj. vezane za efikasnost procesuiranja tužbi. Uvod Zaštita ljudskih prava u okviru Savjeta Evrope važi za najcjelovitiji. i pored mana koje mu se mogu pripisati i koje su. This process requires an analysis of several legal issues.{ 31 } Ivana Jelić Ivana Jelić Autorka je profesorica na Pravnom fakultetu Univerziteta Crne Gore (e-mail: ijelic@yahoo. which implies change of the procedure before the European Court for Human Rights. uglavnom. najefektivniji i najefikasniji sistem zaštite ljudskih prava na međunarodnom planu. which is a step towards the concentration of human rights protection at the Court in Strasbourg. Odlike sistema mu obezbjeđuje legislativni okvir. The novelty in the politics of human rights protection was marked by the EU accession to the Convention. They followed Lisbon Treaty’s entry into force. EU accession.

u skladu sa Protokolom br. novina u politici zaštite ljudskih prava u Evropi obilježena je pristupanjem Evropske unije Konvenciji. Osim toga. nekoliko bitnih pravnih i političkih koraka preduzeto je u posljednje dvije godine. konačno. izbora sudije iz EU. ekonomskog i političkog aspekta već i u smislu zaštite ljudskih prava. EU ovaj kapacitet crpi iz svoje kvazidržavne prirode.{ 32 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima pravima (u daljem tekstu: Konvencija) i četrnaest protokola uz nju. ostaje cijeli katalog ekonomskih. I pored opredijeljenosti svih država članica i Savjeta Evrope i Evropske unije za njegovu primjenu. Oni su uslijedili nakon stupanja na snagu Ugovora iz Lisabona. a Evropa se ujedinjuje. što bi podrazumijevalo suštinske promjene u sisitemu zaštite ljudskih prava u okviru Savjeta Evrope pod uticajem Evropske unije. 14. te. što predstavlja korak ka koncentraciji zaštite ljudskih prava pred sudom u Strazburu. zahtijeva analizu nekoliko pravnih aspekata. zatim institucionalni okvir. Ipak. kojim je popločan put povezivanju evropskog sistema zaštite ljudskih prava u okviru Savjeta Evrope i zaštite ljudskih prava u okviru Evropske unije. niti Suda. Takođe. oličenog prije svega u Komitetu ministara Savjeta Evrope. Situaciju bi učinili izvjesnijom odgovori na pitanja da li je moguće u sadašnjoj političkoj raspodjeli moći da se obezbijedi ratifikovanje od strane svih država Visokih strana ugovornica . Ta neizvjesnost se odnosi na datum njegovog stupanja na snagu. s obzirom na to da će Unija dobiti pravo glasa u ovom tijelu. ali i prva međunarodna organizacija u ovom svojstvu. imajući u vidu činjenicu da se Sud upušta u odlučivanje samo u vezi sa pravima zaštićenim u Konvenciji i Protokolima uz nju. ne samo u pogledu funkcionalnog. U literaturi i praksi često ga nazivaju Evropskim sistemom zaštite ljudskih prava (u daljem tekstu: Evropski sistem). kao i činjenice da su svih dvadeset i sedam država članica Unije ujedno i članice Savjeta Evrope. pa do adaptiranja sistema u donošenju odluka od strane Komitete ministara. Evropski sistem ne obezbjeđuje ni pravnu zaštitu osnovnih ljudskih prava koja su ugrožena postupcima institucija ili država članica Evropske unije. u prvom redu Evropski sud za ljudska prava (u daljem tekstu: Sud). Od pravnih novina bez sumnje najznačajnija je procesno-pravna reforma Suda. Pristupanje Unije Konvenciji. odnosno organi koji primjenjuju odnosnu legislaciju. koji dopunjava Konvenciju u dijelu sistema kontrole i koja implicira izmjene postupka. Unija se tako uključuje u Evropski sistem kao četrdeset i osma Visoka strana ugovornica Konvencije. onakav kakav je sada. koji se kreću od uvođenja mehanizma kotužene ili sutužene strane (correspondent mechanism). Takođe. dopunjava se i mijenja tekst Konvencije. te na to da li će se tekst sporazuma dalje prilagođavati Konvenciji ili će proces postati obrnut. Da bi se poboljšala zaštita ljudskih prava u Evropi. S druge strane. sudbina Sporazuma o pristupanju Unije Konvenciji još uvijek je neizvjesna. kontrola i nadzor nad primjenom prava. kao sui generis pravni i politički proces. nakon dugog perioda. socijalnih i kulturnih prava koja ne uživaju zaštitu niti pomenutih instrumenata.

a ne manje važan zadatak koji Savjet Evrope ima jeste promocija demokratskog vladanja i stabilnosti. Parlamentarna demokratija je princip koji Savjet Evrope promoviše i u skladu sa kojim funkcionišu njegovi organi. Venecijanska komisija. i time pokušati da odgovori na ključno pitanje – da li novine mogu garantovati napredak u zaštiti ljudskih prava u cijeloj i jedinstvenoj Evropi. te predočiti prednosti i nedostatke pristupanja Unije Konvenciji. u krajnjem. 1. pranje novca. kao i žene i djeca. tako da njihovo ispunjenje. što je preduslov za stupanje na snagu ovog međunarodnog ugovora. posebna pažnja se posvećuje ugroženim grupama. Uz to. Obezbjeđivanje zaštite ljudskih prava. kao i da li nova pravna rješenja ili. Ovaj rad nema ambiciju da odgovori na sva pitanja i dileme. kao i izgradnja demokratske kulture. kao i državne uprave država koje su u pretpristupnoj ili pristupnoj fazi prema Evropskoj uniji. i ekonomska i socijalna prava. Romi. takođe. kao što su korupcija.{ 33 } Ivana Jelić Konvencije. transnacionalne pravde. ona koja Evropska unija predlaže. Da bi se obezbijedilo postizanje pravde. izvršne i sudske vlasti. čemu veoma pomaže Evropska komisija za demokratiju kroz pravo. To su i pravni i politički principi na kojima počiva Evropska unija. lokalna demokratija se razvija i promoviše u okviru Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti. . Uz to. osnov za reformu zakonodavne. Zajedničke vrijednosti Savjeta Evrope i Evropske unije Tri stuba djelovanja Savjeta Evrope jesu ljudska prava. Savjet Evrope je aktivan u obezbjeđivanju pravnih standarda u postizanju transnacionalnog suzbijanja kriminaliteta. Ujedno. zavisi od pojedinačnih država dužne da obezbijede za to potrebne uslove. ali ne i garantuju. u prvom redu Parlamentarna skupština. kao i razvijati zajedničke standarde i vrijednosti. primarni je kvalitet sistema zaštite ljudskih prava u Savjetu Evrope. obrazložiti pravni osnov. ova organizacija se suočava i bori sa prijetnjama vladavini prava. terorizam i sajber kriminal. etničke i jezičke manjine. ali će se pozabaviti analizom stanja zaštite ljudskih prava u okviru obje evropske organizacije. kao prepoznati principi savremene evropske zajednice. Evropskom socijalnom poveljom štite se. kao što su osobe sa invaliditetom. Osnovni principi djelovanja ove organizacije u zaštiti ljudskih prava jesu jednakost i raznolikost svih ljudi. i zaštite podataka. barem. Pri tome. nacionalne. garantovanih Konvencijom i Protokolima. tj. oni su. preduslovi integracije u Uniju. demokratija i vladavina prava. pravne saradnje. Oni predstavljaju. u prvom redu građanskih i političkih. Ona su propisana i zavise od uslova i životnog standarda. neophodno je jačati vladavinu prava. predstavljaju politički kopromis kojim se narušavaju ustanovljeni principi po Konvenciji.

U kontekstu pristupanja Unije Konvenciji. Vladavini prava. pravičnost u primjeni prava. ali i opštedruštvenoj vrijednosti. Vladavina prava predstavlja vrijednost koja zahtijeva beskompromisno podvrgavanje ustavu i zakonu. nekonzistentnosti i komplementarnosti u praksi suda u Strazburu i suda u Luksemburgu. u Evropskoj uniji podređene su sve ostale vrijednosti. Evropska unija ne daje definiciju vladavine prava (Wennerström. Ovaj princip zahtijeva mjere koje obezbjeđuju privrženost principu suprematije prava. koji podržava i potvrđuje vladavinu evropskog prava. niti kroz sudsku praksu Suda pravde Evropske unije. kao primarno političkom principu. Takođe. prevashodno međunarodnim ugovorima. ono je važno kao osnov za dalje integrisanje zaštite ljudskih prava i pojačanu zaštitu svakog pojedinca u situaciji kada njihova prava prekrši organ ili članica Unije. generalni sekretar Ujedinjenih nacija Ban Ki Moon dao je Smjernice o pristupu UN vladavini prava. bez obzira na konflikte. S razlogom se može pretpostaviti da zahtjev Unije za vladavinu prava uključuje. jednakosti pred zakonom. makar indirektno. institucije i entiteti. podjednako primijenjeni i po kojima se nezavisno sudi. Prema njemu. ona podrazumijeva pronalaženje načina da se ustavna tradicija država prilagodi ovom konceptu. Vladavina prava u EU i njeno pristupanje Konvenciji Poštovanje principa vladavine prava neodvojivo je od poštovanja ljudskih prava. Uz to. 2009: 684). 2007: 15). takođe. običajima i opštim pravnim načelima priznatim od prosvećenih naroda.{ 34 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima Ove zajedničke vrijednosti. odgovornosti za kršenje prava. zahtjev za poštovanje međunarodnog običajnog prava i u okviru komunitarnog prava. 2. odnosno predstavlja preduslov njihove pune realizacije. sprovođenje vladavine prava u djelo zahtijeva angažovanje pravnih mehanizama kako bi se kroz sankcionisanje obezbijedilo njeno poštovanje. 1999: 775). doprinijele su sagledavanju potrebe da se učvrsti i upotpuni sistem zaštite ljudskih prava u Evropi. niti u ugovorima. odgovorni prema zakonima koji su javno proglašeni. obezbjeđujući njegovu uniformnu primjenu u svim članicama. imajući u vidu da su UN u posljednjoj deceniji bile naročito angažovane u pružanju podrške za jačanje vladavine prava. vladavina prava je princip vladavine u kojoj su svi pojedinci. uključujući i samu državu. javni ili privatni. Ipak. što potvrđuje praksa Suda pravde Evropske unije (Etinski. . te međunarodnom pravu. i koji su u skladu sa normama i standardima međunarodnog prava ljudskih prava. s pravom se može konstatovati da je ovaj posljednji dao doprinosa u razvoju zaštite ljudskih prava u Evropi (Spielmann. ni u okviru sistema Ujedinjenih nacija ne postoji opšteprihvaćena obavezujuća definicija ovog principa. Uz to. U duhu zahtjeva Evropske unije. kao i ukupnost njene političke aktivnosti. kako to kaže pomalo anahrona međunarodnopravna terminologija. kroz pristupanje Unije Konvenciji.

2009: 680–684). kako u okviru njenog prava i institucija. načelo pravičnog upravnog postupka (due process) uspostavlja sistem „poštene ravnoteže oružja” (fair balance of weapons) između uprave i građana. a sve u cilju uspostavljanja i sprovođenja ovog principa u punom kapacitetu. prema praksi Suda pravde Evropske unije.1997. suprematija prava. a u duhu realizacije vladavine prava u upravnom postupku. sloboda od nečovječnog i ponižavajućeg tretmana i arbitrarnog hapšenja. godine uspostavljeni su zahtjevi vladavine prava za države zapadnog Balkana. revizija upravnih odluka. Da bi se osnažila vladavina prava. učešće u donošenju odluka. kao i procesnu i materijalno-pravnu transparentnost (2008: 1). godine imali za države centralne i istočne Evrope. kao dio zvanične politike Unije prema ovom regionu. izbjegavanje arbitrarnosti.04. 2007: 102). Komitet ministara je usvojio Rezoluciju o dvadeset vodećih principa u borbi protiv korupcije. jednakost pred zakonom i jednaka zaštita od strane zakona. kao i da predstavljaju „ozbiljnu prijetnju osnovnim principima i vrijednostima Savjeta Evrope”. ali i kao političkog principa vladavine. Ovaj dokument. Takođe. Oni se mogu sagledati kroz tri različite grupe politike Unije. S obzirom na to da se standardi i norme UN primjenjuju u okviru EU i Savjeta Evrope. gdje je to moguće (Etinski. kao što su: podjela vlasti. poštovanje principa vladavine prava u Evropskoj uniji podrazumijeva privrženost ciljevima i načelima Ujedinjenih nacija. nosi brojne izazove. Jer. kao ključnog principa pravnog poretka EU. u suštini. To je međunarodni standard postavljen u presudi ICI protiv Komisije (Slučaj T– 36/91. kao i direktnu primjenu međunarodnog ugovora. Primjena vladavine prava. ovo je . ima značenje koje su Kopenhaški zaključci iz 1993. Sprovođenje principa vladavine prava u svim segmentima života podrazumijeva različite mjere. Tu se apostrofira i ograničenje imuniteta od istrage. U odnosu na te kriterijume Unija procjenjuje da li i u kojoj mjeri su se stekli uslovi za prijem u članstvo. 1995. tako i u okviru politike proširenja i spoljne politike (Wennerström. s obzirom na to da „korupcija i organizovani kriminal ugrožavaju vladavinu prava”. u skladu sa principima koordinacije i harmonizacije međunarodnopravnog poretka. bilješka 93. U Zaključcima Evropskog savjeta usvojenim 29. pravnu sigurnost. ova definicija vladavine prava može se smatrati validnom i za evropksi pravni prostor. slobodan pristup sudu i fer suđenje. ECR II – 1847.{ 35 } Ivana Jelić podjelu vlasti. krivičnog gonjenja i osude za krivična djela korupcije u „mjeri neophodnoj za demokratsko društvo” (1997: 1-2). U vezi sa politikom proširenja EU naročito su potencirani upravo prethodno pomenuti elementi principa vladavine prava iz Smjernica Ban Ki Moona. Tako na primjer. Zaključcima Evropskog savjeta potencirani su neki dodatni zahtjevi koje je Unija postavila pred zapadnobalkanske države. poseban značaj daje se procesu tranzicione pravde i mehanizmima za njeno sprovođenje. naročito subordinacija vlade i državnih organa ustavu i zakonu. Takođe. CFI).

S druge strane. uvodi se obaveza Evropske unije da poštuje osnovna ljudska prava. tako i onih koje se tiču upravo te manjinske zajednice. . godine. nakon nekoliko modifikacija. preko međudržavnih odnosa. i pored brojnih izazova i razlika među državama koje se nerijetko pojavljuju kao prepreke u postizanju konsenzusa. s pravom. decembra 2000. naročito kada imamo na umu njen uticaj na različite nivoe i odnose. što se vidi u pregovaračkom procesu pristpanja Evropskoj konvenciji u kojem pojedine države izdvajaju mišljenja po pojedinim esencijalnim pitanjima. U tom smislu postavljaju se i ovi dopunski zahtjevi kao preduslovi za pristupanje Uniji. Imajući u vidu novine u Evropskom sistemu zaštite ljudskih prava. kakve su sve države ovog regiona. može se. odredbom u članu 6. kao što su načelo zakonitosti. U poštovanju prava manjina ogleda se demokratičnost savremenog društva. Povelja EU o osnovnim pravima nije imala imperativnopravnu snagu. kao i manjina kao kolektiviteta. vladavina prava je i osnovna ustavna vrijednost na kojoj počiva djelovanje zakonodavne. Ona obuhvata brojna načela savremenih demokratija. a naročito multikulturalnog. Dopunski kriterijumi za sprovođenje principa vladavine prava za države zapadnog Balkana odnose se i na obezbjeđivanje participacije pripadnika manjina. ide u prilog prethodnoj konstataciji. u njima nema ni reference koja bi se na njih odnosila. konstatovati da se Evropa integriše u pogledu zaštite ljudskih prava.{ 36 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima naročito važan segment u procesu pomirenja na područjima na kojima su se vodili oružani sukobi i izvršili zločini. naročito kroz proces pristupanja Unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i jačanje uloge Evropskog suda za ljudska prava. naročito u periodu nakon stupanja na snagu Ugovora iz Lisabona. U pojedinim aspektima. načelo supsidijarnosti. S druge strane. članicama Evropske unije. izvršne i sudske vlasti u savremenim državama. Tek 1992. kao i onima koje teže da to postanu. Ova konstatacija opstaje. Ljudska prava u Uniji prije pristupanja Konvenciji Osnivački ugovori Evropskih zajedica nijesu sadržali odredbe o ljudskim pravima. ideja vladavine prava može se pojaviti kao problem u Evropskoj uniji. gdje se naročito aktuelizuje pitanje poštovanja međunarodnog prava. a rješavanje njenog ustavnog statusa odloženo je za narednu konferenciju (Piris. kako onih važnih za cijelu zajednicu. načelo proporcionalnosti. od odnosa pojedinca i države. već je. načelo postupka zasnovanog na pravu. Približavanje Evropske unije i Savjeta Evrope. u skladu sa garancijama koje daje Evropska konvencija o ljudskim pravima. godine. 3. 2010: 158). u donošenju društvenih odluka. stav 2 Ugovora iz Mastrihta. bila svečano proglašena u Nici 7. Štaviše. 2007: 15–22). uključujući ljudska prava (Wennerström.

godine samo Sud. ostaju otvorena pitanja u vezi sa efikasnom međunarodnopravnom zaštitom nacionalnih manjina u Evropskoj uniji. Povelja EU o fundamentalnim pravima. kroz pristupanje Unije Evropskoj konvenciji. stav 4 Povelje o osnovnim pravima. godine. 2007/C 303/02). s obzirom na to da su mehanizmi zaštite Suda u Strazburu ograničeni time što odredbe o zaštiti pripadnika nacionalnih manjina nijesu garantovane Evropskom . Postoji nada da će integrisanje sistema zaštite ljudskih prava u Evropi. treba da budu tumačena u skladu sa tim tradicijama. te prevashodno imajući za cilj rješavanje pitanja daljeg institucionalnog funkcionisanja Unije. i dalje ostaje otvoreno i u praksi problematično pitanje njene pune primjene. I pored elaboriranog značaja koji je Povelja dobila Lisabonskim ugovorom. a vrlo često i njenu zaštitu od same Unije. kao najnovijim osnivačkim ugovorom Unije. Ugovorom iz Lisabona. godine. No. postala je obavezujući pravni akt. izmijenjen je i dopunjen pravni osnov njenog djelovanja. obavezivali su države članice Unije. a stupio na snagu 01. Nivo te zaštite spušten je na državni. iz 2007.{ 37 } Ivana Jelić Zaštita ljudskih prava bila je predmet Savjeta Evrope i postojala je opšta saglasnost da se strazburški organi bave ovim pitanjima na nivou Evrope. iz 2007. Ugovorom iz Lisabona je garantovano da Unija „priznaje prava. koja ona priznaje i koja predstavljaju rezultat ustavnih tradicija koje su zajedničke svim državama članicama EU. dopunjavajući postojeće pomenute ugovore. u kojem je i Povelja objavljena (Official Journal C 303 of 14 December 2007 . kao što je pristupanje EU Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima. Nakon stupanja na snagu Lisabonskog ugovora. omogućiti da se i to pitanje riješi. Pored toga. Ref. u članu 6. čime je izmijenjen Ugovor o Evropskoj uniji. riješio i neka otvorena pitanja u vezi sa zaštitom ljudskih prava.2007. koji je usvojen 13. istaknuto je da će sudovi Unije i država članica obratiti dužnu pažnju objašnjenjima koja su sačinjena na način da daju potrebna uputstva za tumačenje Povelje. Ugovor iz Lisabona uvodi zaokret u bavljenju Unije ljudskim pravima. godine.12. Takođe. Nadalje. Standardi koje su postavljali Evropska komisija za ljudska prava i Evropski sud za ljudska prava. Međutim. On je.12. a ne zamjenjujući ih. a nakon 1998. U Povelji je istaknuto da osnovna prava. Pravni osnov postala su dva ugovora: Ugovor o Evropskoj uniji i Ugovor o funkcionisanju Evropske unije. slobode i principe Povelje o osnovnim pravima EU kao odredbe istog značaja koji imaju Ugovori o Zajednici”. vremenom se pokazivala sve veća potreba za jačim uključivanjem Unije u problematiku zaštite ljudskih prava. nacionalnim pravima i praksom. pa i u cijeloj Evropi. godine. s obzirom na to da su sve one i Visoke strane ugovornice Evropske konvencije o ljudskim pravima.2009. takođe je otvorio i nova. kako je to specificirano u članu 52. Ova objašnjenja su objavljena u istom broju Službenog lista EU.

14 uz Evropsku konvenciju. gdje se nacionalno porijeklo i veza sa nekom nacionalnom manjinom navode kao osnovi za diskriminaciju. čiji su mehanizmi nadzora nad primjenom izmješteni iz nadležnosti Suda. odnosno sredine 2010. Međutim. Ona je donijeta u vrijeme kad Povelja EU o osnovnim pravima nije bila obavezujući pravni akt i kad EU nije bila u procesu pristupanja Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima. prije svega vladavine prava i demokratije. od 30. Savjet Evrope i Evropska unija su. i ovaj član se primjenjuje samo u vezi sa nekim od prava garantovanih Konvencijom i protokolima uz nju. koji je stupio na snagu 1. Pravni osnov za pristupanje Unije Konvenciji leži u dva pravna instrumenta – pravnim aktima imperativnog karaktera. godine). Evropski sud za ljudska prava u ovoj presudi izrekao je stav da neće preispitivati postupke država članica kada one samo primjenjuju pravo Unije. godine. i iako se i tada diskutovalo o toj temi u okviru obje organizacije. Jedan je akt Unije – Ugovor iz Lisabona. godine. Evropski sud za ljudska prava. 2005. Dakle. Zaštita prava nacionalnih manjina u okviru Evropskog suda može se jedino bazirati na članu 14 Evropske konvencije o ljudskim pravima. među kojima su i one kojima se bavi ovaj rad. Njime su izrazile priznanje doprinosu koji su dali Evropska konvencija o ljudskim pravima. Sud je zaključio da postoji pretpostavka jednakosti u zaštiti ljudskih prava (presumption on general equivalence of human . godine. i važnosti Povelje EU o osnovnim pravima.{ 38 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima konvencijom o ljudskim pravima. Pravni osnov pristupanja Unije Konvenciji Iako je ideja o pristupanju Evropskih zajednica Konvenciji začeta krajem sedamdesetih godina prošlog vijeka. njime su definisale ključne oblasti u kojima je neophodna njihova saradnja i jedinstvo. a drugi akt Savjeta Evrope – Protokol br. kad god je to moguće. Ireland. pošto se u tom periodu nivo zaštite ljudskih prava u EU mogao smatrati jednakim nivou koji garantuje Evropska konvencija o ljudskim pravima. sve do kraja 2009. dala je presuda Evropskog suda za ljudska prava u slučaju Bosphorus (Bosphorusn Hava Yollari Turizm ve Ticaret Anonim Sireti v. 45036/98. 4. juna 2010. svjesni potrebe približavanja u cilju obezbjeđivanja pune zaštite ljudskih prava u Evropi. decembra 2009. koji je stupio na snagu 1. 6. potpisale Memorandum o razumijevanju. Doprinos jurisprudencije ideji o potrebi približavanja i integrisanja postupaka sudova u Luksemburgu i Strazburu. godine. Međutim. što dodatno usložnjava pitanje obezbjeđivanja zaštite pripadnicima manjina na evropskom planu. niz aktivnosti i jedna sudska odluka prethodili su pravnom osnaženju ideje o pristupanju. godine. pristupanje nije bilo pravna obaveza. Ova zaštita se svodi na implementaciju Okvirne konvencije o nacionalnim manjinama i Povelje o regionalnim i manjinskim jezicima. 2005. po prirodi stvari. Takođe. kao i ostalih zajedničkih vrijednosti.

razmotri pravni instrument o pristupanju. 14 relativizuje ovaj čin u smislu mogućnosti. 2009: 651). Nedugo zatim. koja propisuje da „Evropska unija može pristupiti Konvenciji”. uslijedila je akcija u vezi sa pristupanjem Unije Konvenciji. nelogično je da postoje dva odvojena sistema sudske zaštite. odnosno sredstvo za integraciju zaštite ljudskih prava u Evropi. iako nema nadležnost da preispituje presude Suda pravde Evropske unije. Savjet Evrope je usvojio Protokol br. Ovim je Evropski sud za ljudska prava pokazao svoju ambiciju da ubuduće preispituje konkretne okolnosti slučaja kako bi efektivno nadgledao nedostatke u zaštiti ljudskih prava na nivou EU. dok odredba Protokola br. Iste godine. Naime. a Evropska konvencija i njen . a imajući u vidu da Konvencija štiti osnovna građanska i politička prava. ali ne obaveze. 26. ima pravo da ustanovi međunarodnu odgovornost za protivpravne akte države članice Unije. 17. godine Evropska komisija predložila je Direktivu o pregovaranju pristupanja EU Konvenciji. Proces pristupanja Unije Konvenciji Pristupanje Unije Konvenciji predstavlja glavni korak ka razvoju ljudskih prava.05.{ 39 } Ivana Jelić rights protection). a da pri tome. ipak. 04. zajedno sa Unijom. Komitet ministara Savjeta Evrope dao je ad hoc mandat Nadzornom komitetu za ljudska prava (CDDH) da. ministri pravde EU dali su mandat Komisiji da u njihovo ime vodi pregovore.2010. 14 uz Evropsku konvenciju. Izmijenjenim članom 6 Ugovora o Evropskoj uniji propisano je da će Unija „pristupiti Evropskoj konvenciji za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda”. odnosno imperativa. ova presuda je pokazala da Evropski sud za ljudska prava. kojim je. 5. bez vršenja revizije akata Unije (Kuhnert.. povodom kojeg se postupak vodio pred oba suda. pored pozitivnih efekata u smislu specijalizacije. Takođe. 2006: 185). kao i da se ta pretpostavka može osporiti i preispitivati ako bi se u konkretnom slučaju pokazalo da je nivo zaštite ljudskih prava „očigledno manjkav” (manifest deficiency). stav 2 Konvencije. koja su bazirana na istim osnovama i vrijednostima.2010. Sasvim su opravdana mišljenja da slučaj Bosphorus svjedoči o decentralizovanosti međunarodnog pravosuđa i problemu sudske kontrole rada međunarodnih organizacija u primjeni standarda zaštite ljudskih prava (Đajić. Odredba Ugovora o Evropskoj uniji nedvosmisleno upućuje da će Unija pristupiti Konvenciji. postoji jaz u kojem nijesu svi zaštićeni. nosi sa sobom i problem decentralizovanog i isfragmentiranog međunarodnog pravosuđa. između ostalog. Unija je razvila potpuno odvojen sistem zaštite ljudskih prava. dopunjena Konvencija u smislu odredbe u članu 59. Proliferacija međunarodnih sudskih i kvazisudskih tijela. U prilog posljednjem ide i pomenuti spor.06. godine. Nakon stupanja na snagu Ugovora iz Lisabona. S obzirom na to da su sve države članice EU istovremeno i Visoke strane ugovornice Konvencije. Na osnovu pomenutih odredaba pravnih akata obje organizacije.03.

on će ga dostaviti Komitetu ministara na političko razmatranje. činjenja i nečinjenja od strane svojih država. Pravno posmatrano. Taj proces je u završnoj fazi. Pristupanje Unije konvenciji trebalo bi da riješi i problem ‘sukoba’ između primjene Konvencije . detaljna pojašnjenja i suptilno normiranje zahtijeva pitanje vrlo senzitivne uloge Unije kao kotužene strane (corespondent) u procesu pred sudom u Strazburu. ratifikuju Sporazum i deponuju ratifikacione instrumente u Savjetu Evrope. Nakon što pomenuti komitet usvoji ekspertski nacrt Sporazuma o pristupanju. zajedno sa ekspertima Evropske komisije. koji je ušao u završnu fazu što se tiče priprema za samo pristupanje. kao i sama Unija. započeo je jula 2010. ljudska prava ostaju nezaštićena. Proces pregovaranja o pristupanju između Evropske unije i Savjeta Evrope neformalno. Komitet će usvojiti ovaj sporazum. potrebno je da sve Visoke strane ugovornice Konvencije. kojima su ugrožena njihova prava. Nadzorni komitet za ljudska prava formirao je ad hoc ekspertsku radnu grupu od četrnaest eksperata iz država Savjeta Evrope. i pored dva sistema zaštite. U tom pravcu je i glavni argument za pristupanje. sačini nacrt Sporazuma o pristupanju 2010. Njeni državljani će na taj način uživati isti nivo zaštite u odnosu na akte. na ekspertskom nivou. Unija će pristupiti Konvenciji u onom trenutku kada on stupi na snagu. činjenjem ili nečinjenjem Unije prekršena ljudska prava garantovana Konvencijom. Zaključak: Izazovi pristupanja Unije Konvenciji Put od slučaja Bosphorus do pristupanja Unije Konvenciji ukazuje na proces. Prednosti pristupanja su velike. Dakle. godine. kojima ona krši ljudska prava pojedinaca.{ 40 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima sudski mehanizam formalno-pravno se ne primjenjuju na akte Unije. u izvjesnoj mjeri. Da bi do toga došlo. jer će se njime ojačati zaštita ljudskih prava u Evropi. Dakle. analiza pojedinih odredaba biće predmet analize drugog rada. a s obzirom na to da sami Sporazum nije dobio formalno-pravni status nacrta. činjenja i nečinjenja Unije. Naime. kao što uživaju zaštitu u odnosu na takve akte. sa zadatkom da. grupa eksperata Savjeta Evrope i predstavnici Evropske komisije sačinili su Nacrt Sporazuma o pristupanju. Konačno. a uloga strazburškog suda ističe se. i prilagođavanje procedure u smislu individualnih predstavki kada su aktima. Predstoji (političko) pregovaranje oko nekoliko diskutabilnih pitanja. pošto prethodno dobije mišljenja Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope i oba suda – iz Strazbura i Luksemburga. jer se njemu na ovaj način posredno podvrgavaju svi sudski procesi u EU. na taj način što će se pravni poredak Unije podvrći nezavisnoj kontroli van nje same. godine.

u skladu sa svojim ustavnim procedurama. Dakle. koji su umnogome i doveli do operacionalizacije ideje o pristupanju. 2004: 332–352). da se stvori usaglašen razvoj sudske prakse i integriše zaštita ljudskih prava u Evropi jeste prioritet. i legalne mogućnosti da sud u Strazburu zastane sa procedurom dok se ne riješi prethodno pitanje od strane suda u Luksemburgu. iako izazovi u procesu pristupanja Unije Konvenciji postoje. Ovdje je tanka linija između kršenja principa međunarodnog prava da se ne može istovremeno voditi postupak o istom pravnom pitanju pred dva pravosudna organa. a ne problema. bez obzira na razlike među samim državama ugovornicama Evropske konvencije sve su saglasne da proces pridruživanja EU treba podržati i da on nema alternativu. Izazov je i samo stupanje na snagu Sporazuma o pristupanju. pitanje je kolike su realne mogućnosti da novine u proceduri Suda. s jedne strane. u kojima treba obezbijediti ravnopravan položaj nove Visoke strane ugovornice – međunarodne organizacije sa državama. s druge strane. koji su bili i izazov i povod za novine u smislu ovog rada. od kojih njih 27 čine dio Unije. što po nekim Visokim stranama ugovornicama konvencije djeluje kao i suviše miješanja od strane Unije. da bi stupio na snagu. kako to trenutno izgleda. koji je postavljen i koji proističe iz duha Lisabonskog ugovora. na primjer. Nadalje. te u neravnopravan položaj dovesti nečlanice. proizvedu komplikovanje procedure bez postizanja cilja da se individualna ljudska prava zaštite u potpunosti u Evropi. Evropska unija se uključuje u proces odlučivanja Komiteta ministara.Takođe. Takođe. kroz omogućavanje podnošenja tužbi od strane fizičkih i pravnih lica protiv Evropske unije Evropskom sudu za ljudska prava. To je ne samo izraz politike ljudskih prava u Evropi već i izraz potrebe da se individualna ljudska prava zaštite. može dovesti u pitanje nezavisnost njenih članica. imajući u vidu prilično tvrde stavove nekih država po pitanju fleksibilnosti i prilagođavanja procedure pred Evropskim sudom za ljudska prava novim okolnostima. oni će. dobiti oblik rješenja. Ipak. . ovaj sporazum moraju prihvatati sve države članice. osim ukoliko to učešće ne bude svedeno samo na pitanja kontrole nad izvršenjem presuda Evropskog suda za ljudska prava. Problematično je i pitanje prethodnog uključivanja Suda pravde EU u situacijama u kojima ovaj sud još nije odlučivao o kompatibilnosti prava iz Evropske konvencije i odredbe prava EU.{ 41 } Ivana Jelić i Unije. bilo kvazisudska (tzv. Cilj. Pristupanje je prepoznato kao beskompromisna vrijednost u cijeloj Evropi. O takvim sukobima. litispendencija). Jer. uvođenje prethodnog učešća Suda u Luksemburgu usred procesa pred Sudom u Strazburu. pisali su mnogi pravni pisci (Hartley. bilo sudska. što može dovesti u pitanje ovaj akt. Visoka strana ugovornica. kao i da će Unija biti 28. Činjenica da su svih 27 država EU ujedno i članice Savjeta Evrope. postoji realna opasnost da Unija nadjača ostale Visoke strane ugovornice.

{ 42 } Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima

Bibliografija
a) Literatura: Alston, P. et al. (1999) The EU and Human Rights. Oxford: Oxford University Press. Arnull, A. (1999) The European Union and its Court of Justice, Oxford: Oxford University Press. Đajić, S. (2009) ’Odnos Evropskog suda pravde i Evropskog suda za ljudska prava – Bosphorus (C-84/85)’, u Babić, B. (ur.) Vodič kroz pravo Evropske unije, str. 645–652. Beograd: Službeni glasnik. Etinski, R. (2009) EU Law on the Elimination of Discrimination. Maribor/Belgarde: Pogestei. Etinski, R. (2009) ’Odnos komunitarnog i međunarodnog prava’, u Babić, B. (ur.) Vodič kroz pravo Evropske unije, str. 680–684. Beograd: Službeni glasnik. Hartley, T. C. (2004) European Union Law in a Global Context, Text, Cases and Materials, Cambridge. NY: Cambridge University Press. Ignjatović, D. (2010) ’Zaštita ljudskih prava u EU posle Lisabona – zaokruživanje evropskog sistema zaštite ljudskih prava’, u Miščević, T. (ur.) Ugovor iz Lisabona, Sigurna luka ili početak novog putovanja?, str. 71–93. Beograd: Službeni glasnik. Janis, M. et al. (2000) European Human Rights Law, Text and Materials. Oxford: Oxford University Press. Jovanović, M., Vujadinović D. i Etinski R. (2009) Democracy and Human Rights in the European Union. Maribor/Belgarde: Pogestei. Knežević-Predić, V. i Radivojević. Z. (2009) Kako nastaje i deluje pravo Evropske unije. Beograd: Službeni glasnik. Knežević-Predić, V. (2010) ’Institucionalni sistem Evropske unije pre i posle Lisabona’, u Miščević, T. (ur.) Ugovor iz Lisabona, Sigurna luka ili početak novog putovanja?, str. 33–56. Beograd: Službeni glasnik. Kuhnert, K. (2006) ’Bosphorus – Double Standards in European Human Rights Protection?’. Utrecht Law Review, Vol 2, Issue 2, pp. 177–189. Mileta, V. (2003) Leksikon Europske unije. Zagreb: Politička kultura. Miščevič, T. (2010) ’Ugovor iz Lisabona – Reformski sporazum ili sporazum o reformi’, u Miščević, T. (ur.) Ugovor iz Lisabona, Sigurna luka ili početak novog putovanja?, str. 15–32. Beograd, Službeni glasnik. Piris, J. C. (2010) The Lisbon Treaty, A Legal and Political Analysis. Cambridge: Cambridge University Press. Spielman, D. (1999) ’Human Rights Case Law in the Strasbourg and Luxemburg Courts:nConflicts, Inconsistencies and Complementarities’, in: Alston, Ph. et al. (eds.) The EU and Human Rights. Oxford, Oxford University Press. Wennerström, E. O. (2007) The Rule of Law and the European Union. Uppsala: Iustus Förlag. b) Dokumenta: UN Secretary-General (UNSG), Guidance Note of the Secretary-General: United Nations Approach to Rule of Law Assistance, April 2008. European Council Conclusions, EU Bulletin 4-1997, April 2007. Savjet Evrope, Komitet ministara, REZ (97) 24, novembar 1997. Official Journal C 303, Ref. 2007/C 303/02, December 2007. c) Slučajevi: Sud pravde EU, T-36/91 ICI v. Komisija [1995] ECR II-1847, bilješka 93, CFI. Evropski sud za ljudska prava, Bosphorusn Hava Yollari Turizm ve Ticaret Anonim Sireti v. Ireland, 45036/98, od 30. 6. 2005. godine.

on the purpose and results of financing of the strategic EU policies. social and territorial cohesion. Cohesion policy.org) Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU 1 The Budget Funds for Financing the EU Development Abstract The European Commission has recently presented to the European Parliament the proposal for a new Financial Perspective for the period 20142020. Keywords: European Union. as well as to strengthen its role at the global level. i. initially oriented towards achieving a balanced economic development within the EU. Instrument for Pre-Accession Assistance . as well as on the future of the Instrument for Pre-Accession Assistance. to provide funds for peace and stability in the EU neighboring regions. the adjustment of objectives and the development of priorities of the EU during the last two decades. as well as the models in which the EU budget is used to support economic. Even the first phase of consultations on the new Financial Perspective opens the debate on the way in which political goals are achieved. The new budget framework confirms that the objective of the cohesion policy. EU budget.{ 45 } Dragan Đurić Dragan Đurić Autor je predavač na Fakultetu političkih nauka u Podgorici (e-mail: dragan. Experience and lessons learned during implementation of the Lisbon Strategy have had an impact on the way of funding of key initiatives defined in the Strategy Europe 2020. The text explains financing of the EU budget.e. Europe 2020. The new Financial Perspective has influence on further financing of priorities of the EU Neighborhood Policy. Financial Perspective. has been gradually becoming focused on strengthening the global competitiveness of EU economy. The key task of the new seven-year EU budget is to provide help in achieving the objectives of the Strategy Europe 2020.djuric@undp.

1. Radi se o političkom dogovoru o najvažnijim elementima troškova Unije u narednom sedmogodišnjem periodu. Njen zvaničan naziv bio je „Stvaranje uspješnog jedinstvenog tržišta”. godine. pod nazivom „Agenda 2000”. što znači da Komisija planira javnu potrošnju na nivou EU u iznosu od 1. Drugi Delorov paket. pošto su za ostvarivanje političkih ciljeva neophodna finansijska sredstva. odnosila se na period od 1993. što je bio godišnji trošak od 19 eura po stanovniku tadašnje Zajednice. nosi naziv „Više Evrope za isti novac”. a treba imati u vidu i član 41 Ugovora o Evropskoj uniji. koji je Evropska komisija 29. Finansijska perspektiva sadrži plan prihoda i rashoda za svaku godinu perioda na koji se odnosi i predstavlja finansijski odraz dugoročnih političkih ciljeva EU. predstavila Evropskom parlamentu.6 milijardi eura. finansijskih projekcija ili finansijskih okvira (Multi-anual Financial Framework – MFF). Budžet EU kontinuirano raste. godine. Šta je. Budžet EU Procedura usvajanja finansijske perpektive zasnovana je na članu 312. do 1999. godine. godine iznosio 3. Ona nije zamjena godišnjih budžeta EU. reformu načina finansiranja ekonomske i socijalne kohezije u EU i stvaranje uslova za proširenje. godine. izuzetno uticajnom predsjedniku Evropske komisije u periodu od 1985. finansijska perspektiva? Tokom posljednjih dvadesetak godina. godine. Ukratko rečeno. Komisija i Savjet EU prije usvajanja finansijske perspektive donose tzv. do 2013. godine.025 milijardi eura. donijela za period 2000–2006. dakle. sredstva za ostvarivanje javnih politika EU obezbjeđuju se u njenom budžetu. tj. Postojeća finansijska perspektiva (2007–2013) vrijedna je 876 milijardi eura. Međuinstitucionalni sporazum.06. mada je poznatija kao Prvi Delorov paket3. na srednjoročnom nivou. ona se u Uniji. planiranje prihoda i rashoda Unije zasniva se na uspostavljenom mehanizmu višegodišnjih finansijskih perspektiva (Financial Perspective) ili. 3 Nazvanom po Žaku Deloru (Jacques Delors).{ 46 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU Uvod Prijedlog nove finansijske perspektive EU za period 2014–2020. planirani javni troškovi na nivou Unije penju se na 1. EU je sljedeću finansijsku perspektivu. tj. kako se još nazivaju. dok se aktuelna zove „Građenje naše zajedničke budućnosti” i odnosi se na period od 2007. Prva finansijska perspektiva usvojena je tek nakon tridesetak godina funkcionisanja Evropskih zajednica. pošto se koriguje za svaku godinu u odnosu na stvarne iznose prihoda i rashoda godišnjih budžeta. . dok se o bužetu EU govori u članovima 310–325 Ugovora o funkcionisanju EU. za prihvatanje novih država članica.05% bruto nacionalnog proizvoda Unije 2. Svaki od ovih srednjeročnih budžetskih okvira bio je suštinski vezan za produbljivanje toka integracija. Parlament. godine i imala je zvanični naziv: „Od jedinstvenog evropskog akta do Mastrihta i dalje”. obezbjeđuju finansijskim perspektivama. a nova treba da iznosi 1. do 1994. Na godišnjem nivou.11% bruto nacionalnog proizvoda.2011. Idući u susret izazovima istorijskog proširenja. 2 Kada se tome dodaju i fondovi van ovog finansijskog okvira. On je 1970. i odnosila se na period 1989–1993. druga finansijska perspektiva EU. 1988.

Otprilike na istom nivou treba da budu i troškovi za kohezionu politiku Unije. najviše sredstava za Zajedničku poljoprivrednu politiku koristi Francuska – čak 72% budžeta EU koji se potroši na njenoj teritoriji. 41% budžeta EU6. preovladava tumačenje da ako neka država članica više ulaže u budžet EU nego što povratno iz njega dobija (preko raznih inicijativa i programa Unije ili preko njenih strukturnih fondova). One. primjera radi. Danas svakog građanina EU njeno funkcionisanje košta 64 centa dnevno. nije tako veliki trošak kao potrošnja u državama članicama. Evropska javna potrošnja. Tokom 2009. godine na to je odlazilo. Istovremeno. vidjeće se da su države članice decenijama najviše novca Unije dobijale natrag za plaćanje poljoprivrednika kroz instrumente Zajedničke poljoprivredne politike (Common Agricultural Policy – CAP). iznosio je 105 milijardi eura. dok su Slovenija ili Portugal. ali nije svugdje isti. Unije nakon istorijskog proširenja. njen dobitak je u tome što ostvaruje dugoročan slobodan pristup svojih roba na tržišta drugih država članica. što je. Budžet EU se puni iz tzv. na svoje nacionalne budžete troše od 30 do 55% bruto društvenog proizvoda. do 1999. 4 Istina. Ako se pogleda na šta se troši budžet EU. Godišnji budžeti EU posljednjih godina uobičajeno „koštaju” oko 1% BDP stvorenog u Uniji5. budžet EU za 2010. iako to čini tek pedeseti dio njihovih budžeta. uostalom. Tako. godine) ovo ograničenje je iznosilo 1. što je značilo izdatak od 232 eura po stanovniku godišnje. U stvarnosti. u periodu Drugog Delorovog paketa (od 1993. 2008). dok je 33% odlazilo na instrumente regionalne i kohezione politike. Do rasta budžeta EU tokom posljednjih desetak godina nije došlo zbog povećavanja procenta izdvajanja. 6 Prosjek za sve države članice jeste 49%. dijela prihoda od poreza na dodatnu vrijednost (takođe oko 12%) i direktnih doprinosa država članica po osnovu njihovog bruto nacionalnog proizvoda (koji čine najveći dio – oko 77% prihoda budžeta EU). . godinu iznosio je nešto manje od 123 milijarde eura. na nivou od oko 30%. Naprotiv. tj. Dugoročni cilj EU jeste da se na kraju naredne finansijske perspektive troškovi za Zajedničku poljoprivrednu politiku svedu na oko trećinu budžeta.{ 47 } Dragan Đurić Prvi budžet EU 25. po tom osnovu. ovaj ograničavajući procenat ne dostiže se. tradicionalnih vlastitih prihoda Unije (radi se o prihodima od carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda i dažbina na šećer i glukozu). oko izdvajanja za budžet EU redovno se vode polemike između onih država članica koje. Procenat izdvajanja za budžet EU upravo je finansijskim perspektivama ograničen na maksimalnih 1. odnosno 60 centi dnevno (European Commission. to ne znači da je ona gubitnik procesa integracije. rasta bruto društvenog proizvoda (BDP) u državama članicama Unije. recimo. u prosjeku. više sredstava uplaćuju nego što dobijaju natrag (neto davaoci) i onih zemalja koje više evropskog novca dobijaju nego što u budžet Unije ulažu (neto primaoci).24% bruto društvenog proizvoda država članica4. Ipak. naravno. u prosjeku. 5 Primjera radi. i jedna od najvažnijih koristi integracionih procesa u ekonomiji. već zbog rasta osnovice za izdvajanje. tj. U narednoj tabeli daje se pregled procentualnog učešća država članica u budžetu EU. koji čine oko 12% prihoda.27% BDP.

05 Grčka 1. godinom. Evropska unija je u drugu deceniju 21.{ 48 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU Tabela 1: Doprinos država članica budžetu EU (Budžet EU = 100%) Država % Belgija 3.50 Estonija 0. Ekonomska kriza je povećala nezaposlenost i siromaštvo. Razlozi su poznati. istraživanja i sl.00 Njemačka 20. diskusije o zajedničkim finansijama unutar EU uvijek su teške. dok je doprinos Malte najmanji i iznosi svega 0.91 Italija 12. a istovremeno dodatno ukazala i na neophodnost snažnijeg investiranja u 7 U članu 312 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije stoji da se Višegodišnji finansijski okvir „utvrđuje za period od najmanje pet godina”.12 Izvor: European Council (2005) Država Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska Velika Britanija % 0. .15 0.37 0. 2.82 Najveći kontributori evropskog budžeta jesu Njemačka i Francuska. potrebno organizovati što rjeđe.30 1.21 1.47 Španija 7. bilo je potrebno definisati što jasniju vezu sa 2020.41 1. Nove razvojne potrebe Iako je bilo inicijativa da se period nove finansijske perspektive skrati na pet godina. dok se oko 2% budžeta Unije.03% budžeta EU. vijeka ušla sa brojnim problemima.53 Bugarska 0. Oko 22% budžeta neposredno troši Evropska komisija na centralizovane projekte iz oblasti obrazovanja. daje na upravljanje međunarodnim organizacijama. Naime. To se prevashodno odnosi na strukturne fondove i poljoprivredna davanja. očigledno. ovaj budžetski okvir planiran je na period do 2020. S druge strane. Sa oko 76% budžeta Evropske unije upravljaju nacionalne i regionalne vlasti država članica.27 0.55 Irska 0.55 0.74 14.18 0.86 Kipar 0.85 Francuska 19.85 2.03 4.07 Litvanija 0. a potom Velika Britanija i Italija. upravo radi nove evropske razvojne strategije. izazivaju dodatne rasprave. u sklopu njene podrške manje razvijenim dijelovima svijeta.14 Republika Češka 0. godine7. pa ih je.47 2.51 Danska 2.09 Latvija 0.

izmijenjenim uslovima. „održivi razvoj” se odnosi na promovisanje privrede 8 Što je objašnjeno u glavi XVIII (članovi 174–178) Ugovora o funkcionisanju EU. pod nazivom „Evropa 2020”. godine postane: „najkonkurentnija i najdinamičnija privreda na svijetu. Kako je već rečeno. navodi se da Unija „promoviše ekonomsku. pasus 5). Podsjećanja radi. 2010: 5–11). Simon and White. godine. na kraju. olako planirani. koji je redefinisao jedan od ciljeva njenog postojanja – ostvarivanje ekonomske. Tokom sedamdesetih Kok je bio sindikalni funkcioner. godine. Pri tome. ali. pa je druga faza Lisabonske strategije pojednostavljena i usmjerena prevashodno na rast i zapošljavanje. Definisani su i akcioni planovi ostvarivanja ove strategije. Već 2005.12. Usvojena je i nova sveobuhvatna razvojna strategija Unije. Kokov izvještaj10 je ukazao da se ambiciozni. Isti ugovor je još jednom odredbom ukazao na neophodnost suočavanja evropskog socijalnog modela sa preovlađujućim neoliberalnim tendencijama u novom vijeku: nekadašnji ponos Evrope – socijalna tržišna privreda . „pametni razvoj” podrazumijeva razvoj privrede zasnovane na znanju i inovacijama. Dodatne probleme ostvarivanju ove strategije izazvala je međunarodna finansijska kriza. godine na snazi je Lisabonski ugovor.{ 49 } Dragan Đurić razvoj konkurentnosti evropske ekonomije. godine EU ulazi i u bitno promijenjenim političkim uslovima. a lošije Španija. promjenama koje je uslovila globalizacija i. održivi i sveobuhvatni razvoj Unije. godine postavila strateški cilj da do 2010. da su zemlje članice EU koje su najviše poodmakle u ostvarivanju lisabonskih reformi.2009. Pored toga. Tako je Unija 2000. ciljevi teško mogu ostvariti. istovremeno. cilj strategije Evropa 2020 jeste da obezbijedi pametni. Od 01. Grčka i Italija. Na temelju iskustava sa ostvarivanjem Lisabonske strategije. kao i očekivanim prijemom novih (siromašnijih) država članica. Evropska unija je na početku ovog vijeka bila suočena sa velikim problemima izazvanim starenjem stanovništva. 10 Nazvan po Vimu Koku (Wim Kok). a tokom devedesetih godina prošlog vijeka premijer Holandije . zasnovana na znanju. Iz svega toga jasno proizilazi potreba da se u narednom srednjoročnom periodu sredstva budžeta EU koriste radi podrške ostvarivanju pomenutih ciljeva. Njemačka i Velika Britanija. sveobuhvatni i održivi razvoj. pokazalo se. izazovima nove ekonomije zasnovane na znanju. Najbolje rezultate u sprovođenju Lisabonske strategije imale su nordijske zemlje. Zbog toga je definisala ciljeve do kraja prve decenije i pokušala da razvije instrumente radi obezbjeđenja konkurentnosti njene ekonomije u novim. EU je prošle godine donijela strategiju za novu dekadu. najspremnije dočekale krizna vremena. u stavu 3. sa osnovnim ciljem da obezbijedi njen pametni. Pokazalo se. Austrija i Holandija. u period nakon 2013. nerealne ciljeve. nešto slabije Francuska. kako za EU kao cjelinu. koji je predvodio rad na studiji. Portugal. sposobna da ostvari održivi ekonomski rast sa većim brojem kvalitetnih radnih mjesta i jačom socijalnom kohezijom” (Zaključci Evropskog savjeta u Lisabonu. Lisabonska strategija je postavila vrlo lijepe. mart 2000. član 3. socijalnu i teritorijalnu koheziju i solidarnost među državama članicama”. 9 Navedeno prema Ugovoru o Evropskoj uniji. socijalne i teritorijalne kohezije8. Prethodnica aktuelne Strategije Evropa 2020 bila je Lisabonska strategija. tako i za svaku pojedinačnu državu članicu. s tim u vezi. U istom članu. u znatno izmijenjenim političkim i ekonomskim uslovima. (Tilford.u Lisabonskom ugovoru označena je kao „visoko konkurentna socijalna tržišna privreda”9 .

4. modernizacija saobraćajnog sektora. i u ovom slučaju su ciljevi (do 2020. a „sveobuhvatni razvoj” znači podsticanje ekonomije sa visokom stopom zaposlenosti koja će obezbjeđivati socijalnu i teritorijalnu koheziju. Evropa 2020 počiva na dva stuba: tematski pristup na nivou Unije i aktivnosti na nivou država članica koje razvijaju svoje strategije održivog rasta. kao i da obezbijedi da inovativne ideje budu pretvorene u proizvode i usluge kojima će se stvarati uslovi za razvoj i otvaranje novih radnih mjesta. razvoja i javnih finansija. 5.6 miliona novih radnih mesta. uključujući i mobilnost radne snage. pružanje podrške prelasku na ekonomiju sa niskim stepenom emisije ugljen-dioksida. prema tom modelu. kako bi osobe koje su na ivici siromaštva ili su socijalno isključene bile u mogućnosti da žive dostojanstveno i da uzmu aktivno učešće u društvenom životu (European Commission. produktivnosti i socijalne kohezije. 2010a: 6). Industrijska politika u eri globalizacije – radi unapređenja poslovnog okruženja. 2. Evropska platforma protiv siromaštva – u cilju obezbjeđenja socijalne i teritorijalne kohezije tako da se benefiti i poslovi dijele. 6. koja će biti konkurentnija i više orijentisana ka životnoj sredini. i promovisanje energetske efikasnosti.{ 50 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU sa efikasnom upotrebom izvora. i podrška razvoju snažne i održive industrije koja će biti konkurentna na globalnom nivou. izlazak iz krize u koju je EU upala pred kraj prve dekade ovog vijeka. godine) kvantifikovani. povećanje upotrebe obnovljivih izvora energije. Sveobuhvatni cilj Evrope 2020 jeste povećanje BDP EU za 4% i stvaranje 5. Agenda za nove vještine za nove poslove – namijenjena je modernizaciji tržišta rada i osposobljavanju ljudi kroz razvijanje vještina tokom cijelog života u cilju povećanja radne participativnosti i boljeg usaglašavanja ponude i potražnje na tržištu rada. uz očuvanje životne sredine. posebno za razvoj malih i srednjih preduzeća. a potom i njen ekonomski razvoj na temelju znanja. Mladi u pokretu – radi unapređenja efikasnosti obrazovnih sistema i kako bi se mladim ljudima olakšao pristup tržištu rada. Pet glavnih ciljeva Strategije Evropa 2020 su: . Digitalna agenda za Evropu – u cilju ubrzanja protoka brzog interneta i promovisanja koristi digitalnog jedinstvenog tržišta za domaćinstva i preduzeća. Dakle. visok nivo zaposlenosti. Unija inovacija – ova inicijativa treba da poboljša uslove pristupanju fondovima za istraživanje i inovacije. prvo. 3. Slično kao i kod Lisabonske strategije. Strategija Evropa 2020 ima za cilj. 7. razvija preko sedam vodećih inicijativa (flagship initiatives) koje treba da obezbijede napredak u svakoj prioritetnoj oblasti: 1. Ona se. Efikasna upotreba evropskih resursa – radi udvostručenja ekonomskog rasta od upotrebe resursa.

20% povećanja udjela obnovljivih izvora energije u finalnoj potrošnji i 20% povećanja energetske efikasnosti.9 na 3%12. 12 Trenutno svega 10% regiona u EU dostiže taj cilj. razmjenu informacija o primijenjenim rješenjima. Zbog svega toga se OMC često naziva novim modelom uzajamnog učenja. 11 Na nivou EU 27 muškarci već sada ostvaruju ovaj cilj. Inače isti (neostvareni) cilj postavljen je i Lisabonskom strategijom 13 Pri tome treba imati u vidu da je rano napuštanje škole znatno češće kod momaka – oko 16%. ovaj metod se koristi u oblastima u kojima ne postoji zakonska obaveza sprovođenja određenih rješenja. strukturne fondove EU i ostale izvore finansiranja. Otvoreni metod koordinacije (Open Method of Coordination – OMC). d) Smanjenje stope ranog napuštanja škole na ispod 10% sa trenutnih 14% 13. tzv. e) Smanjenje broja ljudi koji žive ispod linije siromaštva za 25%. Problem je u manjoj stopi zaposlenosti žena – oko 62%. Otvoreni metod koordinacije podrazumijeva zajedničko utvrđivanje ciljeva na evropskom nivou. b) Povećanje procenta BDP-a koji se izdvaja za istraživanje i razvoj sa 1. c) Ostvarenje klimatsko-energetskog cilja – „20/20/20”. Sredstva za razvoj Komisija ukazuje da se trenutno svega polovina budžeta Unije troši na ostvarivanje ciljeva dugoročne razvojne Strategije Evropa 2020. ali uz zajednički izbor indikatora za praćenje i poređenje rezultata u državama članicama (što se često naziva „benčmarkingom”). što će značiti da preko 20 miliona ljudi izađe iz siromaštva. 14 Već sada su žene znatno bliže ostvarivanju tog cilja nego muškarci – 37% naspram 30%. uz istovremeno povećanje procenta stanovništva starosti između 30 i 34 godine sa visokoškolskim obrazovanjem sa 31% na 40%14. od država članica EU očekuje se da integrišu aktivnosti finansirane kroz nacionalne budžete. kako bi se dostigli utvrđeni dugoročni zajednički ciljevi. odabir najbolje prakse koja se kasnije prenosi u druge države članice i/ili regione. godinu. 2011a: 10). Naravno. radi čije je implementacije osmišljen novi metod rada u Uniji. Cilj novog višegodišnjeg budžetskog . već politička potreba usaglašavanja određenih politika u državama članicama. nacionalno definisanje modaliteta ostvarivanja tih ciljeva na nivou država članica. prije svega većim učešćem mladih ljudi. nego kod djevojaka – 12% . 3. prati i unapređuje upravo preko OMC. Nakon toga se krug ponovo otvara sa novim zajedničkim utvrđivanjem ciljeva na evropskom nivou itd. starijih radnika i nekvalifikovanih radnika i putem bolje integracije legalnih migranata11. ali zato novom finansijskom perspektivom želi da preusmjeri stvari (European Commission. što znači 20% smanjenja emisije gasova koji izazivaju efekat staklene bašte u odnosu na 1990. odnosno harmonizacije. To iskustvo je pomoglo da se njegova primjena postepeno proširi i na brojne druge oblasti u kojima EU nema isključivu nadležnost. a implementacija razvojnih strategija ostvaruje se. Treba ukazati da je još 1998. Dakle. godine u Luksemburgu donesena Evropska strategija zapošljavanja. Ovaj metod je značajno razrađen i unaprijeđen u implementaciji Lisabonske strategije.{ 51 } Dragan Đurić a) Podizanje stope zaposlenosti ljudi koji su stari od 20 do 64 godine sa 69% na 75%.

d) 11.1 milijardi eura za konkurentnost. s jedne strane. održivog rasta. godine. da jačanjem infrastrukture i konkurentnosti učestvuju u jedinstvenom tržištu i tako smanje regionalne razvojne razlike. bez gubitaka. smanji troškove suočavanja sa konkurencijom koja dolazi sa jedinstvenog tržišta. može se zaključiti da su ključni prioriteti koje nova finansijska perspektiva treba da obezbijedi: ostvarivanje Strategije Evropa 2020. određuje se na temelju prognoza bruto društvenog proizvoda svake od njih. inače. odnosno ciljeva razvojne i kohezione politike. socijalne i teritorijalne kohezije”. Ukoliko se stvarni BDP bude razlikovao za više od 5% od planiranog u periodu do 2016. i jačanje univerzalnog prisustva Evropske unije u svijetu. c) 53. U svakom slučaju. urađenih u proljeće 2011. s druge strane. prema obrazloženju Komisije. Međuinstitucionalnim sporazumom obavezana da prije početka 2018.9 milijardi eura za tranzicione regione. energetske sigurnosti. jer treba da pomogne održivi ekonomski rast i otvaranje radnih mjesta u cijeloj EU. što se odnosi i na zapadni Balkan. To je politika ulaganja orijentisana ka tome da. U slučaju da se u toku trajanja finansijske perspektive u EU učlani neka nova država (ili da dođe do ujedinjavanja Kipra). Koliko će kojoj od država članica pripasti od ovog kolača. U početku je nazivana regionalnom politikom. 15 U postojećoj finansijskoj perspektivi ovaj naslov glasi „Održivi rast”. Koheziona politika EU je osmišljena da bi pomogla siromašnijim regionima i državama članicama da. Na osnovu ovoga. najveći dio budžeta EU planiran je za podršku ostvarivanju strategije Evropa 2020. Komisija je. Ova sredstva treba da se podijele na sljedeći način: a) 162. . godine. vrijednog preko 1000 milijardi eura.{ 52 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU okvira je. tj. predviđena je obaveza prilagođavanja finansijske perspektive tim novima okolnostima.7 milijardi eura za teritorijalnu saradnju. jačanje bezbjednosti i stabilnosti u susjedstvu EU. okrenuta ka budućnosti. do 2020. godine pripremi prijedlog nove finansijske perspektive za naredni šestogodišnji period.7 milijardi eura za Kohezioni fond (European Commission 2011 c: 13). izgradnje infrastrukture. da omogući Uniji da „ostvari ciljeve ekonomskog oporavka. a u Lisabonskom ugovoru definisana je kao „politika ekonomske. a tri godine prije isteka aktuelne počinje priprema nove finansijske perspektive (European Commission. učestvuju u razvoju jedinstvenog tržišta. b) 38. e) 68. Sve ovo su već tradicionalno uspostavljena pravila: nakon dvije godine trajanja finansijske perspektive vrši se redovna evaluacija. Komisija je u okviru nove finansijske perspektive za instrumente razvojne i kohezione politike (koji se sada vode pod nazivom Pametni i inkluzivni razvoj”15) predložila 376 milijardi eura.6 milijardi eura za regione koji spadaju pod cilj konvergencije. godine. onda će se tome prilagoditi i sredstva namijenjena pojedinačnim državama u periodu od 2018. zaštite prirodne sredine i borbe protiv klimatskih promjena”. 2011b: 18). dok je.

Ovaj izvještaj je. Ciljevi na koje će se trošiti evropski budžet definisani su strategijom Evropa 2020. što se tiče kohezione politike. socijalnoj i teritorijalnoj koheziji. poslužio kao osnova za raspravu o budućoj kohezionoj politici Unije u narednom periodu19. objavljen u aprilu 2009. Još snažnije se insistira na jačanju principa partnerstva. takođe. godine. ukazuje da postoji jasna veza između kohezione politike i rasta u EU. Tako se u posljednjem. pri čemu će se uvesti mjere za poboljšanje apsorpcionih sposobnosti država članica. Komisija insistira na mogućnostima da se novac budžeta EU koristi za dobijanje kredita od banaka ili međunarodnih finansijskih institucija. na primjer. koje je iznijela Evropska komisija. procedure za trošenje javnih sredstava EU pojednostaviće se tako da ne predstavljaju veliko administrativno opterećenje za korisnike.7% veći nego u periodu 16 Već i u postojećoj finansijskoj pespektivi razvijeni su mehanizmi ovakvog finansijskog inženjeringa. povezanih sa ciljevima strategije Evropa 2020. tako i sa stanovišta loše upotrebe evropskih budžetskih sredstava od strane administracija država članica na centralnom i lokalnom nivou. iz novembra 2010. 18 Kako sa stanovišta da je pogrešno pretjerano uplitanje države u ekonomske tokove i ispravljanje tzv. I države korisnice pretpristupne podrške koriste slične mehanizme. Ona. Predlaže se da relativno mali dio budžeta za kohezionu politiku (oko 3%) bude rezervisan za isplate „bonusa” onim državama članicama i regionima koji budu najuspješniji u postizanju dogovorenih ciljeva. nastoji da na taj način podstakne širenje lokalnog razvoja na temelju partnerstva između različitih relevantnih aktera. odnosno da bi se ciljevi strategije Evropa 2020 jasnije pretvorili u investicione prioritete (European Commission. 17 Operativni programi se donose u državama članicama da bi dodatno precizirali sadržaj nacionalnih strateških referentnih okvira (National Strategic Reference Framework). 19 Prethodio im je čuveni Barka izvještaj (Fabrizio Barca: An Agenda for a Reformed Cohesion Policy: A place-based approach to meeting European Union challenges and expectations). Petom izvještaju o ekonomskoj. Komisija. 2009. Komisija želi da poveća uključenost lokalnih i regionalnih vlasti. Države članice kao korisnice sredstava EU biće uslovljene i obavezane da se fokusiraju na rezultate i obezbijede povezanost između te strategije i aktivnosti koje finansiraju sredstvima budžeta Unije. Prema ovom izvještaju. Pored toga. Evropska komisija redovno obezbjeđuje dodatne evaluacione analize i izvještaje kojima pravda njene rezultate. 2007. u oblasti obnavljanja željezničke infrastrukture. predlaže da se ubuduće donosi zajednički strateški okvir za sve strukturne fondove.{ 53 } Dragan Đurić Dakle. 2011e: 24). Štaviše. Zanimljiv je prijedlog da se iz evropskog budžeta dodatno nagrađuju najbolji. predlaže fokusiranje na manji broj prioriteta. uz „Zelenu knjigu o teritorijalnoj koheziji”. dokumenata koji se donose za čitav period finansijske perspektive i predstavljaju strateški okvir za korišćenje strukturnih fodnova EU. mogu da se sažmu na sljedeći način. zajedno sa fondovima iz oblasti poljoprivrede i ribarstva. S obzirom na to da koheziona politika ima mnogo kritičara18. Uvodi se nova kategorija „tranzicionih regiona” sa bruto društvenim proizvodom po stanovniku od 75 do 90% od prosjeka EU 27. godine BDP je u EU 25 u cjelini bio za 0. „tržišnih grešaka”. Države članice (i svi korisnici budžeta EU) treba da usmjere sredstva iz strukturnih fondova i državnih budžeta na mali broj tematskih prioriteta. a insistiraće se i na usklađivanju investicija iz javnih sredstava EU i privatnih sredstava tako da se obezbijedi veći uticaj i osnaže potencijali rasta. Više o tome u Prokopijević. pošto se tako povećava uticaj javnog novca i podstiču finansijski održiva ulaganja16. . socijalnih partnera i organizacija civilnog društva u sprovođenju operativnih programa17. više IPA projekata poslužilo je kao kofinansiranje uz velike kredite Evropske banke za obnovu i razvoj. godine. Komisija. U slučaju Crne Gore. takođe. pod nazivom „Investiranje u budućnost Evrope”. kako bi se obezbijedila veća konzistentnost i usaglašenost među njima. pored toga. od država koje primaju relativno mali dio strukturnih fondova tražiće se da svoje programe koncentrišu na samo dva ili tri prioriteta. najznačajnije ideje u vezi sa sadržajem budućih programa.

Da li jačati (što znači: dodatno finansirati) Zajedničku poljoprivrednu politiku ili. Komisija. Cilj kohezione politike se. Ključna tačka sukoba u kontinuitetu ticala se odnosa prema razvoju. objašnjava Komisija. recimo. što povećava razvoj ukupnog jedinstvenog tržišta20. Tako se danas najveći dio evropskog budžeta troši putem instrumenata kohezione politike.2 eura po uloženom euru iz budžeta EU. Portugal. godine ovakav povratni uticaj procjenjuje se na 4. podržala rad 70. broj zaposlenih u EU uvećan za 5. 2010 b: 15). upravo zahvaljujući kohezionoj politici.6 miliona. ukazuje na uspjeh u dodatnoj mobilizaciji sredstava. vremenom pomjerao ka jačanju globalne konkurentnosti evropske ekonomije. a da je neophodno više evropskog novca ulagati u instrumente kohezione i razvojne politike. a u novim državama članicama čak 30% investicija (European Commission.{ 54 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU 2000–2006. što je daleko više nego što se iz EU izvozi u treće zemlje kao što su Kina. godine fondovi EU činili su 38% svih investicija u životnu sredinu u tzv. Indija ili SAD. takođe. Takođe. ipak. Na kraju postojeće finansijske perspektive to će biti svedeno na 39%. s početnog naglaska na postizanju ujednačenog privrednog razvoja unutar EU. do 2006. Do 2020. 20 Na jedinstveno tršište odnosi se između 60 i 80% izvoza država članica. Rast u siromašnijim regionima vodi kupovini roba i usluga iz drugih. dugoročno nezaposlenih i nekvalifikovanih ljudi. Budžetska podrška razvoju Konfrontacije unutar EU o smislu ulaganja sredstava iz budžeta EZ. Koheziona politika EU u proteklom periodu (zaključno sa 2009.000 istraživača. Procjene za 2009. 2011a: 118). kohezionim državama EU (Španija. više od 23 miliona ljudi u periodu od 2000. bogatijih regija. sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vijeka na Zajedničku poljoprivrednu politiku trošilo se preko 70% budžeta EU. do 2006. Grčka i Irska). godine dodatno je investirano 2. Koheziona politika.1 eura. Primjera radi. godinom) stvorila je milion novih radnih mjesta. takođe. Drugim riječima: ulaganja u regionalni razvoj siromašnijih dijelova EU obezbjeđuju razvoj na ukupnom evropskom nivou. Postepeno. u periodu od 2000. U oblasti životne sredine. pomaže povećanje nivoa zaposlenosti. godine povezano je na sisteme za prečišćavanja otpadnih voda (European Commission. Posebno žestoke rasprave uvijek su vođene upravo u vrijeme priprema višegodišnjih finansijskih perspektiva. Na svaki euro uložen preko kohezione politike u periodu 2000– 2006. godinu ukazuju da je kao rezultat ove politike u periodu 2000– 2006. Značaj kohezione podrške ogleda se i u tome što je izvoz u ostale dijelove EU iz regiona koji koriste kohezione fondove znatno povećan. svake godine sprovođenja dodatno obučavala 10 miliona mladih. odnosno EU traju odavno. istraživanje i razvoj? Oko ovoga pitanja lomila su se koplja na brojnim sastancima unutar Evropske zajednice još od učlanjenja Velike Britanije. . 4. jača uticaj zagovornika stava da je Zajedničku poljoprivrednu politiku neophodno reformisati smanjivanjem dotacija iz budžeta EU. pri tome.

odnosno NUTS klasifikacija (Nomenklatura teritorijalnih jedinica za statističke svrhe. te na još dva dodatna nivoa lokalnih administrativnih jedinica (Local Administrative Units): LAU 1 (opštine) i LAU 2 (naselja). prilagođavani novima potrebama (Đurić.{ 55 } Dragan Đurić Unutar postojeće finansijske perspektive (2007–2013) potrošnja budžeta EU na kohezionu politiku iznosi u prosjeku oko 45 milijardi eura godišnje. Pored toga i dva instrumenta za finanasiranje Zajedničke poljoprivredne politike imaju značaj u nadopunjavanju ciljeva kohezione i regionalne politike. Treba imati u vidu da su principi korišćenja strukturnih fondova (programiranje. NUTS klasifikacijom se utvrđuju ekonomsko-statističke teritorijalne jedinice u okviru država i svakoj jedinici se dodjeljuje kod i ime. 2 i 3 region. Klasifikacija statističkih regija utvrđuje se prema NUTS metodologiji. Radi toga je stvoren sistem statističke baze teritorijalnih jedinica na nivou EU. 2007: 11). troši se više od 80% budžeta kohezione politike. započet je 1981. fr. od jedne do druge finansijske perspektive. što je više od trećine (35. Funkcionisanje i sistem redistribucije sredstava od bogatih ka siromašnim regionima direktno zavisi od postojanja standardizovanog sistema teritorijalne podjele država članica. Nomenclature des unites teritoriales statistiques. teritorije svake zemlje članice) na tri osnovna nivoa: NUTS 1. godine i odnosio se samo na članice EU. kako za države čalnice EU. Ovi ciljevi se ostvaruju u regionima sa različitim nivoom BDP po glavi stanovnika.21 U aktuelnom finansijskom periodu. dodavanje i partnerstvo) definisani još Prvim Delorovim paketom ostali manje-više nepromijenjeni. a da su ciljevi strukturnih operacija kontinuirano. godine. NUTS 2 i NUTS 3. godine. U tom kontekstu Monstat je donio odluku da sva teritorija Crne Gore bude istovremeno NUTS 1. U aktuelnoj finansijskoj perspektivi koheziona politika EU ostvaruje sljedeće ciljeve: konvergencija. Potrošnja za ostvarivanje ove politike usmjerava se kroz dva strukturna fonda: Evropski fond za regionalni razvoj i Evropski socijalni fond. tačka 7b. koji je nazvan ciljem konvergencije. propisanoj u posebnoj evropskoj regulativi koja je donesena tek 2003. Od prvog januara 2008. 21 Crna Gora je članom 73. Kada je riječ o regionima. Ova sredstva usmjerena su ka najsiromašnijim regionima u EU. tj. NUTS standard je administrativno-statističke prirode. Ovaj sistem dijeli teritoriju EU (tj. teritorija EU podijeljena je na 97 regiona nivoa NUTS 1. a odnedavno se njegova operacionalizacija podrazumijeva i u državama koje su u procesu pridruživanja i pristupanja EU.). koncentracija. . valja imati u vidu da je EU podijeljena na više vrsta regiona. Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju preuzela obavezu uspostavljanja NUTS klasifikacije. na prvi cilj. koji treba da pruža mjerljive i uporedive podatke o nivou razvijenosti regiona. na 271 region nivoa NUTS 2 i na 1303 regiona nivoa NUTS 3 (Eurostat. a prije toga je regionalna klasifikacija temeljena na dokumentima Evropskog zavoda za statistiku – Eurostata. regionalna konkurentnost i zapošljavanje.7%) budžeta EU. i evropska teritorijalna saradnja. približavanja. Pored toga Crna Gora ima 21 opštinu (nivo LAU 1) i 1256 naselja (nivo LAU 2). a tu je i poseban Kohezioni fond. Podjela na regione važna je upravo zbog načina raspodjele sredstava fondova kojima EU sprovodi politiku ekonomske socijalne i teritorijalne kohezije. tako i za države kandidate. 2009: 98).

Ulaganje u inovacije Obrazovanje predstavlja jednu od centralnih tema Strategije Evropa 2020. 2011e: 67). dakle. Nastavak Okvirnog programa za istraživanje i razvoj FP7 neće se. 22 Jedan od prioritetnih evropskih koridora elektične energije jeste: „Povezivanje električnom energijom centralnoistočne i jugoistočne Evrope”. Ovdje nema ograničenja i svi evropski regioni mogu da koriste sredstva iz ovog cilja. koji je funkcionisao u prethodnoj finansijskoj perspektivi 2000–2006. Pri tome treba imati u vidu da ovaj cilj pokriva one regione (njih 168) koji ne ispunjavaju uslove za podršku u okviru cilja konvergencije. koje treba rješavati. Evropska platforma protiv siromaštva). Portugalu. Dakle. Ove inicijative iz strategije Evropa 2020 finansiraće se preko novog integrisanog instrumenta. Regionalna konkurentnost i zapošljavanje imaju za cilj borbu protiv nezaposlenosti na nivou EU i pomoć regionima koji bi. troši na izgradnju bolje povezanosti između pograničnih područja (European Commission 2011a: 51). koji je namijenjen za podsticanje ulaganja u saobraćaj.5% budžeta kohezione politike – oko 1. a indirektno je povezano i sa ostale četiri. 23 Što bi bilo u skladu sa već ustaljenom šemom po kojoj je FP7 nastao iz FP6. potpuno je jasna veza sa ciljevima Lisabonske strategije. kao i u Grčkoj. tj. pri tome. Radi se o uvođenju novog instrumenta nazvanog Povezivanje Evrope (Connecting Europe Facility). pri čemu se. promovisanju inovacija i preduzetništva.{ 56 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU onima u kojima je BDP po stanovniku manji od 75% prosjeka EU. zvati FP823 već „Horizont 2020”. Agenda za nove vještine za nova radna mesta. prilagođavanju radne snage i ulaganju u ljudske resurse. godine. Španiji i južnoj Italiji. kao i još 16 regiona koji su po bruto društvenom proizvodu nešto malo razvijeniji i koji se nalaze u fazi izlaska iz prava na dobijanje podrške iz budžeta EU po osnovu ovog cilja.25 milijardi eura godišnje – koristi se za Evropsku teritorijalnu saradnju. To ne čudi. ESF i Kohezionog fonda. navodi i „povezivanje između Italije i članica Energetske zajednice. ali i Hrvatske i Albanije” (European Commission. energiju i informacione i komunikacione tehnologije i za koji je predviđeno četrdeset milijardi eura. zaštiti okoline. Preostalih 2. da nije bilo proširenja 2004. kao jedno od uskih grla. Oko 16% evropskog budžeta za kohezionu politiku – ili osam milijardi eura godišnje troši se na ovaj cilj. godine). i 2007. obrazovanje direktno prožima najmanje tri (Mladi u pokretu. poboljšanju saobraćajnih veza. bili ispod prosjeka od 75%. Veći dio novca se. uz dodatnih deset milijardi iz Kohezionog fonda. za podsticanje saradnje među regionima u različitim državama članicama putem ostvarivanja zajedničkih projekata i razmjene iskustava. Ovaj cilj se finansira iz Evropskog socijalnog fonda i Evropskog fonda za regionalni razvoj. U slučaju aktuelnog prijedloga Komisije interesantne su još neke novine. radi kompletiranja internog tržišta. Sredstva za ostvarivanje cilja konvergencije dobijaju ukupno 84 regiona u 18 država članica. budući da je znanje jedan od osnovnih resursa napretka i razvoja uopšte. 22 5. . Ovdje se evropski novac koristi za kofinansiranje projekata koji doprinose jačanju ekonomske konkurentnosti. FP je skraćenica od Framework Programme (Okvirni program). Od ukupno sedam inicijativa. Ovaj cilj se finansira preko ERDF. „konvergencionih regiona” je u novim državama članicama u centralnoj i istočnoj Evropi (koje su pristupile Uniji 2004. posebno Crne Gore. Većina tzv.

ali i u odnosu na rastuće ekonomije država u razvoju. kako bi se postigla veća komplementarnost sa strukturnim fondovima. demokratiju i vladavinu prava. U prevodu. Otuda je zadatak pred novom finansijskom perspektivom da promoviše rast investicija u istraživanje i razvoj (tj. posebno u svjetlu nedavnih događaja na Mediteranu. inovacije i tehnološki razvoj (Common Strategic Framework for Research and Innovation – CSF). 24 Od 2008. Okvirni program za konkurentnost i inovacije 24 i Evropski institut za inovacije i tehnologiju. Usmjeravanje svih evropskih politika u cilju podrške ostvarivanju strategije Evropa 2020. tako da će EU investirati oko 80 milijardi eura u oblast istraživanja i razvoja. novi finansijski okvir treba da pomogne ostvarivanju šest strateških prioriteta: 1. . radi se o sazrijevanju svijesti da je razvoj nemoguć bez inovacija i da su one ključni preduslov za ukupan razvoj u vrijeme aktuelnih tehnološki uslovljenih promjena na globalnom nivou. Finansiranje sektora obrazovanja na evropskom niovu podijeljeno je u tri dijela: doživotno obrazovanje obuhvata program akademske razmjene Erazmus. Pri tome. S obzirom na to da se EU suočava sa znatnim zaostajanjem u inovacijama i razvoju za Japanom i SAD. u odnosu na postojeću finansijsku perspektivu. nova finansijska perspektiva treba da obezbijedi njenu konkurentnost u odnosu na ostale razvijene ekonomije svijeta. Novi integrisani sistem finansiranja pokrivaće projekte istraživanja i inovacija koji se sada ostvaruju kroz više posebnih programa kao što su: Okvirni program za istraživanje i tehnički razvoj.{ 57 } Dragan Đurić odnosno Zajednički strateški okvir za istraživanje. nastavnički program – Komenius i obrazovnu šemu za odrasle – Grundtvig. Komisija predlaže objedinjavanje postojećih brojnih programa u ovoj oblasti i stvaranje integrisanog programa za obrazovanje. čak za 68%. 2. Na finansiranje aktivnosti u oblasti istraživanja i razvoja u Evropskoj uniji i dalje se izdvaja svega oko 8% budžeta. obuku i mlade. što znači snažnije fokusiranje na ljudska prava. šeme stručnog obrazovanja pod nazivom Leonardo da Vinči. godine Crna Gora učestvuje u jednom segmentu ovog programa: Programu za preduzetništvo i inovativnost (Enterpreneurship & Innovation Programme – EIP). Obrazovanje i kultura će takođe dobiti znatno veću podršku budžeta Unije. što znači jačanje uloge EU i njenu tješnju saradnju sa strateškim partnerima u rješavanju velikih globalnih izazova. Novo ime označava značaj promjena – umjesto ranijeg termina „razvoj” koristi se riječ „inovacije”. Promovisanje i odbrana vrijednosti EU u svijetu. u inovacije) širom EU da bi se dostigao cilj postavljen strategijom Evropa 2020 od 3% investicija u istraživanja. Zaključak: „Globalna Evropa” i budućnost pretpristupne podrške Sa stanovišta potrebe za jačanjem univerzalnog prisustva Evropske unije na globalnom nivou. Zbog toga je za naredni period planirano značajno povećanje sredstava za ove oblasti – čak za 46%. na primjer.

planirano je 19% (odnosno 70 milijardi eura) više sredstava. 2011a: 191). mediteranskim državama i naravno onim državama koje se nalaze u procesu pridruživanja i pristupanja Uniji. 5. Naime. ENPI je finansijski instrument Evropske unije u okviru evropske politike susjedstva (European Neighbourhood Policy). U novoj finansijskoj perspektivi. Ulaganje u dugoročnu stabilnost i prosperitet evropskog susjedstva. Tokom 2010. ali i evropskom susjedstvu. mediteranskim susjedima EU. a Sporazumi o pridruživanju sa južnim. odnosno Unije za Mediteran. EU ne može svugdje pružati adekvatnu pomoć. Tim novcem će se obezbjeđivati podrška nerazvijenim dijelovima svijeta. sprečavanja i bržeg reagovanja na prirodne katastrofe. kao značajnog dijela njene spoljne politike. a u perspektivi EU razmatra njegovo redefinisanje u pravcu tzv. iz čega su proizašli tzv. i Instrument za razvoj i saradnju. 6. Istočno partnerstvo). Povećanje uticaja Evropske razvojne pomoći radi iskorjenjivanja siromaštva u svijetu. Jačanje evropske solidarnosti u slučajevima prirodnih ili vještačkih katastrofa. Treba ukazati i na to da je EU već godinama najveći pojedinačni davalac zvanične razvojne pomoći (Official Developmental Assistance – ODA) na svijetu. Poboljšanje prevencije i rješavanja kriza sa ciljem očuvanja mira i jačanja međunarodne bezbjednosti. 25 Uslov za saradnju EU i zemalja obuhvaćenih ENPI fondom jesu Sporazumi o partnerstvu i saradnji (Partnership and Cooperation Agreements) sa istočnim susjedima EU (tzv. 25 Evropska politika susjedstva formulisana je 2004. a njena prethodnica je bila koncept Proširene Evrope. Ovaj koncept je zbog pritiska drugih država u evropskom susjedstvu kasnije proširen na neke sjevernoafričke države. Na osnovu ovih sporazuma. U postojećoj finansijskoj perspektivi EU na ENPI troši blizu dvanaest milijardi eura. u okviru novog budžetskog okvira povećan je na 20. . godine.6 milijardi eura.{ 58 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU 3. EU će razvijati kapacitete civilne zaštite. Moldaviju i Bjelorusiju. Barselonski proces i osnivanje Unije za Mediteran. predviđanja. a nakon toga i na južnokavkaske države i ostatak mediteranskih zemalja. Ovim instrumentom obuhvaćene su države istočne Evrope (koje nijesu obuhvaćene pridruživanjem) i države sjeverne Afrike. Međunarodna saradnja odnosi relativno skroman dio budžeta EU – oko 6%. sa ciljem da ono postane područje stabilnosti i demokratije. Vjerovatno pod uticajem„afričkog proljeća”. uključujući i jačanje adekvatnih priprema EU za krize i poboljšavanje njenih sposobnosti da koordinira odgovore na izazove velikih sukoba i kriza (European Commission. stvoren je novi instrument: Evropski susjedski i partnerski instrument (European Neighbourhood and Partnership Instrument – ENPI). zato će se ubuduće usredsređivati na one oblasti u kojima ima komparativnu prednost. koji je bio osmišljen radi smanjivanja negativnih efekata istorijskog proširenja na Ukrajinu. što podrazumijeva i bolju koordinaciju donatorske razvojne podrške. EU pruža finansijsku i drugu pomoć u sprovođenju dogovorenih politika u skladu sa potrebama pojedinačnih država. 4. U skladu sa tim pristupom. još tokom priprema postojeće finansijske perspektive. EU za podršku državama istočne Evrope i sjevernoafričkim državama predviđa znatno veća izdvajanja nego ranije – oko 16 milijardi eura. za ulogu EU na globalnom planu. Novog evropskog partnerskog instrumenta (The new European Neighbourhood Instrument – ENI). za obezbjeđenje mira na spoljnim granicama EU na istoku i jugu. namijenjen za pomoć ugroženim i siromašnim djelovima svijeta.

43% bruto nacionalnog dohotka. do 2015. predviđena su sredstva IPA fonda i za Island – po dvanaest miliona eura za 2011. u okviru pomoći za ekonomsku i socijalnu koheziju. koji je prošle godine postao država kandidat za članstvo u EU. Četvrta komponenta – Razvoj ljudskih resursa – priprema države kandidate za učešće u Evropskom socijalnom fondu. objavljenom 12. razvoj i stabilizaciju). Development and Stabilization – Pomoć Evropske zajednice za obnovu. 2010: 8). nijesu važili za Maltu i Kipar. 27 U posljednjem Revidiranom višegodišnjem indikativnom finansijskom okviru za period 2012–2013. godine poveća iznos sredstava za pomoć razvoju siromašnih na 0. 26 Makedonija je status kandidata dobila još 2005. sredinom 2006. To je bio najstariji i najvažniji instrument pomoći za države u tranziciji na njihovom putu ka članstvu u EU.{ 59 } Dragan Đurić godine EU je za razvojnu pomoć izdvojila 0. pri čemu države potencijalni kandidati koriste sredstva iz prve dvije komponente: Tranzicija i jačanje institucija i Regionalna i prekogranična saradnja. godine. osnovan još 1989. oktobra 2011. inače. u sklopu ostvarivanja Milenijumskih razvojnih ciljeva. što ukazuje na značaj dodatnog uslova za korišćenje ovih komponenata – uspostavljanje i akreditaciju struktura za decentralizovani sistem implementacije sredstava IPA. (Ovi programi. dok je EU imala poseban pretpristupni instrument za Tursku.eu/ enlargement/pdf/key_ documents/2011/package/ miff_2012_2013_en. EU je sve prethodne programe podrške državama kandidatima i potencijalnim kandidatima. a šest miliona eura za 2013. i 2012. b) SAPARD (Support for Agriculture and Rural Development) – Program pomoći u razvoju poljoprivrede i sela osnovan je da pomogne održivi poljoprivredni i seoski razvoj u državama centralne i istočne Evrope. Island. godine) evropska pretpristupna podrška za istorijsko proširenje ostvarivala se preko posebnih programa: a) PHARE (Pologne. do 2006. godine. acquis-a u toj oblasti i pruža podršku za održivo prilagođavanje poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti. Hrvatska i Makedonija26. ali još nije otpočela pregovore o članstvu. radi pružanja podrške Procesu stabilizacije i pridruživanja. još uvijek ne koristi ovaj instrument pretpristupne podrške. finansirani projekti u oblasti saobraćaja i životne sredine. dok ih peta komponenta – Ruralni razvoj – priprema za implementaciju Zajedničke poljoprivredne politike. U aneksu regulative o uspostavljanju IPA konkretno su nabrojane Turska. I Crna Gora je postala kandidat za članstvo u decembru 2010. ali se dijeli na pet komponenata. Aktuelna reforma načina finansiranja razvojne i kohezione politike Unije veoma je važna i za države kandidate. ali EU još nije izmijenila Aneks Regulative 1085/2006. u prethodnom periodu (od 2000. godinu. Pripemajući se za postojeću finansijsku perspektivu (2007–2013). godine. kao ni Crna Gora. (dostupno na: http://ec. Da podsjetimo. Evropskom fondu za regionalni razvoj i Kohezionom fondu.) U istom periodu za države zapadnog Balkana. Ostale tri komponente namijenjene su isključivo državama koje imaju status kandidata i koje su uvele decentralizovani sistem upravljanja IPA sredstvima. kao države koje mogu koristiti ove komponente. IPA jeste jedinstveni instrument. zamijenila novim jedinstvenim programom koji je nazvan Instrument za pretpristupnu podršku –IPA (Instrument for Pre-accession Assistance). godinu. osnovan je program CARDS (Community Assistance for Reconstruction.europa. godine. kojim su. c) ISPA (Instru¬ment for Structural Policy for Pre-Accession) –Instrument strukturne politike za pretpristupanje.27 Treća komponenta – Regionalni razvoj – ima za cilj pripremu za učešće u fondovima EU. godine.7% bruto nacionalnog dohotka na nivou EU (Gulasan.pdf ) . Assistence a la Restructuration Economique) – Program pomoći za restrukturiranje poljske i mađarske ekonomije. ali planira da. Hongrie. tj.

a Crna Gora najmanje. i da će se truditi da model. odnosno godišnje po 1.5 milijardi eura. Crna Gora dobija najviše per capita – 320 eura. onda se pokazuje da EU četiri puta više pomaže svoje nove članice. Ove strategije bi trebalo da budu podržane sektorskim strategijama u kojima bi se definisali konkretniji operativni planovi i jasni politički ciljevi. što znači da sav posao vezan za javne nabavke. pa je. Za zemlje zapadnog Balkana i Tursku u okviru pretpristupnih fondova. s obzirom na broj stanovnika. U aktuelnoj finansijskoj perspektivi nove države članice dobijaju 1269 eura per capita (po glavi stanovnika). Komisija je otpočela potvrđivanjem nekih uspješnih dosadašnjih rješenja.8 do 1. tj. Nove inicijative o kojima se razgovara ukazuju da bi se to moglo ostvariti tako što bi se države korisnice usmjerile da u saradnji sa Evropskom komisijom usvajaju tzv. Turska dobija najviše u apsolutnom iznosu. već imaju značajne rezultate na tom planu. 1085/2006) ističe krajem 2013. Dakle. . godine postigne akreditaciju za samostalno upravljanje evropskom pretpristupnom podrškom. Može se očekivati da će se IPA. pri tome. treba da se odvija uporedo sa osposobljavanjem države za sticanje statusa kandidata za članstvo.28 Aktuelna finansijska regulativa o Instrumentu za pretpristupnu pomoć (Regulativa Savjeta br. a pripreme za decentralizovani sistem upravljanja evropskom podrškom teku paralaleno sa pripremama za sticanje statusa kandidata. potpuno je jasno da će EU nastaviti sa pretpristupnom podrškom. upravljanja strukturnim i kohezionim fondovima. godine. s obzirom na to Evropska komisija otpočela konsultacije o budućnosti ovog instrumenta u novoj finansijskoj perspektivi.9 milijardi eura. Ovakav pristup podrazumijeva stavljanje naglaska na višegodišnje programiranje. trošenje evropskih para. Turska i Makedonija. predviđeno je ukupno 12. Ostale tri komponente predstavljaju pripremu za učešće u strukturnim fondovima EU i zahtijevaju odgovarajuće decentralizovane strukture za programiranje i finansijsko upravljanje. Inače. Prijedlog nove finansijske perspektive predviđa povećanje pomoći zemljama obuhvaćenim procesom proširenja za milijardu eura u odnosu na aktuelnu finansijsku perspektivu. obavljaju delegacije Evropske unije u ovim državama. metodologiju i način rada ove podrške što više približi praksi koja se unutar EU ostvaruje u implementaciji kohezione politike. Razvoj tih struktura. Rasprave o mogućoj reviziji i poboljšanju načina na koji EU pruža podršku državama kandidatima i potencijalnim kandidatima. kao integrisani instrument. dok Crna Gora planira da do kraja 2012. što znači da poslove implementacije konkretnih projekata (sve ono što prati ugovaranje u sistemu javnih nabavki) rade novoformirane i od Evropske komisije akreditovane strukture u državama kandidatima za članstvo. a korisnice IPA fonda 260 eura. Hrvatska.{ 60 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU U državama potencijalnim kandidatima sredstvima EU (vezanim za prve dvije komponente) upravlja se centralizovano. 28 Što je prosjek za sve države zapadnog Balkana i Tursku. dalje razvijati i to uz povećanje koherentnosti između pet komponenata ovog fonda. Međutim. ako se poredi podrška koju iz budžeta EU dobijaju nove države članice i države korisnice IPA fonda. tj. Zajedničke nacionalne strategije koje će se odnositi na cijeli period nove finansijske perspektive. znači. ali i nizom novih ideja.

Prema nekim idejama. nerazvijena infrastruktura. Pored toga Komisija predlaže definisanje zajedničkog strateškog okvira i smanjenje broja koraka u procesu akreditacije za prenošenje odgovornosti za upravljanje evropskim sredstvima u državi korisnici (decentralizovani sistem implementacije). neadekvatni kapaciteti svih partnera koji treba da doprinesu postavljenim ciljevima. smatra da je potrebno olakšati i pojednostaviti strukturu upravljanja IPA. Proširenje prostora na kojem se primjenjuju pravila EU kreiraće nove mogućnosti kako za EU tako i za njene susjede” (European Commission. sve države kandidati i potencijalni kandidati mogli bi imati pristup svim koristima i „političkim ciljevima” koje podržava IPA. predstavljaju velike prepreke za upotrebu istih metoda radi ostvarivanja razvojnih ciljeva. kao što je Crna Gora. sve ove ideje tek su u preliminarnoj fazi. i za usmjeravanje njihovih reformskih procesa. Treba imati u vidu da strategija Evropa 2020 nije bitna samo za države članice EU. što bi podrazumijevalo upravnu strukturu za IPA za svaku pojedinačnu državu. počev od nacionalnih institucija preko lokalnih vlasti. Dosta pažnje Komisija posvećuje i uvođenju „inovativnog finansiranja”. Rasprave o budućnosti IPA fonda nijesu odmakle tako daleko kao ukupne rasprave o načinu trošenja budžeta EU za ostvarivanje ciljeva strategije Evropa 2020. Međutim. kopiranje institucionalnih mehanizama uspostavljenih u razvijenim državama. kada se analiziraju ciljevi strategije Evropa 2020.{ 61 } Dragan Đurić Komisija. Olako prepisivanje lijepo sročenih evropskih incijativa. Naravno. tako da bi ih i države zapadnog Balkana mogle (o)lako preuzimati kao svoje. Zaista. vidi se da su prioriteti vrlo lijepo formulisani. takođe. Iniciraju se ideje o omogućavanju potpunog pristupa svim komponentama. neadekvatno obrazovanje. već nudi značajan potencijal zemljama kandidatima i našim susjedima i pomaže im da ubrzaju svoje reforme. ne može dati uspješne rezultate u državama . već predstavlja značajan izazov i za države kandidate za članstvo u EU. nedovoljna ulaganja u životnu sredinu. povećanju podrške na sektorskom nivou (uključujući podršku sektoru budžeta) itd. što se takođe dešava. Dodatni problemi sa korupcijom i drugačijim kulturološkim nasljeđem. već odavno se to jasno vidi. tehnološka zaostalost i zavisnost. ili. a ne zajednički IPA komitet. Na to se ukazuje u samom evropskom dokumentu: „Strategija Evropa 2020 nije relevantna samo unutar EU. Rezultat konsultacija uskoro će pokazati kakve će promjene u načinu ostvarivanja pretpristupne podrške državama zapadnog Balkana (i Turskoj) donijeti nova finansijska perspektiva EU. što znači da bi i odluke o centralizovanom odnosno decentralizovanom sistemu upravljanja i sistemima prethodne kontrole mogle više zavisiti od potreba država. 2010a: 23). uz nedovoljno efikasne pravosudne sisteme upečatljivo svjedoče o specifičnostima ovog regiona. Upravljanje evropskom finansijskom podrškom moglo bi se ubuduće više prilagođavati situacijama u pojedinačnim državama koje koriste tu pomoć. socijalnih partnera obrazovnih institucija. kao sada. pa sve do samih preduzeća.

Za njih je veoma važno da se na vrijeme adekvatno pripreme za učešće u evropskoj politici ekonomske. U tom okviru veoma važne oblasti pravovremenog građenja kapaciteta jesu strateško programiranje i sveukupno upravljanje projektnim ciklusom. ali je mnogo važnije da ove države prethodno sagledaju sopstvene specifične razvojne probleme i da na temelju toga izgrade sveobuhvatne razvojne strategije i planove. Što je država bliže članstvu u EU.{ 62 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU tranzicije. u svakom slučaju. Autonomni razvojni strateški okviri država zapadnog Balkana. socijalne i teritorijalne kohezije. kao i kapaciteti za finansijsku kontrolu budžetskih sredstava Unije. odnosno razvoja inkluzivnog društva. Evropska unija kontinuirano razvija sopstveni put povezivanja održivog ekonomskog razvoja i smanjivanja siromaštva. moraju da uzmu u obzir ciljeve i mehanizme definisane Strategijom Evropa 2020. Evropski model obezbjeđivanja budžetske podrške takvom razvoju predstavlja dodatni izazov budućim državama članicama. . To bi bio adekvatniji put usaglašavanja državne podrške sa razvojem evropskog ekonomskog i socijalnog modela. to ona mora imati snažnije izgrađene apsorpcione sposobnosti za korišćenje ne samo pretpristupnih već i strukturnih i kohezionih fondova Evropske unije.

ec. S. Prokopijević. V. European Council (2006) ‘Decision on Community Strategic Guidelines on Cohesion’. S. Beograd: Službeni glasnik.eu/LexUriServ/LexU riServ. (available at: http://ec. (available at: http:// ec. L 291/11. the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A Budget for Europe 2020’. Part One. and Whyte.org.{ 63 } Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU Bibliografija a) Literatura: Dinan. M. Part Two. eu/LexUriServ/LexUriServ. 4th Edition. NUTS 2006/EU-27.europa. the Results of Stakeholders Consultation and Different Options of the Main Horizontal and Sectoral issues. str. the Council.consilium.eurostat.europa. uvod u evropsku integraciju. Đurić. (2007) Why Foreign Aid Fails. (available at: http:// www.do?uri=OJ:L:20 03:154:0001:0041:E N:PDF .eu/ueDocs/cms_ Data/docs/pressdata/en/misc/87677. Beograd: Kancelarija za pridruživanje Evropskoj uniji.PDF) European Commission (2008) European Union Public Finance. the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A Budget for Europe 2020. Fifth Report on Economic. European Commission (2011c) Communication from the Commission to the European Parliament. (available at: http://eur-lex.europa. (available at: http://ec. Official Journal of the European Union. (available at: http://ec.pdf ) European Council (2005) Financial Perspective 2007–2013. (2010) Official Development Assistance: The Status of Commitments. (available at: http://epp. Vlada Republike Srbije.pdf ) European Commission (2010a) Europe 2020. the Council. Stojanović. F. Beograd: Službeni glasnik. S.pdf ) European Commission (2011a) A Budget for Europe 2020: The Current System of Funding. the Challenges Ahead.pdf ) European Commission (2011b) Proposal for a Council Regulation Laying Down the Multiannual Financial Framework for the Years 2014–2020. M. 1085/2006 Establishing an Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA). (available at: http://www. Beograd: Službeni glasnik. i Majstorović.cer. European Commission (2011e) Communication from the Commission to the European Parliament.europa. P. Regulation (EC) No 1059/2003 of the European Parliament and of the Council (2003) on the establishment of a common classification of territorial units for statistics (NUTS). Social and Territorial Cohesion.eu/cache/ ITY_OFFPUB/KS-RA-07-020/EN/KS-RA-07020-EN. London: Centre for European Reform. European Commission (2011d) Commission Staff Working Paper: The Added Value of the EU Budget Accompanying the Document ‘Communication from the Commission to the European Parliament. Podgorica: SOROS. the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A Budget for Europe 2020. Sustainable and Inclusive Growth.eu/budget/library/ biblio/publications/public_fin/EU_pub_fin_ en. (available at: http://ec.europa. Projections for 2010 and Preliminary 2009 Figures.pdf ) b) Dokumenta: Barca. Gulasan. Tilford. D. eu/regional_policy/policy/future/pdf/ report_barca_v0306.uk/pdf/rp_967.eu/budget/library/publications/ budget_in_fig/syntchif_2009_en. Međak.do?uri=C OM:2010:2020:FIN:EN:PDF) European Commission: (2010b) Investing in Europe’s Future. A Strategy for Smart. (2009) Koheziona politika i pretpristupna podrška Evropske unije. (2004) Regionalna politika Evropske unije. europa. the Council. (2009) An Agenda for a Reformed Cohesion Policy: A Place-Based Approach to Meeting European Union Challenges and Expectations.europa.pdf European Council (2006) Regulation No. N. uvod.pdf ) Eurostat (2007) Regions in the European Union: Nomenclature of Territorial Units for Statistics. (2010) The Lisbon Scorecard X: The Road to 2020. eu/budget/library/bi blio/documents/ fin_fwk1420/SEC-868_en.europa.pdf ) European Commission (2009) General Budget of the European Union for the Financial Year 2009.europa. D.eu/budget/library/biblio/ documents/fin_fwk1420/SEC-868_en. (2008) Evropska unija. (available at: http://ec. Prokopijević. (2009) Sve bliža Unija. (available at: http://eur-lex. 44–103.europa. (2008) Finansiranje Evropske unije.eu/regional_policy/ sources/docoffic/official/reports/cohesion5/ pdf/5cr_summary_en. Beograd: PANOECONOMICUS. UNDP/ODS Discussion Paper.

.

We employ comparative and statistical approach in order to contrast the levels of localism and cosmopolitism in these countries. we use European Value Study 2008 data. .com) Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ 1 Cosmopolitism and Localism in the Former Yugoslav Republics Abstract This paper examines localism and cosmopolitism as value orientation in Serbia. Keywords: localism. Macedonia. kulture kojoj pripada i jezika kojim govori (Schlereth.vasic@gmail. The results of the analysis show that there are significant differences among six countries which could be explained by the different political and social factors. i u savremenom smislu može se razumeti u kontekstu integracijskih procesa koji su započeli u prethodnom. Ovaj koncept se javlja još kod francuskih filozofa prosvetiteljstva. The analysis presents the data for the countries in question by using descriptive statistic and logistic regression. Croatia and Slovenia. internal globalization Uvod Kosmopolitizam kao vrednosna orijentacija predstavlja refleksivni identitet pojedinca u odnosu na određenu zamišljenu društvenu zajednicu globalnog karaktera. Bosnia and Herzegovina. a svoju kulminaciju doživeli u ovom veku. 1977). On predstavlja posledicu procesa globalizacije. As an empirical underpinning. cosmopolitism.{ 65 } Marina Vasić Marina Vasić Autorka je predavačica na privatnom koledžu “Ruđer Bošković” u Beogradu (e-mail: marinela. Montenegro. based on the same sample design in all the European countries. koji su pod kosmopolitom podrazumevali „građanina čitavog sveta”. globalization. univerzalnog humanistu koji je u stanju da prevaziđe partikularnost vlastitog identiteta ograničenog teritorijom na kojoj živi.

Tako Holton (2002) ukazuje da se kosmopolitizam mnogo bolje može razumeti sa stanovišta lokacije. Rosenberg (2000). 2002). 2000.{ 66 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Jedan od važnih konceptualnih problema jeste činjenica da je savremeni pojam ‘kosmopolite’ vezan za naučni i politički diskurs društava zapadnog kulturnog kruga. predstavlja. ne mogu više da se lociraju nacionalno ili lokalno. u kritičkom duhu ukazuje da se globalizacija kao ishod ne može jednostavno objasniti uvođenjem globalizacije kao procesa koji dovodi do tog ishoda. smatra da „pravi kosmopolita. Albrow. proizvodnje. sudbine. zadovoljstva. te da je. zapravo. Oni smatraju da je pojam ‘kosmopolitskog’ prvenstveno formalnog karaktera. već globalno ili lokalno. identiteta. 1996. Turner (2002) ističe da razvijanje kosmpolitskog osećanja ne znači nužno odvajanje od vezanosti za vlastiti socijalni prostor. Kao ‘zapadni pojam’ kosmpolitizam u velikoj meri odstupa od alternativnih obrazaca identifikacije sa globalnim. prostora i vremena u kome nastaje. ishrane. Sa stanovišta identiteta pojedinaca koji žive u konkretnim društvenim uslovima. kao što su nacionalni. sadržajno prazan. već pre svega jednu vrstu kritičke refleksije i distanciranja u odnosu na vlastitu socijalnu sredinu. Holton. Held et al. 1997. 2000. 2001. međutim. što za posledicu ima jačanje kosmpolitskog osećanja kod ljudi (Castells. Tako se javlja jedan veoma značajan pojam. Stoga se mora razmišljati da sama kosmopolitska orijentacija ima veliki broj varijeteta unutar različitih kultura i u različitim istorijskim konceptima (Featherstone. kulturnih faktora. koji se mogu i istorijski a i danas naći u svetu (Pollock et al. stanja svesti. već onaj ko vrednuje osećaj Drugog i Drugačijeg” (2000: 210). tj. U 21. Kosmpolitizam se može razumeti kao neka vrsta refleskije. naročito sa stanovišta merenja kosmopolitizma. regionalni ili lokalni identitet. 1999. Ovaj argument zapravo počiva na visokom stepenu pokretljivosti koji odlikuje savremena društva. a to je pojam ‘unutrašnje globalizacije’. 2002). jedan od slojeva identiteta koji ne isključuje ostale slojeve. Pod unutrašnjom globalizacijom Beck razume proces globalizacije koji se odvija unutar nacionalnih društava. Iyer. pojedinci koji žive unutar istog nacionalnog prostora mogu razviti manji ili veći stepen kosmopolitskog identiteta. Beck (2002) za razumevanje značenja kosmopolitizma ističe da suštinska pitanja života. nije onaj ko mnogo putuje. kosmopolitsko osećanje. straha. Beck. sećanja. Na taj način. kao takav. nego na osnovu teorijskih stavova iz oblasti moralne filozofije. takođe. 1999). veku kosmpolitizam se uglavnom dovodi u vezu sa činjenicom da je savremena tehnologija doprinela intenzivnoj komunikaciji između naroda i kontinenata.. Szerszynski i Urry (2002: 469) argumentuju da kosmpolitizam ne može da se jednostavno definiše kao specifičan tip kulture izvan određenog kulturnog konteksta. Tomasci. da predstavlja ‘označivač’ koji može biti popunjen različitim sadržajima unutar različitih kulturnih konteksta. stava o pripadnosti pojedinca globalnoj društvenoj zajednici. s obzirom na snažnu kritiku da se kosmpolitizam koristi kao koncept ‘nametnut’ većini u jednoj nacionalnoj . Ovakav pristup je naročito značajan..

veku podrazumeva da pojedinac mora da uči kako da postane ‘kosmopolitski građanin’. a što se postiže zahvaljujući diskurzivnom monopolu kojim raspolažu viši društveni slojevi. Taj uticaj postoji. Tako (Hannerz. i uz nedostatak kulturnog iskustva koje se razvija zahvaljujući socijalnoj mobilnosti. Drugim rečima. da bi konačno nedostatak refleksije doveo do jačanja lokalnih identiteta kod marginalizovanih aktera. akteri moraju da uče da žive u globalnom društvu. naprosto jer nemaju izbora. kao što je prethodno rečeno. Konceptualni okvir: kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Budući. Barber. globalizacija ne pripada svima. 2000. da istorijska i kulturna kontekstualizacija igra značajnu ulogu u razumevanju i objašnjavanju kosmopolitskog odnosno lokalnog. 1996) ističe da se kosmopolitizam kao divergentno kulturno iskustvo može razumeti kao svojstvo onih pojedinaca koji poseduju dovoljan nivo ‘refleksivnih kulturnih kompetencija’ a koje im omogućavaju da se uspešno kreću unutar novog sistema značenja. ili prosto kao kulturni imerijalizam (Ritzer. 1997. sa druge strane. Watson. 1999: 72). No. 1999). Dakle. ili amerikanizacija. ne mogu da razviju kosmopolitsko osećanje. Tomlinson. Na njih svakako utiče konzumerizam i socijalni artefakti koji su proizvod globalizacije. a koji se neretko u negativnom kontektstu definišu kao mekdonaldizacija. i koji stoga imaju naglašen kosmopolitski identitet (Pels. 1995. ili makar. ne pripada svima jednako. Ovo dakako jeste pitanje društvene strukture i društvene stratifikacije. Held (2000) ističe da kosmopolitski projekat u 21. ostaju zarobljeni u lokalnom ili nacionalnom. neophodno je da ograničimo društveni kontekst u okviru koga se kreće ovaj rad. a ovo konsekventno dovodi do veće ili manje identifikacije sa kosmpolitskim osećanjem s obzirom na to šta globalizacija pruža različito pozicioniranim akterima. ili su pak samo označeni kao konzumenti u globalnom društvu. 1990. pri čemu se nametanje vrši od strane intelektualaca ili pak pripadnika viših društvenih slojeva koji su mnogo mobilniji u globalnom svetu. samo što se lokalno orijentisani pojedinci nalaze na marginama svih benefita koje globalizacija sa sobom nosi. to ne znači da na njih globalizacija ne vrši uticaj. No. oni kojima su kulturne kompetencije uskraćene. Države koje su nastale nakon raspada . Ova epistemološka kritika jeste manje-više uobičajena kada je reč o standardizaciji i ekspanziji ‘progresivnih’ pojmova i nametanju istih većini. 1. Izgleda da nejednaka raspodela resursa unutar društva dobija svoju verifikaciju u nejednakim šansama na globalnom tržištu. U tom smislu Fearthestone (2002) eksplicitno kritikuje koncept ‘kosmopolitizma’ kao pojma koji predstavlja mentalni koncept srednje i više klase. Osposobljeni kosmopolita je onaj ko je sposoban da posreduje između nacionalne tradicije i alternativnih globalnih životnih stilova.{ 67 } Marina Vasić ili lokalnoj zajednici.

i koji će ostaviti posledice na nacionalne odnose nekoliko generacija unapred. zapadnoj Evropi. kao i analizu određenih lokalnih uslova u svih šest zemalja bivše SFRJ kada je reč o razumevanju kosmopolitske orijentacije. koji se dešavao u uslovima nešto drugačijim nego kada je reč o drugim društvima istočne Evrope koja su krenula istim putem. . Osim rata. ekonomskom i političkom smislu prošlost koja joj omogućava da se lakše i brže približi modelima zapadnih demokratija. u SFRJ se. dodatna kontekstualizacija podrazumeva i diferenciranu perspektivu dejstva ovih faktora. Najpre. Srbija je bila najveća članica bivše zajednice države. a što je konsekventno dovelo i do kašnjenja u odnosu na Sloveniju kada je reč o integracijama u EU. kada je o Sloveniji reč. kao proces otvaranja zatvorenih socijalističkih društava ka globalnom kapitalizmu u svakom smislu. rezultirati i ratnim sukobima. u čitavoj staroj Jugoslaviji Slovenija je bila ekonomski najrazvijenija. vodi u pravcu zatvaranja u odnosu na globalnu zajednicu. Dalje. koji je bio posebno surov. pa čak i politički podeljena na dva entiteta. Takođe. tranzicija. Najpre. Konačno. ova zemlja je ‘najbezbolnije’ napustila SFRJ. Bosna i Hercegovina zapravo i nema kapacitet suverene države. bitno razlikovala od ostalih istočnoevropskih socijalističkih društava. a sa druge strane. raspad Jugoslavije pratilo je bujanje nacionalizma koje će. Nakon raspada socijalizma. Ona je najpre svoju političku nezavisnost ostvarila u sukobu sa Srbijom.{ 68 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ SFRJ u periodu od gotovo pola veka. Hrvatska se kretala drugačijim putem. Svi ovi faktori omogućili su Sloveniji da se znatno brže integriše u zapadnu političku i ekonomsku zajednicu (čitaj EU). došlo je do jačanja nacionalizma i rata na prostoru većeg dela države. nju je karakterisao znatno veći nivo liberalizma i tržišne orijentacije u poređenju sa ostalim društvima socijalizma. 2 Međunarodni predstavnik u BiH ima jako velika ovlašćenja koja ozbiljno dovode u pitanje njen suverenitet. SFRJ se. nacionalizam kao obrazac u socijalnopsihološkom. a zatim pad socijalizma. Bosna i Hercegovina se u ovom pogledu nalazi u posebno teškoj situaciji. ali i nacionalno. u poređenju s njima. I kada je o ekonomiji reč. Kao rezultat raspada socijalizma. delile su iste političke i ekonomske uslove. usledio je proces tranzicije. S jedne strane. zahvaljujući neodgovornom ponašanju političkih elita. valja i imati u vidu da u slovenačkom društvu nacionalnih podela gotovo i da nema. dakle. po stepenu otvorenosti prema okruženju i. a koji je karakterisao najpre uspon. te da je reč o kulturi koja je od početka imala mnogo više kapaciteta da spreči sukobe i nasilje kao posledice raspada socijalizma. ‘gvozdena zavesa’ bila je iza granica SFRJ. dovela je do jačanja kosmopolitizma. Ukratko. odvija proces koji divergentno deluje na razvoj kosmopolitizma na ovim prostorima. već se pre može reći da je reč o međunarodnom protektoratu2 koji predstavlja provizorijum moderne evropske zemlje. Dve su ključne karakteristike važne kada je reč o ovim razlikama. naročito. Kao posledica ovog sukoba. nakon prestanka sukoba ova zemlja je ostala i etnički. Uz činjenicu da je Slovenija u predsocijalističkom periodu imala u kulturnom. pa i u političkom smislu. Naravno. Istovremeno. nivo autoritarnosti i političke represije u nekadašnjoj Jugoslaviji bio je znatno manje izražen.

godine raspadom DPS-a. Istraživanje se oslanja na Upitnik koji je identičan za sve zemlje. valja napomenuti da je Upitnik obuhvatio baterije pitanja koje mere različite vrednosne orijentacije. nacionalne podele koje nisu kulminirale ratom. slično kao i u Bosni. moguće je na jedan validan način porediti rezultate merenja između svih zemalja koje su obuhvaćene istraživanjem. Prvo.{ 69 } Marina Vasić Tranziciju u Srbiji odlikuju dva perioda: prvi koji karakteriše autoritarna nedemokratska vladavina autoritarnog režima. dovele su do političkog patronata ove države od strane međunarodne zajednice. te je zapravo predstavljala manjinskog partnera u podršci srpskog ratničkog nacionalizma. . period u kome je Srbija bila jedna od najodgovornijih za ratove u Bosni i Hrvatskoj. i koji karakteriše demokratizacija zemlje i približavanje EU. koje je bilo posledica potrebe i građana i političkih elita za novom ‘progresivnom’ legitimacijom mlade države. Konačno. god. godine. i druga faza – faza ubrzanog približavanja EU. karakterišu dva perioda u procesu društvene tranzicije. kada je reč o pitanjima. ajtemima i indikatorima. ali koje jesu bile praćene sukobima između makedonske i albanske nacionale zajednice. Iako se na osnovu opisane situacije u šest država bivše SFRJ ne može steći potpun uvid u složen kontekst u okviru koga se razvijaju politički identiteti građana tih društava. Takođe. koristi se i identičan dizajn uzrokovanja. kao i terenskih procedura. ekonomskog i političkog ‘ćorsokaka’ iz tri osnovna razloga. U prvom periodu Crna Gora je jedina iskreno opstajala u zajednici sa Srbijom. takođe. god. Crnu Goru. 3 Pod ‘nedostatkom kapaciteta političkih elita’ podrazumevamo potpuno odsustvo komunikacije vladajuće većine sa. Drugi period. karakteriše prva faza – od tog trenutka do sticanja nezavisnosti na referendumu 2006. drugo. analizirati. koji uz nerešeno pitanje Kosova u političkom smislu predstavlja kamen spoticanja kada je reč o evrointegracijama. Opisani konceptualni okvir daje nam osnovne elemente u odnosu na koje je moguće posmatrati. Zahvaljujući svim ovim karakteristikama. Podaci.. Dalje. u ovoj zemlji je upečatljiv nedostatak kapaciteta političkih elita3. Makedonija se i u SFRJ nalazila u nepovoljnom položaju kada je reč o ekonomskom razvoju. metod i merenje U ovom radu koristili smo podatke iz Evropskog istraživanja vrednosti (European Value Survey). i to na način da je validnost pitanja i relijabilnost skala izmerena u prethodnim istraživanjima. ovaj elementarni uvid je ipak značajan za razumevanje stepena u kome su kosmopolitizam i lokalizam kao njegov pandan dobijali ili gubili na snazi. ali još uvek uz snažan nacionalizam. kao i testirati konkretne hipoteze kada je reč o stepenu kosmopolitizma kod građana šest država bivše SFRJ. koji se dešava nakon petooktobarskih promena 2000. Makedonija se našla u jednoj vrsti društvenog. te istih kriterijuma za poststratifikaciju. i treće. i drugi. Ovakav odnos većine prema manjini smanjuje sposobnost države da preventivno rešava bazične društvene sukobe. koje je realizovano 2008. 2. uglavnom. Reč je o međunarodnom longitudinalnom istraživanju koje se na svakih deset godina realizuje u svim zemljama Evrope. albanskim partijama u opoziciji. koji počinje 1997.

1365 u Sloveniji i 1480 u Makedoniji. čak niža u odnosu na identifikaciju sa svetom. s obzirom na koncepciju kontinuuma sa dva pola).8 8. 2). kada je reč o prvom izboru. čak preko 1/5 građana u ovom pogledu bira region u kome živi. 1512 u Srbiji.3 Zemlja Evropa 4. a kosmopolitska na drugom polu iste skale. dominira identikacija sa zemljom/ državom (Fig. Naime. Kosmopolitizam i lokalizam su mereni sa dva pitanja na skali koja je tražila od ispitanika da se opredele kojim geografskim grupama prvenstveno pripadaju i to u prvom i drugom izboru.{ 70 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Kada je reč o šest država bivše SFRJ. Budući da skala operiše sa 5 stepena identifikacije. Tačnije. Očito. više nego svaki drugi građanin svoj primarni identitet definiše posredstvom identifikacije sa gradom/mestom u kome živi. tačnije. 1516 u Crnoj Gori. Treći po redu izvor geografskog identiteta jeste regionalna identifikacija. a 9 najveći mogući stepen kosmopolitizma (i obrnuto. lokalizam izrazito dominira u odnosu na kosmopolitizam (Figura 1). regiona države u kojoj žive. Dalje. preko 22% njih se identifikuje sa gradom/mestom u kome žive u svom drugom izboru. Najpre. čitava skala sumarno operiše vrednostima od 3 do 9. i da je svaki ispitanik na datoj skali određivao prvi i drugi izbor. države u celini. više nego svaki treći građanin svoj identitet primarno definiše na ovaj način. identifikacija sa EU jako niska. na nivou ukupne varijanse (bivša SFRJ). a interesantno je da je u jeku integracija u EU u svim zemljama.3 Svet Grad Region Kada je o drugom izboru reč.3 33. istraživanjem je obuhvaćeno 1512 ispitanika u BiH. preko 1/3 građana bivše SFRJ identifikuje se na drugom mestu sa vlastitom državom. dok je svet u celini u ovom pogledu na poslednjem mestu kao izvor identiteta. Drugi po značaju izvor identiteta svih građana bivše SFRJ jeste zemlja/država u kojoj žive. skala je formirana tako da se lokalna identifikacija nalazi na jednom. Evropa je sekundarni izvor identiteta za nešto više od svakog desetog građanina ex SFRJ. sumarno. Fig. 1 Geografska identifikacija . uključujući i Sloveniju koja je članica EU. . a kada je o drugom izboru reč. pri čemu je 3 najveći mogući stepen lokalizma. a ispitanici su mogli da se opredele da se osećaju kao pripadnici mesta/ grada u kome žive.3 3.prvi izbor 50. Evrope i sveta u celini. 1496 ispitanika u Hrvatskoj.

7 53.6 Crna Gora 3.8 1. u kojoj je država primarni izvor identifikacije.5 6.3 5. Fig. sa izuzetkom Makedonije.6 55.4 4. sa izuzetkom Makedonije.0 39. dok su preostali izvori identifikacije znatno manje izraženi u odnosu na ova dva.8 22.0 46.9 2. 2 Geografska identifikacija – drugi izbor 34.1 20. p < 0.2 4.9 9.7 12.7 8.9 BiH 2. Opet.9 Grad Region Evropa .7 44.1 10.0 6. država je druga po značaju za primarni identitet.8 49. 3 Geografska identifikacija – prvi izbor po državama 55. u svim ostalim državama građani se primarno identifikuju sa gradom/mestom u kome žive.{ 71 } Marina Vasić Fig.2 Svet 32.5 Država 26.7 Makedonija 2.9 30.7 37.1 4.092.01).7 Slovenija 3.3 Hrvatska 3. Iako razlike jesu statistički značajne (Kramerov V = .1 Grad Region Zemlja Evropa Svet Interesantno je sagledati razlike u geografskim identitetima po državama (Fig 3).9 30.7 10.7 5.8 Srbija 5.

8 Grad Region Svet .8 12. da je identifikacija sa Evropom i svetom znatno niža u odnosu na identifikaciju sa državom i gradom/ mestom u kome građani žive.8 10. država je ključni izvor sekundarnog identiteta.080.9 BiH 8.6 Makedonija 12.4 36. No.4 18. te opšte političke prilike u BiH igraju značajnu ulogu u niskom stepenu identifikacije građana sa državom. razlike postoje između država. izgleda da podeljenost na dva entiteta. dok je u Hrvatskoj i Sloveniji to region.7 39.5 7.{ 72 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Kada je o drugom izboru reč (Fig.5 Slovenija 11. ključno je.5 Crna Gora 17. kantonizacija.4 Hrvatska 9.4 18.5 26. i svakako su statistički značajne (Kramerov V = . 4).7 26. U BiH to je regionalna pripadnost. Osim u BiH u svim ostalim zemljama.1 17.8 Srbija 11.4 9.8 6. p < 0. sa iznimkom Makedonije – gde je regionalna identifikacija značajno niža.8 15.6 24.8 30.1 4. Dakle.0 Evropa 34.0 38.5 38.5 6.01). 4 Geografska identifikacija – drugi izbor po državama 21. u Makedoniji i Srbiji grad je na drugom mestu kao sekundarni izvor identiteta.7 32.9 Država 31.9 22. Dalje. Fig.

06898 2.198 .4109414 -.00 10.000 - 2.00000000 1. 5.4109414 1.0000000 -. dok visoke vrednosti u autentičnom skoru odnosno pozitivne vrednosti na z skor varijabli predstavljaju kosmopolitizam.{ 73 } Marina Vasić Ukoliko izrazimo stepen lokalizma odnosno kosmopolitizma posredstvom skale koja obuhvata oba pitanja koja smo koristili za merenje u visu sintetičkog skora.2470964 .000 - 1. možemo videti distribuciju lokalizma/ kosmopolitizma na nivou ukupne varijanse u Fig.4109414 .000 - 3. 5 Sintetički skor lokalizam/kosmopolitizam 4.00 4.00 8.87925 -.549 -1.00 Tabela 1 Deskriptivna statistika na skali lokalizam/kosmopolitizam N Aritmetička sredina Medijana Standardna devijacija Skjunis Kurtosis Minimum Maksimum Interkvartilni opseg 25 50 75 8502 . niske vrednosti na autentičnom skoru odnosno negativne vrednosti na standardizovanoj varijabli predstavljaju lokalizam.000 - 2. kao i karakteristike izražene preko standardizovanih z skorova u Tabela 1 Kao što je rečeno. Fig.00 6.

ova . U modelu. Fig. bliža zemljama zapadnog kulturnog kruga.{ 74 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Razlike između država sintetički se mogu jasno uočiti (Fig. te Srbiji i Makedoniji. Ono što je interesantno jeste činjenica da je najviši stepen lokalizma. 6) i one su veoma izražene. Cilj ove analize bio je da identifikujemo ključne varijable koje imaju prediktivnu vrednost kada je reč o kosmopolitskoj vrednosnoj orijentaciji. koja se nalazi na pragu EU.132 0. Interesantno je da u Sloveniji. pri čemu je poslednja trećina varijanse identifikovana kao visok stepan kosmopolitizma. državi koja je članica EU. Model je formiran u odnosu na set standardnih socio-demografskih varijabli od kojih se očekuje da imaju određenu prediktivnu vrednost. a s obzorom na to da smo koristili logističku regresiju. Komparativno. 5) = 30.096 -0.121 0. 1.01. te posledicama rata koje su kod pojedinaca proizvele pojačanu potrebu za lokalnom identifikacijom i relativizaciju kosmopolitske orijentacije. p < 0. a ovo se da objasniti političkim faktorima. a mereno F-testom: F (df. 6 Lokalizam/kosmopolitizam – z skorovi (–lokalizam/+kosmopolitizam) 0. ovo nije slučaj. i koja bi sa stanovišta teorijske elaboracije ‘trebalo’ da ima najaviši stepen kosmopolitizma.087 -0. i koja je u kulturološkom smislu. Ovaj skor. kao nezavisnu varijablu koristili smo skor na skali lokalizam/kosmpolitizam. najviši stepen kosmopolitizma merimo u Crnoj Gori. 5 i Tab.026 -0.21. u prvom redu dubokim nacionalnim podelama.232 U cilju identifikacije faktora od kojih zavisi kosmopolitska orijentacija realizovali smo logističku regresionu analizu. Zatim sledi Hrvatska. makar stereotipno. čija je distribucija prijavljena u Fig. te konsekventno najniži stepen kosmopolitizma prisutan u BiH. podelili smo na tri trećine varijanse.

Distribucija ove dummy varijable. i 0 – preostali deo varijanse na ovoj varijabli. Tabela 3 Prediktorske (zavisne varijable) – ukupna varijansa N pol/rod državljanstvo starost 15–29 ostalo muškarac ostalo državljanin ostalo godine 15–29 4572 4309 221 8659 6791 2090 % 51. Tačnije.5 .8% 14. Varijable koje smo koristili u modelu kao prediktorske (nezavisne) varijable mogu se videti i Tab. tj. u model smo uključili set socio-demografskih varijabli koje su po svom karakteru dummy varijable. 2.1 Kosmopolitizam po zemljama – dummy varijabla ostali kosmopolitizam BiH Hrvatska Crna Gora Srbija Slovenija Makedonija total 85. i u Tab.5 76.2% 77.5 97.6% 19. Tabela 2 Kosmopolitizam – dummy varijabla (zavisna varijabla u modelu) ostali kosmopolite total N 6994 1887 8881 % 78.2 100. autentične varijable su redizajnirane za potrebe predikcije u regresionom modelu.3% 81. može se videti u Tab. redefinisane su od autentičnih vrednosti ka dvovalentnim vrednostima.{ 75 } Marina Vasić varijabla je korišćena kao dummy varijabla sa vrednostima 1 – visok stepen kosmpolitizma.3 (ukupna varijansa). koja meri visok stepen kosmopolitizma. Svakako da razlike u broju kosmopolita po zemljama odgovaraju razlikama merenog stepena kosmopolitizma u ovim državama.1% 73.7% 18.9% 26.1 po zemljama.5 2.5 23.5% 75.5 48.2% Sa druge strane.8% 22.4% 80.2 na nivou ukupne varijanse.5% 24.2% 78.8 21.8% 21.0 Tabela 2.

105. Zatim. tako i za svaku državu ex-SFRJ pojedinačno.3 36.147. pol/rod jeste pozitvan prediktor.039. Kada je reč o socio-demografskom prediktivnom modelu. i to negativni prediktor jeste državljanstvo (B = -0.560.0 26. tačnije kada je reč o muškarcima. .8 76. povećava se verovatnoća da oni imaju kosmopolitski stav (B = 0. negativni prediktor jeste i nisko obrazovanje (B = -0.01). Dalje.01). p < 0.6) = 10. p < 0. p < 0.2 1. populacija mlađa od 29 godina jeste statistički značajan prediktor kada je reč o kosmpolitskom identitetu (B = 0.7 74.01).2 39.{ 76 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ starost 30–49 starost preko 50 niže obrazovanje srednje obrazovanje više obrazovanje samozaposlen nezaposlen nizak prihod srednji prihod visok prihod ostalo godine 30–49 ostalo godine preko 50 ostalo niže obrazovanje ostalo srednje obrazovanje ostalo više obrazovanje ostalo samozaposlen ostalo nezaposlen ostalo nizak prihod ostalo srednji prihod visok prihod 5622 3258 5348 3532 6573 2308 4104 4777 7166 1715 8717 164 6807 2074 6387 2493 6335 2546 6575 2306 63.0 46.3 98. na osnovu logističke regresije dobijene vrednosti imaju veoma ograničen domet. Konačno.8 80. Logističkom regresijom identifikovali smo nekoliko prediktora.7 60.4.0 Vrednosti dobijene logističkom regresijom prikazane su u Tab. najznačajniji.01).9 28. Prema tome. ali je njihova eksplanatorna vrednost srazmerno mala i svodi se na oko 4% ukupne varijanse.1 71.3 28.496. na nivou čitave bivše SFRJ merimo Pseudo R2 = 0. p < 0. Najpre.0 26.8 74. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df.2 53. Kada je o samim prediktorima reč.218.7 19. p = 0. za čitav prostor bivše Jugoslavije obrazovanje predstavlja važan prediktor kosmopolitizma.481. p < 0.4 71. i to kako na nivou ukupne varijanse.01). a komplementarno više obrazovanje predstavlja pozitivni prediktor kosmopolitizma (B = 0.6 23.631.

01).618 389** .05).01). Konačno. Ovaj podatak analitički. Makedonija Crna Gora Slovenija Hrvatska Srbija SFRJ BiH . to je obrazovanje.975.598** . p < 0. p < 0. koji su komparativno u odnosu na građane svih država ex SFRJ u najmanjoj meri kosmpolitski orijentisani.4) = 6.560** -. p = 0.350* .406** -1. p < 0. dok su pripadnici mlade populacije pozitivan prediktor (B = 0.597** -1.01 Kod građana BiH.689** -.819** .371 .102** .01) i kada je reč o visokom obrazovanju (B = 0.344.598. traži posebnu pažnju i analizu koja prevazilazi okvire ovog rada. i u Hrvatskoj nizak prihod jeste negativan prediktor (B = -0.175. Dalje. p < 0.{ 77 } Marina Vasić Tabela 4 Logistička regresija – nestandardizovani regresioni koeficijenti muškarac državljanin godine 15–29 godine preko 50 niže obrazovanje srednje obrazovanje više obrazovanje samozaposlen nezaposlen nizak prihod srednji prihod visok prihod b konstanta . p < 0. kada je reč o niskom obrazovanju (B = -0. tj.01).292 -. p < 0.4) = 3.050.646** -.676** .184 . kada je o Hrvatskoj reč.05).375** -.314* -.324. koja se kao prediktivna varijabla pojavljuje samo u Hrvatskoj i ni u jednoj drugoj državi. Logističkom regresijom identifikovali smo tri značajna prediktora.423* .560** -1. a zatim nizak prihod kao negativan prediktor (B = -0. U Hrvatskoj socio-demografski model ima sledeće karakteristike: Pseudo R2 = 0.033. samozaposlenost (B = 0. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df.975.512** -1.05). Najpre.631** . koji su dominantno lokalno orijentisani.147** -.713** - 1. p < 0.975* -.560.350. i to.413* .844 -.478** -.533. p = 0.409.324* .844 . nema naročitu prediktivnu vrednost: Pseudo R2 = 0.5 ** p < 0.646. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df.421** -.496 -.471** . socio-demografski prediktivni model.218** -.599** * p < 0. Od sociodemografskih varijabli koje su značajne za kosmopolitski stav u BiH identifikovali smo najpre više obrazovanje (B = 0.481** . takođe. kao i u BiH.593** -.533** -1.

Obrazovanje kao varijabla ima najveću prediktivnu vrednost i to više obrazovanje (B = 1.478. kao i u Sloveniji.01) i mladi od 15 do 29 godina starosti (B = 0.406. p < 0.102.5) = 0.599. Ono po čemu je Crna Gora interesantna i posebna u odnosu na ostale zemlje ex SFRJ jeste da se kao negativni prediktori jedino u ovoj zemlji javljaju nezaposlenost (B = -0. Najznačajniji prediktori jesu više obrazovanje (B = 0. jedino se u Makedoniji javljaju stariji od 50 godina kao negativan prediktor (B = -0.01). p < 0.01). Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df.01).05). Druga varijabla jesu godine starosti. p < 0.676. na osnovu logističke regresione analize možemo imati nekoliko sintetičkih zaključaka.01) i pol/rod (muškarac) pozitivni prediktori (B = 0. p < 0.060. p < 0. u Makedoniji socio-demografski model ima sledeće karaktertistike: Pseudo R2 = 0.914.993. Od prediktora identifikujemo samo dve varijable. ali tri prediktora i to obrazovanje.085. p = 0. najmlađa kategorija populacije (B = 0. ali ono što je posebno interesantno. državljanstvo je negativni prediktor (B = -0.834.713.389.05).01).038. socio-demografski model ima sledeće karakteristike: Pseudo R2 = 0. te državljanstvo kao negativan prediktor (B = 0.978. p < 0. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. Pri tome treba imati u vidu da je u svim državama osim u Sloveniji ukupan procenat ispitanika koji imaju fakultetsko obrazovanje manji od 10%.597. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. jedini prediktor koji je pouzdan u svim zemljama bivše Jugoslavije jeste obrazovanje.593. Kada je o Srbiji reč.375.01). tačnije. Ovo je jedan od ključnih razloga zbog koga je kosmpolitizam relativno depriviran u odnosu na lokalizam. Dalje. javljaju kao pozitivan prediktor (B = 0. u tri od šest država (BiH. p < 0. p < 0. javlja se kao negativan prediktor (B = -0. Model u Sloveniji ima nešto veću prediktivnu vrednost i kreće se na nivou 8. p < 0.01).01) i više obrazovanje kao pozitivni prediktor (B = 0.523. Prvo. to je veća verovatnoća za stepen kosmpolitskog identiteta.01). Dakle.471. Muškarci se. ali i srednji nivo obrazovanja (B = 0.421.01) i srednji prihod (B = -0. i u ovom slučaju srazmerno mali procenat varijanse kosmopolitizma možemo objasniti socio-demografskim varijablama. p < 0.512.075. socio-demografski model predikcije kosmopolitizma ima veoma ograničenu eksplanatornu moć u gotovo svim zemljama ex-SFRJ. p < 0. p < 0. p = 0. Konačno. za razliku od Slovenije. Hosmer and Lemeshow goodness-of-fit: X2 (df. p < 0.3) = 0.689. p < 0. dok su visok prihod (B = 0. Kao i u Crnoj Gori.01). p < 0. tačnije. Srbija i Makedonija) godine starosti jesu prediktori . p = 0.05).01).462. Drugo.314. p < 0. p < 0.819. Prema tome. visok prihod. Dalje. p < 0.7) = 11. Od prediktivnih varijabli izdvajamo najpre više obrazovanje (B = 0. niže obrazovanje kao negativni prediktor (B = -0.115.413.588. p = 0. kao i niže obrazovanje (B = 0.01).01). ono što važi za sve zemlje bivše Jugoslavije jeste – što su građani više obrazovani.6) = 2.5% ukupne varijanse: Pseudo R2 = 0.423. tačnije.{ 78 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ U Crnoj Gori model ima sledeće karakteristike: Pseudo R2 = 0.

što su građani u ovim državama mlađi.99446929 1. identične su kao i u ranijem izlaganju. postavlja se pitanje nivoa merenog kosmopolitizma u ovim zemljama u odnosu na ostale zemlje Evrope. postavlja se pitanje – zašto oni koji imaju visok prihod u Sloveniji tendiraju ka kosmopolitizmu. Dalje.0002463 . 5 i Tab. kada je o Makedoniji reč.97794925 .0042184 .{ 79 } Marina Vasić kosmopolitizma.97557172 1. važno je i potrebno za naše zaključivanje da izvedemo još jednu deskriptivnu. pri čemu kao ukupnu varijansu tretiramo čitavu Evropu.91396369 .06368445 . Visok prihod je kontroverzan prediktor.0398693 . s obzirom na to da je pozitivan u Sloveniji i negativan u Makedoniji. Tabela 5 Lokalizam/kosmopolitizam – čitava Evropa (srednje vrednosti z skorova po državama) Država Albanija Azerbejdžan Austrija Jermenija Belgija BiH Bugarska Belorusija Hrvatska Kipar Severni Kipar Češka Danska N 1503 1468 1471 1470 1499 1443 1481 1479 1489 980 476 1750 1468 Aritmetička sredina -.96367721 . dok je nizak prihod negativan prediktor u BiH i Hrvatskoj.0927802 -. eksplicitno je utvrđeno da su stariji od 50 godina negativni prediktor kosmopolitizma.0299024 -. Ovo postavlja otvorena pitanja na nivou konstelacije društevnih faktora koji deluju u ovim dvema zemljama. izraženim u strandardizovanim z skorovima (Tab.07593032 . Uz to. kako imati reper za relativne vrednosti merenog kosmopolitizma u ovim zemljama ukoliko ih na istoj skali metrijski ne uporedimo sa nekim drugim zemljama.0011017 -. ali sasvim potrebnu analizu. a varijable od kojih je formiran skor. veća je verovatnoća da će imati kosmopolitsko opredeljenje. Drugim rečima. ili tačnije sa ostalim evropskim zemljama. Za ovu svrhu formirali smo ukupan skor.2449154 .91396398 .98545684 .04558803 .0041228 Standardna devijacija . naime. Poređenje vršimo na osnovu distribucije srednjih vrednosti na skali lokalizam/kosmopolitizam.3072411 .0841504 .1225419 . 6). Pre nego li krenemo na završnu diskusiju i rekapitulaciju istraživačkih nalaza. S obzirom na to da smo poredili šest država bivše SFRJ.92499143 . u Crnoj Gori i Sloveniji državljanstvo je negativan prediktor kosmopolitizma.90712499 1.2245474 -. kao i procedura. tačnije. te zašto oni sa visokim prihodom imaju negativnu prediktivnu vrednost u odnosu na kosmopolitizam.2039545 -.85691094 .

12825637 .3539877 -.0000000 .91610334 .0216989 .78089558 1.00155387 .78765200 1.3073126 .2431630 .00053492 1.95814352 1.96985623 .77662518 .2543416 -.72456373 .04695752 .77437753 .0917802 -.1194381 -.4902299 -.93459993 1.87418102 1.1969224 .1191539 .90876660 1.3746964 .1311618 -.0377297 -.0482113 -.2176129 -.12366459 1.09953451 .1333465 -.04826739 1.{ 80 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Estonija Finska Francuska Gruzija Nemačka Grčka Mađarska Irska Ireland Italija Letonija Litvanija Luksemburg Malta Moldavija Crna Gora Holandija Norveška Poljska Portugal Rumunija Rusija Srbija Slovačka Slovenija Španija Švedska Švajcarska Turska Ukrajina Makedonija Velika Britanija Severna Irska Total 1494 1107 1483 1470 1997 1470 1509 768 976 1422 1481 1465 1573 1458 1514 1403 1530 1083 1495 1529 1441 1485 1485 1479 1335 1394 994 1258 2359 1485 1404 1508 466 65819 .05290866 .01876924 .17535904 .1996131 .0183822 .1232214 .00000000 .2497066 -.1487938 -.0052843 .84300053 1.0083343 -.1985459 .1265096 -.81785096 .95247554 1.95561239 .2115290 .6979637 .3898554 .1192589 .92823340 .07194649 .0713715 -.97451910 1.12731341 .1153092 .97940046 1.0753935 .2604814 -.02869805 1.87577025 .09669790 1.

31 -0. 7 Lokalizam/kosmopolitizam – graf Severna Irska Velika Britanija Makedonija Ukrajina Turska Švajcarska Švedska Španija Slovenija Slovačka Srbija Rusija Rumunija Portugal Poljska Norveška Holandija Crna Gora Moldavija Malta Luksemburg Litvanija Letonija Italija Ireland Irska Mađarska Grčka Nemačka Gruzija Francuska Finska Estonija Danska Češka Severni Kipar Kipar Hrvatska Belorusija BiH Belgija Jermenija Austrija Azerbejdžan Albanija -0.05 -0.37 -0.22 0.20 -0.08 0.15 -0.07 0.01 -0.09 0.12 -0.21 0.13 0.00 0.22 -0.35 0.04 0.20 0.13 -0.70 0.20 0.09 0.25 -0.49 -0.02 -0.03 -0.24 0.12 0.24 0.39 0.12 0.08 0.00 0.00 -0.26 0.12 -0.12 -0.00 -0.20 0.{ 81 } Marina Vasić Fig.01 0.13 -0.31 0.02 0.25 0.12 -0.04 .

1990: 1996). Zaključna razmatranja Kosmopolitizam očito kao vrednosna orijentacija nema onaj nivo podrške kod građana Evrope kao što se predstavlja u naučnom. Sa druge strane najveći broj građana Evrope još uvek je dominantno lokalno orijentisan. Severnoj Irskoj i Nemačkoj.4257240 50 -. Najveći stepen kosmopolitizma merimo u Luksemburgu. Held et al. 1999. Albrow. Od socio-demografskih varijabli jedino je obrazovanje značajan prediktor u svim državama. Dakle. i jednako da se te vrednosti kreću između 50.0000000 -. a zatim u Irskoj. Te razlike međutim ne možemo objasniti socio-demografskim varijablama u zadovoljavajućoj meri.. valja primetiti da su vrednosti svih zemlja više od vrednosti medijane. 1997. 1999). kosmopolitska orijentacija treba da bude predmet budućih istraživanja koja će da zađu ‘iza’ socio-demografskih prediktivnih pokušaja i teorijsko-hipotetički da predlože alternativne faktore koji generišu kosmopolitizam.4257240 75 . Dakle. s obzirom na to da je vrednost medijane za čitavu Evropu –0. Drugim rečima. koje smo identifikovali u radu. Ovaj nalaz ide u prilog tezi da obrazovanje doprinosi razvoju ‘refleksivnih kulturnih kompetencija’ (Hannerz. a zatim u Švajcarskoj i Azerbejdžanu. Jedan od modela trebalo bi da uključi set varijabli koje tretiraju pitanja socijalne mobilnosti (Castells. bez obzira na međusobne razlike.0000000 25 -.{ 82 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Tabela 6 Ukupni skor lokalizma/kosmopolitizma N Aritmetička sredina Medijana Standardna devijacija Percentili 65819 . Beck. te nije moguće testirati ovaj model. političkom i poslovnom diskursu. očito da obrazovanje nije dovoljan faktor koji podiže kapacitet ove vrste refleksivnosti. percentila.2347995 Na osnovu distribucije lokalizma/kosmopolitizma u svim evropskim zemljama. Kada je o šest zemalja bivše SFRJ reč.4257240 1. dok najveći stepen lokalizma merimo u Poljskoj. Zasad ovakva vrsta komparativnih studija nije rađena. 2001. najpre možemo uočiti da je generalno lokalizam izraženiji u odnosu na kosmopolitizam. Međutim. pitanje je da li i u kojoj meri socijalna mobilnost utiče na kosmopolitizam. 1996. u odnosu na čitavu Evropu zemlje bivše SFRJ u proseku su komparativno kosmopolitski orijentisane. Alternativna mogućnost bila bi da se ispitaju hipoteze koje se mogu .43. Tomasci. Sa druge strane između zemalja bivše SFRJ postoje određene razlike u stepenu kosmopolitizma. 2000. i 75.

No. Ovakav pristup bi zapravo počivao na ispitivanju veze između određenih kulturološki transkribovanih karakternih osobina ličnosti i kosmopolitizma. budući da ga je nemoguće svesti na pojednostavljene koncepte tolerancije. Npr. koji će se po analogiji promeniti nakon postizanja određenih političkih integracijskih ciljeva? Ovakva i slična pitanja trenutno nemaju odgovore. Da li to znači da kašnjenje u savremenim integracijama na svetskom planu zapravo rezultira većim stepenom kosmopolitizma koji se pojavljuje kao neka vrsta aktualizovanog političkog stava. valja primetiti i da je Poljska na vrhu skale lokalizma u odnosu na sve evropske zemlje. a buduća istraživanja zapravo treba da proisteknu upravo iz ovakvih i sličnih teorijskih spekulacija koje je moguće prevesti na jezik hipoteza. i za neke druge važne evropske zemlje. u nešto manjoj meri. nivo kosmopolitizma u Sloveniji niži je nego u Srbiji. dodatna pitanja koja se tiču političkog konteksta svakako jesu interesantna. tačnije. pa i tolerancije u odnosu na prethodne dve države. pa prema tome daleko od svih zemalja ex-SFRJ.{ 83 } Marina Vasić dedukovati iz ideja koje predlaže Iyer (2000). Nemačku. npr. . da se kosmopolitizam dovede u vezu sa razumevanjem i prihvatanjem drugih. Crnoj Gori i Makedoniji. i verovatno se odlikuje većim stepenom mobilnosti. a isto se može reći. kada je o ex-SFRJ reč. iako je Slovenija u većem stepenu integrisana u EU. kulturnim kompetencijama. Konačno.

Vol. 19. B. (1999) Global Transformations: Politics. Pollock. Rosenberg. Aldershot and Burlington. Vol. and Society. Culture. M. Turner. CA: Stanford University Press. CA: Stanford University Press. L. D. No. pp. L. 394–408. 4. (2000) The Global Soul: Jet Lag. 1 of the Information Age. Stanford. (2000) ‘Cosmopolitanisms’. T. Stanford. 45–63. pp. No. Globalization and Patriotism’. B. Culture. B. Tomlinson. CA: Stanford University Press. London: Verso. (2000) The McDonaldization of Society. (2002) ‘Cosmopolis: An Introduction’. Vol. Holton. (2002) ‘Cultures of Cosmopolitanism’. (2000) The Follies of Globalization Theory. New York: Ballantine Books. Held. Watson. (2002) ‘Cosmopolitanism or Cosmopolitanisms? The Intellectuality of Strangers’. Stanford. 1. 63–86. 1–16. Theory. J. Featherstone. D. Vol. P. New York: Vintage. Vol. 15. Iyer. and Culture. (1997) The Global Age.) (2001) New Horizons in Sociological Theory and Research: The Frontiers of Sociology at the Beginning of the 21st Century. J. 577–89. 3. . and the Search for Home. et al. Castells. et al. Vol. G. S.{ 84 } Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ Bibliografija Albrow. (2000) ‘Regulating Globalization? The Reinvention of Politics’. Barber. M. (1999) ‘Privileged Nomads – On the Strangeness of Intellectuals and the Intellectuality of Strangers’. (1995) Jihad vs. Tomasci. Theory. Public Culture. S. 19. pp. pp. No. Chicago. Ritzer. Held. VT: Ashgate. 63-86. pp. 2. 16. No. (ed. Szerszynski. 12. Oxford: Basil Blackwell Beck. Economics. Pels. Shopping Malls. R. (2002) ‘Cosmopolitan Virtue. pp. and Society. J. (1996) “The Rise of the Network Society” Vol. J. 461–81. 1. and Society. 16.) (1997) Golden Arches East: McDonald’s in East Asia.1. IL: University of Chicago Press. J. International Sociology. No. No. The Sociological Review. Vol. Theory. Culture. London: Sage. Theory. Sschlereth. Culture and Society. McWorld. CA: Stanford University Press. and Urry. No. pp. (1977) The Cosmopolitan Ideal in Enlightenment Thought: Its Stanford. 50. M. D. (1999) Globalization and Culture. (ed. 1.

.

.

epistemoloških. ontoloških. Djui se u opštem toku onovremenog rađajućeg pozitivizma ipak još uvijek drži normativne teorije i čuva njeno nastojanje za krajnjim stajnim tačkama. podrazumijevajući da je Djuijeva pravna i politička filozofija neodvojiva od tradicije pragmatizma. logika i etika). posebno koncepti „zajednice ispitivanja“ (Pers) i „individualnog samousavršavanja“ (Džejms). 2010) Studija mr Bojana Spaića Politička i pravna filozofija Džona Djuija predstavlja veliki doprinos istoriji i teoriji prava i politike.{ 87 } Ilija Vujačić Ilija Vujačić Autor je profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu Filozofija demokratije Džona Djuija (prikaz knjige Bojana Spaića: Politička i pravna filozofija Džona Djuija. Beograd. Pa ipak. i analizirajući one koncepte Persa i Džejmsa koji su ključni za formiranje Djuijeve komunikativne koncepcije demokratije. antropoloških. U svim relevantnim aspektima. Tu autor ukazuje da se radi o dosledno pragmatičnoj poziciji i da je Djui u osnovi prosvetiteljski progresivista u duhu onovremene misli s početka 20 vijeka i da u tom smislu dijeli predrasude i ukorijenjena shvatanja toga doba. Na taj način autor nas uvodi u predmet svog istraživanja. koja je prethodila Djuijevoj filozofiji. kojoj Djui pripada kao njen najkompletniji izdanak. U prvom poglavlju se razmatra pragmatizam i pragmatička tradicija u djelima Persa i Džejmsa. u kome se analizira Djuijeva opšta filozofija (ontologija. takođe je uvodnog karaktera i služi kao širi okvir za razmatranje karaktera i dometa Djuijeve pravne i političke filozofije. nakon njegovog okretanja . Čigoja štampa. a posebno metodološki i strukturalno-teorijski. etičkih. Drugo poglavlje. kategorije i problemi Djuijeve misli. pravno--filozofskih i polit-filozofskih shvatanja ovog američkog filozofa i pokrivena sva relevantna područja. To je prva obuhvatna monografska studiju o Djuiju na našem jeziku u kojoj je dato sveobuhvatno i sistematsko razmatranje i tumačenje filozofskih. Spaić pokazuje kako i zašto je Djuijeva filozofija. radi se o vrednom istraživačkom delu.

{ 88 } Filozofija demokratije Džona Djuija

pragmatizmu predstavlja „specifičnu obradu Džejmsovih i Persovih ideja u karakteristična shvatanja instrumentalizma i naturalizma“ (str. 49) i na koiji način je ona „rekonstruktivna“. Naime, autor upoređuje ondašnje filozofske tendencije sa oblastima kojima se Djui bavio (ontologija, logika i etika) da bi pokazao zašto Djui promjenu mjesta i uloge filozofije u savremenosti naziva „rekonstrukcijom filozofije“, koja se „sastoji u promjeni orijentacije filozofskog interesovanja ka problemima od ljudskog interesa“ (str. 55). Autor nije slučajno „priču“ o Djuiju započeo sa ova dva uvodna poglavlja, jednim o pragmatizmu i drugim o filozofskoj rekonstrukciji ili uopšte o Djuijevoj filozofiji. To je radu i u njemu tumačenim i analiziranim idejama dalo preglednost i učinilo da se bolje razumije Djuijevo mjesto u istoriji i teoriji pragmatizma, kao i uopšte u američkoj kulturi i filozofiji. U trećem poglavlju se razmatra Djuijeva politička filozofija, odnosno njegova filozofija demokratije, njena geneza i razjašnjenje nekih nedoumica o odnosu Djuijeve koncepcije demokratije i njegovih filozofskih shvatanja, gdje je autor u svom obuhvatnom tumačenju otklonio predrasudu da je neposredni povod demokratskog pogleda na svijet Djuijeva okretanje od idealizma ka pragmatizmu. Tu su takođe razmotreni i protumačeni pojedini aspekti ove osobene političke filozofije, posebno što se tiče reinterpretacije klasičnih demokratskih i liberalnih vrijednosti, kao i problem odnosa javnosti i države, pojedinca i zajednice, i razlike između demokratije kao etičkog i političkog ideala i njegove institucionalizacije u obliku političke demokratije. Autor je svoju interpretaciju Djuijeve pravne filozofije s pravom oslonio na ova razmatranja o demokratiji, sa uverenjem da ona predstavljaju teorijski relevanatan okvir za razumijevanje Djuijevih pravnih shvatanja, što je predmet četvrtog poglavlja. Tu se Spaić posebno zadržao na detaljnom razmatranju centralnih pitanja Djuijeve filozofije prava, kao što su izvori, cilj i primjena prava. U svojoj analizi Spaić je pokazao da Djui „zapravo i nije filozof prava u smislu izgradnje jedne obuhvatne, precizne i sistematične koncepcije,“ što pokazuje zadržavajući se na ovim centralnim temama koje tvore osnov Djuijevih pravnih shvatanja u duhu instrumentalizma, kao nastojanja da se obezbijede filozofski temelji demokratije u formi pravnog pragmatizma, kao posebnog pravca u teoriji prava. U ovom dijelu je autor, da bi ispravno smjestio Djuijeva pravna shvatanja, njegove domete i ograničenja u teoriji prava, razmatrao Djuijevu pravnu filozofiju sa njoj savremenim shvatanjima Houmsa, Paunda, Kardoza i pravnih realista, ali i odnos pragmatizma i savremene pravne teorije, posebno u djelima Habermasa, Rortija i drugih savremenih teoretičara. U poslednjem, zaključnom poglavlju, Bojan Spaić je razmotrio recepciju pravnog pragmatizma od strane neopragmatista i na kraju izložio i obrazložio svoje kritičke opaske Djuijevoj pravnoj i političkoj filozofiji, koje se pokazuju adekvatnije od onih kritika koje su mu ranije upućivane, jer se zasnivaju na pouzdanoj analizi i tumačenju i na razložnoj i uravnoteženoj

{ 89 } Ilija Vujačić

kritici Djuijevih shvatanja. Spaić je kritičan prema Djuiju i to pokazuje izostanak svakog idolatrijskog odnosa prema razmatranoj temi i autoru i ukazuje na zrelost, objektivnost, naučnu nepristrasnost i visoku stručnost Bojana Spaića, kao do sada izuzetno perspektivnog, a od okončanja ovog rada afirmisanog mladog istraživača. Zato je važno da se i šira akademska i istraživačka zajednica i publika upoznaju sa ovim djelom i istraživačem, dobrim poznavaocem, kako istorije filozofske, pravne i političke misli, tako i savremene političke i pravne filozofije. U ovom zaključnom dijelu rada posebno dolazi do izražaja originalnost Spaićevog pristupa tumačenju cjeline Djuijeve socijalne filozofije kroz kritiku određenih fundamentalnih aspekata Djuijeve političke filozofije (ideala demokratije, koncepcije društvene promjene i antropološkog optimizma) i njegove pravne filozofije (teorije ispitivanja, potencijala pravnih principa za odbranu od realpolitičkih „previranja“ i ekstremnog sociologizma i manjkavosti njegovog pravnog antiformalizma). Drugi dio zaključnih razmatranja, u kojem autor utvrđuje mjesto Djuijevog pragmatizma u pragmatičkim debatama u političkoj i u pravnoj filozofiji, kao i njegovo poređenje Djuija sa novom retorikom Perelmana, pokazuje Spaićevo suvereno i produbljeno poznavanje savremene pravne i političke filozofije. Autor pokazuje da je osnovni problem „duha vremena“ u kome djeluje Djui - problem demokratske zajednice - centralni problem Djuijeve političke filozofije uopšte. I naglašava da je Djui demokratskoj teoriji dao filozofsko, etičko i antropološko utemeljenje, kao i adekvatna razmatranja koja pokazuju da je za demokratiju nužno filozofsko utemeljenje, što je posebno došlo do izražaja u Djuijevom istraživanju uzajamnog odnosa filozofije i društva i filozofije i demokratije, sa uvjerenjem da su filozofska razmatranja uslovljena društvenim i istorijskim kontekstom. Spaić je takođe argumentovano i ubjedljivo pokazao kako Djuijeva pravna i politička filozofija predstavlja jedinstvenu cjelinu tvoreći jedan cjelovit sistem pragmatizma. Tako je autor znalački pokazao zašto se demokratija našla u samoj srži Djuijevog mišljenja i djelanja - koje on, u duhu pragmatizma, utemeljuje u etičkim, epistemološkim, ontološkim i antropološkim shvatanjima i zbog čega je i mogao dati demokratsko shvatanje etike, obrazovanja, logike i estetike i ostalih područja ljudskog intelektualnog i praktičkog djelanja – i uspio da u jednoj obuhvatnoj analizi protumači i izloži relevantno djuijevsko opravdanje demokratije. Spaić se vrlo vješto kreće kroz složenu misao Džona Djuija sa centralnim nastojanjem povezivanja i usaglašavanja individualne slobode i opšteg dobra u cilju prevazilaženja njihovog uzajamnog suprotstavljanja i tako izlaganja jedne osobene reinterpretacije liberalizma u njegovoj aktuelnoj dominirajućoj verziji tzv. socijalnog (demokratskog) liberalizma. Autor dobro zapaža da je razliku od dominatnog ugovornog i na pravima utemeljenog liberalizma, Djui liberalizam utemeljio (progresivistički) na „samorazvoju“ i u nategnutom,

{ 90 } Filozofija demokratije Džona Djuija

ali nužnom, braku liberalizma i demokratije se stavio na stranu demokratije sa liberalizmom u podređenom položaju, kao sredstvu demokratije, gdje je liberalizam obavezan da ostvaruje zahtjeve demokratije. Spaić takođe dobro zapaža komunitarističku perspektivu Djuijevih shvatanja, koja za razliku od deontološkog liberalizma vidi liberalizam kao sredstvo za ostvarenje jedne ideje „dobrog života“, demokratskog ideala. Tako on zapaža da su instrumentalizam i pragmatizam „oruđa uposlena u dokazivanju da demokratija nije prosto jedan od načina uređenja zajedničkog življenja suprotstavljen drugome, već da je ona sama ideja zajedničkog življenja“ (str. 95). Isto tako je dobro primijetio, ali nažalost, nedovoljno obrazložio, prevazilaženje „problematičnih“ dualizama koji se ponovo javljaju u savremenoj liberalno-komunitarnoj debati. Autor je s pravom posebnu pažnju posvetio političkoj filozofiji sa pretpostavkom koja se pokazala dalekosežno ispravnom u tumačenju Djuijeve misli, da su njegova pravna shvatanja dio jedne integralne cjeline i tako metodički dao takav pristup koji daje temeljnije, ispravnije, cjelovitije i koherentnije tumačenje Djuijeve misli. Zahvaljujući tome uspio je da obrazloži Djuijevo uklanjanje dualizma tradicije i progresa, odnosno konzervativizma i liberalizma, kao i nalaženja „via media između, u njegovo vrijeme dominantih, ideoloških profilacija – liberalizma i socijalizma“ (str. 211). Takođe je dobro metodički ukomponovao svoje istraživanje, pokazujući da centralni problem Djuijeve političke filozofije, ideal demokratije - koji nadilazi puku participaciju građana u javnom životu i demokratsku proceduralnost u nastojanju ostvarivanja funkcionalne zajednice - predstavlja krajnji domet Djuijeve rekonstrukcije u filozofiji, ali koja nije lišena izvjesnog utopijskog elementa. Uprkos tome što Djuijev ideal demokratije ne može da se „nosi sa problemima koji opterećuju društva sa kraja XX vijeka“, zaključuje autor, on ostaje relevantan kao regulativni princip teleološkog karaktera, kao neka vrsta etičko-političkog standarada za samjeravnje i procjenjivanje aktuelnih demokratskih praksi, a ne kao neka „definitivna smjernica za razrješenje njihovih problema“ (str. 212). Spaić s pravom naglašava Djuijev antropološki optimizam – koji je, uostalom, sastavni, nužni, bilo eksplicitni, bilo implicitni, elemenat i podloga svakog demokratskog mišljenja, jer je bez pretpostavke o asocijativnosti i načelnoj spremnosti ljudi na saradnju i zajednička pregnuća demokratija kao ideal nezamisliva. Uprkos tome što se radi o „bezgraničnom antropološkom optimizmu“ - čime je Djui platio danak racionalističkom progresivizmu u pogledu mogućnosti bezgraničnog ljudskog „napredovanja“ u etičkom smislu, kao i utemeljenosti plastičnosti ljudske prirode na racionalističkom prosvetiteljstvu, kao osnovne dogme i predrasude vremena – autor je u pravu, što proizilazi iz njegove inherentne interpretacije i ukazivanja na uticajnost Djuijeve socijalne filozofije, kada tvrdi da je Djuijev pragmatizam „jedan od najinspirativnijih političkih nalaza savremene filozofske misli“ (str. 214)

koja nadilazi svoj formalnomonografski karakter i puku interpretaciju ideja jednog važnog i uticajnog mislioca. uvećanje i produbljivanje teorijskih znanja i razumijevanja ne samo Djuijevog djela i pragmatizma. šire viđene najrelevantnih i najuticajnijih filozofsko-političkih i pravnih shvatanja. Tako u jednoj u osnovi monografskoj studiji. Zato se radi o jednoj izuzetnoj studiji. ovu studiju čine jednim od najznačajnijih istraživačkih monografskih radova u polju pravne i političke filozofije u poslednjoj deceniji. Zato ova studija ima i značaj za širenje. Ovdje izloženi sintetički rezultati višegodišnjeg autorskog istraživanja Djuijeve pravne i političke filozofije.{ 91 } Ilija Vujačić Čitaoca ove studije posebno pleni autorova erudicija. nego i šire kulturno-istorijsko i društveno značenje. nego i relevantnu istoriju i teoriju određene pravne misli. razumljiv i prevashodno instruktivan način misaono obuhvati i protumači sva relevantna posredovanja i uticaje. jer se radi o jednoj normativnoj pravnoj i političkoj poziciji. Sve to čini da ovaj rukopis predstavlja jedinstveni pokušaj u našoj pravnoj i političkoj misli da se u svjetlu ostvarenih dometa savremene demokratske teorije i pravne i političke filozofije na početku 21. Autorovo formalno filozofsko. već tim povodom i glavnih kontroverzi i rasprava u savremenoj političkoj i pravnoj filozofiji i demokratskoj teoriji. kao i istančanost analize. autor nas izvještava o mnogima aspektima krupnih aktuelnih priblema savremene političke i pravne filozofije i posebno demokratske teorije. uz obuhvatnost razmatranja. U tradiciji dobre filozofske analize. onovremenoj i savremenoj. politikološko i pravno obrazovanje (završio je uporedo osnovne studije filozofije i političkih nauka i poslijediplomske studije pravne filozofije) da uspijeva da u jednoj multidisciplinarnoj i multiorijentacijskoj prespektivi pruži onima koji hoće da se upoznaju. vijeka pruži ne samo jedna iscrpna istorijska interpretacija jednog autorskog dela. koja se naročito ogleda u njegovom uključivanju različitih aspekata. kritički obavijeste i analiziraju ne samo rad Djuija. stavova. teorija i pristupa u pravnoj i političkoj filozofiji. Pored ostalih istraživačkih vrlina koje krase autora i njegov rad. koja doprinosi razvijanju građanske samosvesti i demokratske političke kulture. i njegovo znalačko snalaženje u tom moru orijentacija da na jednostavan. Bojan Spaić daje i svojevrsno. preciznost i sofisticiranost argumentacije. treba istaći njegovo osnovno oruđe. povodom razmatranja Djuijeve misli. Plijeni i autorova stilska i jezička izgrađenost i njegovanost izraza i može se slobodno reći da je ovaj prvijenac Bojana Spaića pokazatelj da se u našoj pravnoj i političkoj filozofiji pojavio autor koji je ovim radom podigao sopstvenu intelektualnou rampu toliko visoko da se od njega može očekivati samo još veći istraživački poduhvat i da se već sada svrstao u krug vodećih pravno-političkih teoretičara. koja nije svedena na istorijsko-politička i istorijsko-pravna „arheološka iskopavanja“ starih spisa i ideja. izuzetno instruktivan i intelektualno plodonosan metodski pristup. . mada s obzirom na zadatu temu i ograničen prostor samo u naznakama.

koji će zauzeti posebno mesto u istoriji pravne i političke misli kod nas. Radi se o zanimljivom. informativnom i visoko analitičkom tekstu. demokratolozima. Zato njegovo objavljivanje ima poseban značaj i svesrdno ga preporučujem svim stručnjacima u oblasti prava i politikologije. . I zato se može svesrdno preporučiti svim stručnjacima u oblasti pravne i političke filozofije i tzv. ali i široj stručnoj publici. ali i drugih društvenih nauka uopšte.{ 92 } Filozofija demokratije Džona Djuija kao siguran i pouzdan izvor za to.

.

.

Proof reading | lektura i korektura: Sanja Šubarić Design and prepress | Dizajn i priprema za štampu: Ana Pajović Kljajić Print | štampa: Pobjeda Circulation | tiraž: 300 Podgorica. 2012. Цетиње ISSN 1800-9328 = Civis COBISS. januar. CIP .Каталогизација у публикацији Централна народна библиотека Црне Горе.CG-ID 19233552 .

Riječ urednice | Occupational Attainment in Montenegro | Novine u politici zaštite ljudskih prava u Evropi: pristupanje Evropske unije Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima | Budžetska sredstva za finansiranje razvoja EU | Kosmopolitizam i lokalizam u zemljama bivše SFRJ | Filozofija demokratije Džona Djuija (prikaz knjige Bojana Spaića: Politička i pravna filozofija Džona Djuija) .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful