You are on page 1of 199

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ*SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANA BİLİM DALI TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

KAZAN-TATAR TÜRKÇESİNDE BİRLEŞİK FİİLLER

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Murat UZUN

HAZİRAN-2007 TRABZON

KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ*SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANA BİLİM DALI TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

KAZAN-TATAR TÜRKÇESİNDE BİRLEŞİK FİİLLER

Murat UZUN

Karadeniz Teknik Üniversitesi-Sosyal Bilimler Enstitüsü’nce Bilim Uzmanı (Türk Dili ve Edebiyatı) Unvanı Verilmesi İçin Kabul Edilen Tez’dir.

Tezin Enstitüye Verildiği Tarih : 22.06.2007 Tezin Sözlü Savunma Tarihi : 19.07.2007

Tezin Danışmanı : Doç. Dr. A. Mevhibe COŞAR Jüri Üyesi Jüri Üyesi : Doç. Dr. O. Kemal KAYRA : Yrd. Doç. Dr. Bilâl KIRIMLI

Enstitü Müdürü : Prof. Dr. M. Osman PEHLİVAN

Haziran-2007 TRABZON

0. SUNUŞ 00. Ön Söz Söz varlığında bağımsız birimler olarak görülmeyen ancak önemli bir yer tutan birleşik fiiller ayrı ayrı Türk lehçeleri ve bu bağlamda Türkiye Türkçesi için çok yönlü çalışmalara imkân veren bir dil birimidir. Bu tez çalışması, Tatarca-Türkçe Sözlük’ten hareketle Tatar Türkçesi’ndeki birleşik fiilleri ele almakta, değişik kaynaklarda bu konu ile ilgili verilen bilgileri değerlendirmekte ve bu bilgilerin birleşiminden hareketle de ele alınan sözlükte geçen birleşik fiilleri genel bir tasnifle sunmayı amaçlamaktadır. Tezin giriş kısmında tezle ilgili genel bilgiler verilmiştir. Birinci bölüm Tatar ismi, Tatar Türklerinin genel tarihi, Tatar Türkçesinin Türk dili içindeki yeri ve bir de Tatar Türkçesinin temel gramerine ayrılmıştır. İkinci bölümde Tatar Türkçesindeki birleşik fiiller yapı ve kullanılışları bakımından ele alınmıştır. Sonuç bölümünde genel bir değerlendirme yapılmıştır. Tezin son kısmına Tatarca-Türkçe Sözlük’te yer alan birleşik fiillerin tam bir listesi konulmuştur. Bu listedeki alfabetik sıralama, Tatarların kullanmakta olduğu Kiril alfabesine göre yapılmıştır. Bu çalışma süresince benden yardımlarını esirgemeyen değerli hocam ve danışmanım Doç. Dr. Asiye Mevhibe COŞAR’a, derslerimiz sırasında bizlere ufuk açıcı bilgiler veren Doç. Dr. Osman Kemal KAYRA’ya; bire bir ders alma imkânı bulduğum Yrd. Doç. Dr. Kemal ÜÇÜNCÜ’ye; Türkmenistanlı arkadaşım Şöhrat USSANEPESOV’a, arkadaşım Arş. Gör. Bekir TUFAN’a ve hep yanımda olup beni destekleyen aileme teşekkür ediyorum. Trabzon, Haziran 2007 Murat UZUN

III

...... Tablolar Listesi………………………………………………………………. Tatarların Genel Tarihi ……………………………………………………….VII 03.VIII 04.…………3 10.....XI GİRİŞ …………………………………………………………………. 6 14.Tatar Türkleri ve Kazan-Tatar Türkçesi ………………………………....... Özet…………………………………………………………………………...... Kazan-Tatar Türkçesinin Tarihî Gelişimi ……………………………….01... 1 BİRİNCİ BÖLÜM 1....... IV 02. İçindekiler………………………………………………………………..….3 11. 4 12. Summary……………………………………………………………………... Kazan-Tatar Türkçesinde Birleşik Fiillerin Ele Alınışı ………………….. Kazan-Tatar Türkçesinin Türk Dili İçindeki Yeri ………………………….…… 15 İKİNCİ BÖLÜM 2.……. Transkripsiyon Alfabesi……………………………………………………….. İsim Çekim Ekleri …………………………………………….IX 05..….. Çekim Ekleri …………………………………………………….... Yapım Ekleri …………………………………………………….. 8 1410. Ön Söz ………………………………………………………………………. 11 15...X 06. Tatar İsmi ve Tatar Kimliğinin Oluşumu …………………………………....….…….……. 5 13...…. 8 141..III 01... Kısaltmalar Listesi…………………………………………………………… .7 140. Tatar Türkçesinin Temel Gramer Özellikleri ……………………………..… III 00. İçindekiler Sayfa Nr: 0...……. SUNUŞ …………………………………………………………………….8 1411..…. Tatarca-Türkçe Sözlük’te Yer Alan Birleşik Fiiller …………………….……… 23 IV .….…. Fiil Çekim Ekleri ……………………………………………….

. Yapı Bakımından Birleşik Fiiller …………………………………... Deyimleşmiş Birleşik Fiiller …………………………………………...………... -ta)] + Yardımcı Fiil ………………………. [(İsim + -a..…. Birleşik Fiilin Tek Bir Fiille Karşılanması ……………………….......…………………….... Yönelme Grubu + Yardımcı Fiil ……………………………..... 62 211...23 20011. -dan... Yardımcı Fiillerin Kullanılışları Bakımından Birleşik Fiiller …………….. -ê.… 25 20023... -tan.. -ten... -ga...……. -ü... 28 20023.…..…..… 24 20015. 24 20017... Edat Grubu + Yardımcı Fiil ………. İsnad Grubu + Yardımcı Fiil ………………………….….. 23 200. -nan)] + Yardımcı Fiil …….... -u...….. -te.. -ın..……. İkilemelerle Kurulan Birleşik Fiiller ……………………………. (Fiil + -a/-e Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil ……………….……. [(İsim + -de.….... Kurucu Unsurlarının Niteliği Bakımından Birleşik Fiiller ……………….25 20022...……………23 20010.…… 25 20019... ( Fiil + Zarf Fiil Eki ) + Yardımcı Fiil ………………………... 24 20018. -ka... -e.……. 81 220. 29 2010. 24 20016. 25 20021.…....…. (Fiil + -mi/-miçe Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil …………….…. Belirtme Grubu + Yardımcı Fiil ……………………………. Rusça Bir İsim ve Tatarca Bir Fiille Kurulan Birleşik Fiiller ………..…….. -un.24 20014...... Fiil + Yardımcı Fiil (Fiil1 + Fiil2) ………………………….. [(İsim + -ı..…….....…. 28 201. 28 20022.. İsim + Yardımcı Fiil Kalıbında Olanlar …………………….. -ke)] + Yardımcı Fiil ……………. -da.... 24 20013. (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil …………………. -ün)] + Yardımcı Fiil ………….23 2001. [Sıfat Tamlaması + (Hal Eki)] + Yardımcı Fiil ………………….……....87 V ..……. İsim + Yardımcı Fiil Kalıbında Olan Birleşik Fiiller …………….. 62 210. Ayrılma Grubu + Yardımcı Fiil ……………………………...... -ên..…………... [(İsim + -den.. 28 20021.. -ge.……. Kendi Anlamlarının Dışında Başka Bir Anlama Gelecek Şekilde Kullanılan Yardımcı Fiiller …………………………………………... Kurucu Unsurları Bakımından Birleşik Fiiller …………………….… 26 2002. Bulunma Grubu + Yardımcı Fiil ………………………………..28 20020. Alıntı Kelimeler Bakımından Birleşik Fiiller ……………………….. (Fiil + -u/-ü) + (Fiil + -u/-ü) …………………………………….. 82 23... 55 21..20.….... -nen.…….…. [(İsim + Bağlaç)] + Yardımcı Fiil………………………..……….78 22...…… 29 2011.….…….... 24 20012. [(İsim + (Ø)] + Yardımcı Fiil …………………………………. 25 20020.....

..……………………………….....101 Ekler Ek-1 Tatarca-Türkçe Sözlük’te Yer Alan Birleşik Fiiller……………………..………..SONUÇ………………………………………………………………………….…....178 Ek-3 Schönig’in Hilfsverben im Tatarischen Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller . ..181 Ek-5 Zekiyev’in Tatar Grammatikası I Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller …….….182 Ek-6 Ganiyev’in Törêkçe-Tatarça Süzlêk Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller……183 Ek-7 Ganiyev’in Tatarça-Törêkçe Süzlêk Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller ve Sözlükteki Kullanım Sayıları………………….….180 Ek-4 Poppe’un Tatar Manuel Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller ………………......187 ÖZGEÇMİŞ VI .95 YARARLANILAN KAYNAKLAR …………………………………………….....106 Ek-2 Kendi Anlamlarının Dışında Bir Anlamla Kullanılan Yardımcı Fiiller ………….184 Ek-8 Tatarca-Türkçe Sözlük’te Yer Alan Yardımcı Fiillerin Kullanım Oranları……….

birleşik fiiller hakkında genel değerlendirmelerde bulunulmuştur.02. Karakalpak ve Kırgız Türkçeleri ile birlikte Türkçenin Kıpçak koluna. Özet Türkçe. alıntı kelimelerle kurulu birleşik fiilleri gösteren bir liste verilmiştir. sonuç. Bu kadar geniş bir coğrafyaya yayılan Türk dili zaman içinde değişmiş. Kumuk. sözlük ve kaynaklar kısımlarından oluşmaktadır. Başkurt. Tatarca-Türkçe Sözlük’ten alınan birleşik fiiller yapı bakımından ele alınıp incelenmiş ve tasnif edilmiştir. Kazak. Tatarca-Türkçe Sözlük’ten tespit edilen birleşik fiillerin tamamını içermektedir. Karay. Kullanılan ve yararlanılan eserler kaynaklar bölümünde yer almaktadır. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Tatar Türkçesinde de yardımcı fiillerin kendi anlamları dışında. iki ana bölüm. Bu şekilde kullanılan yardımcı fiillerle ilgili örnekler de sözlükten seçilmiş ve tasnif edilerek bu başlığın altına konulmuştur. Tezin sözlük kısmı. yani Kuzey-Batı grubuna girmektedir. Bu birleşik fiiller alıntı kelimeler yönünden incelenmiş ve konu ile ilgili. dünya üzerinde en yaygın şekilde kullanılan beşinci dildir. başka bir yardımcı fiilin anlamıyla kullanıldıkları görülmüştür. Yayıldığı coğrafî alan itibarı ile de birinci sırada yer almaktadır. Böylece tezde geçen birleşik fiillerin anlamları verilerek çalışmaya açıklık kazandırılmak istenmiştir. Sonuç bölümünde bu tezde yer alan çalışmanın tamamı ele alınmış ve ulaşılan sonuçlar yorumlanmaya çalışılmıştır. Giriş bölümünde çalışmaya esas olan eserler kısaca tanıtılmış. değişik safhalardan geçmiş. Kazan-Tatar Türkçesinde Birleşik Fiiller adlı bu çalışma giriş. kendisinden lehçeler ve şiveler ortaya çıkan bir ana dil hüviyeti kazanmıştır. Kazan-Tatar Türkçesi. Karaçay-Balkar. Daha sonra Kazan-Tatar Türkçesindeki yardımcı fiiller kullanılışları yönünden incelenmiş. Çalışmanın birinci bölümünde Tatarlar ve Tatar Türkçesinin tarihî gelişimi hakkında genel bilgiler verilmiştir. Nogay. VII .

The study called The Compound Verbs in Kazan-Tatar Language is composed of input. In the conclusion part the whole study is taken up in the thesis and results are tried to be interpreted . Karay.03. dictionary and bibliography parts . A little compound verbs which includes the whole compound verbs takes place Tatar to Turkish dictionary is put in the dictionary part of the thesis both to give the meanings of the compound verbs in the thesis and to make things easier for the users. The Kazan-Tatar Language. The research part is composed of four main titles . The Turkish Language spread out such a wide geography changed with time. If considered as geographically it’s the first in the world . Kumuk. Balkar. Then the compound verbs were studied according to the use of quotation and a list which shows the compound verbs established with quoted words was given related to this item. Such kinds of examples of auxiliary verbs were selected from the dictionary were classified and stated under this title. Nogay. Summary Turkish is the fifth widespread spoken language all over the world. conclusion. Karaçay. it is stated that the auxiliary verbs were used out of their meanings with different meanings in the Tatar Language just like in the Turkish Language. The works which are used and utilized take place in the bibliography part. VIII . Karakalpak. two main parts. Compound verbs were evaluated generally and the basic works were introduced briefly in the input part. Kazakh. The auxiliary verbs in the Tatar Language were studied according to their usage in the third part. and Kirghiz Turkish belongs to the Kipchak branch of the Turkish Language that is to say North-West group. with Başkurt. had different phases . became a mother language which different dialects and accents sprang from itself. First of all compound verbs determined before were studied and classified structurally. General information about Tatars and the historical development of the Tatar Language has been given in the first part of the study.

. Tablolar Listesi Tablo 1 Transkripsiyon Alfabesi...….10 Tablo 3 İşaret Zamirleri……………………………………………………….……11 IX ..………………………………………………XI Tablo 2 Şahıs Zamirleri………………………………………………………...04.…….

ABD akt. AÜ bk.e. mec. : adı geçen eser : Ana Bilim Dalı : aktaran : Ankara Üniversitesi : bakınız : çeviren : matematik : mecaz anlamında : meselâ : sayfa : Türk Dili : Türk Dili Araştırmaları Yıllığı : Türk Dili ve Edebiyatı : Türk Dil Kurumu : Türkiye ve Türk Dünyası İktisadî ve Sosyal Araştırmalar Vakfı : Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü : ve benzeri. çev. mat. TD TDAY TDE TDK TİSAV TKAE vb.05. s. vd.g. ve benzerleri : ve diğerleri X . mes. Kısaltmalar Listesi a.

Tablo : 1 TRANSKRİPSİYON ALFABESİ* TATARCA BÜYÜK HARFLER A Б В Г Д Е Ж З И Й К Л М Н O П Р C T У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я Ə Ө Y Җ Ң Һ TÜRKÇE BÜYÜK HARFLER A B V G D Ê. UV F X TS Ç Ş ŞÇ ‘ I ’ Ê YU YA E Ö Ü C Ñ H TATARCA KÜÇÜK HARFLER а б в г д е ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я e Ө Y Җ TÜRKÇE KÜÇÜK HARFLER a b v g d ê. (İY) Y K L M N O P R S T U. yê j z i. YÊ J Z İ. Fuat Ganiyev’in koordinatörlüğünde hazırlanan ve 1997 tarihinde İnsan Yayınevi tarafından Kazan-Moskova’da yayınlanan Tatarca-Türkçe Sözlük esas alınarak oluşturulmuştur. uv f x ts ç ş şç ‘ ı ’ ê yu ya e ö ü c ñ h ñ h Transkripsiyon alfabesi. * XI . (iy) y k l m n o p r s t u.

Adı geçen sözlük. ancak dilbilgisi kitapları içinde bu konuya ayrılan kısa bölümlerin varlığı tespit edilmiştir. Bu tez hazırlanırken ilk olarak birleşik fiillerle ilgili yapılan çalışmalar. Görülen kaynak azlığının sıkıntı yaratmasına rağmen. Fuat Ganiyev başkanlığındaki bir komisyon tarafından hazırlanmıştır.GİRİŞ Birleşik fiiller. Çalışmaya esas olan birleşik fiilleri belirlemek üzere Tatarca-Türkçe Sözlük kullanılmıştır. kurucu unsurların niteliği. Türkiye Türkçesinde ve Tatar Türkçesinde yazılan dilbilgisi kitaplarında birleşik fiillere ayrılan bölümler incelenmiş ve yapılacak çalışmaya bir temel oluşturulmaya çalışılmıştır. iki ayrı fiil şeklinin ya da isim soylu bir veya birden çok kelime ile bir esas fiilin birleşmesinden oluşan ve tek bir kavrama karşılık gelen fiil türleri olarak tarif edilmektedir. İnsan Neşriyatı tarafından Kazan-Moskova’da bastırılan sözlük 496 sayfadan meydana gelmekte ve yaklaşık olarak yirmi iki bin tane Tatar Türkçesi kelime ile onların Türkiye Türkçesindeki karşılıklarını içermektedir. Tatar Türkçesindeki birleşik fiilleri ele alıp yapı. . alıntı kelimeler ve kullanılışları yönünden bu fiilleri tasnif etmek gayesi ile hazırlanan bu tezde bu alanda yapılan çalışmaların azlığı göz önünde bulundurularak bir eksiklik giderilmeye çalışılmaktadır. imkânlar nispetinde geniş bir kaynakça oluşturulmaya çalışılmıştır. Literatür taraması esnasında. hem Türkiye Türkçesinde ve hem de Tatar Türkçesinde birleşik fiillerle ilgili müstakil eserlerin yok denecek kadar az olduğu görülmüş. Gerek Türkiye Türkçesinde gerek Tatar Türkçesinde bu alanda muhtelif çalışmalar yapılmış olmakla birlikte konu farklı bakış açıları ile ele alınmaya müsaittir. bir isimle bir yardımcı fiilin.

kuruluşları bakımından ve alıntı kelimeler bakımından incelenmiş ve tasnif edilmiştir. Birleşik fiiller konusu.2 Tatarca-Türkçe Sözlük’ten hareketle. kurucu unsurların niteliği. Bu yüksek lisans tezinin de bu alana dikkat çekmesi ve yeni çalışmalara zemin hazırlaması amaçlanmaktadır. 2223 adet birleşik fiil tespit edilmiş (Ek 1). . hem Türkiye Türkçesi hem de Tatar Türkçesi içinde çok geniş bir biçimde ele alınıp incelenmesi gereken zengin içerikli bir konu olarak göze çarpmaktadır. bunlar yapı.

Orta Asya Türk cumhuriyetlerinde ve Rusya’nın St. İstanbul. . Türkçe kaynaklarda bu isimden ilk defa. 2005. 3 Ahmet Caferoğlu. s. İstanbul. (çev. Petersburg ve Moskova şehirleri başta olmak üzere muhtelif şehirlerinde yaşayan bir Türk boyu için kullanılmaktadır. 1994. 1988.BİRİNCİ BÖLÜM 1. Bilge Kağan Abidesi’nin doğu yüzünde ise hem Otuz-Tatarlar hem de Tokuz Tatarlar şeklinde söz edilir ve abidelerde toplam beş kez Tatar ismi geçer1.2-8-12-34-48. İstanbul. ancak Tatar adının kökeni hakkında bilgi vermez2. Boğaziçi Yayınları.73. Kaşgarlı Mahmud. Orhun Abideleri.Tatar Türkleri ve Kazan-Tatar Türkçesi 10. Divanu Lügat’it-Türk. Çin kaynaklarında Tatar adına değişik tarihlerde Ta-Ta veya Da-Da şeklinde rastlanır3. Baskı. Tatar isminin menşe itibariyle Moğolca bir kelime olduğu söylense de bu konuda hiçbir bilim adamı ona Moğolca bir etimoloji bulabilmiş değildir. farklı amaçlar doğrultusunda farklı boyları ya da milletleri adlandırmak için kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde Tatar ismi. Zekiyev de Tatar kelimesine ilk olarak tarihî Çin kaynaklarında rastlandığını ve kimi âlimlerin onun Çince 1 2 Muharrem Ergin. M. s.). 31. Türkçe konuşan bir halk olarak Tatarlardan bahseder. Kabalcı Yayınevi. Enderun Kitabevi. s. Orhun Abideleri’nden Kül Tigin Abidesi’nin güney ve doğu yüzünde Otuz-Tatarlar şeklinde. Z. Seçkin Erdi vd. Hakkında pek çok şey söylenen bu etnonimin. coğrafî olarak Kazan ve Kırım merkez olmak üzere İdil-Ural bölgesinde.540. Türk Kavimleri. Kaşgarlı Mahmud da Divânü Lügâti’t-Türk adlı eserinde. Tatar İsmi ve Tatar Kimliğinin Oluşumu Tatar ismi ile ilgili olarak ilim âleminde pek çok farklı görüş öne sürülmüş olup bu ismin menşei hakkında tam bir bilgi yoktur.

Ankara. yüzyılda Türkistan’dan bu bölgeye gelen Kıpçak Türklerinin torunlarıdır. Kazan.169. Çağdaş Türk Lehçeleri.43-44. ‘Fikir’ Neşriyatı. 1998. 7 Gabdêlbari Battal. balk-ar. yüzyılın başında İdil-Ural boyuna göç eden Bulgar Türkleridir. 1999. Dil. Uzun bir tarihî süreç sonunda bu ad. bolg-ar. Meskeü. yüzyılda bu bölge tamamen bir Türk yurdu hâline gelmiştir8. Sibir. İdil boyu Türkleri. su-ar vb. Zekiyev. Ercan Alkaya. Akçağ Yayınları.. s. Zekiyev. Ahmet Buran. Rusların Tatar ismine bakış açılarının kötü olması sebebi ile kendilerini sadece Müslüman olarak tanıtmalarının Tatarlar için yeterli olmadığını belirtip onların da bir millet olduklarını. Tatar ismini İdil boyu Türkleri için ilk defa ciddi şekilde edebiyata sokan kişiler Kazanlı meşhur tarihçi ve fikir adamı Şehabettin Mercani ile yazar ve tercümeci Kayyum Nasıri’dir5. haz-ar. Kazan Törkilerê. Şehabettin Mercani. s. Çince.168-169. pasaklı. 6 Şihabêtdin Mercani. a. Z. kısmen Hunlar ve İdil Bulgarları ile XII. Şehabettin Mercani ve Kayyum Nasıri’den sonra. Edebiyat. asrın başlarında kalem oynatan Kazanlı muharrirlerin hemen hepsi Kazan Türkleri için Tatar ismini kullanmışlardır7. Möstefadêl-exbar Fi Exvali Kazan ve Bolgar. Türk Dünyası Nüfus. 1996. Bulgar Türkleri VI. 8 Nevzat Özkan. XIX. s. dinen Müslüman olmanın yanında millî olarak Tatar olduğunu belirtip bu görüşü ile dikkat çekici bir çıkış yapmıştır6. Gabdêlbari Battal. Tatarstan Kitap Neşriyatı.g. Z. yüzyılda İdil-Ural bölgesine yerleşmeye başlamış ve VII. Kazan. Tatarların Genel Tarihi Uzun bir tarihî geçmişe sahip olan Tatarların ataları VI.308. Kırım ve Kazan Türkleri tarafından benimsenmiş ve bir millet adı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Tatarstan Kitap Neşriyatı. 5 4 .164-167 içinde. Kazan.4 ta-ta (da-da) sözünden ortaya çıktığını düşündüğünü belirtir. vahşi anlamlarında da kullanılır. asrın sonlarında ve XX. Sosyal Yapı. s. önceleri Tatar ismi ile ilgili olumsuz düşünceleri sebebiyle kendilerini sadece Müslüman olarak tanıtıp millet adı belirtmiyorlardı. da-da sözü pis. ‘İnsan’ Neşriyatı. 1989. 11. gibi örneklerle destekler4. adlarının da. M. M. Dolayısıyla şimdiki İdil-Ural Tatarları Suvar. Türki-Tatar Etnogenezı.e. bu kelimenin başlangıçtan beri bir etnonim olarak kullanıldığını belirtir ve Türkçe kökenli olduğu tezini ileri sürerek bu savını da kelimenin sonundaki -ar/-er ekinden hareketle tat-ar. s.

a. 12. Bilimsel Bildiriler 1972. Ankara. Kazak.279-283. s. Başkurt lehçesiyle birlikte Volga veya Kuzey lehçeleri içinde saymıştır.mid.. Samoyloviç. 2002. Karakalpak. Altın Ordu Devleti XIV. TDK Yayınları.5 Başkenti Bulgar şehri olan Bulgar Devleti IX. yüzyıllarda Doğu Avrupa’nın en önemli ticaret merkezi olmuştur.e. 1975.ru/hakk_t02. N. Bu çalışmada da Kazan Tatarları. 10 . Kumuk. Çarlık Rusya’sının ardından 27 Mayıs 1920’de bugünkü sınırları içinde Rusya Federasyonu’na bağlı bir Tataristan Özerk Cumhuriyeti kurulmuştur. s. Ramstedt’in tasnifinde ise Kırgız. 9 R. 13 Shirô Hattori. Çok zengin bir bölge olan Tataristan’a yönelik göçler ve Ruslaştırma politikaları Sovyet döneminde de devam etmiştir11. Kazak. Kazan. Fexretdinov.02. Fexretdinov.g. yüzyılın sonunda Timur’un ordularına yenilip dağılmış ve bölgede Kazan. Türk Dilinin Yurtları. Kazan-Tatar Türkçesinin Türk Dili İçindeki Yeri A. Bununla birlikte âlimlerin çoğu Tatar Türkçesi ve Başkurt Türkçesini Karay.-XII. 11 Nevzat Özkan. AÜ Basımevi. Tatar Xalkı hem Tatarstan Tarixı.27-56. Kasım. Kırım. Cengiz Han’ın torunu Batu Han tarafından kurulan Altın Ordu Devleti. 1220’lerde Moğolların bu bölgeyi de istilâ etmesiyle yıkılmış ve daha sonra kurulan Altın Ordu Devleti’nin himayesine girmiştir.G. Günümüzde Rusya Federasyonu’nun içinde yer alan yirmi bir özerk cumhuriyetten biri de Tataristan Özerk Cumhuriyeti’dir12. İrtiş. “Türk Dilleri Arasında Tatarcanın Yeri”. Kazan Megarif Neşriyatı. Kırgız Türkçesi ile beraber Kıpçak grubuna.html (11. s. 12 http://www. diğer tarafa da Z-dilleri olan diğer bütün dilleri ve şiveleri koyarlar. dört gruba ayırdığı Türk dilleri içinde Tatarcayı Kırgız. Türk dilleri ile ilgili olarak yapılan pek çok tasnif vardır.207.G. 1996.turkey. Ankara. Akçağ Yayınları. Batu Han’dan sonra tahta çıkan Berkay döneminde Türkleşmeye başlamıştır. Wilhelm Radloff. Karaçay-Balkar. 2 Ekim 1552’de Ruslar tarafından işgal edilmiştir10 .2007). s. R.253. Poppe gibi bilim adamları Türk dil ve şivelerini ikiye ayırarak bir tarafa R-dili olan Çuvaş dilini. 1437’de kurulan Kazan Hanlığı. Sibir ve Nogay Hanlıkları kurulmuştur9. Astrahan. Nogay. yani Kuzey-Batı grubuna koyarlar13. yani Tataristan Tatarları ve Kazan-Tatar Türkçesi ile ilgili hususlar ele alınıp incelenmektedir.

s. 16 Nevzat Özkan. Kazan-Tatar Türkçesi. Samoyloviç ise tasnifinde altı gruba ayırdığı Türk lehçeleri içinde Tatar Türkçesini III. Türk Dilinin Yurtları. yüzyıldan günümüze kadar mahallî Tatar ağızlarından gelişen Tatar Türkçesi yazı dili olmak üzere dört farklı ana dönemden geçerek günümüze gelmiştir16. Kumuk. Kuzey-batı) içinde göstermiştir. yüzyılın ortalarından XV. s. 1997. yüzyılın başında genel millî Tatar Türkçesi bütün şekilleri ile bir edebî dil olarak ortaya çıkmıştır17. Kazak Türkçesi vb. (akt. Kazan-Tatar Türkçesinin de kelime bilgisi. Kazakistan ve Kafkasya cumhuriyetlerinde ve yabancı ülkelerde yaşayan Tatarların resmî ve edebî dilidir15. s. Taw grubu (Kıpçak. 2002. Ötüken Neşriyat. Tatarça-Törêkçe Süzlêk (Tatarca-Türkçe Sözlük). Karaim ve Başkurt lehçeleri ile birlikte Tatar Türkçesi. İnsan Neşriyatı. Birleşik Yayıncılık. Nogay. yüzyılın ilk yarısına kadar Kıpçak. İstanbul 1999. Tataristan’da. Türklük Bilgisine Giriş. söz dizimi ve cümle bilgisi bakımından abidelerle paralellik gösterdiği muhakkaktır. Vahit Türk). Orazov. 17 Fuat Ganiyev vd. XI-XII. Karaçay. Grup. tawlı grubu içinde saymaktadır14. İstanbul. yüzyıllar arasında Bulgar. yüzyılın ikinci yarısından XVIII. Ankara. M. Rusya’nın başka bölgelerinde. Akçağ Yayınları. XV. Başkurt Türkçesi ile birlikte Kıpçak grubu Türk lehçelerinin İdil-Ural Bölgesi kolunu oluşturan bugünkü Kazan-Tatar Türkçesi. T.42-46. XIV.6 Karakalpak. A. Ali Akar. Bu dönemde ve XX. Eski Tatar edebî dili XIX. Batı Grubu içinde gösterilmiştir.8. Kazan-Tatar Türkçesinin Tarihî Gelişimi Türk dilinin metinlerle takip edilebilen yazılı döneminin başlangıcı olarak Orhun Abidelerini kabul etmek mümkündür. Günümüzde Türk dünyasının muhtelif bölgelerinde kullanılmakta olan Türkiye Türkçesi. Tatar Türkçesi. yüzyılın sonlarına kadar İdil-Ural Bölgesi Türkîsi veya Çağatay Türkçesi ve XIX.174. Grup. Kaydarov. 13. yüzyılın ikinci yarısına kadar kullanılmıştır. 15 14 . 2006. gibi yazı dillerinde Orhun Abideleri’ndeki temel dil özelliklerini görmek mümkündür. Özbekistan. Başkurt Türkçesi.211. Kazan-Meskeü. Talat Tekin de on iki gruba böldüğü lehçeler içinde Tatar Türkçesini X. Türk Dili Tarihi. s.

1996. XV. Tatarça-Törêkçe Süzlêk (Tatarca-Türkçe Sözlük). Ankara. 1999. 19 Fatma Özkan. Türk dünyasında günümüze kadar süregelen parçalanmışlığın temeli atılmıştır19. Halk dilinin. Ercan Alkaya. 14. Edebiyat. Dil. İnsan Neşriyatı. bunun neticesinde yeni bir edebiyat dili olan Kazan Tatarcası ortaya çıkmış ve her dalda önemli ürünler verilmiştir18. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyılın başında. başta Abdullah Tukay olmak üzere Derdmend ve Mecit Gafuri gibi şairler boy göstermeye başlamıştır20. TDK Yayınları. Ahmet Buran.516. s. yüzyılın ikinci yarısında Tatar kentsoylu sınıfının oluşumu yıllarına denk gelir. 9 ünlü ve Rusçadan alınan çift sesli 4 harf ile karşılanmaktadır. sözlü kültürden hem de Rus edebiyatı yoluyla giren yeni unsurlardan aldıkları ilhamla şiir yazan. Türk Dili Dergisi (Türkiye Dışındaki Çağdaş Türk Şiiri Özel Sayısı). 1997. Kazan-Meskeü. s. Alfabede bunlar 22 ünsüz. Akçağ Yayınları. Tatar Türkçesinin.7 Tatar yazı dilinin yaygınlık kazanması. Türk Dünyası Nüfus. Böylece. XIX. 20 Nevzat Özkan. Sosyal Yapı. Ankara. Tatar şair ve yazarları Rus kültürü ve edebiyatı ile tanışma imkânı bulmuşlar. yüzyıla kadar süren bütün Türkistan Türklüğünün dili olan ortak Türkçeden uzaklaşması. XIX. Bu dönemde kimi Tatar aydınları tarafından konuşma dilini yazı diline yaklaştırmanın yolları aranmıştır. yüzyılın başındaki romantizm akımından da etkilenmesi ve pek çok Tatar aydınının da gördükleri eğitimin gereği uram dili (sokak dili) diye adlandırılan Tatarca ile yazmayı vatanseverlik saymasına bağlanabilir.1044-1056. 18 . Fuat Ganiyev vd. Hem gelenekten. “Yirminci Yüzyılda Tatar Şiiri”. Puşkin ve Krılov gibi Rus şairlerinin şiirleri Tatarcaya çevrilmeye başlanmıştır. Çarlık Rusyası ve Sovyet Rusya döneminde de bilinçli bir biçimde desteklenen bu uygulamanın neticesinde mikrokavmiyetçilik şuurunun uyanması sonucu.164-167 içinde. XIX. Çağdaş Türk Lehçeleri. s. Tatar Türkçesinin Temel Gramer Özellikleri Tatar Türkçesinde 35 ses vardır. 1804 yılında Kazan’da kurulan üniversite de Tatarların kültür dünyasını etkilemiş. yüzyıldan XIX. Kıpçak dili özellikleri ile işlenip zenginleştirilmesi yoluyla eski edebiyat dili olan Çağatayca canlandırılmış. sözlü edebiyat geleneğinden beslenegelen Tatar şairleri Ruslar aracılığı ile tanıdıkları Batı ile de münasebet kurmuşlardır. Fatma Özkan’a göre.

-kır. Ayrıca “-ırga/-irge” eki de Tatarcada mastar eki olarak kullanılır. -r” gibi eklerle isimlerden fiiller türetilir. Bu ekin olumsuzu “-maska/-meske” şeklindedir. . -ıç/-iç. ñ” ünsüzlerinden sonra “-nar/ -ner” ekleri gelir. -sız/-siz. -çı/-çi. -kız/-kiz. -kay/-key. İsim Çekim Ekleri Çokluk Çokluk eki olarak “-lar/-ler” kullanılır. -z. -dık/-dik. İsimden Fiil Yapan Ekler “-ay/-ey. -lap/-lep” gibi ekler isimlerden yeni isimler türetmek için kullanılır. “-ğak/-ğek. Fiilden İsim Yapan Ekler “-u/-ü”: Bu ek Tatar Türkçesinde kullanılan mastar ekidir. -ça/-çe. -ımta/-imte. Çekim Ekleri 1410.8 140. Ancak “m. -lı/-li. 141. -kak/-kek. -(ı)nçı/-(i)nçi. -tık/-tik” gibi ekler fiillerden yeni fiiller türetmek için kullanılır. Ancak bu ek çoğunlukla “-mağa. Yapım Ekleri İsimden İsim Yapan Ekler “-lık/-lik. Fiilden Fiil Yapan Ekler “-ğız/-ğiz. n. -mak için” anlamlarında kullanılır. -av/-ev. -(ı)msıra-/-(i)msire-” ekleri ile fiillerden yeni fiiller türetilir. -çık/-çik.

mektepten. Teklik ikinci şahıs ekinden sonra da ek “-nan/-nen” şeklinde olur: eniyinnen (annenden). şigır’lerin (şiirlerini). öylerinnen (evlerinden). Üçüncü şahıs iyelikten sonra araya -n. kalasın (şehrini). Üçüncü şahıs iyelikten sonra “-n” eki kullanılır: isimin (onun ismini). Yaklaşma Hâli: “-ga/-ge. öyibiz öyigiz öyleri/öyi bakçabız bakçagız bakçaları/bakçası .girer: yulında (yolunda). Uzaklaşma Hâli: “-dan/-den. sebepke (sebebe). artınnan (onun ardından). -ta/-te” ekleriyle yapılır: balada (çocukta). kişini (kişiyi).9 İyelik öyim (evim) öyiñ öyi bakçam (bahçem) bakçañ bakçası Hal Ekleri İlgi Hâli: “-nıñ/-niñ” ekleriyle yapılır: atnıñ (atın). mektepte. kişiniñ. Yükleme Hâli: “-nı/-ni” ekleriyle yapılır: atnı (atı). -tan/-ten” ekleriyle yapılır: baladan (çocuktan). öyinde (evinde). -ka/-ke” ekleriyle yapılır: öyge (eve). Bulunma Hâli: “-da/-de. Üçüncü şahıs iyelikten sonra araya “-n-” girer ve ek de “-nan/-nen” olur: yulınnan (onun yolundan).

İsim çekiminin bilinen geçmiş zamanı “idi” şeklindedir: yulda idim (yoldaydım) yulda idiñ yulda idi yulda idik yulda idiñiz yulda idiler.10 İsim Çekimi Tatarmın (Tatarım) Tatarsıñ (ul) Tatar Tatarbız Tatarsız (alar) Tatar yuldamın (yoldayım) yuldasıñ yulda yuldabız yuldasız yulda Tatar Türkçesinde bildirme ifadesi için “bul-” fiili kullanılır: min etiyiñ bulam (ben babanım). İsim çekiminin öğrenilen geçmiş zamanı “iken” (imiş) şeklindedir: yulda ikenmin (yoldaymışım) yulda ikensiñ yulda iken Zamir Tablo : 2 Şahıs Zamirleri Yalın Hal İlgi Hâli Yükleme Hâli Yaklaşma Hâli Bulunma Hâli Uzaklaşma Hâli min minim mini miña minde minnen sin siniñ sini siña sinde sinnen ul anıñ anı aña anda annan biz bizniñ bizni bizge bizde bizden siz sizniñ sizni sizge sizde sizden alar alarnıñ alarnı alarga alarda alardan yulda ikenbiz yulda ikensiz (alar) yulda iken. ul yazuçı bula (o yazardır). .

özellikle konuşmada “-mın/-min” eki az kullanılır.11 Tablo : 3 İşaret Zamirleri Yalın Hal İlgi Hâli Yükleme Hâli Yaklaşma Hâli Bulunma Hâli bu monıñ monı moña monda şul şunıñ şunı şuña şunda şunnan ul anıñ anı aña anda annan bular bularnıñ bularnı bularga bularda bulardan şular şularnıñ şularnı şuşılarga şularda şulardan alar alarnıñ alarnı alarga alarda alardan Uzaklaşma Hâli monnan Dönüşlülük Zamirleri: üzim (kendim). alganmın (almışım) algansın algan alganbız algansız algan(nar) Bu kip bazen bilinen geçmiş zaman anlamını da ifade eder: kürmegenbiz (görmedik). Öğrenilen Geçmiş Zaman: Bu zamanın ekleri “-gan/-gen. aldı. üziñ. üzi. kitken (gitti). . -kan/-ken” şeklindedir. 1411. aldıñız. aldık. aldılar. algansız (aldınız). Şimdiki Zaman: Ünsüzle biten fiillerde “-a/-e” ekiyle yapılır. Fiil Çekim Ekleri Bilinen Geçmiş Zaman: Bu zamanın ekleri “-dı/-di. -tı/-ti” şeklindedir: aldım. üzleri. üzigiz. üzibiz. baram(ın) (gidiyorum) barasıñ bara barabız barasız bara(lar) Teklik birinci şahısta. aldıñ.

Ünlüyle biten fiillerde araya “-y-” girer. gitsem) barsañ barsa İstek İstekte “kile” (geliyor) kelimesi kullanılır: fiil + -ası (-esi) + iyelik ekleri + kile. Gelecek Zaman: Tatar Türkçesinde gelecek zaman iki türlüdür. aşayaçakmın (yiyeceğim) aşayaçaksın aşayaçak aşayaçakbız aşayaçaksız aşayaçak(lar) İkincisi “belirsiz gelecek zaman”dır. Şahıs ekleri doğrudan doğruya fiillere eklenir. “-a” ile biten fiillerde “-a” “-ı”ya. ünlülerden sonra “-r” ekiyle yapılır. yatırmın (yatarım) yatırsın yatır Şart Şart çekimi “-sa/-se” ekiyle yapılır. añlıymın (anlıyorum) añlıysıñ añlıy añlıybız añlıysız añlıy(lar) Bu kip bazen geniş zamanı ve gelecek zamanı da ifade eder. “-e” ile biten fiillerde ise “-e” “-i”ye dönüşür. İnce olanlarda ise kip eki tamamen düşmüştür.12 Ünlüyle biten fiillerin kalın olanlarında “-y” eki kullanılır. barsak barsañız barsa(lar) yatırbız yatırsız yatır(lar) . Birincisi “kesin gelecek zaman”dır ve eki de “-açak/-eçek” şeklindedir. barsam (gidersem. ünsüzlerden sonra “-ır/-ir” ekleriyle.

barıym (gideyim) bar barsıñ barıyk barıgız barsınnar biz kilirge tiyiş (biz) siz kilirge tiyiş (siz) alar kilirge tiyiş(ler) Emir kipinin çekimi ile ilgili olarak A. min kilirge tiyiş(min) (gelmeliyim. Ankara. gelmem gerek) sin kilirge tiyiş(siñ) ul kilirge tiyiş Emir Her şahısta ayrı ek kullanılır. Ercilasun her şahsa örnek vermiş. 1999. miña alırga kirek siña alırga kirek aña alırga kirek bizge alırga kirek sizge alırga kirek alarga alırga kirek Şahıs zamirleri Ø + fiil + (-ı)rga + tiyiş (+ şahıs ekleri).13 barasım kile (gidesim geliyor) barasıñ kile barası kile Gereklilik barasıbız kile barasıgız kile barası(ları) kile İki türlü olan gereklilik kipinin birincisi “kirek” (gerek) kelimesiyle. ikincisi ise “tiyiş” (gerek) kelimesiyle yapılır: Şahıs zamirleri (-e/-a) + fiil + -ırga/-irge + kirek. . B. 21 Ahmet Buran. ancak Ahmet Buran ve Ercan Alkaya. s. Akçağ Yayınları.179. Türkiye Türkçesi ile aynı şekilde Tatar Türkçesinde de birinci tekil ve birinci çoğul şahısların emir kipi çekiminin olmadığını belirtmiştir21. Ercan Alkaya. Çağdaş Türk Lehçeleri adlı eserde. Çağdaş Türk Lehçeleri.

algansıñmı (almış mısın). ince ünlülü fiilerde şimdiki zaman eki olan “y” de düşmektedir. Emir çekiminin birinci şahıslarında da olumsuzluk ekinin ünlüsü daralır: barmıym (gitmeyeyim). Gereklik kipinin olumsuzunda “-(ı)rga” yerine “-maska/-meske” kullanılır: miña almaska kirek (almamalıyım). Ek. siña tülemeske kirek (ödememelisin). yatmassıñ. bara almas (gidemez). . Bazen soru ekinin arkasına “iken” (acaba) kelimesi eklenir: kilirsizmi iken (gelir misiniz acaba).14 Olumsuzluk Fiillerin olumsuz çekimleri “-ma/-me” ekiyle yapılır: almadım (almadım). Görüldüğü gibi. küre ala (görebilir). Yeterlilik (İktidar) Şekli Yeterlik şekli “-al” yardımcı fiili ile yapılır: fiil + -a (-e. kürmesin (görmesin). açasıñmı (açar mısın). Şimdiki zamanda olumsuzluk ekinin ünlüsü daralır: barmıymın (gitmiyorum). yatmas. İstek kipinin olumsuzunda “kilmi” veya “yuk” kelimesi kullanılır: barasım kilmi (gidesim gelmiyor). Ekler. Belirsiz gelecek zamanın olumsuz çekimi farklıdır: yatmam(ın) (yatmam). kürmibiz (görmüyoruz). yatmabız. kürirsizmi (görür müsünüz). Bazen ünlüler kaynaşır: tüzelmisiñ (dayanamazsın). barma (gitme). yatmassız. Soru Fiillerin soru şekli “-mı/-mi” ekiyle yapılır. yatmaslar. küresibiz yuk (göresimiz yok). şahıs eklerinden sonra gelir: kildiñmi (geldin mi). Türkiye Türkçesinden farklı olarak kelimeye bitişik yazılır. açmadıñız (açmadınız). kürmik (görmeyelim). -y) + al + (olumsuzluk eki) + kip eki + şahıs eki: küre almadım (göremedim).

-kanda/-kende. -kan/-ken. Ankara. miña alırga kirek idi (almalıydım). -kançı/-kençi” gibi eklerle yapılır: uynap (oynayıp). -a/-e. Ercilasun vd. s. -açak/-eçek.15 Birleşik Çekim Hikâye Fiil çekimlerinin hikâye şekli “i-” fiilinin geçmiş zaman çekimiyle yapılır: digen idi (demişti). kalgan idiñ (kalmıştın). kürmes ikenbiz (görmezmişiz). -p). bara bara (gide gide). kaytuçı (geri dönen). gdien). -mış/-miş. ukıganda (okuduğu zaman). bulmas xıyal (olmayacak hayal). 1991. eytir söz (söylenir söz). -uçı/-üçi” gibi ekler kullanılır: bargan (varan. -mas/-mes. -gançı/-gençi. 22 . ukımıyça (okumadan). -gaç/-geç. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I. A. söz varlığı içinde deyimler dışında kalanlar gösterilmemiştir. -ası (-esi.1087-1096. Kültür Bakanlığı Yayınları. -kaç/-keç. -ysı). Sıfat Fiil Sıfat fiil yapmak için “-gan/-gen. barmayaçak iken (gitmeyecekmiş). kileçek kün (gelecek gün). -y) torgan. 15. alarak. -ır/-ir. B. akmıy torgan (akmayan). Kazan-Tatar Türkçesinde Birleşik Fiillerin Ele Alınışı Günümüze kadar Türkçe sözlüklerde sözlük birimi olarak kendilerine yer bulamadıklarından olsa gerek Türkolojide birleşik fiiller gramatik tür kategorisi bildiren birimler olarak gösterilmiş. Zarf Fiil Zarf fiiller “-ıp (-ip. barası yul (gidilecek yol). -ar/-er. -ganda/-gende. Rivayet Rivayet şekli “iken” kelimesinin çekimiyle elde edilir: bargan iken (gitmişmiş). ukıgançı (okuyuncaya kadar)22. -a (-e. kaytkaç (geri dönünce). -arak/-erek. -mıyça/-miçe.

Kazan. O. ‘Fikir’ Kazan’. bir isimle bir yardımcı fiilin. s. isimlerden ve yardımcı fiillerden yapılan fiillerin birleşik fiil olduğunu belirtir27. ikileme. Z. Kaya Bilgegil. yansıma sözcükler veya sıfat olarak kullanılan kelimeler anlatılmaktadır. tezlik. 26 Tatar gramerlerinde geçen bir terim olarak adlandırılabilecek bu ifade ile her tür isim.280-282. Kazan-Tatar Türkçesinde de birleşik fiiller ya isim unsuruna yardımcı fiil getirilerek ya da fiil1+fiil2 şeklinde yapılır. Kazımbek’te rastlanır. Zeynep Korkmaz. Ankara.150-157. bazı dillerde (meselâ Rus dilinde) yoktur. 25 Necmettin Hacıeminoğlu. Necmettin Hacıeminoğlu. 1846.266. 24 M. Birleşik fiiller. Tatar Türkçesi gramerlerinde fiil olmayan sözler26den birleşik fiiller yapılması ile ilgili ilk malûmata A. iki fiilin birleşmesiyle teşkil olunan bileşik fiiller ve kaynaşma yoluyla teşkil olunan bileşik fiiller şeklinde üç başlık altında inceler24. İkili birleşik fiiller. Osmanlı ve Türkiye Türkçesinde birleşik fiilleri. Kültür Bakanlığı Yayınları. Zekiyev. süreklilik. TDK Yayınları. birleşik fiilleri dört alt sınıfa ayırarak inceler23. Dergâh Yayınları. Kazan-Tatar Türkçesi. En Eski Türkçeden Çağdaş Türk Şivelerine Kadar Türk Dilinde Yapı Bakımından Fiiller. 1998. Bu tanımdan hareket eden Zeynep Korkmaz. s. alışkanlık (-Ir ol-. Tatar Grammatikası I. M. iki ayrı fiil şeklinin ya da isim soylu bir veya birden çok kelime ile bir esas fiilin birleşmesinden oluşan ve tek bir kavrama karşılık olan fiil türleridir. 1984. İki fiilin birleşmesinden oluşan tasviri (yeterlik. mAz ol-).) fiiller. Terim olarak bileşik fiiller ifadesini kullanan M. karmaşık fiiller olarak adlandırılan öncelik (-mış ol-). niyet fiilleri (AcAk ol-. 23 . 27 A. -AsI ol-. yaklaşma.257-271. s. İstanbul. diğer Türk lehçeleri gibi birleşik fiil üretimi ve kullanımı bakımından zengindir. ancak bir isimle bir fiilin birleşmesi ile oluşan terkibin yeni bir mânâ ortaya çıktığında. Kaya Bilgegil. 361-362 içinde. birleşik fiilleri yardımcı fiiller ve onlarla teşkil olunan bileşik fiiller. Obşçaya Grammatika Turetsko-Tatarskogo Yazıka. s. 1992. M. Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi). Ankara. Türkçe Dilbilgisi. Bir isimle bir yardımcı fiilden oluşan birleşik fiiller. Kazem-Bek.16 Birleşik fiiller. -ImsAr ol-). fiil + fiil olanlar ve isim + fiil olanlar şeklinde iki başlık altında incelemiş. s. kimi dillerde ise (meselâ Japon ve Hint dilleri) çok yaygındırlar. burada mecazî bir mânâ teşekkül ettiğinde birleşik fiilden söz edilebileceğini belirtmiştir25. 2003. ‘İnsan’ Meskeü.

Madison. Dırenkova. A. Terent’yev. K. Yuldaşev genel Türkçede fiil olmayan sözlerden yapılan birleşik fiillerin yeri üzerinde durur. E. Tatar Grammatikası I. D. E. itü. University of Wisconsin. C. birleşik fiiller hakkında epeyce geniş malûmat verir. Bu liste. Z. 362. “Birleşik fiillerin birinci ve ikinci kısımları arasında gerçek logik-semantik ilgi yoktur. Alekperov. G. 30 Claus Schönig. G. birleşik fiillere örnekler vererek Tatar Türkçesinde çok sayıda birleşik fiil olmadığını söylerler. birleşik fiiller hakkında daha ayrıntılı bilgi verirler ve yardımcı fiiller olarak itü. bu şekildeki filleri birleşik fiiller diye adlandırır.17 “Altay Têlê Grammatikası”nda da birleşik fiiller hakkında kısaca bilgi verilir. 1984. Velidi. M. Necip. kılu yardımcı fiilleri yardımı ile kurulan düzenli yapıda birleşik fiillerin yanı sıra özel yapıda birleşik fiillerin de üzerinde durur.143. 2003. Ş. P. eylêmêk’. kilü. 28 29 M. A. Troyanskiy. N. kılu.” der28. Tumaşeva. Wiesbaden. bu gibi fiillerin birinci kısımları Arapça ve Farsçadan alınan kelimelerdir. Franz Steiner Verlag GMBH. Nasıri. G. Gordlevskiy. E. kilü kelimelerini gösterirler.IV-VII. Descriptive Verbs in Kazakh (Kazakçada Tasvirî Fiiller) adlı doktora çalışmasında. birleşik fiillerle ilgili olarak Tatar Türkçesinde yardımcı fiil olarak kullanılan elemanları vermesi ile dikkat çeker30. A. Tatar Türkçesinin ilk gramerlerinde birleşik fiiller hakkında verilen bilgiler çok kısadır. Ona göre. 1998. Kerim Demirci. s. Alparov. kılmak’. birleşik fiillerin yapısında yardımcı fiillerin gerçek anlamlarını yitirdiğine dikkat çeker. birleşik fiillerin mastar+yardımcı fiil şeklinde yapıldığını söyler ve bu yardımcı fiilleri de itmêk’. Kerim Demirci. Kononov. Ramazanov ve V. İ. Zekiyev. ‘İnsan’ Meskeü. Descriptive Verbs in Kazakh. V. Türk lehçelerindeki tasvirî fiilleri karşılaştırırken Tatar Türkçesi ile ilgili olarak Claus Schönig’in verdiği listeden yararlanır29. hazırladığı gramerlerde birleşik fiillerin tam yapısal-semantik haritasını verir. . N. olmak’ şeklinde gösterir. s. s. Arxangel’skiy böylece Türkçede birleşik fiil konusuna yer verip örnekler gösterirler. Giganov ile A. bulu. A. bu sebeple onlara sentaktik kelime dizileri diye bakılamaz. Xangildin. Hilfsverben im Tatarischen. N. ‘Fikir’ Kazan’. bulu.

Zekiyev. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988. Bunlar. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları. Törêkçe-Tatarça Süzlêk (Türkçe-Tatarca Sözlük). Tatar Manuel (Descriptive Grammar and Texts with a TatarEnglish Glossary). TDK Yayınları. Zekiyev. 1963. s. Ayrıca. hasretlen-). 1996. ‘Fikir’ Kazan’.152-153. takılarını tak-) gibi34. Bunlar.sugu (itip kak-). 1998. Birleşik fiilerin yapılışını “dizili bağlanışta olan parçalar eklenerek” ve “sıralı bağlanışta olan parçalar eklenerek” yapılan birleşikler olarak ayırır. Özbek Türkçesinden hareketle yardımcı fiillerle ilgili örnekler vermiş. “İnsan” Neşriyatı.152-168. Türkçe-Tatarca Sözlük’te Tatar Türkçesindeki birleşik fiillerin yapılışında üç yolun varlığından söz eder. Indiana University Publications. M. ‘İnsan’ Meskeü.361. s. Türk Dillerinde Yardımcı Fiiller Sorunu. M. normal olarak çekilen bir fiil ve tamamlayıcı olarak kullanılan bir isim veya bir zarf ifadesi ile takip edilir.gibi örnekler bu gruba girer. 31 . 1998. diyerek birleşik fiilleri. Tatar Grammatikası I adlı eserinde birleşik fiillere özel bir bahis açmakla dikkat çekici bilgiler verir. ayrıntılı olarak birleşik fiillerin dilde tuttuğu yeri tartışır. Ankara.101-102. Burada Zekiyev. s. bögêlü-sıgılu (eğilip bükül-) gibi. Nicholas Poppe. Z. Nasilov ve Schönig’in yardımcı fiillerle ilgili görüşleri hakkında değerlendirmeler yapmış ve yardımcı fiiller hususunda Türk lehçeleri arasındaki farklar gibi konuları ele almıştır32. isimlerle yardımcı fiillerin. s. 2003. Bu yapı. yıkıp geç. Birinci grupta yer alan birleşikler ikili fiiller olarak anlatılır. sayıp dök-. Atatürk Kültür. hal eki almış isimlerle fiillerin ve zarf fiillerle fiillerin birleşmesi olarak ifade edilir33. kagu. 33 Fuat Ganiyev vd. Tatar Türkçesindeki örneklerinde ikileme izlenimi veren kelimeler şeklinde görülür. s. 1988’de Ankara’da yapılan Uluslararası Türk Dili Kongresi’nde Uli Schamiloglu da Türk Dillerinde Yardımcı Fiiller Sorunu başlıklı bir bildiri sunmuş ve bu bildirinin içinde genel olarak Türk dillerindeki yardımcı fiillerin işlevlerini. kiyênü-yasanu (giyinip kuşan-. dolup taş-. 32 Uli Schamiloğlu. Zeynep Korkmaz. Kazan-Meskeü. yardımcı fiil esasında yapı. Z. özellikle de Özbek Türkçesinde kullanılan yardımcı fiilleri incelemiştir. Bunlar kimi soyutlama ve genellemeler ifade eder. Türk lehçelerinde. 34 Zekiyev’in ikili fiil dediği bu yapılar Türkiye Türkçesinde esas fiilin genellikle -(y)ıp zarf fiil ekini aldığı eş ya da zıt anlamlı fiillerle kurulan birleşikler olup ikili birleşik fiiller olarak adlandırılırlar. Ganiyev. Türk Dili Grameri (Şekil Bilgisi).519. yanu-küyü (yanıp göy-. Ankara.18 Nicholas Poppe ise birleşik fiilleri bağımlı birleşenlerden oluşan fiil yapıları olarak niteler. kullanılış ve anlam bakımından ele alarak değerlendirir31. Tatar Grammatikası I.

kiyêndê yasandı (giyindi kuşandı)35. Zekiyev. zarf. Tatar Grammatikası I. ünlem veya yansıma kelimeler olabilir38. ‘Fikir’ Kazan’. fiil olmayan kelimelerden birleşik fiillerin düzenli yapılışında itü. meselâ Rus dilinde de kendine has kuruluşu ile vardır 36. zamir. birleşik fiil yapılışında ikinci bir yapı olarak fiil + fiil yapısından söz eder. Ayrıca. ‘İnsan’ Meskeü. 39 M. gibi kalıplaşmış örnekler isim olarak kullanılmak üzere Türkiye Türkçesinde de mevcuttur. Z. oldubitti. onları değiştirici bazı fiiller eklenerek yapılır. 1998. Burada fiil olmayan sözlerden yapılan fiiller fiil olmayan kelime + fiil tipindeki birleşik fiiller olarak ayrıntılı bir biçimde ele alınıp incelenir. a.363. birü. Zekiyev. dizili birleşik fiillerden yapılan fiiller olarak iki ana başlıkta işlenir. 35 . samoustranit’sya (keyfî olarak el çek-). 1998.g. s. -y ile biten zarf fiillere. M. 1497. s. M. kılu. 1998. ‘İnsan’ Meskeü. Bu şekilde fiil olmayan kelime + fiil yapısındaki birleşik fiiller. Bu tipteki birleşik fiillerin ikinci kısımları fiile has bütün şekillerde kullanılabilir. 36 Rus dili gramerinde fiil olmayan kelime+fiil şeklindeki birleşik fiillere aşağıdaki örnekler verilir: poluzakrıt’ (yarı kapat-). Bu tip fiiller. farklı durumlarda böyle bir dizinin bağımsız söz dizisi mi yoksa birleşik fiil mi olduğunun belirlenmesi zorlaşır. ‘Fikir’ Kazan’. bulu.1073. Türkologların çoğunluğu tarafından birleşik fiil diye adlandırılan fiillerden ortaya çıkmış yapıların Tatar Türkçesinde de ilgi çekici ve özellikli bir görünüşü olduğunu belirtir39. çok sayıda olmamakla birlikte.e. kilü. Öyle ki. parla-. Zekiyev.. İkinci grupta yer alan birleşik fiiller ise fiil olmayan sözlerden yapılan fiiller. öç itü (üç et-). samovosplamenyat’sya (kendi kendine tutuş-. Fakat bu yapıların bağımsız söz dizileri teşkil etmesi de mümkündür. Z. Ankara. Zekiyev. ‘Fikir’ Kazan’. Bunların birinci kısımları isim. Zekiyev. Tatar Türkçesinde. Z.19 Bu bahiste. dirseklenerek uzan-). s.365. TDK Yayınları. 37 M. alu yardımcı fiilleri ile yapılan birleşik fiillerin ise dilde çok olmadığını söyler37. Tatar Türkçesinde pek çoktur. ‘İnsan’ Meskeü. alevlen-). -e. 38 İsim + fiil yapısında sayı sözleri ile deyim anlamı veren birleşik fiillerle karşılaşılır: ikê itü (iki et-). Tatar Türkçesinde birleşik fiiller -p veya -a. dürt itü (dört et-).368.363. polulejat’ (yarı uzanmış vaziyette bulun-. yasau gibi yardımcı fiillerinin kullanıldığını. Zekiyev. s. Kaptıkaçtı. s. Tatar Grammatikası I. Türkçe Sözlük. kitêrü. Tatar Grammatikası I. Z. 2005. farklı bir yapı olarak ikili fiillerin birinci kısımlarının da çekim eki aldığı ve Türkiye Türkçesinde de benzerleri bulunan örnekler üzerinde durulur: yandı köydê (yandı göydü).

2. Öyde avırıp kaldım. Tatar Grammatikası I. bağımsız söz dizileri (burada zarf fiil ile yüklem grubu). Bu xatnı niçêk başlarga bêlmiçe bik ozak aptırap utırdık. Ele alınan yapılarda. dış görünüşü yönünden birleşik fiillere benzese de birtakım işaretler onları birleşik fiillerden ayırır. ardından gelen çekimli fiil başka cümle parçasıdır. Z. düşünerek oturduk /bekledik. Bu işaretler. Kural olarak. sebep gösterir. (Evde hastalanıp kaldım).Zarf fiil ile onun ardından gelen fiiller müteselsil veya paralel müstakil iş veya hareketi bildirirse. . (Bu mektuba nasıl başlayacağımızı bilemeyince/bilemediğimiz için uzun süre şaşırıp oturduk/bekledik. Aptırap utırdık (şaşırıp oturduk/bekledik) örneğinde iki fiil de müstakil cümle parçaları olarak gelmiştir. 40 M.20 Zarf fiille kurulan yapıların müstakil kelime dizileri teşkil etmesi iki durumda söz konusu olur: 1. cümle parçası olan durumu bildirip onun ardından gelen fiil esas iş veya hareketi anlatırsa. yüklem olması mümkündür: Bu xatnı niçêk başlarga bêlmiçe bik ozak aptırap utırdık. (Bu mektuba nasıl başlayacağımızı bilemeyince/bilemediğimiz için uzun süre şaşırıp oturduk/bekledik. Birinci durumda zarf fiil cümlede zarf. 2-Zarf fiili çıkardıktan sonra cümlenin bütünlüğünün yok olmaması. zarf fiiller cümlede üçüncü bir müstakil söz ile ayrılabilirler. uylanıp utırdık. Beşirov. ‘İnsan’ Meskeü. (Bu mektuba nasıl başlayacağımızı bilemeyince/bilemediğimiz için uzun süre şaşırıp. 4-Her iki fiilin de cümlenin ayrı birimi olarak kullanılması birleşik fiile has olmayan özellikler olarak gösterilir40. Yani. ‘Fikir’ Kazan’ 1998. Zekiyev.Zarf fiil. 3-Her iki fiilin de semantiklerinin müstakilliği ve bütünlüğü. 1-Terkibe giren sözlerin üçüncü bir söz ile ayrılabilme imkânı. 369.) G.) cümlesindeki birleşik fiile benzer terkibe giren sözleri cümlede üçüncü bir söz ile ayırmak mümkündür: Bu xatnı niçêk başlarga bêlmiçe bik ozak aptırap.). s.

Zekiyev. a. (Nataşa… sahneye çıkıp gitti/bir anda sahneye çıktı).g. Min kitapnı ukıp çıktım (Ben kitabı okuyup çıktım/bitirdim) cümlesinde birleşik fiil bir işi bildirir ve müstakil bir cümle parçası olan yüklemdir41. (Tam kitabı okuyup bitirmiştim ki arkadaşım geldi). Böylesi durumlarda pekiştirme edatları birleşik fiile tezlik. s. Sınırlayıcı/küçültücü edatlar birleşik fiile sınırlama anlamı verir ve işin. s. cümlede tamamının sadece bir cümle parçası olacak şekilde kullanıldığını söyler. Z. Zekiyev. ukıp çıktı (okuyup çıktı/bitirdi) denilen birleşik fiilde hiçbir sentaktik ilgi bulunmadığını. M. cümlede iki cümle parçası olarak kullanılırlar. ikinci parçanın ise esas fiil teşkil etmesi mümkündür’ görüşüne dikkat çeker43. yalnız. Bu. ‘İnsan’ Meskeü. a.. .g. hareket bildirirler. yoğunluk anlamı verir: Nataşa… sexnege mênêp de cittê. birleşik fiillerin ayırıcı birtakım özellikleri vardır. Tatar Grammatikası I. birinci fiilin anlamını belirler” şeklinde geleneksel bir görüş vardır. Z. Buradan hareketle Zekiyev.e. ‘Fikir’ Kazan’ 1998.370. zarf ile yüklem ilgisidir. Türkolojide “Birleşik fiilin esas anlamı birinci parça (zarf fiil) ile bildirilir. Bu durum burada yapısal olarak birinci sıradaki asıl unsurun yardımcı unsura dönüşmesi 41 42 M. fakat aptırap utırdık (şaşırıp oturduk/kaldık) denilen söz dizisinde çok açık sentaktik ilgi görüldüğünü söyler42. sadece) ile ayrılabilir. Bağımsız söz dizileri ise şekilleri yönünden birleşik fiillere benzeseler de. 43 M. iki türlü iş. hareketin tam o anda yapıldığını bildirir: Kitapnı ukıp kına çıkkan idêm. müteselsil veya paralel iş. hareket bildirirler. Z.21 Birleşik fiilleri söz diziminde kullanılışları bakımından ele alan Zekiyev.371. diyerek birleşik fiillerin bir leksik anlam bildirirdiklerini ve onların. Birleşik fiillerde parçalar arasında bağımsız söz dizilerindeki gibi kendi aralarında sentaktik bağlantılar bulunmadığına işaret eden Zekiyev.. Meselâ.e. Zekiyev. s.372.372. ipteşêm kildê. Tatar Türkçesinde birleşik fiillerin parçaları pekiştirici edatlar/ekler da/de (-ta/-te) ve sınırlayıcı/küçültücü edatlar gına/gêne (kına/kêne) (ancak. ‘birleşik fiilde kimi zaman zarf fiil şeklinin yardımcı fiil. yardımcı fiil ise ilâve anlam verir.

(alıp git-) tipindeki birleşik fiillerde görülür. s. kişi ile ilgili anlamlara göre ikincil olurlar demekte ve bu bağlamda fiilleri hareket ile zaman ilişkisi içinde ele almaktadır45. karşılaştırma amacıyla kullanılmaktadır. Böyle bir durum alıp kit. kaide olarak. Bu bahiste Zekiyev. Tatar Türkçesinde fiillerin leksik-semantik usulle yapılması da mümkündür. Ayrıca zarf fiillerle kullanılan yardımcı fiillere göre oluşan anlam ilişkisine de yer verilmektedir. ‘İnsan’ Meskeü. ‘Fikir’ Kazan’ 1998. der. Tatar Türkçesinde zarf fiil + fiil yapısındaki birleşik fiillerde kullanılan yardımcı fiillere de işaret edilmektedir44. Tatar Grammatikası’nda. medeniyet. 44 Sonuç bölümünde. Çünkü burada git. Zekiyev’in verdiği yardımcı fiillere ilişkin liste. Zekiyev. . Z. 45 M.fiili tarif edilmektedir. Tatar Grammatikası I. üretim ile ilgili anlamlar. tabiat. Zekiyev.379. cemiyet.22 olarak gözlenir.

İkiden fazla ögeden oluşan birleşiklerde kurucu unsurların niteliği bakımından başlığı dışında kalan yapılar olduğu görülmüş ve bunlar formülleştirilmeye çalışılmıştır. İsim + Yardımcı Fiil Kalıbında Olanlar 20010. Birleşik fiiller.(ukı-) kul kuy- . TATARCA-TÜRKÇE SÖZLÜK’TE YER ALAN BİRLEŞİK FİİLLER Bu bölümde. [(İsim + (Ø)] + Yardımcı Fiil akıl birbankrot bulirêk alyasin çık. kurucu unsurlarının niteliği bakımından ayrılırken önce üç temel yapının ortaya çıktığı görülmüş ve bu basamaklara göre listeler oluşturulmuştur. 20. Kurucu unsurlar içinde Tatar Türkçesindeki alıntı kelimeler bakımından da tasnif yapılmış ve özellikle Batı dillerinden yapılan alıntılara bağlı olarak listeler oluşturulmuştur. Yapı Bakımından Birleşik Fiiller 200. Tatarca-Türkçe Sözlük’ten tespit edilen 2223 tane birleşik fiil. kullanılış özellikleri ve alıntı kelimeler bakımından ayrılmış ve değerlendirilmiştir. Kurucu Unsurları Bakımından Birleşik Fiiller 2001.İKİNCİ BÖLÜM 2. Bu listelerin içinde de yardımcı fiilleri esas alan dizilişler alfabetik olarak verilmiştir. yapı.

-ka. -un.(çıgar-) 20015.(üt-. [(İsim + -ı. [(İsim + -a. -ên. -tan. -u. -ge.(kit-) töpsêz arbaga (çanaga) utırtsaftan çıkgamelden çıgarışıkta yeşeveg’dede toruyga kal. -da. -ten. İsnad Grubu + Yardımcı Fiil çeçê üre tor20017. [Sıfat Tamlaması + (Hal Eki)] + Yardımcı Fiil yartı yulda kalturı yulga salyaktı dön’yaga kil20016. [(İsim + -de. -nan)] + Yardımcı Fiil dön’yadan kit. kiç-) añnan yazisten çık. -ün)] + Yardımcı Fiil atı çıkküzên açtêşê çık20012. -e. -ke)] + Yardımcı Fiil astına sal. -ga.(suk-) burıçka biroxşarga tırış20013. -ın. -ta)] + Yardımcı Fiil uyda totyakor’da toriminlêkte yeşe20014. -ê. -dan. Belirtme Grubu + Yardımcı Fiil inkyarnı inkyar itolı başın kêçê ittümgeknê tau ittuzandaynı tubalday itsüzên süz ityalgış yulga kêr. -ü. [(İsim + -den. -nen.(tal-) urınına kalşifrın açcezasın kür- . -te.24 20011.

25

20018. Yönelme Grubu + Yardımcı Fiil yodrıkka irêk birbugazga bugaz (kil-) xerêfke yabışıp yat20019. Bulunma Grubu + Yardımcı Fiil êçte bürêler ula20020. Ayrılma Grubu + Yardımcı Fiil tirêsênnen çıgarday bultöymeden döye yasasudan korı çık20021. Edat Grubu + Yardımcı Fiil duga bêlen pêçen çapdürt küz bilen kötikmek-toz bilen karşılailek aşa ütkerkırın (küz bêlen) karaküz karası kêbêk saklakükrek bilen karşı torkülege kêbêk yörkürke kêbêk kabarıntêl bêlen têgêrmen korkêbêk toyıl1

utka kêrosin sipyözge kara yag-

êçke cılı kêravızdan ut çeç-

sul ayagı bêlen tortêlê bêlen koş tottigenek kêbêk yabıştırnak bêlen de çiyêrttêrmetüzêmsêzlêk bêlen kötuç töbênde gêne yörtêne bêlen koyı kazıülêm yokısı bêlen yoklacir bêlen tigêzleyaxşı süz bêlen iske alni küz bilen kür-

20022. [(İsim + Bağlaç)]+Yardımcı Fiil avız da açmaavız da açır- (açtırma-) kêrfêk te kakmakıl da kıymıldatmaküz de açırma-

1

Sadece bu örnekte edat, isimden sonra getirilmeyerek isim işleviyle kullanılmıştır.

26

20023. İkilemelerle Kurulan Birleşik Fiiller 1. Aynen Tekrar + Yardımcı Fiil ile Kurulan İkilemeler tep-tep ittepi-tepi yörêcilfêr-cilfêr it- (kil) çêlt-çêlt yomyıltır yıltır kil2. Yansıma Kelimeler + Yardımcı Fiil ile Kurulan Birleşik Fiiller ah-vah it-(kil-) dêr-dêr it- (kaltıra-, kil-) yılt-yılt it- (kil-) zır zır itkêlt-kêlt itkêrt kêrt itpış-pış ittuk-tuk it- (kil-) tır-tır itçêñ-çêñ ittêk-têk itgör-gör kilpış-pış söyleşpışık-pışık yılazır zır eylenkêt-kêt kölşırık-şırık költır-tır yögêrhay-xulayalt-yolt itşaltır-şoltır it- (kil-) şak-şok kil- (it-) şau-gör kilşau-şu kilşau-şu küter- (kuzgat-, kuptar-) çaldır-çuldır kilpare pare kilcêm-cêm it- (kil-) öyêr-öyêr yörcilfêr-cilfêr yör-

3. Zıt Anlamlı Tekrar + Yardımcı Fiil ile Kurulan Birleşik Fiiller êssêlê-suıklı bulaldım-birdim yasacir-kük bêtêrêp êzleutka-suga kêruñnı-sulnı ayırmatêgêley-bolay kitêrutnı-sunı kiçürlê-kırlı sikêr-

4. Eş Anlamlı Tekrar + Yardımcı Fiil ile Kurulan Birleşik Fiiller yort-cirsêz kaltêlsêz-önsêz kalzar-intizar buliske-añga kilhuşım-akılım kitatı-çabı çık-

27

savıt-saba şaltırat5. İlâveli Tekrar + Yardımcı Fiil ile Kurulan Birleşik Fiiller2 ık-mıklaık-mık it- (kil-) ır-mır it- (kil-) yaltır-yoltır it- (kil-) öf-töf itırlı-mırlı tor- (yeşe-) tır-pır kil- (it-) ıgı-zıgı kilıgı-zıgı kuptariles-milesleniles-miles kilçaldır-çuldır kilencê-mölcê kilırıp-yırıp çık- (üt-) yalt-yolt karan- (kara-) tit-miti uyna-

6. Yakın Anlamlı Tekrar + Yardımcı Fiil ile Kurulan Birleşik Fiiller xeyêr-fatıyxa birbaşlı-küzli itim-tom iterem-şerem itbaşlı-küzli bultırım-tıragay bul-(kil-) êle-tanagı bulma- (kalma-) zir-zöber kil- ikmekpıran-zaran kiliske-oska kêrmeigê-çigê kürênmelem-mim eytmeit-mayda yözpıran-zaran kitêrevêş-tüvêş kitêrtêl-têş kuzgatmaerlê-birlê yör- (sugıl-) toz bilen karşılakara-karşı kilige-çöyge kil-

Bu yapıda kurulan birleşik fiillerin büyük bir kısmı anlamsız iki kelime veya biri anlamlı kelimenin ilâveli şekli olmak üzere bir anlamlı bir anlamsız iki kelime ve bir yardımcı fiille kurulur: ık-mık it- : ıkıla sıkıla söyle-; öf-töf it-: üfürükçülük et- vb. gibi. Bu başlık altında ele alınan kimi birleşik fiillerin sonuna bir yardımcı fiil getirilmek yerine doğrudan ikinci parçasına fiilden isim yapan bir ek getirilerek birleşik fiil teşkil edilir: ık-mıkla-: ıkıla sıkıla söyle- vb. gibi. Bu şekilde yapılanların sayısı diğerlerine nazaran daha azdır.

2

Ankara. göz göze gibi örnekler kuralsız kısaltmalar sayılır ve özel bir adları yoktur. (Fiil + -mi/-miçe Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil4 deşmi kalêndeşmi(çe) kal20023. 5 Bu bölümde ikili birleşik fiil yapısının daha önce verilen izahata bağlı olarak Tatarca-Türkçe Sözlük’teki örnekleri verilmektedir (bk. Bunlar çoğu zaman bir isim fiil veya zarf fiil grubundan kısalmış izlenimi verir: başa belâ ol-. ikinci unsuru bulunma hâli eki taşıyan kısaltma grupları (silâh elde) gibi adlarla adlandırmayı tercih etmiştir. sözgelimi ikinci unsuru yönelme hâli eki taşıyan kısaltma grupları (baş başa).sukDaha büyük kelime grupları ve cümlelerin kısalmış biçimleri olan kısaltma grupları kurallı ve kuralsız olarak belirlenir. (Fiil + -a/-e Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil aça töşozata (ozatıp) bar20022. (Fiil + -u/-ü) + (Fiil + -u/-ü)5 eylen.yardımcı fiili ile yapılmıştır.buzarkiyên. Kısaltma Gruplarından Oluşan İkilemeler3 bugazga bugaz (kil-) êç êçke (arkaga) yabış2002. -u eki Kazan-Tatar Türkçesinde Türkiye Türkçesindeki -mek/-mak mastar ekinin karşılığıdır.18). bulunma grubu gibi hal ekine bağlı adlar alırken. Leylâ Karahan.tulgantırış.79-84. s. Fiil + Yardımcı Fiil (Fiil1 + Fiil2) 20020.iç- . Türkçede Söz Dizimi. s.. başı açık olarak örneklerinde olduğu gibi kurallı kısaltma grupları yaklaşma grubu.28 7. Mustafa Özkan vd. 3 eyte kil- işêtmi kal- bögêl. diz dize. Akçağ Yayınları.yasanborgalan. 2005.571. Kurallı olanlar hal ekleri ile birleşen isimlerin kendilerinden sonraki bir isimle kurdukları gruplardır.sırgalanaşa.tırmaşkızar. Burada ikili birleşik fiilin kagu-sugu (itmek-kakmak) şeklinde bir ikileme (tekrar grubu) olarak anlaşılması söz konusudur.sıgılbuyan. (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil avırayıp toratlıgıp torbasıp çıgardaulaşıp aliñnê iñge kuy- 20021. Yüksek Öğretimde Türk Dili Yazılı ve Sözlü Anlatım. 4 Bu yapının bütün örnekleri kal.yasankak. s. 2001. Öte yandan Leyla Karahan bu grupları ele almış ve kuruluşlarına göre. İstanbul.

yukarıda ele alınan ve dizilişi verilen birleşik fiiller yardımcı fiil esasında gruplandırılmıştır. 2010.Yardımcı Fiili ataman bulbankrot bulnigêz bulxuca bulevere bulyetim kalönsêz kalgomêr it. sör-) seüde itut açyul açdert birkiñeş bir- . Kurucu Unsurlarının Niteliği Bakımından Birleşik Fiiller Burada. İsim + Yardımcı Fiil Kalıbında Olan Birleşik Fiiller İsim + bir.Yardımcı Fiili avız itbar itbülek itİsim + kal.(kiçêr-.29 201.Yardımcı Fiili tol kalxeyran kaldırxetêr kalİsim + bul.Yardımcı Fiili akıl birveg’de birgarantiya birİsim + aç.Yardımcı Fiili avız açkeyêf açküñêl açİsim + it.

Yardımcı Fiili süz barİsim + kıl.Yardımcı Fiili bilgê salgrim salkul salİsim + kil.30 İsim + tor.Yardımcı Fiili basım yasainformatsiya yasaprogul yasaİsim + al.(ütker-) êş yasatik torezêr tor- .Yardımcı Fiili gamel kılgıybadet kılgönah kılferman kıltalak kıltêl barmatiñ kilyuş kilnigêz salyamau salsan alsulu alrêmont yasa.Yardımcı Fiili dejur torimam torozak torİsim + yasa.Yardımcı Fiili karşı kilpar kiltamak kilİsim + bar.Yardımcı Fiili açu algıybret alirêk alİsim + sal.

31 İsim + tot.(bêlgêle-) şart kuyyasin çık.Yardımcı Fiili akıl kityêger kitis kitİsim + çık.Yardımcı Fiili bank totgıyşık totmatem totİsim + kit.(çıgar-) xak kuy.Yardımcı Fiili diagnoz kuykul kuynokta kuyİsim + kup.(ukı-) can çıktepi kitêç kituy totyul tot- .Yardımcı Fiili kırau töşkülege töşxel kêrcan kêrızgış kuptar.Yardımcı Fiili tön çıkxökêm çıgardan çıgarİsim + kuy.(küter-) cencal kuptar.Yardımcı Fiili zık kupzık kuptardön’ya kuptarİsim + kêr.Yardımcı Fiili añ kêris kêrmunça kêrİsim + töş.

(tot-) oya korİsim + koy.32 küñêl töşnefês töşİsim + kür.(sal-) eñgeme kor- yabaga koy- .Yardımcı Fiili kirê kaytsu kaytsüz kaytarİsim + ti.Yardımcı Fiili azap kür.Yardımcı Fiili bulışlık kürsetigêlêk kürsettırnak kürsetİsim + kor.Yardımcı Fiili au korisep kor.(soraş-) İsim + kayt.(it-) têl kaytarcavap kaytar- suık titêl tidêr- yul kürsetxêzmet kürset- tozak kor.Yardımcı Fiili kot koy- söt töş- tiyêşlê küryat kür.Yardımcı Fiili is tiküz tisalkın tiİsim + kürset.Yardımcı Fiili xel bêl.(çik-) kim kürmeg’kul’ kürİsim + bêl.

Yardımcı Fiili avız yotkan yotİsim + pêş.33 yafrak koyılİsim + utır.Yardımcı Fiili ozak utırİsim + tap.Yardımcı Fiili avız yırİsim + yot.(cey-) tötên ciberxata ciberİsim + yır.Yardımcı Fiili yaraksız taprexet tap.Yardımcı Fiili avız tursaytİsim + çayka.(kitêr-) şifa tapim taptön utır- .(çik-) tem tapİsim + ciber.Yardımcı Fiili avız çaykaİsim + kara.(kiyêr-) şür ciberyemên ciber.Yardımcı Fiili avız pêşİsim + tursayt.Yardımcı Fiili tamır ciber.Yardımcı Fiili yort kara-. yort kötirên tursaytbit pêşut yotbugaz yır.

Yardımcı Fiili akıl satten satleçtit satİsim + sör.Yardımcı Fiili ut çeçİsim + cit.Yardımcı Fiili ant bozara boz.Yardımcı Fiili baş citbuy citİsim + suk.(kap-) küz citküñêl cit- .(buta-) têl bozİsim + yaz.(it-) xökêm yörtxökêm sörsugan satiman satşar sukêssê suk.Yardımcı Fiili akça sukmöhêr sukparaliç sukİsim + sat.34 İsim + çeç.Yardımcı Fiili olau yörsüz yörttik yörêİsim + boz.Yardımcı Fiili keyêf sörsaban sörİsim + yör.Yardımcı Fiili may yazsu yaztokım bozılxokuk bozfikir yört.

(salkınay-) küñêl suınİsim + üs.35 tavış yaztêl yazİsim + suın.Yardımcı Fiili küz kıssalam kıstırİsim + bas.Yardımcı Fiili ara suın.(küter-) İsim + ukı.(ür-) İsim + kıymılda.Yardımcı Fiili ayak basmaitêk bassu basİsim + tuz.Yardımcı Fiili leg‘net ukınamaz ukıcenaza ukı- têl yazdır- mexebbet suın- korsak üstêr- têl kıymıldat- têş kıssulış kısıl- tula bastepi bas- pır tuzdırpır tuz- efsên ukırexmet ukı- .Yardımcı Fiili buran tuzdırtuzan tuzdır.Yardımcı Fiili it üs.Yardımcı Fiili arkın kıymıldairên kıymıldatİsim + kıs.

36 İsim + suz.Yardımcı Fiili ah orgayret or.Yardımcı Fiili ayak çalkul çalürdek oçırtik yatbuş yatleg‘net orlaf ortemekê tartlemke tartkul suz- .Yardımcı Fiili ayak suzİsim + sız.Yardımcı Fiili baş tarttesbix tartsörme tartİsim + kört.Yardımcı Fiili tik yatmaküñêl yatİsim + kamçıla.(çeç-) İsim + yat.Yardımcı Fiili tañ sızılİsim + tart.Yardımcı Fiili arış kamçılaİsim + oç.Yardımcı Fiili aşlama körtİsim + or.Yardımcı Fiili kot oçsêrke oçırİsim + çal.

Yardımcı Fiili tagan atınİsim + sört.Yardımcı Fiili kız urlaİsim + ozat.(körmeklen-) can atçeçek atxeyêr sora.(sörtên-) İsim + beyle.Yardımcı Fiili kız soraİsim + at.Yardımcı Fiili kız bagİsim + urla.37 İsim + bag.Yardımcı Fiili xuşbuy sört. taş-) sırt kabartİsim + ural.Yardımcı Fiili küz beylentarttırıp beyleİsim + kabar.(soraş-) .(kayna-.Yardımcı Fiili korşau atpıçrak at.Yardımcı Fiili êçekler uralörêp kabarttêl beylen.(taşla-) tañ atİsim + atın.Yardımcı Fiili kız ozatİsim + sora.Yardımcı Fiili açu kabar.

(ütker-) İsim + eyt.(sün-) cil aşatayak aşatersêzge kinukta kidêril gizyagalıy üttakmak eyttabışmak eytgomêr uzdır-(ütker-) .Yardımcı Fiili kan katsın katşefek’ bat.(al-) tayak aşaİsim + bat.38 İsim + uz.Yardımcı Fiili su ütİsim + giz.Yardımcı Fiili nezêr eytrexmet eytİsim + sık.Yardımcı Fiili vakıt uzdırtön uzdır.Yardımcı Fiili dön’ya gizİsim + i.Yardımcı Fiili tırnak batırİsim + kat.Yardımcı Fiili bitlêk kimuyınçak kiİsim + aşa.Yardımcı Fiili yodrık aşa.Yardımcı Fiili balavız sıkİsim + üt.Yardımcı Fiili baş iİsim + ki.

Yardımcı Fiili neft’ kudırİsim + başla.Yardımcı Fiili êş taşlaİsim + çik.39 süz kat.Yardımcı Fiili rêkord kuİsim + kudır.(ayır-) xesret çikcefa çik.(kür-) su sip- cil ku- .Yardımcı Fiili yazu tanıİsim + ku.Yardımcı Fiili il ayır.(kuş-) cêp katİsim + ayır.Yardımcı Fiili süz başla- êç kat- söt ayırt.Yardımcı Fiili vayım çikzexmet çikkeyêf çikİsim + sip.Yardımcı Fiili irkên yeşeİsim + tanı.(oçır-) İsim + taşla.Yardımcı Fiili borçak sipİsim + yeşe.

40 İsim + kak.Yardımcı Fiili tös kaç.Yardımcı Fiili miç yakİsim + tüle.Yardımcı Fiili ut uynatİsim + yak.Yardımcı Fiili tüleü tüleİsim + kis.Yardımcı Fiili urman kistavış kisêlyala yakebeklê uynacên kaçırcan saklaedep saklakükrek kakkolak kak- .Yardımcı Fiili can tüzİsim + kıy.Yardımcı Fiili yörek kakkirê kakçöy kakİsim + tın.Yardımcı Fiili can kıy.(kit-) İsim + uyna.Yardımcı Fiili can tınİsim + tüz.Yardımcı Fiili selamet saklatertip saklaxetêr saklaİsim + kaç.(kis-) İsim + sakla.

Yardımcı Fiili yaktılık toyİsim + sayla.Yardımcı Fiili takta yarşar yarİsim + kêrt.Yardımcı Fiili it kuntuzan kunıs kunten kunület kırêrê söyleşcan kêrtyafrak yar- .Yardımcı Fiili küñêl kırıltamak kırİsim + kun.Yardımcı Fiili yedre ırgıtİsim + toy.Yardımcı Fiili rêç’ söyleİsim + kır.Yardımcı Fiili mal kêrtyañalık kêrtİsim + yokla.Yardımcı Fiili yeşêrên saylaİsim + yar.41 yul kisİsim + ırgıt.Yardımcı Fiili sak yoklaİsim + söyle.

Yardımcı Fiili baş katırİsim + küter.Yardımcı Fiili têş sındırsırt sınİsim + kap.42 İsim + yıla.Yardımcı Fiili sulu kapsulış kapteharet sınmi tünpar kütertavış küter.Yardımcı Fiili zar yılaİsim + asra.Yardımcı Fiili baş tünİsim + eylen.(çıgar-) tarakan katırcenlêk asrakan yılat- .Yardımcı Fiili baş eylenİsim + kayra.Yardımcı Fiili têş kayraİsim + sın.Yardımcı Fiili baş vatİsim + katır.Yardımcı Fiili baş küterisêm küterkoral küterİsim + tün.Yardımcı Fiili tamak asracan asraİsim + vat.

kısıl-) İsim + tüzet.Yardımcı Fiili bil bökİsim + kuzgal.Yardımcı Fiili namus kuşİsim + bu.43 ut kaptın kap.Yardımcı Fiili citên yolık.Yardımcı Fiili is cıyxel cıyİsim + yolık.(taşla-) İsim + kiç.Yardımcı Fiili baş tüzetİsim + kuş.Yardımcı Fiili küz buİsim + bök.(kıs-.Yardımcı Fiili boz kuzgalİsim + tak.Yardımcı Fiili gayêp tak.Yardımcı Fiili vaz kiçİsim + cıy.(yolkı-) İsim + buşa.Yardımcı Fiili çöy buşa- sörêm kap- sedep tak- kön kiçêr- ülêk cıyılêrên cıy- .

Yardımcı Fiili temekê kabızİsim + yalga.Yardımcı Fiili ilek iletirê ileİsim + atla.Yardımcı Fiili tekat’ korıİsim + kabız.Yardımcı Fiili zihên taral.Yardımcı Fiili ışanıç baglaİsim + korı.Yardımcı Fiili zeherlê kölİsim + ber.Yardımcı Fiili kan ber.(sau-) İsim + bagla.44 İsim + çeyne.Yardımcı Fiili börê yalgaİsim + ile.Yardımcı Fiili may atlaİsim + taral.Yardımcı Fiili zeherlê yılmaygöbê atla.(çual-) İsim + yılmay.Yardımcı Fiili sagız çeyneİsim + köl.(atıla-) tuzan iletamak yalgaömêt baglausal kölçübêk çeyne- .

Yardımcı Fiili can ayamadert süntoz kaynatsumala kaynat- .Yardımcı Fiili igên ikİsim + tartış.Yardımcı Fiili ür yaulaİsim + ayama.Yardımcı Fiili tayak tıkİsim + kaşı.Yardımcı Fiili kan kaynatpıyala kaynatsaru kaynatİsim + sün.Yardımcı Fiili tau aktar-.Yardımcı Fiili tau şuİsim + aktar.Yardımcı Fiili têl kaşıİsim + kaynat.Yardımcı Fiili ut sündêrİsim + yaula.Yardımcı Fiili tamır tartışİsim + şu.45 İsim + ik. taunı tauga bêrİsim + tık.

Yardımcı Fiili pêçen çapyam çaptaş ceytamak tuydıreşekêlêk êşlecilken kiyer.Yardımcı Fiili cêp saplaİsim + kiyer.Yardımcı Fiili yokı tuydırİsim + cey.(it-) İsim + agız.Yardımcı Fiili êtlêk êşleyavızlık êşle.Yardımcı Fiili uñış kazanİsim + tuydır.Yardımcı Fiili tabın ceyİsim + köt.Yardımcı Fiili iman kötmeİsim + çap.46 İsim + aşla.Yardımcı Fiili cêp aşlaİsim + sapla.(kor-) tüş kiyêr- .Yardımcı Fiili bükse kiyêrkükrek kiyêrİsim + êşle.Yardımcı Fiili sal agızİsim + kazan.

Yardımcı Fiili iyek biyêtİsim + atıl.Yardımcı Fiili im imleİsim + iskert.(kit-) tavış bêtİsim + çual.47 İsim + imle.Yardımcı Fiili ant êçİsim + kitêr.Yardımcı Fiili zeherlê iskertİsim + êç.Yardımcı Fiili yoldız atılİsim + bêt.Yardımcı Fiili gafu ütênİsim + sula.Yardımcı Fiili irkên sulaİsim + biyêt.Yardımcı Fiili baş bêtret bêt.Yardımcı Fiili xetêr çualtın bêtışanıç bêtturı kitêrkan êç- .Yardımcı Fiili iman kitêrİsim + ütên.

Yardımcı Fiili protest bêldêrşêlte bêldêrİsim + sasıt.Yardımcı Fiili tiñ sanaİsim + iş.Yardımcı Fiili küz alışköç tükışanmauçılık bêldêr.48 İsim + yırt.Yardımcı Fiili ayak têreİsim + bêldêr.Yardımcı Fiili kirê işİsim + sikêr.Yardımcı Fiili tir tükİsim + alış.Yardımcı Fiili kirte sikêrİsim + têre.Yardımcı Fiili tamak yırtİsim + buşat.Yardımcı Fiili yök buşatİsim + sana.Yardımcı Fiili köy köyleİsim + tük.(kürset-) üre sikêrêç buşat- .Yardımcı Fiili kolak sasıtİsim + köyle.

Yardımcı Fiili tişêk tişİsim + tırmala.Yardımcı Fiili êz yeşêrtüşek yañartkümêr yandır- .Yardımcı Fiili nikax yañartİsim + uy.Yardımcı Fiili têş kamaşİsim + çilen.Yardımcı Fiili tırma tırmalaİsim + yeşêr.Yardımcı Fiili yörek yanut yanİsim + yañart.(yasa-) İsim + kamaş.Yardımcı Fiili solıx tözê.49 İsim + kükre.Yardımcı Fiili nekış uyİsim + mên.Yardımcı Fiili tirê çilenİsim + tiş.Yardımcı Fiili ür mênİsim + tözê.Yardımcı Fiili kük kükreİsim + yan.

Yardımcı Fiili êş kuzgatsulış örhava almaştıryaltıravık yögêrt- .Yardımcı Fiili üpke şêşİsim + êrle.Yardımcı Fiili tovar almaştırİsim + bilgêle.Yardımcı Fiili tir kiptêrİsim + katıştır.50 İsim + kiptêr.Yardımcı Fiili pıyala örİsim + sızgan.Yardımcı Fiili cêp êrleİsim + bile.Yardımcı Fiili rêglamênt bilgêleİsim + ör.Yardımcı Fiili ciñ sızganİsim + kuzgat.Yardımcı Fiili salkın yögêrİsim + şêş.Yardımcı Fiili cir bileİsim + almaştır.Yardımcı Fiili yalgan katıştırİsim + yögêr.

Yardımcı Fiili kabêr kazıİsim + tibret.Yardımcı Fiili kan kostırİsim + cimêr.Yardımcı Fiili kaş cimêrİsim + bolga.Yardımcı Fiili irên têşleİsim + simêrt.Yardımcı Fiili er işêttêrİsim + çêrêt.Yardımcı Fiili kalem tibretİsim + kostır.51 İsim + özêl.Yardımcı Fiili üzek özêlİsim + işêttêr.Yardımcı Fiili yokı simêrtİsim + kazı.Yardımcı Fiili koyrık bolgaİsim + poş.Yardımcı Fiili ipi çêrêtİsim + têşle.Yardımcı Fiili êç poş- .

Yardımcı Fiili cir têtreİsim + buya.Yardımcı Fiili küz buyaİsim + têllen.Yardımcı Fiili küz têkİsim + ur.Yardımcı Fiili kul sêtleİsim + urnaştır.52 İsim + torgız.Yardımcı Fiili küñêl yomşarİsim + têk.Yardımcı Fiili urak urİsim + sêtle.Yardımcı Fiili yede çayırİsim + çek.Yardımcı Fiili kolak torgızİsim + têtre.Yardımcı Fiili uıldık çekİsim + yomşar.Yardımcı Fiili tasma têllenyaman têllenİsim + çayır.Yardımcı Fiili tertip urnaştırtöçê têllen- .

Yardımcı Fiili taban yalaİsim + suır.Yardımcı Fiili teleke kızdırİsim + bêrkêt. kuyış-) İsim + mayla.Yardımcı Fiili tıray tibİsim + sıy.Yardımcı Fiili süz köreştêrİsim + kız.(bêrleştêr-.53 İsim + tib.Yardımcı Fiili taban maylaİsim + yala.Yardımcı Fiili taban yaltıratİsim + sukala.Yardımcı Fiili taban şomartİsim + yaltırat.Yardımcı Fiili sêr sıyİsim + köreştêr.Yardımcı Fiili süz bêrkêt.Yardımcı Fiili tuzan suırİsim + şomart.Yardımcı Fiili suka sukala- .

Yardımcı Fiili têl ozaytİsim + şakıldat.Yardımcı Fiili têş ırjaytİsim + çük.Yardımcı Fiili têl(ê) (têllerê) kıçıtİsim + ozayt.Yardımcı Fiili têz çükİsim + totlık.(şomart-) can êrê- .Yardımcı Fiili têl çarla.Yardımcı Fiili têş agartİsim + êrê.54 İsim + agart.Yardımcı Fiili küñêl êrêİsim + talkı.Yardımcı Fiili têl totlıkİsim + kıçıt.Yardımcı Fiili taklan talkıİsim + ırjayt.Yardımcı Fiili têş şakıldatİsim + çarla.

Yardımcı Fiili mênêp barçaptırıp baryabırılıp kil- . (Fiil + Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + bir.Yardımcı Fiili vatıp alyoklap alsaylap al.55 2011.Yardımcı Fiili avırayıp tor.(kuy-) (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + sal.(kit-) kaltırap torsagalap tor(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + al.Yardımcı Fiili çaptırıp kileylenêp kil(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + bar.Yardımcı Fiili açıp salturap sal.(taşla-) yazıp altirelep alsikêrêp tortuktap tortomalap kaldıryaklap kalülçep bir- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kil.Yardımcı Fiili butalıp kalyoklap kalsaklap kal(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + tor.Yardımcı Fiili söylep bireytêp bir(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + aç.Yardımcı Fiili tutırıp aç(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kal.

(töş-) (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + çık.Yardımcı Fiili kaytıp töşmênêp töşsınıp töş(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + bêl.Yardımcı Fiili ütêp kêr(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + töş.Yardımcı Fiili soraşıp bêl(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kayt.Yardımcı Fiili barıp kayteylenêp kayttörtêp töşêreylenêp töşêterêp kuyeybetlep kuytegerep çıkutırıp çıksöyleşêp kitçençêlêp kit- .Yardımcı Fiili aşıp kitkaytıp kitmetelêp kit.Yardımcı Fiili bulıp çıkdörêslep çıkkalkıp çık(Fiil + -p Zarf Fiil Eki ) + kuy.Yardımcı Fiili dörêslep kuyışandırıp kuyêlektêrêp kuy(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kêr.56 yazıp bar- ürmelep bar- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + tot.Yardımcı Fiili saklap tot(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kit.

Yardımcı Fiili tomalap pêşêr(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kara.Yardımcı Fiili uylap tapêzlep tap(Fiil +.57 (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kürset.p Zarf Fiil Eki) + ciber.Yardımcı Fiili borıp ciberkualap ciberozatıp ciber(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + pêş.Yardımcı Fiili oyalap çeçtasmalap çeçtökêrêp karaeylenêp karauzdırıp ciberêterêp ciberêşlep tap- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + cit.Yardımcı Fiili törtêp kürset(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kor.Yardımcı Fiili borılıp karasoklanıp karatutırıp kara(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + çeç.(yat-) (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + tap.Yardımcı Fiili üzgertêp kor(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + utır.Yardımcı Fiili barıp citnıgıp cit- .Yardımcı Fiili kaklanıp utırküçêrêp utırttêzlenêp utırceyêlêp utır.

Yardımcı Fiili karap üstêr(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + tuz.Yardımcı Fiili tilmêrêp soraütênêp soraceyrep yatyeşêrênêp yatsagalap yörêêzlep yörê- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + beyle.Yardımcı Fiili örêp kabart- .Yardımcı Fiili butalıp yördaulaşıp yörêkañgırıp yörê(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yaz.Yardımcı Fiili tarttırıp beyle(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kabar.58 (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yör.Yardımcı Fiili küçêrêp yaz(Fiil + p Zarf Fiil Eki) + üs.Yardımcı Fiili tegerep yatyabılıp yatyabışıp yat(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + sora.Yardımcı Fiili görsêldep yıgıl(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yat.Yardımcı Fiili ışkıp tuzdır(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + uku.Yardımcı Fiili kıçkırıp uku(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yık.

Yardımcı Fiili şakırayıp kat(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + taşla.Yardımcı Fiili êşlep tüle(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + ırgıt.Yardımcı Fiili tapkırlap çik(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yeşe.(çıgar-) söylep taşla(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + çik.Yardımcı Fiili borıp kêrtêrtıgızlap kêrttegeretêp kêrtêterêp kêrt- .59 (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + aşa.Yardımcı Fiili yırtıp ırgıtsızıp ırgıttiptêrêp yeşecırlap yeşeerlep taşlatomırılıp taşlan- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kêrt.Yardımcı Fiili kolaçlap yöz(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + tüle.Yardımcı Fiili iltêp taşlasêbêrêp taşla.Yardımcı Fiili totıp aşayabırılıp aşa- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kat.Yardımcı Fiili görlep yeşedöbêrdetip yeşesayraşıp yeşe(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yöz.

Yardımcı Fiili izêlêp yoklaülêp yokla- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + söyle.(taşla-) küterêlêp berêl- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + çakır.Yardımcı Fiili takmaklap yılaüksêp yıla- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + cıy.Yardımcı Fiili küçêrêp yalga(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + ak.Yardımcı Fiili ımlap çakır(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + öz.Yardımcı Fiili urıp cıy(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + köl.Yardımcı Fiili ırgıtıp ber.Yardımcı Fiili têşlep öz(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yalga.Yardımcı Fiili görlep akşaulap ak(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + sün.Yardımcı Fiili şarkıldap köl(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + ber.60 (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yokla.Yardımcı Fiili uratıp söyleülçep söyle- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yıla.Yardımcı Fiili örêp sündêrşarlap ak- .

Yardımcı Fiili kitêrêp têre(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + êzle.Yardımcı Fiili miçeülep cikoçlap cikyabıgıp bêtyaratıp bêtêrme- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + mên.Yardımcı Fiili sikêrêp mên(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + tiş.Yardımcı Fiili yıgılıp uñcimêrêlêp uñ- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + bêt.Yardımcı Fiili totıp kitêrtegeretêp kitêr- (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + uñ.Yardımcı Fiili kıdırıp êzle(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + cik.Yardımcı Fiili törtêp tiş(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + yav.Yardımcı Fiili yomarlanıp bêtsanap bêtêrtökêrêklep bêtêr(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + têre.61 (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kitêr.Yardımcı Fiili utırıp yav(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kakla.Yardımcı Fiili ıslap kakla- .

Kendi Anlamlarının Dışında Başka Bir Anlama Gelecek Şekilde Kullanılan Yardımcı Fiiller Türkiye Türkçesinde yardımcı fiiller esas anlamları dışında başka anlamlara gelebilecek şekilde de kullanılmaktadır. at-. eğme-. yen-. bahsedilen kullanım şekilleri ile ilgili bir sınıflandırma yapılmıştır. yapbitlêgên aç-: maskesini düşürgayêbên aç-: teşhir et. TatarcaTürkçe Sözlük’te yer alan fiiller esas alınarak.62 (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + kiptêr. geçir-. veral birme-: öne geçirmebaş birme-: baş eğmebuy birme-: tâbî olmajaloba bir-: şikâyet etmax(ı) bir-: denemeden geçemesalyut bir-: bayramda top atsatıp bir-: sözlü dalaşta yenxeyêr-fatıyxa bir-: hayır dua veraç-: aç-.Yardımcı Fiili êlêp kiptêr(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + ütêr. bir.(birme-): er-.Yardımcı Fiili karap üstêr21. et-.(ayıbını) . düşür-.Yardımcı Fiili cezalap ütêr(Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + üs. Bu bölümde. Yardımcı Fiillerin Kullanılışları Bakımından Birleşik Fiiller 210. çöz-. et-. saç-. geç-. acık-. Aynı durum Tatar Türkçesinde kullanılan birleşik fiillerin yapılışında rol oynayan yardımcı fiiller için de geçerlidir.

(kaldır-): ol-. düş-. doldur-. mâni olkomaçaulık it-: engel olmöldêreme it-: ağzına kadar doldurrejisyorlık it-: rejisörlük et-. çak-. ol-. söyle-. koyma-. sör-): ömür yaşadu it-: gürültü yapzır zır it-: fır fır dönkomaçau it-: engelle-.63 yözên aç-: açıklakorsak aç-: acıkut aç-: ateş açşifrın aç-: şifresini çözışna aç-: orman açarak tarla yapit.(s. dediğini yaptigêz gomêr it-: denk ömür sür-. bir işi kimse ile yapyalt-yolt it-: şimşekler çaküç it-: kin duykal. duyavız it-: tadına bakbuş itme-: ücretsiz koymagomêr it-(kiçêr-.(itme-): bak-.(kil-): ıkıla sıkıla söyleırım it-: büyü yapêş it-: iş edin-. tut-. sür-. abartık-mık it. yaşa-.(yasa-): engellik çıkartuy it. çıkar-.(uzdır-): düğün yap. bırak-. dönaldan kal-: (yemek için) çok olxeyêrçê könêne kal-: dilenci vaziyetine düş- . bir yastıkta kocatotkarlık it. edin-. dön-. kır-. et-.(geçir-) tınsız it-: hayran bırak. yap-. yönetmenlik yapseüde it-: ticaret yapsüzên süz it-: sözünü yerine getir-.334) tümgeknê tau it-: tümseği dağ yap-.

64

xeyran kaldır-: hayran etxetêr kaldır-: hatırını kırxetêrde kaldır-: hatırda tutçıraga kal-: çıraya dön-, çok zayıflabul-: er-, et-, uğra-, sız-, ol-, kal-, dur-, girbalig’ bul-: rüşte erbankrot bul-: iflâs etvafat bul-: vefat etzar bul-: sıkıntıya uğralex bul-: sarhoşluktan sızşım bul-: sessiz ol-, suskun kalöstên bul- (tor-): üstün ol- (dur-), yukarıda durcir tişêgêne kêrêrdey bul-: utançtan yere girtor-: ol-, geç-, et-, tut-, gelavırayıp tor- (kit-): uykulu olatlıgıp tor-: çok istekli olbolıtlap tor-: bulutlanıp geçgörlep tor-: gürültü yapmaya devam etdejur tor-: nöbet tutimam tor-: imam olyök bolıp tor-: yük olkizü tor-: nöbet tutsêr itêp tor-: sır tuttêl oçında tor-: dilin ucuna geluñayına tor-: iyi diye tasdik etyasa-: ver-, et-, çıkar-, bulun-, getir-, uydurinformatsiya yasa-: bilgi veryogıntı yasa-: tesir etklassifikatsiya yasa-: sınıflandır-, tasnif etprovokatsiya yasa-: provokasyon çıkar-

65

progul yasa-: işe izinsiz ara verrazvêdka yasa-: askerî keşifte bulunrêzyumê yasa-: özetle-, hulâsa etrêkvizitsiye yasa-: istimlâk etrêstavratsiya yasa-: eski durumuna (biçimine) getirtek‘dim yasa-: evlenmeye teklif etêş yasa-: iş uydural-: edin-, çıkar-, et-, kavuş-, ver-, bul-, ol-, iç-, bil-, göster-, çek-, yap-, kazan-, aç-, tut-, an-, kıstır-, sayasrarga al-: (bir kimseyi, çocuğu) himayesine al-, evlât edinaçu al-: acısını çıkarbasıp al-: ele geçir-, istilâ etirêk al-: hürriyete kavuşis akılnı al-: akıllara durgunluk verkazıp al-: kazıp bulkızıp al-: içki içm-, sarhoş olsan al-: sayısını bilsanga al- (sana-, suk-): saygı göster-, saysêlkênêp al-: oyna-, dans etsorau al-: sorguya çeksınau al-: imtihana al-, imtihan etşaulap al-: (kısa süreli) gürültü yapşêltelep al-: (biraz) tekdir etşöhret al- (kazan-): şöhret al-, kazanırmau al-: oluk açêkzamen al-: imtihan yapyazıp al-: yazıp al-, kopya etyakadan al-: yakadan tutyaxşı süz bêlen iske al-: iyilikle anönên al-: korkutup sesini kıstırcan isebên al-: nüfus say-

66

sal- (salın-): koy-, çıkar-, vur-, yatır-, yap-, çek-, ver-, et-, bas-, at-, aç-, yapıştır-, söyle-, sokaslamga sal-: faize koyaçıp sal-: açığa çıkarbêlmemêşke salın-: kendini bilmezliğe vurbilgê sal-: işaret koygospital’ge sal-: hastaneye yatırgrim sal-: makyaj yapjirebe sal-: kur’a çekzakladka sal-: rehine ver- (koy-) zıyan sal-: ziyan verimza sal-: imza etkanga toz sal-: yaraya tuz baskarmak sal-: olta atkul sal-: 1. el koy-; 2. sarkıntılık etküz sal-: 1. göz at-; 2. göz koynigêz sal-: temel atnogıt sal-: nohut ile fal açnekış sal-: nakış yapoyıtkı sal-: (süt) mayala-, mec. fikir ver-, mec. kışkırtoltan sal-: taban yappar sal-: 1. buhar çıkar-; 2. hızlandırpoşaman sal-: pişman etpoşlina sal-: vergi tayin etrifmaga sal-: kafiye yapsalım sal-: salma sal-, vergi koysistemaga sal-: sisteme koysölêk sal-: sülük yapıştırsören sal-: alarm ver-, alarm vursüz sal-: şefaat ederek söz söyletamga sal- (suk-): damga vur- (bas-) toz sal-: tuz koytormoz sal- (bir-): fren yap-

(tört-): ateşe verutka sal-: ateşe sokuttan alıp suga sal-: ateşten alıp suya sokçalkan sal-: güreşte rakibi sırt üstü yatırşar sal-: oy verşom sal-: korku (endişe) verştraf sal.. ceza ödetêssê sal-: sıcaklık veryamau sal-: yama yapeylendêrêp sal-: güreşte başın üstünden aşırıp vuryom-: kırpçêlt-çêlt yom-: gözünü kırpkil-: çık-.(kubar-. et-. çıkar-) yıltır yıltır kil-: pırıl pırıl olzir-zöber kil-: alt üst olige-çöyge kil-: nasihat kabul etiles-miles kil-: anormal hareket etixaxa(y) kil-: kahkaha atmaç kil-: şans vurmihêrbanı kil-: iyiliği dokunpare pare kil-: parça parça olsüzge kil-: araları açıltaç kil-: kendisine uygun oltamak kil-: içki içmek istetavışka kil-: ağız dalaşına gir- . açıl-. yap-.(kopar-. başla-. at-.67 turı yulga sal-: doğru yola koyteñke sal-: para koyurtaga sal-: ortaya koyut sal. vur-. gir-. dokun-. geçbarlıkka kil-: ortaya çıkgöj kil-: gürültü yapdu kil. iste. küter-): gürültü yap. ol-. kal-.(tület-): yasak koy-.

geçmênêp bar-: çık.68 torna tepi alıp kil-: (çocuk) yürümeye başlaturı kil-: mecburiyetinde kalteüfıykka kil. konuşmaya dalêç kit-: ishal olyaktırıp kit-: tebessüm et- . kuyrukta kalmênêp bar-: yukarı çıkmıltıklap alıp bar-: silâh altında yürütsüz bar-: söz geçkıl-: yap-. düş-. gir-. yap-. olbaşka kit-: başına vuryêger kit-: halsiz düşis kit-: hayret etköyê kit-: düzeni bozulmertke kit-: uyku hastalığına girsöyleşêp kit-: söyleşip git-. et-. etbolgançık suda balık tot-: bulanık suda balık avlatiz tot-: tez yapuyda tot-: akılda tutkit-: vur-. dal-.(söyrel-): geri kal-. dağa) koyrıkta bar. yürüt-. etgamel kıl-: dinî amel yapgıybadet kıl-: ibadet etferman kıl-: emrettot-: avla-.(utır-): edepli ve hayâlı olxereketke kil-: harekete geççêlpereme kil-: tuz buz etşau-şu kil-: gürültü patırtı etbar-: çık-. kal-.(mes.

(üt-): ağır vaziyetten kurtulêksportga çıgar-: ihraç etêfirga çık-: radyo ve televizyon haberine konuk olyukka çık-: 1. et-. yıkan-. 2.(kun-): rengi gel- . şüpheye düştêlge kêr-: dile düştös kêr. bit-. kaldır-. yap-. okuarkılı çık-: aykırı geçbasıp çıgar-: neşretgamelden çıgar-: yürürlükten kaldıroçlap çık-: bir işi bitiroçkınnar çıgar-: çok işler başartön çık-: gece geçirukıp çık-: okuyup bitirxakı çık-: parası fiyata denk gelçit ilge çıgar-: ihraç etırıp-yırıp çık. bırak-. reddetyasin çık. 2. ol-. kaybol-. geçir-. kazanañ kêr-: aklı başına gelbeylenêşke kêr-: bağlantı yapgayret kêr-: gayreti gel-. gel-. sona eryukka çıgar-: 1. kurtul-.(ukı-): yasin okukuy-: et-. bitirdörêslep kuy-: tasdik etixtiyarına kuy-: kendisine bırakxak kuy. değ-. başar-.(çıgar-): geç-. ver-.(bêlgêle-): fiyat verışandırıp kuy-: inandırıp vaad etyalmap kuy-: ağzına alıp bitirkêr-: gel-. düş-.69 çık. gayretlenyöregêne kêr-: canına değmunça kêr-: hamamda yıkantarakan kêr-: şüphe düş-. bitir-. bitir-.

sark-. sar-. üre-. koy-. çektir-. at-. topla-. yakalan-. başla-.(töşir-): gel-. kurt üreküz töş-: gözün tutnefês töş-: şehvet duyrux töş-: alçak ruhlu ol-. bit-. kal-. dön-.70 xel kêr-: güç kazankêrt-: sok-. verpraktikaga kêrt-: hayata sokretke kêrt.(kitêr-. götür-. indir-. duy-. çekil-. konarzanga töş-: ucuza gelarttan töş-: tâkip etiske töş-: hatıra geliske töşir-: hatıra getirkaytıp töş-: ansızın dönkoyılıp töş-: kaskatı kesilip kalkollıkka töşêr-: köle etkort töş-: kurt sar-. sal-): sırasına koypropiskaga kêrt-: ikamete kaydetkabêrge kêrt-: ölüme götürmal kêrt-: hayvanı ağıla toplaçit ilden kêrt-: ithâl etcan kêrt-: can üfle-. nefes verkolak(ka) kêrt-: kulağına küpe ettöş.. ol-. getir-. toplan-. bezgin olresêmge töş-: resmini çektirsalınıp töş-: salınıp sarksarı töş-: sarılık hastalığına yakalansuretke töş-: fotoğraf çekilsöt töş-: süt toplantomau töş-: nezle oltexêtten töşêr-: tahttan indirukırga töş-: ilkokula başla- . et-. kaydet. üfle-. et-.

tidêrtme-): kondurma-. dokunsüz tidêrtme-: söz kondurmatêl tidêr-: söz vur-.(tartır-): lâf ile peynir gemisi yürütnigêz kor-: ev temeli at-. et-. kaygısını çekxetêrên kür-: gönlünü alkayt. atau kor-: av yapkirte kor-: engel koytêl bêlen têgêrmen kor. xesterêne kêr.(körêş-): ihtimam et-. evlen- . çekilkaru kaytar-: karşılık versu kayt-: su çekiltêl kaytar-: karşılık vercavap kaytar-: cevap verti.(tap-): gönlünü kazanxesterên kür-.(kaytar-): ver-. koy-. hürmet etkor-: yap-. etayu xêzmetê kürset-: iyi amaçla kötü iş yapig’tibar kürset-: dikkat göster-. vur-. çek-. lâf çarptêşke ti-: sinirine dokuncanga ti-: canına dokunkürset-: yap-. çarp-.71 êrêp töş-: eriyip bityakor’ töşêr-: demir atyalıngıç töş-: yalvarmaya gerek olyañagına mênêp töş-: tokat ateylenêp töş-: kat’î kararından döncilkege töş-: omzuna konkür-: kazan-. alküñêlên kür. yürüt-.(tidêr-.

çıkarakılga utır-: aklı başa gelkaklanıp utır-: kakılıp kalküçêrêp utırt-: fidanı bir yerden başka bir yere diksabın suına utırt-: ayağının altına karpuz kabuğu koysünnetke utırt-: çocuğu sünnet ettirtexêtke utırt-: tahta çıkartap-: etuylap tap-: keşfettapşır-: verfaydalanuga tapşır-: faydalanmaya verciber-: uzaklaştır-. koy-. et-.(utırt-): gel-. kork-. kal-. boz-.(gider-) cilbegey ciber-: düğmesiz bırakciñêl sulap ciber-: hafif nefeslenip kal- . köklen-. dök-.(cey-): (bitki) köklentemên ciber. kalkölkêge ciber-: ciddiyetten uzaklaştırretên ciber-: düzenini boztamır ciber.(kitêr-): güzelliğini yok et. kaçır-. düşkot koy-: put yapyabaga koy-: yapağı dökyafrak koyıl-: yaprak yere düşutır.72 perde kor-: perde koykoy. başla-. dik-. bırak-.(koyıl-): yap-.(kiter-): tadını kaçırulap ciber-: ulumaya başlaxata ciber-: hata etşür ciber-: çok korkyemên ciber. ettir-.

oyna-. götür-. astös boz-: rengi at-.(yörê-. sütun diksegati suk-: saati vur-. dolaş-. yaygaybet sat.(ver-) şar suk-: ağaç küre ile oyna-. çak-. uğra-. gez-.(çeyne-): dedikodu yapriya sat-: riya yapsugan sat-: konu ile ilgisiz sözler söyleten sat-: fahişelik (orospuluk) yapyamatın sat. öfkelenxokuk boz-: kanuna aykırı iş yapçıray boz. öldürbank suk-: kâğıt oyuncusu para kazanboz suk-: don vurparaliç suk-: felce uğrasubay suk-: kazık çak-. yört-): git-.73 çeç-: dik-.(çıgar-): kötü ad yayyör. ekoyalap çeç-: yuva açıp diktasmalap çeç-: kordon gibi eksuk-: kazan-. çek-.(bir-): telgraf çek. dolaş-. vur-. zamanı geltêlêgramma suk. yap-. söyle-. ge-. etartınnan yör-: ardından gitbutalıp yör-: ayak altında dolaşkañgırıp yörê-: yersiz yurtsuz gezsüz yört-: söz taşı-. dik-. vakit öldürsat-: yap-. taşı-. lâf taşıtêlde yör-: ağızda dolaşyanda yört-: alıp götürcir cimêrtêp yör-: çok gayret etboz-: at-.(sıt-): suratını as- .

yazdır-. çek-.74 yaz.(basıl-.(ukıt-): ver-. ettir-. kendinden geç-.(yazdır-): ayır-. yap-. etart sabagın ukıt. kıl-.(öyret-): ders ver-. serinle-. at-. ettemekê tart-: sigara içtesbix tart-: tespih çekcavapka tart-: mahkemeye celp et- . doldur-. bayılbas. bastır-): çek-. geçmay yaz-: yağ ayırtavış yaz-: sesi teybe aleytêp yazdır-: dikte ettir-. gider-.(tın): yürek serinleküñêlnê bas-: gönlünü ferahlandırsafka bas-: sıraya girsusaunı bas-: susuzluğunu gidertula bas-: çuha doldurtepi bas-: adım atukrası basıl-: gereksiz telâşı bitutlı tabaga bastır-: kaynar kazana koyukı. söyleyip yazdırhuştan yaz-: şuurunu kaybet-. koyayak basma-: ayak çekitêk bas-: keçe çizme yapyörek basıl. al-. ferahlandır-. bit-. ceza vernamaz ukı-: namaz kılrexmet ukı-: çok teşekkür etcenaza ukı-: cenaze namazı kılsızıl-: ağartañ sızıl-: tan yeri ağartart-: iç-. gir-.

75 yıgıl-: öpayakka yıgıl-: ayak öpyat-: ol-. boyna tasma tak- . dur-.unutulup kalyabışıp yat-: yapışıp kaloç. faydasız olkolakka yat-: kulağa uygun geltarakan sanap yat-: faydalı iş yapmatik yat-: işsiz duryabılıp yat-: 1.(taşla-): bühtan etuz-: olbalaga uz-: gebe olbuyga uz-: hâmile oleyt-: ada-. gel-. gitürdek oçır-: yalan yaycilge oçır-: rüzgâra ver-. kalbuş yat-: işsiz ol-. etnezêr eyt-: adak adarexmet eyt-: teşekkür etüt-: etüzekke üt-: kalbe çok zarar tesir etki-: takbitlêk ki-: peçe takmuyınçak ki-: mec.(oçır-): yay-. 2. yapma-. ver-. yele vercehennemge oç-: cehenneme gitat-: etpıçrak at. kapanıp kal-.

donkan kat-: merhametsiz olsın kat-: taş kesilsüz kat.76 aşa. kaçbaş küter-: isyan et- . at-. bilxerêf tanı-: okuryazar olyazu tanı-: okuma yazma biluyna-: yaptit-miti uyna-: el şakası yapsöyle. dövbaşın aşa-: yok etyörek itên aşa. art-.(aşat-): et-. çek-. çıkar-. kesil-. konuşrêç’ söyle-: nutuk attêlênnen tartıp söylet-: ağzından sözü ip ile çekpış-pış söyleş-: fısıl fısıl konuşêrê söyleş-: kibirli konuşküter. başlat-. söz attorataş bulıp kat-: taş kesilşakırayıp kat-: kaskatı dontaşla-: yapêş taşla-: grev yaptanı-: ol-.(kuş-): konuşmayı başlat-.(küterêl-): et-. çık-. dağla-.(söyleş-): at-. kaldır-.(tala-): yüreğini dağlatal çıbıgı aşat-: söğüt çubuğu ile dövbat-: daltiren uyga bat-: derin düşünceye dalkat-: ol-. göster-.

(oku-) toyak suı êç-: sıkıntı çek- . et-. çeksu kêbêk êç-: su gibi bil. silâh göster-. baş kaldırbeyesê küterêl-: değeri artisêm küter-: haksıza adı çıkkoral küter-: isyan et-. kötülük yapküm-: boğdanga küm-: şöhrete boğêç-: bil-. yapurında êşle-: görevli olêtlêk êşle-: düşmanlık eteşekêlêk êşle-: pislik yap-. yapis cıy-: kendine gelurıp cıy-: hasat yapbagla-: duyışanıç bagla-: güven duyêşle-: ol-.(yaltırat-): çabuk kaçtayan-: koybilge tayan-: elini beline koyböyêrge tayan-: elini beline koysın-: bozulteharet sın-: abdesti bozulcıy-: gel-. oku-. tehdit etkul küter-: el kaldırkükke küter-: göğe çıkarükçe küter.77 bunt küter-: isyan et-.

düzeni boz211. Bu husus ile ilgili olarak. -len/-lan. boztertege tib-: protesto et-. işi boz-.78 kitêr-: et-. koypıran-zaran kitêr-: sarf ettsitata kitêr-: iktibas etcêgên cêkke kitêr-: taşı gediğine koybêt-: kısıltavış bêt-: ses kısıltêre-: dizstênaga têre-: kurşuna dizbêldêr-: etprotest bêldêr-: protesto ettib-: et-. Birleşik Fiilin Tek Bir Fiille Karşılanması Kendi anlamlarının dışında başka bir yardımcı fiilin anlamına karşılık gelecek şekilde kullanılan yardımcı fiillere benzer şekilde. Tatarca-Türkçe Sözlük’te geçen birleşik fiil örnekleri Türkiye Türkçesindeki anlamları ile aşağıda verilmiştir. Söz konusu yapı isim + yardımcı fiil kalıbında gözlenen bir özelliktir. -leş/-laş” eklerinden birini alan tek bir kelimeyle karşılanabildiği görülmüştür. Kazan-Tatar Türkçesinde kullanılan kimi birleşik fiillerin Türkiye Türkçesinde “-le/-la. xiske birêl-: duygulanyözên aç-: açıklakeyêf aç-: keyiflenbaşlı-küzli it-: evlendirbeyan it-: açıkla- .

bağlareviziya yasa. hulâsa etarendaga al-: kiralayoklap al-: uyuklakarşı al-: karşılakulga al-: yakalasak astına al-: tutuklastart al-: başlansulış al-: dinlensüz alış-: sözleşxat alış-: mektuplaşxel al-: halletxetêrge al-: hatırlaızanlap al-: çerçevele-. yayınlaxur it-: horlabaşlı-küzli bul-: evlenbexil bul-: helâlleşyırak bul.(ütker-): yoklarêzyumê yasa-: özetle-. kışkırtpar sal-: hızlandır- . tasarlakomaçau it-: engelle-.) aydınlatgöman it-: sezinleisep it. sınırlaköyge sal-: düzenlenalog sal-: vergilendiroyıtkı sal-: (süt) mayala-.79 gölt it-: parlagölt ittêr-: (odayı vb. mec. nöbet tutsaklap tor-: yedekleyakor’da tor-: demirleyomgak yasa-: sonuçlandır-.(tor-): anlamasakta tor-: karakol bekle-.(yört-): plânla-. mâni olkıyas it-: karşılaştırneşêr it-: neşret-.

(ak-): iştahlanperiyê kil.(devamlı olarak) arkılıga üs.80 tormoz yasa-: engelleyulga salın-: düzenlencebêr sal-: cebret-. azarlatormışka aş-: gerçekleşkul çal-: alkışla- .(tot-): hesapla-. azarlaüte kürên-: saydamlaşis ti-: (gaz vb. heyecanlanyaraksız xelge kil-: bozuledepke kil. ile) zehirlencil-yañgır tidêrme-: azarlanmaisep kor.(kadın) oçına çık-: tamamlatormışka çık-: (kızlar için) evlenyeşê çık-: tamamlankebên kuy-: nikâhlayeneşe kuy-: karşılaştırgayret kêr-: gayretlenizvêst’ kêrt-: kireçlemunça kêrt-: yıka-.(kuzgal-): coşkunlaş-. zorlaavız suları kil.(bar-): evlen. güçsüzleşalga ciber-: ilerletdaulaşıp yörê-: kavgalaş.(utır): edeplenozata (ozatıp) bar-: uğurlaarkanda tot-: bağlayul tot-: yollanozakka kit-: sürüklenceyêlêp kit-: şişmanlairge çık. tasarlanigêz kor-: evlenkomı koyıl-: ihtiyarla-.(ceyêl-): genişleiman(ın) ukıt-: haşla-.

Bu bölümdeki birleşik fiillerin kuruluşunda yabancı (Rusça) kelimeler yalın halde getirilip Tatarca bir yardımcı fiil ile birleşik fiil oluşturabildiği gibi (garantiya bir-: garanti vermek. Alıntı Kelimeler Bakımından Birleşik Fiiller Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Tatar Türkçesinde de Arapça.(bêrleştêr-.(taşla-): suçla-. Ancak.(oçır-): (arı için) oğullakükrek kak-: büyüklentuzanın kak-: cezalandırêçten tın-: sustuzga yazmagannı söyle-: saçmalait kun-: etlengayêp tak. yönelme hâli eki ve yardımcı fiil ile . gibi muhtelif dillerden alınma pek çok kelime mevcuttur. Bu bölümde. İngilizce vb. Farsça. ayıplaköçten tay-: halsizleşipke kitêr-: uygunlaştırıslap kakla-: tütsüleyaltıravık yögêrt-: yaldızlakoyrık bolga-: yaltaklansüz bêrkêt.81 xeyêr sora. çapalabaşlı-küzli bul-: evlen22. Rusça isimden sonra getirilen belirtme hâli eki ve yardımcı fiil ile (şifrın aç-: şifresini çözmek). 1552 tarihinden beri Rusların hâkimiyeti altında yaşamakta olan Tatarların dilinde bulunan alıntı kelimelerin çoğu Rusça menşelidir.(soraş-): dilenil ayır. taranan Tatarca-Türkçe Sözlük’te tespit edilen ve Rus dilinden alınma isimlerle Tatarca fiillerin birleşimi neticesi meydana gelmiş olan 115 adet birleşik fiil kaydedilmiştir. kuyış-): anlaştuzan suır-: temizlearendaga al-: kiralatep-tep it-: yürü-. bulunma hâli eki ve yardımcı fiil ile (yakor’da tor-: demirlemek). provokatsiya yasa-: provokasyon çıkarmak).

yerine getir-). Z. M. Zekiyev. Ancak devrimden sonra “it-” yardımcı fiili Rus dilinden alınan mastarlarla birlikte kullanılarak birleşik fiiller kurulmaya başlanmıştır. tamlananı ise Tatarca olan bir belirtisiz isim tamlaması ile bunların sonuna getirilen bulunma hâli eki + yardımcı fiil (vlast’ başında tor-) ile kurulmuş bir birleşik fiil tespit edilmiştir. gerçekleştir-. te’sir itü: tesir et-.Yardımcı Fiili garantiya birjaloba birinstruktsiye birkredit biroriyentatsiya birprikaz birRusça İsim + it. hayata geçir-. ‘Fikir’ Kazan’ 1998. Hâli hazırda Tatar dilinde “it-” yardımcı fiili ile konuşma dilinde Rus dilinin mastar şeklindeki fiillerinden birleşik fiiller yapılmaktadır: mobilizovat’ itü (seferber et-. s. Rusça isim + Tatarca ayrılma hâli eki + Tatarca yardımcı fiil (sexneden töş-) ve tamlayanı Rusça.Yardımcı Fiili6 komandalık itkomandirlık itpartizanlık itpiratlık itprêdsêdatêl’lêk itRusça İsim + bul. Edebî dilde bu kullanımın tek örneğine. ‘İnsan’ Meskeü. Ayrıca Rusçadan alınan kelimelere Tatarca yapım ekleri getirilerek (pirat-lık) türetilen yeni kelimelerden sonra da bir yardımcı fiil getirilerek birleşik fiillerin kurulduğu (piratlık it-: korsanlık etmek) görülmüştür. oyna-) fiiline yer verilmektedir. xeber itü: haber et-. uygula-. Rusça Bir İsim ve Tatarca Bir Fiille Kurulan Birleşik Fiiller Rusça İsim + bir. 6 raport birrêkomêndatsiya birsalyut birsignal birêkzamen birşifrın aç- rejisyorlık itsêkrêtarlık itsud’yalık itşpionlık it- . 220. te’min itü: temin et-. xökêm itü: hükmet-) birlikte kullanılmıştır. istirahat et-). askere çağır-). realizovat’ itü (realize et-.Yardımcı Fiili bankrot bulTatar Türkçesinde bir isimle birleşik fiil yapan “it-” yardımcı fiili. 364. zubrit’ itü (ezbercilik et-). Tatar Grammatikası I. gezin-. gulyat’ itü (gez-.82 (arendaga al-: kiralamak). Bolşevik İhtilâli’ne kadar Arapça ve Farsça sözlerle (seüde itü: ticaret yap-. tantsevat’ itü (dans et-. Fakat edebî dilde bu yapıdaki birleşik fiillerin kullanımından kaçınılmaya çalışılmaktadır.

Yardımcı Fiili vlast’ başında tordejur torRusça İsim + yasa.(ütker-) rêpêtitsiya yasarêstavratsiya yasasabotaj yasatormoz yasatrênirovka yasaşturm yasaêkonomiye yasayakor’da tor- .Yardımcı Fiili arendaga alstart alRusça İsim + sal.(bir-) ştraf sal.83 Rusça İsim + tor.(tület-) êkzamen alrêkvizitsiye yasarêklama yasarêmont yasa.Yardımcı Fiili aslamga salgospital’ge salgrim saljirebe salzakladka salnalog salRusça İsim + kil Yardımcı Fiili par kilRusça İsim + tot.Yardımcı Fiili informatsiya yasaklassifikatsiya yasamanyovr yasamassaj yasaprovokatsiya yasaprognoz yasaprogul yasarazvêdka yasareviziya yasa.Yardımcı Fiili bank totbombaga totpar salpoşlina salrifmaga salsistemaga saltormoz sal.(ütker-) rêzyumê yasaRusça İsim + al.

(suk-) plan kor.(çik-) fason tot- êksportga çıgarêfirga çık- norma kuy- propiskaga kêrtretke kêrt.(kitêr-.Yardımcı Fiili plomba kor.Yardımcı Fiili dekretka çıgarrasxodka çıgarRusça İsim + kuy.Yardımcı Fiili nuja kür.(töz-) .Yardımcı Fiili retê kit.Yardımcı Fiili yakor’ töşêrRusça İsim + kür.84 oriyentatsiya totrêzêrvta totRusça İsim + kit.(suk-) Rusça İsim + kêrt.Yardımcı Fiili ret kürênmeRusça İsim + kor.Yardımcı Fiili izvêst’ kêrtnormaga kêrpraktikaga kêrtRusça İsim + töşêr.(çual-) êmigratsiyege kitRusça İsim + çık.Yardımcı Fiili diagnoz kuynomer kuy. sal-) sexneden töş- Rusça İsim + kürênme.

Yardımcı Fiili rêkord kuRusça İsim + kudır.(suk-) Rusça İsim + bas.Yardımcı Fiili neft’ kudırRusça İsim + uyna.(suk-) Rusça İsim + at.Yardımcı Fiili piçet bas.(bir-) Rusça İsim + sat.Yardımcı Fiili retên ciber-: Rusça İsim + suk.Yardımcı Fiili leketa sat.Yardımcı Fiili bank sukparaliç suktêlêgramma suk.Yardımcı Fiili yedre ırgıtkırşau atukrası basılleçtit satştamp suk.(bas-) ştêmpêl’ sukşar suk- .Yardımcı Fiili nervıda uynaRusça İsim + ırgıt.85 Rusça İsim + tap.Yardımcı Fiili korşau atRusça İsim + ku.Yardımcı Fiili retên tapRusça İsim + ciber.

86 Rusça İsim + yar.Yardımcı Fiili tıray tib- .Yardımcı Fiili graduslarga bülRusça İsim + têre.Yardımcı Fiili rêç’ söyleRusça İsim + küter.Yardımcı Fiili şar yarRusça İsim + söyle.Yardımcı Fiili rêglamênt bilgêleRusça İsim + êlek.Yardımcı Fiili parga eylenRusça İsim + bül.Yardımcı Fiili amnistiyege êlekRusça İsim + tib.Yardımcı Fiili bunt küterpar küterRusça İsim + eylen.Yardımcı Fiili stênaga têreRusça İsim + bêldêr.Yardımcı Fiili protest bêldêrRusça İsim + bilgêle.

.(öyret-) astan ut yörtastın üske kitêrataman bulatı çıkatı-çabı çıkatlıgıp toravırayıp tor.87 23. 2003. Z.153.(butal-) ayak cirge timeayak têreayaksız-kulsız kalayu mayı sörtazap kür. Korkmaz. bir esas fiil ile birleşerek kalıplaşmasından oluşmuştur. Bu gruptaki birleşik fiiller de ad ya da ad soylu bir veya birden çok kelimenin belirli şekil bilgisi kalıpları içinde. Türk Dili Grameri (Şekil Bilgisi). s.(çik-) barmak aşa karabaş bêtbaş eylenbaş katırbaş tüzetbaşın aşa- Deyimler.(yaz-) akılga kilakılga utırAllaga tapşıraltın taular veg’de itañ kêravız bêlen tınglaavız êçênde botka pêşêravız pêşavız suları kil. Ankara. TDK.(ak-) avız tursaytavız yotıp utıravızdan ut çeçayu xêzmetê kürsetbarlıkka kilbarmakka barmak sukmabaş birmebaş ibaş küterbaş vat7 añga kilanıkka tanık (bul-) arkılıga-buyga yörêp çıkart sabagın ukıt.(kit-) avırlık itavız açıp (karap) toravız balda-mayda bulavızı kolakka citayak astında bulayak astında ural. Deyimleşmiş Birleşik Fiiller7 cidê babasın tanıtêne küzênnen ütkerxelden kilucak yafragı kêbêk kaltıraaçuın yotagaç atka atlandırakıl birakıl kitakıldan şaş. Diğer birleşik fiillerden onları ayıran özellikleri şekil kaynaşması yanında anlamca bir kalıplaşmaya uğrayarak yeni bir anlatım birimine dönüşmeleridir. hem şekil hem kavram özellikleri bulunan kalıplaşmış sözlerdir.

(kür-) cêgên cêkke kitêrcehennemge cibercêlêgên korıt.(kor-) bêlmemêşke salınbêrge bişnê kuşbil bökbit pêşbitke berêp eytbitlêgên açbolgançık suda balık totborçak sipborın aşa söylebot küterêp yatbozga utırtbögêngê kön bêlen yeşebugaz yır.(suır-) cên açuı çıkcencal kuptar.(kiyêr-) bugazga bugaz (kil-) bugazga yabışbunt küterburıçka batbusaganı taptabuş yatbutalıp kalbuy birmebükse kiyêrbürene arkılı bürê kürcan atcan bircan êrêcan isebên alcan kêrcan satcan tirge bat.(çıgar-) cênê çıkcênên çıgarcêp özerlêk te xel kalmacerexetke toz sipcidê babasına citcil isken yaka aucilbegey cibercilkesên kimêrcilkesênde tatcil-yañgır tidêrmecir astına (kuyınına) kêrcir tişêgêne kêrêrdey bulcir-kük bêtêrêp êzlecitdi tös alçabı çıkçêbênge çukmar (küsek) küterçeçlerên yolıkçeçrep kitçeçrep torçêlpereme kitêrçençêlêp kitçıraga kalçirkançık alçokıp çagar- .88 başka çıkbaşlı-küzli bulbazar yasa.(töş-) can tirlerê çıkcanı kaya kuyarga bêlmecavaplıktan kaçcefa çik.

(küter-) ig’tibarga alige-çöyge kilikê agaç arasında adaşikê ayagın bêr kunıçka tıkikê kulsız kalikê küzi dürt bul-: ikmek-toz bilen karşılail arasına kêril totilek soraganda çilek birilham aliman kitêriman satiman(ın) ukıtiñnê iñge kuyipi çêrêtipke kil. kiç-) dön’yaga kilduga bêlen pêçen çapdürt küz bilen kütêç buşatêç êçke (arkaga) yabışêç poşêçêñe-bavırıña kêrêçte bürêler ulaelle kêm bul-.(küter-. çıgar-) dau kubar.(kêr-) ipteşlêkke alirêk alirên têşleirên tursaytirge çık. elle kêmlenêne bêlen koyı kazıêne östênde (utır-) eşekêlêk êşleêşke cılı kêrêtke pêçen salıp (çabıp) yörêtlêk êşleêtten alıp êtke salevênê yangan (kêşê) kêbêk yörfatixa alfatixa birgam’ çikgamelden çıgargarık bul- gauga kubar.(çeyne-) gayêpsêzge çıgargazap çiktêrgıybret alıgı-zıgı kuptarık-mık it.(üt-.(kil-) ıştansız kalızgış kuptar. çıgar-) gaybet sat.(tarat-.(bar-) is akılnı alisêm küter- .(küter-) dilbêgenê buşaytdilbêgenê üz kulına aldön’ya kuptardön’yadan kit.89 çöy buşaçuanına tiçübêk çeynedan aldanga kümdanın sat.

(çıgar-) işêk tupsasın töşêrit kunitek kisêp ciñ yamait-mayda yözixaxa(y) kiliyerde totiza çikiza çiktêrkabêr kazıkalem tibretkan kaynatkan kostırkan yılatkan yotkanat astına alkanatın kayırkanga toz salkara-karşı kilkıl östênde torkul sêtlekuldan kilkulın sorakükke küterkükrek bilen karşı torkükrek kakkükrek kiyêrkülege kêbêk yörkülege töşkülege töşêr- külegede kalkülegede kaldırkümêr itküñêl açküñêl bulküñêl êrêküñêl kalküñêl kırılküñêl töşküñêl yatküñêl yomşarküñêlden çıkküñêlê kırküñêlge kilküñêlge salküñêlge yatküñêlnê tırnakürke kêbêk kabarınküz aldında totküz alışküz almaküz beylenküz buküz buyaküz de açırmaküz karası kêbêk saklaküz salküz têkküz totküzden töşküzên açleçtit satleg‘net ukı- .90 iske-añga kiliske-oska kêrmeiste totisten çık.

(köl-) mige sêñ.(taşla-) praktikaga kêrtrasxodka çıgarretke kêrt.(kür-) munça kêrtnek‘ östêne basni küz bilen kürnigêz kornigêz salnogıt salolı başın kêçê itotıp aloyatka kaloyatka kaldıroyıtkı salönên alöstên bul. suk-) savıt-saba şaltıratsınıkka sıltasizmemêşke salışsorau alstênaga têresu kêbêk êçsu yazsugan satsugan suı suırsul ayagı bêlen torsulış alsüz köreştêrsüz tidêrtmesüzden kalsüzênde torsüzge kilşik astına alşöhret al. sal-) rexette yözsabın kübêgê oçırsabın suına utırtsagız bulsak astına alsaklap kalsalma savıtına mênêp töşsandugaç bulıp sayrasanga al.(sana-.(sêñêp kal-) mihêrbanı kilmixnet çik.(kazan-) taban maylataban yalataban yaltırattaklan ittakmaza sattal çıbıgı aşat- .(kitêr-.(tor-) östen yözsöyênçê alöstêne baspar salpep itpıçrak at.91 lem-mim eytmemaç kilmatem totmayda yözmesxere bulmeşekat’ çikmeydan totmıyık astınnan yılmay.

(kadal-) tamırına balta çaptañ(ga) kaltañ(ga) kaldırtap kiltarakan kêrtarakan sanap yattasma têllentaşı (taşları) kıztavışı böyêrênnen çıktavışka kiltayak aşatayak aşattêgê dön’yaga ciber.92 talagı taştamak açtamak kiltamak yalga-.(körmeklen-) têl oçında tortêl ozayttêl tidêrtêl totlıktêlden töşme- têlê avızına sıymatêlê bêlen koş tottêlê çişêltêlê têlge yokmateleke kızdırtêlenêp altêlênnen tartıp söylettêlge altêlge kêrtêlge kiltelinke tot.(tartır-) têl beylen.(töş-) töbep kara- . tamak yalgap altamak yırttamakka taş bultamakka taş bulıp utır.(olaktır-) tegeregençê aşategermeçke tayak tıgtêgêrmen tartır-: (tart-) têgêrmenêne su koyteharet sıntêl açıltêl bêlen têgêrmen kor.(yala-) têl-têş kuzgatmatem kêrtırnak astınnan kêr êzletırnak bêlen de çiyêrttêrmetırnak kürsettigenek kêbêk yabıştigêz gomêr ittik tortimêrnê kızıunda suktirêsêne sıymatirêsênnen çıgarday bultişêk çumanga küymege utırttokım bozıltokımı korıtokımın korıttormışka aştormışka çıktormoz yasatotkan cirden sındırtoyak suı êçtozakka êlek.

(uzdır-.(kaytar-) ügêznê mögêzênnen êlektêrügi it.(kun-) töşke kêrtötên bulıp oçtötên tavı tottırtöymeden döye yasatufrak tarttumagan balaga bişêk yasa(külmek têk-) tumagan taynıñ bilên sındırtupka tottutıy koş tottuzandaynı tubalday ittuzga yazmagannı söyletübesê kükke titümgeknê tau ittüş kiyêrtüşek yañarttüzêmsêzlêk bêlen kötuç töbê cılıtuç töbênde gêne yörtuñay kil- utka kêrosin siputka-suga kêrutlı tabaga bastırutnı-sunı kiçuttan alıp suga saluyanmas yokıga taluyga çum.(bat-) uyga kal. ütker-) vatıp-sındırıp/vatıp-cimêrêp söyleşvayga almavayım çikveg’dede torxelden tayxelden taydırxerêf tanıxerêfke yabışıp yatxesret çikxesret utı yotxetêr çualxetêr kalxetêr kaldırxetêrde kal- .(tal-) uyınga alüç al.(kit-) tös kêr. tölkê şulpasın êçtöp başına utırttöpsêz arbaga (çanaga) utırtöpsêz arbaga (çanaga) utırttös altös birtös birmetös boztös kaç.(kür-) ükçesêne basülêm yokısı bêlen yoklaülêp yoklaürdek oçırüte kürênüz digenênde torvak iletken ile.93 töçê têllentökêrêgên (tökêrêklerên) yottökêrêklep bêtêrtölkê mayı sört-.

(küter-) .(tala-) yörek yanyöz suın tükyözên yırtyözge berêp eytyözge kara yagyukka çıgaryukka çıkyul kisyul kürsetyul töşyuldan yaz.(çık-) yulga çıkzar-intizar bulzeherlê kölzexmet çikzık kuptarzihên taral.(çual-) zihênge alzurdan kup.94 xetêrde kaldırxetêrên kürxeyêrçê könêne kalxeyêr-fatıyxa birxıyal dingêzêñde yözxıyalga çumxuş kilyakor’da toryaktı kön kürsetmeyala yakyalgış yulga kêr.(çiş-) yomıp kalyozakta totyök bolıp toryöregêne kêryörek itên aşa.(kara-) yañagına mênêp töşyaraga toz sipyartı canın alyavızlık êşle.(it-) yaxşı süz bêlen iske alyazmış koçagına taşlayazu tanıyede çayıryeşêl uram açyırak bul.(tor-) yodrık aşa.(al-) yodrıkka irêk biryokı bazarına kityokı simêrtyokı tuydıryoldızları turı kil- yomgak yasayomgaknı çualtyomgaknı söt.(kit-) yalt-yolt karan.

İdil-Ural Bölgesi ve Kırım başta olmak üzere çok geniş bir coğrafyaya yayılan bir Türk boyudur. Tatar Türkleri. Nogay. Finlandiya ve ABD başta olmak üzere dünyanın değişik ülkelerinde yerleşmiş olan Tatar Türkleri tarafından kullanılmaktadır. ayrıca Japonya. bir Türk boyunun adı olduğu bilinen Tatar isminin. bu Türk boyuna Tatar isminin Ruslar tarafından verilmiş olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Nicholas Poppe tarafından yazılan Tatar Manuel adlı eserde geçen birleşik fiillerle ilgili kısım incelenmiştir. Ayrıca. yani Kıpçak grubuna giren eski ve köklü Türk yazı dilinin bir koludur.SONUÇ Kazan Tatar Türkçesi ve ona çok yakın olan Başkurt Türkçesi. Tatar isminin menşei ile ilgili farklı görüşler mevcuttur. Petersburg olmak üzere Rusya’nın muhtelif şehirlerinde. Bu bağlamda. Zekiyev’de ifadesini bulduğu gibi. Bu çalışmada. Karakalpak. Tatar Türkçesi. da-da ismi ile bugünkü Tatarların kastedilmediği düşünülmektedir. başlangıçtan beri bir etnonim olarak kullanıldığı görüşüne varılmıştır. Kazak. Bu tezde Tatar Türkçesinde birleşik fiillerin ele alınışı ile ilgili kısımda. Türkçenin ilk yazılı kaynakları olan Orhun Abideleri’nde beş kez geçen Tatar ismi ile veya Çin yıllıklarında rastlanan ve Tatar ismine karşılık geldiği kabul edilen ta-ta. Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nde Rusça ile birlikte resmî devlet dili olarak kullanılan Tatar Türkçesi. yine aynı federasyonun içinde bulunan Başkurdistan’da ve başta Moskova ile St. Claus Schönig tarafından yazılan Hilfsverben im Tatarischen adlı eserde yer alan yardımcı fiiller gösterilmiş. dünya genelinde yaklaşık on milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. birleşik fiillerle ilgili olarak en geniş çalışma . Zekiyev’den farklı olarak bu etnonimin farklı dönemlerde farklı boy ya da boyları nitelendirdiği ve günümüz Tatarları için bu kullanımın çok yeni olduğu. tarihî süreç içinde Tatar Türkçesinde birleşik fiilleri konu alan çalışmalara değinilmiş ve bu çalışmalar içinden ulaşılabilenlerden alıntılar ve değerlendirmeler yapılmıştır. Ancak. Kumuk. Karaçay-Balkar. Rusya Federasyonu içinde yer alan Tataristan’da. Ukrayna’ya bağlı Kırım Özerk Cumhuriyeti’nde. Kırgız Türkçesi ile birlikte Türk dilinin Kuzey-Batı koluna.

Zekiyev’in Tatar Grammatikası I adlı eserinden yararlanılmıştır. Ana hatları ile bu başlık ve alt başlıklar şu şekildedir: Yapı Bakımından Birleşik Fiiller Kurucu Unsurlar Bakımından Birleşik Fiiller İsim + Yardımcı Fiil Kalıbında Olanlar [İsim + (Ø)] + Yardımcı Fiil [(İsim + -ı. -un. Tasnif çalışması neticesinde birleşik fiillerle ilgili olarak aşağıdaki ana başlıklar tespit edilmiş ve bu başlıklar altında genel değerlendirmeler yapılmıştır. -te. -ga. Yapı bakımından birleşik fiiller ele alındığında kurucu unsurlar bakımından değerlendirilen birleşik fiillerin isim + yardımcı fiil ve fiil + yardımcı fiil olmak üzere iki temel yapı ile kurulduğu belirlenmiştir. -ün)] + Yardımcı Fiil [(İsim + -a. -ên. Hacıeminoğlu. Bu yapılardan çıkan alt başlıklar yardımcı fiilin eklendiği isim veya fiil unsurlarının aldıkları ekler ve bulundukları yapılar itibarı ile çeşitlilik arz ettiği görülmüştür. Zeynep Korkmaz vb. gibi âlimlerin eserlerinden istifade edilmiştir. -u. -ke)] + Yardımcı Fiil [(İsim + -de. -nen. -ü. -ın. -ê. -tan. Leylâ Karahan. -ge. -ta)] + Yardımcı Fiil [(İsim + -den. -nan)] + Yardımcı Fiil [Sıfat Tamlaması + (Hal Eki)] + Yardımcı Fiil İsnad Grubu + Yardımcı Fiil Belirtme Grubu + Yardımcı Fiil . -ten. Kaya Bilgegil. N. M. Türkiye Türkçesinde birleşik fiillerle ilgili olarak Zeynep Korkmaz’ın Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi) adlı eserinden de geniş ölçüde yararlanılmıştır.96 olan M. -da. Bunlardan başka. Çalışmanın ana unsuru olan ikinci bölümünde Tatarca-Türkçe Sözlük’ten alınan ve incelenen birleşik fiillere yönelik bir tasnif çalışması yapılmıştır. Mukayeseli bir bakış açısı geliştirmek ve değerlendirme yapabilmek gayesi ile eserdeki Kuşma Figıl’ler (Birleşik Fiiler) bölümü esas alınmıştır. -dan. Türkiye Türkçesinde birleşik fiillerle ilgili yapılan çalışmalar da incelenmiş. yararlanılan kaynaklar kısmında ismi geçen kimi yüksek lisans tezlerinden de istifade edilmiştir. -e. -ka. Z.

fiil + yardımcı fiil kalıbında ise 66 adet farklı yardımcı fiil kullanılmıştır. Yardımcı fiillerin isim veya fiille kullanılışına bakıldığında. hem isimle hem fiille kullanılanların 56 adet olduğu görüldü. Yardımcı fiilin birleşik fiillerde hem yapı hem anlam bakımından kurucu unsur olarak etkisi ayırt edicidir. Bu başlıkta da isim + yardımcı fiil ve fiil + yardımcı fiil yapısındaki birleşik fiiller yardımcı fiiline göre ayrıca örneklenerek listelenmiştir. Bu tablo.97 Yönelme Grubu + Yardımcı Fiil Bulunma Grubu + Yardımcı Fiil Ayrılma Grubu + Yardımcı Fiil Edat Grubu + Yardımcı Fiil [(İsim + Bağlaç)]+Yardımcı Fiil (10) İkilemelerle Kurulan Birleşik Fiiller Fiil + Yardımcı Fiil (Fiil1 + Fiil2) (Fiil + -p Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil (Fiil + -a/-e Zarf Fiil Eki) + Yardımcı Fiil (Fiil + -mi/-miçe Zarf Fiil Eki) + kal. yapı bakımından birleşik fiiller incelenirken ilk ana başlık olan kurucu unsurlar bakımından değerlendirilen birleşik fiillerle ilgili alt başlıklarda. özellikle yardımcı fiilin gösterdiği çeşitlilik itibarı ile elemanların kurucu unsurlarının niteliği bakımından birleşik fiillerin tekrar ele alınmasını gerektirmiştir.Yardımcı Fiili Tasnif çalışması esnasında. Bu noktadan hareketle yardımcı fiiller ayrı bir başlıkta ele alınmıştır. Bu başlık altında da yardımcı fiillerin kendi anlamlarının dışında başka bir . örnek sayısı beşten çok olan başlıklar için sadece beşer örnek verilmiş. Kurucu unsurları ile yardımcı fiiline göre birleşik fiiller incelenirken isimlerin hangi yardımcı fiillerle birlikte kullanıldıkları üzerinde durulmuş ve bu hususla ilgili örnekler de başlıkların altına konulmuştur. örnek sayısı beşin altında olanlar için ise bu örneklerin tamamı başlığın altına konulmuştur. Ancak fiil1 + fiil2 yapısında olan bölümlerde ve fiil + zarf fiil yapısında kurulan birleşik fiillerle ilgili kısımlarda sözlükte geçen tüm örnekler verilmiştir. Burada isim + yardımcı fiil kalıbında 253.

en az bir farklı anlamda kullanılabilmektedir. Kazan-Tatar Türkçesindeki bir birleşik fiil yapısının yine Türkiye Türkçesinde olduğu gibi ve Türkiye Türkçesine aktarılırken isimden fiil yapan -le/-la eki ile türetilmiş fiillerin tercih edilebildiği görülmüştür. 20 tane Rusça isim + yönelme hâli eki + yardımcı fiil. Farsça ve diğer yabancı dillerden alınan kelimeler dışarıda tutulmuş ve sadece Rus dilinden alınan kelimeler değerlendirilmiştir. 1 adet Rusça isim + ayrılma hâli eki + yardımcı fiil ve 1 adet de Rusça isim + Tatarca isim + bulunma hâli eki + yardımcı fiil kalıbında birleşik fiil olmak üzere toplam 115 adet birleşik fiil tespit edilmiştir. Rus dilinden isimler alınarak Tatar Türkçesine ait bir yardımcı fiille birlikte birleşik fiiller kurulabildiği görülmüştür. 5 adet Rusça isim + belirtme hâli eki + yardımcı fiil.98 anlama gelecek şekilde kullanılabildiği görülmüştür. 3 adet Rusça isim + bulunma hâli eki + yardımcı fiil. sözlükte geçen tüm örnekler bu başlığın altına konulmuştur. isim + yardımcı fiil kalıbında görülen bu durumda. 9 tane Rusça isim + isimden isim yapma eki + yardımcı fiil. sadece yalın halde Rusça bir ismin değil. Burada. Alıntı kelimelerle ilgili incelemeler yapılırken Arapça. Kendi esas anlamının dışında yeni anlamlara karşılık gelecek şekilde kullanıldığı tespit edilen Tatarca-Türkçe Sözlük’teki yardımcı fiillerin tamamı bu başlığın altına konulmuştur (Ek 2). Seçilen fiillerin değerlendirilmesi neticesi. Bu anlamda yapılan tespitlere göre bir yardımcı fiil en çok on dokuz. Alıntı kelimelerle kurulan birleşik fiillerle ilgili incelemelerde. Türkiye Türkçesinde olduğu gibi gerek alıntı kelimelerle gerek Tatar Türkçesine has kelimelerle kurulan birleşiklerin varlığı görülmüştür. Rusça isim + yardımcı fiil kalıbındaki birleşik fiiller yardımcı fiil esasında listelenmiştir. Benzer şekilde. Tatar Türkçesinde kullanılan birleşik fiillerde bulunan yardımcı fiil unsurunun Türkiye Türkçesinde olduğu gibi kendi anlamı dışında başka anlamlar üstlenebildiği görülmüştür. Bu şekilde 114 tane yalın halde Rusça isim + yardımcı fiil. . Aynı kelimeye birden çok anlam yükleme/çok anlamlılık olayının Tatar Türkçesinde de geniş şekilde yer bulduğu görülmüştür. Tatar Türkçesine ait isimden isim yapma eki (pirat-lık it-) veya hal eki alan (arenda-ga al-) Rusça kelimlerin de yine bir Tatar Türkçesi yardımcı fiili ile birlikte birleşik fiil kurabildiği görülmüştür.

üç ya da daha fazla ögeden oluşabildiği görülmüş. birleşik fiillerin. Deyimleşmiş birleşik fiillerle ilgili bölümde. Kullanım sıklığını ifade eden grafikte (bk. sözlükte de rastlanmamıştır. Böylece Tatar Türkçesinde kullanılan ve etkinliğine yukarıda değinilen yardımcı fiillerin bir arada görünmesi sağlanmaya çalışılmıştır. edebî dilde bu yapıya yer verilmediği için olsa gerek. birleşik fiil üretiminde kullanılan 332 tane yardımcı fiil tespit edilmiştir. Bu çalışmada Schönig (Ek 3). . Bu yardımcı fiillerin kullanılış sayısına bağlı olarak alınan grafik Ek 7’de verilmiştir. Tatar Türkçesinde kullanılan birleşik fiillerin hem kurucu unsur hem de anlam değiştirici öge olarak kullanılışı sayısal değerlendirmelerle ayrıca ele alınabilir.yardımcı fiili 235 defa olmak üzere en çok kullanılan yardımcı fiil olarak görülmektedir. Deyimleşmiş birleşik fiillerin iki. Ek 7) bütün yardımcı fiillerin dağılımı vardır. böylece en çoktan en aza dağılım ve dolayısı ile birleşik fiil üretimine en elverişli yardımcı fiiller belirlenmeye çalışılmıştır.99 Konuşma dilinde yaygın olan Rus dilinden alınma mastar ve Tatarca yardımcı fiil yardımı ile kurulan birleşik fiil tipine. Bir kez kullanım manidar görülmeyerek bunların dışında kalan 177 yardımcı fiilin oranı (Ek 8) ayrıca ele alınmış. söz varlığında gerek iş ve hareket isimleri gerek kalıp sözler üretiminde dilin türlü imkânlarını kullanma bakımından büyük bir işleklik taşıdığı ve yansıttığı söylenebilir. ayrıca dikkate alınmıştır. Bu bağlamda. söz konusu bilim adamlarının çalışmalarında verilen yardımcı fiiller ile bunların dışında kalan ve bu sözlükten belirlenen yardımcı fiiller (Ek 7) de bir araya getirilerek bir liste olarak sunulmaya değer görülmüştür. Bu yardımcı fiillerden 155 tanesi bir örnekle temsil ediliyordu. Sözlükte. Poppe (Ek 4). sözlükte geçen ve tam olarak deyim özelliği gösteren birleşik fiiller ele alınmış ve tespit edilen 573 örneğin hepsi bu başlık altında verilmiştir. Söz konusu yardımcı fiillerden it. ancak sözlükte geçen deyimleşmiş birleşik fiiller verilirken bu şekilde bir ayrıma gidilmemiştir. Tatar Türkçesinde birleşik fiillerle ilgili bu tabloya bakıldığında. Zekiyev (Ek 5). Ganiyev (Ek 6) ve Demirci’nin çalışmalarından hareketle yardımcı fiillerin işlevi.

. büyük Türk Dili Gramerinin hazırlanmasına ve Türkçenin tarihi süreçte geçirdiği gelişme ve değişmeleri söz varlığı üzerinden kaynağına bağlamaya vesile olacaktır. Türk lehçelerinin tek tek dil birimleri üzerinde yapılacak ayrıntılı çalışmalar. Tatar Türkçesinde birleşik fiiller. Tatarca-Türkçe Sözlük’te yer alan birleşik fiillerin tamamı verilmiştir (bk. Ek 1). karşılaştırmalı çalışmalara. gerek yapı ve anlam özellikleri gerek kullanılışları bakımından zengin bir anlatım imkânı.100 Çalışmanın sonunda. ifade kalıbı olarak dikkat çekmektedir. hem yararlanıcıların tezi daha iyi anlayabilmeleri ve hem de Tatar Türkçesi ile ilgilenenler için bir başvuru kaynağı olması amacıyla.

Boğaziçi Yayınları. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ahmet ALKAYA. HACIEMİNOĞLU. : Türklük Bilgisine Giriş. : Türk Dili Tarihi. Ahmet ERGİN. İstanbul. Leylâ : Türkçede Söz Dizimi. (akt. Kazan Megarif Neşriyatı. KARAHAN. İstanbul. Ankara. İstanbul. Akçağ Yayınları. Akçağ Yayınları. Vahit Türk). Tatarstan Kitap Neşriyatı. : Türk Kavimleri. Ankara. 1994. Muharrem : Çağdaş Türk Lehçeleri. 2006. : Kazan Törkilerê. 1999. 1999. Birleşik Yayıncılık. Ercan CAFEROĞLU. . Baskı. İstanbul. : Tatar Xalkı hem Tatarstan Tarixı. R. Ötüken Neşriyat.YARARLANILAN KAYNAKLAR a. 1992. ORAZOV. 1996. Kazan. Enderun Kitabevi. Gabdêlbari BURAN. FEXRETDİNOV. N. : En Eski Türkçeden Çağdaş Türk Şivelerine Kadar Türk Dilinde Yapı Bakımından Fiiller. 31. : Orhun Abideleri. G. A. 2005. 1996. T. KAYDAROV. Ali BATTAL. 1988. Ankara. M. Kitaplar AKAR. Kazan.

Tatarstan Kitap Neşriyatı. Kazan. Mustafa vd. ÖZKAN.102 KORKMAZ. TDK Yayınları. TDK Yayınları. SCHÖNİG. : Bugünkü Kıpçak Türkçesi. 2002. Emine Gürsoy : Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu. M. : Türki-Tatar Etnogenezı. 2001. ‘İnsan’ Meskeü. Ankara. Akçağ Yayınları. NASKALİ. MERCANİ. Franz Steiner Verlag GMBH. Wiesbaden. ZEKİYEV. : Yüksek Öğretimde Türk Dili Yazılı ve Sözlü Anlatım. İstanbul. 1984. ‘Fikir’ Neşriyatı. 1989. Nicholas : Türk Dilinin Yurtları. : Tatar Grammatikası I. Şihabêtdin : Möstefadêl-Exbar Fi Exvali Kazan ve Bolgar. Claus : Hilfsverben im Tatarischen. 2003. 1997. 1963. Ankara. Mustafa ÖZKAN. TDK Yayınları. . 1998. 1998. Nevzat POPPE. Ankara. Kazan. Ankara. Z. Filiz Kitabevi. ÖNER. Zeynep : Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi). 1998. ‘Fikir’ Kazan’. : Tatar Manuel (Descriptive Grammar and Texts with a Tatar-English Glossary). Meskeü. Indiana University Publications. ‘İnsan’ Neşriyatı.

: Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I. Uli : “Türk Dillerinde Yardımcı Fiiller Sorunu”. Türk Dili Dergisi (Türkiye Dışındaki Çağdaş Türk Şiiri Özel Sayısı). (çev. : Törêkçe-Tatarça Süzlêk (Türkçe-Tatarca Sözlük). A. 1997. Makaleler ve Bildiriler AKSOY. A. Fuat : Tatarça-Törêkçe Süzlêk (Tatarca-Türkçe Sözlük). Seçkin Erdi vd). İstanbul. TDK Yayınları. Ankara. İnsan Neşriyatı. Bilimsel Bildiriler 1972. AÜ Basımevi. “İnsan” Yayınevi. Atatürk Kültür. TDAY Belleten 1962. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1988. SCHAMİLOGLU.103 b. GANİYEV. Kültür Bakanlığı Yayınları. TDK Yayınları. Deyimler”. Ankara. MAHMUD. Kazan-Meskeü. Ankara. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları. c. 1988. Kabalcı Yayınevi. B. 1991. Fatma : “Yirminci Yüzyılda Tatar Şiiri”. HATTORİ. . Ö. Ankara. 1996. Shirô : “Türk Dilleri Arasında Tatarcanın Yeri”. ÖZKAN. 1975. Kaşgarlı : Divanu Lügat’it-Türk. 1998. Kazan-Meskeü. : “Atasözleri. 1996. Sözlükler ERCİLASUN. vd. Ankara. 2005.

Ortaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi ABD. G : Russko-Turetskiy Slovar’ (Rusça-Türkçe Büyük Sözlük). Moskva. Eğitim Bilimleri Enstitüsü. KERİMOĞLU. Tıpkıbasım. Caner : Tatar Türkçesinde Cümle. Dokuz Eylül Üniversitesi. T. TDE ABD. Gülnaz : Türkiye Türkçesi ile Kazak Türkçesinde Birleşik Fiil ve Fonksiyonları. 2001. M. TDK Yayınları. Kerim : Descriptive Verbs in Kazakh. Ankara. E. İstanbul. Tezler DEMİRCİ. Hayrullah : Sovyet Sonrası Kazan-Tatar Türkçesi ile Türkiye Türkçesinin Söz Dizimi Farklılıkları. 2003. 1997. BAO-Press Ripol Klassik. SEYLAN. Madison. Yeni TD ABD. 2005. d. A. TÜRKER. E. Sosyal Bilimler Enstitüsü. . Multilingual. 2005. : Sovremennıy Anglo-Russkiy Russko-Angliyskiy Slovar’. ŞÇERBİNİN. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Sakarya. İŞLEK. SİROTİNA. Türk Dili ve Lehçeleri ABD. İzmir.104 MUSTAFAYEV. 2001. Sakarya Üniversitesi. “Russkiy Yazık” Moskva. Ali : Türkçede Birleşik Fiiller. İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü. İstanbul. Türkçe Sözlük. University of Wisconsin. V. 1996. İzmir. TDE Öğretmenliği. 2003. Ege Üniversitesi.

.ru/hakk_t02.105 e.mid.02.2007). İnternet http://www.turkey.html (11.

(s. aç kal.(ak-): iştahlan.(açtırma-): hiçbir söz verme-(s.(çek-) (s.(s.18) avız pêş-: ağzı yan.18) avız bêlen tıngla-: ağız ile dinle.(s.(mecazî anlamda) (s.(s.18) avız yır-: manasız yere gül.Ek : 1 TATARCA-TÜRKÇE SÖZLÜK’TE YER ALAN BİRLEŞİK FİİLLER A avaz bir-: ses ver.18) avız da açma-: hiçbir söz deme.(s.21) .18) avız suları kil.(s.19) agaç atka atlandır-: aldat.18) avız yot-: kendi isteği ile hiçbir şey söyleme.(s.18) avızga karat-: ağıza baktır.18) avız êçênde botka pêşêr-: açıkça söyleme-.16) avız aç-: iftar et.18) avızı kolakka cit-: ağzı kulaklarına var-. sırıt.18) avız balda-mayda bul-: iyi şeyler yap-(s.(çik-): azap gör.(s.(s.(s.(s.18) avız çayka-: çok konuş.19) azap kür.(s.18) avızdan ut çeç-: sert ve çok söyle.18) avız açıp kal-: mahrum kal.18) avız açıp (karap) tor-: hiçbir şey yapma.18) avırayıp tor.(s.18) avıznı çöyge êl-: hiçbir şey yememeğe mecbur ol-.(s.(s.19) agaç atka atlanıp kal-: aldan.(s. telâffuzu bozuk ol.(kit-): uykulu ol.(s.18) avız yotıp utır-: ağız kapatıp otur.(s.19) avırlık it-: ağırlık et.18) avız it-: tadına bak.(s.(s.18) avız da açır.18) avız tursayt-: surat as.(s.(s.

30) araga kısıl.(yaz-): aklı baştan git.26) alda bar-: önde git.(s.26) Allaga tapşır-: Allah’a ısmarla.26) altın taular veg’de it-: altın dağlar vaad et-.(s.(s.29) anıkka tanık (bul-): hazıra kon.26) aldım-birdim yasa-: aldım verdim yap.26) aldın çık-: yen.(s.(s.24) akılga kil-: akla gel.24) akıl sat-: akıl sat.(s.(s.25) alga sör-: öne sür.22) arkın kıymılda-: çok yavaş ilerle.(s.107 azat it-: kurtar.25) akıldan şaş. çok şeyler vaad etmek ama sözünde durma.(s.24) akıl bir-: akıl ver-.(buta-): ara boz.(salkınay-): ara soğu.(s.25) akıldan yazdır-: delirt-.30) ara boz.30) araga al-: araya al.(s.28) ant boz-: ant boz.(s.(tıgıl-): araya zorla gir.(s.30) ara suın.25) aldan kal-: (yemek için) çok ol.24) akıl kit-: aklı başından git.(s.(s.(sporda) (s.26) alga çık-: öne çık.29) aptıraşta kal-: şaşkınlık içinde kal. öğret.(s.(s.25) al birme-: öne geçir.26) aldan kür-: önceden gör.(s.30) .(s.(s.(s.(s.(s.(s.(s. çıldırt.(nikâhta) (s.(s.(s.23) akça suk-: para bas.29) ant êç-: ant iç.30) araga kêr-: araya gir.(s.(s.(s.26) alda yör-: önde yürü.25) akılga utır-: aklı başa gel.27) amnistiyege êlek-: affa uğra.26) alga ciber-: ilerlet.

33) asta kaldır-: altta bırak.(s.(s.37) açuın yot-: acısını. 32) artınnan yör-: ardından git.33) astan ut yört-: gizlice tahrik et.37) .36) aça töş-: biraz açıkla.108 arendaga al-: kirala. öfkesini yut.(s.(s.37) aşa.35) atı-çabı çık-: kötü şöhreti çık.(s.37) açu kabar.(kayna-.(s. evlât edin.(s. taş-): çok hiddetlen.31) artına tip-: arkaya tep-.(s.34) ataman bul-: çete başı ol.36) açıp sal-: açığa çıkar.(s.(s.(s.35) atlıgıp tor-: çok istekli ol.(s.(s.(s.(s.(s.35) atamanlık it-: başkanlık et.(s.(s. 32) artıgın kılan-: kötü davran.33) atı çık-: adı çık.(s.(s.(s.(s.(ceyêl-): genişle. çocuğu) himayesine al-. kesinlikle karşı ol.(s.(s.31) arkanda tot-: bağla. 32) art sabagın ukıt.33) astın üske kitêr-: altını üstüne getir.33) astına sal.iç-: ye.36) ax vax it-: ah vah et.31) arkılıga üs. reddet.(s.35) au kor-: av yap.(s.(s.33) aslamga sal-: faize koy.33) astına sız-: altını çiz.31) arkılı töş-: aykırı düş-. 32) arttan töş-: tâkip et.(s.31) arkılıga-buyga yörêp çık-: her yeri geç-/gör.(s.(suk-): altına sal.31) arkılı çık-: aykırı geç.31) arzanga töş-: ucuza gel. şimşek çak.(s.(s.36) açu al-: acısını çıkar.iç.(s.(s.33) asrarga al-: (bir kimseyi.32) arış kamçıla-: yıldırım düş-. ceza ver.(öyret-): ders ver-.

42) balavız sık-: sessiz ağla.39) añ bul-: düşün-.(s.41) bazarı töş-: pazarı.109 aşlama kört-: gübre serp.(kor-): her kafadan bir ses çıkar.40) ah or-: çok ah et.(s.38) ayakka yıgıl-: ayak öp.39) ayaksız-kulsız kal-: elsiz ayaksız kal.38) ayak basma-: ayak çek.(s.(butal-): gereksiz yere dolaş.(s.38) ayak astında ural.(s.(s.(s.38) ayak têre-: ayak dire.39) añnan yaz-: şuurunu kaybet. kıymeti.(s.39) ayak kulnı beyle-: el ayağını bağla.(s.41) bazar yasa.(s. anla-.(s.(s.(s.(s.41) balaga uz-: gebe ol.38) ayak suz-: öl.(s.(s.39) añga kil-: şuuru yerine gel.(s.38) ayak astında bul-: ayak altında ol.(s.41) bazarı küterêl-: pazarı.(kil-): çok ah vah et.38) ayak çal-: ayak çel.(hıçkır-) (s.38) ayu mayı sört-: şaşkına çevir-.38) ayaktan yık-: kökten yık.(s.(s. otoritesi yüksel.40) B bagana kêbêk katıp kal-: odun gibi dur.39) ah it-: ah et.(gel-) (s.38) ayu xêzmetê kürset-: iyi amaçla kötü iş yap.38) ayak cirge time-: çok çabuk yürü.39) añ kêr-: aklı başına gel.40) ah-vah it.43) .(s. otoritesi düş. hatırla.42) balig’ bul-: rüşte er.(s. kıymeti. başına iş aç.(s.(s.(s.(s.38) aşıp kit-: haddinden aşırı ol.(s.(s.38) ayak tartma-: ayakları geri geri git.

110 bank suk-: kâğıt oyuncusu para kazan.(s.(s.46) baş bêt-: felâkete uğra.44) mênêp bar-: çık.(s.46) baş birme-: baş eğme.46) baş vat-: bir meselenin çözümü ile ilgili çok düşün-.44) barıp çık-: varıp çık.44) barmak aşa kara-: (bir şeye) göz yum.45) basıp çıgar-: neşret.(ciber-): başak çıkar.45) batırıp al-: batırıp al.(s.(s.(s.(s.(s.(s.(s.44) barlıkka kil-: ortaya çık.(s.(s.46) baş tüzet-: biraz içki ile sarhoşluğun mahmurluğunu at.(s.44) bar it-: var et.(s.46) baş eylen-: baş dön.(s.44) barlıkka kitêr-: ortaya çıkar.46) baş küter-: isyan et.(s.(s.(s.(s. reddet.44) yaxşılanıp bar-: gittikçe iyileş.46) .44) barmakka barmak sukma-: parmak kımıldatma.44) ukıp bar-: her zaman oku.46) baş katır-: baş karıştır.46) başka kit-: başına vur.46) baş cit-: aklı er.(s.45) basım yasa-: baskı yap.(s.(s.(s.(s. kafa ütüle. istilâ et.(s.(s.46) başın aşa-: yok et.(mes.46) baş tün-: baş yorul.(s.44) barıp cit-: varıp yet.44) bankrot bul-: iflâs et.44) barıp kayt-: gidip gel.46) başak çıgar.(s.46) baş tart-: baş çek-. dağa) (s.45) batırçılık it-: cesaret (cür’et) et.43) bank tot-: kâğıt tut.(kafa karıştır-) (s.(s.(s.(s.46) baş i-: baş eğ.44) basıp al-: ele geçir-.

111

başka çık-: başa çık-; ailesinden ayrıl- (s.46) başlı-küzli bul-: evlen- (s.47) bêlmemêşke salın-: kendini bilmezliğe vur- (s.48) bêr tabaktan aşa-: bir tabaktan ye- (s.48) bêrge bişnê kuş-: bire bin kat-, mübalâğa et-, abart- (s.48) bilge tayan-: elini beline koy- (s.51) bil(nê) bu-: kuşan- (s.51) bil bök-: bel bük- (s.51) bilgê sal-: işaret koy- (s.51) bilemde yörê-: gez-, volta at- (s.51) bit pêş-: utan- (s.52) bitke berêp eyt-: yüze vur- (s.52) bitlêk ki-: peçe tak- (s.52) bitlêgên aç-: maskesini düşür- (s.52) boz kuzgal-: buz akmaya başla- (s.53) boz suk-: don vur- (s.53) bozga utırt-: aldat- (s.53) bolgançık suda balık tot-: bulanık suda balık avla- (s.54) bolıtlap tor-: bulutlanıp geç- (s.54) bombaga tot-: bomabaya tut- (s.54) borıp al-: burup al- (s.54) borıp kêrtêr-: burup sok- (s.54) borıp ciber-: geri döndür-, kabul etme- (s.54) borgalan- sırgalan-: döneklik et- (s.55) borçak sip-: ilgi çekici sözler söyle- (s.55) borılıp kara-: dönüp bak- (s.55) borın aşa söyle-: açık söyleme- (s.55) bot küterêp yat-: yan gelip yat- (s.56) buga eylendêr-: buhara çevir- (s.57) buga eylen-: buhara çevril- (s.57) bugaz yır- (kiyêr-): boğaz yırt- (ger-) (s.57) bugazga yabış-: gırtlağına yapış- (s.57) bugazga bugaz (kil-): boğaz boğaza gel- (s.57)

112

buy birme-: tâbî olma- (s.57) buy cit-: büyü-, rüşte er-(kızlar hakkında); bir şeyi almaya imkânı ol- (s.57) buyga uz-: hâmile ol- (s.57) bulıp çık-: tesadüfen ol-, denk gel- (s.58) bulışlık it-: yardım et- (s.58) bulışlık kürset-: yardım göster- (s.58) bunt küter-: isyan et-, baş kaldır- (s.58) buran tuzdır-: fırtına estir- (s.58) burıçka al-: borcuna al-, borç olarak al- (s.59) burıçka bir-: borç ver- (s.59) burıçka bat-: borca bat- (s.59) busaganı tapta-: eşik aşındır- (s.59) butalıp yör-: ayak altında dolaş- (s.59) butalıp kal-: şaş-, şaşır- (s.59) bux it-: küt diye düş- (s.59) buş yat-: işsiz ol-; faydasız ol- (s.59) buş itme-: ücretsiz koyma- (s.59) buşka kitme-: boşa gitme- (s.59) buyan- yasan-: aşırı süslenip giyin- (s.60) beyden ıçkın-: ipten kurtul- (s.61) beylenêşke kêr-: bağlantı yap- (s.61) beylenêş tot-: bağlantıyı devam ettir- (s.61) beyrem it-: bayram et- (s.61) bexil bul-: helâlleş-, razı ol- (s.62) beye bir-: değer ver- (s.63) beyesê töş-: değeri düş- (s.63) beyesê köterêl-: değeri art- (s.63) beyan it-: beyan et-, açıkla- (s.63) bögêl- sıgıl-: eğilip bükül- (s.63) böyêrge tayan-: elini beline koy- (s.63) börê yalga-: (ağaç) aşı yap- (s.63) bötêrêp al-: yakasına yapış- (s.64) bögêngê kön bêlen yeşe-: gününü gün et- (s.64)

113

bükse kiyêr-: göğüs kabart- (s.65) bülênêp çık-: ayrıl- (s.65) bülek it-: hediye et-, armağan et- (s.65) bürêsê ula-: kısmeti ayağına gel- (s.65) bürene arkılı bürê kür-: bilgiçlik tasla- (s.66) V vayım çik-: kaygı çek- (s.67) vaz kiç-: vazgeç-, cay- (s.67) vayga alma-: kaygılanma- (s.67) vak iletken ile- (uzdır-, ütker-): kılını kırk yararak incele- (s.67) vaklap sat-: ufaklayıp sat-, perakende sat- (s.67) vakıt uzdır-: vakit geçir- (s.68) vatıp al-: bozup al-, kırıp al- (bir parçasını) (s.68) vatıp-sındırıp (vatıp-cimêrêp) söyleş-: başını gözünü yararak konuş- (dili) (s.68) vafat bul-: vefat et- (s.69) vlast’ başında tor-: hâkimiyet başında dur- (s.69) veg’de bir-: söz ver- (s.70) veg’de it-: vaad et-, söz ver- (s.70) veg’dede tor-: sözünde dur- (s.70) veyran bul-: harap ol-, viran ol- (s.70) veyran it-: harap et, viran et- (s.70) vekalet bir-: vekâlet ver- (s.70) vesvese sal- (tarat-): vesvese sal- (yap-) (s.71) vesvesege töş-: vesveseye düş- (s.71) G gadet it-: âdet edin- (s.72) gadetke kêr-: âdete gir- (s.72) gayêp it-: ayıp say- (s.72) gayêbên aç-: teşhir et- (ayıbını) (s.72)

(s.(s.(çik-): azap gör.(kiçêr-.(s.77) gospital’ge sal-: hastaneye yatır.74) gamel kıl-: dinî amel yap. gömül.75) gozêr it-: rica et.(taşla-): suçla-.73) gazap çiktêr-: azap çektir. sevgi ve isteği azalmasına sebep ol.(s.(s. suk-): gereksiz yere konuş.(s.72) gayêpsêzge çıgar-: akla. çıgar-): kavga kopar.78) grim sal-: makyaj yap.73) gayret kêr-: gayreti gel-.73) gaybet sat. sör-): ömür yaşa.74) gamelge aş-: gerçekleş.(s.(s.77) gomêr uzdır.79) gıyşık tot-: aşk çek-.(s.(ütker-): ömür geçir.74) garantiya bir-: garanti ver.73) gam’ çik-: gam çek.(çeç-): cesurluk tasla.74) gamelden çıgar-: yürürlükten kaldır.(s.(s.73) gayretên çigêr.(küter-.73) gazap kür.79) .(s.79) gep sat. çok fazla işe vb.(or-.75) gaşıyk bul-: âşık ol.77) gomêr it.(s.(s.(s. kara sevdaya tutul. çıkar-) (s.(s.73) gayret or.(kaytar-): ilgi.79) geüde üdenê turayt-: gövdeyi doğrult.78) graduslarga bül-: derecelere böl.(s.75) gaşıyk it-: âşık et.75) gafu ütên-: af dile.75) gafu it-: affet.(s.114 gayêp tak.75) gaciz bul-: âciz ol.79) gıybret al-: ibret al.78) gıybadet kıl-: ibadet et.75) gauga kubar.74) garık bul-: suda boğul-.(kaldır-.(s.(s. ayıpla.(çek-) (s.(s. gayretlen.(s.(s.(s.(s.(s.75) gacepke kal-: tereddütte kal.(çeyne-): dedikodu yap. bat-.(s.(s.(s.(s.75) gaciz it-: âciz et.(s.

83) dêr-dêr it.(s. kil-): tir tir et.(s.80) gör-gör kil-: kuğur.(s.(s.(s.85) dilbêgenê üz kulına al-: idareyi kendi eline al.83) dekretka çıgar-: doğum iznine çıkar.(güvercin).81) görsêldep yıgıl-: gümbedek düş.115 göbê atla.(s.(s.85) dik‘kat’ it.80) gör kil-: sevinçle konuşmaya başla.(s.80) göman it-: düşün-.(s.(s.(s.81) D dan al-: ad san kazan-.80) gönah kıl-: günah işle.(âşıklar) (s.85) dilbêgenê buşayt-: dizginleri salıver.82) dejur tor-: nöbet tut.(kaltıra-.80) gölt it-: parla.80) gömbert it-: ses çıkararak suya düş.(çıkar-) (s.82) daulaşıp yörê-: kavgalaş.(s.(s. sezinle.(s.(s.82) dau kubar. sevinçle konuş. pek iyi yaşa.80) gölt ittêr-: (odayı vb.80) görlep ak-: gürleyip ak.) aydınlat.82) danın sat.81) görlep yeşe-: güvercinler gibi yaşa-. adını çıkar.(salın-): divane gibi ol-. tahmin et-.(s.(s.81) gürge kêrt-: mezara sok-.(s.85) .(s.(küter-): dava kopar.84) dêrt it-: irkil. kendini divane yerine koy.80) gönahlı bul-: günahlı ol.(s.(s.(s.(s. bişkekle.(s.(tarat-.(devamlı olarak) (s.(s.(bir-): dikkat et.82) daulaşıp al-: kavga ile al.79) göj kil-: gürültü yap.(yıkıl-) (s.82) danga küm-: şöhrete boğ.(s. şan al. acı çektir. çıgar-): kötüle-.81) görlep tor-: gürültü yapmaya devam et.85) divanaga sabış.84) diagnoz koy-: teşhis koy.(atıla-): yayık yay-.

91) dörês(ke) çık-: doğru çık.91) dön’ya kuptar-: telâşa düşür-.(s.(üt-.(s.(s.(s.(s.88) duçar it-: duçar et.90) döbêrdi başla-: gümbürtü başla.90) derecesên töşêr-: derecesini indir-.87) doşmanlık it-: düşmanlık et.(s.92) .89) devam ittêr-: devam ettir. doğ.(bil-.88) duga bêlen pêçen çap-: saçma sapan.(s.(s.(kıl-) (s.(s.90) dertên sündêr-: derdini söndür.86) direktorlık it-: direktörlük yap.86) dirijyorlık it-: orkestra yönet.91) dön’yaga kil-: dünyaya gel-. derecesini düşür.(s. kiç-): öl.(s.(kopar-. dört gözle bekle.91) dörêsên söyle-: doğrusunu söyle.(s.(s. çıkar-) (s.(s.90) dert bir-: dert ver.90) derecege küter-: dereceye yükselt.90) döbêrdep al-: oyna.(s.91) dürt küz bêlen köt-: çok bekle-.86) doşman bul-: düşman ol.(s.88) du kil. say-) (s.91) dön’yadan kit.(s.(s.(s.90) deşmi kal-: karşılık verme.89) deg’va it.116 dimçêlêk it-: aracılık et.(s.91) dörêslep kuy-: tasdik et.89) derês bir-: ders ver.(s.(s.(s.90) döbêrdetip yeşe-: debdebe ile yaşa.(s.87) du it-: gürültü yap.(kubar-.(s.89) devam it-: devam et.86) din tot-: dinî vecibeleri yerine getir. ayağa kaldır.87) doşman kür-: düşman gör.90) dön’ya giz-: dünya gez.(s.91) dörêslep çık-: ayarla.(s.(kıl-): dava et.(s. mânâsız şekilde konuş. küter-): gürültü yap.(s.(s.90) dert sün-: dert sön.

96) jonglêrlık it-: hokkabazlık et.97) zamanga yaraklaştır-: zamana uygunlaştır.(çual-): zihni dağıl.(s.(s.(s.(s. boşa git.(kil-): pırıl pırıl et.(s.(s.(s.(koy-) (s. anlama. zihin yor.(s.94) yıltır yıltır kil-: pırıl pırıl ol.93) yılt-yılt it. akla yerleştir.(s.99) zurga kit-: çapraş.(s.96) Z zakladka sal-: rehine ver.99) zihên yört-: düşün-.96) ju it-: korkudan irkil-.99) zihên taral.(s.(tor-): uzak dur-.93) yılap ciber-: birden ağlamaya başla.(s.(düğümle-) (s.(s.(s.96) jirebe sal-: kur’a çek.99) zurga ciber-: çapraştır. zaya(ga) kit-: boş ol-.(s.(s.98) zaya bul-.(s.93) yılı kil.94) yıraktan kür-: ileriyi gör.(s.(s.117 Y(E) yıgılıp uñ-: çok verimli ol.98) zar-intizar bul-: çok muhtaç ol-.97) zar bul-: sıkıntıya uğra.94) yırak bul.99) zihênge al-: zihne al-.93) yêger kit-: halsiz düş. zonkla.98) zar yıla-: çok ağla.99) .94) J jaloba bir-: şikâyet et. üzül.98) zir-zöber kil-: alt üst ol.(s.(s.(kilêş-): yıl iyi gel.(s.

(s. hürmet et.102) izvêst’ kêrt-: kireçle.(s.(s.(s.100) zeherlê yılmay-: zehirli gülümse. kolay şaş-(s.(s.101) ige-çöyge kil-: nasihat kabul et.101) igê-çigê kürênme-: ucu bucağı görünme.(ti-): hastalık geç.(s. aldırma.102) izêlêp yokla-: derin uyu.100) zeherlê iskert-: istihzalı söyle.(kit-): iyiye gel.(s.(s.101) igên ik-: ekin ek.99) zık kuptar-: gürültü kopart.99) zır zır it-: fır fır dön.103) .99) zıyan it-: zarar ver.(s.99) zexmet çik-: zahmet çek.(s.(s.(s.118 zurdan kup.102) iza çiktêr-: eza çektir.102) iza çik-: eza çek.101) ig’tibarsız kaldır-: dikkatsiz bırak-.(s.(s.99) zık kup-: (hep birden) gürültü kopar. dozunu kaçır-.(s.(s.(s.(s. 2.99) zıyan sal-: ziyan ver.103) ikê agaç arasında adaş-: ik ağaç arasında yolunu kaybet-.(s.101) ig’tibar kürset-: dikkat göster-.101) ig’lan it-: ilân et.100) İ ige kil.101) igêlêk kürset-: iyilik göster.(s.102) idare it-: idare et.101) ig’tibarga al-: dikkate al.(s.100) zeherlê köl-: kinci gözler ile bakarak gül.(küter-): 1.(git-) (s.(s.103) izmesên iz-: (kimse) döv.101) ig’tibar it.(s. önem vererek hazırlan.(s.99) zır zır eylen-: fır fır dön.(ver-) (s.100) zexmet kagıl.(bêr-): dikkat et.(s.(s.99) zıyan kür-: ziyan gör.(s.

105) il ayır.(s.(s.(oçır-): (arı için) oğulla.106) iman(ın) ukıt-: haşla-.107) .106) ilek ile-: elek ele.105) il tot-: oğul arıları tut.106) ilham bir-: ilham ver.107) im-tom it-: kocakarı ilâcı ile tedavi et.(s.(s.107) iminlêkte yeşe-: emniyet içinde yaşa.105) iltêp taşla-: uzak yere alıp at. sorulara başka cevap ver(s.(s.(et-) (s.105) il arasına kêr-: ele güne karış.106) ilham al-: ilham al.107) imana tüle-: kendine verilen arazi için vergi öde. müslüman ol.106) im imle-: tedavi et.(s.(s.(s. azarla.(s.(s.105) iltifatsız kaldır-: iltifatsız bırak.107) imza sal-: imza et.106) iman sat-: iman sat.(s.103) ikê söyle(ş)me-: iki söyleme-.(tot-): imtihan ver.(s.106) iles-mileslen-: hayâl gör.(s.119 ikê ayagın bêr kunıçka tık-: iki ayağını bir pabuca sok.(s.(s.(s.(s.106) im tap-: tedavi bul.(s.106) iman kitêr-: kelime-i şehadet getir-.(s.(s.103) ikmek-toz bêlen karşıla-: ekmek tuz ile karşıla.106) imam tor-: imam ol.106) iles-miles kil-: anormal hareket et.106) iman kötme-: iman bekleme.(s. bir defa söyle.107) imtihan bir.(s.(s.(s.103) ikê küzê dürt bul-: iki gözü dört ol.(s.103) ikê de uylama-: hiç düşünme.104) il giz-: memleketler gez.106) ilek aşa ütker-: elekten geçir.(s.103) ikê kulsız kal-: yardımsız kal.(s.(s.(s.104) ik’rar it-: kabul ve tasdik et.106) ilek soraganda çilek bir-: elek sorana ağaç kova ver-.(s.

108) instruktsiye bir-: talimat ver.(s.(s.112) isên isne-: kokusunu al.120 inkyar it-: inkâr et.(kuy-): imkân ver.110) irên têşle-: sus.(s.110) irêksêz it-: zorla-.(s.(s.109) ipi şürlêgêne mênêp töş-: ağzına vur.(s.(s.(s.112) iske-añga kil-: aklı başına gel.(s.(s. boş dur.112) is cıy-: kendine gel.110) irge çık.110) irêk al-: hürriyete kavuş.109) ipke kitêr-: uygunlaştır. 2.112) iske al-: an.(s.(s.(s.112) iske töşir-: hatıra getir.110) irên kıymıldat-: hiçbir şey söyleme.(s.112) isten çık.112) is kit-: hayret et.(çıkar-) (s.(s.112) is akılnı al-: akıllara durgunluk ver.(s.(s. uysal ol.(çıgar-): hatırdan çık.110) irêk bir.112) isêm küter-: haksıza adı çık.(s.(s.(s.(s.110) irên tursayt-: dudak bük-.112) .109) ipteşlêkke al-: evlen.112) iske töş-: hatıra gel.(s. mecbur et.(s.bulüğa er.108) inkyarnı inkyar it-: inkârı inkâr et.(s.(bar-): evlen.(s.111) is kêr-: 1. gönlü kal.111) irkên yeşe-: refah içinde yaşa.(kêr-): düzene gir-.112) isten yaz-: kendisinden geç.109) ipke kil.110) irkên sula-: rahat solun. boş kal-.108) informatsiya yasa-: bilgi ver.109) ipi çêrêt-: ekmek çürüt-.(s.(s.(s.(s.112) is ti-: (gaz vb.(s. kokulanmaya başla-.112) isbat it-: ispat et.(s. ile) zehirlen.112) iste tot-: hatırda tut.(kadın) (s.

121 iske-oska kêrme-: aklından bile geçme.(s.(ür-): ur çık-.117) icat it-: icat et.114) it kun-: etlen.115) it-mayda yöz-: ette yağda yüz.(s. tasarla.115) itek kisêp ciñ yama-: etek kesip yen yama-.114) itêk bas-: keçe çizme yap.115) ixtiyarına kuy-: kendisine bırak.(s.(al-) (s. duyma.(s.(s. yara kapan.(s.(al-): yumruk ye.116) işêtmi kal-: vaktinde işitme-.113) isepke al-: hesaba al.(yört-): plânla-.(s.117) iyerde tot-: atı hazır et.116) işare it-: işaret et.115) iş kil-: denk gel.(s. bir yerden alıp diğer yerdeki açığı kapa(s.116) iye bul-: sahip ol. tasarla.(s.116) işêk tupsasın töşêr-: eşik aşındır.(s.114) isepni öz-: hesabı kapat.117) ictihat it-: gayret et-.119) yodrıkka irêk bir-: yumruğa imkân ver-.(s.115) ixaxa(y) kil-: kahkaha at.(s.114) isep kor. yemek ye.(s.(s.(tot-): hesapla-.117) iñnê iñge kuy-: omuzu omuza koy.113) israf it-: israf et.(s.(s.(s.119) .(s.119) yodrık aşa.(s.(s.114) isebê kürênme-: hesabı görünme.117) Y yogıntı yasa-: tesir et.117) iyek biyêt-: çene oynat-.(s.(s. et bit-.(s.114) isep it.(s.(s.114) it üs.(s.114) isebên yugalt-: sayısını kaybet. çalış.(s. döv.114) isepten çıgar-: hesaptan çıkar.

geç kal-.(s.(s. uyukla.120) yomgak yasa-: sonuçlandır-. bağla.(s.123) yök bolıp tor-: yük ol. mahrum kal.(s.(s.(s.(s. kay. 2. buruşturul.123) yökke uz.(s.(s.123) yözge berêp eyt-: yüze vur.119) yokı bazarına kit-: uyu.122) yözên yırt-: yüzünü yırt. kendinde sakla. uykuya kal-.124) .122) yort-cirsêz kal-: yersiz yurtsuz kal.(s. yort köt-: evin maişetini temin et-.119) yoklap al-: biraz uyu-.123) yözge-yöz oçraş-: yüz yüze karşılaş.(s.123) yözên kaytar-: kesici âleti kütleştir.124) yöregêne kêr-: canına değ.121) yon uñayına (yatışına) sıypa-: okşa.(s.(yeşêr-): yumağın ucunu gizle.(kal-): gebe kal.120) yomgaknı söt.(s.(s.123) yörtêp al-: (at) gezdir.(s.(s.120) yomıp kal-: 1.(s.(s.(s.121) yort kara-.(s.120) yomarlanıp bêt-: tostoparlak ol-.120) yomgaknı çualt-: düğümü artır.120) yoldızları turı kil-: yıldızı barış.(s.122 yozakta tot-: kilit üstüne kilit vur-. noksanı) gizle-. (suçu.(s.123) yözên kızart-: yüzünü kızart.123) yözên aç-: açıkla.120) yomşaklık kürset-: yumuşaklık göster.(s.(s. ev bak.(s.119) yokı simêrt-: uykuyu şişmanlat-.119) yoklap kal-: 1.121) yomırka sal-: yumurtla. kilitle.(s.123) yök buşat-: yük boşalt. çok uyu.(s.(s.(s. 2.(s.(s.121) yomış töş-: (birine) işi düş.123) yöz suın tük-: yüz suyu dök.119) yoldız atıl-: yıldız ağ-.(s.(çiş-): düğümü çöz.123) yözge kara yag-: yüzüne kara çal.(s.119) yokı tuydır-: doyuncaya kadar uyu.120) yomgaknıñ oçın yugalt.

(s.(s.133) kan yılat-: kan ağlat.132) kan ber.(s.134) kan kaynat-: öfkelendir-.(s.(s.(tın-): yürek serinle.(s.126) kabul it-: kabul et.(s.129) kaygını urtaklaş-: derdini paylaş-.(s.(s.(s.134) .129) kaytıp kit-: eve dön. döv.(s.(s.129) kaygıga töşêr-: kaygıya düşür.(s. kızdır.(s.(devamlı) (s.132) kama tot-: elbise yakasına.(s.(s.131) kalkıp çık-: ortaya çık.(s.124) yörek kak-: yürek vur.126) kabêrge kêrt-: ölüme götür.(çarp-) (s. dert ortaklığı et. eteklerine ve börke su samuru kürkü geçir.(s.(s.129) kazıp çıgar-: kazıp çıkar.123 yörek basıl. derde uğra.(s.(s.(s.130) kaytıp töş-: ansızın dön.126) kak.127) kazıp al-: kazıp bul.126) kabul bul-: kabul ol.124) yörek yan-: yürek yan.134) kan êç-: kan iç-.131) kaltırap tor-: titre.(s.126) kabırgasın sana-: vur-.124) K kabalaga kêr-: angaryaya gir.134) kan kat-: merhametsiz ol.125) kabêr kazı-: bir kimseyi ölüme sürükle.(s. incit.134) kan kostır-: kan kustur.(s.124) yörek itên aşa.suk-: itip kak-.(sau-): kızar.(s.130) kalku itêp kürset-: bir tarafını ayırıp daha iyi göster.134) kan yot-: kan yut-.(s.(tala-): yüreğini dağla.130) kaklanıp utır-: kakılıp kal.132) kalem tibret-: kalem oynat.(s. kan em.

146) kêrfêk te kakma-: göz kırpma-.148) kim kür-: kem gör.145) kêrt kêrt it-: kırt kırt et.140) karşı tor-: kendisini karşı koy.143) kaş cimêr-: kaş çat.124 kanga toz sal-: yaraya tuz bas.138) karmak sal-: olta at.134) kanat astına al-: kanat altına al.(s.(s.(s.(s.(kuş vb.(s.148) eyte kil-: söyleyegel.(s.(s.146) kêşê bul-: adam ol.(s.140) karın aç-: karın aç.(s.146) kêsege suk-: keseye dokun-.(s.(s.134) sulu kaplan-: soluğu dur-.(s.146) kêt-kêt köl-: kıkır kıkır (kikir kikir) gül.134) kanatın kayır-: kolunu kanadını kurut.147) kêşê kulına kal-: adamın üstüne kal.147) kiyên.(s.147) kêşê it-: adam et.140) karşı kuy-: karşı koy.144) kêlt-kêlt it-: tık tık et.(s. aldan.140) karşı kil-: karşı gel.150) .(s.140) karşı çık-: karşı çık.137) karar it-: karar et.139) karmakka kap-: oltayı yut-.(s. öl.(s.(s.(s.140) karşı al-: karşıla.(s.(s. pahalı ol.149) kim-xur bul-: noksan ve hakir ol.(s.148) kizü tor-: nöbet tut.(s.(s.(yap-) (s.(s.136) karap üstêr-: bakıp büyüt.143) kañgırıp yörê-: yersiz yurtsuz gez.(s.yasan-: giyinip kuşanmak ve takılarını tak.(s.) (s.(s.(s. hiç uyuma.141) kaurıy çıgar-: tüy çıkar.148) kikrigên şindêr-: kibirlenmesini ortadan kaldır.(s.137) kara-karşı kil-: karşı karşıya gel.139) karu kaytar-: karşılık ver.(s.

dön-.153) kiç bul-: akşam ol.151) kirê bir-: geri ver.156) koyrıgın kıs-: kuyruğunu kıs-.151) kirê kaytar-: geri ver.(s.(s.(s.(s.157) kolak(ka) kirt-: kulağına küpe et. kork.151) kirtege kêr-: kaidelere gir.156) koyrıkta bar.(s.(s.(s.151) kiregên bir-: cezasını ver.152) kitêrêp çıgar-: ortaya çıkar.155) koyılıp töş-: kaskatı kesilip kal.(s.(s. yaltaklan.151) kiremet çıgar-: bir kötülük çıkar.(s.153) kitêrêp têre-: getirip daya.157) kolak itên aşa.(s. boz. sınırları dışına çık.(s.(s.(söyrel-): geri kal-.(s.154) kiyeüge bir-: güveyiye ver.154) kiñeş bir-: akıl ver-.151) kirê iş-: geri çevir-.151) kirêge kit-: geri git.(s. zayıfla.(s.(s.154) kiyeüge bar-: güveyiye git.(s.154) kiñeş it-: görüşüp konuş.(s. engel ol.157) kolak kak-: kaybet-.(s.151) kirte kor-: engel koy.(s.(s.(s.157) kolak sasıt-: kulak ağrıt.156) koyrık bolga-: kuyruk salla-.(s.154) kiyeüden kayt-: güveyiden ayrıl-.(s.(s.(s.(s. kuyrukta kal.151) kirte sikêr-: kaidelere uyma-.(s.125 kipken balıkka eylen-: kuru balığa çevril-.(s. tasnif et.151) kirê kayt-: niyetinden vb. boşan.151) kirteden çık-: kanundan ayrıl-. geri dön.157) .151) kiregên al-: cezasını al.(kimêr-): başının etini ye.157) kolak torgız-: dikkat çek.155) klassifikatsiya yasa-: sınıflandır-.(s.(s.(s. tavsiye et.157) kolak sal-: dikkatle dinle. sahip olama.151) kirê kak-: reddet.

rızalığını bildirmek (s.166) korsak aç-: acık. sarkıntılık etmek (s.157) kolaçlap yöz-: kulaçlayıp yüzmek (s. tehdit etmek (s.173) kul küter-: el kaldır.(s.(s.168) korı tot-: sıkı tut.157) kolakka da êlme-: kulağa koyma.(s.169) kot koy-: put yap.(s. kurt üremek (s.166) korban bul-: kurban ol.167) korsak üstêr-: karın büyütmek.168) kot oç-: korkudan canı çık.(s.159) komaçaulık it-: engel ol.(s.169) kredit bir-: tahsisat vermek (s.167) kortkıçlık it-: asalaklık etmek (s. göbeklenmek (s. silâh göstermek. tahrik edici davran. güçsüzleşmek (s.(s.(s.157) kollıkka töşêr-: köle etmek (s.159) komandalık it-: komut etmek (s.(s.(s.159) komnan arkan iş-: ipe un sermek (s.157) kolaç salıp yöz-: kulaç atıp yüzmek (s.159) komaçau it-: engellemek.157) kolakka yat-: kulağa uygun gelmek (s. imzala-. hiçbir şey yapma-.173) .170) kualap çıgar-: kovalayıp çıkar.167) kort töş-: kurt sar-.167) korı kal-: mahrum kal.(s.167) korşau at-: çember at. el koy-. şişmanla-.(s. 2. 2.166) korban it-: kurban etmek (s.171) kul kuy-: 1.(s.126 kolak(lar) üre tor-: kulak dikmek (s.159) koral küter-: isyan etmek.171) kualap ciber-: kovalayıp göndermek (s. semirmek. mâni ol.158) komga utır-: şapa otur.169) kotkı sal-: tahrik etmek.173) kul sal-: 1.(s.159) komandirlık it-: komutanlık etmek (s.159) komı koyıl-: ihtiyarla-.(s.169) koçak ceyêp karşı al-: kucak açıp karşıla.

(s.173) kulga al-: ele al-.179) kızar.(s.127 kul sêtle-: gereksiz görmek (s.185) kıska tot-: kısa tut-.173) kulga töşêr-: ele düşürmek.179) kız urla-: kız kaçır.179) kızlıkka al-: kız evlâtlık al.182) kıl östênde tor-: kıl üstünde dur.174) kurkuga töş-: korkuya düşmek (s.(s.173) kulın sora-: evlenme teklif etmek (s.184) kırın (küz bêlen) kara-: yan göz ile bak.179) kızıp al-: içki içmek.180) kıybat alma-: dövdüğü için para alma.(s.(s.179) kızarın. yakala.179) kız ozat-: gelin göndermek (s. alkışla.173) kul suz-: el uzat.179) kızıl kamıt kidêr-: (hayvan için) kesmek (s.(s.(s.(s.178) kız bag-: kız bak.183) kırşau at-: topu at. (hâlini) yokla.(s.(s.182) kıl çabata kidêr-: kıl pabuç giydirmek.173) kuldan kil-: elden gelmek (s.173) kul çal-: el çırp-.(s.(s. kısalt.173) kunak it-: misafir etmek (s.(s. yanına koş.(s.(s.(s.(s.(s.buzar-: kızar-.173) kulı uyna-: parmağını karıştır.(s.181) kıl da kıymıldatma-: kılını bile kıpırdatma. çift etmek.185) .179) kız sora-: kız istemek (s. bozar.(s.175) kuş it-: eş. aldat. sarhoş ol.180) kızıl cêp bulıp suzıl-: sık sık tekrarlan.182) kılnı kırıkka yar-: kılı kırka yar.(s.176) kuşmalık it-: eşlik etmek (s.182) kılın çirtêp kara-: kılını karştırıp bak-.177) kıdırıp êzle-: her yeri gezip ara.bürtên-: kızarıp bozar. kendine mal etmek (s.182) kırau töş-: kırağı düşmek (s.(s.

hiçbir imkânı olma.185) kıtkıldap tor-: bir işi yapmağa hazır olduğunu defalarca bildirmek (s.193) kön it-: yaşa.(s.192) kölkêge kaldır-: gülünç vaziyete sok.186) kıçkırıp uku-: yüksek sesle oku.188) keyêf çik-: keyif çekmek (s.197) .(s.(s.193) kön kiçêr-: gün geçirmek (s.(s.194) köç tük-: güç sarfetmek (s.190) kece kaldır-: oyunda yenmek (s.(s.197) küz de açırma-: göz açtırma. şapa otur.197) küz aldında tot-: göz önünde tut. öldürmek (s.197) küz alma-: gözünü alama.(s.(s.(s.(s.188) keyêf aç-: keyiflenmek (s. aldatıp gitmek (s.(s.191) köyme komga têrel-: gemi karaya otur-.195) köçten tay-: halsizleşmek (s. kazan. göz kırp.191) köyge sal-: tertip etmek.188) kekrê kayınga têret-: eğri kayına dayat-.187) kıyas it-: karşılaştır.197) küz kıs-: göz at-.(s.195) küz bu-: göz bağla.(s.(s.188) kebên kuy-: nikâhla.190) keşêf it-: keşfetmek (s.193) körçêkke têrel-: sınıra dikilmek.(s.186) kıx it-: kesmek.192) kön bozıl-: hava bozul.193) kön kür-: gün görmek (s.191) köyê kit-: düzeni bozul.197) küz alış-: karşılıklı bakış.193) kön kürsetme-: gün göstermemek (s.128 kısrıklap çıgar-: bastırıp çıkar.(s.(s.192) kölkêge ciber-: ciddiyetten uzaklaştır.189) kesêp it-: kesp etmek.(s. düzenlemek (s.188) keyêf sör-: keyif sürmek (s.(s.190) köy köyle-: makam ile seslenmek (s.

200) kümêr yandır-: odun kömür yap.204) .(s. 2. kül etmek (s. büyüklenmek (s.200) külege töşêr-: gölge düşürmek (s.203) küñêl aç-: gönül aç.199) kükrek bêlen karşı tor-: göğüs germek(s.200) külegede kaldır-: gölgede bırak.(s.(s.200) kürke kêbêk kabarın-: hindi gibi kabar. kibirlenmek (s.203) küçêrêp yalga-: fidan.(s.197) küz cit-: göz yetmek (s.(s.197) küzden kiçêr-: gözden geçirmek (s.198) kük kükre-: gök gürlemek (s.197) küz karası kêbêk sakla-: gözbebeği gibi sakla.(s. ağaç aşıla.197) küz beylen-: göz görmeyecek hâle gelmek.202) kürezelêk it-: falcılık etmek (s.197) küz têk-: göz dikmek (s.200) külegede kal-: gölgede kal.200) külege töş-: gölge düşmek (s.199) kükrek kiyêr-: göğüs kabart-.198) kükten töş-: gökten düşmek (s.197) küzden töş-: gözden düşmek.197) küz sal-: 1.(s.199) külege kêbêk yör-: gölge gibi yürümek (s.(s.(s.200) kümêr it-: yok etmek. otoritesini kaybetmek (s.203) küterêlêp berêl-: çok kız. göz koy.197) küzên aç-: gözünü aç.(s. göz at-.(taşlan-): göze çarp.(s.198) kükke küter-: göğe çıkar.(s.(s.(s.203) küçêrêp utırt-: fidanı bir yerden başka bir yere dikmek (s.197) küz töş-: gözün tut.(s.197) küz ti-: göz değmek (s.197) küz tot-: gözaltında tut.(s. hava karar.203) küçêrêp yaz-: kopya etmek (s.129 küz buya-: göz boya.197) küzge berêl.199) kükrek kak-: göğüs kabart-.

204) küñêl töş-: gönül düşmek.204) küñêlnê bas-: gönlünü ferahlandır.205) leg‘net or-: lânete uğra. işin en ağır tarafını yüklenip yürütmek (s.209) lem-mim eytme-: hiçbir şey dememek (s.(s.(s.204) küñêl kal-: gönül kal.(s.(s.204) küñêlê kır-: gönlünü kır. meraklan.(s.204) küñêl cit-: gönül yetmek (s.(tap-): gönlünü kazan.209) lex bul-: sarhoşluktan sız.204) L laf or-: çok övünmek.(s.204) küñêl suın-: gönül soğu.(s.204) küñêl yomşar-: gönül yumuşa.(s.209) lemke tart-: kayış çekmek.204) küñêlden çık-: gönülden çık.204) küñêl kırıl-: gönül kırıl.204) küñêlên kür.(s. kanaat etmek (s. mübalâğa etmek (s.(s.130 küñêl bul-: gönül ol-.(s.204) küñêlge yat-: gönle yat.208) leketa sat.(s.209) leçtit sat-: dedikodu etmek (s.(s.204) küñêlge kil-: gönle gelmek (s.210) may yaz-: yağ ayır.(vur-) (s.(suk-): çalım sat.(s.(s.209) M may atla-: yağ çıkar.204) küñêlnê tırna-: gönlünü tırmala.210) .204) küñêlge sal-: hatırında kaldır.204) küñêl yat-: gönül yat.(s.(s.(s.204) küñêl êrê-: gönül erimek (s.208) leg‘net ukı-: lânet oku.

212) massaj yasa-: masaj yap.(çorna-): hatırına al.217) miç yak-: soba yak.211) mal kêrt-: hayvanı ağıla topla.218) munça kêr-: hamamda yıkan.(s.211) mal it-: hayvanı iyice yetiştirmek (s.218) muyınga asılın-: boynuna sarıl.(s.(s.214) max(ı) bir-: denemeden geçememek (s.220) meydan tot-: meydana hâkim ol.219) mıyık astınnan yılmay.(s.131 mayda yöz-: yağda yüzmek.(s.219) mıltıklap alıp bar-: silâh altında yürütmek (s.(s.(s.(s.(s.(s.220) meg’lüm it-: malum etmek (s.(s.214) maç kil-: şans vur.219) mıyıkka ura. boyuna tasma tak. ortaya çık.(sêñêp kal-): beyne sinmek (sinip kal-) (s.(s.219) meg’kul’ kür-: makul görmek (s.214) mênêp töş-: çıkıp inmek (s.217) moxtac bul-: muhtaç ol.(kür-): mihnet çekmek (görmek) (s.220) meydanga kil-: meydana gelmek.219) munça kêrt-: yıka-. azarla.214) mênêp bar-: yukarı çık.220) meg’ne bir-: mânâ vermek (s.(s.214) mi tün-: baş dönmek (s.217) miçeülep cik-: yedekleyip koş.(s.(s.(s.218) moxtaclıkka töş-: muhtaç vaziyete düşmek (s.(s.221) .214) maç bir-: imkâñ vermek (s.(köl-): bıyık altından gülmek. çok zengin ol.215) mige sêñ.215) mixnet çik. gülümsemek (s.217) mihêrbanı kil-: iyiliği dokun.210) maksat it-: maksat etmek (s.220) mertke kit-: uyku hastalığına girmek (s.218) muyınçak ki-: mec.(s.212) manyovr yasa-: manevra yap.213) matem tot-: matem tut.

(s. mühür bas-.223) N nalog sal-: vergilendirmek (s. evlenmek (s.(s.(s.224) namaz ukı-: namaz kıl.224) nervıda uyna-: sinir ile oyna-.(s.226) nigêz kor-: ev temeli at-.(s.226) nikax yañart-: nikâh yenilemek (s.132 merxemet it-: merhamet etmek (s.(s. hareket karşısında hayrete düşmek (s.221) metelçêk at-: bir defa takla at-. 2.221) mexebbet suın-: muhabbet soğu.225) ni küz bêlen kür-: herhangi bir durum.227) .223) möhêr suk-: 1.224) namus kuş-: namus emri ile yap.(s.(s.222) meşekat’ çik-: meşakkat çekmek (s.223) mömkinlêk bir-: imkân vermek (s. sinirlendirmek (s.(s.222) mecbür it-: mecbur etmek (s.(s.(kal-) (s. perende at.221) mexrüm it-: mahrum etmek(s.(s.227) nogıt sal-: nohut ile fal aç.222) möldêreme it-: ağzına kadar doldur.221) meş kil-: kaynaş.226) nişlerge de bilme-: ne yapmayı bilmemek (s.227) niyet it-: niyet etmek (s.(s.222) mecbür bul-: mecbur ol.221) mesxere bul-: rezil ol.226) nigêz sal-: temel at.221) mexrüm bul.222) meşgul’ it-: meşgul etmek (s. izin vermek (s.226) nigêz bul-: temel ol.221) metelêp kit.(s.(töş-): takla atıp gitmek.(s.224) nasıyp bul-: nasip ol.(kal-): mahrum ol.222) meşgul’ bul-: meşgul ol.225) neft’ kudır-: petrol ayrıştır. değerini vermek. düşmek (s.

mec.232) ozakka kit-: sürüklenmek (s.230) O oyıtkı sal-: (süt) mayala-.234) opekunlık it-: vasîlik etmek(s.(tart-.228) normaga kêr-: normaya girmek (s. işi) (s.232) olau yör-: yük ile uzak mesafe yürümek (s.234) oriyentatsiya bir-: nasihat.(vur-) (s.228) nıgıp cit-: bulüğa erişmek (s.233) olı başın kêçê it-: alçakgönüllülük etmek (s.232) ozakka suz.(çik-): sıkıntı görmek (çekmek) (s.229) netice çıgar-: netice çıkar.229) nesıyxet bir-: nasihat vermek (s.(s.(s. ciber-): çok zaman sürükletmek (mes.(s.(s.(s.(s.228) nomer kuy.(s.(s.(s.230) neübetke kuy-: sıraya koy.(s. mec.(s.232) ozak tor-: uzun zaman dur. kışkırt.233) olauçılık it-: atlı arabacılık etmek (s. bilgi vermek(s.(s.228) nukta kidêr-: yular tak.133 nokta kuy-: nokta koy.228) norma kuy-: norm koy.232) ozata (ozatıp) bar-: uğurla. yayınla.(suk-): numara koy.229) nek‘ östêne bas-: tam üstüne bas.229) nekış uy-: nakış oy.228) nuja kür.234) .(s.(s.232) ozatıp ciber-: geçirip göndermek (s.228) nezêr eyt-: adak ada.(s.230) neşêr it-: neşretmek.233) onıtıp kaldır-: unutup bırak.229) nekış sal-: nakış yap.(s.(s. fikir vermek.230) nefês töş-: şehvet duy.231) ozak utır-: çok otur.233) oltan sal-: taban yap.

236) oçına çık-: tamamla.237) oyatka kal-: utan.246) .(s.(töz-): plan kur.243) poçmaktan tip.240) pêçen çap-: ot biçmek (s.241) piratlık it-: korsanlık etmek (s. buhar çıkar-.237) oyatka kaldır-: utandır.238) par kil-: (kız ve oğlan) uygun gelmek (s.235) oxşarga tırış-: benzemeye çalış.236) oçlap cik-: arka arkaya koş.134 oriyentatsiya tot-: yönelmek (s.243) plan kor.238) par sal-: 1.243) plomba kor.238) partizanlık it-: çetecilik etmek.238) par küter-: nadasa bırakılan tarlayı sürmek (s.(s.(s.237) oyatlı bul-: utançlı ol.234) otıp al-: ezberleyip al-.(suk-): kurşun mühür ile mühürlemek (s.245) poşaman sal-: pişman etmek (s.(s. mühür bas-.(ber-): köşeden tekme at.236) oçnı oçka yalga-: ucu ucuna getirmek (s.240) patşalık it-: padişahlık etmek (s.(s.235) ottırıp bêtêr-: (oyunda) tamamen yenilmek (s. 2. hızlandır.237) oyatlı it-: utançlı etmek (s.(suk-): 1. izinsiz hareket etmek (s.(s.(s.236) oya kor-: yuva kur. 2.239) pare pare kil-: parça parça ol.238) paraliç suk-: felce uğra.237) oyalap çeç-: yuva açıp dikmek (s. tasdik etmek (s.236) oçkınnar çıgar-: çok işler başar-(s.(s.242) piçet bas.(s.237) P parga eylen-: buhara çevrilmek (s.(s.(yap-) (s.(s.236) oçlap çık-: bir işi bitirmek (s. kazan.(vur-) (s.

249) protest bêldêr-: protesto etmek (s.246) prikaz bir-: emir vermek.246) prêdsêdatêl’lêk it-: başkanlık etmek (s.251) pıyala ör-: cam üflemek (s.251) pış-pış it-: fısıl fısıl etmek (s.(s.246) poşlina sal-: vergi tayin etmek (s. emretmek (s.(s.(s. tozut.251) peyda bul-: peyda ol.(kal-): pişmanlığa düşmek (kal-) (s.(s.(s.(kuzgal-): coşkunlaş-.246) poşamanga töş.250) pıran-zaran kitêr-: sarf etmek (s.248) propiskaga kêrt-: ikamete kaydetmek (s.248) progul yasa-: işe izinsiz ara vermek (s.251) pıyala kaynat-: cam kaynat.250) pır tuzdır-: öfke ile her şeyi dağıt-.(s.135 poşaman töş-: pişmanlık düşmek (s.247) provokatsiya yasa-: provokasyon çıkar.251) peygamberlêk it-: peygamberlik etmek (s.251) pış-pış söyleş-: fısıl fısıl konuş. 250) pıran-zaran kil-: dağıtıl.250) pıçrak at. heyecanlan.(s.251) pervay it-: terbiye etmek (s.247) prognoz yasa-: tahmin yap.250) pır tuz-: öfke ile bağırıp çağır.251) pışık-pışık yıla-: iç çeke çeke ağla.251) pış it-: fış etmek (s.250) pux it-: (hayvan için) geğirmek (s.(s.249) puf it-: püf etmek (s.(s.252) periyê kil.(s.251) pep it-: öpmek (s.250) pırıx it-: kendini tuta tuta gülmek (s.(s.251) perde kor-: perde koy.246) praktikaga kêrt-: hayata sok.(s.252) .(taşla-): bühtan etmek (s.

256) rêkvizitsiye yasa-: istimlâk etmek (s.255) rejisyorlık it-: rejisörlük etmek.256) rêpêtitsiya yasa-: tekrar yap-. prova yap.257) risvay bul-: rüsva ol.255) rêzyumê yasa-: özetlemek.256) rêmont yasa.258) rux küteril-: ruhu yükselmek (s.(s. yokla.258) reislêk it-: reislik etmek (s.(kisêl-): rızkı bitmek (kesilmek).(ütker-): tamir yap.259) .256) rêklama yasa-: reklam yap.(s.256) rêstavratsiya yasa-: eski durumuna (biçimine) getirmek (s.(ütker-): revizyon (kontrol) yap-.255) rêzêrvka kaldır-: ihtiyata bırak-.(s.(s.(s.(s.257) rêç’ söyle-: nutuk at.257) rizık bêt.258) rux küter-: ruh yükseltmek (s.(geçirmek) (s.254) reviziya yasa.(s.257) rizalık bir-: razılık vermek (s.257) risvay it-: rüsva etmek (s. bezgin ol.256) rêkord ku-: rekor kır.259) ret bêt.255) rêzêrvta tot-: rezervde tut-. yönetmenlik yap.(s.(s.256) rêkomêndatsiya bir-: tavsiyename vermek (s. hulâsa etmek (s.257) riya sat-: riya yap.254) rasxodka çıgar-: öldürmek (s.(s.254) ras(ka) kil-: rast gelmek (s.253) raport bir-: rapor vermek (s. ölmek (s.136 R razvêdka yasa-: askerî keşifte bulun.(s.255) rêglamênt bilgêle-: vakti düzenlemek (s.(s.259) resêmge töş-: resmini çektirmek (s. yedeğe al.258) rux töş-: alçak ruhlu ol-.(kit-): imkân sona ermek (s.257) riza bul-: razı ol.(s.257) rifmaga sal-: kafiye yap.(s. yedekte tut.

263) .261) sabakka üs-: sapına büyümek (s.260) rexet tap.(vur-) niyetiyle arkasından yürümek (s.(töş-): saban sürmeye başla.261) sabotaj yasa-: sabotaj yap.(s.261) savıt-saba şaltırat-: karı koca kendi arasında kavga etmek (s.261) sabak bir-: ders vermek (s.(s.261) sabır it-: sabretmek (s.(kir-): düzene girmek (s.(s.262) sagalap yörê-: birini yakala.260) röxset bir-: izin vermek (s.(çual-): bozul.259) retên ciber-: düzenini boz.(s.262) sagalap tor-: birini yakala.(s.263) say(dan) yöz-: bilgisi sığ ol.niyetiyle beklemek (s. sal-): sırasına koy.262) sayga utır-: (gemi) karaya otur.(s.259) rexmet ukı-: çok teşekkür etmek (s.259) retke kil.261) sabanga kêr.(s.261) sabın suına utırt-: ayağının altına karpuz kabuğu koy.261) saban sör-: saban sürmek (s.261) sabak al-: ders al.262) sagız çeyne-: sakız çiğnemek (s.261) sabın kaynat-: sabun kaynat.260) röxset it-: müsaade etmek (s.261) sabın kübêgê oçır-: iş yapmadığı halde yapmış gibi göstermek (s.259) retên tap-: imkânını bul.(s.259) retê kit.(kitêr-.(çik-): ferah (rahat) ol.259) retke kêrt.137 ret kürênme-: imkân görünmemek (s. yapış.(s.260) S sabakka utır-. sabak çıgar-: sap bitmek (s.(s.262) sagız bul-: sakız ol-.260) rexette yöz-: rahatta yüzmek (s.(s.260) rexmet eyt-: teşekkür etmek (s.(s.(s.

267) sarıf it-: sarf etmek (s.263) sayraşıp yeşe-: dostça yaşa.265) salınıp töş-: salınıp sark. vergi koy.(s.(s.265) salyut bir-: bayramda top at.(sana-.263) saklap kal-: kurtar.(s.267) sau kal-: sağ kal.265) sandugaç bulıp sayra-: bülbül olup ötmek.263) sakta tor-: karakol beklemek.265) san al-: sayısını bilmek (s.264) salkın yögêr-: soğuk soğuk terlemek (s.(s. 2.(kuy-): seçmek (s.264) salkın ti-: soğuk değmek (vur-) (s.(s.267) satıp al-: satıp al.263) saklap tot-: az az harca.266) saru kaynat-: 1. say. güzel söylemek (s. nöbet tut.(s.138 saylap al.264) salma savıtına mênêp töş-: ağzına vur.267) sarı töş-: sarılık hastalığına yakalan.(s.267) satıp bir-: sözlü dalaşta yenmek (s.(s.268) .(s.(s.267) satıp bêtêr-: satıp bitirmek (s.(s.263) saklap tor-: yedeklemek (s.(s.263) sal agız-: sal akıt.264) salkın tidêr-: soğuk değdirmek (s. gönlünü incitmek.(s.(s.(s. suk-): saygı göstermek.266) sansız kal-: hareketsiz kal.268) saftan çıgar-: sıradan çıkar.265) sanga al.(s.263) sak bul-: uyanık ol.263) sak astına al-: tutukla.(s.265) salım sal-: salma sal-.267) safka bas-: sıraya girmek (s.267) satu it-: ticaret etmek (s.(s. mide kaynat-. üzmek (s.265) sanap bêtêr-: sayıp bitirmek (s.263) sak yokla-: uyanık yat.264) salam kıstır-: methiye düzmek (s.

270) sêrke oçır-: çiçek tozu uç.269) sêlkêtêp al-: silkindirmek (bir defa) (s.(s.(çıgar-): süpürüp çıkar.276) stênaga têre-: kurşuna dizmek (s.271) sistemaga sal-: sisteme koy.270) sizmemêşke salış-: duymazdan (sezmezden) gelmek.274) sortlarga ayır-: çeşitlere ayır.270) sêr itêp (eyt-): sırrını söylemek (s.274) sorau al-: sorguya çekmek (s.(s.271) sikêrêp mên-: sıçrayıp (sekip) binmek (s.(s.(s.277) su kayt-: su çekilmek (s.269) sêlegey agız-: ağlayıp dur.272) soklanıp kara-: hayran hayran bak.274) start al-: başlan.269) sêr itêp tor-: sır tut.277) su kêr.(s.271) sikêrêp töş-: sıçrayıp (sekip) düşmek (s.(s.276) su bas-: su bas.(s.269) sêr birme-: sır vermemek (s.(s.(s.(yasa-): barış anlaşması yap. sezmiyormuş gibi davran(s.274) soraşıp bêl-: soruşturup öğrenmek (s.277) .270) sêr sıy-: sır tut-.270) sêrlerê kilêş-: sırdaş ol.(s.271) sikêrêp tor-: sıçrayıp (sekip) dur.270) signal bir-: sinyal vermek (s.139 saftan çık-: sıradan çık. kendisine inanılır ol.273) solıx tözê.268) sêbêrêp taşla.(s.(s.(s.(koyın-): suya girmek.270) sêrkege utır-: çiçeklerde tozlaş.(s.268) safsata sat-: safsata sat.268) sêkrêtarlık it-: sekreterlik etmek (s. suda yıkan.(s.(s.269) sêlkênêp al-: oyna-.(s.(s.271) sikêrêp çıgar-: sıçrayıp (sekip) çık.277) su küterêl-: su yükselmek (s. dans etmek (s.

279) sulış kısıl-: nefesi kısıl.277) sugan suı suır-: acık-.277) subay suk-: kazık çak-.(s.(s.280) susaunı bas-: susuzluğunu gidermek (s.(s.(s.140 su sip-: su serpmek (s. soğuk değdirmek (s.279) sulu kap-: nefesi tıkan. üşütmek (s.277) sugan sat-: konu ile ilgisiz sözler söylemek (s.(s.279) sumala kaynat-: reçine çıkar.279) sulış al-: dinlenmek (s.(s. soğuk algınlığı ol-.(s.277) sud’yalık it-: hakemlik etmek (s.(s. sinirli (ol-) (s. aç kal.280) suık tidêr-: üşütmek.283) sırt kabart-: sırt kabart. sütun dikmek (s.279) sulu taray-: nefesi daral.278) sul ayagı bêlen tor-: sol ayağının üstüne kalk-.(s.277) su yaz-: faydasız iş ile meşgul ol.278) suka sukala-: saban ile sürmek (s.283) sınıp töş-: kırılıp düşmek (s.277) su üt-: su geçmek (s.279) sulış ör-: canlandır.277) sudan korı çık-: sudan kuru çık.(s.280) suık ti-: soğuk değmek.283) sın kat-: taş kesilmek (s. imtihan etmek (s.279) sulış kap-: nefesi tıkan.280) sınga tabın-: puta tapın.277) suga kit-: su almaya gitmek (s.(s.279) sulga êşle-: mesai saatinde kendi hesabına işlemek (s.279) sulu al-: soluk al.(s. ölmek.277) su kêbêk êç-: su gibi bilmek (oku-) (s.(s. neşesiz.279) suretke töş-: fotoğraf çekilmek (s.283) sınıkka sılta-: ehemmiyetsiz bir şeyi bahane etmek (s.277) suga bat-: suya bat-.283) sınau al-: imtihana al-.(s.284) . boğul. 283) sındırıp al-: kırıp al.

141 sırt sın-: dayanaktan mahrum kal.(ayır-): sütü kaymağından ayırt.286) secdege kit-: secdeye var.289) .284) selamet sakla-: sağlığı koru.287) sörgênge ciber-: sürgüne göndermek (s.287) sörme tart-: sürme (rastık) çekmek (s.286) sözêp kara-: süzüp bak.287) söyleşêp kit-: söyleşip gitmek.(kıl-): secde etmek (s.286) söylep taşla-: söylenmemesi gereken bir söz söylemek (s.(s.(s.284) segati suk-: saati vur-.(s.(s.288) sören sal-: alarm vermek.(s.(s.284) selam bir-: selâm vermek (s.(s. konuşmaya dal.(ayır-) (s.288) söyelêne bas-: nasırına bas.286) söylep bir-: hepsini söylemek (s.(s.(s.284) sedep tak-: küçük düğme tak.(s. üzüntüden hissizleşmek (sezgisizleşmek) (s.(s.287) sünnetke utırt-: çocuğu sünnet ettirmek (s.288) söt töş-: süt toplan.(s.287) sölêk sal-: sülük yapıştır. zamanı gelmek (s. alarm vur.287) sörêm kap-: koku ve duman ile baş ağrıt.288) süz alış-: sözleşmek (s.286) söyleşêp al-: söyleşip al.(s.(s.287) sömsêrê koyıl-: biyolojik enerjisi bitmek.(s.286) sözêp al-: süzüp al.289) süz başla-: söze başla.(s.289) süz bar-: söz geçmek (s.285) sexneden töş-: sahneden düşmek (s.286) seüde it-: ticaret yap.289) süz bir-: söz vermek (s.288) söt ayırt.285) seyexet it-: seyahat etmek (s. muştuluk al.285) sexrege çık-: sahraya çık.(s.286) söyênçê al-: müjdelik al-.286) secde it.

(s. üst makamdan alt makama tayin etmek.289) süzden kal-: cevap verememek (bulama-) (s.(bêrleştêr-.(s.289) süzênde tor-: sözünde dur.291) tabın cey-: sofra yay.292) tavışka kil-: ağız dalaşına girmek (s.292) tavık kötegêne kêrt-: tavuk kümesine sok-.289) T taban mayla-: taban yağla.292) . 2.292) tavış yaz-: sesi teybe al.289) süz bêrkêt.(s.(s.289) süzên süz it-: sözünü yerine getirmek.(s.(s.291) taban yaltırat-: kaç. dediğini yap.(s.289) süzên birme-: tartışmada yenilmeyi kabul etmemek (s.(s.(s.292) tavış küter. gurur ile söylemek (s.292) tavışı böyêrênnen çık-: sesi karnından çık-. tenzili rütbe etmek (s.(s. lâf taşı. söz at.(çıgar-): bağırıp çağır. kuyış-): şifahî olarak sözleşmek.291) tabışmak eyt-: bilmece söylemek (s.(s. anlaş.(s.142 süz kat.292) tavış bir-: 1.289) süz yört-: söz taşı-.291) taban yala-: taban yala.(s.289) süzê üte-: sözü geçmek (s.289) süz tidêrtme-: söz kondurma.(s.(s.(kuş-): konuşmayı başlat-. ses vermek.289) süzge kil-: araları açıl.289) süz köreştêr-: tartış.289) süz tıñla-: söz dinlemek (s.(s.292) tavış kisêl-: sesi kısıl.289) süz sal-: şefaat ederek söz söylemek (s.291) taban şomart-: çok yürümek (s.292) tavışka kuy-: oylamaya koy.289) süz kaytar-: karşılık vermek (s. oy vermek (s.(s.292) tavış bêt-: ses kısıl.

izlemek (s.(patlat-) (s. tamak yalgap al-: karın gurultusunu bastır.292) tagan atın-: salıncak sallan.143 tavışsız-tınsız kal-: sessiz (sakin) kal. köküne balta vur-.294) talagı taş-: dalağı kabar-. çok zarar vermek (s.294) takta yar-: tahta yar-.(s.(s.(s.296) tamak yalga-.(s.(yol-) (s.(s.296) tamaşa it-: seyretmek.296) tamaktan kal-: yiyip içmekten kesilmek (s.(s. kök al.296) tamak yırt-: gırtlak yırt.294) takmaklap yıla-: koşma gibi söz söyleyerek ağla.296) tamakka taş bul-.293) takmak eyt-: koşma söylemek (s.297) tamır ciber.295) talep it-: talep etmek (s.(s.(bas-) (s.296) tamak aç-: karın acık.296) tamır al-: mat.(suk-): damga vur.297) tap töşêr-: leke düşürmek (s.296) tamak kil-: içki içmek istemek (s.297) tamır(lar)ga taral-: damarlara dağıl.294) tal çıbıgı aşat-: söğüt çubuğu ile dövmek (s.296) tamga sal.(kadal-): boğaza taş gibi otur.(yolkı-): damarını kurut.297) tantana it-: tantana etmek (s. tomruktan tahta elde etmek (s.297) tamırına balta çap-: damarına.294) taklan it-: un ufak etmek (s.(s.296) tamak tuydır-: karın doyur.297) tamırın korıt.(s.296) tamak asra-: boğaz bak.(s.(cey-): (bitki) köklenmek (s.293) takmaza sat-: boş sözler söylemek (s.296) tamaktan ütme-: boğazdan geçmemek (s.296) tamak kır-: hafifçe öksürmek (s. tamakka taş bulıp utır.298) .(s.297) tamır tartış-: kasınç gelmek (s. çok öfkelenmek (s.295) taklan talkı-: birçok defa söz tekrarlayıp vurgula.294) talak kıl-: boşa.(s.

dövülmek (s.298) tapkırlap çik-: kanaviçe işlemek (s.298) tarakan katır-: hamamböceğini öldürmek (s.302) taş cey-: taş yay.(s.299) tarakan sanap yat-: faydalı iş yapma. Fuat Ganiyev vd.303) tayak tık-: takoz koy-.305) têz astına suk-: beklenmedik zamanda büyük zarar vermek (s.(s. en heyecanlı çağı ol.302) taşıp tor-: taşıp dur.304) tañ(ga) kaldır-: hayran bırak.304) têgêrmenêne su koy-: dolaylı yardım etmek (s. şüpheye düşmek (s.302) taşı (taşları) kız-: taşı kız-.(s. 2.299) tarakan kêr-: şüphe düşmek.” şeklinde bir fiil Türkiye Türkçesinden farklı olarak Tatar Türkçesinde mevcuttur ve “tasdik et-. KazanMeskeü. s.301) tau şu-: dağdan kay.301) tasmalap çeç-: kordon gibi ekmek (s.304) têz çügêp utır-: diz çöküp otur. rasla. eşi bırakıp gitmek.304) têgê dön’yaga ciber.(s.304) tañ(ga) kal-: hayran kal.299) tarmar it-: tarumar etmek.305) “rasla.304) tañ sızıl-: tan yeri ağar. 1997.(s. çomak sok.298)* tap kil-: tam gelmek.(s. gerçekle-” anlamında kullanılmaktadır. dövdürmek (s.(s.304) têgêrmen tartır.300) tasvir it-: tasvir etmek (s. çok yemek (s. atıp gitmek (s. * .301) tasma têllen-: dil dökmek (s.302) tau aktar-.(s. Tatarça-Törêkçe Süzlêk.(s. taunı tauga bêr-: büyük işler becermek (s. dövmek.302) taç kil-: kendisine uygun ol.303) tayak aşat-: dayak yedirmek.(s.(tart-): iştahlı ol-.303) tayak aşa-: dayak yemek.302) taşlap kit-: 1. ras gelmek (s.254.(s.304) têgêley-bolay kitêr-: altını üstüne getirmek (s.(s.(olaktır-): öldürmek (s. İnsan Neşriyatı. ufukta tan ışığı belirmek (s. yakıp yık.300) tarttırıp beyle-: çekip bağla.144 tap bul-: tam bul-.(s. evi.303) tañ at-: tan at-.(s.

(şomart-): dil şakaları ile vakit geçirmek (s.306) têl tidêr-: söz vur-.(s.(s. artık konuşma.305) têzgênnê katı (nık.(s.(yaz-): ağız dilden kal-.(s.305) têl açıl-: dili açıl-.(s.306) têlde yör-: ağızda dolaş.306) têl(ê) (têllerê) kıçıt-: 1.306) têl ozayt-: dil uzat.306) têl yazdır-: baskı ile söyletmek (s.305) têl bêlen têgêrmen kor.(s.306) têlden kal. oynat.305) têzlenêp utır-: diz üztünde otur.(s.(s.306) têl beylen.306) têlê bêlen koş tot-: ağzı ile kuş tut.305) têk-têk it-: tık tık etmek (s.305) têl barma-: dil varma.(s.306) têl kıymıldat-: dil kımıldat-.(s. 2.145 têz buınnarı kaltıra.306) têl boz-: dili boz.(s.(s.306) têlê têlge yokma-: dili diline yapışma-.(s.(buşa-): diz bağları çözülmek (s. dile gelmek.306) têlê avızına sıyma-: dili ağzına sığma. itiraf etmek (s.306) têlge salın-: kesin cevap yerine çok konuş. konuşmaya başla.306) têl çarla.305) têz çük-: diz çökmek (s.305) têzgênnê kulga al-: dizgini ele al.(s.(s.306) têl kaytar-: karşılık vermek (s.(körmeklen-): dili bağlan.(s.306) têl totlık-: dili tutul.306) têl oçında tor-: dilin ucuna gelmek (s.(s.(tartır-): lâf ile peynir gemisi yürütmek (s. konuşmaya başla.306) têlden töşme-: dilden düşmemek (s.(s.(s. hızlı konuş. lâf çarp. gereksiz konuş.306) têl yaz-: baskı altında söylemek. 2.(s.306) . konuşma arzusu duy-.305) têzgênnen ıçkın-: dizginden boşan.306) têlge al-: dile al.306) têlge kêr-: dile düşmek (s.306) têl kaşı-: söz ile vakit geçirmek (s.(s. kıska) tot-: dizgini sağlam tut.306) têlge kil-: 1.

307) têl-têş kuzgatma-: hiçbir şey söylememek (s.311) têñkege ti-: sinirine değmek (s.(s.(kat-): dikilip dur.307) têlekteşlêk it.(s.311) .(s.(s.310) têşê çık-: diş çık-. dişi kamaş.306) têlêgramma suk.(s.307) töntü yasa-: didik didik arayıp tara.(s.310) têş kıs-: dişini sık.310) têş kamaş-: diş kamaş-. çok pişman ol.310) têşke ti-: sinirine dokun.(s.308) têrêklêk it-: yaşa.309) têrelêp tor.307) têlsêz-önsêz kal-: sessiz sedasız kal.(s.309) têrsekke tayan-: dirseğe dayan.(s.310) têş agart-: sırıt.309) têrseknê têşle-: dirseğini kemirmek.(s.(s.310) têş kayra-: diş bilemek (s.(s.307) têlekke irêş-: arzusuna erişmek (s.(s.146 têlê çişêl-: dili çözülmek.306) têlênnen tartıp söylet-: ağzından sözü ip ile çekmek (s.310) têş çık-: diş çıkar.310) têşlep al-: ısırıp al.(bir-): telgraf çekmek (vermek) (s.(s.307) têlenêp al-: dilenerek al-.310) têş sındır-: diş kır.309) têtkelenêp bêt-: didiklenip bitmek.311) têşlep öz-: dişleyip kesmek (s.(s.(kürset-): dilekdeşlik etmek (göstermek) (s.308) têrêley tuna-: öldürmeden yağmala.310) têş şakıldat-: çok aç ol.310) têş ırjayt-: diş göstermek (s.307) têlsêz kal-: dilsiz kal.310) têş arasınnan gına eyt-: diş gıcırdatarak söylemek (s.306) têlên bêl-: dilini bilmek (s. musallat ol.(s.310) têtmesên têt-: azarla-.(s.(s.(s. dili açıl.310) têş kortı bul-: diş ağrısı ol-.(s. tecrübeli ol. tozunu dumanına kat.(s. paçavra hâline gelmek (s. ısrar ederek al.

315) tirelep al-: çevreleyip al.315) tirê ile-: deri işlemek (tabakla-) (s.315) tirêsên tuna-: derisini yüzmek (s.312) tiz tot-: tez yap.317) .317) tişêk çumanga küymege utırt-: delik kayığa oturt.(s.314) timêrnê kızıunda suk-: demiri tavında dövmek (s.315) tir kiptêr-: terini soğut-.(s.311) tigêz gomêr it-: denk ömür sürmek.312) tik yörê-: işsiz yürümek (s.(s.(s. bir yastıkta koca.(s.313) tik yat-: işsiz dur.312) tiyêşlê beyesên bir-: kıymetini vermek (s.312) tiz bul-: çabuk ol-.(s.(s.315) tirêsêne sıyma-: derisine sığma.(s.(s.315) tirê çilen-: deri yıpran.(kêr-): derine gitmek (girmek) (s.(s.(s.313) tik yatma-: tek durma-. tez ol.(s.316) titak uyna-: tek ayak üstünde seksek oyna.(s.316) tit-miti uyna-: el şakası yap.147 têñkenê korıt-: sinirini kurut.(s. işlemeye devam etmek (s.317) tişêk tiş-: delik delmek (s.312) tiyêşlê kür-: gerekli görmek (s. takıl.314) tipkelep çıgar-: tekmeleyip çıkar.315) tirêsênnen çıgarday bul-: bütün gayretini sarf etmek (s. mec.313) tik kaldırma-: cezasız bırakma.311) tigenek kêbêk yabış-: yapış-.313) tik tor-: işsiz dur.316) tirentên (tirennen) sukala-: derin derin düşünmek (s.(s.313) tilmêrêp sora-: yalvar.(s.316) tiren uyga bat-: derin düşünceye dal.(s.313) tik torma-: tek durma. gerekenden çok dinlenmek.(s.(s.315) tir tük-: ter dökmek (s. uzun tatil yap.315) tirge bat-: tere bat.316) tirenge kit.315) tiptêrêp yeşe-: şen şakrak yaşa.(s.(s.

319) tomalap kaldır-: kapatıp bırak.320) tormoz yasa-: engellemek (s.318) tozak kor.317) tovar almaştır-: mal değiştirmek (s.320) tormoz sal. kendi dediğini yaptır.(s.321) totıp al-: çabuk anla-.(s.319) tokımın korıt-: soyunu kurut.(s.(görünmek) (s. kavra.(s.321) totam tot-: 1.(sal-): tuzak kur.318) tozakka êlek.318) toz kaynat-: deniz suyundan tuz elde etmek (s.(s. 2.148 tiñ kil-: denk gelmek (s.(s.318) tokım bozıl-: soyu bozul.(s. gerçekleşmek (s.320) tormışka aşır-: hayata geçirmek (s.321) tormışka çık-: (kızlar için) evlenmek (s.(bir-): fren yap.321) tormışka aş-: hayata girmek. para kesmek (s. mec.(s.(s. dengi ol.(s.(s.321) totıp aşa-: tutup yemek (s.(s.318) toz sal-: tuz koy.319) tol kal-: dul kal. tutup kal-.322) totkarlık it(yasa-): engellik çıkar.321) totıp kal-: 1. 2.(s.(töş-): tuzağa düşmek (s.(s.321) torna tepi alıp kil-: (çocuk) yürümeye başla.321) totkan cirden sındır-: tuttuğu yerden kır-.317) tiñ kür-: denk görmek (s.317) tiñ sana-: denk say-. tutam tut-.320) tormış kor-: aile kur.321) totıp kitêr-: tutup getirmek (s. herhangi bir sopayı sıra ile tutarak nöbet sırasını beklemek (s.319) tomalap pêşêr-: kapatıp pişirmek (s.319) tomau töş-: nezle ol.319) torataş bulıp kat-: taş kesilmek (s.(s.319) tokımı korı-: soyu kuru.(s.322) .319) tomırılıp taşlan-: kendini at.318) kêbêk toyıl-: gibi duyul.

(s.324) tumagan balaga bişêk yasa.(s.(s.328) tupka tot-: topa tut.(yar-.(s.331) turı kitêr-: bul-.324) tuzga yazmagannı söyle-: saçmala-.329) tup it-: tıp etmek.(uzdır-): düğün yap.329) tupsaga utır-: eşiğe otur.326) tuzan kun-: toz kon. ipsiz sapsız şeyler söylemek (s.330) turı kil-: mecburiyetinde kal.(külmek têk-): doğmamış çocuğa beşik yap. sert söylemek (s.330) turap sal.(kil-): tak tak etmek (gelmek) (s. tıp diye sekmek (s. tozlan.328) tulgak tot-: doğum ağrısında vb. harap ol. uydur.327) tuktalıp tor-: aksa-.327) tuktap kal-: durup kal.326) tuzan suır-: toz al-. 2. hastalıkla dalgalan.330) tupsanı töşêr-: eşik aşındır.(gömlek dikmek) (s.326) tuzan ile-: tozlu yolda oraya buraya yürümek (s.(s.(s.149 toyak suı êç-: sıkıntı çekmek (s. bir işi başlamadan boz(s. toz kaldırmasına oyna.326) tuzandaynı tubalday it-: pireyi deve yap.326) tuzanın kak-: 1.327) tuktap tor-: durup dur.(s.(taşla-): düşmanı çok öldürmek (s. temizlemek (s.326) tuzanga oç-: yok ol-.(s.(s.(s.(s.323) trênirovka yasa-: idman (antrenman) yap.326) tuzan astında kal-: toz altında kal-.(s.(s. cezalandır-.(s.(s.328) tuk-tuk it. suktır-): açıkça söylemek.331) turı yulga sal-: doğru yola koy.326) tuy it.331) turıdan ber.(s.326) tuzan(ın) tuzdır-: çok öfkelenmek (s.326) tuzan tuzdır. çıgar-): toz çıkar.(s.327) toktatıp tor-: biraz durdur.(küter-.(s.331) .328) tula bas-: çuha doldur.(geçirmek) (s.324) tumagan taynıñ bilên sındır-: doğmamış tayın belini kır-. dur.(s.

332)† tıgız tot-: sıkıştır.(s. * .332) tıgızlap çıgar-: sıkarak çıkar-.(s.334) tırnap al-: tırnaklayıp al. donmak” ifadeleri kullanılabilir.(s.333) tınsız it-: hayran bırak.333) tın kap.332) tıgızga kil-: aceleye gelmek (s.333) tınnı arttan aldır-: korkudan ses çıkarma.335) tırnak astınnan kêr êzle-: bir kimsenin ayıbını bulmaya çalış.334) tıray tib-: boş gezmek (s.335) Tatar Türkçesindeki “tuñdıra töş-” ifadesinin karşılığı Türkiye Türkçesinde “birkaç dondurmak” şeklinde verilmiş olmakla birlikte Türkiye Türkçesinde böyle bir kullanım mevcut değildir.(s.333) tın al-: nefes al-. tercümanlık etmek.331) tutırıp aç-: (gözünü) fal taşı gibi aç.(s.(s.(s.331) tufrak tart-: toprak çekmek.333) tın bêt-: nefessiz kal. † Tatar Türkçesinde var olan “tuña töş-” ifadesi de “tuñdıra töş-” gibi Türkiye Türkçesinde “çok üşümek.332) tılmaçlık it-: 1.150 tutıgıp bêt-: tamamen paslan. “birkaç donmak” ifadesinin yerine “çok üşümek.(s.335) tırnak kürset-: diş göstermek.(s.333) tın aldır-: dinlendirmek (s.332) tıgızlap kêrt-: zorla sok.(s.(s.333) tınnı kuır-: nefesi kavur.335) tır-pır kil.334) tınsız kal.(kıs-. soluk al.335) tırnap bêtêr-: tırnak izi bırak.(s.331) tutıy koş tot-: ele geçirmek (s. ölmek için gelmek (s.335) tırnak astına (tırnagına) êleg-: pençesine düşmek (s.(bul-): hayranlıktan nefessiz ol.335) tırnak bêlen de çiyêrttêrme-: tırnağını bile dokundurma.332)* tuña töş-: birkaç don.(s. kısıl-): süratli yürüyüşten nefesi kapan.(s. direnmek (s. almaya kastetmek (s. gereksizce anlatmaya çalış. 2.334) tırma tırmala-: tırmık ile işlemek (s.331) tutırıp kara-: açık göz ile bak.(kısıl-) (s.335) tırnak batır-: tırnak batır-.(s.(s.(it-): zırt pırt gelmek (s. donmak” şeklinde olmalıdır.(s. yerini al.(s.(s.332) tuñdıra töş-: birkaç dondur.

lezzet girmek.337) tegerep çık-: yuvarlana yuvarlana çık.336) tebrik it-: tebrik etmek (s.(s.337) tek‘dim it-: takdim etmek (s.335) tırış.337) tekat’nê korıt-: takatini kurut.338) temê kit-: lezzeti gitmek (s.337) tekat’sêz bul-: takatsiz ol.337) tegeretêp kitêr-: yuvarlata yuvarlata getirmek (s.338) tem bir. bozul.337) tegeretêp çıgar-: yuvarlata yuvarlata çıkar.(s.337) tegermeçke tayak tıg-: tekerine takoz (taş) koy.338) temam it-: tamam etmek (s. dışarı çık-.(s.(s. dal parçası ile sürterek ateş yak-.(kitêr-.(s.337) tegeretêp kêrt-: yuvarlata yuvarlata girdirmek (s.337) tekat’ it.(kil-): darmadağın ol. tot-): takat getirmek (s.(kiter-): tadını kaçır.337) teg‘bir it-: tabir etmek (s. 2.335) tır-tır it-: yerinde durama.(kêrt-): lezzet vermek (s.337) tekat’ korı-: takati tükenmek (kuru-) (s.151 tır-tır yögêr-: zırt pırt yürümek (s.(s. gereksiz iş ile meşgul ol(s.338) tek‘dir it-: takdir etmek (s.338) tek‘dim yasa-: evlenmeye teklif etmek (s.(yala-): çanak tut.(yala-) (s.335) tırım-tıragay bul.338) temên ciber.336) tışka çık-: 1.337) tegerep kit-: tekerlenip gitmek (s.(s. 2.(s.(s. 2.337) tegeregençê aşa-: patlayıncaya kadar yemek (s.(s.(s.338) tem tap-: lezzet bul.tırmaş-: bütün gücüyle çalış.(s.(s.338) tem kêr-:1.338) telinke tot.338) .338) teleke kızdır-: 1. tuvalete gitmek (s.(s.338) tem(ên) tat-: tadına bak.337) tegerep yat-: yuvarlanıp yat.338) temam bul-: tamam ol.

(s.(s.339) ten sat-: fahişelik (orospuluk) yap.340) tertip sakla-: emniyeti koru.(s.341) terteden çık-: düzenden çık.339) temekê kabız-: sigara yak.340) tepi yörê-: yürümeye başla.(s.(töşêr-): teşvişke sal.(s. 2. çapala.(s.341) tesbix tart-: tespih çekmek (s.(s.342) texêtten töşêr-: tahttan indirmek (s.(s.339) tepi bas-: adım at.) birkaç adım at-.(s. yürümeye başla.342) teübe it-.340) tertipke kil.342) teşkil it-: teşkil etmek (s.340) terbiye bir.343) .(sok-) (s.(s.341) tertipke kitêr.342) teüfıykka kil.152 temgı suz-: açgözlülük yap.342) teşvişke sal.341) tertege tib-: protesto etmek.(it-): terbiye vermek (etmek) (s.340) tepi-tepi yörê-: (çocuk) yürümeye başla.340) tertip urnaştır-: emniyeti koru.342) teñgel kil-: denk gelmek (s.(s.(s.341) terekkıy it-: terakki etmek (s.339) temekê tart-: sigara içmek (s. işi boz-. düzeni boz.340) tep-tep it-: 1.(s.339) ten kun-: etlenip butlan. tevbeye gelmek (s.(s.341) tertenê bor-: istikamet değiştirmek (s.(kêr-): tertibe gelmek (girmek) (s.(utır-): edepli ve hayâlı ol.342) te’min it-: temin etmek (s.(s.341) tercême it-: tercüme etmek (s.(s.(düşürmek) (s.339) tenkıyt’ it-: tenkit etmek (s. kêrt-): tertibe koy.342) te’sir kaldır-: tesir bırak.341) texêtke utırt-: tahta çıkar.340) tepi kit-: (çocuk vb. yürümek.(sal-. teübege kil-: tevbe etmek.341) tertenê sındır-: kız-. hırslan.(s.342) te’sir it-: tesir etmek (s.

(s. batır.(s.(s.(ütker-): gece geçirmek (s.(s.(kun-): rengi gelmek (s.345) töp başına utırt-: aldat.(s.343) töbep kara-: göz dikip bak. renk vermek.343) töbep kil-: mahsus gelmek (s.(s.348) tös kêr. köymege.344) tökêrêp kara-: tükürüp bak.(tepmek) (s.(s.345) tökêrêklep bêtêr-: tükürüğe boğ.(s. aldat-.343) teharet al-: abdest al.346) töpsêz arbaga (çanaga. açık vermek.348) tös bir-: 1.(kit-): (yüzünden) rengi kaç.346) töpke ciber-: dibe göndermek.344) tökêrêgên (tökêrêklerên) yot-: tükürüğünü yut-. şeklini al.343) teharet sın-: abdesti bozul.348) törtêp çıgar-: itip çıkar.(s.(s.348) tös boz-: rengi at-.(s.348) törtêp ciber-: itip göndermek (s. rengi sol.345) tön çık-: gece geçirmek (s.349) tötên sal-: duman sal.348) törtêp töşêr-: itip düşürmek (s.346) töpke kit-: bat.348) tös kaç.(s.345) tön uzdır.(s.348) tös al-: rengini al-. gece boyunca çalış. kandır. çumanga) utırt-: aldat.347) törtêp kürset-: parmak ile göstermek (s.349) . köymege) utır-: aldan. pireyi deve yap. tölkê şulpasın êç-: tilki çorbası içmek. öfkelenmek (s.348) tötên kaytar.(s.(s.(s.345) tön utır-: gece otur-.(s.347) töpsêz arbaga (çanaga.348) tös birme-: renk vermemek (s.153 teñke sal-: para koy. 2.345) tölkê mayı sört-. yemek yemek istemek (s.(s.343) töymeden döye yasa-: düğmeden deve yap-.(s.(s.348) tösên de kürme-: yüzünü bile görmemek (s.349) tötên bulıp oç-: duman olup uç-.(çıgar-): duman çıkar. yok ol.348) törtêp tiş-: dürtüp delmek (s.

349) töş kür-: düş görmek.351) tümgeknê tau it-: tümseği dağ yap-.355) uyga kal. yıkıl.(s.(s.(bat-) (s.349) töşke kêr-: rüyaya girmek (s.354) uyınnan ay. 356) uynaş it-: oynaş etmek (s.(s.349) töçê têllen-: tatlı söz söylemek (s.355) uyda tot-: akılda tut.154 tötên tavı tottır-: yerine getirilmez söz vermek (s.350) tüzêmsêzlêk bêlen köt-: dört gözle beklemek (s.357) ukırga töş-: ilkokula başla.351) tüp it-: (çocuk) düşmek.(bat-): derin düşünceye dal.351) U uyınga al-: şakaya al.(s. hayâle dal.(s.(s. abart.355) uylap çıgar-: düşünüp çıkar.355) uylap kara-: düşünüp hayâl edip beklemek (s.(s.(s.349) tötên ciber-: güzel sözler ile aldat.355) uyga kil-: düşünceye (tasavvura) gelmek (s.(s.355) uy tot-: tasavvur etmek (s.(s.351) tülep al-: satın al.356) ukrası basıl-: gereksiz telâşı bitmek (s. 2. rüya görmek (s.355) uylap tap-: keşfetmek (s.351) tüleü tüle-: vergi vermek (s.(tal-): düşünceye gelmek.355) uyga çum.351) tüşek yañart-: yeniden evlenmek (s.354) uzdırıp ciber-: 1.351) tüş kiyêr-: göğüs germek (s.357) ukıp çık-: okuyup bitirmek (s.350) tüben töş-: inmek (s. üstünlüğünü göstermek (s.çık-: şakadan kötülük çık. aldırma-.349) tübesê kükke ti-: başı göğe değmek (s.357) .351) tüşekte yat-: ölmeye yat.(s.

362) utka tot-: ateşe tut.362) ut sal.359) uraza tot-: oruç tut.361) urınınnan al-: işinden at.359) urak ur-: ekin biçmek (s.361) urınına kal-: bir kimsenin yerine kal.360) urt itê aşa-: öfkelenerek telâşla.358) urıp cıy-: hasat yap. yak.362) ut yan-: ateş gibi yan.362) usal köl-: kötü kötü gülmek.(s.360) urtak têl tap-: ortak dil bul. yangın başlan.(s.362) ut yagıp talaş-: ateş yakıp dalaş.362) ut uynat-: ateş oynat-.362) utka kêrosin sip-: ateşe körükle gitmek.155 ulap ciber-: ulumaya başla.362) ut çeç-: ateş saç-. azalt.(s.(s.(s.360) urman utırt-: orman dikmek (s.(s.361) urın bir-: yer vermek (s. sırıt.358) unnı tugızga eylendêr-: onu dokuza çevirmek. ateşe benzin dökmek (s.(s.(tört-): ateşe vermek (s. oğulluğa al. çabuk işlemek (s.362) ut yot-: ateş yut-.(s.(s.360) urman kis-: orman kesmek (s.(s.359) uratıp söyle-: sözü uzatarak (dolaşık) söylemek (s.(s. ateş püskürmek (s.362) .(s.(s.360) urtaga sal-: ortaya koy.361) ucak yafragı kêbêk kaltıra-: korkudan çok titremek (s.358) ullıkka al-: üvey evlâtlığa al-.(s.361) urtakka êşle-: ortaklaşa işlemek (s.362) ut kap-: ateş kap-.(s.361) urın tapma-: yerini bulama-.(çıkar-). vazifesinden al. çok kederlenmek (s.362) ut sündêr-: ateşi (yangını) söndürmek (s.362) ut al-: ateş al-.362) utka bastır-: ateşe bastır. yerinde durama.(s.(s.(s.(s.361) urında êşle-: görevli ol.362) ut aç-: ateş aç.(s.

364) uyanmas yokıga tal-: ölmek (s.(s.364) uñ kür-: ona-.365) uñayına tor-: iyi diye tasdik etmek (s.368) fason tot-: modaya göre davran.(s.364) uşı cit-: anlayışı yetmek (s.363) utka-suga kêr-: ateşe ve suya girmek.362) utlı tabaga bastır-: kaynar kazana koy.364) uyau bul-: uyanık ol.(s.(s.(s.(s.368) fatixa bir-: razılık vermek.(s. dua etmek (s.368) faş bul-: açık ol.(s.363) utnı-sunı kiç-: sıkıntılar geçirmek (s.369) .(s.(s. tasdik etmek. itibar etmek (s.368) fatixa al-: dua al.366) F fayda it-: fayda etmek (s.367) faydalanıp kal-: faydalanıp kal.365) uñay kil-: kolay gelmek (s. iyi tanı.(s.156 utka sal-: ateşe sok.(s.363) utırıp yav-: (yağmur) rüzgârsız ve devamlı yağ.367) faraz it-: farz etmek (s.363) uç töbê cılıt-: rüşvet vermek (s.367) faydalanuga tapşır-: faydalanmaya vermek (s.363) utırıp kal-: evde kal.365) uñnı-sulnı ayırma-: sağını solunu ayırama.368) faxişelêk it-: fahişelik etmek (s.364) uıldık çek-: (balık) yumurtasını saç. sıkıntılara girmek (s.366) uñışsızlıkka oçra-: başarısızlığa uğra.(dökmek) (s.(s.366) uñış kazan-: başarı kazan.(s.362) uttan alıp suga sal-: ateşten alıp suya sok.364) uç töbênde gêne yört-: avuçta bak-.(s.363) utırıp çık-: hapsolup çık.(s.367) fal aç-: fal aç.

157

faş it- (kıl-): faş etmek (kıl-) (s.369) fida it- (kıl-): feda etmek (kıl-) (s.370) fikir alış-: fikir alışverişi yap- (s.370) fikir yört- (it-): fikir yürütmek (s.370) forsat tap-: fırsat bul- (s.372) fır it-: fır etmek (s.374) ferman kıl-: emretmek (s.375) fetva bir-: fetva vermek (s.375) fexêşlêk it-: fahişelik etmek (s.375) för’yad it- (kıl-): feryad etmek (kıl-) (s.375) X xak kuy- (bêlgêle-): fiyat vermek (s.376) xakı çık-: parası fiyata denk gelmek (s.376) xakimlêk it-: hâkimlik etmek (s.376) xarap bul-: harap ol- (s.376) xarap it-: harap etmek (s.376) xas bul-: has ol- (s.376) xasil bul-: hâsıl ol- (s.377) xasil it-: hâsıl etmek (s.377) xat alış-: mektuplaş- (s.377) xata yasa-: hata yap- (s.377) xata ciber-: hata etmek (s.377) xafaga sal- (töşêr-): korkuya düşürmek (s.377) xafaga töş-: korkuya düşmek (s.377) xacga bar-: hacca gitmek (s.377) xêzmet it-: hizmet etmek (s.377) xêzmet kürset-: hizmet göstermek (s.377) xizmetên tutır-: (askerî) hizmeti bitirmek (s.377) xêzmetteşlêk it-: hizmettaşlık etmek (s.378) xis it-: hissetmek (s.378) xiske birêl-: duygulan- (s.378)

158

xisapka al-: hesaba al- (s.378) xisabın yugalt-, xisabına çıkma-: hesabını şaşır- (s.378) xokuk boz-: kanuna aykırı iş yap- (s.379) xup kür-: iyi görmek (s.379) xur bul-: hor ol- (s.379) xur it-: horla- (s.379) xurlıkka kal- (töş-): horlukta kal-, hor vaziyete düşmek (s.380) xurlık küter-: horluk taşı- (s.380) xuş kil-: hoş gelmek, hoşuna gitmek (s.380) xuşbuy sört- (sörtên-): hoş koku (amber) sürmek (sürünmek) (s.380) xuca bul-: sahip ol- (s.380) xucalık it-: sahiplik etmek (s.380) xıyalga çum-: hayâle dal- (s.380) xıyal dingêzêñde yöz-: hayâl denizinde yüzmek (s.380) xıyanet it-: hıyanet etmek (s.380) xeber it- (bir-, sal-): haber etmek (vermek, göndermek) (s.380) xevêf(ke) sal-: havfa sal-, korku vermek (s.381) xeyêr sora- (soraş-): hayır sor-, dilenmek (s.381) xeyêr-fatıyxa bir-: hayır dua vermek (s.381) xeyêrçê könêne kal-: dilenci vaziyetine düşmek (s.381) xeyêrçêlêkke töş-: fakirliğe düşmek (s.381) xeyle kor-: hile kur- (s.382) xeylege kêrêş-: hileye girişmek (s.382) xeylesên tap-: bir yolunu bul- (s.382) xeyran bul- (kal-): hayran ol- (kal-) (s.382) xeyran kaldır-: hayran etmek (s.382) xel al-: halletmek (s.382) hel bêt- (kit-): hal bitmek (gitmek) (s.382) xel bêl- (soraş-): hal bilmek (soruş-) (s.382) xel it-: halletmek (s.382) xel kêr-: güç kazan- (s.382) xel cıy-: güç topla- (s.382) xelge kêr-: hâle girmek, yardımda bulun- (s.382)

159

xelden kil-: elden gelmek, becermek, başar- (s.382) xelden tay-: bütün gücünü kaybetmek (s.382) xelden taydır-: bütün gücünü kaybettirmek (s.382) xerêf tanı-: okuryazar ol- (s.383) xerêfke yabışıp yat-: kanuna vb. sonuna kadar uy- (s.383) xereket it-: hareket etmek (s.383) xereketke kil-: harekete geçmek (s.383) xereketke kitêr-: harekete getirmek (s.383) xesret utı yot-: kaygı ateşi yut- (s.383) xesret çik-: hasret çekmek, kaygı çekmek, tasa çekmek (s.383) xesterên kür-, xesterêne kêr- (körêş-): ihtimam etmek, kaygısını çekmek (s. 384) xetten aş-: haddini aş- (s.384) xetêr kaldır-: hatırını kır- (s.384) xetêr kal-: hatırı kal- (s.384) xetêr sakla-: unutma- (s.384) xetêr çual-: zihin karış- (s.384) xetêrge al-: hatırına getirmek, hatırla- (s.384) xetêrge kil-: hatıra gelmek (s.384) xetêrge töşêr-: hatıra düşürmek (s.384) xetêrde kaldır-: hatırda tut- (s.384) xetêrde kal-: hatırda kal- (s.384) xetêrde tot-: hatırda tut- (s.384) xetêrden çıgar- (çık-): hatırdan çıkar- (çık-) (s.384) xetêrên kür-: gönlünü al- (s.384) xetêrlep kal-: hatırlamaya devam etmek (s.384) xökêm it-: hükmetmek (s.384) xökêm yört-: hüküm yürütmek (s.384) xökêm çıgar-: hüküm çıkar- (s.384) xökêmge tart-: muhakemeye çekmek (s.384) xökêm sör-: hüküm sürmek (s.384) xörmet it-: hürmet etmek (s.384)

160 TS tsitata kitêr-: iktibas etmek (s. nahoş bir duygudan kurtul-.389) çaldır-çuldır kil-: şaldır şuldur gelmek (s. bam teline) bas.397) çokıp çagar-: mec.(s.392) çêbênge çukmar (küsek) küter-: sineğe gürz (sopa) göstermek.391) çat yabış-: bütünüyle yapış.386) Ç çabata tuzdır-: çok yürümek (s.391) çaptırıp kil-: koşturup gelmek (s.(s. 2.(s.395) çirge sabış-: hastalığa tutul.(s.396) çirkançık al-: 1.398) çuanına ti-: nasırına (yarasına.396) çit ilge çıgar-: ihraç etmek (s. damarına.390) çalkan sal-: güreşte rakibi sırt üstü yatır.391) çaptırıp bar-: koşturup gitmek (s.(s.401) çıgarıp al-: çıkarıp al-.388) çaykap çık-: yıkayıp çık.391) çara kür-: çare görmek (s.401) brakka çıgar-: ıskartaya çıkar. mec.(s.393) çêlpereme kitêr-: tuz buz hâline getirmek (s.397) çit ilden kêrt-: ithâl etmek (s. bir kimsenin eski ayıplarını açığa çıkarmaya çalış.(s.(s. ilk imtihandan geçmek (s.401) . ün yay.(s.401) kısıp çıgar-: kısıp çıkar.393) çêñ-çêñ it-: tın tın etmek (s.(s.(s.399) iseplep çıgar-: hesaplayıp çıkar.393) çêk ittêr-: kıt ettirmek (s.390) çabı çık-: adı çık.(s.(s. kız kaçır. küçük hâdiseler için çok büyük tedbir al.393) çêlt-çêlt yom-: gözünü kırp. tüfek il sinek avla-.393) çêlpereme kil-: tuz buz etmek (s.401) dan çıgar-: ün çıkar-.(s.

çok hareketli ol. 2.401) çıdar xel kalma-: dayanmaya güç kalma.(s.405) çeçek at-: çiçek at-.410) şarkıldap köl-: kahkaha ile gülmek (s.(s.(s. övmek (s.402) çıraga kal-: çıraya dönmek.405) çöy buşa-: eli ayağı tutmaz ol.410) şar suk-: ağaç küre ile oyna-.(kitêr-): şartını yerine getirmek (s.(s. çiçek çıkar-. vakit öldürmek (s.(s.403) çıray boz.409) şalt it-: çıt etmek (s.410) şart kuy-: şart koy.404) çeçê üre tor-: saçı dikelmek (s.161 çıgırınnan çıgar-: çığırından çıkar.409) şap it-: şap etmek (s.410) şar yar-: 1. ölmek (s. gizli saklı bir haberi bir şey bırakmadan söylemek (s.(kil-): paldır küldür etmek (gelmek) (s.410) şarlap ak-: şarlayıp ak-. buram buram terlemek (s.409) şar sal-: oy vermek (s. çok zayıfla.410) şart itêr-: pat ettirmek (s.410) şartına citkêr.411) .(s.409) şakırayıp kat-: kaskatı don.408) şak-şok kil.(s.(sıt-): suratını as.(it-): şak şak etmek (s.406) Ş şabır tirge (bat-): tere bat-. çağlayıp ak.(s.411) şau-gör kil-: gürültü patırtı gelmek (s.(s.405) çeçlerên yolık-: saçını yol.403) çençêlêp kit-: ölüp gitmek (s.409) şaltırap kit-: çıngırdayıp gitmek (s.(s.405) çeçrep tor-: sıçrayıp dur-. çiçek açmaya başla.406) çöy kak-: çivi kak-. sonuna kadar yarıp aç-.409) şaltır-şoltır it.406) çübêk çeyne-: tekrar tekrar söylemek (s.(s.405) çeçrep kit-: sıçrayıp gitmek.

(s.(s. ıstampa bas. casusluk etmek (s.162 şaulap ak-: gürüldeyip ak.(tület-): yasak koy-.412) şêflık it-: şeflik etmek (s.414) şobara sal.412) şêlte bêldêr-: tekdir bildirmek (s.417) şıp bul-: şıp ol.415) şturm yasa-: hücum yap-. tot-): kur’a çekmek (tut-) (s.411) şahitlik it-: şahitlik etmek (s.412) şêlte al-: tekdir al.411) şau-şu küter.(s.(kadal-): çalı dikeni girmek. kuptar-): gürültü (patırtı) kopar.(s.(bas-): mühür bas.413) şikayet’ it.(s.413) şik sal-: şüphe sal.413) şik tot-: şüphede bulun. suskun kal.415) ştraf sal.412) şêltelep al-: (biraz) tekdir etmek (s.411) şaulap al-: (kısa süreli) gürültü yap.(kıl-): şikâyet etmek (s. çalı dikeni kakıl.(s. şüpheye düşmek (s. şifa vermek (s.(s.(tart-.(s.413) şifrın aç-: şifresini çözmek (s. hafiyelik etmek (s.(s.413) şifası bul-.413) şike kal.(s.414) şomga töş-: korkuya (endişeye) düşmek (s.418) .413) şifa tap-: şifa bul. şifa bir-: şifası ol-.417) şırpı kêr.(s.411) şax bir-: satrançta şah vermek (s.(s.(s.415) ştêmpêl’ suk-: mühür bas-.414) şpionlık it-: ispiyonluk etmek.412) şêşênêp bêt-: tamamiyle şişinmek (s. saldır.(s.(kuzgat-. ceza ödetmek (s.418) şırık-şırık köl-: kıs kıs gülmek (s.415) şıltırap tor-: her şeyi söyleyip dur.411) şau-şu kil-: gürültü patırtı etmek (s.412) şik astına al-: şüphe altına al.414) şom sal-: korku (endişe) vermek (s.417) şım bul-: sessiz ol-.415) ştamp suk.(s.(töş-): şüphede kal-.417) şımçılık it-: casusluk etmek.

(s.423) sızıp ırgıt-: çizip at. sınırla.(sönmek) (s.(s.(s.(s.(küter-): ağız kavgası kopar.422) ık-mıkla-: ıkıla sıkıla söylemek (s.423) ırmau al-: oluk aç.(yeşe-): kedi köpek gibi ol.(s.(kil-): ıkıla sıkıla söylemek (s.422) ırgılıp tor-: ileri atılıp dur.422) ıgı-zıgı kuptar-: yaygara kopar.423) ırgıtıp ber.419) şefek’ bat.(s.422) ık-mık it. yaygara çıkar.423) ır-mır it.(s.422) ımsınıp kal-: iştahlanıp kal.422) ımlap çakır-: işaret parmağı ile veya ima ile sözsüz çağır.(s. kazan.(s.(s.422) ım kak.(s. .(üt-): ağır vaziyetten kurtul.(kazan-): şöhret al-.(s.(kürset-): şefkat etmek (göstermek) (s.423) ırımın bêl-: büyüsünü bilmek (s.(yaşa-) (s.(s.420) şür ciber-: çok kork.(sün-): şafak bat.(kil-): hır gür etmek (s.(s.423) ırlı-mırlı tor.419) şöhret al.423) ırım it-: büyü yap.(s.(s.423) ırıp-yırıp çık.423) yırtıp ırgıt-: yırtıp at.(yasa-): gizlice işaret etmek (s.423) ıs kun-: is kon. at.163 şıñgırdap tor-: kuru dal ve tomruk akis vermek (s.422) ızanlap al-: çerçevelemek.422) ızgış kuptar.420) ŞÇ* I ıgı-zıgı kil-: zırla-.423) * Rus dilinden Tatar Türkçesine giren ve Tatar Türkçesinde olmayan bu çift sesli harfle başlayan herhangi bir birleşik fiile Tatarca-Türkçe Sözlük’te rastlanmadı.(taşla-): atıvermek.418) şefkat’ it.

(s.425) Ê êzge bas.424) ışanıç bagla-: güven duy.424) ıçkınıp kit-: kopup gitmek (s.(s.427) êkonomiye yasa-: ekonomi yap-. rayına otur. tütsülemek (s.(s.426) êzlêklê bul-: takip fikrine sahip ol-.164 ıs sal-: is sal.426) êzlep yörê-: araştırıp yürümek (s.425) ıştansız kal-: çok fakirleşmek (s.427) êlektêrêp kit-: takıp gitmek (s.426) êzlep tap-: araştırıp bul-.426) êzê suın-: izi soğu.423) ıx it-: ıh etmek (s.(s.(s. mantıklı ol.423) ıslap kakla-: isleyip kurut-.(s.(kürset-): güvensizlik bildirmek (göstermek) (s.(s. taklit etmek (s.427) êlêp kuy-: ilip koy. 2.426) êzê de kürênme.427) êlêp kiptêr-: kötü vaziyette tut.424) ışanmauçılık bêldêr. yersiz yere çok azarla.424) ıçkınıp çık-: kopup (çözülüp) çık.(s.(s. keşfetmek (s. delil yok etmek (s.428) êlektêrêp kuy-: iliştirip koy.427) êkzamen bir-: imtihan vermek (s.(s.426) êzênnen bar-: arkasından gitmek.424) ışkıp tuzdır-: sürtünerek aşındır.424) ışandırıp kuy-: inandırıp vaad etmek (s.425) ışıkta yeşe-: siperde yaşa.(s. iz bul-.426) êz yeşêr-: iz sakla-.427) êlêp al-: 1. normalleşmek.428) .(s.427) êksportga çıgar-: ihraç etmek (s.(s.(töş-): 1.424) ışanıç bêt-: inanç bitmek (s.426) êkzamen al-: imtihan yap.425) ışna aç-: orman açarak tarla yap. 2. iktisat etmek (s.(s. ilişip kal-.(bulma-): izi de görünmemek (olma-) (s.

431) êç êçke (arkaga) yabış-: karnı sırtına yapış-.430) êssê suk.429) êne östênde (utır-): iğne üstünde otur-.(kalma-): nitelik belirleyicisi olma.(s.430) êssêlê-suıklı bul-: sıcaklı soğuklu ol.428) êndeşmi(çe) kal-: suskun kal.430) êskêrtke sal-: uzun ot yığını hâline getirmek (s. diken üstünde otur.432) êçekler ural-: bağırsak düğümlenmek (s. göç etmek (s.(s.431) êçten tın-: 1.(s.429) êrê söyleş-: kibirli konuş.428) êmigratsiyege kit-: hicret etmek.429) êne bêlen koyı kazı-: iğne ile kuyu kaz. 2.431) êç ju it-: iç uğulda.431) êterêp ciber-: zorla göndermek (s.429) êrêp töş-: eriyip bitmek (s.431) êtergêç bir-: sevk vermek (s.432) êşten ku-: işten kov.(s.431) êçêñe-bavırıña kêr-: içine bağrına girmek (s.430) êtlêk êşle-: düşmanlık etmek (s.(s.431) êç kat-: içi katıl.(s.(s.(s. açlıktan çok zayıfla.(s.(s.431) êterêp kêrt-: zorla sok.(s.430) êtke pêçen salıp (çabıp) yör-: boş yere zaman öldürmek (s.429) êne küzênnen ütker-: iğne deliğinden geçirmek (s. kendini dinlemek.431) êç buşat-: içini boşalt.431) êç poş-: canı sıkıl.431) êç kit-: ishal ol. çok sövmek (s.430) êtten alıp êtke sal-: söze it ile başlayıp it ile bitirmek. sus.(s.(kap-): sıcaktan baş ağrı.(s.430) êssê sal-: sıcaklık vermek (s.429) êrên cıy-: irin çoğal.(kalma-) (s.431) êfirga çık-: radyo ve televizyon haberine konuk ol.(s.432) .(s.(s.(s.431) êçte bürêler ula-: içte kurt ulu.165 êle-tanagı bulma.(s.431) êçke cılı kêr-: içe ılıklık girmek (s.431) êterêp kuy-: ittirip koy.(s.

432) êşke aşır-: işi neticelendirmek (s.(s.436) .(s. kendini kaybetmek (s. yolu düşmek (s.(s. işe dahletmek (s. reddetmek (s.432) êş it-: iş edinmek. sona ermek (s.(s.(s.435) yulga salın-: düzenlenmek (s. 2.432) êşke aş-: işi neticelendirmek.433) êşlete tüle-: iş başına ödemek (s.(s.432) êş töş-: iş düşmek.(s.435) yul aç-: yol aç. boz-.(s.432) êş kuzgat-: mahkemeye vermek (s.435) yuk it-: yok etmek (s.435) yul yörê-: yol yürümek (s.435) yukka çıgar-: 1.(s. işten çıkar-.436) yulga çık-: yola çık.434) yuk bul-: yok ol. kaybol-. müracaat etmek. 2.432) êş yasa-: iş uydur.432) êş zurga kit-: iş büyümek (zorlaş-.(s.433) êşlep çıgar-: üretmek (s.166 êşten çıgar-: 1.432) êş taşla-: grev yap.436) yuldan yaz. bir işi kimse ile yap.435) yul al-: yol al.435) yul kürset-: yol göstermek (s. 2. yollan. baş vur.435) yul töş-: 1. iş edinmek. yolunu kaybetmek (s. sonucunu al.(s.435) yul tot-: yol tut-.433) êşlep tüle-: çalışarak ödemek (s.433) êşlep tap-: işleyip bul. pisletmek (s. yol ortaya çık-.433) YU yugalıp kal-: başı dönmek.435) yul kis-: yol kesmek (s. 2.432) êşlep al-: işleyip al. karış-) (s. bitirmek.(s. bitmek.435) yukka çık-: 1.(çık-): yoldan çık-.432) êşke kêrt-: işe sok-.

kopya etmek (s.439) yabışıp tor-: (elbise vb.440) yazmış koçagına taşla-: kendi kaderine terk edilmek (s.(s.439) yavızlık êşle.440) yazıp bar-: devamlıca yazarak kaydetmek (s.(s.439) yabırılıp aşa-: yumulup yemek (s.439) yabıgıp bêt-: tamamen zayıflaş.440) yazıp kuy-: yazıp koy.) yakış.441) yazu tanı-: okuma yazma bilmek (s. 2.439) yabışıp yat-: yapışıp kal.441) yakasına yabış-.(s.441) yakor’da tor-: demirlemek (s.440) yazıp bêtêr-: yazıp bitirmek (s. yakasınnan al-: yakasına yapış.439) yabılıp yat-: 1.440) yagalıy üt-: yakınından geçmek (s.441) yakadan al-: yakadan tut.439) yabuda tot-: (atı vb. dam altında tut.441) yakaga yaka kil-: yaka yakaya gelmek (s.438) YA yabaga koy-: yapağı dökmek (s.441) .436) yuravı yış kil-: yorumu hoş gelmek (doğru gelmek) (s.439) yabıştırıp al-: (kızı) kaçırıp al.167 yulbasarlık it-: haydutluk etmek (s.437) yuş kil-: doğru gelmek (s.(s.) örtü.439) yabırılıp kil-: yumulup gelmek (s.(s.(s.441) yakor’ töşêr-: demir at.(s. kapanıp kal-.(s.441) yaklap kal-: kurtar.(s.(it-): kötülük işlemek (etmek) (s.unutulup kal.436) yulbaşçılık it-: önderlik etmek (s.439) yabışıp çık-: (kız) düğünsüz ve gayrı resmî olarak evlenmek (s.(s.440) yede çayır-: lâdes tutuş.(s.440) yedre ırgıt-: kurşun gülle at.440) yazıp al-: yazıp al-.(s.(s.

(s.446) yem’-tem tapma-: güzellik tat bulma-.442) yakın it.(kil-): dalga dalga parla. lezzet alma.(s.445) yamatın sat.443) yalgış yulga kêr.446) yemên ciber.(s.(s.444) yalmap al-: ağız dolusu alıp yut.442) yaktılık toy-: parlaklık duy.168 yaktıdan kurk-: ışıktan kork.445) yaltır-yoltır it. 2.(s.(s.445) yalıngıç töş-: yalvarmaya gerek ol.(kit-): yanlış yola girmek (gitmek) (s.445) yamau sal-: yama yap.(s.443) yalganın tot-: yalanını açığa çıkar.(s.445) yaltıravık yögêrt-: yaldızla.(s. yaldırak ol-.446) .(s.442) yaktı kön kürsetme-: iyi gün göstermemek (s. ciber-): yanlışlık etmek (işlemek).446) yanda yört-: alıp götürmek (s.(kür-): yakın etmek (görmek) (s.444) yalmap kuy-: ağzına alıp bitirmek (s.(s.(s.442) yaktı dön’yaga kil-: parlak dünyaya gelmek.445) yem’ bir-: güzellik vermek (s.(s.(s.443) yalgan katıştır-: yalan kat.444) yalt-yolt karan.(s.444) yalt-yolt it-: şimşekler çak.(s.(s.(s.(kara-): çakmak çakmak gözler ile bak.445) yalçılık it-: ırgatlık etmek (s.445) yam çap-: posta yolunda at koştur.(çıgar-): kötü ad yay.444) yalt ittêr-: temizleyip yaldızla. hata yap. yaldızlan.442) yala yak-: iftira yak.444) yalt it-: 1. doğ.445) yaman têllen-: kötü konuş.442) yaktılık sip-: ışık serpmek (s.444) yalt itêp kit-: parlayıp çak.(kitêr-): güzelliğini yok etmek (gidermek) (s.443) yalangaç kaldır-: çıplak bırak.(s.(s. istirahat etmek (s.(s. parla-.(s.442) yaktırıp kit-: tebessüm etmek (s.(êşle-.444) yalgışlık it.442) yal it-: dinlenmek.

(s.(it-): yabancı görmek (etmek) (s.451) yetim kal-: yetim kal.447) yaraga toz sip-: yaraya tuz bas.452) yeşêl uram aç-: geniş imkân vermek (s.(s.(s.454) yeş’ke tıgıl-: ağlamaktan tıkan.(s.448) yaratıp bêtêrme-: pek sevmemek (s.455) yañalık kêrt-: yenilik sok.(s.169 yanga kal-: sarf edilmemek (s.(s.452) yaxşılıknıñ kadêrên bêl-: iyiliğin kadrini bilmek (s.(s.448) yaraksızga çıgar-: ıskartaya çıkar. kanaat getirmek (s. karşılaştır.455) E ebeklê uyna-: ebe oyunu oyna.(s.452) yaxşı dip tap-: iyi diyip bul-.456) .452) yaxşı süz bêlen iske al-: iyilikle an. bozul.452) yafrak yar-: yaprak çıkarmaya başla.453) yeşêrênêp yat-: gizlenip yat.(dur-) (s.(kürset-): yardım etmek (göstermek) (s.(s.(s.(s.454) yañagına mênêp töş-: tokat at.446) yanga kaldır-: yanında bırak.448) yaraksız xelge kil-: işe yaramaz hâle gelmek.450) yasin çık.453) yeşê çık-: tamamlan.451) yafrak koyıl-: yaprak yere düşmek (s.(s.(s.448) yaraklı bul-: işe yarar ol-.447) yeneşe kuy-: yan yana koy-.451) yat kür.448) yardem it.448) yaraksız tap-: işe yararsız bul. uygun ol.(s.(s.(ukı-): yasin oku.(s.(s.446) yeneşe tınıç yeşe-: yan yana barış içinde yaşa.(s.450) yartı canın al-: yarım canını al.(s.456) evên suk-: kurutulmuş başak ve demetlerdeki ekin tanelerini ayır.453) yeşêrên sayla-: gizli seçmek (s.449) yartı yulda kal-: yarı yolda kal.(s.

461) .(s.457) ezêrlenêp kuy-: hazırlanıp koy.457) ezêr tor-: hazır dur.457) eybetlep kuy-: güzelleştirip koy.(sugıl-): oraya buraya (yardım dilenmek için) yürümek.(s.457) ezêr bul-: hazır ol.456) evere bul-: avare ol.456) evêş-tüvêş kitêr-: alışveriş yap.(s.460) emanet it-: emanet etmek (s.457) eybet bul-: güzel ol.(s.458) eylenêp kara-: dönüp bak.457) ezêrlep kuy-: hazırlayıp koy.461) er işêttêr-: sitem etmek (s.(s.457) edepke öyret-: edep öğretmek (s.(s.(s. söyleyip yazdır.458) eylendêrêp sal-: güreşte başın üstünden aşırıp vur.170 evênê yangan (kêşê) kêbêk yör-: ekini harmanı yanmış kişi gibi yürümek (s. volta at. elle kêmlen-: çok mağrur ol.(s.458) eylendêrêp al-: kuşatıp al.(s.458) eytêp bir-: ifade etmek (s.(utır): edebe gelmek.458) eytêp yazdır-: dikte ettirmek.457) evere it-: avare etmek (s.458) eylenêp kayt-: geri dönmek (s.457) edep sakla-: edeple davran.458) eytêp bêtêr-: tamamen ifade etmek (s.460) ep it-: öp etmek (s.(s.(s.460) encê-mölcê kil-: göze hayâl meyâl gelmek (s.457) edepke kil.(s.(s.460) emêr it-: emretmek (s.(s. gidip gelmek (s. edeplenmek (s.458) eylenêp kil-: gidip gelmek (s.458) elle kêm bul-.460) emelên tap-: çaresini bul.tulgan-: bir yerde dolaş-.458) eylen.(s.461) erlê-birlê yör.458) eylenêp töş-: kat’î kararından dönmek (s. yemekten sonra Allahü Ekber demek (s.(s.460) epper it-: âmin etmek.

463) eñgeme kor-: sohbet kur.468) öske çık-: yüze çık.(tor-): üstün ol. yukarıda dur.463) ehemiyet bir-: ehemmiyet vermek (s. sihir sözü oku.468) östêne bas-: tam üstüne bas.467) önên al-: korkutup sesini kıstır.462) eşekêlêk êşle-: pislik yap-.(s.462) esirlêkke töş-: esir düşmek (s.(s.466) ömêt bagla-: ümit bağla.(s.468) östênlek it-: üstünlük etmek (s.468) östên kal-: üstün (yukarıda) kal.462) efsên ukı-: efsun oku-.(s.(s.468) .467) örêp sündêr-: üfleyip söndürmek (s.(s.(s.(s.462) esir it-: esir etmek (s.461) erem bul-: ziyan ol.463) Ö öyêr-öyêr yör-: sürü sürü yürümek (s.461) erem-şerem it-: zarar (ziyan) etmek (s.467) ömêt it-: ümit etmek (s.467) önge kil-: kendine gelmek (s.463) ecelê cit-: eceli yetmek (s.467) örêp kabart-: üfleyip kabart. azarla.468) östên bul.(s.(s.465) ölêşten êşle-: icara işlemek.461) eremge kit-: ziyana gitmek (s.467) öske al-: elbise satın al.461) esir al-: esir al.171 erlep taşla-: donat-. kötülük yap.467) önsêz kal-: sessiz kal.(s.(s.461) ersêzge ki-: iş elbisesi giymek (s.467) önê kaç-: korkudan sesi kısıl.(s.(s.(s.(dur-).461) erem it-: ziyan etmek (s. payına işlemek (s.(s.

(bêlêm al-): kendi kendine oku-.473) ülêk cıyıl-: ölü doku birikmek (s.) çok şımart.473) ükçesêne bas-: ökçesine bas-.471) ügi it.474) ülêm yokısı bêlen yokla-: turşu gibi uyu.(s.473) üksêzlêkte yeşe-: anasız babasız yaşa.472) üzênêkê it-: kendine mal etmek (s.(s.471) üzgertêp kor-: yeniden kur.473) üksêp yıla-: hıçkırıp ağla.475) .474) ülçep söyle-: ölçüp söylemek (s.(s.(s. dediğim dedik demek (s.(s.(kür-): kendisinden bilmek.172 östênlêk yör-: eşinin üstüne daha bir kadın ile yaşa.475) ür mên-: bayır çık. kendisine yakın görmek (s.474) ület kır-: ölet salgın hastalık kır. arkasından yetişmek (s.475) üpke tot.469) öf-töf it-: üfürükçülük etmek (s. işin can noktasını ele al(s. incelemek) (s.471) üz it.(s. ilim tahsil etmek (s.473) ülêp yokla-: ölmüş gibi uyu.(yaltırat-): çabuk kaç.469) Ü ügêznê mögêzênnen êlektêr-: öküzü boynuzundan çekmek.473) ükçe küter.468) östen yöz-: sathî.469) öf it-. seviyesiz (mes.472) üzênêkên it-: kendi istediği gibi davran.(s.474) ülçep bir-: ölçüp vermek (s.(s. öf-öf it-: (çocuğu vb.473) ülêp tor-: canı kadar sevmek (s.(s.473) üzekke üt-: kalbe çok zarar tesir etmek (s.(sakla-): kin tut.(s.471) üz digenênde tor-: kendi dediğinde dur-.472) üzlêgênnen ukı.(s.472) üzek özêl-: can üzülmek (s.(s.(s.(kür-): üvey evlât gibi görmek (s.473) ükêrêp ciber-: böğürüvermek (s.475) üpke şêş-: göğüs zarı iltihaplan.

(s.(s.(s.476) üre tor-: ayağa kalk. dik sıçra.(s.(s.(s. yalvar.(s.475) ürdek oçır-: yalan yay.476) üte kürên-: 1.(s.(s.(s.480) can at-: can at.476) ütke ti-: gönlüne dokun-.479) cayga sal.480) can(ın) al-: can al.480) can asra-: sıkıntılı yaşa.173 ür yaula-: başarı kazan.475) üre sikêr-: zıpla-. saydamlaş-.475) ürmelep yörê-: emeklemek (s. çok zayıfla.479) can isebên al-: nüfus say.479) cayga kil-: uygun hâle gelmek (s.475) ürmelep bar-: sürünerek var.477) C cavap al-: cevap al.(tap-): vaktini (imkânını) getirmek (bul-) (s.(s.(s.(s.(s.(s.479) cayın kitêr.479) cayına (cayınnan) tor-: vaziyetine uygun ol.(s.480) can ayama-: cansiperâne çalış.479) cavaplıktan kaç-: mesuliyetten (sorumluluktan) kaç. 2.479) cavap kaytar-: cevap vermek (s.480) .(s.477) üç al.477) üç it-: kin duy.479) cavapka aptıra-: kolay cevap vermek (s.(s.476) ütênêp sora-: çok rica etmek. nasırına bas.(s.479) cavapka tart-: mahkemeye celp etmek (s.480) can bir-: can vermek (s.476) ütêp kit-: geçip gitmek (s.476) ütêp kêr-: geçip girmek (s.(kitêr-): uygun hâle getirmek (s.(kaytar-): öç al.479) cavap bir-: cevap vermek (s.475) ürlê-kırlı sikêr-: aşağı yukarı sıçra.

480) can kêrt-: can üflemek.480) can sat-: can sat.480) can tirge bat.482) cêp özerlêk te xel kalma-: ip ayırmaya bile hâli kalma-.(s.480) canın al-: canını al.482) cêp kat-: ip kat.(çarp-) (s.481) cêgên cêkke kitêr-: taşı gediğine koy.480) can tirlerê çık-: can teri çık.(s. nefes vermek (s.(cinleri tepesine çık-) (s.(s.480) can çık-: can çık.481) cenaza ukı-: cenaze namazı kıl.(s.(yara-): cinleri barış.(suır-): iliğini kemiğini kurut.(s. güçsüzleşmek (s.(s.482) cidê babasın tanıt-: yedi ceddini tanıt-.(kit-): gevşemek (s.481) cên açuı çık-: cinler başa çık.(s.(s. vur.481) cên kaçır-: cini kov.481) cênê kagıl-: cini vur.480) can kêr-: can girmek (s.481) cêlêgên korıt.480) can sakla-: can koru.481) cênêñ kilêş.481) cêlêkke töş.480) can tüz-: canı dayan.(s.481) cênên çıgar-: cinini çıkar.(s.(kil-): pırıl pırıl etmek (s.481) cêp aşla-: ip aşıla.(s.482) cêp êrle-: ip eğirmek (s.480) cêbêp töş.(s.481) cêm-cêm it.(s.480) can tın-: canı dinlenmek (kurtul-) (s.(s.480) canga ti-: canına dokun.174 can kêbêk (kür-): canı gibi (görmek) (s.483) .(kis-): can kıy.(s.(s.(s.480) can kıy.480) can êrê-: affetmek (s.(üt-): iliğini kemiğini sızlat.480) canı kaya kuyarga bêlme-: çok cefa çekmek (s.482) cêp sapla-: ipi iğneden geçirmek (s.(s.481) cênê çık-: cini çık.(sömürmek) (s.(s.(töş-): can tere bat.

486) cir tişêgêne kêrêrdey bul-: utançtan yere girmek (s.484) cilkesên kimêr-: başkasının sırtından geçinmek (s.484) cilkesênde tat-: yükü kendi omuzlarında hissetmek (s. döllenmek (s.(s.484) ciltêretêp çıgar-: bir kimsenin elinden tutup dışarı çıkar.485) cilfêr-cilfêr it.(s.(kil-): yelpir yelpir etmek (gelmek) (s.486) cir astına (kuyınına) kêr-: yer altına (koynuna) girmek.485) cinayet’ östênde tot-: cinayet üstünde tut.486) cirêne citkêr-: yerine getirmek.(yolkı-): keten yol.(s.485) cimêrêlêp uñ-: verimli ol-.(s.483) cil ku-: yel kov.487) .(s.486) cir têtre-: yer titremek. azarla.(s. yele vermek (s.(s.483) cilge oçır-: rüzgâra vermek.(s.(s. ulaştır-.(kor-): yelken aç.486) citdi tös al-: ciddi şekil al.483) cilge oç-: yel alıp götürmek (s.483) cil isken yakka au-: yel esen tarafa dönmek (s. tamamla.486) cir-kük bêtêrêp êzle-: her yerde ara.486) cir cimêrtêp yör-: çok gayret etmek (s.(s.484) cilkege töş-: omzuna kon. ekin başakları eğilmek (s.(köklemek) (s.485) cimêş bir-: meyve vermek.(s. zelzele ol.(yakala-).484) cilken kiyer.(s.(s486) cirge totaştır-: yere tutuştur.485) cilfêr-cilfêr yör-: yepir yelpir yürümek (s.(s486) cir bile-: araziye sahip ol.175 cidê babasına cit-: yedi ceddine yetmek. suçüstü yap.485) cil-yañgır tidêrme-: yel yağmur dokunma-.483) cil al-: yel al. azarlanma.483) cik kür-: sıkıntı görmek (s.(s.483) cilbegey ciber-: düğmesiz bırak. tenkit edilmemek.486) cir bêlen tigêzle-: yer ile yeksan etmek (s. ölmek (s.483) cil aşa-: yüzü yelden dolayı beneklenmek (s. cürmü meşhut yap-.487) citên yolık. semere vermek (s.484) cilên başla-: gebeliği başla-.

(yat-).(s.(çıgar-): kavga kopar.(s.493) ceyeü yörêp çık-: yaya yürümek (s.(uğra-) (s.491) cırlap yeşe-: ömrünü güzel yaşa.492) cencal kuptar.491) cebêr kür-: cebir (zorlama) görmek (s.(s.491) ceyêlêp kit-: yayılıp gitmek.493) cör’et it-: cüret etmek (s.488) ciñ sızgan-: kol (yen) sıva-.491) cırın cırla-: (kimin) türküsünü söylemek (s.493) H hava almaştır-: hava değiştirmek (s.492) celêp it-: celbetmek (s.(çıkar-) (s.(s.491) cezalap ütêr-: cezalandırıp öldürmek (s.488) ciñ utırt-: yen dikmek (s.491) ceyrep yat-: yayılıp yat.(s.(s.492) cerexetke toz sip-: yaraya tuz bas. danışmanlık) etmek (s. hiçbir iş yapma.491) cezaga tart-: cezaya çekmek (çarptır-) (s.494) .492) cefa çik. izah etmek (s.(s.493) cehennemge oç-: cehenneme gitmek (s. zorla. şişmanla.492) cenlêk asra-: yırtıcı hayvan büyütmek (beslemek) (s.(yat-): yayılıp otur.491) ceyêlêp utır.493) cehennemge ciber-: cehenneme göndermek (s. kolları sıva.(s.(s.491) ceza bir-: ceza vermek (s. cefa görmek (s.488) ciñêl sulap ciber-: hafif nefeslenip kal.(s.491) cezasın kür-: cezasını görmek (s.(kür-): cefa çekmek.489) cık bul-: irsî hastalık bul.490) cırga sal-: metni türküleştirmek (s.491) cebêr sal-: cebretmek.492) ceye tışına çıgar-: parantez dışına çıkar.176 citeklep al-: yedekleyip al.488) citekçêlêk it-: önderlik (rehberlik.493) ceyeler aç-: parantezleri aç-.

(yasa-): hücum etmek.(s.495) helaketke oçra-: felâkete uğra.495) höcüm it.495) helak it-: helâk etmek (s.(s.494) havaga asılınıp (êlênêp) kal-: havada asılıp kal.(s.494) hay-xula-: hay huy sal.(s.(s.177 hava al-: hava al.(s.494) havaga oç-: havaya uç-.(s.494) havaga küter. çok övmek (s.(oçır-): havaya yükseltmek (uçur-). kendinden geçmek.494) huştan yaz-: şuurunu kaybetmek. mec.496) . hücum yap.495) huşım-akılım kit-: aklım şuurum gitmek (s.494) hava açıl-: hava açıl.494) himmet it-: teşebbüs etmek.495) helak bul-: helâk ol. bayıl. çok sevinmek (s.495) heves it-: heves etmek (s.(s. girişmek (s.

yürüt-. yap-. yap-. at-. bitir-. çak-. et-. kesil-. döv3 at et1 bagladuy1 barçık-.(kaldır-) katkayt. oku-. as3 buler-. kaçır-. kazan-. 10 bas. serinle-. et-. sür-. söyle-. koy-. olet-. dön-.(birme-) er-. versok-. tut-. oku9 êçbil-. saç-. gir-. gir8 cıy gel-. yap-. yap3 eytada-. 18 alçek-. acık-. kal-.. çıkar-. ol-. ettakçık-.(aşat-) et-. yaşa-. ol-. kal-. geçvur-. geç4 çek-. geçir-. düş-. yıkan-. sız-. ol-.Ek : 2 Kendi Anlamlarının Dışında Bir Anlamla Kullanılan Yardımcı Fiiller Kendi Anlamları Dışında Bir Anlamla Kullanılan Yardımcı Fiiller Yardımcı Fiil Anlamı Adedi açaç-. an-. kork-. et-. et-. dal-. kır-. kavuş-. başla-. duykal. et-. bil-. et-. 9 ciberkalçeçdik-. doldur-. gir-. kaldır-. uğra-. yap-. tut-. ver-. üfle-. dağla-.(basıl-. at-. donver-. et-. bul-. geç-. kaydetyap-. köklen-. ek2 çık.(kaytar-) kêrkêrtkêrtkılkikilkitkitêr ol-. doldur-. çöz-. edin-. başla-. bırak-. dur-. ferahlandır-. çekilgel-. göster-. gel-. yap-. iste. et-. başlat-. değ-. et-. çıkar-. dönol-. bastır-) bit-. geçir-. koyma-. dokun-. et-. topla-. eğme-. açıl-. yap7 edin-. et-. gir-. yap-. at-. kal-. boz-. ol-.(itme-) bırak-. düş-. ver8 bozat-. koy6 5 2 7 5 3 2 1 13 6 2 . düşür-. ol-. 14 it. et2 bak-. başar-. düş-. koybatdal1 bêldêret1 bêtkısıl1 bir. iç-. sayaşa. gider-. aç-. at-. çek3 êşleol-. vur-. yap2 uzaklaştır-. kıstır-. yen-. kurtul-. kazangötür-.(çıgar-) geç-.

çektir-. üre-. vur-. çek-. koy-. gel-.(salın-) satsınsızıl söyle suk tanı taptapşır tart taşlatayantêreti. tut-. göster-. çıkar-. et- 4 3 4 1 4 2 7 3 14 3 1 1 3 9 2 1 1 3 1 1 1 4 2 5 3 19 3 6 1 1 1 6 5 5 1 1 7 . kıl-. et-.(tidêr-. dur-. sokyap-. gelavla-. sark-. gez-. söyle-. atyap-. oyna-. biletveriç-. dolaş-.(koyıl-) kuykümkürkürsetküter. sar-. kalayır-. çek-. yakalan-. dik-. et-. konver-. ver-. geç-. uğra-. ver-. getir-. çak-. et-. etgel-. çarp-.(oçır-) sal. bit-. çek-. koy-. söyle-. kaldır-. çık-.(yazdır-) yıgıl yom yör yap-. kal-. ver-. geçöpkırpgit-. yapma-. ettir-. dolaş-. dön-. taşı-. uydurol-. bas-. konuşkazan-. bozol-. etet-. duy-. çekil-. gitkoy-. dik-. düşet-. dök-. ettir-. getir-. etgel-. bulun-. at-. toplan-. et-. at-. tidêrtme-) tibtortottöş ukı utır uyna uz üt yasa yat yaz. vur-. yap-. başla-. yazdır-. bitirboğkazan-.(küterêl-) oç. götür-. alyap-. çek-. çıkaryapoletver-. kal-. vur-. et-. dokunet-. indir-. çıkar-. yap-. art-. yatır-. çıkar-. yürüt-. etyapkoydizkondurma-. ge-. öldürol-. bırak-. kaçyay-. al-. yaybozulağarat-. aç-.179 korkoy. yapıştır-. çek-. ol-.

* . bul-.180 Ek : 3 Schönig’in Hilfsverben im Tatarischen Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller* albaşlabêlbêtbêtêrbirbulkürsaltaşlatorutıryatyörê- cibercitcitkêrırgıtkalkitkuy- Bold olarak yazılan “bêl-. kür-” yardımcı fiilleri hariç diğer tüm yardımcı fiiller Kerim Demirci’nin Descriptive Verbs in Kazakh adlı doktora tezinde de aynen kullanılmıştır.

181 Ek : 4 Poppe’un Tatar Manuel Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller albarbaşlabêtbêtêrbirbulcibercitcitkêrçıgarçıkiçitkılkilkitkuytortuyyatyaz- .

182 Ek : 5 Zekiyev’in Tatar Grammatikası I Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller alat.(taşla-) barbaşlabêtbêtbêtêrbirbulcibercitcitkêrçıgçıgaritkalkarakêrkılkilkirkitkuysaltaşlatortöşutıruzütyasayatyazyör- .

183 Ek : 6 Ganiyev’in Törêkçe-Tatarça Süzlêk Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller alatbarbaşlabêtbêtêrbirbirbulcibercit- citkêrçıgçıgaritkalkarakêrkılkilkitkuy- saltaytortöşutıruzyatyazyör- .

184 Ek : 7 Ganiyev’in Tatarça-Törêkçe Süzlêk Adlı Eserinde Yer Alan Yardımcı Fiiller ve Sözlükteki Kullanım Sayıları açadaşagartagızakaktaralalışalmaştıraptıraasılınasraaşaşaaşlaatatılatınatlaatlalndırauayamaayırbagbaglabarbasbaşlabatbêlbêldêrberbêrkêtbêtbeylebilebilgêlebir: 23 :1 :1 :2 :3 :1 : 111 :1 :1 :1 :1 :3 :6 : 13 :1 :7 :1 :1 :2 :1 :1 :1 :4 :1 :2 : 16 : 18 :3 :8 :7 :3 :5 :1 : 20 :4 :1 :1 : 66 biyêtbolgaborbozbökbubulbuşabuşatbuşaytbuyabülceycılıtcırlacıycıyılcibercikcimêrcitcitkêrçakırçalçapçarlaçayırçaykaçeççekçêrêtçeyneçıkçigêrçikçilençişêlçiyêrttêrme:1 :1 :1 :8 :1 :2 : 75 :1 :2 :1 :1 :1 :2 :1 :1 :4 :1 : 25 :2 :1 : 10 :2 :1 :2 :4 :1 :1 :1 :4 :1 :1 :2 : 90 :1 : 12 :1 :1 :1 çualtçumçükêçêlêlekêlmeêrêêrleeyleneytêzlegizıçkınırgıtırjaytiikileimleirêşiskertisneişişêttêritizkabarkabızkaçkakkakkaklakalkaltırakamaşkamçılakap:2 :2 :1 :4 :1 :4 :1 :2 :1 :7 :9 :3 :2 :2 :3 :1 :1 :1 :4 :1 :1 :1 :1 :2 :1 : 235 :1 :3 :1 :1 :2 :3 :1 : 76 :1 :1 :1 :6 .

185 kaplankarakarşılakaşıkatkatırkatıştırkayırkaynatkayrakaytkazankazıkêrkêrêşkêrtkıçıtkılkılankırkıskıykıymıldakızkızartkikiçkilkimêrkiptêrkiskitkitêrkiyerkorkorıkostırkoykölköreştêrkörtkötköylekukudırkuırkunkupkurk- :1 : 14 :1 :1 :7 :2 :1 :1 :6 :1 : 12 :1 :1 : 35 :1 : 13 :1 :5 :1 :4 :6 :1 :4 :1 :1 :6 :4 : 77 :1 :2 :3 : 39 : 16 :4 : 14 :7 :1 :6 :5 :1 :1 :3 :1 :3 :1 :1 :4 :9 :1 kuşkuykuzgalkuzgatkükrekümkürkürsetkütermaylamênoçoçraorozatozaytöröyretözözêlpêşpoşsabışsaklasalsanasaplasasıtsatsaylasayrasêñsêtlesıksıltasınsıysıypasızsızgansikêrsimêrtsipsorasörsörtsötsöylesuın- :2 : 24 :1 :2 :1 :1 : 32 : 12 : 19 :1 :2 : 10 :3 :4 :1 :1 :2 :1 :2 :1 :4 :1 :2 :6 : 69 :1 :1 :1 : 15 :1 :1 :1 :1 :1 :1 :6 :3 :1 :2 :1 :3 :1 :6 :5 :4 :3 :1 : 11 :4 suırsuksukalasulasuzsünşakıldatşaltıratşaşşêşşindêrşomartşutabıntaktaltalaştalkıtanıtaptapşırtaptataraltaraytarttartıştaştaşlatattaytayantêktêllentêretêreltêşletêttêtretıktıntıñlatırıştırmalatırnatitibtibrettigêzletip- :2 : 17 :2 :1 :5 :4 :1 :1 :1 :1 :1 :1 :1 :1 :2 :1 :1 :1 :3 : 16 :2 :1 :2 :1 : 11 :1 :1 :7 :2 :3 :3 :1 :3 :4 :2 :2 :1 :1 :4 :2 :2 :1 :1 :1 : 16 :1 :1 :1 :2 .

186 tiştortorgıztottotaştırtotlıktoytöştözêtunaturayttursayttutırtuydırtuztüktüle tüntüztüzetukı-/ukuulauñ ur- :2 : 47 :1 : 44 :1 :1 :2 : 67 :1 :2 :1 :2 :1 :2 :7 :3 :4 :2 :1 :1 :9 :2 :2 :1 urauralurlaurnaştırurtaklaşutıruyuylauynauzüsütütênütêrvatyabışyakyalayalgayaltıratyamayanyañartyar- :1 :2 :1 :1 :1 : 25 :1 :1 :6 :6 :5 :7 :1 :1 :1 :5 :3 :1 :4 :1 :1 :3 :2 :4 yaraklaştıryasayatyaulayavyazyeşeyeşêryıkyılayılmayyıryırtyoklayokmayolıkyomyomşaryotyögêryöryözyugalt- :1 : 30 : 15 :1 :1 : 12 : 11 :1 :3 :5 :2 :2 :2 :4 :1 :2 :1 :1 :6 :3 : 31 :8 :3 .

Ek : 8 Tatarca-Türkçe Sözlük’te Yer Alan Yardımcı Fiillerin Kullanım Oranları 0 açagızak alas r aaş aş aatatlaayır baglabar bas baş labatbê lbê ldê r be r bê tbe yle bir bozbubulbuş atce ycıycibe r cik citcitk ê r çalçapçe ççe yne çık çik çualtçum e yle ne ytgizıçk ınır gıtile iş itk abar k ak k ak k alk apk ar ak atk atır k aynatk aytkê rk ê r tk ılk ır k ıs k ıym ıldak ik içk ilk iptê r k is k itk itê r k iye r k or k or ık oyk ölk ötk uk unk upk uş k uyk uzgatk ür k ür s e tk üte r m ê n10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 0 oçoçraor ör özpê ş s abış s ak las als ats ıns ıys ızs ik ê r s ips oras ör s ör ts öyle s uıns uır s uk s uk alas uzs üntak tanıtaptapş ır taraltar ttaş latattaytayantê lle ntê re tê r e ltê ş le tık tıntıñlatitiptiş tor tottoytöş tunatur s ayttuydır tuztük tüle tünuk ı-/uk uulauñ uralutır uynauzüs ütyabış yak yalgayanyañar tyar yas ayatyazye ş e yık yılayılm ayyır yır tyok layolık yotyögê r yör yözyugaltê çê le k ê rê ê zle - 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 .

ÖZGEÇMİŞ Murat UZUN. 01.03. 2001–2002 yıllarında.1975 tarihinde Trabzon’da doğdu. 1998 yılında Muğla Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü’nden mezun oldu. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı tarafından Tataristan’ın Yar Çallı şehrinde açılan Tatar-Türk Kız Lisesi’nde 1998– 1999 yıllarında Türkçe öğretmeni olarak görev yaptı. Hâlen Rize Fen Lisesi’nde Türk Dili ve Edebiyatı öğretmeni olarak görev yapmakta olan Murat Uzun. . Tokat’ta başlayan askerlik görevini Mardin’de yedek subay öğretmen olarak tamamladı. orta derecede İngilizce bilmektedir. İlk ve orta öğrenimini Trabzon’da tamamladı.