You are on page 1of 139

INSTITUTI I ZHVILLIMIT T ARSIMIT

Revista pedagogjike
2011

Tiran, 2011

Revista pedagogjike, 2011

Kontributor: Prof.As.Dr. Marita HAMZA Msc. Pavllo MASTORI Msc. Albana MARKJA Besnik RAMA Ma. Irida HOTI Ma. Pranvera KRAJA Ma. Marsel CARA Msc.Livia NANO Dr. Jolanda PARUCA Novruz AHMETI Robert GJEDIA Nevila MEHMETI Sta editorial: Dr. Tidita ABDURRAHMANI Alfred MULLA Prof.As.Dr.Marita HAMZA Ma.Irida SINA Mirela KAMSI Ma.Eljona BOCE Ma. Albana MARKJA Redaktore letrare: Freskida MILOTI

IZHA
2

Prmbajtja

PRMBAJTJA I. REFORMA DHE RISI ARSIMORE 1. Prof.as.dr. Marita Hamza: Kurrikula e arsimit baz. Nevojat pr rishikim, prirjet dhe konceptimi 5 2. Msc. Evis Mastori: Analiza e kurrikuls s Historis Msc. Albana Markja: dhe Gjeogras n rrafshin e perspektivs ndrkulturore dhe ndrfetare 16 II. MSIMDHNIA DHE NXNIA-ARSIMIMI GJITHPRFSHIRS 3. Besnik Rama: 4. Ma. Irida Hoti: 5. Ma. Pranvera Kraja: 6. Ma. Marsel Cara: 7. Msc. Livia Nano: 8. Dr. Jolanda Parruca: Metodat e msimdhnies dhe ndikimi i tyre n t nxn Kompetencat komunikative n t msuarin e gjuhs Cikli i t nxnit i Kolbit dhe roli i trajnuesit Personaliteti dhe edukimi: Teoria 5 faktoriale dhe arritjet shkollore Modeli i aseteve t zhvillimit dhe aplikueshmria e tij n shkoll Gjuha frnge, gjuh integrimi dhe komunikimi ndrinstitucional 26 44 53 63 73 85

III. DREJTIMI E MENAXHIMI I SHKOLLS DHE PRIORITETET E SAJ 9. Novruz Ahmeti: Drejtimi dhe efektiviteti-faktor ky pr shmangien e braktisjes shkollore 97

Revista pedagogjike, 2011

IV. HISTORI E ARSIMIT SHQIPTAR 10. Robert Gjedia: 11. Nevila Mehmeti: Prvoja e msimdhnies dhe t t nxnit n shkollat shqiptare t viteve 1924-1939 N gjurmt e tradits s arsimit shqiptar

115 127

Reforma dhe risi arsimore

KURRIKULA E ARSIMIT BAZ NEVOJAT PR RISHIKIM, PRIRJET DHE KONCEPTIMI


Prof.as.Dr. Marita HAMZA Prgjegjse e Sektorit t Kurrikuls Instituti i Zhvillimit t Arsimit 1. Kurrikula aktuale, nevojat pr rishikim Kurrikula aktuale pr klasat 1-9 sht produkt i reforms s arsimit baz t kryer n vitet 2003-2007, q mundsoi ndryshimin e strukturs s arsimit baz nga 8 n 9 vjet, si dhe disa ndryshime t tjera pozitive t kurrikuls prkatse. Kshtu arsimi baz u pajis me kurrikula t fokusuara tek nxnia, t hapura, eksibile dhe zhvilluese, t cilat, pr her t par krijuan kushtet pr zbatimin e altertekstit n arsimin ton. Por, krahas risive dhe vlerave q prcolli reforma e viteve 20032007, n arsimin baz u vun re nj sr problematikash dhe mosrealizimesh. Kshtu: Nuk u arrit t miratohej Korniza Kurrikulare e arsimit baz q do t siguronte koherencn horizontale dhe vertikale t kurrikuls gjat viteve. Aftsit kye dhe temat ndrkurrikulare nuk jan t integruara dhe prezente n masn e duhur n t gjitha kurrikulat lndore, kjo dhe pr shkak t mungess s kornizs kurrikulare. Standardet e nxnies pr arsimin llor dhe at t mesm t ult nuk u hartuan. Plani msimor i arsimit baz nuk i shptoi konceptimit tradicional n baz lndsh t veanta t ndara dhe prfshirjes s nj numri shum t madh lndsh msimore si n ciklin llor, ashtu dhe at t mesm t ult. Nj plan i till nuk plotson synimin e integrimit t lndve t prshkruar n Strategjin e Arsimit 2004-2015. Koha n dispozicion pr kurrikuln n baz shkolle n sasi t prgjithshme paraqitet e konceptuar jo keq, por nj pjes e ksaj kohe sht e shprndar midis lndve msimore, ka vshtirson planikimin e saj sipas krkesave t shkolls. E konceptuar jo drejt
5

Revista pedagogjike, 2011

sht dhe shprndarja n vite e kohs pr kurrikuln n baz shkolle, kshtu ajo paksohet n klasat 7,8 dhe 9-t krahasuar me klasat 4, 5 dhe 6-t, ndrkoh q duhej t ndodhte e kundrta. Nuk ka nj konceptim unik t programeve lndore, struktura e programeve lndore dhe rubrikat q e prbjn paraqiten me ndryshime nga lnda n lnd, nga klasa n klas. Programet prgjithsisht jan t mbingarkuara dhe kjo rezulton kryesisht pr shkak t mbizotrimit t njohurive krahasuar me proceset dhe aftsit e t nxnit, si dhe pr shkak se n shum raste ato tejkalojn aftsit moshore t nxnsve pr prpunimin e informacioneve. N programe pothuajse nuk ka elemente t t msuarit t diferencuar. Tekstet n shumicn e rasteve jan t vshtir dhe t ngarkuar me nj numr t madh konceptesh. Atyre iu mungon orientimi i nevojshm pr t zhvilluar aftsi t t menduarit kritik e krijues, aftsi t puns n grup, puns me projekte etj.

MASH duke u nisur nga kto probleme t kurrikuls ekzistuese t arsimit baz dhe nga krkesa tashm reale, pr nevojn e rakordimit m t mir midis kurrikuls s arsimit baz me kurrikuln e re t gjimnazit, ka ndrmarr veprimtari pr rishikim t kurrikuls s arsimit baz. Kurrikula aktuale duhet t rishikohet n mnyr q risit, kryesisht episodike t kurrikuls aktuale t arsimit baz, t bhen risi tipike, duke e aderuar kshtu kurrikuln ton 1-9, n rrjedhn e kurrikulave t prparuara europiane. Do t jen objekt i rishikimit t kurrikuls prirjet e sotme eurpoiane t zhvillimit t kurrikuls s arsimit parauniversitar, si: Zgjatja e arsimit baz kryesisht n 9 vjet dhe strukturimi i tij n 6+3. Hapsirat kurrikulare pr kurrikuln me zgjedhje. Vnia e theksit n kompetencat kye europiane t t nxnit. Dimensioni integrues i kurrikuls. Zgjerimi i rolit dhe rndsis s TIK-ut n kurrikul. Kurrikul e orientuar nga rezultatet e t nxnit. Msimdhnie me n qendr nxnsit.

Reforma dhe risi arsimore

2. Prmirsimet kryesore t kurrikuls s arsimit baz 2.1 Ndryshimi i strukturs s arsimit baz Projektligji i sistemit arsimor parauniversitar parashikon shtimin me nj vit t arsimit llor (primary education), duke e kthyer arsimin baz nga 5+4 n 6+3. Arsyet e ktij ndryshimi jan: a) N rreth 2/3 e vendeve t OECD arsimi baz funksionon sipas strukturs 6+3. b) Studiuesit dallojn dy faza t zhvillimit mendor t fmijve: Deri n moshn 12 vje dhe pas saj. Gjat periudhs 6-12 vje mbizotron kryesisht dhe prgjithsisht t menduarit konkret kurse m pas ai abstrakt. Ky dallim prcakton edhe prmbajtjen e lndve, si dhe metodat e msimdhnies-msimnxnies n seciln prej dy fazave. Me strukturn aktuale, ku cikli llor zgjat pes vjet, nisin m hert nga sa duhet dozat e t menduarit abstrakt nga sa nxnsit n prgjithsi munden. Duke e shtrir arsimin llor edhe n nj vit synohet nj ulje e ngarkess pr nxnsit duke e br at t prballueshme pr t gjith fmijt dhe sidomos m trheqse e m t dobishme. Kalimi nga sistemi 5+4 n 6+3 mundson standarde t arritjeve t nxnve t krahasueshme me shumicn e sistemeve t tjera arsimore europiane. 2.2 Korniza kurrikulare e arsimit baz Kurrikula e re e arsimit baz do mbshtet fort n dokumentin e politiks kurrikulare, Kornizn Kurrikulare t arsimit baz, ku do t jen t prcaktuara n prputhje me platformn europiane t arsimit: Parimet, synimet e prgjithshme t kurrikuls. Aftsit kryesore ndrkurrikulare. Fushat e t nxnit. Temat ndrkurrikulare. Parimet themelore t msimdhnies/msimnxnies dhe t vlersimit t nxnsit.
7

Revista pedagogjike, 2011

Dokumenti i kornizs kurrikulare do t mundsoj koherencn vertikale dhe horizontale t kurrikuls dhe do t siguroj unikim t krkesave pr t gjitha kurrikulat e arsimit llor dhe atij t mesm t ult. Kurrikula e arsimit baz n qllimet, prmbajtjen dhe veprimtarit msimore do t synoj kompetencat europiane, si: Aftsit pr t kuptuar dhe zbatuar informacionin e shkruar n jetn e prditshme, n shtpi, n pun dhe n komunitet, pr t arritur qllime dhe pr t zhvilluar njohuri dhe potenciale dhe t marr pjes n mnyr efektive n shoqri. Kapacitetet pr t identikuar, pr t kuptuar dhe pr tu prfshir n Matematik, pr t br gjykime t drejta rreth rolit q Matematika ka n jetn private t individit n profesion dhe n jetn shoqrore. Aftsit e prgjithshme t komunikimit. Aftsia pr t nxn, zgjidhja e problemeve, arsyetimi, udhheqja, krijueshmria, motivimi dhe t punuarit n grup. Kompetencat personale, si kurioziteti, motivimi, krijueshmria, skepticizmi, ndershmria, entuziazmi, vetvlersimi, besueshmria, prgjegjsia dhe iniciativa. Kompetencat sociale dhe ndrpersonale, q kan t bjn me sigurimin e nj pjesmarrjeje efektive n komunitet, me kapacitetin pr t zhvilluar dhe mirmbajtur marrdhnie private dhe profesionale nprmjet nj komunikimi efektiv, t puns n grup, shprehive gjuhsore, ndrgjegjsimit dhe respektit pr kulturat dhe traditat e t tjerve. Kompetenca t Teknologjis s komunikimit dhe t informacionit (TIK) dhe kompetencat n Gjuh t huaja. Me zgjerimin e komunitetit europian rndsia e t nxnit t Gjuhve t huaja po bhet gjithnj e m e rndsishme. Zotrimi i kompetencave baz n shkenca dhe teknologji, q ka t bj me kapacitetin pr t prdorur njohurit shkencore pr t br pyetje, pr t nxjerr konkluzione. Aftsia pr t kuptuar dhe zbatuar konceptet shkencore nxit zhvillimin e kompetencave t prgjithshme, si dhe ndrgjegjsimin ekologjik aq t nevojshm pr nj qytetari aktive.

Reforma dhe risi arsimore

2.3 Standardet e fushave lndore t t nxnit Standardet e nxnies mundsojn lidhjen e gjith pjesve t kurrikuls n prgjegjsin e rezultateve. Vendosja e standardeve t fushave t nxnies pr klasat 1-3, 4-6, 7-9 t arsimit baz t rishikuar do t siguroj: Objektiva t qarta t arritjes pr fusha t nxni e njsi msimore. Shmangie t mbivendosjes s objektivave nga njra lnd tek tjetra. Qartsi n prcaktimin e prmbajtjeve msimore. Hapsira pr t nxnit e diferencuar n shkoll. Rritje t cilsis s msimdhnies e nxnies n shkoll. Vlersim t standardizuar t arritjeve t nxnsve. 2.4 Organizim i ri i prmbajtjeve kurrikulare Pyetjes s natyrshme se si do t konceptojm dhe do t parashtrojm prmbajtjen e kurrikuls, iu prgjigjm duke ndrthurur nevojat tona pr ndryshim me prvojat konkrete t organizimit t kurrikuls n vende t BE dhe m gjer. Njihen 3 modele baz t organizimit t kurrikuls, q jan: Modelet e prqendruara tek lnda. Kto modele u prezantojn nxnsve njohjen themelore q disponon shoqria, gjithashtu japin shanse q dija t lvrohet lehtsisht prmes teksteve dhe librave e materialeve t tjera plotsuese q gjenden leht n treg. Me to sht dhe tradita. E met e ktij modeli sht se nuk lejon individualizimin e programit dhe nuk kushton vmendjen e duhur tek nxnsi. Theksi mbi lndn nuk nxit zhvillimin social, psikologjik dhe zik t nxnsit. N kt model t msuarit ka prirjen t copzohet dhe theksi t vihet n aftsit e kujtess, theksohet prmbajtja dhe mnjanohen nevojat, interesat dhe prvojat e nxnsve, nxitet pasiviteti i t msuarit. Modelet e prqendruara tek nxnsi, u kushtojn vmendje interesave t nxnsve, ku prvoja individuale konsiderohet si piknisje e t msuarit. Kto modele krkojn q kurrikulat t
9

Revista pedagogjike, 2011

organizohen n mnyr t till q nxnsve tu ofrohen m shum alternativa pr t zgjedhur far ndjejn, pr t marr prsipr prgjegjsin pr zgjedhjen e tyre, pr t qen pjesmarrs dhe pr t bashkbiseduar e marr prgjegjsi t prbashkta. Me rndsi pr kto modele konsiderohet dhe zhvillimi i konceptit pozitiv pr veten dhe zhvillimi i aftsive individuale. Ndr dobsit kryesore t ktyre modeleve prmenden: krkesa pr aftsi dhe kompetenc t madhe t msuesit n punn individuale me nxnsit, dhe se materialet e disponueshme arsimore nuk jan t prshtatshme. Modelet e prqendruara tek problemi, mbshteten n problemet e jets. Kto modele prforcojn traditat kulturore dhe trajtojn ato nevoja t komunitetit, shoqris dhe t individit, q nuk jan prmbushur. An t forta t ktyre problemeve lidhen me faktin se prmbajtja paraqitet n form t integruar, duke ndrthurur disa lnd t veanta msimore, gjithashtu prmes modeleve t tilla, sipas t cilave nxnsit nxiten t msojn dhe zbatojn procedura t zgjidhjes s problemeve. Lidhja e prmbajtjes me situatat jetsore e rrit vlefshmrin e kurrikuls, nxit prpunimin aktiv t informacionit nga nxnsit. Kto modele shmangen s teprmi nga natyra tradicionale e t msuarit, dhe shpesh krkojn materiale q sht vshtir ti gjesh dhe msues shum t prgatitur me njohje t thella t prmbajtjeve, me aftsi pr zgjidhjen e problemeve.

Alternativat e modeleve baz, secila ndr to, i japin kurrikuls karakter t veant me arritje pozitive dhe mangsi n t njjtn koh. Shumica e prvojave t sotme lidhet me modelin e shkrir, prmes t cilit pr t siguruar m t mirn bhet shkrirja e gjith modeleve, aq sa sht pothuaj e pamundur t prcaktohet se far modeli kurrikule sht prdorur konkretisht. Duke marr shkas nga kto t vrteta t modeleve kurrikulare, si dhe prvojat e sotme, modeli i przgjedhur i organizimit t kurrikuls s arsimit baz do t jet modeli i shkrir brenda t cilit, do t gjenden hapsira q do t marrin parasysh krkesat e prmbajtjeve t dijes, krkesat e nxnsve, aftsit dhe interesat e tyre, problemet shoqrore
10

Reforma dhe risi arsimore

dhe prgatitja e nxnsve pr zgjidhjen e tyre. Modeli i organizimit t kurrikuls do t parashtroj nj konceptim t ri organizimi, ndryshe nga i mparshmi dhe q do t parashikoj: Fushat e gjera kurrikulare. Temat ndrkurrikulare. Lndt me zgjedhje.

Fushat e gjera kurrikulare, jan nj variant i modelit t prqendruar tek lnda, q do t shmang at copzim t prmbajtjeve kurrikulare shkaktuar nga konceptimi i deritanishm i lndve t ndara. Modeli i fushave t gjera kurrikulare, sht mjaft i prhapur n praktikat e sotme t organizimit t prmbajtjeve kurrikulare dhe, njhersh, mendohet se mund t bhet m aktivi n t ardhmen, pasi lejon krijimin dhe prfshirjen n kurrikul t llojeve hibride t prmbajtjes, dhe jep mundsi t shkrihet me modelet e prqendruara tek nxnsi. Modeli i fushave t gjera sht nj pik e mesme lidhjeje midis lndve t ndara dhe integrimit trsor t kurrikuls. Ky model u mundson nxnsve t dallojn lidhjet ndrmjet aspekteve t ndryshme t prmbajtjes s kurrikuls, si dhe lejon kuptimin e s trs. Megjithse kujt e lndve tradicionale do t ruhen, materiali ndrlndor do t shtohet, dija nuk do t jet m e copzuar, por shumdisiplinore dhe shumprmasore, mbingarkesa e t msuarit do t tentoj normalizimin. Fushat e gjra kurrikulare n arsimin baz do t jen po ato t gjimnazit (Artet, Edukimi zik dhe sportet, Gjuht e huaja, Gjuha shqipe dhe letrsia, Karriera dhe aftsimi pr jetn, Matematika, Teknologjia, Shkencat natyrore dhe Shkencat shoqrore). Numri i lndve n fush do t jet m i vogl n ciklin llor se n arsimin e mesm t ult. Integrimi lndor do t ekzistoje si n ciklin llor, ashtu dhe arsimin e mesm t ult, por do jet n shkall m t lart n klasat 1-6. Temat ndrkurrikulare, prmbajtja e zgjedhur do t organizohet sipas njsive, problemeve dhe temave t gjera, realizimi i t cilave krkon q t marrin pjes t gjitha prmbajtjet e fushave kurrikulare, Konceptimi i temave ndrkurrikulare tenton t identikoj rrugt n t cilat, lndt mund t lidhen me njra - tjetrn, duke ruajtur n t njjtn koh identitetin e tyre.
11

Revista pedagogjike, 2011

N baz t temave ndrkurrikulare qndron modeli i prqendruar tek problemet. Temat ndrkurrikulare krijojn shanse q nxnsit t prballen drejtprdrejt me shtje dhe probleme q vlersohen vendimtare n jetn e shoqris bashkkohore, si p.sh., shtjet e mjedisit, t drejtave t njeriut etj. Identikimi i temave ndrkurrikulare dhe mishrimi i tyre n t gjitha fushat e t nxnit dhe lndt sht nj nga prmirsimet e rndsishme q do ti bhen kurrikuls s arsimit baz Lndt me zgjedhje, i takojn modelit t prqendruar tek nxnsi dhe synojn q zgjedhja e prmbajtjeve t plotsoj interesat dhe dshirat e nxnsve, duke e br motivues t msuarin. Konceptimi i lndve me zgjedhje sht nj element domethns n individualizimin e t msuarit. N kurrikuln aktuale sht hedhur nj hap kah larmia e ofertave kurrikulare ndaj nxnsve sipas interesave t tyre. N planin msimor, sht parashikuar nj numr i vogl orsh posarisht pr zgjedhjet e nxnsve, q jan prdorur kryesisht pr nj gjuh t huaj t dyt. Gjithashtu, nprmjet t ashtuquajturave or t lira, rreth 10% e orve msimore prdoren nga msuesi pr projekte kurrikula, t cilat jan edhe ndrlndore dhe q n rastet m t mira temat e tyre przgjidhen n bashkpunim me nxnsit sipas interesave t tyre. Por kaq sht pak, nevojitet konceptim m i gjer dhe i zbatueshm i kurrikuls me zgjedhje n arsimin baz. Nj prmirsim i planikuar pr tu realizuar sht zgjerimi i hapsirs pr kurrikuln me zgjedhje nga nxnsit. Zgjedhja kurrikulare n arsimin baz t reformuar do t prmbaj: zgjedhje sipas nevojave t nxnsve, p.sh., zgjedhje t lndve pr prforcim pr nxns q kan vshtirsi relative n t nxnit e nj lnde t caktuar dhe pr ta shtohen or msimore; zgjedhje sipas interesave t nxnsve e q prfshijn lnd ose module t reja ose thellim t lndve ekzistuese.

Vmendje do t bhet gjithashtu q n kt model t shkrir t organizimit t kurrikuls, ti kushtohet rndsi procesit n t cilin, dija do t zotrohet nga nxnsit. Jan kryesisht rrugt e trajtimit t prmbajtjes kurrikulare ato q prbjn bazat e reja t t msuarit n epokn e informacionit.
12

Reforma dhe risi arsimore

Nxnsit do t nxiten jo drejt kujtess mekanike, por t mendojn, t reagojn, t hulumtojn pr t msuar procese q mund ti prdorin n shum lnd edhe n t ardhmen. Aftsit ndrkurrikuale, si: t menduarit kritik, t menduarit krijues, manaxhimi i informacionit nga burime t larmishme, puna grupe etj., do t jen n baz t t nxnit n seciln nga kurrikulat e arsimit baz. Prmendim n veanti aftsin e prdorimit t TIK-ut, q fal pajisjes s shkollave me kompjuter, laptop+projektor digjital dhe instalimin e rrjetit t internetit, tani mund t bhen realitet n shkollat tona. 2.5 Mbingarkesa Prvojat e msuesve, t nxnsve e t prindrve dshmoj pr nj mbingarkes n kurrikuln e arsimit baz, duke sjell paksimin e interesit t nxnsve ndaj t msuarit. Lehtsimi i ngarkess s nxnsve n t dyja prmasat, si n volumin e njohurive dhe n vshtirsin, bazuar n nj studim shkencor mbi ngarkesn optimale t nxnsve sipas veorive t zhvillimit moshor, do t jet n fokus t rishikimit t kurrikuls s arsimit baz. 3. Karakteristika t kurrikuls s re t arsimit baz Kurrikula e re e arsimit baz do t jet: Kurrikul me nxnsin n qendr, q plotson nevojat dhe interesat e tij dhe t shoqris pr tani dhe pr t ardhmen. Kurrikul me ngarkes t normalizuar. Kurrikul me thekse integruese. Kurrikul q nxit mendimin kritik e krijues dhe aftsi t tjera baz dhe u mundson nxnsve shprehit baz t t nxnit gjat gjith jets. Kurrikul q siguron jo vetm njohuri lndore, por dhe aftsi sociale, aftsi pr jetn, vlera qytetare. Kurrikul q siguron impakte t thella t TIK-ut (si lnd me vete, si mjet msimor i zbatuar n t gjitha lndt). Kurrikul q jep shanse t barabarta pr t gjith nxnsit, duke respektuar edhe veorit individuale t tyre. Kurrikul e zhvilluar jo vetm n nivel qendror, por dhe n nivel shkolle.
13

Revista pedagogjike, 2011

4. Premisa pr suksesin e kurrikuls s rishikuar 4.1 Ekspertiza e mjaftueshme pr zhvillimin e kurrikuls zyrtare N Shqipri ekziston ekspertiza e mjaftueshme profesionale pr t realizuar plotsisht ambicien e prmirsimit t ndjeshm t kurrikuls s arsimit baz. Specialist t Ministris s Arsimit dhe Shkencs e t institucioneve t varsis qendrore e t IZHA-s dhe shum msues kan tanim prgatitjen e mjaftueshme profesionale, fal nj periudhe tanim afatgjat t prvetsimit t koncepteve e praktikave bashkkohore n fushn e kurrikuls moderne. Grupi Qendror i Rishikimit t Kurrikuls s Arsimit Baz, nj struktur e ngritur pr her t par, krijon garancin e cilsis, fal vshtrimit m t gjer t procesit dhe t produkteve t ndrmjetme e prfundimtare. 4.2 Tekstet Ndonse kurrikula e re do t mundsoj prdorim t burimeve alternative gjat procesit t msimdhnies-nxnies, teksti i nxnsit do t vazhdoj t mbetet burimi kryesor i msimdhnies dhe nxnies. N masat e marra pr t garantuar sukses n zbatimin e kurrikuls s rishikuar n shkoll, prparsi do t jet bashkpunimi i specialistve t kurrikuls me autort e teksteve. Prmes ktij bashkpunimi do t mundsohet q tekstet t sigurojn arritje cilsore t kompetencave themelore t nxnsit, aftsive ndrkurrikulare e t parimeve themelore t msimdhnies e t vlersimit t nxnsve. 4.3 Msuesit Kurrikula e re, sado mir q t jet shkruar, nuk mund t arrij suksesin e parashikuar nse msuesi nuk sht pjes integrale e arritjes s ktyre qllimeve. Msuesi sht nj faktor ky n nj reform t kurrikuls. Prgatitja e msuesve pr zbatimin e kurrikuls s re do t jet me rndsi pr hartuesit e kurrikuls s arsimit baz. Hartimi i materialeve ndihmse, si udhzues kurrikular, trajnimet e shumta dhe sidomos komunikimi i mir mes specialistve t qendrs dhe msuesve para dhe gjat zbatimit t
14

Reforma dhe risi arsimore

kurrikuls, do t ndihmojn pr kt. Reforma e sistemit t trajnimit t msuesve me parimin e krediteve dhe t tregut t agjencive trajnuese sht nj baz pr zhvillimin m t shpejt dhe efektiv profesional t msuesve.

Bibliograa:
IZHA. (2011). Gjendja aktuale e kurrikuls n arsimin baz. Dokument i pabotuar IZHA. (2011). Korniza konceptuale e rishikimit t kurrikuls s arsimit baz (concept paper). Dokument i pabotuar IZHA. (2011). Material informues pr przgjedhjen e modeleve kurrikulare. Dokument i pabotuar IZHA. (2011). Materiale mbshtetse pr grupet lndore (analiz krahasuese e fushave kurrikulare, integrimit lndor, planit msimor, integrimit t TIK, aftsive ndrkurrikulare, kurrikuls me zgjedhje). Dokument i pabotuar

15

Revista pedagogjike, 2011

ANALIZA E KURRIKULS S HISTORIS DHE GJEOGRAFIS N RRAFSHIN E PERSPEKTIVS NDRKULTURORE DHE NDRFETARE
Mrs. Evis MASTORI Specialiste - IZHA Mrs. Albana MARKJA Specialiste - IZHA Instituti i Zhvillimit t Arsimit, n kuadrin e veprimtarive n mbshtetje t zbatimit t Strategjis Kombtare pr Aleancn e Civilizimeve, inicioi dhe realizoi analizn e kurrikuls s historis dhe gjeogras n rrafshin e perspektivs ndrkulturore dhe ndrfetare. Kjo analiz vjen si detyrim dhe angazhim profesional i ekspertve n edukim, pr t ripar kurrikuln dhe pr ti ofruar asaj t gjitha dimensionet e mundshme dhe t nevojshme sociale, n kushtet kur shkolla si institucion po funksionon n shoqrin e hapur dhe shoqrin globale. Shkolla e ballafaquar me trysnin e s prditshmes, q vjen n klas tinzisht prmes burimeve mediatike dhe prtejshkollore, por dhe e ballafaquar me detyrimet q vijn nga dimensioni i shoqris globale dhe asaj t hapur, duhet t stimuloj ndrkulturalizmin si frym dhe repertor qytetar.

Kjo analiz prkon n koh me hartimin e dokumenteve kurrikulare t arsimit t baz. Zhvillimi i kurrikuls duhet t siguroj dimensionin ndrkulturor t saj, si pjes integrale e planikimit t kurrikuls n trsi dhe kurseve t saj n veanti, n t gjitha aspektet e kurrikuls formale dhe informale. Detyrimi pr t kryer analiza n rrafshin ndrkulturor vjen edhe si angazhim dhe prmbushje e direktivs s Nenit t Par t Ligjit pr Arsimin Parauniversitar, ku nnvizohet detyrimi pr t orientuar dhe formatuar kurrikuln shkollore, n shrbim t zhvillimit dhe prmbushjes s personalitetit, si dhe t individualitetit t do fmije. Detyrimi pr t kryer analiza n aspektin ndrkulturor vjen nga ratikimi i nj sr konventash, q shteti yn ka nnshkruar me institucione ndrkombtare, dokumente me fuqi dhe frym globale
16

Reforma dhe risi arsimore

pr shtjet e ndrkulturalizmit dhe politikave integruese n arsim. Nevoja pr t realizuar analizn n kt fush vjen nga planikimet strategjike t MASH-it dhe IZHA-s pr t ngritur kapacitete pr trajtimin e shtjeve ndrkulturore dhe ndrfetare. Po kshtu, nevoja buron edhe nga Strategjia Kombtare pr dialogun ndrkulturor, ndrfetar dhe ndretnik t Aleancs s Qytetrimeve, dokument i vitit 2008, detyrim i Qeveris Shqiptare si antare e OKB-s.

Analiza sht fokusuar n pikn ku pikpriten parimet e ndrtimit t nj kurrikule shkollore, me parimet dhe ligjsit e studimeve n fushat ndrkulturore. Ajo fokusohet te kurrikula zyrtare n arsimin e detyruar, q prfshin 9 vitet e para t shkollimit, dhe ku jan t prfshira 13 lnd me hapsir t plot n planin msimor. Fokus i ktij krkimi jan shtjet q lidhen me edukimin ndrkulturor n kurrikul. Analiza ka piknisje pyetje q lidhen me sa, si, dhe ku gjendet hapsira pr edukim ndrkulturor, prgjigjet e t cilave duhet t merren n kurrikuln aktuale. Ato kan t bjn me: Mundsit potenciale, hapsirat e mundshme n programe, pr tu fokusuar n shtjet ndrkulturore; Objektivat e qllimshm n programe, t formuluar n mnyr t prgjithshme ose deklarative; Situatat, ku konkretizohet aspekti ndrkulturor n programet lndore.

Duke qen se analiza realizohet n fushat e edukimit, kemi marr n konsiderat parimet dhe ligjsit, sipas t cilave sht ndrtuar dhe funksionon kurrikula shkollore. Por, nga ana tjetr, kemi marr n konsiderat konceptet, ligjsit dhe rrugt, prmes t cilave prmbushet socializimi ndrkulturor i fmijve dhe t rinjve5, hapsirat q krijon kurrikula shkollore pr t prcjell mjaftueshm dhe qllimshm7 dimensionin ndrkulturor. Mund t ndodh q kurrikulat shkollore t mos jen mjaftueshm t ekuilibruara n kt shtje dhe t deformojn ose t cungojn at pjes t formimit t t rinjve, q lidhet me identitetin dhe prkatsin e tyre kulturore e fetare. Studiuesit, q kan hulumtuar n dimensionin ndrkulturor e ndrfetar n arsim, kan formuluar disa karakteristika q duhet t parashohin nj kurrikul shkollore, e ndjeshme ndaj shtjeve
17

Revista pedagogjike, 2011

ndrkulturore. Sipas ekspertve, kurrikulat shkollore n pikpamjen ndrkulturore priren t jen: Pohuese: Kurrikulat duhet t pohojn mjaftueshm rolet e kultur/s,-ave n dinamikn e vet, n histori, t djeshmen, aktualen, perspektivn. T pohohen jo vetm imazhet mit t kulturs, por e gjith dinamika e saj, dhe njhersh zhvillimet e kulturave paralele fqinje. Prfshirse: Kurrikulat shkollore duhet t prfshijn prirjet globale t fuqizimit dhe lvizjes s kulturave, statusin e individit n kultura t ndryshme, statusin q ton individi n kushtet e shoqris pasindustriale, shtje t tendencave t kulturs, n shoqrin e dijes dhe n shoqrin e hapur, n epokn e teknologjis. Integruese: Kurrikulat shkollore duhet t prcjellin prirjet globale dhe vendore t legjislacionit, pr t mundsuar proceset socializuese kulturore jasht paragjykimit dhe indoktrinimit kulturor e fetar. Joindoktrinuese: Kurrikulat shkollore duhet t tojn tipare prtej indoktrinimit kulturor e fetar dhe t synojn ekuilibr t imazheve kulturore, ekuilibr t statistikave (ilustrimeve) dhe situatave t rastit n tekste shkollore. Rekomandohet t bhet kujdes gjat procesit t hartimit t kurrikulave, pr t mos rn n pozitat e diskriminimit pozitiv kulturor, gj q mund t dmtonte mesazhin q duam t prcjellim n kurrikul. Parashtrime teorike q mundsojn analizn Edukimi ndrkulturor dhe ndrfetar mund t shikohet nga tre kndvshtrime, pr t identikuar m mir misionin dhe funksionet e ktij dimensioni n edukim. Edukimi ndrkulturor dhe ndrfetar si dimension lozok Baza lozoke e edukimit ndrkulturor sht fryma universale e DUDNJ-it. Nevoja pr t prcjell edukim ndrkulturor dhe frym ndrkulturore lidhet me kthesn q i dha zhvillimit t shoqris njerzore formulimi i Dokumentit Universal, DUDNJ-ja, pas Lufts s Dyt Botrore, si dokument me fuqi dhe parime universale, fryma e t cilit krkonte mirkuptim, paqe dhe ndrkulturalizm. N rrafshin lozok,
18

Reforma dhe risi arsimore

edukimi ndrkulturor synon dhe prpiqet t konrmoj ligjrisht dhe realisht identitetin unik t qenies njerzore pavarsisht nga raca, kultura, prkatsia etnike, apo besimi fetar. N kt kndvshtrim, edukimi ndrkulturor prmbush parimin universal, nevojn q kan individt pr ndrkontakte racash, kulturash, identititetesh, n prmbushje t universalizmit. Edukimi ndrkulturor dhe ndrfetar si dimension n edukim Ndrkulturalizmi n edukim shihet si nevoj dhe parakusht pr edukimin e qytetarit t lir dhe q gzon t gjith t drejtat pr t prmbushur lirin e tij/saj. Edukimi ndrkulturor nuk mund ti lihet n dor rastsis. Nevoja pr t evituar rastsin, po aq sa pr t shmangur dhe spontanitetin n edukimin ndrkulturor, e identikon dhe e konsideron ndrkulturalizmin n edukim si parakusht pr t prmbushur dhe shndrruar qllimshm dhe n mnyr strategjike shtjet e identiteteve kulturore dhe marrdhnieve mes tyre. N kushtet e funksionimit t liris dhe t t drejtave t individit, edukimi ndrkulturor si pjes e prgjithshme e edukimit, shihet n prmbushje t bazs s tij lozoke. Si lozo, por edhe si dimension n edukim dhe si metodologji e repertor sjellor, qllimi i edukimit ndrkulturor sht t prmbush jetn sociale t individit [shkollarit] dhe ta ndihmoj at n manaxhimin e vetves, raportet me veten dhe t tjert n kushtet e Shoqris s hapur dhe t nj shoqrie n zhvillime intensive dhe ekstensive. Edukimi ndrkulturor dhe ndrfetar si metodologji dhe repertor sjellor Nevoja pr ta shndrruar n metodologji msimdhnieje dhe n repertor sjellor t edukatorit, msimdhnsit, edukimin ndrkulturor, derivon nga nevoja pr ta sendrzuar prmbajtjen lozoke dhe funksionet q merr ndrkulturalizmi n kushtet e zhvillimit t shoqris globale pas Lufts s Dyt Botrore. Kurrikulat formale dhe joformale, tekstet shkollore, si dhe gjith botimet n funksion t zhvillimit t kurrikuls formale, lipset ta bjn pjes t prmbajtjes s tyre marrdhnien ndrkulturore. M s shumti, metodat e msimdhnies, si: Puna n grupe, Avokati i djallit, Dialogu dhe Debati jan metodat q qllimshm, kan stimuluar dhe provokuar tek t rinjt nevojn pr t identikuar veten me kulturn s cils i prkasin, por, n t njjtn koh, pr t zhvilluar njohuri dhe kompetenca kulturore t tjera, vemas ato fqinje.

19

Revista pedagogjike, 2011

Disa nga parimet, mbi t cilat duhen identikuar kompetencat ndrkulturore, n kurrikulat e Historis e Gjeogras jan: Diversiteti (kulturat ndryshojn nga njra-tjetra). Homogjeniteti (kulturat kan pika takimi t prbashkta). Identiteti (kulturat kan substanca unikale q prcaktojn identitetin). Rezonanca (kulturat nuk mund t mos hyjn n kontakt mes tyre); Koherenca (kulturat prkojn me njra-tjetrn n shtje t caktuara). Religjioni konsiderohet si pjes e kulturs, por dhe n raste t caktuara e mbizotron at, kulturn.

Metodologjia e prdorur gjat analizs Analiza semiotike Analiza semiotike fokusohet tek identikimi i simboleve dhe shenjave pr t transmetuar informacion rreth kulturave, por njkohsisht edhe rreth identiteteve kulturore t ndryshme. sht e pranuar fuqia specike q ka gjuha e simboleve n rrafshin e komunikimit. Analiza holistike dhe serestike Analiza holistike tenton tek e prgjithshmja, synon t bj nj fotogram t s trs. Prgjat ksaj analize operohet me terma t prgjithshm. Krkimi holistik, shtron pyetje t prgjithshme, si: A gjendet dimensioni ndrkulturor n tekste dhe kurrikula? Prgjigjet q vijn prgjat krkimit holistik jan prgjigje t prgjithshme, q lidhen me impresionin (ndjeshmrin) q krijohet tek personat e prfshir n analiz. Prgjigjet q merren nga analiza holistike jan t ngjashme me at q i ndodh nj instrumentisti, i cili kontakton pr her t par me nj partitur t nj vepre muzikore, dhe llon menjher q ta luaj a prima vista. Por, nse pranojm q kjo lloj analize mbizotrohet nga impresioni (ndjeshmria), ather duhet t pranojm dhe shkalln e relativitetit, si dhe nivelin e besueshmris s analizs. Krkimi holistik mbrrin tek nj impresion i prgjithshm, dhe nnvizon impresionin kur thot kurrikula e lnds s historis, apo gjeogras, prcjell konceptet ndrkulturore, por kjo lloj analize nuk sht n gjendje t prgjigjet dhe t thot se n far mase, n ciln trajt, me ciln frekuenc, n cilat rubrika, dhe me far nnteksti vjen koncepti
20

Reforma dhe risi arsimore

ndrkulturor...? Analiza holistike konsiderohet parakusht pr t br analizn serestike; jasht nj krkimi holistik nuk mund t aplikosh analizn serestike. sht analiza serestike ajo q jep prgjigje specike, pr: vendndodhjen e koncepteve ndrkulturore n kurrikula dhe n tekste, frekuencn, simbolikn, ilustrimin e qllimt, rubrikat e aparatit didaktik etj. Analisti serestik identikon se ku gjendet m s shumti koncepti ndrkulturor, dhe me ciln frekuenc shfaqet shpesh, rrall ose periodikisht. Prfundime Nga analiza e br na rezulton q, n nj kndvshtrim holistik, si kurrikula dhe tekstet ku jemi fokusuar, t ken mjaftueshm t pranishm konceptet ndrkulturore. Por, ajo q bie n sy sht fakti q kto koncepte nuk prthyhen sa dhe si duhet n repertorin sjellor t nxnsve. Kjo, pasi m s shumti n rubrikat dhe detyrat me t cilat tekstet operojn pr t risjell n fokus t nxnsit shtjet kryesore, nuk jan prher stimuluese dhe ballafaquese, nuk i nxisin ata {nxnsit} sa duhet drejt qndrimeve kulturore, qoft t kulturs am, qoft t kulturave fqinje. Duke pranuar q kurrikula formale sht dokumenti q detyron autort e teksteve t prthyejn lozon, qllimin, dhe objektivat e kurrikuls n fakte, situata, simbole, imazhe etj., konstatojm se: Potencialisht n kurrikulat e dy lndve, ka hapsira q t prohet mjaftueshm informacioni ndrkulturor. Si grup i ekspertve t analizs mbrrijm n prfundimin q kurrikula e lndve respektive lejon, nuk ndalon, por as nuk stimulon qllimshm, dimensionin ndrkulturor. Edukimi ndrfetar si n kurrikulat, ashtu edhe n tekstet respektive, sht par m s shumti nn ombrelln e ndrkulturave. Grupi i puns ka br t vetin parimin se, religjionet jan pjes e kulturs, dhe pr kt arsye nuk sht ngulmuar qllimshm n identikimin e edukimit ndrfetar. Kjo, duke pranuar dhe faktin q arsimi n vendin ton funksionon nn frymn e laicizmit. Gjithsesi, na rezulton se autort e teksteve kan sjell n fokus {sporadikisht} simbolikn prfaqsuese t religjioneve, si imazhe, fasada t objekteve t kultit, shum rrall jan ndalur tek ritet, por nuk e
21

Revista pedagogjike, 2011

kan sjell at {religjionin} si vler, si ritual i jets s grupeve dhe komuniteteve. Tekstet kan paraplqyer nj pozicion t baraslarguar ndaj religjioneve. Kurrikulat shkollore priren t tojn tipare prtej indoktrinimit kulturor, ato synojn ekuilibr t imazheve kulturore, ekuilibr t statistikave (ilustrimeve) dhe situatave t rastit n tekste shkollore. Bie n sy q si kurrikulat, ashtu dhe tekstet i kan shptuar rrezikut pr t rn n pozitat e mbizotrimit t kulturave ndaj njratjetrs. Konstatohet q tekstet e nxnsit kan operuar pothuajse n mnyr periodike me konceptet: kultur, simbole kulturore, marrdhnie kulturore, mbizotrim kulturor, asimilim kulturor, ksenofobi, qasje kulturore, religjion {prkatsi fetare}, vetnjohje kulturore, empati, kompetenca ndrkulturore.

Rekomandime adresuar institucioneve dhe grupeve t interesit ...q do t onin n fuqizimin e dimensionit ndrkulturor e ndrfetar t edukimit. N krkim t prvojave t vendeve t ndryshme pr t prmbushur dimensionin ndrkulturor e ndrfetar, n edukim, kemi identikuar tri rrug potenciale: Rruga e par Forma deklarative Kurrikuls mund ti ofrohet dimensioni ndrkulturor n form deklarative. N rubrikn me t ciln operojn kurrikulat, T prgjithshme, rubrika e par n programin e do lnde, mund t formulohet nj fraz pohuese me natyr deklarative, q angazhon hartuesit e kurrikuls t formulojn detyra konkrete n aspekte t caktuara t kurrikuls, brenda prolit t lnds (metodologji enkas pr edukim ndrkulturor, forma vlersimi, objektiva lndor q lidhen me informacion shtes q fokuson tek kulturat). Rruga e dyt Forma Vit- PIK- akademik Ky propozim, ka t bj me przgjedhjen nga ekspert t arsimit t nj viti akademik, q prkon me nj grupmosh pik t zhvillimit t t rinjve, kur
22

Reforma dhe risi arsimore

ata rreken t demonstrojn m s shumti identitetin e tyre kulturor. Kurrikulat lndore q zhvillohen n kt vit akademik, mundet t jen qllimshm dhe strategjikisht t fokusuara pr t zhvilluar n terma, koncepte, situata rasti, literatur, prfshirjen prtej detyrave t klass, shtje q lidhen me formimin ndrkulturor. Kjo rrug krkon sinkronizimin e t gjith faktorve, krkon marrveshje politike dhe arsimore, pr t ndrhyr n kurrikul pr nj vit t caktuar, dhe sidomos, krkohet trajnim i specializuar i gjith stat msimor. Rruga e tret Forma me prqendrim Ky format tenton q shtjet ndrkulturore t prfshihen n t gjitha rubrikat, format, mbi t cilat ndrtohet nj kurrikul lndore, si tek rubrika, T prgjithshme, Objektivat, Metodologjia, Integrimi, Vlersimi. Formati angazhon hartuesit e kurrikuls t operojn me terma ndrkulturore n t gjitha rubrikat. Kjo do t thot se ata duhet t operojn n form deklarative tek rubrika e par, t manovrojn n form objektivash tek rubrika Objektiva, t identikojn metodat specike q realizojn msimdhnie cilsore n aspektin ndrkulturor, t identikojn mundsit integruese me lnd t prafrta, q prcjellin edukim ndrkulturor, t identikojn forma vlersimi q zhdrvjellsojn dhe nuk dekurajojn t rinjt n ballafaqimin dhe edukimin ndrkulturor.
(Alternativa jon - shnimi yn)

Rekomandime t natyrs strategjike Gjith proceset e edukimit ndrkulturor e ndrfetar n kurrikula, n tekste, n proceset trajnuese dhe n punn e prditshme n edukim duhen ridimensionuar. Gjetjet e dala prgjat analizs t prezantohen me stan e IZHA-s, institucion q prpunon lozon, strategjin dhe metodologjin e prgatitjes s kurrikulave lndore. T informohen mbi to stafet e shtpive botuese, pjesmarrse n tregun e librit shkollor dhe t risillet n fokus t puns s tyre nevoja pr nj dimension t qllimshm t dimensionit ndrkulturor; autort e teksteve t angazhuar n tekstin alternativ pr t risjell
23

Revista pedagogjike, 2011

n fokus shtje t ndrkulturave. T prezantohen me grupe msuesish sidomos me ata q jan t angazhuar n nivelin e shkollimit t detyruar, pr t risjell n fokus nevojn pr edukim ndrkulturor dhe metodologji q prmbushin kt dimension t edukimit. Tekstet shkollore dhe gjith proceset e msimdhnies duhen baraslarguar sa nga prirjet q stimulojn konservimin e etnokulturs, po aq edhe nga prirjet ksenofobike.... Gjetjet e dala prgjat analizs prbjn piknisje pr t hartuar udhzues metodik q ndihmojn msimdhnien e qllimt n prmbushje t dimensionit ndrkulturor. Duhen stimuluar prvojat pozitive q kan dal nga analiza, dhe kta individ duhen vendosur n frontin e proceseve t trajnimit t msuesve.

Bibliograa:
Council of Europe. (2008). Policies and practicies for teaching sociocultural diversity - A survey report. Strasbourg: Council of Europe Publishing. Council of Europe. (2009). Policies and practices for teaching sociocultural diversity - Concepts, principles and challenges in teacher education. Strasbourg: Council of Europe Publishing. Council of Europe. (2010). Policies and practicies for teaching sociocultural diversity - A framework of teacher competences for engaging with diversity, Strasbourg: Council of Europe Publishing. Giddens, A. (2007). Sociologjia. Tiran: Shtpia Botuese abej. ISP & UNESCO. (2003). Edukimi ndrkulturor dhe i t drejtave t njeriut n shkoll - Nj bot pr tu zbuluar..., Manual trajnimi pr msuesit e shkolls 8vjeare. Tiran: Shtpia Botuese Drita. ISP & UNESCO. (2003). Edukimi ndrkulturor dhe i t drejtave t njeriut n shkoll - Nj bot pr tu zbuluar..., Manual pr msuesit e shkolls s mesme. Tiran: Shtpia Botuese Pegi. ISP & UNESCO. (2003). Edukimi ndrkulturor dhe i t drejtave t njeriut n shkoll, Manual pr trajnert. Tiran: Shtpia Botuese Dita. Ligji Nr. 7952, dt. 21.6.1995 Pr Sistemin Arsimor Parauniversitar, i ndryshuar. MASH & UNESCO. (2002). Edukimi ndrkulturor dhe me t drejtat e njeriut n shkoll. Studim i MASH dhe UNESCO. OKB. (1966). Konventa Ndrkombtare mbi t Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore. 24

Reforma dhe risi arsimore OKB. (1989). Konventa mbi t Drejtat e Fmijs. OKB. (2005). Konventa pr Mbrojtjen dhe Promovimin e Diversitetit t Shprehjeve Kulturore. OKB. Deklarata Universale e t Drejtave t Njeriut. Pinkel, F. (2001). Udhzime t UNESCO-s pr analizn dhe prmirsimin e teksteve, UNESCO. Tiran: Shtpia Botuese Dita. UNESCO. (1976). Rekomandimi i UNESCO-s pr Zhvillimin e Arsimit pr t rritur. UNESCO. (1978). Deklarata e UNESCO-s mbi Racat dhe Paragjykimin Racial. UNESCO. (1992). Raporti Final Konferenca Ndrkombtare mbi Arsimin. UNESCO. (2001). Deklarata Universale mbi Diversitetin Kulturor. UNESCO. (2008). Strategjia Kombtare pr Dialogun Ndrkulturor n zbatim t planit dyvjear t Aleancs s Qytetrimeve.

25

Revista pedagogjike, 2011

METODAT E MSIMDHNIES DHE NDIKIMI I TYRE N T NXN


Besnik RAMA Specialist n MASH ABSTRAKT Ndryshimi i vazhdueshm i mjedisit e ka transformuar botn n t gjitha fushat e drejtimet. Ndryshimi nuk prjashton as marrdhniet msuesnxns, ku stimuj t jashtm e t brendshm ndikojn n psikologjin e t nxnit. Thelbi i kulturs s re t t nxnit tashm perceptohet thellsisht si zhvendosje nga nxnia mekanike e prmbajtjeve arsimore te zhvillimi i subjekteve q nxn. N ditt e sotme krkohet zhvillimi jo vetm i memorizimit t informacioneve, por edhe reagimi ndaj informacioneve. shtja shtrohet n nevojn si t formohen qytetar t prgatitur pr ndryshimet q po ndodhin me hapa galopant n teknologjin e informacionit dhe komunikimit, rrjedhimisht edhe n strukturat organizative t institucioneve. Ajo q rrahim t ndrtojm, sht krijimi i marrdhnies s re dialektike ndrmjet prmbajtjeve, strategjive, aksesorve t tjer arsimor dhe nivelit t arrir n zhvillimin e subjektit, kapaciteteve dhe mundsive t tij ndrtuese dhe realizuese. Gjithka pr nj qllim: Aftsimi i individit pr nj jet cilsisht m t mir, zhvillimi i shoqris dhe i ekonomis, duke zhvilluar kompetencat e burimeve njerzore n nivelin q krkon shoqria demokratike dhe tregu i puns. Gjithka prcaktohet n metod. Rndsia qndron jo vetm n informacione, por edhe n mnyrn si ato prcillen te nxnsit. Nga ana tjetr, nxnsit marrin informacione dhe dije me mjete t ndryshme, shpesh t pakontrollueshme nga msuesi. Ky rreth vicioz prfshin t gjith shoqrin, ndaj, domosdo, e gjith shoqria duhet t kontribuoj. Fjal ky: marrdhnie msues-nxns; stimuj; kultura e re e t nxnit; marrdhnie e re dialektike; qllim; rreth vicioz.

26

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

1. HYRJE Msimdhnia me n qendr nxnsin sht shndrruar n nj lvizje t gjer me synim prmirsimin e cilsis s msimdhnies. Ktu jan prfshir specialist, arsimtar, msues, nxns, agjenci etj. Kjo linj progresive pr prmirsimin e procesit t msimdhnies nxit koncepte dhe praktika. Msimdhnia dhe t nxnit jan procese t lidhura e t ndrvarura nga njra-tjetra. Msimdhnia me n qendr nxnsin inicion nj lvizje progresive pr prmirsimin e cilsis s msimdhnies. Nisma synon q t shtrihet dhe t kthehet n nj lvizje t gjer arsimore, n t ciln t prfshihen specialistt e t gjitha niveleve t arsimit shqiptar.1 Msimdhnia bashkkohore nnkupton ndryshimin e roleve t msuesit dhe t nxnsit, me qllimin kryesor - lehtsimi i t nxnit. Prof. dr. Musa Kraja, nisur nga zhvillimet e viteve t fundit n shkolln ton, konstaton: Tani problemi shtrohet pr t pasur m shum msimdhnie t hapur. Msuesit duhet t jen t hapur ndaj prfshirjes s nxnsve n t gjitha hallkat e procesit msimor. Rolet e aktorve jan t larmishm, sepse nxnsit dhe msuesit jan autor dhe aktor. Msuesi luan rolin e drejtuesit dhe t organizuesit, ndrsa nxnsi gjithprfshihet n procesin msimor.2 Msuesit duhet t jen t hapur ndaj prfshirjes s nxnsve n t gjitha hallkat e procesit msimor. Ktu rritet dhe prgjegjsia e nxnsve pr msim, pasi ora e msimit duhet t jet e ndrtuar pr t gjitha nivelet. sht e dmshme q t lihen n hije nxns me dobsi, pasi thellohet prapambetja e tyre dhe shkelen parime themelore didaktike, si sht trajtimi individual dhe i diferencuar i nxnsve. Gjithprfshirja n procesin msimor me n qendr nxnsin sht domosdoshmri. Msuesi, duhet t ndryshoj rolin e tij nga transmetues i njohurive n nxitsin e nxnsve pr t marr njohuri e informacion nga burime t ndryshme. Ky orientim nuk duhet keqkuptuar. Msuesi nuk prjashtohet nga roli i tij si shpjegues i tems dhe i koncepteve, pr t mos kaluar edhe n ekstreme. Nga msuesi krkohet prgatitje e nivel shkencor n prolin e vet, kultur gjuhsore, mjeshtri pedagogjike, didaktike e metodike, pasion, ndrgjegje profesionale, dashuri dhe respekt pr personalitetin e nxnsit,
1
2

QTKA. (2005). Msimdhnia me n qendr nxnsin. Tiran. faqe 31 Kraja, Musa. (2008). Pedagogji e zbatuar. Tiran. faqe 312.

27

Revista pedagogjike, 2011

aftsi komunikuese me nxnsit, prindrit e kolegt. Prparimi teknologjik, krahas ritmeve t shpejta t zhvillimit, ka ndryshuar fokusin e t nxnit. Modelet tradicionale t vjetruara po braktisen dita-dits. Prof. dr. Musa Kraja, n librin e tij Pedagogjia, duke analizuar t msuarit tradicional, shkruan: Ky lloj t msuari kishte n thelb t tij nj pasuri t trashguar, t pranuar si t drejt. Nxnsi duhet t prvetsonte t gjith kt material, pa pyetur nse ai ishte i interesuar pr t, pa pyetur cilat ishin mundsit e tij pr prvetsimin n faza t ndryshme t zhvillimit. Interesimi i vetm ishte se sa dhe far duhet t dinte nxnsi. N praktik, nxnsi ishte partneri pasiv i procesit t msimit dhe msuesi, ai aktiv.3 Vet bota n t ciln jetojm sot, na krijon mundsi t pakuzuara pr ndryshim, si nuk kan ku ndryshimet q ndodhin n t. Q t jemi t suksesshm, duhet t msohemi t jetojm n kt bot dhe, ashtu si ndryshon gjithka n bot, ashtu duhet t ndryshojm dhe ne n mendimet, n sjelljet, n do pun q kryejm. Msimdhnia sht nj proces n ndryshim t vazhdueshm, q reektohet n prmirsimin e cilsis s shrbimit arsimor. Msimdhnia sht art e shkenc dhe, njkohsisht, luft guerile. Msimdhnia si art mbshtetet fuqimisht n intuitn, e cila sht baz pr veprim.4 Duke qen art, akti i t dhnit msim sht gjithmon bashkveprim dinamik i individve (msues me msues, msues me nxns, nxns me nxns), ku t gjith vazhdimisht marrin vendime5 n varsi t situatave dhe t objektivave q duhet t prmbushen. Klasa, si bashksi heterogjene, prbhet nga individ me formim kulturor dhe me prvoja t ndryshme. Nisur nga ky realitet, msuesi duhet t krijoj bindjen se nxnsit, si individ, kan aftsi dhe ritme t ndryshme t nxni. Pr pasoj, msuesi duhet t parashikoj, t prcaktoj dhe t shtreszoj objektiva dhe veprimtari, t tilla q i vn n lvizje t gjith nxnsit, t cilt, n varsi nga aftsit individuale, t mund t llojn n pika t ndryshme. Gjithka prcaktohet n metod dhe varet shum prej saj. N kurrikulat e reja, informacioni, n t gjitha fushat e studimit dhe n shumicn e lndve msimore, sht m afr asaj q ka pr qllim shoqria e sotme n aftsimin e individit pr prballjen me sdat e kohs (shoqria demokratike dhe tregu i puns). Rndsia e puns s shkolls qndron n mnyrn si informacioni prcillet te nxnsit: Prmes metodave tradicionale
3
4

Kraja, Musa.(2002). Pedagogjia.Tiran. faqe 222. Grup autorsh, Strategjit e t msuarit. Eureka 95, faqe 4. 5 Po aty, faqe 5.

28

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

apo bashkkohore? Apo prmes kombinimit t t dyjave? Trajtesa merr prsipr t jap nj prgjigje, kuptohet joshteruese, t mbshtetur n analizn e fakteve e t dhnave konkrete. Studimi prfshin msues nga shtat DAR/ZA. Pyetsorit q synonte mbledhjen e fakteve, t dhnave dhe informacioneve, iu prgjigjn 200 msues t proleve t ndryshme (Gjuh shqipe dhe letrsi, Histori-Gjeogra, Matematik-Fizik, Biologji-Kimi, cikli llor, lnd profesionale, si dhe msues me t mesme pedagogjike). Msuesit e anketuar japin msim n klasat 1-12-t t arsimit parauniversitar. 88.5% e msuesve jan me arsim t lart, kurse 11.5% e tyre me t mesme pedagogjike (Shih tabeln 1). Prvoja n msimdhnie e msuesve t anketuar varion nga 5 vjet deri n mbi 30 vjet (Shih tabeln 2). Gjithashtu, studimi merr n konsiderat prvojn e mbi 500 orve msimore t vzhguara n shkolla 9-vjeare e t mesme gjat puns sime si inspektor. 2. RRETH KATR ELEMENTEVE Q LIDHEN ME PRZGJEDHJEN E PROCEDURS MSIMORE Procedurat msimore, t cilat lidhen me mnyrat se si do tu jepet nxnsve informacioni, krkojn q msuesi, nga shumllojshmria e metodave t msimdhnies t zgjedh ato q jan m t prshtatshme pr prcjelljen e prmbajtjes dhe t sasis s materialit msimor. Si dihet, ekzistojn t paktn katr elemente q lidhen me zgjedhjen e procedurs msimore: msuesi, nxnsi, objektivat q do t arrihen, dhe mjedisi.6 Msuesi, sado pa prvoj t jet, ka nj formim pedagogjik, qoft llestar, mbi t cilin mbshtetet kur bn przgjedhjen e metodave msimore. Ndryshon puna me msuesin q ka prvoja vetjake n msimdhnie. Ky msues ka nj mjeshtri m t zhvilluar msimdhnieje dhe, pr rrjedhoj, n praktik e ka m t leht t bj przgjedhje m t gjer t metodave e t teknikave t msimdhnies, por duhet t bj kujdes q t mos bjer viktim e paraplqimeve personale, pasi, n do rast, strategjit q przgjedh msuesi, duhet tu sjellin nxnsve suksesin e pritur. N t kundrt, msuesi duhet t rishikoj przgjedhjen q bn. Vendimet pr procedurat dhe pr metodat q prdor, msuesi, duhet tua prshtat nxnsve, formimit dhe prvojave t tyre. sht e vshtir, madje e pamundur, q n nj klas t gjenden dy nxns me aftsi, interesa
6

Grup autorsh, Strategjit e t msuarit, Eureka 95, faqe 128-129.

29

Revista pedagogjike, 2011

apo nevoja t njjta. Klasa, pra, nuk sht kolektiv i individve t njjt. Nxnsit jan t ndryshm nga njri-tjetri, secili ka krkesa t veanta, secili percepton, secili dgjon, secili et, secili mendon, secili mson ndryshe nga tjetri, prandaj secilit i duhet dhn shansi t gjej veten dhe ta zhvilloj personalitetin. Nxnsit dallojn nga njri-tjetri nga mnyra se si duan t futen n dhom nga pika t ndryshme dhe nga rrug q ata i mendojn si m t prshtatshme pr tu ndjekur, sapo t jen futur brenda. Ndrgjegjsimi i msuesit ndaj ktyre pikave hyrse mund ta ndihmojn at n paraqitjen e materialit t ri sipas asaj metode q mund t rroket me lehtsi nga nj numr i madh nxnsish.7 T gjitha kto dhe arsye t tjera kan br q, n vend t msimdhnies tradicionale, t krkohet q t zbatohet msimdhnia bashkkohore, thn ndryshe, msimdhnia e diferencuar. Nga ana tjetr, do strategji msimore, do aktivitet msimor i planikuar sht i paramenduar t dshtoj, nse nuk merr parasysh qllimin pr t cilin prdoret. Prgatitja e msimit sht e lidhur ngusht me objektivat q synohet t arrihen gjat ors msimore, prandaj dhe do aktivitet q prgatitet dhe q mendohet t zhvillohet me nxnsit, duhet t jet i lidhur dhe n funksion t asaj q programi msimor dhe msuesi krkojn t prmbushet. Vendi, koha dhe konteksti i do situate msimore ndikojn jo pak n przgjedhjen e procedurave msimore. Pra, mjedisi, q ka t bj dhe me kulturn dhe atmosfern e klass e t shkolls, i diktohet msuesit q ai t prshtat metodn e planikuar me mjedisin ose mjedisin tia prshtat metods q mendon t zbatoj pr t arritur nj apo disa objektiva msimor. Ndryshe nga modeli tradicional i t msuarit, ku msimdhnia kishte pr qllim memorizimin e informacioneve dhe t t dhnave, prvetsimin e koncepteve dhe riprodhimin mekanik t njohurive, shkolla sot, n kohn e zhvillimit gjigant t teknologjis s informacionit dhe t komunikimit, i jep prparsi aftsimit t nxnsit q ai, duke shfrytzuar mundsit e pakuzuara, t jet aktiv, t gjej vet informacionet e nevojshme dhe t zhvilloj potencialet e tij. Detyra e msuesit sht t krijoj mjedis sa m t prshtatshm dhe mjedis t ngroht pune, ku secili nxns t ndihet i lirshm pr t shprehur mendimin e vet, t besoj n vetvete, t besojn te msuesi dhe te shokt e tij. Kjo arrihet kur msuesi przgjedh dhe prdor:
7

Gardner, Howard. ( 2003). Mendja e pashkolluar. Tiran. faqe 312.

30

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

a) metoda msimore ndrvepruese, t cilat mundsojn q do nxns t jet i prfshir, t bashkpunoj e t bashkveproj me t tjert n klas, t ndihmohet pr arritjen e rezultateve t synuara; b) metoda t larmishme dhe efektive pr tu prcjell nxnsve njohuri, pr ti nxitur pr bashkpunim e bashkveprim, pr tu br t suksesshm. 3. STRUKTURA E ORS S MSIMIT DHE ROLET E MSUESIT E T NXNSIT PRGJAT DEKADAVE 1. N vitet 30 Struktura e ors s msimit ishte shabllone. Zhvillimi i ors s msimit ndiqte kt ecuri: Kontroll i detyrave t shtpis. Pyetje kontrolli q krkojn prgjigje t shkurtra. Msuesi ngre nj-dy nxns n tabel t zez. Msuesi shpjegon temn e re. Msuesi bn nj prmbledhje. Msuesi cakton detyrat e shtpis.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Sot msuesi sht prgjithsisht vetm nj udhheqs ose si me than nj shoshits i prfytyrimevet q prshkojn shpirtin e fmij..., detyra e msuesit sot asht t nxitunit e gjykimit t tij pr t dallue t qensishmen (ekzistuesen) nga e paqensishmja (joekzistuesja) e t shtymit gjithnj t vetveproj... Sa m shum interes t ket msimi aq ma tepr nxitet vetveprimi... interesi dhe vetveprimi gjinden n prpjestim t drejt. (Sh. Islami, Revista Normalisti, 1931)8 a) Msuesi luante role t shumshta: 1. Msuesi ishte nxits i interesit t fmijve ((krkonte t bnte lidhjen e puns praktike q do t bnin nxnsit, me njohurit q nxnsi kishte marr, at dit ose pak dit m par, n lndt e tjera. Kjo ishte nj shenj integrimi i temave t ndryshme, q msuesi e shfrytzonte n mnyr q t bnte m interesant dhe m trsor t nxnit)). 2. Msuesi ishte lehtsues (shpesh drejtonte pyetje dhe merrte mendime nga nxnsit sipas nj rendi logjik t paracaktuar prej tij). 3. Msuesi ishte nj bashkpuntor (shoqronte fmijt n procesin e
8

Grup autorsh, Kur arsimi lvronte shpirtin, Tiran, 2002, faqe 25.

31

Revista pedagogjike, 2011

puns; jo vetm bashkbisedonte, por edhe bashkvepronte). 4. Msuesi ishte krijues (krijonte pyetje dhe situata t reja, madje ndryshonte planin e br paraprakisht pr tua prshtatur situatave t krijuara n klas).9 b) Po nxnsi? 1. Vepronte si objekt dhe subjekt n msimnxnie dhe ndihmohej n zhvillimin e tij emocional e estetik etj. 2. Prmblidhte prvojat e tij individuale, prfshir provat, sukseset, gabimet. 3. Motivohej pr nxitjen maksimale t krijimtaris s tij. 4. Shpaloste individualitetin e tij. N botimet e kohs gjejm termin msim sendesh; n arsimin bashkkohor kemi konceptin e t msuarit t integruar ose t msuarit me tema (ku tema prbn nj send apo dukuri e cila, brenda nj afati t caktuar, studiohet nga t gjitha kndvshtrimet dhe lndt).10 2. N vitet 70-80 a) Zhvillimi i ors s msimit (Or tradicionale) ndiqte kt ecuri: 1. Kontroll i detyrave t shtpis. 2. Kontrolli i dijes (q prbhej nga dy pjes: kontrolli frontal, gjat t cilit rifreskoheshin njohuri t dhna orn e kaluar dhe m par; kontrolli individual, gjat t cilit, 2-3 nxns prgjigjeshin pr temn e shpjeguar nj or m par). 3. Shpjegim i tems s re. 4. Prmbledhje e njohurive t reja, prforcim i tems s re. 5. Dhnia e detyrave t shtpis. b) Msuesi luante kto role: 1. Msuesi ishte kontrollues i detyrave t kryera nga nxnsit n shtpi, si dhe i prvetsimit t njohurive, kryesisht t dhna nj or m par (nxnsit riprodhonin mekanikisht prkuzimet dhe teorit, si jepeshin n tekstin shkollor, duke sjell dhe shembuj, kur kjo ishte e mundur).
9

10

Grup autorsh, Kur arsimi lvronte shpirtin, Tiran, 2002, faqe 25-29. Grup autorsh, Kur arsimi lvronte shpirtin, Tiran, 2002, faqe 28-29.

32

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

2. Msuesi shpjegonte lndn e re (kryesisht n mnyr teorike, por dhe prmes shembujve demonstrues apo eksperimenteve, hartave, tabelave e mjeteve t tjera msimore didaktike t siguruara nga shkolla apo t prgatitura nga vet msuesi, rrall dhe nga nxnsit). 3. Msuesi bnte nj prmbledhje t lnds s re (kjo prmbledhje shoqrohej dhe me pyetje kontrolli pr t par se sa e prvetsuan nxnsit temn e re; n varsi t kohs, mund t jepej nj detyr klase e shkurtr, kryesisht zbatuese). 4. Msuesi caktonte detyrat e shtpis dhe jepte disa udhzime pr kryerjen e tyre (krijonte pyetje dhe situata t reja, madje ndryshonte planin e hartuar paraprakisht pr tia prshtatur situatave t krijuara n klas). c) Po nxnsi? 1. Nxnsi ishte kryesisht dgjues, madje i vmendshm, sepse pak minuta m pas duhet t riprodhonte ato q kishte dgjuar t thuheshin nga goja e msuesit. 2. Nxnsi, kur i vinte radha pr tu kontrolluar, ngrihej para klass, riprodhonte mekanikisht njohurit q kishte prvetsuar, kryente ndonj detyr n tabel t zez ose ndonj eksperiment etj. 3. Nxnsi motivohej pak pr nxitjen maksimale t krijimtaris s tij, aty nga fundi i viteve 80, kur n shkoll u parashtrua t msuarit aktiv, krijues e problemor. 4. Nxnsi nuk shpaloste sa duhet individualitetin e tij. 3. N vitet 90 Arsimi yn provoi zhvillimet m t vrullshme n historin e tij, disa prej t cilave jan: ISP-ja, n bashkpunim dhe me simotra jasht vendit, hartoi nj vizion t ri pr formimin dhe kualikimin profesional t msuesve; U hartuan programe msimore dhe tekste m t avancuara n krahasim me ato ekzistuese; U miratuan akte ligjore e nnligjore q u hapn rrug reformave arsimore; U kryen studime n t gjitha fushat: pedagogji, didaktik, psikologji etj.; Dhjetra e qindra seminare kombtare e zonale u ndoqn nga mijra
33

Revista pedagogjike, 2011

msues n t gjith vendin; U prkthyen ose u hartuan libra, udhzues e metodika pr t gjitha nivelet e arsimit dhe pr t gjitha kategorit e msuesve; Nisn t hidhen hapa pr shpalosjen e lozove msimore, t platformave pedagogjike e psikologjike etj.; U prmirsuan ndjeshm kushtet e klasave e t shkollave, u forcua drejtimi e administrimi i shkolls, si dhe u hodhn hapa pr decentralizimin. Modeli A - 94 i ors s msimit, q u rekomandua me Udhzimin e Ministris s Arsimit Nr. 13, dat 22.08.1994, kishte tre prbrs: 1. Hartimi i planit vjetor dhe semestral. 2. Vlersimi i nxnsve. 3. Formati i ors s msimit dhe zhvillimi i saj. a) Formati i ors s msimit sipas modelit A 94 sht ky: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Tema Objektivat Motivimi Zhvillimi i prmbajtjes Kontrolli i t kuptuarit Praktik e udhhequr (e udhzuar, e drejtuar) Praktik e pavarur Materialet q do t prdoren Mbyllje, rekomandime, detyra pr n shtpi.11

b) I prfshir n t msuarit me objektiva dhe n zbatimin e modelit A 94, msuesi luajti kto role: 1. Nisi t njoh e t zbatoj metoda m efektive. 2. Fitoi dhe provoi nj liri akademike m t madhe, por dhe prgjegjsi m t madhe pr msimin. 3. Nisi t ndiej veten n rolin e menaxherit t ors s msimit. 4. Shkmbente prvoja t reja, por duke ruajtur prvojat m t mira t deriathershme. c) Po nxnsi? 1. Prjetoi nj prfshirje m t madhe n msim.
11

Muka, Petrit., T msuarit me objektiva dhe modeli A - 94, Tiran, 1995, faqe 62-66.

34

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

2. U motivua m mir dhe ndjeu nj klim m demokratike, t ngroht e t sigurt. 3. Fitoi aftsi m t mira prmes verikimit t arritjeve, vlersimit dhe vetvlersimit. 4. Nisi t shpaloste individualitetin e tij. 4. Pas vitit 2000 a) Zakonisht, struktura e msimit prmban tri faza: 1. Parashikimi (Prgatitja pr t nxnit). Ndryshe: Evokimi. Ndryshe: Konstitucionalizimi. 2. Ndrtimi i njohurive (Prpunimi i prmbajtjes/prmbajtjeve). Ndryshe: Realizimi. Ndryshe: Informacioni. 3. Prforcimi Konstruktivizmi (Konsolidimi i t nxnit). Ndryshe: Reektimi. Ndryshe: Funksionalizimi. 4. Vlersimi i nxnsve.12 b) Msuesi luan role t reja: 1. Drejton, orienton, udhzon, krijon situata reale komunikimi. 2. V n pun nxnsit t drejtojn pyetje, kryesisht t nivelit t interpretimit, t analizs dhe t sintezs. Mund t themi se ktu nis t nxnit nga nxnsi. 3. Bashkbisedon me nxnsit, diskuton me ta, shkmben ide. 4. Prfshin nxnsit n vlersim dhe n vetvlersim. Vlersimi sht motivues, i shoqruar me fjal e shprehje, bazohet n ese e pun krijuese, karakterizohet nga puna n grup e me projekte. 5. Menaxhon, organizon, mbikqyr dhe mbshtet. 6. Realizon msimdhnie aktive me baz TIK-un, q lehtson shpjegimin dhe siguron bashkpunim. c) Rolet e reja t nxnsit: 1. Diskuton, arsyeton, argumenton. 2. Krkon burime, ndrvepron, ndrton, punon n grupe, punon me projekte. 3. Prfshihet n detyra vetjake n raport me grupin, klasn. 4. Ndihet aktiv, i barabart; respekton veten dhe t tjert.
Sipas: Qendra pr Arsim Demokratik (CDE), Msimdhnia dhe t nxnt ndrveprues Modele pr zhvillimin e t menduarit kritik (Gjuh Letrsi), Tiran, 2008, si dhe shnimeve t mbajtura n seminare trajnuese.
12

35

Revista pedagogjike, 2011

5. Ndihet vendimmarrs. 6. Vlerson veten dhe t tjert. Po shkohet drejt portofolit t vlersimit t nxnsit. Aktualisht, institucionet arsimore po prqendrohen n aftsin dhe n shprehit e reja t puns dhe n nj mnyr tjetr t menduari, t menduarit krijues dhe kritik. T menduarit kritik sht nj proces i ndrlikuar i integrimit t ideve dhe t burimeve n mnyr krijuese, i rikonceptimit dhe i ristrukturimit t koncepteve dhe t informacionit. T menduarit krijues sht aftsia pr t gjeneruar alternativa, pr t marr n shqyrtim faktor t ndryshm, sht nj plots i nevojshm i t menduarit kritik. Aftsit e t menduarit kritik dhe krijues nuk tohen n mnyr t rastsishme. Ato tohen gjat nj procesi t gjat e t vazhdueshm. Thelbi i msimdhnies bashkkohore i modikon rolet. Msuesi, tashm drejton, orienton, udhzon, bisedon, diskuton, shkmben ide. Nxnsi, i cili m par kishte si funksion t prgjigjej kur pyetej, t dgjonte dhe t riprodhonte informacionet, ka kaluar n prfshirje, n veprim. Mund t thuhet se msuesi dhe nxnsi jan br bashkautor t ors s msimit. Ktu ka vend pr t thelluar t msuarit dhe t nxnit, ndrthurjen e tyre, t msuarit me tema e t msuarit me projekte, t cilat sigurojn nj aktivizim masiv t nxnsve. Gardner v n dukje se Sipas nj prkuzimi, msues i aft sht ai q, pr t njjtin koncept, mund t hap nj numr t ndryshm dritaresh... Nj msues i suksesshm shrben si nj ndrmjets midis nxnsit dhe programit msimor, gjithmon i gatshm pr protetikn edukuese tekste, lma, software kompjuteri t cilat mund t ndihmojn n shpjegimin e prmbajtjes, n nj mnyr sa m t efektshme, pr nxnsit q shfaqin karakteristika pr kt form t msuari.13 Ai shton se: Nuk ka rndsi sa i zgjuar je, por ka rndsi pr far je i zgjuar dhe, sipas tij, ne, si qenie njerzore, t gjith kemi nj aftsi pr t zgjidhur probleme t llojeve t ndryshme. do subjekt ka stilin e vet t t msuarit dhe nj form t vetme t inteligjencs. do subjekt, edhe n rast se ka nj mangsi, mund t ket nj mnyr t veten dhe origjinale t njohjes. Filozoa progresive dhe arsimi humanist rrisin vetkuptimin dhe vetndrgjegjsimin e nxnsit, e ndihmojn at t personalizoj dhe t individualizoj t msuarit, si dhe t prputh (t paktn t vlersoj) nevojat dhe interesat vetjake t tij me prvojat akademike.
13

Gardner, Howard., Mendja e pashkolluar, Tiran, 2003, faqe 214.

36

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

Klasa karakterizohet nga veprimtaria, jo pasiviteti; nga bashkpunimi, jo konkurrenca; dhe shum mundsi pr t msuar, krahas teksteve dhe situatave t drejtuara nga msuesi. 14 4. METODA TRADICIONALE APO METODA BASHKKOHORE? APO KOMBINIM I T DYJAVE? Hartimi i kurrikulave t reja, vitet e fundit, shtroi para institucioneve arsimore (MASH-it dhe organizmave t saj t varsis: IKT - sot IZHA, DAR/ZA-ve; si dhe shkollave t arsimit parauniversitar e t lart, nevojn pr kualikimin e trajnimin e msimdhnsve/msuesve t ardhshm pr ti ngritur/pr ti prgatitur ata n nivelin e krkesave t kohs, pasi vetm njohs dhe prvetsues t mir t ktyre kurrikulave do t mund t jen zbatues dhe realizues kompetent t tyre. Msuesit jo vetm q e ndien t nevojshme, po dhe ishin e jan shum t interesuar pr ngritjen e tyre profesionale. Pjesmarrja e gjer dhe aktive n seminare kombtare e vendore sht njri nga treguesit pozitiv. Msuesit, pavarsisht nga mosha, kan pranuar strategji t reja t msimdhnies, metoda e teknika t panjohura m par prej tyre, duke u larguar nga praktika tradicionale t vjetruara e t paefektshme. Para msuesit sot shtrohet krkesa q ai tu prgjigjet strukturs dhe prmbajtjes s kurrikuls s re me m shum strategji gjithprfshirse. Kjo mund t arrihet me realizimin e formave t ndryshme t puns msimore (puna n ifte, puna n grupe, puna individuale) dhe modeleve t ndryshme t msimdhnies, t cilat vendosin n qendr t vmendjes nxnsit, marrin pr baz potencialet dhe aftsit individuale t nxnsve, bjn q t prfshihen t gjith nxnsit pavarsisht nga vshtirsit q ata kan. Vetm prdorimi i modeleve alternative, i strategjive t larmishme, i formave t ndryshme msimore, i metodave ndrvepruese, i programeve individuale etj., lehtsojn procesin e t nxnit tek t gjith nxnsit. Prej vitesh, n procesin e formimit dhe riformimit t msuesve jan angazhuar institucione shtetrore, si dhe qendra, fondacione e agjenci joqeveritare, duke ofruar trajnime, seminare kualikuese, literatur bashkkohore, prvoja dhe alternativa msimdhnieje e msimnxnieje. N morin e gjith ktyre risive, msuesi ka lirin akademike t przgjedh
Orstein, Alan C., Kurrikula, bazat, parimet dhe problemet, botim i ISP, Tiran, 2003, faqe 71.
14

37

Revista pedagogjike, 2011

at q paraplqen, at q i duket m e prshtatshme, at q mund ta realizoj m leht n kushtet e shkolls e t klass ku jep msim, pa prjashtuar raste kur drejtues shkolle, specialist e inspektor arsimi u jan diktuar msuesve me receta t gatshme dhe kan krkuar prdorim shabllon t modeleve t vlersuara, sipas tyre, si m t mirat e kohs. Tashm mund t asim pr prvoja efektive n nj shumic shkollash n t gjitha rajonet e vendit. Prve ngritjes profesionale t programuar dhe t realizuar nga institucionet arsimore n bashkpunim dhe me fondacione e OJF, msuesit, veanrisht ata me prvoj, kan vetinvestuar pr prditsimin e praktikave t tyre n fushn e msimdhnies dhe t t nxnit. T mbshtetur dhe nga teknologjia e informacionit dhe e komunikimit, sot, 85% e msuesve t anketuar paraplqejn metodat bashkkohore t msimdhnies, kundrejt 15% q vazhdojn t ken prirjen pr t prdorur metoda tradicionale. M tej, 53.5% e msuesve t anketuar deklarohen se gjat gjith vitit shkollor prdorin metoda tradicionale n masn 20%, kurse metoda bashkkohore prdorin n kt mas vetm 8% e msuesve. 63.5% e msuesve shprehen se gjat vitit shkollor prdorin metoda bashkkohore n masn mbi 60%. Raporti i prdorimit t metodave tradicionale e bashkkohore nuk ka lidhje me moshn e msimdhnsve. Nuk mund t bhet fjal pr msues tradicional nisur nga mosha q ata kan, ashtu sikurse jo pr do msues t ri n profesion mund t thuhet q ai sht patjetr bashkkohs si msimdhns. Dokumentacioni i msuesve (planet msimore vjetore dhe planditaret e tyre) dhe vzhgimet n ort e msimit asin pr nj kombinim t metodave bashkkohore me ato tradicionale. Sado paraplqim apo prirje t ken msuesit ndaj nj lozoe a metode t t msuarit, asnjri nuk sht i liruar prej njrs apo tjetrs prej tyre. Nuk ekziston nj ndarje absolute midis tradicionales dhe bashkkohores. N praktik, shpesh ndodh q inspektor dhe specialist arsimi, pas vzhgimit t ors s msimit, ti thon msuesit se ai ishte tradicional, se ai nuk prdori gjat msimit metoda bashkkohore. N fakt, kjo nuk sht m e rndsishmja. shtja duhet shtruar ndryshe: Rruga q u ndoq, puna dhe veprimtarit q u kryen cilin kishin n qendr t tyre, kush u aktivizua, sa dhe pr far u angazhua, far, si dhe sa e prmbushi detyrn e dhn individualisht, n ift apo n grupe m t gjera. M sakt, far u arrit nga palt, nga nxnsit dhe msuesi; a u verikua kjo dhe a u vlersua secili
38

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

pr at q mundi t bj. Sot, kur n t gjitha klasat e arsimit parauniversitar punohet me tekste msimore t przgjedhura nga vet msuesit prej lists alternative, metoda me n qendr nxnsin sht mbizotruese, por sht gabim t mtojm se dy metodat e tjera, ajo me n qendr msuesin dhe ajo me n qendr tekstin nuk kan m as vend, as vler. Struktura e teksteve alternative, e mbshtetur n kurrikuln e re dhe n prputhje me programet e reja, ia lehtson dukshm msuesit punn paraprgatitore dhe at t drejtprdrejt me nxnsit n klas. Temat msimore, linjat apo aftsit dhe aparati pedagogjik marrin frym si duhet kur nj msues i zoti i vendos n nivelin e nxnsve t klass, kur ai ndrton dhe realizon ort e msimit sipas standardeve t arritjeve. Mendoj se problemi nuk duhet shtruar nse msuesi si msimdhns i njeh apo nuk i njeh metodat bashkkohore dhe i prdor apo nuk i prdor ato gjat ors s msimit. Qendra e gravitetit mbetet n realizimin e roleve t aktorve t ors s msimit. P.sh., nuk ka asnj vler teknika e diagramit t Vennit, kur msuesi ndrhyn n plotsimin e saj, vesh rrobat e nxnsit. Ose, ku mund t qndroj vlera e tekniks Kllaster (Pema e mendimit, a vilja e rrushit), kur msuesi shton n ato q thon nxnsit. Pra, lipset orientimi i msuesit drejt parimit: Fol pak, dgjo m shum, nse do t pranojm se ky parim rregullon raportin e prdorimit t kohs q prdor msuesi me kohn q u lihet nxnsve gjat ors s msimit. 62.5% e msuesve t prfshir n kampionim, brenda ors t msimit kombinojn metoda bashkkohore me metoda tradicionale. T pyetur pr numrin e metodave, teknikave apo strategjive t prdorura brenda nj ore msimi, 58% e msuesve deklarojn se zbatojn zakonisht 3 t tilla, kurse 24% zbatojn 4. Nj prqindje e vogl, 7%, e msuesve zbatojn 5 metoda brenda nj ore msimi. Numri i metodave e teknikave t zbatuara brenda nj ore msimi, kryesisht sht i varur nga struktura e ors s msimit. Msuesit sot njohin t msuarit me n qendr nxnsin dhe planikojn e zbatojn strategji, metoda e teknika n varsi t strukturs s ors s msimit, por dhe t informacionit q prcjell njsia msimore. N pyetsorin e plotsuar, msuesit listojn nj numr shum t madh metodash e teknikash msimore, sidomos t tilla q lidhen me t menduarit kritik. Lista e tyre sht aq e gjat, sa, jo pak msues, disa teknika i grupojn te metodat, ose disa prej tyre i emrtojn metoda tradicionale. Pa prjashtuar
39

Revista pedagogjike, 2011

mundsin e ngatrrimit q bjn msuesit, faktori koh tashm ka br punn e vet. Me t drejt, nj msues q zbaton punn n grupe prej m se 15 vjetsh, do ta quaj at nj praktik tradicionale. Por, asnj strategji, metod apo teknik, sado bashkkohore dhe efektive qoft, nuk do ti jap msuesit pritshmrit e tij, nse ajo nuk planikohet e nuk prdoret n funksion t objektivave t ors s msimit. Pra, metodat e kan piknisjen tek objektivat. Kur objektivat jan prcaktuar mir, kur ata jan real e t matshm, hapin rrug pr metoda msimdhnieje-msimnxnieje bashkvepruese dhe grshetim t puns vetjake t pavarur t nxnsve me at t grupeve t vogla. Kualikimi i msimdhnsve, i cili mbetet nj prioritet i institucioneve arsimore dhe i aktorve t tjer apo i grupeve t interesit q veprojn n fushn e arsimit, dhe vetkualikimi, si krkes e vazhdueshme ndaj do msuesi, kur realizohen me efektivitet, i shrbejn prditsimit profesional dhe kan ndikime n arritjet e nxnsve. Msimdhnsit shohin si burime t kualikimit t tyre: bibliotekat personale, bibliotekn e shkolls, trajnimet q organizojn DAR/ZA-t, dhe trajnimet nga organizma jasht arsimit. 20.5% e msuesve vlersojn si burime kualikimi bibliotekat dhe trajnimet nga DAR/ZA-t, ndrsa 26.5% t tjer, ve bibliotekave e trajnimeve nga DAR/ZA-t, prftojn dhe nga trajnime q ofrojn qendra e agjenci t pavarura, joshtetrore. Vetm 3.5% e msuesve e ndiejn si shum t nevojshm kualikimin pr metodat tradicionale, kurse e kan domosdoshmri kualikimin pr metodat bashkkohore 41.5% e msuesve q iu prgjigjn pyetsorit. 5. PRFUNDIME DHE REKOMANDIME 1. Institucioneve arsimore prej vitesh kan n fokus t puns s tyre kualikimin e trajnimin e msimdhnsve pr ti ngritur ata n nivelin e krkesave t kurrikulave t reja. Departamentet prkatse t shkollave t larta, seminare kombtare e vendore etj., prezantojn para msuesve t t gjitha niveleve strategji t reja t msimdhnies, metoda e teknika t panjohura, por m efektive nga praktikat tradicionale t vjetruara. Vetm modele alternative, strategji t larmishme, forma t ndryshme msimore, metoda ndrvepruese, programe individuale etj., lehtsojn procesin e t nxnit tek t gjith nxnsit. sht detyr e msimdhnsit njohja e prdorimi i tyre.
40

2.

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

3.

4.

5.

6.

Liria akademike e msuesit pr t przgjedhur n morin e risive psikopedagjogjike e didaktike at q i duket m e prshtatshme, at q mund ta realizoj m leht n kushtet e shkolls e t klass ku jep msim, do t kthej n tradit prvoja efektive dhe do t realizoj prditsim t praktikave n fushn e msimdhnies dhe n at t t nxnit. Informacione dhe dije q nxnsit i marrin me mjete t ndryshme, shpesh jan t pakontrollueshme dhe krijojn nj rreth vicioz. Msuesi sht njri nga aktort q duhet t kontribuoj pr daljen nga ky rreth. Teknologjia e informacionit dhe e komunikimit, e pranishme n t gjitha shkollat e vendit, prbn nj reform n msimdhnie dhe mbshtet t gjith aktort pr nj t nxn q prmbush standardet e krkuara t arritjeve. Nga institucionet arsimore krkohet angazhim q do msues ta njoh e ta prdor TIK-un n dobi t procesit msimor. Nuk mund t pretendohet se ekziston nj ndarje absolute midis tradicionales dhe bashkkohores. Nuk kan m shum rndsi rruga q ndjek msuesi, puna dhe veprimtarit q kryhen, sesa far arrihet nga nxnsit dhe nga msuesi, a verikohet kjo dhe a merr secili vlersimin pr at q prmbush. Qendra e gravitetit mbetet n realizimin e roleve t aktorve t ors s msimit. do strategji, metod apo teknik, sado bashkkohore apo tradicionale, sht joefektive dhe e dshtuar, n qoft se nuk do ti jap msuesit pritshmrit e parashikuara. Nuk mund t jepen receta nga askush dhe n asnj koh. do strategji, metod apo teknik, sado bashkkohore apo tradicionale, sht joefektive dhe e dshtuar, n qoft se nuk do ti jap msuesit pritshmrit e parashikuara. Vetm se prditsimi profesional, me siguri, ka ndikime n arritjet e nxnsve.

SUMMARY The continuous change of environment has transformed the world in all elds and directions. Change does not exclude the teacher-student relationship, where external and internal stimuli have an impact on the psychology of learning. The core of the new culture is already perceived as a shift from the mechanical way of learning educational content to the development of teaching subjects.
41

Revista pedagogjike, 2011

Nowadays it is not only required the development of the memorization of the information but also reacting to the information. The issue brought is the need how to educate well prepared citizens, to cope with the giant laps changes that are taking place in the eld of the technology of information and communication, consequently even in the organisational structures of institutions. What we aim to achieve is the creation of a new dialectical relationship through content, strategies, and their education accessories on one side and the optimal level in the development of the subject, capacities and his contractor and realizable possibilities. All for one aim: Training the individual for a better and more qualitative life, social and economical development, developing human recourses competences in the appropriate level required by the democratic society and labour market. The method denes everything. The importance lies not only in the information but also in the way it is transmitted to the student. On the other side, students receive information and knowledge through various means, often uncontrollable by the teacher. This vicious circle involves the whole society; therefore the whole society must contribute.

Bibliograa:
AEDP. (1998). Studio gjithka, arsyes vendin e par (Prmbledhje artikujsh). Tiran. Gardner, Howard. (2003). Mendja e pashkolluar. Tiran,. Grup autorsh. (1986). Didaktika. Tiran. Grup autorsh. (2002). Kur arsimi lvronte shpirtin. Tiran. Grup autorsh. (2001). Modele pr msimdhnie t suksesshme. Tiran. Grup autorsh. (1995). Strategjit e t msuarit. Tiran. Kraja, Musa. (2008). Pedagogji e zbatuar. Tiran. Kraja, Musa. (2002). Pedagogjia. Tiran. Muka, Petrit. (1995). T msuarit me objektiva dhe modeli A 94. Tiran. Orstein, Alan C. (2003). Kurrikula, bazat, parimet dhe problemet. Tiran:ISP. CDE. (2008). Msimdhnia dhe t nxnt ndrveprues Modele pr zhvillimin e t menduarit kritik. Tiran. CDE. (2005). Msimdhnia dhe t nxnt ndrveprues Modele pr zhvillimin e t menduarit kritik (Shkencat shoqrore, pr klasat 6-12). Tiran. QTKA. (2005). Msimdhnia me n qendr nxnsin. Tiran. 42

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs


Tabela 1 Niveli arsimor dhe klasat Msues me arsim t lart Me arsim t mesm Msues t prolit Gjuh shqipe dhe letrsi, Gjuh e huaj Histori-Gjeogra Matematik-Fizik Biokimi Cikli llor E mesme pedagogjike E lart profesionale Msues n klasat I-V VI-IX X-XII 1 49 5 15 5 9 6 14 5 15 12 2 21 7 9 6 3 1 2 7 10 10

DAR/ZA 3 24 5 3 5 2 9 9 8 4 14 5 8 3 3 4 1 6 13 5 28 4 7 5 4 8 8 11 6 23 3 7 6 3 4 3 3 5 15 7 18 3 4 4 3 4 5 1 6 13

Gj 177 23 52 31 31 24 45 12 5 59 82

% 88.5 11.5 26 15.5 15.5 12 22.5 6 2.5 28.5 41

Tabela 2

Vjetrsia n arsim 1 5 vjet 10 vjet 15 vjet 20 vjet 25 vjet mbi 30 vjet 4 9 9 9 6 17 2 4 4 7 3 1 9

DAR/ZA 3 4 5 6 7 Gj 2 5 5 5 4 29 8 3 5 5 4 38 4 1 7 5 5 38 3 6 7 3 2 33 3 1 2 2 2 17 4 4 2 5 4 45

% 14.5 19 19 16.5 8.5 22.5

43

Revista pedagogjike, 2011

KOMPETENCAT KOMUNIKATIVE N T MSUARIN E GJUHS


Ma. Irida HOTI Universiteti i Shkodrs Luigj Gurakuqi Hyrje Kompetenca komunikative si prftes e kompetencs gjuhsore q nj individ zotron, si dhe llojet e kompetencs komunikatave, jan elemente t rndsishme pr t kundruar ndikimin n t msuarin e gjuhs. Msimdhnia e gjuhs komunikative sht nj praktik pr t msuarin e gjuhs, e cila thekson se qllimi i msimit t gjuhs sht kompetenca komunikative, e cila krkon ta bj t kuptueshm komunikimin dhe prdorimin e gjuhs, si nj vatr e t gjitha veprimtarive t t nxnit n klas. Praktika komunikative u zhvillua veanrisht nga gjuhsia e aplikuar britanike n vitin 1980 si nj kundrvnie ndaj praktikave t bazuara n gramatika t tilla, si: T msuarit e gjuhs rrethanore15 dhe Metoda audiogjuhsore. 16 Zhvillimi i msimdhnies s gjuhs komunikative ka pasur nj
T msuarit e gjuhs rrethanore sht nj metod e msimit t gjuhs, e zhvilluar nga specialist t msimdhnies s gjuhs Britanike n mes t viteve 1940 dhe 1960. T msuarit e gjuhs situatsore sht nj metod e bazuar n gramatik, n t ciln prdoren parimet e klasikimit leksikor dhe gramatikor dhe teknika t reja msimdhnieje prezantohen dhe praktikohen prmes situatave. Megjithse sot nuk praktikohet, teknikat e prftuara nga kjo metod gjenden n shum tekste t gjuhs. (Jack C. Richards and Richard Schmidt, Dictionary of language teaching and applied linguistics, Pearson Education, 2000, f. 90.) 16 Metoda audiogjuhsore sht nj metod e msimdhnies s gjuhs, e cila thekson msimin e t folurit dhe t dgjuarit prpara t lexuarit dhe t shkruarit, si edhe prdor dialogje dhe analiza kontrastive. Metoda audiolinguale mbizotroi n vitet 1950 dhe 1960, veanrisht n USA dhe sht prdorur gjersisht n shum vende t tjera t bots. (Jack C. Richards and Richard Schmidt, Dictionary of language teaching and applied linguistics, Pearson Education, 2000, f. 39.)
15

44

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

efekt t plot mbi metodologjin dhe silabulin17 dhe ka rritur statusin e t msuarit brenda kurrikuls. N vitin 1972 Wilkins (Ualkins), propozoi nj prcaktim komunikativ t gjuhs q mund t shrbente si baz pr zhvillimin e silabulave komunikative pr msimin e gjuhs. Kontributi i Wilkins18 ishte nj analiz e kuptimit komunikativ q nj nxns nevojitet t kuptoj dhe t shpreh. M tepr se t prshkruaj thelbin e gjuhs prmes koncepteve tradicionale t gramatiks dhe fjalorit, Wilkins, synon t paraqes sistemet e kuptimeve q shtrihen pas prdorimit komunikativ t gjuhs. Ai prshkroi dy tipe t kuptimit: kategori imagjinare (koncepte, si: koha, sasia, frekuenca) dhe kategorit e funksionit komunikativ (krkes, ofert, ankes). N vitin 1976 kto koncepte i zgjeroi n librin Notional syllabuses,19 i cili pati nj efekt t madh n zhvillimin e kompetencs komunikative. Dejvid Nunan mbshtet iden se do gj q ndodh n klas mbshtetet n natyrn e gjuhs dhe rreth gjuhs. sht pranuar se gjuha sht m tepr se nj sistem rregullash, prandaj n msimdhnie prgjithsisht pranohet q duhet dalluar T msojm q dhe T dim si (Learning that/knowing how).20 Pra, duhet br dallimi mes njohjes s rregullave t ndryshme gramatikore dhe aftsis pr ti prdorur kto rregulla me efikasitet dhe n mnyr t prshtatshme kur komunikojm. Littlewood (Litllud), n librin T msuarit e gjuhs komunikative thekson se Komunikuesi m efektiv i nj gjuhe nuk sht
Silabuli sht nj prshkrim i prmbajtjes s nj kursi udhzimesh dhe mnyra se si ato do msohen. Silabulet e msimit t gjuhs mund t bazohen n kritere t ndryshme, si: a. shtje gramatikore dhe fjalor, b. gjuh pr tipe t ndryshme situatash, c. kuptimet dhe funksionet komunikative, t cilat nxnsi duhet ti shpreh, d. aftsit q bazohen n sjellje t ndryshme gjuhsore. e. tipet e teksteve q nxnsi duhet t praktikoj. (Jack C. Richards and Richard Schmidt, Dictionary of language teaching and applied linguistics, Pearson Education, 2000, f. 532.) 18 Shih: Communicative Language teaching n Jack Richard, Theodore Stephen Rodgers, Approches and methods in language teaching, Cambridge Unversity Press, 2001, f. 156. 19 David Wilkins, Notional syllabuses, London, Oxford University Press, 1976. 20 David Nunan Communicative language teaching, n Designing tasks for the communicative classroom, Cambridge University Press, 1989, f.12.
17

45

Revista pedagogjike, 2011

gjithmon personi, i cili sht m i miri n prdorimin e strukturs s saj, por ai, i cili sht m i aft n procesin e plotsimit t situats duke prfshir veten si dgjues, duke marr parasysh se far njohurish ndahen mes tyre (nga situata apo bisedat paraprirse) dhe zgjedhja e njsive me t cilat do t komunikoj mesazhin e tij me efektivitet.21 Ai thekson katr sfera t aftsive q prbjn kompetencn komunikative t nj individi (shum t rndsishme t njihen nga msuesit e gjuhs): -Nxnsi duhet arrij nj shkall t lart t kompetencs gjuhsore. Pra, ai duhet t zhvilloj aftsit n prdorimin e sistemit gjuhsor. -Nxnsi duhet t dalloj formn q ka zotruar si pjes e kompetencs s tij gjuhsore dhe funksionet komunikative t cilat ato prmbushin. Pra, njsit e zotruara si pjes t nj sistemi gjuhsor duhet gjithashtu t kuptohen si pjes t nj sistemi komunikativ. -Nxnsi duhet t zhvilloj aftsit dhe strategjit pr prdorimin e gjuhs pr t komunikuar idet me aq efektshmri sa t jet e mundur n situata konkrete. Ai duhet t msoj t prdor feedback22 pr t gjykuar suksesin e tij, dhe nse sht e nevojshme t kompensoj dshtimin duke i formuluar ndryshe situatat. -Nxnsi duhet t jet i ndrgjegjshm pr kuptimin social t formave gjuhsore. Pr shum nxns kjo mund t mos detyroj aftsin pr t ndryshuar t folurin e tyre pr tiu prshtatur rrethanave t ndryshme shoqrore, por m tepr aftsis pr t prdorur prgjithsisht forma t pranueshme dhe t shmang potencialisht mbase ligjrimin e shkujdesur.23 Nga kategorizimi i msiprm dalim n prgjithsimin se msimdhnia komunikative, aftsia komunikuese q prftohet tek nxnsi sht synimi parsor i msimit t gjuhs. Procesi i msimdhnies bazohet n at se far nxnsi duhet t jet domosdoshmrisht n gjendje t komunikoj n gjuh. M pas vijojn format, mnyrat m t prshtatshme pr secilin komunikim. Nprmjet teksteve t reja t Gjuhs shqipe,
William Littlewood, Communicative language teaching, Cambridge University Press, 1981, f.4. 22 Feedback - N msimdhnie feedback i referohet komenteve ose informacioneve q nxnsit marrin nga suksesi i tyre mbi detyrn e br ose testet, nga msuesi apo persona t tjer. (Jack C. Richards and Richard Schmidt, Dictionary of language teaching and applied linguistics, Pearson Education, 2000, f. 199.) 23 William Littlewood, Communicative language teaching, Cambridge University Press, 1981, f.6.
21

46

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

nxnsit pajisen me mundsi t mjaftueshme pr ta prdorur gjuhn pr qllime komunikative, duke zhvilluar kshtu aftsit e nxnsit dhe duke e prfshir at n procesin e komunikimit prmes gjuhs. 1. Parimet kryesore t msimdhnies komunikative Sipas Riard dhe Shmid (Richards & Schmidt) parimet kryesore t msimdhnies s gjuhs komunikative jan: Nxnsit prdorin nj gjuh pr t komunikuar prmes prdorimit t saj. Komunikimi kuptimplot (shprehs) dhe i vrtet duhet t jet synimi i procesit t t msuarit. T folurit rrjedhshm dhe sakt jan dy synime t rndsishme n t msuarin e gjuhs. Komunikimi prfshin integrimin e aftsive t ndryshme gjuhsore. T msuarit sht nj proces i nj interpretimi krijues dhe prfshin gjykimin dhe gabimin.24

Msimi i gjuhs komunikative krkon nj rishikim t synimeve t msimdhnies, materiale dhe veprimtari t larmishme n klas duke ndikuar shum mbi ndryshimet n t msuarin e gjuhs. Komunikimi shprehs Prdorimi i gjuhs T folurit rrjedhshm dhe sakt

Parimet kryesore t msimdhnies s gjuhs komunikative

Integrimi i aftsive gjuhsore


24

T msuarit, nj interpretim krijues

Jack C. Richards and Richard Schmidt, Dictionary of language teaching and applied linguistics, Pearson Education, 2000, f.532. 47

Revista pedagogjike, 2011

Le ti shohim kto parime t gjuhs komunikative, n nj tem t rubriks T flasim, klasa VI. Tema: Flasim pr Uinksat dhe Dragon Ball25 T msuarit, nj interpretim krijues. Tema e rubriks T asim lidhet me nj tematik shum t plqyer pr nxnsit, me personazhet e tyre t paraplqyer, gj q i ftoi ata t shprehin mendimet e tyre individuale lidhur me parafytyrimin e krijuar pr to. T folurit rrjedhshm dhe sakt. Duke qen nj tem trheqse, nga dshira pr t thn sa m shum dhe pr t qen sa m t veant, ata u shprehn pa vn re gabimet n t folur, por hodhn ide interesante dhe t veanta pr t trhequr vmendjen. Duhet theksuar, se nxnsit prgjithsisht ishin t qart n formulimet e tyre, pasi kjo tem ishte nj vijimsi e tems Filmi Animo i ri pr Dragon Boll n rubrikn Lexojm. Integrimi i aftsive gjuhsore. Nxnsit, duke integruar aftsit gjuhsore: t lexuarin, t kuptuarin, t folurin dhe t shkruarin paraqiten me mendime analizuese, sintetizuese, kritike dhe vlersuese. Prdorimi i gjuhs. N prdorimin e gjuhs duhet t theksojm se jo t gjith nxnsit kan aftsi t njjta gjuhsore dhe komunikative. Ka nxns q lexojn shum, por nuk shprehen qart e bukur, ka t tjer q shprehen rrjedhshm, si edhe ka t tjer q nuk kan aftsi t mira shprehse, kjo si rrjedhoj e njohurive t tyre gjuhsore, rrethit social apo faktor t tjer. Komunikimi shprehs. Aftsia shprehse prmbledh t gjitha aftsit e tjera gjuhsore.

Nj komunikues i mir ka njohuri t mira gjuhsore, si edhe komunikative, gj q e bn at t dallohet dhe t vlersohet gjat procesit msimor. Krahas parashtrimit t msiprm, disa nga parimet e msimdhnies s gjuhs komunikative jan t prfshira n praktika t tjera komunikative t tilla, si:
25

Gjokutaj, Ballhysa, Aguridhi, Gjuh shqipe 6, Shtpia Botuese Shkronj pas shkronje, Tiran, 2009, f. 216. 48

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

T msuarit e gjuhs bazuar n detyra. T msuarit e gjuhs bashkveprue. Msimdhnie bazuar n prmbajtje. T msuarit e gjuhs bashkveprues T msuarit e gjuhs bazuar n detyra

Parime n praktika t tjera komunikative

Msimdhnie bazuar n prmbajtje T msuarit e gjuhs bazuar n detyra. N tematikn e re nxnsit shprehin dhe shkmbejn mendimet e tyre duke komunikuar informacione interesante. Krahas ktij komunikimi: tem - informacion - diskutim, nxnsit nxiten n detyra krijuese, hulumtuese, argtuese pr t shprehur n mnyr individuale a n grup vlersimin e qndrimin e tyre pr temn. T msuarit e gjuhs bashkveprues. N pyetjen subjektive: Shpreh mendimin dhe interesat e tua pr botimet dhe filmat pr Uinksat dhe Dragon Boll, nxnsit nxiten n dialog n bashkveprimin e mendimeve, si dhe n plotsimin dhe zgjerimin e ideve t tyre. Msimdhnie bazuar n prmbajtje. Figurat e paraqitura n tekst, ilustrimet prkatse ndihmojn n nj ndrtim t ngjarjes pr tu komunikuar dhe krahasuar me msimin pararends mbi Kthimi i Gokut dhe miqve t tij, Dragon Boll: Flokt blu t bulms.26

Kto parime komunikative, shrbejn si nj praktik pr t msuarin e gjuhs, duke e br m t kuptueshm komunikimin dhe prdorimin e saj. Pr t realizuar kto parime, krahas njohjes s njohurive gjuhsore (njohuri leksikologjike, morfologjike, sintaksore, drejtshkrimore) po aq i rndsishm sht edhe prdorimi i sakt i gjuhs (saktsia n t folur dhe t shkruar).
26

Shih: Gjokutaj, Ballhysa, Aguridhi, Gjuh shqipe 6, Shtpia Botuese Shkronj pas shkronje, Tiran, 2009, f. 214-215. 49

Revista pedagogjike, 2011

2. Ndikimi i kompetencs komunikative n t msuarin e gjuhs Drejtprsdrejti apo n mnyr t trthort, nocioni i kompetencs komunikative sht prdorur gjersisht n t gjitha fushat e gjuhsis s zbatuar. Katr komponentt e modelit t Hajms nuk u morn si pjes t plota t nj modeli kompleks komunikues, por si fusha t veanta pr tu zhvilluar n mnyr t ndar. Ato u vun prball njra-tjetrs me qllim prshtatjeje. Teoria komunikative synonte t zhvillonte kapacitetin e nxnsit n prdorimin e gjuhs n mnyr efikase. Kompetenca komunikative mbetet nj model i shklqyer i gjuhsis s zbatuar jo vetm pr msimdhnien e gjuhs, por edhe n fushn krkimore. Ajo lviz mbi ajrin e pastr t gjuhsis teorike dhe msimdhnies tradicionale t gjuhs, ndrsa vet, si nj model i idealizuar, mund t ndihmoj procesin e kthimit t abstraksionit gjuhsor n realitetin prej s cils ka buruar. 27 Si fitohet kompetenca komunikative n klas? T msuarit komunikativ i gjuhs sht nj qasje pr msimin e gjuhve28dhe kjo realizohet m s miri n procesin e t msuarit. Stern29 pohon q t msuarit e gjuhs mundet dhe duhet t afroj t msuarin e gjuhs n mnyr objektive dhe analitike prmes studimit dhe praktiks s aspekteve strukturore, funksionale dhe socialkulturore. Ajo duhet t ofroj mundsi pr ta jetuar gjuhn si nj prvoj personale prmes kontakteve direkte me objektivat gjuhsor. Stern propozon kurrikuln e mposhtme t gjuhs: Aspekte t studimit dhe praktiks s gjuhs Strukturore Funksionale Sociokulturore
27 28

Prdorimi n kontekstin e vrtet Eksperimentale

Guy Cook, Applied linguistics, Oxford University Press, 2003, f. 48. Mimoza Gjokutaj, T msuarit komunikativ i gjuhs, n Didaktika e gjuhs shqipe, SHBLU, Tiran, 2009, f. 233. 29 Hans Heinrich Stern, Communicative language teaching and learning: Toward a Synthesis, in The second language Classroom: 1981 n Atsuko Ohno, Communicative competence and communicative language teaching, Sabado, 14 De Noviembre De 2009. 50

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

N mnyr t ngjashme Rivers30 propozon dallimin metodologjik mes veprimtarive: marrjes s aftsive (skill-getting) dhe prdorimit t aftsive (skill - using), duke prezantuar nj struktur n nj mnyr disi t ndryshme. Perceptim Njohje Abstraksion Marrja e njohurive Artikulim Prodhim (ose pseudo komunikim) Ndrtim Prdorimi i aftsive Receptim Ndrveprim Motivim pr t komunikuar T shprehur N marrjen e njohurive Rivers shprehet: Nxnsi duhet t msoj t artikuloj n mnyr t pranueshme dhe t ndrtoj fjali t kuptueshme, me lidhje t shpejta t elementeve t msuara.31 Rivers mbshtet rndsin e prdorimit t njohurive. N kt faz nxnsi duhet t jet n grupe dyshe me nj nxns tjetr ose me grupe t vogla nxnsish. N kt tip praktike nxnsi duhet t lejohet t prdor do gj q di pr gjuhn (si edhe gjeste, vizatime, pantomime) pr t shprehur kuptimin e saj kur i mungojn fjalt, ose sdi t gjej formulimin e sakt pr tu shprehur. Stern dhe Rivers pranojn q kto dy nivele t msimit t gjuhs (marrjes s njohurive dhe prdorimit t njohurive) nuk duhen t msohen si veprimtari shabllon.

Atsuko Ohno, Communicative competence and communicative language teaching , Sabado, 14 De Noviembre De 2009. 31 Wilga M. Rivers, Talking off the tops of thir heads, Newbury House Publishers, 1972.
30

51

Revista pedagogjike, 2011

Prfundim Msimdhnia e gjuhs komunikative z nj vend t rndsishm n procesin msimor. Ajo synon t zhvilloj tek nxnsi kapacitetin pr aftsi komunikative n msimin e gjuhs. Synimi sht t msojm gjuhn pr t komunikuar. Nxnsit prftojn nj kompetenc komunikative, ndrtuar mbi at gjuhsore, duke u br prdorues t mir t gjuhs shqipe e duke reflektuar kulturn e domosdoshme gjuhsore.

Bibliograa:
Chomsky, N. (1965). Aspects of theory of syntax. Cambridge: Mass, M.I.T. Press. Cook, G. (2003). Applied linguistics. Oxford University Press. Ellis D. G. (1999). From language to communication, 2-d ed. Ferguson, C.A. (1971). Language structure and language use, selected and introduced by Anwar S. Dil. California: Stanford University Press. Gjokutaj, M. (2009). T msuarit komunikativ i gjuhs. Didaktika e gjuhs shqipe. Tiran: SHBLU. Gjokutaj, M., Ballhysa, A. & Aguridhi, L. Gjuh shqipe 6. Shtpia Botuese Shkronj pas shkronje. Hudson, R. A. (2002). Sociolinguistika, Tiran: Shtpia Botuese Dituria. Littlewood, W. (1981). Communicative language teaching. Cambridge University Press. Llurda, E. (2000). On competence proency and communicative language ability. International Journal of Applied Linguistic. Vol. 10, Nr. 1. Nunan, D. (1989). Communicative language teaching. Designing tasks for the communicative classroom. Cambridge University Press. Ohno,A. (2009). Communicative competence and communicative language teaching. Richards J.C. & Schmidt, R. (2000). Dictionary of language teaching and applied linguistics. Pearson Education. Rivers, W. M. (1972). Talking off the tops of thir heads. Newbury House Publishers. Rrokaj, Sh. (2003). Hyrje n gjuhsin e prgjithshme. Tiran: Shblu. Spolsky, B. (1989). Communicative competence language proency and beyond. International Journal of Applied Linguistic. Vol. 10. Troike, M.S. (2006). Kompetenca dhe prdorimi. Introducing second language acquisition. Cambridge university Press. Widdowson, H.G. (1984). Exploration in applied linguistics 2. Oxford University Press. Widdowson, H.G. (1973). Learning Purpose and Language Use. Oxford University Press. 52

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

CIKLI I T NXNIT I KOLBIT DHE ROLI I TRAJNUESIT


Ma. Pranvera KRAJA As/pedagoge Fakulteti i Shkencave t Edukimit Universiteti Luigj Gurakuqi, Shkodr Hyrje do trajnim kalon n fazat e ciklit t t nxnit dhe do pjesmarrs prvetson materialet e trajnimit sipas mnyrs s tij, pra sipas stilit t tij t t nxnit. E przgjodha kt tem pasi mendoj se pr msuesit, pedagogt dhe trajnuesit sht e rndsishme t njohin stilet e t nxnit t t rriturve dhe paraplqimet individuale t tyre n mnyr q ti ndihmoj ata pr tu br kompetent n t gjitha stadet e procesit t t nxnit. Punimi paraqet shkurtimisht prkuzimet mbi stilet e t nxnit t hartuar nga teoricient dhe zbuluesit e tyre; rrugt praktike se si mund t gjejm praktikisht stilet e t nxnit t nxnsve apo pjesmarrsve n nj trajnim. N mnyr m t zgjeruar do t trajtoj karakteristikat e stileve t t nxnit sipas teoris s t nxnit t prvojs; katr fazat e ciklit t t nxnit t Kolbit, karakteristikat kryesore t tyre; rolin e trajnuesit sipas fazave t t nxnit n t cilat kalon do person kur mson dika t re. 1. Prkuzimet e stileve t t nxnit Pavarsisht se stilet e t nxnit mund t prkuzohen thjesht si mnyra ose rruga se si njerzit e marrin dhe e prpunojn informacionin, literatura tregon pr variante m komplekse t ksaj teme. Le t shikojm disa nga prkuzimet q teoricient e edukimit, i kan br stileve t t nxnit. Kshtu, James dhe Gardner (1995) i prkuzojn stilet e t nxnit si mnyra komplekse nprmjet t cilave, nxnsit n mnyrn m efektive dhe m frytdhnse, prceptojn, prpunojn, ruajn dhe e rikujtojn far nxn(fq.20). Ndrsa Marriam dhe Caffarela (1991) prkuzojn stilin e t nxnit
53

Revista pedagogjike, 2011

duke iu referuar Smith, e cila sht e njohur n edukimin e t rriturve si mnyra karakteristike individuale e perceptimit t informacionit, ndjenjave dhe sjelljes n situatat e t nxnit (fq 176). Swanson (1995), duke iu referuar Richmanit pr stilet e t nxnit, i paraqet ato si nj vendosje e veant e sjelljeve dhe pikpamjeve, q lidhet me prmbajtjen e t nxnit. Ai komentoi prkuzimin e Keefe mbi stilin e t nxnit si faktor konjitiv, afektiv dhe psikologjik q shrbejn si tregues relativisht t qndrueshm t asaj q nxnsit prceptojn, bashkveprojn me, dhe i prgjigjen t nxnit (fq 2). Ndrsa Kolb (1984, fq. 41) e prshkruan t nxnit si: procesi n t cilin njohurit krijohen prmes transformimit t prvojs. Njohurit jan rezultat i kombinimit t kuptimit dhe transformimit t prvojs. Dunn & Dunn (1993) i prshkruajn stilet e t nxnit si mnyra individuale e perceptimit dhe e interpretimit t realitetit dhe t organizimit t informacionit. Pr shekuj me radh, njerzit instiktivisht e kan ditur ekzistencn e mnyrave t ndryshme t lidhjes dhe marrdhnieve t tyre me botn. Duke folur m gjer, katr aspektet e stileve t t nxnit, perceptiv, konjitiv, afektiv dhe sjellor, shpesh jan thjeshtuar n: pamor, t menduar, ndjenja dhe t brit (aktiviteti). N kt shekull, nj sistem i dhn i stileve t t nxnit mund t lidhet me perceptimet njerzore (si p.sh., t parit, t dgjuarit), me aktivitetet (p.sh., t menduarit, t brit), me emocionet (ndjenjat) ose me kombinime t ndryshme t ktyre tre aspekteve. M e rndsishmja sht se do individ mendohet t ket stilin e tij mbizotrues t t nxnit, dhe gjithashtu mund t jet i ndikuar nga nj ose disa stile t tjera. Pavarsisht se modelet dhe tipat e stileve t t nxnit ndryshojn nga njri-tjetri, ata kan karakteristika t prbashkta, si: 1. Pranojn se t gjith individt mund t msojn. 2. Mjediset, mjetet, burimet dhe udhzimet e msimdhnies zgjidhen sipas stileve t ndryshme t t nxnit. 3. Pavarsisht nga stili i t nxnit, njerz t ndryshm kan aftsi t ndryshme pr t nxn. 4. Ekziston mundsia e matjes dhe vlersimit t stilit t t nxnit. 5. Msuesit duhet ti konsiderojn stilet e ndryshme t t nxnit si element baz n planikimin dhe zhvillimin e msimdhnies.
(Dunn & Dunn 1993, fq. 6).

54

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

2. Stilet e t nxnit sipas teoris s prvojs Teoria e t nxnit t prvojs u formua n shekullin XX si rezultat i puns s teoricienve Xhon Dju, Kurt Levin, Zhan Piazhe, Uilljam Xheims, Karl Jang, Paolo Freire, Karl Roxhers dhe zhvillimeve t tjera. N kt teori mbshtetet David Kolb, i cili krijoi modelin ciklik t t nxnit me katr fazat e tij, po ashtu krijoi edhe instrumentin mats t stileve t t nxnit, ku prshkruan mnyrn n t ciln ne msojm dhe reagojm me idet tona n situatat e prditshme t jets. Koncepti i stileve t t nxnit prshkruan ndryshimet individuale t t nxnit tek secili prej nesh, ndryshime kto q varen nga preferencat tona. Pr shkak t cilsive t trashguara, prvojave t veanta t jets, si dhe krkesave t tanishme, ne zhvillojm stilin e t nxnit. Kshtu ne zgjidhim kontraditat ndrmjet t qenit konkret apo abstrakt, t qenit aktiv apo reektiv. Kto stile jan t rndsishm pr tu njohur nga trajnuesit, pasi i ndihmojn ata pr t planikuar veprimtarit, metodat dhe mjetet e nevojshme t trajnimit, q t prfshijn n mnyr sa m efektive dhe aktive pjesmarrsit n trajnim. Sipas krkimeve t bra n kt teori, jan prcaktuar katr stile t t nxnit: 1. Stili divergjent 2. Stili prvetsues 3. Stili konvergues 4. Stili prshtats Le t shikojm disa karakteristika kryesore t secilit prej ktyre stileve t t nxnit, t cilat i kam przgjedhur nga Kolb (1984) dhe Swanson (1995): 1. Personat q i prkasin stilit divergjent t t nxnit e perceptojn informacionin konkretisht dhe e prpunojn at n mnyr reektive. Quhen divergjent, sepse jan t aft t japin n situata konkrete pikpamje t ndryshme t t njjtit problem. Kshtu, ato jan t zot n prgjithsimin e ideve, si p.sh., n procesin e brainstorming, kan interesa kulturore, jan imagjinues dhe emocional. Gjat t msuarit, paraplqejn t punojn n grup, t
55

Revista pedagogjike, 2011

dgjojn me vmendje t gjitha pikat e ndryshme t kndvshtrimit t nj situate apo problemi, duke br kshtu nj feedback personal (analiz personale). 2. Ndrsa prsonat q i prkasin stilit prvetsues e perceptojn informacionin n mnyr abstrakte dhe e prpunojn at vazhdimisht. Ata jan t fokusuar m shum n ide dhe koncepte abstrakte se sa n vlerat praktike t nj teorie. Paraplqejn leksionet, leximin, krkojn t zbulojn modele analitike dhe t ken koh pr t menduar pr to. Jan gjithashtu t aft n zgjidhjen e problemeve. 3. Konverguesit e perceptojn informacionin n mnyr abstrakte dhe e prpunojn at n mnyr reektive. Ato msojn n baz t t menduarit me rend dhe jan shum t kujdesshm tek detajet. Jan t aft t gjejn zgjidhje dhe prdorime praktike pr ide dhe teori, t marrin vendime t bazuara n zgjidhjen e problemeve. Plqejn t eksperimentojn ide t reja dhe t bjn zbatime praktike. 4. Personat, t cilt i prkasin stilit t prshtatsit e perceptojn informacionin konkretisht dhe e prpunojn at n mnyr aktive. Jan shum dinamik, plqejn ndryshimet, vshtirsit dhe jan eksibl. Paraplqejn t punojn s bashku me t tjert pr t realizuar detyrat, pr t arritur qllimet dhe objektivat. 3. Metoda t thjeshta pr identikimin e stileve t t nxnit Shtrohet pyetja: - Si sht e mundur q nj msues apo trajnues t njoh stilet e t nxnit t nxnsve t tij apo t pjesmarrsve n trajnimin e tij? Ekzistojn mnyra t thjeshta pr t vlersuar dhe pr t gjetur llojin e stilit t t nxnit. Kshtu nj mnyr e shpejt, e bukur dhe intuitive sht t mbash nj top tenisi lart dhe t pyessh pjesmarrsit: - Kush do ta kap topin? Pas nj momenti ju mund t merrni ose jo nj prgjigje t menjhershme, apo mund t bni pyetje t tjera, si:

56

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

1. Sa vet nga ju ishin t gatshm pr ta kapur topin? (Kur duart e tyre t ngrihen, mund tia hedhsh topin njrit). 2. Sa vet nga ju ishit t shqetsuar dhe menduat: T lutem, MOS ma hidh mua topin! 3. Sa vet nga ju menduat: far sht duke br ai/ajo? 4. Sa vet nga ju ishin t ulur, po m shikonit mua dhe at pjes t grupit q po reagonte? Nj metod tjetr m e sostikuar pr t identikuar stilin mbizotrues t t nxnit, sht sugjeruar nga Gail Wood (1998), i cili sugjeron kto hapa: 1. N nj cop letr (n t majt t saj), radhit nj list t gjrave (prfshi punt, aktivitetet, kohn e lir etj.) q plqeni t bni, do t dshironi ti bni ose i bni shum mir. 2. N t djatht t ksaj liste, bni nj tabel t ndar n pes kolona dhe emroni do kolon me fjalt: syt (t lexuarit), vesht (t dgjuarit), rregulli (t organizuarit), imazhet (t prfytyruarit) dhe t brit (aktivitetet/lvizjet). 3. Kaloni t gjitha fjalt q keni shkruar n t majt t letrs n tabeln q bt duke i klasikuar ato sipas kolonave q vizatuat. 4. N fund, numroni t gjrat e shkruara n seciln kolon. Kolona m e gjat e vlerave, sht stili juaj mbizotrues i t nxnit. 4. Cikli i t nxnit i Kolbit dhe roli i trajnuesit n t do trajnim kalon n t gjitha etapat e ciklit t t nxnit. Njohja e ktij cikli merr rndsi t madhe pr trajnuesin, pasi e ndihmon at t gjej rregullin e paraqitjes s njohurive, aftsive, shprehive dhe sjelljeve gjat nj trajnimi, si dhe e ndihmon at t prcaktoj metodat m t prshtatshme pr t realizuar me sukses objektivat e trajnimit. David Kolb ishte ai q krijoi modelin ciklik t t nxnit, npr t cilin prfshihet do individ gjat nxnies. N kt mnyr, ai gjeti mnyrn e t nxnit, t ciln e quajti Cikli i t nxnit t prvojs. Kshtu Kolb e prshkruan t nxnit si proces me an t t cilit ne lvizim nga prvojat konkrete drejt vzhgimit reektiv, m pas drejt konceptualizimit abstrakt dhe n fund drejt eksperimentimit aktiv (Swanson 1995).
57

Revista pedagogjike, 2011

T nxnt e prvojs sht nj proces i ndrtimit t njohurive q prfshin katr faza t t nxnit. Ky proces sht dhn n form rrethi, ku ai q mson prek prvojn, reektimin, t menduarin dhe t vepruarit n nj proces q prsritet dhe q sht prgjegjs pr far po msohet. Sipas Kolbit (1984), t nxnt sht konceptuar nj proces i ndrtimit t njohurive n form rrethi, q prbhet nga katr faza t t nxnit: 1. 2. 3. 4. Prvojs s drejtprdrejt Reektimit mbi prvojn Prgjithsimit t prvojs Zbatimit t prvojs

E thn m thjesht: N llim personi q mson duhet t provoj dika drejtprdrejt - prvoja konkrete. M pas t reektoj mbi prvojn q mori, duke e krahasuar me at far ai/ajo msoi - reektimi mbi prvojn. Personi tashm mendon rreth vzhgimit t tij/saj dhe zhvillon disa ide t reja se si gjrat funksionojn - prgjithsimi i prvojs. Dhe s fundi, personi q po mson, zbaton at far ai/ajo vzhgoi dhe mendoi deri tani - zbatimi i prvojs. Faza e zbatimit t prvojs bhet kshtu baza pr t msuarin n t ardhmen (Kolb, David and Fry, 1975). T nxnt e plot ndodh ather kur personi kalon t katr fazat e msiprme. Pr t realizuar kt lloj t nxni, pjesmarrsit n trajnim, duhet t prfshihen aktivisht n procesin e t nxnit. Roli parsor i trajnuesit gjat gjith ktij procesi, sht tiu vij n ndihm pjesmarrsve. Pr kt, trajnuesi duhet t jet i aft profesionalisht n mnyr q t kuptoj se far ndodh n seciln faz dhe cilat duhet t jen veprimtarit m t prshtatshme pr t realizuar me sukses kto faza. Le ti analizojm me radh pr t par se ndodh me hollsi n seciln faz. 1. Prvoja e drejtprdrejt sht faza e par e t nxnit, ku pjesmarrsit marrin informacionin e ri prmes rasteve studimore, leksioneve etj. Trajnuesi n kt faz, si detyr parsore ka ristrukturimin e t nxnit. Kshtu, ai duhet t paraqes, s pari, objektivat q do t arrihen, t qartsoj rregullat dhe kujt kohor pr seciln veprimtari. Informacioni q paraqet para pjesmarrsve, duhet t jet n prputhje me nivelin dhe krkesat e tyre. Po ashtu, trajnuesi duhet t
58

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

planikoj edhe mjetet didaktike q do prdor, q t nxis dhe motivoj interesin e pjesmarrsve, si p.sh., mjete pamore, lma, diapozitiv, fotogra etj. Pjesmarrsit mund t zhvillojn gjat ksaj faze zgjidhje ushtrimesh, problemash, raste studimore, loj me role, detyra grupi etj. Nse trajnuesi zgjedh si veprimtari punn me grupe, ai duhet t ket prgatitur q m par detyrat e puns pr do grup n form t shkruar apo t skedave me zgjedhje; t sqaroj rregullat e puns n grup; minutazhin e kohs n dispozicion; t drejtoj pyetje q t lehtsoj kt proces dhe, n kt mnyr, t kuptoj nse kjo pun po ecn normalisht apo jo. Disa nga pyetjet q mund t bhen jan: - A ka ndonj gj t paqart? - Si po shkon puna? - A mund t jeni m koniz n kt prfundim? - Si mendoni, mund t ket ndonj alternativ tjetr? - Edhe sa koh ju duhet pr t mbaruar? etj. 2. Reektimi mbi prvojn sht faza e dyt e t nxnit, gjat s cils pjesmarrsit przgjedhin informacionin e marr n fazn e par. N llim duhet analizuar prvoja e mparshme dhe m pas do gjenden msimet kye, t cilat mund t realizohen gjat ktyre veprimtarive: Puna n grupe t vogla. Diskutime dhe situata problemore. Studime t pjesmarrsve etj. Detyra e trajnuesit sht ti drejtoj ata n pikat kye, pr t br prmbledhjen e asaj q msuan gjat fazs s par. Pr kt, ai duhet ti ket t qarta kto pyetje: 1 Pse duan ta bjn kt veprimtari? 2 Cilat jan fushat q do veprojn? 3 Po qllimet q i kan vn vetes, cilat jan? 4 A do t prtojn nga kjo pun e br? 5 Sa koh do t zgjas? etj. Po ashtu, trajnuesi duhet t tregohet i kujdesshm q shjet kryesore t mos lihen mnjan, q pjesmarrsit t ndajn idet e tyre me
59

Revista pedagogjike, 2011

njri-tjetrin dhe t prqendrohen n prvojn q ato kan. Gjat ksaj faze, mund t drejtohen kto pyetje: 1 A vut re ndonj t veant? 2 far ndodhi? 3 A jeni dakort me at q u tha ktu? 4 Kush mendon ndryshe? 5 A u uditt me at q ndodhi? 6 A ishte kjo sipas parashikimeve q bt? 7 far kishte t mistershme? 8 A keni ndonj gj pr t shtuar? 3. Prgjithsimi i njohurive Gjat fazs s tret t procesit t t nxnit, pjesmarrsit duhet t interpretojn at q diskutuan n fazn e dyt, me qllim q t nxjerrin msime nga prvoja q patn, pra t gjejn parimet q dalin nga kjo prvoj. Veprimtarit q mund t realizoj trajnuesi pr pjesmarrsit, jan: Diskutime n grupe t mdha Leksione Demonstrime Detyra grupi etj N kt faz trajnuesi udhzon pjesmarrsit mbi procedurn q do t ndiqet, mnyrn e organizimit t veprimtarive. Patjetr ai duhet t ket njohuri t plota n fushn q po punon, t jet i aft t drejtoj me kujdes do t papritur q mund t ndodh, t dij t toj besimin e atyre q po trajnohen si gur q sht kompetent n at fush etj. Po ashtu, ai duhet t jet lehtsues i diskutimit. Ja disa nga pyetjet q mund t bj trajnuesi gjat ksaj faze: 1 A tuat ndonj njohuri t re? 2 far domethnieje ka kjo pr ju? 3 A mund t prmblidhni disa nga konceptet kryesore q u trajtuan ktu? 4 far mendoni ju konkretisht? 5 A mendoni se do ju vlejn n punn tuaj kto njohuri? 4. Zbatimi i prvojs sht faza e fundit e procesit t t nxnit dhe m e rndsishmja e gjith e ktij procesi, sepse do gj e prftuar n t tria fazat e mparshme
60

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

nse nuk gjen zbatim n praktik, nuk vlejn pr asgj dhe rrjedimisht trajnimi nuk sht i frytshm. Gjat ksaj faze zbatohen parimet e t menduarit kritik, si dhe pjesmarrsit prgatiten pr ti zbatuar aftsit e marra n praktikn e puns. Pr kt, ata duhet t bjn lidhjen mes informacionit t marr dhe realitetit n jetn e prditshme n vendin e tyre t puns. Veprimtarit q mund t realizohen n fazn e zbatimit jan: Hartimi i planeve t puns pr veprim Diskutime Eksperimente dhe pun praktike Ekskursione n natyr Vizita pran institucioneve

Roli i trajnuesit n kt faz sht ti udhheq pjesmarrsit, ti kshilloj dhe ti nxis ata prmes zhvillimit t ktyre pyetjeve: 1 Si mund ta zbatoni kt n praktik? 2 A mendoni se sht e pamundur pr tu zbatuar n vendin tuaj t puns? 3 A keni ndonj pyetje pr t br? 4 Si mendoni se do ta organizoni punn sipas ktyre njohurive q msuam? etj. Kto ishin katr fazat e t nxnit me karakteristikat e tyre kryesore. 5. Prfundime N shkencn e Edukimit, prve prkuzimeve t ndryshme mbi stilet e t nxnit, ekzistojn edhe klasikime t ndryshme t llojeve t tyre, kjo e realizuar sipas metodave t ndryshme t prdorura nga zbuluesit e ktyre stileve. Njohja e karakteristikave t katr stileve t t nxnit nga trajnuesit, merr rndsi t madhe, sepse ndikon drejtprdrejt n procesin e trajnimit dhe i ndihmon trajnuesit t planikojn veprimtarit, metodat dhe mjetet m t prshtatshme pr t realizuar me sukses trajnimin e t rriturve. Cikli i t nxnit sht nj model shum i mir, q i tregon trajnuesit rrugn pr prfshirjen e pjesmarrsve n procesin e t nxnit. Ai ka kto karakteristika kryesore:
61

Revista pedagogjike, 2011

Sugjeron se t nxnt e frytshm ndodh prmes katr fazave. Jep mundsi t kuptohet se t nxnit ndodh si prmes prvojs, ashtu edhe prmes abstragimit. Bn prfshirjen e trajnuesve jo vetm n krijimin e kushteve pr dhnien e prvojave, por njkohsisht edhe n procesin e prpunimit t saj.

Cikli i t nxnit shrben edhe si nj drejtues i prkryer pr ndrtimin e programeve t trajnimit dhe planikimin e tij. Ai sugjeron nj korniz logjike dhe praktike, q i ndihmon trajnuesit pr przgjedhjen e drejt t metodave t msimdhnies. Bibliograa:
Dunn, R., & Dunn, K. (1993). Teaching secondary students through their individual learning styles: Practical approaches for grades 7-12 Boston: Allyn and Bacon. Griggs, S. A. (1991). Learning Styles Counseling. ERIC Digest. Ann Arbor: ERIC Clearinghouse on Counseling and Personnel Services, University of Michigan, http://www.ascd.org/services/ eric/erichmgs. Instituti i Studimeve Pedagogjike. (2005). Manual trajnimi pr prgatitjen e trajnuesve. Tiran: ILAR. James, W. B., and Gardner, D. L. Learning Styles: Implications for Distance Learning. New Directions for Adult and Continuing Education nr. 67 (Fall 1995): Kolb, D.A. (1984). Experiential learning. Exsperience as the source of learning and development. New Jearsy: Prentice-Hall Kolb, David and Fry, R. (1975).Towards an Applied Theory of Experiential Learning in Cooper, Theories of Group Processes., Wiley. Merriam, S. B., and Caffarella, R. S. (1991). Learning in Adulthood. San Francisco, CA: Jossey-Bass. Swanson, L. J. (1995). Learning Styles: A Review of the Literature. The Kolb Learning Style Inventory-Version 3.1. (2005). Technical Specications: Conceptual foundation-Exsperiential learning theori and individual learning stiles. http://www.hayresourcesdirect.haygroup.com. The Ohio State University. College of Education and Human Ecology. Center on Education and Training for Employment: Denitions of Learning Styles. www. osu.edu. Wood, G. (1998). How to study: Use your personal learning style to help you succeed when it counts . New York: Learning Express, LLC. 62

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

PERSONALITETI DHE EDUKIMI: TEORIA 5 FAKTORIALE DHE ARRITJET SHKOLLORE


Ma. Marsel CARA T kuptuarit e ndikimit t dallimeve individuale mbi arritjet shkollore ka qen dhe sht nj qllim i rndsishm i psikologjis s edukimit. Aftsit konjitive nuk jan t mjaftueshme pr t shpjeguar plotsisht suksesin akademik. Krkuesit jan prpjekur t identikojn parashikuesit jokonjitiv t performancs akademike, prfshir prirjet e personalitetit. Nj interes t veant ka pasur pr dimensionet e modelit 5 faktorsh t personalitetit, duke u nisur nga tri arsye: (a) prirjet e sjelljes t reektuara n personalitet ndikojn n disa shprehi t caktuara (kmbngulja, rregullsia, mbizotrimi, t folurit gjat etj.), t cilat inuencojn suksesin akademik; (b) aftsit konjitive reektojn at q nj individ mund t bj, ndrsa tiparet e personalitetit reektojn se far do t bj; (c) prirjet pr t zgjedhur studimet universitare dhe pr t pasur sukses n to (krkimet kan gjetur q lidhja midis aftsive konjitive dhe arritjeve n t shumtn e rasteve sht m e dobt te studentt e universitetit, se sa tek nxnsit e shkollave llore apo t mesme, Furnham et al.2003). Edukatort (msuesit, drejtuesit) dhe psikologt n shkolla shpesh nuk jan t informuar mjaftueshm pr krkimet bashkkohore mbi rolin e personalitetit dhe temperamentit n kontekstet shkollore. Atyre u nevojiten kto njohuri n mnyr q ti spikasin fmijt e vshtir, dhe po kshtu t modikojn metodat e tyre t msimdhnies apo kshillimit, pr t shmangur at q shpesh quhet prplasje personalitetie t zhvillojn aftsi profesionale pr t punuar me fmij me karakteristika t ndryshme. N kt artikull do t shqyrtohet n mnyr t detajuar roli i dimensioneve t gjera t personalitetit - prbrsit e modelit 5 faktorsh, n lidhje me t nxnit dhe arritjet akademike. TIPARET - SI NJSI PRSHKRUESE E PERSONALITETIT Shum psikolog mendojn q njsia m e mir e prshkrimit t personalitetit sht tipari dhe struktura e personalitetit sht organizimi i tipareve. Nga nj kndvshtrim i prgjithshm, koncepti i tiparit mund t jet i thjesht: nj tipar sht nj form karakteristike e sjelljes, t
63

Revista pedagogjike, 2011

menduarit, t ndjerit, si pr shembull, t qenit miqsor, i ngurt, me ankth. Por, sipas teoricienve t tipareve, tiparet si koncepte psikologjike kan disa cilsi (Haslam, 2007): Tiparet duhet t jen karakteristik relativisht e qndrueshme e personit, jo nj gjendje kalimtare. Ato mund t ndryshojn me kalimin e kohs (p. sh.,nga fmijria n adoleshenc), por jo n mnyr t shpejt apo kaotike; ato priren t jen atributet e qndrueshme t nj personi. Tiparet prfaqsojn nj model sjelljeje, t menduari apo t ndjeri, q sht relativisht i njjt n situata t ndryshme. Nse nj nxns sillet n mnyra t ndryshme n situata t ngjashme - her lider n pun, n grup, e her i turpshm - ne nuk mund ti prcaktojm atij nj tipar. Tiparet jan mnyrat me an t t cilave njerzit dallohen nga njritjetri; nxns t ndryshm do t shfaqin nivele t ndryshme t nj tipari (i zellshm, pak i zellshm, aspak i zellshm p.sh.); psikologt mendojn se njerzit kan shkall t ndryshme t tipareve dhe kjo mund t matet. Tiparet jan dispozita t brendshme - nj prirje e mundshme e nj personi pr tu sjell n nj mnyr t caktuar n nj situat t caktuar. Nj tipar mund t mbetet i fshehur ose i pashprehur, nse nj njeri nuk gjendet n situata n t cilat ky tipar do t shprehej. Tiparet variojn midis tyre; disa kan rndsi n aspekte t ngushta t jets, t tjera pr nj pjes t madhe t veprimtarive t jets s prditshme. Ne asim pr hierarki tiparesh n gjuhn e prditshme, pa u menduar pr klasikimin e tyre: dikush pasionant, sht i till n pun (p. sh.,msues i prkushtuar, nxns i dhn pas artit ose letrsis), n familje e shoqri. MODELI 5 FAKTORSH DHE PRSHKRIMI I PERSONALITETIT Shum tipare personaliteti jan lidhur me dallimet individuale n sjelljet dhe rezultatet shkollore, por krkimet jan strukturuar kryesisht rreth modelit 5 faktorsh (Costa dhe McCrae 1992). Modeli 5 faktorial sht ndoshta modeli mbizotrues i strukturs s personalitetit n psikologjin bashkkohore. Ky model sht jo vetm i qart dhe jo shum i ndrlikuar, por njkohsisht sht shpjegues n lidhje me tiparet. Shum prej termave q prdorim pr tiparet n t folurit e prditshm, mund t gjejn vend n t dyja ant e dimensioneve t ktyre faktorve. Gjithashtu, krkimet kan treguar q kta faktor mund t prftohen edhe nga terma t prdorur pr tiparet, nga gjuh t tjera prve anglishtes. Zbulimi i ktyre 5 faktorve sht
64

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

konsideruar si nj arritje madhore integruese n psikologjin e personalitetit. Sipas ktij modeli t paraqitur n Tabelen 1, thelbi i personalitetit tuaj mund t prcaktohet nga pozicioni juaj n secilin prej 5 dimensioneve. (Fjalt me shkrim t pjerrt jan e kundrta e faktorve.) TABELA 1. PRMBELDHJE E 5 FAKTORVE KRYESOR T PESONALITETIT (MCRAE & JOHN, 1992)
Emri standard I. Ekstraversion (ekstraversion) II. Shikueshmri (agreeableness) III. Rregullsi (concientiousness) IV. Neurotizm (neuroticism) V. Hapje ndaj eksperiencave (openness) Emri alternativ Orientim s jashtmi Prshtatje shoqrore Maturi, vullnet pr arritje Stabilitet emocional Ilustrime t tiparit I shoqrueshm, i hapur, entuziast, energjik - imponues, llafazan, (i qet, i rezervuar, i turpshm, i trhequr). I ngroht, modest, i sjellshm, fals, vlersues, i besueshm, i dashur, ndihmues (i ftoht, i grindur, jo miqsor) Puntor i frytshm, i organizuar, planikues, i prgjegjshm (i pakujdesshm, i paprgjegjshm, i paprqendruar). I tensionuar, i irritueshm, tejet i turpshm, me humor t luhatshm, nervoz, i prekshm (i ekuilibruar, i qet, i knaqur, jo shum emocional). Imagjinues, inteligjent, artistik, origjinal, kuptues, kurioz, i ranuar (interesa t ngushta, i cekt, mendim joargumentues).

Kultur, intelekt

MODELI 5 FAKTORSH DHE ARRITJET AKADEMIKE Pyetja empirike se cila teori bn parashikimet m t mira n sfern e edukimit, nuk merr anjher nj prgjigje t drejtprdrejt. Teoria e tipareve e prshkruar m sipr, mton t rris aftesin ton pr t parashikuar pikt e testeve t arritjeve shkollore dhe propozon q faktort e personalitetit jan po aq t rndsishm, sa edhe inteligjencia pr t inuencuar kto arritje. Le ti marrim n shqyrtim 5 dimensionet e modelit nj nga nj, t renditura sipas shkalls s ndikimit t tyre mbi arritjet akademike:
65

Revista pedagogjike, 2011

Rregullsia - Ndrgjegjshmria (Conscientousness) Ky dimension (R-N), n baz t gjetjeve t vazhdueshme, mendohet t parashikoj arritjet akademike nga fmijria n mosh t rritur (ChamorroPremuzic and Furnham 2003); sht identikuar si nj karakteristik domethnse e nxnsve dhe studentve t sukseshm; shoqrohet me atribute apo cilsi personale, t cilat jan t nevojshme pr nxnien dhe ndjekjen e qllimeve akademike, prfshir ktu prpjekjen pr sukses, ndjenjn e detyrs, vetkontrollin, t qenit i organizuar, i besueshm dhe korrekt (Chamorro-Premuzic and Furnham 2003). Kontrolli emocional dhe vetdisiplina mund t jen veanrisht t rndsishme n etapat e hershme t nxnies, kur detyra ka shum mundsi t duket tepr e vshtir dhe kur moskontrolli i emocioneve mund t sjell shprqndrim ndaj krkesave t detyrs (Kanfer and Ackerman 1996). Njkohsisht, vetdisiplina, si nj tipar i lidhur ngusht me kt dimension, duket se mund t parashikoj sjelljet dhe rezultatet shkollore tek vajzat m shum sesa inteligjencia (Duckworth dhe Seligman 2005). Studimet meta-analitike (Judge dhe Ilies, 2002) kan gjetur se ky dimension ka gjithashtu nj lidhje, edhe pse modeste, me vnien e qllimeve, pritshmrin e rezultateve, si dhe me vetekasitetin n klas. Lidhja midis ktij dimensioni dhe sjelljeve e rezultateve shkollore shpesh sht interpretuar n lidhje me motivacionin; kta lloj nxnsish mendohet t jen m t motivuar, sesa ata nxns q kan nivel t ult t ktij dimensioni (Chamorro-Premuzic & Furnham, 2005). Ndoshta nxnsit q e kan t theksuar kt dimension t personalitetit t tyre, kan sukses pr shkak t prirjeve t tyre pr t paraplqyer qllime t orientuara ndaj nxnies, duke zhvilluar kompetencat e tyre n shkoll (Zeidner 2009). Gjithashtu, lidhja logjike midis sjelljeve tipike t ktij dimensioni dhe sjelljeve e arritjeve shkollore sht mse e qart; organizmi, puna me prkushtim dhe prpjekja pr arritje, rrisin mundsit e rezultateve t mira n detyra standarde. Pavarsisht nga mbshtetja empirike pr lidhje pozitive t ketij dimensioni dhe suksesit akademik, disa krkime (Cucina and Vasilopoulos, 2005) sugjerojn se nivele tepr t larta t R-N mund t ken nj efekt negativ mbi notat; nxnsit me nivele tejet t larta t R-N kishin nota m t ulta, sesa nxnsit q kishin nj nivel mesatar t ktij dimensioni. Neurotizmi (Neuroticism) Ky dimension (N), prfshin elemente, si ankthi i vlersimit shoqror,
66

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

vetvlersim i ult, dhe vshtirsi n prballimin e stresit mjedisor (De Raad and Schouwenburg 1996). Ndrsa disa studime t hershme kan treguar se N parashikon sjellje e rezultate t dobta akademike tek fmijt e moshs shkollore, studime t mvonshme, si me fmijt e shkollave (Heaven, Mak, Barry and Ciarrochi, 2002) dhe studentt universitar (Busato, Prins, Elshout and Hamaker, 2000), nuk kan arritur t gjejn ndonj korrelacion (ndrlidhje) domethns midis N dhe arritjeve akademike. Sipas tyre, efektet e N mund t zbuten nga nivelet e aftsive dhe mosha. Kto gjetje mund t shpjegohen duke marr parasysh ndryshimet q ndodhin n kontekstet shkollore, t cilat bhen m formale dhe konkurruese, duke rritur trysnin n atmosfern vlersuese, dhe, rrjedhimisht ankthin e nxnsve, duke br q nxnsit me N t lart t ken sjellje m pak produktive dhe rezultate m t ulta, sesa nxnsit me N t ult. Ktu hyn n loj roli zbuts q mund t ken aftsit e larta konjitive. Efektet motivuese t N (tensioni, ankthi) mund t ken nj rol nxits tek nxnsit me aftsi t larta, por nj efekt bllokues tek nxns me aftsi t ulta (Zeidner 2009). Gjithashtu, faktort emocional mund t jen nj shkak m i shpesht i braktisjes s shkolls s mesme (dhe universitetit), sesa faktort akademik, pasi nxnsit me nivele t larta ankthi kan m shum gjasa t largohen, ndrsa nxnsit apo studentt q prjetojn depresion kan nota shum m t ulta (Pritchard dhe Wilson, 2003). Hapja ndaj eksperiencs (Openness) Ky dimension (H) prfshin karakteristika, si intelekti, origjinaliteti, imagjinata e zhvilluar, krijimtaria, dhe nj sr interesash intelektuale, artistike dhe estetike. T gjitha kto cilsi kan ndikimin e tyre n procesin e nxnies dhe arritjen e nxnsve. Analiza meta-analitike e Ackerman dhe Heggestad (1997) gjeti nj lidhje pozitive modeste midis ktij dimensioni dhe rezultateve t testeve standarde t njohurive. N krkimin statistikor t rolit t inteligjencies, H u pa se kishte nj ndrlidhje pozitive me notat prfundimtare (Farsides dhe Woodeld, 2003). Lidhja pozitive midis H dhe arritjeve shkollore ndoshta shpjegohet nga t qenit i hapur ndaj veprimtarive dhe strategjive t larmishme t nxnies, sidomos ndaj proceseve artistike dhe krijuese (Chamorro-Premuzic dhe Furnham, 2003). Nj interpretim i ofruar m shpesh e lidh kt me aftsit konjitive, pasi vet dimensioni H ka korrelacione shpesh pozitive me matjet e inteligjencies (Chamorro67

Revista pedagogjike, 2011

Premuzic dhe Furnham, 2005). Chamorro-Premuzic dhe Furnham (2006) identikuan gjithashtu efektet cilsore t personalitetit; H shoqrohej me t nxnit e thelluar, i drejtuar ndaj eksplorimit t trsishm t materialit. Pr m tepr, fmijt e hapur ndaj prvojave mund t krkojn gjra t reja dhe t prtojn m shum se fmijt e msuar me rutin (Hair dhe Graziano, 2003). Megjithat, nj sr studimesh t tjera nuk kan arritur t gjejn marrdhnie domethnse midis H dhe arritjeve shkollore (p.sh., Busato, Prins, Elshout dhe Hamaker, 2000); ndrsa natyra krijuese dhe imagjinuese e personave t hapur ndonjher mund t krijoj disavantazhe n kontekste akademike, veanrisht kur nxnsve u krkohet t riprodhojn prmbajtje kurrikulare n mnyra t caktuara (p.sh., ngritje prpara klass) n vend q t ofrojn mnyrat e tyre t reja dhe krijuese t pjesmarrjes n klas, q do t ishin vrtet interesante dhe t vlersuara (p. sh.,n rastin e nje projekti t pavarur personal apo n grup.) Ekstraversioni (Extraversion) Efekti i ktij dimensioni (E) ndaj suksesit n shkoll, duket se varet nga faktori mosh; ai lidhet me lehtsimin e arritjes s suksesit n shkolln llore, por duket se pengon suksesin n shkoll t mesme dhe universitet. Ndrsa para moshs 11-12 vje, fmijt ekstravert shihen si superior ndaj fmijve introvert n lidhje me arritjet shkollore (Entwistle dhe Entwistle, 1970), n adoleshenc dhe mosh t rritur introvertt kan arritje m t larta sesa ekstravertt (Chamorro-Premuzic dhe Furnham 2003). Ky ndryshim i drejtimit t korrelacionit i atribuohet lvizjes prej atmosfers socializuese dhe m pak konkurruese t shkolls llore n atmosfern m formale dhe m konkurruese t klass s 5-t dhe shkolls s mesme, ku sjellje introverte, si shmangia e socializimit intensiv kan prparsit e tyre. N fakt, socializimi i teprt mund t drejtoj energjit dhe vmendjen e nxnsve ndaj interesave dhe veprimtarive t ndryshme nga studimi (Martin, Montgomery dhe Saphian, 2006), pavarsisht efekteve pozitive q socializimi ka n prgjithsi n lidhje me knaqsin me shkolln dhe ndjekjen e saj. Gjithashtu, introvertt n krahasim me ekstravertt, mendohet t ken nj sr cilsish q ojn n sukses n shkoll, si pr shembull, aftsi m t madhe pr t konsoliduar t nxnit e tyre prmes reektimit, shprehi m t mira studimi (introvertt shpenzojn
68

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

m shum koh me studimin, ekstravertt m shum me socializimin) dhe shprqendrim m t ult (Entwistle dhe Entwistle, 1970). Shkueshmria (Agreeableness) Shkueshmria (SH) sht shoqruar m pak se t gjitha dimensionet me sjelljet e rezultatet pozitive akademike. Rezultatet e krkimeve kan qen t prziera, disa prcaktojn nj lidhje pozitive (Conard, 2006) e t tjera negative mes tyre (Paunonen, 1998). Megjithat, prgjithsisht literatura nuk e prcakton SH si faktor t rndsishm t arritjeve shkollore (OConnor dhe Paunonen, 2007), edhe pse aspekte temperamentale t SH, si orientimi prosocial, kan lidhje t fort me prshtatjen sociale, dhe mund t jen t dobishme n nj mjedis klase ku msohet n grupe ose n mnyr kolektive (Shiner, Masten dhe Roberts 2003). VLERSIM KRITIK I MODELIT 5 FAKTORSH Tiparet e personalitetit prbjn nj prej faktorve jo konjitiv (t dallueshm nga inteligjencia), t cilt mund t ndikojn n nxnien n klas dhe sjelljet e sukseshme n shkoll. Jo t gjith dimensionet kan ndikim t barabart, si u shpjegua edhe m sipr. Disavantazhet e modelit Modeli 5 faktorsh ka nxitur shum krkime mbi ndikimin e personalitetit n edukim. Edhe pse sipas disave ky model sht nj fakt i natyrs (McCrae dhe Costa, 1997), sipas t tjerve (p.sh., Block, 1995), sht i nxituar prqami i ktij modeli si nj sistem universal i prshkrimit t personalitetit, strukturs dhe dinamikave t tij, pr arsyet e mposhtme: Kto 5 dimensione mund t jen tepr globale dhe t paqart pr kontekstet arsimore; ky model nuk arrin t prshkruaj t tr tipet e personaliteteve t nxnsve, shum aspekte q karakterizojn nxns t ndryshm, i shptojn analizs nse prdoret vetm ky model i kuzuar me 5 faktor. N fakt, krkimet shpesh duken se mbshtesin prfundimin se dallimet individuale n sjelljet shkollore parashikohen m saktsisht nga tipare t ngushta specike brenda
69

Revista pedagogjike, 2011

ktyre dimensioneve t gjera t personalitetit; korrelacionet e disa prej ktyre tipareve prbrse me sjelljet shkollore, jan m t larta se ato t dimensioneve t prgjithshme (OConnor dhe Paunonen, 2007). Gjithashtu, n kontekste arsimore, kta 5 faktor duket se jan n disavantazh n lidhje me identikimin dhe trajtimin e problemeve emocionale dhe sjellore. Pr shembull, faktori Neurotizm prfshin ankthin, impulsivitetin armiqsor dhe depresionin, pa konsideruar dallimet klinike midis ktyre kategorive (Block, 1995). Ankthi tek nxnsit karakterizohet nga shqetsime dhe parashikime pr rreziqe t mundshme, por edhe t shmangshme (p.sh., mbetja n provim), ndrsa depresioni karakterizohet nga bluarje t ngjarjeve t trishtuara t s kaluars, q ndrhyjn n prqendrim dhe kujtes (riprodhim), si pr shembull, humbja e nj familjari, apo ndarja nga e dashura (Zeidner 2009). Nj tjetr mangsi e modelit, sht paaftsia e tij pr t ndihmuar n t kuptuarin dhe trajtimin e vshtirsive n nxnie dhe vshtirsive pr tu prshtatur nga ana shoqrore, si autizmi, pr shembull.

Avantazhet e modelit Interesi n parashikueshmrin e sjelljeve dhe rezultateve t suksesshme akademike ka qen i madh gjat tr ktyre 100 viteve t krkimeve psikologjike, duke pasur implikime t rndsishme pr t gjitha ciklet e edukimit (Zeidner 2009): S pari, njohja e ktyre faktorve inuencues t arritjeve akademike mund ti lejoj edukatort t parashikojn se kush do t ec mir dhe kush do t ket vshtirsi n programe t ndryshme arsimore. S dyti, t kuptuarit e marrdhnieve midis aftsive, motivimit, dhe personalitetit n parashikimin e prbrsve t dallueshm t sjelljes shkollore, mund t prdoret pr ti orientuar studentt drejt disiplinave dhe programeve n t cilat ata kan m shum gjasa t dalin me sukses. S treti, kjo njohja e faktorve t personalitetit do ti ndihmoj edukatort t zhvillojn kurrikula m t balancuara, t cilat do t konsiderojn dhe kompensojn dobsit q disa nxns i mbartin n klas, dhe q do t ushqejn pikat e forta t nxnsve.

70

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

N prfundim, mund t thuhet se dhe pse aftsit konjitive apo inteligjencia kan qen zgjedhja e natyrshme n lidhje me parashikimin e sjelljeve dhe rezultateve shkollore, krkimet psikologjike, sidomos ato t viteve t fundit, kan treguar se variablat e personalitetit kan shum pr t ofruar. N veanti, modeli 5 faktorsh, si u tregua dhe n shqyrtimin e msiprm, ka dobit e veta, qoft edhe t pjesshme, n parashikimin e suksesit n shkoll. Bibliograa:
Ackerman, P. & Heggestad, E. (1997). Intelligence, personality, and interests: Evidence for overlapping traits. Psychological Bulletin, 121, 219245. Block, J. (1995). On the relation between IQ, impulsitivity, and delinquency: remarks on the Lynam, Moftt. & Stouthamer-Loemer (1993). interpretation, Journal of Abnormal Psychology 104: 395-8. Busato, V.V., Prins, F. J., Elshout, J. J. & Hamaker, C. (2000). Intellectual ability, learning style, personality, achievement motivation and academic success of psychology students in higher education, Personality and Individual Differences 29: 1057-68. Chamorro-Premuzic, T. & Furnham, A. (2003). Personality predicts academic performance: Evidence from two longitudinal university samples. Journal of Research in Personality, 37, 319-338. Chamorro-Premuzic, T. & Furnham, A. (2005). Personality and intellectual competence. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum. Chamorro-Premuzic, T. & Furnham, A. (2006). Intellectual competence and the intelligent personality: A third way in differential psychology. Review of General Psychology, 10, 251-267. Conard, M. A. (2006). Aptitude is not enough: How personality and behavior predict academic performance. Journal of Research in Personality, 40, 339-346. Costa, P., & McCrae, R., (1992). Revised NEO personality inventory (NEO-PIR) and NEO Five-factor Inventory (NEO-FFI): Professional manual. Odessa: Psychological Assessment Resources Inc. Cucina, J. M., & Vasilopoulos, N. L. (2005). Nonlinear personality - performance relationships and the spurious moderating effects of traitedness. Journal of Personality, 73, 227-259. De Raad, B., & Schouwenburg, H. C. (1996). Personality in learning and education: A review. European Journal of Personality, 10, 303-336. Duckworth, A. L. & Seligman, M. E. P. (2005). Self-discipline outdoes IQ in predicting academic performance of adolescents, Psychological Science 16: 939-44. Entwistle, N. J. & Entwistle, D. (1970). The relationship between personality, 71

Revista pedagogjike, 2011 study methods and academic performance, British Journal of Educational Psychology 40: 132-43. Farsides, T. & Woodeld, R. (2003). Individual differences and undergraduate academic success: The roles of personality, intelligence, and application. Personality and Individual Differences, 34, 1225-1243. Furnham, A., Chamorro-Premuzic, T. & McDougall, F. (2003). Personality, cognitive ability, and beliefs about intelligence as predictors of academic performance. Learning and Individual Differences, 14, 49-66. Hair, E.C. and Graziano, W.G. (2003). Self-esteem, personality and achievement in highschool: a prospective longitudinal study in Texas, Journal of Personality 71: 971-94. Haslam, N. (2007) Introduction to personality and intelligence. Sage Publications, UK. Heaven, P., Mak, A., Barry, J. & Ciarrochi, J. (2002). Personality and family inuences on adolescent attitudes to school and academic performance, Personality and Individual Differences 32: 453-62. Judge, T. A. & Ilies, R. (2002). Relationship of personality to performance motivation: a meta-analytic review, Journal of Applied Psychology 87: 797-807. Kanfer, R. & Ackerman, P. L. (1996). A self-regulatory skills perspective to reducing cognitive interference, in I. G. Sarason, G. R Pierce, and B. R. Sarason (eds), Cognitive interference: theories, methods, and ndings, pp. 153-71. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. Martin, J. H., Montgomery, R. L. & Saphian, D. (2006). Personality, achievement test scores, and high school percentile as predictors of academic performance across four years of coursework, Journal of Research in Personality 40: 424-31. McCrae, R. R. & John, O. P. (1992). An introduction to the Five-Factor Model and its applications, Journal of Personality 60: 175-215. McCrae, R. R. & Costa, P. T, Jr. (1997). Personality trait structure as a human universal. American Psychologist, 52, 509-516. OConnor, M. C. & Paunonen, S. V. (2007). Big Five personality predictors of postsecondary academic performance. Personality and Individual Differences, 43, 971-990. Paunonen, S. V. (1998). Hierarchical organization of personality and prediction of behavior. Journal of Personality and Social Psychology, 74, 538-556. Pritchard, M. E. and Wilson, G. S. (2003). Using emotional and social factors to predict student success, Journal of College Student Development 44: 18-28. Shiner, R. L., Masten, A. S. and Roberts, J. M. (2003). Childhood personality foreshadows adult personality and life outcomes two decades later, Journal of Personality 71: 1145-70. Zeidner, M. (2009). Personality in educational psychology. In Corr, P.J and Mathews, G. (eds.) The Cambridge Handbook of Personality Psychology. Cambridge University Press, UK. 72

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

MODELI I ASETEVE T ZHVILLIMIT DHE APLIKUESHMRIA E TIJ N SHKOLL


MSc. Livia NANO Mjafton t hysh n korridoret e shkolls dhe do t befasohesh nga larmia e madhe e marrdhnieve q ndesh. Pak koh n nj klas dhe do t dallosh se etja pr nxnie ndeshet kudo. Msuesit msojn nga nxnsit, ndrkoh q edhe i edukojn ata, nxnsit msojn nga njritjetri. Mjaft veprime jan t orkestruara, shum t tjera as i kupton se nga vijn. Dhe, nse vazhdojm n kt kuptim, tablot me t cilat do t prballemi jan sa t larmishme aq edhe t panumrta: probleme sjelljeje, nxnie, dshtime, korrigjime... dhe kshtu vazhdimisht aspekte t reja. T krijohet ideja se t gjith jemi pjes e ktij gumzhimi t kndshm sikur t gjith kemi nevoj pr mbshtetje. Prej pak vitesh shkolla shqiptare, n kuadrin e prmirsimit t cilsis dhe rritjes s rendimentit t puns msimore-edukative, ka ngritur struktura t veanta brenda shkolls q synojn mbshtetjen e msuesve, nxnsve dhe prindrve. N kt kuadr, ky artikull pasi bn nj paraqitje t situats aktuale n shkolla, synon t prezantoj modelin e aseteve t zhvillimit, nj model i ri, i cili identikon cilsit apo karakteristikat kryesore q u duhen t rinjve n mnyr q t rriten mir, t ecin prpara dhe t bhen individ t suksesshm. Kjo do t ndiqet nga parashtrimi i racionales se prse sht i rndsishm procesi i ndrtimit t aseteve, si lidhet kjo me shkolln dhe suksesin akademik dhe hapat kryesor q nevojiten t ndiqen pr integrimin sa m t natyrshm t ktij modeli n shkoll. Nse do t shpreheshim sot pr disa nga arritjet m domethnse q kan ndodhur n shkoll n plan ndrkombtar n dhjetvjeart e fundit, nuk do t mund t mos prmendim dy ndr m t rndsishmet: prfshirja e prindrve n jetn e shkolls dhe krijimi i shrbimeve mbshtetse pr nxnsit, msuesit dhe prindrit. Tashm, shum sisteme shkollore n bot krenohen me rrjetet e larmishme t shrbimeve q kan krijuar pr t zgjidhur problemet e shumta me t cilat prballet shkolla dita-dits. Filozot q i mbshtesin ato jan t
73

Revista pedagogjike, 2011

ndryshme. Disa operojn n nivel kombtar, nj pjes kan karakter rajonal apo ndrshkollor, ndrkoh q shumica vepron brenda shkollave. Disa shrbime apo institucione t prolizuara mbshtesin shkolln pr aspekte t ndryshme si jan: problemet e menaxhimit dhe drejtimit, prmirsimi i kurrikuls shkollore dhe jashtshkollore, trajtimi i rregullimeve dhe promovimi i sjelljeve pozitive tek t rinjt, edukimi i integruar, trajtimi i t rinjve me nevoja t veanta pa ln mnjan t talentuarit. T tjera fokusohen brenda shkollave pr zgjidhjen e shqetsimeve individuale: sjelljet brenda klass, problemet personale dhe sociale, mbshtetjet q duhen pr orientimin shkollor dhe zgjedhjen e karriers, trajtimin e problemeve emocionale, vshtirsit shkollore etj. Stafet q veprojn n to ndryshojn sipas kushteve dhe mundsive q ka do vend. Pran tyre ndesh psikolog, punonjs social, kshillues, msues t prgatitur e me prvoj, didakt, psikopedagog, pa prjashtuar edhe specialist t fushave t tjera. Cilado qoft natyra e specialistve t prfshir, e prbashkta n punn e tyre sht fuqizimi i msuesit dhe i shkolls, rritja e kapaciteteve t saj pr t menaxhuar vet problemet, pr t siguruar ekasitetin e procesit msimoredukativ, formimin dhe edukimin e nj brezi t ri t shndetshm dhe me nj perspektiv m t mir pr ta (Bob, et al., 1996; Gysbers, et al., 1994; Bardon, 1989). N kt kuadr, n shum raste rritja e autonomis s shkolls ka uar n gjenerimin e shrbimeve t reja dhe mjaft interesante, t cilat kan gjallruar jetn e t rinjve duke paksuar mbetjet apo largimet tradicionale. Figura t reja jan shfaqur n jetn e shkolls, konceptime sistematike n organizimin e puns, nxns dhe msues q ndihen m t sigurt, prindr m t knaqur. far tregojn vzhgimet e deritanishme? Pr nj pjes t mir t nxnsve q nuk paraqesin rregullime t sjelljes apo t t nxnit, zhvillimi i tyre shprehet si nj proces i natyrshm i rritjes. Puna e msuesit konsiston kryesisht n drejtimin dhe kanalizimin e energjive q ata realisht disponojn. Pa dyshim q msimdhnia krkon shprehi profesionale, durim, dashamirsi dhe nxitje t brendshme. sht fakt se akoma ajo shihet si nj shtje prkujdesi pr zhvillimin e prirjeve t fmijve pr t eksploruar dhe bashkvepruar me mjedisin prreth. Ndrkoh q kto potenciale
74

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

ekzistojn tek t gjith fmijt prfshir edhe ata me probleme msimore dhe edukative, trajtimi i tyre n shum raste i vendos msuesit n situata jo pak t vshtira. Nga rutina, komoditeti apo mosprgatitja kjo vlen t rivlersohet. sht fakt se shpesh vshtirsit e nxnies jan t padukshme dhe nuk vijn nga dmtime t qarta, por nga sjellje, gjendje emocionale dhe marrdhnie, t cilat bjn q fmija apo i riu t mos ndihet i qet me vetveten apo me t tjert (Bachmann, et al., 1996). Nuk sht e leht pr msuesin t dalloj dhe t kuptoj fmijt apo adoleshentt q paraqesin probleme t personalitetit, aq m tepr kur ata nuk u krijojn shqetsime t tjerve. Veorit q i dallojn kta nxns nga shokt e tjer t klass jan tepr t holla pr tu kuptuar. Shpesh, pr kta fmij mendohet se nuk kan nevoj pr shrbime mbshtetse, ndrkoh q n kt mnyr shum shqetsime t tyre mbeten pa u adresuar edhe pse ata vuajn jo pak. Prindrit dhe msuesit e shkolls zakonisht e perceptojn kt kontigjent si t qet, t turpshm dhe shpesh si jo t knaqur. Nse kta nxns kan rezultate t mira n shkoll, ata tipizohen shum-shum si t ditur apo t mbyllur n vetvete. Kur rezultatet e tyre jan t dobta, ata karakterizohen si t dashur, por jo shum t shquar. Ndrkoh, ata prjetojn ankthe, vetmi, munges konsiderate pr veten, deri edhe gjendje depresive, duke lshuar her pas here edhe ndonj thirrje pr ndihm q shprehet me ndryshime t raporteve me msuesin, largime nga shkolla, akte vetdmtuese, rnie t menjhershme n nota apo veprime karakteristike vandalizmi, pa kuptuar se kta fmij n t vrtet kan nevoj m shum pr ndihm t veant (Joseph et al., 1998). Ndryshe ndodh me t rinjt q paraqesin haptazi rregullime t sjelljes. Dashje pa dashje, ata trheqin vmendjen e msuesve, prindrve dhe pjestarve t tjer t komunitetit. Qndrimet e tyre karakterizohen nga shprthime inati, akte impulsive, implikim n alkool apo drog, rezultate jo t mira n msime. Shkolla prpiqet, por rezultatet nuk jan ato q duam. N disa raste nga nxitimi, mosvlersimi i veantive t nxnsve, vet msuesit bhen shkaktar t zbehjes s motivimit dhe interesimit t nxnsve pr shkolln (Rosenberg, et al., 1992). Prvoja tregon se nuk mjafton vetm q fmijt t vijn n shkoll.
75

Revista pedagogjike, 2011

Nse ata jan t uritur, t keqtrajtuar, t abuzuar, t neglizhuar, t smur apo t friksuar, shanset pr t pasur sukses jan tepr t zbehta. Nuk mund t themi se situata t tilla n vendin ton jan masive, por n t njjtn koh nuk mund t pohojm se ato mungojn. Koht e fundit jan regjistruar nisma nga OJF t vendit dhe t huaja pr t ndihmuar kta fmij dhe familjet e tyre. Rezultatet e deritanishme jan premtuese. N kt linj m pak aktive sht treguar shkolla pr t marr m shum prgjegjsi. Ve angazhimit t msuesve, sidomos t atyre nn norm, n rolin e tutorit pr fmij t veant, sht me vler q shkolla t shtoj preokupimin dhe bashkpunimin e saj me shoqata dhe agjenci t ndryshme, t ndihmoj n koordinimin e ndikimeve q ushtrohen mbi fmijt dhe familjet e tyre. Nse do t knaqeshim me nj bashkim formal t shrbimit mjeksor me at pedagogjik, psikologjik dhe social, do t ndodheshim thuajse si n historin e gjasht t verbrve, ku secili duke prekur nj pjes t caktuar t elefantit pretendonte se e njihte at m mir se t tjert, ndrkoh q askush nuk e kishte perceptimin dhe vizionin e plot t ksaj kafshe. Rritja e nivelit cilsor t arsimit, forcimi i efektivitetit t tij paramendon me t vrtet ndrmarrjen e nj sistemi masash q synojn rritjen e numrit t nxnsve me rendiment t lart shkollor. Por, nga ana tjetr, ngritja e standardeve nuk do t thot shmangie apo mohim i nj kontigjenti jo t pakt, i cili pr motive t ndryshme paraqet probleme t caktuara gjat shkollimit t detyruar. Tradicionalisht sht menduar se pr do dshtim shkollor faji qndron tek nxnsi, fakt i cili tashm nuk qndron (Mel, 1994). Vshtirsit q ndeshin nxnsit vijn kryesisht si rezultat i mnyrs se si sht organizuar shkolla, format e msimdhnies q prdoren, si edhe mbshtetja q i ofrohet nxnsit. sht koha dhe jan krijuar t gjitha kushtet pr nj rikonceptim t misionit t shkolls. Nxnsit jan t larmishm, ashtu si edhe vet shoqria. Jo uniformizimi, por diversikimi i trajtimeve, i ndrhyrjeve krijon forca t reja dhe i jep kuptim jets. Prej vitesh fmijt me vshtirsi shkollore kan qen dhe jan n qendr t vmendjes s opinionit publik botror. Q n vitin 1952 me Deklaratn pr t Drejtat e Fmijs, prshtatur nga Organizata e Kombeve t Bashkuara (UN, 1952), theksohet se do fmij pa prjashtim ka t
76

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

drejt t edukohet dhe t arsimohet. Radhazi, m pas n kongrese dhe konferenca t shumta ndrkombtare u sugjerohet qeverive, specialistve dhe profesionalistve t arsimit t bjn sht e mundur pr garantimin e ksaj t drejte universale, duke i kushtuar vmendje t veant t gjith kategorive t fmijve, prfshir edhe ata q kan vshtirsi n nxnie. N kto dokumente theksohet domosdoshmria e krijimit t rrethanave dhe mundsive t favorshme q ojn n zhvillime integrale t personalitetit, n zhvillimin maksimal t aftsive t do fmije, sepse ndryshe cilsia n arsim nuk do t kishte kuptim. Nse i referohemi shifrave, pa dashur t thellohemi m tej n pjesn e padukshme t ajsbergut, nga krkimet dhe studimet shkencore vlersohet se prgjithsisht 1 n 10 fmij lind apo kontrakton gjat jets dmtime m pak a m shum serioze, t cilat nse nuk trajtohen kompromentojn zhvillimin e individit dhe kjo vlen jo vetm pr vendet n zhvillim, por edhe pr vendet e zhvilluara. Po t shtojm n kt shifr edhe mosprputhjet midis mundsive q kan fmijt dhe ngarkesat para t cilave ata vihen, keqtrajtimet apo faktort e tjer social-ekonomik etj., mund t shprehemi pa mdyshje se rreth 20% e fmijve gjat periudhs s shkollimit hasin pak a shum vshtirsi shkollore apo nevoja t veanta msimore para t cilave nuk mund ti mbyllim syt (Barton, 1988). Nse vazhdojm t operojm me modelet ekzistuese, ka pak t ngjar t ndryshoj gjendja e fmijve t cilt pr arsye t ndryshme nuk prfshihen n shkolla, mbesin, apo e braktisin at. Prmirsimet cilsore q krkohen duhet t mbshteten n kuptimin e nevojave t fmijve, t msuesve dhe dshirave t prindrve. Vitet e fundit kudo sht ndjer nj nevoj dhe prirje pr t ndryshuar kuptimin e konceptit t edukimit. N mnyr t veant, n dhjetvjeart e fundit sht shtruar me forc domosdoshmria e sigurimit t arsimit baz. Mjaft konferenca t rndsishme jan mbajtur pr t promovuar dhe frymzuar vende t ndryshme q t planikojn shrbime edukative pr t gjith fmijt. Duke shqyrtuar t dhnat n shkollat tona vrejm (Llambiri, 2001; Hamza et al., 2002): Munges interesimi pr shkolln apo lnd t veanta, nxns q sillen keq; Konikte msues nxns, nxns-nxns, prishje dhe akte vandalizmi;
77

Revista pedagogjike, 2011

Largime nga ort e msimit, mungesa t shumta deri dhe braktisje t shkolls; Ndjekje jo e rregullt e shkolls dhe knaqje me rezultate minimale; Nxns q prjetojn strese apo gjendje ankthi, kriza e identitetit; Probleme t prdorimit t drogs, alkoolit, duhanit; Probleme n marrdhniet ndrpersonale midis nxnsve, midis adoleshentve, msuesve dhe prindrve; Prindr q ndihen t paprgatitur apo t pafuqishm pr t mbshtetur t rinjt; Probleme n lidhje me modn, seksin, martesat e hershme, shtatzanin e padshiruar etj. Fmij dhe t rinj nga familje me t ardhura ekonomike t pamjaftueshme, familje jo t rregullta, t divorcuara; Fmij dhe t rinj q punojn pavarsisht se n mosh minorene; Klasa me numr t madh nxnsish; Fmij me probleme emocionale dhe sjellore; Dhuna & bullizmi n shkolla.

Pr t prballuar kt situat sht e domosdoshme q funksioni i shkolls t angazhohet q ti prgjigjet m mir nevojave t t gjith nxnsve. T krijohen kapacitetet e nevojshme q ojn n fuqizimin e shkolls. Nxnsit, msuesit dhe prindrit kan nevoj pr shrbime t larmishme pr t plotsuar nevojat e tyre dhe pr t siguruar nj zhvillim maksimal t mundsive q disponojn. N vitet e fundit sht br m se e qart se zhvillimi i fmijve, trajtimi i vshtirsive edukative, si edhe i probleme t tjera q ndeshen, kurrsesi nuk mund t shihet i shkputur nga familja, shkolla dhe ndikimet e komunitetit. Krkohet nj trajtim shumdisiplinar, m profesional dhe m pran niveleve ku jetojn nxnsit. Ekziston nj mirkuptim i prgjithshm se gjithmon duhet t merret n konsiderat mjedisi i prgjithshm, duke e konsideruar at si nj sistem dinamik ndrveprimesh. Pra, krkohet nj vizion holistik dhe nj orientim ekologjik (Joseph, et al., 1998). Gjithashtu, studimet shkencore t kohve t fundit dhe praktikat e deritanishme kan treguar se programet apo ndrhyrjet m t suksesshme jan ato q theksojn ndrtimin e marrdhnieve kuptimplota dhe afatgjata me t rinjt dhe ndrtimin e shprehive sociale, se sa thjesht sensibilizim apo shprndarje informacioni. Me fjal t tjera, prpjekjet q synojn parandalimin apo reduktimin e problemeve jan m t suksesshme kur ato
78

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

prkthehen n mundsi pr nj zhvillim pozitiv t t rinjve, q n vetvete synon promovimin e kapaciteteve, pikave t forta q kan t rinjt dhe jo thjesht reduktimin apo korrigjimin e problemeve apo deciteve (Starkman et al., 2006). Modeli i aseteve t zhvillimit Nj nga modelet m t prhapura t zhvillimit pozitiv t t rinjve32 sht edhe Modeli i Aseteve t Zhvillimit, i hartuar nga Search Institute33, n prpjekjet e tyre pr t identikuar variablat q kontribuojn n nj zhvillim pozitiv t t rinjve (Benson, 2006). Asetet jan si gurt themeltar, q i ndihmojn fmijt dhe t rinjt t bhen m t mir, m t fort, m t aft pr t br zgjedhjet e duhura, m t suksesshm n zgjidhjen e situatave t vshtira apo kaprcimin e sdave. Search Institute ka identikuar dyzet gur themeltar q i ndihmojn t rinjt t mbijetojn, t ken sukses dhe t arrijn potencialin e tyre (Scales, 2000). Asetet e jashtme: 20 asetet e jashtme kan t bjn me prvojat pozitive dhe mbshtetse q familja, shkolla, bashkmoshatart, komunitetit etj., u ofrojn t rinjve. T prmbledhura ato mund t kategorizohen n katr grupe kryesore (Benson, 2003; 2006): Mbshtetja: T rinjt kan nevoj t rrethohen nga njerz q i duan, q kujdesen pr ta, q i vlersojn, i pranojn dhe mbshtesin. Fuqizimi: T rinjt kan nevoj t ndihen t vlefshm. Kjo ndodh kur ata ndihen t sigurt, t mbrojtur n mjedisin ku jetojn apo frekuentojn, por, n t njjtn koh, edhe t ndihen t respektuar. Kuzimet & pritshmrit: T rinjt kan nevoj pr rregulla t qarta, qndrueshmri n pasojat e thyerjes se ktyre rregullave, si dhe inkurajim pr t br m t mirn. Prdorimi i mir i kohs s lir: T rinjt kan nevoj pr mundsi t tjera jasht shkolls, pr t msuar dhe zhvilluar aftsi t reja n bashkpunim me moshatart dhe t rriturit.

Zhvillimi pozitiv i t rinjve sht nj lozo q karakterizohet nga nj orientim pozitiv, q mbshtet zhvillimin e t rinjve bazuar n pikat e tyre t forta dhe jo n decitet apo mungesat. 33 Search Institute sht nj institut i pavarur, jo timprurs n USA me 50 vjet prvoj studimore n lidhje me at se far kan nevoj fmijt dhe t rinjt pr t pasur sukses dhe zhvilluar potencialet e tyre.
32

79

Revista pedagogjike, 2011

Asetet e brendshme: Grupimi i dyt i aseteve (20 asete t brendshme) ka t bj me karakteristika personale dhe sjellje q reektojn nj zhvillim t brendshm pozitiv t t rinjve. M konkretisht kto kan t bjn me (Benson, 2003; 2006): Dshirn pr t msuar: T rinjt kan nevoj t ndjejn rndsin e edukimit dhe t besojn n aftsit e tyre. Vlerat pozitive: T rinjt kan nevoj t zhvillojn vlera dhe principe q do ti ndihmojn ata t bjn zgjedhje t shndetshme n jet. Shprehit sociale: T rinjt kan nevoj t ken shprehi, pr t ndrvepruar n mnyr efektive me t tjert, t bjn zgjedhje t vshtira dhe t din ti bjn ball situatave t reja. Identiteti pozitiv: T rinjt kan nevoj t besojn n veten e tyre dhe t ndjejn q kan kontroll mbi gjrat q u ndodhin.

Modeli i aseteve t zhvillimit sht nj prej modeleve t cilit ne mund ti referohemi pr ti dhn fmijve dhe t rinjve nj guid pozitive, pr t ciln ata kan shum nevoj n mnyr q t ecin prpara dhe t ken sukses. Racionale pr ndrtimin e aseteve Studimet kan treguar se sa m shum asete ka nj i ri, aq m pak shanse ka ai pr tu prfshir n sjellje t rrezikshme, t padshiruara, t tilla, si: angazhim n aktivitete seksuale t parakohshme, prdorim droge, sjellje antisociale etj. Pr m tepr, t rinjt q zotrojn m shum asete kan m tepr t ngjar t ken sukses n shkoll. Ndrtimi i aseteve lidhet jo vetm me suksesin n aspektin akademik, por edhe me nj sr elementesh apo cilsish t tjera, t cilat ne i dshirojm pr t rinjt, pr nxnsit, si pr shembull, t vlersojn llojshmrin, t paraqesin cilsi lidershipi etj. (Fisher, 2008). T gjith: prindr, msues, vet t rinjt, antar t komunitetit, organizata t ndryshme etj., mund t angazhohen n procesin e ndrtimit t aseteve. Ndrtimi i aseteve mundet lehtsisht t bhet pjes e misionit dhe objektivave t shkolls dhe n fakt prpjekjet pr t ndrtuar asetet shpesh ndihmojn pr t qartsuar mnyrn se si misioni dhe objektivat do
80

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

t plotsohen apo do t realizohen n praktik. (Starkman et al., 2006). Msuesit m t mir, kurrikulat m t reja, teknologjit m t avancuara do t shkonin dm nse fmijt dhe t rinjt vijn n shkoll apo klas t pa angazhuar, t neglizhuar, t ofenduar, t abuzuar apo akoma dhe m keq kur ata nuk vijn fare n shkoll. Specialist n Search Institute besojn se shkolla dhe nxnsit do t prtojn s teprmi nse prdorin modelin e aseteve t zhvillimit n mnyr t qllimshme si nj princip qendror n pes fushat kryesore t shkolls, t cilat jan: a) kurrikula dhe msimdhnia; b) organizimi i shkolls; c) aktivitetet ekstrakurrikulare; d) shrbimet mbshtetse; e) partneriteti me komunitetin dhe aktor t tjer jasht shkolls. Nse drejtues t shkolls dhe msues mundsojn q ndrtimi i aseteve t informoj n mnyr thelbsore marrdhniet e tyre me nxnsit, atmosfern e prgjithshme t shkolls, programet dhe praktikat msimore, si edhe partneritetin me aktor t tjer jasht saj ather ata do t kontribuojn q nj grup i madh nxnsish jo vetm q do t ken sukses akademik, por edhe t rriten t rinj t shndetshm, t prgjegjshm, t dashur dhe t suksesshm (Starkman et al., 2006). Si mundet q komuniteti i shkolls t ndrtoj asetet? M posht listojm n mnyr t prmbledhur aspektet m kryesore q lidhen me procesin e integrimit t aseteve n komunitetin e shkolls (Starkman et al., 2006): S pari, nevojitet nj njohje dhe pranim i prgjithshm i konceptit t aseteve t zhvillimit, si edhe angazhimi i nj grupi individsh t rndsishm brenda shkolls t motivuar pr tu marr aktivisht me kt gj. Ndrgjegjsim n vazhdimsi mbi asetet e zhvillimit t nj numri t madh aktorsh t shkolls, prfshir ktu: msues, nxns, prindr, staf mbshtets etj. Realizimi i nj vlersimi pr t kuptuar gjendjen aktuale t t rinjve prsa i prket aseteve t zhvillimit; si edhe vlersimi i aktiviteteve apo programeve ekzistuese n shkoll dhe si ndikojn kto n ndrtimin e aseteve t zhvillimit. Prcaktimi i nj strategjie t thjesht dhe praktike q ndihmon komunitetin e shkolls ti integroj natyrshm asetet n punn e tyre t prditshme.
81

Revista pedagogjike, 2011

Theksimi i faktit se asetet mund t ndrtohen n mnyr informale, bazuar n marrdhniet e prditshme q kan nxnsit me njritjetrin, me msuesit apo stan tjetr t shkolls. Nj angazhim serioz pr t ndrtuar asetet n mnyr t qllimshme nga gjith komuniteti i shkolls, n mnyr q t gjith nxnsit dhe aktort e tjer t shkolls t prtojn. Ndrtimi i besimit se dokush n komunitetin e shkolls mund t kontribuoj n ndrtimin e aseteve. Ndrtimi i aseteve s bashku me nxnsit-inkurajimi i pjesmarrjes s nxnsve n aktivitete q synojn ndrtimin e aseteve, si edhe dhnia e roleve dhe prgjegjsive prkatse. Nj angazhim serioz pr t siguruar se do nxns do t ket mundsi t ndryshme dhe t vazhdueshme pr ndrtim asetesh dhe jo thjesht, organizimi i nj apo dy aktiviteteve n momente t caktuara. Gjetja e nj mnyre apo strategjie rezultative pr ta mbajtur dhe ushqyer m tej procesin e ndrtimit t aseteve n shkoll. sht mir q aspektet e listuara m lart t mos shihen thjesht si hapa t nj shkalle q duhen ndjekur, por si duart dhe kraht e dikaje organike n zhvillim e sipr, t gjitha tepr t rndsishme pr t siguruar mirqenien trsore t organizmit (Starkman et al., 2006). N prfundim, sht e rndsishme t theksohet se fokusimi tek asetet e zhvillimit nnkupton q aktort e shkolls nuk nevojiten t presin q nj problem t ndodhi dhe pastaj t ndrhyj pr t prmirsuar situatn. Po ashtu, edhe shmangia e problemeve nprmjet aktiviteteve parandaluese q n fakt synojn parandalimin e deciteve apo problemeve q mendohet se kan t rinjt sot (p.sh., prdorimi i drogs, dhuns n shkoll, bullizmit etj.), nuk do t ishin t mjaftueshme. N t kundrtn, aktort e shkolls duhet t angazhohet n identikimin e pikave t forta tek t rinjt dhe t atyre gurve themeltar q nuk jan t pranishm apo jan t zbeht ne jetn e t rinjve. Aktort e shkolls nuk nevojiten q t fokusohen vetm tek nxnsit me probleme, apo t ashtuquajturit n nevoj apo n risk. Por, ata duhet t angazhohen n organizimin e aktiviteteve q synojn promovimin e sjelljeve prosociale tek t gjith nxnsit e shkolls. Kto aktivitete, q n fakt adresojn t gjith nxnsit, patjetr q do t kontribuojn edhe n prmirsimin e sjelljeve problematike q nxnsit
82

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

e konsideruar n risk mund t paraqesin, si edhe mund t ndihmojn ata t zhvillojn mekanizma pr t prballuar sa m mir vshtirsit dhe problemet (Benson 2006). Prpos atyre q theksuam m lart, studimet kan treguar se ndrtimi i aseteve tek t rinjt mund t ndihmoj shkolln t realizoj nj prej misioneve t saj parsore - t ndihmoj nxnsit t dalin mir me msime (Starkman et al., 2006). Fatmirsisht, msuesit nuk duhet t punojn vetm pr t ndrtuar asetet; sht tepr e rndsishme q t bashkpunohet me prindrit, fqinjt, antar t komunitetit apo me organizata t ndryshme q operojn n zon. Bibliograa:
Bachmann, J.P et al. (1996). Comportamenti difcili a scuola, Quaderni per linsegnamento, Divisione della Scuola Centro didattico cantonale. Bardon, J.I. (1989). The school psychologist as na applied educational psychologist. In R.C. DAmato & R.S. Dean (Eds.) The school psychologist in nontraditional settings: Integrating clients, services and settings (pp. 185-209). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, Inc. Barton, L. (1988). The Politics of Special Educational Needs: an introduction in Barton, L. The Politics of Special Educational Needs. London: The Falmer Press. Benson, P. L. (2003). Development Assets and Asset-Building Community: Conceptual and Empirical Foundations, in R. Lerner and P.L. Benson (Eds.) Development Assets and asset-building communities: implications for research, policy and practice, pp. 19-43. New York: Kluwer Academic / Plenum Publishers. Benson, P.L. (2006). All kids are our kids: What communities must do to raise caring and responsible children and adolescents (2nd Ed.). San Francissco: JosseyBass. Bob, S and Bodo, J. (1996). Special education needs support and consultancy in European Schools ne European Journal of Special Needs Education, Vol 11, Nr.13 fq. 256-269. Fisher, D. (2008). Quick-start guide to building assets in your prevention programs. Minneapolis, MN: Search Institute Press. Gysbers, N., & Henderson, P. (1994). Developing and managing your school guidance program (ed.). Alexandria, VA: American Counseling Association. Hamza, M. dhe Zenelaj, F. (2002). Probleme social-pedagogjike ne Revista Pedagogjike nr.1, Tirane: ISP. Joseph, R. and Robert, Z. (1998). Education Children and Adolescents with Behavioral Disorders, Boston: Allyn and Bacon. 83

Revista pedagogjike, 2011 Llambiri, S. (2001). Braktisja e fshehte Tirane: Unicef. Mel, A. (1994). Special Needs in the Classroom, London: UNESCO. Rosenberg, M.S., Wolson, R., Maheady, L., Sindelar, P. (1992) Educating Students with Behavioral Disorders, MA: Allyn and Bacon. Scale, P. (2000). Building students development assets to promote health and school success. Clearing House 74: 84-88. Starkman, N., Scale, P.C., & Roberts, C. (2006). Great Places to Learn: Creating asset-building schools that help students succeed 2nd Ed. Minneapolis: Search Institute. UN.(1952). Deklarata per te drejtat e femijeve. New York: United Nations http://www.un.org.overview/rights.html; (accessed 5 Shkurt 2006).

84

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

GJUHA FRNGE, GJUH INTEGRIMI DHE KOMUNIKIMI NDRINSTITUCIONAL


Dr. Jolanda PARRUCA Universiteti i Tirans Fakulteti i Gjuhve t Huaja Departamenti i Gjuhs Frnge Hyrja N rikongurimin e prgjithshm t shoqris aktuale, q shprehet nga njra an nga nj kontekst mondializimi dhe globalizmi pr ekonomit respektive t do vendi, e nga ana tjetr nprmjet nj prshpejtimi t komunikimit dhe t shkmbimeve, dokush i interesuar pr nxnien Gjuhs frnge, mund t shtroj pyetjet: A sht kjo gjuh nj gjuh komunikimi e privilegjuar n ditt e sotme? A i prgjigjet ajo krkesave aktuale t shoqris dhe cili sht vndi i saj n kontekstin e ri? Pas rritjes s rolit t Gjuhs angleze, e cila fal arritjeve t teknologjive n SHBA zuri nj pozicion mbizotrues duke u imponuar n planin ndrkombtar si gjuh pune, si gjuh e shkencs dhe e teknologjis, si gjuh e tregtis dhe e biznesit n trsi, Gjuha frnge psoi nj rnie t ndjeshme gjat gjysms s dyt t shekullit XX, periudh kur paramendohej se ajo ishte e paracaktuar t luante rolin e gjuhs ndrkombtare. Pavarsisht nga kjo luhatje, Gjuha frnge, e cila nuk sht vetm gjuha e Francs, por e nj hapsire gjeokulturore frankofone, e pranishme n 5 kontinente, vazhdon t luaj rolin e saj, veanrisht n kontekstin e ri politik dhe ekonomik. Mbshtetur n t dhna zyrtare, Jacques Attali n shkrimin Gjeopolitika e gjuhs frnge konrmon se do vit kjo gjuh prvetsohet si Gjuh e huaj nga nj numr njerzish, i barabart me popullsin e vet Francs (1).

85

Revista pedagogjike, 2011

1. Gjuha frnge sht gjuh e modernizmit Kur pohojm se Gjuha frnge sht gjuh e modernizmit, kemi parasysh disa parametra t rndsishm e kryesisht prcaktues pr kt vlersim. Termi modernizm i prdorur pr t cilsuar Gjuhn frnge, na shtyn t nnvizojm disa tipare q lidhen me aftsin e saj pr tju prshtatur kohs, aktualitetit. Nse mbiemri modern paramendon at q sht karakteristik e epoks dhe e shijeve aktuale, q bashkohet me prirjet dhe krkesat bashkkohore; n prcaktimin gjuh e modernizmit prfshihet nj spektr edhe m i gjr, nnkuptohet se gjuha n fjal sht e aft t prftoj dhe nga arritjet e reja t tekniks dhe t shkencs e ti reektoj ato. Gjuha frnge si gjuh e modernizmit sht e orientuar drejt s ardhmes, pasi ajo mishron at ka duhet t jet nj gjuh n shoqrin aktuale: e qart, e pasur, elastike dhe koherente. N kt kndvshtrim, ajo prmbush funksionet parsore: favorizon komunikimin, kur dihet se misioni kryesor i nj gjuhe sht t jet gjuh komunikimi, transmeton trashgimin, dhe shpreh t pashprehurn. (2) 2. Gjuha frnge sht gjuh e integrimit Ne theksojm se Gjuha frnge sht gjuh integrimi, pasi historia ka dshmuar se ajo ka qen tharm i integrimit t nj numri shum t madh shtetasish t huaj t vendosur n Franc, t cilt kan kontribuar n bumin ekonomik t ktij vndi, n llim t shekullit t kaluar. Gjithashtu, n dy dekadat e fundit pas prmbysjeve politike n vndet e lindjes, zotrimi n nivel t knaqshm i saj ka mundsuar e favorizuar integrimin e mijra emigrantve n komunitetet frngjishtfolse e n strukturat e ndryshme t vndeve prkatse. sht i dukshm fakti se Gjuha frnge nuk prkuzohet vetm n dimensionin e saj gjuhsor dhe kulturor, por si u vu n dukje dhe m lart, n plotsimin e nevojave t shoqris aktuale, moderne, pr vet natyrn e saj si gjuh pune dhe reference, apo si nj mjet i rndsishm n shkmbimet ekonomike ndrkombtare. N kt kontekst, t nxnit e saj si nj Gjuh e huaj prbn pa dyshim:
86

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

nj faktor zhvillimi dhe formimi t rndsishm pr do individ, s pari n planin personal, n aspektin e komunikimit t prditshm, po kshtu edhe n at t kulturs s prgjithshme, apo profesionale; nj burim pasurimi pr individin n drejtim t hapjes s tij ndaj t tjerve, por dhe nj mundsi pr t kuptuar e interpretuar qndrimet e tyre; nj aftsi plotsuese n ndrtimin e marrdhnieve me ta. Si u prmend m sipr, zotrimin e Gjuhs frnge e konsiderojm si nj mjet t fuqishm integrimi n t gjitha fushat pa prjashtim, shoqrore, kulturore, ekonomike, shkencore etj. Prdorimi i saj si Gjuh e huaj shmang komunikimin e njanshm, q me t drejt konsiderohet si burim varfrimi dhe skleroze intelektuale. Si mjet integrimi do t nnvizonim dhe faktin se njohja dhe zotrimi i saj nga t gjitha grup- moshat sht pa dyshim: nj mundsi pr t kryer studimet e larta n hapsirn e vendeve frngjishtfolse; nj mundsi pr t patur akses kualikimi dhe stazhe formuese frankofone pran institucioneve arsimore mjaft t njohura n planin ndrkombtar; nj pasaport pr punsim jasht vendit, n institucione e kompani t shumta, pr t cilat njohja e Gjuhs frnge n veanti, apo e disa gjuhve t huaja, si gjuh pune, prbn nj nga kriteret parsore t przgjedhjes s kandidatve. 3. Gjuha frnge sht gjuh e komunikimit indrinstitucional S bashku me Gjuhn angleze, Gjuha frnge sht aktualisht gjuh zyrtare dhe pune e Europs dhe prbn nj nga mjetet e komunikimit ndrinstitucional q Komuniteti Europian v n dispozicion t vndeve antare dhe kandidate t tij. Pr kt mjafton t prmndim faktin se vendi i frngjishtes n gjirin e institucioneve europiane paraqitet n nj nivel t rndsishm, pasi m shum se nj e treta e dokumenteve hartohen n kt gjuh. Nuk mund t lm pa prmndur faktin se kjo gjuh gzon dhe prparsin q institucionet europiane n pjesn m t madhe t tyre i kan selit n hapsirat frngjishtfolse, si Brukseli, Strasburgu e Luksemburgu.
87

Revista pedagogjike, 2011

Po ashtu, hapsira frankofone, e pranishme n 5 kontinente, si nj hapsir gjeokulturore q bashkon unitetin e nj gjuhe dhe t vlerave t prbashkta nga njra an, me diversitetin q rrjedh nga prbrja e saj gjeograke, kulturore dhe ekonomike, sht prdoruesja m e spikatur e ksaj gjuhe. N kt kndvshtrim, t nxnit e Gjuhs frnge duhet konsideruar dhe trajtuar jo si gjuha e nj vendi, e Francs, por si gjuha e nj komuniteti shum t gjr frankofon, ku Gjuha frnge mbart statuset e gjuhs zyrtare, bashkzyrtare, apo t gjuhs s dyt. Aderimi i vendit ton si vend antar me t drejta t plota n Organizatn Kombtare t Frankofonis n samitin e Bukureshtit, shtator 2006, pas statusit t vendit t asociuar m 1999, e ka intensikuar maksimalisht afrimin dhe komunikimin ndrinstitucional mes vendit ton dhe institucioneve frankofone. Sapo Shqipria u b antare me t drejta t plota e Agjencis Ndrqeveritare t Frankofonis, t gjitha instrumentet e kooperimit frankofon jan t pranishme n vendin ton. Aderimi i Shqipris n Agjencin frankofone pr arsimin e lart dhe krkimin shkencor, n UREF (Universitetet e rrjeteve t t shprehurit n Gjuhn frnge) e njohur sot si AUF (Agjencia Universitare e frankofonis), n AIM (Shoqata ndrkombtare e kryetarve t bashkive dhe e drejtuesve t kryeqyteteve e metropoleve t plota apo pjesrisht frankofone), n APF (Agjencia e shtypit frankofon), UIJPLF (Unioni ndrkombtar i gazetarve frankofon) i ka dhn nj impuls akoma m t fuqishm e shum plansh komunikimit me institucionet e ksaj organizate. Po ashtu, n fund t viteve 90 Shqipria u b antare e institucioneve qeveritare t ngritura gjat viteve, prfshir Konferencn e Ministrave t Arsimit t vendeve q kan t prbashkt Gjuhn frnge (CONFEMEN), Asamblen Parlamentare t Frankofonis (APF) dhe Federatn Ndrkombtare t profesorve t Gjuhs frnge (FIPF), sikurse dhe q prej kohsh n Shqipri sht ngritur e vepron edhe Komisioni Kombtar i Frankofonis. Ky afrim gradual, por i gjithanshm me institucionet e ngrehins frankofone, jo vetm i ka dhn pesh Gjuhs frnge n kt komunikim ndrinstitucional, por ka hapur perspektiva t panumrta pr t gjith individt frngjishtfols. 4. Gjuha frnge sht gjuh e komunikimit rajonal Gjuha frnge sht dhe gjuh e kooperimit ballkanik. Vitet q
88

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

pasuan ndryshimet demokratike n vendet ballkanike, shnuan dhe prirjen e re t orientimit t ktyre vendeve nga Moska drejt Brukselit. Pr t diskutuar rreth shtjeve ballkanike, gjithnj e m shum, shkohet drejt Parisit, Brukselit, Bolonjs etj., pra nj tendenc e re lloi t kongurohet: krijimi i rrjeteve ballkanike. Duke qen se vendet ballkanike nuk ndajn nj gjuh t prbashkt n rajon, n takimet rajonale, prkrah anglishtes, gjuha e komunikimit pa mdyshjen m t vogl mbetet ajo frnge. (3) 5. Gjuha frnge n Shqipri N vndin ton ndr vite, Gjuha frnge pikspari ka qen nj komponent themelor ndikues n procesin e formimit human, intelektual, kulturor dhe shkencor. Shumica e prfaqsuesve t elitave politike, kulturore, shkencore t t gjitha kohve kan ndar pikrisht kt komponent t fryms e t mendsis frankofone, ka dshmohet dhe nga realiteti yn bashkkohor. N Shqipri ajo sht prhapur e msuar si Gjuh e huaj. Pr kt, prej vitesh n vendin ton sht ngritur dhe ka funksionuar nj sistem i plot, q ka synuar kryesisht formimin gjuhsor, por q njherazi ka pruar edhe qytetrimin francez. Nuk do t ishte e nevojshme tu referohemi statistikave pr t sjell shifra lidhur me numrin e nxnsve dhe studentve q prvetsojn Gjuhn frnge n kuadrin e programeve msimore n t gjitha ciklet, apo n mnyra individuale, por do t theksonim se dshmia dhe shprehja m e mir e ktij vullneti sht prania e qindra fmijve dhe t rinjve n auditoret e Aleancs Franceze n Tiran, Kor, Shkodr, Elbasan, Berat, t cilt me shum dshir vendosin kontakte me gjuhn dhe qytetrimin francez, duke iu bashkngjitur n kt mnyr hapsirs s madhe frankofone. Por, aktualisht msimdhnia e frngjishtes n vendin ton, si n t gjith botn, prballet n nj terren konkurrence t fort. Padyshim, ne si msues t ksaj gjuhe, ndiehemi t pafuqishm ndaj ndryshimeve dhe prirjeve t kohs. Ndrkaq, ajo q ne duhet t bjm sht t synojm motivimin dhe cilsin e t msuarit t ksaj gjuhe, n mnyr q kjo e fundit t shndrrohet n nj mjet t vlefshm komunikimi, e n veanti n nj mjet t aktivitetit profesional pr tiu prgjigjur krkesave t kohs. E themi kt nisur nga fakti se pr nj pjes t madhe t nxnsve apo t
89

Revista pedagogjike, 2011

studentve t specialiteteve t ndryshme, Gjuha frnge, sikurse dhe gjuht e tjera, konsiderohet jo si nj gjuh e cila duhet t prvetsohet pr tu prdorur n mnyr sa m t efektshme e t natyrshme n t gjitha aspektet e jets, por si nj lnd shkollore, e detyrueshme pr tu likuiduar. Pr kt, dhe kalimi nga termi kontroll i dijeve n vlersim t kompetencave ilustron qart dhe i bashkngjitet qndrimeve bashkkohore ndaj gjuhve t huaja (4). Ai orienton bindshm drejt evidentimit t aftsive komunikuese q lidhen me t kuptuarit, t shprehurit dhe me aftsit mobilizuese t tyre n kushtet e jets reale, t puns e t marrdhnieve profesionale. Pr t ndryshuar kt koncept t studentve, si dhe pr ta br Gjuhn frnge tu prgjigjet sa m mir krkesave jetsore, nj ndihmes t muar aktualisht ofron Kuadri i prbashkt europian i referencs pr gjuht, i cili i jep nxitje, hap perspektiva, dhe prcakton objektiva t qarta pr msimdhnien e Gjuhs s huaj, duke i siguruar asaj nj platform europiane t njjt pr t gjitha vendet. Pr kt arsye, msimdhnia e Gjuhve t huaja n prgjithsi, vitet e fundit ka qen nj nga prioritetet e programeve t Ministris s Arsimit. Rishikimi i kurrikulave t gjuhve sipas parimeve baz t Kuadrit t prbashkt europian t referencs pr gjuht m 2001, si dhe puna gjat viteve 2002-2005 pr prshtatjen e programeve t gjuhve n ciklin e lart, n universitete, sipas parimeve t Karts s Bolonjs, i kan dhn nj shtys mjaft t rndsishme vmendjes dhe krkess pr prdorimin e Gjuhs s huaj, nprmjet nismave konkrete t ndrmara n kt drejtim, si krijimi i Institutit Kombtar t Kurrikulave, prmirsimi i programeve ekzistuese t niveleve t ndryshme, hartimi i kurrikulave t gjuhve sipas Kuadrit t Prbashkt Europian, prpilimi i Portofolios europiane t gjuhve, prkthimi i Kuadrit n Gjuhn shqipe, ngritja e Agjencis Kombtare t vlersimit etj. N kuadrin e ktij mobilizimi t gjithanshm t koncepteve t reja, q Gjuhn frnge ta bjm nj gjuh utilitare, n ndihm t prdoruesve t saj shqipfols, do t ndalemi n tri aspekte t rndsishme: n gjuhn e folur, n t msuarit praktik t gjuhs dhe n gjuhn e specialiteteve. Krijimi i kushteve pr nj prvetsim sa m t natyrshm dhe normal
90

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

t Gjuhs s huaj dikton domosdoshmrisht q n hapat e para nj vmendje m t madh ndaj gjuhs s folur. Nga prvoja dhe vzhgimet e kryera gjat praktikave msimore, ka rezultuar se objektivi kryesor i msimdhnies s Gjuhs frnge sht fokusuar me t drejt n t shprehurit korrekt, n t folurit si duhet folur (5). Padyshim ky kndvshtrim sht mjaft i rndsishm dhe i mshon vmndjes q i duhet kushtuar aspektit gramatikor, prdorimit t rregullt t trajtave gramatikore, zgjerimit t fondit leksikor, pasurimit t frazeologjis etj., pa nj njohje t mir t t cilve askush nuk mund t zotroj si duhet nj Gjuh t huaj, por ai l trsisht mnjan gjuhn e folur me specikn e saj t veant. Kjo shpjegon dhe faktin se prgjithsisht nxnsit dhe studentt tan jan larg gjuhs s folur, se ata asin me gjuhn e librave, e se n mjedisin real, n kontakt me gjuhn e folur ata ndiehen jo mir. Por, pr t folur nj gjuh si itet n mjedisin natyral, krkohet nj vmendje mjaft e madhe, q nis q n llimet e t nxnit me aspektin fonetik dhe elementet prozodik. Nj shqiptim jo i sakt, nj ritm i gabuar, nj intonacion jo i duhur, nj theks i zhvendosur etj., jan faktor q deformojn aktin e t folurit, q pengojn transmetimin e sakt t mesazhit, q sjellin moskuptim e pshtjellim n komunikim. Jo rrallher jemi dshmitar t leximit apo riprodhimit t dialogjeve, me defekte t theksuara fonetike, pa ngjyrim e intonacion t duhur, n mnyr tepr articiale, madje her-her edhe t pakuptueshm. Pr kt arsye do t ishte e rekomandueshme q fonetika korrektive t jet prher e pranishme, bashkudhtare n procesin msimor si nj mjet korrigjimi i domosdoshm, pr t br q prdoruesi i gjuhs t jet sa m i natyrshm e sa m pran gjuhs reale (6). Nisur nga ky synim, pr nj sensibilizim m t madh ndaj gjuhs s folur, do t ishte e udhs q her pas here, nprmjet materialeve gojore t incizuara, nxnsit t ndrgjegjsohen edhe pr prirjet e ktij ligjrimi, si p.sh., lidhur me prdorimin e nj leksiku specik, qoft ky dhe mjaft i kuzuar, i cili ndryshon nga ai i teksteve t prdorura n msim. Ky ndryshim vihet re n veanti kur prdoruesit e gjuhs i krijohet mundsia pr t kaluar nj far kohe n mjedisin natyral t Gjuhs frnge, e ku atij shpesh i takon t prballet me fjal apo shprehje t padgjuara ndonjher, por q n mjedisin natyral kan frekuenc t lart. Nxnsve mund tu sinjalizohen dhe disa nga shmangiet prej norms gjuhsore, kryesisht t fushs morfologjike, q jan m tipiket n komunikimin e prditshm.
91

Revista pedagogjike, 2011

Pr nj integrim sa m t natyrshm, t msuarit e Gjuhs frnge nuk duhet par i shkputur dhe nga veprimet q prmbush prdoruesi n jetn e prditshme, i cili njkohsisht sht fols, prdorues por edhe veprues shoqror. Dhe situatat mund t jen nga m t ndryshmet: q nga leximi i njoftimeve (pr banesa, pr punsim, pr udhtime turistike, shitjeblerje), leximi i udhzimeve pr vnien n pun t nj aparature e deri tek korrespondenca, kontratat, negocimet, reklamimet, argumentimet etj. Kshtu n punn e tyre, msimdhnsit duhet t ken prher parasysh perspektivn vepruese t prdorimit t gjuhs pr vet faktin se Kuadri i prbashkt europian i mshon aspektit praktik t t msuarit t gjuhs; ai prcakton se prdorimi i gjuhs sht i lidhur me veprimin, me realizimin e punve dhe detyrave t ndryshme. N kt perspektiv, kompetenca gjuhsore sht nj lloj kompetence q duhet t lidhet me realizimin e punve, duke njsuar t thnit me t brit. Nisur nga ky piksynim pr ta shndrruar gjuhn n nj mjet t nevojshm, i rndsishm sht dhe identikimi i interesave apo i nevojave, pse jo dhe i speciks s publikut me t cilin punohet mbi dokumente autentike t nxjerra nga aktualiteti e shtypi (7). Prsa i prket arsimit universitar, t gjith jemi dshmitar t ndryshimeve q ka psuar gjat dy dekadave t fundit ky sistem, ndryshime q kan t bjn me prmbajtjen e programeve, me organizimin e studimeve dhe me diplomat. Nnshkrimi i Konvents s Bolonjs ka hapur perspektiva t reja integruese dhe ka lehtsuar hapjen e universiteteve shqiptare drejt homologve europian. Zbatimi i procesit t Bolonjs n universitetet me orientim profesional shtron nevojn e t nxnit t gjuhs s specialitetit si nj domosdoshmri komunikimi n mjedisin ekonomik bashkkohor. Pr studentt sht i rndsishm thellimi veanrisht n Gjuhn frnge t specialiteteve, t biznesit apo t sektorve t tjer, si turizmi, fusha juridike, teknike e shkencore, gjuha administrative, e sekretaris etj., pr nj komunikim e transmetim sa m t sakt t mesazheve. N veanti, n fushn ekonomike Gjuha frnge mundson deprtimin n hapsira t shumanshme ekonomike, duke ofruar mundsi pr t negociuar n gjuhn dhe n kulturn e bashkbiseduesit. Marrdhniet aktuale t biznesit mes vndeve europiane e frankofone, e kan shndrruar n nj domosdoshmri komunikimin n Gjuhn frnge n specialitete m t ngushta, si p.sh.:
92

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

Frngjishtja e fushs ekonomike Frngjishtja e shoqrive prodhuese Frngjishtja e fushs tregtare

N kto fusha gjuha shihet si nj arm e fort me rolin e saj mbizotrues n marrdhniet ekonomike. Madje, nse Gjuha frnge konsiderohet si gjuh e modernizmit, si u vu n dukje dhe m lart, kjo sht dhe fal potencialit t saj n fushn e biznesit. N shoqrin shqiptare, zotrimi i frngjishtes s biznesit, s pari, del si nj domosdoshmri pr persona q jan tashm n marrdhnie profesionale, stafe drejtuese t fushs ekonomike e tregtare, pr punonjsit e institucioneve ekonomike, q kan bashkpunim e komunikim sistematik me homologt e tyre europian. Gjithashtu, ndrmarjet ekonomike q kan marrdhnie direkte me partnert e tyre frankofon, si dhe pr nivele m t ulta, q jan n marrdhnie me homolog frngjishtfols. Prvoja ka dshmuar se nj publik i till karakterizohet nga nj njohje shum e mir profesionale n gjuhn amtare, por nga nj nivel jo i knaqshm i Gjuhs frnge, e msuar kjo gjat cikleve t studimit, apo s fundi n kurse gjuhe afatshkurtra. Ky nivel sht larg krkesave t kohs pr t pasur akses t drejtprdrejt n nj dokumentacion autentik, apo pr t tuar aftsit e nevojshme pr nj komunikim t drejtprdrejt e t rrjedhshm n Gjuhn frnge me shkrim e me goj. Duke marr shkas nga vzhgime t tilla q padyshim mes t tjerash e kan zanalln n dobsit, e n defektet e sistemit arsimor, por dhe n metodikat e msimdhnies s Gjuhs s huaj, del i nevojshm orientimi i drejt dhe aftsimi i studentve t ciklit t lart drejt gjuhs s specialiteteve, si domosdoshmri pr t zotruar nj mjet t nevojshm q do tu lejoj t komunikojn me partner t huaj n fushat prkatse. Njohja e prdorimeve t Gjuhs frnge kryesisht n fushat e siprprmndura i pajis prdoruesit me kompetenca t padiskutueshme n kt gjuh, me nj formim m profesional, dhe ndikon n prmirsimin e komunikimit me aktort e fushs socialekonomike (8) n saj t: njohjes m t mir t mjedisit shoqror, ekonomik dhe kulturor n t cilin do t zhvillohen shkmbimet;
93

Revista pedagogjike, 2011

kuptueshmris m t mir t qndrimeve gjuhsore dhe kulturore t mjediseve ekonomike t biznesit frankofon; t aftsimit pr tu br ball situatave t ndryshme t prditshme; t aftsimit pr tiu prgjigjur si duhet dhe me ekasitet krkesave me t cilat prballen stafet punonjse; t nj lehtsie m t madhe pr t formuluar akte t t folurit enkas pr aktivitetet profesionale.

N kushtet e komunikimit ndrinstitucional, edhe njohja e frngjishtes s fushs juridike paraqitetet m se e domosdoshme pr marrdhniet me hapsirn frankofone e m tej. Askush nuk mund t komunikoj me ekasitet, sidomos n nj kontekst juridik, pa zotruar qoft edhe n nj nivel mesatar gjuhn juridike, e cila hap dritare drejt s drejts franceze dhe europiane. Juristt francez, belg, zviceran, ata t Kebekut e t gjith hapsirs frankofone, n aktivitetin e tyre profesional prdorin at q quhet langage du droit, nj mnyr e veant pr tu shprehur , pasi gjuha juridike dallohet nga nj sr veorish gjuhsore, q kan t bjn: me leksikun juridik; drejtsia u jep nj kuptim t veant fjalve, ka prbn nj vshtirsi themelore komunikimi n kt fush; me mnyrn e t shprehurit, pr vet faktin se njihet nj prdorim specik i ndrtimit t fjalive (forma pasive e fjalive, prcaktort, t shprehurit e detyrimit etj.); me larmin e teksteve (legjislative, gjyqsore, vendimmarrse, dekrete, qarkore, deklarata, akuza, mbrojtje etj.) (9). Pr arritjen e nj niveli sa m t knaqshm n gjuhn e specialiteteve, mjetet m t prdorshme dhe rezultative do t ishin: puna mbi dialogje, materiale sonore dhe tekste t shkruara, aktivitete mbi gjuhn e folur (pyetje-prgjigje), komunikim n situata aktiviteti profesional, aktivitete mbi gjuhn e shkruar (dokumente autentike, kontrata, raporte, proces-verbale, korrespondenc profesionale, publicitete, dokumentacion zyrtar), tabela prmbledhse t strukturave kryesore dhe t shprehjeve m t prdorshme, - minileksik, tekste informative t nxjerra nga shtypi frankofon, fragmente raportesh etj. N prfundim t ktij shkrimi, ku u prpoqm t argumentojm
94

Msimdhnia dhe nxnia-arsimimi gjithprfshirs

se zotrimi i Gjuhs frnge sht shum i rndsishm pr komunikimin n nj kuadr mjaft t gjr pr shkak t nevojave integruese t shoqris son, do t dshironim t parashtronim n mnyr modeste se si mund t prmirsohet puna n kt drejtim. Jemi t mendimit se objektivi pr t arritur motivimin dhe cilsin e t msuarit t gjuhs, pr ta shndrruar kt t fundit n nj mjet t vlefshm komunikimi, e n veanti n nj mjet t aktivitetit profesional, duhet t konsiderohet para s gjithash si nj sd pr msuesit dhe profesort e Gjuhs frnge. Vnia n situata autentike t komunikimit n gjuh t huaj presupozon para s gjithash : Shkputje dhe distancim sa m t shpejt nga rutina e prhershme, nga praktikat e vjetra; zbatim i kompetencave t reja pedagogjike konform krkesave aktuale t msimdhnies s Gjuhs frnge. Reektim mbi trsin e prmbajtjes s msimit n Gjuh t huaj, mbi metodologjin e zbatuar n msimdhnie. Ridimensionim i rolit t nxnsve e t studentve n favor t angazhimit maksimal t tyre gjat msimit t gjuhs s huaj. Prcaktim objektivash pr kompetenca gjuhsore e veprime t pavarura. Formim i vazhdueshm i stat pedagogjik n frymn e Kuadrit t Prbashkt Europian pr gjuht. Formim i vazhdueshm i pedagogve n gjuhn e specialiteteve n prgjigje t nevojave t kohs.

Prfundime Pr t kaprcyer vshtirsit e komunikimit, pr t inkurajuar e konsoliduar kompetencat gjuhsore (me shkrim dhe me goj) n Gjuhn frnge, do t ishte e udhs t bhet reektimi mbi trsin e prmbajtjes s msimit dhe mbi praktikat e puns n t gjitha ciklet. Po ashtu, duhet t vihet m shum theksi n msimdhnien e Gjuhs frnge t specialiteteve n universitetet shqiptare, ku madje mund t rishikohet dhe numri i cunguar i orve t vna n dispozion. Do t ishte mjaft e dshirueshme q Ministria e Arsimit me politikat e saj ti krijonte m shum hapsir Gjuhs frnge nga sa ajo ka aktualisht.

95

Revista pedagogjike, 2011

Pr t ruajtur e pr t uar m tej marrdhniet tashm t vendosura t bashkpunimit me vndet e BE-s, pr t realizuar sa m me sukses aspiratn e integrimit t vndit n komunitetin europian, por dhe ambicien q marrdhniet me hapsirn frankofone t mos mbeten vetm n nivelin gjuhsor e kulturor, por t shtrihen dhe n fushat ekonomike e politike, formimi n kt gjuh nuk duhet t ndrpritet me mbarimin e studimeve n ciklin e lart. Ai duhet t shndrrohet n nj detyr e impenjim t vazhdueshm, kryesisht pr punonjsit e mjediseve shkencore, institucioneve, administrats publike, arkivave shtetrore, ndrmarrjeve ekonomike, shrbimeve etj. Bibliograa: Attali, J. (2003). Le franais, langue du monde. lHartman, Paris. Bajard J-P & Sibieude Ch. (1987). Les affaires en franais. Hatier International. Besse H & Porquier. (1991). Grammaire et didactique des langues. Paris Hatier: coll. LAL. Borrel, A. (1991). Importance de la phontique dans lenseignement / apprentissage des langues secondes et trangres. Revue de Phontique Applique. Belgique. De Decker, J. (2003). Le franais, langue de la modernit. lHartman, Paris. J.-L.Penfornis. (1998). Le franais du droit. Affaires, Europe, Administration, Justice. Editions Nathan. Krasteva, A. (2004). Langue franaise et socit civile des expriences Postcommunistes. LHartman, Hongrie. KE. (2001). Kuadri evropian i referencs pr gjuht. Didier. KE. (1997). Msimi i gjuhve dhe qytetaria europiane. Strasbourg. Morel, A. & Danon-Boileau, L. (1998). Grammaire de lintonation. Lexemple du franais. BFL Ophrys. Puren, C. (2004). La didactique des langues trangres la croise des mthodes, Essai sur lclectisme. Didier, Paris.

96

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

DREJTIMI ME EFEKTIVITET - FAKTOR KY PR SHMANGIEN E BRAKTISJES SHKOLLORE


Vshtrim mbi dukurin e braktisjes shkollore n vitet e tranzicionit n shkollat e qarkut t Tirans dhe prvoja pr shmangien e saj. N gjurmt e nj prvoje. Novruz AHMETI Ministria e Arsimit dhe Shkencs

Hyrje

Ky punim vjen n vazhdn e prpjekjeve pr t njohur m mir gjendjen e braktisjes n shkollat e qarkut t Tirans (m konkretisht, shkollat e ish-rrethit t Tirans), pr t prcaktuar rrugt e ndryshme q mund t ndikojn n mnjanimin e mangsive t vrejtura n prpjekjet pr njohjen dhe parandalimin e saj dhe pr t sjell nj konceptim t ri t situats s shkaktuar nga prania e dukuris s braktisjes shkollore nga nxnsit q ndjekin arsimin e detyruar. Po kshtu, shpresoj q idet e tij t shrbejn si nj material ndihms dhe model pr nj kthes rrnjsore n drejtim t organizimit dhe t menaxhimit t puns nga drejtorit e shkollave e kolektivat arsimore, nga organet qendrore e vendore t arsimit pr mnjanimin e ksaj dukurie jo vetm pr shkollat e qarkut t Tirans, por edhe n shkall vendi. Pr realizimin e ktij punimi m sht dashur t zhvilloj nj veprimtari t gjithanshme. Pr kt m ka ndihmuar prvoja si msues e drejtues shkolle, si specialist i arsimit n DAR-in e qarkut t Tirans dhe, sidomos, si specialist n MASH. Gjat ksaj veprimtarie kam pasur mundsi t zhvilloj takime e diskutime t vazhdueshme me drejtues e msues t shum shkollave t qarkut t Tirans dhe m gjer, t shfrytzoj statistika t sakta pr vijueshmrin e shkolls n arsimin e detyruar, t kryej vzhgime e testime me punonjs t arsimit, me prfaqsues t pushtetit vendor dhe specialist t statistikave pr arsimin, t organizoj ose t marr pjes n bashkbisedime me specialist t arsimit, prfaqsues t OJF-ve, t njihem me nj sr botimesh, t cilat kan trajtuar problemet e
97

Revista pedagogjike, 2011

braktisjes shkollore etj. Me vler t madhe n kt list burimesh sht edhe materiali prmbledhs i nj studimi t realizuar nga DAR e qarkut t Tirans pr shtjen e braktisjes. N qendr t ktij studimi jan msuesit e shkollave t qarkut Tiran, drejtuesit e tyre, prindrit e nxnsve, si dhe specialist n DAR-in e qarkut. N kt rreth jan 37683 nxns gjithsej q studiojn n 98 shkolla t arsimit 9-vjear, nga t cilt 37054 n arsimin publik dhe 629 n arsimin jopublik. Sipas t dhnave q bazohen n statistikat e MASH, n shkollat publike t qarkut t Tirans 19744 nxns jan n llore (53,28 pr qind t numrit t nxnsve n arsimin publik) dhe 17310 n arsimin e mesm t ult (46,72 pr qind t numrit t nxnsve n arsimin publik). N arsimin jopublik, i cili pr kt rreth sht me nj numr relativisht t ult, ndjekin msimet 387 nxns n llore (61.52 % t numrit t nxnsve n arsimin jopublik) dhe 242 n arsimin e mesm t ult (38,48 % t numrit t nxnsve n arsimin jopublik). Po kshtu, n kt rreth jan 1989 msues n arsimin 9-vjear, nga t cilt 1181 jan femra. N ciklin llor punojn 900 msues, nga t cilt 650 jan femra, ndrsa n arsimin e mesm t ult nga 1089 msues gjithsej, 545 jan femra. Kta tregues na u nevojitn pr t par gjendjen, si dhe pr t qen m t qart gjat kryerjes pr zgjedhjen gjat kampionimit. T ndar sipas nivelit t arsimimit, gjendja paraqitet si m posht: Tabela 1. Niveli arsimor i kuadrit msimdhns n shkollat e qarkut t Tirans
Cikli i msimdhnies Me arsim t mesm jopedagogjik 28 95 123 6,18 % Me arsim te mesm pedagogjik 592 85 677 34,05 % Me arsim t lart 280 909 1189 59,77 %

Cikli llor Arsimi i mesm i ult Gjithsej N prqindje

Veori t shkollave t qarkut t Tirans jan shtrirja e tyre e madhe gjeograke, q prfshin edhe zona t thella dhe popullsia heterogjene. N zonat uburbane (bashkia Kamz) numri i nxnsve q braktisin shkolln
98

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

ka rritjen m t madhe. Raporti i braktisjes fshat/qytet sht pothuajse m shum se 1 me 2. Prvoja e tuar na shtyn t krijojm nj qndrim t ri pr vlersimin e dukuris s braktisjes s shkolls, pr shkaqet q e nxisin dhe e shkaktojn at, si dhe pr metodologjin q duhet ndjekur pr shmangien e nj dukurie t till me shum pasoja t dmshme n arsimin ton. * * * Historikisht, lufta pr t realizuar arsimin e detyruar sht e lidhur ngusht me historin e lindjes dhe t zhvillimit t arsimit ton kombtar, sidomos pas krijimit t shtetit shqiptar. Ndonse ende n kushte t vshtira, ll pas viteve 20 t shekullit t kaluar u miratua Ligji pr arsimin llor t detyruar. Pr vet kushtet konkrete t kohs, deri m 1946, kur u miratua Ligji i ri pr arsimin llor t detyruar, nj mas e till e domosdoshme pr ecurin e shtetit shqiptar, nuk pati mundsi t realizohej (munges shkollash, munges msuesish, mungesa fondesh etj.). Me realizimin e plot t ktij Ligji, sidomos me luftn kundr analfabetizmit (1945-1949) nprmjet kurseve masive, ku u prfshin t gjith shtetasit deri m 40 vje, u hodhn themelet pr kalimin n arsimin e detyruar t fmijve deri n 16 vje, n llim pr shkolln 7-vjeare, m von pr shkollat 8-9vjeare (Revista pedagogjike, nr. 3, Tiran 2007, I. Kanini-A. Sinani). N mjaft studime e trajtime t veanta, t ndrmarra n vitet e fundit, sidomos nga nj studim prmbledhs i plot i MASH, del se problemi i braktisjes shkollore ka nj hapsir t gjer, e vshtir pr tu hulumtuar dhe pr tu trajtuar plotsisht. Kjo sht rrjedhoj edhe e larmis s shkaqeve q e detyrojn fmijn t bjer viktim e braktisjes s shkolls. Duke marr n shqyrtim nj numr t madh t rasteve konkrete me rezultate t ngjashme, mbshtetur edhe n arritjet m t mira t shkolls son n fushn e detyrimit shkollor, jan veuar disa faktor q kan ndikuar n braktisjen e shkolls nga nxnsit. Ndr ta, s pari, jan faktort q lidhen me karakteristikat individuale t fmijve dhe, s dyti, faktort q lidhen me karakteristikat institucionale t familjeve t secilit nxns braktiss, t shkollave si institucione ku do t duhej q fmijt t arsimoheshin dhe t vet komuniteteve ku shfaqet dukuria. N kt kuptim, pr t analizuar m mir shkaqet e braktisjes s shkolls, si dhe pse nxnsit e braktisin at, duhen ndrmarr veprime konkrete, sidomos n manaxhimin e problemit si nj dukuri me pasoja t shumta pr t ardhmen
99

Revista pedagogjike, 2011

e vendit. Pr arsye t ndryshme, nj pjes e nxnsve t arsimit t detyruar gjat dy dhjetvjearve t fundit e braktisn shkolln (m e theksuar kjo dukuri n vitet 90-92 dhe 97-98). Ve shkaqeve q lidhen me problemet ekonomike dhe shoqrore, rol t dukshm n kt proces kan luajtur edhe shkaqe t tjera, si: rigjallrimi i dukurive patriarkale, lvizjet e lira e t pakontrolluara demograke, gjendja e kushteve t msimit etj. N kto rrethana, nga braktisja e shkolls nga mjaft fmij q n klasat e ulta t arsimit t detyruar po ndikon q shoqria jon t prballet me rrezikun e rishfaqjes s analfabetizmit, q burimin kryesor e ka pikrisht te braktisja e shkolls ose te lnia pasdore e nxnsve n procesin e msimit, e njohur me termin braktisje e fsheht. Problemi i braktisjes s shkolls nga nxnsit sht trajtuar gjersisht n nj sr botimesh t kohve t fundit. E prbashkta e tyre sht se shkollimi sht investimi m timprurs n veprimtarin shoqrore, sidomos pr t ardhmen e vet individit. N kt kndvshtrim, zhvillimi socialekonomik i nj vendi sht i lidhur pazgjidhshmrisht me aftsit intelektuale, njohurit dhe dijet e individit. N moshn e zhvillimit t vrullshm ekonomik, teknologjik, e quajtur ndryshe mosha dixhitale, arsimi sht nj forc dinamike. Henderson (2002) e mbshtet kt pohim, duke deklaruar se n nj ekonomi komplekse, informacioni baz sht nj domosdoshmri. M tej ai v n dukje se mundsia q individi, t konkurroj dhe t bhet nj antar prodhues i shoqris, n trsi varet nga aftsit themelore t tuara n shkoll. Fobih (1987) shkruan se, n vendet n zhvillim arsimi konsiderohet si nj sine qua nom (kusht i domosdoshm) pr shoqrin, politikn dhe zhvillimin ekonomik dhe se ai siguron fuqin e nevojshme puntore t kualikuar duke shrbyer si proces i shoqrizimit t institucionalizuar. Niveli i braktisjes s shkolls pasqyron gjendjen e arsimit t nj vendi. Kshtu, n vendet n zhvillim, si: n Brazil, 95% e fmijve regjistrohen n shkoll, por vetm 59% e tyre e prfundojn klasn e 8-9t. Gjithashtu, n vitin 1998, popullsia e fmijve jasht sistemit arsimor llogaritej n 1,5 milion. N kto vende, braktisja e shkolls sht nj dukuri komplekse q duhet t kuptohet duke patur parasysh kontekstin shoqror, ekonomik dhe arsimor t tyre. Prandaj, n vendet n zhvillim, si Brazili, shpesh fmijt e ln shkolln pr t punuar, por edhe pr tu kujdesur pr m t vegjlit n shtpi. Prve ksaj, si del n disa studime t kryera n at vend, tregohet se pamjaftueshmria e sistemit arsimor brazilian pr t plotsuar kapacitetet dhe nevojat e fmijve t shtresave
100

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

t varfra, ka ndikuar n nxitjen e nj numri t ndjeshm t ktyre fmijve pr t ln shkolln. N vendet n zhvillim braktisja e shkolls ende shfaqet dukshm. Sipas UNICEF-it dhe ICO-s n vendet e Afriks, t Ameriks Latine, si dhe n disa vende t Azis braktisja e shkolls sht nj dukuri me prmasa shqetsuese. Nga krkimet e bra pr t gjetur informacion lidhur me studime q kan lidhje t mirllt me shtjen e braktisjes shkollore nga UNICEF-i dhe UNESCO-ja, t cilat jan dhe qllimi i ktij studimi, del se sot n bot mendohet t jen rreth 115 milion fmij n mosh shkollore, t cilve, pr arsye t ndryshme, u mohohet shkollimi llor. Mbshtetur n kto raporte, pr sa i takon braktisjes shkollore, vendi yn renditet ndr vendet m pak problematik, por me nj rritje t prqindjes s braktisjes, krahasuar me gjendjen e tij me dy dhjetvjear m par. * * * Sipas statistikave zyrtare, para vitit 1990, n shkall vendi braktisja e shkolls ka qen thuajse e paprllshme, nga 0,76% t numrit t nxnsve t regjistruar n vitin shkollor 1987-1988 (m e ulta), n 1,42% n vitin shkollor 1983-1984 (m e larta). Shkolla braktisej kryesisht nga nxns t klasave t larta t arsimit 8-vjear, shumica e t cilve ishin n pragun e mbushjes s moshs (16 vje) t lirimit nga detyrimi shkollor. Duke pasur parasysh numrin tepr t ult t braktisjes shkollore n ato vite, mund t pranojm se kjo dukuri nuk kishte shqetsim pr ringjalljen e analfabetizmit. Si prcaktohet n nj studim t MASH, gjat viteve 90-92, braktisja e shkolls n shkall vendi kapi shifra t larta. N shifra t larta kjo dukuri ka qen edhe n arsimin llor, ku sipas statistikave del se rreth 17-25% e gjith nxnsve braktiss t regjistruar e braktisn arsimin e detyruar. Braktisjet u rritn ndjeshm sidomos n CL t arsimit t detyruar, sidomos nga dshira e fmijve 12-16-vjear pr t gjetur pun n vendet fqinje (Greqi dhe Itali). N studim jan theksuar edhe drejtimet kryesore t puns, si dhe masat q duhet t ndrmerreshin pr t trhequr nxnsit braktiss, si rrug e domosdoshme pr t rritur cilsin n arsim, pr t krijuar mundsi t barabarta pr t gjith nxnsit pr t msuar, pr tu edukuar dhe, pr rrjedhoj, pr t hartuar politika e projekte mbi bazn e t dhnave t verikuara saktsisht, duke krijuar kushte pr shkollimin e t gjith fmijve t moshs shkollore, pra edhe t fmijve t paregjistruar
101

Revista pedagogjike, 2011

n shkoll, t fmijve q e kishin braktisur apo me prirje pr ta braktisur at. Studimi mbart mesazhin qytetar q t gjitha institucionet prgjegjse, kryesisht shkollat, n t cilat msojn ose duhet t msojn kta nxns, t marrin t gjitha masat pr ti prfshir t gjith ata n procesin e organizuar t msimit e t edukimit. Studimi hodhi hapa t rndsishm pr ndryshim mentalitetesh dhe krijoi mundsit pr nj kuptim m t drejt t nevojave e potencialeve t nxnsve q prbjn kontingjentet e analfabetve n t ardhshmen. Ai pati e ka vler pr t gjitha institucionet arsimore, OJF-t q veprojn n fushn e arsimit, dhe pr t gjith aktort e interesuar q priren ose kan vullnetin t ndihmojn pr t krijuar barazi t plot pr t gjith nxnsit. Ai synon t ndrgjegjsoj institucionet vendore, prindrit dhe gjith komunitetin pr t minimizuar dukurin e braktisjes s shkolls dhe pr pasoj edhe ti pres rrugn rigjallrimit t analfabetizmit. N vendin ton, si dukuri, braktisja e shkolls dhe lufta kundr analfabetizmit jan t lidhura ngushtsisht me njra-tjetrn dhe nj ndr problemet m shqetsuese n fushn e arsimit. Madje, prmasat e ksaj dukurie n kohn e tranzicionit q kaloi vendi yn, u shtuan n mnyr progresive, pasi n t prfshihen disa grup-mosha shkollore. Ky problem sht br m i ndjeshm n zonat rurale, ku kushtet e jetess jan m t vshtira, infrastruktura m e dobt dhe niveli i msimdhnies m i ult, pasi edhe aftsimi profesional i msuesve sht i paknaqshm etj. Pr pasoj, kjo dukuri n prmasa m t zbutura mbartet edhe n ditt e sotme. Zgjidhja e ktij problemi, tashm t njohur, krkon t gjurmohen m thell rrnjt e braktisjes, pasi si ajo, ashtu edhe analfabetizmi shfaqen me disa forma dhe n disa shkall. N kt vshtrim, u b e domosdoshme t merren masat e nevojshme ndaj kontingjentit t fmijve braktiss s shkolls, pasi kta fmij do t jen nesr kontingjenti m i mundshm i rriskuar pr tu prekur nga veset m t kqija t shoqris. Kjo sht dhe arsyeja q, jo vetm n Shqipri, por edhe n shum vende t bots, po vihet theksi jo vetm n zbutjen e dukuris s braktisjes shkollore, por edhe n mnjanimin drejt zeros s ksaj dukurie. * * * Duke analizuar me kujdes veprimtarin e gjithanshme q u zhvillua n shkollat e qarkut t Tirans, lidhur me dukurin e braktisjes shkollore, doli se:
102

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

N disa zona t thella, kryesisht n zonat e thella rurale, cilsia e puns ende l pr t dshiruar, pasi n to gjen nj prqindje t msuesve pa arsimin prkats; Ndr shkaqet kryesore q kan nxitur braktisjen e shkolls, jan: lvizjet demograke, moskujdesi i duhur nga organet vendore, puna e dobt bindse e prindrit, puna e dobt e bindse e shkolls; Rreth 10% e nxnsve braktiss n shkollat e qarkut t Tirans i prkasin komunitetit egjiptian; Nj pjes e mir e fmijve t moshs s detyrimit shkollor e kan braktisur shkolln q para shum vitesh ose nuk e kan lluar fare at. Tashm ata jan n mosh disi t rritur 14-16 vje dhe e quajn t vshtir ndjekjen e msimit n klasn ku e kan ln; Si pasoj, analfabetizmi n moshn e detyrimit shkollor sht 1,19%; Po kshtu, problem sht niveli ekonomik i familjeve q lidhet me papunsin, mungesn e prons, t mjediseve lodhse e argtuese etj. (pasoj e vendosjes s familjeve t tyre n troje rreth zonave urbane), jo rrall fmij t moshs shkollore detyrohen ta nxjerrin vet bukn e gojs duke shitur rrugve t Tirans ose duke kryer pun mbi mundsit e moshs s tyre.

Pundime t ngjashme pr shkaqet e braktisjes shkollore dalin edhe nga nj anket e zhvilluar me rreth 300 msues: 47,3% e msuesve shprehen se shkak pr braktisjen e shkolls sht dhe indiferentizmi i komunitetit dhe i organeve t qeverisjes vendore, si dhe i vet familjeve pr shkolln. Vshtirsit e nxnsve pr t shkuar pr shkak t largsis q ka shkolla me shtpin (ka raste q nxnsi duhet t udhtoj edhe m shum se nj or n terren t thyer malor, si pr nxnsit e Prclleshit q shkojn n shkolln e Gurs s Madhe deri para nj viti, ndrsa tani n Mangull, rreth dy or me kmb etj.). Fmijt me aftsi t kuzuara (rreth 2-3 %), si dhe t fmijve me probleme t tjera, kryesisht n zonat rurale, jan gjithashtu shkak pr braktisje t shkolls nga nxnsit; Msuesit prmendin si nj faktor q ndikon n braktisjen e shkolls, edhe moszbatimin e Ligjit pr detyrimin shkollor. 35% e msuesve t anketuar shprehen se gjendja e rnd ekonomike
103

Revista pedagogjike, 2011

n prgjithsi sht shkaku kryesor q nxit braktisjen shkollore ose mosregjistrimin e fmijve n shkoll. 12,9% e msuesve mendojn se indiferentizmi i komunitetit, organeve t qeverisjes vendore dhe interesi i ult i familjeve pr shkolln. 9,5% e msuesve shprehen se niveli i ult arsimor i prindrve sht shkak pr braktisjen e shkolls. 7,7% e msuesve shprehen se nxnsit braktisin shkolln pr shkak t mbetjes n klas dhe kjo dukuri m e theksuar sht te vajzat. 4,9% e msuesve shprehen se fmij me prindr t divorcuar jan m t prekur nga dukuria e braktisjes s shkolls etj. Prmirsime t ndjeshme n uljen e braktisjes shkollore vrehen n vitet shkollore 93-96 dhe pas viteve 2000. Prqindja m t ult e braktisjes vihet re n vitin shkollor 2009-10 (0,84%).

Kjo ulje sht rrjedhoj e nj pune t gjithanshme n luftn kundr braktisjes s shkolls nga t gjith aktort. Sipas informacioneve t INSTAT-it (Instituti i Statistikave) n Shqipri n vitet e fundit kemi nj pasqyrim t sakt t braktisjes reale shkollore sipas grup-moshave, t cilat prafrsisht prputhen edhe me gjendjen n shkollat e qarkut t Tirans (statistikat vjetore t DAR-s), del se: Pr grupin e fmijve 6-14 vje q u prgjigjet klasave t shkolls s detyrueshme, vijueshmria shkollore sht rritur 11%, krahasuar me vitet 1994-1995. Problem shqetsues prbn rritja e numrit t nxnsve prsrits n klasat e arsimit t detyruar, e cila pasqyrohet n faktin se vetm 62 % e fmijve t moshs jo m shum se 14-15 vje e prfundon shkolln e detyruar (pra, pr shkollat 8-9-vjeare) n kohn e parashikuar. Rreth 25% e nxnsve t regjistruar n nj vit shkollor nuk arrijn ta prfundojn arsimin e detyruar, pra e braktisin shkolln prpara se ta prfundojn at, ndrsa nj numr jo pak i ndjeshm i fmijve nuk regjistrohen fare n shkoll. M e rnd paraqitet gjendja tek fmijt e shtresave t ashtuquajtura t margjinalizuara, rom dhe egjiptian, te t cilt niveli mesatar i shkollimit sht rreth 4-5 vjet pr secilin fmij, ndrsa vlersohet se rreth 32% e tyre, madje edhe t moshs 7-8 vje, n nj mnyr ose n nj tjetr, shfrytzohen si krah pune.
104

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

Nj pesh t ndjeshme n faktort q ndikojn n braktisjen e shkolls, z gjendja ekonomike e familjeve t nxnsve. Konkretisht, n studimin e kryer pr vlersimin e puns s fmijve, arrihet n prfundimin, se n mjaft raste braktisja e shkolls nuk sht nj zgjedhje e vet fmijs, por sht nj detyrim i prcaktuar nga kushtet ekonomike, madje edhe nga vet prindrit. E theksuar ndeshet kjo dukuri te familjet e komuniteteve rome e egjiptiane, te familjet me t ardhura t pakta, te fmijt e ln jasht kontrollit t familjes etj. Dukurit e msiprme jan ndeshur edhe n shkollat e qarkut t Tirans, sidomos n zona t tilla, si: Bathore, Kamz, Vor, pr banort e ardhur nga vise t tjera, pr disa fshatra, si: Laknas, Mullet etj., pr fmij rom, pr gjendjen ekonomike n fshatrat rreth qendrave urbane, n disa fshatra t thella pr shkak t mungess s infrastrukturs s prshtatshme etj. Braktisja e shkolls nga fmijt pr ti prfshir ata me pun, sht nj tjetr dukuri q vrehet edhe n qendrat urbane e rurale t Tirans, e cila shkaktohet sepse: a) fmijt e ln shkolln dhe synojn t llojn nj pun, b) fmijt llojn punn, e cila m von bhet shkas pr braktisjen e shkolls. sht e dukshme q t dhnat tregojn dy periudha: periudha para ndryshimit t sistemit social-ekonomik, ku prqindja paraqitet n shifra t ulta dhe ajo e pas viteve 90, ku ka nj rritje t dukshme t braktisjes s shkolls. N vitet e fundit treguesit jan premtues, pasi prqindja e nxnsve braktiss t shkolls po vjen gjithnj duke u ulur. Po kshtu, del se edhe shkaqet q kan ndikuar n braktisjen se shkolls n kto vite kan qen t ndryshme, si prcaktohen edhe n studimin e prmendur t MASH. Ato jan: Moszbatimi i plot i Ligjit t detyrimit shkollor nga organet e pushtetit vendor (n mjaft raste vendimet e marra sipas Ligjit nuk zbatohen, nuk vilen gjobat e vna, si dhe nuk vazhdohet me marrjen e masave t mtejshme). N zonat e reja, sidomos n zonat rurale dhe n zonat e reja urbane (Bathore etj.), ka mjaft familje me nivel t ult ekonomik, ka i detyron shum familje t largojn fmijt nga shkolla dhe ti prdorin ata si krah pune pr sigurim t ardhurash. Ende vazhdojn lvizjet e pakontrolluara t popullsis, duke shmangur prfshirjen e mjaft fmijve t moshs shkollore n listat e detyrimit shkollor. N disa raste ndikon infrastruktura jo e prshtatshme pr nj mjedis
105

Revista pedagogjike, 2011

edukues. Prania e dukuris s msuesve pa arsim prkats, ndonse n prqindje t ult, kryesisht n zonat rurale ndikon n braktisjen shkollore. Largimi i msuesve cilsor nga vendbanimi i tyre, sidomos n zonat e thella, pr t gjetur vende pune sa m pran kryeqytetit apo n zonat urbane, qoft edhe n sektor t tjer ose n emigracion sht nj faktor tjetr q shton numrin e msuesve pa arsimin ose nivelin e duhur etj. Problemi i braktisjes s shkolls duhet ndjekur me prgjegjsi, duke synuar n gjetjen e formave t puns pr zbutjen, deri n mnjanimin e tij t plot n t ardhmen. Gjithsesi, duhet t pranojm se jo gjithmon zgjidhjet shkojn n rrug t drejt. Majkll Fullan shprehet q ...problemet jan miqt tan. Pr kt arsye, tashm ka ardhur koha q t kalohet n veprime konkrete. N kt kndvshtrim, sht detyr e do drejtuesi shkolle, niveli vendor e rajonal, t krkoj zgjidhjet e mundshme. Kjo krkon njohje t gjendjes, mbledhjen e t dhnave, prpunimin e tyre dhe realizimin e veprimtaris konkrete pr prmirsimin e situats. T dhna t plota pr braktisjen shkollore gjenden n statistikat e DAR-it t qarkut, pr t gjitha shkollat. N mnyr t prmbledhur, t dhnat e ktij studimi paraqiten si m posht: Tabela 2. Braktisja n vite nga nxnsit e shkollave t qarkut t Tirans

Duke analizuar t dhnat e tabels s msiprme, krahasuar me t


106

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

dhnat statistikore t MASH n shkall vendi, vm re disa ndryshime. Faktikisht, n shkall vendi, braktisja m e lart u regjistrua n vitin shkollor 1991-92 dhe n vitin shkollor 1997-98, ndrsa n shkollat e qarkut t Tirans, at e gjejm n vitet shkollore 1998-99 dhe 1999-2000 (prkatsisht 6,3% dhe 5,8%). Kjo mosprputhje ka t bj me ndrmarrjen e nisms s DAR-it t qarkut pr t verikuar n terren gjendjen konkrete n shkolla, pasi n zonat e reja urbane nuk kishte pasqyra t sakta, ndrsa n disa zona t tjera, si: Baldushk, Pez etj., disa fmij t moshs shkollore, ndonse nuk e ndiqnin shkolln, nuk guronin n listat e planit t edukimit. M e plot kjo gjendje paraqitet n tabeln n vazhdim, ku jepen nxnsit braktiss sipas klasave dhe qendrave t banimit. Tabela 3. Nxns braktiss sipas klasave qytet/fshat pr qarkun e Tirans
Nr. I Gj Fshat Qytet Gjithsej Nr. VI Gj Fshat Qytet Gjithsej 20 57 77 F 9 30 39 Gj 25 49 74 VII F 15 21 36 5 1 6 3 0 3 F 2 0 2 Gj 3 4 7 II F 1 2 3 Gj 3 10 13 Klasa III F 3 4 7 Gj 2 8 10 IV F 2 6 8 Gj 11 37 48 V F 7 18 25

Klasa VIII Gj F 5 1 6 Gj 3 3 6 IX F 2 2 4

Gjithsej Gj 75 169 244 F 46 84 130

Nse do t analizohen me kujdes t dhnat, vijm n prfundimin se n tabeln e msiprme jepet nj pasqyr m e plot e gjendjes s braktisjes s shkolls n qarkun e Tirans. Prgjithsisht, tabela pasqyron statistikat sipas mbylljeve t nj vitit t fundit shkollor, ku, n njfar mnyre, mund t ket edhe mbulime t prligjura nga mungesa e saktsis t gjendjes reale. * * *
107

Revista pedagogjike, 2011

N vendet e Bashkimit Europian, si trajtohet n nj studim t prof. A. Kadiut, koncepti pr analfabetizmin sht krejtsisht ndryshe. Analfabet mbahen jo vetm ata q nuk din t lexojn e t shkruajn, por edhe ata q ndonse kan vazhduar disa vite shkollimi, ende nuk jan t aft t prballen me krkesat e shoqris pr sa u takon krkesave pr aftsim arsimor. N kt kndvshtrim, mundsit reale pr tu kthyer n analfabet, i kan nxnsit q braktisin shkolln q n klasat e para dhe t dyta t arsimit llor e m lart, si dhe t gjith ata nxns q prfshihen n termin braktisje e fsheht ose q i shtyjn vitet e shkollimit n nivele tepr t ulta t prvetsimit t dijeve dhe t aftsimit pr jetn. Nisur nga ky konceptim, jo t gjith nxnsit braktiss jan analfabet, pasi nj pjes e tyre i jan rikthyer shkolls n sistemin e korrespodencs, jan prfshir n kurse private, n projekte t ndryshme kundr analfabetizmit, si n rastin e projektit Shansi i dyt, ose kan msuar n mnyr autodidakte nga nevoja pr t siguruar jetesn. Nj problem tjetr shqetsues q lidhet me braktisjen e shkolls n kt llim t mijvjearit t tret, sidomos n zonat rurale, sht numri i nxnsve q hyjn n klasn e par dhe q nuk e prfundojn arsimin e detyruar. Kjo dukuri pr nj periudh kohe u shtua n mnyr progresive, duke prfshir n t grup-mosha shkollore t ndryshme. N nj botim t br nga UNICEF-i, Grat dhe fmijt n fund t mileniumit, Tiran, dhjetor 2000, theksohet se Prgjithsisht n Shqipri... n zonat rurale kjo shifr sht 82 %. 90% e fmijve, t cilt llojn klasn e par n llore, arrijn n klasn e pest. Po n kt studim thuhet se nj pjes tjetr e braktisin shkolln pa e mbaruar klasn e tet. Sipas statistikave zyrtare deri n vitin 2000, mbi 14000 fmij e braktisn shkolln. Nj pjes t mir t tyre e prbnin fmijt e ngujuar (pr qarkun e Tirans, nj dukuri e till sht thuajse e paprllshme) ose kontingjentet e rrugs. Bazuar n nj material statistikor, ndryshimi ndrmjet grup-moshs 6-13 vje t popullsis me nxnsit e regjistruar n arsimin 8-vjear dhe e atyre q nuk ndiqnin rregullisht shkolln, pr vitin shkollor 1998-1999, ishte 54321 nxns, ndrsa pr vitin shkollor 1999-2000 ky numr ishte 70286 nxns (INSTAT Vjetari statistikor i arsimit, Tiran, 2000, fq. 40,41). Sipas nj vlersimi t br nga zbatimi i nj projekti pr braktisjen e shkolls si nj problem shoqror (A. Kadiu, Revista pedagogjike, nr. 1, 2202), i ndjekur edhe n shkollat e qarkut t Tirans, prcaktohen shkaqe t tilla
108

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

q kan nxitur braktisjen e shkolls, si: lvizjet demograke, indiferenca e organeve vendore, puna e dobt bindse e prindrit, puna e dobt e bindse e shkolls etj. N kt material, hidhet drit edhe mbi shkaqet kryesore t braktisjes s shkolls e t msimit, t par n kndvshtrimin e prindrve, t msuesve dhe t nxnsve, t cilat jan: Mjediset shkollore t varfra. Dobsit e trashguara ose t tuara t nxnsve n msime. Puna jo e mjaftueshme e msuesve pa arsimin prkats. Puna e dobt bindse e shkolls. Arsyet ekonomike. Mungesa e perspektivs. Moszbatimi i ligjit pr detyrimin shkollor.... Sipas INSTAT-it, deri n vitet 2000, t dhnat tregojn se numri i nxnsve n shkall vendi ka ndryshuar vazhdimisht dhe ka pasur ulje. Kshtu, n vitin shkollor 1990-1991 n shkollat e arsimit t detyruar ishin regjistruar rreth 540 mij nxns, kurse n vitin 1999-2000 ishin t regjistruar 330914 nxns. N shkollat e ish-rrethit t Tirans, q tani prfshihen n qarkun e Tirans, kemi nj pasqyr krejt t kundrt, pasi numri i banorve, rrjedhimisht edhe i nxnsve, n kto 20 vitet e fundit, thuajse sht trekatrshuar, fal qendrave t reja urbane prreth Tirans, si dhe rritjes s ndjeshme t popullsis n dy bashkit kryesore, Kamz e Vor. Kur u hapn shkollat e reja n disa zona urbane, fmij t moshs shkollore kishin nga dy-tri vjet q e kishin braktisur msimin. Vet fakti q n shum prej tyre, t ngritura pran qyteteve, si: n Bathore, Paskuqan e n ndonj zon tjetr pran Tirans, n klasat e para u regjistruan dhjet her m shum nxns se n klasn e tet, sht tregues i qart. Ve ksaj, n klasat e para u regjistruan nxns t moshave edhe nnt e dhjetvjeare, t cilt, nse do t shkonim sipas rregullit, duhej t ishin n klasat e treta ose t katra. Nj dukuri e till mund t ket shpjegime t ndryshme, por kryesore mbeten: Mungesa e nj statistike t sakt pr regjistrimin e popullats n kto qendra t reja urbane, sidomos e fmijve 6-16 vje q kap detyrimi shkollor. Shum familje n kto zona ende gurojn si banor t fshatrave e t qyteteve nga kan ardhur. Nj pjes e mir e fmijve t moshs s detyrimit shkollor e kan
109

Revista pedagogjike, 2011

braktisur shkolln q para shum vitesh ose nuk e kan lluar fare at. Tashm ata jan n mosh disi t rritur mbi 14-16 vje dhe e quajn t vshtir ndjekjen e msimit n klasn ku e kan ln. N kto zona ende vazhdojn t vendosen familje t reja, pra nuk mund t quhet i prfunduar procesi i lvizjeve demograke. Po kshtu, problem sht niveli ekonomik i familjeve q lidhet me papunsin, mungesn e prons, t mjediseve lodhse e argtuese etj. Jo rrall fmij t moshs shkollore detyrohen ta nxjerrin vet bukn e gojs, duke shitur rrugve t Tirans ose duke kryer pun mbi mundsit e moshs s tyre. Me gjith prmirsimet e bra, probleme ka edhe infrastruktura, rrugt, uji i pijshm, ndriimi etj., q n njrn apo tjetrn form ndikojn edhe n mbarvajtjen e puns n shkoll etj. Edhe n statistikat e ktij viti shkollor, ndonse duhen par me rezerva, n shkollat e zonave urbane prsri ka nxns braktiss. Para se t trajtojm rrugt dhe format e puns q mund t ndiqen pr ta zbutur deri n mnjanim t plot braktisjen shkollore, do t ndalemi shkurt n metodologjin e prcaktimit t sakt t planit t edukimit pr zonat e reja urbane, ku nuk ka regjistrim t sakt t popullats. Cilat jan masat q duhet t marr shkolla pr parandalimin e braktisjes shkollore? Po marrim nj shembull, zonn e re urbane pran Tirans, Bathoren. Si qendr banimi, Bathorja u krijua nga lvizja e pakontrolluar e popullats. Shkollat n zon nuk mund t prballonin krkesat. Shkollat e Kamzs u mbingarkuan. Tri fshatrave t shprngulura nga prmbytja e rezervuarit t Buvills iu shtuan shqetsimet. Shum kryefamiljar shfrytzuan fmijt pr t siguruar t ardhura pr t prballuar jetesn. Pr rrjedhoj, me dhjetra fmij t moshs shkollore u detyruan ta braktisin shkolln dhe t punojn. Kto probleme n praktikn e puns s prditshme ende nuk po gjejn zgjidhje. As ndihma q mund t ken dhn fondacione e shoqata t ndryshme, nuk e zgjidhn problemin. Ku sht e meta? N praktikn e puns pr prgatitjen e etores s detyrimit shkollor, e njohur me termin etorja e planit t edukimit, krkohet me kmbngulje q n do shkoll t verikohet lista e nxnsve q kap detyrimi shkollor. N pamje t par, nj veprimtari e till bhet. Por prsri ka mangsi. Si praktik pune m t pranueshme n kt drejtim, do t kshillonim si m posht:
110

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

Drejtoria e shkolls prgatit nj plan pune, ku prcakton msuesit q do t kryejn regjistrimin e fmijve 6-16 vje. N kt plan parashikohen ndarja e qendrs urbane n disa zona, msuesit q do t bjn regjistrimin, t dhnat q do t regjistrojn, form kjo q u praktikua me sukses n rastin e projektit Shansi i dyt (fmijn, kryefamiljarin, klasn q ka kryer, klasn q ndjek ose vitin q e ka braktisur shkolln, arsyet prse nuk vjen n shkoll). Msuesit e ngarkuar, pasi marrin detyrn, prgatitin nj pasqyr, ku shnohen krkesat pr do familje. sht mir q ndarja t bhet me marrveshje ndrmjet grupeve t msuesve pr t prfshir t gjith banort, qofshin me regjistrim t rregullt, qofshin t ardhur rishtas, qofshin me banim t prkohshm (mund t shfrytzohen edhe t dhnat e regjistrimit pr t drejtn e votimit). Bhet ballafaqimi i listave t prgatitura nga msuesit e ngarkuar me gjendjen e nxnsve n do klas, si dhe me regjistrin e gjendjes civile t bashkis, t minibashkis ose t komuns. Drejtoria e shkolls bn bilancin prfundimtar pr qendrn e re urbane dhe nxjerr nivelin arsimor pr detyrimin shkollor. Ndrhyhet n organet e pushtetit vendor pr zbatimin e Ligjit pr detyrimin shkollor.

Kjo praktik mund t bhet n do koh t vitit. Mir sht q ajo t mbshtetet nga ndonj projekt i prbashkt i DAR-it me OJF-t, me qllim q t shmangen kundrshtimet e msuesve pr pun t papaguar. Kshtu u veprua n zonn e Bathores n vitet shkollore 2000-2002, kur nprmjet CDE-s (Qendra pr edukim demokratik) u ndrmor nj projekt pr t prfshir n shkoll fmijt braktiss. Nj projekt i ngjashm, u zbatua n ish-radiostacionin n Kamz, ku u arrit t hapeshin 11 klasa me nxns t moshave t ndryshme. Me ta u zbatua projekti i programit t nivelit t klasave I-IV. Po kshtu, nj model t veant pr punn me nxnsit braktiss dha prvoja me fmijt kosovar n vitin shkollor 1998-99, pr t cilt u ngritn tri qendra t grupuara: Mullet, Domje dhe Marikaj. Nse veprimtari t tilla kryhen me ndrgjegje dhe aftsi drejtuese, ather mund t nxirren t dhna t sakta pr realizimin e detyrimit shkollor pr t gjitha qendrat e reja urbane. Ve ksaj, kto forma mund t shfrytzohen edhe pr t nxjerr nivelin arsimor pr moshat mbi 16 vje, pr t mundsuar ndjekjen e arsimit t detyruar edhe n sistemin me korrespondenc.
111

Revista pedagogjike, 2011

Problem m vete prbn puna e prditshme q duhet br me nxnsit braktiss. shtja shtrohet: si mund ta organizojn msuesit veprimtarin pr t mnjanuar braktisjen e shkolls? Ktu, sht fjala pr nxnsit q jan n shkoll dhe papritur e braktisin at. Prvoja n arsim ka nxjerr n pah se nj rol kryesor pr mnjanimin e braktisjeve shkollore e luan msuesi. Nga prvoja shumvjeare kemi vn re se n klasn e par vijn t gjith fmijt me dshir. Prindrit jan shum t interesuar. Ata mundohen t plotsojn t gjitha krkesat q u bhen nga msuesi. Interesimi i tyre bie me kalimin e kohs, kur fmijt llojn ta ndiejn veten t ftohur me shkolln. Sipas ksaj prvoje, shkaku kryesor i braktisjes vjen nga puna e dobt e shkolls, nga krijimi i prapambetjes shkollore. Fatkeqsisht, n praktikn ton prapambetja shkollore po trajtohet gabimisht si prapambetje mendore, kur ajo sht prapambetje e shkaktuar nga braktisja e fsheht. Kt mendim msuesit e shprehin hapur edhe kur krkojn q n klasn e par t ket nxns mbets. Por, nj nxns mbets, pr m tepr q n klasn e par, do ti kaloj t gjitha vitet e shkollimit me paterica derisa ta braktis at nga klasa e gjasht ose e shtat. Edhe n statistikat kombtare nxnsit e braktisin m shum shkolln n kto klasa. Nj tjetr shkak pr braktisjen e shkolls, q lidhet ngusht me t parin, jan edhe kushtet q gjen n mjediset e shkolls. N zonat e reja urbane edhe kur jan ngritur shkolla (vetm n 10 vjett e fundit n zonn e Bathores jan ngritur 7 shkolla t reja, n Kamz 3 shkolla t reja, n Paskuqan 2 shkolla t reja etj.), ka mangsi, si: mungesa e mjediseve argtuese pr nxnsit, zhvillimi i msimit me ndrresa, gj q pengon organizimin e veprimtarive, si dhe neglizhenca e msuesve t veant ose e msuesve q nuk jan n nivelin e duhur t puns n kto kushte etj. Po kshtu, jan t pakt msuesit q i gjen jasht msimit me nxnsit ose msues q shkojn n shtpit e nxnsve pr t vn n dijeni prindrit si kaluan fmijt e tyre gjat msimit etj. Si shkaqe t tjera do t prmendnim edhe rigjallrimin e marrdhnieve patriarkale n familje (po t shihen me kujdes statistikat, del se sht rritur ndjeshm prqindja e vajzave q nuk e prfundojn klasn e nnt), si dhe kushtet e rnda ekonomike q i detyrojn mjaft fmij ti drejtohen puns etj. * * *

112

Drejtimi e menaxhimi i shkolls dhe prioritetet e saj

Cili sht roli i shkolls pr t zbutur dukurin e braktisjes shkollore? Personalisht mendoj se shkolla mund t bj shum, sidomos msuesit e klass dhe msuesit kujdestar. Kthesa llon me ndryshimin e trajtimit t nxnsit n procesin msimor. Nxnsi nuk duhet t fyhet dhe as t vihet n kushte q t ndihet inferior. Msuesi nuk duhet t ul krkesn por t krijoj klim t till q forcon bashkpunimin dhe rrit besimin e ndrsjellt. Kshtu, nse nxnsi nuk i ka br detyrat ose nuk ka msuar, sht m mir t mnjanohet nga msimi apo t gjendet rruga pr ta prfshir edhe at n rrjedhn e klass? E dyta sht m e drejt. Sepse nprmjet pjesmarrjes n msim, mund t punoj m mir, mund t ushtrohet, mund t mnjanoj edhe zbraztit e krijuara. Nj veprim i till lidhet me krijimin e ndjenjs s besimit te vetvetja. Dhe krijimi i besimit sht nj gj me shum vler. Nj njeri q beson tek vetvetja, e ka m t leht t kaprcej vshtirsit. Kt e vrteton m s miri edhe prvoja n projektin Shansi i dyt. Ndr rrugt m t prshtatshme dhe frytdhnse pr krijimin e besimit, sht afrimi i nxnsit, mbajtja e tij sa m pran. N kt rast, nxnsi e kupton se msuesi e vlerson, se ka tuar besimin e tij. Prandaj duhet gjetur mnyra q kjo form t prdoret m shum n orn e msimit. Nj form tjetr sht ndjekja n vazhdimsi e ecuris s nxnsit, prfshirja e tij n veprimtari sipas prirjeve, futja n shkoll e mjeteve t tilla, si: interneti, organizimi i veprimtarive t larmishme etj. Pra, dashamirsia ndaj nxnsit do kuptuar me shtimin e vmendjes ndaj tij dhe jo me lnien mnjan. Pr m tepr, kjo dashamirsi do treguar n kolektivat e nxnsve n zonat e reja urbane, ku ende mungon njohja e plot ndrmjet gjith bashkmoshatarve. * * * N kt artikull trajtuam disa aspekte pr reduktimin drejt zeros t braktisjes shkollore. U trajtuan shtje q kan t bjn me nj vshtrim t prgjithshm historik n bot dhe n shkall vendi, ku me theks t veant u trajtuan problemet q kan t bjn me rrugt pr reduktimin e mnjanimin e saj si n shkollat n zonat urbane, ashtu edhe n ato periurbane. N kt kontekst, u reektua pr efektivitetin e drejtimit t shkolls, si dhe tiparet
113

Revista pedagogjike, 2011

themelore t realizimit t ksaj reforme n nivel DAR-i dhe shkolle. Pr zbutjen e braktisjes, shkolla mund t bj shum. Puna me piksynime t qarta e drejtuesit t shkolls, msuesit t klass dhe msuesit kujdestar jan faktor ky pr reduktimin e saj. Kthesa llon me ndryshimin e trajtimit t nxnsit n procesin msimor, ndjekjen n vazhdimsi, prfshirjen e tij n veprimtari sipas prirjeve, organizimi i veprimtarive t larmishme etj. E veanta e sistemit ton arsimor sht se prirja pr reduktimin e braktisjes shkollore po pson ndryshime, t cilat burojn si nga prvojat m t mira ndrkombtare, ashtu dhe ato t zbatuara e t prshtatura n kontekstin shqiptar. Bibliograa:
Agim Dashi. (2000). Braktisja problem i mpreht social, politik e psikopedagogjik i shoqris. Gazeta Msuesi. CRCA. (1998). Trokitja e analfabetizmit: studim mbi shkaqet e braktisjes shkollore nga fmijt shqiptar. Tiran. Hazizaj, Altin, Pano, Aurela & Barkley, Thorton. S. (1998). Trokitja e analfabetizmit: Studim mbi shkaqet e braktisjes s shkolls nga fmijt shqiptar. CRCA, Tiran. INSTAT. (2000). Shqipria n shifra. Tiran. INSTAT. (2000). Vjetari statistikor i arsimit. ISP. (1990). Historia e Arsimit dhe Mendimit Pedagogjik Shqiptar. Tiran. Ligji i ri pr arsimin llor t detyruar, Tiran 1946. Ligji organik i arsimit (13.4.1926). Llambiri. S. Braktisja e fsheht. MASH. (2000). Sektori i statistiks. Tiran. Musai, B. (2002). Psikologji edukimi. Tiran. Retrieved from: http//www.state.gov./pa/ei/bgn/3235.htm. Kadiu. A. Braktisja e shkolls problem i mpreht social. Revista pedagogjike. Statistika e DAR t qarkut Tiran. (2010). Strategjia Kombtare e Arsimit Parauniversitar. (2004). Tiran Strategjia Kombtare pr Zhvillim Ekonomik dhe Social. (2003). Tiran. UNESCO. (1991). Report of Educational and Cultural organization. UNICEF. (2000). Raporti i MICS. Tiran. UNICEF. (2000).Grat dhe fmijt n fund t mileniumit (Shqipria). Tiran. UNICEF. (2000).Vlersimi i situats sociale dhe ekonomike n rajonet e Shqipris. Tiran UNICEF. (2000). Raporti i MICS. Tiran US Departament of State. (2005). Bureau of European and Affairs. Albania. 114

Histori e arsimit shqiptar

PRVOJA T MSIMDHNIES DHE T T NXNIT N SHKOLLAT SHQIPTARE T VITEVE 1924-1939


(Shembuj q i kalojn kujt e kohs) sht n natyrn e t vrtetave shkencore q, pavarsisht nga indiferenca apo neglizhimi n koh t ndryshme, ato e arrijn ditn apo astin q t vlersohen pr t ndriuar kohn kur u prvijuan, pr t identikuar potencialin intelektual q i krijoi, duke u br kshtu t dobishme pr t ardhmen, por edhe frymzim pr llime, vazhdime e kthime t reja. Robert GJEDIA Inspektorati Kombtar i Arsimit Parauniversitar Arsimi shqiptar gjat viteve 1924-1939 pati zhvillime t gjithanshme, duke u formsuar si nj sistem arsimor solid dhe i krahasueshm me sistemet arsimore europiane t arsimit parauniversitar. Shetimi i botimeve t kohs dhe modeleve msimore zbulon informacione dhe prvoja msimore interesante dhe t vlefshme edhe pr ditt e sotme. N kt shkrim prshkruhen vetm disa nga elementet me vler t ksaj prvoje t shquar n zhvillimet e arsimit shqiptar. Prvoja q mbolli Normalja e Elbasanit mbetet padyshim nj nga vlerat m t mdha, ku u instaluan dhe u prdorn mjaft koncepte dhe terma t njohura, t trajtuara dhe sot, si: program msimor, plan msimor, kualikim, msim aktiv, motivim, rrjet msuesish etj. Por, le t paraqesim dhe ilustrojm modele msimore n lnd t ndryshme msimore, si dhe parime t msimdhnies dhe t t nxnit t lvruara n at koh. 1. Praktika msimore n matematik Jo vetm msojm, por edhe edukojm mndjen. Lndt Aritmetik dhe Numratore N shkolla llore t viteve 1924-1939 nj vend t posam zinin njohurit nga Matematika. Shkollat e para shqipe, si n Kor, Elbasan,
115

Revista pedagogjike, 2011

Shkodr programonin lndt Numratore, ndrsa m von ata e emrtuan Aritmetik, n t ciln prfshinin dhe njohuri t thjeshta nga gjeometria. Msimdhnia e Aritmetiks iu nnshtrua ideve t reja q kishin hyr n arsimin e asaj kohe, q n shum dokumente arsimore e profesionale t kohs trajtohet si vendi ku fmijt msojn pr jetn. Nj nga metodat e prdorura t msimdhnies ishte dhe e ashtuquajtura metoda liberale. Parimi i ksaj metode sht thnia: Shkolla34 mon q nj qenie njerzore nuk mund t formohet s jashtmi, por pr s brendshmi, pa mohuar faktin se n pun t arsimimit dhe t njohurive ka nj far mekaniciteti. Shkolla nuk ndreq, por rrit. N kt sfond arsimor pozitiv t kohs u programua dhe u zhvillua dhe Matematika, ndonse pr vet natyrn dhe krkesat e saj t ngulitura, ajo ka mundsi m t pakta pr t pasqyruar ndryshime t shpejta, sidomos n terrenet metodologjike. N mendimin didaktik t kohs ekzistonin shum koncepte pr Aritmetikn. Nj ide ishte se Aritmetika ruan synimin e nj mjeti disiplinimi t mendjes s njom t shkollarit, ndaj programi ishte i ngjeshur. N fakt, n at koh kishte jo pak msues t paarsimuar t matematiks dhe pa metodika pune lehtsuese. Por, si rrjedhoj e ngarkess s rnd dhe prpjekjes s konsiderueshme q kjo lnd prfshinte si pr msuesit, ashtu edhe pr nxnsit, msimi i Matematiks kthehej shpesh n qllim n vetvete. N llimet e para t shkolls shqipe u shfaqn vshtirsi n programimin dhe orientimin matematik t fmijve, gj q vinte nga mungesa e prvojs. N fakt, nj pjes e msuesve q kishin punuar n shkollat e kulturave arsimore letrare greke, turke, katolike-franceskane ishin marr kryesisht me edukimin gjuhsor dhe fetar. Pas viteve 12, n lndn e Matematiks zun vend njohurit nga natyra. Gjithashtu, prmbajtja e saj u ndikua nga faktor t zhvillimit ekonomik, shoqror, ka solli nevojn pr hartimin e programeve t para t Aritmetiks pr shkolln llore. Fillimisht n lndn Numratore krkohej q fmijt t bnin llogaritje t thjeshta me numra, n njsi t kuzuara t sistemit t numrimit, gj q lidhej me blerjet dhe prshtatjen me jetn, ndrsa m von u b i mundur plotsimi i nj programi modest t Aritmetiks, ku pasqyroheshin:
34

S.Papahristo Filozoa e shkolls llorenga Normalisti1936. 116

Histori e arsimit shqiptar

Kuptimi i numrit. Mbledhja, zbritja, shumzimi, pjestimi, veprimet me to. Situata t thjeshta problemore t improvizuara. Matje t thjeshta n natyr.

Rreth viteve 30 u ndie nj mbshtetje e posame pr lndn e Aritmetiks. Kjo erdhi si rrjedhoj e ndikimeve q solln n arsim profesionistt e saj, t formuar me ide prparimtare. Ide t tilla, si: Nj t msuar pasiv35 nuk zhvillon pavarsi mendjeje as vetveprim. Nxnsit e sotshm kan frik t shfaqin mendimin e tyre lirisht, nuk kan iniciativ. Aktiviteti fitohet vetm me an t vetveprimit, vetm me zbatimin e njohurivegjetn terren dhe n Matematik. Kjo u pasqyrua n prmbajtjen e saj, por n mnyr t posame n metodologjin e organizimit t procesit msimor. Msimi i Aritmetiks synonte q t aktivizonte fmijt n msim, ndrsa nga ana tjetr t bnte t mundur lidhjen me jetn t njohurive t marra. N shum modele msimore t kohs apo dhe n materialet e shkruara n dokumente pedagogjike, msuesit e arsimit fillor q zhvillonin lndn e Aritmetiks tregojn pr vshtirsit q ka kjo lnd n realizimin e nj komunikimi aktiv dhe nj procesi bashkpunimi midis msuesit dhe nxnsit, por edhe midis nxnsve vet. Kjo vinte si rrjedhoj e krkesave shum t prcaktuara t lnds, si dhe mungess s prvojs n trajtimin ndrveprues t koncepteve matematikore, ndonse n lndt e tjera, po t njjtt msues kishin realizuar msime shmbullore pr msimin bashkpunues, ku t gjith fmijt ndrveprojn s bashku, flasin, shkruajn, lexojn n grupe t mdha dhe individualisht, kndojn, vizatojn dhe msuesi i drejton ata n kt proces. Zhvillimi i ors msimore tradicionale t Aritmetiks ndiqte kt ecuri: Msuesi/ja kontrollon detyrat e shtpis. Msuesi/ja i drejton klass nj sr pyetjesh q krkojn prgjigje t shkurtra. Msuesi/ja ngre nj deri n dy nxns n tabeln e zez. Msuesi/ja shpjegon temn e re. Msuesi/ja bn nj prmbledhje. Msuesi/ja cakton detyrat e shtpis.
35

Kahreman Ylli, Normalisti1936. 117

Revista pedagogjike, 2011

Tabela n vijim, prshkruan strukturn e ors msimore tradicionale dhe rolin e msuesit dhe nxnsit n kto or msimi. Nr. 1 2 3 4 5 Elementet e strukturs s msimit dhe pjesmarrsit n t Kohzgjatja Tema Prmbajtja Msuesi Nxnsi Prcaktimi Rigorozisht e prcaktuar Rigorozisht e prcaktuar E caktuar kryesisht nga msuesi dhe teksti Absolut Dgjues

Prov msimi36 Msuesi porsa hyn n klas, qndron prpara nxnsve, i shikon t gjith n fytyr dhe, mbasi rregullon qetsin e gjith klass, llon msimin n kt mnyr: - Msuesi: Kush di t m thot se dit ishte dje? (bahet pyetja, e mandej caktohet nxansi) - Nxansi: Dje ishte dit pazari. -Msuesi: Kush di pra se, kush vjen ditn e pazarit ktu n qytet? -Nxansi: Ditn e pazarit vijn shum katundar. -Msuesi: Po, a e dini ju se bien pr t shit katundart ditn e pazarit? -Nxansi. Ditn e pazarit katundart shesin moll, dardha, gshtenja -Msuesi: Mirpo katundart sjellin dhe shum gjana t tjera, q i trheqin me litar: A i kini pa ju kto? -Nxansi: Po z.Msues, katundart bien edhe gja t gjalla. -Msuesi: Kush di pra t na numroj disa nga kto? -Nxansit: Numrojn disa nga kto, si lop, kuej, desh, cjep etj. -Msuesi: Po, a e dini ju se kush i blen desht e cjept? -Nxansi: Desht e cjept i blen kasapi pr ti ther. -Msuesi: Me t vrtet, dje kur shkoja rrugs pash nji kasap, i cili iu
Prova e msimit, ose ndryshe prgatitja ditore/ditari apo plani ditor i msuesit, ishte elsi profesional i planikimit dhe zhvillimit t msimit. Marr nga revista Normalisti, mars 1929.
36

118

Histori e arsimit shqiptar

afrue nj katundari q kishte vetm dy desh, dhe zuni t bj disa fjal me t: Si thoni ju pr se ka vojtun kasapi te katundari? -Nxansi: Kasapi ka vojtun tek katundari se ka dash ti blej t dy desht. -Msuesi.Po, me t vrtet, kasapi i bleu t dy desht; Po sa thoni ju i ka ble? Msuesi do tu baj t tilla pyetje nxnsvet, me qllim, q ti shtyj t mendohen e t msohen tu japin mimin gjravet, nqoftse kta nuk ja qllojn ose nuk ja afrojn numrit 100, mimit t t dy deshvet, ather asht puna e msuesit, i cili duhet t kujdeset q ti baj nxansit t thon vet se kasapi i ka ble 100 kon. t dy desht. Mbasi t ken kuptue mir nxnsit se nji her 5 ban 5, dy her 5 bajn 10, msuesi do t filloj punn edhe pr 3 her 5,4 her 5,5 her 5, 6 her 5,7 her 5,8 her 5,9 her 5 etj., t cilat do ti zhvilloj po nat mnyr q u zhvillonin t parat. Ora e Aritmetiks, me gjith strukturn paraprake t prcaktuar t organizimit t msimit, nga shqyrtimi i shum planeve ditore t msuesve t asaj kohe, identifikon leht elemente t zbatimit t metodave aktive, t cilat jan trajtuar n kto aspekte t msimdhnies, si: Motivimi i lart i fmijve pr tu paraprgatitur dhe pr tu prfshir me dshir n msimin e koncepteve matematikore. Kryerja e veprimeve t mbledhjes, zbritjes, pjestimit dhe shumzimit, duke prdorur mjete didaktike, rrethanore. Msimi n natyr, q lidhej kryesisht me njohurit nga Gjeometria. Motivimi. do fillim t ors s Aritmetiks msuesi realizon motivimin, duke prgatitur nj situat nxitse pr ti futur fmijt me dshir n t msuar. Kshtu, kur sht rasti i veprimeve t mbledhjes ose t zbritjes msimi fillon me biseda rreth shitjeve dhe blerjeve n pazar, me mimet e kafshve mishngrnse, me kushtet q kthejn pronart q n shumicn e rasteve jan fshatart q merren me tregti ose dhe me taksat q i paguhen shtetit. Msuesi bn nj lidhje ndrlndore me njohuri nga natyra, Edukata shoqrore prmes metodave t tilla, si: bised e lir, shkmbime pyetje-prgjigje, demonstrim, t folurit n grup, pun n ift duke arritur nj bashkpunim stimulues, si dhe duke krijuar nj klim optimiste dhe besimi tek fmijt, n mnyr q ata ta ken m t leht prvetsimin e veprimeve matematikore.
119

Revista pedagogjike, 2011

Prdorimi i mjeteve rrethanore dhe didaktike sht nj tregues tjetr pr msuesit, t cilt bnin gjithka q ishte e mundur pr t bashkpunuar me fmijt, si dhe fmijt me njri-tjetrin. Kshtu, n mjaft klasa t asaj kohe mund t gjeje leht guralec, kokrra fasulesh, topa t vegjl t sajuar me ngjyra t ndryshme, flet pune t prgatitura nga msuesi n formn e fisheve pedagogjike etj. Prdorimi i mjeteve rrethanore mundsonte ndrveprimin e fmijve dhe msuesit prmes metodave, si: Puna n ifte, duke br veprime matematikore me sende rrethanore. Puna e drejtuar nga msuesi, ku si msuesi, ashtu dhe secili nxns punonin me t njjtin mjet pune t prgatitur. Puna me fishat e prgatitura nga msuesi pr grupe t caktuara nxnsish, sipas niveleve t arrtijeve t tyre. Msimi n natyr zhvillohej shpeshher nga msuesit n or t veanta t Aritmetiks. Ktu gjen terren parimi pedagogjik i kohs sipas t cilit, shkolla fillore i msonte fmijt pr jetn. Njohurit matematikore q trajtoheshin n msimin n natyr kishin t bnin me matje t gjatsive t ndryshme, t perimetrit t figurave gjeometrike, duke prdorur litar t metrizuar. Nxitej gjithashtu, hamendsimi i fmijve pr t gjetur sakt matjet etj. Metodat aktive q prdoreshin n kt proces ishin: Puna n grupe. Ndonse puna n grupe nuk konceptohej si tani n literaturn dhe praktikn msimore aktuale, n msimin n natyr mund t punonin s bashku disa nxns pr t kryer matjet q ishin prcaktuar n msim. Demostrim n ift. Shpesh, msuesit caktonin dy fmij q t punonin bashk pr t kryer veprimtarit e ndryshme gjeometrike n natyr. N prfundim t ors s msimit do ift jepte rezultatet e puns mbi matjet e bra.

Prpjekjet e msuesve pr t realizuar or msimore q siguronin pjesmarrje dhe rezultate pozitive te fmijt, ishin t shumta dhe profesionale.
120

Histori e arsimit shqiptar

2. Praktika msimore n lndt e fushs s arteve, Edukimit qytetar, Edukimit fizik dhe Pundore. Ska edukat t plot, pa edukimin e mir t ndjenjave. Djathtsit ose edukimi pr jetn Msuesit e ciklit fillor shpesh, prdornin termin djathtsi pr t prmbledhur me nj fjal lndt e Vizatimit, Pundors, Muziks, Edukimit qytetar, Edukimit fizik etj. Ky term, i prdorur q n vitet 20 t shekullit t kaluar, mbeti i till edhe sot. I takon pikrisht ksaj periudhe prdorimi edhe n ditt e sotme i termit djathtsi, pavarsisht trajtimeve bashkkohore ku Artet, Edukimi fizik, Pundora konsiderohen si lnd t barazvlefshme me lnd t tjera, si Gjuha e Matematika. Nga Didaktika e Xhuvanit (1937), shihet termi djathtsi, q prdoret pr t prmbledhur Artet, Edukimin fizik e Pundora dhe se kto lnd kishin nj pesh t konsiderueshme n programet e kohs dhe cilsoheshin si plotsime t grupimeve t tjera lndore. Lidhja q kishin ato me lndt e tjera t programit ndryshon sipas konceptimeve individuale t didaktikve t kohs. Kshtu, p.sh., nj qndrim mbi programin msimor sht vendosja e nj grupi t caktuar lndsh msimore n qendr, dhe prej ktij grupi landsh37 t dalin fije lidhse pr landt e tjera t msimit, t cilat do tjen nn udhn e lands s par. Nj qndrim q shfaq modelin e msimit t prmbledht, q sot njihet me emra si msim i integruar, msim n qendra, msim i barazuar n tema etj., ku lndt msimore kan nj marrdhnie t shkmbyeshme, ato bashkohen n nj, terren me njra-tjetrn. Kto ide u prdorn gjersisht nga msuesit pr t hartuar programin vjetor apo ditor n shkollat e asaj kohe, si nj zbatim praktik t parimit: Shkolla sht br pr fmijn dhe jo fmija pr shkolln. Ky parim nuk mund t kalonte pa pasur ndikimin e vet gjurmlns, sht prparsi e shkolls s asaj kohe, synimi pr ta br fmijn t aft pr jetn. E si mund t arrihej kjo m mir, vese duke vn fmijn t punoj dhe vetveproj n kto lnd. Citimi i frazs t mposhtme pedagogjike e tregon mjaft mir kt :..tja lshojm vendin shkolls aktive.duhet t merret parasysh psikologjia e fmis, nevojat e tij dhe e drejta e tij me rrnue i lir dhe i lumtun.38
37 38

Citohet si sht shkruar n shqipen e kohs. Burimi nga revista Normalisti 1937. Citim nga Didaktika e A.Xhuvanit, viti 1934. 121

Revista pedagogjike, 2011

N arsimin e sotm shqiptar shkruhet dhe flitet mjaft pr t edukuar t rinjt e t rejat q t jetojn dhe t prballojn demokracin, flitet shum gjithashtu pr zgjedhjen dhe mbshtetjen e interesave t fmijve dhe nxnsve, e cila duhet t edukoj zejet e nevojshme te njerzit e duhur, n varsi gjithashtu edhe t kushteve ku jeton nxnsi. Fillesat e realizimit t ktyre ideve bashkkohore identifikohen leht pikrisht n vendin q u jepet ktyre lndve n formimin e fmijs. Prov msimi39 (pjesrisht) Dhanun n klasn e shkolls Ushtrimore, Thema: Kang (melodia e vjershs: Bujku) Marr nga Normalisti, qershor-korrik 1929, -Si ta ket kndue Msuesi me za, e si ta ket marr edhe me violin, u thuhet nxnsve q t kndoj me za tult bashk me msuesin, me qllim q tu hiqet turpi e frika dhe q t familjarizohet n nji mnyr ma t leht melodija e kangs. -Mbasandej, lihen ta kndojn disa nga nxnsit q e dijn ma mir, gjer sa t hyjn pak a shum nxansit n melodi; ndahen mbasandej n grupe edhe bahen ushtrime pr sejcilin grup; bashkohen prsri edhe kndohet koras prej t gjithvet. -Mbasandej ngahen bankat dy nga dy, e prap n grup e ma n fund gjith sbashku. N provat e para msuesi kndon bashk me nxnsin q kshtu tu ndihmoj nxansvet deri sa ta rrokin mir. Ather, nj nga parimet baz t msimdhnies ishte t msuarit e gjanave t njmndtaose t sendeve reale, mbshtetur kjo n arritjet e krkimeve t psikologve dhe didaktve t kohs q t onte n prfundimin s t msuarit e ksaj moshe mbshtet m shum perceptimin e sendeve konkrete, sesa prfytyrimin abstrakt t tyre. Dhe ja ku qndron sfida: A mundet q do lnd t paraqitet si nj realitet, si njmndsi? N programin e kohs vijn lndt e djathtsit, si nj mjet ndihms.
39

E shkruar ekzaktsisht n variantin e gjuhs s prdorur n at koh n material. A.Xhuvani, Didaktika 1937. 122

Histori e arsimit shqiptar

Gjithsesi ka akoma pr t br, n mnyr q nxnsi t mund t prek, krijoj apo shikoj abstrakten q ka dgjuar n msimet me karakter shkencor. ..Kur vjen fmija s parit n shkoll, sjell me vehte nji grumbull parafytyrimesh e kuptimesh, t fitueme me an n divajet, t prvojs s vet dhe t prziemit t tij me njerzit e tjer. Mbasi kjo land njohnish asht e parregullueshme, puna e msuesit n shkoll ka pr t qn m e vzhgue, me e rregullue, me e ndreq e me e plotsue kt land sa ma mir. N gjith kt proces msuesi ka nj rol t shumfisht. Sot msuesi prgjithsisht vetm nj udhheqs ose si me than nj shpotits i prfytyrimevet q prshkojn shpirtin e lmis, detyra e msuesit sot asht t nxitunit e gjykimit t tij pr t dallue t qnsishmen (ekzistuesen) nga e paqnsishmja (joekzistuesja) e t shtymit gjithnj t vetveproj. Sa m shum interes t ket msimi, aq m tepr nxitet vetveprimiinteresi dhe vetveprimi gjinden n prpjestim t drejt40 Msuesi nxits i interesit t fmijve

Msuesi krkon t bj lidhjen e puns praktike q do t bjn fmijt me njohurit q nxnsi ka marr, ndoshta at dit ose pak dit m par, n lndt e tjera. Kjo sht nj shenj integrimi i temave t lndve t ndryshme, q msuesi e shfrytzon n mnyr q ta bj m interesant dhe m trsor t nxnit. Kt ai e realizon n disa mnyra. Kshtu , - n temn: Pamja e maleve t ans lindore tElbasanit, lnda e pundors (1929), msuesi e bn lidhjen prmes pyetjeve drejtuar nxnsve; - n temn: Melodia e vjershs Bujku, lnda kng (1929), bhet prmes biseds s msuesit me t vegjlit. Msuesi gjen gjithashtu shembuj ku kjo procedur kryhet prmes nj shtitjeje t shkurtr, duke prdorur nj mjet viziv etj. shum parafytyrime kishin me mbet t shkoquna (shprndara) n shpirtin e nxansit, n qoftse nuk lidheshin landt ndrmjet tyne; pra kto kishin me u harrue shpejt dhe nuk kishin me ua shpif vullnetin pr veprim41.
40 41

Sh.Islami, Revista Normalisti, 1931. A.Xhuvani, Didaktika, 1937. 123

Revista pedagogjike, 2011

Msuesi si lehtsues

Shpesh msuesi drejton pyetje dhe merr mendime nga nxnsit sipas nj rendi logjik t paracaktuar prej tij.Nuk di asnj kriter m t sigurt, pr vlern pedagogjike t msuesit, se sa mnyrn e t pyeturit, nuk njoh asnj t till q t zbuloj m mir e m shpejt gjykim, metod e dije munt t ket ai42 Kjo e ndihmon msuesin t ndrtoj prfytyrimin e objektit apo dukuris pr t cilin bhet fjal, duke shfrytzuar, sistemuar, pasuruar dhe duke e ndrruar n kt mnyr at, mbi njohurit paraprake t fmijve. Kshtu, ai dhe nxnsi jan bashkkrkues t s panjohurs q ndrtohet mbi t njohurn. Msuesi e ndjen veten t lehtsuar nga barra e t dhnit t t gjith informacionit gati, ndrkoh q nxnsi e ndjen veten t vlersuar q ndan me shokt at q di dhe gjithashtu i nxitet kurioziteti t dgjoj at q nuk di, jo vetm prej msuesit, por edhe prej bashkmoshatarve t tij. Msuesi sht nj bashkpuntor dhe shoqron fmijt n procesin e puns, ai jo vetm bashkbisedon, por edhe bashkvepron pr t krijuar sendin. N msimin prov: Nji bisk ullini, lnda Pundore (1937), gjen msuesin q punon bashk me nxnsin pr t prodhuar. Ai nuk sht n asnj ast i mnjanuar nga procesi i puns. N nji klas t mbaruar (prkryer), duhen vetm aktor dhe jo spektator, cilido duhet t loz rolin e tij43. Msuesi krijues

Msuesi krijon shpesh pyetje dhe situata t reja, madje ndonjher ndryshon planin e br paraprakisht pr tia prshtatur situatave t krijuara n klas. Eksperimenton teknika t reja t puns n kto lnd, ashtu si bri msuesi Zef Kolombi, i cili futi i pari teknikn e aplikacionit n lndn Pundore. Prdor do mjet t nevojshm pr ta br sa m t prekshm msimin. Mjafton t prmendim se do msues dinte t prdorte nj vegl muzikore pr tu msuar fmijve vijn melodike t kngve. E gjith kjo bhej duke u mbshtetur e duke besuar n teorit pedagogjike t kohs, prmes t cilave msuesit krkonin q nprmjet lndve t djathtsis t edukonin artist n shpirt dhe n mendje.
42 43

Vessiot, prkthim nga Normalisti, Janar 19.1937. Vessiot, prkthim nga Normalisti, Janar 19.1937. 124

Histori e arsimit shqiptar

Po nxnsi? Kto lnd kan vlera t pazvendsueshme n zhvillimin e gjithanshm t fmijs. Ato ndihmojn nxnsin n zhvillimin e tij emocional, estetik, shkathtsive t duarve e t trupit. N djathtsit, bashk me mendjen, punon si ndihms edhe trupi44. Ky zhvillim nuk sht vetm rrjedhoj e prmbushjes s udhzimeve q ai merr nga msuesi, por fryti i prmledhjes s prvojave t tij individuale, duke prfshir provat, sukseset e gabimet e duke shfrytzuar t gjitha mjetet q ai ka n dispozicion. Ky sht edhe grupi lndor ku motivimi pr nxitjen e krijimtaris s fmijs sht maksimal. Nprmjet lojs s duarve dhe t mendjes, nxnsi shprehet, lirohet nga streset dhe lodhja e dits, zhvillon vetbesim n fuqit/aftsit e tij individuale. Gjithashtu atij i jepet mundsia t shpalos individualitetin e tij. Asnjher dy vizatime apo punime fmijsh nuk mund ti gjesh njsoj, sepse n fakt ky proces sht ushtrimi i lir i t vetshprehurit. fmija ka brenda vehtes shum zotsi, t krijoj, t fantazoj, t ndryshojkto cilsi duhet tua drejtojn e zhvillojn..nevoja e fmijs sht veprimi i tij, ay gjen knaqsi e interes atje ku ka gjallsi, aktivitet, emocion45. Duke marr n sy vlern e ktyre lndve, msuesi shfrytzon punn dhe aktivitetin e fmijve, pr t konkretizuar n mnyr integruese, temat n lnd t tjera. N kt mnyr nxnsi vepron si objekt dhe subjekt n msimxnie. Ka shum shembuj t msimeve prov, n revistn Normalisti, ku mund t lexosh se: vjersha e msuar n lexim ose gjuh shoqrohet me melodi n orn e Muziks; veprimet e nxnsve n zkultur shoqrohen prej ritmit t mbajtur me duar (prsri edhe ky element i muziks); njohurit e marra pr malet apo pr fruta t ndryshme n msimin e jets punohen n Pundore ose Vizatim. Elemente t asaj q n botimet e kohs i gjen me termin msim sendesh, n arsimin bashkkohor mishrohen n konceptin e t msuarit t integruar ose t msuarit me tema (ku tema prbn nj send apo dukuri q studiohet n nj afat kohor t caktuar, nga t gjitha kndvshtrimet dhe lndt). E gjejm t pasqyruar qart kt n citimet e mposhtme t A. Xhuvani e S. Papahristo, t publikuara n botimet pedagogjike t kohs

44 45

A. Xhuvani, Didaktika, 1937. S. Papahristo. 125

Revista pedagogjike, 2011

duhet t nisemi prej jets e t kthehemi prap n jet, msuesi landn e msimit tua paraqes e tua shtjelloj nxansvet sa asht e mundun a si njimendsi.46 Qllimi i shkolls s re nuk sht me prgatit nxnsin pr jetn, por me e ba at t rroj. Shkolla sht jet. Ti afrohemi parimit t Spenserit (me msue sa m pak q t jet e mundur, me ba me gjet sa m shum t jet e mundur)47. Filozoa e kohs pr t msuarit mbshtetej n besimin se, shkolla sht ajo q i shrben njeriut pr t jetuar, duke e ndihmuar q nxnsi t toj aftsi dhe shprehi q do ti nevojiten pr jetn, besim i cili sht nj prej qllimeve edhe t shkolls s sotme. Parimet dhe praktikat e vyera t asaj periudhe t art pedagogjike konsiderohen t vlefshme dhe t frytshme pr t mbshtetur nj proces msimor aktiv, i cili orientohej nga modelet e familjeve sociale t prpunimit t informacionit, t zhvillimit t individit, t ndryshimit t sjelljeve, t cilat edhe sot jan pjes e rekomandimeve dhe kurrikuls n t gjitha ciklet e arsimit parauniversitar. Kto prvoja msimore jan vlera, q duhen identikuar m thell, por dhe duhen trajtuar dhe trashguar n do periudh. Jan gjetje q dshmojn qart se n trashgimin ton t vyer arsimore ka pasur mjaft prvoja profesionale, q jo vetm kan ditur t thithin dhe zbatojn elementet m t mira bashkkohore dhe europiane t kohs, por kan ditur t ruhen me dashuri pr t pritur kohn e riarmimit, e cila sado e largt t jet, i bn ato m t ndritshme dhe m t vlefshme pr do koh dhe n hapsir arsimore. Bibliografia:
(_____). (1937). Revista Normalisti. Elbasan: Didaktika A.Xhuvani. Intervist me normalist t Elbasanit. ISP. (2001). Histori e pedagogjis shqiptare. A. Xhuvani, revista Normalisti, 1937. S. Papahristo, revista Normalisti numrat e viteve 1933-1936. 126

46 47

Histori e arsimit shqiptar

N GJURMT E TRADITS S ARSIMIT SHQIPTAR


Nevila MEHMETI Msuese n gjimnazin privat Turgut Ozal, Tiran Fillimet e lvizjes arsimore Nj nga sdat m t mdha t Rilindjes Kombtare Shqiptare, padyshim q ka qen gjuha shqipe dhe arsimimi i popullit shqiptar. T gjendur nn nj pushtim t gjat e t mundimshm t Perandoris Otomane, shqiptarve nuk u ishte dhn mundsia pr t shkruar, folur e kultivuar gjuhn e tyre. Pr pasoj ekzistonte rreziku real q gjuha t humbiste dalngadal dhe arsimimi t zhvillohej vetm n gjuh t huaj. Autor t njohur t kulturs shqiptare, si Marin Barleti, Marin Beikemi, Mihal Maruli, Nikolla Tomeu dhe Gjon Gazuli48, veprat e tyre i shkruan n Gjuhn latine. Shum von u zbulua i njohuri Meshari i Gjon Buzukut, i shkruar m 1555, por i br publik si i pari shkrim n gjuhn shqipe n vitin 1740. Por, ndonse kishim nj gjuh shqipe, ajo ende nuk ishte e shkruar, msuar dhe kultivuar n t gjith popullatn, por n nj grup t vogl elitar dijetarsh. Detyra kryesore q i shtruan vetes patriott shqiptar ishte hartimi i nj programi pr gjuhn dhe shkolln kombtare. Pa nj program t till ambicioz dhe pa nj angazhim t t gjithve nuk mund t synohej as ndrgjegjsimi i shqiptarve pr fatet e tij si komb dhe as pr t ecur n rrugn e qytetrimit. N kt program parashtroheshin qart shtyllat mbi t cilat do t mbshtetej platforma ideore e Rilindjes Kombtare Shqiptare: arsimi, t drejtat kombtare dhe lufta politike dhe ajo e armatosur pr timin e ktyre t drejtave, si dhe bashkimi i trojeve kombtare n nj shtet t vetm.
48

Ndr m t njohurit e ktyre emrave n pamje t par duket se sht vetm Barleti. N fakt edhe emrat e tjer kan kontribuar n fushn e arsimit. Beikemi (14681526) ishte profesor i Retoriks n Universitetin e Padovas; Nikoll Tomeu (14561531), profesor i Filozos n Universitetin e Padovas; Gjon Gazuli (1400-1460) matematikan dhe astrolog; ndrsa Mihal Maruli ishte lozof dhe poet. Pr kto t dhna shih gjithashtu edhe Bartli, P. (2001). Shqiptart. Tiran. fq. 93. 127

Revista pedagogjike, 2011

Problemi m parsor i shqiptarve ishte gjuha dhe arsimi kombtar. N munges t saj, do t ishte e vshtir t krijohej nj lvizje kombtare me nj mbshtetje t gjer n popull.49 Prpos prpjekjeve t fundshekullit XIX, llimi i shekullit t njzet do ti jepte nj kuptim t ri rrugtimit t arsimit shqiptar. Kur Perandoris Osmane po i shteroheshin fuqit nga trysnia e brendshme, ajo u detyrua t bj lshime ndaj kombsive dhe popujve nn sundimin e saj. Shqiptart krkuan ta shfrytzojn kt rast, pr t prtuar sa m shum liri dhe t drejta, veanrisht n fushn arsimore. Kishte koh q nj lvizje n shprthim e sipr po prgatitej nga shqiptart, e kjo madje u nalizua n Ferizaj m 1908, por interesi i shqiptarve m s shumti u drejtua drejt arsimit dhe shkolls shqipe. Shtypi shqiptar i kohs i bri nj jehon t jashtzakonshme ktyre ngjarjeve, duke nxitur gjithnj e m shum iniciativn dhe shpirtin patriotik t shqiptarve pr nj gjuh t prbashkt, ose e thn ndryshe nj alfabet pr t shkruar njlloj shqipen. Ky do t ishte hapi m i madh dhe vepra m e rndsishme, barrn e s cils e mori Kongresi i Par i Manastirit, i mbledhur n nntor t vitit 1908. N nj analiz t shkruar n shtypin e asaj kohe, duke kritikuar prdorimin e shum alfabeteve n Gjuhn shqipe, jo pa ironi thuhej: Shqiptart q kan qen kaq shterp pr vepra literare, kan qen shum pjellor dhe shum t zot, pr t shpikur abece! M i dobt i shkronjset m i gjori fjalrradhosset, kujtonet se do t lindte nj emr t pavdekur dyke ngrehur nj pal shkronja t ra, duke ndrruar zne shkronjavet50 N kt shkrim, ku prfshihet ironia e thell me kritikn pr mnyrn e t punuarit t shqiptarve pr arsim, krkohet q n prag t Kongresit t Manastirit t mos dilnin pengesa q t mund t vshtirsonin punn e tij. Duke shfrytzuar situatn politike n t ciln ndodheshin, shqiptart shpejtuan punn pr prcaktimin e alfabetit. Si dihet, Kongresi i Manastirit nuk arriti ti jap nj zgjidhje prfundimtare, shtjes s shkrimit t shqipes, por gjeti nj zgjidhje kompromisi, duke pranuar dy alfabete. Pr t mos thelluar kontradiktat mes shqiptarve, u pranua q t prdorej edhe alfabeti latin me 25 shkronja, edhe ai i Stambollit. Madje, prdorimi gjersisht i alfabetit t Stambollit mbshtetej edhe nga Ndre Mjeda, i cili e shikonte at m t prshtatshm pr msimin e gjuhs dhe shkrimin e teksteve shkollore.
49 50

Skndi. S. (2000). Zgjimi kombtar i shqiptarve. Tiran. fq. 64. Lirija (8 nntor 1908). Nr. 15. 128

Histori e arsimit shqiptar

129

Revista pedagogjike, 2011

Ndrkaq, pr t vendosur nj far ekuilibri, Fishta deklaroi se Pranimi i alfabetit t Stambollit, i prkrahur nga shumica e delegatve, do t kishte qen m i dobishm, por duhej pasur parasysh q librat shqip do t shtypeshin edhe jasht vendit dhe se pr telegrame ishte i nevojshm nj alfabet thjesht latin. Prve ksaj edhe gjermant kishin dy alfabete n prdorim - at gotik dhe at latin51. Plani, programi msimor dhe mnyra e organizimit t s pars shkoll t mesme shqiptare (Shkolla Normale e Elbasanit) Hapi m kuptimplot i hedhjes s bazave t nj arsimi kombtar padyshim ka qen Kongresi i Elbasanit. Ky Kongres, ve rndsis q merr si nj ngjarje historike, duhet par me shum kujdes n rrafshin e konceptimit t arsimit t mesm, planit msimor, si dhe lndve q ai prmbante. Ndrsa Kongresi mori vendimin pr hapjen e Shkolls Normale, qllimi i s cils do t ishte prgatitja e msimdhnsve pr shkolln llore, nj Komision i Posam mori prsipr organizimin e ksaj shkolle. Organizmi saj nga ky Komision u nnkuptua q t prmbante kto shtje kryesore: a) Klasat q do t hapeshin, ose e thn n gjuhn e sotme, vitet e shkollimit n kt cikl studimesh. b) Mnyrn e drejtimit t shkolls. c) Pagesn e punonjsve t shkolls. d) Kuotat q do t kishin nxnsit, t cilt do t ndiqnin msimet duke u strehuar n konvikt. e) Plani msimor, q sht m i rndsishmi pr nga mnyra e konceptimit dhe prmbajtja e tij. Duke qen se ky mund t quhet edhe dokumenti i par kurrikular i arsimit shqiptar, m posht paraqitet i plot sipas kronikave dhe t dhnave t kohs. Shkolla Normale nd Elbasan- Kshilla e Komisonit nd Elbasan Komisioni i zgjedhur prej Kongresit Elbasanit pr me thn nj prozhet
51

Jacques. E. (1995). Shqiptart, historia e popullit shqiptar nga lashtsia deri n ditt e sotme. Tiran. fq. 395. 130

Histori e arsimit shqiptar

(projekt) pr t qeverisur Shkolln Normale t Elbasanit, formulloi mendimet e tija nd kto pak pika: 1. Shkolla Normale e Elbasanit do t ket 6 rjeshta, do t qeveriset prej nj Pleqsie prej tet vetash elbasanas, t cilt zgjidhen nga Pleqsite bashkuara t klubeve dhe shoqrivet shqiptare t Elbasanit pr dy vjet. Kjo pleqsi bashk me direktor t shkolls do t prkujdeset pr mirsine prparimin e shkolls. 2. Direktori i shkolls normale do t paguhet gjer m 150 lira e tre msonjs gjer m 300 lira e tre t tjer msonjs gjer m 50 lira. Komisioni vendosi q shkolla t ket edhe 200 lira, t cilat do t prdoren kshtu: 50 lira pr arxhe t ndryshme dhe 50 lira pr arxhe t papandehura. 3. Pleqsie shkolls ka edhe 100 lira pr t ndihur nxnsit t varfr por t mir. 4. Nxnsist do t jen t brndshm (dmthn me t ngrn dhe t fjetur nd shkoll dhe t jashtzm). Paga e plot pr do nxns t brndshm do t jet 10 lira nd mot; po do t ngasen edhe nxns me m pak se 10 lira, ose pa pag fare sipas gjykimit t pleqsis. a) Ata q ryjn nd shkoll si nxns t brnshm pa pag fare do t zotonen se do t shrbejn me rog si msonjs nd shkollat shqip t paktn tre vjet pasi t mbarojn shkolln. 5. Nxnsit q do t rijn nd kt shkoll normale si nxns t brenm, Elbasani do t ket t drejt t vetm pr nj t katrt ngaj numuri t brndshm, nd qoft se numuri q sht ndar nga pleqsija q qeveris shkolln munt t mbushet prej nxnsit jasht sanxhakut t Elbasanit. 6. Komisioni q u zgjoth prej Kongresit Elbasanit pr t br kt prozhet i dorzon pleqsis qeveritare t shkolls normal kt program: 1. Mathematik: Numuratore, gjeometri, allgjebr, trigonometri, astronomi, mekanik etj 2. Fizik dhe Himi 3. Istori t naturs: anatomi, siollogji, botanik, gjeologji, mineralogji etj
131

Revista pedagogjike, 2011

4. Gjuha shqip: shkronjtore, sintaks, literatur, retorik, poetik 5. Gjuha frngjisht 6. Gjuha turqisht 7. Gjuha anglisht dhe greqisht me u thn kush t doj 8. Filozo, psikollogji, logjik dhe pedagogji. 9. Fet: mysliman, orthodhoks dhe katolik 10. Gjeogra 11. Istori. Istori t prgjithshme, t Turqis, t Shqipris 12. Desnejo (Vizatim) 13. Muzik 14. Gjimnastik Sikundr pr Shkolln Normale nuk kemi m t mir vnt nd Shqipri ve Elbasanit q sht krthiz e Shqipris, sht edhe dialekti m i mir i gjuhss son.52 Duke par kt dokument, nuk mund t lihen pa u komentuar disa fakte me shum rndsi pr arsimin, kjo jo vetm pr statistik dhe histori, por n vazhdim mund t shihet se si arsimi i sotm, zhvillimi i tij dhe institucionet politikbrse n fushn e kurrikuls dhe programeve msimore trashgojn nj tradit me t vrtet t lavdrueshme. Nse merret n shqyrtim programi msimor dhe lndt, vihet re se ky program msimor i prgjigjet realisht pritshmris s themeluesve t shkolls pr prgatitjen e msimdhnsve t ardhshm t shkolls shqipe. Programi sht konceptuar n mnyr t till q nxnsi t marr njohuri n lndt e caktuara, duke u orientuara n disa fusha. Pr efekt studimi, lndt e programit msimor grupohen n fushat e mposhtme: 1. Fusha t t nxnit n Shkencat natyrore 1.1 Fusha e Shkencave natyrore: Matematik, Fizik dhe Kimi, Istori e naturs (duke prdorur at terminologji t kohs). Kto do t ishin lndt q merrnin prsipr edukimin e nxnsit n fushn shkencore. Mirpo, brenda ktyre lndve vihet re nj orientim i qart dhe i prcaktuar drejt specikave q studiojn kto lnd. M n detaje, fushat specike t nxnies s ktyre lndve jan:
52

Bashkimi i Kombit. (10 shtator 1909). Manastir. Nr. 1. 132

Histori e arsimit shqiptar

1.2 Matematika: Konceptohej n at mnyr q nxnsi dalngadal t plotsonte dijet e tij dhe m pas t arrinte nga nj nivel llestar i dijes deri tek niveli i lart i tyre. Pr kt qllim ai llon me veprimet matematikore (numratore), gjeometri dhe m pas shkalla e vshtirsis llon t rritet me t dhna nga fusha e mekaniks dhe astronomis. Pra, n kt mnyr, nxnsi jo vetm pajisej me dije pr veten e tij, por llonte t merrte m shum dije, pr ti transmetuar ato tek nxnsit kur ai t bhej msues. 1.3 Fizik dhe Kimi: Ndonse ktu nuk jepet ndonj detaj i veant, mund t paramendohet se kjo lnd msohej n trsin e vet si Shkenc e natyrs. Duke i prfshir n nj lnd msimore, ndoshta sht paramenduar se i shrbente m mir pajisjes me dije n kt fush, duke ln t hapur marrjen e dijeve nga fusha e Fiziks dhe Kimis n lnd t tjera. Kshtu, n lndn e Matematiks jepeshin t dhna edhe pr astronomin dhe mekanikn, t cilat m von i kaluan msimit t lnds s Fiziks. 1.4 Istori t naturs: Prfshinte brenda saj dije n fushn e Anatomis, Fiziologjis, Botaniks, Gjeologjis, Mineralogjis etj. Par n kndvshtrimin e mvonshm t kurrikuls (prmbajtjes s programit msimor t shkolls), Historia e natyrs s asaj kohe prmblidhte dije n Biologji (Anatomi dhe Fiziologji), Dituri natyre (Botanik) dhe Shkenc e toks (Gjeologji dhe Mineralogji). N kt kndvshtrim, duket se t nxnit n Historin e natyrs merrte prsipr t prcillte te nxnsit njohuri t shumllojshme dhe t domosdoshme pr jetn dhe njohjen e karakterit shkencor t ksaj lnde. Natyrisht q edhe n kt lnd, sikurse n Matematik, shkalla e vshtirsis s lnds vinte duke u rritur, paralelisht me moshn e nxnsve. 2. Fusha t t nxnit n shkencat shoqrore 2.1 Gjuha shqipe: shkronjtore, sintaks, literatur, retorik, poetik. Gjuha shqipe, si nj ndr lndt kryesore (rol t cilin e ka edhe sot) nga fushat e t nxnsit brenda shkencave shoqrore, merrte prsipr t jepte si njohuri gjuhsore, ashtu edhe letrare. Pra, mnyra e athershme e organizimit t lnds i shkon prshtat prirjes arsimore t sotme t integrimit lndor. Nga ana tjetr, sipas rndsis dhe grup-moshs q i drejtohej, gjuha llonte me njohjen e shkrimit dhe prfundonte me poetikn. Pra, ajo llonte me mnyrn sesi shkruhej Gjuha shqipe e deri n kthimin e saj n art prmes
133

Revista pedagogjike, 2011

vargjeve. N kt mnyr, nj nxns, jo vetm aftsohej ta shkruante mir Gjuhn amtare, t dinte cilsit e saj, por edhe ta msonte e zbatonte kt lnd n fushn letrare. 2.2 Gjuht e huaja. N prcaktimin e Gjuhve t huaja, programi merrte jo vetm vlera pedagogjike, por edhe i jepte shkolls nj karakter thellsisht kombtar, duke e prcaktuar Gjuhn turke, si Gjuh t huaj. Duke i dhn ksaj gjuhe t njjtin status me at t Gjuhs franceze, Gjuha shqipe njihej de facto si gjuh zyrtare n shkolla. Kjo ishte nj mnyr pr t detyruar Perandorin Osmane q n dritn e zhvillimeve t reja t njihte nj realitet t ri n tokat shqiptare. Kt mision m mir se shkolla dhe arsimi kombtar nuk mund ta luante askush. Par n kndvshtrimin pedagogjik, bie n sy nj politik arsimore vizionare, ndonse arsimi n Shqipri ende nuk ishte nj sistem i mbshtetur n baza ligjore apo t politikave mbarkombtare. Largpamsia n kt rast, sht pr faktin se krahas Gjuhve t huaja t detyrueshme (Frngjisht dhe Turqisht) prcaktoheshin edhe dy Gjuh t huaja me zgjedhje: Anglisht dhe Greqisht. Kjo i mundsonte nxnsit t zhvillonin aftsit e tyre gjuhsore n gjuht e mdha europiane, por edhe n gjuht ballkanike. N kt rast, ky nxns arrinte t gjente veten edhe n fushn e t nxnit t Gjuhve t huaja, q pr shqiptart ka qen nj pasion i kahershm dhe vazhdon t mbetet edhe sot si till. 2.3 Filozo, Psikologji, Logjik dhe Pedagogji. Edhe n kt rast, sikurse n lndn e Historis s natyrs, vihet re integrimi ndrlndor. Filozos i bashkngjiteshin Psikologjia, Logjika dhe Pedagogjia. Nxnsi q arrinte t prthithte kt program lndor do t ishte i aft jo vetm n njohurit n fushn e Filozos, por n punn e tij si msues ai do t kishte mundsin t ndiqte prparimin e nxnsit n konceptet kryesore t nxnies dhe n logjikn e parashtrimit t ktyre koncepteve. Nga ana e tij, msuesi do t mund t konstatonte psikologjin e nxnsit, ka e ndihmonte n ndrtimin e ors s msimit dhe njkohsisht do t rriste aftsit e tij pedagogjike, ka sht mjaft e rndsishme n procesin e msimdhnies. 2.4 Historia dhe Gjeograa. Kto dy lnd jepeshin t ndara nga njratjetra. Nga mnyra sesi sht konceptuar n program, krijohet prshtypja se rndsia m e madhe i kushtohej historis s Turqis dhe asaj kombtare. Nuk ka dyshim se kjo sht nj gjetje kompromisi, po t kemi parasysh
134

Histori e arsimit shqiptar

se trevat shqiptare ishin ende nn kontrollin e Perandoris Osmane. Por, prdorimi i termit Shqipri, q deri n at koh nuk ishte njohur as nga Perandoria Osmane as nga Fuqit e Mdha Europiane n nj dokument zyrtar, tregon karakterin kombtar t Shkolls Normale dhe programit msimor t saj. 2.5 Msimi fetar. Msimi i feve n kt program msimor nuk kishte si qllim prforcimin e ndjenjave fetare apo ti jepte shkolls nj karakter fetar. Ky msim kishte t bnte me teorit teologjike t tri feve, ritet e t cilave zbatonte popullsia vendase: myslimane, ortodokse dhe katolike. Kjo jo vetm q tregon se shqiptart kishin nj frym tolerance mes tyre, por njkohsisht shpreh hapur qllimin se shkolla sht ngritur pr t gjith dhe sht zdhnse e interesave kombtare. Pra, ajo as nuk ishte e ndikuar nga propaganda fetare dhe as nuk i shkonte ndrmend t lejonte q elementi fetar t bhej penges pr mbarvajtjen e punve n kt shkoll. 3. Fusha e Arteve dhe Sporteve N kt fush t nxni prfshiheshin tri lnd: Dizenjo (Artet pamore n kurrikuln e sotme), Muzika dhe Gjimnastika (Edukimi zik n kurrikuln e sotme). 3.1 Dizenjo (vizatim). Kjo lnd ndihmonte nxnsit pr t krijuar shijet artistike e pr ti prcjell kto njohuri te fmijt n kohn kur ata do t bheshin msues. Nj lnd e till ndihmonte edhe n nj far lodhjeje q vinte si rezultat i dijeve t marra n lndt e tjera. Por, nga ana tjetr, kjo kultivoi jo pak talentin e nxnsve n fushn e pikturs dhe vizatimit. 3.2 Muzika. Lnda e Muziks kishte nj rndsi t dors s par n edukimin e shijeve artistike te t rinjt, si dhe plotsimin e dijeve t tyre n fusha t ndryshme q lidheshin ose jo me muzikn. S bashku me pikturn dhe vizatimin, formohej, frymzohej dhe nxitej krijimi i shpirtit artistik te nxnsit. Kjo ishte nj domosdoshmri q nxnsit jo vetm t pajiseshin me dije pr veten e tyre, por edhe q kto dije ti prpunonin n drejtim t msimdhnies pas mbarimit t shkolls. 3.3 Gjimnastika. Ajo i vinte prshtat thnies s shqiptarve: Mendje e shndosh n trup t shndosh.
135

Revista pedagogjike, 2011

Arsimimi i gruas shqiptare Nj shoqri nuk mund t jet e emancipuar pa arsimimin e femrave. Kt e kishin kuptuar dhe krkonin ta realizonin patriott shqiptar, ende pa u krijuar shteti shqiptar. Pas hapjes s shkolls Normale t Elbasanit, jo pak rndsi iu dha edhe ksaj shtjeje. N krye t ksaj lvizjeje u vun motrat Qiriazi, t cilat kishin jo vetm mbshtetjen e familjes s tyre, por edhe t t gjith lufttarve t arsimit shqip. N nj thirrje t drejtuar nga gazeta Dielli, mes t tjerash thuhej: Nj shkoll normale pr msonjs ssht mjaft pr Shqiprin; na duhet edhe nj shkoll normale pr msonjse, dhe jemi t mndjes se shkolla normale pr msonjset t sjell m shum pem pr qytetrimin e Shqipris se shkolla normale pr msonjsit.53 Duke shkuar m gjat n kt argument, gazeta prpiqej t jepte arsyet shoqrore, arsimore dhe kombtare pse gruaja shqiptare duhej me patjetr ti nnshtrohej arsimit kombtar. Madje, pr t nxitur arsimimin e gruas shqiptare, kjo gazet i vlersonte ato m t afta se burrat. Mendja e gruas shqiptare mbeti virgjrisht dhe kthjelltsisht shqiptare. E mbyllur nd Shqipri dhe e pa larguar sandejmi, ruajti me kujdes at q patm pr t rrujtur. Shqiptarkat, pra, jan nj fushe pregatitur pr t pritur arsimin kombtar, dhe msonjset shqiptarka do t jen njmij her m t zonjat dhe m t bess pr barrn q do t marrin prsipr.54 sht e natyrshme q pr ti dhn rndsi arsimimit t grave, por edhe pr t krijuar nj atmosfer m nxitse n kt drejtim, natyrisht q roli i gruas pasqyrohet me nj mirnjohje t thell. Kta artikuj t shkruar n vitet 1908-1910 kishin si qllim q roli i gruas n shoqri t ishte m aktiv. E thn me pak fjal, ata krkonin q gruas ti jepej nj status m bashkkohor nga e kishte ajo. Me shum guxim, n at koh goditej rnd pozita ku kishte mbetur gruaja shqiptare dhe bhej thirrje pr ndryshimin e ksaj gjendjeje. Kjo frym ishte e pranishme n t gjith vendin, veri, jug dhe n Shqiprin e mesme. Duke prshkruar gjendjen e vajzave t asaj kohe, n nj artikull t gazets Bashkimi q dilte n qytetin e Shkodrs, nn titullin Trritunit e Varzavet, mes t tjerash thuhej: i duhet kndimi vajzs? - ndihet pr
53 54

Dielli (15 .10. 1909). Nr. 28. Boston: SHBA. Dielli (15 .10. 1909) Nr. 28. Boston: SHBA. 136

Histori e arsimit shqiptar

dit kah thon shum n vend ton. - Kjo t shkojn e t xan plhur, t bajn punt e shpis, t vejn njat araf e t mshehet, i duhen ksaj letrat e shkrimet?55 Nga ky arsyetim, duket se autori i mshon fort rndsis s edukimit dhe dituris pr vajzat. Prndryshe, ndalimi i arsimit ndr femrat do t sillte, sipas tij, pasoja t rnda, jo vetm n pikpamjen sociale, por edhe n at t s ardhmes s fmijve q ajo do t rris n familjen e saj. Par n kndvshtrimin e rolit t nns n edukimin e fmijs n shtpi, kjo gazet me t drejt shprehej: Por edhe fmija si t rritet e t shkojn n msonjtore, nana e dishme i prkrahet msuesit e shum her i lecon pun (lehtson-N.M). Msuesi n shkoll e nana n shpi e rrisin at fmi me dije e urti.56 Dhe kjo sht m se e natyrshme. Nj nn e paditur jo vetm q nuk kishte mundsi q t ndihmonte fmijn e vet, por do t vinte nj dit q do t krkonte q fmija t largohej nga shkolla pr ta ndihmuar n punt e shtpis. Kjo plag shoqrore, q pr fat t keq e shoqroi pr vite me radh shoqrin shqiptare, kishte vetm nj shrim, arsimimin e sa m shum vajzave dhe grave q do t ishin m pas n pararoj t shoqris. Femra shqiptare e kishte faktuar n histori aftsin pr t qen e barabart me burrat dhe pr t dhn sa her q t mundej kontributin e saj. Por, ajo nuk duhej t krijonte vetm modelin e lufttarit t liris, por edhe at t urtsis dhe t menuris. Fal ksaj menurie, Shqipria dhe shqiptart shpresonin t gjallronin edhe m tej kombin, pr ta sjell at n krah t vendeve m t prparuara europiane. Kjo prpjekje e patriotve shqiptar nuk mbeti thjesht n kuadrin propagandistik. Si e prmendm edhe m lart, shembulli i shkollimit t vajzave u b Kora. Madje dhnia e provimeve n prfundim t shkolls u kthye n nj manifestim kulturor, arsimor e social. Me qllim q t njiheshin t gjith me arritjet e ksaj shkolle, prindrit, paria e qytetit dhe administrata ftohej t ishte pjes e ksaj ceremonie. Ja si e prshkruan shtypi i ksaj kohe kt ngjarje n titullin Provimet e shkollave shqip n Kor: N dhjet t qershorit nd shkoll t upave qe plot me dgjonjs, t cilt me padurim prisnin t nisej programi. Dgjonjsit qen prej t zgjedhuri nd Kor, zonja, zotrinj, bejler dhe efendiler, t varoshit dhe t kasabas. Drejt mbi orn 6 mbas dreke provimet u hapn. Provimet mbajtn tri or e m mir, por programi qe kaq i interesaim, sa as dgjonjsit nuku ndien
55 56

Bashkimi (20.2.1910) Nr. 8. Shkodr. Bashkimi (20.2.1910). Shkodr. Nr. 8. 137

Revista pedagogjike, 2011

si shkoi koha. Duke dal, shum u zotuan t drgojn mot upat e tyre nd at shkoll.57 Mnyra e organizimit t ksaj ceremonie l me t vrtet mbresa t pashlyeshme pr kdo, e sidomos pr arsimtart. Kjo sht nj gjetje krejt origjinale e organizimit t provimit, ku t gjith bashk kan mundsi q jo vetm t ndjekin ecurin e fmijve t tyre, por edhe t shohin nga afr prkujdesjen e shkolls pr nxnsit. N kohn e sotme ky do t ishte nj shembull i mir pr pjesmarrjen e gjer t aktorve t ndryshm n shkoll, si jan prfaqsuesit e pushtetit vendor, prindrit, prfaqsuesit e biznesit etj. Kjo prfshirje do t mundsonte mbshtetje t gjer pr shkolln n punn e saj dhe do t ndikonte pr rritjen e prgjegjsis s publikut, msuesve dhe nxnsve ndaj sdave q has sot arsimi shqiptar. Prmbledhje Hulumtimi i hedhjes s bazave t arsimit shqiptar nuk sht vetm nj domosdoshmri historike, por edhe me rndsi t veant n krijimin e kujtess kombtare t arsimit shqiptar. Shum nga ndrrat dhe projektet e patriotve shqiptar t asaj kohe jan tashm t mishruara m s miri n reformat e suksesshme n arsim. Megjithat, ende sot sht mir q disa prej ktyre traditave t risillen n arsim, pr t theksuar rndsin e arsimit kombtar, i cili ti prgjigjet njkohsisht edhe sdave globale, ka nuk mund t zhvillohet pa pjesmarrjen e t gjithve. Duhen shtuar prpjekjet pr shmangien e rishfaqjes s dukuris s braktisjes s shkolls nga vajzat, shpesh me justikimin se shkolla sht larg apo nuk ka siguri. Gjithashtu, pushteti vendor, prindrit dhe biznesi duhet t marrin m shum prgjegjsi pr t ndihmuar shkolln, q n fund t fundit, prgatit fmijt tan pr nj t ardhme t mir. Nse t gjith prpiqemi t bjm detyrn ton si qytetar t mir, ather me t vrtet kemi kryer nj detyrim ndaj vetes, familjes dhe kombit. Nj komb i arsimuar mir nuk ka rndsi se sa i madh sht, do t dij tu bj ball sdave e t dal faqebardh.

57

Lirija (11. 7. 1909). Selanik. Nr. 52. 138

Histori e arsimit shqiptar

Bibliograa:
Bartli, P. (2001). Shqiptart. Tiran. Bashkimi (1910). Shkodr. Nr. 8. Dielli (1909). Nr. 28. Boston: SHBA. Jacques, E. (1995). Shqiptart, historia e popullit shqiptar nga lashtsia deri n ditt e sotme. Tiran. Lirija (1908). Nr. 15. Skndi, S. (2000). Zgjimi kombtar i shqiptarve. Tiran.

139