You are on page 1of 3

O p E R A T I E A F D E l I N G

De weg naar gebruiksvriendelijke werkomgeving in operatieafdeling


Diverse ziekenhuizen in Nederland staan voor een complexe opgave; de ontwikkeling van de nieuwe operatieafdeling. Dit gaat gepaard met groei van interesse en belang naar de operatieafdeling van de toekomst. In de afgelopen jaren zijn symposia, bijeenkomsten en lezingen georganiseerd om een antwoord te vinden op dit vraagstuk.
e vraag die hierbij centraal staat is op welke wijze een optimaal gebouwde omgeving gecreerd kan worden die aan alle gestelde eisen en wensen, voor het uitvoeren van het werkproces en het welbevinden van de medewerker en patint, voldoet. Met het recent ontwikkelde adviesmodel: de OKWijzer, worden de belangen van de medewerker in relatie tot de ruimtelijk-bouwkundige omgeving vertegenwoordigd. Toepassing van dit model helpt bij het oplossen van de opgave voor het creren van een efficinte werkomgeving, waarbij het welbevinden van de medewerker optimaal is. Het afgelopen jaar heeft Erik Burgmeijer een (afstudeer)onderzoek uitgevoerd naar de invloed van vastgoed op de medewerkerstevredenheid in het ruimtelijk kader van de operatieafdeling in ziekenhuizen. Uit het afstudeeronderzoek is het adviesmodel de OK-Wijzer ontwikkeld. De OK-wijzer vormt een advies- en toetsingsmodel dat gebruikt kan worden in de ontwikkeling van een ver- of nieuwbouwtraject van de operatieafdeling in een ziekenhuis. Daarnaast is het als evaluatiemodel te gebruiken voor bestaande operatieafdelingen. Het model geeft inzicht in de consequenties van bepaalde fysieke ontwerpkeuzes over de tevredenheid en het welbevinden van de medewerkers. Opdrachtgevers worden bewuster gemaakt van de consequenties, die op het gebied van medewerkerstevredenheid aan een fysieke ontwerpvariant vastzitten en komen hierdoor tot betere afwegingen van hun keuzes. 44
FMT Gezondheidszorg

* DOOR ERIK BuRGMEIJER

Met de toepassing van het adviesmodel wordt, aan de hand van de volgende doelstellingen, het ontwikkelproces versneld en wordt tot een kwalitatief beter eindproduct gekomen: Proces: Een sterkere vertegenwoordiging van de gebruikerswensen in de ontwikkeling van de operatieafdeling. Een sturingsinstrument, dat de beslissingsprocedure in het ontwerpproces kan versnellen. Een sterk onderbouwde evaluatie van de bestaande fysieke omgeving van de operatieafdeling in relatie tot de tevredenheid en het welbevinden van de medewerkers. Product: Een sterkere onderbouwing van de gekozen fysieke oplossingen in relatie tot de tevredenheid

en het welbevinden van de medewerkers. Een kwalitatief ontwerp, dat beter aansluit bij de wensen van alle gebruikers.
elF tHemas

Uit de literatuur zijn elf themas vastgesteld die vanuit de fysieke omgeving elk op hun eigen wijze invloed uitoefenen op de tevredenheid van medewerkers (figuur 1). Zo bepaalt de organisatie & logistiek de rangschikking en positionering van de benodigde ruimten in die operatieafdeling. De loopafstanden zijn sterk afhankelijk van de organisatietypologie die gekozen wordt. De controle & keuzevrijheid bepaalt onder andere de mate van invloed die medewerkers kunnen uitoefenen op de instelbaarheid van het klimaat. De mogelijkheid om het klimaat per operatieka-

Figuur 1: De elf opgestelde themas die ieder vanuit de fysieke omgeving invloed uitoefenen op de medewerkerstevredenheid.

mer in te kunnen stellen of enkel vanuit een centraal punt door een bevoegd persoon. Daglicht op de operatieafdeling is voor de medewerkers van belang en heeft invloed op hun gezondheid. Medewerkers voelen zich in sommige situaties afgesloten van de buitenwereld door het gebrek aan daglicht, wat een sterke invloed heeft op de tevredenheid. In dit artikel worden een paar actuele themas besproken, die gezien de huidige praktijksituaties, het meest opvallend zijn.
apparatuur & ergonomie

De opslag van apparatuur vormt een groot knelpunt in de huidige operatieafdelingen. In diverse ziekenhuizen in Nederland is het eerder regel dan uitzondering dat er apparatuur (tijdelijk) wordt opgeslagen op de gangen of operatiekamers. In de praktijk is er te weinig opslagruimte voor apparatuur, het is in de opslag onoverzichtelijk, of apparatuur is kwijt, en er is onduidelijkheid over de basis opslaglocatie van de apparatuur. Deze problematiek komt met het verouderen van de operatieafdeling steeds sterker naar voren. Dit feit verklaart het probleem dat tussen het dynamische ontwikkelingsproces van de technologie en de statisch gebouwde omgeving bestaat. Bij de ontwikkeling van een nieuwe operatieafdeling dient geanticipeerd te worden op de medisch technologische ontwikkelingen die er de komende twintig jaar gaan plaatsvinden. Hier moet de fysieke omgeving, door middel van creatieve efficinte oplossingen, flexibel op worden ingericht, zonder dat het een overdimensionering van de afdeling veroorzaakt. De voorkeurslocatie voor de opslag van appara-

tuur is dicht bij de operatiekamer in een afgesloten centrale ruimte. De voordelen hiervan zijn korte loopafstanden, overzicht van apparatuur, beter voor de hygine van de apparatuur en de apparatuur staat niet in de weg tijdens het werkproces, mits de opslagruimte van voldoende omvang is. Een minder aantal opslagruimten met een groter oppervlak, mits in de buurt van de operatiekamers, heeft een positief effect op de medewerkerstevredenheid (figuur 2). Van belang is dat de opslagruimte een centrale positie in de operatieafdeling heeft en de opslagplekken voor elk apparaat duidelijk zijn toegewezen.
organisatie & logistiek

Figuur 3: Korte looplijnen: Afstand holding/recovery en Ok is zo kort mogelijk.

De positionering van de ruimten, zoals de plaatsing van de opslag van apparatuur, hangt sterk samen met de logistieke processen die in de operatieafdeling worden uitgevoerd. De tevredenheid over de werkprocessen wordt sterk benvloed door de fysieke omgeving. Zodra de werkprocessen door de fysieke omgeving gehinderd worden, doordat de ruimten inefficint georganiseerd zijn, leidt dit tot sterke onvrede bij de medewerkers. De loopafstand speelt hier een belangrijke rol in (figuur 3 & 4). Van belang is de positionering van ruimten die, ongeacht de grootte van de operatieafdeling, niet in aantal maar enkel in vierkante meters groeien. Bijvoorbeeld de positionering van de holding en de recovery ruimte, die vanwege personeel efficientie, ieder uit n ruimte blijven bestaan. Hoe groter de operatieafdeling wordt, hoe groter het van belang is dat deze ruimten een centrale positie in de operatieafdeling verkrijgen, zodat de loopafstand naar alle operatiekamers zo kort mogelijk is (figuur 5).
belang bij de Fysieke omgeving

Figuur 4: lange looplijnen: Omlopen door slechte organisatie van ruimten. Het OK personeel heeft een groter belang dan de specialisten, omdat ze meer uren op de afdeling aanwezig zijn en van meer ruimten gebruik maken. Daarom is het in de ontwikkeling van een nieuwe operatieafdeling belangrijk dat het OK personeel meer zeggenschap krijgt.
tHema Hygine

Er bestaat een verband tussen de fysieke omgeving en de hyginische eisen. Hoe groter de beFiguur 5: Naarmate de schaalgrootte van de operatieafdeling toeneemt, wordt het belang voor de positionering van de ruimten die enkel in m toenemen, groter.

Figuur 2: De opslagruimte heeft voldoende omvang om alle apparatuur op te slaan en de loopafstanden naar de Oks zijn zo kort mogelijk.

Er is een verschil in tevredenheid en belang tussen de functiegroepen OK personeel en Specialisten. De specialisten tonen in het algemeen over alle themas een hogere tevredenheid en een lager belang, dan het OK personeel. Dit verschil in tevredenheid en belang wordt bepaald door het verschil in het werkproces, dat invloed heeft op twee punten. De ruimten, die men tijdens het werkproces gebruikt, en de tijd, die men aanwezig is op de afdeling. Doordat dit bij de specialisten beide minder is, hebben ze tevens minder belang bij een groot deel van de fysieke omgeving op de operatieafdeling, hetgeen zich uit in een hogere tevredenheid (figuur 6).
FMT Gezondheidszorg

45

O p E R A T I E A F D E l I N G
nische faciliteiten zo min mogelijk de werkprocessen verstoren, zorgt voor het beter nakomen van de hyginische eisen. Sturen kan ook met de fysieke omgeving, waardoor medewerkers bijvoorbeeld niet om een wasbak heen kunnen voordat ze de operatiekamer betreden. De voorzieningen voor het hanteren van de hyginische eisen (handen wassen, desinfecteren, sluizen, kleding) moeten daarom zo optimaal mogelijk op de logistiek van het werkproces aansluiten. Sociale controle: Een derde mogelijkheid is het uitvoeren van een sociale controle en het werken met sancties. Het is hierbij echter de vraag of deze vorm van repressie een duurzame oplossing van het probleem is. Daarnaast kan vanuit kritisch oogpunt de vraag gesteld worden of de huidig gestelde hyginische eisen vanuit het IGZ nodig zijn. In bijvoorbeeld het Meilahti Hospital in Finland wordt een totaal ander hyginisch beleid gevoerd. Hier wordt alleen een strikt hyginisch beleid gevoerd op de operatiekamers, maar aan de ruimten eromheen worden bijna geen hyginische eisen gesteld. Toch zijn er lagere infectiecijfers ten opzichte van de Nederlandse situatie (EARSS, 2005). Dit voorbeeld schetst goed het verschil tussen het niet altijd nakomen van (onnodig) veel hyginische protocollen in Nederland tegenover de vereenvoudigde maar strikt gehanteerde en nagekomen hyginische protocollen in de Finse operatieafdelingen.
opgave voor de toekomst

Figuur 6: Schematische weergave van het verschil in werkproces tussen het Ok personeel en de specialisten werkzaam op de operatieafdeling. lemmering van de fysieke omgeving is voor het hanteren van de hyginische eisen, des te groter het risico dat medewerkers deze niet nakomen. (figuur 7 & 8). Daarnaast zorgt het gebrek aan overtuiging, verantwoordelijkheidsgevoel en zelfdiscipline bij de medewerkers voor het niet consequent naleven van de hyginische eisen. Dit cultuurprobleem zit met name in de overtuiging van de risicos op potentile infecties van de patint, de roulatie van het werkproces en het ontbreken van harde cijfers (onderzoeksrapportages), waarbij het verband tussen het niet nakomen van de hyginische eisen met de infectierisicos kan worden gelegd. Hier zijn drie mogelijke oplossingen voor. Bewustwording: het personeel bewust maken van de consequenties die volgen als men zich niet aan de hyginische eisen houdt. Door middel van wetenschappelijke feitenrapportages zou deze bewustwording sterk gestimuleerd kunnen worden. Stimuleren hygine door middel van de fysieke omgeving: Het creren van een fysieke omgeving die met de gekozen locaties van de hygi-

tieafdelingen in Nederland. In het kader van de toenemende zorgvraag, het groeiend tekort aan zorgpersoneel en de gentroduceerde marktwerking zal het belang voor het aantrekken en behouden van het personeel voor ziekenhuizen de komende jaren groter worden. Ruim 50% van het OK personeel geeft aan dat de fysieke omgeving een grote tot zeer grote rol speelt in de keuze voor het te werken ziekenhuis (Burgmeijer, 2012). Met de OK-Wijzer wordt een stap gemaakt naar het creren van de optimale werkomgeving op de operatieafdeling. Literatuur: Burgmeijer, E.R.T. (2012). De invloed van vastgoed op medewerkerstevredenheid over de operatieafdeling van ziekenhuizen. Afstudeerscriptie. Delft, Faculteit Bouwkunde TU Delft. European Antimicrobial Resistance Surveillance System (EARSS) (2005). EARSS Annual Report 2004. Contractor RIVM. Bilthoven. Plexus (2010). Vraaggestuurd bouwen aan gedifferentieerde zorgcircuits, een methodiek voor optimalisatie van de capaciteit van OK-complexen, Plexis medical group. van der Schaaf, P. S., de Hoogh, S. (2008). Kwaliteit van de fysieke zorgomgeving, stand van zaken onderzoek omgevingsvariabelen en de effecten op de (zieke) mens. Utrecht, College Bouw Zorginstellingen. Ulrich, R. S. (Sept. 20-21, 2000). Evidence Based Environmental Design for Improving Medical Outcomes. College Station, Texas, USA, Texas A&M University. Van der Voordt, T, Van der Zwart, J. (2011). Value-Based design and management of Hospital Buildings. Conference paper MISBE, Management and Innovation for a Sustainable Built Environment. Amsterdam, 20-23 June 2011. n

Voor de komende jaren ligt er nog een flinke opgave voor de ontwikkeling van de nieuwe opera-

Figuur 7: Door een gedeelde wasbak ontstaan er verschillende loopafstanden naar de OKs toe en neemt door de loopafstand en werkdruk het risico voor het overslaan van het wassen van de handen wassen toe.

Figuur 8: Doordat medewerkers moeten omlopen voor het wassen van de handen, ontstaat tijdens de operatie een groter risico dat een kortere route wordt genomen die onhyginisch is.

* Erik Burgmeijer is recent afgestudeerd aan de Tu Delft, studie Real Estate & Housing van de faculteit Bouwkunde. Hij is vanuit de Tu Delft begeleid door docenten en onderzoekers dr. Theo van der Voordt en dr. cor Wagenaar en vanuit Twynstra Gudde adviseurs en managers door senior adviseur ir. Marije Talstra. 46
FMT Gezondheidszorg