Μπαρούχ Σπινόζα

Ηθική

ΣΓΠΝΟΖΑ

Η Θ Ι Κ Η
.

ΑΠΟΑΕΙΓΜΕΝΗ ΜΕ ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΤΑΞΗ
ΚΑΙ ΑΙΑΙΡΕΜΕΝΗ ΣΕ ΠΕΝΤΕ ΜΕΡΗ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ:
Μ Ι Ν Α Σ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

ΕΚΔΟΖΕΙΣ

ΔΝΔΓΝΩΣΤΙΔΗ

Π Ε Ρ Ι Ε Χ ΟΜΕ ΝΑ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ

7
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙ ΘΕΟΓ

'

ΜΕΡΟΣ ΔΕΠΈΡΟ
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΓΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΦΪΣΗΣ
ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ
ΦΓΣΗ ΚΑΙ ΑΡΧΗ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ
- ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΓΛΕΙΑΣ ΤΟΪ ΛΝΒΙ'ΩΗΟΙ'
"Η ΤΩΝ ΔΓΝΑΜΕΩΝ Τ12Ν ΙίΛβΩΝ
ΜΕΡΟΣ Π Ε Μ Π Τ Ο
Η ΔίΝΑΜΗ ΤΗΣ «ΟΗΣΗΣ Η Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
ΤΟΓ ΑΝΘΡΙίΟΓ

13
57
113

165

257

ή νομικά κατωχυρωμένη άνεξιθρησκεία είχαν καταστήσει καί πριν ακόμα άπδ την επίσημη άναγνώρισι της ανεξαρτησίας της την Όλλανδία το καταφύγιο των θυμάτων των θρησκευτικών διωγμών. Χιλιάδες Αγγλοι βασιλόφρονες κατέφυγαν στην χώρα αυτήν. δ Σπινόζα. πού έτύπωναν βιβλία σε όλες τίς γλώσσες πού έχρησιμοποιοΰσαν οί λόγιοι της Ευρώπης: ελληνικά. "Ηδη. Ιζησε τις γιορτές της αναγνωρίσεως της ανεξαρτησίας της χώρας από τον Ισπανικά ζυγδ με την Συνθήκη της Βεστφαλίας καί. τδ Ρόττερνταμ. γαλλικά. δταν δ Κρόμουελλ κατέλυσε την μοναρχία καί. ή μικρή Όλλανδία είχε πέντε: τδ Άμστερνταμ. έγκαθίσταντο εκεί. καί. Ό πλούτος. τδ Παρίσι καί την Λυών. γερμανικά. παρακολούθησε την άνθισι των αποικιών καί την άνοδο της ρωμαλέας αστικής τάξεως των εμπόρων. λατιτινά. τδ Λέϊκντεν. δλλανδικά. με την παλινόρθωσί της. την Χάγη. για να έπιδο- . δπως ονομάσθηκε το ανεξάρτητο βασίλειο των Κάτω χωρών. πού ήταν τότε 16 ετών. μία γενιά πριν άπδ του Σπινόζα. καί ή Γαλλία του Λουδοβίκου 14ου δύο. οι καταδιωκόμενοι κρομβελισταί ζήτησαν καί βρήκαν άσυλο στίς Ηνωμένες Επαρχίες. την Ουτρέχτη. στα επόμενα χρόνια. Οί καταδιωκόμενοι. Χιλιάδες Γάλλοι Ούγενότοι κατέφυγαν στην Όλλανδία κατά τους διωγμούς πού προηγήθησαν του Διατάγματος της Νάντης άπδ τον Ερρίκο Δ' το 1598 καί χάρισαν στη νέα τους πατρίδα τίς γνώσεις καί τις τέχνες τους. Ενώ ή Αγγλία είχε μόνο δύο εκδοτικά κέντρα. δσο ή Όλλανδία των μέσων του 17ου αιώνα δεν θα προσέφερε πιο κατάλληλο Ιδαφος για την άνθισι ενός πνεύματος δπως του Μπαροΰχ ντε Σπινόζα. τδ Λονδίνο καί την Όξφόρδη.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Καμμία άλλη χώρα. Το 1648. πολλοί. ή Όλλανδία ήταν τδ σπουδαιότερο κέντρο εκδόσεως φιλοσοφικών έργων. αγγλικά. ή αστική δημοκρατία. εβραϊκά. ή οι φοβούμενοι τδν διωγμδ στίς χώρες τους συγγραφείς έτύπωναν στα δλλανδικά τυπογραφεία τα βιβλία τους.

δ Σπινόζα πήρε την εξαιρετικά επιμελημένη ανατροφή τω" Εβραίων της τάξεως του — καθαρά εβραϊκή ανατροφή. πλησίασε τους Χριστιανούς. ανάμεσα τους. ή Πορτογαλλική Εβραϊκή κο'ινότης των νέων μεταναστών ήταν στενά καί επίμονα προσηλωμένη στις παραδόσεις αυτές του Εσπανο . πού τις προσδιώριζαν κυρίως οΕ φυλετικοί διωγμοί. . δμολογεϊ πόσα χρωστάει στον αιτιοκρατικό ντετερμινισμό του Κρέσκας σε δ. πού αποτελούσε το απαντον της γνώσης στην μεσαιωνική Δύσι. στο "Αμστερνταμ δπου κάθε γνώσις ήταν προσιτή. τη ζωή καί τα ανθρώπινα πάθη. χωρίς να απομακρύνεται από την εβραϊκή παράδοσι πού έτρεφε την Πορτογαλλική κοινότητα του "Αμστερνταμ. τον Μεγάλο Ίεροεξεταστή. εγκατέλειψε την Γαλλία καί έγκατεστάθη στην Όλλανδία. την ελληνική φιλοσοφία στους λαούς της Ευρώπης. Από εκεί. Ακολουθώντας το παράδειγμα •του Αλεξανδρινού Φίλωνα. Ό ίδιος. άλλωστε. Στούς εβραίους αυτούς φιλοσόφους. δπου ή Συνθήκη της Ουτρέχτης έγγυάτο την θρησκευτική ελευθερία. είχε «έξιουδαϊσθή καί χάσει τον ελληνικό της χαρακτήρα. πήγαν στην Νάντη.εβραϊκές ρίζες της σκέψης του. Ή Όλλανδία είχε γίνει τδ πραγματικό «σχολειό της Ευρώπης» στα γράμματα. του Βασιλέως —· Ηλίου. οί .εβραϊκή παράδοσι. και μαθηματικός καί ποιητής" ήταν δ Μοζές Μπέν Μαϊμόν. "Ενας άλλος κλάδος. ιστορικές ανάγκες. "Ετσι. πού έφερναν πολύ πιο κοντά στις ρίζες της την έλληνο . "Ενας από αυτούς ήταν δ Καρτέσιος πού. της Αυλής της Μαρίας των Μεδίκων καί. δ ονομαστός Μαϊμονιδης. Ή καταπληκτική ευφυία πού Iδειξε άπα μικρός δ Μπαρούχ γρήγορα τον προώρισε να καταλάβη την ηγετική θέσι στην ανθηρή αυτήν κοινότητα: δλοι τον έβλεπαν σαν τον μελλοντικό ραββΐνο τους. αλλά καί σχολιαστής της Βίβλου. ίσπανοεβραΐος και αυτός. της Αυλής του Σουλτάνου της Ισπανίας. γιατρός του Σαλαντίν. την εποχή ακριβώς πού τον τίτλον αυτό διεκδικούσαν χώρες σαν την Αγγλία. δπου οι συγγραφείς της Έλισσαβετιανής εποχής ζούσαν ακόμα. Ή οικογένεια του ήταν Εβραίοι από την Ισπανία. στις τέχνες. και ανέδειξε διάσημους θεολόγους καί κληρικούς καί. δσο και των Χριστιανών. σε μία επιστολή του. οι απόπειρες των Αλεξανδρινών ελλήνων καί εβραίων να εντάξουν την πρακτική επιστημονική σκέψι καί ηθική της Μωσαϊκής φιλοσοφίας καί τον ιδεαλισμό καί την καθαρότητα της ελληνικής σκέψης μέσα στην νέα θρησκεία του Χριστιανισμού. καί είδε την ματαιότητα της ακαμψίας των Όεωρητικών αντιλήψεων.αραβικού εβραϊσμού. δ περίφημος Άβενοζρόης. πού είχαν άσπασθή τον καθολικισμό για να αποφύγουν τους διωγμούς της Ιεράς Εξετάσεως. δ Σπινόζα. εγκαταστάθηκαν στο "Αμστερνταμ. αλλά καί την εβραϊκή φιλολογία και τους εβραίους φιλοσόφους: καί αυτοί δεν ήσαν λίγοι: ήταν δ "Ιμπν "Εζρα. Γρήγορα οι Σπινόζα έγιναν πλουσιότατοι έμποροι καί από τα πιο σεβαστά μέλη της εβραϊκής κοινότητος. αργότερα. και μάλιστα τους Ίησουίτας. τους Ιουδαϊκούς κώδικες.Στωϊ-κοί. και γραμματικός. αν δεν κατανόηση τις έλληνο . δ Σπινόζα ήρθε σε επαφή καί με το ελεύθερο πνεύμα πού είχε καλλιεργήσει ή παράδοσις της Αναγεννήσεως με την μεταφορά. "Ομως ή φιλοσοφία αυτή. μέσα από τον βασιλικό οίκο της Άραγώνας.εβραίοι καί κατέφυγαν στην Πορτογαλλία. Στό "Αμστερνταμ. Δεν είναι δυνατόν να καταλάβη κανείς τον Σπινόζα καί την άντΕληψί του για τδ θεό. καί νεοπλατωνικός φιλόσοφος και αστρονόμος.θοΰν απερίσπαστοι στην μελέτη της Γνώσεως. τόσο της παροικίας του. "Ετσι. για τον δποΐον είχε κάθε λόγο να είναι περήφανη. δ Σπινόζα άρχισε να έκφράζη πιο ρασιοναλιστικές ερμηνείες της γραφής — ερμηνείες πού είχαν. δπου σπούδασε. το Ταλμούδ. ή ελληνική φιλοσοφία ερμηνεύτηκε με την στενή πρακτικότητα καί με τον σχολαστικό ιδεαλισμό πού απαιτούσαν ή εβραϊκή ηθική παράδοσι του Μωσαϊκού Νόμου και ή πανίσχυρη Καθολική Εκκλησία της Δύσεως. το 1593. των αρχαίων ελληνικών χειρογράφων. βρήκαν στον νου του Σπινόζα §να Εδαφος ώριμο να τις αφομοίωση. διάσημος γιατρός. Οί νεοπλατωνικοί. της Γαλλίας καί από έκεϊ. Διδάχθηκε την Παλαιά Διαθήκη. Ο'ί Εβραίοι του Δυτικού Μεσαίωνα ήταν εκείνοι πού δίδαξαν μέσω των Αράβων τους δποίους υπηρετούσαν. στο εμπόριο. έδωσε την πιο «μοντέρνα» ερμηνεία στην αριστοτελική φυσική καί στις επιστημονικές γνώσεις των Στωίκών. "Ομως. διατυπώσει καί πολλοί περίφημοι δάσκαλοι της εβραϊκής παραδόσεως. Ό πάππους του ήταν επί κεφαλής της κοινότητος και δ πατέρας του διηύθυνε το εβραϊκό σχολείο καΐ τον σύλλογο της Συναγωγής των Πορτογάλλων Εβραίων. πού την κατάκτησε καί την καθιέρωσε 84 χρόνια πριν γεννηθή δ Σπινόζα.τι αφορά την αιτιότητα των κινήτρων της ανθρώπινης συμπεριφοράς. καρδινάλιο Ντιέγκο ντ Έσπινόζα. τράβηξε τον πάππου καΐ τον πατέρα του Μπαρούχ ντε Σπινόζα από την Πορτογαλλία. ραβίνος καί δεινός ερμηνευτής του Αριστοτέλη καί των Νεοπλατωνικών" καί ήταν δ Χασντάϊ Κρέσκας δ φιλόσοφος από την Βαρκελώνη πού. και σαν τη Γαλλία. στην Δύσι. σε ηλικία τριάκοντα τριών ετών. Αυτή ή Όλλανδία της άνεξιθρησκείας. πού διακρίνονταν για την κλασσική τους παιδεία καΐ την επιστημονική τους κατάρτισι. έμειναν κρυπο . "Ενας κλάδος της προσηλυτίσθηκε με εϊλκρίνεια. με την άνακήρυξι της ανεξαρτησίας της από την Ισπανική κυριαρχία. στον δποΐο ανήκαν δ πατέρας και δ πάππους του Σπινόζα.

στην «Ηθική» καταλύει τις βασικές μεταφυσικές της αρχές και ανοίγει τον δρόμο για τις σύγχρονες κοσμοθεωρίες. την ίδια μέθοδο πού χρησιμοποιεί καί στην «Ηθική» του. Ποτέ δεν εδέχθη βοήθεια από τους φίλους του καί. χαΕ γίνεται Ιτσι πρωτοπόρος των σύγχρονων ψυχολογικών θεωριών. την απόλυτη δύναμι να χρησιμοποιούμε τα εξωτερικά πράγματα. Στόν Καρτεσιανό δυϊσμό μεταξύ ψυχής καΐ σώματος αντιτάσσει την θεωρία της άλληλλενέργειας. βεβαίως. ωστόσο. Το μοναδικό βιβλίο πού δημοσίευσε δ Σπινόζα ένώσο ζοδσε ήταν μία. Το να κάνη κανείς χρήσι των πραγμάτων και να άντλή από αυτά δσο μπορεί περισσότερη χαρά (δχι. ενώ ή θλίψι είναι ή συνείδησι μιας μεταβάσεως σε μία ήλαττωμένη βαθμίδα δυνάμεως. δ Σπινόζα. καί δταν ϊχωμε στο νου μας την Ιδέα πώς είμαστε ένα μέρος της δλης Φύσης που ακολουθούμε την τάζι της» (Περί δουλείας. Τα άλλα του Ιργα. . λοιπόν. δταν δ πλούσιος Γιόοστεν ντε Βρίες.. υστέρα. καί. Θεοΰ και πραγμάτων. αντιτάσσει την άν τίληψι της γνώσεως της αδυναμίας του ανθρώπου: «Άλλα ή δύναμι τωνανθρώπων — γράφει είναι εξαιρετικά περιωρισμένη καί την ξεπερνάει άπειρα ή δύναμι των εξωτερικών αιτίων. στο Αγαθό.. άνάλυσις του πρώτου καί δευτέρου μέρους των Φιλοσοφικών Άρχων τοΟ Καρτεσίου με βάσι την γεωμετρική μέθοδο σκέψεως. Ή Χαρά βοηθά στδ καθήκον της συντηρήσεως σε μία μεγαλύτερη βαθμίδα δυνάμεως. κατηγορώντας το δτι εισάγει την αθεΐα! Ή κυβέρνησις ντε Βίττ δεν δέχθηκε τις ένστ. παύει να είναι πάθος μόλις σχηματίσωμε. δπως ονομάζει την ελευθερία της ψυχής. αναζήτησης του για την Εβραϊκή αλήθεια. Ή Χαρά είναι ισοδύναμη με το Αγαθό.. κεφ.. δσα του ϊφθαναν για να ζήση. την άπάντησι πού Εδωσε στην εποχή μας δ πατέρας της Ψυχαναλύσεως: με την γνώσι καί με τδν Λόγο. μπορούμε να τα έλέγχωμε και να μετριάζωμε τις αρνητικές ενέργειες πού ασκούν επάνω μας τα αρνητικά πάθη. μέσα στους αιώνες.Ό αφορισμός του από την εβραϊκή Συνταγή ήταν το τίμημα της. Τότε ακριβώς. μέχρι κόρου. καθώς καΐ μία σύνοδος της Χάγης έζήτησαν από την κυβέρνησι να απαγόρευση την κυκλοφορία του «ψυχοφθόρου βιβλίου». τον κατέστησε με την διαθήκη του γενικό κληρονόμο.. δ Σπινόζα διάλεξε μία χειρωνακτική εργασία: έτριβε και έλείαινε φακούς. Καί στην Καρτεσιανή άντίληψι της ελευθερίας της βουλήσεως. 32) . Μόνο ή βλοσυρή πρόληψι αποκλείει το γέλιο. το 1667. Δεν ήθελε —· έλεγε —· να διατάραξη την ψυχική του γαλήνη με την άναστάτωσι πού θα προκαλούσε ή δη|ΐοσίευσί τους. καΐ ή έχθρότης των Καθολικών το τίμημα του για την δρνησί του να μεταστραφή στον Χριστιανισμό. Για να διατήρηση την πνευματική του ανεξαρτησία. Το αποκορύφωμα της «ελληνικότητας» του Σπινόζα είναι ή ωφελιμιστική καί δυναμική θεωρία του για την Χαρά και την Λύπη. καθώς και ή Ηθική δημοσιεύθηκαν από τους φίλους του μετά τον θάνατο του. Με την εργασία αυτήν έξησφάλιζε τέσσερα σόλδια την ήμερα. Τον καιρό πού μεσορρανοΰσε ή Καρτεσιανή φιλοσοφία. Έφ' δσον μπορούμε να γνωρίσωμε τον εαυτό μας και τα γύρω μας πράγματα. • καί άποκτήσωμε συγκεκριμένη ιδέα γι' αυτά. πώς θα κατάκτηση την γαλήνη της ψυχής. Πώς θα φθάση να υπερνίκηση την εσωτερική αναταραχή πού του προκαλούν τα εσωτερικά αίτια. Άλλα. "Η άπάντησι είναι μία καί συνιστά. στην Ευδαιμονία. και δέχθηκε από αυτόν μία έπιχορήγησι. με ψυχραιμία τα γεγονότα πού είναι ενάντια σ' εκείνο πού απαιτεί ή ωφέλεια μας.. 300 φιορινίων το χρόνο. θα υποστούμε. Το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο. με την άνάλυσί της. Στήν Καρτεσιανή ύπερβατικότητα του Θεοΰ αντιτάσσει την ενότητα ανθρώπου. πώς θα φθάση δ άνθρωπος στην Χαρά.άσεις.. δ Σπινόζα αρνήθηκε να δεχθή την κληρονομιά: την έξεχώρησε στον αδελφό του ντε Βρίες. αλλά δ ίδιος δ Σπινόζα απέσυρε το βιβλίο από το τυπογραφείο. Δεν ε'χομε.». καί ένα συναίσθημα πού είναι πάθος. πού- την αναλύει οριστικά στο κεφάλαιο «Περί Ψυχής καί Περί Παθών». πού θα τοΟ επιτρέψει να ζή σε αρμονία με το θεό καί με τα πράγματα. Στήν άπόφασι αυτήν είχε δδηγηθή μετά τις ενέργειες του Έκκλησιαστικοΰ Συμβουλίου του· "Αμστερνταμ κατά την εκδοσι της «Ηθικής» του.. ή κυβέρνησις του Γιάν ντε Βίττ τοΟ έχορήγησε Ινα μικρό επίδομα ως βοήθημα. «Δεν υπάρχει διάθεσι του Σώματος ή της Ψυχής που να μην μποροΟμε να σχηματίσωμε συγκεκριμένη ιδέα γι αυτήν. γιατί αυτό· δεν είναι χαρά) είναι εκείνο πού χαρακτηρίζει τον συνετόν άνθρωπο. δίν ξέρωμε πώς ή δύναμί μας δεν έφτανε στο σημείο να μποροΟμε να τα άποφύγωμε. ας εχωμε τη συνείδησι δτι κάναμε το καθήκον μας. Καί συνεχίζει με το Επικούρειο: «Δεν υπάρχουν δρια στη Χαρά.

3ΐαη<)ε: νοοαύυΙ&ίΓε ΤεοΗπίςνιε εΐ οπίίςιιε <3ε ΙΑ Ρΐιΐ Ιοβορίήε. Πώς θα άποκτήσωμε αυτή τη γνώσι. καί επομένως να πάσχη λιγώτερο από αυτά. δηλαδή μιαν υπόσταση πού αποτελείται από μιαν απειρία κατηγορημάτων πού το καθένα τους εκφράζει μιαν αιώνια καί άπειρη ουσία. Ή γνώση αυτή δδηγεΐ αναπότρεπτα στην μετατροπή των αρνητικών παθών. Βλ. Με τον δρο θεός εννοώ ένα απόλυτα άπειρο δν. να γνωρίζωμε δσο το δυνατόν περισσότερο κάθε πάθος με σαφή και συγκεκριμένο τρόπο και εκείνο οπού βρίσκει πλήρη ίκανοποίησι. V.. με σαφή και συγκεκριμένο τρόπο. ΜΙΝΑ ΖΩΓΡΑΦΟΓ ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ Ο Ρ Ι ΣΜΟ Ι Ι. (1) Σημ.: Χρησιμοποιούμε τον ορό κατηγόρημα για να αποδώσωμε το Εΐΐπβυΐιιπι καί όχι τη λέξη ιδιότητα γιατί ειδικά στην φιλοσοφία τοΐ Σπινόξα ή έννοια του αΐΐπ&ιιιυπι δεν σημαίνει «την χαρακτηριστικήν Ιδιότητο ή το διακριτικόν σήμα ενός πράγματος.. στα θετικά συναισθήματα της Χαράς καί της Αγάπης. VI. αν δχι απολύτως. μια σκέψη περιορίζεται από μιαν άλλη σκέψη. πρόλογος) διαφέρει από τους Στωικούς — άλλα τίθενται υπό έλεγχο. Με αϊτιο έαυτοΰ εννοώ εκείνο πού ή ουσία του περικλείνεκ την ύπαρξη. από οπού πρέπει να σχηματισθή. δηλαδή εκείνο πού ή φύση του δεν μπορεί να νοηθί^ παρά μόνο ως υπάρχουσα. Παραδείγματος χάριν ένα σώμα λέγεται πεπερασμένο. της Λύπης και του Μίσους. "Εκδοση 1951. καΐ πού συνοψίζεται στην «γνώσι του θεοΰ». δπως λέει δ ίδιος (κεφάλαιο 5. γιατί νοούμε πάντοτε ένα άλλο. τ.. ούτε ή σκέψη από το σώμα. αλλά τον ουσιαστικό χαρακτήρα μιάι υπόστασης». Για τον Σπινάζα με τη λογίκευσι τα πάθη δεν κατανικώνται — καΐ σ' αυτά. δηλαδή εκείνο πού βρίσκεται σ' ένα άλλο πράγμα και πού νοείται μέσον αύτοϋ. μεγαλύτερο. .ρίση τα πάθη του. σελ. 96. καί Ι. Άλλα το σώμα δεν περιορίζεται από τη σκέψη. Πεπερασμένο στο είδος του λέγεται το πράγμα εκείνο πού' μπορεί να περιορισθή από ένα άλλο της ίδιας φύσης. δηλαδή με την άνάλυσι «. Ή ίδια ή διαδικασία της λογικεύσεως και της γνώσεως είναι μια ενέργεια πού δδηγεΐ στην διατήρησι της φυσικής καί ψυχικής υγείας.. II. "Ομοια. III. Αυτό πρέπει προπαντός να έπιδιώκωμε.. καΐ μετριάζονται ή. καλύτερα. Με τον δρο υπόσταση εννοώ εκείνο πού είναι καθ' εαυτό· καί πού νοείται δι' έαυτοΰ. IV. εκείνο δηλαδή πού ή έννοια του δεν £χει ανάγκη από την έννοια ενός άλλου πράγματος. διοχετεύονται σε ενεργητικές δυνάμεις. καΐ να διαχωριστή έτσι το ίδιο το πάθος από τη σκέψι ενός εξωτερικού πράγματος καΐ να συνδεθη με αληθινές σκέψεις. αυτά πού συντηρούν τη Ζωή. Μετφ. δ κάθε άνθρωπος έχει την δύναμι να γνωρίση τον εαυτό του καΐ να γνω.».συγκεκριμένη ιδέα γι' αυτό». Με τον δρο κατηγόρημα(') εννοώ εκείνο πού αντιλαμβάνεται ή νόηση στην υπόσταση πώς αποτελεί την ουσία της υπόστασης αυτής. Με τον δρο τρόποι εννοώ τις διαθέσεις (ή πάθη) μιας ύπόοτασης. Με την μέθοδο της τάξεως της νοήσεως. εννοώ. τουλάχιστον εν μέρει.

Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η χ ΑΞΙΩΜΑΤΑ Ι. Ακόμα χρησιμοποιείται. της διάβεσης. ΘΕΩΡΗΜΑ 3.Δ. σε κείνο πού είναι -απόλυτα άπειρο. Για τον Σπινόξα επίσης ιό αίίεοίνιβ. Με αιωνιότητα εννοώ την ίδια την ύπαρξη έφ' όσον νοείται δτι απορρέει αναγκαία από αυτόν τοΰτον τον ορισμό του αιώνιου πράγματος. VII. ακολουθεί αναγκαία ένα αποτέλεσμα. Μια αληθινή ίδέα πρέπει να σύμφωνη με το αντικείμενο του οποίου είναι ή ίδέα.ί(ι>|Ηΐ 5) νό νοηθούν μκιαξύ τους το ένα από το άλλο καί έτσι •((Ί(. Ή υπόσταση εΐ^αι προγενέστερη ως προς την φύση της από τΙς διαθέσεις(.έαυτοϋ του να ένεργήση: αναγκαίο η καλύτερα αναγκαστικό λέγεται εκείνο πού για να ύπάρχη καί να ποράγη κάποιο αποτέλεσμα . είτε από τη διαφορά των διαθέσεων των υποστάσεων. κι' ίΐν ακόμα ή -διάρκεια νοηθή πώς δεν έχει ούτε αρχή οΰτε τέλος.15 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ :Μ ΗΘΙΚΗ ΕΞΗΓΗΣΗ Λέγω απόλυτα δπειρο καΐ δχι άπειρο στο είδος του. ΘΕΩΡΗΜΑ 2.πράγμα.μηνευθή με την διάρκεια ή* τον χρόνο. ΘΕΩΡΗΜΑ 1. " Λ ν δι ν έχουν ιίιιοια κοινό μεταξύ τους δεν μπορούν λοιπόν (<ΊΙ. V.Ε. Δύο ¥\ περισσότερα ξέχωρα πράγματα διακρίνονται μεταξύ τους είτε από τη διαφορά των κατηγορημάτων των υποστάσεων. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτό είναι φανερό από τους ορισμούς 3 καί 6. II. νοείται διαφορετικά καί κυρίως ως κίνητρο πού προέρχεται από την αισθησιακή ικανότητα μας.μ' έναν σταθερό καί προσδιωρισμένο τρόπο. κάθε τι πού εκφράζει μιαν ουσία καΐ δεν περικλείνει καμμιάν άρνηση ανήκει στην ουσία του. IV. υπάρχουν είτε εν έαυτά. Τα πράγματα πού δεν έχουν τίποτα κοινό μεταξύ τους δεν μπορούν ούτε να κατανοηθούν μεταξύ τους· δηλαδή. καί. είναι αδύνατο να επακολούθηση αποτέλεσμα. Δυο υποστάσεις πού έχουν διαφορετικά κατηγορήματα δεν έχουν τίποτα το κοινό μεταξύ τους. πρέπει να νοείται δι" έαυτοϋ. ή έννοια του ενός δεν περικλείνει την έννοια του αλλού. Κυρίως^ έσήμαινε «είτε μια διάθεση. III. (1) Σημ. γι' αυτόν τον λόγο. γιατί σε •κείνο πού είναι ήπειρο μόνο οτό είδος του. καί αντίθετα. εϊτε την μεταβολή ενός δντος. Ελεύθερο λέγεται το πράγμα πού υπάρχει μόνον από την αναγκαιότητα της φύσης του καΐ πού προσδιορίζεται μόνο άφ' . αποτελεί είδικώτερη έννοια της οίίοοίΐο. τ. V I I I . δεν μπορεί να έρ. VII. •όπως καί ή ουσία του πράγματος. Κάθε τι πού δεν μπορεί να νοηθή μέσον βλλου πράγματος. το πάθος. Πραγματικά ή καθεμιά πρέπει να ύπάρχη εν εαυτή καί πρέπει να νοείται δι' εαυτής· δηλαδή ή έννοια της μιας δεν περικλείνει την έννοια της δίλλης. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό φαίνεται από τον ορισμό 3. το ένα άπ' αυτά δεν μπορεί να είναι αίτιο του άλλου.: Με τη λέξη διάθεοη μεταφράζαμε τον όρο αΓΓίΟΐΐο Ή σημερινή χρησιμοποίηση στην φιλοσοφία και κυρίως την ψυχολογία του ορού αύτοΰ. Ο. "Ολα δσα υπάρχουν. αν δεν είναι δεδομένο κανένα καθωρισμένο αϊτιο. ΘΕΩΡΗΜΑ 4. καθώς σημειώνει 6 Λαλάντ. προσδιορίζεται από κάποιο άλλο πράγμα. αν ή αίτια της μπορεί να είνα εσωτερική ή1 εξωτερική». VI.ίω|ΐ<ι 4) ιό Ρνα δεν μπορεί να είναι αίτιο του ήλλου. *αί για να υποδήλωση την ηδονή ή την δυσαρέσκεια. μια τέτοια ύπαρξη νοείται ως μια αιώνια αλήθεια. μπορούμε να άρνηθοϋμε την απειρία των κατηγορημάτων αντίθετα. Ή γνώση του αποτελέσματος εξαρτάται από την γνώση του αίτιου καί την περικλείνει. εϊτε σε δλλο . . Για το πράγμα πού μπορεί να νοηθή ως μη υπάρχον. Για τα πράγματα πού δεν έχουν τίποτα το κοινό μεταξύ τους. ΕΞΗΓΗΣΗ Πραγματικά. για πό πράγμα αυτό ή ουσία του δεν περικλείνει την ύπαρξη. Από ένα καθωρισμένο αϊτιο πού το θεωρούμε δεδομένο. αλλά στον καιρό του Σπινόξα φιλοσοφικά ήταν πολύ ευρύτερη και βαθύτερη έννοια. Μετφ.) της. είτε μια κατάσταση.

θα έπρεπε να διακρίνωνται μεταξύ τους η από την διαφορά των κατηγορημάτων η από την διαφορά των διαθέσεων (προηγούμενο θεώρημα). "Αν διακρίνωνται μόνο από την διαφορά των κατηγορημάτων. Α Λ Λ Η ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτό το θεώρημα αποδείχνεται ακόμα πιο εύκολα με την είς άτοπον άπαγωγήν.Ε. 'Αλλά δχι ως πεπερασμένο· γιατί (ορισμός 2) θάπρεπε να περιορίζεται από ένα άλλο πράγμα της ϊδιας φύσης πού κι' αυτό (θεώρημα 7).Δ.Ε. Δεν μπορούν να υπάρξουν οτή φύση δυο ί) περισσότερες υποστάσεις της ίδιας φύσης ή τοΟ ΐδιου κατηγορήματος. υπάρχει εϊτε εν έαυτώ εϊτε σε άλλο· πράγμα (αξίωμα 1). Από την φύση της λοιπόν θα ύπάρχη. Μια υπόσταση δεν μπορεί να παραχθή από μιαν άλλη υπόσταση. μια υπόσταση μπορούσε να παραχθή από άλλο πράγμα. Άπ' αυτό συμπεραίναμε πώς μια υπόσταση δεν μπορεί να παραχθή από άλλο πράγμα. ΘΕΩΡΗΜΑ 6. δηλαδή πώς προσιδιάζει στη φύση της να ΰπάρχη. Ο.Ε.δηλαδή (ορισμοί 3 και 5) τίποτα δεν είναι δεδομένο έξω από την νόηση. θάπρεπε αναγκαία να ΰπάρχη· θα ΰπήρχον λοιπόν δυο υποστάσεις του ίδιου κατηγορήματος. μια υπόσταση δεν μπορεί να παραχθή από άλλο πράγμα. και έγκειται στην φύση της να ύπάρχη (θεώρημα 7).Δ. Ο. αλλά μόνο μία. δηλαδή (ορισμός 3 και αξίωμα 6). πράγματι.Δ. οπότε είναι το ϊδιο. τα κατηγορήματα καΐ τΙς διαθέσεις του. "Αρα μια υπόσταση δεν μπορεί να παραχθή από μιαν άλλη υπόσταση (προηγούμενο θεώρημα). Τίποτα λοιπόν δεν είναι δεδομένο έξω από την νόηση άπ' οπού να μπορούν να διακριθούν πολλά πράγματα μεταξύ τους. . Ο. "Αν. Στήν φύση της υπόστασης είναι ίδιον το ϋπάρχειν. επειδή μια υπόσταση (θεώρημα 1) είναι προγενέστερη εξ αιτίας της φύσης της από τις διαθέσεις της. πράγμα πού (θεώρημα 5) είναι παράλογο. θα είναι λοιπόν αιτία του έαυτοϋ της κι' αυτό σημαίνει (Όρισμός 1) πώς ή ουσία της περικλείνει αναγκαστικά την ύπαρξη. εϊτε ως πεπερασμένο πράγμα. "Αν τώρα διακρίνωνται από την διαφορά ιών διαθέσεων. Ο.ΗΘΙΚΗ 16 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 17 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Κάθε τι πού υπάρχει. Κάθε υπόσταση είναι αναγκαία άπειρη. εϊτε ως άπειρο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Μια υπόσταση δεν μπορεί να παραχθή από άλλο πράγμα (Πόρισμα του προηγούμενου θεωρήματος). στην αληθινή της οφη. έκτος από τίς υποστάσεις καΐ τις διαθέσεις τους. τότε όμολογοϋμε πώς δεν υπάρχει παρά μόνο μια υπόσταση με το ϊδιο κατηγόρημα. όπως φαίνεται καθαρά από το αξίωμα 1 καΐ τους ορισμούς 3 καΐ 5. δεν θα μπορέσωμε να την αντιληφθούμε ως ξεχωριστή από μιαν άλλη· με άλλα λόγια. Και έτσι (θεώρημα 3) ή μια δεν μπορεί να είναι αϊ'τιο της άλλης. ΘΕΩΡΗΜΑ 8.Ε. δεν μπορούν να υπάρχουν πολλές' υποστάσεις. κατά τρόπο απόλυτο. εκτός από τΙς υποστάσεις ή (ορισμός 4). ΘΕΩΡΗΜΑ 7. Λοιπόν. Υπάρχει λοιπόν ως άπειρη. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Δεν μπορούν να υπάρξουν μέσα στη φύση δυο υποστάσεις του ϊδιου κατηγορήματος (προηγούμενο θεώρημα) δηλαδή (θεώρημα 2) πού να έχουν κάτι το κοινό ανάμεσα τους. αν άφίσωμε κατά μέρος τις διαθέσεις της καΐ την θεωρήσωμε αυτήν καθ' έαυτήν. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Αν υπήρχαν πολλές διαφορετικές υποστάσεις. . Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Μια υπόσταση πού έχει ένα ώρισμένο κατηγόρημα μόνον ως μόνη μπορεί να ύπάρχη (θεώρημα 5). Γιατί στη Φύση δεν υπάρχει τίποτ' άλλο από τις υποστάσεις καϊ τΙς διαθέσεις τους. ΘΕΩΡΗΜΑ 5.Δ. ή γνώση της θα έπρεπε να εξαρτάται από την γνώση του αίτιου της (αξίωμα 4) καΐ έτσι (ορισμός 3) δεν θα ήταν υπόσταση. δηλαδή ή μια δεν μπορεί να παραχθή από την άλλη.

πράγμα πού πίστεψα πώς άξιζε τον κόπο να το δείξω εδώ. μερική άρνηση. οκοιος ηαραδεχόταν ταυτόχρονα πώς μια σφαλερή ίδέα έχει γίνει αληθινή. καί πώς ωστόσο άμφιβάλλομε για το αν ι ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 19 ύπάρχη αυτή ή ίδέα. Δεν αμφιβάλλω πώς. Πρέπει λοιπόν αναγκαστικά να άναγνωρίσωμε πώς ή ύπαρξη μιας υπόστασης. καί ή άπειρη ύπαρξη. φαντάζονται τα δέντρα να μιλούν σαν τους ανθρώπους. "Αν. δεν διακρίνουν ανάμεσα στίς τροποποιήσεις των υποστάσεων καί στίς ϊδιες τΙς υποστάσεις καί δεν ξαίρουν πώς έχουν γίνει τα πράγματα. · ή απόλυτη κατάφαση της ύπαρξης οποιασδήποτε φύσης. μ' δλο πού δεν υπάρχουν στην πράξη έξω από την νόηση. Εκείνοι πραγματικά πού αγνοούν τα αληθινά αϊτια των πραγμάτων. Καί γι' αυτό φαντάζονται για τΙς υποστάσεις την αρχή πού βλέπουν πώς ισχύει στα πράγματα της φύσης. συνάγεται λοιπόν καί μόνο από το θεώρημα 7 πώς κάθε υπόσταση πρέπει να ύπάρχη ως άπειρη. Κι' άπ' αύτοϋ μπορούμε να.ΗΘΙΚΗ 18 2 Χ Ο Λ Ι Ο 1. Αυτό έχει ως επακόλουθο πώς. 2 Χ Ο Λ Ι Ο 2. "Αν. Γι' αυτόν τον λόγο μπορούμε να έχωμε αληθινές ίδέες για τροποποιήσεις πού δεν υπάρχουν 3ν καί. Κι' αυτό έχει ως επακόλουθο. ή ουσία τους δεν παύει να περιέχεται σε άλλο πράγμα άπ' το όποιο μπορούμε να την συλλάβωμε. από μόνη την φύση του τριγώνου. γιατί νοούνται άφ' έαυτοϋ τους. καί δεν μπορεί να νοηθή τίποτε πιο παράλογο άπ' αυτό. καί δχι έναν ώρισμένο αριθμό τριγώνων. 4) Πρέπει τέλος να σημειώσωμε πώς αυτή ή αιτία δυνάμει της οποίας υπάρχει ένα πράγμα πρέπει. Παραδείγματος χάριν. σε δλους εκείνους πού κρίνουν τα πράγματα συγκεχυμένα καί δεν έχουν συνηθίσει να τα γνωρίζουν από τα πρώτα τους αϊτια. 2) Πώς κανένας ορισμός δεν περικλείνει καί δεν εκφράζει ποτέ κανένα καθωρισμένο αριθμό ατόμων. Γιατί με υπόσταση θα αντιλαμβάνονταν εκείνο πού υπάρχει άφ' έαυτοϋ του καί πού νοείται δι' έαυτοϋ. η Αν λέγαμε λοιπόν πώς έχομε σαφή καί καθαρή. αυτό θα ήταν αληθινά σαν να λέγαμε πώς ί'χομε μιαν αληθινή ίδέα καί πώς άμφιβάλλομε μήπως είναι σφαλερή (δπως γίνεται φανερό με λίγη προσοχή)· ήν ακόμα. δεν θα άμφέβαλλαν καθόλου για την αλήθεια του θεωρήματος 7 κι' ακόμα καλύτερα. Πραγματικά. είναι μια αιώνια αλήθεια. να καταδείξωμε καί ιήν αίτία πού δεν υπάρχουν ούτε λιγώτεροι ούτε περισσότεροι από ΓΪΚΟΟΙ. αυτό το θεώρημα θα ήταν για δλους αξίωμα καί θα κατατάσσονταν ανάμεσα στίς κοινές γνώσεις. ενώ ή αλήθεια των υποστάσεων έξω από την νόηση υπάρχει μόνο σ' αυτές τΙς ϊδιες. στην πραγματικότητα. υπάρχουν στη φύση είκοσι άνθρωποι (για περισσότερη σαφήνεια υποθέτω πώς υπάρχουν δλοι ταυτόχρονα καί δεν προηγήθηκαν άλλοι άπ' αυτούς). φαντάζονται ανθρώπους να γεννιούνται από τΙς πέτρες δπως καί από το σπερματικό υγρό καί οποιαδήποτε εϊδη να μεταβάλλωνται σε οποιαδήποτε άλλα εϊδη. παραδείγματος χάριν. συμπεράνωμε με καινούργιο τρόπο πώς δεν μπορεί να ύπάρχη παρά μονάχα μια μοναδική υπόσταση μιας ώρισμένης φύσης. δεν θα είναι αρκετό (για να κατανοήσωμεν την ύπαρξη (ΐΰτών των είκοσι ανθρώπων) να καταδείξωμε την αίτία της ανθρώπινης φύσης γενικά: θα πρέπει. εύκολα αποδίδουν στο Θεό τα πάθη (τΙς διαθέσεις) της ανθρώπινης ψυχής καί προ παντός δσο άγνοοϋν ακόμα πώς δημιουργούνται αυτές οί διαθέσεις. δηλαδή αληθινή ίδέα για μιαν υπόσταση. ή να περιέχεται μέσα στην ϊδια τη φύση καί τον ορισμό του υπαρκτού πράγματος (καί τότε πραγματικά προσιδιάζει οτήν φύση του να ύπάρχη) η να είναι δεδομένο έξω άπ' αυτό. πρέπει να παρατηρήσωμε: 1) Πώς ό πραγματικός ορισμός κάθε πράγματος δεν περικλείνει καί δεν εκφράζει τίποτ' άλλο από την φύση του πράγματος πού όρίζομε. τα συγχέουν δλα καί. 3) Πρέπει να σημειώσωμε πώς για κάθε υπαρκτό πράγμα υπάρχει αναγκαία μια ώρισμένη αίτία δυνάμει της οποίας υπάρχει. Καί με το δνομα τροποποιήσεις. ίιν ύπάρχη οτή φύση ένας ώρισμένος αριθμός ατόμων. δπως ακριβώς καί ή ουσία της. αντίθετα. 'Αλλά για να το κάνωμε με τάξη. Καθώς ή πεπερασμένη ύπαρξη είναι. πρέπει αναγκαστικά να ίπιάρχη μια αίτία δυνάμει της οποίας υπάρχουν αυτά τα άτομα και όχι λιγάιτερα ή περισσότερα. άφοΰ (σύμφωνα με την τρίτη παρατήρηση) πρέπει αναγκαστικά να ύπάρχη μια αίτία (σύμφωνα με τίς παρατηρήσεις 2 . εκείνο δηλαδή πού ή γνώση του δεν έχει ανάγκη από την γνώση ενός αλλού πράγματος. ό ορισμός του τριγώνου δεν εκφράζει τίποτα περισσότερο. είναι δύσκολο να συλλάβουν την απόδειξη του θεωρήματος 7. "Ομοια κι' εκείνοι πού συγχέουν τη θεία φύση με την ανθρώπινη. ακόμα. οί άνθρωποι πρόσεχαν τη φύση της υπόστασης. άφοϋ δεν εκφράζει τίποτ' άλλο από τη φύση του πράγματος πού ορίζεται. εκείνο πού' υπάρχει σε άλλο πράγμα καί πώς ή ιδέα των τροποποιήσεων σχηματίζεται άπ' την ιδέα του πράγματος μέσα στο οποίο υπάρχουν. χωρίς καμμιά διαμαρτυρία του πνεύματος τους.

Σ Χ Ο Λ Ι Ο 1.20 ΗΘΙΚΗ! καΐ 3) δεν μπορεί να περιέχεται μέσα στην καθεαυτό ανθρώπινηφύση. αλλά το καθένα έκφράΓει την πραγματικότητα ή το είναι της υπόστασης. πού το καθένα τους εκφράζει μια ώρισμένη αιώνια καί άπειρη ουσία.Δ. δηλαδή το ένα χωρίς τη βοήθεια του άλλου. πρέπει αναγκαστικά να είναι δεδομένη έξω από τον κάθε ένα άπ' αυτούς. πάντοτε ταυτόχρονα υπήρχαν σ' αυτήν καί το έ'να δεν μπορεί να παραχθή από το άλλο. πρέπει να συμπεράνωμε απόλυτα πώς για κάθε πράγμα. Άλλα από τον ορισμό της (όπως βλέπομε από τις παρατηρήσεις 2 καί 3) δεν μπορεί να επακολούθηση ή υπαρξι\ πολλών υποστάσεων συμπεραίνεται λοιπόν άναγκαοτικά πώς υπάρχει μια μόνο υπόσταση της αυτής φύσης. Π.Δ.Ε. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτό είναι φανερό από τον ορισμό 4. δτι ύ θεός δεν υπάρχει. "Αν τώρα μας ρωτήσουν από ποιο σημάδι θα μπορέσωμε να άναγνωρίοωμε την ποικιλία των υποστάσεων. Άλλα αυτό (θεώρημα 7) είναι παράλογο κατά συνέπεια ό θεός υπάρχει αναγκαία. ως ένα δν πού αποτελείται από άπειρα κατηγορήματα. ΘΕΩΡΗΜΑ 11. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Αν το αρνιέστε αυτό. αν αυτό είναι δυνατό. δηλαδή ή υπόσταση πού αποτελείται από απειρία κατηγορημάτων. πρέπει νάχη κάποιον λόγο ή αίτία γιατί υπάρχει· αν δεν Γ πάρχη πρέπει επίσης νάχη έναν λόγο ή μια αιτία πού εμποδίζει για να μην υπάρχει ή αφαιρεί την ύπαρξη του. Με τοϋτο συνάγεται πώς αν καί δύο κατηγορήματα νοούνται ως πραγματικά χωρισμένα το 'ένα από το άλλο. άφοΰ ό πραγματικός ορισμός του άνθρωπου δεν περιέχει καί τον αριθμό είκοσι καΐ έτσι (σύμφωνα με την παρατήρηση 4) ή αίτία οπού υπάρχουν αυτοί οι είκοσι άνθρωποι. Ανάλογα με την . πράγμα πού κάνει μάταιη την αναζήτηση παρόμοιου σημαδιού. με άλλα λόγια μιαν αιωνιότητα καί ένα άπειρο· και κατά συνέπειαν επίσης και τοΰτο: πρέπει αναγκαία να όρισθή ένα απόλυτα άπειρον δν (καθώς ειπώθηκε στον ορισμό β). ό ορισμός της πρέπει να περικλείνει την αναγκαία ύπαρξη καί κατά συνέπεια ή ΰπαρξή της πρέπει να συνάγεται από μόνο τον ορισμό της. δηλαδή δυο διαφορετικές υποστάσεις. άφοΰ δλα τα κατηγορήματα πού διαθέτει. Δεν είναι λοιπόν καθόλου παράλογο να άποδώσωμε πολλά κατηγορήματα στην Ί'δια υπόσταση. διανοηθήτε. Ο. Τότε όμως ή ουσία του (αξίωμα 7) δεν περικλείνει την ύπαρξη. γιατί υπάρχει ή γιατί δεν υπάρχει. Ο. δν ένα τρίγωνο υπάρχει. ΘΕΩΡΗΜΑ 10. γι' αυτόν τον λόγο.τι ή νόηση αντιλαμβάνεται για μια υπόσταση πώς αποτελεί την ουσία της (ορισμός 9)· κατά συνέπεια (ορισμός 3) θα πρέπει να νοηθή δι' έαυτοϋ. καί. αντίστοιχος είναι καί ό αριθμός των κατηγορημάτων πού του ανήκουν. δς διαβάσωμε τα ακόλουθα θεωρήματα: αυτά αποδεικνύουν πώς στη φύση υπάρχει μόνο μια μοναδική υπόσταση καί είναι απόλυτα άπειρη. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ενα κατηγόρημα πραγματικά είναι δ. άφοΰ (όπως δείξαμε κιόλας σ' αυτό το Σχόλιο) ανήκει στην φύση κάθε υπόστασης να ύπάρχη. Κάθε κατηγόρημα της ϊδιας υπόστασης θα πρέπει να νοηθή δι' εαυτού. Αυτός ό λόγος ή οίτία άλλωστε πρέπει να περιέχεται ή στη φύση του πράγματος . Α Λ Λ Η ΑΠΟΔΕΙΞΗ Για κάθε πράγμα πρέπει να ύπάρχη μια αιτία ίι κάποιος λόγος. πού το καθένα τους εκφράζει μια αίώνκα καί άπειρη ουσία. πρέπει να υπάρχει αναγκαστικά ένα εξωτερικό αίτιο δυνάμει του οποίου υπάρχουν αυτά τα άτομα. γιατί από τη φύση της υπόστασης το καθένα από τα κατηγορήματα της γίνεται αντιληπτό δι' έαυτοϋ. "Ετσι. ΘΕΩΡΗΜΑ 9. εν τούτοις δεν μπορούμε να συμπε- 21 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ράνωμε δτι αποτελούν δύο δντα. οπού πολλά άτομα της ϊδιας φύσης μ' αυτό μπορούν να υπάρχουν.Ε. κι' αυτό θέλαμε να άποδείξωμε. υπάρχει αναγκαία.χ. αντίθετα. καί. και κατά συνέπειαν ό καθένας άπ' αυτούς ξεχωριστά. στη φύση δεν υπάρχει τίποτε το σα<<>έστερο από τοΰτο: κάθε δν πρέπει να νοηθή υπό κάποιο κατηγόρημα καϊ ανάλογα με την πραγματικότητα ή την ύπαρξη πού διαθέτει. έχει μεγαλύτερον αριθμό κατηγορημάτων πού εκφράζουν καϊ μιαν αναγκαιότητα.πραγματικότητα ή την ύπαρξη πού έχει ένα πράγμα. Ό θεός.

"Αν λοιπόν κανένας λόγος ή αίτία δεν μπορεί να δοθή πού να έμποδίζη το θεό να ύπάρχη ή πού να άφαιρή την ύπαρξη του. θα πρέπει αναγκαία. 7)· λοιπόν το απόλυτα άπειρο δν.Δ. τα πεπερασμένα δντα θα είναι ισχυρότερα οπό ένα δν απολύτως άπειρο· τοϋτο δμως (ως αυτονόητο) εϊναι παράλογο· λοιπόν ή τίποτα δεν υπάρχει ή ένα απόλυτα ά- 1 23 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ πείρο δν υπάρχει επίσης αναγκαία. με άλλα λόγια ό θεός. για τοϋτο από μόνη την φύση της θα πρέπει να προέρχεται ή ύπαρξη της. Άφοϋ λοιπόν ό λόγος ή ή αίτία πού θα αφαιρούσε την θεία ύπαρξη δεν μπορεί 'νά δοθή έξω άπ' τη φύση του θεοΰ. δεν χρειάζεται να άποδείί. "Ισως ωστόσο πολλοί αναγνώστες δεν θα δουν εΰκολα την προφάνεια αυτής της απόδειξης. αν θέλωμε να μην ύπάρχη. Άλλα για να μπορούσε να δοθή παρόμοιος λόγος ή αίτία. ώστε να γίνη εύκολώτερα αντιληπτή ή απόδειξη· με τοϋτο δεν σημαίνει ότι ή ύπαρξη του θεοΰ δεν ακολουθεί Ε ρποπ τον ίδιο συλλογισμό.ι ώοιόοο από αυτές τίς προλήψεις. γιατί έχουν συνηθίση να θεωροϋν μονάχα τα πράγματα πού προέρχονται από εξωτερικές αιτίες. τόσο περισσότερα έχει άφ' έαυτοΰ δυνάμεις για να ύπάρχη. Το δτι αντίθετα μια ουσία υπάρχει. τα θεωροϋν ως δυσκολώτερο να γίνουν.ι. δτι ένας τετράγωνος κύκλος δεν υπάρχει. Το λόγο. Σ Χ ΟΛΙΟ Στήν τελευταία αυτή απόδειξη. αυτό προκύπτει από την ίδια της τη φύση. ΑΛΛΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Το να μπορή κάτι να μην ύπάρχη είναι αδυναμία καϊ αντίΛ θετα το να μπορή να ύπάρχη είναι δύναμη (ως αυτονόητο).κι' ανάμεσα σ' αυτά τα πράγματα. ίο ϊδιο καϊ χάνεται εύκολα· οΰτε ακόμα αν. αυτή δεν οφείλεται σε καμμιά εξωτερική αίτία. δ.. δηλαδή (κατά τον ορισμό 6) ό θεός υπάρχει αναγκαία. "Άρα είναι παράλογο να το· διαβεβαιώσωμε αυτό για ένα δν απόλυτα άπειρο καΐ ίίφιστα τέλειο. Γιατί ίίν το να μπορή να ύπάρχη αποτελεί δύναμη.Ε. ποια αναλογία είναι αληθινό το απόφθεγμα: δ.ι ι'-Λοι (Ίν. καί για τοϋτο δεν είναι τίποτα άλλο παρά αυτή ή ουσία της. αξίωμα 1 και θεώρ. γιατί δεν δίδεται γι' αυτό κανένας λόγος ή αίτία πού να έμποδίζη το πράγμα αυτό να ύπάρχη. "Αρα ή ύπάρχομε μέσα μας ϊ] σε κάτι άλλο πού υπάρχει αναγκαία (βλ. Για να τους άπαλλ(Ί!.Ε. Ή τελειότητα λοιπόν ενός πράγματος δεν αφαιρεί την ύπαρξη. δηλιιΛή δεν νομίζουν δτι υπάρχουν τόσο εΰκολα. τον φανερώνει ή ϊδια του ή φύση. Γιατί για τα πράγματα πού προέρχονται από εξωτερικές αιτίες. αυτός δεν συνεπάγεται από τη φύση τους αλλά από ολόκληρη την τάξη των ενσωμάτων αντικειμένων γιατί πρέπει να προέρχεται άπ' αυτήν την τάξη ή δτι αυτό το τρίγωνο πρέπει να ύπάρχη τώρα αναγκαία ή είναι αδύνατο να ύπάρχη τώρα. Αρκεί να οημειώσωμε μόνο πώς στο προκείμενο δεν μιλώ για πράγματα πού προέρχονται από εξωτερικές αιτίες.χ. εκείνα πού σχηματίζονται γρήγορα. εϊτε αποτελούνται από πολλά μέρη ή από μικρόν αριθμό. Γιατί αΛ> αυτή ήταν της ϊδιας φύσης θα έπρεπε να παραδεχθούμε με τοϋτο καΐ μόνο δτι ό θεός υπάρχει. δσο περισσότερη επιδεκτική πραγματικότητας είναι ή φύση ενός πράγματος. ενώ εκείνα πού τα αντιλαμβάνονται πώς περιέχουν περισσότερα. γιατί περιέχει την αναγκαία ύπαρξη (θεώρημα 7). είναι μόνον δντα πεπερασμένα.22 ΗΘΙΚΗ1 ή έξω άπ' αυτήν. να περιέχεται στην ϊδια της τη φύση. Αντίθετα.τι έχουν από τελειότητα ή από πραγματικότητα το οφείλουν μόνο στην εξωτερική αίτία καϊ έτσι ή ύπαρξη τους προέρχεται από μόνην την τελειότητα αυτής της αιτίας καϊ δχι από τη δική τους.Δ. δηλαδή μέσα σε μια άλλην υπόσταση άλλης φύσης. 6) δεν μπορούν να παραχθούν από καμ|ΐιά εξωτερική αίτία.τι γίνειιιι η'ίκολα. Ο. Συνεπάγεται πώς αυτό το πράγμα υπάρχει αναγκαία. δεν θα μπορέσωμε καθόλου ν' άποφύγωμε να συμπεράνωμε πώς υπάρχει αναγκαία. "Οσον άφορα το λόγο σύμφωνα με τον όποιο υπάρχει ή δεν υπάρχει ένας κύκλος η ένα τρίγωνο.(. Γ) έξω άπ' αυτήν την φύση. συνέπεται πώς. Αν λοιπόν εκείνο πού ύπάρχη την τωρινή στιγμή αναγκαία. Κα! αυτό είναι άφ' έαυτοΰ φανερό. Λοιπόν ούτε στο θεό οΰτε έξω το άπ' θεό δεν είναι δεδομένος κανένας λόγος ή αίτία πού να άφαιρή την ύπαρξη του και κατά συνέπεια ό θεός υπάρχει αναγκαία. πού θάπρεπε τότε να περικλείνη μια αντίφαση. "Ετσι ένα δν απόλυτα άπειρο. θέλησα να καταδείξω την ΰπάρξη του θεοΰ Ε ροδίοποπ. αλλά αν- . Άλλα μια υπόσταση πού θα ήταν διαφορετικής φύσης δεν θα μπορούσε νάχη τίποτα το κοινό με το θεό (θεώρημα 2) καΐ κατά συνέπεια δεν θα μπορούσε οΰτε να θέση ούτε να αφαίρεση την ύπαρξη του. θάπρεπε να περιέχεται ή στην ϊδια τη φύση του θεοΰ. Ο. δηλαδή υπάρχουν εΰκολα. δλα τα πράγματα είναι εΰκολα ή δχι. κάθε τελειότητα πού έχει μια υπόσταση. άλλα μόνο για υποστάσεις. τα βλέπουν όμοια να καταστρέψωνται εύκολα. π. έχει άφ' έαυτοΰ άπειρη δύναμη για να ύπάρχη καϊ κατά συνέπεια υπάρχει απόλυτα. αναφορικά με ιό ί-υκολο ιής φύσης. πού (θεώρ. . γιατί βεβαίως περιέχει μια αντίφαση.

δεν μπορούμε τίποτε άλλο να νοήσωμε παρά μια πεπερασμένη υπόσταση. πράγμα πού (θεώρ. "Εξω από το θεό δεν μπορεί να δοθη οϋτε να νοηθη καμμιά υπόσταση. Γι' αυτό' έξω από το θεό •δεν μπορεί να ύπαρξη οΰτε καϊ να νοηθη καμμιά υπόσταση. Έκτος άπ' αυτό το μέρος (θεώρημα 2) δεν θάχαν τίποτε ΓΟ κοινό με το δλον άπ' δπου προήλθαν καϊ το όλον (ορισμός 4 καϊ θεώρημα 10) θα μπορούσε να ύπάρχη καϊ να νοηθη δίχως τα μέρη του πράγμα πού κανένας δεν μπορεί να άμφιβάλλη πώς δεν είναι άτοπο.Ε. πράγμα (θεώρημα 1) πού είναι παράλογο. αυτή θα έπρεπε να εξηγείται από κάποιο κατηγόρημα του θεοΰ. να παύση να υπάρχει. ΑΠΟΛΕΙΞΗ "Η πραγματικά τα μέρη δπου ή υπόσταση μ' αυτόν τον τρόπο νοούμενη θα ήταν διαιρεμένη θα διατηρήσουν τη φύση της ουσίας ϊ| δεν θα την διατηρήσουν.24 ΗΘΙΚΗ τίθετα την θέτει· εκείνο πού την αφαιρεί είναι ή ατέλεια καΐ για τοΰτο δεν μπορούμε ναμαστε πιο βέβαιοι για την ύπαρξη οποιουδήποτε πράγματος άπα την ύπαρξη ενός δντος απόλυτα άπειρου ί) τέλειου. 5) πού θα ήταν παράλογο· κατά συνέπεια. μ£ μέρος μιας υπόστασης. εν δσω είναι υπόσταση. καϊ (θεώρ. Σ Χ ΟΛΙΟ "Οτι μια υπόσταση είναι αδιαίρετη. η δεν θα την διατηρούσαν. 8) περικλείνει μια έκδηλη αντίφαση. Γιατί. ΘΕΩΡΗΜΑ 14. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Συνάγεται άπ' αυτό πώς καμμιά υπόσταση καϊ κατά συνέπεια καμμιά σωματική υπόσταση. αυτό νοείται ακόμα απλούστερα άπ' αυτό καϊ μόνο πώς ή φύση μιας υπόστασης δεν μπορεί να νοηθη διαφορετικώτερα παρά ως άπειρη. θα έχανε τη φύση της ως υπόσταση καϊ θα έπαυε να ύπάρχη πράγμα πού είναι παράλογο. 25 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ράλογο. δεν μπορεί να ύπαρξη καϊ κατά συνέπεια οΰτε καϊ να νοηθη. καϊ πώς. ΘΕΩΡΗΜΑ 12. . άφοΰ ή ουσία του αποκλείει κάθε ατέλεια καΐ περικλείνει την απόλυτη τελειότητα. •δηλαδή (ορισμός 1) πώς δεν υπάρχει στη φύση παρά μόνο μια μόνη υπόσταση καϊ πώς είναι απόλυτα άπειρη καθώς το αποδείξαμε στο σχόλιο του θεωρήματος 10. δν μπορούσε να νοηθη. ΘΕΩΡΗΜΑ 13. Από κανένα κατηγόρημα μιας υπόστασης δεν μπορεί να σχηματισθή μια έννοια από δπου θα επακολουθούσε πώς ή υπόσταση αυτή μπορεί να διαιρεθη. Ό θεός είναι δν απόλυτα άπειρο. 8) θα πρέπει να είναι άπειρο καϊ (θεώρ. (ορισμός 6). τα μέρη δπου θα διαιρεϊτο. με τοϋτο αφαιρεί κάθε λόγο αμφιβολίας για την ύπαρξη του καϊ μας δίνει την κυρίαρχη βεβαιότητα. πράγμα πού (θεώρ. δπως είδαμε παραπάνω. έξω από το θεό. 5) να διακρίνεται από διαφορετικό κατηγόρημα· έτσι από μια μόνη υπόσταση θα μπορούν να σχηματισθούν περισσότερες υποστάσεις. του οποίου δεν μπορούμε να αρνηθούμε κανένα κατηγόρημα. δηλαδή του θεοϋ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή απόλυτα άπειρη υπόσταση είναι αδιαίρετη. πού εκφράζει την ουσία μιας υπόστασης. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Αν ήταν διαιρετή. δπως νομίζω πώς θα το δει κάθε κάπως προσεκτικός άνθρωπος. θα πρέπει να συ]ΐπεράνωμε πώς αν ολόκληρη ή υπόσταση ήταν διαιρημένη σε ϊσια μέρη. θα έπρεπε αναγκαία να νοηθη ως υπάρχουσα· αλλά δμως τούτο (για το πρώτο τμήμα αυτής της απόδειξης) είναι παράλογο. καμμιά ύπόοτα•ση. Σ τη ν πρώτη υπόθεση κάθε μέρος (θεώρ. Στήν δεύτερη μια απόλυτα άπειρη υπόσταση θα μποροΰοε. πράγμα πού (θεώρημα 5) είναι πα- Π Ο Ρ Ι 2 Μ Α 1. Στήν πρώτην υπόθεση θα υπήρχαν περισσότερες υποστάσεις της ιδίας φύσης. Από τοΰτο συνάγεται καθαρά: 1) δτι ό θεός είναι μοναδικός. πράγμα (θεώρ.Δ. 11)· αν λοιπόν υπήρχε κάποια υπόσταση έξω από το θεό. Ο. Γιατί. 11) είναι δμοια παράλογο. "Αν τώρα έχωμε τη δεύτερη υπόθεση. καϊ υπάρχει αναγκαίο (θεώρ. η θα διατηρούσαν τη φύση μιας απόλυτα άπειρης υπόστασης. 6) αιτία έαυτοΰ. καϊ μ' αυτόν τον τρόπο θα υπήρχαν δυο υποστάσεις του ιδίου κατηγορήματος. δηλαδή δτι τα μέρη δ£ν θα διατηρήσουν τη φύση της υπόστασης. δεν είναι διαιρετή.

γιατί με σώμα νοούμε κάθε ποσότητα πού έχει μήκος. πράγμα πού καϊ αυτό είναι παράλογο. πού δλα τους συνοψίζονται σε τοΰτο: Π ρ ώ τ ο ν . άφοΰ είναι διαιρετή. Σ Χ ΟΛΙΟ Υπάρχουν πολλοί πού πλάθουν έναν θεό αποτελούμενο σαν τον άνθρωπο από σώμα καΐ ψυχή καΐ ύποκείμενον στα πάθη. από μέρη· καί. πράγμα πού είναι παράλογο. Στήν δεύτερη θα ύπάρχη ένα άπειρο διπλάσιο του άλλου. δσο μπορώ να κρίνω για τοϋτο (Πόρισμα του θεωρήματος 6 καϊ του σχολίου 2 του θεωρή- ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΪΤ ματος 8) πώς καμμιά υπόσταση δεν μπορεί να παραχθή ή να δημιουργηθή από ένα άλλο δν. αρνούνται δτι 6 θεός είναι σωματικός.Δ. πού ορίζεται από κάποια μορφή. είναι άπειρη. λένε. Για τοΰτο τίποτα δεν μπορεί να ύπαρξη οϋτε να νοηθή δίχως το θεό.Ε. για μια πληρέστερη εξήγηση. με αρχική βέβαια καί καθωρισμένη απόσταση. "Αρα τίποτα δεν υπάρχει έξω άπ' τΙς υποστάσεις καΐ τους τρόπους (αξίωμα 1). "Αν ωστόσο θέληση κανείς να τα προσέξη θα δει πώς απάντησα. οι τρόποι (ορισμός 5) δεν μπορούν να υπάρξουν και να νοηθούν δίχως μια υπόσταση· κατά συνέπεια με μόνη τη θεία φύση μπορούν να υπάρχουν καΐ μόνον μ' αυτήν μπορούν να νοούνται. υπάρχει μέσα στο θεό καΐ τίποτα δεν μπορεί ούτε να ύπαρξη οϋτε να νοηθή δίχως το θεό. ως υπόσταση. αποτελείται. δτι διαχωρίζουν εντελώς την σωματική ή έκτακτη υπόσταση από τη φύση του θεοΰ. συμπεραίνουν πώς ή σωματική υπόσταση θα πρέπει να είναι πεπερασμένη καί κατά συνέπεια δεν ανήκει στην ουσία του θεοΰ. . Επί πλέον. Ταυτόχρονα.τι νομίζουν.τι παράλογο μπορούμε να ποΰμε για το θεό. Πράγματι. ή συνέπεια εκείνου πού υποθέταμε ως άπειρη ποσότητα. Πόσο· αυτοί βρίσκονται μακρυά από την αληθινή γνώση του θεοΰ. κάποτε. καταδείχνουν καθαρά. τουλάχιστον αρκετά καθαρά. αν μια άπειρη ποσότητα μετριέται με μέρη πού έχουν το μήκος ενός ποδός. πράγμα πού είναι δ. προσπαθώντας να το αποδείξουν με δλλους λόγους. ημπορεί να πάσχη· συνέπεται λοιπόν πώς δεν μπορεί να άνήκη στην ουσία του θεοϋ. 'Αφοϋ λοιπόν αυτοί ο3 παραλογισμοί είναι.26 ΗΘΙΚΗ Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Συνάγεται: 2ο δτι το νοοϋν καΐ το έκτακτο πράγμα είναι ϊί κατηγορήματα του θεοϋ ή (αξίωμα 1) διαθέσεις των κατηγορημάτων του θεοΰ. Καϊ αυτό το εκφράζουν με πολυάριθμα παραδείγματα από τα όποια καϊ θα αναφέρω μερικά. ή σωματική υπόσταση. τότε πρέπει να συντίθεται από απειρία τέτοιων μερών. Αυτά είναι ·τά επιχειρήματα πού τα βρήκα στους συγγραφείς καί μ' αυτά προσπαθοΰν ν' αποδείξουν πώς ή σωματική ουσία είναι ανάξια για τη φύση του θεοϋ καί δεν μπορεί να του ανήκει. θα ανασκευάσω δλα τα επιχειρήματα των αντιπάλων. . Με την πρώτη υπόθεση το άπειρο συντίθεται από δύο πεπερασμένα μέρη. ΘΕΩΡΗΜΑ 15. Εξ άλλου. γι' αυτό το λόγο. πράγμα πού δείχνει καθαρά πώς δεν γνωρίζουν αυτό πού λένε ο! Ιδιοι» Απόδειξα. άρκοϋν να το καταδείξουν οί προηγούμενες αποδείξεις. δηλαδή (ορισμός 3) κανένα πράγμα πού είναι καθεαυτό καΐ νοείται δι' έαυτοϋ. αρνούνται πώς μπορεί να είναι άπειρη καϊ πώς κατά συνέπεια μπορεί ν' όνήκη στο θεό. Άφίνω κατά μέρος αυτούς τους ανθρώπους. λένε. το απόλυτα άπειρο δν. "Ενα δεύτερο δπιχείρημα συνάγεται επίσης από την υψίστη τελειότητα του θεοΰ: ό θεός. το ϊδιο ισχύει κι' αν μετριέται με μέρη πού έχουν το μήκος ενός δακτύλου· καί. αν θεωρήσωμε πώς δυο γραμμές ΑΒ καί ΑΓ ξεκινούν από ένα σημείο μιας άπειρης ποσότητας καί. πλάτος καΐ βάθος. δεν ημπορεί να πάσχη· αλλά δμως ή σωματική υπόσταση. προεκταθούν στο άπειρο. κατά συνέπεια. γιατί δσοι κατά κάποιον τρόπο έχουν θεωρήσει (οοηΐέπιρίαΐί δΐυαΐ) τη θεία φύση. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Εξω από το θεό καμμιά υπόσταση δεν μπορεί να ύπαρξη ούτε να νοηθή (θεώρημα 14). ένας άπειρος αριθμός θα είναι δώδεκα φορές μεγαλύτερος από έναν άλλον άπειρο αριθμό. "Αν ή σωματική υπόσταση. Καθετί πού υπάρχει. Καΐ πολύ σωστά συνάγουν την απόδειξη αυτής της αλήθειας. Επί πλέον δείξαμε με την πρόταση. πρέπει να την νοήσωμε ως διαιρούμενη σε δυο μέρη: καϊ το καθένα άπ' αυτά θα είναι πεπερασμένο Γ} άπειρο. καθώς αυτοί νομίζουν. σύμφωνα με δ. 14 πώς έξω από το θεό καμμιά υπόσταση οϋτε να ύπάρχη οϋτε να νοήται μπορεΓ καϊ συμπεραίναμε με τοΰτο πώς ή έκτακτη υπόσταση είναι ένα από τα άπειρα κατηγορήματα του θεοϋ. Άλλα αγνοούν πλήρως από ποια θεία δύναμη μπόρεσε να δημιουργηθή. είναι βέβαιο πώς· ή απόσταση ανάμεσα στο Β καί Γ θα αύξάνη συνεχώο καί οπό καθωρισμένη θα Υίνη τέλος απροσδιόριστη. καί παραδέχονται πώς δημιουργήθηκε άπ' το θεό. Ο. άφοΰ είναι το ύψιστα τέλειο δν. Τέλος..

]4) δεν μπορεί να ύπάρχη έξω από το θεό καμμιά υπόσταση. δεν προέρχονται καθόλου από εκείνο πού ύποθέτομε ως άπειρη ποσότητα. την θεωρήσωμε δπως είναι στη νόηση και την νοήσωμε ως υπόσταση. ενόσω είναι υπόσταση. πράγμα πού είναι πολύ δύσκολο.•28 ΗΘΙΚΗ ταόλας σ' αυτά· άφοΰ τα επιχειρήματα αυτά βασίζονται μόνο σ' έ. ή επιφάνεια από γραμμές.πρώτα εκείνοι πού αρνούνται πώς το κενό είναι δεδομένο. "Ετσι άλλοι. "Αν λοιπόν αναφερθούμε στην ποσότητα. Καϊ τοϋτο. άφοΰ κατασκεύασε έναν κύκλο πού έχει τίς ιδιότητες του τετραγώνου. θα δοϋμε πώς -δλες αυτές οί παράλογες συνέπειες (ύπο-θέτοντας πώς δλες είναι τέτοιες καϊ πού γα' αυτό τώρα δεν τίς συζητώ). Το ϊδιο το νερό. να διαιρούμε την ποσότητα. διαιρείται καϊ πώς τα μέρη του χωρίζονται τα μεν από τα δε. υπόσταση είναι ανάξια για τη θεία" φύση. είναι εν θεψ. φτάνει να συμφωνούμε πώς είναι αίώνια καϊ άπειρη. 'Άν ωστόσο άναρωτηθή κανείς γιατί από φυσικού αποκλίναμε. καϊ πρώτα . αλλά από το δπ υποθέταμε την ποσότητα αυτή ως μετρητή καϊ αποτελούμενη από πεπερασμένα μέρη· δέ>? μπορούμε λοιπόν να συμπεράνωμε τίποτα άπ' αυτούς τους παραλογισμούς. δλοι δσοι γνωρίζουν πώς μια σαφής λογική είναι αλάθητη. θα τήν βροϋμε άπειρη. δπως είναι στην φαντασία.). πρέπει να το αναγνωρίσουν. Άφοΰ λοιπόν δεν υπάρχει κενό στη φύση (το διασαφηνίσαμε άλλωστε αυτό παραπάνω). έφ' δσον θέλουν να συμπεράνουν πώς μια έκτατη ύπόστα-ση είναι πεπερασμένη. αλλά όχι ως υπόσταση σωματική. ούτε σε διαφορές. ως ύλη θα έπασχε. όπως καϊ το να ύποθέτωμε πώς το σώμα αποτελείται από επιφάνειες. 5 καϊ 12) την νοοΰν ως πολλαπλή καϊ διαιρετή. γνωρίζουν να βρίσκουν πολλά επιχειρήματα για να δείξουν πώς μια γραμμή δεν μπορεί να διαιρείται έπ' άπειρον. μοναδική και αδιαίρετη. Π.. ή ως υπόσταση. "Ολα. 12 κλπ. πράγμα πού είναι ή πιο συνηθισμένη και εΰκολη περίπτωση. σαν νερό. τότε. στην πραγματικότητα έκτο•ξεύεται εναντίον αυτών των ϊδιων. Το βέλος λοιπόν πού προορίζουν για μας.χ. με τη δράση της οποίας. από σημεία. Βέβαια αν τα πράγματα είναι πραγματικά ευδιάκριτα τα μεν από ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 19· τα δε. καθώς το αποδείξαμε αρκετά. δπως την συλλαμβάναμε με τη φαντασία. τέλος. Καϊ πραγματικά δεν είναι λιγώτερο παράλογο να ύποθέτωμε πώς ή σωματική υπόσταση αποτελείται από σώματα η μέρη. θα την βροϋμε πεπερασμένη. άφοΰ (θεώρ. πράγμα πού μόνο με τη νόηση είναι δυνατό. γιατί ένα τμήμα δεν θα μπορούσε να έκμηδενισθή. εκτός από το δτι μια άπειρη ποσότητα δεν είναι μετρητή καϊ δεν μπορεί να αποτελείται από πεπερασμένα μέρη. καϊ κάθε τΐ πού γίνεται μόνο από τους νόμους της άπειρης φύσης του θεοΰ καϊ ακολουθεί την αναγκαιότητα της ουσίας του (δπως Οά το δείξω σε λίγο)· δεν μπορούμε λοιπόν να ποΰμε από καμμιά άποψη πώς ό θεός πάσχει από την δράση ενός άλλου οΰτε καϊ πώς ή έκτατη. πραγματικά κάνουν σαν εκείνον πού. νοούμε πώς το νερό. άφοΰ τα αλλά θα διατηρούσαν μεταξύ τους τον ϊδιο σύνδεσμο όπως καϊ πρίν. Άλλα αρκετά γι' αυτό επί του παρόντος. ως υπόσταση. δηλαδή ή σωματική υπόσταση. Καϊ γιατί πρέπει δλα να συναρμοσθούν σε τρόπο πού να μην υπάρχει κενό. Γιατί αν ή σωματική υπόσταση μπορούσε να διαιρεθή κατά τρόπο πού να είναι πραγματικά ευδιάκριτα τα μέρη της. 12 καϊ πόρισμα του θεωρήμ. έπεται πώς δεν μπορούν να διακρίνωνται πραγματικά. γεννιέται και φθείρεται. Και με τοΰτο νομίζω πώς απάντησα κιόλας στο δεύτερο επιχείρημα. ώστε να μην υπάρχει κενό. . απαντώ δτι ή ποσότητα νοείται από μας κατά δύο τρόπους: δηλαδή αφηρημένα ή* επιφανειακά. μοναδική καϊ αδιαίρετη (θεώρημα 8. αλλά δλα τα πράγματα πρέπει να συναρμοσθούν μεταξύ τους. έλεγα. πού δεν μπορεί να νοηθή διαφορετικά παρά ως άπειρη. κι' αν ακόμα την υποθέταμε διαιρετή. "Υστερα. δεν ξαίρω γιατί ή ύλη θα ήταν ανάξια για τη θεία φύση. Ως τέτοια δεν υπόκειται οΰτε σε χωρισμό. θα συμπέραινε πώς ένας κύκλος δεν έχει ένα κέντρο άπ' οπού δλες οί γραμμές πού άγονται 'ϊις την περιφέρεια είναι ϊσες. εκτός αν νοούμε πώς πάσχει κατά διάφορους τρόπους· από αυτό συνάγεται πώς ανάμεσα στα μέρη της υπάρχει μια τροπική. για να μπορούν να συμπεράνουν δτι είναι πεπερασμένη. Καϊ αυτό ακριβώς αποδείξαμε παραπάνω (θεώρ.κεϊνο πού υποτίθεται ως σωματική υπόσταση αποτελούμενη από μέρη. δν θέλωμε να έξετάσωμε το ζήτημα. είναι διαιρετή καϊ σχηματίζεται από μέρη. ά· <ροΰ φαντάσθηκαν πώς μια γραμμή απαρτίζεται από σημεία. το ένα μπορεί να ύπάρχη καϊ να διατηρή την κατάσταση του δίχως το άλλο. ως νερό. Γιατί την σωματική υπόσταση. δεν μπορεί να διμιρεθή. "Αν άλλωστε θέλουν να συμπεράνουν από τον παραλογισμό της πρότασης τους πώς μια έκτατη υπόσταση πρέπει να είναι πεπερασμένη. 13). άφοΰ βασίζεται επίσης σ' αυτήν την υπόθεση πώς ή ύλη. Καϊ αυτό Οά είναι αρκετά έκδηλο σ' όλους εκείνους πού μπορούν να διακρίνουν την φαντασία από τη νόηση: και προπαντός αν προσέξωμε επίσης δτι ή ύλη είναι ίδια παντοΰ και πώς δεν υπάρχουν σ' αυτήν ευδιάκριτα μέρη. οί γραμμές. πράγμα πού κατέδειξα κιόλας πώς είναι παράλογο (θεώρ. Κι' αν υπήρχε άλλη θεμελίωση. μόνον διαφορά καϊ δχι πραγματική. διαιρετή και άπατελούμενη από μέρη· αν αντίθετα.

δηλαδή κάθε τι πού μπορεί να ύποπέση σε μια άπειρη νόηση. γιατί πιστεύουν πώς Ιετσι καταστρέφουν τΙς δυνάμεις του θεοΰ. Ο. σύμφωνα με δ. Ο. Εξ αλλού θό δείξω πάρα πέρα καϊ δίχως τη συνδρομή αύτοΰ του θεωρήματος πώς οΰτε ή νόηση οΰτε ή βούληση δεν ανήκουν οτή φύση του θεοΰ.Ε. Συνάγεται: 3ο δτι ό θεός είναι απόλυτα ή πρώτη αίτία. δηλαδή καθετί πού μπορεί να ύποπέση σε μια άπειρη νόηση. ή νόηση συμπεραίνει πολλές Ιδιότητες πού είναι πραγματικά οί αναγκαίες του συνέπειες (δηλαδή απορρέουν άπ' την ίδια την ουσία του οριζόμενου πράγματος. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 1. πράγμα πού είναι παράλογο. ΠΟΡΙ2ΜΑ1. Τοΰτο είναι σαν νό έλεγαν: ό θεός μπορεί να κάμη ώστε νό μη συνάγεται άπό τη φύση του τριγώνου πώς οί τρεις γωνίες του είναι ϊσες με δυο ορθές γωνίες· καϊ πώς άπό μιό δοσμένη αίτία δεν ακολουθεί το αποτέλεσμα. προτίμησαν καλύτερα νό παραδεχτοΰν έναν θεό άδιάφο- . δεν θα μπορούσε κατό συνέπειαν νό δημιουργήση τίποτα περισσότερο. Σ Χ Ο Λ Ι Ο "Αλλοι νομίζουν πώς ό θεός είναι ελεύθερη αίτία γιατί μπορεί. νοοΰν το θεό ως το δν το κυριαρχικό νοοΰν δεν πιστεύουν δμως πώς μπορεί νό κάμη υπαρκτό κάθε τι γιο το όποιο έχει μιό τωρινή νόηση. Συνάγεται άπ' αυτό: Ιο πώς δεν υπάρχει καμμιά αίτία πού. μέσα μας. Συνάγεται: 2ο δτι ό θεός είναι δι' έαυτοϋ αιτία καί δχι εκ τύχης. παρό μονάχα εκείνο πού. νό κάνη ώστε το πράγματα πού είπαμε πώς απορρέουν άπό τη φύση του ή πού βρίσκονται στην εξουσία του. Γιατί μόνος ό θεός υπάρχει άπό μόνη την αναγκαιότητα της φύσης του (θεώρ. κάθε τι πού βρίσκεται στη νόηση του. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 2 . Κατό συνέπεια τίποτε δεν μπορεί νδναι έξω άπ' αυτόν. έξω άπ' το θεό ή μέσα σ' αυτόν. ΘΕΩΡΗΜΑ 17. ωστόσο. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 2. πώς δεν γνωρίζουν τίποτα το τελειότερο πού νό μπορούν νό το αποδώσουν στο θεό.{θεώρ.Ε. Ό θεός δρα μόνον με τους νόμους της φύσης του καΐ δίχως να υπόκειται σε κανέναν καταναγκασμό.Δ.τι πιστεύουν. "Αν είχε δημιουργήσει. Άπό την αναγκαιότητα της θείας φύσης πρέπει να επακολουθούν αναγκαία με μια απειρία τρόπων μια απειρία πραγμάτων. άπό την αναγκαιότητα του πρέπει να επακόλουθη με μια απειρία τρόπων μια απειρία πραγμάτων. 14) καϊ δρα με μόνη την αναγκαιότητα της φύσης του (προηγούμενο θεώρημα). Συνάγεται άπό τοΰτο: Ιο πώς είναι ό θεός ή ποιητική αιτία ·8λων των πραγμάτων πού μπορούν νό υποπέσουν σε μιό άπειρη -νόηση. πραγματικά. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Το θεώρημα αυτό πρέπει νδναι προφανές για τον καθέναν •χρτάνει νδχη υπ* δφη του πώς. 1 του θεωρ. απορρέει μιό απόλυτη απειρία πραγμάτων καΐ . Κατό συνέπεια (ορισμός 7) αυτός είναι μόνος ελεύθερη αίτία. νό μη γίνωνται. 16) πώς. πού το καθένα τους εκφράζει μια άπειρη στο είδος του ουσία. λένε.ΗΘΙΚΗ 30 ΘΕΩΡΗΜΑ 16. έχει την ανώτερη τελειότητα. "Οπως άλλως τε ή θεία φύση έχει απόλυτη απειρία κατηγορημάτων (ορισμός 6).Δ. Ο. νό τον παρακινή να δρα. καϊ έτσι ό θεός ορά με μόνους τους νόμους της φύσης του καϊ δίχως κανέναν καταναγκα<τμό. καί δτι δλα είναι εν θεψ. αν τοΰτο δεν είναι ή τελειότητα της ϊδιας του της φύσης (ορισμός 7). από μόνη την αναγκαιότητα της θεί-βς φύσης ί) (πράγμα πού είναι το ϊδιο) άπό μόνους τους νόμους της φύσης της. 11 καϊ Πόρ. Ξαίρω καλό πώς πολλοί πιστεύουν πώς μποροΰν νό αποδείξουν πώς μια υπέρτατη νόηση καϊ μια ελεύθερη βούληση ανήκουν στη φύση του θεοΰ· λένε. Συνάγεται: 2ο πώς ό θεός μόνος είναι ελεύθερη αίτία. πράγμα πού νομίζουν πώς το αποστρέφεται ή θεία παντοδυναμία· καί. κατό συνέπεια. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Δείξαμε (θεώρ. 15) αποδείξαμε πώς τίποτε δεν μπορεί να ύπάρχη καί να 31 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ νοηθή χωρίς το θεό. νό μην παράγωνται άπ' αυτόν. με άλλους λόγους. άπό τον υποτιθέμενο δεδομένον ορισμό ενός οποιουδήποτε πράγματος.Ε. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 3. "Αν καί.Δ.

δηλαδή (καθώς το δείξαμε) τόσο της ουσίας τους δσο καϊ της ύπαρξης τους. στο εσωτερικό του ενεργούντος παράγονοτς. ή αλήθεια καϊ ή κατηγορική ουσία των πραγμάτων είναι τέτοια. καϊ του άλλου θα ψεύτιζε δμοια. άλλοιώτικα. αλλά. διαφέρει άπό την αίτία του ακριβώς γιατί προέρχτεαι άπό την αίτία του. πού ωστόσο δεν θα μπόρεση ποτέ να τα δημιουργήση. Αναφορικά με τη βούληση. ώστε ή νόηση του θεοΰ έφ' δσον την νοούμε δτι συνιστά την θεία ουσία διαφέρει άπ' τη νόηση μας τόσο άπό την άποψη της νόησης δσο καϊ από την άποψη της ύπαρξης και δεν μπορεί σε τίποτε να ταιριάζη μ' αυτήν. Επί πλέον. Γιατί. αν ή νόηση καΐ ή βούληση ανήκουν στην αιώνια ουσία του θροΰ. δηλαδή δλα. Λαλάντ Ο. και ή αγάπη αύτοΰ τετελειωμένη εστίν εν ήμϊν' εν τούτφ γινώσκομεν δτι εν αΰτφ μένομεν. ΤΙ νόηση του θεοϋ λοιπόν.» (VI. άπό τη δική μας νόηση καϊ τη δική μας τη βούληση δσο ταιριάζουν ανάμεσα τους ό αστερισμός του κυνός.. θα εξαντλούσε. 'Αφοΰ λοιπόν ή νόηση του θεοϋ είναι ή μοναδική αίτία των πραγμάτων. με την έννοια που Την χρησιμοοπιοΰσε ή σχολαστική φιλοσοφία καί σύμφωνα με την οποία ή έμμονος ενέργεια αντιτιθέμενη στη μεταβατκή. πρέπει αναγκαία να διαφέρουν από αυτές τόσο άπό την υπόψη της ουσίας δσο καϊ από την άποψη της ύπαρξης. είναι εκείνη που παραμένει ακέραια στο υποκείμενο. . έφ' δσον την νοοΰμε πώς αποτελεί την ουσία του θεοΰ. αλ> δημιουργούσε. να είναι από τη φύση της μεταγενέστερη (όπως το θέλουν οί περισσότεροι) όπο τα πράγματα πού γνωρίζει Γ) να ύπάρχη ταυτόχρονα μ' αυτά. δν ή ύπαρξη του ενός χαθή. καϊ ένα συνηθισμένο σκυλί σαν γαυγίζει. "Αρα ή νόηση του θεοΰ είναι αίτία τόσο της ουσίας δσο καϊ της ύπαρξης της νόησης μας. απέρρευσαν αναγκαία η ακολούθησαν. καί αυτός εν ήμίν. 471. Για να κάμουν λοιπόν τέλειο το θεό. δπως το θέλαμε. Ό θεός είναι έμμονος (. δλα εκείνα πού έχει την νόηση τους. πάντα με την ϊδια αναγκαιότητα δπως καΐ από αιώνες καΐ για την αιωνιότητα συνάγεται άπό τη φύση του τριγώνου πώς οι τρεις γωνίες του εξισώνονται με δυ6 ορθές. πώς ό θεός έχει την νόηση μιας απειρίας δημιουργήσιμων πραγμάτων. 1 του θεωρ. αποφάσισε να δημιουργηθη. Παραδείγματος χάριν. γιατί σαν τέτοια υφίσταται αντικειμενικά στη νόηση του θεοϋ. οί αντίπαλοι μου φαίνονται (αν επιτρέπεται να μιλήσωμε ανοικτά) πώς αρνούνται την παντοδυναμία του θεοΰ. καί για τη βούληση πού συνηθισμένα αποδίδαμε στο θεό. Πάντως ή χρησιμοποίηση της λέξης αυτής άπό τον Σπινόξα φαίνεται μάλλον ότι συγγενεύει. ή βούληση του καϊ ή δύναμη του είναι ένα καϊ το αυτό πράγμα. τόσο της ουσίας τους δσο καϊ ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 33 της ύπαρξη τους. Βλ. Μα νομίζω πώς έδειξα αρκετά καθαρά (θεώρ. θα κάμωμε το ϊδιο. πραγματικά. δεν θα χαθή για τοΰτο καϊ του άλλου. πρέπει να νοήσωμε με το ένα καΐ με το άλλο κατηγόρημα κάτι άλλο βέβαια άπό εκείνο πού συνηθίζουν να κάνουν οί άνθριοποι. γιατί ή αύτη ουσία είναι μια αιώνια αλήθεια. Κατά συνέπεια. Κατά τον Λαλάντ ή προέλευση της λέξης ίπιηι&ηεηςε είναι σκοτεινή. ΆναγκάΓονται να ομολογήσουν. ένα πράγμα πού Ηναι αίτία ταυτόχρονα της ουσίας και της ύπαρξης ενός ώρισμένου αποτελέσματος..: Μεταφράζαμε με τη λέξη έμμονος (μένω μέσα) τη λέξηίιηιηαηεηδ. δπως μπορεί να το δη εύκολα κανένας. απείρως. ένας άνθρωποο είναι ή αιτία της ϋπαρξης δχι δμως καϊ της ουσίας ενός άλλου άνθρωπου. του Μετφ. Για τοΰτο ή παντοδυναμία του θεοΰ βρισκόταν εν ένεργείςι οπό αιώνες καΐ παραμένει για την αιωνιότητα το ϊδιο ενεργό. κατ' ανάγκην. Το αιτιατό. Κατά συνέπεια μπορεί να ταιριάζουν εντελώς σχετικά με την ουσία. Γιατί ή νόηση καΐ ή βούληση πού αποτελούν την ουσία του θεοϋ. άλλα πρέπει να διαφέρουν αναφορικά με την βπαρξη· γι' αυτόν το λόγο. Εξ αλλού. Αυτό φαίνεται πώς το αντιλήφθηκαν εκείνοι πού βεβαίωσαν πώς ή νόηση του θεοΰ. δπως ή νόηση μας. 16) πώς άπό την κυρίαρχη δύναμη του θεοϋ. Πολλές προσπάθειες έγιναν για να καθορισθή ή προέλευση της. αν ή ουσία του ενός μποροΰσε να καταστροφή ή να φευτίση. κατά τη γνώμη τους. μια απειρία πραγμάτων με μια απειρία τρόπων. για να πούμε κι' εδώ επίσης κάτι για την νόηση. ΘΕΩΡΗΜΑ 18. άλλα τίποτε το θετικό δεν κατωρθώθηκε. πραγματικά. 16)· αλλά αντίθετα. ή άπό την άπειρη φύση του. δ θεός εν ήμϊν μένει. δλη του τη δύναμη και θα καταντούσε ατελής. Κι' αυτό θα το αποδείξω ως έξης: "Αν ή νόηση ανήκει στη θεία φύση δεν θα μπορή.32 ΗΘΙΚΗ ρο για δλα τα πράγματα καΐ πού δεν δημιουργεί τίποτε άλλο παρά εκείνο πού με μια κάποια απόλυτη βούληση. θα έπρεπε να διαφέρουν. παρά μονάχα στο δνομα. πρέπει να διαφέρη άπό το αποτέλεσμα αυτό τόσο από την άποψη της ουσίας δσο καϊ από την άποψη της ύπαρξης. πώς δεν μπορεί να κάμη το κάθε τι δπου εκτείνεται ή δύναμη του καΐ δεν βλέπω πιο παράλογο επινόημα η πού να σύμφωνη λιγώτερο με την θεία παντοδυναμία. αναγκάζονται να παραδεχτούν ταυτόχρονα. είναι πραγματικά ή αίτία των πραγμάτων. άφοΰ ό θεός είναι προγενέστερος άπό κάθε πράγμα εξ αίτιας της αιτιότητας του (πόρ. (1) Σημ.) και δχι μεταδοτική αίτια δλων των πραγμάτων. 12—13) δεν συμβάλλει πολύ στην ερμηνεία της λέξης. Ακόμα και ή φράση της Πρώτης Καθολικής Επιστολής του Ιωάννου του Αποστόλου: «εάν άγαπώμεν αλλήλους.

αποτελεί όμοια και την ύπαρξη του κι' έτσι ή ουσία καϊ ή ύπαρξη είναι ένα καϊ το αυτό πράγμα. 1 του θεωρ.Ε. Ό θεός είναι αιώνιος. 8) καθένα από τα κατηγορήματα του εκφράζει την ύπαρξη. 11) καϊ εξ άλλου. α. Συνάγεται: 2ο δτι ό θεός είναι αναλλοίωτος.Ε. αν το μπορήτε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ό θεός πραγματικά είναι υπόσταση (ορισμός 6).Δ. θεώρ. Γιατί. πού υπάρχει αναγκαία (θεώρ. το καθένα λοιπόν άπ' τα κατηγορήματα πρέπει να περιλαμβάνη την αιωνιότητα. μρ αλλά λόγια πώς δλα τα κατηγορήματα του θεοϋ είναι αναλλοίωτα. Ή σκέψη. δηλαδή (όρ. "Αρα ή αιωνιότητα ανήκει στη φύση της υπόστασης (δπως το απέδειξα κιόλας με το θεώρ. με άλλα λόγια είναι άπειρο και αιώνιο χάρις σ' αυτό τοΰτο το κατηγόρημα.Δ. δπως και ή ουσία του. διανοηθήτε. την ύποθέ- . 16) ό θεός είναι ή αιτία των πραγμάτων πού βρίσκονται μέσα του.ΗΘΙΚΗ 34 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 35 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η ΘΕΩΡΗΜΑ 20. Συνόγεται πραγματικά άπ' αυτήν την απόδειξη δτι ή ί5παρξη του θεοϋ. με άλλα λόγια δλα τα κατηγορήματα του θεοΰ είναι αιώνια. πώς σ' 2να κατηγόρημα του θεοϋ. Κατά συνέπεια τα ίδια τα κατηγορήματα πού εκφράζουν την αιώνια ουσία του θεοϋ (όρ. παραδείγματος χάριν ή ίδέα του θεοϋ μέσα στη σκέψη. Εξ αλλού απέδειξα καΐ άλλοιώπκα ακόμα (θεώρ. είναι μία αιώνια αλήθεια. είναι αναγκαία άπειρη από τη φύση. θα ίΊιρίΊΐΓ βμοια ν' αλλάξουν και κατά την ουσία. 11). πράγμα πού <·Ιναι ποράλογο. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 2. Ο. άφοϋ υποθέταμε πώς είναι κατηγόρημα του θεοΰ. δηλαδή (θεώρ. λέγω. κα) δεν χρειάζεται να επαναλάβω εδώ αυτόν τον συλλογισμό. 11) απέδειξα την ύπαρξη του θεοϋ. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Το θεώρημα αυτό γίνεται ακόμα εμφανέστερο με τον τρόπο δπου (θεώρ. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 1. ΘΕΩΡΗΜΑ 19. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ό θεός (προηγούμενο θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν το αρνιέστε. 19 των «Άρχων» του Καρτέσιου) την αιωνιότητα του θεοϋ. πρέπει να υπήρχε πάντοτε και είναι άπειρο. 15) καΐ έτσι (πόρ. καϊ αυτό ήταν το δεύτερο σημείο.) είναι αιώνιος και δλα τα κατηγορήματα του είναι αιώνια. Ό θεός λοιπόν είναι ή έμμονος καΐ δχι ή μεταβατική αιτία δλων των πραγμάτων. καϊ έτσι δλα είναι αιώνια. δηλαδή εκείνο πού αποτελεί την ουσία του θεοΰ. εν δσω ενέχει την ίδέα του θεοϋ. Συνάγεται: Ιο δτι τόσο ή ύπαρξη του θεού δσο καΐ ή ουσία του είναι αιώνια αλήθεια. Ο. Ή ύπαρξη του θεοΰ κα! ή ουσία του είναι ένα και το αυτό πράγμα.ν τύχαινε ν' αλλάξουν δσον άφορα την ύπαρξη (προηγ. ΘΕΩΡΗΜΑ 21. είναι εν 'θεω καϊ πρέπει να νοηθή δια του θεοΰ (θεώρ. "Υστερα άπ' αυτό. της (θεώρ. Ακόμα πρέπει να νοούμε με κατηγορήματα του θεοϋ εκείνο πού (ορισμός 4) εκφράζει την ουσία της θείας φύσης. έξω άπ' το θεό δεν μπορεί να έχωμε καμμιά υπόσταση (θεώρ.Δ. δηλαδή (ορισμός 3) Εξω άπ' το θεό δεν ύπάρχη κανένα πράγμα πού να ύπάρχη εν έαυτώ. 7) πού στη φύση της ανήκει να ύπάρχη ί) (πράγμα πού είναι το ϊδιο) από τον ορισμό της συνάγεται ή βεβαίωση πώς υπάρχει. δηλαδή (καθώς <·Ιν<ιι γνωοιό αφ* όαυτοϋ) να γίνουν ψεύτικα ενώ ήσαν αληθινά.). 7). Κάθε τι πού απορρέει από την απόλυτη 'φύστ\ ενός οποιουδήποτε κατηγορήματος του θεοΰ. δηλαδή ανήκει στην υπόσταση: για τοΰτο. κι έτσι (ορισμός 8) είναι αιώνιος. Κάθε τΐ πού υπάρχει. δτι τα κατηγορήματα πρέπει να περιλαμβάνουν την αιωνιότητα. κάτι πού να είναι πεπερασμένο και έχει καθωρισμένην ύπαρξη καϊ διάρκεια προέρχεται άπ' την απόλυτη φύση αύτοΰ του κατηγορήματος. 4) έξηγοϋν ταυτόχρονα καΐ την αιώνια ύπαρξη του. πράγμα πού είναι καΐ το πρώτο σημείο.Ε. Ο. 14).

δηλαδή (ορισμός 6 καί θεώρημα 19) έφ' δσον την θεωρούμε απόλυτα. Κάθε τρόπος πού υφίσταται αναγκαία καΐ είναι άπειρος αναγκαία έχει άπορρεύσει είτε από την απόλυτη φύση ενός κατηγορήματος του θεοΰ είτε από έ"να κατηγόρημα πού έχει πάθει μια τροποποίηση πού καί ή ίδια υπάρχει αναγκαία καί είναι άπειρη. . Άλλα αυτό είναι αντίθετο προς. αυτό το πράγμα πρέπει αναγκαία να είναι άπειρο. Καί τοΰτο είναι το δεύτερο σημείο. είναι δεδομένο σε κάποιο κατηγόρημα του θεοΰ. πραγματικά. Λοιπόν. Εεώρημα) πού υπάρχει αναγκαία καί είναι άπειρη. καί. Ο. ΘΕΩΡΗΜΑ 23. αυτοί οί δυο χαϊκι'κιήρΓς Οά πρέπει να νοηθοΰν καί να γίνουν αντιληπτοί χάρις ο' ίνα κατηγόρημα του θεοϋ. Με τη σκέψη λοιπόν θα γίνη τοΰτο. που ωστόσο· υπάρχει αναγκαία (θεώρ. ή σκέψη υποτίθεται πεπερασμένη. θεωρούμενη κατ' αυτόν τον τρόπο. δεν μπορεί να έ"χη καθωρισμένην διάρκεια. Γιατί.καί είναι άπειρος πρέπει να απορρέει άπ' την απόλυτη φύση ενός κατηγορήματος του θεοϋ· καί τοΰτο ή* άμεσα (καί γι* αυτό μιλάει το θεώρ. όπως και κάθε άλλο πράγμα πού απορρέει αναγκαία από την απόλυτη φύση ενός κατηγορήματος του θεοΰ. ως αποτελούσα καί ως μη άποτελοΰσα την ίδέα του θεοΰ). 37 ΠΕΡΙ θΕΟΥ ΘΕΩΡΗΜΑ 22. άφοΰ ή απόδειξη είναι καθολική). Κάθε τι πού απορρέει από έ"να κατηγόρημα του θεοΰ. έφ' δσον επηρεάζεται από μια τροποποίηση. θα πρέπει να ίσχύη για κάθε πράγμα πού. "Ενας τρόπος λοιπόν πού υπάρχει άναγκ'αϊα. συνέπεται αναγκαία ή ίδέα του θεοΰ. Για τοΰτο πέρα από· τα δρια της διάρκειας της ίδέας του θεοΰ (πού ύποθέτομε πώς δεν υπήρξε η" δεν πρέπει να ύπάρχη σε μια ώρισμένη στιγμή του χρόνου) ή σκέψη θα πρέπει να ύπάρχη δίχως την ίδέα του θεοΰ. ή (πράγμα πού είναι το ϊδιο σύμφωνα με τον ορισμό 8) την αιωνιότητα. δηλαδή υπάρχει μόνο στο <>ι·ο κ<ι) μόνο με το θεό μπορεί να νοηθή. σ οποιοδήποτε κατηγόρημα του θεοΰ. κατά συνέπεια. 11). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ό τρόπος υπάρχει σ' δνα πράγμα άλλο άπ' αυτόν. την υπόθεση μας. παραδείγματος χάριν ή· ιδέα του θεοΰ μέσα στη σκέψη καί πώς αυτό το πράγμα υποτίθεται πώς δεν υπήρξε η δεν θα πρέπει να ύπάρχη σε μια «. απορρέει για οποιοδήποτε κατηγόρημα του θεοΰ. Άλλα (ορισμός 2) δεν μπορεί να νοηθή ως πεπερασμένη αν δεν περιορίζεται άπ' την ϊδια τη σκέψη. 20). Κατά συνέπειαν ή ίδέα του θεοΰ μέσα στη σκέψη. Γ| δ. έφ' δσον αυτή λαμβάνεται απόλυτα (την νοούμε.Ε. Ή ουσία των παραγόμενων από το θεό πραγμάτων δεν περικλείνει την ΰπαρξη. θα παρατηρηθή πώς δ.Δ.ορισμένη.τι λέγεται έδω. δεδομένης αυτής της σκέψης. . Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή απόδειξη αύτοϋ του θεωρήματος γίνεται με τον ϊδιο τρόπο <δπως καί ή προηγούμενη. Τοΰτο όμως είναι εναντίον της υπόθεσης μας· γιατί ύποθέτομε πώς. αν ή ίδέα του θεοΰ.36 ΗΘΙΚΗΐ τόμε πεπερασμένη. Τώρα εκείνο πού απορρέει έτσι από την αναγκαιότητα της φύσης ενός κατηγορήματος. έφ' δσον αυτή δεν αποτελεί την ίδέα του θεοΰ. δηλαδή (προηγούμ. 11 καί πόρισμα 2 του θεωρ. από την αναγκαιότητα της απόλυτης φύσης αύτοΰ του κατηγορήματος. Και τοΰτο ήταν το πρώτο σημείο. αλλά χάρις σ' αυτό το κατηγόρημα αυτό το πράγμαείναι αιώνιο. πού χάρις σ' αυτό το κατηγόρημα αναγκαία υπάρχει καί είναι άπειρη. 21) ή με την μεσολάβηση κάποιας τροποποίησης πού απορρέει άπ' αυτήν την απόλυτη φύση του. μέσα στη σκέψη. Ωστόσο· όμως δεν μπορεί να περιοριστή άπ' τη σκέψη ενόσω αυτή αποτελεί την ίδέα του θεοΰ. δεν μπορεί να έχη καθωρισμένη διάρκεια. ΘΕΩΡΗΜΑ 24. έφ' δσον αυτό το κατηγόρημα εκφράζει το άπειρο καί την αναγκαιότητα της ύπαρξης. ή ίδέα του θεοΰ δεν απορρέει από τη φύση της σκέψης. καί με το Λιιοϊον μπορεί να νοηθή (ορισμός 5). υποθέστε πώς δνα πράγμα πού απορρέει από την αναγκαιότητα της φύσης ενός κατηγορήματος. πρέπει αναγκαία επίσης να ύπάρχη καί να είναι άπειρο.τι δήποτε άλλο πράγμα (αδιάφορο. στιγμή του χρόνου. Καθώς ωστόσο ή σκέψη υποτίθεται κατηγόρημα του θεοΰ πρέπει να ύπάρχη αναγκαία καί να είναι αναλλοίωτη (θεώρ. "Αν λοιπόν νοοΰμε £ναν ΐ|)όιι<) ιιοί> υπάρχει αναγκαία καί είναι άπειρος. απορρέει αναγκαία άπα· την απόλυτη φύση του θεοΰ. 'Άν το άρνήστε. Υπάρχει λοιπόν μια σκέχρη πού δεν αποτελεί την ίδέα του θεοΰ.

Ε. "Ενα οποιοδήποτε ξεχωριστό πράγμα. 14). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν αυτό το άρνήστε. πράγμα πού θα καθορισθή ακόμα σαφέστερα με το επόμενο πόρισμα. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Τα ιδιαίτερα πράγματα δεν είναι τίποτα . "Ενα πράγμα πού προσδιορίζεται από το θεό για να παράγη κάποιο αποτέλεσμα.38 ΗΘΙΚΗ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι φανερό από τον Όρισμό 1.αλλο εκτός από πα- 39 ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ Οη (αίίεείΐοηεδ) των κατηγορημάτων του θεοΰ. δεδομένης της θείας φύσης. δεν μπορεί να γίνη άφ' έαυτοΰ απροσδιόριστο. τόσο ή ουσία δσο καϊ ή ύπαρξη των πραγμάτων πρέπει να συμπεραίνεται αναγκαία· καί. ΘΕΩΡΗΜΑ 27. . Γιατί. "Ενα πράγμα πού είναι προσδιωρισμενο να παράγη κάποιο αποτέλεσμα προσδιορίστηκε έτσι αναγκαία από το θεό" καί εκείνο πού δεν προσδιορίστηκε από το θεό δεν μπορεί να αύτοπροσδιορισθή για να παράγη ένα αποτέλεσμα. ΑΠ ΟΔΕ Ι ΞΗ Αυτό είναι προφανές από το αξίωμα 3. 1 του θεωρ. δεν μπορεί να ύπάρχη καί να κινηται για να παράγη κάποιο αποτέλεσμα. ε'ίτε τα πράγματα υπάρχουν ε'ίτε δεν υπάρχουν. 4) ή ουσία των πραγμάτων μπορεί να νοηθή δίχως το θεό. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Συνέπεται από τοϋτο πώς ό θεός δεν είναι μόνο ή αιτία οπού αρχίζουν τα πράγματα να υπάρχουν άλλα καϊ εκείνη πού χάρις σ' αυτήν εξακολουθούν να υπάρχουν. με την έννοια πώς δσο ό θεός λέγεται αίτία του εαυτού του. θα πρέπει δμοια να είπωθή πώς είναι αίτία δλων των πραγμάτων. είναι αναγκαία κάτι το θετικό (όπως είναι άφ' έαυτοΰ γνωστό)· κι' έτσι ή ουσία του δπως καϊ ή ύπαρξη του έχουν το θεό ως ποιητικό αίτιο (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ II Εκείνο οπού κάνει τα πράγματα να λέγωνται προσδιωρισμένα για να παράγουν κάποιο αποτέλεσμα. με αλλά λόγια (για να χρησιμοποιήσωμε τον δρο της σχολαστικής) ό θεός είναι ή αίτία του είναι των πραγμάτων (ϋευπι εδκε εαυκα εδδεηάι Γεηιπι). ΘΕΩΡΗΜΑ 26. Το δεύτερο τμήμα του θεωρήματος συνάγεται σαφέστατα· γιατί. Γιατί εκείνο πού ή φύση του (θεωρούμενη καθεαυτή) περικλείνει την ύπαρξη είναι ή αιτία του έαυτοΰ του καϊ υπάρχει από μόνην την αναγκαιότητα της φύσης του. Συνάγεται πραγματικά άπ' αυτό το τελευταίο πώς. Τοϋτο δμως (θεώρ. Αυτό αποδείχθηκε σαφώς με το θεώρημα 15 καί τον ορισμό 5. Ό θεός δεν είναι μόνον το ποιητικό αίτιο της ύπαρξης. με άλλα λόγια κάθε πράγμα πού είναι πεπερασμένο καί έχει προσδιωρισμένη ύπαρξη. με μια λέξη. ΘΕΩΡΗΜΑ 28. Κατά συνέπεια ό θεός είναι επίσης αίτία και της Ουσίας των πραγμάτων. πράγμα πού είναι το πρώτο τμήμα. το πρώτο τμήμα της πρότασης θα ήταν ψευδές. αν ένα πράγμα πού δεν προσδιορίζεται από το θεό. 6λέπομε πώς αύτη δεν περικλείνει ούτε την ύπαρξη ούτε τη διάρκεια τους. . πού μόνο στη φύση του ανήκει ή ύπαρξη (πόρ. 25 και 16). με άΛλα λόγια τρόποι.Δ.15) είναι παράλογο. με τους οποίους τα κατηγορήματα του θεοΰ εκφράζονται με τρόπο βέβαιο καϊ προσδιωρισμενο. κάθε φορά πού αναφερόμαστε στην ουσία τους. μπορούσε να αύτοπροσδιορισθή. Ο. κι' έτσι ή ουσία τους δεν μπορεί ναναι αίτία ούτε της ύπαρξης τους. ούτε της διάρκειας τους· άλλα μόνον ό θεός. αυτό σημαίνει πώς ό θεός δεν είναι · αίτία της ουσίας· και έτσι (άξ. αλλά επίσης καί της ουσίας των πραγμάτων. ό:ν δεν είναι προσδιωρισμενο να ύπάρχη καί να παράγη αυτό το αποτέλεσμα από μια άλλη αιτία πού είναι καθ' εαυτή πεπερασμένη καί έχει προσδιωρισμένη ϋπαρξη' καί με τη σειρά της αύτη ή αιτία δεν μπορεί να ύπάρχη καί . πράγμα πού είναι παράλογο δπως το δείξαμε. 2 Χ Ο Λ Ι Ο Αυτό το θεώρημα συνάγεται σαφέστερα από το θεώρημα 16. ΘΕΩΡΗΜΑ 25.

27) αδύνατο δχι δμως καϊ τυχαίο να γίνουν απροσδιόριστοι. δηλαδή εκείνα πού απορρέουν αναγκαία από την απόλυτη φύση του. Ο. Άλλα δ. 26).Ε. πού και αυτό είναι επίσης πεπερασμένο καΐ έχει προσδιωρισμένη ΰπαρξη καΐ έτσι έπ' άπειρον. 21). . με τη σειρά της. γιατί (θεώρ. του θεωρ. πού δεν μπορούν ωστόσο Όυτε να υπάρχουν οΰτε να νοηθούν δίχως το θεό. είναι μέσα στο θεό (θεώρημα 15) καϊ ό θεός δεν ημπορεί να είπωθη τυχαίο πράγμα. Γιατί τα αποτελέσματα του θεοΰ δεν μπορούν ούτε να υπάρχουν οΰτε να νοηθοΰν δίχως την αιτία του (θεωρ. 16) καϊ τοΰτο τόσο δταν θεωροΰμε απόλυτα τη θεία φύση (θεώρ. προσδιορίζονται άπ' το θεό. 21) δσο καϊ δταν την θεωροΰμε ως προσδιοριζόμενη να δρα καθ' ώρισμένο τρόπο (θεώρ. 24) αλλά και έφ' δσον τους θεωροΰμε ως προσδιοριζόμενους για να παράγουν κάποιο αποτέλεσμα (θεώρ. η αυτός ό τρόπος (για τον ϊδιο λόγο πού χρησίμευσε να άποδειχθή το π'ρώτο μέρος) χρειάστηκε να προσδιορισθή από μια άλλη πού κι' αυτή δμοια είναι πεπερασμένη καϊ έχει προσδιωρισμένη ΰπαρξη καϊ με τη σειρά της αυτή ή τελευταία . με τη μεσολάβηση των πρώτων συνάγεται: Ιο πώς αναφορικά με τα πράγματα πού πα- ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ράχθηκαν άμεσα άπ' αυτόν. Άλλα αυτό το πράγμα δεν μπορούσε να άπορρέη άπ' το θεό οΰτε από ένα άπ' τα κατηγορήματα του έφ' δσον πάσχει (αϋίαΛαπι ε$ΐ) από μια τροποποίηση πού είναι αιώνια καϊ άπειρη (θεώρ. Γιατί νοοϋμε με απώτερη αιτία μι αιτία πού δεν συνδέεται με κανέαν τρόπο με το αποτέλεσμα της.(για τον ϊδιο λόγο).40 ΗΘΙΚΗ να είναι προσδιωρισμένη να παράγη κάποιο αποτέλεσμα. εκτός αν τοϋτο γίνεται για να τα διακρίνωμε από εκείνα πού παρήγαγε αμέσως ή μάλλον πού απορρέουν οπό την απόλυτη φύση του. ό θεός είναι ή απόλυτα εγγύτατη αίτία. Αυτό το πράγμα λοιπόν θάτιρεπε να άπορρέη από το θεό ή από ένα από τα κατηγορήματα του. είναι αδύνατο δχι δμως καϊ τυχαίο να προσδιορίζωνται άφ' εαυτών (ϊδιο θεώρ. 27). από μια άλλη κι' έτσι έπ' άπειρον (πάντα για τον ϊδιο λόγο). Τώρα αύτη ή αιτία. τίποτα δεν είναι δεδομένο (αξίωμα 1. 3 καΐ 5) καϊ οί τρόποι (πόρ. έφ' δσον το θεωροΰμε ως επηρεαζόμενο από μια ώρισμένη τροποποίηση· γιατί. ΘΕΩΡΗΜΑ 29. καϊ αλλά. Τίποτα το τυχαίο δεν είναι δεδομένο στη φύση. 15 καϊ θεώρ. έτσι πού να μη μπορή οΰτε να ύπάρχη οΰτε να νοηθή δίχως αυτόν. 11) υπάρχει αναγκαία καϊ δχι τυχαία. 25) δεν είναι τίποτα παρά πάθη των κατηγορημάτων του θεοΰ. Συνάγεται: 2ο πώς ό θεός δεν μπορεί να είπωθή κυρίως ως άπω ιερή αιτία των Ιδιαίτερων πραγμάτων. 22). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η • Κάθε τι πού είναι προσδιωρισμένο για να ύπάρχη καΐ να παράγη κάποιο αποτέλεσμα. θα έπρεπε λοιπόν να άπορρέη από το θεό ϊ] να προσδιορίζεται για να ύπάρχη καϊ να παράγη κάποιο αποτέλεσμα άπ' τον θεό η από κάποιο κατηγόρημα του. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Καθώς ώρισμένα πράγματα χρειάσθηκε να παραχθούν αμέσως από το θεό. του θεωρ. ό θεός είναι ή αίτία αυτών των τρόπων δχι μόνον γιατί υπάρχουν άπλα (πόρισμα καϊ θεώρ. Κατά συνέπεια το κάθε τι προσδιορίζεται από την αναγκαιότητα της θείας φύσης δχι μόνο για να ύπάρχη. εκτός από την υπόσταση Καϊ τους τρόπους.Δ. καϊ δχι ή γενεσιουργός τους καθώς λέγεται. 26 καΐ πόρ. άλλα επίσης καϊ να ύπάρχη καϊ να πα-ράγη κάποιο αποτέλεσμα καθ' ώρισμένο τρόπο καϊ τίποτα το τυχαίο δεν υπάρχει. αν δεν προσδιορίζεται να ύπάρχη καΐ να παράγη αυτό το αποτέλεσμα από έ"να άλλο πράγμα. 24). όρ. Και κάθε τι πού υπάρχει είναι μέσα στον θεό καϊ εξαρτάται από το θεό. Καϊ αυτό ήταν το πρώτο. Για τοϋτο και οί τρόποι της φύσης του θεοΰ έχουν άπορρεύσει αναγκαία από αύτη τη φύση καϊ δχι τυχαία (θεώρ. είναι (θεώρ. αλλά δλα προσδιορίζονται από την αναγκαιότητα της θείας φύσης για να υπάρχουν και να παράγουν κάποιο αποτέλεσμα καθ' ώρισμένο τρόπο. 24). αντίθετα.τι είναι πεπερασμένο καΐ έχει προσδιωρισμένην ύπαρξη δεν μπόρεσε να παραχθη από την απόλυτη φύση ενός κατηγορήματος του θεοΰ· γιατί κάθε τι πού απορρέει από την απόλυτη φύση ενός κατηγορήματος του θεοΰ είναι άπειρο καΐ αιώνιο (θεώρ. έφ' δσον πάσχει από μια τροποποίηση πού είναι πεπερασμένη καϊ έχει προδιωρισμένην ΰπαρξη.)· κι' αν. Γιατί αν δεν προσδιορίζονται άπ' το θεό. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Κάθε τι πού υπάρχει. Εξ αλλού. είναι προσδιωρισμένο έτσι από το θεό (θεώρ.

ό έρως κλπ.λ. ή ΝαΙιΐΓ3 Ν3ΐιΐΓ3Π8 είναι δ θεός ως δημιουργός και αρχή κάθε ενέργειας. δηλαδή για την ϊδια την πράξη της γνώσης. πρέπει να περιλαμδάνη τα κατηγορήματα του θεοΰ και τα πάθη του θεοΰ και τίποτα άλλο.π. Μετφ. ΘΕΩΡΗΜΑ 31.Δ. γι' αυτό το λόγο (σχόλ. ουσία μοναδική είναι δεδομένη (Πόρ. 673. Προτιμήσαμε αυτή τη μετάφραση και ως συμφωνότερη με το γράμμα της λατινικής ορολογίας αλλά καΐ ως συνεπέστερη με τον μονιστικό χαρακτήρα της σκέψης του Σπινόξα. ό πόθος. υποκρύπτουν έναν δυϊσμό ασυμβίβαστο με το πνεύμα της θεωρίας του Σπινόζα. πού να έκφράζη την αιώνια και άπειρη ουσία της σκέψης και τούτο κατά τέτοιον τρόπο. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Ό λόγος δπου μιλώ εδώ για μια εν ενεργεία νόηση δεν σημαίνει πώς θεωρώ ως υπάρχουσα οποιαδήποτε νόηση εν δυνάμει· επιθυμώντας δμως ν' αποφύγω κάθε σύγχιση θέλησα να μιλήσω για το πράγμα πού το αντιλαμβανόμαστε καθαρά. πρέπει ν' άναφέρωνται στη Δημιουργημένη Φύση και όχι στη Δημιουργό. Φύση και Δημιουργημένη Φύση ην καλύτερα να το αποδείξω. δηλαδή (δπως είναι γνωστό άφ' εαυτού).ΗΘΙΚΗ- 42 Σ Χ Ο Λ Ι Ο Πριν να εξακολουθήσω.Δ. Γιατί δεν μποροΰμε να νοήσωμε τίποτα πού δεν οδηγεί σε μεγαλύτερη επίγνωση της νοητικότητας. του θεωρ. Λαλάντ. εΐτε άπειρη. είτε ενεργώς άπειρος. είναι ώρισμένος τρόπος του σκέπτεσθαι· και έτσι (πρότ. έφ' όσον τα θεωρούμε ως πράγματα εν τψ θεψ και πού δεν μπορούν δίχως το θεό ούτε να υπάρξουν ούτε να νοηθούν. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή βούληση. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Μια αληθινή ίδέα πρέπει να σύμφωνη με το άνεικείμενο πού είναι ή ίδέα του (αξίωμα 6). Ο. 14). η ακόμα όλων των τρόπων των κατηγορημάτων του θεοϋ. Ή εν ενεργεία νόηση. με αλλά λόγια τη φύοη καθενός των κατηγορημάτων του. σελ. δηλαδή ό θεός και δεν υπάρχουν αλλά πάθη (θεωρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 30. 15) εκτός από εκείνα πού βρίσκονται μέσα στο θεό καΐ (ϊδιο θεωρ.Ε. Με Δημιουργημένη Φύση εννοώ κάθε τι πού απορρέει από την αναγκαιότητα της φύσης του θεοϋ. ΘΕΩΡΗΜΑ 32. πράγμα πού το αντιλαμβανόμαστε καθαρώτερα. ή Έμψυχοϋσα Φύσις κ. τ. ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 43 6άνη τα κατηγορήματα του θεοΰ και τα πάθη του θεού και τίποτα άλλο.: Προτιμήσαμε να μεταφράσωμε κατ' αυτόν τον τρόπο την έκφραση ΝδΙιίΓΕ ηαΙαΓδηχ καΐ Νίΐυτα ΝαΙιίΓΕίΟ. είτε ενεργώς πεπερασμένη. αΰτ. και αυτή ή . Ή ΝδΙιΐΓ» ΝαίυπιΐΒ είναι το σύνολο των όντων και των νόμων που δημιούργησε ό θεός.Ε.) δεν μπορούν δίχως το θεό οΰτε να υπάρχουν ούτε να νοηθούν κατά συνέπεια ή νόηση. εϊτε ενεργώς άπειρη πρέπει να περιλαμ(1) Σημ. πού να μην μπορή δίχως αυτό το κατηγόρημα ούτε να ύπάρχη ούτε να νοηθή καί. 29) πρέπει ν' αναφέρεται στην Δημιουργό Φύση και δχι στην Δημιουργημένη δπως και οι δλλοι τρόποι του σκέπτεσθαι. είτε πεπερασμένη. δ. 1 του θεωρ. δπως καί ή νόηση. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Με την νόηση πραγματικά νοούμε (καθώς είναι γνωστό άφ' εαυτού) δχι την απόλυτη σκέψη. 2 του θεωρ. Γιατί κιόλας από τα δσα προηγήθηκαν καθωρίσθηκε νομίζω. ό έρως κλπ. άλλα μόνον έναν τρόπο σκέψης πού διαφέρει από τους άλλους δπως ό πόθος. 17) το θεό έφ' όσον τον θεωρούμε ως ελεύθερη ουσία. 1 του θεωρ. αν μη από μια έίλλη προσδιωρισμένη αιτία. με αλλά λόγια αυτά τα κατηγορήματα της ουσίας πού εκφράζουν μια αιώνια και άπειρη ουσία. 6)· με το μέσο ενός κατηγορήματος του θεοΰ. άλλα μόνον αναγκαία αιτία. η ακόμη (πόρ. Ο. Ή δούληση δεν μπορεί να κληθη ελεύθερη αιτία. Βλέπ. πώς πρέπει να νοούμε με Δημιουργό Φύση εκείνο πού είναι καθ' εαυτό και νοείται άφ' έαυτοϋ. Ή νόηση.τι περιέχεται αντικειμενικά στη νόηση πρέπει νδναι αναγκαία δεδομένο στη φύση· αλλά στη φύση μόνο μια-. Σύμφωνα με την εξήγηση πού δίνει ό δίε&βοίς στο £ργο του για την καταγωγή των ορών ιϋ&εΓ άίε Εηίδίεΐίΐιηδ <3εΓ ΐεπηίηϊ). θέλω να εξηγήσω εδώ τι πρέπει να νοούμε με την έκφραση Δημίουργός('). 14 και πόρ. 15 και όρ. 5) να νοηθή με την απόλυτη σκέψη· πρέπει να νοηθή λέγω (θεωρ. ΟΙ οροί Ζωοποιοϋσα. και πρέπει κατά συνέπεια (όρ. είτε ενεργώς πεπερασμένη. δπως επίσης και ή δούληση. 28) κάθε επιθυμία δεν μπορεί να ύπάρχη καί να είναι προσδιωρισμένη για να παράγη κάποιο αποτέλεσμα.

Γι' αυτόν τον λόγο τα πράγματα δεν μπορεί να υπάρχουν κατ' άλλο τρόπο ή με διαφορετική τάξη. Τώρα αν ένα πράγμα λέγεται τυχαίο. 7) δεν μπορεί να είπωθή ελεύθερη •αίτία. . πώς δεν υπάρχει απόλυτα τίποτα στα πράγματα. Μ' οποιονδήποτε λοιπόν τρόπο κι' 8ν την νοή-σωμε. ηού να την προσδιορίζη για να ΰπάρχη καϊ να παράγη κάποιο αποτέλεσμα μ' έναν ώρισμένο τρόπο. αλλά γιατί έχει ένα κατηγόρημα πού εκφράζει την απόλυτη καϊ αιώνια ουσία της σκέψης (θεώρ.ής ελαττωματικότητας της γνώσης μας· γιατί ένα πράγμα δπου αγνοούμε πώς ή ουσία του περικλείνει μια αντίφαση ί} δπου γνωρίζομε καλά πώς δεν περικλείνει καμμιά αντίφαση. Γιατί αν μια βούληση ύποτεθή πώς είναι άπειρη. αλλά μόνον αναγκαία ί) καταναγκαστική. Ο. απαιτεί μια αίτία από την οποία προσδιορίζεται για να ύπάρχη ή να παράνη κάποιο αποτέλεσμα καϊ έτσι (όρ. Ή βούληση λοιπόν δεν ανήκει στη φύοι\ του θεοϋ. σκοπεύω τώρα να εξηγήσω με λίγα λόγια τι πρέπει να νοούμε με το τυχαίο (€οηΙίη§6Π8). Τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να παραχθούν από το θεό με κανέναν άλλον τρόπον καϊ με καμμιά άλλη τάξη. αλλά •διατηρεί μ' αυτήν την ϊδια σχέση δπως καϊ ή κίνηση καϊ ή (ηρεμία καϊ δλα τα άλλα πράγματα. 1 του θεώρ. καθαρώτερα κι' άπ' αυτό το φως της ημέρας. ή βούληση.Δ. Γιατί ή ύπαρξη ενός πράγματος προέρχεται αναγκαία εϊτε άπ' την ουσία του καί τον ορισμό του εϊτε από μια δεδομένη ποιητική αίτία.-44 ΗΘΙΚΗ αίτία από μια δλλη καϊ οί5τω καθεξής έπ' άπειρον. Συνέπεται: 2ο πώς ή βούληση καϊ ή νόηση διατηρούν με το •θεό την ϊδια σχέση δπως καϊ ή κίνησησ καϊ ή ηρεμία. 23). "Αν λοιπόν μπορούσαν να υπήρχαν πράγματα διαφορετικής φύσης. πώς ό θεός ενεργεί με την ελευθερία της χίνησης καϊ της ηρεμίας. 45. χρειάζεται μία αίτία. καί κατά συνέπεια (θεώρ. ό θεός θα μποροΰσε όμοια να είναι διαφορετικής φύσης.. η να προσδιορίζωνται για να παράγουν κάποιο αποτέλεσμα. είτε πεπερασμένη εϊτε άπειρη. δπως καϊ δλα τα αλλά πράγματα της φύσης. Καϊ μ' δλο πού. ^ίπό μια βούληση δεδομένη ή από μια νόηση δεδομένη. πρέπει επίσης να προσδιορίζεται για να ύπάρχη καϊ να παράγη κάποιο αποτέλεσμα από το 'θεό. 2 Χ Ο Λ Ι Ο 1. εϊτε σχετικά με την αίτία του. πού δείξαμε πώς προέρχονται από την αναγκαιότητα της θείας φύσης καϊ προσδιορίζονται από αυτήν για να υπάρχουν καϊ να παράγουν κάποιο αποτέλεσμα μ' έναν ώρισμένο τρόπο. δίχως να μποροΰμε τίποτα να διαβεβαιώσωμε με πεποίθηση για την ύπαρξη του. κατ' άλλον τρόπο. καί πρώτα . Γιατί ή βούληση. δπως καϊ κάθε άλλο πράγμα. 11) αύτη ή άλλη ή φύση όμοια θαπρεπε να ύπάρχη καί θα ήταν δυνατό να £χωμε κατά συνέπεια δυο ή καί περισσότερους θεούς. δλα τα πράγματα της φύσης πού (θεώρ. . Συνέπεται από τοϋτο: Ιο πώς ό θεός δεν δρα από την ελεύθερη βούληση. πού εξ αιτίας του να μπορούν να χαρακτηρισθούν ως τυχαία. 14) είναι παράλογο. 29). αυτό γίνεται εξ αιτίας τ. από τον τρόπο καί την τάξη δπου παράχθηκαν. Για τίς ϊδιες αυτές αιτίες ένα πράγμα λέγεται αδύνατο· ή γιατί ή ουσία η ό ορισμός του περικλείνει μια αντίφαση ή γιατί καμμιά εξωτερική ουσία δεν είναι δεδομένη καί προσδιωρισμένη ώστε να παράγη αυτό το πραγμα. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 1. Ο. πράγμα πού (πόρ. 16) καί προσδιορίσθηκαν από την αναγκαιότητα της φύσης του θεοϋ για να υπάρχουν καί να παράγουν κάποιο αποτέλεσμα καθ' ώρισμένον τρόπο (θεώρ.πρώτα τΐ πρέπει να νοούμε με το Αναγκαίο(Νεοεδϊαπιιπι)καί το 'Αδύνατο(Ιπιροδκΐάίιΐο). Π Ο Ρ Ι 2 Μ Α 2 . επακολουθεί απειρία πραγμάτων. δεν μπορούμε για τοΰτο να ποϋμε πώς ό •θεός ενεργεί με την ελευθερία της βούλησης· δπως καϊ δε μποροΰμε να ποϋμε* επειδή από την κίνηση καϊ την ηρεμία επακολουθούν ώρισμένα πράγματα (καϊ επειδή αυτά τα αποτελέσματα είναι επίσης αναρίθμητα). "Ενα πράγμα λέγεται αναγκαίο εϊτε σχετικά με την ουσία του. 29) πρέπει να προσδιορίζονται από το θεό για να υπάρχουν καϊ να δρουν με ώρισμένον τρόπο. ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΘΕΩΡΗΜΑ 33.Δ. Άφοϋ δείξαμε με τα δσα προηγήθηκαν.Ε. ' Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ II "Ολα τα πράγματα προήλθαν αναγκαία από τη δεδομένη φύση του θεοΰ (θεώρ. γενικά. δχι γιατί είναι απόλυτα άπειρη ουσία. καί. ώστε ή τάξη της φύσης να είναι διαφορετική.Ε.

Καί μάλιστα. θαπρεπε να ναι άλλοιώτικες. κάτι δλλο για τη φύση και για την τάξη της. από δ. ελευθερίας πού αποδίδουν στο θεό. θέληση καί νόηση δλλο πράγμα. 2 Χ Ο Λ Ι Ο 2. για ποια αίτία δεν θα μπορούσε ν άλλάξη τώρα τις αποφάσεις του σχετικά με τα δημιουργημένα πράγματα. κι' αν συμφωνούσα πώς ή βούληση ανήκει στην ουσία του θεοΰ. 8ν σκεφθούμε πρωτύτερα τοϋτο.δηλαδή αν είχε σχετικά με τη φύση. το ονομάζαμε ενδεχόμενο η δυνατό. 'Αλλά. Κι' αν μας επιτρέπεται ν' άποδίδωμε στο θεό άλλη νόηση κι' άλλη βούληση. καί θαχε άποφασίση. Άλλα δεν αμφιβάλλω πώς πολλοί θα απορρίψουν αυτόν τον τρόπο της αντίληψης ως κάτι παράλογο καί δεν θα καταδεχτούν μάλιστα να το εξετάσουν καί τοϋτο για μόνο το λόγο πώς συνήθισαν να αποδίδουν στο θεό μια ολότελα διαφορετική ελευθερία από εκείνη πού ώρίσαμε (όρ. δηλαδή. θα δείξω ακόμα πώς. αν τα πράγματα παράγονταν από το θεό άλλοιώτικα από δ. Και δεν άμφιβάλλί» ακόμα πώς. Απαντώ πώς λέγοντας τοϋτο. θα πουν πώς κι' αν ύποθέσωμε πώς ό θεός θακανε μια άλλη φύση άπ' την πραγματική. ό θεός δεν θα ήταν ή αίτία δλων των πραγμάτων. δεν μπορεί ποτέ να μας φαίνεται ως αναγκαίο ούτε ως αδύνατο καί. αν ό θεός είχε αποφασίσει για τη φύση και για την τάξη της κάτι άλλο. αυτό εξαρτάται μόνο από τη βούληση του θεοΰ· άπ' αυτό συνέπεται. ή νόηση του και ή βούληση του σχετικά με τα δημιουργημένα πράγματα και την τάξη τους πάντοτε διατηρούν την ίδια σχέση με την ουσία καί την τελειότητα του. διαφορετική από εκείνη ν πού ό σεβασμός του ύπερτέλειου δντος μας υποχρεώνει να του άποδώσωμε. καθόσο γνωρίζω. οοο τα νοούμε. μ' οποίον τρόπο κι' αν τα νοήσωμε. από την αντίθετη διαβεβαίωση θα συναγόταν (μόλις το έδειξα) πώς ό θεός δεν είναι υπέρτατα τέλειος· γιατί. δηλαδή από μόνη την τελειότητα του θεοί). καθώς δλοι το παραδέχονται. λέγ. πάλι προκύπτει άπ' την τελειότητα του πώς τα πράγματα δεν μποροΰοαν να δημιουργηθούν με κανέναν δλλο τρόπο καί με καμμιά δλλη τάξη. 7) δηλαδή μια απόλυτη βούληση. Κι' υστέρα παραδέχονται επίσης πώς δλες οί αποφάσεις του θεοΰ πάρθηκαν άπ' τον ίδιο το θεό αιώνια. πώς ό θεός 'δέν υπάρχει προγενέστερα άπ' τΙς αποφάσεις του κηϊ δεν μπορεί ΠΕΡΙ ©ΕΟΥ 47 να ύπάρχη δίχως αυτές. πράγμα πού είναι παράλογο. ένα τέτοιο πράγμα. οί5τε μετά· συνάγεται λοιπόν από τοϋτο. ό θεός είχε μια άλλη νόηση εν ενεργεία καί μια άλλη βούληση. συμφωνούν πώς δεν υπάρχει στο θεό νόηση εν δυνάμει άλλα μόνο νόηση εν ενεργεία· άφοϋ λοιπόν ή νόηση καί ή βούληση του δεν ξεχωρίζουν από την ουσία του. δηλαδή (καθώς το παραδέχονται) ή ουσία του. θα απορρίψουν εξ ολοκλήρου δχι μονάχα ως κάτι το ευτελές. για την αιωνιότητα. Εξ αλλού. αυτό δεν θα συνεπαγόταν για το θεό καμμιά ατέλεια. δν τα πράγματα είχαν παραχθή κατ" άλλον τρόπο.τι είναι. δίχως για τοϋτο τίποτα ν' άλλάξη από την ουσία του καϊ την τελειότητα του. παραδέχονται πώς ό θεός θα μπορούσε να άλλάξη τις αποφάσεις του. κι' ή αλήθεια αυτής της αντίληψης είναι συνέπεια της υπέρτατης τελειότητας του θεοΰ. συνέπεται άπ' αυτό ακόμα πώς. δλοι οί φιλόσοφοι. κατά συνέπεια.τι δν είναι τέλεια ήν ατελή καί καλά ή κακά. αλλά ως μέγα εμπόδιο για την επιστήμη αυτό το είδος της. Γιατί. πώς από μόνη την απόφαση καΐ από μόνη τη βούληση του θεοϋ κάθε πράγμα πού υπάρχει είναι δ. ή νόηση του θεοΰ καί ή βούληση του. Προς χάριν τους ωστόσο. θα μας άντιπαρατηρήσουν παις στα πράγματα δεν υπάρχει οΰτε τελειότητα ούτε ατέλεια. Δεν χρειάζεται να επαναλάβω εδώ δ. Και καμμιά ατέλεια δεν μπορεί ν' άποδοθή στο θεό· γιατί αυτή ή τελειότητα του μας ανάγκασε να το βεβαιώσωμε τοϋτο.τι αποφάσισε. καί δ. οΟτε προ. παραμένοντας δμοια τέλειος. θα μποροΰσε να κάμη εκείνο πού είναι τώρα τελειότητα να είναι ατέλεια .τι είπα στο σχόλιο του θεωρήματος 17. "Αν ήταν άλλοιώτικα θα άποδίναμε στο θεό ατέλεια καί αστάθεια.τι είναι τώρα. πού καί αυτοί οί ίδιοι το παραδέχονται. Καί αυτό θα είναι εΰκολο να το δείξωμε. Συνάγεται καθαρά από τα δσα προηγήθηκαν πώς τα πράγματα παράχθηκαν από το θεό με μια υπέρτατη τελειότητα.46 ΗΘΙΚΗ γιατί αγνοούμε την τάξη των αίτιων. Άφοϋ λοιπόν τα πράγματα δεν μπόρεσαν να παραχθούν από το θεό με κανέναν άλλο τρόπο καί με καμμιά δλλη τάξη. θα είχε αναγκαία μια νόηση άλλοιώτικη άπ' αυτήν πού τώρα είναι δική του και μια βούληση άλλοιώτικη από την τωρινή του. θαπρεπε ν' άποδώσωμε στο θεό μια άλλη φύση. "Αλλωστε για την αιωνιότητα δεν υπάρχει πότε. γιατί προήλθαν αναγκαία από μια δεδομένη τελειότατη φύση. Γιατί πραγματικά αν ήταν άλλοιώτικα. αν θέλουν να συλλογιστούν αυτό το πράγμα καϊ να εξετάσουν έντιμα την ακολουθία των αποδείξεων μου. καί ή ουσία του δμοια θα ήταν «ναγκαϊα άλλοιώτικη καί κατά συνέπεια (δπως το συμπέρανα από την αρχή). πώς αν το είχε θελήσει ό θεός. δεν θ' αφεθούμε βέβαια ποτέ να πεισθούμε από κανένα λόγο πώς ό θεός δεν θέλησε να δημιουργήση δλα τα πράγματα πού ή νόηση του είχε συλλάβει με τόσην τελειότητα.

παντού δπου μου δόθηκε ή ευκαιρία. απομακρύνεται λιγώτερο άπ' την αλήθεια παρά ή άλλη γνώμη πού παραδέχεται πώς ό θεός ενεργεί στο κάθε τι αποβλέποντα πάντα στο αγαθό. πώς υπάρχει καϊ ενεργεί από μόνην την αναγκαιότητα της φύσης του πώς είναι ή ελεύθερη αίτία δλων των πραγμάτων καϊ τοΰτο κατά ποιο τρόπο· πώς δλα είναι εν θεφ καϊ εξαρτώνται άπ' αυτόν κατά τέτοιο τρόπο. δηλαδή από μια απόλυτη καλή διάθεση. Κάθε τι που νοούμε πώς υπάρχει οτήν εξουσία του θεοΰ. Για να μπορούν τα πράγματα να εϊναι άλλοιώτικα άπ' δ. μπορεί. 25) με Ολλα λόγια (θεώρ. εξ άλλου. ΘΕΩΡΗΜΑ 34. ώοτε να προέρχεται άπ' αύτη αναγκαία. Κατά συνέπεια τα πράγματα δεν μπορεί νάναι διαφορετικά. Φρόντισα. αλλά από την απόλυτη φύση του θεοΰ. Ή δύναμη του θεοΟ είναι αυτή ή ίδια του ή ουσία. νόμισα πώς άξιζε τον κόπο να υποβάλω εδώ τϊς προκαταλήψεις αυτές στον έλεγχο της λογικής.τι είναι. Τέλος πώς κάθε τι έχει προκαθορισθεί από το θεό. "Ολες όσες επιχειρώ εδώ να επισημάνω εξαρτώνται άλλωστε από μια καϊ μόνη. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Συνέπεται από μόνη την αναγκαιότητα της ουσίας του θεοϋ πώς ό θεός είναι ή αίτία του έαυτοΰ του (θεώρ. δηλαδή: πώς υπάρχει αναγκαία· πώς είναι μοναδικός. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Κάθε τι πού υπάρχει εκφράζει με βέβαιο καϊ προσδιωρισμένο τρόπο τη φύση ή την ουσία του θεοΰ (πόρ. Τίποτα δεν υπάρχει δπου από τη φύση του να μην άπορρέη κάποιο αποτέλεσμα. με τη βούληση του. του θεώρ. Άλλα αληθινά θα ήταν άλλο πράγμα να διαβεβαιώνωμε ανοιχτά πώς ό θεός. Ο. ΘΕΩΡΗΜΑ 35. Αναγνωρίζω πώς αυτή ή γνώμη.τι θέλει. . "Ολα τα πράγματα εξαρτώνται από τη δύναμη του θεοΰ. Μπορώ λοιπόν να αντιστρέφω εναντίον τους το επιχείρημα τους καϊ μάλιστα με τον ακόλουθο τρόπο.Ε. 'Ρ δύναμη λοιπόν του θεοϋ με την οποία ό ίδιος καϊ δλα τα πράγματα υπάρχουν καϊ ένεργοΰν είναι ϊ'δια ή ουσία του. δηλαδή την άπειρη δύναμη του. να παραμερίσω τϊς προκαταλήψεις πού θα μπορούσαν να παρεμποδίσουν να γίνουν αντιληπτές οί αποδείξεις μου· καθώς όμως παρ' δλα αυτά απομένουν ακόμα πολλί:ς πού μπορούσαν καϊ μποροΰν επίσης. πού τα υποβάλλει δλα σε μια απαθή θεία βούληση καϊ παραδέχεται πώς δλα εξαρτώνται από την καλή του -διάθεση. και κατά συνέπειαν ύπάρχει αναγκαία. καϊ συνίστανται στο πώς οί άνθρωποι υποθέτουν συνηθισμένα πώς δλα τα πράγματα της φύσης δρουν. ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 49 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Κάθε τι πού υπάρχει στην εξουσία του θεοϋ πρέπει (προηγ. η δπου τείνει ως προς ένα προσδιωρισμένο οχοπό. καϊ μάλιστα στο υπέρτατο σημείο. πού έχει αναγκαία την νόηση για δ. 16 με το πόρισμα του) όλων των πραγμάτων. πού τίποτα δεν μπορεί να ύπάρχη καϊ να νοηθή δίχως αυτόν. φαίνεται πώς τοποθετοΰν έξω άπ' το θεό κάτι πού δεν εξαρτάται άπ' το θεό καϊ δπου ό θεός αναφέρεται ωσάν σε πρότυπο των έργων του. να κάμη ώοτε να έχει για τα πράγματα άλλοιώτικη νόηση από έκείνην πού έχει γι' αυτά· πράγμα πού (το έδειξα λίγο πρίν) είναι μεγάλος παραλογισμός. υπάρχει αναγκαία.Ε. καϊ ή βούληση του θεοϋ να είναι άλλοιώτικη· αρά ή βούληση του θεοΰ δεν μπορεί νδναι άλλοιώτικη (δπως το δείξαμε πώς συνάγεται άπ' την τελειότητα του θεοΰ με την μεγαλύτερη προφάνεια).Ε. 16) κι' άπ' δπου κάποιο αποτέλεσμα πρέπει να επακόλουθη. Ο.Δ. 11) καϊ (θεώρ. 34) κάθε τι πού υπάρχει εκφράζει με βέβαιο καϊ προσδιωρισμένο τρόπο την δύναμη του θεοΰ πού είναι ή αίτία δλων των πραγμάτων (θεώρ.Δ. Αυτό είναι ωσάν να ύποτάζωμε το θεό στη μοίρα καϊ τίποτα πιο παράλογο δεν μπορούμε να άποδεχθοΰμε αναφορικά με το θεό. Ο. Γιατί εκείνοι πού την υποστηρίζουν. δχι βέβαια από την ελευθερία της βούλησης.Δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 36. λοιπόν. με την προοπτι- . να παρεμποδίσουν τους ανθρώπους να συλλάβουν την αλληλουχία των πραγμάτων σύμφωνα με τον τρόπο δπου τα εξέθεσα. δπως και οί ϊδιοι τους.ΗΘΙΚΗ καϊ αντίστροφα. πού δείξαμε πώς είναι ή πρώτη αιτία καϊ ή μοναδική ελεύθερη αίτία τόσο της ουσίας όλων των πραγμάτων δσο και της ύπαρξης τους· Δεν υπάρχει λοιπόν κανένας λόγος να χάνωμε τον καιρό μας για να άνασκευάσωμε αυτόν τον παραλογισμό. θα έπρεπε αναγκαία. Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α Εξήγησα στα δσα προηγήθηκαν τη φύση του θεοϋ καϊ τις ιδιότητες του. Οί-ώρημα) να περιλαμβάνεται κατά τέτοιο τρόπο στην ουσία του.

π. όπως. φαίνεται πώς δεν έδειξαν τίποτε άλλο. σελ. Άπ' αυτό προέρχεται πώς προσπαθούν πάντοτε να γνωρίσουν τΙς τελικές αιτίες των συντελεσμένων πραγμάτων καϊ ησυχάζουν όταν πληροφορούνται γι' αυτές. για την αξία καϊ το αμάρτημα. προικισμένοι με την ανθρώπινη ελευθερία.χ. 1216). Το θέλημα είναι ή πράξη του πνεύματος πού καταλήγει αμέσως σ' αυτήν την εκτέλεση. Ξαίροντας εξ άλλου πώς βρήκανε αυτά τα μέσα καϊ πώς δεν τα προμήθεψαν στους εαυτούς τους. Ανάμεσα σε τόσα χρήσιμα πράγματα πού προσφέρει ή φύση αναγκάστηκαν να βρουν καϊ αρκετά βλαβερά πράγματα. καϊ έκριναν πώς παρόμοια συμβάντα προέρχονταν άπ' την οργή του θεοΰ. Ή απόφαση είναι κάτι που λαμβάνεται κατ' αρχήν «αϊ ή εκτέλεση του επακολουθεί αργότερα. Καθώς εξ άλλου. Αύτη λοιπόν μόνη ή προκατάληψη είναι εκείνη πού θα την εξετάσω πρώτα . Ωστόσο δεν είναι του παρόντος έργου μου να δείξω πώς απορρέουν από τη φύση της ανθρώπινης ψυχής. πώς ό θεός τα δημιούργησε δλα με προοπτική τον άνθρωπο καΐ πώς δημιούργησε τον άνθρωπο για να του άποδίνη ό άνθρωπος λατρεία. Από αυτό συνέπεται: Ιο πώς οί άνθρωποι νομίζουν πώς είναι ελεύθεροι. οί σεισμοί. Με τοΰτο ουνέβη ώστε ό καθένας παίρνοντας ύπ' δψη του την ίδια του την ιδιότητα. οί άρρώστειες κλπ. Δεν μπόρεσαν. γιατί δεν έχουν πια κανένα λόγο για να ανησυχούν. για την ομορφιά καϊ για την ασχήμια καϊ για άλλα ζητήματα της ϊδιας κατηγορίας. σδς παρακαλώ. δεν θέλησαν ωστόσο να παραιτηθούν άπ' αυτήν την πεπα- . καΐ φθάνουν ως το σημείο να θεωρούν ως βέβαιο πώς ό ϊδιος ό θεός τα κατευθύνει δλα προς ένα σκοπό· λένε. ενώ γύρευαν να δείξουν πώς ή φύση δεν κάνει τίποτα άσκοπα (δηλαδή τίποτα πού να μην είναι προς χρήση του άνθρωπου). ώστε αυτός να τον άγαπήση πάνω άπ' τους άλλους καϊ για να πετύχη να διοική ολόκληρη τη φύση προς όφελος της τυφλής επιθυμίας του καϊ της ακόρεστης απληστίας του. για την τάξη καϊ για τη αταξία. τ. την ιδιότητα αυτών των δντων. Άλλα. εκτός από το δτι ή φύση καϊ οί θεοί πάσχουν άπ' το ϊδιο παραλήρημα δπως καϊ οί άνθρωποι. βρίσκουν στους εαυτούς τους καϊ (1) 2ημ. εξ αιτίας της ασέβειας των ανθρώπων άπέναντί του ή" της παραμέλησης τους στην λατρεία πού του άπόδιναν καί. τα χορταρικά και τα ζώα για τη διατροφή. για τον έπαινο καϊ τον ψόγο. πού φρόντισαν για δλες τΙς ανάγκες τους καϊ τα έκαναν δλα προς χρήση τους. βγάζοντας το συμπέρασμα τους από τα μέσα πού συνηθίζουν να χρησιμοποιούν. Μετφ. πού έδειχνε μ' αναρίθμητα παραδείγματα πώς τα χρήσιμα καϊ τα βλαβερά συμβάντα πλήττουν αδιάκριτα καϊ τους ευσεβείς καϊ τους ασεβείς. "Ετσι ή προκατάληψη αυτή κατάντησε δεισιδαιμονία καϊ βαθειορρίζωσε στίς ψυχές. Κατά δεύτερο λόγο θα αποδείξω τη σφαλερότητά της καϊ για να τελειώνω θα καταδείξω πώς άπ' αυτήν προήλθαν οί προκαταλήψεις οί σχετικές με το καλό καϊ το κακό.50 ΗΘΙΚΗ κή ενός σκοπού. Συνέπεται: 2ο πώς οί άνθρωποι δρουν πάντα με την προπτική ενός σκοπού. γιατί δεν έχουν καμμιά γνώση γι' αυτές. δεν τους απομένει τίποτα παρά να στραφούν προς τους εαυτούς τους καϊ να στοχαστούν τους σκοπούς για τους οποίους συνηθίζουν να προσδιορίζωνται (κατευθύνονται) προς παρόμοιες πράξεις καϊ έτσι κρίνουν από τη δική τους την ιδιοσυστασία του άλλου. φθάνουν στο να θεωρούν δλα τα πράγματα πού υπάρχουν στη φύση ως μέσα πού έγιναν προς χρήση τους. γιατί έχουν συνείδηση των θελημάτων ( ' ) τους καϊ της δρεξής τους καϊ ούτε σκέπτονται. τον ήλιο για να φωτίζη. άφοΰ θεώρησαν τα πράγματα ως μέσο. αλλά. τα μάτια για να βλέπουν. σε πείσμα της καθημερινής πείρας. γυρεύοντας πρώτο για ποια αιτία την δέχονται οί περισσότεροι καΐ γιατί δλοι τους αποκλίνουν από φυσικού τους να την άσπάζωνται. να πιστέψουν πώς έγιναν μόνα τους. πράγματι. Ή λέξη αυτή θα πρέπει -να ληφθή με την έννοια της συγκεκριμένης χρησιμοποίησης της θέλησης. δπως οί θύελλες. Ό Λαλάντ στο λεξικό του γράφβι: ιό θέλημα (νοίίίίοη) είναι κάτι περισότερο από μια απόφαση.πρώτα. πραγματικά.τι τους είναι ωφέλιμο καϊ έχουν τη συνείδηση για τοϋτο το πράγμα. χρειάστηκε να την κρίνουν σύμφωνα με τη δική τους καϊ έτσι παραδέχτηκαν πώς οί θεοί ρυθμίζουν δλα τα πράγματα προς χρήση των ανθρώπων για να είναι οί άνθρωποι προσηλωμένοι σ' αυτούς καϊ για να τους έχουν το μεγαλύτερο σεβασμό. έφθασαν να πιστέψουν πώς κάποιος άλλος τα προμήθεψε προς χρήση τους. αναγκάστηκαν να πεισθούν πώς υπήρχε ένας ή περισσότεροι κύριοι της φύσης. ακόμα καϊ στον ύπνο τους. Μην έχοντας ποτέ ακούσει καμμιά πληροφορία γιο. τα δόντια για να μασούν.—Με τη λέξη θέλημα αποδίδεται ή νοίίΐίο. τΙς αιτίες πού τους κάνουν νό όρέγωνται καϊ να επιθυμούν. Αρκεί για την ώρα να θέσω ως βάση εκείνο πού δλοι θα πρέπει να το αναγνωρίσουν: Πώς δλοι οί άνθρωποι γεννιώνται δίχως να έχουν καμμιά γνώση για τΙς αιτίες των πραγμάτων καϊ πώς δλοι επιθυμούν να αναζητήσουν δ. (Αΰτ. "Αν δεν μπορούν να τΙς μάθουν από κάποιον άλλον. που φτάσαμε μ' αυτόν τον παραλογισμό. να επινόηση διάφορα είδη λατρείας για το θεό. ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 51 άπ' τους εαυτούς τους μεγάλον αριθμό μέσων πού συμβάλλουν μεγάλα>ς στην επιτυχία του ωφέλιμου. τη θάλασσα για να τρέφη τα ψάρια. δηλαδή του ωφέλιμου πού ορέγονται. Κυττάχτε.

"Αν. Παραδέχτηκαν λοιπόν ως 6έ6αιο πώς οί κρίσεις του θεοϋ είναι πολύ πάνω άπ' την κατανόηση του ανθρώπου" και βέβαια και τοΰτο μόνο θα ήταν ή αιτία πού το ανθρώπινο γένος θα αγνοούσε για πάντα την αλήθεια.το θεώρημα 16 καϊ τα πορίσματα του θεωρήματος 32 καϊ εξ. παρά να ανατρέφουν δλο αυτό το κατασκεύασμα και να επινοήσουν ένα άλλο. θεωρείται συχνά ως αιρετικός καϊ ασεβής καϊ διακηρύσσεται τέτοιος από εκείνους πού ό απαίδευτος άνθρωπο^ τους λατρεύει ως ερμηνευτές . "Αλλά. πού εξ αίτίας τους είχαν γίνει τα πρώτα. Το βρήκαν εύκολώτερο να τοποθετήσουν το γεγονός αυτό ανάμεσα στα άγνωστα πράγματα πού αγνοούσαν τη χρήση τους και να παραμένουν στην τωρινή και εγγενή κατάσταση τους της άγνοιας. π. άλλου με δ. αν τα πράγματα πού παράχθηκαν άμεσα από το θεό έγιναν για να πετύχη ό θεός το σκοπό του. ορέγεται αναγκαία κάτι πού το οτερεϊται. γιατί ό άνθρωπος περνούσε από έκεϊ έκείνην τη στιγμή. εισήγαγαν έναν καινούργιο τρόπο απόδειξης: την αναγωγή δχι στο αδύνατο. είχε αρχίσει να αναταράζεται· ό άνθρωπος είχε προσκαλεστεί από κάποιον φίλο· θα ξαναεπιμείνουν και πάλι. όπως διαπιστώθηκε με τα θεωρήματα 21. "Αν απαντήσετε τότε: ό αέρας σηκώθηκε γιατί ή θάλασσα. Γιατί θεωρεί ως αποτέλεσμα εκείνο πού.52 ΗΘΙΚΗ λαιωμένή προκατάληψη. 22 και 23. ο' αυτό το άσυλο της αγνοίας. είναι το τελειότερο. Και μ' δλο πού οί θεολόγοι καϊ οί μεταφυσικοί ξεχωρίζουν ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 53 ιό σκοπό πού προέρχεται από απορία από το σκοπό οπό έξομοίω^ οη. "Αν δεν έπεσε γι' αυτόν τον σκοπό από τη βούληση του θεοϋ. πού ασχολούνται όχι με σκοπούς άλλα μονάχα με την ουσία και τις ιδιότητες των σχημάτων. Το ϊδιο. τότε αναγκαία τα τελευταία. επειδή άγνοοϋν τϊς αιτίες. συμφωνούν ωστόσο πώς ό θεός τα έκαμε δλα για τον εαυτό του καϊ δχι για τα πράγματα πού θα δημιουργούσε· γιατί δεν μπορούν έξω από το θεό να παραδεχθούν πώς υπήρχε κάτι άλλο πρϊν από τη δημιουργία καϊ πού εξ αιτίας του έδρασε ό θεός· αναγκάζονται λοιπόν δμοια να αναγνωρίσουν πώς ό θεός εκείνα για τα όποια θέλησε να παρασκευάση τα μέσα. Εξ άλλου ή θεωρία αυτή καταστρέφει την τελειότητα του θεοϋ· γιατί δν ό θεός ενεργή για έναν σκοπό. αν τα μαθηματικά. αυτό το αποτέλεσμα. καθώς είναι αύτόδηλο.τι είπα. τα έστερεϊτο καϊ τα επιθυμούσε. γιατί ό άνθρωπος είχε προσκαλεστεί αυτή τη στιγμή. θεωρία ανατρέπει εξ ολοκλήρου τη Φύση. 'Αλλά. πού αποδείχνει πώς το κάθε τι μέσα στη φύση παράγεται από μια αιώνια αναγκαιότητα καϊ από μια υπέρτατη τελειότητα. πού θέλησαν να έπι•δείξουν το τάλαντο τους καθορίζοντας τους σκοπούς των πραγμάτων. Και τέλος κάνει ατελέστατο εκείνο πού είναι το υπέρτατο και το τελειότατο. αλλά στην άγνοια· πράγμα πού δείχνει πώς γι' αυτούς δεν υπήρχε κανένας τρόπος απόδειξης.χ. "Ετσι συμβαίνει πώς δποιος αναζητεί τϊς αληθινές αιτίες των θαυμάτων καϊ θέλει να μάθη σαν μορφωμένος άνθρωπος τα πράγματα της φύσης. Για να δείξω τώρα πώς ή φύση δεν έχει κανένα ιδιαίτερο προδιαγεγραμμένο σκοπό και πώς δλες οι τελικές αιτίες είναι μόνον αυταπάτες των ανθρώπων. πού παράχθηκε άμεσα από το θεό καϊ δσο ένα πράγμα για να παραχθή χρειάζεται ενδιάμεσες αίτιες. ώσπου να καταφύγετε στη βούληση του θεοϋ. "Ισως θα πήτε: αυτό έτυχε γιατί φυσούσε αέρας καϊ ό άνθρωπος περνούσε από 'κεΐ. Καϊ δεν θα πρέπει να λησμονήσωμε εδώ δτι οί όπαδοϊ αυτής της θεωρίας. τόσο περισσότερο είναι ατελές. δσο καϊ με .. είναι αίτία και αντιστρόφως. Νομίζω πραγματικά πώς το καθώρισα ήδη αρκετά. κυριεύονται από μια ηλίθια κατάπληξη καί. δεν θα χρειασθή μακρηγορία. πραγματικά. Γιατί (άφίνοντας κατά μέρος τα δύο πρώτα σημεία ως άφ' εαυτών πρόδηλα). μια πέτρα πέση από μια στέγη στο κεφάλι κάποιου καϊ τον σκοτώση. γιατί δεν τελειώνουν με το να θέτουν ερωτήματα: γιατί ή θάλασσα είχε άναταραχθή. Εξ αλλού. συμπεραίνουν πώς δεν έχει συγκροτηθεί μηχανικά. τόσο δείχνοντας από ποιες αρχές και από ποιες αιτίες προέρχεται αυτή ή προκατάληψη. θέτει κατόπιν εκείνο πού από φυσικού του προηγείται. αλλά από κάποια θεία καϊ υπερφυσική τέχνη καϊ κατά τέτοιο τρόπο πού το ένα μέρος να μην βλάφτη το άλλο. την προηγούμενη ήμερα. αντί να τα άποθαυμάζη σαν ένας ανόητος. θα επιμείνουν. θα αποδείξουν κατά τον ακόλουθο τρόπο πώς έπεσε ή πέτρα καϊ σκότωσε αυτόν τον άνθρωπο. πώς τόσες περιπτώσεις (καϊ πραγματικά έχομε συχνά μια μεγάλη ουρροή τους) μπόρεσαν να συγκεντρωθούν κατά τύχη. γιατί ό αέρας φυσούσε έκείνην την στιγμή. θα προσθέσω ωστόσο τοΰτο: πώς αυτή ή τελεολογική. για να υποστηρίξουν τη θεωρία τους. δεν έδειχναν στους ανθρώπους έναν άλλον κανόνα για την αλήθεια· και εκτός άπ' τα μαθηματικά μπορούμε να έπισημάνωμε κι' άλλες ακόμα αιτίες (πού είναι περιττό να τις άπαριθμήσωμε εδώ) με τις όποιες μπόρεσαν οί άνθρωποι να αντιληφθούν αυτές τις κοινές προκαταλήψεις και ώδηγήθηκαν στην αληθινή γνώση των πραγμάτων. θα ήσαν τα πιο έξοχα. πού ακόμα ήταν γαλήνη. αυτής της ωραίας διάταξης. καϊ θα συνεχίσουν έτσι να σας ρωτοΰν αδιάκοπα για τα αίτια αυτών των συμβάντιυν. Με τοΰτο εξήγησα αρκετά ο. δταν βλέπουν την κατασκευή του ανθρώπινου σώματος.τι υποσχέθηκα κατά πρώτο λόγο.

πιστεύουν λοιπόν σταθερά πώς υπάρχει σ' αυτά Τάξη. ταιριάζει στην υγεία. Εκείνα πού ενεργούν με την αφή είναι σκληρά ή μαλακά.χ. αποδίδουν στο θεό φαντασία. λέμε πώς κάνουν θόρυβο ή ήχο ή αρμονία καί σχετικά μ' αυτήν την τελευταία ιδιότητα ή παραξενιά των ανθρώπων έφτασε ως το σημείο να πιστεύη πώς και στον ϊδιο το θεό άρεσε ή αρμονία. κατά συνέπεια. δτι είναι κακώς τακτοποιημένα ήν άτακτα. Καί καθώς βρίσκομε περισσότερο ευχαρίστηση σ' αυτά παρά στα ΰλλα. Δεν πρέπει λοιπόν να παραξενευόμαοΐΓ ( γ ι α να ίο οημπώσωμβ εν παρόδω) πώς τόσες διχογνωμίες. Καί δλες αυτές οί παροιμίες δείχνουν αρκετά πώς οί άνθρωποι κρίνουν τα πράγματα σύμφωνα . δυσαρεστεί τον άλλο και το ϊδιο καί για τα αλλά. εκείνα πού μας προξενούν εντύπωση με τη γλώσσα κλπ. κι' ώσΓοσο οί αμαθείς τις θεωρούν ως τις κύριες ιδιότητες των πραγμάτων γιατί. καθώς εκείνοι πού δεν γνωρίζουν τη φύση των πραγμάτων. οί άνθρωποι προτιμούν την τάξη από την αταξία· ωσάν. Δεν λείπουν μάλιστα καί οί φιλόσοφοι πού έχουν πειοΟι·ϊ πώς οι ουράνιες κινήσεις συνθέτουν μια αρμονία. αλλά μονάχα τα φαντάζονται καί θεωρούν τη φαντασία για νόηση. σημαίνει καταστροφή της ηλίθιας κατάπληξης. ("ιιιΐικ. "Αλλωστε όλοι το λένε: "Οσα κεφάλια. την Αταξία. δ'έν διατυπώνουν καμμιά γνώμη σχετική μ' αυτά. δημιουργήθηκαν ανάμεσα στους ανθρώπους καί ι/·λ(κ. αν δεν είναι τρόποι φανιασίας με τους οποίους ή φαντασία επηρεάζεται ποικοιλοτρόπως. άπ' αύ<ί·ς προήλθε ό σκεπτικισμός. όπως το Καλό. την Τάξη. Κακό εκείνο πού τους είναι ενάντιο. λέμε πώς είναι καλά τακτοποιημένα· στην αντίθετη περίπτωση. φαίνεται κακό στον άλλο· ό ένας κρίνει τακτοποιημένο δ. εκτός αναφορικά με την φαντασία μας. οί άνθρωποι συμφωνούν σί: πολλά σημεία. "Αν.54 ΗΘΙΚΗ της Φύσης και των θεών. καθώς το είπαμε ήδη. πραγματικά. Εκείνα πού κινητοποιούν τις αισθήσεις από τη μύτη τα όνομάζομε εύοσμα ϊ| δύσοσμα· γλυκά ή πικρά. να τα θυμηθούμε εύκολα. ή κίνηση πού δέχονται τα νεΰρα από τα άνεικείμενα πού μας τα παριστάνουν τα μάτια. καί. κατά συνέπεια. Ιοί δεηοακ). να μπορούμε εΰκολα να τα φαντασθούμε καί. του Αμαρτήματος καί της Αξίας. έτσι δίχως να το ξαίρουν. την Ασχήμια· και άπ' το δτι θεωρούν τους εαυτούς τους ελεύθερους προήλθαν οί άλλες έννοιες του Επαίνου καί του Ψόγου. μια πού αγνοούν τη φύση τόσο των πραγμάτων δσο καί των εαυτών τους. υγιεινή ή σάπια και διεφθαρμένη ανάλογα με το δσο επηρεάζονται άπ' αυτό. π. Ό καθένας έχει τη δική του γνώμη· δεν υπάρχει μικρότερη διαφορά ανάμεσα στα μυαλά. "Οσο για τΙς (Ίλλες έννοιες επίσης. Λένε ακόμα πως ό θεός δημιούργησε δλα τα πράγματα με τάξη καί. "Αν. Καί εκείνα πού χτυπούν τ' αυτιά. ίο (ίλΛπομι·. εκείνο πού φαίνεται καλό στον έ'να. δηλαδή του μοναδικού μέσου της αποδεικτικής επιχειρηματολογίας των καί της διασφάλισης της εξουσίας τους. ή τάξη να ήταν κάποιο πράγμα μέσα στη φύση. δταν θα διαπραγματευθώ για την ανθρώπινη φύση και εν συντομία θα μιλήσω για τις πρώτες. δσο και ανάμεσα στους ουρανίσκους. ώστε να μπορούν να τα φαντάζωνται εύκολώτερα καί πιθανόν δεν θα τους σταματούσε αυτή ή αντίρρηση. Καί. "Ολα αυτά Λι·ίχνοι>ν καθαρά πώς ό καθένας κρίνει τα πράγματα σύμφωνα με ι ην ί)ΐπ()ι·οΐ| ιοΰ μικιλοϋ του ή καλύτερα παίρνει τΙς διαθέσεις της «Ι'ΐινκιοίιις ίου για πράγματα. τότε τα αντικείμενα πού είναι ή αιτία της ονομάζονται ωραία καί λέμε άσχημα εκείνα πού προκαλούν την αντίθετη κίνηση. Έκτος αν νομίζουν πώς ό θεάς προνοώντας για την ανθρώπινη φαντασία. Άλλα αρκετά για αυτό το θέμα. Μ' αυτόν τον τρόπο έφτιαξαν αυτές τΙς έννοιες με τις οποίες εξηγούν τις ιδιότητες των πραγμάτων. στα περισσότερα εν τούτοις διαφέρουν. τραχεία ή λεία κλπ. στα πράγματα πού μπορούμε να τα φανταζόμαστε εύκολώτερα. καθώς μας τα παρουσιάζουν οι αισθήσεις. το Ψυχρό. "Οταν είναι διαταγμένα πραγματικά σε τρόπο πού. Γνωρίζουν καλά πώς ή καταστροφή της αγνοίας. την Όμορφιά. δεν είναι τίποτε. οι άνθρωποι χρειάσθηκε να θεωρήσουν πώς σ' όλα το κυριώτερο είναι εκείνο πού έχει τη μεγαλύτερη χρησιμότητα γι* αυτούς καί πιστεύουν για έξοχώτερα εκείνα πού τους επηρεάζουν περισσότερο εύάρεστα. πώς βρίσκονται απειράριθμα πράγματα πού ξεπερνούν πολύ τη ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ 55 φαντασία μας καί μεγάλος αριθμός πού την περιπλέκει εξ αίτιας της αδυναμίας της. πιστεύουν πώς δλα τα πράγματα έγιναν για χάρη τους καϊ λένε πώς ή φύση ενός πράγματος είναι καλή ή κακή. το θερμό. ευχάριστα ή δυσάρεστα στη γεύση. Δεν 0ά επιμείνω περισσότερο σ' αυτό καί γιατί δεν είναι ή στιγμή να διαπραγματευθώ την ανάπτυξη αυτών των πραγμάτων καϊ γιατί γι' αυτά όλοι έχουν αρκετή πείρα.τι βρίσκει ό άλλος ανάκατο· εκείνο πού ευχαριστεί τον ένα. τόσες καί γνώμες (Οιιοΐοαρηε. θα εξηγήσω αργότερα αυτές τΙς τελευταίες. Άλλα αρκετά για το κεφάλαιο αυτό· τώρα περνώ στο τρίτο σημείο πού αποφάσισα να διαπραγματευθώ. Οί άνθρωποι λοιπόν ώνόμασαν Καλό κάθε τι πού συντείνει στην υγεία τους καί στη λατρεία του θεοΰ. Άψοϋ σκέφθηκαν πώς το κάθε τι πού συμβαίνει γίνεται για χάρη τους. διέταξε δλα τα πράγματα κατά τέτοιον τρόπο. το Κακό.

Ο Ρ Ι ΣΜΟΙ Ι. θεωρούμενη ως κάτι έκτατο κατά 6έ6αιο καί προδιωρισμένο τρόπο (6λ. θεωρ. είναι μόνον οί τρόποι δπου φανταζόμαστε καί δεν μας πληροφορούν για τη φύση κανενός πράγματος.ή ακόμα είναι εκείνο πού χωρίς αυτό το πράγμα ούτε να ύπάρχη ούτε να νοηθή μπορεί καί πώς αντίστροφα. 25. γι' αυτό τους ονομάζω δχι λογικούς. τη δύναμη αν μη να προσελκύσουν. Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Προτιμώ την λέξη έννοια αντί για τη λέξη αντίληψη. η για να μιλήσω κυριολεκτικώτερα. καί έτσι 8λα τα επιχειρήματα πού συνάγονται εναντίον μας από παρόμοιες έννοιες. Βλέπομε έτσι πώς δλοι οι λόγοι με τους οποίους ό κοινός άνθρωπος συνηθίζει να έξηγή τη Φύση. οποιοσδήποτε μπορεί να τίς διόρθωση με λίγη σκέψη. δτι αρκεί να είναι δεδομένο ώστε το πράγμα να τίθεται (να ύπάρχη) αναγκαία· και αρκεί να άφαιρήται (να μην ύπάρχη) ώστε το πράγμα να αίρεται αναγκαία. από την υψηλότερη ως την τελειότερη βαθμίδα της τελειότητας. Πολλοί πραγματικά συνηθίζουν να επιχειρηματολογούν μ' αυτόν τον τρόπο. δηλαδή. II. κλπ. το κακό. Λέω πώς τοΰτο αναφέρεται στην ουσία ενός πράγματος. καί που οφείλεται ή αταξία. ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΡΧΗΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ Περνώ τώρα στην εξήγηση των πραγμάτων εκείνων πού αναγκαία απέρρευσαν από την ουσία του θεοϋ ή από το αίώνιο καί άπειρο "Ον. μέρος Ι. η τους είναι απεχθή. ή αμαρτία. αλλά μονάχα για τον τρόπο δπου συγκροτείται ή φαντασία. τα πράγματα αυτά θα είχανε. Αυτές είναι οί προκαταλήψεις πού ν επεχείρησα να σημειώσω εδώ. δπως απόδειξα στο θεώρημα 16. να ανασκευαστούν. τουλάχιστον να πείσουν δλον τον κόσμο. ' Αν απομένουν καί άλλες του ϊδιου είδους. Γιατί ή τελειότητα των πραγμάτων πρέπει να εκτιμάται μόνο από τη φύση τους καί την δύναμη τους καί δεν είναι γι' αυτό περισσότερο ή λιγώτερο τέλεια επειδή αρέσουν η δυσαρεστούν τίς αισθήσεις των ανθρώπων η γιατί ταιριάζουν στην ανθρώπινη φύση. γιατί οί δικοί του νόμοι της Φύσης ήταν αρκετά ευρείς ώστε ^ά επαρκέσουν για δλα δσα μπορεί να συλλαβή £νας άπειρος νους. "Οσο για κείνους πού ρωτοΰν : γιατί ό θεός δεν δημιούργησε όλους τους ανθρώπους με τέτοιον τρόπο ώστε να κυβερνώνται μόνο από τίς υπαγορεύσεις της λογικής δεν θα απαντήσω τίποτε άλλο. από που προέρχεται πώς τα πράγματα φθείρονται ως το σημείο της δυσωδίας καί είναι άσχημα ως το σημείο να μας προξενούν ναυτία. αλλά φανταστικούς. γιατί ή λέξη αντίληψη φαίνεται σα να δείχνη πώς ή ψυχή δέχεται πάθη- . Αυτά είναι εύκολο. μπορούν -εύκολα να αναιρεθούν. Με την λέξη σώμα εννοώ τον τρόπο πού εκφράζει την ουσία του θεοϋ. δπως το δείχνουν τα μαθηματικά.). από που προέρχονται τόσες ατέλειες πού υπάρχουν στη Φύση. Λ Αν τα πράγματα τα είχανε γνωρίσει με τη νόηση. θα εξηγήσω μόνο εκείνα πού μπορούν να μας οδηγήσουν σαν από το χέρι στην γνώση της ανθρώπινης ψυχής καί της υπέρτατης μακαριότητας της. "Αν δλα τα πράγματα είναι συνεπακόλουθα της αναγκαιότητας της τλειότατης φύσης του θεοϋ. καθώς είπα. Δεν θα τα πραγματευθώ δλα αυτά γιατί στο θεώρημα 16 του Πρώτου μέρους αποδείξαμε πώς μια απειρία πραγμάτων έπρεπε να απορρέουν από αυτήν την ουσία με απείρους τρόπους.56 ΗΘΙΚΗ με τη διάθεση του μυαλού τους καΐ τα φαντάζονται μάλλον παρά τα γνωρίζουν. παρά μόνο πώς σ' αυτόν δεν έλλειφε το υλικό για δλα τα πράγματα. III. δίχως το σώμα δεν μπορεί οΰτε να ύπάρχη ούτε να νοηθή. Με τον δρο ίδέα εννοώ μιαν έννοια της ψυχής την οποία σχηματίζει ή ψυχή γιατί είναι πράγμα σκεπτόμενο. καί. καθώς έχουν ονόματα πού φαίνονται να έφαρμόζωνται σε οντότητες πού υπάρχουν έξω άπ' τη φαντασία.

δεν μπορούν να υπάρξουν παρά μονάχα έφ' δσον υπάρχει στο ϊδιο άτομο και ή ίδέα του άγαπώμενου. δπως μπορεί και να "μην ύπάρχη. Τρόποι του σκέπτεσθαι (πιο<1ΐ οοβίΐΗπά'ί). 6. τΙς θεωρώ δλες άπ' αυτήν την άποψη ως ένα καϊ μόνο ιδιαίτερο πράγμα. αλλά δεν την αφαιρεί. Διάρκεια είναι μια απεριόριστη εξακολούθηση της ύπαρξης. Ο. Υπάρχει λοιπόν στον θεό (όρ. Γι' αυτόν τον λόγο ή Σκέφη είναι ένα από τα άπειρα κατηγορήματα του θεοϋ. δηλαδή ό θεός είναι πράγμα σκεπτόμενο. ΑΞΙΩΜΑΤΑ Ι. του ποθούμενου πράγματος. ό πόθος. δηλαδή μπορεί ανάλογα με τη διάταξη της Φύσης να ύπάρχη ό τάδε άνθρωπος.58 ΗΘΙΚΗ τικά ένα αντικείμενο ενώ ή έννοια φαίνεται να έκφράζη μιαν ενέργεια της ψυχής IV. είναι αναγκαία άπειρο δυνάμει του σκέπτεσθαι· άφοΰ λοιπόν μόνο αναφορικά με τη σκέψη. Δεν αισθανόμαστε οΰτε αντιλαμβανόμαστε άλλα ιδιαίτερα πράγματα εκτός από τα σώματα και τους τρόπους του σκέπτεσθαι. Ή έκταση (εχίεηεϊο) είναι κατηγόρημα του θεού. "Οταν πολλές άτομικότητες συμβάλλουν σε μιαν και την αυτήν ενέργεια με τρόπο τέτοιο πού όλες τους να είναι ταυτόχρονα αιτία ενός καϊ του αύτοϋ αποτελέσματος. III. ή οποιοδήποτε άλλο πού μπορεί να όνομαοθή συναίσθημα της ψυχής. Με αυτοτελή ιδέα (ϊάε^ αάεαιιαία) εννοώ μιαν ιδέα πού. μέρος 1) ένα κατηγόρημα πού δλες ο! ιδιαίτερες σκέψεις του περικλείνουν την έννοια του καϊ πού μ' αυτό νοούνται. "Ενα δν λοιπόν πού μπορεί να σκέπτεται μια απειρία πραγμάτων με άπειρους τρόπους. κλπ. γι' αυτό ή Σκέφη είναι αναγκαία (όρ. τόσην περισσότερη πραγματικότητα ή τελειότητα αντιλαμβανόμαστε δτι περιέχει. ΘΕΩΡΗΜΑ 1. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Ή αλήθεια αύτοΰ του θεωρήματος είναι προφανής καϊ μόνο από το γεγονός πώς μπορούμε να συλλάβωμε ένα δν άπειρο και σκεπτόμενο. ίδέας. V. ΘΕΩΡΗΜΑ 2. (Βλέπε τα αιτήματα υστέρα από το θεώρημα 13). 'Αλλά μια ίδέα μπορεί να ύπάρχη καϊ χωρίς να ύπάρχη κανένας άλλος τρόπος του σκέπτεσθαι. δπως ό έρωτας. πού εκφράζει την αιώνια και άπειρη ουσία του θεοΰ (όρ. Αισθανόμαστε με πολλούς τρόπους δτι έ"να σώμα πάσχει. άλλα ούτε καϊ από την ποιητική της αίτία (οοηδα είίΐοίεηΐε). Με την λέξη ιδιαίτερα πράγματα (τε$ κϊη^υΐ&τεδ) εννοώ τα πράγματα πού είναι πεπερασμένα καϊ έχουν προσδιωρισμένη ύπαρξη. Ή σκέψη είναι κατηγόρημα του θεοΰ. Ή ουσία του ανθρώπου δεν συνεπάγεται καϊ την αναγκαία ύπαρξη του. VI. είναι τρόποι πού εκφράζουν την Φύση του θεοϋ με βέβαιο καϊ ώρισμένο τρόπο (πόρισμα του θεωρήμ. . Ό άνθρωπος σκέπτεται. 4 καϊ 6. ό θεός είναι πράγμα σκεπτόμενο. 59 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ V. δηλαδή ή τάδε ή" ή δείνα σκέψη. 5. έφ' δσον την θεωρούμε καθ' έαυτήν άσχετα με το αντικείμενο της έχει όλες τις εσωτερικές ιδιότητες η χαρακτήρες μιας αληθινής. 25.Δ. Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Λέγω εσωτερικές για να αποκλείσω έκείνην την ιδιότητα πού είναι εξωτερική. με άλλα λόγια ό θεός είναι πράγμα έκτακό. VII. μέρος 1) μια από τις άπειρες Ιδιότητες του θεού. πού συνεπάγεται 6έ6αια αναγκαία την ύπαρξη του πράγματος. πράγματι. μέρος 1) δηλαδή. όσα περισσότερα πράγματα μπορεί να σκεφθή ένα σκεπτόμενο πράγμα. συλλαμβάναμε ένα άπειρο "Ον. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Οί Ιδιαίτερες σκέψεις. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Εδώ προβαίναμε με τον ϊδιο τρόπο δπως και στο προηγούμενο θεώρημα. δηλαδή την σύμπτωση της ίδέας με το ιδεατό της αντικείμενο. Με τΙς λέξεις πραγματικότητα και τελειότητα εννοώ το ίδιο πράγμα. Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Λέγω απεριόριστη γιατί δεν μπορεί ποτέ να προσδιοριστή από αυτήν την φύση του υπάρχοντος πράγματος. Γιατί. II. μέρος 1). δπως θέλωμε να άποδείξωμε.Ε. IV.

Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Πράγματι ό θεός (θεώρ 1. δχι μονάχα είναι δύναμη ανθρώπου (πράγμα πού σημαίνει πώς οί κοινοί άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον θεό σαν όίνθρωπο η δμοιο με ανθρώπινο δν).<60 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 3.Δ. ως προς το δτι αυτός είναι σκεπτόμενο πράγμα· αλλά να καί ένας άλλος τρόπος απόδειξης : το μορφικό είναι των ίδεών είναι δνας τρόπος του σκέπτεσθαι (δπως είναι αυτονόητο). Κανένας. πώς ή δύναμη του θεοΰ δεν είναι άλλο από την δρώσα ούοία του θεοΰ· μας είναι λοιπόν όμοια αδύνατο να νοήσωμε τον θεό ΰτι δεν δρα. μέρος 1). 10. 4. ή ίδέα του θεοΰ από την οποία απορρέει μια απειρία πραγμάτων κατά διαφόρους τρόπους." αν ήθελα να εξακολουθήσω.Δ. 35. δεν μπορεί να είναι παρά μοναδική. συγκρίνουν πολύ συχνά τη δύναμη του θεοΰ με τη δύναμη των Βασιλέων. με άλλα λόγια. Στόν θεό υπάρχει αναγκαία ή ιδέα. καί. τα αντιλαμβανόμενα πράγματα. ΘΕΩΡΗΜΑ 5. Ακόμα. του δευτέρου μέρους) μπορεί να -σκεφθη άπειρα πράγματα με άπειρους τρόπους ή (πράγμα πού είναι το ίδιο. οτό θεώρημα 16 του Ιου μέρους. μέρος 1) δεν είναι αποτέλεσμα κανενός ό-λλου κατηγορήματος. συμπεράναμε πώς ό θεός μπορεί να σχηματίση μια ίδέα για την ουσία του καί για δσα πηγάζουν αναγκαία από αυτήν. από την οποία απορρέει μία απειρία πραγμάτων με άπειρους τρόπους είναι μοναδική. ή.Ε. πράγματι. είναι αναγκαστικά δεδομένη καί (θεώρ. βασιζόμενοι μονάχα στο δτι είναι σκεπτόμενο πράγμα καί δχι στο δτι είναι αντικείμενο της ϊδιας του της ίδέας. 14. 16 του Ιου μέρους) να σχηματίση την ιδέα της ουσίας του καί δλων εκείνων πού απορρέουν αναγκαστικά άπ' αυτήν. με τον δρο δύναμη του θεοΰ εννοούν την ελεύθερη βούληση καί την εξουσία πού επεκτείνεται σε δλα δσα υπάρχουν καί γι' αυτόν τον λόγο δλα τα πράγματα θεωρούνται κοινώς ως τυχαία. δηλαδή (πόρισμα του θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι προφανές από το θεώρημα 5. Λοιπόν. 30.έκμηδενίζη το παν. τόσο της ουσίας του. Λοι- . ΘΕΩΡΗΜΑ 4. Δεν θέλω δμως να επαναλαμβάνω τόσο συχνά τα ίδια λόγια. Αρκούμαι να παρακάλεσα) θερμά τον αναγνώστη να εξέταση έπανειλημ- ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ μένα εκείνα πού ειπώθηκαν στο πρώτο μέρος γι' αυτό το θέμα. σύμφωνα με το θεώρ. θα μπορούσα να δείξω επίσης εδώ πώς.τι εκφράζεται με κάποιο άλλο κατηγόρημα" δηλαδή. αλλά αυτό το αντικρούσαμε στα πορίσματα 1 καί 2 του θεωρήματος 32 του Ιου μέρους. μέρος 1). δηλαδή. εκτός από ΐή σκέψη. Ο. όπως προκύπτει από την ανάγκη της θείας φύσης (όπως το παραδέχονται όλοι ομόφωνα) πώς ό θεός νοεί τον εαυτό του. "Αλλωοτε. πράγματι. Λέγουν.Ε. από το θεώρημα 16 ως το τέλος. δσο καΐ δλων εκείνων πού απορρέουν αναγκαία από την ουσία του. μέρος 1). 2 Χ Ο Λ ΙΟ Οί κοινοί άνθρωποι. πράγματι. δεν θό μπόρεση να άντιληφθη σωστά αυτά πού θέλω να πω. αλλά καί περικλείνει την αδυναμία. του Ιου μέρους)· μια τέτοια λοιπόν ίδέα. αποδείξαμε πώς ό θεός ενεργεί από την ιδίαν αναγκαιότητα με την οποία εννοεί τον εαυτό του. 25. άλλα τον ϊδιο το θεό ως πράγμα σκεπτόμενο. Αποδείξαμε άλλωστε στο θεώρημα 31 του πρώτου μέρους. είναι τρόπος πού εκφράζει κατά £ναν ώρισμένο τρόπα την Φύση του θεοΰ ως σκεπτόμενου πράγματος. (Το μορφικό είναι των Ιδεών έχει ως αιτία τον θεό. οί ιδέες τόσο των κατηγορημάτων του θεοΰ δσο καί των ιδιαίτερων πραγμάτων αναγνωρίζουν ως ποιητική αιτία δχι τα αντικείμενα των οποίων είναι ο'ι ιδέες. 15. Ο. 1 του θεώρ. Γι' αυτόν τον λόγο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή όιπειρη νόηση δεν περιλαμβάνει τίποτα άλλο από τα κατηγορήματα του θεοΰ καί τις διαθέσεις του (αίίεοΐϊοπεδ) (θεώρ. μέρος 1) δεν μπορεί να ύπάρχη παρά μόνο μέσα στον θεό. δτι ό θεός έχει την δύναμη να καταστρέφη καί να . αύτη ή δύναμη πού αποδίδουν οι κοινοί άνθρωποι στον θεό. κάθε τι πού βρίσκεται στην δύναμη του θεοΰ. δν δεν προσέξη να μην σύγχυση την δύναμη του θεοΰ με την ανθρώπινη δύναμη. Ή ίδέα του θεοΰ. έτσι προκύπτει από την ίδια αναγκαιότητα πώς ό θεός δημιουργεί μιαν απειρία ενεργειών με απείρους τρόπους. των Βασιλέων ή με την εξουσία τους. καί δχι ως προς το δ. καί £τσι (θεώρ. "Ομως. μέρος 1) δεν περικλείνει την έννοια κανενός ήλλου κατηγορήματος του θεοΰ. "Ομοίως ό θεός είναι έ"νας καί μοναδικός (πόρ. το μορφικό είναι των ιδεών αναγνωρίζει ως αίτία τον θεό. υπάρχει αναγκαία (θεώρ. καί κατά συνέπεια (άξ. δπως καί δτι δεν υπάρχει. Εκεί. μόνο έφ' όσον αυτός θεωρείται ως σκεπτόμενο δν.

απορρέει ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 63 επίσης αντικειμενικά με την ίδια τάξη καΐ συνάφεια από την ιδέα του θεοϋ. είναι ένα και το αυτό πράγμα. πρίν να έξακολουθήσωμε. καΐ κατά συνέπεια πώς σκεπτόμενη υπόσταση καΐ εκτεταμένη υπόσταση είναι μια καΐ ή αυτή υπόσταση πού εννοείται πότε με το ένα κατηγόρημα καϊ πότε με το ΰλλο. Καϊ δν είπα πώς ό θεός είναι αίτία μιας ιδέας. έφ' δσον αποτελείται από μιαν απειρία κατηγορημάτων. πρέπει να έξηγήσωμε την τάξη ολόκληρης της φύσης. το μορφικό είναι των ιδεών έχει ως αιτία τον θεό μόνον έφ' όσον αυτός θεωρείται ως σκεπτόμενο πράγμα. μόνο έφ' δσον είναι αυτός σκεπτόμενο πράγμα. Γι' αυτόν τον λόγο ό θεός είναι πραγματικά. κάθε τι πού μπορεί να το όντιληφθή μια άπειρη νόηση δτι αποτελεί την ουσία της υπόστασης. όπως ό κύκλος είναι μόνο εκτεταμένο πράγμα. μόνο με το κατηγόρημα της Σκέψης. Ο. ανήκει σε μια μοναδική υπόσταση. Παραδείγματος χάριν ένας κύκλος πού υπάρχει στην φύση και ή ίδέα του υπαρκτού κύκλου. είναι ένα καϊ το αυτό πράγμα πού εξηγείται με διαφορετικά κατηγορήματα· και έτσι. 4. ό τρόπος της έκτασης και ή ίδέα αύτοϋ του τρόπου είναι ένα καϊ το αυτό πράγμα. πού βρίσκεται κι* αύτη μέσα στον θεό. Δηλαδή. . Π Ο Ρ Ι 2 ΜΛ Άπ' αυτό έπεται πώς ή δύναμη του σκέπτεσθαι του Οεοϋ είναι ίση με την δύναμη του πραγματικώς ένεργεϊν. δπως είναι καθ' έαυτά 8λλα προς το παρόν. "Ετσι. αλλά δχι ενός αλλού1 έτσι (άξ. πού είναι αναφορικά μ' αυτό ή εγγύτατη αίτία. αλλά τα πράγματα πού είναι αντικείμενα των ιδεών απορρέουν και συνάγονται από τα ίδια τους τα κατηγορήματα με τον ίδιο τρόπο καΐ από την Ί'δια αναγκαιότητα πού δείξαμε πώς οί ιδέες απορρέουν από το κατηγόρημα της Σκέψης. ΘΕΩΡΗΜΑ 7. Οί τρόποι (Μοάι) οποιουδήποτε κατηγορήματος έχουν ως αίτια τον θεό μόνο έφ' όσον αυτός θεωρείται υπό το κατηγόρημα του οποίου είναι τρόποι και όχι έφ' όσον θεωρείται υπό άλλο κατηγόρημα. είτε την νοήσομε με το κατηγόρημα της Σκέφης ή με οποιοδήποτε όιλλο. άλλα πού εκφράζεται με δυο τρόπους· είναι εκείνο πού φαίνεται πώς παρατήρησαν μερικοί Εβραίοι σαν μέσα από ένα σύννεφο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Κάθε κατηγόρημα νοείται πράγματι για τον εαυτό του καΐ για κάτι άλλο (θεώρ. θα βρούμε μιαν καϊ την αυτήν τάξη η μιαν καϊ την αυτή συνάφεια (οοηηοχίοηοπι) αϊτίων. δηλαδή την ίδια αλληλουχία των πραγμάτων. Ο. οι τρόποι του κάθε κατηγορήματος περικλείουν την έννοια του κατηγορήματος τους. δηλαδή την αλληλουχία των αιτίων. μέρος 1)~.Ε. δεν μπορώ να το εξηγήσω σαφέστερα αυτό. καϊ όμοια σκέπτομαι καϊ για τα άλλα κατηγορήματα. καϊ ούτω καθ' εξής έπ' άπειρον.ΗΘΙΚΗ 62 πόν. είτε νοήσομε την φύση με το κατηγόρημα της "Εκτασης. αυτό το είπα μόνον γιατί δεν μπορούμε να αντιληφθούμε το μορφικό είναι της ιδέας του κύκλου παρά μονάχα με έναν ήλλον τρόπον του σκέπτεσθαι. πώς καϊ αυτό το 6λλο δεν μπορούμε να το αντιληφθούμε πάλι παρά μόνο με τη βοήθεια ενός αλλού τρόπου. ή αίτία των πραγμάτων. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι προφανές από το (Αξίωμα 4. μόνο έφ' όσον αυτός θεωρείται ύπ' αυτό το κατηγόρημα του οποίου είναι τρόποι καΐ δχι έφ' δσον θεωρείται υπό οποιοδήποτε άλλο. μέρος 1) έχουν για αιτία τον Θεό. ή τάξη ολόκληρη της φύσης πρέπει να έξηγήται κι' αυτή μόνο με το κατηγόρημα ιής "Εκτασης. κάθε τι πού απορρέει μορφικά από την άπειρη φύση του θεοΰ. Έδω. ΤίΟ Ρ Ι ~Σ Μ Α Απ" αύτοΰ συμπεραίνεται πώς το μορφικό είναι των πραγμάτων πού δεν είναι τρόποι του σκέπτεσθαι δεν προκύπτει από την θεία Φύση επειδή αύτη έχει γνωρίσει τα πράγματα εκ των προτέρων. δσο τα πράγματα θεωρούνται ως τρόποι του σκέπτεσθαι.Δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 6. Ή τάξη και ή αλληλουχία των Ιδεών είναι οί ίδιες με την τάξη και την αλληλουχία των πραγμάτων. Καϊ έφ' όσον αυτά θεωρούνται ως τρόποι της "Εκτασης.Δ. της ιδέας του κύκλου παραδείγματος χάριν. εκείνοι πού ισχυρίζονται πώς ό θεός. Γιατί ή ίδέα κάθε αιτιατού πράγματος εξαρτάται από τη γνώση της αιτίας πού είναι αποτέλεσμα της. Λοιπόν. μέρος 1). ή νόηση του θεοϋ και τα πράγματα πού νοεί.Ε. πρέπει να θυμηθούμε εκείνα πού αποδείξαμε παραπάνω: πώς δηλαδή. "Ομοια επίσης. Σ Χ Ο Λ Ι Ο . 10.

Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Για κάθε τι πού συμβαίνει στο αντικείμενο μιας οποιασδήποτε ίδέας. αλλά και ως περιέχουσες την ύπαρξη αυτών των ζευγών των όρ- 65 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ θογωνίων. μέσα στα κατηγορήματα του θεοΟ. "Ας ύποθέσωμε ωστόσο πώς άπ' αυτήν την απειρία των ζευγών υπάρχουν μόνο δύο. ομολογώ πώς δεν μπορώ να δώσω κανένα πού να έξη γη ολοκληρωμένα αυτό πού λέω εδώ.Δ. καί αυτό είναι ή αιτία να ξεχωρίζουν από τΙς άλλες ιδέες των άλλων ζευγών. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Γι' αυτό συνέπεται πώς έφ' δσον δεν υπάρχουν ιδιαίτερα πράγματα. πού δεν υπάρχουν. όμοια δεν μπορεί να λεχθή δτι υπάρχει ή ίδέα οποιουδήποτε από αυτά τα ζεύγη. Καί. ΟΙ ιδέες των ιδιαίτερων πραγμάτων. 7) είναι οι ίδιες με την τάξη καί την αλληλουχία των πραγμάτων ή ίδέα ενός ώρισμένου ιδιαίτερου πράγματος έχει λοιπόν για αιτία της μιαν αλλην ίδέα. δχι ως άπειρο. δπως ξέρομε. οί ιδέες τους περικλείνουν επίσης την ύπαρξη για την οποία λέγονται καΐ πώς διαρκούν. 3). Βέ6αια. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό το θεώρημα είναι προφανές από το προηγούμενο. και σχόλιο του θεωρήματος 8) καί έτσι έχει για αιτία ίου τον θεό μόνο ως προς το δτι αυτός θεωρείται ως σκεπτόμενο πράγμα (θεώρ.Ε. πρέπει να εννοηθούν δτι περιλαμβάνονται στην άπειρη ίδέα του θεοΰ. άλλα κατά το δτι θεωρείται δτι πάσχει από μιαν αλλην ίδέα. δχι δμως κατά το δτι ό θεός είναι άπειρος. Ίδέα πού αιτία της δμοια είναι ό θεός καθόσο πάσχει από μια τρίτη ίδέα καί οϋτω καθεξής. ό θεός έχει την ίδέα του (θεώρ. Ή ίδέα κάθε ιδιαίτερου πράγματος πού υπάρχει ενεργώς έχει ως αιτία το θεό.άλλους (πόρ. παρά μόνον έφ' δσον περιέχονται στα κατηγορήματα του θεοϋ. είναι τέτοιου εϊδους από την Φύση του πού τα τμήματα πού σχηματίζονται από δλες τις ευθείες γραμμές πού τέμνονται οτό ίδιο σημείο. ή των τρόπων. έκτος . και ούτω καθ' έξης έπ' άπειρον. καί. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Για κάθε τι πού συμβαίνει στο ιδιαίτερο αντικείμενο μιας οποιασδήποτε ιδέας. Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η Ή ίδέα ενός ιδιαίτερου πράγματος. να δίνουν ισοδύναμα ορθογώνια· μέσα στον κύκλο λοιπόν. θεωρούμενο δτι πάσχει από μια τρίτη. με τον ίδιο τρόπο πού περιλαμβάνονται καΐ οί μορφικές ουσίες των Ιδιαιτέρων πραγμάτων. αλλά καΐ ως έχοντα διάρκεια.ΐίν περιέχεται στην ίδέα του κύκλου. κανένα από· αυτά δεν μπορεί να λεχθη δτι υπάρχει εάν δεν ύπάρχη ό κύκλος. ιδιαίτερου πράγματος (ϊδε προηγούμενο θεώρημα)· άλλα (θεώρημα 7) ή τάξη καί ή αλληλουχία των ίδεών είναι .64 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 8. δηλαδή οι ιδέες τους. καί ούτω καθ' έξης έπ' άπειρον. περιέχονται όίπειρα ζεύγη από ισοδύναμα ορθογώνια. δεν υπάρχουν παρά μόνον έφ' δσον υπάρχει ή δπειρη ίδέα του θεοϋ. ό θεός έχει γνώση μόνο έφ' δσον έχει την ίδέα αύτοΰ του αντικειμένου. ωστόσο να διασαφηνίσω δσο είναι δυνατόν αυτό το σημείο: ό κύκλος. οι ιδέες τους υπάρχουν τότε ρχι μονάχα ως περιλαμβανόμενες στην ίδέα του κύκλου. άφοϋ είναι μοναδικό στο είδος του· θα προσπαθήσω. 8)· δχι δμως απόλυτα ως σκεπτόμενο πράγμα. "Ομως ή τάξη και αλληλουχία των ιδεών (θεώρ. πού υπάρχει ενεργώς είναι ένας ιδιαίτερος τρόπος του σπέπτεσθαι καί ξεχωριστός από τους. ΘΕΩΡΗΜΑ 9. καί αυτή ή άλλη ίδέα έχει δμοια για αιτία τον θεό. Σ Χ Ο Λ Ι Ο "Αν κάποιος έπιθυμή ένα παράδειγμα για να εξήγηση ευρύτερα αυτό το σημείο. αλλά καθόσο τον θεωρούμε ως πάσχοντα από την ίδέα ενός άλλου Ιδιαίτερου πράγματος πού υπάρχει ενεργώς. το αντικείμενο τους είναι. αλλά νοείται σαφέστερα με το προηγούμενο σχόλιο. η* τρόπων. δηλαδή τον θεό έφ' δσον τον θεωρούμε ως πάοχοντα από μιαν αλλην ίδέα. αλλά έφ' δσον θεωρείται δτι πάσχει από έναν άλλο τρόπο του σκέπτεσθαι· και γι' αυτόν τον τελευταίο ό θεός είναι δμοια αιτία ως προς το ότι πάσχει από έναν άλλον. έστω το Δ και το Ε. Ο. από την στιγμή πού λέγονται τα ιδιαίτερα πράγματα πώς υπάρχουν δχι μόνον ως περιεχόμενα στα κατηγορήματα θεοϋ. Ωστόσο.

. Το είναι της υπόστασης δεν ανήκει στην ουσία του ανθρώπου. μέρος Ι). δεν μπορεί ούτε να ύπαρξη ούτε να νοηθη· καϊ τοϋτο. Λοιπόν. καϊ πού χωρίς το θεό δεν μπορεί ούτε να ύπαρξη ούτε να συλληφθη.τ. μέρος 1) μια διάθεση ή ένας τρόπος πού εκφράζει τη φύση του θεοϋ με βέβαιο καϊ καθωρισμένο τρόπο. πού πάνω τους είχανε θεμελιώσει τη γνώση των πραγμάτων της Φύσης. Οί περισσότεροι ωστόσο λένε : στην ουσία ενός πράγματος ανήκει εκείνο πού χωρίς αυτό.Ε.Ε.τ. Αυτό το θεώρημα γίνεται έκδηλο δπως μπορεί να το δη εύκολα ό καθένας.ή ακόμα έκεΐνο πού χωρίς αυτό. καί. άφοΰ αυτή είναι προγενέστερη τόσο μέσα στη γνώση δσο καϊ εκ φύσεως. δεν μπορεί ούτε να ύπαρξη ούτε να νοηθη χωρίς το πράγμα. Εϊπα πώς αποτελεί αναγκαία την ούοία ενός πράγματος εκείνο πού αρκεί να είναι δεδομένο.λ.Δ. Ο. δηλαδή από το πώς ή υπόσταση είναι από τη φύση της άπειρη. . δταν αργότερα άναλάβανε να θεωρήσουν την θεία Φύση. μ' 8λο πού ό θεός δεν ανήκει στην ουσία τους.λ. δηλαδή (συμπέρασμα του θεωρ. και πού αρκεί να άρθή για να άρθη και το πράγμα. την ουσία του θεοϋ. ως προς τύ γίγνεσθαι. Άφοΰ φυσικά μπορούν να υπάρχουν πολλοί άνθρωποι. κ. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ 'Απ' αυτό δπεται πώς ή ουσία του ανθρώπου συνίσταται σε ώρισμένες τροποποιήσεις των κατηγορημάτων του θεοϋ. δηλαδή ό θεός δεν είναι μονάχα αιτία των πραγμάτων. μέρος Ι) πού βρίσκεται μέσα στο θεό. δπως λένε. Ο. αυτή ερχότανε τελευταία καϊ πώς τα πράγματα πού ονομάζαμε αντικείμενα των αισθήσεων προηγούνταν από δλα τα άλλα· αυτό είχε για αποτέλεσμα πώς. 67 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ Σ Χ Ο Λ Ι Ο "Ολοι πρέπει να συμφωνήσουν βέβαια πώς τίποτε δεν μπορεί να ύπαρξη ούτε να νοηθη χωρίς τον θεό. δεν υπάρχει τίποτε πού να σκέφτηκαν λιγώτερο από την θεία Φύση.Δ. στην τάξη της γνώσης. δηλαδή πώς δεν υπάρχουν δύο υποστάσεις της ϊδιας φύσης. Και ή αιτία αύτοΰ του πράγματος είναι. Είναι λοιπόν κάτι (θεώρημα 15. "Αν λοιπόν το είναι της υπόστασης άνηκε στην ουσία του ανθρώπου. δηλαδή έκεΐνο πού συνιστά το είδος του ανθρώπου δεν είναι ή ΰπόστασ. το πράγμα δεν μπορεί ούτε να ύπαρξη ούτε να νοηθη.πρώτα ΰπ' δφιν τους. Αντί να λάβουν πρώτα .η Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Πράγματι το είναι της υπόστασης περιλαμβάνει αναγκαία την ί5παρξη (θεώρ. αδιαίρετη κ. άναλλοίωση. 7. δπως έ"πρεπε. δεν ξαίρουν ούτε αυτοί τι πιστεύουν. 25. ή πώς τα δημιουργήματα μπορούν να είναι ή να νοηθοΰν χωρίς το θεό. κι' αυτό είναι καϊ το πιθανώτερο. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Αυτό το θεώρημα αποδείχνεται αμέσως καϊ με το θεώρημα 5. ούτε να νοηθη· ή λοιπόν πιστεύουν πώς ή φύση του θεοϋ αποτελεί την ουσία των δημιουργημάτων. εκείνο πού αποτελεί την ουσία του άνθρωπου δεν είναι της υπόστασης. γιατί τα ιδιαίτερα πράγματα δεν (απορούν να υπάρξουν ούτε να νοηθούν χωρίς τον θεό. το πράγμα δεν μπορεί ούτε να είναι. Γιατί το είναι της υπόστασης (προηγούμενο θεώρημα) δεν ανήκει στην ουσία του ανθρώπου. καϊ πού δεν μποροΰσαν να τους βοηθήσουν καθόλου στο να γνωρίσουν τη θεία Φύση. Δεν υπάρχει λοιπόν λόγος να παραξενευώμαστε αν τους συνέβη να πέφτουν σε αντιφάσεις άλλα δεν σταματώ σ' αυτό· εδώ ή πρόθεση μου ήταν μόνο να εξηγήσω τους λόγους γιατί δεν είπα: ανήκει στην ουσία ενός πράγματος εκείνο πού. δεν υπάρχει τίποτε πού να σκεφτήκανε λιγώτερο από τα πρώτα εκείνα πλάσματα της φαντασίας. χωρίς αυτό.66 ΗΘΙΚΗ οί ϊδιες με την τάξη καϊ την αλληλουχία των πραγμάτων ή γνώση λοιπόν αΰτοΰ πού συμβαίνει σε ένα Ιδιαίτερο αντικείμενο θα βρίσκεται λοιπόν μέσα στο θεό. νομίζω. ΘΕΩΡΗΜΑ 10. πίστεψαν πώς. παΐ πού αντίστροφα. μόνο ως προς το δτι έχει την ιδέα αύτοΰ του αντικειμένου. ενώ θεωρούσαν τα πράγματα της Φύσης. πώς δεν τήρησαν την απαιτούμενη τάξη του φιλοσοφείν. αλλά και ως προς το είναι. μέρος 1. ώστε να τίθεται το πράγμα. τόσο της ουσίας τους δσο καϊ της ύπαρξης τους. πράγμα (αξίωμα 1) παράλογο. Γιατί δλοι αναγνωρίζουν πώς ό θεός είναι ή μοναδική αιτία δλων των πραγμάτων. ή πάλι. υποτιθεμένου ότι είναι δεδομένη ή υπόσταση ό άνθρωπος θα ήταν αναγκαία δεδομένος (ορισμός 2) καϊ συνεπώς ό άνθρωπος θα υπήρχε αναγκαία. από τΙς άλλες ιδιότητες της υπόστασης.

Κάθε τι πού συμβαίνει στο αντικείμενο της ιδέας πού αποτελεί την ανθρώπινη ψυχή πρέπει να γίνη αντιληπτό από αυτήν την ψυχή. 21 και 22. ΘΕΩΡΗΜΑ 12. "Οχι. και (ταυτόχρονα μ' αυτήν και την ίδέα ενός άλλου πράγματος. είναι λοιπόν ή ίδέα. με άλλα λόγια. Εκείνο πού συνιστά πρώτιστα το ένεργόν είναι της ανθρώπινης ψυχής δεν είναι τ[ποτε άλλο από την ίδέα ενός Ιδιαίτερου πράγματος πού υπάρχει ενεργώς. δηλαδή (πόρισμα τρΰ θεωρ. ή γνώση αυτής εϊναι αναγκαία δεδομένη στο θεό (πόρισμα του θεωρ. Για το κάθε τι πού συμβαίνει στο άνεικείμενο της ιδέας πού αποτελεί την ανθρώπινη ψυχή.Δ. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Λυτό το θεώρημα έχει γίνει ακόμα πιο προφανές καί εννοείται σαφέστερα από το Σχόλιο του θεωρήματος 7 δπου καί παραπέμπαμε. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Επεται λοιπόν πώς ή ανθρώπινη ψυχή εϊναι μέρος της άπειρης νόησης του θεοϋ· καί κατά συνέπειαν. έφ' δσον αποτελεί την φύση της ανθρώπινης ψυχής. το δτι αποτελεί την ψυχή ενός πράγματος. ή γνώση του είναι δεδομένη στο θεό. ή αποτελεί την ουσία της ανθρώπινης ψυχής. εϊναι ή. δεν λέμε τίποτα άλλο από το δτι ό θεός. Το αντικείμενο της Ιδέας πού αποτελεί την ανθρώπινη ψυχή είναι το Σώμα. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Εδώ σίγουρα. ως προς το δτι τον θεωρούμε δτι πάσχει από ίδέαν αύτοϋ του αντικειμένου. πού θα τους σταματή•σουν γι' αυτόν τον λόγο τους παρακαλώ να προχωρήσουν με αργά βήματα μαζί μου καί να αναβάλλουν την κρίση τους ώσπου να •ιά διαβάσουν δλα. Ο. δταν λέμε πώς ή ανθρώπινη ψυχή αντιλαμβάνεται το £να ή το άλλο πράγμα. 69 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ πολλά πράγματα θα τους έλθουν στο νου. 11) ή γνώση αύτοΰ του πράγματος θα βρίσκεται αναγκαία στην ψυχή· με. ΘΕΩΡΗΜΑ 13.Ε. έχει την μιαν ή την άλλη ίδέα. δηλαδή (θεώρημα 11).Ε. και ενός απείρου πράγματος· γιατί ένα άπειρο πράγμα (θεώρ. οι άλλοι τρόποι (εκείνοι δπου ή ίδέα είναι από τη φύση της προγενέστερη) πρέπει να βρίσκωνται σ' αυτό το άτομο (το αξίωμα). τότε λέμε πώς ή ανθρώπινη ψυχή αντιλαμβάνεται εν μέρει ή ατελώς ένα πράγμα. άλλα ως προς το δτι εξηγείται από την φύση της ανθρώπινης ψυχής. δεν θα μπόρεση τίποτα να συμδή σ' αυτό το σώμα χωρίς να το άντιληφθή ή ψυχή. 9). όχι ως άπειρος. άλλα λόγια. "Οχι όμως ή ίδέα ενός πράγματος πού δεν υπάρχει. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ουσία του ανθρώπου (πόρισμα του προηγούμενου θεωρήματος) αποτελείται από ώρισμένους τρόπους των κατηγορημάτων του θεοΰ· δηλαδή (αξίωμα 2) από τρόπους του σκέπτεσθαι· από όλους αυτούς τους τρόπους (αξίωμα 3) ή ίδέα είναι από τη φύση της ό πρώτος και δταν είναι αύτη δεδομένη. καί. ή ψυχή το αντιλαμβάνεται. εκείνο πού συνιστά πρώτιστα την ενεργό ύπαρξη της ανθρώπινης ψυχής. δηλαδή ένας ώρισμένος τρόπος της έκτασης πού υπάρχει ενεργώς και πού δεν είναι τίποτε άλλο άπ' αυτό. μια ίδέα του αντικειμένου αύτοΰ είναι αναγκαία δεδομένη μέσα σ' αύτήν' δηλαδή. δχι μόνο ως προς το δτι αποτελεί την φύση της ανθρώπινης ψυχής. 8) δεν θα μπορούσε να λεχθή 6α υπάρχει· θα εϊναι λοιπόν ή ίδέα ενός πράγματος πού υπάρχει ενεργώς. εκτός από αυτήν την ψυχή. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ II "Λν πράγματι το Σώμα δεν ήταν ιό αντικείμενο της άνθρώ- . ίδέα ενός ιδιαίτερου πράγματος πού υπάρχει ενεργώς. οι αναγνώστες θα βρεθούν σι: αμηχανία. Ο. ως προς. καί δταν λέμε πώς ό θεός έχει την μιαν ή την άλλη ίδέα. δμως. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Από δλα δσα πράγματι συμβαίνουν στο άνεικείμενο μιας οποιασδήποτε ιδέας. Λοιπόν. μέρος 1) πρέπει πάντα να ύπάρχη αναγκαία.Δ. Εκείνο πού αποτελεί πρώτιστα το είναι μιας ανθρώπινης ψυχής. αν το αντικείμενο της Ιδέας πού αποτελεί την ανθρώπινη ψυχή είναι ένα σώμα. Άλλα αυτό είναι παράλογο (αξίωμα 1). Γιατί άλλοιώς (πόρισμα τοΟ θεωρ. αλλά καί ως προς το δτι έχει.68 ΗΘΙΚΗ* ΘΕΩΡΗΜΑ Π.

θα έπρεπε αναγκαία να ύπάρχη μέσα στην ψυχή μας (προηγούμενο θεώρημα) ή ίδέα αύτοϋ του αποτελέσματος· δμως (αξίωμα 5) δεν είναι δεδομένη καμμία τέτοια ιδέα. αυτής της ένωσης 3ν πρωτήτερα δεν γνωρίση την φύση του Σώματός μας. δηλαδή του ανθρώπινου Σώματος. υπήρχε καί άλλο ένα αντικείμενο της ψυχής. Από αυτό μπορούμε να γνιορίζωμε την ανωτερότητα μιας ψυχής από τις άλλες. είναι ανάγκη να διατυπώσωμε πρώτα μερικά προκαταρκτικά σχετικά με τη φύση των σωμάτων. οί ίδέες των διαθέσεων του Σώματος. τόσο περισσότερο ικανή είναι ή ψυχή αύτοϋ του Σώματος. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Από αύτοΰ προκύπτει πώς ό άνθρωπος συνίσταται από ψυχή. άφοΰ (θεώρ. δεν θα ήταν μέσα στο θεό (πόρισμα του θεωρ. αν καϊ σε διαφορετικούς βαθμούς. δσο περισσότερο οί πράξεις ενός σώματος έξαρτιώνται μόνο άπ' αυτό. Γι' αυτόν τον λόγο νόμισα πώς άξιζε τον κόπο να το εξηγήσω καϊ να το αποδείξω πληρέστερα. "Ολα τα σώματα ή κινούνται ή αδρανούν. Κάθε σώμα κινείται άλλοτε με αργότερο καί άλλοτε με γρηγορώτερο ρυθμό.ν · Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η ' '· ' . αλλού πράγματος. . "Αν τώρα. καί. "Οσο για το δτι τα σώματα δεν διακρίνονται ως προς την υπόσταση. . την ταχύτητα και την βραδύτητα και α"χι ως προς την υπόσταση. Α Ξ Ι Ω Μ Α 2. μέρος 1. Δεν μπορούμε ωστόσο να αρνηθούμε πώς οί ίδέες διαφέρουν μεταξύ τους δπως και τα ίδια τα αντικείμενα. δσο ίκανώτερο είναι ένα Σώμα σε σύγκριση με άλλα να ενεργή ή να πάσχη με περισσότερους τρόπους. δηλαδή σαφή ίδέα. δπως την αποδείξαμε. Λέω ωστόσο γενικά πώς. τόσο από το θεώρημα 5 δσο και από το θεώρημα 8 του πρώτου μέρους. αυτό γίνεται προφανές. θεωρώ τύ πρώιο μέρος αύτοϋ του λήμματος ως αυτονόητο. Γιατί αυτά πού αποδείξαμε ως εδώ είναι ολότελα κοινά και αναφέρονται εξ ϊσου καϊ στους ανθρώπους καϊ στα άλλα άτομα. καί. σε σύγκριση με άλλες.|. Αυτό φαίνεται ακόμα καθαρώτερα από δσα ειπώθηκαν στο Σχόλιο του θεωρήματος 15. δηλαδή (πόρισμα του θεωρήματος 11) πώς οί ίδέες των διαθέσεων του Σώματος δεν θα υπήρχαν μέσα οι ην ψυχή μας· δμως (αξίωμα 4) έχομε τις ίδέες των διαθέσεων του Σώματος. καϊ αυτό δεν είναι απαραίτητο για κείνο πού θέλω να αποδείξω. 11). γι' αυτό. "Ωστε το αντικείμενο της ίδέας πού αποτελεί την ανθρώπινη ψυχή είναι το Σώμα'δπως υπάρχει ενεργώς (θεώρ. . Τα σώματα διακρίνονται μεταξύ τους ως προς την κίνηση και την αδράνεια. ταυτόχρονα. πού δλα τους είναι έμψυχα. 9) ως προς το δτι αυτός αποτελεί την ψυχή μας. ΛΗΜΜΑ 1. τόσο ίκανώτερη είναι ή ψυχή αύτοϋ του Σώματος να γνωρίζη καθαρά. αλλά ως προς το δτι αποτελεί την ψυχή ενός. για να προσδιορίσωμε σε τΐ διαφέρει ή ανθρώπινη ψυχή από τΙς άλλες καϊ υπερέχει άπ' αυτές. έφ' δσον το αντικείμενο της μιας είναι ανώτερο από το αντικείμενο της άλλης καϊ περιέχει πε- 71 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ ρισσότερη πραγματικότητα· γι' αυτόν τον λόγο. καϊ από Σώμα καϊ πώς το ανθρώπινο Σώμα υπάρχει σύμφωνα με το αϊοθημα πού έχομε γι' αυτό. 36. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Σ ύμφωνα με τα δσα προηγήθηκαν. Γιατί από ένα οποιοδήποτε πράγμα πού ή αίτία του είναι ό θεός. καϊ έτσι πρέπει αναγκαία να πούμε για την ίδέα ενός οποιουδήποτε πράγματος εκείνο πού είπαμε καϊ για την ιδέα του ανθρώπινου Σώματος. να αντιλαμβάνεται πολλά πράγματα ταυτόχρονα. αλλά ακόμα καϊ το τι πρέπει να εννοούμε με την ένωση της ψυχής καϊ του Σώματος. καϊ για πολλά άλλα πράγματα πού θα τα αποδείξω ύστερώτερα. Δεν μπορώ πάντοκ. Α Ξ Ι Ω Μ Α 1. καϊ δσο λιγώτερο άλλα σώματα υπάρχουν πού συναγωνίζονται μ' αυτό στην πράξη. .70 ΗΘΙΚΗ* πινης ψυχής. μια ίδέα είναι αναγκαία δεδομένη μέσα στον θεό. και πώς ή μια υπερισχύει αναφορικά με την άλλη και περιέχει περισσότερη πραγματικότητα. να το εξηγήσω εδώ. δεν γνωρίζομε μονάχα πώς ή ανθρώπινη ψυχή είναι ενωμένη με το Σώμα. Κανένας ωστόσο δεν θα μπόρεση να απόκτηση ολοκληρωμένη. με τον ϊδιο τρόπο πού είναι δεδομένη καϊ ή ίδέα του ανθρώπινου Σώματος. μέρος 1) δεν υπάρχει τίποτα από οπού να μην απορρέει κάποιο αποτέλεσμα. "Ωστε το άντικείμνον της ψυχής μας είναι το υπάρχον Σώμα και τίποτε άλλο. και μπορούμε επίσης να δοϋμε καϊ την αίτία του γιατί έχομε μόνο μια πολύ συγκεχυμένη γνώση για το Σώμα μας. έκτος άπο το Σώμα. μας είναι αναγκαίο να γνωρίζωμε τη φύση του αντικειμένου της.

λέμε τότε πώς τα σώματα αυτά είναι ενωμένα ανάμεσα τους καί πώς δλα αποτελούν μαζύ ένα σώμα. δηλαδή (θεώρημα 6) από ένα άλλο σώμα πού (αξίωμα 1) κι' αυτό κινείται τ) αδρανεί. εκτός από το δτι το Α εξακολουθεί να κινητοί. την ταχύτητα καί την βραδύτητα· αλλά δς μεταβούμε τώρα στα σύνθετα. "Ετσι ένα καί το ϊδιο πράγμα κινεϊτβι κατά διαφορετικούς τρόπους εξ αιτίας της ποικιλίας των σωμάτων πού το κινούν και αντίστροφα διάφορα σώματα κινούνται κατά διαφορετικούς τρόπους από ένα κα! το ίδιο σώμα. δεν θα μπορώ να πω τίποτα για το σώμα Α. πού ξεχωρίζει από τα άλλα από αυτήν την ένωση των σωμάτων. χωρίς να λάβω ύπ' δψη μου άλλα σώματα κινούμενα. απόλυτα. το Α. αντανακλάται. "Οταν ένα κινούμενο σώμα πρόσκρουση ό" ένα άλλο σώμα πού αδρανεί καί πού δεν μπορεί να το κίνηση στρέφεται σ' άλλην κατεύθυνση. καί αυτό το τελευταίο με την σειρά του (για τον ϊδιο λόγο) από ένα δλλο. Αυτό το άλλο έχει προσδιοριστεί με την σειρά του από ένα άλλο. έκτος από το δτι αδρανεί.Ε. δηλαδή ένα "Ατομο.72 ΗΘΙΚΗ ΛΗΜΜΑ 2. για εκείνα πού διακρίνονται μεταξύ τους από την κίνηση καί την αδράνεια. <1ν κινούνται με τον ίδιον ή διαφορετικό βαθμό ταχύτητας να μεταδίδουν αμοιβαία την κίνηση τους. "Ολοι οι τρόποι δπου ένα σώμα επηρεάζεται από ένα άλλο εξαρτώνται από τη φύση του επηρεαζόμενου πράγματος καί ταυτόχρονα του ασκούντος αυτήν την επίδραση. 'Αλλά αυτό συμβαίνει από ένα πράγμα πού δεν βρισκόταν μέσα στο Α. αυτό ασφαλώς δεν μπορεί να προέρχεται από την αδράνεια του. καί ούτω καθεξής έπ' άπειρον. ΛΗΜΜΑ 3.χ. "Όλα τα σώματα έχουν ώρισμένα κοινά σημεία. έκτος από το να παραμένη αδρανές το σώμα Α. σύμφωνα με μια ώρισμένη σχέση. έπ' άπειρον. το Α ύποτεθή πώς κι- "Οταν σώματα του ίδιου η διαφορετικού μεγέθους συγκρατούνται από άλλα σώματα ώστε να άλληλοπροσαρμόζωνται ή. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ολα τα σώματα έχουν πρώτα . 73 41ΕΡΙ ΨΥΧΗΣ νείται. άλλοτε να κινούνται καΐ άλλοτε να άδρανοΰν. Α Ξ Ι Ω Μ Α 3.πρώτα το κοινό δτι περικλείνουν την έννοια ενός καΐ του αΰτοϋ κατηγορήματος (ορισμός 1). "Αν υστέρα συμβή το σώμα Α να κινηθη. "Αν. "Οταν. δηλαδή από μια εξωτερική αίτία πού αναγκάζει το Α να σταματήση. αντίθετα. ώστε να εξακολούθηση την κίνηση του καί ή γωνία πού σχημάτισε με την επιφάνεια του άδρανοϋντος σώματος δπου προσέκρουσε ή γραμμή της ανακλαστικής κίνησης είναι ϊση με την γωνία πού σχηματίζει μ' αυτήν την επιφάνεια ή γραμμή της προσπτωτικής κίνησης. Α Ξ Ι Ο Μ Α 2. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ ΟΡ ΙΣΜΟΣ "Ετσι συνάγεται πώς ένα σώμα βρίσκεται σε κίνηση ώσπου ένα άλλο να το προσδιορίση να σταματήση καί πώς ένα σώμα πού βρίσκεται σε αδράνεια παραμένει έτσι σε αδράνεια ώσπου να τεθη σε κίνηση από ένα άλλο. πράγματι. Α Ξ Ι Ω Μ Α 1.Δ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Τα σώματα είναι ("Ορισμός 1) πράγματα ιδιαίτερη πού (Λήμμα 1) διακρίνονται το ένα από το άλλο ό)ς προς την κίνηση καί την αδράνεια καί έτσι το κάθε ένα πρέπει να έχη προσδιοριστεί στην κίνηση καί στην αδράνεια από ένα άλλο ιδιαίτερο πράγμα (θεώρημα 28 μέρος 1). γιατί τίποτε δεν μπορούσε να επακολούθηση από την κίνηση. "Οσο μεγαλύτερες η μικρότερες είναι οί επιφάνειες σύμφω- . "Αν συμβή υστέρα το Α να αδρανή. έστω π. δτι μπορούν να κινούνται άλλοτε βραδύτερα καί άλλοτε ταχύτερα καί. αυτό βέβαια δεν μπορεί να προέλθη από την κίνηση πού είχε. καί οΟτω καθ' έξης. Ο. κάθε φορά πού θα αναφερόμαστε στο Α. δεν θα μπορούμε τίποτε άλλο να διαβεβαιώσωμε παρά μόνον πώς κινείται. "Ενα σώμα πού βρίσκεται σε κίνηση η είναι αδρανές πρέπει να του προσδιώρισε την κίνηση ή την αδράνεια του ένα άλλο σώμα. Καί αυτά μεν αναφορικά με τα απλούστερα πράγματα. άδρσνεΐ. καΐ έπειτα. υποθέτω πώς ένα σώμα. γιατί άπ' αυτήν δεν μπορούσε τίποτε να πρόκυψη. 'Αλλά καί αυτό το σώμα δμοια (για τον ϊδιο λόγο) δεν μπόρεσε να κινήται οδτε να αδρανή παρά μόνο αν προσδιωρίστηκε από ένα άλλο στην κίνηση η* στην αδράνεια.

ΗΘΙΚΗ1 74 να με τΙς οποίες το μέρος ενός ατόμου. "Αν τώρα νοήσωμε ένα άλλο. ύποθέσωμε πώς αποκόπτονται ώρισμένα σώματα καί πώς ταυτόχρονα καταλαμβάνουν την θέση τους άλλα ίσάριθμα καί της αυτής φύσης. διατηρώντας ωστόσο την φύση του. φθάνει κάθε μέρος του να διατηρή την κίνηση του καί να την μεταδίνη στα άλλα δπως πρίν. γιατί το άτομο υποτίθεται πώς διατηρεί δλα εκείνα πού εϊπαμε πώς αποτελούν την μορφή. να κινείται άλλοτε βραδύτερα καί άλλοτε ταχύτερα. Ο. κάθε μέρος αποτελείται από πολλά σώματα. ΛΗΜΜΑ "Αν από ένα σώμα. πού να αποτελείται από πολλά άτομα διαφορετικής φύσης. σε αναλογία πάντως τέτοια πού δλα τα μέρη να εξακολουθούν να διατηρούν μεταξύ τους την ϊδια σχέση. "Ενα άτομο πού είναι συνηθισμένο έτσι διατηρεί ακόμα τη φύση του. καί εκείνο πού αποτελεί την μορφή ενός ατόμου συνίσταται (προηγούμενος "Ορισμός) σε μιαν ένωση σωμάτων δμως παρά την συνεχή εναλλαγή των σωμάτων. σε τρόπο πάντως. εκείνα πού τα μέρη τους άλληλοπροσαρμόζονται κατά μικρές επιφάνειες· καί ρευστά εκείνα πού τα μέρη. πράγματι. ποικίλλουν με άπειρους τρόπους. ή ενός σύνθετου σώματος. αυτή. ως προς την κίνηση καί την αδράνεια. θα βρούμε πώς αυτό μπορεί να πάσχη με πολλούς άλλους τρόπους. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι προφανές. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή απόδειξη είναι ή ϊδια με του προηγουμένου Λήμματος. Άφοΰ. ΛΗΜΜΑ ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 75 στοϋν να αλλάξουν την κατεύθυνση της κίνησης τους από μιαν ώρισμένη μεριά προς μιαν άλλη. "Αν ώρισμένα σώματα. Καί ως τώρα νοήσαμε ένα άτομο πού αποτελείται μόνο από τα απλούστατα οώματα πού διακρίνονται μεταξύ τους από την κίνηση καί την αδράνεια. 4. διατηρώντας ωστόσο την φύση του. πού αποτελούν ένα άτομο άναγκα- 7. "Αν. χωρίς να ύποστή καμμίαν αλλαγή στην φύση του. το άτομο θα διατήρηση την φύση του. ΛΗΜΜΑ 5. κατά συνέπεια. όπως και προηγούμενα.Ε. εϊτε κινείται εξ ολοκλήρου ε'ίτε αδρανεί εϊτε κινείται από την μια πλευρά εϊτε από την άλλη. Καί. πράγματι δεν διακρίνονται μεταξύ τους ως προς: την υπόσταση (Λήμμα 1). δηλαδή δλα τα σώματα. Το άτομο λοιπόν θα διατήρηση την φύση του δπως καί προηγούμενα. νοήσωμε ένα τρίτο είδος ατόμων. ακόμα. Σ Χ ΟΛ ΙΟ Βλέπομε λοιπόν με ποια προϋπόθεση μπορεί να πάσχη ένα σύνθετο άτομο με πολλούς τρόπους. τους κινούνται μεταξύ τους. χωρίς καμμίαν αλλαγή του ολοκληρωτικού ατό- . το καθένα θα μπορή (6λ. το άτομο θα διατήρηση καί πάλι την φύση του χωρϊς κάμμιάν μεταβολή στην μορφή του. ΛΗΜΜΑ 6.Δ. "Αν τα μέρη πού αποτελούν ένα άτομο μεγαλώνουν ή1 μικραίνουν. Καί. τόσο δυσκολώτερα ή εύκολώτερα μπορούν να αναγκαστούν να αλλάξουν θέρη καί. τόσο ως προς την υπόσταση δσο καί ως προς τον τρόπο. του δπως και πρίν χωρίς καμμιά αλλαγή στην μορφή του. εξακολουθώντας έτσι έπ' άπειρον. χωρίο κάμμιάν αλλαγή οτή μορφή του. θα νοήσωμε πώς ολόκληρη ή Φύση είναι ένα μόνο άτομο πού τα μέρη του. πού να αποτελείται από εκείνα τα άτομα του δευτέρου. Οά βροΰμε πώς μπορεί να πάσχη με πολλούς άλλους τρόπους χωρίς να υφίσταται καμμίαν αλλαγή στην μορφή του. τόσο δυσκολώτερα ή εύκολώτερα μπορούμε να κάμωμέ ώστε το άτομο αυτό να πάρη άλλο σχήμα. την ταχύτητα καί την βραδύτητα. άλληλοπροσαρμόζεται. το άτομο θα διατήρηση την φύση. προηγούμενο λήμμα). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Τα σώματα. δηλαδή από ένα άτομο πού αποτελείται από πολλά σώματα. ή μορφή (εξ υποθέσεως) διατηρείται. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι προφανές από τον ορισμό για το άτομο· βλέπε εκείνα πού ειπώθηκαν πριν από το λήμμα 4. γιο τοΰτο θα ονομάσω σκληρά τα σώματα πού τα μέρη τους άλληλοπροσαρμόζονται κατά μεγάλες επιφάνειες καί μαλακά.. δπιος καί προηγούμενα. πού να μπορούν να συνεχίζουν τΙς κινήσεις τους καϊ να τϊς μεταδίδουν το ένα στο άλλο σύμφωνα με την ϊδια σχέση δπως και προηγούμενα.

δν είχα σκοπό να πραγματευθώ ειδικά για το «ώμα. ή ίδέα τους είναι αναγκαία δεδομένη μέσα στον θεό (πόρισμα του θεώρ. Το ανθρώπινο Σώμα έχει ανάγκη. Άλλα έχω ξαναπεί δτι δλλος είναι ό σκοπός μου καΐ πώς. ώρισμένα ϊχνη του έξωτερι. 2.τ. πρέπει να περιέχη την φύση του ανθρώπινου σώματος και ταυτόχρονα την φύση του εξωτερικού σώματος. ΘΕΩΡΗΜΑ 16. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ίδέα πού αποτελεί το μορφικό είναι της ανθρώπινης ψυχής είναι ή ιδέα του σώματος (θεώρ. τότε αλλάζει την επιφάνεια του μέρος αύτοϋ καΐ του αποτυπώνει. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το ανθρώπινο σώμα πράγματι (αίτημα 3 καΐ β) επηρεάζεται •με πάρα πολλούς τρόπους από. "Η ιδέα πού αποτελεί το μορφικό είναι της ανθρώπινης ψυχής δεν είναι απλή. Καΐ θα ώφειλα. τα εξωτερικά σώματα και διατίθεται με τρόπο τέτοιο πού να έπηρεάζη με πάρα πολλούς τρόπους •τα εξωτερικά σώματα. είναι αποτέλεσμα της φύσης του σώματος πού πάσχει και ταυτόχρονα της φύσης του σώματος πού το κάνει να πάσχη (αξίωμα 1 μετά το πόρισμα του Λήμματος 2).Δ. 4. Ή ίδέα οποιασδήποτε τροποποίησης πού πάσχει το ανθρώπινο σώμα από τα εξωτερικά σώματα. ΑΙΤΗΜΑΤΑ 1. Από τα άτομα πού αποτελείται το ανθρώπινο Σώμα. 6. ΘΕΩΡΗΜΑ 14. και ακόμα περισσότερο. Το ανθρώπινο Σώμα. 8)· ώστε (θεώρ. θα λέγαμε. 3.Ε. αλλά συνίσταται από έναν μεγάλο αριθμό Ιδεών. Τα άτομα πού αποτελούν το ανθρώπινο Σώμα πάσχουν. Το ανθρώπινο Σώμα μπορεί να κινη καΐ να διαθέτη με πολλούς τρόπους τα εξωτερικά σώματα. μέρος 1) θα περικλείνη αναγκαία την φύση καΐ του ενός καί του αλλού σώματος· καΐ έτσι ή ιδέα οποιασδήποτε τροποποίησης πού πάσχει το ανθρώπινο σώμα από ένα εξωτερικό σώμα περικλείνει και την φύοη του ανθρώπινου σώματος και του εξωτερικού. πράγματι οί τρόποι οπού πάσχει ένα σώμα. 12) πρέ- ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 77 πει να αντιλαμβάνεται κάθε τι πού συμβαίνει στο ανθρώπινο σώμα : ώστε ή ψυχή είναι ικανή να αντιλαμβάνεται πάρα πολλά πράγματα. να εξηγήσω καΐ να αποδείξω αυτό το πράγμα με περισσότερες λεπτομέρειες.Ε. Ο. Ο. αποτελείται από έναν πολύ μεγάλο •αριθμό ατόμων (διαφορετικής φύσης) πού το καθένα τους είναι πολυσύνθετο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ολοι.Δ. "Ωστε ή ίδέα τους (άξ.κοΰ σώματος πού το παρωθεί. για να συντηρηθη. Ο. δσο περισσότεροι είναι οι τρόποι πού μπορεί να διατεθή το σώ- μα της. 7) ή ίδέα του ανθρώπινου σώματος αποτελείται από εκείνες τις πολυάριθμες ιδέες των μερών πού το αποτελούν.Ε.Δ. Άπ' αυτό συνάγεται: Ιο δτι ή ανθρώπινη ψυχή αντιλαμβάνεται μαζί με την φύση του δικοϋ της σώματος και την φύση πολλών άλλων σωμάτων. 13 και αίτημα 1) κι' αυτό αποτελείται από έναν πολύ μεγάλον αριθμό πολυσύνθετων ατόμων. . Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 1. πού συνεχώς το αναγεννούν κατά κάποιον τρόπο. δσο. ΘΕΩΡΗΜΑ 15. για τα πολλά άτομα πού αποτελούν το οώμα. αν έδωσα εδώ θέση σ' αυτούς τους στοχασμούς.ΗΘΙΚΗ 76 μου. κ. 5. "Ομως. το έκανα γιατί έτσι μπορώ εύκολώτερα να συναγάγω αυτό πού σκόπευα να αποδείξω.λ. Άλλα ή ανθρώπινη ψυχή (θεώρ. 4. "Η ανθρώπινη ψυχή είναι ικανή να αντιλαμβάνεται •πάρα πολλά πράγματα και ακόμα περισσότερο. ΰλλα μαλακά καΐ άλλα τέλος σκληρά. καΐ κατά συνέπειαν το ίδιο το ανθρώπινο Σώμα πάσχει με πάρα πολλούς τρόπους από τα εξωτερικά σώματα. "Οταν ένα ρευστό μέρος του ανθρώπινου Σώματος προσδιορίζεται από ένα εξωτερικό σώμα με τρόπο πού να προσκρούη συχνά σε ένα μαλακό μέρος. από ^ναν πολύ μεγάλο αριθμό άλλων ατόμων. ώρι•σμένα είναι ρευστά.

αλλά θέτει την ύπαρξη η την παρουσία της φύσης του εξωτερικού σώματος. έστω καί αν δεν υπάρχουν ί) δεν είναι παρόντα. 12) θα θεωρη αυτό το πάθος του σώματος.Δ. Καί.Ε. καί στην ίδέα του ϊδιου του Πέτρου πού βρίσκεται μέσα σ' έναν ίίλλον δνθρωπο. ακόμα αργότερα. δπως δταν ωθούνται πρός τϊς επιφάνειες αύ- ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 79 τές από τα εξωτερικά σώματα· συνεπώς ενώ δταν αντανακλώνται μ' αυτόν τον τρόπο εξακολουθούν να κινούνται. ΘΕΩΡΗΜΑ 17. "Αν το ανθρώπινο σώμα πάσχη με τρόττο πού να περικλείνη την φύση ενός εξωτερικού σώματος. Για να χρησιμοποιήσουμε τώρα τίς συνηθισμένες εκφράσεις θα όνομάσωμε εικόνες των πραγμάτων τα πάθη εκείνα του ανθρώπινου σώματος πού οί ιδέες τους μας παρασταίνουν τα εξωτερικά πράγματα σαν να ήταν παρόντα για μας. Συνάγεται: 2ο πώς οί ιδέες πού έχομε για τα εξωτερικά σώ•ματα δείχνουν μάλλον την κατάσταση του δικοϋ μας σώματος παρά την φύοη των εξωτερικών σωμάτων αυτό το εξήγησα με πολλά παραδείγματα στο παράρτημα του πρώτου μέρους. Ο. ή ψυχή θα το θεώρηση ως παρόντα κάθε φορά πού θα επαναλαμβάνεται αυτή ή ενέργεια του σώματος. δν καί τα 'έξωτερικά σώματα από τα όποια έχει πάθει μια φορά δεν υπάρχουν πια. οί επιφάνειες των τελευταίων μεταβάλλονται(αϊτημα 5)· ένσι συμβαίνει (6λέπε άξ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οταν τα εξωτερικά σώματα προσδιορίζουν τα ρευστά μέρη του ανθρώπινου σώματος σε τρόπο πού να προσκρούουν στα μαλακά μέρη. 2 μετά το πόρισμα του Λήμματος 3) ώστε τα ρευστά μέρη να αντανακλώνται με διαφορετικό τρόπο άπ' δ.Δ. θεωρήματος) θα θεωρη το εξωτερικό σώμα ως υπάρχον ενεργώς. 17) θα θεωρη πάλι το εξωτερικό σώμα ως παρόν καί αυτό θα συμ6αίνη κάθε φορά πού τα ρευστά μέρη του ανθρώπινου σώματος θα συναντούν με την αυτοτελή τους κίνηση τίς ϊδιες επιφάνειες. κι' δταν ακόμα δεν άναπαρασταίνουν τα σχήματα των πραγμάτων. όσο το ανθρώπινο Σώμα πάσχει 5ΐ' αυτόν τον τρόπο. θα ήθελα να παρά- . το ανθρώπινο σώμα θα πάσχη με τον ϊδιο τρόπο δπως καί προηγούμενα καί αύτοϋ του πάθους ή ψυχή (θεώρ. παραδείγματος χάριν πού αποτελεί την ουσία της ψυχής του ίδιου του Πέτρου.ΗΘΙΚΗ . γιατί μ' αυτό μπορώ να εξηγήσω το πράγμα σαν να το είχα αποδείξει με το αληθινό του αϊτιο· δεν νομίζω ωστόσο πώς απομακρύνθηκα πολύ από τύ αληθινό.Ε. γιατί. για να άρχίσωμε να ύποδείχνωμε την πλάνη. ή ψυχή θα μπορή να θεωρη αυτά τα σώματα. "Αλλωστε (σύμφωνα με το προηγούμενο πόρισμα καί το πόρισμα 2 του θεώρ. Καί εδώ. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Αν το ανθρώπινο Σώμα πάθη μια φορά από εξωτερικά σώματα. ή ψυχή του Παύλου θεωρεί τον Πέτρο σαν να ήταν παρών. καθώς συναντούν με την αυτοτελή τους κίνηση τίς καινούργιες επιφάνειες. ή ψυχή (θεώρ. θεώρ. δεν περιέχουν σχεδόν τίποτα πού να μην έχει καθιερωθεί από την πείρα καί δεν επιτρέπεται πια να άμφι6άλλωμε άφοϋ αποδείξαμε πώς το ανθρώπινο σώμα υπάρχει σύμφωνα με το αίσθημα πού έχουμε εμείς γι' αυτό (βλ. ξαίρομε σαφώς ποια διαφορά υπάρχει ανάμεσα συήν ίδέα του Πέτρου. καί δεν περιέχει την ύπαρξη παρά μονάχα δσο υπάρχει ό Πέτρος· ή δεύτερη μάλλον την κατάσταση του σώματος του Παύλου. κ. Σ Χ ΟΛ Ι Ο "Ετσι βλέπομε πώς μπορεί να συμβη ώστε να θεωρούμε εκείνο πού δεν είναι σαν να ήταν παρόν.) θα έχη την ιδέα ενός ενεργώς υπάρχοντος τρόπου πού περικλείνει την φύση του εξωτερικού σώματος· με άλλα λόγια θα έχη μια ίδέα πού δεν αποκλείει. ή ανθρώπινη ψυχή (θεώρ. σαν να ήταν παρόντα. πόρισμα του θεώρ. ακόμα καί 8ν δεν ύπάρχη πια. αλλά μου αρκεί πού δείχνω 2να. ή ως παρόν. δταν ή ψυχή θεωρη τα πράγματα μ' αυτόν τον τρόπο. τότε λέμε πώς φαντάζεται.λ. 16).τ. 12) θα σχηματίση πάλι την αντίληψηδηλαδή.τι συνήθιζαν καί. δηλαδή (προηγ. Ή πρώτη πράγματι. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι προφανές. πράγμα πού συμβαίνει συχνά. Καί είναι δυνατόν αυτό να προέρχεται καί από άλλα αϊτια.78 Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 2. άφοϋ δλα τα αιτήματα πού παραδέχτηκα εδώ. Ο. καΐ έτσι ή ψυχή (πόρισμα 1 του προηγ. εκφράζει δμε* σα την ουσία του σώματος του Πέτρου. Γι' αυτόν τον λόγο. ή ανθρώπινη ψυχή θα θεώρηση αυτό το εξωτερικό σώμα σαν να ύπάρχη ενεργώς η1 σαν να είναι παρόν γι' αυτήν έ"ως ότου το σώμα ύποστη έ"να πάθος πού να άποκλείη την 0παρξη ή την παρουσία αύτοΰ του ίδιου εξωτερικού σώματος. 15). να άντανακλών•ται με ιόν ϊδιο τρόπο. δς ποΰμε στον Παΰλο.

80

ΗΘΙΚΗ:

τηρήσω πώς οί φαντασίες της ψυχής, θεωρούμενες καθεαυτές, δεν
περιέχουν καμμιά πλάνη· δηλαδή, ή ψυχή δεν βρίσκεται σε πλάνη, γιατί φαντάζεται. Άλλα βρίσκεται σε πλάνη, έφ' δσον θεωρείται δτι στερείται από μιαν ίδέα πού αποκλείει την ύπαρξη αυτών των πραγμάτων πού φαντάζεται σαν να ήταν παρόντα, δν,
πράγματι, ή ψυχή ενώ φαντάζεται σαν παρόντα πράγματα πού δεν
υπάρχουν, ί)ξαιρε ταυτόχρονα πώς αυτά τα πράγματα δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα, θα άπόδινε βέβαια αυτή τη δύναμη;
του να φαντάζεται σε μιαν αρετή της φύσης της κοί δχι σε μια
κακία καΐ προπαντός α\> αυτή ή ιδιότητα να φαντάζεται έξαρτιώταν μόνο από την φύση της, δηλαδή (ορισμός 7, μέρος 1), αν αυτή ή ιδιότητα πού έχει ή ψυχή να φαντάζεται ήταν ελεύθερη.

ΘΕΩΡΗΜΑ 18.
"Αν το ανθρώπινο σώμα έπαθε μια φορά μιαν τροποποίηοτ) από δύο ή περισσότερα σώματα ταυτοχρόνως,
μόλις ή ψυχή φαντασθεί αργότερα το ένα από αυτά, θα
θυμηθή επίσης και τα άλλα.
Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η

Ή ψυχή (προηγ. πόρισμα) φαντάζεται ένα σώμα για τον λόγο δτι το ανθρώπινο σώμα πάσχει καΐ διατίθεται από τα λείψανα
ενός εξωτερικού σώματος με τον ϊδιο τρόπο πού είχε πάθει, δταν
ώρισμένα από τα μέρη του δέχθηκαν μιαν ώθηση από αυτό το ϊδιο
το εξωτερικό σώμα. Άλλα (εξ υποθέσεως) το σώμα είχε διατεθεί
σε μιαν ώρισμένη συνάντηση με τρόπο πού ψυχή φαντάστηκε δύο
σώματα ταυτόχρονα, καΐ έτσι θα φαντασθή πάλι εν συνεχεία καϊ
τα δύο σώματα ταυτόχρονα, καϊ μόλις φανταστεί το έ\·α από αυτά, θα θυμηθή επίσης καϊ το άλλο.
Ο.Ε.Δ.
Σ Χ Ο Λ Ι Ο

Ξαίρομε σαφώς τώρα, τΐ είναι ή Μνήμη. Δεν είναι πράγματι
τίποτε δλλο από μιαν αλληλουχία ίδεών, πού περιβάλλουν την Φύση πραγμάτων εξωτερικών προς το ανθρώπινο Σώμα, πού γίνεται
σύμφωνα με την τάξη καϊ την αλληλουχία των διαθέσεων αύτοϋ
του σώματος. Λέγω: Ιο πώς είναι μονάχα μια αλληλουχία αυτών
των ίδεών πού περιβάλλουν την φ ύση πραγμάτων εξωτερικών
προς ·τό ανθρώπινο σώμα, καϊ δχι ίδεών πού έξηγοΰν την φύση
αυτών των ϊδιων πραγμάτων, γιατί, στην πραγματικότητα (θεώρ.
16), είναι ιδέες των παθών του ανθρώπινου σώματος, πού περι-

ΙΙΓΡΙ ΨΥΧΗΣ

81

(ίίιλλουν ταυτόχρονα και την δική του φύση καϊ την φύση των εξωτερικών πωμάτων. Λέγω: 2ο πώς αυτή ή αλληλουχία γίνεται
ούμφωνα με την τάξη της νόησης, αλληλουχία δυνάμει της οποίας ή ψυχή αντιλαμβάνεται τα πράγματα από τΙς πρώτες τους αίπ'ες και πού είναι ή ϊδια σε όλους τους ανθρώπους. "Ετσι ξαίρομε
σαφώς γιατί ή ψυχή, από την σκέψη ενός πράγματος, περνάει αμέσως στην σκέψη ενός αλλού, πού δεν έχει καμμίαν ομοιότητα
με το πρώτο, δπως παραδείγματος χάριν ένας Ρωμαίος, από την
σκέψη της λέξης ροιηιιιη, θα πέραση αμέσως στην σκέψη ενός καριιοϋ γιατί δεν έχει καμμίαν ομοιότητα με αυτόν τον ήχο πού άρθρωσε, καϊ δεν υπάρχει τίποτε το κοινό ανάμεσα σ' αυτά τα δύο
πράγματα, έκτος από το δτι το σώμα αύτοΰ του Ρωμαίου είχε συχνά
έπηρεασθή από τα δυο αυτά πράγματα, δηλαδή ό ίδιος όινθρωπος
είχε ακούσει πολλές φορές τη λέξη ροιπυπι ενώ έβλεπε τον καρπό, καϊ έτσι ό καθένας θα περνάη από την μια σκέψη στην άλλη
ανάλογα με το πώς έχει διατάξει ή συνήθεια στο σώμα του καθενός τις εικόνες των πραγμάτων. "Ενας στρατιώτης παραδείγματος
χάριν, πού βλέπει στην άμμο τα ϊχνη ενός αλόγου, Οά πέραση αμέσως από την σκέψη του αλόγου στην σκέψη του ιππέα, από έκεϊ
στην σκέψη του πολέμου, κ.τ.λ. 'Ένας χωρικός, αντίθετα, θα πέραση από την σκέψη του αλόγου στην σκέψη του αρότρου, του άγροΰ,
κ.τ.λ. και έτσι ό καθένας, ανάλογα με το πώς είναι συνηθισμένος
να συνενώνη τις εικόνες των πραγμάτων με τον έναν η με τον άλλο τρόπο, θα περνάη από την μιαν σκέψη στην άλλη.

ΘΕΩΡΗΜΑ 19.
Ή ανθρώπινη ψυχή δεν γνωρίζει αυτό καθεαυτό το
ανθρώπινο σώμα και δεν ξαίρει πώς υπάρχει παρά μόνο
από τις ιδέες των παθών πού υφίσταται το σώμα.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Πράγματι, ή ανθρώπινη ψυχή είναι ή ϊδια ή ιδέα η ή γνώση
του ανθρώπινου Σώματος (θεώρ. 15) πού βρίσκεται μέσα στον
θεό (θεώρ. 9) έφ' δσον τον θεωρούμε δτι πάσχει από μιαν άλλη
ίδέα ιδιαίτερου πράγματος· η ακόμα, άφοΰ (αίτημα,4) το ανθρώπινο Σώμα έχει ανάγκη από έναν πολύ μεγάλον αριθμό πραγμάτων, πού είναι σαν να το αναγεννούν συνεχώς, και άφοΰ ή τάξη
και ή συνάφεια των ίδεών είναι ίδιες (θεώρ. 7) με την τάξη καϊ
την συνάφεια των αίτιων, αυτή ή ίδέα θα βρίσκεται μέσα στον θεό
έφ' δσον τον θεωρούμε δτι πάσχει από έναν πολύ μεγάλο αριθμό

6

82

ΗΘΙΚΗ

ιδιαίτερων πραγμάτων. Ό θεός λοιπόν έχει την ιδέα του ανθρωπίνου Σώματος η γνωρίζει το ανθρώπινο Σώμα, έφ' δσον πάσχει
από έναν πολύ μεγάλον αριθμό άλλων ιδεών καϊ όχι καθ' δσο άποτελεϊ την φύση της ανθρώπινης ψυχής, δηλαδή (Πόρισμα του
θεωρ. 11) ή ανθρώπινη ψυχή δεν γνωρίζει το ανθρώπινο Σώμα.
Άλλα οί ίδέες των παθών του Σώματος είναι μέσα στον θεό καθ'
δσο αποτελεί την φύση της ανθρώπινης ψυχής, δηλαδή, ή ψυχή
αντιλαμβάνεται αυτά τα πάθη (θεώρ. 12) καϊ συνεπώς αντιλαμβάνεται ως υπάρχον ενεργώς (θεώρ. 17)· μόνο έτσι λοιπόν αντιλαμβάνεται ή ανθρώπινη ψυχή το ϊδιο το ανθρώπινο 'σώμα.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΩΡΗΜΑ

20.

Ή ιδέα ή ή γνώση της ανθρώπινης ψυχής είναι δεδομένη επίσης μέσα στον θεό, καΐ αυτή απορρέει καΐ
διατελεί απέναντι στον θεό κατά τον ίδιο τρόπο με την
Ιδέα και την γνώση του ανθρώπινου σώματος.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η
Ή σκέψη είναι ένα κατηγόρημα του θεοϋ (θεώρ. 1), καϊ έτσι
(θεώρ. 3) πρέπει να ύπάρχη μέσα στον θεό τόσο ή ίδέα του έαυτοϋ του δσο καϊ όλων των παθών του καϊ κατά συνέπειαν καϊ της
ανθρώπινης ψυχής (θεώρ. 11). Δεύτερο, ή ύπαρξη αυτής της ιδέας ή γνώσης της ψυχής δεν είναι ακολουθία του θεοϋ ως απείρου, αλλά ως προς το δτι πάσχει από την ίδέα ενός αλλού ιδιαίτερου πράγματος (θεώρ. 9). Άλλα ή τάξη καϊ ή συνάφεια των ίδεών είναι ή ϊδια με την τάξη καϊ την συνάφεια των πραγμάτων
(θεώρ. 7)· αύτη ή ίδέα Γ) γνώση της ψυχής προκύπτει μέσα στον
θεό καϊ αναφέρεται στον θεό με τον ϊδιο τρόπο πού προκύπτει ή
ίδέα ή γνώση του σώματος.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΩΡΗΜΑ

21.

Αυτή ή ίδέα της ψυχής είναι ενωμένη με την ψυχή με
τον ίδιο τρόπο πού είναι ενωμένη ή ίδια ή ψυχή με το
σώμα.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Αποδείξαμε πώς ή ψυχή είναι ενωμένη με το σώμα, πώς το
σώμα είναι αντικείμενο της ψυχής (βλέπε θεώρ. 12 καϊ 13) καϊ
κατά συνέπεια ή ίδέα της ψυχής πρέπει για τον ϊδιο λόγο να είναι

ι
ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ

83

Ενωμένη με το αντικείμενο της, δηλαδή πρέπει να είναι ενωμένη
με αυτήν ψυχή με τον ϊδιο τρόπο πού είναι ενωμένη ή ψυχή με
ιό σώμα.
Ο.Ε.Δ.
Σ Χ Ο Λ Ι Ο

Αυτό το θεώρημα εννοείται σαφέστερα από εκείνα πού εϊπαμε στο σχόλιο του θεωρήματος 7· εκεί, πράγματι, δείξαμε πώς ή
ίδέα του σώματος καϊ το σώμα, δηλαδή (θεώρ. 13) ή ψυχή καϊ το
οώμα, είναι ένα καϊ το αυτό άτομο πού νοείται άλλοτο με το κατηγόρημα της σκέψης, καϊ άλλοτε με το κατηγόρημα της έκτασης.
ΙΥ αυτόν τον λόγο ή ίδέα της ψυχής καϊ ή ϊδια ή ψυχή είναι ένα
καϊ το αυτό πράγμα πού νοείται με το ϊδιο κατηγόρημα, δηλαδή
την σκέψη. Ή ύπαρξη της ίδέας της ψυχής, λέγω, καϊ ή ύπαρξη
αυτής καθεαυτής της ψυχής είναι ακολουθία του θεοϋ με την ϊδια αναγκαιότητα καϊ την ϊδια δύναμη του σκέπτεσθαι. Γιατί, στην
πραγματικότητα, ή ιδέα της ψυχής, ή ίδέα της "Ιδέας δεν είναι
τίποτε άλλο από την μορφή της ίδέας, έφ' δσον αυτή θεωρείται
•σαν ένας τρόπος του σκέπτεσθαι άσχετα προς το αντικείμενο. "Ομοια κάποιος πού ξαίρει κάτι, ξαίρει κάτι άπ' αυτό καθεαυτό το γεγονός, πώς το ξαίρει, καϊ ξαίρει ταυτόχρονα πώς ξαίρει, καϊ έτσι
•έπ' άπειρον, άλλα γι' αυτό θα μιλήσωμε αργότερα.
ΘΕΩΡΗΜΑ

22.

Ή ανθρώπινη ψυχή αντιλαμβάνεται όχι μόνο τα τ&θη του σώματος άλλα και τΙς Ίδέες των παθών αυτών.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η
Οί ίδέες των ιδεών των παθών προκύπτουν μέσα στον θεό καϊ
σχετίζονται με το θεό με τον ϊδιο τρόπο δπως οί ϊδιες οί ίδέες των
παθών αυτό αποδείχνεται δπως καϊ το παραπάνω θεώρημα 20. "Ομως οί ίδέες των παθών του σώματος βρίσκονται μέσα στην ανθρώπινη ψυχή (θεώρ. 12), δηλαδή (πόρισμα του 0Γθ)ρ. 11) μέσα
στον θεό έφ' δσον αποτελεί την ουσία της ανθρώπινης ψυχής:
"Ωστε, οί ίδέες αυτών των ιδεών θα είναι μέσα στον θεό έφ' δσον
αυτός έχει τη γνώση ή την ίδέα της ανθρώπινης ψυχής, δηλαδή
(θεώρ. 21) βρίσκονται μέσα στην ϊδια την ανθρώπινη ψυχή πού,
γι' αυτόν τον λόγο, δεν αντιλαμβάνεται μόνο τα πάθη του σώματος, αλλά και τΙς ίδέες των παθών αυτών.
Ο.Ε.Δ.

ΗΘΙΚΗ

84

ΘΕΩΡΗΜΑ

23.

Ή ψυχή δεν γνωρίζει τον εαυτό της παρά μόνο έφ'
δσον αντιλαμβάνεται τίς ιδέες των παθών του Σ θάματος.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Ή ιδέα της ψυχής η ή γνώση της προκύπτει μέσα στον θεό>
(θεώρ. 20) και αναφέρεται στο θεό κατά τον ίδιο τρόπο με την
ίδέα ή γνώση του Σώματος. Άφοϋ τώρα (θεώρ. 19) ή ανθρώπινη
ψυχή δεν γνωρίζει παρά μονάχα το ίδιο το ανθρώπινο Σώμα, δηλαδή άφοΰ (πόρισμα του θεώρ. 11) ή γνώση του ανθρώπινου Σώματος δεν σχετίζεται με τον θεό έφ' δσον αυτός αποτελεί την φύση της ανθρώπινης ψυχής, ή γνώση της ψυχής δεν σχετίζεται λοιπόν με τον θεό έφ' δσον αποτελεί την ουσία της ανθρώπινης ψυχής· καϊ έτσι (πόρισμα του θεώρ. 11) από αυτήν την έννοια ή ανθρώπινη ψυχή δεν γνωρίζει τον εαυτό της. "Αλλωστε, οι ιδέες
των παθών πού πάσχει το Σώμα περιέχουν την φύση του ϊδιου
του ανθρώπινου Σώματος (θεώρ. 16), δηλαδή (θεώρ. 13) συμφω• νουν με την φύση της ψυχής· ώστε λοιπόν ή γνώση αυτών των ιδεών θα περιέχη αναγκαία την γνώση της ψυχής· αλλά (προηγ.
θεώρημα) ή γνώση αυτών των ίδεών βρίσκεται μέσα στην ϊδια την
ανθρώπινη ψυχή, μόνο έφ' δσον αυτή γνωρίζει τον εαυτό της.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΩΡΗΜΑ

24.

Ή ανθρώπινη ψυχή δεν περικλείνει την προηγουμένη γνώση των μερών πού αποτελούν το ανθρώπινο σώμα.
Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η

Τα μέρη πού αποτελούν το ανθρώπινο σώμα δεν ανήκουν στην
ουσία του ϊδιου του σώματος παρά μονάχα έφ' δσον άλληλομεταδίδουν τΙς κινήσεις τους σύμφωνα με μιαν ώρισμένη σχέση (6λ.
τον ορισμό μετά το συμπέρασμα του Λήμματος 3) καΐ δχι έφ' δσον
μπορούμε να τα θεώρήσωμε ως άτομα, έξω από την σχέση τους
με το ανθρώπινο Σώμα. Τα μέρη του ανθρώπινου σώματος είναι
πράγματι (αίτημα 1) πολυσύνθετα άτομα πού τα μέρη τους (λήμμα 4) μπορούν να αποχωριστούν από το ανθρώπινο σώμα καϊ να
μεταδίδουν τϊς κινήσεις τους (6λ. άξ. 1 μετά το Λήμμα 3) σε άλλα σώματα σύμφωνα με μιαν άλλη σχέση, ενώ το Σώμα θα διατηρή ολότελα την φύση καϊ την μορφή του· κατά συνέπεια, ή ίδέα
ϊι ή γνώση ενός οποιουδήποτε μέρους θα βρίσκεται μέσα στο θεό·

85

ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ

(Οεώρ. 3) καϊ αυτό (θεώρ. 9) έφ' δσον τον θεωρούμε δτι πάσχει
(Ίιιό μιαν άλλη ίδέα ενός ιδιαίτερου πράγματος, πού αυτό το ιδιαίτερο πράγμα είναι προγενέστερο από το ϊδιο το μέρος σύμφωνα
με την φυσική τάξη (θεώρ. 7). Το ϊδιο μπορούμε να ποΰμε καϊ
για οποιοδήποτε μέρος του ϊδιου του ατόμου πού παίρνει μέρος
•στην σύνθεση του ανθρώπινου σώματος· ή γνώση ενός οποιουδήποτε μέρους πού υπεισέρχεται στην σύνθεση του ανθρώπινου σώματος βρίσκεται λοιπόν μέσα στον θεό έφ' δσον αυτός πάσχει από
πολυάριθμες ιδέες πραγμάτων, καϊ δχι έφ' δσον μονάχα έχει την
ιδέα του ανθρώπινου σώματος, δηλαδή (θεώρ. 13) την ίδέα πού
ουνιστα τη φύση της ανθρώπινης ψυχής· καί, κατά συνέπεια, ή ανθρώπινη ψυχή (πόρισμα του θεώρ. 11) δεν περικλείνει την ολοκληρωμένη γνώση των μερών πού αποτελούν το ανθρώπινο σώμα.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΩΡΗΜΑ

25.

Ή Ίδέα ενός οποιουδήποτε πάθους του ανθρώπινου
σώματος δεν περικλείνει την αυτοτελή γνώση του εξωτερικού σώματος.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Δείξαμε πως ή ίδέα ενός πάθους του ανθρώπινου σώματος περιλαμβάνει την φύση του εξωτερικού σώματος (βλ. θεώρ. 16) έφ'
δσον το εξωτερικό σώμα προσδιορίζει κατά δναν ώρισμένο τρόπο
το ϊδιο το ανθρώπινο Σώμα. 'Αλλά, έφ' δσον το εξωτερικό είναι
&να άτομο πού δεν έχει σχέση με το ανθρώπινο Σώμα, ή ίδέα ή
ή γνώση του βρίσκεται μέσα στον θεό (θεώρ. 9) έφ' δσον θεωροϋμε τον θεό δτι πάσχει από την ίδέα ενός άλλου πράγματος, πού
(θεώρ. 7) είναι προγενέστερο από την φύση του από το ϊδιο το
εξωτερικό σώμα. Ή αυτοτελής γνώση του εξωτερικού σώματος δεν
βρίσκεται λοιπόν μέσα στον θεό έφ' δσον αυτός έχει την ίδέα του
πάθους του ανθρωπίνου Σώματος, δηλαδή ή ίδέα του πάθους του ·
ανθρωπίνου Σώματος δεν περιλαμβάνει την αυτοτελή γνώση του
εξωτερικού Σώματος.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΏΡΗΜΑ

26.

Ή ψυχή δεν αντιλαμβάνεται κανένα εξωτερικό σώμα ως να ύπάρχη ενεργώς, παρά μονάχα με τίς ιδέες
των παθών του δικοΟ της σώματος.

Δ. 27) δεν περιλαμβάνει την αυτοτελή γνώση του ϊδιου του σώματος. είναι σαν συμπεράσματα συλλογισμών από τους οποίους λείπει ή μείζων και ή έλάσσων πρόταση. 25). Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Έφ' δσον ή ανθρώπινη ψυχή φαντάζεται 2να εξωτερικό σώμα. κ. ή ίδέα αύτη της ιδέας δεν εκφράζει αυτοτελώς την φύση της ανθρώπινης ψυχής.δηλαδή. αλλά δτι πάσχει από άλλες ιδέες.Δ. ούτε ή ίδέα του ανθρωπίνου Σώματος (θεώρ. δεν εναρμονίζεται αυτοτελώς με την φύση της ψυχής (θεώρ. δεν πάσχει με κανέναν τρόπο από την ίδέα της ύπαρξης αύτοΰ του σώματος· με αλλά λόγια. δεν έχει την αυτοτελή γνώση τους. Άλλα (θεώρ. 13)· κατά συνέπειαν (άξ.86 ΗΘΙΚΗ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν το ανθρώπινο Σώμα δεν πάσχη με κανέναν τρόπο από· κάποιο εξωτερικό σώμα. 6. Ο. δηλαδή (όπως είναι αυτονόητο) είναι συγκεχυμένες ιδέες. ΘΕΩΡΗΜΑ 28. Ο. σαφής και συγκεκριμένη· δπως ή ίδέα της ανθρώπινης ψυχής. Άλλα έφ' δσον το ανθρώπινο σώμα είναι δνα δίτομο πού μπορεί να πάσχη με πολλούς άλλους τρόπους. 16 με τα πορίσματα του) το εξωτερικό σώμα. μέρος 1).Ε. 25). αντιλαμβάνεται σε ώρισμένο βαθμό (θεώρ. δεν έχει την αυτοτελή του γνώση. έφ' δσον θεωρούμε αυτό καθ' εαυτό το ανθρώπινο σώμα δτι πάσχει κατά έναν ώρισμένο τρόπο (βλ. Άλλα. 13) ή ανθρωπινή ψυχή.Δ. με άλλα λόγια δεν εκφράζει αυτοτελώς την φύση του. δπως και των μερών πού αποτελούν το ανθρώπινο Σώμα. (βλέπε απόδειξη του θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Πράγματι ή ιδέα μιας διάθεσης του ανθρώπινου σώματος (θεώρ. 16) τόσο την φύση των εξωτερικών σωμάτων δσο και την φύση του Ί'διου του ανθρώπινου Σώμα ιός. δηλαδή (θεώρ. Ή ίδέα της Ιδέας μιας οποιασδήποτε διάθεσης του άνθ'ρώπινου σώματος δεν περικλείνει την αυτοτελή γνώση της ανθρώπινης ψυχής. δεν αντιλαμβάνεται με κανέναν τρόπο την ύπαρξη αύτοΰ του εξωτερικού σώματος.Ε.ΡΙ ΨΥΧΗΣ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ II Οι ιδέες των παθών του ανθρώπινου Σώματος περιλαμβάνουν πράγματι (θεώρ. 24 και 25) ή αυτοτελής γνώση των εξωτερικών σωμάτων. 7). με αλλά λόγια δεν περικλείνει την αυτοτελή γν<ί>ση.τ. 87 ΙΙΓ. Ο. ή ίδέα του. γιατί τα πάθη είναι τρόποι του είναι (αίτημα 3) από τους οποίους πάσχουν τα μέρη του ανθρώπινου Σώματος. αν την θεοίρήσωμε καθεαυτήν. έφ' όσον το ανθρώπινο σώμα. Οι ιδέες των παθών του ανθρώπινου Σώματος. θεώρημα). δταν θεωρηθούν μόνο στις σχέσεις τους με την ανθρώπινη ψυχή δεν είναι σαφείς και συγκεκριμένες. ΘΕΩΡΗΜΑ 29. θεώρ. έτσι και ο! ίδέες των ίδεών των διαθέσεων του ανθρώπινου σώματος. δεν είναι οϋτε αυτές σαφείς καΐ συγκεκριμένες πράγμα πού εύκολα μπορεί να το δη ό καθένας. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Κάθε ιδέα ενός οποιουδήποτε πάθους του ανθρώπινου σώματος περικλείνει την φύση του ανθρώπινου σώματος. ΘΕΩΡΗΜΑ 27. "Ωστε οι ιδέες αυτών των παθών. αλλά συγκεχυμένες. λέμε πώς φαντάζεται (βλέπε το σχόλιο του θεώρ. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Με τον 'ίδιο τρόπο αποδείχναμε πώς ή ιδέα πού συνιστά την φύση της ανθρώπινης ψυχής δεν είναι.Ε. άλλα ακόμα καϊ ιήν φύση των μερών του. 17)-· δεν υπάρχει έίλλος τρόπος 8που ή ψυχή να μπορή να φανταστή σώματα ως υπάρχοντα ενεργώς (προηγ. 16).λ. αν τις θεωρήοωμε μόνο στη σχέση τους με την ανθρώπινη ψυχή. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οταν ή ανθρώπινη ψυχή θεωρεί τα εξωτερικά σώματα μέσω των ιδεών των παθών του δικοΰ της σώματος. . Ή ίδέα ενός οποιουδήποτε πάθους του ανθρώπινου σώματος δεν περικλείνει την αυτοτελή γνώση του Ιδιου του ανθρώπινου σώματος. "Ετσι (θεώρ. αν τις θεωρήσωμε στις σχέσεις τους με μόνη την ψυχή. έφ' δσον ή ψυχή φαντάζεται τα εξωτερικά σώματα. βρίσκεται μέσα στον θεό έφ' δσον τον θεωρούμε δχι δτι πάσχει από την ανθρώπινη ψυχή. και κατά συνέπεια και ολόκληρο το Σώμα.

κάθε φορά πού προσδιορίζεται. θεώρημα) καμμιάν αυτοτελή γνώση για την διάρκεια τους. 28. •ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 89 καϊ έτσι έπ' άπειρον. μέρος 1). να γνωρίση τίς ομοιότητες. με την τυχαία φορά τών πραγμάτων.Ε. 26)· 'έτσι.τι άφορα την διάρκεια τών ιδιαίτερων πραγμάτων. πού είναι διατεθειμένη εκ τών έσω κατά τ6ν έναν ή τον άλλο τρόπο.Δ. οΰτε για το σώμα της. Λέγω ρητώς πώς ή ψυχή δεν έχει αυτοτελή γνώση ούτε για τον εαυτό της. Δεν μπορούμε να Μχωμε παρά μόνο μια εξαιρετικά ατελή γνώση για την διάρκεια τοΟ σώματος μας. δηλαδή πώς μπορούμε να έχωμε μόνο μια εξαιρετικά ατελή γνώση γι' αυτά. έφ' δσον έχει. αλλά μόνο μια συγκεχυμένη (καϊ ακρωτηριασμένη) γνώση. τϊς διαφορές καϊ τΙς αντιθέσεις τους· κάθε φορά. 9)· ή γνώση λοιπόν της διάρκειας του σώματος μας είναι εξαιρετικά ατελής μέσα στον θεό. κάθε φορά πού αντιλαμβάνεται τα πράγματα σύμφωνα με την κοινή τάξη της φύσης. παρά μόνο με τϊς ίδέες των διαθέσεων του σώματος. Πράγματι. να θεώρηση το ένα η το άλλο. 23). 11) αυτή ή γνώση είναι εξαιρετικά ατελής μέσα στην ψυχή μας. ούτε για τα εξωτερικά σώματα {θεώρ. καϊ ούτω καθ' έξης έπ' άπειρον (θεώρ. έφ' δσον αυτός έχει τις ίδέες δλων τών πραγμάτων. Ο. 1) αλλά δεν εξαρτιέται ούτε καϊ από την απόλυτη φύση του θεοϋ (θεώρ. προσδιορίζεται από ένα άλλο. πράγματι. έφ' όσον τον θεωρούμε δτι αποτελεί την φύση της ανθρώπινης ψυχής. Δεν αντιλαμβάνεται τ6 δικό της σώμα (θεώρ. 28 μέρος ] ). μόνο μ' αυτές τϊς ίδέες αντιλαμβάνεται τα εξωτερικά σώματα (θεώρ. και αυτό πρέπει να εννοούμε δταν μιλούμε για το τυχαίο τών πραγμάτων καϊ για τη δυνατότητα να φθείρωνται (βλέπε σχόλιο 1 του θεώρ. 21.καϊ αυτές έχουν προσδιοριστεί άπα άλλες.Δ. καϊ δχι έφ' δσον έχει μόνο την ίδέα του ανθρώπινου σώματος (πόρισμα του θεώρ. δεν έ'χει"αυτοτελή γνώση (θεώρ.Ε. Ή διάρκεια λοιπόν του σώματος μας εξαρτάται από την κοινή τάξη της φύσης καϊ από την ιδιοσυστασία τών πραγμάτων. κάθε ιδιαίτερο πράγμα. 25). δεν υπάρχει τίποτα το τυχαίο. εκ τών έξω. 28 με το σχόλιο του). δταν αντιλαμβάνεται τα πράγματα σύμφωνα με την κοινή τάξη της Φύσης· δηλαδή. μέρος 1). "Οσο για τον λόγο κατά τον όποιο συνίστανται τα πράγματα. καΐ ακόμα. 35. Γιατί δεν μπορούμε να έχωμε (προηγ. δπως καϊ το ανθρώπινο σώμα. ΘΕΩΡΗΜΑ 30. 33. οΰτε για τα σώμα της. Γιατί. δηλαδή. πρέπει να προσδιορίζεται από ένα άλλο ιδιαίτερο πράγμα στο να ύπάρχη καϊ να παράγη αποτελέσματα κατά τρόπο βέβαιο καϊ καθωρισμένο· καϊ αυτό το άλλο.Δ. 27). ΘΕΩΡΗΜΑ 31.Ε. εκτός άπ' αυτό (θεώρ. Ο. μέρος 1). αλλά μόνο μιαν ακρωτηριασμένη καϊ συγκεχυμένη γνώση (θεώρ. τότε θεωρεί τα πράγματα σαφώς καϊ συγκεκριμένα. καϊ δχι δταν προσδιορίζεαι εκ τών έσω. θα πρέπει να διατηρήσωμε αυτό το συμπέρασμα και για δ. Ο. πώς έχομε μόνο μιαν εξαιρετικά ατελή γνώση για τη διάρκεια του δικοϋ μας σώματος. .άύτές τΙς ίδέες. Άφοϋ λοιπόν αποδείξαμε στο προηγούμενο θεώρημα. δηλαδή (πόρισμα του θεώρ. ή αυτοτελής γνώση τους βρίσκεται μέσα στον θεό. αλλά (θεώρ. ούτε για τα εξωτερικά σώματα. μ' αυτήν την κοινή ιδιότητα τών ιδιαίτερων πραγμάτων. αλλά μονάχα μια συγκεχυμένη καϊ ακρωτηριασμένη γνώση. με τη σειρά του. Από αυτό συνάγεται δτι δλα τα ιδιαίτερα πράγματα είναι τυχαία καϊ φθαρτά.ΗΘΙΚΗ 88 Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Άπ' αυτό απορρέει πώς ή ανθρώπινη ψυχή. μέρος 1) προσδιορίζεται για να ύπάρχη καϊ να ποράγη τα αποτελέσματα ξεκινώντας άπα αϊτια τέτοια πού κι' αυτά έχουν προσδιοριστεί από άλλα για να υπάρχουν παράγουν αποτελέσματα σε ώρισμένες καϊ καθωρισμένες συνθήκες. ή ψυχή γνωρίζει τον εαυτό της μόνο έφ' δσον αντιλαμβάνεται τΙς ίδέες τών διαθέσεων του σώματος (θεώρ. δεν έχει αυτοτελή γνώση ούτε για τον εαυτό της. Μόνο μιαν εξαιρετικά ατελή γνώση μπορούμε να έχωμε για την διάρκεια τών Ιδιαίτερων πραγμάτων πού βρίσκονται έξω από μας. όπως θα αποδείξω πιο κάτω. 19). επειδή θεωρεί πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η Ή διάρκεια του σώματος μας δεν εξαρτιέται από την ουσία του (άξ. οδτε για τα εξωτερικά σώματα. Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η Πράγματι.

Ο. ΘΕΩΡΗΜΑ 35. ΘΕΩΡΗΜΑ 33. Γιατί. είναι αληθινές. ΘΕΩΡΗΜΑ 34 Κάθε ίδέα που είναι μέσα μας απόλυτη. αιτίας του να λέγωτται ψευδείς. παρά πώς μια τέτοια ίδέα είναι αληθινή. Ο. Γιατί όλοι αγνοούν το τι μπορεί να είναι ή βούληση καί πώς μπορεί να κινή το σώμα· δσο για κείνους πού έχουν μεγαλύτερες φιλοδοξίες καί πλάθουν έδρες καί σκηνώματα της ψυχής. αγνοούμε την πραγματική απόσταση του ήλιου καί την αιτία αυτής της φαντασίας μας. παρά δτι μια αυτοτελής καί τέλεια ίδέα βρίσκεται μέσα στον θεύ έφ' δσον αυτός αποτελεί την ουσία της ψυχής μας. παρ' δλο πού ξαίρομε πώς ό ήλιος είναι σε απόσταση μεγαλύτερη από το 600πλάσιο της διαμέτρου της γης. Αυτός ό τρόπος του σκέπτεσθαι δεν μπορεί να ύπαρξη ούτε να νοηθη έξω από τον θεό (θεώρ. είναι αληθινές (άξ. έχουν συνείδηση των πράξεων τους καί αγνοούν τις αιτίες πού τους προσδιορίζουν εκείνο λοιπόν πού συνιστά την ίδέα τους για την ελευθερία. ενώ το φανταζόμαστε. κατά συνέπεια. 2ναν θετικό τρόπο του σκέπτεσθαι πού να άποτελη την μορφή της πλάνης Γ) του ψεύδους. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν το άρνηθη κανείς αυτό. θα δώσω ένα παράδειγμα: οί άνθρωποι απαντώνται στο ότι θεωρούν τους εαυτούς τους ελεύθερους· καϊ αυτή ή γνώμη συνίσταται μόνο στο γεγονός πώς. Δεν μπορεί λοιπόν να ύπαρξη τίποτα το θετικό μέσα στις ιδέες πού εξ. έφ' δσον αναφέρονται στον θεό. 15. καί κατά συνέπεια (θεώρ. πράγματι. αυτές είναι λέξεις προς τις όποιες δεν αντιστοιχεί καμμιά ίδέα. πλανώνται καί άπατώνται) αλλά ούτε καί σε μιαν απόλυτη άγνοια. δταν λένε πώς οί ανθρώπινες πράξεις εξαρτώνται από την βούληση. 11). 33) καί το ψευδός δεν μπορεί να συνίσταται σε μιαν απόλυτη στέρηση γνώσης (γιατί λέμε πώς οί ψυχές.ΗΘΙΚΗ 90 ΘΕΩΡΗΜΑ 32. καί δχι τα σώματα. είναι το δτι δεν γνωρίζουν καμμιάν αιτία των πράξεων τους. 7) καί. ας συλλαβή αν μπορή. φανταζόμαστε πώς ά/ιέχει από μδς περίπου διακόσια πόδια. έφ' δσον το 'ίδιο το σώμα μας πάσχει από τον ήλιο.γιατί άλλο πράγμα είναι το να άγνοίί κανείς καί άλλο να βρίσκεται σε πλάνη. 6 μέρος 1). δηλαδή αυτοτελής καί τέλεια. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Πράγματι. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Σ το σχόλιο του θεωρήματος 17 εξήγησα με ποιάν έννοιαν συνίσταται ή πλάνη σε μιαν στέρηση γνώσης· αλλά για να το εξηγήσω πληρέστερα. καί εδώ ή πλάνη δεν συνίσταται στο γεγονός καθεαυτό δτι το φανταζόμαοτε έτσι. μόνο καί μόνο επειδή αγνοούμε την πραγματική του απόσταση. Το ψευδός συνίσταται σε μιαν στέρηση γνώσης πού ττερικλείνουν οί ατελείς ιδέες. δλες οί ίδιες πού βρίσκονται μέσα στον θεό συμπίπτουν ολότελα με τα αντικείμενα τους (πόρισμα του θεωρ. Αργότερα. αυτοί συνήθως προκαλούν το γέλιο ή την αηδία.Δ. ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 91 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Δεν υπάρχει μέσα στις ίδέες τίποτα το θετικό πού να άποτελη την μορφή του ψεύδους (θεώρ.Ε. μέρος 1). είναι ό:ληθινή. 32) δεν λέμε τίποτε άλλο. "Ολες "Ολες οί Ιδέες. δηλαδή μέσα οτίς ατελείς καϊ συγκεχυμένες ίδέες.Δ. πράγματι. δεν θα πάψωμε ωστόσο να φανταζώμαστε πώς είναι κοντά μας· γιατί δεν φανταζόμαοτε τον ήλιο τόσο κοντά. "Ομοια. αλλά γιατί μια διάθεση του οώματός μας περικλείνει την ούαία του ήλιου. . Ο.Ε.Ε. Μέσα στίς Ιδέες δεν υπάρχει τίποτα το θετικό πού εξ αΙτίας του να λέγονται ψευδείς. δταν κυττάζωμε τον ήλιο. Συνίσταται λοιπόν σε μιαν στέρηση γνώσης πού περικλείνεται στην ατελή γνώοθ των πραγμάτων. αλλά στο δτι. δηλαδή οί ακρωτηριασμένες καί συγκεχυμένες ιδέες. δεν λέμε τίποτε άλλο (πόρισμα του θεωρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οταν λέμε πώς υπάρχει μέσα μας μια αυτοτελής καΐ τέλεια ίδέα.Δ.

δεν υπάρχουν ίδέες πού να είναι ατελείς καί συγκεχυμένες. ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 93' ή ιδέα του Α (πόρισμα του θεώρ. 7) θα είναι αναγκαία αυτοτελής μέσα στον θεό. δηλαδή. ΘΕΩΡΗΜΑ 39. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Άπ' αυτό απορρέει πώς υπάρχουν ώρισμένες ίδέες ή έννοιες πού είναι κοινές σε όλους τους ανθρώπους. 12 και 13) αυτή ή ιδέα του Α θα είναι αναγκαία αυτοτελής μέσα στον θεό έφ' δσον αυτός αποτελεί την ανθρώπινη ψυχή. δλες οί ίδέες. 1^ Ι (. Αυτό λοιπόν δεν ανήκει στην ουσία του Β. "Αν το ανθρώπινο Σώμα καί ορισμένα εξωτερικά σώματα. νοηθή με άλλον τρόπο. ούτε αποτελεί την ουσία ενός όίλλου ιδιαίτερου πράγματος. παρά μόνο δν τΙς θεωρήσωμε στις σχέσεις τους με την ιδιαίτερη ψυχή κάποιου (βλέπε. Ο. α. παραδείγματος χάριν του Β' αυτό λοιπόν το πράγμα δεν θα μπο-ρή (όρ. μέρος 1) καί. V 1«_Ί-νΛ \ Α ν \ Λ γ ί\. ίδέες. β) με την ϊδια αναγκαιότητα.υΐ/ν^ ΓΧ^ΑΙ.Ε. (πόρισμα του θεώρ. πώς αυτό το κοινό στοιχείο αποτελεί την ουσία ενός ιδιαίτερου-. τόσο έφ' δσον έχει την ιδέα του ανθρώπινου Σώματος. ΘΕΩΡΗΜΑ 37. 25 καί 27) περικλείνουν εν μέρει τόσο την φύση του ανθρώπινου Σώματος δσο καί των εξωτερικών σωμάτων δηλαδή (θεώρ. τόσο οί τέλειες δσο καί οί ατελείς πηγάζουν οί μεν από ιΐς δε (πόρισμα του θεώρ.Ε. 7). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ολες οί ίδέες είναι μέσα στο θεό (θεώρ.Δ. 16. 32) καί (πόρισμα του θεώρ.Δ. καί στον δλον. Οί ατελείς καΐ συγκεχυμένες ιδέες απορρέουν από την ίδια αναγκαιότητα δπως καΐ οί αυτοτελείς δηλαδή οί σαφείς καΐ συνκεκοιαένεο συγκεκριμένες ίδέεα. 7). ' ν Ας ύποθέσωμε τώρα πώς το ανθρώπινο Σώμα πάσχει από ένα εξωτερικό σώμα μέσω του κοινού στοιχείου πού έχει μ' αυτό. από τα όποια συνηθίζει να πάσχη το ανθρώπινο Σώμα. τόσο έφ' δσον αντιλαμβάνεται το ϊδιο της το Σώμα ή ένα οποιοδήποτε εξωτερικό σώμα και το Α δεν μπορεί να. Εκείνο πού είναι κοινό σε δλα τα πράγματα (βλέπε το ανωτέρω Λήμμα 2) καΐ βρίσκεται δμοια και στο μέρος καί στο δλον. και αυτό. τα θεώρ. έχουν κάποιαν κοινή ιδιότητα πού να βρίσκεται δμοια στο μέρος ενός οποιουδήποτε εξωτερικού σώματος καί στο δλον. •αναφορικά με την σχέση τους με τον θεό. Ο. κατά συνέπεια. ΘΕΩΡΗΜΑ 38.•92 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 36. 15. και αυτές οί ίδέες (θεώρ. ή Ιδέα καί αυτής της ιδιότητας θα βρίσκεται αυτοτελής μέσα στην ψυχή. πού βρίσκεται δμοια και οτό ανθρώπινο σώμα καί στα ϊδια αυτά εξωτερικά σώματα καί βρίσκεται τέλος όμοια καί στο μέρος ενός οποιουδήποτε από τα εξωτερικά σώματα. Ο. Πράγματι. ή ίδέα αυτής της διάθε- . δμως αυτό βίναι αντίθετο προς την υπόθεση μας.\Λ. είναι αληθινές (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Εστω το Α κάτι πού είναι κοινό σε δλα τα σοιματα καί βρίσκεται τόσο στο μέρος δσο καί στο δλον ενός οποιουδήποτε σώματος. δηλαδή σαφώς καί συγκεκριμένα από δλους. δηλαδή του Λ· ή ιδέα αυτής της διάθεσης θα περιέχη την ιδιότητα Α (θεώρ. 11) αντιλαμβάνεται αναγκαία το Α με αυτοτελή τρόπο.ί\^ I I Ι 1\Λ. πράγματος. 7) αυτοτελείς· κατά συνέπεια.Δ.ν μπορή.Ε. τόσο επειδή έχει τις ίδέες των καθ' υπόθεση εξωτερικών σωμάτων. γιατί (πόρισμα 2) δλα τα σώματα συμπίπτουν με μερικά πράγματα πού (προηγ. 3ν νόηση. 24 καί 28)· καί έτσι. Μια αυτοτελής ιδέα του ιδίου του Α θα είναι δεδομένη μέσα στον θεό (πόρισμα του θεώρ. σχετικά μ' αυτό. άφοϋ έχει τις ίδέες πού βρίσκονται μέσα στην ανθρώπινη Ψυχή: ώστε ή Ψυχή (πόρισμα του βεωρ. δεν αποτελεί την ουσία κανενός ιδιαίτερου πράγματος. Έκεϊνο που είναι κοινό σε δλα τα πράγματα καί βρίσκεται δμοια καί στο μέρος καί στον δλον μόνο αυτοτελώς μπορεί να νοηθή. θεώρ.) πρέπει να γίνωνται αντιληπτά με αυτοτελή τρόπο. 16) καί. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Εστω Α ή κοινή στο ανθρώπινο Σώμα καί σε ώρισμένα εξωτερικά σώματα ιδιότητα. 2) ούτε να ύπαρξη ούτε νό νοηθή χωρίς το Β. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η *Αν κανείς το άρνηθή αυτό. Λέω πώς το Α μόνο αυτοτελώς μπορεί να νοηθή. V.

δπως καϊ άλλες αλήθειες πού σχετίζονται μ' αυτά τα πράγματα καϊ πού τα αντιλήφθηκα άλλοτε με τον στοχασμό.σκοπό μας. ανάγονται στο δτι αυτοί οί δροι σημαίνουν ιδέες συγκεχυμένες στον ύψιστο βαθμό.Ε. "Ον (Εηκ). καθώς καϊ από άλλες παρόμοιες αίτίες. Καϊ άφοΰ έχουν έτσι τα πράγματα. άλλωστε. αποφάσισα να σταματήσω ως εδώ. αν ποϋμε. αλλά αρκετά όκττε ή ψυχή να μην μπορή να φανταστή οϋτε τις ιδιαίτερες μικροδιαφορές (δπως το χρώμα ή το ανάστημα) του καθενός.. παραδείγματος χάριν. καϊ αυτό εκφράζει ή ψυχή με το δνομα άνθρωπος καϊ το εξαίρει μέσα από μιαν απειρία ιδιαίτερων όντων."94 ΗΘΙΚΗ σης θα είναι αυτοτελής μέσα στο θεό. 17). Κάτι (ΑΙίαιπό1). δηλαδή με το κατηγόρημα του "Οντος. δσες εικόνες μπορούν να σχηματισθούν μέσα στο δικό της σώμα. Ποιες.εχ). είναι ικανό να σχηματίζη καθαρά μέσα του μόνο έναν ώρισμένο αριθμό σαφών εικόνων ταυτόχρονα (το τΐ είναι εικόνα το εξήγησα στο σχόλιο του θεωρ. φύλαξα αυτές τίς παρατηρήσεις για μια άλλη πρα- ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 95 γματεία. βάσει του πορίσματος του θεωρήματος Υ! και του θεωρήματος 18. είναι κοινές καϊ ποιες σαφείς καϊ συγκεκριμένες. έφ' δσον το σώμα επηρεαστεί από αυτά. θα προσθέσω μερικές λέξεις για τα αϊτια άπ' δπου προήλθαν οι δροι πού όνομάζομε Υπερβατικούς (ΤΓΕηδθ6ηα. ούτε τον προσδιωρισμένο αριθμό των ιδιαίτερων δντων. γιατί. δηλαδή γιατί τόσες είκόνες. έφ' δσον αυτός πάσχει από την ίδέα του ανθρώπινου Σώματος· δηλαδή (θεώρ. είναι φανερό. ΘΕΩΡΗΜΑ 40. αρκεί μία. "Ολες οι ιδέες μέσα στην ψυχή πού απορρέουν από τις ιδέες πού βρίσκονται αυτοτελείς μέσα σ' αυτήν. οί εικόνες αυτές αρχίζουν να συγχέωνται. σκύλος κτλ. μέσα στην ανθρώπινη ψυχή. "Ετσι θα διευκρινίζαμε ποιες έννοιες είναι περισσότερο χρήσιμες από τΙς άλλες. αλλά μόνο επειδή αποτελεί την αιτία της ανθρώπινης ψυχής Σ Χ Ο Λ Ι Ο 1. πώς ή ανθρώπινη ψυχή θα μπορή να φαντάζεται οαφώς καϊ ταυτόχρονα τόσα σώματα. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Άπ' αυτό απορρέει πώς ή ψυχή είναι τόσο περισσότερο ίκανή να αντιλαμβάνεται αυτοτελώς πολλά πράγματα. Με τα ανωτέρω εξήγησα την αιτία των εννοιών εκείνων πού τΙς ονομάζαμε Κοινές (Οριηηιιιηεδ) καϊ πού είναι οί αρχές του λογισμού μας. σχηματίζονται ταυτόχρονα στο ανθρώπινο σώμα ώστε να ξεπεράσουν την δύναμη της φαντασίας του. καϊ φαντάζεται καθαρά μόνο εκείνο πού είναι κοινό σε δλα. Πράγματι το σώμα επηρεάζεται έντονώτερα με τον αντίστοιχο τρόπο.χ Για να μην παραλείψω ωστόσο τίποτα άπ' όσα είναι ανάγκη να γνωρίζωμε.Δ. . Άλλα υπάρχουν καϊ άλλες αιτίες ώρισμένων αξιωμάτων ή ώρισμένων κοινών εννοιών πού καλά θα ήταν να εξηγηθούν μ' αυτήν την μέθοδο πού ακολουθούμε. δχι για το δτι είναι ήπειρος η επειδή πάσχει από τίς ιδέες πολυάριθμων ιδιαίτερων πραγμάτων. τότε δλες θα γίνουν εντελώς συγκεχυμένες μεταξύ τους. 11) αυτή ή ίδέα βρίσκεται αυτοτελής μέσα στην ανθρώπινη ψυχή. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτό είναι προφανές. πού δεν υπάρχει λόγος να τις έξηγήσωμε εδώ. δσο περισσότερες κοινές ιδιότητες με τα άλλα σώματα έχει το σώμα της. άλογο. δμως. πράγματι.καϊ έτσι (πόρισμα του θεωρ.6ηΐ£ΐ1ε3).δχι βέβαια τελείως. καϊ ποιες είναι σχεδόν άχρηστες· ποιες. ή ψυχή θα φανταστή κι' αυτή συγκεχυμένα δλα τα σώματα. άφοϋ επηρεάστηκε από κάθε ιδιαίτερο δν ξεχωριστά. μόνο για κείνους πού είναι ελεύθεροι από προλήψεις. αύξηθή πολύ. Άλλα μόλις συγχιστοΟν εντελώς οί εικόνες μέσα στο σώμα. Από παρόμοιες αίτίες προήλθαν επίσης και εκείνες οί έννοιες πού τΙς όνομάζομε Καθολικές (ΙΜνει-δΕίεδ) δπως: άνθρωπος. Ακόμα θα διευκρινίζαμε από που πηγάζουν οί έννοιες πού τΙς ονομάζαμε Δεύτερες (δεουικίαδ) καϊ κατά συνέπεια καϊ τα αξιώματα πού βασίζονται σ' αυτές. Αυτοί οι δροι προέρχονται από το δτι το ανθρώπινο σώμα. για τον .θά τα καταλάθη κατά κάποιον τρόπο υπό το ϊδιο κατηγόρημα. "Ολες. πράγματι. εΐναι κι' αυτές αυτοτελείς. Ο. δντας περιωρισμένο. από Ιδέες πού βρίσκονται αυτοτελείς μέσα της δεν λέμε τίποτε άλλο (πόρισμα του θεωρ. Επειδή.καϊ δν ό αριθμός των σαφών εικόνων πού είναι ικανό το σώμα να σχηματίζη ταυτόχρονα μέσα του. 11) παρά πώς είναι δεδομένη μια ίδέα στη θεία νόηση πού γι" αυτήν αιτία είναι ό θεός. 13) έφ' δσον αποτελεί την φύση της ανθρώπινης ψυχής. πώς μια ιδέα απορρέει. τέλος είναι αβάσιμες. Πράγμα (Κ. του Πράγματος κτλ. Αυτό μπορεί να προέρχεται καϊ από το δτι οί εικόνες δεν είναι πάντα δμοια ζωηρές. Λ Αν ξεπεραστή αυτός ό αριθμός. ανθρώπων. καϊ ακόμα για να μην γίνω κουραστικός με μιαν υπερβολικά διεξοδική ανάλυση αύτοΰ του θέματος. χωρίς καμμιά διάκριση καϊ . "Οταν λέμε.

34) είναι αναγκαία αληθινή. Οί έμποροι δεν θα διστάσουν να πολλαπλασιάσουν τον δεύτερο με τον τρίτο και να διαιρέσουν ιό γινόμενο διό του πρώτου. 18). τΙς γενικές εικόνες των πραγμάτων. Καϊ αυτό το είδος της γνοισης ξεκινάει από την αυτοτελή ιδέα της μορφικής ουσίας ώρισμένων κατηγορημάτων του θεοΰ καϊ προχωρεί στην αυτοτελή γνώση της ουσίας των πραγμάτων. παραδείγματος χάριν. 38. δηλαδή με την κοινή ίδιότητα των αναλόγων αριθμών. να διακρίνη το αληθινό από ιό ψεύτικο. 40). ή Ψυχή δεν μπορεί να προσδιορίση τον καθωρισμένο αριθμό των ιδιαίτερων όντων. συμπεραίναμε για τον τέταρτο. 40) να γνωρίζη το αληθινό καί το ψεύτικο. κύτταζαν συχνότερα με κατάπληξη το ανάστημα των ανθρώπων.Δ. με την λέξη άνθρωπος θα έννοοϋν §να ζώο με ίσιο ανάστημα· εκείνοι πάλι πού συνήθισαν νό προσέχουν κάτι άλλο. Από δσα είπαμε παραπάνω. μας μαθαίνει να ξεχωρίζωμε το αληθινό από το ψευδές. πράγματι. κατά συνέπεια (θεωρ. από το δεύτερο ή το τρίτο είδος γνώσης. Έκτος από αυτά τα δύο είδη της γνώσης. 2. υπάρχει καϊ ένα τρίτο. 39 με το πόρισμα του και θεωρ. ό καθένας θα σχηματίση ανάλογα ·μέ την διάθεση του σώματος του. Δεν είναι λοιπόν παράξενο αν τόσες έριδες ανακινήθηκαν ανάμεσα στους φιλοσόφους πού θέλησαν να εξηγήσουν τα φυσικά πράγματα μόνο με τΙς εικόνες των πραγμάτων. 29)· γι' αυτόν τον λόγο συνηθίζω να ονομάζω αύτοϋ του είδους τΙς αντιλήψεις γνώση πού προέρχεται από αόριστη εμπειρία· 2ο από τα σύμβολα: δταν. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Σ το προηγούμενο σχόλιο είδαμε πώς στην γνώση του πρώτου είδους ανήκουν όλες οί ατελείς καϊ συγκεχυμένες ίδέες. ΘΕΩΡΗΜΑ 42. δηλαδή (σχόλιο 2 του θεωρ. Από την άλλη μεριά. αυτή ή γνώση (θεωρ. Ή γνώση του πρώτου είδους είναι ή μόνη αιτία του ψεύδους. πόρισμα του θεωρ. καί. συγκεχυμένα και χωρίς τάξη για την νόηση (6λ. . είπαμε πώς στην γνώση του δεύτερου καϊ του τρίτου είδους ανήκουν οί αυτοτελείς ιδέες· κατά συνέπεια. "Εχομε. δηλαδή : ό δνθρωπος είναι ένα ζώο προικισμένο με το νέλιο· ένα ζώο με δυο πόδια καΐ χωρίς φτερά· ένα ζώο λογικό· καΐ δμοια και για τα αλλά πράγματα. γιατί δεν έχουν ξεχάσει ακόμα εκείνα πού έμαθαν από τους δασκάλους τους χωρίς καμμιον απόδειξη ή γιατί έχουν συχνά πειραματιστεί μ' αυτήν την μέθοδο στην περίπτωση πολύ απλών αριθμών ή με την απόδειξη του θεωρήματος 19 του 7ου βιβλίου του Ευκλείδη. σχόλιο του θεωρ. "Οποιος ξαίρει. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό το θεώρημα είναι αυτονόητο. καϊ ακόμα καθαρώτερα. Εκείνοι πού. παραδείγματος χάριν.96. παραδείγματος χάριν άκοϋμε ή διαβάζαμε ώρισμένες λέξεις. στο έξης θα ονομάζω καί τον ένα καΐ τον άλλο τρόπο του θεωρείν: γνώση του πρώτου είδους. 35). δπως θα δείξω αργότερα. ΘΕΩΡΗΜΑ 41. παραδείγματος χάριν. ενώ ή γνώση του δευτέρου και του τρίτου είναι αναγκαία αληθινή. αύτη ή γνώση είναι ή μοναδική αίτία του ψεύδους. Ο. θα ονομάσω αυτόν τον τρόπο λόγο καΐ γνώση του δεύτερου είδους. άφοϋ από την 'ίδια την σχέση πού είδαμε με την διαίσθηση μας πώς έχει ό πρώτος με τον δεύτερο. "Ετσι. 3. πρέπει να έχη αυτοτελή ίδέα για το αληθινό καί για το ψεύτικο. θυμόμαστε τα πράγματα καΐ σχηματίζαμε γι* αυτά ίδέες μ' εκείνες από τις όποιες φανταζόμαστε τα πράγματα (6λ. θα σχηματίζουν μιαν άλλη κοινήν εικόνα για τον άνθρωπο. Άλλα πρέπει να σημειώσωμε πώς αυτές οί έννοιες δεν σχηματίζονται από δλους με τον ϊδιο τρόπο1 ποικίλλουν στον καθένα σε συσχετισμό με το πράγμα από το όποιο επηρεάζεται συχνότερα το σώμα και πού ή ψυχή το φαντάζεται ή το θυμάται ευχερέστερα. πού θα το ονομάσω Διαισθητική Γνώση. γνώμη ή φαντασία· 3ο τέλος. Άλλα για τους απλούστερους αριθμούς δεν χρειάζεται κανένα μέσο. 1 ΗΘΙΚΗ Γιατί. πόρισμα του θεωρ. φαίνεται καθαρό πώς έχομε απτές αντιλήψεις καΐ σχηματίζαμε γενικές έννοιες πού προέρχονται: Ιο από τα ιδιαίτερα αντικείμενα πού μας παρασταίνουν οί αισθήσεις κολοβωμένα. Δοθέντων. τρεις αριθμούς 97 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ καϊ πρόκειται να βρούμε έναν τέταρτο πού να είναι προς τον τρίιο δπως ό δεύτερος προς τον πρώτο. δπως είπαμε. θεωρ. Ή γνώση του δεύτερου καί του τρίτου είδους. Σ Χ Ο Λ Ι Ο 2. δεν υπάρχει άνθρωπος πού να μην βλέπη πώς ό 6 θα είναι ό τέταρτος ανάλογος αριθμός.Ε. από τις κοινές έννοιες καί τις αυτοτελείς ίδέες πού έχομε για τις ιδιότητες των πραγμάτων (6λ. καί δχι του πρώτου. των αριθμών 1.

λέγω. δηλαδή : δν μια αληθινή ίδέα. απόδειξα αρκετά καί υπεραρκετά πώς αυτό προέρχεται μόνο από το δτι έχει μιαν ίδέα πού ταιριάζει με το αντικείμενο της. δηλαδή πώς ή αλήθεια είναι κριτήριο για τον εαυτό της. πού να είναι κριτήριο της αλήθειας. δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά να γνωρίζης κάτι τέλεια. πιστεύω πώς απάντησα ήδη. σαν μια ζωγραφιά καϊ όχι ένας τρόπος του σκέπτεσθαι. 18) δποιος γνωρίζει αληθινά ένα πράγμα. πράγματι. φανερώνεται μόνο του καϊ μας κάνει να γνωρίσωμε τα σκοτάδια. αλλά ως αναγκαία. Είναι μέσα στην φύση του Λόγου (Γαΐίο) να θεωρή τα πράγματα δχι ως τυχαία. που οφείλεται το γεγονός πώς οί άνθρωποι έχουν ψευδείς ιδέες. κανένας δεν μπορεί να άμφι6άλλη γι' αυτό. 11). για την γνώση του. ΘΕΩΡΗΜΑ 44. έφ' δσον λέμε μόνο πώς συμφωνεί με εκείνο του οποίου είναι ίδέα. έφ' δσον εκφράζεται από την φύση της ανθρώπινης ψυχής. έχει προκύψει από το θεώρημα 35 πώς υπάρχει ανάμεσα στίς δυο τους ή ϊδια σχέση πού υπάρχει ανάμεσα στο είναι καί στο μη είναι. καμμιά πραγματικότητα ί| τελειότητα περισσότερο από μιαν ψευδή (άφοΰ ξεχωρίζουν μόνο από μιαν εξωτερική ονομασία).ΗΘΙΚΗ 98 ΘΕΩΡΗΜΑ 43. Καί. με αλλά λόγια (δπως είναι αυτονόητο) μιαν αληθινή γνώση. δπως είναι αναγκαίο καί για τις ίδέες του θεοϋ. Προσθέστε ακόμα πώς ή ψυχή μας. 20 πού ή απόδειξη του είναι καθολική). 'Απ' αύτοϋ φαίνεται επίσης ποια διαφορά υπάρχει ανάμεσα σε έναν άνθρωπο πού έχει αληθινές ίδέες καί σε έναν άνθρωπο πού έχει μόνο ψευδείς. Σ' αυτά τα ερωτήματα. 11) καί πώς κατά συνέπεια είναι δμοια αναγκαίο. για το τελευταίο ερώτημα: πώς μπορεί να ξαίρη ένας άνθρωπος πώς έχει μιαν ίδέα πού συμφωνεί με το αντικείμενο της. δηλαδή (πόρισμα του θεωρ. Από την άλλη μεριά. καϊ κατά συνέπεια ένας άνθρωπος πού έχει αληθινές ιδέες δεν υπερέχει σε τίποτα από εκείνον πού έχει μονάχα ψευδείς. Εξ άλλου. να αντιλαμβάνεται τα πρά- . ποιος μπορεί να ξαίρει πώς είναι βέβαιος για ένα πράγμα. "Οποιος έχει μιαν αληθινή ιδέα ξέρει ταυτόχρονα πώς έχει μιαν αληθινή ιδέα καΐ δεν μπορεί να άμφιδάλλη για την αλήθεια της γνώσης του. δηλαδή (θεώρ. δν δεν είναι προηγούμενα 6έ6αιος γι' αυτό το πράγμα. ξεχωρίζει από μιαν ψευδή· μια άληΌινή ίδέα δεν περιέχει λοιπόν.Ε. τέλος. κανένας πού ε"χει μιαν αληθινή γνώση. ποιος μπορεί να ξαίρει πώς γνωρίζει ένα πράγμα. πού υπάρχει ανάμεσα στην αληθινή καί στην ψεύτικη ίδέα. δηλαδή. οί σαφείς καί συγκεκριμένες ίδέες της ψυχής να είναι αληθινές.Δ. "Ας ύποθέσωμε λοιπόν πώς μια αυτοτελής ιδέα Α είναι δεδομένη μέσα στον θεό. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή αληθινή ιδέα πού υπάρχει μέσα μας είναι εκείνη πού είναι αυτοτελής μέσα στον θεό έφ' δσον ό θεός εκφράζεται από την φύση της ανθρώπινης ψυχής (πόρισμα του θεωρ. δείχνω σαφέστατα τΙς αιτίες του ψεύδους από το θεώρημα 19 έως το θεώρημα 35 με το σχόλιο του. δεν αγνοεί πώς ή αληθινή ίδέα περικλείνει την υψηλότερη βεβαιότητα· πράγματι. πρέπει να έχη ταυτόχρονα μιαν αυτοτελή ίδέα. Ο. έτσι καϊ ή αλήθεια είναι κριτήριο καϊ του έαυτοΰ της καϊ του ψεύδους. "Οσο για την διαφορά. εκτός δν πιστεύη πώς ή ίδέα είναι κάτι το 6ου 6ό. "Οσο. είναι ένα μέρος της άπειρης νόησης του θεοϋ (πόρισμα του θεωρ. τι το σαφέστερο καϊ πιο βέβαιο μπορεί να ύπαρξη από την αληθινή ίδέα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Είναι μέσα στην φύση του Λόγου. έφ' δσον αντιλαμβάνεται αληθινά τα πράγματα. ρωτώ. Σ Χ Ο Λ ΙΟ Σ το σχόλιο του θεωρήματος 21 εξήγησα τΐ είναι ή ίδέα της ίδέας· αλλά πρέπει να παρατηρήσωμε πώς το προηγούμενο θεώρημα είναι αρκετά αυτονόητο. 'Αλλά ή ίδέα Α υποτίθεται πώς αναφέρεται οτόν θεό έφ' δσον αυτός εκφράζεται από την φύση της ανθρώπινης ψυχής. τδ να έχης μια αληθινή ίδέα. Γιατί. αν δεν ξαίρει προηγούμενα το πράγμα αυτό. 11) αυτή ή αυτοτελής ίδέα της ίδέας Α θα βρίσκεται στην ίδια ψυχή πού έχει την αυτοτελή ίδέα Α· δποιος λοιπόν έχει μιαν αυτοτελή ίδέα. Αυτής της ίδέας πρέπει αναγκαία να είναι δεδομένη μέσα στον θεό μια ιδέα πού να αναφέρεται στον θεό με τον ϊδιο τρόπο πού αναφέρεται καΐ ή ιδέα Α (θεώρ. τέλος. "Ωστε ή ίδέα της ίδέας Α πρέπει να άνήκη κι' αυτή στον θεό με τον ϊδιο τρόπο. Μ' αυτό πιστεύω πώς απάντησα στα ακόλουθα ερωτήματα. ή δσο το δυνατόν καλύτερα. "Υστερα. από που μπορεί να ξαίρη κανένας με βεβαιότητα πώς έχει ιδέες πού ταιριάζουν με τα αντικείμενα τους. δπως το φως ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 99 . Βέβαια. καί 6έ6αια. καϊ μάλιστα ή ϊδια ή νόηση1 καί.

Δ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Είναι πράγματι μέσα στην φύση του λόγου να θεωρή τα πράγματα ως αναγκαία καί δχι ως τυχαία (προηγούμενο θεώρ. μαζί με το μελλοντικό βράδυ. 8). έφ' δσον ιόν θεωρούμε υπό το κατηγόρημα πού τρόποι του είναι τα ϊδια . 6.Εΐναι προφανές. ΘΕΩΡΗΜΑ 45. Κάθε ιδέα ενός οποιουδήποτε σώματος.100 ΗΘΙΚΗ γματα αληθινά (θεώρ. μέρος 1). Δείξαμε παραπάνω (θεώρ. από το θεώρημα 18.Ε. μέρος 1) αυτή ή αναγκαιότητα των πραγμάτων είναι ή ϊδια ή αναγκαιότητα της αιώνιας φύσης του θεοϋ. με το μεσημέρι τον Παΰλο καί με το βράδυ το Συμεών. πώς. 18) πώς αν μια φορά το ανθρώπινο σώμα έπηρεασθή από δυο εξωτερικά σώματα ταυτόχρονα. μόνο τον έ"να από τους δυο καί δχι και τους δυο μαζί. καί πότε τον Ιάκωβο. 37) δεν εκφράζουν την ουσία κανενός ιδιαίτερου πράγματος. 'νΑς ύποθέσωμε τώρα £να παιδί πού είδε χθες πρώτη φορά το πρωί τον Πέτρο.Δ. μέρος 1)· αλλά. μόλις ή ψυχή φανταστεί αργότερα το ένα. αλλά ως αναγκαία. Είναι λοιπόν μέσα στην φύση του λόγου να θεωρή τα πράγματα ύπ' ^ύτό το είδος της αιωνιότητας. Γιατί υποτίθεται πώς είδε. θα άναφέρη τον Πέτρο και τον Παΰλο στον παρελθόντα χρόνο. αλλά δχι και τους δυο μαζί. Ακόμα δείξαμε (θεώρ. δηλαδή θα τα θεώρηση σαν παρόντα καί τα δύο. καί θα τους φαντασθή ταυτόχρονα με το παρελθόν καί αυτή ή φαντασία θα είναι τόσο περισσότερο σταθερή. Καί τα Ιδιαίτερα πράγματα δεν μπορούν να νοηθούν χωρίς τον θεό (θεώρ. 2 Χ ΟΛΙΟ Εδώ θα εξηγήσω με λίγα λόγια υπό ποιάν προϋπόθεση συμβαίνει αυτό. το βράδυ. Αυτή ή ταλάντευση της φαντασίας θα είναι ή ϊδια Ον τα πράγματα πού θα φαντασθή είναι πράγματα πού θεωρούμε σε συσχετισμό με το παρελθόν ή το παρόν καί. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ιδέα ενός ιδιαίτερου πράγματος πού υπάρχει ενεργώς περικλείνει αναγκαία τόσο την ουσία δσο καί την υπόσταση του ίδιου του πράγματος (πόρισμα του θεώρ. Ή φαντασία του λοιπόν θα ταλαντεύεται. *Αν συμβή μια φορά. ή ενός ιδιαίτερου πράγματος πού υπάρχει ενεργώς. Κανείς άλλωστε δεν αμφιβάλλει πώς δεν φανταζόμαστε σώματα πού κινούνται αλλά αργότερα καϊ άλλα γρηγορώτερα η με ϊση ταχύτητα. άφοϋ (θεώρ. 17 με το πόρισμα του) πώς ή ψυχή φαντάζεται πάντα τα πράγματα ως παρόντα παρ' δλο> πού δεν υπάρχουν έκτος Ο. περικλείνει αναγκαία την αιώνια καΐ άπειρη ουσία του θεοΰ.Ε. τότε το* επόμενο πρωί θα φαντασθή μαζί με το βράδυ. 41). 6) έχουν για αιτία τους τον θεό. μόλις δεϊ το πρωινό φως. ). 29 μέρος 1) δχι ως τυχαία. Ο. Προσθέστε πώς οί αρχές του λόγου είναι έννοιες (θεώρ. να δη τον Ιάκωβο στην θέση του Συμεών. και (θεώρ. καί σήμερα το πρωί ξαναεΐδε πάλι τον Πέτρο. Καί •αντιλαμβάνεται αληθινά (θεώρ. Άλλα (θεώρ. κατά συνέπεια. θα φανταοτοϋμε ως τυχαία τα πράγματα πού αναφέρονται τόσο στον παρόντα χρόνο δσο καί στον παρελθόντα καί στον μέλλοντα. 15. πότε τον ένα καί πότε τον άλλο. (θεώρ. θα φανταστή πώς ό ήλιος διατρέχει το ϊδιο μέρος του ουρανού πού είδε καί την προηγούμενη μέρα· με άλλα λόγια θα φανταστή ολόκληρη την ήμερα. 16. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Συνάγεται άπ' αυτό πώς μόνο ή φαντασία μπορεί να μας κάνει να θεωρούμε ως τυχαία πράγματα τόσο αναφορικά με το παρελθόν όσο καί για το μέλλον. εκτός 8ν συμπέσουν αϊτια πού να αποκλείουν την παρούσα ύπαρξη τους. δηλαδή (άξ. το μεσημέρι τον Παϋλο καί το βράδυ τον Συμεών. 41) αυτήν την αναγκαιότητα των πραγμάτων. όπως είναι. πότε τον Συμεών. 6. Κατά συνέπεια πρέπει να νοούνται άσχετα με τον χρόνο καί υπό ώρισμένο είδος αιωνιότητας. Είναι μέσα στην φύση του λόγου να αντιλαμβάνεται τα πράγματα δπ κατέχουν £να ώρισμένο είδος αιωνιότητας. δηλαδή θα θεωρή καί το έ"να καί τον δλλο δχι πώς θα πρέπει να είναι με βέβαιο τρόπο. θα θυμηθή επίσης καί το άλλο. Ο. αν δη τον Συμεών τον βράδυ. £να άλλο βράδυ. αλλά ως μελλοντικά ένδεχόμενα.ν συμπέσουν αϊτια πού να αποκλείουν την τωρινή τους ύπαρξη. 38) πού εκφράζουν εκείνο πού είναι κοινό σε δλα τα πράγματα. δηλαδή θα φανταστή την ύπαρξη του Παύλου καί του Συμεών σε μιαν σχέση με τον μέλλοντα χρόνο· αντίθετα. δσο συχνότερα θα τους βλέπη με την ίδια τάξη. καί θα 101 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ φαντάζεται. Π Ό Ρ Ι Σ Μ Α ί. καί μαζύ με το πρωί τον Πέτρο. δηλαδή όπως είναι καθεαυτή (άξ. μέρος 1).

σκέπτονται το ίδιο πράγμα. 19) καί (πόρισμα 1 του θεώρ. ενώ ερίζουν με το μεγαλύτερο πείσμα. 23). αντιλαμβάνεται το δικό της Σώμα (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή απόδειξη του προηγούμενου θεωρήματος είναι καθολική.αιώνιας καί άπειρης ουσίας του θεοϋ. Γιατί. δλα βρίσκονται μέσα στον θεό καί νοούνται με τον θεό. πού γι' (ΐύτό μτλήσαμε στο Σχόλιο 2 του θεωρήματος 40 και πού για την υπεροχή και την χρησιμότητα του θα μιλήσωμε στο πέμπτο μέρος. καί να σχηματίσωμε έτσι ένα τρίτο είδος γνώσης. την ίδια την ύπαρξη των ιδιαίτερων πραγμάτων ως προς το δτι βρίσκονται μέσα στον θεό. ή δύναμη ωστόσο δπου το καθένα εμμένει στην ύπαρξη. 17) τα εξωτερικά σώματα πού υπάρχουν ενεργώς· συνεπώς. έχει (θεώρ. εξ άλλου. καί είτε θεωρήσαμε ένα πράγμα ως μέρος ή ως δλον. δηλαδή από το δτι οί άνθρωποτ δεν εκφράζουν σωστά τη σκέψη τους }] από το δτι παρερμηνεύουν τη σκέψη του άλλου. Και άπ' αύτοΰ γεννιώνται οί περισσότερες έριδες. καί συνεπώς (θεώρ. και έχουν συνδέσει το όνομα του θεοϋ με τις είκόνες των πραγμάτων πού έχουν συνηθίσει να βλέπουν. Σ* αυτό το σημείο. θεώρ. 16.Ε. πού αποδίδεται στα ιδιαίτερα πράγματα για το λόγο δτι δπειρα πράγματα απορρέουν από την αιώνια αναγκαιότητα του θεοϋ με ηπείρους τρόπους (6λ. αυτό προέρχεται από το δτι δεν μπορούν να φανταστούν τον θεό όπως φαντάζονται τα σώματα. με την λέξη ύπαρξη (εχΐδΙεηΙΪΕ) δεν εννοώ την διάρκεια.) την αιώνια και άπειρη ουσία του θεοϋ. -Ή γνώση της αιώνιας και. γιατί ή σκέψη του μου φαινόταν αρκετά σαφής. 45 καί 46) αυτοτελή γνώση της αίώντας κατ άπειρης ούοίας του θεοϋ. 2 Χ Ο Λ Ι Ο Εδώ. θα περικλείνη (προηγ.Δ. βλέπε το πόρισμα του θεωρήματος 24. απορρέει από την αιώνια αναγκαιότητα της φύσης του θεοϋ.102 ΗΘΙ. του πρώτου μέρους. ΘΕΩΡΗΜΑ 47. λέγω. πραγματικά. όπως δταν είχα ακούσει κάποτε έναν άνθρωπο να φωνάζη πώς ή αυλή του πέταξε στην κόττα του γείτονα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ανθρώπινη ψυχή έχει ιδέες (θεώρ. εκείνο πού δίνει την γνώση της αιώνιας και άπειρης ουσίας του θεοϋ είναι κοινό σε δλα και είναι δμοιο και στο μέρος καί στον δλον. Βλέπομε όπ' δλα αυτά πώς ή άπειρη ουσία του θεοϋ καί ή αιωνιότητα του είναι γνωστές σε δλους.Ε. "Ομοια. Στήν πραγματικότητα. και αύτό. "Ωστε. άπειρης ουσίας του θεοϋ πού περικλείνει κάθε ιδέα είναι αυτοτελής καί τέλεια. δεν θα πιστεύαμε πώς διαπράττουν κανένα σφάλμα. Ο. Πώς αν. Ο. πού θα τις γνωρίσωμέ αύ-' τοτελώς. έχουν μέσα στή σκέψη τους άλλους αριθμούς από κείνους πού είναι στο χαρτί. 17) ιά εξωτερικά σώματα πού υπάρχουν ενεργώς· συνεπώς. δεν είναι. μέρος 1). Εννοώ την ϊδια την φύση της ύπαρξης. . δεν πίοτεψα πώς έκανε σφάλμα. οί άνθρωποι δεν μπορούν καθόλου να το αποφύγουν. 1 Ή ανθρώπινη ψυχή έχει αυτοτελή γνώση της .Δ. δηλαδή' την ύπαρξη νοούμενη αφηρημένα καί ως ένα ώρισμένο είδος ποσότητας. "Οταν λέει κάποιος πώς οί ευθείες πού άγονται από το κέντρο του κύκλου στην περιφέρεια είναι άνισες. μέρος 1) να περικλείνουν την έννοια αύτοϋ του κατηγορήματος. έπεται πώς μποροϋμε να συναγάγωμε πολλές άλλες. έχει (θεώρ. δηλαδή (όρ. 22) με τις όποιες. θεώρ. καί έτσι εκείνο πού νομίζουν πώς είναι πλάνη ή ατοπήματα στον άλλο. Άφοΰ. ε'ΐτε είναι ίδέα του δλου ή του μέρους. οι άνθρωποι δεν έχουν για τον θεό μτάν γνώοη τόσο σαφή δσο έχουν για τις κοινές έννοιες. Εννοώ. άφοΰ επηρεάζεται (ΕίίΐοΐυηΙυΓ) συνεχώς από τα εξωτερικά σώματα.ΚΗ τα πράγματα. αΛ' καί το καθένα τους προσδιορίζεται για να ύπάρχη κατά κάποιον ώρισμένο τρόπο από ένα ιδιαίτερο 'πράγμα. μ' αυτόν τον κύκλο θα εννοεί σίγουρα κάτι άλλο από εκείνο πού έννοοΰν οί Μαθηματικοί. 38) αύτη ή γνώση θα είναι αυτοτελής. δταν οί άνθρωποι διαπράττουν ένα λάθος σε έναν υπολογισμό. 4. μέρος 1) την αιώνια καί δπειρη ουσία του θεού. δ-λλωστε. οί περισσότερες πλάνες συνίστανται μόνο στο δτι 'δέν προσαρμόζαμε σωστά τα ονόματα στα πράγματα. Καί. ή ίδέα του. άν- ΙΙΓΡΙ ΨΥΧΗΣ 103 ιιλαμβάνεται τον εαυτό της (θεώρ. 16 και θεώρ. "Αν δεν ήταν έτσι. 6. οί ιδέες τους οφείλουν αναγκαία (άξ. ή διαφορετικά πράγματα. ΘΕΩΡΗΜΑ 46.

"Οσο για την αιτία πού οί . κ. έ<ρ' δσον είναι ίδέα. Αυτή ή βεβαίωση περικλείνει την έννοια ή την ίδέα του τριγώνου. Ακόμα. την ίδια σχέση πού έχει ή πετρότητα (Ιαρϊο. 28. αλλά δχι την επιθυμία με την οποία ή ψυχή ορέγεται ή απεχθάνεται τα πράγματα.τ. μέρος 1). Μένει. πρίν να συνεχίσω. να έπιθυμη. καϊ έτσι (ορισμός 2) αυτή ή βεβαίωση ανήκει στην ουσία της ίδέας του τριγώνου και δεν είναι τίποτα έκτος άπ' αυτήν. "Ετσι ή νόηση και ή βούληση έχουν με την τάδε ή την δείνα ίδέα. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Ή βούληση καϊ ή νόηση είναι ένα καϊ το αυτό πράγμα.Δ. Καί. λέγω να έξετάσωμε αν είναι δεδομένη στην ψυχή μια άλλη βεβαίωση ή μια άλλη άρνηση από κείνην πού περικλείνει ή ίδέα. ή. καλό θα είναι να σημειώσω εδώ πώς με την λέξη βούληση εννοώ την ιδιότητα να διαβεβαιώναμε καϊ να άρνιώμαστε. δηλαδή καμμιά δεδαίωση καϊ καμμιά άρνηση. δηλαδή. Με τον ϊδιο τρόπο αποδεικνύεται πώς στην ψυχή δεν υπάρχει καμμιά απόλυτη ίκανότητα για να γνωρίζη. Καϊ εκείνο πού είπαμε γι' αυτό το θέλημα. μένει να άναζητήσωμε μήπως τα ϊδια θελήματα είναι κάτι έξω από τΙς ίδιες τις ίδέες 105 ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ των πραγμάτων. δηλαδή.λ. Ο. Ο. δηλαδή πώς -δεν είναι τίποτα εκτός από την ίδέα. 'Άς ύποθέσωμε τώρα κάποιο ιδιαίτερο θέλημα. 17 μέρος 1) δεν μπορεί να είναι μια απόλυτη αιτία. δηλαδή ούνιβερσάλια. να άγαπάη. δεν μπορεί να νοηθή χωρίς την ίδέα του τριγώνου. ή με το τάδε ή δείνα θέλημα. έφ' δσον είναι ίδέα καϊ γι' αυτό το ζήτημα θα •δοϋμε το επόμενο θεώρημα καϊ τον ορισμό 3 του 2ου μέρους. ΘΕΩΡΗΜΑ 49. λέγω. καϊ ό άνθρωπος με το Πέτρο ή με τον Παΰλο. Γιατί είναι το ίδιο όταν λέμε δτι το Α πρέπει να περικλείνη την έννοια του Β ή ότι το Α €>έν μπορεί να νοηθη χωρίς το Β. καϊ αυτή ή άλλη από μιαν δλλη. δπως συνηθίζαμε να τα σχηματίζωμε από τα ιδιαίτερα πράγματα.Ε. Γιατί με ίδέες •δεν εννοώ καθόλου εικόνες σαν αυτές πού σχηματίζονται στο βάθος του ματιού. θεώρημα) καμμιά απόλυτη ίδιότητα του θέλειν ή του μη θέλειν. την ιδιότητα με την οποία ή ψυχή διαβεβαιώνει η αρνείται πώς κάτι είναι αληθινό ή ψεύτικο.τ. 11) καϊ έτσι (πόρισμα 2 του θεωρ. Δεν υπάρχει στην ψυχή καμμιά απόλυτη ή ελεύθερη βούληση. * Δεν υπάρχει στην ψυχή κανένα θέλημα. αυτή ή ίδέα του τριγώνου πρέπει να περικλείνη την ϊδια αύτη βεβαίωση. αυτή ή ιδέα του τριγώνου δεν μπορεί ούτε να ύπαρξη ούτε να νοηθη χωρίς αυτήν την βεβαίωση. θα πρέπει να το ποϋμε καϊ για οποιοδήποτε θέλημα.οντότητες. αλλά ή ψυχή προσδιορίζεται στο να θέλη τοϋτο ή* έκεΐνο από μιαν αιτία πού κι' αυτή προσδιορίζεται από μιαν άλλη. και ούτω καθεξής έπ' άπειρον. για να άποφύγωμε να έκλάβωμε την ίδέα ως ζωγραφιά. Λοιπόν. πού δεν ξεχωρίζουν από τα ιδιαίτερα πράγματα από τα οποία τΙς σχηματίζαμε. Άλλα. κ.ΗΘΙΚΗ 104 ΘΕΩΡΗΜΑ 48.λ. 3) επίσης δεν μπορεί να ύπαρξη χωρίς την ίδέα του τριγώνου. έστω έναν τρόπο του σκέπτεσθαι δπου ή ψυχή βεβαιώνει πώς οί τρεις γωνίες -ενός τριγώνου είναι ίσες προς δύο ορθές. πού κι' αύτη προσδιορίζεται από μιαν άλλη. δηλαδή ή μια καϊ ή άλλη κατάφαση καϊ ή μια ή ή άλλη άρνηση.Ε. . καλύτερα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ψυχή είναι έ*νας 6έβαιος καϊ ώρισμένος τρόπος του σκέπτεσθαι (θεώρ. καϊ μια τέτοια κατάφαση (άξ. . άφοϋ το πήραμε (3(1 Ιοΐάϊιπι). αλλά -συλλήψεις της σκέψης. δεν μπορεί να έχη μιαν απόλυτη ικανότητα να θέλη η να μην θέλη· αλλά πρέπει να προσδιορίζεται στο να θέλη τοΰτο η εκείνο από μιαν αιτία (θεώρ. έκτος από κείνην πού περικλείνει ή Ίδέα. άφοΰ αποδείξαμε πώς αυτές οί ιδιότητες είναι καθολικές έννοιες (ηοίίοηοδ πηίνοκαΐοδ).'ανθρωποι πιστεύουν πώς είναι ελεύθεροι την εξηγήσαμε στο Παράρτημα του πρώτου Μέρους.Δ. καΐ αυτή από άλλη.είΐΗκ) με την μιαν ή την άλλη πέτρα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Δεν υπάρχει μέσα στην ψυχή (προηγ. δηλαδή πώς οί τρεις γωνίες του τριγώνου είναι ίσες με δύο ορθές. η είναι καθαρά πλασματικά επινοήματα ή δεν είναι τίποτα άλλο από μεταφυσικές. καϊ δχι την επιθυμία· εννοώ. . στο κέντρο του εγκεφάλου. Άπ' αυτό δε απορρέει πώς αυτές οι Ικανότητες καϊ άλλες παρόμοιες. αντίστροφα. αλλά μόνο ιδιαίτερα θελήματα.

Σ Χ Ο Λ Ι Ο "Ετσι. ή τέλος δεν προσέχουν αρκετά αυτήν την διάκριση. Καϊ με περιορισμό βεβαιότητας εννοούμε το ψευδός· αλλά για να έξηγήσωμε ευρύτερα το προηγούμενο θεώρημα. νόμισα πώς άξιζε τον κόπο να υποδείξω μερικά πρακτικά πλεονεκτήματα. γιατί" δεν υπάρχουν αιτίες πού μπορούν να κάνουν άμφιρρέπουσα την φαντασία του. δεν 9ά ποΰμε ποτέ πώς είναι βέβαιος. παραδείγματος χάριν. "Υστερα πρέπει να άπαντήσωμε στίς αντιρρήσεις πού μπορούν να αντιτάξουν σ' αυτήν την θεωρία μας^. πολλοί άνθρωποι. ή δεν τα ξεχωρίζουν αρκετά προσεκτικά.τι αισθάνονται όταν βεβαιώνουν. ανατρέφαμε την γενικά παραδεκτή αίτία της πλάνης. Γ] συγχέουν ολότελα αυτά τα τρία πράγματα: εικόνες. το ιδιαίτερο θέλημα καϊ ή ιδιαίτερη ίδέα είναι έ"να καϊ το αυτό πράγμα (προηγ. "Ομως.. Αρχίζω λοιπόν από το πρώτο σημείο και προειδοποιώ τους αναγνώστες πώς πρέπει να κάνουν διάκριση ανάμεσα στην ίδέα η αντίληψη της ψυχής καϊ στίς εικόνες των πραγμάτων πού φανταζόμαστε. "Οσο για τον λόγο δπου πιστεύουν πώς ή βούληση είναι περισσότερο ευρύτερη από την νάηση. γιατί λένε πώς ξαίρουν από πείρα πώς δεν έχομε την ικανότητα να παραδεχτούμε μίαν απειρία πραγμάτων πού δεν αντιλαμβανόμαστε. 8 με το σχόλιο τους). η πώς ησυχάζει μέσα στίς ψευδείς Ιδέες. για να παραμερίσωμε κάθε ενδοιασμό. θα είναι ωστόσο εύκολο να απαλλαγή κανείς από αυτή την προκατάληψη. Πράγματι. ενώ θα έπρεπε να έχωμε μεγαλύτερη δύναμη νόησης. έφ' δσον είναι ίδέα. ούτε σε λέξεις. φθάνει να προσέξη τη φύση της Σκέφης. γιατί αυτή δεν περικλείνει με κανέναν τρόπο την έννοια της "Εκτασης.Δ. ενώ ή βούληση είναι δπειρη. Γιατί. πρέπει να διατυπώσωμε μερικές παρατηρήσεις. δεν παραδέχεται μ' αυτό πώς υπάρχει φτερωτό ΰλογο. δεν βλέπουν πώς μια ίδέα. θεώρ. Γι' αυτόν τον λόγο ή ψευδής Ιδέα. αντίθετο από εκείνο πού αισθάνονται. θεώρ. αλλά μονάχα με λόγια. λέξεις καϊ ιδέες. Ή πρώτη είναι πώς νομίζουν βέβαιο πώς ή βούληση είναι περισσότερο ευρύτερη από την νόηση. άλλωστε. νομίζουν πώς μπορούν να θέλουν αντίθετα από δ. 43 καϊ το Σχόλιό του) καϊ δχι τον περιορισμό της αμφιβολίας. Είναι επίσης απαραίτητο να ξεχωρίζουν τις ιδέες από τις λέξεις με τϊς όποιες σημαίναμε τα πράγματα. Ο. αλλά μόνο πλάσματα πού πλάθομε με την ελευθερία της βούλησης μας· θεωρούν λοιπόν τϊς ίδέες σαν όφωνες εικόνες σε έναν πίνακα καί. αποδείξαμε πώς το ψευδός συνίσταται μόνο στον περιορισμό πού περικλείνουν οί ελλιπείς καϊ συγκεχυμένες ιδέες. καϊ έτσι διαφέρει άπ' αυτήν. Άρκοϋν αυτά τα λίγα γι' αυτό το θέμα καϊ τώρα έρχομαι στίς αντιρρήσεις πού ανάφερα παραπάνω. αλλά μονάχα δτι δεν αμφιβάλλει. πού. Δεύτερον μπορούν να μας αντιτείνουν πώς. άγνόη- ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 107" σαν ολότελα αυτήν την θεωρία για την βούληση. Εκείνος. αυτό είναι το δτι μπορούμε να άναστείλωμε την κρίση μας με τρόπο πού να μην παραδεχόμαστε τα πράγματα πού αντιλαμβανόμαστε καϊ αυτό επιβεβαιώνεται απότο γεγονός πώς κανένας δεν ομολογεί δτι άπαταται δταν αντιλαμβάνεται κάτι. περικλείνει μίαν κατάφαση ΐ) μίαν δρνηση. Επειδή πράγματι. έφ' δσον είναι ψευδής.)· ώστε.Ε. Εκείνοι. πού ή γνώση της είναι εντελώς απαραίτητη τόσο για τον θεωρητικό στοχασμό δσο· καϊ για την σώφρονα ρύθμιση της πρακτικής ζωής. "Οσο ακλόνητα φυσικά καϊ θν θελήσωμε να ύποθέσωμε πώς ε\Ός άνθρωπος παραδέχεται το ψευδός. Εκείνοι δε πού συγχέουν τϊς· λέξεις με την ίδέα ή" με την ϊδια την κατάφαση πού περικλείνει ή ιδέα. αλλά δταν δίνει η αρνείται την παραδοχή του. Ή βούληση λοιπόν διακρίνεται από τη νόηση στο δτι ή νόησηείναι πεπερασμένη. με βεβαιότητα εννοούμε κάτι το θετικό (βλ. καϊ τέλος. ή ουσία των λέξεων καϊ των εικόνων αποτελείται μόνο από τΙς σωματικές κινήσεις πού δεν περικλείνουν με κανέναν τρόπο την έννοια της σκέψης. δεν είναι ιδέες. δεν περικλείνει την βεβαιότητα. 8ν ύπάρχη κάτι πού φαίνεται καθαρά πώς μας το διδάσκει ή πείρα. δεν λέμε μ' αυτό δτι είναι βέβαιος. ή βούληση καϊ ή νόηση είναι Ενα καΐ τό· αυτό πράγμα. "Οταν λέμε λοιπόν πώς 2νας άνθρωπος ησυχάζει μέσα στο ψευδός και δεν αμφιβάλλει· σχετικά μ' αυτό. με το πνεύμα κυριεμένο από αυτήν την προκατάληψη.ΗΘΙΚΗ· 106 Α Π Ο Α Ε Ι Ξ Η Ή βούληση καΐ ή νόηση δεν είναι τίποτα έκτος από θελήματα καϊ ιδιαίτερες ιδέες (θεώρ. πράγματι. πού πιστεύουν πώς οί ίδέες των πραγμάτων πού δεν μπορούμε να σχηματίσωμε καμμίαν εικόνα δμοια μ' αυτές. Ιΐροηγούμενα. ή αρνούνται κάτι. (Βλέπε σχετικά μ' αυτό το Σ. γιατί τα κυριώτερα θα τα γνωρίσωμε καλύτερα μ' αυτά πού θα ποϋμε στο πέμπτο μέρος. πλάθει ένα φτερωτό άλογο.χόλιο του θεωρήματος 44). δηλαδή δεν ά- . καϊ να ξαίρη επίσης σαφώς πώς ή ίδέα (άφοϋ είναι ένας τρόπος του σκέπτεσθαι) δεν συνίσταται οΰτε στην εικόνα ενός πράγματος.

παρά δ. ενώ αντίθετα. πώς μια ιδέα έχει περισσότερη πραγματικότητα από μιαν άλλη· καί. Αυτό το δοκιμάζαμε καθημερινά στον ύπνο μας. παρά ή ικανότητα του αίσθάνεσθαι· δπως ακριβώς. είναι αληθινό. θα φροντίσω να απαντήσω μόνο σ' αυτές τίς τέσσερες αντιρρήσεις. πράγματι. πέρα από τα δρια της νόησης. παρά το δτι βεβαιώναμε την ύπαρξη ενός άλό- . θα πή μήπως κανείς πώς υπάρχουν δπειρα πράγματα. δεν λέμε τίποτε άλλο παρά δο βλέπει πώς δεν αντιλαμβάνεται αυτοτελώς το πράγμα. δεν υπάρχει ό παραμικρός λόγος να παραξενευόμαστε όταν λένε πώς αυτή. έχει την ικανότητα να κινητοί καί να κάνη δπως του άρέση. για να περιλάβωμε στην αντίληψη μας αυτήν την απειρία. Στήν δεύτερη αντίρρηση απαντώ αρνούμενος δτι έχομε ελεύθερη τη δύναμη να άναστέλλωμε την κρίση μας. ακόμα καί στον ύπνο. Τρίτο: μπορεί να μας άντιτείνη κανείς πώς μια βεβαίωση δεν φαίνεται να περιέχη περισσότερη πραγματικότητα από μιαν άλλη· δηλαδή. δεν φαίνεται ·νά διδά•σκη τίποτα καθαρώτερα. δηλαδή πώς οί φαντασίες της ψυχής θεωρούμενες καθ' εαυτές δεν περικλείνουν κανενός είδους πλάνη (βλέπε σχόλιο του θεωρήματος 17)· άλλα αρνούμαι δτι είναι δυνατή ή αντίληψη χωρίς την κατάφαση. "Αν συμφωνήσω μ' αυτό θα φανώ δτι νοώ έναν γάιδαρο ή μια άψυχη μορφή ανθρώπου. Γιατί. με αλλά λόγια μια ίδέα δια της οποίας εξηγούμε δλα τα ιδιαίτερα θελήματα. έκτος 8ν παραδέχεται ταυτόχρονα παις ύπάρχει φτερωτό δλογο· ή εμπειρία. Εγώ απαντώ: τα πράγματα αυτά δεν μπορούμε να τα συλλάβωμε με καμμιά σκέψη καί κατά συνέπεια. και. τϊ θα ουμβη στην περίπτωση πού θα βρεθή σε αμφίρροπη θέση. αλλά αρνούμαι δτι ή βούληση είναι περισσότερο ευρύτερη από τΙς αντιλήψεις. το καθολικό λέγεται εξ ϊσου καί για ένα καϊ γιά< πολλά άτομα.χει δώσει. και κατά συνέπεια. Γιατί δείξαμε πώς ή βούληση είναι μια καθολική οντότητα. Υπάρχουν ϊσως καί δλλες αντιρρήσεις· επειδή. πώς: αν ό θεός ήθελε να μας κάνη να γνωρίσωμε μιαν απειρία άλλων δντων. ΤΙ είναι. να μας δώση μια μεγαλύτερη ικανότητα βούλησης από αυτήν πού μας έχει δώσει. στην διάρκεια του ύπνου του.για μιαν απειρία ατόμων. "Οταν λέμε πώς κάποιος αναστέλλει την κρίση του. Ή αναστολή της κρίσης είναι λοιπόν στην πραγματικότητα μια · αντίληψη. βέβαια. είναι έλεύρεθη καί ξέχωρη από την ιδιότητα του να νοούμε. αν με νόηση εννοούμε μόνο τΙς σαφείς καί συγκεκριμένες ίδέες. δηλαδή ή ελευθερία της παραδοχής. Τώρα παραδέχομαι πώς κανένας δεν άπαταται έφ' όσον αντιλαμβάνεται. άλλο τόσο καί οί ιδέες τους είναι πιο τέλειες οί μεν από τϊς δέ· από αυτό φαίνεται να ορίζεται άλλη μια διαφορά ανάμεσα στην βούληση καί στην νόηση. πράγματι από την ϊδια ικανότητα της θέλησης. δηλαδή όταν ονειρευόμαστε πώς ονειρευόμαστε. δεν φαινόμαστε να έχωμε ανάγκη από περισσότερη δύναμη για να 6ε6αιώσωμε πώς το αληθινό είναι αληθινό. δπως ό γάιδαρος του Μπουριντάν. το να έχωμε την αντίληψη ενός φτερωτού αλόγου. δεν είμαι υποχρεωμένος να παρακολουθήσω εδώ τα όνειροπολήματα του καθενός. Για να έννοήσωμε καλύτερα. ας ύποθέσωμε πώς ένα παιδί φαντάζεται ένα (φτερωτό) άλογο καϊ δένφαντάζεται τίποτε άλλο. δν ό θεός. 'Αλλά θα •επιμείνουν πώς. καϊ ωστόσο συμβαίνει ώστε. πώς έχει ελεύθερη τη δύναμη να άναστείλη την κρίση του γι' αυτό πού ονειρεύεται καϊ να κατορθώσει να μην ονειρεύεται εκείνο πού ονειρεύεται πώς βλέπει. λοιπόν. άπ' δσην χρειαζόμαστε για να βεβαιώσωμε πώς κάτι πού είναι ψευ<δές. καί αληθινά δεν βλέπω γιατί θα έπρεπε να είναι ίίπειρη ή ικανότητα της βούλησης. θα >φανώ δτι παραδέχομαι πώς αύτοπροσδιορίζεται. με καμμιάν ιδιότητα της βούλησης. θα έπρεπε. θα ήταν βέβαια απαραίτητο να μας έδινε μια νόηση μεγαλύτερη από αυτήν πού μπς ί. δηλαδή την ικανότητα του νοεϊν.108 ΗΘΙΚΗ παταται ως προς αυτό. πράγματι. Άνα•φορικά με την πρώτη. πού δεν μπορούμε να τα συλλάβωμε. καί δχι μια ελεύθερη βούληση. Άφοϋ λοιπόν πιστεύουν πώς αυτή ή κοινή η καθολική ίδέα δλων των θελημάτων είναι μια ικανότητα. Πράγμα πού σημαίνει. γιατί δεν μπορούμε να βεβαιώσωμε ταυτόχρονα μια απειρία πραγμάτων). καί δεν πιστεύω να ύπάρχη κανένας πού να πιστεύη. δσο τα αντικείμενα φαίνονται πώς υπερέχουν το ένα από το δλλο. αλλά δχι μια γενικώτερη ίδέα της οντότητας. να άναστέλλωμε την κρίση μας. 17) και το παιδί δεν αντιλαμβάνεται τίποτα πού να άποκλείη την ύπαρξη του αλόγου. ωστόσο. θα θεώρηση αναγκαία το άλογο ως παρόν καϊ δεν θα μπόρεση να άμφιβάλλη για την ύπαρξη του. Τέταρτο: μπορεί να άντιτείνη κανείς πώς: αν ό -βνθρωπος δεν ενεργεί με την ελευθερία της βούλησης του. ήθελε να μας κάνη να μπορούμε να τα ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 109' αντιληφθούμε κι' αυτά. καί θα το κάνω με δσο μπορώ περισσότερη συντομία.τι ή βούληση. μπορούμε να βεβαιώσωμε άΉειρα πράγματα (το ένα υστέρα από το δλλο. δμως. καί αν ακόμα δεν είναι βέβαιο γι' αυτήν. καί δχι έναν άνθρωπο· δν το αρνηθώ. αντιλαμβανόμαστε. δηλαδή το κοινό πού υπάρχει σε δλες. ή ικανότητα εκτείνεται έπ' άπειρον. λοιπόν. θα πεθάνη από πείνα καϊ από δίψα. Άφοΰ λοιπόν αυτή ή φαντασία περικλείνει την ύπαρξη του αλόγου (πόρισμα του θεωρ. συμφωνώ πώς ή βούληση είναι ευρύτερη ••οπό την νόηση.

μήπως τέτοιος άνθρωπος δεν θα έπρεπε να θεωρηθή μάλλον για γάιδαρος παρά για άνθρωπος. καϊ αυτό. Καλό λοιπόν είναι να σημειώσωμε εδώ προπαντός πώς ξεγελιόμαστε εύκολα δταν συγχέωμε τΙς καθολικές έννοιες με τίς ίδιαίτερες. η θα άρνηθή • αναγκαία την ύπαρξη αύτοΰ του αλόγου ή αναγκαία θα άμφιβάλ. 4ο Αυτή ή θεωρία είναι ακόμα πολύ χρήσιμη στην κοινωνική ζωή. άφοϋ δλα τα πράγματα απορρέουν από την αιώνια απόφαση του θεοϋ με την ϊδια αναγκαιότητα πού απορρέει από την ουσία του τριγώνου. καϊ τις δυο .δφεις της τύχης. Αυτή λοιπόν ή θεωρία. καϊ τελειώνω το δεύτερο αυτό μέρος. θα πεθάνη από πείνα καϊ από δίψα. την τροφή καϊ το ποτό πού βρίσκονται σε ϊση απόσταση άπ' αυτόν). θεώρ. η για τα παιδιά. "Οσο τέλος για την τέταρτη αντίρρηση. είναι ή 'ίδια σε δλες. άφοΰ μέσα στίς ίδέες δεν υπάρχει τίποτα το θετικό πού να συνιστά τη μορφή του ψεύδους (βλ. Ιο είναι χρήσιμη γιατί μας διδάσκει δτι ενεργούμε" μόνο με τους ορισμούς του θεοϋ καϊ πώς συμμετέχομε οτή θεία φύση. και να βοηθάη τον πλησίον του δχι με γυναικεία συμπόνια Γ) από μεροληψία. έχουν μεταξύ τους. "Ετσι μαθαίναμε καθαρά πόσο απομακρύνονται από την αληθινή εκτίμηση Της αρετής εκείνοι πού. 3ο Αυτή ή θεωρία είναι χρήσιμη για την κοινωνική ζωή. γιατί διδάσκει πώς πρέπει να κυβερνώνται καϊ να κατευθύνωνται οί πολίτες. δσο περισσότερο τέλειες πράξεις κάνομε γνωρίζομε δλο καϊ περισσότερο το θεό. τΙς οντότητες του λογιστικού καϊ τΙς αφαιρέσεις με την πραγματικότητα. δπως θα δείξω στο τέταρτο μέρος. (πού δηλαδή δεν αντιλαμβάνεται τίποτε άλλο από την πείνα καϊ την δίψα. πρέπει να βρίσκεται γι' αυτόν τον λόγο σε κάθε ίδέα. να μην οργιζόμαστε εναντίον κανενός. την ϊδια σχέση ή μια με την άλλη δσο το δν με το μη (δν. Εγώ λέω ηώς δεν ξαίρω τίποτα γιαύτό· δπως καϊ δεν ξαίρω πώς πρέπει να ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ 111 σκεφθούμε έναν άνθρωπο πού κρεμιέται. με άλλα λόγια απέναντι στα πράγματα πού δεν απορρέουν από την φύση μας. συμφωνώ απολύτως πώς ένας άνθρωπος πού βρίσκεται σε μια τέτοια αμφίρροπη θέση. δηλαδή: να περιμένωμε καϊ να ύπομένωμε με ψυχική ηρεμία. Με δλα αυτά πιστεύω πώς έδωσα εκ των προτέρων την απάντηση στην τρίτη αντίρρηση:" πώς δηλαδή ή βούληση είναι κάτι το καθολικό πού συνδέεται με δλες τΙς ιδέες καϊ πού σημαίνει μονάχα εκείνο πού είναι κοινό σε δλες· δηλαδή πώς είναι ή κατάφαση πού ή αυτοτελής ουσία της. πώς δηλαδή συνίσταται μόνο •στην γνώση του θεοϋ. και αυτό δχι για να είναι δούλοι αλλά για να κάνουν ελεύθερα δ. Ακόμα. νοούμενη έτσι αφηρημένα. αρνούμαι απολύτως πώς έχομε ανάγκη από μίαν ϊση δύναμη σκέψης για να βεβαιώσωμε πώς το άληθινό' είναι αληθινό δσο για να βεβαιώσωμε πώς το ψευδές είναι αληθινό. αλλά με μόνο οδηγό τη λογική. δσο διαφέρει ή ίδέα του κύκλου από την ίδέα του τριγώνου. ούτε από δεισιδαιμονία. έχει ακόμα το πλεονέκτημα να μας διδάσκη σε τΐ συνίσταται ή μεγαλύτερη ευδαιμονία ή μακαριότητα. ή 8ν ή ψυχή αντιλαμβάνεται πώς ή ίδέα πού έχει για το άλογο είναι ατελής. σ' εκείνα δηλαδή πού δεν είναι στην εξουσία μας. γιατί μας διδάσκει να μην έχωμε μίσος. 35 με το Σχόλιο στο θεώρ. γιατί διδάσκει στον καθένα να αρκείται σε αυτά πού έχει. δπως και για ΐήν πιο σκληρή υπηρέτηση ωσάν ή ϊδια ή αρετή καϊ ή υπηρέτηση του θεοϋ να μην ήταν ή ευδαιμονία καϊ ή υπέρτατη ελευθερία. καί. γιατί από αυτήν την άποψη οί ιδιαίτερες καταφάσεις διαφέρουν μεταξύ τους δσο καϊ οί ίδιες οί ίδέες. Εδώ τελειώνω δσα σκόπευα να πραγματευτώ σ' αυτό το Σχόλιο.110 ΗΘΙΚΗ η γου με φτερά. καϊ να μην φθονούμε κανέναν.τι απαιτούν ό χρόνος και τα πράγματα. να μην χλευάζωμε κανέναν. δηλαδή ανάλογα με το δ. τους βλάκες καϊ τους παράφρονες. εκτός καϊ δν ή φαντασία του φτερωτού αλόγου συνδέεται με κάποιον ιδέα πού να άποκλείη την ύπαρξη του ϊδιου αύτοΰ αλόγου. άπ' αυτήν μόνο την άποψη. εκτός από το δτι δίνει άπ' δλες τΙς απόψεις γαλήνη στην ψυχή. να μην περιφρονούμε κανέναν. Δεν απομένει πια παρά να δείξωμε πόσο χρήσιμη είναι ή γνώση αυτής της θεωρίας στη ζωή. Καϊ για να συνεχίσω. θα με ρωτήση κανείς τάχα. καϊ τότε. λη. περιμένουν την υπέρτατη ανταμοιβή από το θεό. πώς οί τρεις του γωνίες είναι ϊσες με δύο ορθές.τι είναι καλύτερο. Αν ή ψυχή δεν αντιλαμβανόταν τίποτε άλλο από το φτερωτό άλογο. αναφορικά με την ψυχή. Παραδείγματος χάρι. Γιατί οί δυο αυτές βεβαιώσεις. εξ αιτίας της αρετής τους καϊ των καλών τους πράξεων. θα το θεωρούσε ως παρόν καΐ δεν θα είχε καμμιάν αφορμή να άμφιβάλλη για την ύπαρξη του καϊ καμμιά Ικανότητα να μην την παραδέχεται. δπου πιστεύω πώς έξη- . 2ο Είναι χρήσιμη γιατί διδάσκει ποια πρέπει να είναι ή στάση μας απέναντι στα πράγματα της τύχης. άλλα δχι έφ' δσον την θεωρούμε δτι αποτελεί την ουσία της ίδέας. 47). καϊ αυτή μας οδηγεί να κάνωμε πράξεις πού τις υπαγορεύουν ή αγάπη καϊ ή ευσέβεια. και αυτό θα το καταλάβωμε εΰκολα από δσα προηγήθηκαν. ή βεβαίωση πού περικλείνει ή ίδέα του κύκλου διαφέρει από έκείνην πού περικλείνει ή ίδέα του τριγώνου.

βΓΓεοΙίοηεδ ραδδίοηεδ που θεωρούνται ως συνώνυμες. Κατά τον Οοοίεηίιΐδ ή λέξη δίΤεοΙΙίο χρησιμοποιείται για να υποδήλωση είτε μια διάθεση. άλλα για πράγματα πού βρίσκονται έξω από τη φύση. που ή αίτια της είναι εξωτερική η1 εσωτερική. Βέβαια. η. αύτ. φαίνονται οάν να πραγματεύτηκαν. τις περισότερες φορές. δχι για φυσικά πράγματα.5) είναι ανάλογος με την έννοια του συναισθήματος και εμφανίζεται ως μερικώτερη έννοια της διάθεσης (αίϊεοΐίο).112 ΗΘΙΚΗ γησα αρκετά διεξοδικά τη φύση της ανθρώπινης ψυχής. με αρκετή σαφήνεια. πράγματι. πού έγραφαν πολλά ωραία πράγματα για τον σωστό τρόπο οπού να ζουν οί άνθρωποι. 30. αλλά δεν ξαίρω σε ποιο ελάττωμα της ανθρώπινης φύσης καί. Βλ. ρεΠιΐΓ&αΙίοηεδ Βηίιηί. Πραγματικά. 8 . πού απορρέουν από τους κοινούς νόμους της φύσης. σ. δσο για να προσδιορίσουν την φύση και τις δυνάμεις των παθών καϊ το τΐ μπορεί να κάνη ή φυ(1) Σημ. "Αλλωστε τα πάθη. την χλευάζουν. μτφρ. είτε μια κατάσταση. ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΑΡΧΗ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ Οί περισσότεροι από εκείνους πού έγραψαν για τα πάθη καϊ για τον τρόπο της ζωής των ανθρώπων. Πιστεύουν. Έπίσης πιστεύω πώς εξέθεσα σ' αυτό ώρισμένες αρχές από τις όποιες μπορεί κανείς να άντληση πολλά καϊ χρησιμώτατα συμπεράσματα πού είναι απαραίτητο να τα γνωρίζη. γι' αυτόν τον λόγο. δεν έλειψαν καϊ οί έξοχοι άνδρες (πού ομολογώ πώς οφείλαμε πολλά στον μόχθο καϊ στην σοφία τους). πολλές φορές εκφράζονται με τις λέξεις αίΤεοΙιΐδ. Αναζητούν λοιπόν την αιτία της ανθρώπινης αδυναμίας καϊ αστάθειας. πώς ό άνθρωπος διαταράζει μάλλον την φυσική τάξη παρά πώς την ακολουθεί. είτε τη μεταβολή ενός οντος. αλλά. την μισούν: οποίος ξαίρει να έπικρίνη πιο εύγλωττα η πιο λεπτόλογα την αδυναμία της ανθρώπινης ψυχής. καϊ δσο· τ5 επιτρέπει ή δυσκολία του θέματος. την οίκτείρουν. καϊ πού έδωσαν στους θνητούς φρόνιμες συμβουλές. -— Ή έννοια του πάθους (αΓΓεοΙυ. την περιφρονούν. θα έλεγε κανείς πώς νοούν τον άνθρωπο μέσα στη φύση ως κράτος εν κρατεί. θεωρείται θείος. Αυτό γίνεται στον άγιο Αυγουστίνο. Λαλάντ. δπως θα καταδείξωμε εν μέρει σ' αυτά πού θα ακολουθήσουν. δχι στην κοινή δύναμη της φύσης. πώς εξουσιάζει απόλυτα τις πράξεις του και πώς προσδιορίζεται μόνο από τον εαυτό του. τ.

Με πάθη εννοώ τις διαθέσεις του σώματος από τις όποιες ή δύναμη ενέργειας του σώματος μας αυξάνεται η ελαττώνεται. Σ' αυτούς. όπως θα αποδείξω δταν έλθη ή ώρα του. άπ' δσο ξαίρω. σύμφωνα με τους οποίους δλα έρχονται καϊ μεταβαίνουν από την μια μορφή στην άλλη. ή ισχύς καΐ ή δύναμη της είναι παντού ή ϊδια. σε κάθε άλλη περίπτωση. πράγματι. όπως ξαίρω. αναγκαία πάσχει. απορρέει από την (μύση μας· αντίθετα. δηλαδή (προηγ. θα πραγματευθώ φυσικά για την φύση των παθών καϊ για τίς δυνάμεις τους. δεν έδειξε τίποτε άλλο από την διορατικότητα του μεγάλου πνεύματος του. είναι πάντα ή ίδια. να εξήγηση τα ανθρώπινα πάθη με τα πρώτα τους αίτια καΐ να δείξη ταυτόχρονα με ποιόν τρόπο μπορεί να κυρίαρχη απόλυτα ή ψυχή στα πάθη αλλά. καϊ μαζί. απορρέουν από την ϊδια αναγκαιότητα και από την ϊδια δύναμη της φύσης. Ή ψυχή μας ως προς ώρισμένα -πράγματα ενεργεί. "Οταν μπορούμε να είμαστε ή αυτοτελής αίτία κάποιου πάθους. III. 13. κανείς.-σχετικά μ' αυτό. το αϊτημα 5. Αυτό το αϊτημα ή αξίωμα στηρίζεται στο αίτημα 1 καϊ στα λήμματα 5 καϊ 7 πού βρίσκονται μετά το θεώρ. Τα πάθη λοιπόν του μίσους. τότε με πάθος εννοώ μιαν ενέργεια. II. καϊ έχουν ώρισμένες ίδιότητες όμοια άξιες να τΙς γνωρίσωμε δπως καϊ τΙς ιδιότητες ενός άλλου οποιουδήποτε πράγματος πού καϊ μόνη ή θεώρηση του μας προκαλεί ευχαρίστηση. βέβαια. αν καΐ παραδέχτηκε την απόλυτη εξουσία της ψυχής πάνω στίς πράξεις της. άλλες ι-Ιναι αυτοτελείς καϊ άλλες ελλιπείς καϊ συγκεχυμένες (Σχόλιο . Λέγω δτι ενεργούμε. για επιφάνειες καϊ για δγκους. ή απορρέει κάτι από την φύση μας πού μόνο εν μέρει είμαστε εμείς ή αίτία του. Το ανθρώπινο σώμα μπορεί να ύποστή πολυάριθμες τροποποιήσεις καϊ ωστόσο να συγκρατη τΙς εντυπώσεις η τα ϊχνη των αντικειμένων (βλ. λέγω πώς πάσχαμε δταν συμβαίνει μέσα μας κάτι. εννοώ το κυρίως πάθος. έφ' δσον έχει αυτοτελείς ιδέες. υέρος 2. ο"πως τα αλλά ιδιαίτερα πράγματα· κατά συνέπεια. δεν τ6 έχει κάνει. ΑΙΤΗΜΑΤΑ Ι. ενεργεί αναγκαία καϊ έφ' δσον έχει ατελείς Ιδέες. ΘΕΩΡΗΜΑ 1. ακολουθώντας την ϊδια μέθοδο πού ακολούθησα καϊ στα προηγούμενα μέρη περί θεοϋ καϊ περί ψυχής. Το ανθρώπινο σώμα μπορεί να πάσχη με διάφορους τρόπους πού αυξάνουν η ελαττώνουν την δύναμη της ενέργειας του καϊ με άλλους πού ούτε αυξάνουν ούτε ελαττώνουν την δύναμη της ενέργειας του. Προς το παρόν θα επανέλθω σ' εκείνους πού προτιμούν να άπεχθάνωνται ΓΙ να χλευάζουν τα πάθη καϊ τΙς πράξεις των ανθρώπων. θα φανή καταπληκτικό το δτι επιχειρώ να πραγματευθώ τα ελαττώματα των ανθρώπων καΐ τΙς αδυναμίες τους σύμφωνα με την γεωμετρική μέθοδο καΐ το ότι θέλω να αποδείξω με αυστηρούς συλλογισμούς εκείνο πού δεν παύουν να διαδηλώνουν πώς είναι αντίθετο από τον Λόγο. προσπάθησε. της οργής. II. θεωρούμενα καθ' έαυτά. ό σωστός δρόμος για να γνωρίσωμε την φύση των πραγμάτων. Δεν συμβαίνει τίποτα στη Φύση πού να μπορή να άποδοθη σε ένα ελάττωμα πού ύπάρχει' μέσα της· αυτή. καϊ θα αναλύσω τίς ανθρώπινες πράξεις καϊ ορέξεις σαν να επρόκειτο για γραμμές. Ο Ρ Ι Σ Μ Ο Ι Ι. οί νόμοι καΐ οί κανόνες της Φύσης. "Ονομάζω αυτοτελή αιτία (οαιΐ83ΐη αάεςυΒί&πι) εκείνη πού Π5 1ΙΓΡΙ ΠΑΘΩΝ •μπορούμε να αντιληφθούμε καθαρά καϊ συγκεκριμένα το άποτέλι:σμά της άπ' αυτήν καϊ μόνο· ατελή δε ή μερική αιτία ονομάζω Γ κείνη ν πού δεν μπορούμε να γνωρίσωμε το αποτέλεσμα μόνο άπ' «ύτήν.114 ΗΘΙΚΗ χή από την πλευρά της για να τα μετρίαση. Πραγματικά. από τα όποια καϊ σαφώς κατανοούνται. μέσα μας ή έξυι από μας.. 17. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Από τΙς ίδέες μιας οποιασδήποτε ανθρώπινης ψυχής. δηλαδή. καϊ οί ιδέες αυτών των παθών. προάγεται ΓΙ παρεμποδίζεται. 'Αλλά να γιατί το κάνω. ό πολύ διάσημος Καρτέσιος. ορισμός) δταν. μάταιο καΐ φρικαλέο. δηλαδή. κατά την γνώμη μου. παρά να τα γνωρίζουν. πρέπει πάλι να είναι ένας καΐ ό αυτός· δηλαδή ή κατανόηση της με τους καθολικούς νόμους καϊ κανόνες της φύσης. για την ίσχύ πού έχει επάνω τους ή ψυχή. γίνεται κάτι πού εμείς είμαστε ή αυτοτελής αιτία του. από μέσα μας ήν έξω από μας. καϊ πάσχει ως προς αλλά. του φθόνου κτλ. μέρος 1). οποιαδήποτε καΐ αν είναι αυτά. ανάγονται σε ώρισμένα αϊτια. μέρος 2) καϊ κατά συνέπεια τΙς ίδιες εικόνες των πραγμάτων (για τον ορισμό τους •βλέπε το σχόλιο του θεωρ. δταν. είναι παντού οί ϊδιοι· κατά συνέπεια.

11. έφ' δσον έχει αυτοτελείς ίδέες. μέρος 2). έφ' όσον αυτός αποτελεί την ουσία αυτής της ψυχής (πόρισμα του θεωρ. μέρος 1).τιδήποτε άλλο. μέρος 2) εϊναι ένας τρόπος του σκέπτεσθαι· καί αυτό είναι το δεύτερο σημείο. δηλαδή ή πείρα δεν έχει διδάξει σε κανέναν ως τώρα τΐ μπορεί να κάνη το σώμα μόνο δια των νόμων της φύσης θεωρούμενης μόνο ως σωματικής.ένας.116 ΗΘΙΚΗ 2 του θεωρ. δεν είναι &να σωμα καί αυτό είναι το πρώτο σημείο. 6. μαζί μ' αυτήν καί την ψυχή 8λλων πραγμάτων. β μέρος 2)·. καί κατά συνέπεια (όρ. 40. νομίζω ώστόοο πώς αν δεν δώσω μια πειραματική επαλήθευση. Ακόμα. καί πώς κάνει £να σωρό πράξεις πού εξαρτώνται μόνο από την 6ούληοη της ψυχής καϊ από την τέχνη της για το σκέπτεσθαι.. μέρος 2. 11. δύσκολα θα πεισθούν οί άνθρωποι να εξετάσουν απροκατάληπτα αυτό το σημείο γιατί. ενεργεί τόσο περισσότερο δσο περισσότερες αυτοτελείς ίδέες έχει. 2 Χ ΟΛΙΟ Αυτά πού προηγήθηκαν μπορούν να εννοηθούν σαφέστερα με εκείνα πού είπαμε στο σχόλιο του θεωρήματος 7. καί γι' αυτά .Δ. ή ψυχή αύτοΰ του ανθρώπου δεν είναι ή αυτοτελής. "Ας ύποθέσωμε τώρα δνα αποτέλεσμα πού αίτία του είναι ό θεός έφ' δσον πάσχει από μιαν ίδέα πού είναι αυτοτελής μέσα στην ψυχή κάποιου· αυτού του αποτελέσματος ή αυτοτελής αίτία είναι ή ϊδια αυτή ψυχή (πόρισμα του θεα>ρ. Κανένας. από μιαν δεδομένη ίδέα πρέπει αναγκαία να προκύπτη έ*να αποτέλεσμα (θεώρ.Δ. ή κίνηση καί ή αδράνεια του σώματος πρέπει να προέρχωνται από έ"να άλλο σώμα πού £χει εξ ϊσου προσδιοριστεί ως προς την κίνηση καί την αδράνεια <Ίπό ένα άλλο καί. (αν ύπάρχη τίποτε άλλο). Καί. 8χι έφ' δσον έχει μέσα του την ψυχή ενός ώρισμένου ανθρώπου μόνο. οΰτε ή ψυχή το Σώμα στην κίνηση ή στην αδράνεια τ) να είναι. είναι αναγκαία παθητική σε ώρισμένα πράγματα καί αυτό είναι το δεύτερο σημείο.Ε. αλλά μόνο ή μερική αίτία της (ϊδιο πόρισμα του θεωρ. κτλ. αντίθετα. για να μην μιλήσωμε ποτέ για κείνο πού τόσες φορές παρατηρούμε στα ζώα καί πού ξεπερνάει πολύ την ανθρώπινη σοφία. "Αλλωστε. για κάθε τι πού απορρέει αναγκαία από μιαν ίδέα πού είναι αυτοτελής μέσα στον θεό. Ο. Αυτό γίνεται ακόμα φανερό καί από τον τρόπο πού αποδείξαμε το θεώρημα 12. έφ' δσον έχει ατελείς ίδέες. αλλά καθ' δσον τον θεωρούμε δτι πάσχει από την υποτιθέμενη δεδομένη ίδέα (θεώρ. ιόοο μεγάλη είναι ή πεποίθηση τους πώς το σώμα βλλοτε κινείται καί άλλοτε σταματάει με μόνη την απόφαση της ψυχής. αν καί ή φύση των πραγμάτων δεν μας επιτρέπει να άμφιδάλλωμε γι' αυτό το ζήτημα. "Ωστε λοιπόν ή ψυχή μας (ορισμός 2). μέρος 1)· καί εκείνες πού είναι ατελείς στην ψυχή είναι αυτοτελείς μέσα στον θεό (το ϊδιο πόρισμα) δχι μόνο γιατί αποτελεί την ούοία αυτής της ψυχής. δεν έχει προσδιορίσει ως τώρα τΐ μπορεί το σώμα. πώς ή τάξη των ενεργημάτων καί των παθών του Σώματός μας συμπίπτει από την φύση της με την τάξη των ενεργημάτων καί των παθών της ψυχής. πού νοείται άλλοτε με το κατηγόρημα της σκέψης καί άλλοτε με το κατηγόρημα της έκτασης.ν δεν προοδιοριαυή από την ψυχή. μέρος 2. πράγματι. "Ωστε· λοιπόν ή ψυχή μας κτλ. δηλαδή πώς ή ψυχή καί το σώμα είναι έ"να καί το αυτό πράγμα. ενεργεί αναγκαία σε ώρισμένα πράγματα· καί αυτό ήταν το πρώτο σημείο. μέρος 2). 1) δχι καθ' δσον είναι άπειρος. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ολοι οί τρόποι του σκέπτεσθαι έχουν για αίτία τον θεό καθόσον. κάθε τι πού συμβαίνει σε 8να σώμα πρέπει να προήλθε από τον θεό έφ' δσον τον θεωρούμε ότι πάσχει από 2ναν τρόπο της έκτασης καί δχι από έναν τρόπο του σκέπτεσθαι (ϊδιο θεωρ. καί αύτοΰ του αποτελέσματος ό θεός είναι ή αυτοτελής αίτία του (όρ. εϊναι αλήθεια. "Ωστε λοιπόν. οΰτε το Σώμα. αλλά. μέρος 2). 9. Οι ίδέες πού είναι αυτοτελείς μέσα στην ψυχή ενός άνθρωπου είναι αυτοτελείς καί μέσα στον θεό.Ε. 11. καί τί δεν μπορεί να κάνη δ. μέρος 2). Καν. δ. Οΰτε το Σώμα μπορεί να προσδιορίση την ψυχή στο σκέπτεσθαι. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Άπ' αυτό συνάγεται πώς ή ψυχή υπόκειται σε τόσο περισσότερα πάθη δσο περισσότερες ατελείς ίδέες Έχει. κατ' απόλυτο λόγο. εϊτε με το έ\'α εϊτε με το άλλο κατηγόρημα νοηθή ή φύση καί συνεπώς. Δηλαδή: δεν μπορεί να προέρχεται από την ψυχή πού (θεώρ. δεν γνωρίζει τόσο ακριβώς την υφή του Σώματος ώστε να μπορεί να εξήγηση δλες τΙς λειτουργίες του. αλλά καϊ γιατί περιέχει ταυτόχρονα μέσα του καί τΙς ψυχές δλλων πραγμάτων. 2) ή ψυχή. καί 6χι καθόσον εξηγείται 117 ΜΕΡΙ ΠΑΘΩΝ <Ίπό ένα θλλο κατηγόρημα (θεώρ. 36. ΘΕΩΡΗΜΑ 2. Ο. 11. Ακόμα. μέρος 2). Καί γι" αυτό συνάγεται δτι ή τάξη η ή αλληλουχία των πραγμάτων εϊναι ή ϊδια. αυτός είναι σκεπτόμενο πράγμα.

τίποτε δεν θα τους εμπόδιζε να πιστεύουν πώς όλες μας οί πράξεις είναι ελεύθερες. "Ομοια ό παραληρών. θεωρούμενης μόνο ως σωματικής. όπως μας αναγκάζει να παραδεχθούμε ή πείρα. δεν θα είχε τη δύναμη να οικοδόμηση έναν ναό. αλλά. ένας μεθυσμένος πιστεύει πώς λέει από ελεύθερη απόφαση της ψυχής του. *Αν ώοτόσο δεν ήξαιραν από την πείρα πώς πάμπολλες φορές μετανοιώνομε για τΙς πράξεις μας καϊ πώς συχνά. το παιδί καϊ πολλά άλλα παρόμοια άτομα πι οτεύουν δτι μιλοΰν από ελεύθερη απόφαση της ψυχής τους. παρομοίων πραγμάτων. μόνο από τους νόμους της φύσης του. πού προξενούν κατάπληξη και στους ίδιους όταν είναι ξύπνιοι. . πώς δηλαδή από την φύση. καί. δτον λένε πώς τ> μια η* ή άλλη πράξη του σώματος προέρχεται από την ψυχή. "Οταν το σώμα βρίσκεται σε αδράνεια κατά την διάρκεια του ύπνου. όταν κυριευόμαστε από αντίθετα πάθη. ούτε πόσους βαθμούς κίνησης· μπορεί να του προσδώση καϊ με τΐ ταχύτητα μπορεί να το κίνηση. πράγματα πού. είτε ξαίρομε εϊτε αγνοούμε με ποια μέσα κινεί ή ψυχή το σώμα. τα αϊτια των οικοδομημάτων. Κανένας. "Οπως. δεν ξαίρουν τΐ λένε καΐ δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να ομολογούν με ειδική φρασεολογία την άγνοια τους· για την αληθινή αιτία μιας πράξης πού δεν διεγείρει μέσα τους την έκπληξη. ή ψυχή είναι κι' αύτη αποκοιμισμένη μαζί του καϊ δεν έχει την δύναμη να σκέπτεται δπως κατά την εγρήγορση. ή φλύαρη γυναίκα. πώς οί αποφάσεις της ψυχής δεν είναι τίποτε άλλο από τις ϊδιες τις ορέξεις καί ποικίλλουν ανάλογα με τις διάφορες διαθέσεις του Σώματος. "Ομοια ξαίρομε από την πείρα. καϊ πώς το ανθρώπινο Σώμα. παραδείγματος χάριν. πώς το σώμα θα ή"ταν αδρανές ά"ν ή ανθρώπινη ψυχή ήταν ανίκανη να· σκέπτεται. θεωρούμενη υπό οποιοδήποτε κατηγόρημα. βέβαια. Άλλα. δπως έχει δείξει με το παραπάνω ή πείρα. αν προσδιωριζόταν και όδηγιώταν από την ψυχή. των έργων ζωγραφικής καϊ των άλλων. βλέπομε το καλύτερο και κάνομε το χειρότερο. Άλλα. τώρα. από την πείρα. 9ν αυτή δεν μας διδάσκη επίσης πώς αν το σώμα είναι από την πλευρά του αδρανές. καϊ πώς ανάλογα με την ικανότητα του Σώματος να διεγείρη στον εαυτό του την εικόνα του ενός ή του άλλου αντικειμένου. πώς εξαρτάται μόνο άπ' τη ψυχή να μιλάη η να σωπαίνη καί πολλά άλλα πράγματα πού νομίζαμε έτσι πώς εξαρτώνται από την απόφαση της ψυχής. το δεύτερο επιχείρημα. Ακόμα. οί υποθέσεις των ανθρώπων θα βρίσκονταν σε πολύ καλύτερο σημείο αν ίξαρτιώταν εξ ϊσου από τους ανθρώπους τόσο το να σωπαίνουν όσο και το να μιλούν. μήπως και ή ψυχή δεν είναι ταυτόχρονα ανίκανη να σκέπτεται. θα ήθελε να τα είχε αποσιώπηση. Καϊ αυτό έχει για αποτέλεσμα ώστε οί άνθρωποι. μόνο οί νόμοι της Φύσης μπορούν να κάνουν κάτι πού σωστά δεν θα πιστεύωμε πώς θα μπορούσε να γίνει 1ΙΚΡΙ ΠΑΘΩΝ 119 χιηρίς την καθοδήγηση της ψυχής. τόσο καϊ ή ψυχή είναι ίκανώτερη να θεώρηση το ένα ΐ) το άλλο αντικείμενο. καϊ δεν υπάρχει τίποτα πού να μπο· ρουν να κάνουν λιγώτερο δσο το να συγκρατούν τΙς ορέξεις τους· καϊ γι' αυτόν το λόγο οί περισσότεροι πιστεύουν πώς ή ελευθερία των πράξεων μας υπάρχει μονάχα σε πράγματα πού επιθυμούμε 6χι πολύ έντονα. πιστεύω. γιατί ή δρεξή μας γι' αυτά μπορεί εύκολα να περιστολή από την ανάμνηση κάποιου άλλου πράγματος πού θυμόμαστε συχνότερα. ενώ δεν είμαστε καθόλου ελεύθεροι όταν πρόκειται για πράγματα πού επιθυμούμε με έντονο πάθος και δεν μπορεί να τα καταπραΰνη ή ανάμνηση ενός άλλου πράγματος. Καθένας. "Εδειξα ήδη πώς δεν ξαίρομε τϊ μπορεί να κάνει το Σώμα η τι μπορεί να συναχθή μόνο από την θεώρηση της δικής του φύσης και πώς. δσον άφορα το πρώτο επιχείρημα. πολύ συχνά. πράγματι. πού γίνονται μόνο με την τέχνη του ανθρώπου. ωστόσο ξαίρομε. απορρέει μια απειρία πραγμάτων. ξαίρουν από πείρα πώς ή ψυχή δεν είναι πάντα εξ ίσου ικανή να σκέπτεται για το ίδιο αντικείμενο. ακόμα. δταν είναι νηφάλιος. θα πη κανείς. τίποτα δεν εξαρτάται λιγώτερο από τους ανθρώπους δσο το να κρατούν τη γλώσσα τους. "Οσον άφορα. Σ' ούτό το παράδειγμα προσθέτω καϊ αυτήν την κατασκευή του ανθρώπινου Σώματος πού ξεπερνάει πολύ σε τέχνη. δεν ξαίρει υπό ποιες προϋποθέσεις καϊ με ποια μέσα κινεί ή ψυχή το σώμα. άλλωστε. θα πή ϊσως κανείς πώς είναι αδύνατο να όντλήσωμε μόνο από τους νόμους της Φύσης. να κάνη πολλά πράγματα πού προξενούν κατάπληξη στη ψυχή του. για να μην πω τίποτα εδώ <Ίπό δσα έδειξα παραπάνω. ένα οργισμένο αγόρι την εκδίκηση και ένας δειλός την φυγή. ενώ στην πραγματικότητα δεν μπορούν να συγκρατήσουν την άρμη πού £χουν για να μιλούν ή πείρα λοιπόν καϊ ή λογική μας δείχνουν καθαρά πώς οί άνθρωποι νομίζουν τον εαυτό τους ελεύθερο μόνο επειδή έχουν συνείδηση για τις πράξεις τους καϊ όγνοοϋν τΙς αιτίες από τΙς όποιες προσδιορίζονται. ρωτώ εκείνους πού επικαλούνται την πείρα. οί πράξεις των υπνοβατών κατά τον ύπνο τους. "Ετσι ένα μικρό παιδί πιστεύει πώς ελεύθερα ορέγεται το γάλα.1 18 ΗΘΙΚΙ-ί πού κάνουν πολύ συχνά οί υπνοβάτες στον ί5πνο τους καϊ που δεν θα τολμούσαν να τα κάνουν στο ξύπνιο τους. "Ολοι επίσης. τα κυβερνάει δλα σύμφωνα μέ'τό συναίσθημα του. πού κυριαρχεί στο σώμα. καϊ αυτό δείχνει αρκετά καλά πώς το σώμα μπορεί.

αυτοτελείς ιδέες" τα πάθη εξαρτώνται μόνο από τΙς άτελεΐς ιδέες. Καί έτσι αυτές οί αποφάσεις σχηματίζονται μέσα στην ψυχή με την ϊδια αναγκαιότητα πού σχηματίζονται καί οί ιδέες των πραγμάτων πού υπάρχουν ενεργώς. αυτούς τους ωθεί ή παραμικρή αφορμή προς την μια μεριά ϊ| την άλλη. δείχνουν καθαρά πώς τόσο ή απόφαση δσο καί οι ορέξεις της ψυχής. γι' αότόν τον λόγο. με τον ίδιο συλλογισμό. εκείνοι πού κυβερνιούνται από αντίθετα συναισθήματα δεν ξαίρουν τί θέλουν. θέτει. καί θα μπορούσα. νομίζαμε πώς μιλούμε μόνο από απόψεως της ψυχής. πού την νομίζομε ελεύθερη. θα ήθελα. "Ολα αυτά.120 ΗΘΙΚΗ 121 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ καί ακόμα. μήπως υπάρχουν δυο λογιών αποφάσεις. θεώρημα 49. γιατί ό ορισμός ενός όποι•ουδήποτε πράγματος βεβαιώνει. "Οσο για κείνους πού είναι χωρίς πάθη. δεν μπορούμε να ποϋμε μια λέξη δν δεν την θυμώμαοτε. πράγματι. θα ήθελα. Τέλος ονειρευόμαστε πώς κάνομε από απόφαση της ψυχής εκείνο πού δεν αποτολμούμε δταν είμαστε ξύπνιοι. καθ' . Παραδείγματος χάριν. μέρος 2). ΘΕΩΡΗΜΑ 3. δεν είναι τίποτε άλλο παρά ή βεβαίοιοη πού περικλείνεται μέσα στην ιδέα. 11 καί 13. "Οσο λοιπόν αποβλέπαμε μόνο στο πράγμα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό το θεώρημα είναι αυτονόητο. να δείξω πώς τα πάθη αναφέρονται στα Ιδιαίτερα πράγματα με τον ίδιο τρόπο πού αναφέρονται καί στην ψυχή καί δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτά υπό άλλους δρους· αλλά εδώ ό σκοπός μου είναι να πραγματευτώ μόνο για την ανθρώπινη ψυχή. αλλά δεν αρνείται την ουσία αύτοΰ του πράγματος· δηλαδή. Κάθε πράγμα λοιπόν πού απορρέει από την φύση της ψυχής καί πού ή ψυχή είναι ή εγγύς αιτία από την οποία •αυτό το πράγμα πρέπει να νοηθη. μέρος 2). καί άλλες ατελείς (πόρισμα του θεώρ. Άλλα. 15 μέρος 2) αποτελείται από πολλές δΧλες πού δλλες είναι αυτοτελείς (πόρισμα του θεωρήματος 38. παρά μόνο από εξωτερική αιτία. άλλα δεν αφαιρεί την ουσία του πράγματος. έφ' δσον είναι ιδέα (6λ. Γ] μάλλον είναι ένα καί το αυτό πράγμα πού το όνομάζομε απόφαση δταν θεωρείται υπό το κατηγόρημα της σκέψης καί εξηγείται από αυτό. ονειρεύονται με ανοικτά τα μάτια. Ο. απορρέει αναγκαία από μιαν αυτοτελή ϊ) ατελή ίδέα. καί προσδιορισμό δταν θεωρείται υπό το κατηγόρημα της ε"κτασης καί συνάγεται από τους νόμους της κίνησης καί της αδράνειας· αλλά αυτό θα το δοϋμε σαφέστερα με αυτά πού θα εκθέσω παρακάτω. οί φανταστικές καί οί ελεύθερες· καί. ή πώς σωπαίνουν. Όνειρευόμαστε επίσης πώς κρύβομε ώρισμένα πράγματα οπό τους ανθρώπους. χωρίς τα σλλα μέρη. 1). να προσέξουν οί αναγνώστες ιδιαίτερα αυτά πού θα πω: δεν μπορούμε τίποτα να κάνωμε από απόφαση της ψυχής δταν δεν έχωμε πρώτα την ανάμνηση του. καθώς καί ό προσδιορισμός του σώματος είναι από την φύση τους πράγματα ταυτόχρονα. είναι αναγκαία παθητική· ώστε οί ενέργειες της ψυχής απορρέουν μόνο από τίς αυτοτελείς ίδέες καί. μέρος 2). δν δεν θέλωμε να φθάσωμε ως αυτό το σημείο παραλογισμού. Εκείνο πού αποτελεί πρώτιστα την ουσία της ψυχής δεν είναι τίποτε άλλο από την ιδέα ενός Σώματος πού υπάρχει ενεργώς (θεώρ.Δ. λοιπόν να ήξαιρα. το κάνομε από μιαν αυθόρμητη κίνηση του σώματος. μέρος 2) καί αυτή ή ίδέα (θεώρ. δηλαδή έφ' δσον την θεωρούμε ως δνα μέρος της Φύσης πού δεν μπορεί να γίνη σαφώς καί συγκεκριμένα αντιληπτό καθ' εαυτό. Οί πράξεις της ψυχής προέρχονται μόνο από τις ΑΠΟΔΕΙΞΗ Σ Χ Ο Λ Ι Ο Βλέπομε λοιπόν πώς τα πάθη δεν αναφέρονται στην ψυχή παρά μονάχα έφ' δσον αυτή έχει κάτι πού περιέχει μιαν δρνηση. καί το κάνομε από την ϊδια εκείνη απόφαση της ψυχής δυνάμει της οποίας αποσιωπούμε αυτά πού ξαίρομε στη διάρκεια της εγρήγορσης μας. "Οταν ωστόσο όνειρευώμαστε πώς μιλούμε. Κανένα πράγμα δεν μπορεί να καταστραφή άλλοιως. θα πρέπει αναγκαία να παραδεχτούμε πώς αυτή ή απόφαση της ψυχής. ή ψυχή πάσχει μονάχα γιατί έχει ατελείς Ιδέες. καί δμως δεν μιλούμε ή καί Λν μιλούμε. ΘΕΩΡΗΜΑ 4. από μιαν ελεύθερη απόφαση της ψυχής. Εκείνοι λοιπόν πού νομίζουν πώς μιλούν.Ε. η πώς κάνουν μιαν οποιαδήποτε πράξη. 29. έφ' δσον ή ψυχή έχει ατελείς ίδέες (θεώρ. βέβαια.

) παράλογο. πράγμα (προηγ.Ε. άφοϋ (θεώρ. 36. "Η προσπάθεια οπού κάθε πράγμα προσπαθεί να έμμείνη στο είναι του δεν είναι τίποτα άλλο εκτός από την ενεργό ουσία αύτοΰ του πράγματος. Ο. Ο. μέρ. Ο.Δ. δεν θα μπορούμε να 6ροϋμε τίποτα σ' αυτό πού να μπορή να το προσδιορίση. 1). ή δύναμη ενός οποιουδήποτε πράγματος. 1). άλλα έναν αόριστο χρόνο. έφ' δσόν το ένα μπορεί να καταστρέψη το άλλο. θα εξακολούθηση να ύπάρχη από την ίδια δύναμη δπου υπάρχει τώρα. αντίθετα. τείνει να έμμένη στο είναι του. θεώρ. Ή ψυχή. ΘΕΩΡΗΜΑ 8. έφ' δσον έχει σαφείς και συγκεκριμένες Ιδέες.τ. περιέκλεινε έναν περιωρισμένο χρόνο πού να καθώριζε την διάρκεια του πράγματος. 123 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ γματος απορρέει αναγκαία κάτι (θεώρ. 6. διατης οποίας υπάρχει καϊ ενεργεί με βέβαιο καϊ καθωρισμένο τρόπο. αυτή ή προσπάθεια περικλείνει έναν απεριόριστο χρόνο. ή προσπάθεια δια της οποίας υπάρχει το πράγμα. ΘΕΩΡΗΜΑ 9. άλλωστε.)· καϊ έτσι. πράγματι. 25. ΘΕΩΡΗΜΑ 5. ΘΕΩΡΗΜΑ ΘΕΩΡΗΜΑ 7. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ουσία της ψυχής αποτελείται από αυτοτελείς και ατελείς ιδέες (όπως δείξαμε στο θεώρ. μέρος 1) πράγματα πού εκφράζουν την δύναμη του4θεοϋ. 7).Ε. προσπαθεί να έμμείνη στο είναι του.Δ.Δ. δηλαδή (θεώρ. δεν περικλείνει κανέναν πεπερασμένο χρόνο. Άφοΰ. έφ' δσον μπορεί καϊ εξαρτάται άπ' αυτό.άλλα αντίθετα. 3)· κατά συνέπεια (θεώρ.Ε.. Ή προσπάθεια δπου κάθε πράγμα επιδιώκει να έμμείνη στο είναι του. προσπαθεί να έμμείνη στο είναι της έφ' δσον έχει τις μεν. Δυο πράγματα λοιπόν πού. έφ' όσον εξαρτάται άπ' αυτό. Ο. δεν είναι τίποτε άλλο εκτός από την ίδια την δεδομένη η* ενεργό αιτία του πράγματος. προσπαθεί να έμμένη στο εΤναι της έπ' άπειρον και έχει συνείδηση για την προσπάθεια της. 4) αν δεν καταστροφή από κανένα εξωτερικό αίτιο. καϊ τα πράγματα δεν μπορούν να κάνουν τίποτε άλλο από εκείνο πού απορρέει από την προσδιωρισμένη φύση τους (θεώρ.Ε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Από την υποτιθέμενη δεδομένη ουσία ενός οποιουδήποτε πρά-- "Αν. μέρ. 4)· αλλά. 8) για άπειρη διάρκεια. κάνει η" προσπαθεί να κάνη. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν πράγματι μπορούσαν να συναρμοστούν μεταξύ τους η να· βρίσκωνται ταυτόχρονα στο ίδιο υποκείμενο. δεν περιλαμβάνει κανέναν καθωρισμένο χρόνο. δηλαδή (θεώρ. η ή προσπάθεια δια της οποίας. τα ιδιαίτερα πράγματα είναι τρόποι μί: τους οποίους εκφράζονται τα κατηγορήματα του θεοϋ με 6έ6αιο καϊ καθωρισμένο τρόπο (πόρισμα του θεωρ. αλλά καϊ τις δε καϊ αυτό (θεώρ. 34. καϊ κανένα πράγμα δεν έχει μέσα του τίποτα από το όποιο να μπορη να καταστραφη. μέρος 1)· ώστε λοιπόν. 4) ρίναι παράλογο· ώστε. θα μπορούσε να είναι 1 δεδομένο σ' αυτό υποκείμενο κάτι πού θό είχε την δύναμη να το καταοτρέφη. και επίσης έφ' δσον έχει και συγκεχυμένες Ιδέες.λ. Ο. ή φυ- . θεώρ.Ε. εϊτε μόνο τρυ είτε με άλλα πράγματα. θα απόρρεε οπό μόνη τη δύναμη δια της οποίας υπάρχει το πράγμα· υστέρα από αυτόν τον περιωρισμένο χρόνο το πράγμα δεν θα μπορούσε να ύπάρχη άλ!λά θα έπρεπε να καταστραφη· δμως. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Πράγματι. αυτό (θεώρ.Δ. 29. δηλαδή πού να άφαιρή την ύπαρξη του (θεωρ. Δύο πράγματα είναι αντίθετα κατά το δτι δεν μποροΟν να συνυπάρξουν στο ίδιο υποκείμενο. Κάθε πράγμα. μέρος 3) ή δύναμη ή η προσπάθεια οπού επιχειρεί να έμμείνη στο είναι του. κ.Δ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η 6. εναντιώνεται σε κάθε τι πού μπορεί να του αφαίρεση την ύπαρξη του (προηγ.122 ΗΘΙΚΗ εαυτό καϊ δχι στα εξωτερικά αίτια.

ΗΘΙΚΗ :ΐ24 χή (θεώρ.Δ. μέρος 2). καλό μου φαίνεται να εξηγήσω εδώ ευρύτερα το θεώρημα 10 αύτοϋ του Μέρους. 11 καΐ 13. πού από την φύση της απορρέει αναγκαία εκείνο πού χρησιμεύει για την διατήρηση του· καΐ έτσι ό άνθρωπος προσδιορίζεται για να: το εκτέλεση. Μια Ιδέα πού αποκλείει την ύπαρξη του Σώματός μας δεν μπορεί να είναι δεδομένη στην ψυχή. για να μπορέσουν ο! αναγνώστες να γνωρίσουν καλύτερα με ποια προϋπόθεση μια ίδέα είναι αντίθετη από μιαν άλλη. δια των ίδεών των παθών του Σώματος. 23. 2 Χ ΟΛΙΟ Είδαμε λοιπόν πώς ή ψυχή υπόκειται. καϊ ή ιδέα αύτοΰ του πράγματος δεν μπορεί να είναι δεδομένη στον θεό. Σ το Σχόλιο του θεωρήματος 17. μέρος 2. δταν πάσχη.Ε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Εκείνο πού μπορεί να καταστρέφη το Σώμα μας. αλλά της είναι αντίθετη. Ο. δεν θέλομε. 7) •συνείδηση καϊ για την προσπάθεια της. θα εννοώ στο εξής. 9. αντίθετα. το θέλομε. αντίθετα. μέρος 2) ή ίδέα αύτοϋ του πράγματος δεν μπορεί να είναι δεδομένη μέσα στην ψυχή μας· αλλά. Δείξαμε τέλος πως ή δύναμη της ψυχής δια της οποίας φαντάζεται καϊ θυμάται τα πράγματα. Μέρος 2. ΘΕΩΡΗΜΑ 10. δταν αναφέρεται ταυτόχρονα καϊ στην Ψυχή ενός Σώματος. 2. ονομάζεται "Ορεξη· έτσι ή δρεξη δεν είναι τίποτε άλλο από την ϊδια την ουσία του ανθρώπου. με το Σχόλιό της) περικλείνει την ενεργό ΰ- . ύποδοηθεΐ τ) εμποδίζει την δύναμη της ενέργειας του Σώματός μας. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτό το θεώρημα είναι προφανές από το θεώρημα 7. Για την Επιθυμία εξήγησα τϊ είναι στο Σχόλιο του θεωρήματος 9.λ. Ακόμα δεν υπάρχει καμμιά διαφορά ανάμεσα στην "Ορεξη καϊ στην Επιθυμία. έχει επίσης (θεώρ. μέρος 2. ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 125. κ. σε μεγάλες· μεταβολές καϊ άλλοτε μεταβαίνει προς μεγαλύτερη και άλλοτε προς μικρότερη τελειότητα καϊ αυτά τα πάθη μας έξηγοϋν τα συναισθήματα της Χαράς καϊ της Λύπης.Δ. δταν ένα μέρος του πάσχει περισσότερο από τα άλλα. ένα συναίσθημα οπού ή χαρά μεταβαίνει σε μιαν μεγαλύτερη τελειότητα καϊ με Λύπη. συνεχίσω. ονομάζω το συναίσθημα της 'χαρας. γαργαλισμό η ιλαρότητα4 καϊ το συναίσθημα της Λύπης. 5).Ε. κρίνομε πώς ένα πράγμα είναι καλό γιατί κάνομε προσπάθειες προς αυτό. άφοϋ (θεώρ. από δσα δείξαμε στο Πόρισμα καϊ στο σχόλιο του θεωρήματος 3. Προτού. Άπ' δλα λοιπόν αυτά συνάγεται δτι δεν προσπαθούμε για τίποτε. δείξαμε πώς ή ίδέα πού αποτελεί την ουσία της ψυχής περικλείνει την ύπαρξη του Σώματος δσο καιρό υπάρχει αυτό το Σώμα. 7) για να βεβαιώσωμε την ύπαρξη του Σώματός μας καϊ έτσι μια ίδέα πού αρνείται την ύπαρξη του Σώματός μας είναι αντίθετη προς την ψυχή μας. εξαρτάται καϊ από το δτι (θεώρ. δεν μπορεί να είναι δεδομένο μέσα σ' αυτό (θεώρ. το επιθυμούμε.ως έξης: Επιθυμία είναι ή ενσυνείδητη δρεξη. "Αν ένα πράγμα αυξάνεται ή ελαττώνεται. καϊ δεν αναγνωρίζω κανένα άλλο πρωταρχικό πάθος έκτος από αυτά τα τρία: θα δείξω εν συνεχεία πώς και τα άλλα γεννιώνται άπ' αυτά τα τρία. 11 καϊ 13. δταν αναφέρεται ταυτόχρονα στην ψυχή καΐ στο σώμα. έφ' όσον αυτός έχει την ιδέα του Σώματός μας (πόρισμα του θεώρ. μέρος 2) εκείνο πού αποτελεί πρώτιστα την ουσία της ψυχής μας είναι ή ιδέα του σώματος πού υπάρχει ενεργώς. ύποδοηθεΐ η* παρεμποδίζει την δύναμη της ψυχής μας. μέρ. Ακόμα. Ακόμα. Πρέπει ωστόσο να τονίσωμε πώς ό Γαργαλισμός η ή Όδύνη αναφέρονται στον άνθρωπο. λοιπόν. μέρος 2^ ίΐ καϊ από το θεώρημα 14. ονομάζεται Βούληση· αλλά. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Αυτή ή προσπάθεια. 17 καϊ 18. δταν αναφέρεται μόνο στην ψυχή. το ορεγόμαστε. ούτε ορεγόμαστε. Έκτος από το ότι ή επιθυμία αναφέρεται γενικά στους ανθρώπους καϊ γι' αυτόν -τον λόγο μπορεί να όρισθή.τ. Με Χαρά. ωστόσο. ή Ιδέα αύτοΰ του πράγματος αυξάνει ΐ\ ελαττώνει. ΘΕΩΡΗΜΑ 11. συνάγεται πώς ή παρούσα ύπαρξη της ψυχής μας εξαρτάται μόνο· από το δτι ή ψυχή περικλείνει την ενεργό ύπαρξη του Σώματός μας. γιατί το κρίνομε καλό· αλλά. ένα συναίσθημα δπου μεταβαίνει σε μιαν μικρότερη τελειότητα. έχει αναγκαία συνείδηση του έαυτοϋ της. ούτε επιθυμούμε κανένα πράγμα. οδύνη ή' μελαγχολία. Ο. το πρώτιστο καϊ το κυριώτερο στην ψυχή μας είναι μια προσπάθεια (θεώρ. ενώ ή Ιλαρότητα καϊ ή Μελαγχολία δταν πάσχουν δλα τα μέρη του. μέρος 2)· δηλαδή (θεώρ.

. καί τη δική της καί του Σώματος. "Οσο λοιπόν ή ψυχή φαντάζεται εκείνο πού αυξάνει ή ύποβοηθεΐ την δύναμη ενεργείας του Σώματός μας. Ο. Ο. θα θυμηθη αμέσως καί το άλλο (θεώρ. δσο μπορεί. μέρος 2) ώστε. 17. Βλέπομε όιλλωστε πώς εκείνος πού αγαπάει.Ε. μέρος 2). ΘΕΩΡΗΜΑ 13. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οσο το ανθρώπινο Σώμα πάσχει σε τρόπο πού να περικλείσει την φύση ενός εξωτερικού σώματος. "Ετσι για τον ϊδιο λόγο. 6 η 9) ή φυ-χή. καϊ κατά συνέπεια (θεώρ. 17. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Αν το ανθρώπινο σώμα έπηρεασθη ταυτόχρονα από δύο σώματα. δεν μπορεί να είναι ή ίδια ή ψυχή (θεωρ. τόσο αυξάνεται ή υποβοηθείται καϊ ή δύναμη του σκέπτεσθαι της ψυχής· καί. καϊ συνεπώς (θεώρ. 17. "Αν μια φορά ή ψυχή έπηρεασθη ταυτόχρονα από δυο πάθη μόλις θα §χη αργότερα την εντύπωση του ενός. 2 του θεωρ. προσπαθεί να φαντασθη εκείνο πού αυξάνει ή ύποδοηθεΐ την δύναμη ενεργείας του Σώματος. 18. λέγω. δεν είναι τίποτε άλλο από μια χαρά πού την συνοδεύει ή ίδέα ενός εξωτερικού αιτίου· καί Μίσος δεν είναι άλλο από 'μιάν θλίψη πού την συνοδεύει ή ίδέα ενός εξωτερικού αιτίου. μέρος 2)· δηλαδή (δπως δειΤαμε πρίν από λίγο) ή δύναμη της ψυχής καί του Σώματος ελαττώνεται ή περιορίζεται ώσπου ή ψυχή να φανταστή κάτι άλλο πού να άποκλείη την ύπαρξη αύτοϋ πού φαντάζεται· θα προσπαθήση λοιπόν (θεώρ. θα έ"χη καΐ του αλλού. πάντως. Άλλα αυτά θα τα πραγματευτούμε ευρύτερα ταό κάτω. προσπαθεί να φανταστή αυτά τα πράγματα. προσπαθεί. ΘΕΩΡΗΜΑ 12. αλλά αυτέ καϊ το δτι κάνει να ύπάρχη το Σώμα. 7. να θυμηθη πράγματα πού να αποκλείουν την ύπαρξη αύτοΰ πού φαντάζεται. μόλις ή ψυχή φανταστή αργότερα το &να. κατά συνέπεια (θεώρ. το Σώμα πάσχει από τρόπους του είναι πού αυξάνουν ή" υποβοηθούν την δύναμη ενεργείας του (αίτημα 1). δσο'μπορεΐ. ή δύναμη της ψυχής καϊ του Σώματος ελαττώνεται ή περιορίζεται (δπως αποδείξαμε στο προηγούμενο θεώρημα)· καί.Δ. "Ερωτας. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Άπ' αυτό συνάγεται πώς ή ψυχή απεχθάνεται να φαντάζεται εκείνο πού ελαττώνει ή περιορίζει την δύναμη για ενέργεια. μέρος 2)· αλλά οί φαντασίες της ψυχής δείχνουν μάλλον τα πάθη του Σώματός μας ππρά την φύση των εξωτερικών σωμάτων (πόρ. 4). να φανταστή αυτό το άλλο πράγμα ή' να το θυμηθη. δσο ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 127 μπορεί. μέρος 2) δσον καιρό θεαιρεϊ έ"να εξωτερικό σώμα ως παρόν.Ε. "Οταν ή ψυχή φαντάζεται εκείνο πού ελαττώνει ή -περιορίζει την ενέργεια του Σώματος. προσπαθεί αναγκαία να έ"χη παρόν καί να διατηρή το πράγμα πού αγαπάει· καί αντίθετα εκείνος πού μισεί προσπαθεί να άπομακρύνη καί να καταστρέφη το πράγμα πού μισεί. το •ανθρώπινο Σώμα πάσχει σε τρόπο πού περικλείνει την φύση αύτοΰ του ϊδιου εξωτερικού σώματος. Σχόλιο). Και άπ' αύτοϋ συνάγεται πώς ϋ παρούσα ύπαρξη της φυχίίς καϊ ή δύναμη της να φαντάζεται καταργούνται μόλις πάψει ή ψυχή να βεβαιώνη την παρούσα ΰπαρξη του Σώματος. δεν είναι το δτι το Σώμα έχει αρχίσει να ύπάρχη. καϊ αυτή δεν σταματάει να βεβαιώνη την \"παρξη του Σώματος επειδή κάνει να ύπάρχη το Σώμα· αλλά (θεώρ. β. μέρος 2). 11). δηλαδή το φαντάζεται (ϊδιο θεώρ. δσο μπορεί. "Ετσι γνωρίζομε σαφώς τΐ είναι "Ερωτας καί τι Μίσος. μέρος 3). αλλά ή αίτία πού κάνει την ψυχή να βεβαιώνη αυτήν την ύπαρξη του Σώματος. ΘΕΩΡΗΜΑ 14. "Η ψυχή.Δ. 16. θα φανταστή αυτό το πράγμα 2ως δτου να φανταστή ένα άλλο πού να άποκλείη την ύπαρξη του πρώτου (θεώρ. Γιατί (θεώρ. 8 μέρος 2) αυτό προέρχεται από μιαν άλλη ιδέα πού αποκλείει την .ΗΘΙΚΗ 126 ίιαρξη του Σώματος. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οσο ή ψυχή φαντάζεται κάτι τέτοιο.παρούσα ύπαρξη του Σώματός μας καϊ συνεπώς καϊ την ύπαρξη της ψυχής μας καϊ πού έτσι είναι αντίθετη από την ίδέα πού αποτελεί την ουσία της ψυχής μας. 9. ή αίτία πού ή ψυχή βεβαιώνει την Οπαρξη του Σώματος. ή ανθρώπινη ψυχή θεωρεί αυτό το ϊδιο το Σώμα ως παρόν (θεώρ.

Ο. άλλα μόνο από Συμπάθεια (όπως λένε) ή από Αντιπάθεια. παρ' δλο πού αυτό το χαρακτηριστικό πού το κάνει να μοιάζη με το αντικείμενο.Δ. θα αίσθανθή αμέσως το έ'να ή το άλλο από αυτά τα συναισθήματα.Δ. θα επηρεασθούν επίσης καϊ από το ίίλλο. ΘΕΩΡΗΜΑ να ον να το 17. καί. δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ. . Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Άπ' αυτό καϊ μόνο. Είναι προφανές από το προηγούμενο θεώρημα πώς. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η *Ας ύποθέσωμε πώς ή ψυχή πάσχει ταυτόχρονα από δύο πα θη. 13) απεχθάνεται να το φαντάζεται.και έτσι (προηγούμενο πόρισμα) θα το αγαπούμε ή θα το μισούμε. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Καϊ μόνο από το δτι το θεωρήσαμε κάτι με πάθος χαράς ή λύπης. . και κατά συνέπεια.Ε. θλίψης ή πόθου. Καϊ μόνο από το γεγονός ότι φανταζόμαστε πώς ένα πράγμα έχει κάποιο χαρακτήρα ομοιότητας με ένα αντικείμενο πού δίνει συνήθως στην ψυχή το συναίσθημα της Χαράς ή της Λύπης. 14) ώστε ή ψυχή. να γίνη αίτία μιας επιθυμίας.Δ. τότε θα μισούμε καί θα το αγαπούμε ταυτόχρονα.128 ΗΘΙΚΗ· αν το σώμα καϊ κατά συνέπεια καϊ ή ψυχή επηρεασθούν μια φοράαπό δυο ταυτόχρονα πάθη. θέλησαν μ' αυτά να ονομάσουν ώρισμένες απόκρυφες ιδιότητες των πραγμάτων νομίζω ωστόσο πώς μας επιτρέπεται επίσης να νοήσωμε μ' αυτές τις λέξεις τις γνωστές ή έκδηλες ιδιότητες. 11) πώς ή δύναμη της ψυχής καϊ του σώματος αυξάνεται ή ελαττώνεται κλπ. ΘΕΩΡΗΜΑ 16. "Ομοια μπορούμε εύκολα να καταλάβωμε πώς αυτό το πράγμα μπορεί από έ'να τυχαίο γεγονός. 12) ή ψυχή επιθυμεί να το φαντάζεται ή (Πόρισμα του θεωρ. θα νοιώθη έ'να πάθος χαράς ή λύπης. . "Ενα οποιοδήποτε πράγμα μπορεί από έ'να τυχαίο γεγονός να γίνη αιτία χαράς. δεν είναι ή ποιητική αίτία αυτών των συναισθημάτων. αν αργότερα ή ψυχή έπηρεασθή από το πρώτο από την επίδραση μιας αιτίας πού αληθινά την προκαλεί καϊ πού (σύμφωνα με την υπόθεση) ούτε αυξάνει ούτε ελαττώνει την δύναμη της σκέψης της ψυχής. 1). όταν ή ψυχή θα έχη την εντύπωση της εικόνας αύτοΰ του χαρακτηριστικού. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η θεωρήσαμε με Χαρά ή Λύπη στο αντικείμενο καθεαυτό (εξ υποθέσεως) τον χαρακτήρα της ομοιότητας πού έχει το πράγμα με το αντικείμενο· κατά συνέπειαν (θεώρ. πράγματι. καϊ κατά συνέπεια (θεώρ. "Αν φαντασθούμε πώς ·ενα πράγμα πού μας κάνει αισθανόμαστε συνήθως ένα πάθος Λύπης έχει κάποιχαρακτήρα ομοιότητας με ένα άλλο πού μας κάνει νοιώθωμε ένα εξ ίσου μεγάλο πάθος Χαράς. 14).Ε. θα παύση αμέσως το δεύτερο πάθος πού αυξάνει ή ελαττώνει την δύναμη της του σκέπτεσθαι. ΘΕΩΡΗΜΑ 15. δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ. 13) να το άγαπάη ή να το μισή Ο. αν ακόμα το χαρακτηριστιστικό πού κάνει αυτό το πρόϊγμα να μοιάζη μ' αυτό το αντικείμενο δεν είναι ή αυτοτελής α'ιτία αυτών των συναισθημάτων. το πράγμα πού αντιλαμβανόμαστε πώς έχει αυτό το χαρακτηριστικό.Ε. άξ. όπως θα αποδείξω στο επόμενο θεώρημα. Ο. 15) αίτία Χαράς ή θλίψης.Δ. ωστόσο θα αγαπούμε αυτό το πράγμα ή θα το μισούμε. Ο. καθώς θα φαντάζεται αργότερα αυτό το πράγμα. 11) θα αίσθανθή Χαρά ή Λύπη. πού δεν ήταν ή αυτοτελής τους αίτία. Ξαίρω καλά πώς οι Συγγραφεΐς πού πρώτοι εισήγαγαν αυτά τα ονόματα της Συμπάθειας και της Αντιπάθειας. πού το έ'να δεν αυξάνει οΰτε ελαττώνει την δύναμη ενεργείας της καϊ πού το άλλο η την αυξάνει Γ) την ελαττώνει (6λ. μπορούμε να το άγαποϋμε ή να το μισούμε. Σ' αυτά πρέπει να άναγάγωμε εκείνα τα αντικείμενα πού μας προκαλούν Χαρά ή' Λύπη από το γεγονός και μόνο δτι έχουν κάποιο χαρακτήρα ομοιότητας με τα αντικείμενα πού μας δίνουν συνήθως αυτά τα πάθη. δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ. θα είναι κατά σύμπτωση (θεώρ. "Ετσι γνωρίζομε πώς μπορεί να συμβή ώστε ώρισμένα πράγματα να τα αγαπούμε ή να τα μισούμε χωρίς να γνωρίζωμε την 129 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ αίτία.Ε. μόλις αργότερα επηρεασθούν από το· έ'να. συμβαίνει (θεώρ.

Ωστόσο θα πρέπει να σημειωθή πώς. την ώρα πού θεωρούν ένα πράγμα ως μελλοντικό ή* περασμένο. Ό Φό«8ος αντίθετα. 2 με το πόρ. 1 μετά το λήμμα 3 πού ακολουθεί το θεωρ. 2). Σ Χ Ο Λ Ι Ο 2. ώσπου να άποκτήσωμε κάποια βεβαιότητα για την έκβαση του πράγματος. να κυμαίνωντηι καϊ να θεωρούν ως αμφίβολη την έκβαση του (βλέπε σχόλιο του θεωρ. έφ' δσον •είχαμε επηρεαστεί ή θα επηρεαστούμε άπ' αυτό. 44. Ή Ελπίδα δεν είναι τίποτα δλλο παρά μια ύστατη χαρά πού γεννιέται άπ' την εικόνα ενός περασμένου η μελλοντικού πράγματος πού ή έκβαση του θεωρείται για αμφίβολη. καθώς ένα καϊ το αυτό πράγμα μπορεί να έπηρεασθή κατά πολλούς τρόπους. άξ. 44 μέρ. του θεωρ. το έκαμα γιατί τα προηγούμενα θεωρήματα μ' αυτόν τον τρόπο έκαμαν εύκολώτερο αυτό το συμπέρασμα· αλλά δεν αρνούμαι πώς οί διακυμάνσεις της ψυχής δεν γεννιώνται τΙς περισσότερες φορές από ένα αντικείμενο πού είναι ή ποιητική αιτία του ενός καϊ του άλλου συναισθήματος.Ε. ή εικόνα αυτή κατά συνέπεια είναι ή ϊδια. (6λ. ΘΕΩΡΗΜΑ 18. έφ' όσον το φανταζόμαστε με τέτοιου είδους πάθος το μισούμε· καϊ ακόμα. μπορεί δμοια να έπηρεάση ένα καϊ το αυτό μέρος του σώματος με πολλαπλούς καϊ ποικίλους τρόπους. εϊτε είναι ενός πράγματος παρόντος· «αϊ κατ' ακολουθία. 3) ή κατάσταση του σώματος. Καϊ με τοϋτο μπορούμε εύκολα να αντιληφθούμε πώς ένα καϊ το αυτό αντικείμενο μπορεί να είναι ή αιτία πολλαπλών καϊ αντίθετων συναισθημάτων. κλπ. ό Φό•6ος. θα το αγαπούμε με δμοια χαρούμενη παράφορα (προηγ. 2).) καϊ δεν το φαντάζεται ως παρελθόν η μέλλον παρά μόνον έφ' δσον ή εικόνα του συνδέεται με τον περασμένο η1 τον μελλοντικό χρόνο (βλέπε σχόλ.τι καϊ ή αμφιβολία αναφορικά με την φαντασία (βλέπε σχόλιο του θεωρ. θεώρ. μέρος 2) από έναν πολύν μεγάλον αριθμόν ατόμων διαφορετικής φύσεως καϊ κατά συνέπεια. καθ' εαυτό αιτία Λύπης καϊ (σχόλιο του θεωρ. καϊ δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη διακύμανση της ψυχής κα\ την αμφιβολία παρά μόνον λίγο η* πολύ. εϊτε είναι ή εικόνα ενός περασμένου η μελλοντικού πράγματος ή ενός παρόντος πράγματος. Εξ άλλου. Όνομάζω εδώ ένα πράγμα περασμένο ί) μελλοντικό. 17. μέρ.)' δηλαδή θα το άγαποϋμε και θα το μισούμε συγχρόνως. εϊτε ή εικόνα είναι εικόνα ενός πράγματος περασμένου η μελλοντικού. είτε την αναφέρομε στο μέλλον ή στο παρελθόν.ΗΘΙΚΗ 130 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό το πράγμα είναι πράγματι (εξ υποθέσεως). ή Ευχαρίστηση καί ή Τύψη της Συνείδησης. Παραδείγματος χάριν έφ' δσον το είδαμε ή θα το δοΰμε. είναι ή ϊδια. προκύπτει πώς τα πάθη πού γεννιώνται από παρόμοιες είκόνες δεν είναι επίσης σταθερά καϊ γενικά διαταράζονται από τΙς -εικόνες διαφορετικών πραγμάτων. καϊ έτσι (θεωρ.Ε. ή Απελπισία. 20) το σώμα επηρεάζεται βπό την εικόνα αύτοΰ του πράγματος με τον ϊδιο τρόπο σαν να ήτανε παρόν. 17. μέρος 2ο). 16.Δ. το συναίσθημα της χαράς ή της λύπης θα είναι το ϊδιο. μέρ. •2). καϊ θεωρ. Ό άνθρωπος δοκιμάζει με την εικόνα ενός παρελθόντος η' μέλλοντος πράγματος το ίδιο συναίσθημα χαράς ή λύπης. 2 Χ ΟΛΙΟ Αυτή ή κατάσταση της ψυχής πού γεννιέται από δυο αντίθετα συναισθήματα. Ο. έφ' δσον έχει κάποιο χαρακτήρα ομοιότητας με ένα άλλο πού μας κάνει συνήθως να νοιώθαμε έ"να εξ ίσου μεγάλο πάθος χαράς. ]3. Ο. έφ' δσον μας ενίσχυσε η θα μας ενίσχυση ή μας ζημίωσε ή θα μας ζημιώση. μέρ.Δ. 44. ή του πά'θους του. δηλαδή το σώμα δεν δοκιμάζει κανένα πάθος πού αποκλείει την ύπαρξη του πράγματος. ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 131 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οσον καιρό ό άνθρωπος επηρεάζεται από την εικόνα ενός πράγματος. δπως καϊ από την εικόνα ενός παρόντος πράγματος. Γνωρίζομε από τα δσα προηγήθηκαν τΐ είναι ή Ελπίδα. ή Ασφάλεια. μπορεί να έπηρεασθή από ένα καϊ μόνο σώμα κατά πολυάριθμους καϊ ποικίλους τρόπους. 9ν οτό προηγούμενο θεώρημα συμπέρανα τΙς διακυμάνσεις της ψυχής από αιτίες πού προκαλούν το ένα από τα δυο συναισθήματα άφ' εαυτές καϊ το άλλο τυχαία. Το ανθρώπινο σώμα πραγματικά είναι σύνθετο (Αϊτημα 1. Όταν θεωρούμε καθεαυτή την εικόνα ενός πράγματος. είναι μια άστατη λύπη πού γεννιέται δμοια από την . Σ Χ Ο Λ Ι Ο 1. ονομάζεται Διακύμανση της ψυχής· αναφορικά με το συναίσθημα είναι δ. Καϊ καθώς συμβαίνει τΙς περισσότερες φορές τα πρό-σωπα πού έχουν την μεγαλύτερη πείρα. μέρ. 13). μέρ. θα το θεωρή ως παρόν καϊ δταν ακόμα δεν ύπάρχη (θεωρ. εϊτε την αναφέρομε οτό παρόν δηλαδή (πόρ.

11) την κάνει να χαίρεται. άφαιρέσωμε την άμφι6ολία. φαντασθούμε πώς του προκαλεί Λύπη θα αισθανθούμε μίσος ένοτντίον του.Ε. ύποβοηθεϊ αυτήν την προσπάθεια της ψυχής. δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ.Δ. . "Οποιος φαντάζεται πώς εκείνο πού μισεί καταστράφηκε. τα πράγματα πού αποκλείουν την ΰπαοξη του άγαπώμενου πράγματος. πού την έκβαση του την θεωρήσαμε για αμφίβολη. Ο.και έ"τσι ή είκόνα έ- ΘΕΩΡΗΜΑ 22. δηλαδή (σχόλιο του θεωρ. "Οποιος φαντάζεται πώς δ. 13) εκείνο πού αγαπάει. εξασθενίζουν αυτήν την προσπάθεια της ψυχής. Καί αυτά ως προς το πρώτο μέρος του θεωρήματος. "Οποιος λοιπόν φαντάζεται πώς δ. "Οποιος φαντάζεται έκεΐνο πού αγαπάει πώς είναι χαρούμενο ή' λυπημένο θα είναι όμοια χαρούμενος η' λυπημένος" καΐ το ένα καί το άλλο συναίσθημα θα είναι μεγαλύτερο ^ μικρότερο σ' εκείνον πού αγαπάει ανάλογα με το δσο είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο στο άγαπώμενο πράγμα. αντίθετα.ό πράγμα. Ο. δηλαδή (το ίδιο σχόλιο) διαθέτουν την ψυχή για τη λύπη. 12). ΘΕΩΡΗΜΑ 21. θα λυπηθη' και χαρούμενος θα είναι αν το φαντάζεται πώς διατηρείται. δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ.τι μισεί καταστράφηκε θα είναι χαρούμενος. προσπαθεί να φαντασθη εκείνο πού αυξάνει η ύποβοηθη την δύναμη της ενεργείας του Σώματος (θεώρ. (θεώρ.Ε. ΘΕΩΡΗΜΑ 19. 11) τον κάνει να χαίρεται καί αυτό τόσο περισσότερο δσο μεγαλύτερο θα είναι αυτό το συναίσθημα στο άγαπώμενο πράγμα. "Αν. Ο. το πράγμα αυτό ως μια ώρισμένη αναλογία είναι κατεστραμένο καί μάλιστα τόσο περισσότερο δσο μεγαλύτερη είναι ή Λύπη πού το κατέχει (το ϊδιο Σχόλιο του θεωρ. 19) δποιος φαντάζεται πώς δτι αγαπάει είναι κορεσμένο από Λύπη δμοια λυπάται καί αυτός καί μάλιστα τόσο περισσότερο δσο το συναίσθημα αυτό θα είναι μεγαλύτερο στο άγαπώμενο αντικείμενο. Άλλα ή φαντασία υποβοηθείται από εκείνο πού προβάλλει την ύπαρξη του πράγματος καΐ εξασθενίζει αντίθετα από εκείνο πού την αποκλείει. "Οποιος λοιπόν φαντάζεται πώς δ. 19) πού προβάλλουν την ύπαρξη του πράγματος πού αγαπούμε. δταν &να πράγμα κατέχεται από τη Λύπη. δηλαδή (σχόλιο του θεωρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 20. 17 μέρος 2)· κατά συνέπεια οί εικόνες των πραγμάτων πού προβάλλουν ύπαρξη του άγαπώμενου πράγματος υποβοηθούν την προσπάθεια της ψυχής οπού αύτη επιχειρεί να το φαντασθη. Επί πλέον. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ψυχή. Άλλα ή Χαρά προβάλλει την ύπαρξη του χαρούμενου πράγματος καί τοΰτο δσο μεγαλύτερο είναι το συναίσθημα της Χαράς. δσο μπορεί. και ό· Φόβος Απελπισία· εννοώ τη χαρά ην τη λύπη πού γεννιέται άπ' την είκόνα ενός πράγματος πού μας φόβισε η πού το ελπίσαμε. ή Ελπίδα γίνεται ασφάλεια. Θ6 λυπηθή κλπ.Ε. 11) ή μετάβαση σε μια μεγαλύτερη τελειότητα1 κατά συνέπεια ή είκόνα της χαράς του άγαπώμενου πράγματος ύποβοηθεϊ σ' εκείνον πού αγαπάει την προσπάθεια της ψυχής. 13) προσπαθεί να φανταστή εκείνα πού αποκλείουν την ύπαρξη των πραγμάτων καί πού ελαττώνουν ή περιορίζουν τη δύναμη της ενέργειας του Σώματος· δηλαδή (Σχόλια του ϊδιρυ θεωρήματος) προσπαθεί να φανταστή εκείνο πού αποκλείει την ύπαρξη των πραγμάτων πού μισεί. ύποβοηθοϋν την προσπάθεια της ψυχής με την οποία επιχειρεί να φανταστή αυτό τ. αντίθετα. "Αν φανταζόμαστε πώς κάποιος προκαλεί χαρά στο πράγμα που αγαπάμε θα αισθανθούμε καί μεΐς χαρά γι' αυτόν. 11)· κατά συνέπεια (θεώρ.τι αγαπάει καταστράφηκε. 133 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ νός πράγματος πού αποκλείει την ύπαρξη εκείνου πού ή ψυχή μιοεϊ. "Αν τώρα από τα πάθη αυτό.132 ΗΘΙΚΗ εικόνα ενός αμφίβολου πράγματος. γιατί αυτή είναι (Σχόλιο του θεωρ. 11) διαθέτουν την ψυχή για τη χαρά· καί. Ή ευχαρίστηση υστέρα είναι μια χαρά πού γεννιέται άπ' την είκόνα ενός περασμένου η μελλοντικού πράγματος. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ψυχή '(θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Οί εικόνες των πραγμάτων (δπως το δείξαμε στο θεώρ. .Δ. Ή τύψη της συνείδησης τέλος: είναι ή λύπη πού αντιτίθεται στην ευχαρίστηση. θα είναι χαρούμενος.τι αγαπάει καταστράφηκε.Δ.

τι το κάνει ή μας κάνει να λυπώμαστε. "Οποιος λοιπόν φαντάζεται ως λυπημένο το πράγμα πού μισεί. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η ι"Ο. φτάνει μονάχα να το θεωρούσαμε δμοιο με μας (καθώς θα το δείξω παρακάτω). . 13).Ε. Ο. ΘΕΩΡΗΜΑ 25. ΘΕΩΡΗΜΑ 23. 12) προσπαθεί δσο μπορεί. "Αν κάποιος φαντάζεται ως χα- 135 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ ρούμενο το πράγμα πού μισεί. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Τα συναισθήματα αυτά του μίσους και όσα τους μοιάζουν ανάγονται στο φθόνο πού δεν είναι τίποτε άλλο παρά το ϊδιο το μίσος. είναι αντίστοιχα κατεοτραμένο καί τόσο περισσότερο δσο ή λύπη του είναι μεγαλύτερη (σχόλιο του θεωρ. Προσπαθοΰμ ενά δεδαιώσωμε και για τους ίδιους τους εαυτούς μας καί για το πράγμα πού αγαπάμε δ. κλπ. το μίσος πού τρέφομε για έκεϊ•νον πού έκανε κακό στον άλλον. φαντασθούμε πώς του προκαλεί λύπη. θα λυπηθή' καί το £να καί το άλλο συναίσθημα θα είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο. "Οσον άφορα τη χαρά πού γεννιέται από την ευτυχία του άλλου. βλέπομε με εύνοια εκείνον πού έκανε καλό στον δμοιό μας καί αγανακτούμε εναντίον εκείνου πού του έκαμε κακό. μας κάνει καϊ μας να χαιρώμαστε ή να λυπώμαστε (θεώρ. να φανταστή εκείνο πού μας κάνει να χαιρώμαστε. Άλλα εδώ έχομε ΰπ' δψη μας μόνο το Μίσος.Δ.τι φανταζόμαστε πώς κάνει να χαίρεται ή να λυπάται το πράγμα πού αγαπάμε. 1). 'Αλλά ύποθέτομε πώς ή ίδέα μιας εξωτερικής αιτίας συνοδεύει αυτή τη χαρά ή τη λύπη κατά συνέπεια (σχόλιο του θεωρ. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Το θεώρημα 21 μας εξηγεί τΐ είναι ό Οίκτος. αντίθετα. θα τον μισήσωμε κι' αυτόν.Δ. πού μπορούμε νό τάν όρίσωμε ως λύπη πού γεννιέται άπα τη δυστυχία του άλλου. αν το φανταζόμαστε χαρούμενο. θα είναι χαρούμενος" αν. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το θεώρημα αυτό αποδεικνύεται δπως και το παραπάνω θεώρημα 22. δηλαδή (σχόλιο του θεωρ. Ο. Αγανάκτηση. γιατί αυτό κάνει τον άνθρωπο να χαίρεται για τη δυστυχία του άλλου κα! να λυπάται για την ευτυχία του άλλου.134 ΗΘΙΚΗ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οποιος προκαλεί χαρά ή λύπη στο πράγμα πού αγαπούμε μας προκαλεί καΐ μας δμοια χαρά ή λύπη. θα τον άγαπήσωμε. θα αίσθανθοϋμε χαρά ή* μίσος γι' αυτόν. να αρνηθούμε δ.). δήλα- . 21) 'Αλλά ή ψυχή (θεώρ. θεώρ. δεν ξαίρω με ποιο όνομα πρέπει να την καλέσωμε. ΘΕΩΡΗΜΑ 24. πρέπει αντίστοιχα να είμαστε και μεΐς λυπημένοι· καί.τι φανταζόμαστε πώς προκαλεί χαρά καί σε μας τους ί1 διους καί στο πράγμα πού αγαπούμε καί. αν φανταζόμαστε πώς κάποιος προκαλεί χαρά η λύπη στα πράγμα πού αγαπούμε. Χ Χ Ο Λ Ι Ο Ή χαρά αυτή δεν μπορεί να είναι καθαρή και δίχως εσωτερικό αγώνα.τι μισεί. 11) θα λυπηθη. θα δοκιμάση το αντίθετο. 13) θα περιορίση την προσπάθεια του. θα πρέπει να σημειωθη τέλος πώς δεν αισθανόμαστε μόνον οίκτο για ένα πράγμα πού το αγαπήσαμε (δπως δείξαμε στο θεώρημα 21). θα όνομάσωμε Εύνοια την Αγάπη πού έχομε για εκείνον πού κάνει καλό στον άλλο' καί. ή φαντασία αυτή (θεώρ. αντίθετα. Και κατά συνέπεια. αντίθετα. άφοϋ φανταζόμαστε τό> πράγμα αυτό πού αγαπούμε ως κυριαρχούμενο άπα τη χαρά ή λύπη (προηγ. "Αν φοτνταστοΰμε πώς κάποιος προκαλεί Χαρά σ' £να πράγμα πού μισούμε.Ε. αντίστροφα. "Αν. τη χαρά· καί τόσο περισσότερο δσο φαντάζεται το μισητό πράγμα ως κυριαρχούμενο από μεγαλύτερη λύπη. . "Οποιος φαντάζεται πώς είναι λυπημένο δ. αλλά καϊ για ένα πράγμα πού γι' αυτό δεν τρέφαμε κανένα πάθος. Γιατί (θα το δείξω στο θεώρημα 27) έφ' όσον φανταζόμαστε πώς ένα πράγμα δμοιο με μας βρίσκεται λυπημένο. δσο καί το αντίθετο συναίσθημα θα είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο οτό μισούμενο πράγμα. αντίθετα. το φαντασθη ως χαρούμενο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οταν £να μισητό πράγμα είναι λυπημένο.

2 καί το πόρ. Σχόλιο του θεώρ. θα αισθανθούμε μίσος γι' αυτόν. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το θεώρημα αυτό ακολουθεί το θεώρημα 23.προσπαθούμε λοιπόν να βεβαιώσωμε για τους εαυτούς μας καί για δ. αντίθετα. δοκιμάζομε καί μεϊς παρόμοιο με το δικό του πάθος. προκαλεί χαρά σε κάτι δμοιό μας θα αίσΟανθοϋμε αγάπη γι' αυτόν. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Αυτή ή μίμηση των παθών. προσπαθεί να φαντασθή πώς δεν υπάρχουν εκείνα πού μας κάνουν να λυπώμαστε· . Ο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό αποδείχνεται από το προηγούμενο θεώρημα με τον ϊδιον τρόπον δπως καί το θεώρημα 22 με το θεώρημα 21. 137 Τ1ΕΡΙ ΠΑΘΩΝ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Οί εικόνες των πραγμάτων είναι πάθη (διαθέσεις) του ανθρώπινου Σώματος. του) να το θεωρούμε ως παρόν καΐ αντίθετα (θεώρ. 9ν φανταζόμαστε κάποιον δμοιό μας πώς κυριαρχείται από κάποια διάθεση αυτή ή φαντασία θα έκφράζη έ"να παρόμοιο πάθος του Σώματός μας.τι αγαπάμε. ΘΕΩΡΗΜΑ 26. φανταστούμε πώς το μισεί. 17. "Αν λοιπόν ή φύση ενός εξωτερικού σώματος είναι δμοια με τη φύση του Σώματός μας. περισσότερο από δτι είναι σωστό. 13). καί. ενώ δεν μπορεί να φανταστή δσα τα κάνουν ανύπαρκτα ή περιορίζουν την ϊδια του την ικανότητα για δράση. πού οί ίδέες τους μας παριστάνουν τα £ξωτερικά πράγματα ως παρόντα (σχόλιο του θεώρ. "Αν φανταστούμε πώς κάποιος πού άπέναντί του δεν νοιώΟομε κανένα συναίσθημα. πόσο υποτιμά το πράγμα πού μισεί. καί. κυριεύεται από ένα οποιοδήποτε συναίσθημα. πώς είναι ικανός για δλα όσα φαντάζεται γιατί τα φαντάζεται για τοΰτο ως πραγματικά καί ενθουσιάζεται με τοϋτο. Από αυτό καί μόνο πώς φανταζόμαστε πώο δνα πράγμα δμοια με μας δοκιμάζει κάποιο πάθος. ονομάζεται περηφάνεια καί είναι £να είδος παραληρήματος. άπ' το πώς φανταζόμαστε πώς καί δλλα δντα με μας έ"χουν τον ϊδιο πόθο. δηλαδή (θεώρ.Ε. θα μας προκαλέοη παρόμοιο συναίσθημα. θα δοκιμάζαμε ανάλογα με το μίσος μας αντίθετο πάθος καί δχι δμοιο με το δικό του. μέρος 2) πού οί ίδέες τους περικλείνουν την φύση του Σώματός μας καί ταυτόχρονα καί την παρούσα φύση ενός εξωτερικού σώματος. πέρα από το σωστό. Ή χαρά. μια πού ό άνθρωπος ονειρεύεται στο ξύπνια του.Δ. όπως το προηγούμενο ακολουθεί το θεώρημα 21. . ενός αλλού. αντίθετα. 22)· αλλά αν αναφέρεται σε £να πόθο γίνεται Ζήλος πού δεν είναι τίποτε δλλο παρά ό πόθος για κάτι πού γεννιέται μέσα μας. μέρος 2). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν πραγματικά το μισούσαμε τότε (θεώρ. "Αν. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 1. θα περικλείνη μια διάθεση του Σώματός μας δμοια με του εξωτερικού σώματος· καί κατά συνέπεια.τι φανταζόμαστε πώς το κάνει Γ) μας κάνει να χαιρώμαστε καΐ αντίστροφα. περισσότερο από δ. Προσπαθούμε να δεβαιώσωμε για ένα πράγμα πού μισούμε. υστέρα.τι είναι σωστό. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Με τοΰτο βλέπομε πόσο εΰκολα ό άνθρωπος υπερτιμά τον εαυτό του καί το πράγμα πού αγαπάει. αντίθετα. 23) θα χαιρώμα- . προσπαθούμε να αρνηθούμε κάθε τι πού φανταζόμαστε πώς το κάνει να χαίρεται. δ. Αυτή ή φαντασία όταν κάνει τον άνθρωπο να υπερτιμά τον Ί'διο τον εαυτό του. μέρ. "Αν έ"να πράγμα μας εμπνέει οίκτο δεν μπορούμε να το μιοοΰμε εξ αιτίας της Λύπης πού μας προκαλεί ή δυστυχία του. ΘΕΩΡΗΜΑ 27. 16. αντίθετα. ή ίδέα του εξωτερικού Σώματος πού φανταζόμαστε. εκείνη πού προκαλείται από την υποτίμηση. "Αν. ονομάζεται Υπερτίμηση· καί τέλος Περιφρόνηση. "Αν φανταστούμε πώς ένα πράγμα δμοιο με μας καΐ πού δεν μας προκαλεί κανένα συναίσθημα. δταν αναφέρεται σε Λύπη ονομάζεται Οίκτος (6λ.τι φανταζόμαστε πώς το κάνει να λυπάται.Ε. δ. πού προκαλείται από το ότι ό άνθρωπος υπερτιμά 2ναν δλλον. Ο. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 2. μισούσαμε κάτι δμοιο με μας. Ή περηφάνεια λοιπόν είναι μια χαρά πού προκαλείται άπ' το δτι ό άνθρωπος υπερτιμά τον εαυτό του.Δ.136 ΗΘΙΚΗ δη (θεώρ. 17.

Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ο. ονομάζεται Φιλοδοξία. 13). 11 μερ. για τοΰτο καϊ μόνο ή παρουσία αύτοΰ του πράγματος θα μας χαροποίηση ή" θα μας θλίψη· και έτσι (προηγούμενο θεώρημα). για να μην το θεωροΰμε ως παρόν καϊ αυτό είναι το δεύτερο σημείο. 17. υπάρχει από φυσικού ισότητα και συγχρονισμός (δπως συνάγεται καθαρό από το Πόρ_ ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 139· του θεώρ. Όνομάζια Οστερα "Επαινο την χαρά πού αίσθανόμαστε δταν φανταζόμαστε την πράξη (*) Πρέπει να νοούμε εδώ και <πά επόμενο θεωρήματα τους ανθρώπους πού αναφορικά μ' αυτούς δεν δοκιμάζαμε κανενός είδους πάθος (Σημ. Κατά συνέπεια κάθε τι πού μπορεί να οδήγηση στη Χαρά. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν φανταζόμαστε πώς οί άνθρωποι αγαπούν έ"να πράγμα. προσπαθούμε να κάμωμε δ. προσπαθούμε να το ανατρέψω με η" να το καταστρέψωμε. Καϊ αυτά δσον αφορά το πρώτο μέρος. 2). προπαντός δταν προσπαθούμε να άρέσωμε στο πολύ κοινόμε μια τέτοια θέρμη.Δ. 9) θα έχωμε την επιθυμία να το καταστρέφωμε η θα τείνωμε να το καταστρέφωμε/ καΐ έτσι θα μπορέσωμε να άπολυτρώσωμε το αντικείμενο πού μας εμπνέει τον οίκτο από τη δυστυχία του. καταστράφηκε.Δ. χαιρόμαστε (θεώρ. τοδ . προσπαθούμε. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Αυτή ή προσπάθεια για να κάμωμε η" να μη κάμωμε κάτι. δηλαδή (σχόλιο του θεώρ. 2) προσπαθούμε δσο μπορούμε. 7 και το Πόρ.τι φανταζόμαστε πώς της εναντιώνεται η" οδηγεί στη Λύπη.) κατά συνέπεια θα προσπαθήσωμε να θυμηθούμε κάθε τι πού αναιρεί την ύπαρξη αύτοϋ του πράγματος η την καταστρέφει (θεώρ.τι φανταζόμαστε· πώς αγαπούν οί άνθρωποι ή' πού θα το δουν με χαρά. Τώρα. 'Αλλά ανάμεσα στην προσπάθεια της ψυχής ή της δύναμης πού έχει για σκέψη καϊ στην προσπάθεια του Σώματος ή στη δύναμη πού έχει για ενέργεια. ΘΕΩΡΗΜΑ 29. για τοΰτο καϊ μόνον θα το αγαπούμε ή θα το μισούμε (θεώρ.τι μισούμε.ΗΘΙΚΗ 138 στε με τη Λύπη του. θεώρ. 12).τι φανταζόμαστε πώς το αποστρέφονται οί άνθρωποι. δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ. "Αν ένα πράγμα μας έμπνέη τον οίκτο θα προσπαθήσωμε. Π Ο Ρ Ι 2 Μ Α 3. ΘΕΩΡΗΜΑ 28. Αναφορικά με την Αγάπη καϊ το Μίσος για 'κεϊνον πού κάνει καλό· η κακό στο πράγμα πού φανταζόμαστε δμοιο με μας.τι φανταζόμαστε πώς οί ανθρωποι(*) θα δοΰνε με Χαρά. 20) καϊ έτσι θα προσπαθήσωμε να το καταστρέφωμε (για το πρώτο μέρος αύτή"ς της απόδειξης).Ε.Δ. 27). ώστε κάνομε ή παραλείπαμε πράξεις πού είναι εις βάρος μας ί] εις βάρος ενός άλλου· αυτό συνηθίζαμε να τοόνομάζωμε σε άλλες περιπτώσεις Ανθρωπιά. Κατά συνέπεια προσπαθούμε απόλυτα για να ύπαρξη αυτό το πράγμα. αν φανταστούμε πώς δ. 9) έχομε την δρεξη καϊ τείνομε σ' αυτό. 13) δ. Ο. δηλαδή (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Εκείνο πού προκαλεί Λύπη στο πράγμα πού μας εμπνέει τον οίκτο.Ε.μας. κλπ. πράγμα πού είναι αντίθετο προς την υπόθεση μας. μόνο καϊ μόνο για να άρέσωμε στους ανθρώπους.τι φανταζόμαστε πώς οδηγεί στη Χαρά. δσο μπορούμε. Κάθε τι πού φανταζόμαστε πώς μας οδηγεί στη χαρά προσπαθούμε να το ύποδοηθήσωμε ώστε να πραγματοποιηθή' δ. 23). και θα αποστρεφόμαστε να κάμωμε δ.Ε. Ο. δηλαδή (θεώρ. να το άπολυτρώσωμε από τη δυστυχία του. να το θεωρήσωμε ως παρόν ή ως ενεργώς υπάρχον. Ο. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Αύτη ή θέληση η αυτή ή δρεξη για να κάμωμε καλό πού γεννιέται από τον οίκτο μας για το πράγμα πού θέλομε να του κάμωμε καλό ονομάζεται Εύμένεια και έτσι αυτή ή εύμένεια δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια επιθυμία πού γεννιέται από τον Οίκτο.τι πιστεύομε για αιτία της Λύπης. του θεώρ. 13) να το άπομακρύνωμε από. βλέπε άλλωστε το Σχόλιο του θεωρήματος 22. μέρ. δηλαδή (πράγμα πού σημαίνει το ϊδιο σύμφωνα με το Σχόλιο του θεώρ. όσα μπορούμε να το φανταστούμε (θεώρ. δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ. «λπ. ΠροοτιαθοΟμε επίσης να κάμωμε δ. μας λυπεί δμοια καΐ μας (προηγ.

"Αν κάποιος έκανε κάτι πού νομίζει πώς χαροποιεί τους όίλλους.τι μισεί· γι' αυτό καϊ ό ποιητής λέει: δρεΓεππιβ ραπίει·. Καϊ καθώς μπορεί να συμβή (πόρ. 17) θα αίσθανώμαστε την ταλάντευση της ψυχής. δηλαδή (σχόλιο του θεώρ. Άφοϋ λοιπόν ό δνθρωπος (θεώρ. θα ονομάσω Έπανάπαυση τη χαρά πού συνοδεύει την ίδέα μιας εξωτερικής αιτίας καϊ Μετάνοια τη λύπη πού αντιτίθεται σ' αυτή τη χαρά. θα αγαπάμε για τούτο κατά σταθερώτερα τρόπο δ. δ. φτάνουμε σ' 2να αμοιβαίο μίσος. καϊ το Μίσος μια Λύπη πού συνοδεύει επίσης την ιδέα μιας εξωτερικής αιτίας. από τοΰτο καΐ μόνο (θεώρ. μερ. (Αγαπώντας το ϊδιο θέλομε να έλπίζωμε.τι αγαπάμε. 13).τι αγαπάει ό ϊδιος και να μισοΰν δ. Γ] αντίστροφα. επιθυμούμε ή μισούμε. ραπίετ πιείυαιηυδ αιηεηΙεΒ· Ρειτευδ εδί. δταν ή χαρά καϊ ή λύπη γεννιώται άπ' το δτι οί όίνθρωποι νομίζουν πώς επαινούνται η ψέγονται. αυτό το πράγμα θα το αποστρεφόμαστε καϊ μεΐς (ϊδιο θεώρ. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Αυτή ή προσπάθεια για να κάμωμε τον καθένα να έπιδοκιμάζη το αντικείμενο της Αγάπης μας η του Μίσους μας είναι στην πραγματικότητα Φιλοδοξία (Σχόλιο του θεώρ. Ο. αν αντίθετα κάμη κάτι πού λυπεί τους άλλους. "Αν φανταστούμε πώς κάποιος αγαπάει ή επιθυμεί ή μισεί. θα χαροποιηθη καΐ αυτός από την ιδέα πώς είναι ή αιτία αυτής της χαράς. την δρεξη να 8λέπη να ζουν οι άλλοι σύμφωνα με τις ιδέες του. μερ. το ϊδιο να φο6ώμαστε! Είναι από σίδερο εκείνος πού αγαπά δ.Ε. καί. φανταστούμε πώς αποστρέφεται δ. ή αγάπη μας κ. "Αν φανταστούμε πώς κάποιος αγαπάει έ"να πράγμα θα άγαπήσωμε αυτό το πράγμα για τοΰτο (θεώρ. . 6ι6λ. αντίθετα.5 ) .τι καταφρονεί ό άλλος). Σέ άλλες περιπτώσεις.τι αγαπούμε. Είτιαί.καϊ κατά συνέπεια. θα υποδηλώσουμε εδώ αυτά τα πάθη με αλλά ονόματα· θα όνομάσωμε Κενοδοξία την χαρά πού συνοδεύει την ίδέα μιας εξωτερικής αιτίας. Καϊ καθώς ή αγάπη καϊ το μίσος αναφέρονται σε εξωτερικά αντικείμενα. 27)· άλλα ύποθέτομε πώς το αγαπάμε δίχως τοΰτο· ή αγάπη λοιπόν αυτή θα τροφοδοτείται από μια καινούργια αιτία. για τοΰτο θα γίνη σταθερότερη. από φυσικοΰ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οποιος φαντάζεται πώς προκαλεί στους άλλους χαρά η θλίψη. Ο. ςυοά* κίηϊΓ Βΐίει-. "Αν. 2) ώστε ή χαρά πού φαντάζεται κάποιος πώς προξενεί στους άλλους να είναι μόνον φανταστική.π. εΟκολα θα μπορή ό κενόδοξος να είναι περήφανος καϊ να φαντάζεται πώς είναι ευχάριστος σ' δλους ενώ τους είναι ανυπόφορος. καθώς όλοι έχουν παρόμοια δρεξη.ΗΘΙΚΗ 140 του δλλου δπου προσπαθεί να μας είναι ευχάριστος καϊ Ψόγο τη λύπη πού αισθανόμαστε δταν αποστρεφόμαστε την πράξη του αλλού. 2) έχει συνείδηση του έαυτοΰ του από τΙς διαθέσεις πού τον προσδιορίζουν οτίς ενέργειες του. 29)· βλέπομε έτσι πώς ό καθένας έχει.. "Λν τώρα φανταστοΰμε πώς κάποιος αποστρέφεται έ"να πράγμα. 25) ό καθένας προσπαθεί να φανταστή για τον εαυτό του κάθε τι πού φαντάζεται πώς προκαλεί χαρά.). ή χαρά αυτή καϊ ή λύπη θα είναι επίσης έ"να είδος αγάπης καϊ μίσους.τι αγαπούμε. θα είναι χαρούμενος με την συνείδηση πώς είναι ό ϊδιος ή αιτία· δηλαδή θα δη τον ϊδιο του τον εαυτό με χαρά καϊ αντίστροφα. 4 . καϊ Ντροπή την αντίθετη λύπη. του θεώρ.λ. 17. Σ Χ Ο Λ ΙΟ Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Άφοϋ ή Αγάπη είναι μια χαρά πού συνοδεύει την ιδέα μιας εξωτερικής αιτίας (σχόλιο του θεώρ. 27) θα είναι χαρούμενος η λυπημένος. ΘΕΩΡΗΜΑ 30. 2ο—] 9. (Όβιδίου "Ερ. δι αιπδ. 17 καϊ 23. Συνάγεται άπ' αυτό και από το θεώρημα 28 παις ό καθένας. καϊ (θεώρ. θα αισθανθούμε την ψυχή μας να ταλαντεύεται. θα αισθανόμαστε ταυτόχρονα γι' αυτό το πράγμα αγάπη καϊ αποστροφή. πώς £καμε κάτι πού φαντάζεται πώς χαροποιεί τους άλλους. θα άντικρύζη με λύπη καΐ τον ίδιο του τον εαυτό. ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 141 ΘΕΩΡΗΜΑ 31. προσπαθεί ώστε όλοι να άγαποΰν δ.Δ.Ε. ό 2νας υστέρα γίνεται πρόσκομμα για τον άλλον καϊ επειδή δλοι θέλουν να τους παινεύουν καϊ να τους αγαπούν δλοι. "Αν ύποθέσωμε πώς αυτή τη στιγμή το αγαπούμε. όσο μπορεί.Δ.

θα αίσθανθή μΐσος για το πράγμα πού αγαπάει καϊ θα φθονήοη τον άλλον. καθώς είπαμε. θεώρ. δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Με του το καϊ μόνο πώς φανταζόμαστε πώς σε κάποιον αρέσει πράγμα (θεώρ. δηλαδή τόσο περισσότερο θα καυχιόμαστε. πώς οί εικόνες των πραγμάτων είναι οί ϊδιες οί διαθέσεις του ανθρώπινου Σώματος. θα θεωρούμε με χαρά τους ίδιους τους εαυτούς μας (θεώρ. 27 με το πόρ. άφοϋ ή χαρά μας προέρχεται από το δ.τι φαντάζονται πώς ευχαριστεί τους άλλους. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οσο μεγαλύτερη φανταζόμαστε την αγάπη πού τρέφει για . πώς ή ϊδια ιδιότητα της ανθρώπινης φύσης πού τους κάνει να είναι •σπλαχνικοί. ΘΕΩΡΗΜΑ 33. "Αν λοιπόν το πράγμα μας μοιάζει θα προσπαθήσωμε να του προξενήσωμε χαρά περισσότερη από κάθε άλλο (θεώρ. εξ αλλού. 28) ώστε ό δλλος να μη το εχη στην κατοχή του. πού το σώμα τους είναι σαν να βρίσκεται συνεχώς σε αμφίρροπη κατάσταση.) τόσο μεγαλύτερο δσο περισσότερο άγαποϋν εκείνο πού φαντάζονται πώς βρίσκεται στην κατοχή ενός 6-λλου. προσπα•θοΰμε. δν θέλωμε να συμβουλευτούμε την πείρα. Βλέπομε. ώστε το άγαπώμενο πράγμα να μας άγαπήση καϊ αυτό με τη σειρά του· δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ.Δ. Ο. Άλλα (σύμφωνα με την υπόθεση μας) φανταζόμαστε πώς το πρόσκομμα γι' αυτήν τη χαρά προέρχεται άπ' το δτι κάποιος δλλος το άπολαβαίνει. θεώρ.Ε. δσο μπορούμε. 1) θα άγαπήσωμε αυτό το πράγμα καϊ θα επιθυμούμε να το άπολαύσωμε. 13) να μας άγαπήση και αυτό με τη σειρά του. Άλλα. τόσο περισσότερο θα υποβοηθείται ή προσπάθεια αύτη· δηλαδή (ΐ)εώρ.για τοΰτο θα προσπαθήσωμε (θεώρ. 29) με αλλά λόγια θα προσπασήσωμε. καϊ πώς το μίσος τους γι' αυτούς τους τελευταίους είναι (προηγ.Δ. από εκείνον με τον όποιον αυτός το είχε στην κατοχή του. δηλαδή οί τρόποι δπου το Σ ωμά αυτό επηρεάζεται από εξωτερικές αιτίες καϊ •διατίθεται για να κάμη ή άλλοιώς. θα δοΰμε πώς μας τα διδάσκει δλα αυτά και κυρίως δν αναφερθούμε στα πρώτα χρόνια της ηλικίας μας. να μας άγαπήση και αυτό. Ο. γελάνε ή κλαίνε μόνο καϊ μόνο γιατί βλέπουν τους άλλους να γελάνε ή να κλαίνε. δσο μπορούμε.τι προξενήσαμε χαρά σ' έ\>αν δμοιό μας. προσπαθούμε. δσο μπορούμε να το φανταστούμε (θεώρ. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Βλέπομε έ"τσι πώς χάρις στη φύση τους οί άνθρωποι είναι γενικά έτοιμοι να αίσθάνωνται οίκτο για εκείνους πού είναι δυστυχισμένοι καϊ φθόνο για εκείνους πού είναι ευτυχισμένοι. Ή πείρα μας δείχνει πραγματικά πώς τα παιδιά.). 13) ώστε το άγαπώμενο πράγμα να αίσθανθή τη χαρά πού συνοδεύει την ίδέα μας. ΘΕΩΡΗΜΑ 35. προσπαθούμε ώστε το πράγμα αυτό να μη περιέλθη στην κατοχή του. "Οταν αγαπούμε κάτι πού μας μοιάζει.τι βλέπουν πώς κάνουν οί άλλοι θέλουν κι' αυτά δμοια να το μιμηθούν καϊ επιθυμούν τέλος δ. 12). τόσο μεγαλύτερη ή χαρά δπου θεωρούμε τους εαυτούς μας.Ε. "Οσο μεγαλύτερη λοιπόν είναι ή χαρά πού φανταζόμαστε πώς νοιώθει το πράγμα εξ αιτίας μας. ή με στενώτερον. "Αν φανταστούμε πώς σε κάποιον αρέσει ένα πράγμα πού μόνον £νας μπορεί να το εχη. 11 με το Σχόλιό του) τόσο μεγαλύτερη είναι . Τέλος. ΐ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Προσπαθούμε. "Αν κάποιος φανταστή πώς ένας ότλλος συνδέεται με το πράγμα πού αγαπάει με τον ίδιο φιλικό δεσμό. Ο.ή χαρά πού αισθανόμαστε.-«Ρβ4 ΗΘΙΚΗ ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η ΘΕΩΡΗΜΑ 32. 30) : λοιπόν δσο μεγαλύτερο είναι το πάθος πού φανταζόμαστε πώς νοιώθει το άγαπώμενο πράγμα για μας. κι' δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 34. ώστε το άγαπώμενο πράγμα να αίσθανθή τη χαρά πού την συνοδεύει ή ίδέα μας.Ε. τους κάνει δμοια να είναι φθονεροί καϊ φιλόδοξοι. 143 "Αν αγαπούμε κάτι πάρα πάνω από κάθε τι άλλο. Καϊ τοΰτο πραγματικά σημαίνει. "Οσο μεγαλύτερο είναι το πάθος πού φανταζόμαστε πώς νοιώθει για μας το άγαπώμενο πράγμα τόσο περισσότερο θα καυχώ μαστέ. δσο μπορούμε (προηγ.Δ.

28) δσο μπορούμε. δηλαδή θα έπιθυμή να το απόλαυση υπό τις 'ίδιες συνθήκες δπως καί την πρώτη φορά πού του προξένησε ηδονή. 13) θα αισθανθούμε για τον άλλον (πόρ. Ο. και για τοΰτο την αποστρέφεται· σε τοΰτο προστίθεται τέλος πώς τον ζηλότυπο δεν τον υποδέχεται το πράγμα πού αγαπάει με την ϊδια έκφραση. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οσα ό άνθρωπος είδε ταυτόχρονα με το πράγμα πού το απόλαυσε. 15) αιτία χαράς· θα έπιθυμή λοιπόν (θεώρ.ΗΘΙΚΗ μας το πράγμα πού αγαπούμε.Δ. έφ' δσον σχετίζεται με την άπουοία εκείνου πού αγαπάμε είναι: Πόθος γι' αυτό πού λείπει (Οοδΐαεπιιιη). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή λύπη λιγοστεύει η εμποδίζει τη δύναμη για ενέργεια του ανθρώπου (Σχόλιο του θεωρ. να φανταστούμε το πράγμα πού αγαπούμε πώς μας είναι προσηλωμένο δσο γίνεται στενώτερα. 15) και θα τον φθονήσουμε (θεώρ. τόσο περισσότερο περηφανευόμαστε (προηγ. 11). άφοΰ φαντάζεται πώς προκαλεί χαρά σε κεϊνον πού μισεί· και επίσης (πόρ. θεώρ. 28) να τα κατέχη δλα αυτά ταυτόχρονα με ιό πράγμα πού του προξένησε ηδονή.Ε. Ο. 7) την προσπάθεια με την οποία ό άνθρωπος επιχειρεί να έμμείνη στον ίδιο του τον εαυτό.Ε. 30)· και θα προσπαθήσωμε (θεωρ. είναι τόσο μεγαλύτερος δσο είναι το πάθος. 23) επειδή ευχαριστείται από το πράγμα πού αγαπούμε. του θεωρ. Ό πόθος που γεννιέται εξ αιτίας της λύπης ή της χαράς. του Μίσους η της Αγάπης. 24) θα μισήση καί το πράγμα πού αγαπάει.). επιθυμεί να το ξαναποκτήστ] υπό τις ίδιες συνθήκες. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Αν λοιπόν άντιληφθή πώς ένα από τα περιστατικά αυτά λείπει ό εραστής θα Θλι6ή. δχι μόνον γιατί παρεμποδίζεται ή δική του ή δρεξη. θα είναι κατά σύμπτωση (θεώρ. Αυτό το συναντούμε γενικά στον έρωτα πού τρέφομε για τις γυναίκες· δποιος φαντάζεται πραγματικά τη γυναίκα πού αγαπάει πώς παραδίνεται σ' έναν άλλο θα θλιβή. Σ ΧΟΛΙΟ Αυτή ή λύπη. άλλα καί γιατί είναι υποχρεωμένος να συνδέη την εικόνα του πράγματος πού αγαπάει με τα αιδοία καί τΙς απεκκρίσεις του αλλού.Ε. 31). έφ' δσον συνοδεύεται από την εικόνα εκείνη πού συνδέεται. 15) γιατί είναι υποχρεωμένος να σύνδεση την εικόνα του πράγματος πού αγαπάει με την εικόνα εκείνου πού μισεί. ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 145 ΘΕΩΡΗΜΑ 36. δπως καί την πρώτη φορά πού το απόλαυσε. Και αυτή ή επιθυμία ή αυτή ή δρεξη γίνεται έντονώτερη όταν φανταζόμαστε πώς ένας τρίτος επιθυμεί για τον εαυτό του το ϊδιο πράγμα (θεώρ. όπως είχε συνηθίσει να του παρουσιάζεται. δπως θα το αποδείξω. δηλαδή (θεώρ. Επειδή όμως ή αγάπη του τον κάνει να έπιθυμή αυτό το πράγμα ή αυτό το περιστατικό (προηγ.Δ. "Οποιος θυμάται ένα πράγμα πού κάποτε του προκάλεσε ηδονή. Ο. συνέπεται (Σχόλιο του θεωρ. αν μισούσε μόνον αυτόν. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οταν πραγματικά αντιλαμβάνεται πώς ένα από τα περιστατικά λείπει φαντάζεται σ' ώρισμένην αναλογία κάτι πού αποκλείει την ύπαρξη του πράγματος. δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ.Δ. και έτσι ή Ζηλοτυπία δεν είναι παρά μια ταλάντευση της ψυχής. με τοΰτο (θεώρ. θεώρ. γιατί θα συνοδεύη ως αιτία την ιδέα του πράγματος πού άγαποΰμε και ταυτόχρονα την εικόνα ενός αλλού. πού προκαλείται από το δτι υπάρχει Αγάπη και Μίσος ταυτόχρονα μαζύ με την Ιδέα ενός. Επειδή όμως ύποθέτομε δτι αυτή ή προσπάθεια η ή δρεξη παρεμποδίζεται από την εικόνα το_ΰ πράγματος. έφ' δσον αυτά θα λείπουν θα θλιβή. 'Έτσι (θεώρ. Επί πλέον αυτό το Μίσος για το πράγμα πού αγαπάμε είναι μεγαλύτερο δσο μεγαλύτερη ήταν ή Χαρά πού δοκίμαζε ό ζηλότυπος από την Αγάπη πού του έδειχνε το πράγμα πού αγαπούσε καΐ ανάλογα επίσης με το πάθος πού ένοιωθε για κεϊνον πού φαντάζεται πώς συνδέεται με το πράγμα πού αγαπάει.) δηλαδή χαιρόμαστε (Σχόλιο του θεωρ. Γιατί. του θεωρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 37. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Αυτό το Μίσος για ένα πράγμα πού αγαπάμε μαζύ με το Φθόνο ονομάζεται Ζηλοτυπία.αλλού πού τον φθονούμε. και γι' αυτό το λόγο ό εραστής θλίβεται. 11: δτι θα αισθανθούμε λύπη. 5) ή λύπη είναι αντίθετη σ' αυτήν την προσπάθεια· καί κάθε προσπάθεια του λυπημένου ανθρώπου άπο10 .

28) προσπαθεί να την διατήρηση· καϊ τοϋτο (το ϊδιο σχόλιο) θεωρώντας το πράγμα πού αγαπάει ως παρόν καϊ πού του προξενή χαρά (θεωρ. •δηλαδή (σχόλιο του θεωρ. εξ αλλού. άρχιζε να μισή το πράγμα πού αγαπάει. Κατά συνέπεια. Γιατί ή Αγάπη είναι μια χαρά (σχόλιο του θεωρ.απομάκρυνση της λύπης. 21) δσο μπορεί. θα λυπηθή καϊ μάλιστα τόσο περισσότερο δσο ή αγάπη του ήταν μεγαλύτερη· δηλα- ΊΊΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 147 •δη. κατά συνέπεια. εκτός άπ' τή'λύπη πού ήταν ή αίτία του μίσους. "Υστερα. κι' αν πιστεύη πώς μπορεί να το αποφυγή μη κάνοντας •σ' εκείνον πού μισεί το κακό πού στοχαζόταν. θα κατίσχυση. 2ΧΟΛΙΟ Με τη λέξη καλό εννοώ εδώ κάθε εϊδους χαρά καϊ κάθε τι πού.ΗΘΙΚΗ 146 βλέπει στην . θα έπιθυμήση ν' αποφυγή (ϊδιο θεωρ. εκείνος πού μισεί κάποιον θα προσπαθήση να τον παραμερίση ή να τον καταστρέφη. οδηγεί σ' αυτήν καϊ κυρίως εκείνο πού ικανοποιεί οποιαδήποτε προσδοκία. δπως θέλαμε να το άποβείξωμε.Ε. Γ] ή επιθυμία πού γεννιώνται από το Μίσος ϊ| την Αγάπη. αν ύπαρξη ανάλογη αίτια. 28). θα το μισήση περισσότερο. 'Αλλά. αλλά πώς αντίθετα όνομάζομε καλό το πράγμα πού επιθυμούμε· κατά συνέπεια όνομά>ζομε κακό το πράγμα πού αποστρεφόμαστε· ό καθένας κρίνει £τσι ή εκτιμά ανάλογα με το συναίσθημα του ποιο πράγμα είναι καλό. Ο.Ε. Ή προσπάθεια αυτή (προηγ. Ο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το. ΘΕΩΡΗΜΑ 39 "Οποιος μισεί κάποιον θα προσπαθήση να του κάμει κακό. άφοΰ ή Χαρά (ίδιο Σχόλιο του θεωρ. £νας μεγαλύτερος αριθμός των ορέξεων του θα έμποδισθή.να μισούμε κάποιον σημαίνει (Σχόλιο του θεωρ. δπως επίσης καϊ ή προσπάθεια για να κάμη το πράγμα πού αγαπάει να τον άγαπήση με τη σειρά του (θεωρ. παρά δν δεν το είχε αγαπήσει. κλπ. Πραγματικά αποδείξαμε παραπάνω (Σχόλιο του θεωρ. Ή απόδειξη του δευτέρου μέρους γίνεται κατά τον ϊδιο τρόπο. 13) θα αίσθανθή γι' αυτό μεγαλύτερο μίσος. θεωρ. παρά δν δεν το είχε αγαπήσει αυτό το πράγμα. 33). αν φοβάται από τοΰτο για τον ϊδιο τον έ•αυτό του μεγαλύτερη λύπη (πράγμα πού είναι το ϊδιο) ή μεγαλύτερο κακό. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν κάποιος. Ο.) είναι τόσο μεγαλύτερη άλλωστε δσο μεγαλύτερη είναι ή αγάπη. δσο ή αγάπη του πρίν ήταν μεγαλύτερη.Ε.Δ. του θεωρ. συνάγεται το συμπέρασμα πως ή προσπάθεια. Άλλα (χάρις στον ορισμό της λύπης) 'δσο μεγαλύτερη είναι ή λύπη. παρά αν δεν το εΐχε αγαπήσει καϊ μάλιστα τόσο περισσότερο. ή δρεξη. 9) μεγαλύτερος είναι ό πόθος ί) ή δρεξη με την οποία θα προσπαθήση να παραμερίση τη Λύπη. "Αν κάποιος άρχίοη να μίση κάποιο πράγμα πού αγαπάει. 9) πώς δεν επιθυμούμε χανένα πράγμα γιατί το θεωρούμε καλό. Τέλος άφοϋ το Μίσος καϊ ή Αγάπη είναι τα ίδια τα πάθη της Λύπης καϊ της Χαράς. τόσο μεγαλύτερη είναι ή δύναμη για ενέργεια δπου ό άνθρωπος προσπαθεί με τη σειρά του να άπομακρύνη τη Λύπη· δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ. 11) αυξάνει ήν ύποβοηθεί τη δύναμη για ενέργεια του ανθρώπου. έκτος αν φοβάται πώς αϊτό τοΰτο μπορεί να πρόκυψη μεγαλύτερο κακό γι' αύτόν' καί. δποιος μισεί κάποιον. 43)· κατά συνέπεια ό εραστής. είναι ανάλογα με το Μίσος καϊ την "Αγάπη. ΘΕΩΡΗΜΑ 38. 13 καϊ του θεωρ. Με κακό εννοώ κάθε είδος λύπης καϊ κυρίως εκείνο πού διαψεύδει αυτήν την προσδοκία. 28) να του κάμη κακό· καϊ τοΰτο (θεωρ. 13) πού ό άνθρωπος δσο μπορεί (θεωρ. καϊ τόσο μάλιστα μεγαλύτερο δσο μεγαλύτερη ήταν ή Αγάπη του. 13) πώς τον φανταζόμαστε ως αίτία λύπης· κατά συνέπεια (θεωρ. . έτσι πού να εξαφανισθεί εντελώς ή Αγάπη. πραγματικά. δποιος αγαπάει κάποιον θα προσπαθήση κατά τον ίδιο τρόπο να του κάμη καλό. τόσο μεγαλύτερο είναι το μέρος της δύναμης για ενέργεια του άνθρωπου δπου ή Λύπη αντιτίθεται αναγκαία· λοιπόν δσο μεγαλύτερη είναι ή Λύπη. αντίθετα. αποδεικνύεται εύκολα με τον ϊδιο τρόπο πώς ό χαρούμενος δεν επιθυμεί τίποτε άλλο από την διατήρηση της χαράς καϊ μάλιστα με τόσο μεγαλύτερη επιθυμία δσο μεγαλύτερη είναι ή χαρά. 'Αλλά οί προσπάθειες αυτές εμποδίζονται από το μίσος για το πράγμα πού αγαπάει (πόρ. 37) με μεγαλύτερη προσπάθεια από έκείνην πού τον παρωθούσε στο κακό καϊ πού.Δ. γι' αυτήν επίσης την αίτία.Δ. γεννιέται και μια άλλη άπ' το δτι είχε αγαπήσει αυτό το πράγμα καϊ κατά συνέπεια θα είχε θεώρηση το πράγμα με μεγαλύτερο πάθος λύπης.

"Αν το κακό πού φοβόμαστε είναι ή Ντροπή. ΘΕΩΡΗΜΑ 40.) καΐ (θεώρ. 2ΧΟΛΙΟ Ή προσπάθεια για να κάμωμε κακό σε εκείνον πού μισούμε ονομάζεται Όργή· ή προσπάθεια για να άνταποδώσωμε το κακό πού μας έγινε ονομάζεται Εκδίκηση. Για τον φθονερό τίποτα δεν είναι πιο ευχάριστο από την δυστυχία του αλλού καΐ τίποτα πιο ανυπόφορο από την ευτυχία του άλλου. "Αν κάποιος φαντάζεται πώς έπαθε κακό γιατί κάποιος τον μισεί. χειρότερο.τι.Δ. καΐ γι' αυτόν δεν αίσθανόταν κανένα πάθος. 'Αλλά (κατά την υπόθεση) επειδή δεν φαντάζεται καμμιά αίτία για τη Λύπη αυτή εκτός από εκείνον πού μισεί. τότε ό φόβος ονομάζεται Αίδώς. Τέλος αν ή επιθυμία ν' άποφύγωμε ένα μελλοντικό κακό εμποδίζεται από το φόβο ενός δλλου κάκου.) άπ"ντό να τον μισήση κι' αυτός. "Αν κάποιος φαντάζεται πώς τον αγαπάει κάποιος άλλος και πιστεύει πώς δεν του έδωσε καμμιά αίτία για τοϋτο (πράγμα πού σύμφωνα με το πόρισμα του θεωρ. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 1. θν έ"να πράγμα είναι καλό ή κακό.τι καλύτερο υπάρχει.·-.·. Το πάθος όμως εκείνο σύμφωνα με το όποιο ό άνθρωπος διατίθεται κατά τέτοιον τρόπο ώστε να μη θέλη εκείνο θέλει. 28). 'Αλλά (κατά την υπόθεση μας) παρ' δλα αυτά τον αγαπάει· θα κυριαρχηθή κατά συνέπεια άπδ μίσος καϊ αγάπη. 25) συμβαίνει σπάνια. "Οποιος φαντάζεται εκείνον πού αγαπάει πώς τον μισεί. για τοϋτο φαντάζεται πώς κάποιος τον μισεί καΐ αισθάνεται Λύπη. 15 και του θεωρ. έτσι πού να μη ξαίρωμε πια τΐ θέλωμε.. με δλλα λόγια θα τον μισήση δπως είπαμε παραπάνω. ποιο καλύτερο. τον φαντάζεται ως οίτία ενός κάκου ή μιας λύπης· καΐ έτσι θα αίσθανθη" Λύπη ή Φόβο πού θα ουνοδεύη ως αίτία την ίδέα εκείνου πού τον μισεί. Βλέπε επίσης καϊ το Σχόλιό του. \ ·'.στι. ονομάζεται Φόβος· ό Φόβος δεν είναι λοιπόν τίποτα άλλο από το δέος πού κάνει έναν άνθρωπο νό άποφεύγη ένα κακό πού κρίνει πώς θάρθη με 2να άλλο χειρότερο κακό (6λ. πού θα την συνοδεύη ή ίδέα εκείνου πού τον μισεί. θεώρ. Γιατί έφ' όσον φαντάζεται. τότε (θεώρημα 30 καϊ Σχόλιο) θα αΐσθανθή ντροπή. τότε ό φόβος καλείται Σύγχυση καΐ κυρίως δταν το ένα καΐ το άλλο κακό πού φοβόμαστε είναι από τα μεγαλύτερα. μπορεί να συμδή).τ /τ. 'Αλλά (κατά την ύπόθεοη) εκείνο πού φαντάζεται κυρίως είναι το κακό πού έγινε α αυτόν τον ίδιον καϊ για τοϋτο θα προσπαθήση να του το άνταποδώση. 26) θα προσπαθήση να θυμηθή κάθε τι πού μπορεί να λύπηση αυτόν τον άλλο καΐ θα επιδίωξη να τον κάμη να δοκιμάση αύτη τη λύπη. "Οποιος λοιπόν φαντάζεται πώς κάποιος τον μισεί. θα τον ·.κι' έτσι ό καθένας θεωρεί ανάλογα με το πάθος του. θα κυριαρχηθή ταυτόχρονα από μίσος καΐ αγάπη γι' αυτόν. θεώρ. 13) θα αίσθανθή λύπη πού θα την συνοδεύη ή ίδέα μιας εξωτερικής αιτίας. Ό φιλόδοξος δεν επιθυμεί τίποτε δσο τη Δόξα καϊ δεν φοβάται τίποτα δσο την καταισχύνη. ΘΕΩΡΗΜΑ 41. Αυτή ή αμοιβαιότητα του Μίσους μπορεί δμοιο να γεννηθή κι' άπ' το δτί το Μίσος συνοδεύεται από μια προσπά- ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 149 θεια για να κάμωμε κακό σε κεΐνον πού μισούμε (θεώρ. 16. 'Αλλά αυτό θεώρ. ωφέλιμο η* ανώφελο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οποιος φαντάζεται κάποιον πώς τον μισεί θα ιόν μισήση καϊ αυτός (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το θεώρημα αυτό αποδεικνύεται δπως καϊ το προηγούμενο. δηλαδή (Σχόλιο του θεωρ. Ο. . ή να θέλη εκείνο πού δεν θέλει. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 2.Ε. θα τον μισήση και αυτός.ΗΘΙΚΗ 148 ποιο κακό.. καϊ ποιο τέλος το πιό> καλύτερο η το πιο χειρότερο. "Ετσι ό φιλάργυρος θεωρεί πώς ή αφθονία του χρήματος είναι δ. πραγματικά πώς ό άλλος τον μισεί. 39). με άλλα λόγια (ϊδιο Σχόλιο) θα τον μισήση. "Οποιος φαντάζεται πώς ένας άλλος τον μισεί και πιστεύει πώς δεν του έδωσε καμμιάν αφορμή για να τον μίση. θα παραιτηθή (ιίροηγ. 2ΧΟΛΙΟ Λ Αν φαντάζεται Πώς έγινε εΟλογη αιτία για Μίσος. 27). ποιο χειρότερο. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Οποιος φαντάζεται πώς κάποιος τον μισεί θα τον μισήση καϊ αυτός (προηγ. κι' ή φτώχεια δ. θα προσπαθήση αμέσως να του άνταποδώση αυτό το κακό. θεώρ.

"Αν πιστεύη πώς έδωσε εδλογη αιτία για αγάπη. 29) να ευχαρίστηση αυτόν τον άλλον δηλαδή (θεώρ. θα περηφανευθή (θεώρ. 30 με το Σχόλιο).Ε. 37) υποβοηθείται εξ ολοκλήρου. θα θλιδη αν δη πώς ή ευεργεσία του έγινε δεκτή με άγνωμοσύνη. τον ορισμό της στο Σχόλιο του θεώρ. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Οποιος φαντάζεται πώς αγαπιέται από εκείνον πού μισεί. 13). θεώρ.. 26) θα υπερίσχυση καί θα ξερριζώση το μίσος όπ' την καρδιά. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Οποιος φαντάζεται πώς εκείνος πού μισεί τον μισεί κι' αυτόν. φαντάζεται πώς αυτός ό άλλος τον αγαπάει. θα κυριαρχηθή ταυτόχρονα από το μίσος καΐ από την αγάπη. δσο μπορεί. γιατί τη συνοδεύει ως αιτία ή ιδέα εκείνου πού μισούσαμε. ΘΕΩΡΗΜΑ 42. αντίθετα. προστίθεται εκείνη πού γεννιέται.Δ. Αυτή τώρα ή αμοιβαία αγάπη και κατά συνέπεια ή προσπάθεια να κάμωμε καλό σ' δποιον μας αγαπάει καΐ τείνει να μας κάμη καλό. δταν κάποιος φαντάζεται πώς κάποιος άλλος τον μισεί (Σχόλιο· του προηγ. παρά στο να κάνουν ευεργεσίες. παρά αν δεν είχε προηγηθη το Μΐσος. ονομάζεται Αναγνώριση ή Ευγνωμοσύνη· φαίνεται λοιπόν πώς οι άνθρωποι ρέπουν περισσότερο στην Εκδίκηση.Ε.). ή συνήθιζε να το σκέφτεται με Λύπη. θα θεωρή χαρούμενο τον εαυτό του (θεώρ. το έκαμε αυτό γιατί επιθυμούσε να άνταγαπηθή. καί προπαντός αν κρίνωμε πώς εκείνος πού τον αγαπάει δεν έδωσε· καμμιά συνηθισμένη αφορμή για μίσος. πράγμα πού (θεώρ. 33). "Οποιος λοιπόν από αγάπη έκαμε καλό σε κάποιον. με την Αγάπη μπορεί να έκριζωθη. με την ελπίδα μιας αποζημίωσης. για να αΐσθανθή μεγαλύτερη χαρά· δηλαδή κανένας.ή προσπάθεια αύτη άλλωστε θα είναι μεγαλύτερη ανάλογα με το πάθος άπ' δπου προέρχεται· καί έτσι α. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή απόδειξη εδώ γίνεται δπως καί του θεωρήματος 38. αυτήν την αιτία της δόξας ή θα την θεώρηση πώς υπάρχει εν ενεργεία. έφ' όσον το φαντάζεται αυτό. Το Μίσος πού νικιέται εξ ολοκλήρου άπ' την αγάπη γίνεται Αγάπη και ή Αγάπη για τούτο γίνεται μεγαλύτερη. απεναντίας. 'Αλλά αν.ν είναι μεγαλύτερη από έκείνην πού προκαλείται άπ' το μίσοο καί με την οποία προσπαθή να λύπηση εκείνον πού μισεί (θεώρ. δεν θα έπιθυμήση να βλάφη τον εαυτό του καΐ δεν θα ευ- .Δ. » ΘΕΩΡΗΜΑ 44. κανένας ωστόσο δεν θα προσπαθήση να μισήση κάποιον ή να λυπηθή. 19) θα θλιβή. καθώς είπαμε. 2ΧΟΛΙΟ "Αν καί έτσι έχουν τα πράγματα. για τοϋτο (θεώρ. άπ' το δτι ή προσπάθεια για να παραμερίσωμε την Λύπη πού περικλείνεται στο Μίσος (δπως το δείξαμε στο θεώρ. 30) καί θα προσπαθήση ανάλογα (θεώρ. Το Μίσος μεγαλώνει με το άμοιδαΐο μϊσος' μόνον. "Οποιος αρχίζει ν' άγαπάη πραγματικά εκείνο πού μισεί. θα χάρη άπ' το δτι το αγαπάει. ενώ (κατά την υπόθεση)' το πρώτο κυριαρχεί ακόμη. θα αίσθανθή καινούργιο μίσος. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οποιος αγαπάει ένα πράγμα δμοιο μ' αυτόν προσπαθεί. Ο. δηλαδή με την ελπίδα μιας δόξας (θεώρ. Ο. να τον άνταγαπήση κι' αυτός (θεώρ. ΣΧΟΛΙΟ "Αν υπερίσχυση το μίσος θα προσπαθήση να κάμη κακό σ' εκείνον πού τον αγαπάει· αυτό το πάθος ονομάζεται Ωμότητα. 12) να φαντασθή. δσο μπορεί. 34) ή χαράς (σχόλιο του θεώρ. 25) είναι καί ή συχνότερη περίπτωση· το αντίστροφο συμβαίνει. 'Αλλά επειδή (κατά την υπόθεση) αυτό πού φαντάζεται αποκλείει την ύπαρξη αυτής της αιτίας. καί σ' αυτή τη χαρά πού την περικλείνει ή Αγάπη (6λ. 41) θα προσπαθήση να μην τον μισή καί να μην του προκαλέση καμμιά λύπη. Αυτόαποδείχνεται με τον ϊδιο τρόπο δπως καί το πρώτο πόρισμα του προηγουμένου θεωρήματος. 30)· θα προσπαθήση λοιπόν (θεώρ. "Οποιος παρακινούμενος από την Αγάπη ή την έλλπίδα της Δόξας £καμε καλό σε κάποιον άλλον.ΗΘΙΚΗ 150 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 151 Σ ΧΟΛΙΟ ΘΕΩΡΗΜΑ 43.

αυτή ή παρακίνηση για τη Λύπη παρεμποδίζεται παρευθύς καί ό άνθρωπος ξαναχαίρεται καί τοΰτο κάθε φορά πού ή περίπτωση αυτή θα επαναλαμβάνεται. τόσο μεγαλύτερη θα είναι ή Αγάπη καί. ή έπαθε κάποιο άλλο κακό. ν' αποφυγή τη Λύπη. για να αίσθανθή αργότερα γι' αυτόν μεγαλύτερη αγάπη. ΘΕΩΡΗΜΑ 46. τότε πού είχαν γλυτώση άπ' αύ- . μπορούσαμε να φανταστούμε έναν άνθρωπο πού να έπιθυμή να μιοήση κάποιον. δεν είναι ποτέ δίχως θλίψη της ψυχής. κι' δν ακόμα δεν υπάρχει εν ενεργεία. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι φανερό σύμφωνα με το θεώρημα 27. τότε θα εύχεται πάντα να τον μισή. ΘΕΩΡΗΜΑ 45. Σ ΧΟΛΙΟ Το θεώρημα αυτό μπορεί δμοια ν' άποδειχθή. με το γενικό όνομα της τάξης ή του έθνους. θα εύχεται πάντα να αυξάνεται ολοένα καί περισσότερο το Μίσος· καί για την ίδια αιτία. Γιατί δσο μεγαλύτερο θα είναι το Μίσος. καί κατά συνέπεια (θεώρ. κατά συνέπεια. έφ' δσον φανταζόμαστε πώς έ"να πράγμα δμοιο με μας δοκίμασε Λύπη. Γιατί. ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 153 ΘΕΩΡΗΜΑ 47. Γι' αυτήν ακριβώς την αιτία οι άνθρωποι είναι χαρούμενοι κάθε φορά πού θυμούνται μια περασμέ·· νη δυστυχία1 καί για τοΰτο νοιώθουν ευχαρίστηση να διηγοΰνται κινδύνους άπ' οπού γλύτωσαν. θλιβόμαστε καί μεϊς ως έ"να σημείο. δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ. δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ. πού θυμόμαστε δνα πράγμα. Ή χαρά πού προκαλείται άπ' το δτι φανταζόμαστε πώς κάποιο πράγμα πού μισούμε καταστράφηκε. "Οπως το εϊπαμε. με την οποία είχε συνηθίσει να το σκέφτεται καί δταν υπήρχε. ιικά φαν [«νιο. Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η Το πράγμα πού αγαπάμε πραγματικά θα μισήση εκείνον πού το μισεί (θεώρ. δχι μόνον θ' άγατιήση ή σ μισήοη αυτόν τον άλλο. ό άνθρωπος θα προσπαθή ολοένα καί περισσότερο να άρρωστήση για να απόλαυση υστέρα μεγαλύτερη χαρά με την αποκατάσταση της υγείας του.·. για τοϋτο ακριβώς φαντάζεται πώς το πράγμα πού αγαπάει κυριαρχείται από το Μίσος. το σκέφτονται σαν να · . παρακινεί τον άνθρωπο να το σκέφτεται με την ϊδια Λύπη.ΗΘΙΚΗ 152 χηθή ν' άρρωστήση με την ελπίδα πώς θα γιατρευτή. καί αυτή ή παρακίνηση. Καθώς δμως συνέδεσε με την εικόνα αΰτοΰ του πράγματος κι' άλλες εικόνες πού αποκλείουν την ύπαρξη του. δταν ή εικόνα αύτοΰ του πράγματος είναι ζωηρή. 40)· καί έτσι εκείνος πού αγαπάει καί φαντάζεται πώς κάποιος μισεί το πράγμα πού αγαπάει. ανανεώνεται κάθε φορά πού θυμόμαστε αυτό το πράγμα. "Αν κάποιος άλλος πού ανήκει σε διαφορετική τάξη ή έθνος προκαλέση σ' έναν άλλον Χαρά ή Λύπη πού θα την συνοδεύει ως αίτία ή ιδέα αύτοΰ του άλλου. καί με το πόριομα του θεωρήματος 17. κάποιον κίνδυνο. καθώς περικλείνει την ύπαρξη του πράγματος. "Ετσι συμβαίνει ώστε ή Χαρά πού προκαλείται από τη δυστυχία του πράγματος πού μισούμε. ·Λλλά καί δλους όσους άνήκοίν σ' αύΐι]» την τάξη ή σ' αυτό το έθνος. 6) πού είναι παράλογο. Κάθε φορά. ό άνθρωπος παρακινείται να το σκέφτεται με Λύπη. ως αίτία.Ί μελλοντικός καί παρακινοΰνται να τον φοβούνται. μέρος 2. Γιατί ό καθένας πάντα θα προσπαθήση να ουντηρήση τον εαυτό του καί. 21) θα θλιβή καί ή θλίψη θα συμπαραμαρτήται από την ίδέα. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή απόδειξη προκύπτει ολοφάνερα από το θεώρημα 16. εκείνου πού μισεί το άγαπώμενο πράγμα. πραγματικά. δσο μπορεί. θα προσπαθήση λοιπόν να είναι πάντοτε άρρωστος. 19) άπ' τη λύπη. Άλλα αυτή ή παρακίνηση παρεμποδίζεται πάλι από την ίδέα της ελευθερίας πού την συνδέουν με την ίδέα αύτοΰ·του κινδύνου. πράγμα (θεώρ. "Αν κάποιος πού αγαπάει ένα πράγμα δμοια με τον εαυτό του φανταστεί πώς ένα άλλο 6ν δμοιο μ' αυτόν μισεΐ αυτό το πράγμα τότε θα μισήση αυτόν τον άλλον. "Οταν ·Ύ . δσο μένει ή εικόνα του πράγματος. ό άνθρωπος χαίρεται μόνο δσο ή παρακίνηση αυτή παρεμποδίζεται. πραγματικά. 13) θα μισήση αυτόν τον άλλον. αντίθετα. Κα! δν. το νομίζομε ωστόσο ως παρόν καί το Σ ωμά αισθάνεται το ϊδιο· γι' αυτό δσο ζωηρότερη είναι ή ανάμνηση του πράγματος. παρεμποδίζεται αλλά καί δεν εξαφανίζεται από την ανάμνηση των πραγμάτων πού αποκλείουν την ύπαρξη του πράγματος πού φανταζόμαστε· καί κατά συνέπεια.

Δ. το αγαπούμε η το μισούμε και ίτσι κάθε τι πού είπαμε για την Αγάπη καί το μίσος θα μπορή εΰκολα ό καθένας να το έφαρμόση στην Ελπίδα καί στον Φόβο. ΘΕΩΡΗΜΑ 49. Ή Αγάπη καΐ το Μΐσος για ένα πράγμα πού το φανταζόμαστε πώς είναι ελεύθερο πρέπει να είναι μεγαλύτερα. "Αν λοιπόν φανταζόμαστε πώς είναι αίτία μιας Χαράς ή μιας Λύπης. μέρος 1) δεν θα φανταστούμε πώς είναι ή μόνη αίτία. μέρους 1) να το αντιλαμβανόμαστε καθεαυτό δίχως τα άλλα. βλέπε Σχόλιο του θεωρ. "Ενα οποιοδήποτε πράγμα μπορεί κατά σύμπτωση να είναι αϊτία Ελπίδας ή Φόβου. 29) ζητούμε να τους χρησιμοποιήσωμε ως μέσα για να πετύχωμε 3.χ. θεώρ. δταν εΐναι ίση ή αίτία. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Τα πράγματα πού κατά σύμπτωση αποτελούν αιτίες Ελπίδας ί) Φόβου ονομάζονται καλοί οί κακοί οιωνοί. Ο.Ε. Ή Αγάπη και το Μίσος. συνέπεται από το θεώρημα 25 πώς είμαστε από φυσικού διατεθειμένοι να πιστεύωμε εΰκολα δ. Ο. παρά εάν το πράγμα είναι αναγκαίο. 13) θα το άγαπή· σωμε ϊ) θα το μισήσωμε (θεώρ. προηγ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι φανερό από μόνον τον ορισμό της Αγάπης καί του Μίσους. Προσθέτω πώς οι οιωνοί αυτοί. ΘΕΩΡΗΜΑ 48. Εξ άλλου. τότε (ϊδιος όρ. Ό μόνος λόγος πραγματικά για τον όποιο ή Χαρά ονομάζεται Αγάπη καί ή Λύπη Μίσος για τον Πέτρο είναι πώς ό Πέτρος θεωρείται ως ή μοναδική αίτία καΐ του ενός καί του άλλου πάθους. αισθάνονται μεταξύ τους μεγαλύτερη Αγάπη ή* Μίσος παρά για τα άλλα αντικείμενα· σ' αυτό προστίθεται καΐ ή μίμηση των παθών (βλέπε σχετικά με τοΰτο τα θεωρήματα 27. για τοϋτο ακριβώς (Σχόλιο του θεωρ. 19) αίτία Χαράς η Λύπης. από τις όποιες γενικά κυριαρχούνται οι άνθρωποι. 155 ΠΕΡΙ ΠΑΘΟΝ Σ Χ Ο Λ Ι Ο Συνέπεται άπ' αυτό δτι οί άνθρωποι επειδή θεωρούνται ελεύθεροι. Από αυτά γεννιώνται οί δεισιδαιμονίες μας. 40 καϊ 43). για τον Πέτρο καταστρέφονται αν ή Λύπη πού περικλείει το δεύτερο καΐ ή Χαρά πού περικλείνει ή πρώτη. 34. καί άφοϋ. εν δσω έλπίζομε η φοβόμαστε κάποιο πράγμα.) με τη μεγαλύτερη Αγάπη Γ| με το μεγαλύτερο Μίσος. π. έφ' δσον αποτελούν αίτία Ελπίδας ή Φόβου είναι (Όρ. Δεν νομίζω άλλωστε πώς αξίζει τον κόπο να καταδείξωμε εδώ τις διακυμάνσεις πού γεννιώνται άπ' την Ελπίδα τ) τον Φόβο. 7. Άλλα αν φανταζόμαστε ως αναγκαίο το πράγμα πού είναι ή αίτία του πάθους. . του θεωρ.Ε. το πάθος πού αναφέρεται στον Πέτρο καταστρέφεται ή* μειώνεται. και κατά συνέπεια (πόρ. καΐ ή ίδέα αυτή τους ξαναδίνει πάντα την ασφάλεια· καΐ κατά συνέπεια ξαναχαίρονται. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Ενα πραΥμαΛπού φανταζόμαστε πώς είναι ελεύθερο πρέπει (όρ.τι φοβόμαστε καί αντίστοιχα να ύπερβάλλωμε ί) να υποτιμάμε τα ανάλογα αισθήματα μας. της Ελπίδας καΐ του Φόβου. 15) τους άγαποϋμε ή τους μισούμε ως τέτοιους καί (θεώρ.ΗΘΙΚΗ 154 τον. άφοϋ συνάγεται από μόνον τον ορισμό των παθών αυτών πώς δεν υπάρχει Ελπίδα δίχως Φόβο (καθώς θα το έξηγήσωμε ευρύτερα στον οικείο τόπο). ΘΕΩΡΗΜΑ 50. αλλά είναι αίτία συνδεόμενη με αλλά πράγματα. εξ άλλου. "Οταν λοιπόν αυτός ό λόγος άφαιρεθή εντελώς η εν μέρει. συνδέονται με την ίδέα μιας άλλης αΐτίας' και ή Αγάπη και ή Λύπη περιορίζονται δσο φανταζόμαστε πώς ό Πέτρος δεν είναι ή μοναδική αίτία της Λύπης τ) της Χαράς που περικλείνουν αυτά τα πάθη.τι έλπίζομε ή να τους έξουδετερώσωμε ως εμπόδια ή αιτίες του Φόβου. πού θα τον δοϋμε στο Σχόλιο του θεωρήματος 13.Δ.) ή Αγάπη καΐ το Μΐσος γΓ αυτό θα είναι μικρότερο. 7. καΐ έτσι (προηγ. Α Π Ο Δ ΕΙΞ Η Το θεώρημα αυτό αποδεικνύεται με τον ϊδιο τρόπο δπως καί το θεώρημα 15· (βλέπε καΐ ταυτόχρονα το Σχόλιο 2 του θεωρήματος 15). πού μπορεί να γεννηθή από δεδομένο· πάθος.τι έλπίζομε καϊ δύσκολα δ.

θα μου φανη.κατά τον ίδιο τρόπο θα κρίνη καϊ κάθε άλλος άνθρωπος. Διάφοροι άνθρωποι μπορούν να επηρεασθούν αναφορικά με τη διάθεση τους από έ"να και το αυτό αντικείμενο καϊ ένας καϊ ό αυτός άνθρωπος μπορεί να έπηρεασθή από ένα καΐ το αυτό αντικείμενο κατά διαφορετικούς τρόπους καϊ κατά διαφόρους χρόνους. ατρόμητο εκείνον πού περιφρονεί το κακό πού συνήθως το φοβούμαι.καϊ εάν προσέξω πώς ή επιθυμία του να κάμη κακό σε κεϊνον πού μισεί δεν παρεμποδίζεται από τον φόβο ενός κάκου πού συνη(1) Πως ανία μπορεί να συμβή:.χ. μέρος 2ο. Υποθέταμε με τοϋτο πραγματικά πώς δεν άντικρύζομε τίποτα σ' αυτό. ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 157" θισμένα με συγκρατεί. αν καϊ ή Ανθρώπινη ψυχή αποτελεί τμήμα της θε£ας 'νόησης. καϊ να λέμε τους μεν ατρόμητους. "Αν εχωμε δη ένα αντικείμενο μαζύ με αλλά. 1. πού να μη το έχωμε δει προηγούμενα καϊ σε άλλα. π. Ή Μετάνοια.Ε.. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Μόλις φαντασθούμε ένα αντικείμενο πού το είδαμε μαζύ με: άλλα. πού οΰτε πιο πρίν δεν το είδαμε. Σ Χ Ο Λ Ι Ο "Ετσι βλέπομε πώς μπορεί να συμβή ό ένας να μίση δ. 13. λέγω.) μπορεί να έπηρεασθή από ένα καϊ μόνο αντικείμενο κατά διαφόιρους τρόπους καϊ σε διαφορετικούς χρόνους. ΘΕΩΡΗΜΑ 52. 28) επιδιώκει τον ερχομό τους η προσπαθεί να τα άπομακρύνη. θεωρ. είναι ή Λύπη δπου συμπαρομαρτεί ή ίδέα του έαυτοϋ μας καϊ ή Έπανάπαυση ή Χαρά δπου συμπαρομαρτεί ως αίτία ή ίδέα του έαυτοϋ μας καϊ τα πάθη αυτά είναι ζωηρότατα γιατί οί άνθρωποι πιστεύουν πώς είναι ελεύθεροι (βλ. Δυο άνθρωποι μπορούν κατά συνέπεια να επηρεασθούν ταυτόχρονα κατά διαφορετικό τρόπο. θα πω» πώς είναι μικρόψυχος. ό ίδιος ως αιτία της λύπης του δσο καϊ της χαράς του. δεν θα το σκεφτόμαστε τόσον καιρό δσο εκείνο πού φανταζόμαστε πώς έχει κάτι το μοναδικό. ι5στερα από το Φεώρ. μας θυμίζει επίσης καϊ τα άλλα (θεωρ. δηλαδή πώς επηρεάζεται από τη Χαρά. Καϊ τέτοια είναι επίσης ή περίπτωση ενός αντικειμένου αν φαντασθούμε πώς δεν έχει τίποτα πού να μην είναι κοινό καϊ σε άλλα. ποιο είναι κακό. 18. Μέρος 2. 49). καϊ έτσι (Άξ. δειλός εκείνος πού φοβάται το κακό πού εγώ συνήθισα να περιφρονώ· καϊ αν προσέξω πώς ή επιθυμία του παρεμποδίζεται από τον φόβο ενός κάκου πού δεν μπορεί να με συγκράτηση.τι αγαπάει ό άλλος καϊ ό ένας να μη φο6αται δ. μετά το Λήμμα 3. καταλαβαίναμε εύκολα πώς ό άνθρωπος μπορεί να παρέμβη συχνά. Ο. Κα! θαθώς. Μέρος 2) μπορούν να επηρεασθούν κατά διαφορετικούς τρόπους από ένα καϊ το αυτό αντικείμενο. Ακόμα (το ίδιο αίτημα) το ανθρώπινο σώμα μπορεί να έπηρεασθή άλλοτε κατά έναν τρόπο καϊ άλλοτε κατά τον άλλον καϊ κατά συνέπεια (ίδιο Άξ.τι μίσησρ άλλοτε καϊ να τολμάει εκείνο πού άλλοτε τον φόβιζε. τους άλλους δειλούς καϊ τους άλλους τέλος τους όνομόζομε μ' ένα άλλο δνομα· θα ονομάσω. επίσης σχόλιο)· καϊ έτσι από το αντίκρυσμα του ενός φθάναμε στην αναπόληση ενός άλλου.ΗΘΙΚΗ 456 ΘΕΩΡΗΜΑ 5\. ή αν φανταζόμαστε πώς δεν έχει τίποτα πού να μην είναι κοινό με τα άλλα. κλπ. το έδειξα στο πόρισμα του θεωρήματος 1. δ. βλέπ. είναι συχνά μόνο φανταστικά (για να μην αναφέρω τίποτα εδώ για τίς άλλες αιτίες της αβεβαιότητας πού τΙς έδειξα στο δεύτερο μέρος). ήν άπα τη Λύπη δπου συμπαρομαρτεί ως αιτία ή ίδέα του ϊδιου του έαυτοϋ του.τι φοβάται δ άλλος· πώς Ένας καϊ ό αυτός άνθρωπος αγαπάει τώρα. ό καθένας κρίνει ανάλογα με το πάθος του ποιο πράγμα είναι καλό. εξ άλλου.Δ. 'Αλλά δταν ύποθέτωμε πώς φανταζόμαστε σ' ένα αντικείμενο κάτι το μοναδικό. δεν . ποιο καλύτερο καϊ ποιο χειρότερο (Σχόλιο του θεωρ. θα τον ονομάσω θαρραλέο. (Σημείωση του Συννραφέα). 39) συνάγεται πώς οί άνθρωποι μπορούν να δαφέρουν τόσο κατά την κρίση τους δσο καϊ κατά το πάθος τους (') · με τοϋτο συμβαίνει ώστε συγκρίνοντας τους άνθρώπφυς μεταξύ τους να τους ξεχωρίζωμε από μόνη την ποικιλία των παθών τους. Για δλους λοιπόν αυτούς τους λόγους. Εξ αιτίας τέλος αυτής της φύσης του ανθρώπου καϊ της αστάθειας της κρίσης του καϊ επειδή επίσης ό άνθρωπος κρίνει συχνά τα πράγματα σύμφωνα με το πάθος του καϊ επειδή^ τα πράγματα πού σκοπεύει να κάμη με σκοπό τη Χαρά ί) τη Λύπη καϊ για τοϋτο (θεωρ. Μέρος 2) μπορεί να έπηρεασθή •από τα εξωτερικά σώματα κατά πολλούς τρόπους. 3. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Το ανθρώπινο σώμα (Αϊτ.καϊ κατανοούμε έτσι εύκολα τΐ είναι ή Μετάνοια καϊ τΐ είναι ή Έπανάπαυση.

Ο. μέρος 2ο). είναι χαρούμενη" καί μάλιστα τόσο περισσότερο δσο συγκεκριμένα φαντάζεται τον εαυτό της καί τη δύναμη της για ενέργεια. βώς σημαίνει πώς μεταβαίνει σε μια μεγαλύτερη τελειότητα. 'Αλλά δν εκείνο πού μας καταπλήσσει είναι ή φρονιμάδα του ανθρώπου. 21) υποτίθεται πώς κυριαρχείται από τη χαρά καί μάλιστα τόσο περισσότερο δσο πιο συγκεκριμένα μπορεί να φαντασθή τον εαυτό της καί τη δύναμη της για ενέργεια. πού ή αιτία της γενικά είναι ή επόμενη.Δ. η ακόμα όταν ένα πράγμα εκ πρώτης δφεως μας φαίνεται δμοιο μ' εκείνα πού μας καταπλήσσουν. την Ασφάλεια καί αλλά πάθη πού συνδέονται με την Κατάπληξη καΐ θα μπορούμε να συναγάγωμε περισσότερα πάθη για τα όποια δεν θα ήσαν αρκετά τα ονόματα πού τα χαρακτηρίζουν συνήθως. δπως ό σεβασμός. να το άγαπήσωμε ή να το φοβηθούμε· αλλά. 2 Χ ΟΛ Ι Ο Το πάθος αυτό της ψυχής η* αυτή ή φαντασία ενός μοναδικού πράγματος. το μισεί κλπ. Γιατί δσο φαντάζεται περισσότερο πώς τον παινεύουν οι οίλλοι. καί ή Απαξίωση από την περιφρόνηση της ανοησίας.' την Ελπίδα. ενός ανθρώπου πού αγαπούμε. κλπ. καΐ θεώρ. τότε ή ψυχή παρακινείται από την παρουσία αυτή του πράγματος να ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 15-9 σκεφθή εκείνο πού δεν βρίσκεται σ' αυτό το πράγμα παρά εκείνο πού ρίσκεται σ' αυτό. ΘΕΩΡΗΜΑ 54. έτσι και ό Χλευασμός γεννιέται άπ' την περιφρόνηση του πράγματος πού μισούμε η φοβόμαστε. .Δ. το αγαπάει. ή φιλοπονία του ή δποιο άλλο παρόμοιο πράγμα. "Οταν λοιπόν συμβαίνη ή ψυχή να αύτοθεωρείται. 9ν από την παρουσία του ή από την προσεκτικώτερη θεώρηση του αναγκαζόμαστε ν' αρνηθούμε γι' αυτό κάθε τι πού θα μπορούσε να είναι αιτία για Κατάπληξη. με τα όποια θα μπορούσε να αποφυγή αυτό το κακό. Φό6ο.τι βρίσκεται σ' αυτό. ενώ αντίθετα ή παρουσία ενός αντικειμένου μας κάνει συνήθως να σκεφτούμε δ. δηλαδή (σχόλιο του θεώρ. Αγάπη. 15 μαζύ με το πόρ.158 ΗΘΙΚΗ λέμε τίποτα δλλο παρά δτι ή ψυχή. Μπορούμε επίσης να κατανοήσωμε μ' αυτόν τον τρόπο το Μίσος. 12) θα είναι μεγαλύτερη. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Αυτή ή χαρά τρέφεται ολοένα καί περισσότερο δσο ό άνθρωπος φαντάζεται πώς οί άλλοι τον παινεύουν. τότε ή Κατάπληξη λέγεται Σεβασμός καί Φρίκη αν έκεϊνο πού μας καταπλήσση είναι ή οργή του άνθρωπου... 29) καί έτσι (θεώρ. κλπ. καί ονομάζεται Αφοσίωση αυτή ή αγάπη πού συνδέεται με την Κατάπληξη καί το Σεβασμό. Γι' αυτό φαίνεται πώς τα ονόματα των παθών προήλθαν περισσότερο από την συνήθη χρήση αυτών των ονομάτων. μ' αυτό άκρι. καΐ έτσι παρακινούμεθα (θεώρ. 27) να καταπλαγοΰμε μ' αυτό το πράγμα. δεν έχει τίποτα μέσα της ώστε από την θεώρηση εκείνου του πράγματος να πέση οτήν θεώρηση τούτου· έτσι ή ψυχή θεωρεί μόνον αυτό. ό φθόνος του. Κατά συνέπεια αν 2να αντικείμενο κλπ. τόσο μεγαλύτερη είναι ή Χαρά πού φαντάζεται πώς προκαλεί στους άλλους καί τοϋτο συμπαρομαρτώντας καί της ίδέας του έαυτοϋ του (Σχόλιο του1 θεώρ. λέγεται Συντριβή. "Οταν ή ψυχή αύτοθεωρεΐτοα καθώς καΐ θεωρεί την δυνατή της για ενέργεια. γεννιέται από την κατάπληξη της φρονίμάδας. Ο. την Ελπίδα. ή φιλοπονία. "Υστερα 8ν μας καταπλήσση ή φρονιμάδα. κλπ.Ε. ή αγάπη μας για τοϋτο ακριβώς (θεώρ. Μπορούμε τέλος να νοήσωμε την Αγάπη. τα φοβόμαστε κλπ. ΘΕΩΡΗΜΑ 53.. πού δεν συνηθίσαμε να τα διακρίνωμε από τα αλλά με καμμιά ονομασία. Καθώς δε τώρα ή Αφοσίωση γεννιέται άπ' την κατάπληξη την προκαλούμενη από το πράγμα πού αγαπούμε. γιατί ή Κατάπληξη από έ"να κακ6 κρατάει τον άνθρωπο τόσο κυριευμένο από την θεώρηση καΐ μόνο αύτοϋ του κάκου. "Οταν βλέπωμε πώς κάποιοσ καταπλήσσεται από ένα πράγμα. την ώρα πού θεωρεί αυτό τδ αντικείμενο. πού τα αγαπούμε. έφ' δσον αυτό βρίσκεται μόνο μέσα στην ψυχή. παρά από την επισταμένη γνώση αυτών των παθών. καθώς για τοΰτο ακριβώς θεωρούμε τον δνθρωπον αυτόν ως πολύ ανώτερο από μας. ώστε να είναι ανίκανος να σκεφθή Ολλα αντικείμενα. την Κενοδοξία καί άλλα πάθη πού συνδέονται με την περιφρόνηση καί να συναγάγωμε από τοϋτο καινούργια πάθη. 19 και 23. Ή ψυχή προσπαθεί να φαντασθή έκεΐνα μόνο πού θέτουν τη δύναμη της να ενεργεί. 27) ό ϊδιος αισθάνεται μεγαλύτερη Χαρά μια πού συμπαρομαρτεί καί ή ίδέα του έαυτοϋ του. Στήν Κατάπληξη αντιτίθεται ή Περιφρόνηση.Ε. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ό άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του μόνον από τις διαθέσεις του Σώματός του καί τΙς Ιδέες του (θεώρ. ονομάζεται Κατάπληξη· αν προκαληται από ένα αντικείμενο πού το φοβόμαστε.

δπως ακριβώς είναι δεδομένη· κατά συνέπεια ό άνθρωπος δεν θα έπι. Ωστόσο υπάρχει ίσως κάποιος ενδοιασμός σε τοΰτο. δηλαδή 11 . δσο μπορούμε περισσότερο να τις ξεχωρίζωμε άπ' τίς άλλες καϊ να τΙς θεωρούμε ως μοναδικά πράγματα. 28) καϊ'θά το καταφέρωμε τοΰτο ερμηνεύοντας δυσμενέστερα τις πράξεις των ομοίων μας. "Οταν λοιπόν λέμε πώς ή ψυχή. ενώ ή ψυχή προσπαθεί να φαντασθή κάτι πού θέτει τη δύναμη της για ενέργεια. Κάθε φορά πραγματικά πού φανταζόμαστε ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 161 τις πράξεις μας χαιρόμαστε (θεώρ.τι απορρέει από τη φύοη του. "Οταν ή ψυχή φαντάζεται την αδυναμία της. Γιατί οί γονείς συνήθισαν να ανατρέφουν τα παιδιά τους προς την αρετή μόνον με το κίνητρο της τιμής καϊ του φθόνου. δηλαδή χαίρονται με την αδυναμία των δμοιών τους καϊ θλίβοντας για τΙς αρετές τους. θεώρ. Ή θλίψη αυτή τρέφεται ολοένα καϊ περισσότερο.Δ. δν φανταζόμαστε πώς οί άλλοι μας μέμφονται. αν φαντασθούμε πώς οί πράξεις μας συγκρινόμενες με τΙς αντίστοιχες των άλλων είναι κατώτερες. φαντάζεται την αδυναμία της. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή ουσία της Ψυχής βεβαιώνει μόνον τοΰτο πώς ή Ψυχή είναι καϊ μπορεί. θα προσπαθήσωμε άλλωστε να άπομακρύνωμε αυτή τη θλίψη (θεώρ. δταν βλέπομε στον εαυτό μας κάτι πού το άρνιώμαστε στους άλλους. συμβαίνει ώστε ό καθένας να σπεύδη να διηγείται τα πεπραγμένα καϊ τους άθλους του καϊ να έπιδεικνύη τΙς δυνάμεις του σώματος του δσο καϊ του πνεύματος του και για τοΰτο οι άνθρωποι είναι ανυπόφοροι αναμεταξύ τους. 24 καϊ σχόλιο του θεώρ. Άλλα ό άνθρωπος (Σχόλιο του θεώρ. 13). αν αυτή αποτελεί γνώρισμα της φύσης ενός άλλου καϊ είναι ξένη για τη φύση του· καϊ 'έτσι ή επιθυμία του δεν μπορεί να παρεμποδισθή. Άλλα 9ν αυτό πού βεβαιώνομε για τον εαυτό μας δοϋμε πώς σχετίζεται με την γενική ίδέα του ανθρώπου ή κάθε ζώντος δντος.160 ΗΘΙΚΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή προσπάθεια της ψυχής ή ή δύναμη της είναι αυτή ή ουσία της ψυχής αυτής (θεώρ. δεν θα χαρούμε τόσο· καϊ θα θλίβουμε αντίθετα.). μέρος 2).τι τις φανταζόμαστε πιο συγκεκριμένα· δηλαδή (σύμφωνα με τα όσα ειπώθηκαν στο σχόλιο 1 του θεώρ. Άλλα για να τον απομακρύνω αυτόν τον ενδοιασμό θα προσθέσω το ακόλουθο πόρισμα. θλίβεται για τοΰτο. Ο. Φαίνεται λοιπόν πώς οί άνθρωποι από φυοικό τους ρέπουν στο Μίσος και στο Φθόνο και τοΰτο το ύποβοηθεϊ καϊ ή αγωγή. με άλλα λόγια είναι στη φύση της Ψυχής να φαντάζεται μόνον εκείνα πού θέτουν τη δύναμη της για ενέργεια (προηγ. Και καθώς ανανεώνεται 'δταν ό άνθρωπος αναλογίζεται τις αρετές του ϊ) τη δύναμη του για ενέργεια. ενώ αΰτοθεωρείται.Ε. γιατί δεν είναι σπάνιο να θαυμάζωμε τις αρετές του ανθρώπου καϊ να τις σεβώμαστε. μ£ άλλα λόγια (σχόλιο του θεώρ. 11) ή διάθεση πού παρεμποδίζει την δύναμη για ενέργεια η την προσπάθεια του ανθρώπου. ή προσπάθεια αυτή παρεμποδίζεται. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ό Φθόνος είναι το 'ίδιο το Μϊοος (Σχόλιο του θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 55. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Κανένας δεν φθονεί την αρετή του άλλου. 32). 9) δεν καταβάλλει προσπάθειες για μια πράξη καϊ δεν επιθυμεί να κάμη παρά μόνον δ. 2 Χ ΟΛ ΙΟ % Αυτή ή θλίψη πού συμπαρομαρτεί στην ίδέα για· την αδυναμία μας ονομάζεται Ταπείνωση.Δ. Ο. δεν λέμε τίποτα άλλο εκτός δτι.Ε. 53) καϊ τόσο περισσότερο μάλιστα δσο οι πράξεις φαίνονται πώς εκφράζουν περισσότερη τελειότητα άπ' δ. πράγμα πού αποδεικνύεται με τον ίδιο τρόπο δπως καϊ το πόρισμα του θεωρήματος 53. 7)· δίρα ή ουσία της ψυχής (δπως είναι αυτονόητο) βεβαιώνει μόνον πώς είναι ή ψυχή καϊ πώς μπορεί καϊ δχι εκείνο πού δεν είναι καϊ δεν μπορεί. με άλλα λόγια (Σχόλιο του θεώρ. 24) δηλαδή ή Λύπη (Σχόλιο του θεώρ.καϊ έτσι προσπαθεί να φαντασθή τοΰτο μόνον πού βεβαιώνει ή θέτει τη δύναμη της για ενέργεια. σχόλιο του θεώρ. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α ». Ή χαρά πού γεννιέται από την αύτοθεώρηση μας ονομάζεται Φιλαυτία ή Εσωτερική Γαλήνη. 11) θλίβεται. θύμηση να βεβαιώνη για τον εαυτό του καμμιά δύναμη για ενέργεια ή (πράγμα πού σημαίνει το 'ίδιο) καμμιά αρετή. παρά μόνο του ομοίου του. Για τοΰτο χαιρόμαστε στον ύψιστο βαθμό με την αύτοθεώρηση μας. ή στολίζοντας δσο μπορούμε τις δικές μας. 40. Κι' από τοΰτο ακόμα συνέπεται πώς οί άνθρωποι από φυσικό τους είναι φθονεροί (βλ.

π. Λέγω πώς ή Χαρά πού προκαλείται από ένα αντικείμενο. θεώρ. Άλλα θα φθονήση τον δμοιό του πού υποτίθεται δτι είναι της ίδιας φύσης μ' αυτόν. μέρ. ή επιθυμία του αναγκαία θα είναι τέτοια ήν δλλη.χ. "Οσο για την επιθυμία. λύπης. το Φόβο. δπως οί διακυμάνσεις της ψυχής. την Ακολασία.)πρέπει να είναι πολυάριθμα. Λύπης καΐ Επιθυμίας καί κατά συνέπεια καί για κάθε άλλο πάθος πού αποτελείται από αυτά. ή απορρέει από αυτά. Σ Χ Ο Λ Ι Ο "Οταν λοιπόν στο παραπάνω σχόλιο του θεωρήματος 52 αύτοϋ του μέρους λέγαμε πώς ό σεβασμός μας για ?ναν ίίνθρωπο προέρχεται γιατί θαυμάζομε τη φρόνηση του. Δεν μπορώ άλλωστε εδώ να εξηγήσω τα όίλλα εϊδη των παθών (άφοϋ υπάρχουν δσα καϊ εϊδη αντικειμένων) κι' 3ν ακόμα μου ήταν δυνατό. Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η Ή Χαρά καί ή Λύπη καί κατά συνέπεια τα συναισθήματα πού συντίθεται από αυτές ή απορρέουν άπ' αυτές. τη Μέθη. τα πιο αξιοσημείωτα είναι ή Λαιμαργία. δσο τα πάθη από δπου γεννιωνται οϊ επιθυμίες αυτές θα διαφέρουν αναμεταξύ τους. από το Α καί ή Χαρά πού προκαλείται από το αντικείμενο Β. αγάπης κλπ. αυτό δεν είναι αναγκαίο. τέτοιες ιδέες (θεώρ. Για τοϋτο επίσης το πάθος της Λύπης ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 163 πού προκαλείται από ένα αντικείμενο είναι διαφορετικό κατά τη φύση του από τη Λύπη πού προκαλείται από μια αίτία. δπως δεν φθονούμε τα δέντρα για το υψος τους καί τα λιοντάρια για το θάρρος τους. είναι ή ουσία ή ή φύση κάθε πάθους. πού (προηγ. θεώρ. Γιατί ή Εγκράτεια και ή Νηφαλιότητα και τέλος ή Αγνότητα πού συνηθίσαμε να τίς άντιτάσσωμε στη λαιμαργία. λύπης. λύπης. ή Μέθη. πού εξηγούν την φύση του ενός καί του άλλου πάθους με τα αντικείμενα πού αναφέρονται σ' αυτά.Ε. μας αρκεί να διαθέτωμε £ναν γενικόν ορισμό για . ΘΕΩΡΗΜΑ 56. αλλά εκδηλώνουν τη δύναμη της ψυχής πού κυβερνάει αυτά τα πάθη. καί πρέπει το ϊδιο να νοούμε για την Αγάπη. Ο. Ο.Δ. Υπάρχουν λοιπόν τόσα εϊδη επιθυμίας δσο καί χαράς.. Ή φύση λοιπόν κάθε πάθους πρέπει αναγκαία να έξηγήται ώστε να έκφράζη τη φύση του αντικειμένου πού μας επηρεάζει. δεν τον φθονούμε. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Ανάμεσα σ' αυτά τα εϊδη των παθών. 40.τι δείξαμε κιόλας) δσα καϊ . ή Φιλαργυρία καί ή Φιλοδοξία καί αυτά είναι έΝ/νοιες της αγάπης ή της επιθυμίας. ή Ακολασία.λ. στη μέθη καί στην ακολασία. π. 2) πάσχομε ανάλογα με το δσο φανταζόμαστε με δλλα λόγια πάσχομε από £να πάθος πού περικλείνει τη φύση του Σώματός μας καί τη φύση ενός εξωτερικού Σώματος. τα Μϊσος. τής συνουσίας. Ακόμα. Ϊ1) δεν μπορεί να θλιθή γιατί θεωρεί κάποιον αρετή σ' £να ανόμοιο του πλάσμα καΐ κατά συνέπεια δεν μπορεί να το φθονήση. Για τοϋτο καί. καί κατά συνέπεια (από δ. το Μίσος την Ελπίδα. 9)· έφ' δσον λοιπόν ό καθένας επηρεάζεται από εξωτερικές αιτίες του τάδε ή του τάδε είδους χαράς. έφ' δσον τα διακρίνομε από τα δλλα.) γιατί φανταζόμαοτε πώς οί αρετές αυτές του ανήκουν ως κάτι το ξεχωριστό καΐ δεν φανταζόμαστε πώς είναι κοινό γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης. του πλούτου καί της δόξας. περικλείνει τη φύση του αντικειμένου Β· καί έτσι τα πάθη της χαράς είναι διαφορετικά κατά τη Φύση τους. του κρασιού. 1) αναγκαία έφ' δσον £χομε ατελείς ίδέες καί ακριβώς ανάλογα με το δσο δχομε.Ε. ή Ελπίδα. δπως ή Αγάπη. Υπάρχουν τόσα είδη Χαράς.ΗΘΙΚΗ 162 (σχόλιο του θεωρ. δσα εΐναι τα είδη των αντικειμένων πού μας επηρεάζουν. κλπ.Δ. Με τη Λαιμαργία. τη Δικαιοσύνη της ψυχής: κατά συνέπεια υπάρχουν αναγκαία τό«α εϊδη χαράς. το θάρρος του κλπ. αυτό συμβαίνει (καθώς το δείχνει το προηγ. δηλαδή καθ' δσο ή φύση του •συγκροτείται κατά τον 2ναν ή τον άλλο τρόπο. δεν είναι συναισθήματα ή πάθη. 11)· πάσχομε άλλωστε (θεώρ. είναι πάθη (σχόλιο του θεωρ. γιατί προκαλούνται από αιτίες διαφορετικής φύσης. από το αντικείμενο δπου αναφέρονται : δέν έχουν τα αντίθετα τους.•εϊδη αντικειμένων από τα όποια επηρεαζόμαστε. ό Φόβος κ. αγάπης καί Μίσους δσα καΐ εϊδη αντικειμένων από τα όποια επηρεαζόμαστε. Γιατί για την εξέταση του σχεδίου μας πού αποβλέπει στον προσδιορισμό των δυνάμεων των παθών καί της ισχύος πού έχει πάνω «' αυτά ή ψυχή. έφ' δσον το νοοΰμε ως προσδιωριζόμενο για να διάπραξη κάτι από την δοθείσα ιδιοσυστασία του (ε]ιΐ5 οοηβΐίΐιιΐίοηο) (σχόλιο του θεωρ. τα πάθη αυτά. αγάπης ή μίσους. καί ή φύση της μιας επιθυμίας θα διαφέρη από τη φύση μιας δλλης επιθυμίας. τη Φιλαργυρία καί τη Φιλοδοξία δεν νοοΰμε τίποτα δλλο παρά την ά% μετρη αγάπη ή -επιθυμία του φαγητού. 3)· δηλαδή (σχόλιο 1 του θεωρ.

Ε. μέρος 2).164 ΗΘΙΚΗ ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ κάθε πάθος. "Ενα οποιοδήποτε πάθος κάθε ατόμου διαφέρει από το πάθος ενός άλλου.χ.Δ. Το ϊδιο καϊ με τΙς ακολασίες καϊ τΙς ορέξεις των εντόμων. έφ' όσον αυξάνεται η ελαττώνεται. ή ψυχή συλλαμβάνει ώρισμένες αυτοτελείς ίδέες (σχόλιο 2 του θεωρ. το θεώρημα 13. των ψαριών καϊ των πτηνών. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Οταν ή ψυχή αύτονοεΐται καϊ αντιλαμβάνεται τη δύναμη της για ενέργεια. άρα ή ψυχή αύτοθεωρεϊται αναγκαία όταν συλλαμβάνη μια αληθινή η αυτοτελή ίδέα (θεώρ. δσο και ή ουσία του ενός διαφέρει από την ουσία του άλλου. Μ' δλο πού κάθε άτομο εϊναι ευχαριστημένο καϊ χαίρεται τη φύση του. νοούμε την δρεξη καϊ την επιθυμία (Σχόλιο του θεωρ. 40. Το άλογο καϊ ό άνθρωπος αναμφίβολα παρασύρονται από την Ακολασία της αναπαραγωγής· αλλά το πρώτο από μια άλογίσια ακολασία καϊ ό δεύτερος από μια ανθρώπινη ακολασία. 43. του μίσους η της επιθυμίας. Καϊ αυτά μεν αναφορικά με τα πάθη πού σχετίζονται με τον άνθρωπο. ΘΕΩΡΗΜΑ 57. αυξάνεται η μειώνεται. για να μπορούμε να προσδιωρίσωμε τϊ εϊδους καϊ τΐ μεγέθους είναι ή δύναμη της ψυχής για να μετριάζη ϊ) να έξουδετε·* ρώνη τα πάθη. δπως ακριβώς εϊναι διαμορφωμένη. καθώς το δείχνουν οί ορισμοί πού δώσαμε.καϊ αυτές να διαφέρουν μεταξύ τους. Τέλος συνάγεται από το προηγούμενο θεώρημα πώς δεν εϊναι μικρή ή διαφορά ανάμεσα στην απόλαυση πού επιδιώκει ένας μέθυσος καϊ στην απόλαυση οπού φτάνει δνας φιλόσοφος. δεν μας χρειάζεται να γνωρίζωμε αυτές τΙς διαφορές καϊ να προεκτείνωμε την ερευνά μας για τη φύση καϊ την κατα'γωγή αυτών των παθών. δπως καϊ ή φύση ή ουσία του ενός διαφέρει άπότή φύση καϊ την ουσία του άλλου· και κατά συνέπεια 2να όποιοδή- 165 ποτέ πάθος ενός ατόμου διαφέρει από το πάθος ενός άλλου δσο. πρέπει. Ο. κλπ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το θεώρημα αυτό εϊναι προφανές από το αξίωμα 1 πού τοβλέπομε υστέρα από το Λήμμα 3 πού ακολουθεί. υπάρχουν και άλλα συναισθήματα χαράς και λύπης πού σχετίζονται με μας έφ' δσον ενεργούμε. Το μόνχ> πού απομένει είναι λίγες λέξεις για τα πάθη έφ' δσον ενεργεί. δηλαδή (το ϊδιο σχόλιο) είναι αυτή ή φύση του καθενός· καϊ έτσι ή χαρά καϊ ή λύπη του ενός διαφέρει από την χαρά καϊ τη λύπη του άλλου. να γνωρίζωμε τΙς κοινές ιδιότητες των παθών καΐ της ισχύος πού έχει πάνω σ' αυτά ή ψυχή. 53). μια καϊ γνωρίζομε τη φύση της ψυχής). είναι πάθη με τα όποια ή δύναμη του καθενός η ή προσπάθεια του για να έμμείνη στο είναι του. "Ολα τα πάθη ανάγονται στην επιθυμία. Άλλα με την προσπάθεια για να έμμείνη στο είναι του. Άλλα ή επιθυμία είναι αύτη ή φύση η ουσία κάθε πάθους (σχόλιο του θεωρ. δσο διαφέρει ή •φύση τους από την ανθρώπινη. 9)· κατά συνέπεια ή χαρά καϊ ή λύπη εϊναι ή Ί'δια ή επιθυμία η ή δρεξη. Μας άρκεϊ. Μ' δλο πού υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο· &να καϊ στο άλλο πάθος της Αγάπης. ΘΕΩΡΗΜΑ 58. 11 με το σχόλιο). 9)· κατά συνέπεια ή Επιθυμία καθενός διαφέρει από την Επιθυμία ενός αλλού όσο ή φύση η ή ουσία του ενός διαφέρει από την ουσία του άλλου. θα το άποδείξωμε ωστόσο με τους όρίομούς των τριών αρχικών παθών. βοηθείται η παρακωλύεται. Κατά συνέπεια •είναι χαρούμενη επίσης δσο συλλαμβάνει αυτοτελείς ίδέες. Έκτος από τη χαρά και τη λύπη πού είναι πάθη. μέρος 2).. βοηθείται ή παρακωλύεται (θεώρ. μέρος 2. έφ' δσον πάσχει. ωστόσο αύτη ή ζωή από την οποία ό καθένας εϊναι ευχαριστημένος καϊ πού την χαίρεται δεν εϊναι τίποτα άλλο παρά ή ίδέα η ή ψυχή αύτοΰ του ατόμου καϊ έτσι ή ευχαρίστηση του ενός διαφέρει από την αντίστοιχη του άλλου δσο καϊ ή φύση Γ) ουσία του ενός διαφέρει από τη φύση η την ουσία του άλλου. εϊναι χαρούμενη (θεώρ. πράγμα πού το αναφέρω παρεκβατικά. τώρα.· μας άρκεϊ να διαθέτωμε έ"ναν γενικόν ορισμό για κάθε πάθος. έφ' δσον αυτή αναφέρεται ταυτόχρονα καϊ στην φυχ·ή καϊ στο Σώμα. στη χαρά η στη λύπη. λέγω. δήλα- . ανάμεσα στην αγάπη πού τρέφομε για τα παιδιά μας καϊ στην αγάπη πού νοιώθομε για τη γυναίκα μας. Ή χαρά καϊ ή λύπη. διαφέρουν από τα πάθη των ανθρώπων. Εξ άλλου. να γνωρίζωμε τΙς κοινές Ιδιότητες των παθών καΐ της ψυχής. π. λέγω. Μας άρκεϊ. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Συνέπεται από αυτό πώς τα πάθη των πλασμάτων πού λέμε πώς δεν έχουν λογικό (δεν μπορούμε να άμφιβάλλωμε πραγματικά πώς τα ζώα δεν αισθάνονται.

της χαράς και της λύπης. · Ο. 11 με το σχόλιο του).Ε.) κατά συνέπεια ή επιθυμία αναφέρεται σε μας ένόσω> και μεϊς γνωρίζομε. φανταζόμαστε κάτι. πού σαν το γευόμαστε συνήθως ευχαριστιόμαστε. Από δλα αυτά προκύπτει πώς κινούμαστε κατά πολλούς τρόπους από εξωτερικές αιτίες. πολύ συχνά. Ανάγω λοιπόν στην εύψυχία τΙς πράξεις εκείνες πού έχουν για σκοπό την ωφέλεια εκείνου πού ενεργεί καϊ στην γενναιψυχία εκείνες πού αποβλέπουν στην ωφέλεια του αλλού. έφ' δσον αυτή ενεργεί.Δ. ώστε δεν μπορούμε να καθορίσωμε τον αριθμό τους. Κατά συνέπεια δεν υπάρχουν πάθη λύπης πού να μπορούν να άναφέρωνται στην ψυχή έφ' δσον αυτή ενεργεί. Καϊ ακόμα. Με την Γενναιοφυχία εννοώ την επιθυμία δπου έ"να άτομ» προσπαθεί σύμφωνα με τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου του να 6οη~ θήση τους βλλους ανθρώπους καΐ να συνδεθή μαζύ τους με φιλία. Τέλος θα πρέπει να κάμω ώρισμένες παρατηρήσεις αναφορικά με το θέμα των ορισμών .χ. πού γεννιώνται άπ' τη σύνθεση των τριών πρωταρχικών παθών.. έφ' δσον θλίβεται ή ψυχή. δπως καϊ παραπάνω. είναι εϊδη της εύφυχίας· ή μετριοφροσύνη.) δσα την προϋποθέτουν ως ενεργούσα. Ακόμη. την περιφρόνηση. δταν άπολαβαίνωμε το πράγμα πού ορεγόμαστε. έφ' δσον αυτή νοεί.. επιθυμούμε να το άπολαυσωμε.. δηλαδή (θεώρ. προσπαθεί να διατηρηθή σ' αυτήν την κατάσταση της (θεώρ. πώς καθωρίστηκε μια καϊ καλή για το καθένα από τα προηγηθέντα. έφ' όσον έχει σαφείς καΐ συγκεκριμένες ίδέες. την αισχύνη. ή ωχρότητα. ΘΕΩΡΗΜΑ 59. ή δύναμη της για γνώση. το γέλιο. Άλλα ό σκοπός μου εξυπηρετείται με την απαρίθμηση των κυριώτερων δσο για εκείνα πού παράλειψα. Ο. Εξακολουθώντας τον ϊδιο δρόμο. καϊ πώς. Με την Εύφυχία εννοώ την επιθυμία δπου ίνα δίτομο προσπαθεί να έμμένη οτό ϊδιο του το· είναι σύμφωνα με τις υπαγορεύσεις του Λόγου του. Άλλα με την προσπάθεια αυτή νοοϋμε την επιθυμία (σχόλιο του ίδίου θεώρ. μπορούμε να όποδείξωμε εύκολα πώς ή αγάπη συνδέεται με την μετάνοια. σαν τα κύματα της θάλασσας πού συνεπαίρνονται από ενάντιους όνεμους. ή επιείκεια. σ' αυτήν την επιθυμία ί) την προσπάθεια θ' άντιταχθή αυτή ή νέα κατάσταση καί. καθώς το δείχνουν οί ορισμοί τους πού δώσαμε. κατά συνέπεια. ή εικόνα αυτής της ίδιας της τρο^ φής διατηρείται. δπως ό τρόμος.Ε. 1) μειώνεται ή παρακωλύεται. στη χαρά ή στήι λύπη. κλπ. το σώμα μπορεί να απόκτηση μ' αυτήν την απόλαυση μια καινούργια κατάσταση. αλλά μόνο πάθη χαράς καΐ επιθυμίας (προηγ. κλπ. Απομένει ωστόσο να άναφέρωμε σχετικά με την αγάπη. καΐ έτσι. ή ψυχή. γιατί είναι παρούσα καϊ κατά συνέπεια επίσης και ή προσπάθεια ή επιθυμία για να το φάμε. Εξ όίλλου παρέλειψα τις εξωτερικές διαταραχές πού επηρεάζουν το σώμα και πού παρατηρούνται στα πάθη. ή έφ' όσον έχει συγκεχυμένες. π. να έτπθυμή ΰλλα πράγματα. δεν υπάρχει κανένα πού να μην αναφέρεται στη χαρά ή στην επιθυμία. Νομίζω πως έτσι έξή- ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 167 γησα με τα δσα προηγήθηκαν. τα κυριώτερα πάθη καϊ τις διακυμάνσεις της ψυχής. Άλλα με λύπη εννοούμε εκείνο πού περιορίζει ή παρακωλύει τη δύναμητου σκέπτεσθαι της ψυχής (θεώρ. μάλλον θα είναι αντικείμενο περιέργειας παρά ωφέλειας. άφοϋ απέδειξα καϊ τις πρώτες τους αιτίες. ή ετοιμότητα του πνεύματος στους κινδύνους. πώς. κλπ. Άλλα ενώ το άπολαβαίνομε μ' αυτόν τον τρόπο. δίχως νδχουν καμμιά σχέση με την ψυχή. 1) καθ' δσο ενεργεί. πώς τα πάθη μπορούν να συνδυασθούν μεταξύ τους με τόσους τρόπους και πώς από τοΰτο γεννιώνται τόσες ποικιλίες. έτσι παρασερνόμαστε και μείς. θεώρ. δηλαδή να το φάμε. δηλαδή της επιθυμίας.166 ΗΘΙΚΗ δη (θεώρ. αγνοώντας π μας περιμένει καϊ ποια θα είναι ή τύχη μας Ωστόσο είπα μόνο πώς εξέθεσα μονάχα τΙς βασικές συγκρούσεις δπου περιπλέκεται ή ψυχή κι' δχι δλες όσες είναι δυνατόν να παραχθούν. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Ολα τα Πάθη αναφέρονται στην επιθυμία. τΙς ανάγω στην Ανδρεία (ΡοΓΐίιικΙίηειη — καρτερία της ψυχής) καΐ αυτήν την διακρίνομε στην Εύψυχία καϊ στη Γενναιοψυχία. το στομάχι γεμίζει καϊ το σώμα βρίσκεται σε μια 8λλη κατάσταση. 1). να προσδιορισθή διαφορετικά. ή νηφαλιότητα. ο! λυγμοί. Κατά συνέπεια ή εγκράτεια. ώστε να ανακύψουν και άλλες εικόνες μέσα του καϊ ή ψυχή να άρχίση ταυτόχρονα να φαντάζεται δίλλα.. δηλαδή για ενέργεια (θεώρ. νομίζω. 'Άν λοιπόν σ' ηύτήν την καινούργια διάθεση του σώματος.. ή παρουσία της τροφής πού ορεγόμαστε θα γίνη μισητή· καϊ αυτό είναι πού το όνομάζομε Αηδία καϊ Κόρο. είναι εϊδη της γενναιοψυχίας. 2 Χ ΟΛ ΙΟ "Ολες τις πράξεις πού απορρέουν από τα πάθη και πού αναφέρονται στην ψυχή. 1) έφ' δσον ενεργούμε.Δ. Ανάμεσα σ' δλα τα πάθη πού αναφέρονται στην ψυχή. "Οταν. γιατί αναφέρονται μοναδικά στο σώμα. . κλπ.

έχει ή δεν έχει συνείδηση για την δρεξή του. σχόλιο του θεώρ. γιατί τα πάθη αυτά αναφέρονται κυρίωο οτό Σώμα καί είναι μόνον εϊδη χαράς καί λύπης. 23. Γιατί ή χάρο δεν είναι ή ϊδια ή τελειοποίηση. 169 3 ^ Ε Ξ Η Γ Η 2 Η Λέγω μετάβαση. της Μελαγχολίας καϊ της Όδύνης. του Γαργαλιστιοϋ. εϊτε είναι έμφυτη εϊτε επίκτητη. τους ορισμούς της Ιλαρότητας. στην πραγματικότητα. έφ' δσον προσδιορίζεται από μια δοθείσα εντός της διάθεση. έννοοϋμε κάθε κατάσταση αυτής της ουσίας. δεν θέλησα να εξηγήσω την επιθυμία με την δρεξή. έφ' όσον προσδιορίζεται να κάμη πράγματα πού εξυπηρετούν την συντήρηση του. ή τέλος αναφέρεται καΐ στα δυο αυτά. άλλα προσπάθησα να την άφίσω σε τρόπο πού να περιλαμβάνη όλες τις προσπάθειες της ανθρώπινης φύσης. θα την κατείχε δίχως το πάθος τήο χαράς· αυτό φαίνεται καθαρώτερα στο πάθος της λύπης πού είναι το αντίθετο του. επιθυμία. πώς ή επιθυμία είναι ή όρεξη με αυτοσυνειδησία· και ή δρεξη είναι αύτη ή ουσία του ανθρώπου. Παραλείπω εξ δλλου. γιατί οί εικόνες αυτών των πραγμάτων βρίσκονται σε αλληλουχία μεταξύ τους και είναι ταξινομημένες έτσι ώστε ή μια να ακόλουθη την άλλη· λοιπόν δεν μπορούμε να νοήσωμε πώς έτσι είναι δταν ή εικόνα του πράγματος είναι καινούργια.ΗΘΙΚΗ 168 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ των παθών καί για τοΰτο θα εκθέσω καΐ πάλιν με τάξη αυτούς τους ορισμούς. Το πάθος της λύπης είναι μια πράξη καί ή πράξη αυτή δεν μπορεί. Γιατί λέγοντας διάθεση της ουσίας του άνθρωπου. 11). πού γίνεται αντιληπτή από μόνο το κατηγόρημα της σκέψης ή από μόνο το κατηγόρημα της έκτασης. πού ποικίλλουν ανάλογα με τΙς εναλλασσόμενες καταστάσεις ενός καί του αύτοΰ ανθρώπου καί αντιτίθενται τόσο μεταξύ τους. Το δτι ό άνθρωπος. κλπ. αλλά από τον ορισμό αυτόν δεν θα συμπεραίνονταν (θεώρ.) να προσθέσω. Άλλα σ' αυτό το ίδιο το σχόλιο παρατήρησα πώς δεν αναγνωρίζω. μεγαλύτερη τελειοποίηση. άφοϋ ό άνθρωπος δεν μπορεί να θλιβή παρά έφ' δσον ξεκινάει από κάποιον τελειότητα. δείξαμε για ποια αίτία ή ψυχή μεταβαίνει μονομιάς άπ' τη θεώρηση ρνόο πράγματος στη σκέψη ενός δλλου. θέληση. γιατί ή στέρηση δεν είναι τίποτα. *Αν πραγματικά ό άνθρωπος γεννιώταν με την τελειότητα δπου μεταβαίνει. Εννοώ λοιπόν με τη λέξη επιθυμία όλες τΙς προσπάθειες. Καί δεν μπορούμε να ποΰμε πώς ή λύπη συνίσταται στην στέρηση μιας μεγαλύτερης τελειότητας. πράξεις καί βουλήματα του ανθρώπου. ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ 1 Ή Επιθυμία είναι αυτή ή ουσία του άνθρωπου καθόσο την νοοϋμε ως κατευθυνόμενη προς κάποιον ενέργεια από μια διάθεση πού είναι δεδομένη σ' αυτόν. παρορμήσεις. 52 με το σχόλιο του). να είναι τίποτε δλλο εκτός από εκείνο με το οποίο μεταβαίναμε σε μια μικρότερη τελειότητα. κατά συνέπεια. πού τ}ς χαρακτηρίζαμε με τα ονόματα δρεξή. Υπάρχει καί ό θαυμασμός (κατάπληξη) δταν ή ψυχή προσηλώνεται στη φαντασία ενός πράγματος. θεώρ. "Οτι ή λύπη πραγματικά συνίσταται σε μια μετάβαση σε μια μικρότερη τελειότητα καί δχι στην μικρότερη τελειότητα καθεαυτή. ή δρεξή του παραμένει ή ϊδια' κι' έτσι για να μη θεωρηθώ πώς ταυτολογώ. ώσπου να προσδιορισθή από όίλλες αιτίες για να σκεφθή . δεν μπορεί να το άρνηθή κανείς. Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Εϊπαμε παραπάνω στο σχόλιο του θεωρήματος 9. γιατί αυτή ή μοναδική φαντασία δεν έχει καμμιά σχέση με τίς δλλες (βλ. παρεμβάλλοντας σ' αυτούς δποια παρατήρηση έχω για τον καθένα. αλλά τότε ή ψυχή θα σύγκρατηθή στην θεώρηση γι' αυτό το πράγμα. δηλαδή ή πράξη με την οποία μειώνεται ή παρακωλύεται ή δύναμη για ενέργεια του ανθρώπου (βλ. μέρος 2. Ή χαρά είναι ή μετάβαση του ανθρώπου από μιά' μικρότερη •σε μια. παρόρμηση· θα μπορούσα να πω πώς ή επιθυμία είναι αύτη ή ουσία του άνθρωπου έφ' δσον νοείται ως κατευθυνόμενη σε κάποια πράξη. Για να περιληφθή λοιπόν στον ορισμό μου ή αίτία αυτής της συνείδησης. πραγματικά. Ε Ξ ΗΓ Η Σ Η Σ το σχόλιο του θεωρήματος 18. χρειάστηκε (ίδιο θεώρ. καμμιά διαφορά ανάμεσα στην όρεξη του άνθρωπου καΐ στην επιθυμία. μέρος 2) πώς ή ψυχή μπορεί να έχη συνείδηση για την επιθυμία της ή για την δρεξή της. πού ό άνθρωπος παρακινούμενος προς διάφορες κατευθύνσεις δεν ξαίρει ποια ν' άκολουθήση.

. Κουντουριώτη γίνεται χρήση των λέξεων συμπάθεια αντί κλίση καί αντιπάθεια αντί αποστροφή.θεωρούμενη καθ' έαυτήν. μην έχοντας κατανοήσει καλά την ουσία της αγάπης. ή ιδέα μιας εξωτερικής αίτίας. Το Μίσος είναι μια λύση πού την συνοδεύει ή ιδέα μιας εξωτερικής αίτίας. δεν ονομάζεται από αυτούς. παρά δ. Ε ΞΗΓ Η 2 Η Δείξαμε στο θεώρημα 52 δτι ό θαυμασμός γεννιέται άπ' το δ. αλλά την ίδιότητά της. είναι ή χαρά πού την συνοδεύει ή ιδέα ενός πράγματος πού είναι τυχαία αιτία χαράς. γιατί κανένα πάθος. άφοΟ. 1β). μέρος 2. από τα δσα ειπώθηκαν στην προηγούμενη εξήγηση (βλέπε. 8 Ή Κλίση (ΡΓορεπκϊο) ('). Αναγνωρίζω λοιπόν τρία πρωταρχικά καί θεμελιώδη πάθη (δπως στο σχόλιο του θεωρ. αυτή ή απόσταση. Ή Αγάπη είναι μια χαρά δπου συμπαρομαρτεί. Αποστροφή (Ανατεϊο) είγαι ή λύπη πού την συνοδεύει ή ιδέα ενός πράγματος πού είναι τυχαία αίτία της λύπης (βλέπε αναφορικά με το θέμα αυτών των παθών το σχόλιο του θεωρ.τι δεν υπάρχει σ' αυτό. οί συγγραφείς αυτοί δεν κατάφεραν να έχουν καμμιά σαφή ιδέα για την ίδιότητά της· έτσι βρήκαν δλοι πολύ σκοτεινό τον ορισμό της Πρέπει ωστόσο να παρατηρήσω πώς λέγοντας πώς αυτή ή Ιδιότητα συνίσταται στη θέση πού έχει εκείνος πού αγαπάει για να ένωθή με το αντικείμενο της αγάπης του^ ΠΕΡΙ ΠΑΘΟΝ 17Ρ δεν εννοώ με τη θέληση. ώστε ή παρουσία αύτοΰ του πράγματος να γίνεται γι' αυτήν αιτία να φαντάζεται δ. 52). 10 Ή Αφοσίωση είναι ή αγάπη για εκείνον πού θαυμάζομε. Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Αντιλαμβανόμαστε εΟκολα το τι θα πρέπη να παρατηρήσω εδώ. γι" αυτόν τον λόγο. δεν κατατάσσω το θαυμασμό στον αριθμό των παθών καί δεν βλέπω το λόγο για να το κάμω. δταν αυτό απουσιάζει ή να έμμένη στην παρουσία του δταν αυτό βρίσκεται εκεί. τη συναίνεση ή την απόφαση της ψυχής. Υπάρχει Καταφρόνηση δταν. ή φαντασία ενός καινούργιου πράγματος είναι της ϊδιας φύσης δπως και οί άλλες καί. καθόσο ξαίρω.ΗΘΙΚΗ· 170 άλλα πράγματα. καί. Παραλείπω έδω τους ορισμούς του σεβασμού καί της περιφρόνησης. αλλά μόνο· από την απουσία μιας αιτίας πού άπ' την θεώρηση ενός ώρισμένου πράγματος την παρακινεί να σκεφθή άλλα. αν ή ψυχή είναι αποσπασμένη από κάθε άλλη σκέψη. δεν εκφράζει την ουσία της Αγάπης. εσωτερική γαλήνη μπ την οποία ενισχύεται η* τουλάχιστον τρέφεται ή χαρά εκείνου πού αγαπάει. είναι γιατί καθιερώθηκε ή συνήθεια να χαρακτηρίζωμε ώρισμένα πάθη πού απορρέουν από τα τρία πρωταρχκά με άλλα ονόματα. Μετφ. 11). Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Ό ορισμός αυτός εξηγεί αρκετά σαφώς την ουσία της αγάπης. δηλαδή ελεύθερη απόφαση (αποδείξαμε στο θεώρημα 48. όταν άναφέρωνται σε αντικείμενα πού τα θαυμάζομε· για τον ίδιο λόγο θα προσθέσω εδώ καί τον ορισμό της Καταφρόνησης. σχόλιο του θεωρ. της λύπης καί της επιθυμίας· καϊ αν είπα μερικά λόγια για τον θαυμασμό. τ.ΤΓ ?να πράγμα είναι καινούργιο. εξ άλλου. 2 τη μετάφραση του Ν. πού υφίσταται. πώς τοϋτο ήταν πλασματικό δημιούργημα). . Προτιμήσαμε αυτήν την απόδοση ως συμφωνότερη δλλωστε καί με το σχόλιο. 13).τι υπάρχει (6λ.ή αγάπη του μπορεί να νοηθή πραγματικά δίχως τη μια ή δίχως την άλλη όπ' αυτές τις επιθυμίες· αλλά με τη θέληση εννοώ την εσωτερική γαλήνη πού αισθάνεται εκείνος πού αγαπάει εξ αίτίας της παρουσίας του πράγματος πού αγαπάει. καί το σχόλιο του θεωρ. "Αν λοιπόν συμβαίνει να φανταζώ- (1) Γ/ημ. με την φαντασία ενός πράγματος ή ψυχή επηρεάζεται τόσο λίγο. "Οσο για τον ορισμό των συγγραφέων πού ορίζουν την αγάπη ως τη θέληση πού έχει εκείνος πού αγαπάει για να ένωθή με το αντικείμενο της αγάπης του. δεν προέρχεται από καμμιά θετική αιτία. δηλαδή τα πάθη της χαράς. ούτε καν την επιθυμία να ένωθή με το πράγμα πού αγαπάει.

μέρος 2). 17 Ή Τύψη της συνείδησης είναι ή λύπη πού την συνοδεύει ή ίδέα ενός παρελθόντος πράγματος. 12 Ή Ελπίδα είναι μια άστατη χαρά πού προκαλείται άπ' την ιδέα ενός μελλούμενου ή παρελθόντος πράγματος. για την έκβαση του. δηλαδή αμφιβάλλει για την έκβαση του πράγματος πού μισεί. για την έκβαση του. πού τον φανταζόμαστε πώς μας. πού αμφιβάλλαμε ως ένα σημείο. πραγματικά καθώς το αποδείξαμε (σχόλιο του θεωρ. είναι να μην άμφιβάλλωμε για ένα πράγμα καί άλλο να είμαστε σίγουροι γι" αυτό1 μπορεί έτσι να συμβη. μοιάζει (βλέπε σχόλιο του θεωρ. καθώς το αποδείξαμε στο θεώρημα 18. 13 Ό φόβος είναι ή άστατη λύπη πού γεννιέται άπ' την ιδέα ενός μελλούμενου ή παρελθόντος πράγματος πού αμφιβάλλαμε. 47). 22 καί σχ. Ε Ξ ΗΓ Η 2 Η Συνέπεται άπ' αυτούς τους ορισμούς πώς δεν υπάρχει ελπίδα δίχως φόβο καϊ φόβος δίχως ελπίδα. συνέπεται από τοϋτο πώς αυτή ή αγάπη δεν είναι σταθερή (βλέπε σχόλιο του θεωρ. "Αλλο. ποτέ δεν μπορούμε να εϊμαστε βέβαιοι για την έκβαση των κατ' ίδίαν πραγμάτων (πόρ. Ε Ξ ΗΓ Η Σ Η Ε ΞΗΓ Η Σ Η Έφ' δσον περιφρονούμε το πράγμα πού μισούμε. αντίθετα. δταν δεν υπάρχει αιτία αμφιβολίας για την έκβαση ενός πράγματος. » Ή Ασφάλεια είναι ή χαρά πού γεννιέται άπ' την ίδέα ενός 16 Ή Ευχαρίστηση είναι ή χαρά πού την συνοδεύει ή ίδέα ενός: παρελθόντος πράγματος πού συνέβη ανέλπιστα. 52). του αρνιόμαστε την ύπαρξη (βλ. τρέφει την ελπίδα πώς το γεγονός αυτό δεν θα συμβη. δπου καί παραπέμπαμε καθώς καί στα σχόλια του. Εκείνος πού βρίσκεται μετέωρος αναφορικά με την ελπίδα. ώστε ή εικόνα ενός πράγματος παρελθόντος η μελλούμενου να μας έχη προκαλέση το ϊδιο πάθος χαράς η λύπης. Ψ ι Ή Απελπισία είναι ή λύπιρ πού γεννιέται άπ' την ίδέα ενός μελλούμενου ή παρελθόντος πράγματος για το όποιο δεν υπάρχει. καϊ αμφιβάλλει για την έκβαση ενός πράγματος. σχόλιο του θεωρ. 49. καμμιά αμφιβολία. πού συνέβη αντίθετα με την ελπίδα μας. 'Αλλά επειδή ύπαθέτομε πώς ό άνθρωπος μισεί ωστόσο το πράγμα πού χλευάζει. 11 Ή Χλεύη είναι ή χαρά πού προκαλείται άπ' το δτι φανταζόμαστε πώς βρίσκεται κάτι το άξιοπεριφρόνητο σε κάτι πού το μιοοΰμε. μελλούμενου η παρελθόντος πράγματος για το όποιο δεν γεννιέται καμμιά αμφιβολία. τυχαίνει ωστόσο να μην αμφιβάλλουμε γι' αυτά. Γιατί αν καί. Ή Ασφάλεια λοιπόν γεννιέται από την Ελπίδα καϊ ή Απελπισία από τον Φόβο. πραγματικά. Εκείνος. 19) καϊ κατά συνέπεια. πού φοβάται. φοβάται πώς το γεγονός δεν θα συμβη. 27). πραγματικά. δπως καί ή εικόνα ενός πράγματος. μέρος 2). καϊ ανάλογα με τοΰτο χαιρόμαστε (θεωρ.αυτό προέρχεται από το δτι ό άνθρωπος φαντάζεται ως παρόν το παρελθόν ή το μελλούμενο πράγμα ί] γιατί φαντάζεται πώς άλλα πράγματα αποκλείουν την ύπαρξη εκείνων των πραγμάτων πού τον έκαναν να άμφιβάλλη. υποτίθεται πώς φαντάζεται κάτι πού αποκλείει την ύπαρξη ενός μελλούμενου γεγονότος· καϊ για τοϋτο ακριβώς θλίβεται (θεωρ. ως ένα σημείο. Βλέπομε λοιπόν πώς" το παβος της Αφοσίωσης μπορεί εύκολα να μεταπέση σε απλή αγάπη. 3. 14 . του θεωρ. φαντάζεται για τοϋτο κάτι πού αποκλείει την ύπαρξη του γεγονότος· καϊ έτσι (θεωρ. για τοϋτο. 20) είναι χαρούμενος καί. . του θεωρ. 18 Ό Οίκτος είναι ή λύπη πού την συνοδεύει ή ίδέα για ένα κακό πού συνέβη σε κάποιον άλλον.ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ ΗΘΙΚΗ 172 μαστέ συχνά εκείνο πού θαυμάζαμε. 20). ενώ είναι μετέωρος αναφορικά με την ελπίδα.

τι έχομε ύπ' δφη μας τήν δήναμή μας για δράση.ΗΘΙΚΗ 174 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ 175 Ε ΞΗΓ Η 2 Η 23 Ανάμεσα στον οίκτο καΐ στην εύσπλαγχνία δεν φαίνεται να . καΐ αντίθετα. πού μπορεί παρά τη σημασία της λέξης να όρισθή ως εξής: 24 Ή Αγανάκτηση είν. 20 Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Στό φθόνο αντιτίθεται συνήθως ή Εύσπλαγχνία. ή Υποτίμηση ως Μίσος. στο πόρισμα 1 του θεωρήματος 27 καΐ στο σχόλιο του θεωρήματος 22. Βλέπε. ως αιτία.τι •είναι σωστό. ενώ ή εύσπλαγχνία στην εξωτερική του εμφάνιση. καΐ αυτό 8ν είπωθή μια καΐ καλή. 19 Ή Εΰνοια είναι ή αγάπη για κάποιον πού έκαμε καλό σ' έ"-ναν άλλον. "Οσον άφορα τήν αιτία αυτή των παθών παραπέμπω εξ αλλού. · Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Ή Εσωτερική γαλήνη αντιτίθεται στην Ταπεινότητα έφ' δσον μ' αυτήν νοούμε μια χαρά πού γεννιέται άπ' το δ. για το Φθόνο το σχόλιο του θεωρήματος 24 καΐ τό'σχόλιο του θεωρήματος 32. αλλά. κάποιον περισσότερο άπα δ.τι είναι σωστό. Άλλα ή πρόθεση μου είναι να εξηγήσω τη φύση ίων πραγμάτων με τους δρους πού ή συνηθισμένη τους σήμαοία δεν απομακρύνεται εντελώς από έκείνην δπου χρησιμοποιώ καϊ εγώ. 25 Ή Εσωτερική γαλήνη είναι μια χαρά πού γεννιέται άπ' το <δ. εξ άλλου. Ό Φθόνος είναι το Μίσος έφ' δσον επηρεάζει τον άνθρωπο κατά τέτοιον τρόπο ώστε να θλίβεται από τήν ευτυχία του άλλου καΐ αντίθετα να χαίρεται με τη δυστυχία του άλλου.τι μιΌεϊ περισσότερο από δτι είναι σωστό (βλέπε για τα πάθη αυτά το σχόλιο του θεωρ. εξ αιτίας της Αγάπης.τι ό άνθρωπος έχει ύπ' δφη του τον εαυτό του και τη δύναμη του για δράση.αι μίσος για έναν πού έκαμε κακό σε κάτιοιον άλλον. 26 Ή Ταπεινότητα είναι ή Λύπη πού γεννιέται από το δτι ό άνθρωπος έχει ύπ' δφη του τήν αδυναμία του ή τήν έλλειψη του σθένους του. Ή Εύσπλαγχνία είναι. ή Αγάπη έφ' δσον επηρεάζει τον άνθρωπο κατά τέτοιον τρόπο ώστε να χαίρεται για το καλό του άλλου καΐ να Θλίβεται για το κακό του άλλου. γιατί τον μισούμε περισσότερο από δ. ή Εσωτερική γαλήνη αντιτίθεται στην Μετάνοια πού τήν όρίζομε ως έξης: . ώστε να υποτιμά δ. εϊτε καθεαυτό είτε κατά σύμπτωση. του μίσους· ή υπερεκτίμηση μπορεί να όριοθή ως Αγάπη έφ' δσον επηρεάζει τον άνθρωπο κατά τέτοιον τρόπφ ώστε να εκτιμά το πράγμα πού αγαπάει περισσότερο από δ. έκτος ϊσως άπδ το δτι ό οίκτος αναφέρεται στο κατ' ιδίαν πάθος. 21 Ή Υπερεκτίμηση είναι να εκτιμάμε. 26). Τέτοια είναι τα πάθη της Χαράς καΐ της Λύπης πού τα συνοδεύει ή Ιδέα ενός πράγματος εξωτερικού.τι είναι σωστό. Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Ή Υπερεκτίμηση είναι λοιπόν αποτέλεσμα ή Ιδιότητα της Αγάπης· ή υποτίμηση. έφ' δσον με τήν Εσωτερική γαλήνη έχομε ύπ' δφη μας τη χαρά πού τη συνοδεύει ή ίδέα μιας πράξης πού πιστεύομε πώς τήν κάμαμε υστέρα από ελεύθερη απόφαση της ψυχής. έφ' δσον επηρεάζει τον άνθρωπο κατά τέτοιον τρόπο.ύπάρχη καμμιά διαφορά. 22 Υποτίμηση είναι να μην έκτηιάμε έναν. Ε ΞΗΓ Η 2 Η Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Γνωρίζω πώς αυτές οί λέξεις έχουν διαφορετική σημασία στην •καθημερινή χρήση. Τώρα έρχομαι στα πάθη πού τα συνοδεύει ως αιτία ή ιδέα ενός εσωτερικού πράγματος.

176 ΗΘΙΚΗ 27 Ή Μετάνοια είναι ή Λύπη πού την συνοδεύει ή ίδέα μιας πράξης πού πιστεύομε πώς την κάμαμε ΰΌτερα από ελεύθερη απόφαση της ψυχής. Για την ελεύθερη απόφαση της ψυχής.δπως δταν αρνείται πώς μπορεί να διανοηθή κάτι το βέβαιο ίΐ πώς μπορεί να έπιθυμήση η να κάμη τίποτε άλλο εκτός άπο το κακό καϊ το ποταπό. αρνείται κάτι για τον εαυτό του. "Ενας άλλος πάλι μπορεί να αύτοϋποτιμαται. να σημειώσωμε εδώ πώς δεν είναι παράξενο πώς γενικά δλες οι πράξεις πού συνήθως τις ονομάζαμε κακές ακολουθούνται από Λύπη και εκείνες πού τϊς ονομάζαμε ορθές από Χαρά. 30). 54 καΐ 55 καϊ στο σχόλιο του τελευταίου. θέλει να τον προτιμούν δλοι καϊ παρουσιάζεται με την ϊδια βαρύτητα καϊ με την ϊδια περιβολή πού έχουν συνήθως τα πρόσωπα πού βρίσκονται σε πολύ ανώτερη άπ' 12 .τι είναι ιερό για τους μεν. Ε ΞΗ Γ Η Σ Η Συνηθήσαμε.τι είναι σωστό. "Αν. καθώς εύκολα το αντιλαμβανόμαστε από τα δσα προηγήθηκαν από την ανατροφή. Πρέπει εξ αλλού. αλλά αντίθετα.τι είναι σωστό. από υπερβολικό φό6ο για την καταισχύνη. πραγματικά το φαντάζεται έτσι αναγκαία καϊ εξ αιτίας αυτής της φαντασίας του διατίθεται κατά τέτοιο τρόπο. Εξ αλλού. στα θεωρήματα 53. περισσότερο ΰπ' δφη μας τα αποτελέσματα τους παρά τη φύση τους. άποβλέφωμε σ' δ. δταν τον βλέπωμε πώς. σχόλιο του θεωρ. 28 Περηφάνεια είναι όταν από αγάπη για τον εαυτό μας τον εκτιμούμε περισσότερο από δ. σχετικά με το μέλλον. Αυτό επιβεβαιώνεται καϊ από τη πείρα. έτσι καϊ από την Ταπεινότητα γεννιέται ή Άθυμία. Ανάλογα λοιπόν με τον τρόπο οπού ανατράφηκε. πού θα την όρίσωμε ως έξης: 29 Ή Άθυμία συνίσταται στο να υποτιμάμε τον εαυτό μας περισσότερο από δ. Γιατί. δπως ή υπερεκτίμηση ρίναι αποτέλεσμα ή ιδιότητα της αγάπης.τι είναι σωστό. για τούο άλλους είναι ανόσιο καϊ δ. Γιατί τα έθιμα καϊ ή θρησκεία πουθενά δεν είναι τα ϊδια. δεν παρακινείται να το κάμη καϊ κατά συνέπεια του είναι αδύνατο να το κάμη. ώστε να μη μπορή πραγματικά να κάμη εκείνο πού φαντάζεται πώς δεν το μπορεί. αλλά αυτό γινότανε γιατί παίρναμε. για το όποιο είναι αβέβαιος. δεν τολμάει δ. γιατί αύτη αναφέρεται σ' ένα εξωτερικό αντικείμενο. ν' άντιθέτωμε στην αλαζονεία την ταπεινότητα. θα φαντάζεται πώς δλοι τον περιφρονούν καϊ τοϋτο μάλιστα την στιγμή πού οί άλλοι κάθε άλλο παρά σκέφτονται να τον περιφρονήσουν. από μίσος για τον ϊδιον τον εαυτό του. αντίθετα. "Ο. κατά τέτοιον τρόπο. κατά το παρόν.τι αποτολμούν οί δμοιοί του.τι φαντάζεται ό άνθρωπος πώς δεν το μπορεί. Μποροΰμε λοιπόν να άντιθέσωμε στην περηφάνεια αυτό το πάθος πού θα το ονομάσω Άθυμία (Αθ]εοΙίο)· όπως από την Εσωτερική Γαλήνη γεννιέται ή Περηφάνεια. μιλάει συνεχώς μόνον για τα προτερήματα του καϊ για τα ελαττώματα των άλλων. ενώ ή "Επαρση στον ϊδιο τον άνθρωπο πού υπερεκτιμάει τον εαυτό του περισσότερο άπ' ο. ώστε να εκτιμά τον εαυτό του περισσότερο από δ. Ε ΞΗ Γ Η Σ Η Ή περηφάνεια διαφέρει από την υπερεκτίμηση. Μπορούμε ακόμα να ποΰμε πώς κάποιος αύτοϋποτιμαται. όσον καιρό κι' αν φαντάζεται πώς δεν μπορεί τοϋτο η εκείνο. ή περηφάνεια απορρέει απ" την Φιλαυτία και μπορεί να όρισθή: φιλαυτία ή εσωτερική γαλήνη. 26). παρακινώντας τα υστέρα καϊ παινεύοντας αντίθετα τΙς δεύτερες γίνονται αίτία ώστε τα αισθήματα της Λύπης να συνδέωνται με τις πρώτες καϊ της Χαράς με τΙς δεύτερες. σχόλιο του θεωρ. Αυτό εξαρτάται κυρίως. βλέπε το σχόλιο του θεωρήματος 35. έφ' όσον φαντάζεται πώς δεν μπορεί τοϋτο ή εκείνο. είναι αίσχρό για τους άλλους. καθόσο επηρεάζει τον άνθρωπο. αν.τι είναι έντιμο για τους μεν. καθένας μετανοιώνει ή παινεύεται για την τάδε πράξη πού έκαμε. Όνομάζομε αλαζόνα. θεωρώντας θλιβερά την αδυναμία του. Ε Ξ ΗΓ Η Σ Η Δείξαμε τΙς αιτίες αυτών των παθών στο σχόλιο του θεωρήματος 51. δ.τι εξαρτάται από μόνη τη γνώμη θα μπορέσωμε ν' αντιληφθούμε πώς συμβαίνει στον άνθρωπο να υποτιμά τον εαυτό του· μπορεί πράγματι να συμβή ώστε κάποιος. Δεν υπάρχει πάθος πού να είναι αντίθετο σε τοϋτο. 177 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ Γιατί κανένας. αληθινά εκείνον πού παινεύεται (βλ. μέρος 2.τι είναι σωστό (βλ. είναι αλήθεια. δεν αύτοϋποτιμαται· καϊ μάλιστα κανένας δεν υποτιμά τον εαυτό του. Οί γονείς πράγματι αποδοκιμάζοντας τϊς πρώτες πράξεις καϊ τιμωρώντας συχνά γι' αυτές τα παιδιά τους.

Για το δτι με αυτό το πάθος συνδέεται συχνά καϊ ό φθόνος. θεωρούμενη καθ' έαυτήν.μέσα μας. πού ομολογεί τα ελαττώματα του καϊ αναγνωρίζει τα προτερήματα των άλλων. δποιος φοβάται γιατί βλέπει τους άλλους να φεύγουν ή να φοβούνται. "Οταν λοιπόν θυμόμαστε ένα πράγμα πού μας προκαλεί ένα οποιοδήποτε είδος χαράς. αποτραβάει το δικό του και μετατοπίζεται σαν να καίγεται το δικό του το χέρι. Και αυτός είναι ό λόγος ώστε εκείνοι πού νομίζουν πώς είναι περισσότερο αθυμοι καϊ ταπεινοί. χρήσιμο ή ευχάριστο. Κατά συνέπεια ή νοσταλγία είναι πραγματικά ή λύπη πού αντιτίθεται στη χαρά πού προέρχεται από την άτιουσία ενός πράγματος πού μισούμε. είναι άλλωστε σπανιώτατα. πραγματικά. 34 Ευχαριστία ή Ευγνωμοσύνη (θΓ3ΐία κοα Οτζύΐιιάο) είναι ή -επιθυμία ή ή προθυμία για Αγάπη από την οποία τείνομε να κά- . παρεμποδίζεται από εικόνες πραγμάτων πού •αποκλείουν την ύπαρξη του πράγματος πού θυμόμαστε. έχομε τη διάθεση να το σκεπτώμαστε με το ϊδιο πάθος σαν να ήτανε παρόν άλλα αυτή ή διάθεση Γ] αυτή ή κλίση τΙς περισσότερες φορές. προσπαθούμε. 'Αλλά εδώ θα πρέπει να ύπογραμμίσωμε τη διαφορά πού υπάρχει ανάμεσα στην Αισχύνη καϊ στην Αιδώ.τι θεωρούμε έντιμο. Καϊ τοϋτο δχι γιατί ξαίρομε πώς υπάρχει μια διαφορετική αίτία για τη μίμηση από την αίτία της άμιλλας. βλέπε το θεώρημα 32 με το σχόλιο του. το θεώρημα 27 με το σχόλιο του. Βλέπε άλλωστε. 32 Νοσταλγία είναι ή επιθυμία η ή δρεξη για να κατέχωμε ένα πράγμα. αντίθετα. Γ 79 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ Ε Ξ Η Γ Η Σ Η "Οταν θυμόμαστε κάτι. λέμε πώς μιμείται τα πάθη του άλλου. πού τρέφεται από την ανάμνηση αύτοϋ του πράγματος καϊ ταυτόχρονα παρεμποδίζεται άπ' την ανάμνηση άλλων πραγμάτων πού αποκλείουν την ύπαρξη του πράγματος δπου στρέφεται ή δρεξη. καϊ μ' αυτήν ό άνθρωπος εμποδίζεται να κάμη κάτι τα αισχρό. για τρΰτο κατατάσσω το πάθος αυτό στο πάθος της Επιθυμίας. εκείνον πού κοκκινίζει εΰκοΧα. Ε Ξ ΗΓ Η 2 Η Για τα πάθη αυτά βλέπε το σχόλιο του θεωρήματος 30.ΗΘΙΚΗ 178 τη δική του θέση. Όνομάζομε ταπεινό. δεν είναι πάθος. 30 Κενοδοξία είναι ή χαρά πού την συνοδεύει ή ιδέα μιας πράξης μας. Τώρα 'έρχομαι στα πάθη πού συνδέονται με την επιθυμία. εκείνον πού υποχωρεί σε δλους καϊ τέλος περπατάει με χαμηλωμένο κεφάλι. Επειδή δμως ή λέξη Νοσταλγία φαίνεται πάντα πώς σχετίζεται με την επιθυμία. "Ετσι έπεράτωσα την εξήγηση των παθών της λύπης καί της χαράς πού είχα πει πώς θα εξέταζα. τα αντιμάχεται δσο γίνεται (θεώρ. καθώς το είπαμε συχνά. Αυτά τα πάθη. 31 Αισχύνη είναι ή λύπη πού την συνοδεύει ή ιδέα μιας πράξης. πού φανταζόμαστε πώς θα την παινέψουν οι άλλοι. Στήν Αίδώ άντιθέτομε συνήθως την αναίδεια πού. Βλέπε γι* αυτήν τη χαρά το σχόλιο του θεωρήματος 49. για ένα πράγμα. Ε ΞΗΓ Η Σ Η "Οποιος φεύγει. για την αίτία της άμιλλας. δταν είμαστε ξύπνιοι. αδιαφορώντας για την περιβολή του. Ή Αισχύνη είναι ή Λύπη πού ακολουθεί μια πράξη για την οποία κοκκινίζαμε. καθώς θα το αποδείξω στο κατάλληλο μέρος· τα ονόματα των παθών (τα παρετήρησα ίίδη) αναφέρονται περισσότερο στην καθιερωμένη χρήση τους κι' δχι στη φύση τους. για τοϋτο. δηλαδή ή Ταπεινότητα καϊ ή Άθυμία. Γιατί ή ανθρώπινη φύση. Ή Αιδώ είναι ό Φόβος Γ) το δέος της Αισχύνης. εκείνος μάλιστα πού βλέποντας έναν άλλον άνθρωπο να καίγεται το χέρι του. είναι γενικά οί πιο φιλόδοξοι καϊ οί πιο φθονεροί. καϊ δχι δτι κάνει το ϊδιο από άμιλλα. 33 "Αμιλλα είναι ή επιθυμία πού γεννιέται . γιατί φανταζόμαστε πώς την επιθυμία αυτή την έχουν και άλλοι. πού φανταζόμαστε πώς θα την μεμφθοϋν οί άλλοι. με το ϊδιο πάθος χαράς να το θεωρούμε ως παρόν και ή κλίση αυτή παρεμποδίζεται παρευθύς από την ανάμνηση πραγμάτων πού αποκλείουν την ύπαρξη του πρώτου πράγματος. 13 καϊ 54). αλλά γιατί ή συνήθεια το καθιέρωσε να δνομάζωμε ζηλωτή (αεπιυΐυπι) εκείνον μόνον πού μιμείται δ.

Οί καλύτεροι. 39). 43 Ανθρωπιά η Μετριοφροσύνη (ΗιιπίΕΐηϊΙαβ 8οα Μοα.τι αρέσει στους ανθρώπους καί να μη κάνωμε δ. κεντρίζονται περισ- . (Βλ. πόρ. λέγει ό Κικέρων. Εξ δλλου για τη Μικροφυχία καί την Τόλμη βλέπε το Σχόλιο του θεωρ. 39 και το Σχόλιο του θεωρ. 37 Εκδίκηση (νϊηάϊοία) είναι" ή επιθυμία πού μας παρακινεί να κάμωμε κακό από αμοιβαίο Μίσος σ' εκείνον πού. άλλα μια δύναμη της ψυχής πού μετριάζει την οργή καί την εκδίκηση. 39 με το σχόλιο του θεωρ. θεώρ. 40 Τόλμη (Αυά3οί3) είναι ή επιθυμία πού μας παρακινεί να κάμωμε κάποια πράξη διατρέχοντας έναν κίνδυνο πού ο! δμοιοί μας φοβούνται να τον αντιμετωπίσουν. διατεθειμένοι δμοια από αγάπη απέναντι μας. (Βλ. 36 42 Όργή (!ΓΕ) είναι ή επιθυμία πού μας παρακινεί από μίσος να κάμωμε κακό σε εκείνον πού μισούμε (6λ. έφ' δσον νοοΰμε την επιθυμία του για ν' απόκρουση το κακό ως παρεμποδιζομένη από την κατάπληξη πού του προκαλεί. ταυτόχρονα είναι κυριεμένος κι' από τη φιλοδοξία. 39 Δέος (ΤΗΠΟΓ) είναι ή Επιθυμία ν' άποφύγωμε ένα κακό μεγαλύτερο μ' ένα μικρότερο (6λ. 40 με το σχόλιο του). 51. Καταπτόηση (€οη5ΐεπΐ3ίϊο) λέγεται πώς φανερώνει εκείνος πού ή επιθυμία του να αποφυγή ένα κακό παρεμποδίζεται από την κατάπληξη πού του γεννά το κακό πού φοβάται. εν σχέσει με την Επιθυμία πού την παρεμποδίζει. 39). Επιθυμία ως παρεμποδιζομένη από το Φόβο ενός αλλού κάκου πού δμοια τον βασανίζει. κυριαρχούμενος όπ' το ίδιο πάθος απέναντι μας. γιατί αντιτίθεται πργματικά στο πάθος της Τόλμης.κι' από τοϋτο προέρχεται πώς δεν ξαίρει ποιο από τα δυο να απόκρουση. μπορεί να όρισθη άνετώτερα ώς\τό δέος πού κρατεί κατά τέτοιον τρόπο κατάπληκτο ϊ) ταλαντευόμεν νον έναν άνθρωπο. Ωστόσο θέλησα να την εξηγήσω εδώ. 27 καί 31)· κατά συνέπεια αυτό το πάθος δύσκολα μπορεί να κατανικηθη. Για τοϋτο δσον καιρό ένας άνθρωπος κατέχεται από την Επιθυμία. μας έβλαψε. Ε ΞΗΓ Η 2 Η Στήν Σκληρότητα αντιτίθεται ή Έπιείκια (Οίειηεηΐίίΐ) πού δεν είναι πάθος. Ε ΞΗΓ Η Σ Η Ή Φιλοδοξία είναι Επιθυμία πού τρέφει καί ενισχύει δλα τα πάθη (θεώρ.180 Η0ΙΚΗ μωμε καλό σ' δσους μας έκαμαν καλό. Λέγω ταλαντευόμενο έφ' δσον νοούμε αυτήν την. Καθώς δμως προκαλείται από ένα διπλό Φόβο.τι τους δυσαρεστεί. 35 Εύμένεια (Βεηενοΐεηΐϊίΐ) είναι ή επιθυμία να κάνωμε καλό σ' εκείνον για τον οποίο αισθανόμαστε οϊκτο. 52. Βλέπε σχετικά μ' αυτό το θέμα το Σχόλιο του θεωρ. πού οί δμοιοί του τολμούν να τον αντιμετωπίσουν. 181 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ Ε ΞΗΓ Η 2 Η Ή Μικροφυχία δεν είναι τίποτα άλλο από τον Φόβο ενός κάκου πού οί περισσότεροι συνήθως δεν το φοβούνται· για τοΰτο καί δεν την κατατάσσω στα πάθη της Επιθυμίας. (Βλ.εχίία) είναι ή επιθυμία να κάνωμε δ. Σχόλιο του θεωρ. 44 Φιλοδοξία (ΑπΛίΙϊο) είναι η άμετρη επιθυμία για δόξα. 47). ώστε να μη μπορη να απόκρουση το κακό. Λέγω· κατάπληκτο. 38 Σκληρότητα ή Ωμότητα (Οπιάε1ϊΙα& δευ δαενίΐίίΐ) είναι ή επιθυμία πού μας παρακινεί να κάνωμε κακό σ' εκείνον πού αγαπάμε ή μας γεννάει τον οίκτο. 41 Μικροφυχία (Ριΐ8ϋΐ£ΐηϊιηίΙ<ΐ8) λέγεται δ. Ε ΞΗΓ Η Σ Η Ή καταπτόηση είναι ένα είδος μικροφυχίας. 2 του θεωρ. σχόλιο του θεωρημένου 27). θεώρ.τι φανερώνει εκείνος πού ή επιθυμία του παρεμποδίζεται από τον φόβο ενός κινδύνου.

Ε Ξ Η Γ Η Σ Η ΓΕΝΙΚΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ Είτε αυτή ή επιθυμία για τη συνουσία είναι μέτρια η άμετρη· συνήθως την όνομάζομε Ακολασία. φιλόδοξος η δειλός. 43 Ακολασία (ΐΛβίάο) είναι ή Επιθυμία και ή Αγάπη του σι>νουσιασμοΰ. 16. κλπ. Και γενικά τα πάθη αυτά δεν άφοροΰν τόσο τις Ί'διες τις πράξεις του φαγητού. Κι' ενώ πετάει τα λεφτά του στη θάλασσα για ν' αποφυγή το θάνατο. ωστόσο ή φιλαργυρία. 45 Ή Λαιμαργία — ασωτία (Ι. τόσο γιατί γεννιώνται από τον συνδυασμό παθών καθωρισμένων ήδη. ή μάλλον είναι αυτά τα τρία πάθη πού όλοι συνηθίζαμε να τα όνομάζωμε με διάφορα ονόματα εξ αιτίας των σχέσεων τους ανάλογα νιε τις όποιες τα άντικρύζομε καί με τις εξωτερικές ονομασίες τους. πώς όλα γεννιώνται από την Επιθυμία. ή φιλοδοξία και ό φόβος δεν αντιτίθενται στη λαιμαργία. θα πρέ . 183 ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ τοΰτο να είναι ακόλαστος. φτάνει να έλπίζη πώς δεν θα άνακαλυφθή. υποβοηθείται ή παρεμποδίζεται. να άπέχη από κάθε κατάχρηση φαγητού. συμβουλεύοντας να περιφρονούμε τη δόξα. εξ αιτίας της φιλοδοξίας του θα είναι πιο επιρρεπής ο' αυτά τα ελαττώματα. ωστόσο αναγράφουν σ* αυτά τα ονόματα τους. ή Νηφαλιότητα και ή Αγνότητα δεν είναι πάθη. για τα όποια θα μιλήσωμε αργότερα. του πιοτοΰ. από τη Χαρά καί από τη Λύπη. Παρετήρησα ήδη πώς ή Εγκράτεια.τώρα θελήσωμε να προσέξωμε αυτά τα αρχικά πάθη καί δ. Και μ' όλο πού μπορεί να συμβή ένας φιλάργυρος.ιιχιιπα) είναι ή άμετρη Επιθυμία η και Αγάπη της ευωχίας. Επί πλέον τα πέντε αυτά τελευταία πάθη (καθώς το παρατήρησα στο σχόλιο του θεωρ. "Λν . μέρος 2) παρά τη φύση του εξωτερικού σώματος· καί ή ιδέα πού αποτελεί τη δύναμη ενός πάθους πρέπει να δείχνη η να έκφράζη την κατάσταση πού έχει το Σώμα ή ένα μέρος του. Ακόμα και οι Φιλόσοφοι πού γράφουν βιβλία.τι δεν θέλει να κάνη. κι' αν ζή ανάμεσα σε μέθυσους και σε ακόλαστους.182 ΗΘΙΚΗ σότε'ρο από τη δόξα. καθώς τα βλέπομε στο σχόλιο του θεωρ. ωστόσο εξακολουθεί να είναι φιλάργυρος κι' δν ό ακόλαστος λυπάται πού δεν μπορεί να ίκανοποιηθή. από τους ορισμούς των παθών πού εξηγήσαμε. δσο την επιθυμία καί την αγάπη γι' αυτές τις πράξεις. άλλα δυνάμεις της ψυχής. Ό δειλός τέλος κάνει δ. 47 Φιλαργυρία (Αναπίία) είναι ή άμετρη επιθυμία και Άγάπη< του πλούτου. έκτος άπο την Γενναιοψυχία και την Εΰφυχία. συνεπεία του οποίου ή δύναμη του για να ενεργή ή ή δύναμη του για να ύπάρχη αυξάνεται ή μειώνεται. δσο και γιατί τις περισσότερες φορές δεν έχουν ιδιαίτερα ονόματα. στη μέθη ή στην ακολασία. Ε Ξ Η Γ Η Σ Η Λέγω κατά πρώτο πώς το πάθος ή το πάθημα της Ψυχής είναι μια ίδέα συγκε. Δείξαμε πραγματικά πώς ή Ψυχή πάσχει. Γιατί ή μετριοφροσύνη είναι ίνα είδος Φιλοδοξίας.τι ειπώθηκε προηγούμενα για τη φύση της Ψυχής. δείχνουν μάλλον πραγματικά τη σημερινή κατάσταση του Σώματός μας (πόρισμα 2 του θεωρ. Αποσιωπώ τους ορισμούς της Ζηλοτυπίας καί των άλλων διακυμάνσεων της Ψυχής. 56)δεν έχουν τα αντίθετα τους. πράγμα πού δείχνει πώς αρκεί για τον πρακτικό βίο μας να τα γνωρίζωμε γενικά.χυμένη. "Ολες οί ιδέες του σώματος πού έχομε. Ό φιλόδοξος. πιοτοΰ ή συνουσίας. 46 Μέθη (Ε&πείαδ) είναι ή άμετρη επιθυμία και αγάπη του πιοτοΰ. 29. Είναι άλλωστε φανερό. Είπα εν συνεχεία: μ' αυτό ή ψυχή βεβαιώνει την μεγαλύτερη ί) μικρότερη από πριν δύναμη για να ύπάρχη το Σώμα της ή ένα μέρος του. θα μπορούμε να όρίσωμε ως εξής τα πάθη έφ' όσον αναφέρονται μόνο στη Ψυχή. δεν παύει για Το πάθος. και δεν θα συγκρατηθή σε τίποτε. πού λέγεται πάθημα της Ψυχής (3θίιπΐ Ραΐηεπια) είναι μια συγκεχυμένη ίδέα με την οποία ή ψυχή βεβαιώνει μεγαλύτερη ή μικρότερη από πριν δύναμη για το Σώμα της ή για ένα μέρος του καί με αυτή την δύναμη ή Ψυχή προσδιορίζεται να σκεφθή τοΰτο το πράγμα παρά το άλλο. Δεν μπορούμε λοιπόν ν' άντιθέσωμε τίποτε σ' αυτά τα πάθη. κλπ. έφ' δοον έχει ατελείς ή συγκεχυμένες ιδέες. Γιατί ό φιλάργυρος επιθυμεί ως επί το πλείστον να παραχορταίνη και να παραπίνη εις βάρος του άλλου.

δεν εννοώ καθόλου με τούτο πώς ή Ψυχή συγκρίνει την σημερινή κατάσταση του Σώματός της με το παρελθόν. άλλα καϊ οποιοσδήποτε άλλος πού γνωρίζει ή νομίζει πώς γνώριζε την σκέφη του δημιουργού του η το σκοπό του. πού ή εξουσία της είναι τόση πάνω του. θα πή πώς το σπίτι είναι ατελές καϊ αντίθετα πώς είναι τέλειο μόλις θα το δη περατωμένο. "Αν. ασφαλώς δεν θα μπορή να ξαίρη δν είναι τέλειο ή ατελές. δπως το έχει αποφασίσει ό δημιουργός του. για να έκφραση. αλλά ότι ή ιδέα πού αποτελεί τη μορφή του πάθους βεβαιώνει για το Σώμα κάτι πού περικλείνει πραγματικά μεγαλύτερη η" μικρότερη πραγματικότητα από πρίν. ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ή ΤΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Όνομάζω δουλεία την αδυναμία του ανθρώπου να χαλιναγώγηση ή" να μετρίαση τα πάθη του· δταν είναι υποταγμένος στα πάθη του ό άνθρωπος. Τέτοια φαίνεται πώς είναι ή •αρχική σημασία αυτών των δρων. υστέρα. άλλα έρμαιο της τύχης.ν λέγω δύναμη για ύπαρξη μεγαλύτερη η μικρότερη από πρίν. 11 καΐ 13. εκτός από το δτι ή ψυχή εϊχ£ σχηματίσει για το Σώμα της ή για ένα μέρος του. αν καϊ βλέπη το καλύτερο να κάνη το χειρότερο. δεν ήθελα να εννοήσω τίποτα άλλο με τοϋτο. παραδείγματος χάριν. πύργων. πραγματικά. δεν είναι κύριος του έαυτοΰ του. "εκτός από τη Χαρά καϊ τη Λύπη. δ.. Και καθώς ή ουσία της ψυχής συνίσταται (θεώρ. δχι μόνον αυτός. μια ιδέα πού εκφράζει μεγαλύτερη ή μικρότερη πραγματικότητα από δ. Πρόσθεσα τέλος πώς δοθείσης αυτής της ιδέας ή ψυχή παρακινείται να σκεφθή το έ"να πράγμα αντί για το άλλο. κλπ. "Οταν. Πάντως πρίν αρχίσω καλό θα είναι να αναφέρω μερικές προκαταρκτικές παρατηρήσεις για την τελειότητα καϊ ατέλεια καθώς καϊ για το καλό ή το κακό. συνέπεται δτι ή Ψυχή μεταβαίνει σε μεγαλύτερη ήν μικρότερη τελειότητα. ""Αν δμως δη 2να έργο χωρίς ποτέ του να έχη ίδεϊ άλλο παρόμοιο καϊ αγνοεί την σκέφη του τεχνίτη του. Σ' αυτό το Μέρος σκοπεύω να εξηγήσω την αίτία αυτής της κατάστασης καϊ ακόμα δ. πού τΙς εξηγεί το πρώτο μέρος του όρισμοϋ. Γιατί κρίνομε την αξία των ίδεών καΐ τη σημερινή δύναμη της σκέψης ανάλογα με την αξία του αντικειμένου. κανείς δει έ"να έργο (πού υποθέτω πώς δεν έχει τελειώσει) καϊ θν ξαίρη πώς ό σκοπός του δημιουργού του είναι να κτίση £να σπίτι. καϊ τη φύση της Επιθυμίας. "Οποιος αποφάσισε να κάμη κάτι καϊ το τελείωσε θα πή πώς το έργο του είναι τέλειο. "Οταν λοιπόν είπα παραπάνω πώς ή δύναμη για σκέφη της Ψυχής αυξάνεται η μειώνεται. καθώς επίσης .τι είχε βεβαιώσει πρίν για το Σώμα της. μέρος 2) στο δτι βεβαιώνει την σημερινή ύπαρξη του Σώματός της καϊ δτι με τελειότητα εννοούμε την Ί'δια την ουσία του πράγματος.τι καλό ή κακό υπάρχει στα πάθη.184 ΗΘΙΚΗ πει να παρατηρήσω εν τούτοις πώς. δταν τυχαίνει να βεβαιώνη για το Σώμα της η για ένα μέρος του κάτι πού περικλείνει περισσότερη η μικρότερη πραγματικότητα από πρίν. •ώστε συχνά αναγκάζεται. κτιρίων. οί άνθρωποι όρχισαν να σχηματίζουν γενικές ιδέες καϊ να φαντάζωνται με τη •σκέψη τους πρότυπα σπιτιών.

186 Η0ΙΚΚ καί να προτιμούν ώρισμένα πρότυπα από αλλά. λέμε πώς ήοίκηση ήταν το τελικό αίτιο για το τάδε ?) το δείνα σπίτι. άφ'οΰ φαντάστηκε τα πλεονεκτήματα της οικιακής ζωής. έφ' δσον θεωρείται ως τελικό αϊτιο. των πράξεων καϊ των επιθυμιών τους. οδτε τέλος. Και μια πού δεν υπάρχει για κανένα σκοπό. στην έννοια του "Οντος πού περιλαμβάνει απολύτως δλα τα άτομα της Φύσης. πραγματικά. λέμε πώς είναι τα τελειότερα τα μεν από τα δέ' καϊ έφ' δσον τους άποδίνομε κάτι πού. Επιθυμώντας πραγματικά να σχηματίσωμε μια ίδέα για τον άνθρωποπού να είναι ωσάν ένα πρότυπο για την ανθρώπινη φύση μας. φτάσαμε ώστε ό καθένας να όνομάζη τέλειο εκείνο πού έβλεπε να σύμφωνη με την γενική ιδέα πού είχε σχηματίσει ό ϊδιος για τα παρόμοια πράγματα. καϊ ατελές αντίθετα εκείνο πού έβλεπε να σύμφωνη λιγώτερα με το πρότυπο πού είχε συλλάβει κι' αν ακόμα αυτό είχε έκτελεσθή σύμφωνα με την σκέψη του τεχνίτη. εκτός από εκείνο πού απορρέει από την αναγκαιότητα της φύσης μιας ποιητικής αιτίας. "Ετσι βλέπομε συνηθισμένα τους ανθρώπους να ονομάζουν τέλεια ήν ατελή τα φυσικά πράγματα περισσότερο από προκατάληψη παρά από την αληθινή γνώση των πραγμάτων αυτών. έφ' δσον θεωρούνται καθεαυτά και δεν είναι τίποτα δλλο οπό τρόποι της σκέψης ή έννοιες πού τις σχηματίζαμε γιατί συγκρίνομε τα πράγματα ανάμεσα τους. 'Ό. στα έπο- . Ή οϊκηση λοιπόν. αυτό το είπα συχνά. είπα παραπάνω (ορισμός 6.τι όνομάζομε τελικό αίτιο δεν είναι τίποτε δλλο από την ανθρώπινη επιθυμία καθόσον τη θεωρούμε ως αρχή η πρωταρχική αιτία ενός πράγματος. γιατί δεν επηρεάζουν την ψυχή μας. Ή τελειότητα λοιπόν καϊ ή ατέλεια. "Οταν. με άλλα λόγια. θεωρούμενη ως πρώτη. δηλαδή έννοιες πού συνηθίσαμε να τις κατασκευάζωμε. συνήθισαν να σχηματίζουν τόσο για τα φυσικά πράγματα δσο καϊ για τα προϊόντα της ϊδιας τους τέχνης. γιατί οί άνθρωποι συνήθως άγνοοΰν ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 187 τις αιτίες των επιθυμιών τους. ένα τέλος. Για δ. καϊ το καταδείξαμε αυτό (θεώρ. μια αδυναμία. 'δέν είναι τίποτα παραπάνω παρά μια ιδιαίτερη επιθυμία κι' ή επιθυμία αυτή είναι στην πραγματικότητα ποιητική αιτία. δμοια μ' εκείνα πού τα όνομάζομε τέλεια. ασφαλώς δεν εννοούμε τίποτα δλλα παρά δτι ό άνθρωπος. 1) μ'' έκείνην πού χάρις σ' αυτήν δρα.για τοΰτο. στην πραγματικότητα. μέρος 2) πώς τελειότητα καϊ πραγματικότητα είναι ένα και το ϊδιο πράγμα. ωσάν ένα δριο. Το καλό και το κακό δεν δείχνουν τίποτα το θετικό στα πράγματα. Δεν φαίνεται λοιπόν να ύπάρχη άλλος λόγος δπου οί άνθρωποι ονομάζουν τέλεια η ατελή τα πράγματα της φύσης. γενικές ιδέες πού τις θεωρούν καϊ για πρότυπα· πιστεύουν πώς αυτές έχει ύπ' δφη της καϊ η φύση (καϊ σύμφωνα με τη γνώμη τους ή φύση δεν κάνει τίποτα δίχως ν' άπο6λέπη σ' έναν σκοπό) καϊ μάλιστα για πρότυπα. κι' δπως ή ύπαρξη του έτσι καϊ ή δράση του δεν έχει οΰτε αρχή. συμβαίνει αναγκαία. Δείξαμε πραγματικά στο παράρτημα του πρώτου μέρους. 16. Οί άνθρωποι. Συνηθίζομε πραγματικά να άνάγαιμε δλα τα άτομα της φύσης σ' ένα μοναδικό γένος πού ονομάζεται γενικώτατο. αλλά άγνοοΰν τις αιτίες πού τους προσδιορίζουν να επιθυμούν κάποιο πράγμα. πώς ή Φύση λαθεύει ή άποτυχαίνει κάποτε καϊ παράγει πράγματα ατελή. είναι μόνο τρόποι της σκέψης. γιατί δεν τα αντιλαμβάνεται το Πνεύμα μας δπως τα τέλεια. δηλαδή εκείνα πού δεν έχουν δημιουργηθη άπ' το χέρι του ανθρώπου. και δχι γιατί τους λείπει κάτι πού τους προσιδιάζει ή γιατί έσφαλε ή Φύση. Γιατί ή ϊδια ή αναγκαιότητα της φύσης χάρις στην οποία υπάρχει είναι όμοια. Πραγματικά τίποτε δεν προσιδιάζει στη Φύση ενός πράγματος. Κατά συνέπεια ό λόγος η ή αιτία για το γιατί ό θεός ή' ή Φύση δρα και γιατί υπάρχει είναι πάντοτε ό ϊδιος. καϊ πώςέίφησε ατελές το έργο της. "Εχουν συνείδηση.τι λέγεται συνήθως. Καϊ μολονότι έτσι είναι τα πράγματα. τα όνομάζομε ατελή. "Οταν λοιπόν βλέπουν να γίνεται στη Φύση κάτι πού ελάχιστα συμφωνεί με το πρότυπο πού είχαν συλλάβει οί ίδιοι για παρόμοιο πράγμα. δηλαδή κάτι πού περικλείνει μια Άρνηση. "Ενα καϊ το αυτό πράγμα μπορεί να είναι ταυτόχρονα καϊ καλό και κακό καϊ επίσης αδιάφορο. γιατί συγκρίναμε ανάμεσα τους άτομα του ϊδιου είδους ή του ϊδιου γένους. Έφ' δσον λοιπόν άνάγομε τα άτομα της Φύσης σ' αυτό το γένος καϊ τα συγκρίναμε ανάμεσα τους και έφ' δσον βρίσκομε πώς τα μεν έχουν μεγαλύτερη οντότητα ή πραγματικότητα από τα δε. αυτό το κατατάσσω ανάμεσα σ' εκείνα πού τα εξέτασα στο παράρτημα του πρώτου μέρους. πιστεύουν πώς λάθεψε η απέτυχε η Φύση. παραδείγματος χάριν. πώς ή Φύση δεν δρα αποβλέποντας οέ έναν σκοπό~ αυτό το αιώνιο 'Όν πού το ονομάζαμε θεό ή Φύση δρα σύμφωνα με την ϊδια αναγκαιότητα χάρις στην οποία ακριβώς και υπάρχει. του ήρθε ή επιθυμία να χτίση ένα σπίτι. Παραδείγματος χάριν ή Μουσική μπορεί να είναι καλή για τον μελαγχολικό και κακή για τον λυπημένο· για τον κουφό δεν είναι οΰτε καλή ούτε κακή. θα μας είναι χρήσιμο να διατηρήσωμε τις ονομασίες αυτές με την έννοια πού ανάφερα. ωστόσο μας χρειάζεται να διατηρήσωμε τΙς ονομασίες αυτές. Με τη λέξη καλό λοιπόν θα εννοώ. μ.

έτσι δμοια τα ϊδια τα αντικείμενα πού φανταζόμαστε πώς ό χρόνος της ύπαρξης τους χωρίζεται από το παρόν από ένα μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από εκείνο πού συνηθίζαμε να φανταζόμαστε συγκεκριμένα. Για κανένα κατ' ιδίαν πράγμα δεν ημπορεί να είπωθή πώς είναι τελειότερο. έφ' δσον αναφερόμενοι στις αιτίες τους άπ' δπου θα πρέπει να παράγωνται. Όνομάζω τα ϊδια κατ' ίδίαν πράγματα δυνατά. άφοΰ ή ουσία των πραγμάτων δεν περικλείνει κανέναν βέβαιο καϊ προσδιωρισμένο χρόνο ύπαρξης. 'Ως καλό εννοώ εκείνο πού γνωρίζομε με βεβαιότητα πώς είναι ώφέληιο. 33 του πρώτου μέρους δεν έκανα καμμιά διάκριση ανάμεσα στο δυνατό καϊ ενδεχόμενο. 7 μέρ. 4. την πραγματικότητα. δπως δλα τα αντικείμενα πού απέχουν από μας περισσότερο από διακόσια πόδια ή πού ή απόσταση τους από τον τόπο δπου βρισκόμαστε. Δεν υπάρχει στη Φύση κανένα κατ* ίδίαν πράγμα δπου να μην ύπάρχη κανένα άλλο πιο δυνατό καϊ πιο ισχυρό άπ' αυτό. ξεπερνάει εκείνη πού φανταζόμαστε συγκεκριμένα.&πονιτη αυτή είναι ίσα. υπό τη γενική του Εννοια κάθε τι . 8ν καϊ ανήκουν στο ϊδιο είδος. πέρα από ένα ώρισμένο δριο. έφ' δσον έχει τη δύναμη να κάνη ώρισμένα πράγματα. ή αντίστροφα. όπως είπα. Άλλα ή δύναμη του για δράση. έφ' δσον αναφερόμενοι μόνο στην ουσία τους. 6.Σημ. Βλ. ΟΡΙΣΜΟΙ 1. δπως για τον τόπο. αντίθετα.πού νοείται πώς μπορεί να ύπαρξη ή να μην ύπαρξη. του τρίτου μέρους εξήγησα τΐ εννοώ με πάθος αναφορικά με ένα πράγμα μέλλον. Με τελειότητα γενικώς θα εννοώ. 2. Καΐ θα πρέπει να σημειωθη ευθύς εξ αρχής πώς δταν κάποιος μεταβαίνη από μια μικρότερη σε μα μεγαλύτερη τελειότητα. αλλά τυχαία. μτφρ. 'Ως κακό. δηλαδή την ουσία οποιουδήποτε πράγματος έφ' όσον υπάρχει καϊ ενεργεί κατά ώρισμένο τρόπο. εννοώ αντίθετα. πού είναι εϊδη της αγάπης· αυτά δεν είναι εκ φύσεως ενάντια. εννοώ την δρεξη. 3. (Στό σχόλιο 1 του θεωρ. δεν βρίσκο- 189* ΠΕΡΙ ΛΟΥΛΕΙΑΣ με τίποτα πού να θετή αναγκαία την ύπαρξη τους ή να την άποκλείη αναγκαία. τα φανταζόμαστε συνήθως πώς βρίσκονται σε ϊση απόσταση από μας. 3) ή αρετή έφ' δσον αναφέρεται στον όινθρωπο είναι ή ϊδια ή ουσία ή ή φύση του άνθρωπου. τ. εννοείται ως αυξημένη η μειωμένη. ανάλογα με το 9ν προσεγγίζουν λινώτερο Γ) περισσότερο προς το πρότυπο αυτό. παρελθόν καϊ παρόν καϊ παραπέμπω σ' αυτά.χ. 8. ώστε να τα παράγουν. ΑΞΙΩΜΑ (1). Ως τέλος για το οποίο κάνομε κάτι. μπορεί πάντα να ύπάρχη με την ϊδια δύναμη πού άρχισε να ύπάρχη. 7. έτσι πού δλα τα πράγματα από την . δπου αποβλέπαμε. δεν εννοώ με τοϋτο πώς από μια ουσία ή μορφή μεταβάλλεται σε μια "Ενα άλογο π. αλλά κάθε πράγμα κατά το μάλλον καϊ ήττον τέλειο. Με τη λέξη κακό. θα όνομάσωμε λοιπόν τους ανθρώπους τελειότερους η ατελέστερους. (Ωστόσο θα πρέπει να σημειώσωμε εδώ δτι. εξ αιτίας του δτι εξακολούθησε να ύπάρχη περισσότερο χρόνο· γιατί ή διάρκεια των πραγμάτων δεν μπορεί να προσδιορισθή άπ' την ουσία τους. Λαλάντ: αϋτ. εκείνο πού γνωρίζομε με βεβαιότητα πώς μας παρεμποδίζει να πλησιάσωμε αΰτδ το πρότυπο. πού μπορούν να νοηθούν μόνο με τους νόμους της φύσης του. 181. σελ. καταστρέφεται εϊτε μεταβληθή σε άνθρωπο εϊτε μεταβληθη σε έντομο. καθόσο με τοϋτο εννοούμε τη φύση του. 5) θα εννοώ στα επόμενα με ενάντια πάθη (οοπΐΓ3ΐίθ5 αίίεοιιΐδ) εκείνα πού συμπαρασύρουν τον δνθρωπο προς διαφορετικές κατευθύνσεις. έτσι δεν μπορούμε να φαντασθούμε συγκεκριμένα ένα διάστημα χρόνου.ενα. Με αλλά λόγια. 'Αλλάί . δεν γνωρίζομε δν αυτές είναι έτσι προσδιωρισμένες. εκείνο πού γνωρίζομε με βεβαιότητα πώς είναι ένα μέσο για να μας πλησίαση ολοένα καΐ περισσότερο προς το πρότυπο της •ανθρώπινης φύσης. Οοηΐίηβεηϊ λέγεται. Με αρετή καϊ δύναμη εννοώ το ϊδιο το πράγμα· δηλαδή (θεώρ. Όνομάζω ενδεχόμενα (οοηΙίη^θηίβΒ) (') τα κατ' ιδίαν πράγματα. δίχως να λαμβάνεται ύπ' δφη ή διάρκεια του. τα φανταζόμαστε πώς απέχουν ϊσα χρονικά από το παρόν καϊ τα άνάγομε κατά κάποιον τρόπο σε μια στιγμή του χρόνου). ωσάν να βρίσκωνται στο ϊδιο επίπεδο. Σ τα σχόλια 1 καϊ 2 του θεωρήματος 18. γιατί δεν χρειαζόταν εκεί να τα διακρίνω με τόσην ακρίβεια).188 ΗΘΙΚΗ ν'.. δπως ή απληστία καϊ ή φιλαργυρία. εκείνο πού γνωρίζομε με βεβαιότητα πώς μας εμποδίζει να αποκτήσουμε ένα αγαθό (Για τον προηγούμενο ορισμό βλέπε τον πρόλογο προς το τέ-λος του).

Τίποτε. Είναι αδύνατο ό άνθρωπος να μην άποτελή τμήμα της Φύσης και να μπορή να αποφυγή να ύποστη όποια- . πού για τόΰτο μόνο μερικό είμαστε ή αίτίο του (ορισμός 2. Ο.. καΐ δεν έχουν τίποτε το θετικό για να λέγωνται για τοϋτο ψευδείς (θεώρ. ΑΠ Ο ΔΕ Ι ΞΗ Το ψευδός συνίσταται μονάχα στην στέρηση της γνώσης πού περικλείνουν οί ατελείς ιδέες (ίάοαο ίη&άεςιΐ3ΐαβ) (θεώρ. μέρος 2. υπάρχει καΐ κάποιο •δλλο δυνατώτερο πού μπορεί να καταστρέψη το πρώτο. είτε δείχνουν τη φυσική κατάσταση του σώματος.ΗΘΙΚΗ 190 •θν έχωμε δεδομένο ένα οποιοδήποτε πράγμα. δπως το δείξαμε με το θεώρημα 17. μέρος 3) πού είναι παράλογο. πού εξηγεί τη φύση του ήλιου έφ' δσον αυτή προκαλεί μια ανάλογη διάθεση στο σώμα μας· και έτσι μ' δλο πού γνωρίζομε την αληθινή απόσταση του.Ε. Πάσχομε λοιπόν έφ' δσον είμαστε ένα τμήμα της Φύσης πού δεν μπορεί να νοηθη άφ' έαυτοΰ ανεξάρτητα από τα άλλα μέρη. μέρ. μέρος 2). δεν φανταζόμαστε τον ήλιο πλησίον μας γιατί αγνοούμε την αληθινή του απόσταση. δηλαδή (ορισμός 1. αλλά γιατί ή ψυχή αντιλαμβάνεται το μέγεθος του ήλιου ανάλογα με την επίδραση πού υφίσταται το σώμα άπ' αυτόν. μέρος 3). δταν Οδικά φοβούμαστε για κάποιο κακό.τι θετικό έχει μια ψευδής ιδέα αναιρείται από την παρουσία του αληθινού.τι μια ψευδής ιδέα. 33. "Ετσι. δχι δμως καί ή φαντασία. αλλά γιατί προσφέρονται ισχυρότερες φαντασίες πού αποκλείουν την παρούσα ύπαρξη των πραγμάτων πού φανταζόμαστε. Κατά συνέπεια τίποτα από δ. ας ποϋμε Β. ΘΕΩΡΗΜΑ 2. τότε ή αληθινή Ιδέα θό αΰτοαναιρηται. Ο.τι θετικό έ'χει ή ψευδής Ιδέα. Πάσχόμε έφ' δσον είμαστε τμήμα της Φύσης πού δεν μπορεί να νοηθή άφ' έαυτοΰ ανεξάρτητα από τα άλλα μέρη. φανταζόμαστε πώς απέχει από μας διακόσια πόδια· καί σε τοϋτο αγνοούμε την αληθινή του απόσταση· δταν δμως τη γνωρίσωμε αίρεται βέβαια ή πλάνη. Τυχαίνει. δεν θα πάφωμε να τον φανταζόμαστε πώς βρίσκεται πλησίον μας. ΘΕΩΡΗΜΑ 4. ας ποϋμε Α. δεν αίρεται από την παρουσία του αληθινού. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Λεγόμαστε παθητικοί (πώς πάσχομε) δταν μέσα μας παράγεται κάτι. και ούτω έπ' άπειρον κατά συνέπειαν. 2). του δευτέρου μέρους. Τυχαίνει δμως καΐ αντίθετα πώς. Γιατί ον είναι δεδομένος ένας άνθρωπος.εξωτερικού σώματος και αληθινά δχι συγκεκριμένα αλλά συγκεχυμένα· για τοΰτο λέγεται πώς ή Ψυχή πλανάται.Δ. από δ. Λ Αν λοιπόν δ. πράγμα (θεώρ.Ε.καΐ έτσι οί φαντασίες δεν εξαφανίζονται μπροστά στην αλήθεια. ή δύναμη του ανθρώπου περιορίζεται από την δύναμη ενός αλλού πράγματος και ξεπερνιέται απεριόριστα από τη δύναμη των εξωτερικών αιτίων. ό φόβος να έξαφανιστή. πού ό ερχομός του είναι βέβαιος. 35. ΘΕΩΡΗΜΑ 1. κλπ. ΘΕΩΡΗΜΑ 3. 32. Ή δύναμη. είναι δεδομένο κι' αν Α είναι δεδομένο. 4. να έξαφανιστη ό φόβος δταν άκούσωμε μια αληθινή είδηση. κάτι άλλο ισχυρότερο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι φανερό από το Αξίωμα αύτοϋ του Μέρους. αντανακλώνται στα μάτια μας. δπου δ άνθρωπος εμμένει για να ΰπάρχη είναι περιωρισμένη και ξεπερνιέται απεριόριστα από τη δύναμη των εξωτερικών αιτίων.δταν φοβόμαστε κάποιο κακό. κάτι άλλο ακόμα. ισχυρότερο από το Α. 2 Χ ΟΛΙΟ Το θεώρημα αυτό κατανοείται σαφέστερα από το πόρισμα 2 του θεωρήματος 16. ως αληθινού. δεν είναι αντίθετες με την αλήθεια οΰτε καί εξαφανίζονται μπροστά της. φανταζόμαστε τον ήλιο σαν να βρισκόταν στο νερό κι' δταν ακόμα γνωρίζομε το 'μέρος δπου βρίσκεται αληθινά· καΐ οί άλλες φαντασίες με τΙς οποίες ξεγελιέται ή ψυχή.Δ. μέρορ δεύτερο. δταν οί ακτίνες του ήλιου πέφτοντας στην επιφάνεια του νεροϋ. μέρος 2). δταν όκούσωμε μια ψεύτικη είδηση. Γιατί ή φαντασία είναι μια ιδέα πού δείχνει μάλλον την κατάσταση του ανθρώπινου σώματος παρά την φύση του . μέρος 3) κάτι πού δί·ν μπορεί να συναχθη από μόνους τους νόμους της φύσης μας. Αντίθετα δμως έφ' δσον αναφέρονται στο θεό. είναι αληθινές (θεώρ. ε ΐ τε 191 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ δείχνουν μιό αύξηση ή μια μείωση της ενεργητικής δύναμης του. "Οπως πραγματικά το είπαμε στο σχόλιο του θεωρήματος 35. "Οταν παραδείγματος χάριν κυτταμε τον ήλιο.

μέρος 1 ) δχι καθόσο αυτή είναι άπειρη. λόγο. δηλαδή της ουσίας ( θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 6. τότε αναγκαία θα επακολουθούσε (θεώρ. καϊ πού άφ' έαυτοϋ της θα μπορούσε να άπομακρύνη τις άλλες μεταβολές. αυτό θα έ'πρεπε να άπορρέη από την άπειρη δύναμη του θεοΰ· καΐ κατά συνέπεια (θεωρ. νοούμενης υπό τα κατηγορήματα της "Εκτασης και της Σκέφης. "Αν λοιπόν ήταν δυνατό να μη υφίσταται ό άνθρωπος άλλες μεταβολές έκτος από εκείνες πού μπορούν να νοηθούν από μόνη τη φύση του καΐ κατά συνέπεια (καθώς το αποδείξαμε) να ύπάρχη πάντοτε. μέρ. καϊ προσαρμόζεται σ' αυτήν δσο το απαιτεί ή φύση των πραγμάτων. έτσι πού ό άνθρωπος να υφίσταται εκείνες τις μεταβολές μόνον πού εξυπηρετούν την συντήρηση του. 24.Ε. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Ή δύναμη δπου τα κατ' ιδίαν πράγματα καΐ κατά συνέπεια καΐ ό άνθρωπος διατηρούν την ύπαρξη τους είναι ή ϊδια ή δύναμη του θεοΰ η της Φύσης (πόρισμα του θεωρ. αλλά (καθώς το αποδείξαμε στο θεώρ. 7. Ή πρώτη όμως υπόθεση είναι παράλογη (σύμφωνα με το προηγούμενο θεώρημα πού ή απόδειξη του είναι καθολική και μπορεί να έφαρμοσθη σ' δλα τα κατ' ίδίαν πράγματα).Δ. καθ' δσο αύτη θεωρείται ως υποκείμενο της ιδέας ενός οποιουδήποτε ανθρώπου. ακολουθεί την κοινή τάξη της Φύσης καϊ υπακούει σ' αύτήν. "Αν τώρα ήταν δυνατό να μπορή ό άνθρωπος να μη υφίσταται άλλες μεταβολές παρά μόνο εκείνες πού μπορούν να νοηθούν από μόνη τη φύση του ϊδιου του ανθρώπου. ΘΕΩΡΗΜΑ 5. δηλαδή ή θα απέρρεε από μόνη τη δύναμη του ανθρώπου. μέροο 1). μέρος 3). Ή δύναμη ενός πάθους ή ενός συναισθήματος μπορεί να ξεπεράση τις άλλες πράξεις του ανθρώπου. 3) να ύπερβή τη δύναμη του ανθρώπου.)· μπορεί κατά συνέπεια (θεώρ. από την αναγκαιότητα της θείας φύσης. ή από την άπειρη δύναμη της Φύσης πού κατευθύνει δλα τα κατ' ίδίαν πράγματα. μέρος 2) πρέπει να καθορίζεται αναγκαία από τη δύναμη της εξωτερικής αιτίας σε συνδυασμό με τη δική μας. Ο. μέρος 3) πώς ποτέ δεν θα χανόταν και θα υπήρχε πάντοτε αναγκαία· καϊ αυτό θα άπρεπε να επακόλουθη αναγκαία την αιτία πού ή δύναμη της θα ήταν πεπερασμένη ή άπειρη. θα έπρεπε να συνάγεται δλη ή τάξη της Φύσης. εκτός από εκείνες πού μπορούν να νοηθούν από μόνη τη φύση του καϊ για τΙς δποΐες είναι ή αυτοτελής αίτια. 1 καϊ 2. Ο.Δ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή δύναμη καϊ ή αΰξηση οποιουδήποτε πάθους καϊ ή εμμονή του για την βπαρξη καθορίζονται από τη δύναμη της εξωτερικής αιτίας σε συνδυασμό με τη δική μας (προηγ. ή τη δύναμη του. Είναι λοιπόν αδύνατο ό άνθρωπος να υφίσταται καϊ άλλες μεταβολές εκτός από εκείνες για τΙς όποιες είναι ή αυτοτελής αιτία τους. θεώρ. αλλά καθόσο μπορεί να έξηγηθή με την έμπρακτη ανθρώπινη ουσία (θεώρ. Από τοϋτο θα επακολουθούσε (θεώρ. Ή δύναμη και ή αύξηση ενός οποιουδήποτε πάθους καθώς και ή εμμονή του για να ύπάρχη δεν καθορίζονται καθόλου από τη δύναμη με την οποία έμμένομε στην ύπαρξη. πράγμα πού (σύμφωνα με το πρώτο μέρος αυτής της απόδειξης) είναι παρά- Συνάγεται από τοΰτο πώς ό άνθρωπος υπόκειται πάντα στα πάθη. 16. 21. 3) ή δύναμη ενός πάθους δεν μπορεί να καθορισθή από τη δύναμη με την οποία έμμένομε στην ύπαρξη μας. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή ουσία ενός πάθους δεν μπορεί να έξηγηθή από μόνη την ουσία μας (όρ. 16. κλπ. 34. μέρος 3). 4 καϊ 6.Ε. Κατά συνέπεια ή δύναμη του ανθρώπου. Ο.Ε. καθ' δσο εξηγείται από την έμπρακτη της ουσία είναι έ*να μέρος της άπειρης δύναμης. 13 .Δ. δηλαδή (θεώρ. μέρος 1 ) του θεοϋ ή της Φύσης : καΐ αυτό ήταν το πρώτο σημείο του θεωρήματος. με τέτοιον τρόπο ώστε αυτό το πάθος να μένη προσηλωμένο στον άνθρωπο. πού μπορούσαν να προέρχωνται από εξωτερικές αιτίες. αλλά από τη δύναμη της εξωτερικής αιτίας σε συνδυασμό με τη δική μας.ΗΘΙΚΗ 192 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 193 δήποτε μεταβολή. 7. μέρος 1) πώς ό άνθρωπος θα ήταν άπειρος.

2)· δηλαδή (καθώς το δείξαμε στο σχόλιο του ϊδιου θεωρ. Γιατί ή διάθεση από την οποία πάσχομε δεν μπορεί οΰτε να έμποδισθη οΟτε να άφαιρεθη. 5. Ο. Ή φαντασία είναι μια ίδέα με την οποία θεωρούμε £να πράγμα (σχόλιο του θεωρ.Ε. πού προέρχεται αναγκαία από το ϊδιο το πάθος της χαράς ή της λύπης. Ή ίδέα δμως αυτή συνδέεται με το πάθος δπως συνδέεται καί ή ψυχή με το Σώμα (θεώρ. -τΘΕΩΡΗΜΑ ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 8.Δ.Δ. μέρ. 17 μέρος 2). 5) παίρνει από την αιτία της τη δύναμη για να έμμείνη στην ύπαρξη· δεν μπορεί λοιπόν οΰτε να έμποδισθη οΟτε να έξαφανισθή. μέρος 2).πού μάλλον δείχνει την κατάσταση του ανθρώπινου σώματος παρά τη φύση του εξωτερικού πράγματος (πόρ.Ε. πού θα άποκλείση ή* θα αφαίρεση την ΰπαρξη από την πρώτη. μέρ. βοηθάει ή εμποδίζει τη δύναμη μας για ενέργεια. παρά μόνον από μια αντίθετη της καΐ ισχυρότερη της διάθεση (προηγ. καθ' δσο αναφέρεται στην ψυχή 'εΐναι μια ίδέα με την οποία ή ψυχή βεβαιώνει την μεγαλύτερη ή μικρότερη οπό πρίν δύναμη της ύπαρξης του Σώματός της. Εξ αλλού αυτή ή επίδραση του Σώματος (διάθεση .^ παρά αν δεν φανταζόμαστε την παρουσία αυτής της αιτίας. παρακινιόμαστε . το Σώμα υφίσταται ταυτόχρονα κάποιαν επίδραση πού αυξάνει ή λιγοστεύει την δύναμη του για ενέργεια. από το ϊδιο το πάθος η (γεν. Καθ' δσο λοιπόν (όρ.194 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 7. Κατά συνέπεια αυτή ή γνώση του κάλου καί του κάκου δεν είναι τίποτα άλλο παρά αυτό το ϊδιο το πάθος. Το πάθος είναι κατά συνέπεια μια φαντασία (γεν. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Το πάθος.Ε. 7. 2 του θεωρ. μέρος 3) αντιλαμβανόμαστε πως ένα πράγμα μδς προκαλεί χαρά ή* λύπη. μέρ. για το όποιο φανταζόμαστε πώς ή αίτία του είναι τώρα παρούσα. 2) δσον καιρό δεν φανταζόμαστε κάτι πού να άποκλείη την τωρινή ύπαρξη του εξωτερικού πράγματος· για τοΰτο καί £να πάθος. Ο. μέρ. της χαράς καί της λύπης. των παθών) από την ίδέα μιας διάθεσης του σώματος παρά μόνο κατά την έννοια πού έχομε γι' αυτήν. Ο. παρά αν δεν φανταζόμαστε πώς είναι παρούσα αυτή ή αίτία. καΐ τότε (θεώρ. 16. των παθών) με την ίδέα μιας διάθεσης του Σώματος ισχυρότερης από έκείνην άπ' δπου πάσχομε καΐ άντίθετη\σ" αυτή. παρά μόνον από μια σωματική αίτία (θεώρ 6.Δ. 1 καΐ 2). Κατά συνέπεια το πάθος δεν μπορεί οΰτε να άφαιρεθη οβτε να έμποδισθη παρά μόνον από 5να αντίθετο καΐ ισχυρότερο πάθος. καθ' δσο έχομε τη συνείδηση για τοϋτο. είναι έντονώτερο καί ισχυρότερο.) δηλαδή (γεν.αί-> ίεοΐίο) (θεώρ. 195 Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η Όνομάζομε καλό ή κακό εκείνο πού είναι ωφέλιμο ή βλαβερό για τη συντήρηση του είναι (όρ. 2) ή ψυχή θα έπηρεασθή από την ίδέα μιας ισχυρότερης καί αντίθετης με τη πρώτη διάθεση. 3) καί ισχυρότερη (αξίωμα). (Γενικός ορισμός των παθών στο τέλος του τρίτου μέρους). καί έτσι ή γνώση του κάλου καί του κάκου δεν είναι τίποτα δλλο από την Ιδέα της χαράς ή της λύπης. το ονομάζαμε καλό ή κακό. Σ Χ Ο Λ Ι Ο "Οταν είπα.) ή ίδέα αυτή δεν διακρίνεται. δηλαδή (θεωρ. 12. καθ' δσο έχομε συνείδηση γι' αυτό. ΘΕΩΡΗΜΑ 9. είναι εντονότερο. θεώρ. "Ενα πάθος ούτε μπορεί να έμποδισθη οΟτε να έξαφανισθή παρά μόνον από κάποιο αντίθετο καΐ ισχυρότερο από το πάθος που θα έμποδισθη. μέρ. 17. Άλλα ή φαντασία είναι πιο έντονη (θεώρ. πραγματικά. 11. σχόλιο του θεωρ. Ή γνώση του κάλου καΐ του κάκου δεν είναι τίποτα ό:λλο παρά το πάθος της χαράς ή της λύπης. 2) πού επηρεάζει το Σώμα με διάθεση αντίθετη μ' αυτήν (θεώρ. μέρ. 21. καθ' δσο αναφέρεται οτήν ψυχή. όριθμ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ενα πάθος. αλλά . 3) ιτακ. όρ. Το πάθος πού φανταζόμαστε πώς ή αίτία του είναι παρούσα. δεν μπορεί οΰτε να άφαιρεθη οΟτε να έμποδισθη παρά' μόνον με την ίδέα μιας διάθεσης του Σώματος αντίθετης καί ισχυρότερης από έκείνην από την οποίαν πάσχομε.'3) εκείνο πού αυξάνει ή λιγοστεύει. (σιό θεώρημα 18. "Οταν λοιπόν ή ψυχή κυριαρχείται από κάποιο πάθος. μ. ορισμός των παθών) έφ' δσον αυτή μας δείχνει την κατάσταση του σώματος.

196 ΗΘΙΚΗ για το ϊδιο πάθος από την είκόνα ενός μελλούμενου ή περασμένου πράγματος. χαλαρώτερο από ένα πάθος πού αναφέρεται σ' ένα παρόν πράγμα. 9). κατά συνέπεια (θεώρ. δηλαδή σε Μνα πράγμα δχι αναγκαίο. θα είναι υπό ϊσους δρους άλλωστε. ΠΟ Ρ Ι Σ Μ Α Ή είκόνα ενός μελλούμενου Γ] παρελθόντος πράγματος. ΘΕΩΡΗΜΑ 12. 18. Το πάθος πού αναφέρεται σε £να πράγμα πού τον φανταζόμαστε ως αναγκαίο είναι υπό ίσους δρους περισσότερο έντονο παρά αν αναφερόταν σε Μνα πιθανό ή ενδεχόμενο πράγμα. εϊτε φαντασθεί κανένας αυτά τα πράγματα ως παρόντα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Έφ' δσον φανταζόμαστε πώς ένα πράγμα είναι αναγκαίο.Δ.Ε. καί. το πάθος μας σε σχέση με ούτά είναι χαλαρό. παρά αν αναφερόταν σε ένα μη αναγκαίο πράγμα. 4). ΘΕΩΡΗΜΑ 10. 2ΧΟΛΙΟ Συνάγεται από την παρατήρηση την συνδεόμενη με τον όρι- . υπό ϊσους δρους. καΐ αντίθετα άρνιώμαστε την ύπαρξη ενός πράγματος έφ' δσον φανταζόμαστε πώς δεν είναι αναγκαίο (Σχόλιο 1 του θεωρ. φανταζόμαστε καί ώρισμένα πράγματα πού θέτουν την ΰπαρξη του (όρ. μ' δλο πού ξαίρομε πώς χωρίζονται μεταξύ τους από ένα μακρό διάστημα χρόνου. ΘΕΩΡΗΜΑ 11. Αντίθετα. αποκλειομένου του παρόντος. υπό ϊσους δρους. Ο.Δ. το πάθος πού αναφέρεται σε ένα δυνατό πράγμα είναι έντονώτερο.Δ.) καΐ το πάθος μας θα είναι έντονώτερο απέναντι του.καΐ δεν έκαμα αυτήν την παρατήρηση εκείνη τη στιγμή γιατί είχα αποφασίσει να διαπραγματευθώ σ' αυτό το μέρος τΙς δυνάμεις των παθών. φανταζόμαστε ώρισμένα πράγματα πού αποκλείουν την τωρινή του ΰπαρξη. αναφορικά με τα αντικείμενα πού χωρίζονται από το παρόν από ένα διάστημα μεγαλύτερο από εκείνο πού μπορούμε να το καθορίσωμε με την φαντασία μας. φανταζόμαστε πώς ένα πράγμα θα συμ6ή προσεχώς.Ε. δηλαδή (θεώρ. θεώρ.Ε. πραγματικά. δηλαδή ενός πράγματος πού το θεωρούμε σχετικά με ΓΟ μελλούμενο ί) παρελθόντα χρόνο. μέρος 1). μέρ. παρά 3ν φανταζόμαστε πώς ό χρόνος της ύπαρξης του είναι περισσότερο απομακρυσμένος από το παρόν ή έγινε προ πολλού (πράγμα πού φαίνεται μόνο του)· κατά συνέπεια (ηροηγ. φανταζόμαστε με τοΰτο κάτι πού αποκλείει λιγώτερο την παρουσία του. είναι πιο εξασθενημένη. Έφ' δσον φανταζόμαστε ένα πράγμα ως ενδεχόμενο δεν πάσχομε από καμμιάν άλλη είκόνα παρά από την είκόνα αύτοϋ του πράγματος πού μπορεί να θετή την ΰπαρξη του πρώτου (όρ. υπό ίσους δρους. παρατήρησα ρητά πώς αυτό είναι αληθινό έφ' δσον αναφερόμαστε μόνο στην είκόνα αύτοΰ του πράγματος· ή είκόνα είναι της ϊδιας φύσης. 3) πού τροφοδοτούν την Ελπίδα ή τον Φόβο· καί ουνεπώς. περισσότερο έντονο παρά οΥν αναφερόταν σε έ"να ενδεχόμενο πράγμα. ωσάν το πράγμα πού φανταζόμαστε να ήταν παρόν. το πάθος πού αναφέρεται σε ένα αναγκαίο πράγμα θα είναι πιο έντονο. Το πάθος πού αναφέρεται σε Μνα πράγμα πού ξα(ρομε πώς δεν υπάρχει τώρα καΐ πού το φανταζόμαστε ως δυνατό είναι. 197 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ σμό β πώς. έφ' δσον φανταζόμαστε ένα πράγμα ως δυνατό στο μέλλον. 33. Ο. 3)· αντίθετα (κατά την υπόθεση). ή πώς έχει συμβεί πρόσφατα. βεβαιώναμε την ΰπαρξη του. εϊτε δχι· ωστόσο δεν αρνήθηκα πώς ή είκόνα αυτή εξασθενίζει δταν θεωρούμε την ΰπαρξη άλλων πραγμάτων πού αποκλείουν την τωρινή ύπαρξη του μελλοντικού πράγματος. Ο. από την εικόνα ενός παρόντος πράγματος· κατά συνέπεια το πάθος πού αναφέρεται σ' ένα μελλούμενο ή παρελθόν πράγμα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Καθ' δσο. Αναφορικά με ένα μελλούμενο πράγμα πού το φανταζόμαστε ως προσεχές το πάθος μας είναι εντονότερο παρά αν φανταζόμαστε την ύπαρξη του ως πολύ απομακρυσμένη από το παρόν και ή ανάμνηση ενός πράγματος πού το φανταζόμαστε πώς μόλις έγινε μας επηρεάζει έντονώτερα παρά αν το φανταζόμαστε πώς είχε συμ6η από πολύν καιρό.

7).Δ. 18. ή αληθινή γνώση του κάλου καί του κάκου δεν μπορεί. είναι πιο έντονο παρά αν φανταζόμαοτε το αντικείμενο του ως μελλοντικό (πόρ. 17. κατά συνέπεια (θεώρ. 1. Το -πάθος πού αναφέρεται σε £να ενδεχόμενο πράγμα πού ξαΐρομε πώς δεν υπάρχει στο παρόν είναι.Δ. Το πάθος λοιπόν πού άναφέρετώ σε ένα πράγμα για το οποίο φανταζόμαστε πώς 6 χρόνος της ύπαρξης του είναι πολύ μακρυά από το παρόν. 3). Ο.198 ΗΘΙΚΗ Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Το πάθος πού αναφέρεται σε ένα πράγμα πού ξαίρομε πώς δεν υπάρχει στο παρόν καΐ πού το φανταζόμαστε ως ενδεχόμενο είναι πολύ πιο χαλαρό παρά αν φανταζόμαστε πώς το πράγμα είναι τώρα παρόν. έφ' δσον είναι αληθινή. καί επομένως συντελεί στο να το θεώροϋμε ως παρόν (Πόρισμα του θεωρ.Ε. χαλαρώτερο από το πάθος πού αναφέρεται σε £να περασμένο πράγμα. έφ' δσον αυτή είναι πάθος (θεώρ.επομένως ή δύναμη καί ή ανάπτυξη τους πρέπει να προσδιορίζωνται από τη δύναμη των εξωτερικών . καΐ είναι πολύ ζωηρότερο παρά αν φανταζόμαοτε πώς αυτός ό μελλοντικός χρόνος είναι πολύ μακρυά από το παρόν (θεώρ. υποτίθεται πώς φανταζόμαστε κάτι πού το επαναφέρει στην μνήμη ή πού προκαλεί την είκόνα του (θεώρ. να περιορίση κανένα πάθος. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Από την αληθινή γνώση του κάλου καί του Κάκου. θεώρ. δεν πασχομε από την είκόνα κανενός αλλού πού να θετή την ύπαρξη του πρώτου (ορισμός 3).ιΐώς το πράγμα είναι τώρα παρόν. οι επιθυμίες πού γεννώνται από τα πάθη πού μας κυριαρχούν^ είναι επίσης τόσο μεγαλύτερες δσο βιαιότερα είναι αυτά τα πάθη. ΘΕΩΡΗΜΑ 15. μόνο σ' αυτήν την περίπτωση θα μπόρεση να το περιορίση. 8) 3ν είναι Ισχυρότερη από το πάθος πού πρέπει να περιορίση. 2 με το πόρισμα του). υπό ίσους δρους. 10). Ή αληθινή γνώση του κάλου και του κάκου δεν μπορεί καθ" 8σο είναι αληθινή να περιορίση κανένα πάθος παρά μονάχα έφ' δσον θεωρηθη ως πάθος. 2). Ο. του θεωρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το πάθος είναι μια ιδέα με την οποία ή ψυχή βεβαιώνει μια μικρότερη ή μεγαλύτερη δύναμη ύπαρξης του σώματος της (γενικός ορισμός των παθών)· καί έτσι (θεωρ. Καί έτσι (θεώρ. Ο. 37. καί είναι τόσο μεγαλύτερη δοο μεγαλύτερο είναι το πάθος πού την γεννάει (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το πάθος πού αναφέρεται σε ένα πράγμα πού φανταζόμαστε πώς υπάρχει τώρα. μπορεί να σβύοη η" να περιορισθη από πολλές επιθυμίες πού γεννιώνται από πάθη πού μας κυριεύουν. αλλά αντίθετα (κατά την υπόθεση) φανταζόμαστε ώρισμένα πράγματα πού αποκλείουν την παρούσα του 6παρξη. ή δύναμη καί ή ανάπτυξη της πρέπει να προσδιορίζωνται μόνο από την δύναμη του ανθρώπου. Άλλα έφ' δσον είναι πάθος (βλ. 9). μέρ. 8).) παρά δν το φανταζόμαοτε ως ενδεχόμενο καί έτσι το πάθος πού αναφέρεται σε ένα ενδεχόμενο πράγμα θα είναι πολύ χαλαρώτερο παρά αν φανταζόμαοτε .Ε. από το πάθος πού αναφέρεται σε ένα περασμένο πράγμα. μέρ.Δ. μέρ. "Οταν ωστόσο το φανταζόμαστε σε συσχετισμό με τον παρελθόντα χρόνο. ΘΕΩΡΗΜΑ 13. 9) το πάθος πού αναφέρεται σε ένα ενδεχόμενο πράγμα πού ξαί- 199 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ ρομε πώς δεν υπάρχει τώρα. μέρος 3) καί έτσι μόνο ή ουσία μας μπορεί να το γνωρίζη (ορισμός 2. Μια επιθυμία πού προέρχεται από την αληθινή γνώση του κάλου καί του κάκου. ΘΕΩΡΗΜΑ 14. θα είναι χαλαρώτερο. είναι πολύ χαλαρώτερο παρά δν φανταζόμαστε το αντικείμενο του ως παρόν καΐ ωστόσο είναι πιο έντονο (προηγ. Τώρα.Ε. Άφοΰ δμως αυτή ή επιθυμία (κατά την υπόθεση) γεννιέται από το δτι γνωρίζομε αληθινά κάτι. θεώρ. 1) δεν έχει τίποτα το θετικό πού να μπορή να άφαιρεθή από την παρουσία του άληθινοϋ· κατά συνέπεια. γεννιέται αναγκαία μια επιθυμία (ορισμός 1 των παθών). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Έφ' δσον φανταζόμαστε ένα πράγμα ως ενδεχόμενο. υπό ϊσους δρους. μέρος 3). σχηματίζεται μέσα μας μόνο έφ' δσον ενεργούμε (θεώρ.

Ε. κ. έφ' δσον βρίσκεται σε αναφορά με το μέλλον. ενώ ή δύναμη του πόθου πού γεννιέται από τη λύπη προσδιορίζεται μόνο από την δύναμη του ανθρώπου. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Πιστεύω πώς με δσα είπα προηγουμένως απόδειξα το γιατί οί άνθρωποι συγκινούνται περισσότερο από τη γνώμη παρά από τον αληθινό Λόγο. Ισχυρότερος από Μναν Πόθο πού γεννιέται άπα τη Λύπη. Ό Πόθος πού γεννιέται από τη Χαρά είναι. Γιατί σκοπεύω να πραγματευθώ ξεχωριστά για την δύναμη του Λόγου καί των παθών.200 ΗβΙΚΗ αιτίων (θεώρ. τί)ν ξεπερνάει απείρως (θεώρ.Ε. μπορεί πάλι να περιορισθή πολύ εύκολώτερα από την επιθυμία για πράγματα παρόντα.Ε. καΐ γιατί ή αληθινή γνώση του κάλου καΐ του κάκου διεγείρει στην ψυχή συγκινήσεις καί υποχωρεί συχνά σε ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 201 κάθε εϊδους φιληδονία. Ο. θα μπορή εύκολώτερα να περιοριστή ή να σβύση. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Σ' αυτές τίς λίγες προτάσεις εξήγησα τις αιτίες της άδυνα- . προσθήσει αλγημα. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το θεώρημα αυτό αποδείχνεται με τον ϊδιο τρόπο δπως καΐ το προηγούμενο. θεώρ.Δ.Δ. μπορεί εύκολώτερα να περιοριστή ή να σδύση από την επιθυμία για πράγματα πού είναι τώρα ευχάριστα.Δ. "Ενας πόθος λοιπόν πού γεννιέται από την Χαρά. 7. οί επιθυμίες πού γεννιώνται από τέτοιου είδους πάθη θα μπορούν να είναι βιαιότερες από την επιθυμία πού γεννιέται από την αληθινή γνώση του κπλοϋ καΐ του κάκου· καί έτσι (θεώρ. υποβοηθείται ή αυξάνεται από αυτό το ϊδιο το πάθος της Χαράς (ορισμός της Χαράς στο Σχόλιο του θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ό Πόθος είναι ή ϊδια ή ουσία του ανθρώπου (ορισμός 1 των Παθών). πού βασίζεται στο πόρισμα του θεωρήματος 12. μέρος 2) μια προσπάθεια με την οποία ό άνθρωπος προσπαθεί να έμμείνη στο είναι του. Μια επιθυμία πού γεννιέται από την αληθινή γνώση του κάλου και του κάκου. αλλά κάνω το χειρότερο. επομένως. Συνεπώς. ΘΕΩΡΗΜΑ 18. Ο. για να μπορέσωμε να προσδιωρίσωμε τΐ μπορεί καϊ τΐ δεν μπορεί να κάνη ό Λόγος για "τον μετριασμό των παθών καί είπα ακόμα πώς α' αυτό το Μέρος θα πραγματευθώ μονάχα για την αδυναμία του ανθρώπου. από την γνώση του κάλου καΐ του κάκου. πού ή απόδειξη του είναι καθολική) · ώστε μια Επιθυμία πού την γεννάει αυτή ή γνώση. ΑΠ Ο ΔΕ Ι ΞΗ Το πάθος πού αναφέρεται σε κάτι πού το φανταζόμαστε ως μελλοντικό είναι χαλαρώτερο από το πάθος πού αναφέρεται σε £να πράγμα παρόν (πόρισμα του θεώρ. μέρος 3)· αντίθετα ό πόθος πού γεννιέται από την Λύπη ελαττώνεται ή περιορίζεται από το ϊδιο αυτό το πάθος της Λύπης (ϊδιο σχόλιο)· καί έτσι ή δύναμη του Πόθου πού γεννιέται από την Χαρά πρέπει να προσδιορίζεται ταυτόχρονα από την δύναμη του ανθρώπου καί από την δύναμη του εξωτερικού αιτίου. δηλαδή (θεώρ. 5) πού. ΘΕΩΡΗΜΑ 17. κι* δταν ακόμα σχετίζεται με πράγματα πού είναι τώρα καλά. ό πρώτος είναι ισχυρότερος από το δεύτερο. δεν το κάνω για να συμπεράνω πώς ή άγνοια είναι προτηιώτερη από την γνώση ή πώς μεταξύ ενός κάκου καί ενός ευφυούς ανθρώπου δεν υπάρχει καμμιά διαφορά δσον άφορα τον μετριασμό των παθών αλλά το κάνω γιατί είναι αναγκαίο να γνωρίζωμε τόσο την αδυναμία δσο καί την δύναμη της φύσης μας. Καί δν τα λέω αυτά. Γι* αυτό λέει ό ποιητής: Βλέπω το καλύτερο καί το παραδέχομαι. ΘΕΩΡΗΜΑ 16. υπό ίσους δρους. έφ' δσον σχετίζεται με τυχαία πράγματα. ενώ ή δύναμη του πόθου πού γεννιέται από την Χαρά πρέπει να προσδιορίζεται ταυτόχρονα από την δύναμη του ανθρώπου καί οπό την δύναμη του εξωτερικού αιτίου. Ο. αν συγκριθή με την δική μας. 9). μια Επιθυμία πού γεννιέται από την αληθινή γνώση του καλού και του κακού. Ή επιθυμία πού γεννιέται. 7) θα μπορούν να περιορίσουν ήχ να σβύσουν την τελευταία. έφ' δσον αναφέρεται στο μέλλον.τ. 3). Καί ό Εκκλησιαστής φαίνεται πώς είχε την ϊδια σκέψη. "Ωστε.λ. δταν έ^εγε: Καί ό προστεθείς γνώσιν. μπορεί να σ6ύση ή να περιοριστή από κάποια αλόγιστη Επιθυμία (δυνάμει του προηγ. 11.

βέβαια. το είναι του· καί αυτό είναι αλήθεια δπως το δλον είναι μεγαλύτερο από το μέρος (βλ. Πώς την αρετή πρέπει να την έπιθυμή ό άνθρωπος καθ' έαυτήν καί πώς δεν υπάρχει κανένα πράγμα πού να άξίζη περισσότερο άπ' αυτήν ή πού να μας είναι πιο χρήσιμο καί πού για χάρη του θα έπρεπε να την επιθυμούμε. Προτού. άποβλέπωμε στην ψυχή μας. 4) δεν συνίσταται σε τίποτε άλλο εξόν από το να ενεργούμε σύμφωνα με τους νόμους της ϊδιας μας της φύσης. εκείνο πού πραγματικά είναι ωφέλιμο γι' αυτόν. Ακόμα. δεν μπορούν να εΰχωνται τίποτα πού να έχη μεγαλύτερη αξία για την διατήρηση του είναι τους από το να ταιριάζουν δλοι σε δλα τα πράγματα. Μου απομένει τώρα να αποδείξω τΐ μας υπαγορεύει ό Λόγος καΐ ποια πάθη εναρμονίζονται με τους κανόνες του ανθρώπινου Λόγου. 3ο. μέρος 3). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή γνώση του κάλου ή κάκου είναι (θεώρ. έπεται. γυρεύει το ωφέλιμο. έφ' δσον ή αρετή (όρ. καί άφοΰ κανένας δεν μπορεί να διατήρηση το είναι του (θεώρ. Δεν υπάρχει λοιπόν τίποτα πιο χρήσιμο για τον άνθρωπο από τον άνθρωπο· οι άνθρωλοι. "Ετσι. να προσπαθούν δλοι μαζί να διατηρήσουν το είναι τους καί να γυρεύουν δλοι εκείνο πού είναι για δλους ωφέλιμο. δεν ορέγονται τίποτα για τον εαυτό τους πού να μην το επιθυμούν και για τους άλλους ανθρώπους. άλλωοτρ. Υπάρχουν λοιπόν έξω από μας πολλά πράγματα πού μας είναι χρήσιμα καΐ πού γι' αυτόν τον λόγο.Δ. Άφοϋ λοιπόν έδειξα πώς συμβαίνει εντελώς το αντίθετο. Ό καθένας ορέγεται ή απεχθάνεται αναγκαία. γενικά. 7. πώς μας είναι πάντα αδύνατο να μην έχωμε ανάγκη από κανένα εξωτερικό προς. σύμφωνα με τους νόμους της φύσης του. κ. αρχίσω να το αποδείχνω σύμφωνα με την γεωμετρική μέθοδο πού έχω υιοθετήσει. παραδείγματος χάριν δύο άτομα με εντελώς δμοια φύση ενωθούν το ένα με το άλλο. από το αίτημα 4 του 2ου μέρους. θα συνεχίσω τώρα να το αποδείχνω μέτόν ϊδιο τρόπο πού ακολουθήσαμε ως τώρα στην πορεία μας. Αυτές είναι οι επιταγές του Λόγου πού ήθελα να παρουσιάσω με λίγα λόγια εδώ προτού αρχίσω να τϊς αποδείχνω με διεξοδικώτερο τρόπο. Άλλα αυτή ή δρεξη δεν είναι τίποτε άλλο από την ϊδια την ουσία ή τη φύση του ανθρώπου (ορισμός της "Ορεξης στο σχόλιο του θεώρ. εμάς πράγμα για να διατηρήσωμε το είναι μας καί να ζοΰμε χωρίς αναστροφή με τα εξωτερικά πράγματα· αν. Τέλος. πρέπει να τα όρεγώμαατε· άπ' αυτά. για να εννοηθούν εύκολώτερα ο! σκέψεις μου. θεώρ. σύμφωνα με μόνους τους νόμους της. δν είναι δυνατό. καί πώς ή ευδαιμονία συνίσταται στο να μπορή ό άνθρωπος να διατηρή το είναι τρυ. 28.τι του είναι χρήσιμο. 4. καλόπιστοι καί τίμιοι. Ο.. Γιατί. σε τρόπο πού οι ψυχές καί τα σώματα δλων να αποτελούν κατά κάποιον τρόπο μια ψυχή και ένα σώμα. όσο του είναι δυνατό. έφ' δσον έχομε συνείδηση αύτοΰ· καϊ επομένως (θεώρ. πώς οι άνθρωποι πού τους κυβερνάει ό Λόγος. την προσοχή εκείνων πού πιστεύουν πώς ή αρχή: ό καθένας πρέπει να γυρεύη δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 19. ζητάει λοιπόν να αγαπά ό καθένας τον εαυτό του. καί ποια αντιτίθενται σ' αυτούς. εκείνο πού κρίνει ως καλό ή κακό. είναι ή αρχή της άνηθικότητας καί δχι της ηθικότητας.202 1 ΗΘΙΚΗ μίας καί της αστάθειας του ανθρώπου καΐ γιατί οΐ άνθρωποι δεν τηρούν τΙς επιταγές του Λόγου. έπεται. καί έτσι είναι δίκαιοι. ορέγεται κάθε τι πού οδηγεί πραγματικά τον άνθρωπο σε μεγαλύτερη τελειότητα καί. μέρος 3 καί ορισμός 1 των Παθών) Καθένας λοιπόν.. καί το έκανα για να επιστήσω. .λ. 2ο. λέγω. ζητάει να προσπαθη ό κάθε άνθρωπος να διατήρηση. θα αποτελέσουν ένα άτομο. "Υστερα. Εχουν ψυχική αδυναμία καί έχουν νικηθή από τα εξωτερικά αϊτια πού βρίσκονται σε αντίθεση προς την φύση τους.τι τους είναι ωφέλιμο σύμφωνα με τις υπαγορεύσεις του Λόγου.. ωστόσο.. καλό θα είναι να παρουσιάσω εδώ με λίγα λόγια αυτές τΙς εντολές του Λόγου. αν. Επεται: Ιο. ή σκέψη δεν μπορεί να επινόηση καλύτερα από ί~ ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 203· κείνα πού εναρμονίζονται καλύτερα με την φύση μας. εκείνοι πού αυτοκτονούν. Ή αρχή της αρετής είναι ή ίδια ή προσπάθεια για να διατήρηση δ άνθρωπος το ϊδιο του το είναι. μέρος 3) παρά μονάχα ακολουθώντας τους νόμους της Ιδιας του της φύσης. φύσης του. μέρος 3) ό καθένας ορέγεται αναγκαία εκείνο πού κρίνει πώς είναι καλό καί αντίθετα απεχθάνεται εκείνο πού κρίνει πώς είναι κακό.τ. 8) το ϊδιο το πάθος ΐης Χαράς ϊ) της Λύπης.Ε. 9. Καθώς ό Λόγος δεν ζητάει τίποτα πού να είναι αντίθετο στη φύση. δηλαδή εκείνοι πού γυρεύουν δ. ορέγεται ή" απεχθάνεται αναγκαία. δυο φορές Ισχυρότερο άπ' δσο ήταν το καθένα τους χωριστά. ή νόηση μας θα είναι ατελέστερη δν ή ψυχή ήταν μόνη καί δεν γνώριζε τίποτα άλλο έξω από τον εαυτό· της.

Γιατί ό Πόθος (ορισμός 1 των Παθών) να Γη μέσα στην ευδαιμονία. την ουσία ενός πράγματος (ορισμός 8) θα την νοούσαμε ως προγενέστερη από τον εαυτό της πράγμα παράλογο. 6πως ό Σενέκας. δηλαδή να διατηρήσωμε το είναι μας. Ο. πού προσδιορίζεται από μόνη την ουσία του ανθρώπου (όρισμόο 8). 7. ΘΕΩΡΗΜΑ 21. θεμέλιο της αρετής.. μέρος 3) ή προσπάθεια πού καταβάλλει ό καθένας για να διατήρηση το είναι του. ή να ενεργή. είναι νοητό άφ' έαυτοϋ αλλά καί δυνάμει του ορισμού του Πόθου. δηλαδή άπ' αυτήν την τάση. δσο είναι άδύ- β. καί αυτό μπορεί να συμβή με πολλούς τρόπους· ό 2νας σκοτώνεται σπρωγμένος από έ"ναν άλλον πού του γυρίζει το χέρι του. εκτός α. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή αρετή είναι ή ϊδια ή δύναμη του άνθρωπου. καί πού τον Αναγκάζει να διευθύνη αυτό το σπαθί προς την καρδιά του· ή.τ. πού κρατάει κατά τύχη §να σπαθί. δηλαδή το είναι μας.) καμμιάν άλλη αρχή προγενέστερη από αυτήν καί χωρίς αυτήν (θεώρ. μέρος 3).τ. μέρος 3). 'Αλλά το να προσπαθή ό άνθρωπος από την αναγκαιότητα της ϊδιας του της φύσης να μην ύπάρχη. Ο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή τάση προς αυτοσυντήρηση είναι ή ϊδια ή ουσία ενός πράγματος (θεώρ. να άνοιξη τϊς φλέβες του. 2 ΧΟΛΙΟ Κανένας λοιπόν δεν παραλείπει να ορέγεται εκείνο πού του «Ιναι χρήσιμο ή να διατηρη το είναι του. αυτό είναι τόσο αδύνατο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή απόδειξη αύτοϋ του θεωρήματος. 21) δεν μπορεί να νοηθη καμμιά αρετή. δηλαδή (θεώρ. πού προσδιορίζεται μόνο με την προσπάθεια πού κατα6άλλει ό άνθρωπος νια να έμμείνη στο είναι του.λ. Κανένας δεν μπορεί να έπιθυμή να είναι ευδαίμων. "Οσο περισσότερο προσπαθούμε να αναζητήσω με το χρήσιμο. κ. θεώρ. έφ' όσον παρακινείται να κάνη κάτι γιατί έχει ατελείς ιδέες δεν μπορεί να λεχθή δτι δρα από άρετή' αλλά μόνο έφ' όσον παρακινείται από εκείνο πούνοεΐ. χωρίς να έπιθυμή ταυτόχρονα να ύπάρχη.Δ. δηλαδή να ύπάρχη ενεργώς. να ενεργή καλά καί να ζή καλά. "Οσο λοιπόν περισσότερο προσπαθούμε να διατηρήσωμε το είναι μας καΐ δσο περισσότερο έχομε τη δύναμη να το κάνωμε. ή τέλος από άγνωστα εξωτερικά αίτια πού προδιαθέτουν την φαντασία καί πού προσβάλ. τόσο περισσότερο είμαστε προικισμένοι από αρετές καί συνεπώς (θεώρ.τ. από μιαν αναγκαιότητα της φύσης μας. να ενεργή καί να ζή. πού ή ιδέα της δεν μπορεί να βρίσκεται μέσα στην ψυχή (θεώρ.τι είναι χρήσιμο. Ο. 10.Λ. και δσο περισσότερο έχομε αυτή τη δύναμη. 7. "Αν λοιπόν μπορούσε να νοηθη μια· αρετή προγενέστερη άπ' αυτήν. να αποστρεφόμαστε την τροφή ή να αυτοκτονούμε. κι' αυτό μπορεί να το καταλά6η ό καθένας με λίγη σκέψη. τόσο είμαστε ανίσχυροι.λ.Ε. αλλά πάντα καταναγκασμένοι από εξωτερικά αίτια. ή μάλλον ιό ϊδιο το πράγμα. μέρος 3).Ε. Γιατί δεν μπορούμε να νοήσωμε(προηγ. είναι ή ϊδια ή ουσία του ανθρώπου. δηλαδή επιθυμεί να αποφυγή 2να μεγαλύτερο κακό κάνοντας £να μικρότερο. κανείς δεν μπορεί να έπιθυμή. . ή να άλλάζη μορφή." λουν το Σώμα με τέτοιο τρόπο πού την φύση του την αντικαθιστά μια άλλη αντίθετη.ν κινηθη από αϊτια εξωτερικά καί αντίθετα προς τη φύση του. ΘΕΩΡΗΜΑ 23.204 ΗΘΙΚΗ ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ ΘΕΩΡΗΜΑ 20. μέρος 3). δηλαδή (θεώρ. έφ' όσον £νας άνθρωπος παραλείπει να διατήρηση το •είναι του. "Ωστε. 4 καΐ 6. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Ή τάση προς αυτοσυντήρηση είναι το πρώτο καί μοναδικό. λέγω. αναγκάζεται. είναι ανίσχυρος. 7. Δεν μπορεί κανείς να νόηση αρετή προγενέστερη άπ' αυτήν (δηλαδή από την προσπάθεια να διατηρήσωμε τον εαυτό μας). κ.Δ. κ. δσο παραλείπομε να διατηρούμε δ.λ. νατο να γίνη κάτι από το τίποτα. Λοιπόν δεν μπορεί κανείς να νόηση καμμιά αρετή. από την διαταγή ενός τυράννου. Δεν γίνεται ποτέ. Ό άνθρωπος.Ε. τόσο περισσότερο είμαστε προικισμένοι με άρετή' καΐ αντίθετα. ΘΕΩΡΗΜΑ 22.

ΘΕΩΡΗΜΑ 26.206 ΗΘΙΚΗ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Έφ' δσον ό ό:νθρωπος παρακινείται στο να κάνη κάτι γιατί £χει ατελείς ιδέες πάσχει (ορισμός 1 καΐ 2. ενεργούμε (θεώρ. δπως είναι δεδομένη (όρ. ενεργεί (θεώρ. να ζοΰμε καΐ να διατηρούμε το είναι μας (καί αυτά τα τρία πράγματα είναι Ινα καί το αυτό) κατά τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου σύμφωνα με την αρχή της αναζήτησης της δικής μας ωφέλειας. τείνει πάντοτε στη νόηση. 22) είναι το πρώτο καί μοναδικό θεμέλιο της αρετής. 3) πώς ό καθένας τε. ως λογικευόμενη. ή πού. καί αυτό (πόρ.Δ. δεν είναι παρά ή νόηση (δπως φανερώνει το πρώτο μέρος της απόδειξης). 2) κάθε προσπάθεια πού ή αφετηρία της είναι ό Λόγος. μέρος 3) δηλαδή (θεώρ. προσπαθεί να συντήρηση το είναι της. ΘΕΩΡΗΜΑ 27. αν ό άνθρωπος προσπαθούσε να διατήρηση το είναι του εξ αΙτίας ενός άλλου πράγματος. ΘΕΩΡΗΜΑ 25.Ε. του θεώρ. 6. καί καθώς ή τάση αυτή δπου ή ψυχή. του •Θεωρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή τάση δπου το κάθε τι προσπαθεί να συντήρηση το είναι του δεν είναι τίποτε άλλο από την ουσία του ϊδιου του πράγματος (θεώρ. εκτός από δ.Ε. 12) κατά την αρχή της αναζήτησης της δικής μας ωφέλειας. δεν είναι τίποτε άλλο παρά το νοεϊν καΐ ή ψυχή. να ενεργούμε απολύτως από αρετή δεν εΐναι τίιτοτε άλλο για μας παρά το να ενεργούμε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή προσπάθεια πού καταβάλλει κάθε τι για να διατηρηθή στο είναι του καθορίζεται (θεώρ. έπεται αναγκαία (θεώρ. έφ' δσον χρησιμοποιεί το Λόγο. 1. 1 καί. Γιατί. 7. Ο. εκτός από το δ.τι δήποτε επιχειρούμε με το Λόγο. μέρος 4)· ώστε. ?πεται δτι ή προσπάθεια αυτή για νόηση (πόρισμα του θεώρ. 2). "Ωστε κανένας δεν προσπαθεί. καί δχι από την ουσία ενός διαφορετικού πράγματος. 7. μέρ. αλλά αντίθετα ή ψυχή. έφ' δσον υπάρχει δπως είνπι. Άλλα ή ουσία του Λόγου δεν είναι τίποτε άλλο παρά ή ψυχή μας έφ' δσον νοεί με σαφήνεια καί συγκεκριμένα (σχόλ. Προσέτι. 3).τι φέρνει στη γνώση (όρ. μέρ. Κανένας δεν προσπαθεί να διατήρηση το είναι του εξ αίτιας αλλού πράγματος. Το. μέρος 3).Δ. μέρ. 40. μέρ. 40. Άλλα μόνο έφ' δσον νοοϋμε. μέρ. "Ο. ΘΕΩΡΗΜΑ 24.λ.ίνει στο να διατη- 207 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ ρήση το είναι του. 2.Ε. 2. 6. μέρος 3) μόνο από την ουσία του ϊδιου του πράγματος· καί άπ' αυτήν μόνο την καθ' υπόθεση δεδομένη ουσία. Ο. μέρος 3) κάνει κάτι πού είναι αντιληπτό από μόνη την ουσία του ή (ορισμός 8) πού είναι εξ ολοκλήρου έπακολούθημα της αρετής του.τι μας οδηγεί πραγματικά στη νόηση ή μπορεί να μας εμπόδιση να την άποκτήσωμε. Ο. κ. Δεν υπάρχει κανένα πράγμα πού να ξαίρωμε με βεβαιότητα πώς είναι καλό ή κακό. πόρισμα)· παράλογο. πράγμα (προηγ.τ. να ζοΰμε καί να διατηρούμε το είναι μας σύμφωνα με τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου. <ιύτό το πράγμα θα ήταν μ' αυτόν τον τρόπο ή πρώτη βάση της αρετής (δπως είναι αυτονόητο). νοείται σαν να έχη μια δύναμη για να διατηρηθή στην ύπαρξη (θεώρ. . 3) καί να πράττη δσα απορρέουν αναγκαία από τη φύση του. Ή αλήθεια του θεωρήματος είναι προφανής χαΐ £πό το πόρισμα του θεωρήματος 22. μέρος 3) πού δεν μπορεί να γίνη αντιληπτό μόνο από την ουσία του. το να ενεργούμε από αρετή δεν είναι τίποτ' άλλο για μας παρά να ενεργούμε.Δ. 9. Κατά συνέπεια (θεώρ. Άλλο έφ' δσον παρακινείται να κάνει κάτι επειδή νοεί. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το να ενεργούμε απολύτως από αρετή δεν είναι τίποτε θλλο (ορισμός 8) παρά το να ενεργούμε με τους νόμους της ίδιας μας της φύσης. μέρος 3)· δηλαδή κάνει κάτι (όρ. της "Ορεξης στο σχόλιο του θεώρ. πού. δεν μπορεί να κατανόηση τίποτε πού να είναι καλό γι' αυτήν. δεν κρίνει πώς της είναι χρήσιμο τίποτε άλλο παρά εκείνο πού οδηγεί στην νόηση. 1). οπότε δεν προσπαθούμε να νοήσωμε τα πράγματα αποβλέποντας προς έ"ναν σκοπό οποιοδήποτε. ή λογικευόμενη. με άλλα λόγια (ορισμός 8) δεν είναι έπακολούθημα της αρετής του. 3.

ΘΕΩΡΗΜΑ 209 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ψυχή. μας είναι ενάντιο. . αν δεν εχη κάτι το κοινό με μας. έκτος από εκείνο πού μας εμποδίζει να μην άποκτήσωμε τη νόηση.Δ. 23) μπορούμε να ποϋμε απολύτως δτι ενεργεί κατ' άρετήν. τότε το πράγμα αυτό θα μπορούσε να περιορίση ή να παρεμπόδιση δ. 6. αλλά όσο είναι κακό για μας. 1) τίποτε δεν μπορεί ούτε να ύπαρξη ούτε να νοηθή· κατά συνέπεια (θεώρ. πού ή φύση του διαφέρει εντελώς από τη δική μας. πού ή φύση του πρέπει να νοείται με το ϊδιο κατηγόρημα πού μας επιτρέπει να άντιλαμβανώμαστε την ανθρώπινη φύση. μπορεί να προσδιορισθή καϊ κατά συνέπεια να ένισχυθή ή να παρεμποδισθή.κακό για μας. μέρ. δηλαδή (καθώς το δείξαμε κιόλας) μπορεί να περιορίση ή να παρακώλυση τη δύναμη μας για ενέργεια. μέρ. Ή δύναμη με την οποία ένα οποιοδήποτε κατ' ιδίαν πράγμα.τι είναι αιτία Λύπης (θεώρ. 14. μέρος 1). Κανένα πράγμα δεν μπορεί να είναι τόσο κακό σε δ. 3) στην ϊδια αναλογία μόνο (θεώρ. 8).Δ. μπορεί να είναι κακό για μας αυτό το πράγμα. ως λογικευόμενη.Ε. εκτός από έκΐϊνο πού οδηγεί πραγματικά στη νόηση· καϊ κανένα πράγμα πού να ξαίρωμε αντίθετα για κακό. 28.). ΘΕΩΡΗΜΑ ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 29. Άλλα το υπέρτατο αντικείμενο πού μπορεί να νόηση ή ψυχή είναι ό θεός (όπως το αποδείξαμε ήδη)· κατά συνέπεια ή υπέρτατη αρετή της ψυχής είναι να συλλαμδάνη με σαφήνεια ή να γνωρίζη το θεό.τι περιορίζει ή παρεμποδίζει τη δύναμη μας για ενέργεια· 'Άν λοιπόν έ'να πράγμα. η (πράγμα πού χάρις στο σχόλιο 2 του θεώρ. μέρ. 26 καϊ 27) το υπέρτατο χρήσιμο πράγμα για την ψυχή ή το υπέρτατο αγαθό της (ορισμός 1) είναι ή γνώση του θεοΰ. πράγμα (θεώρ. Ο. προσδιορίζεται πάντοτε από κάποιο άλλο κατ' ιδίαν πράγμα (θεώρ. Ή δύναμη μας για ενέργεια. του θεώρ. μέρος 3) πού είναι άτοπο. σε δ. κατά συνέπεια. Κατά συνέπεια ή υπέρτατη αρετή της ψυχής είναι ή νόηση.. 8) δηλαδή (χάρη στον όρ. δηλαδή (σχόλιο του θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 30. 4. Κατά συνέπεια δεν υπάρχει κανένα πράγμα πού να γνωρίζωμε με βεβαιότητα πώς είναι καλό για μας. υπάρχει καϊ ενεργεί. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Όνομάζομε κακό δ. Τίποτα κατά συνέπεια δεν μπορεί να είναι κακό για μας σε δ. και κατά συνέπεια (πόρ.Ά 28.τι κοινό έχει με μας. "Ενα οποιοδήποτε κατ' Ιδίαν πράγμα. Καϊ επειδή ή ψυχή είναι ενεργός μόνον ανάλογα με τα δσα νοεί (θεώρ.Ε. δηλαδή (όρ.τι κοινό έχει με μας. 11. δσα είναι κακό. καϊ 6χι από τη δύναμη ενός πράγματος πού ή φύση του είναι εντελώς διαφορετική από τη δική μας.τι κοινό έχει με μας. 2 σημαίνει το 'ίδιο) έφ' δσον λογικεύεται. 1) το απολύτως άπειρον δν και πού χωρίς αυτό (θεώρ. ενισχύει ή παρεμποδίζει τη δύναμη μας για ενέργεια. τόσο μας είναι ενάντιο. 40. Το υπέρτατο αγαθό της ψυχής είναι ή γνώση του θεοϋ και ή υπέρτατη αρετή της ψυχής είναι να γνωρίση το θεό. από τη δύναμη ενός αλλού κατ' ιδίαν πράγματος πού έ'χει μαζύ μας κάτι το κοινό. εκτός από εκείνο πού οδηγεί στη νόηση (προηγ. 10. μέρος 3) εκείνο πού αυξάνει ή περιορίζει. καθ' οιονδήποτε τρόπο κι' αν την συλλάβωμε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το υπέρτατο αντικείμενο πού μπορεί να νόηση ή ψυχή είναι ό θεός.Δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 31. 41 καϊ 43. 15.Ε. έ"να πράγμα πού ή φύση του είναι ολότελα διαφορετική από τη δική μας. 11. σχόλιο του θεώρ. Καθόσο ένα πράγμα συμφωνεί με τη φύση μας. της Λύπης.Ε. μέρος 2) ό άνθρωπος. Άλλα ή ψυχή· (θεώρ. μέρ. μέρος 3) δ. δεν μπορεί να είναι για μας ούτε καλό ούτε κακό. είναι αναγκαία καλό.και επειδή όνομάζομε καλό ή κακό εκείνο πού είναι αιτία χαράς Γ) λύπης (θεώρ.208 ΗΘΙΚΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ο. μέρ. Ο. άλλα αντίθετα. το μόνο πού ορέγεται είναι ή νόηση καΐ δεν θεωρεί πώς της είναι χρήσιμο κανένα πράγμα. 1 καϊ 3. θεώρ.τι κοινό έχει με τη δική μας τη φύση. γενικά κανένα πράγμα δεν μπορεί να είναι καλό ί) . Ο. δεν μπορεί ούτε να βοηθήση ούτε να παρεμπόδιση τη δύναμη μας για ενέργεια καί. 2 καθώς καϊ τα σχόλια της) δεν έχει καμμιά βεβαιότητα αναφορικά με τα πράγματα παρά έφ' δσον έχει αυτοτελείς ιδέες.

παραδείγματος χάριν ό Πέτρος. "Ομοια. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή φύση ή ή ουσία των συναισθημάτων δεν μπορεί να έξηγη6η μόνο με την δική μας φύση ή ουσία (όρ. 3) καϊ οί άνθρωποι επηρεάζονται με διαφόρους τρόπους από 2να καϊ το αυτό αντικείμενο. "Ετσι τέλος (θεώρ. δσο περισσότερο εναρμονίζεται 2να πράγμα με τη φύση μας. 1 καϊ 2. γιατί έχει κάτι πού μοιάζει με €να πράγμα πού μισεί ό Παύλος (θεώρ. ή τέλος πώς ύπερβάλλονται απεριόριστα από την δύναμη των εξωτερικών πραγμάτων.Δ. Έφ' δσον οί άνθρωποι υπόκεινται στα πάθη. 3. θα είναι λοιπόν αναγκαία ή καλό ή αδιάφορο. 56 μέρ. δεν ταιριάζουν στην πραγματικότητα σε τίποτα. 2 Χ ΟΛΙΟ Το πράγμα είναι καϊ άφ' έαυτοϋ προφανές· δποιος λέγει. δσο καλύτερα εναρμονίζεται με την φύση μας. αντίθετο προς το καλό. ΘΕΩΡΗΜΑ 32. δεν μπορούμε λοιπόν να ποΰμε πώς συμφωνούν ως προς τη φύση τους.Ε.Ε. μπορεί να είναι αίτία λύπης για τον Παϋλο. το να ποΰμε πώς ή πέτρα καΐ ό άνθρωπος συμφωνούν μονάχα στο δτι είναι καϊ τα δυο πεπερασμένα. τίποτε λοιπόν (αρ. Οί άνθρωποι μπορούν να διαφέρουν ως προς τη φύση τους καθ' δσον κυριαρχούνται από συναισθήματα πού είναι πάθη καϊ δμοια *ό ίδιος άνθρωπος εΐναι έναλλασόμενος καΐ άστατος.καϊ συνεπώς (σχόλιο του θεώρ. τόσο περισσότερο είναι ωφέλιμο. Ο. Α Π Ο Δ Ε'Ι 3 Η "Οταν λέμε πώς τα πράγματα συμφωνούν ως προς τη φύση τους. δηλαδή με το δ. μέρος 3)· καθόσο συμφωνεί με τη φύση μας θα είναι κατά συνέπεια αναγκαία καλό. δηλαδή (προηγ. σε σύγκριση με την ΰική μας· αυτό είναι ή αιτία πού υπάρχουν τόσα εϊδη από κάθε συναίσθημα όσα είναι τα εϊδη των αντικειμένων πού μας επηρεάζουν (θεώρ.). δηλαδή (υποθετικά) στην διατήρηση της φύσης αύτοϋ τούτου του πράγματος· τοϋτο δμως είναι παράλογο (θεώρ. αδύναμα πράγματα ή ηώς δεν υπάρχουν από την αναγκαιότητα της φύσης τους. τότε δεν θα μπορή (θεώρ. έ"να πράγμα μας είναι χρησιμώτερο. πράγματι. καΐ αντίστροφα. δεν μπορούμε να ποΰμε πώς συμφωνούν ως προς τη φύση τους. ΘΕΩΡΗΜΑ 33. καθ' δσο δεν συμφωνεί με . ούτε καΐ κατά το πάθος.λ. έφ' δσον οί άνθρωποι υπόκεινται στά πάθη. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Επεται λοιπόν πώς 8σο περισσότερο ταιριάζει ένα πράγμα με την φύση μας τόσο περισσότερο χρήσιμο ή καλύτερο είναι για μας. τότε θα είναι αντίθετο προς την φύση πού εναρμονίζεται με την δική μας. β. 1) δεν θα άπορρέη από τη φύση του. κ. μέρος 3) η* γιατί ό Πέ- . μέρος 3). ή κακό: Τίποτα λοιπόν δεν μπορεί να είναι καλό 3ν δεν εναρμονίζεται με τη φύση μας. μέρος 3)· αλλά πρέπει να καθοριστή από την δύναμη. 16. πώς το μαΰρο καϊ το άσπρο συμφωνούν μόνο κατά το δτι ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 211 ούτε το 2να ούτε το άλλο δεν είναι κόκκινο. εννοούμε πώς συμφωνούν κατά τη δύναμη (θεώρ. μέρος 3) καϊ έφ' δσον γίνεται αυτό διαφέρουν κατά τη φύση.Ε.ΗΘΙΚΗ 210 ΑΠΟΔΕΙΞΗ Καθόσο 2να πράγμα συμφωνεί με τη φύση μας. δεν μπορεί να είναι κακό (προηγ.Δ.Δ. μέρος 3). Ο. θα είναι αναγκαία διαφορετικό η" αντίθετο άπ' αυτήν αν είναι διαφορετικό. πού είναι χρήσιμο για τη διατήρηση της φύσης μας. 29) να είναι ούτε καλό ούτε κακό· αν είναι αντίθετο. 51. ΘΕΩΡΗΜΑ 34Έφ' δσον οί άνθρωποι κυριαρχούνται από συναισθήματα που είναι πάθη. 7. καΐ κατά συνέπεια. καΐ αντίστροφα. 7. είναι σαν να βεβαιώνωμε με γενικό τρόπο πώς ή πέτρα καϊ ό άνθρωπος δεν ταιριάζουν σε τίποτα· τα πράγματα πού ταιριάζουν μόνο με μιαν άρνηση. "Ας λάβωμε ύπ' δψη μας καϊ την περίπτωση αυτή. δηλαδή πώς δεν είναι οδτε καλό ούτε κακό. (θεώρ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Ενας άνθρωπος. αλλά δχι κατά την αδυναμία ήν κατά την άρνηση. μέρος 3) ένας καϊ ό αυτός άνθρωπος επηρεάζεται με διάφορους τρόπους από το ϊδιο αντικείμενο καϊ ως προς αυτό παρουσιάζει διαφορές. θεώρ. μπορούν να είναι αντίθετοι 6 £νας προς τον άλλον. θεώρ. βεβαιώνει απόλυτα πώς το άσπρο καϊ το μαϋρο δεν ταιριάζουν σε τίποτα.τι δεν έχουν. Ο. δηλαδή (θεώρ. .τ. έπίοης. μέρ. 51.την φύση μας. Γιατί. 3) τη φύση των εξωτερικών πραγμάτων.).

καί κατά συνέπεια για κάθε άνθρωπο. έχει την ίδέα ενός άγαπώμενου πράγματος πού σήμερα είναι χαμένο γι' αυτόν. έφ' δσον ζουν με την καβοδήγηση του Λόγου. μόνο έφ' δσον ζουν με την καθοδήγηση του Λόγου. μέρος 3) καί. δηλαδή επειδή άγαποϋν το Ί'διο αντικείμενο.Ε. συμφωνούν πάντα αναγκαία κατά τη φύση.Δ. 213 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ ΘΕΩ ΡΗΜΑ 35. όπως είπα.τι διαφέρουν ό ένας από τον άλλον. Ο. πράγματι. 55. αλλά ως προς το δ. 31). από τους νόμους της φύσης του. .Δ. μέρος 3)· ώστε οι άνθρωποι έφ' όσον κυριαρχούνται από συναισθήματα πού είναι πάθη. καί ό Παΰλος. γιατί φαντάζεται πώς ό Πέτρος έχει κάτι πού καί αυτός αγαπά· άπ' αυτό φαίνεται να έπεται πώς αυτοί οι δύο άνθρωποι βλάπτουν ό ένας τον άλλον γιατί άγαποϋν το ίδιο πράγμα καϊ κατά συνέπεια συμφωνούν ως προς τη φύση.λ. Ο. Αυτοί οί δύο άνθρωποι δεν λυπούν ό ένας τον άλλον κατά το δτι ταιριάζουν ως προς τη φύση τους. δηλαδή (ορισμός 6 των Παθών) τροφοδοτείται άπ' αυτό ή χαρά καί του ενός καί του αλλού. και όχι για κείνο οπού συμφωνούν. αγαπούν καί οί δυο το ϊδιο αντικείμενο. 59. από έναν άνθρωπο κ.Ε.τ.)· δεν υπάρχει λοιπόν κανένα ανάμεσα στα κατ' ιδίαν πράγματα πιο χρήσιμο για τον άνθρωπο. είναι αναγκαία καλό η κακό (θεώρ. δηλαδή (δπως είναι αυτονόητο) ό άνθρωπος. Άλλα οί άνθρωποι λέγεται δτι ενεργούν μόνο έφ' δσον ζουν κατά τάς υπαγορεύσεις του Λόγου (θεώρ. θα δοΰμε πώς δλα αυτά ταιριάζουν απολύτως. 4. αντίθετα. οί άνθρωποι.συνέπεια.). 39. μέρος 3. ορέγεται εκείνο πού κρίνει πώς είναι καλό καί προσπαθεί να παραμερίζη εκείνο πού κρίνει πώς είναι κακό (θεώρ. Άλλα ένα συναίσθημα Λύπης είναι πάντα πάθος (θεώρ. 19)· αφού άλλωστε. αν αυτό είναι αλήθεια. αφού ό καθένας. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Έφ' δσον οί άνθρωποι κυριαρχούνται από συναισθήματα πού είναι πάθη. τα θεωρήματα 30 καί 34 θα ήταν λαθεμένα· αν ωστόσο θελήσωμε να έξετάσωμε σωστότερα το επιχείρημα. δταν ζεί σύμφωνα με τϊς επιταγές του Λόγου (όρ. θεώρ. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 1. 31. Έτσι θα συμβή (ορισμός 7 των Παθών) ώστε ό Παΰλος να μίση τον Πέτρο· καί. Άλλα. Υποθέταμε πράγματι πώς ό Πέτρος έ'χει την ιδέα ενός άγαπώμενου πράγματος πού το έχει σήμερα στην κατοχή του. και έτσι (θεώρ. δηλαδή (πόρισμα του θεωρ. Άλλα ό άνθρωπος ενεργεί απολύτως σύμφωνα με τους νόμους της φύσης του. 2.212 ΗΘΙΚΗ τρος έχει μόνο αυτός στην κατοχή του κάτι πού το αγαπά και ό Παΰλος (θεώρ. παρά ή υποτιθέμενη διαφορά της φύσης τους. 2. κατά . 3). καί. κάνουν αναγκαία εκείνο πού είναι καλό για την ανθρώπινη φύση. Γιατί το πιο χρήσιμο για τον •άνθρωπο είναι εκείνο πού συμφωνεί περισσότερο με την φύση του (πόρ. 2 Χ ΟΛΙΟ Είπα πώς ό Παΰλος μπορεί να μίση τον Πέτρο. μποροΰν να είναι διαφορετικοί ως προς την λύπη (θεώρημα 33) καί αντίθετοι μεταξύ τους (προηγ. μέρος 3). μπορούμε εύκολα να το άποδείξωρε μ' αυτόν τον τρόπο πώς οί άλλες αιτίες μίσους έξαρτιώνται μόνο άπο ίο γεγονός πώς οί άνθρωποι διαφέρουν ως προς την φύση.Ε. μέρος 8 με το σχόλιο) ώστε καί ό Πέτρος να μίση τον Παϋλο. Έφ' όσον. μέρ. 31) εκείνο πού ουμφωνεΐ με την φύση κάθε ανθρώπου. εκείνο πού κρίνομε πώς είναι καλό ή κακό με τίς εντολές του Λόγου. "Ετσι συμβαίνει ώστε ό ένας να πάαχη από θλίψη καί ό άλλος από χαρά καί ως προς αυτό να είναι αντίθετοι ό ένας προς τον άλλον καί. μπορούν να είναι αντίθετοι μεταξύ τους. έφ' δσον καθορίζεται από τον Λόγο πρέπει να αναγνωρίζεται (όρ. ( Ο. 41. Εκείνο πού τους κάνει αίτιους λύπης τον έναν για τον άλλον. μόνο έτσι συμφωνεί πάντα αναγκαία με την φύση ενός αλλού ανθρώπου (προηγ. 3. μέρ. Κάθε άλλο λοιπόν παρά προκαλούν λύπη ό ένας στον άλλο επειδή άγαποϋν το ίδιοαντικείμενο καί ταιριάζουν ως προς τη φύση τους. Μόνον έφ' δσον οί άνθρωποι ζουν σύμφωνα με τίς υπαγορεύσεις του Λόγου. του θεωρ. θεωρ. μέρος 3) μόνο από την ανθρώπινη φύση σαν από την εγγύτατη αιτία της. 2). Δεν υπάρχει στην φύση κανενός κανένα κατ' ιδίαν πράγμα πού να είναι πιο ωφέλιμο για τον άνθρωπο από έναν άνθρωπο πού ζεί με την καθοδήγηση του Λόγου. μέρος 3)· καί έτσι κάθε τι πού απορρέει από την ανθρώπινη φύση. με το σχόλιο του)· ή καί για άλλους λόγους (βλέπε τους κυριώτερους στο σχόλιο του θεωρ. μέρος 3) να προσπαθοΰν να κάνουν κακό ό ένας στον άλλο. ή αγάπη καί του ενός καί του όίλλου τροφοδοτείται (θεώρ. δεν είναι κανένας άλλος λόγος.Δ. ώστε καί οί άνθρωποι συμφωνούν αναγκαία πάν»α μεταξύ τους. 32. θα συμβή εύκολα (θεώρ.

Δ. μέρος 2 με το σχόλιο του) ίνα αγαθό πού είναι κοινό σε δλους τους ανθρώπους. αν το υπέρτατο αγαθό εκείνων πού ακολουθούν την αρετή δεν ήταν κοινό για δλους. τόσο περισσότερο είναι προικισμένος με αρετή (θεώρ. Δεν μπορούν ωστόσο να περάσουν τη ζωή τους στην μοναξιά καϊ στους περισσότερους αρέσει πολύ 6 ορισμός πώς ό άνθρωπος είναι κοινωνικό ζώο.)· τότε συνταιριάζουν περισσότερο ως προς την φύση τους ώστε (προηγ. μέρος 2) το να έχη αυτοτελή γνώση για την αίώνια και άπειρη ούοία του θεοΰ. δσο μπορούν. το πιστοποιεί καθημερινά καί ή ϊδια ή πείρα με τόσο σαφείς μαρτυρίες πού δλοι σχεδόν λένε: ό άνθρωπος είναι θεός για τον άνθρωπο. αυτό δεν θα είχε ως επακόλουθο. Ο. και κάθε τι πού προσπαθούμε να κάνωμε με βάση τον Λόγο είναι το να νοοΰμε (θεώρ. "Ας γελοιοποιούν λοιπόν οί Σατιρϊκοϊ τα ανθρώπινα πράγματα. 26)· έτσι. Το αγαθό που ορέγεται για τον εαυτό του οποίος ακολουθεί την αρετή.τι είναι ανθρώπινο είναι περισσότερο άξιο να το ξαίρωμε. δηλαδή· (θεώρ. Το υπέρτατο αγαθό εκείνων πού ακολουθούν την αρετή είναι κοινό για δλους καί δλοι μπορούν να αντλήσουν χαρά από αυτό. είναι σαν να ενεργούμε σύμφωνα με τη καθοδήγηση του Λόγου (θεώρ. Άλλα αυτά θα τα πραγματευτούμε λεπτομερέστερα άλλου. 2 ΧΟΛΙΟ Αυτό πού αποδείξαμε. ΘΕΩΡΗΜΑ 37. θα ήταν αντίθετοι ό ένας προς τον άλλον.Ε. θεώρ. 34) πώς οί άνθρωποι πού ζουν με την καθοδήγηση του Λόγου. δσο περισσότερο ζητάει ό καθένας εκείνο πού του είναι ωφέλιμο καϊ προσπαθεί να συντηρηθη. άλλα είναι συνέπεια της ϊδιας της φύσης του Λόγου. καϊ πραγματικά. 35). ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 215 ΘΕΩΡΗΜΑ 36. τότε είναι πιο περισσότερο ωφέλιμοι οι άνθρωποι ό ένας για τον άλλον. τα πράγματα είναι με τέτοιο τρόπο ρυθμισμένα ώστε από την κοινή κοινωνία των ανθρώπων να προέρχωνται περισσότερα οφέλη παρά ζημίες. "Οταν κάθε άνθρωπος ζητάει περισσότερο εκείνο πού είναι ωφέλιμο για τον εαυτό του. δπως ειπώθηκε παραπάνω (θεώρ. οί Μελαγχολικοί την απολίτιστη καϊ άγρια ζωή. καϊ δς τα άπεχθάνωνται οί θεολόγοι και δς επαινούν. η. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Οταν ενεργούμε σύμφωνα με την αρετή. 28) το υπέρτατο αγαθό εκείνων πού ακολουθούν την αρετή είναι να γνωρίσουν τον θεό. δηλαδή οί άνθρωποι έφ' δσον συμφωνούν ως προς την φύση (θεώρ.Ε. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ο5 άνθρωποι.214 ΗΘΙΚΗ II Ο Ρ Ι Σ Μ Λ 2. δηλαδή (θεώρ. Ο. καί θα το έπιθυμήση τόσο περισσότερο. Σ Χ ΟΛ ΙΟ θα ρωτήση ίσως κανείς: μα. μέρος Λ) για να ζή υπό την καθοδήγηση του Λόγου (προηγ. πόρισμα) δταν ό καθένας γυρεύη περισσότερο εκείνο πού του είναι ωφέλιμο. καί πώς δεν μπορούν να αποφεύγουν τους κινδύνους πού τους απειλούν από παντού παρά μόνο με συνενωμένες τϊς δυνάμεις τους.οι άνθρωποι είναι περισσότερο ωφέλιμοι ό ένας για τον άλλον. και δς περιφρονούν τους ανθρώπους και δς θαυμάζουν τα ζώα. καί αυτό συνάγεται από την ίδια την ουσία του ανθρώπου. καϊ αυτό είναι το ϊδιο πράγμα (ορισμός 8). Γιατί. δσο μεγαλύτερη γνώση θα £χη για το θεό. Είναι ωστόσο σπάνιο να ζουν οί άνθρωποι σύμφωνα με τις επιταγές του Λόγου· ή διάθεση τους είναι τέτοια πού οί περισσότεροι είναι φθονεροί και αϊτιοι λύπης ό ένας για τον άλλο. άφοϋ ό άνθρωπος δεν θα μπορούσε ούτε να ύπαρξη οΰτε να νοηθή δν δεν είχε τη δύναμη να άντλή χαρά από αυτό το υπέρτατο αγαθό. έφ' δσον καθορίζεται από τον λόγο. (θεώρ. ανήκει στην ουσία της ανθρώπινης φυχήο (θεώρ.Δ. καϊ πώς δ. θα το έπιθυμήση καί για τους δλλους ανθρώπους. έφ' όσον είναι της ϊδιας φύσης. ι όσο μεγαλύτερη είναι ή δύναμη πού είναι προικισμένος για να ενεργή σύμφωνα με τους νόμους της φύσης του. πράγματι. τότε. Στό ερώτημα απαντώ πώς συμβαίνει ώστε το υπέρτατο αγαθό του ανθρώπου να είναι κοινό για δλους δχι από μια τυχαία σύμπτωση. 47. καί παρασιωπώ εδώ το δτι καλύτερα είναι να ασχολούμαστε με τϊς πράξεις των ανθρώπων παρά με των ζώων. 3. και πού μπορούν να το έχουν με δμοιο τρόπο δλοι οί άνθρωποι. 20). 24). 47. Γιατί. Αυτό δεν θα κάνη τους ανθρώπους να νοιώθουν λιγώτερο πώς μπορούν πολύ ούκολώτερα να προμηθεύωνται τα αναγκαία με μιαν αμοιβαία βοήθεια. έφ' δσον ζουν σύμφωνα με τϊς' υπαγορεύσεις του .

μέρος 1) δεν μπορεί οΰτε να ύπαρξη οΰτε να νοηθή. Δεν αρνούμαι ωστόσο πώς τα ζώα αισθάνονται· αλλά αρνούμαι πώς γι' αυτόν τον λόγο μας απαγορεύεται να άποβλέπωμε στο δικό μας δφελος. 26)· ώστε το αγαθό πού ορέγεται για τον εαυτό του οποίος ακολουθεί την αρετή. μέρος 2) καϊ χωρίς αυτήν (θεώρ. άλλα δχι καϊ με τα ζώα ή με τα πράγματα πού ή φύση τους είναι διαφορετική οπό των ανθρώπων απέναντι τους έχομε το 'ίδιο δικαίωμα πού έχουν κι' εκείνα απέναντι μας. τόσο μεγαλύτερη θα είναι καϊ ή Επιθυμία εκείνη πού ακολουθεί την αρετή. είναι ή ίδια ή ουσία της ψυχής (όρ. Αυτό υποσχέθηκα να αποδείξω στο σχόλιο του θεωρήματος 18. δεν ενεργεί από παρόρμηση αλλά με ανθρωπισμό καί ήπιότητα καί βρίσκεται σε πλήρη εσωτερική αρμονία με τον εαυτό του. "Οποιος. δσο μεγαλύτερη είναι ή γνώση του θεοΰ πού περικλείνει ή ουσία της ψυχής. 1 των Παθών) λοιπόν. σε κείνους προπαντός πού τους αρέσουν άλλα πράγματα καί πού από την πλευρά τους προσπαθούν. από παρόρμηση κι" αυτοί. είναι χρησιμότατοι για τους άλλους ανθρώπους (πόρ. Ο. Ακόμα. Ο.Δ. θα το αγαπά με σταθερώτερο τρόπο αν βλέπη πώς καΐ οί άλλοι το αγαπούν (θεώρ. με την καθοδήγηση του λόγου να ενεργούμε έτσι ώστε οί άνθρωποι να ζουν σύμφωνα με τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου. και δχι εκείνο πού απαιτεί ή δική του φύση θεωρούμενη μόνο καθ' έαυτήν.Ε. του. άφοϋ ή αληθινή αρετή δεν συνίσταται σε τίποτε άλλο. παρά στο να ζούμε σύμφωνα με τις επιταγές του Λόγου. "Ετσι γίνεται εύκολα αντιληπτή ή διαφορά ανάμεσα στην αληθινή αρετή καί στην αδυναμία. προσπαθεί να οδήγηση τους άλλους σύμφωνα με τον Λόγο. 1 του θεωρ. έφ' όσον αναφέρεται στην ψυχή. Όνομάζω Ευσέβεια την επιθυμία να κάνωμε το καλό πού προέρχεται από το δτι ζούμε σύμφωνα μκ τις υπαγορεύσεις του Λόγου. επειδή το δικαίωμα του καθενός καθορίζεται από την αρετή ή την δύναμη του. μέρος 3)· θα προσπαθήση λοιπόν (πόρισμα του ϊδιου θεωρήματος) να το αγαπήσουν καϊ οί άλλοι· καί. είναι το να νοή (θεώρ. Α Λ Λ Η Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το αγαθό πού αγαπά καΐ ορέγεται ό άνθρωπος για τον εαυτό του. 37. καϊ άφοϋ ή αδυναμία συνίσταται μόνο στο δτι ό άνθρωπος άφίνεται παθητικά να όδηγήται από τα εξωτερικά προς αυτόν πράγματα καϊ να προσδιορίζεται οπό αυτά στο να κάνη εκείνο πού απαιτεί ή κατάσταση του εξωτερικού κόσμου. συμβαίνει ώστε εκείνοι πού άγα- •ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 217 πουν να μην συμφωνούν εσωτερικά με τον εαυτό τους. άφοΰ . και να τα χρησιμοποιούμε καί να τους συμπεριφερόμαστε δπως μας ταιριάζει καλύτερα. "Οποιος καταβάλλει προσπάθεια μόνο εξ αίτιας του πάθους πού τον κατέχει για να αγαπήσουν οί άλλοι εκείνο πού αγαπά καί αυτός καί να ζουν σύμφωνα με τον δικό του χαρακτήρα.Ε. θα το έπιθυμή καΐ για τους άλλους ανθρώπους. Ό κανόνας της αναζήτησης του ωφέλιμου μας διδάσκει βέβαια την ανάγκη να ενωθούμε με τους άλλους ανθρώπους. 11. Ακόμα αυτή ή επιθυμία. 35)· καΐ γι' αυτό (θεώρ. Μ' αυτό έδειξα επίσης ποια είναι τα θεμέλια της πολιτείας. "Οσο για την επιθυμία πού κατέχει έναν άνθρωπο πού ζει σύμφωνα με τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου να συνδέεται με φιλία με τους άλλους. και αισχρό εκείνο πού αντιτίθεται στην σύναψη φιλίας. για να έχη καΐ ό άλλος το καλό πού ορέγεται για τον εαυτό . 15. Απ* αυτό φαίνεται πώς· ό νόμος πού απαγορεύει να θυσιάζωμε τα ζώα βασίζεται μάλλον σε μια κενή δεισιδαιμονία και οέ μια γυναικεία φιλευσπλαχνία παρά στον ύγιά Λόγο. αυτός ενεργεί μόνο από παρόρμηση. 24) ακολουθεί την αρετή.216 ΗΘΙΚΗ Λόγου. ή ουσία της ψυχής συνίσταται σε μια γνώση (θεώρ.Δ. και γι' αυτόν τον λόγο είναι απεχθής. ανάγω στην Θρησκεία όλες τις επιθυμίες καϊ δλες ας πράξεις για τϊς οποίες είμαστε αϊτιοι έφ' όσον έχομε την ίδέα ή την γνώση του θεού. 31. δποιος δηλαδή (θεώρ. μέρος 3) δσο περισσότερο απόλαυση αυτός τούτο το αγαθό. άφοΰ το υπέρτατο αντικείμενο πού ορέγονται οί άνθρωποι δυνάμει ενός συναισθήματος είναι συχνά τέτοιας φύσης πού μόνο ένας μπορεί να το κατέχη. Κατά συνέπεια. αντίθετα. να ζουν και οί άλλοι σύμφωνα με τΙς δικές τους αντιλήψεις. Για να συνεχίσω. οί άνθρωποι έχουν πολύ περισσότερα δικαιώματα επάνω στα ζώο άπ' δσα έχουν τα ζώα έπάνω στους ανθρώπους. φοβούνται μήπως δεν γίνουν πιστευτοί. αφού όλοι μπορούν όμοια να το απολαύσουν θα προσπαθήση (για αφού δλοι μπορούν όμοια να το άπολεύσουν θα προσπαθήση (για τον ίδιο λόγο) να αντλήσουν δλοι χαρά από αυτό καί ακόμα περισσότερο (θεώρ. 19) θα προσπαθήσωμε. Άλλα το αγαθό πού ορέγεται για τον εαυτό του δποιος ζει σύμφωνα με τις ΰπαγορεχ'ν σεις του Λόγου. 'Ή μάλλον. την ονομάζω Χρηστότητα· χρηστό ονομάζω εκείνο πού επαινούν οί άνθρωποι πού ζουν σύμφωνα με τϊς υπαγορεύσεις του Λόγου. και την •ώρα ακριβώς πού χαίρονται εγκωμιάζοντας το άγαπώμενο πράγμα. Σ Χ Ο Λ Ι Ο 1.

218

τα ζώα δεν συμφωνούν με μας ως προς την φύση- και άφοϋ τα συναισθήματά τους διαφέρουν κατά τη φύση τους άπο τα ανθρώπινα συναισθήματα (σχόλιο του θεωρήματος 57, μέρος 7). Μου απομένει τώρα να εξηγήσω τί είναι το δίκαιο, τδ άδικο, το αμάρτημα, καΐ τέλος ή αξία. 'Αλλά γι' αυτά βλέπε το επόμενο σχόλιο.
Σ Χ Ο Λ Ι Ο 2.
Στό παράρτημα του Πρώτου Μέρους, υποσχέθηκα να εξηγήσω τί είναι έπαινος, ψόφος, αξία καί αμάρτημα, δίκαιο καί άδικο.
Για τον έπαινο καί τον ψόγο εξηγήθηκα στο σχόλιο του θεωρήματος 29, μέρος 3· για τα αλλά, θα πω εδώ μερικά πράγματα. 'Αλλά
προηγούμενα πρέπει να πω μερικές λέξεις για την φυσική καί πολιτειακή κατάσταση του ανθρώπου.
Κάθε άνθρωπος υπάρχει δυνάμει του υπέρτατου δικαίου της:
φύσης καί κατά συνέπεια κάθε άνθρωπος πράττει δυνάμει του ύ
περτάτου δικαίου της φύσης εκείνο πού απορρέει από την ανάγκη;
της ϊδιας του της φύσης, καί έτσι ό κάθε άνθρωπος κρίνει δυνάμει
του' υπέρτατου δικαίου της φύσης ποιο πράγμα είναι καλό, ποιο·
κακό, ήν επιδιώκει το συμφέρον του σύμφωνα με τον χαρακτήρα
του (θεώρ. 19 καί 20), εκδικείται (πόρισμα 2 του θεωρ. 40, μέρος 2)
καί προσπαθεί να διατήρηση αυτό πού αγαπάει, καί να καταστρέφη εκείνο πού μισεί (θεώρ. 28, μέρος 3). *Αν οί άνθρωποι ζούσαν
σύμφωνα με τϊς υπαγορεύσεις του Λόγου, ό κάθε άνθρωπος θα είχε·
το δικαίωμα πού του ανήκει (πόρισμα 1, του θεωρ. 35)ν χωρίς να
βλάπτη καθόλου τον άλλον. 'Αλλά επειδή οί άνθρωποι υπόκεινται
σε πάθη (πόρισμα του θεωρ. 4) πού ξεπερνούν κατά πολύ τη δύναμη τους ή την ανθρώπινη αρετή (θεώρ. 6), παρασύρονται πρός^
διάφορες κατευθύνσεις (θεώρ. 33) καί εναντιώνονται ό ένας απέναντι στον άλλο (θεώρ. 34), ενώ χρειάζονται μιαν αμοιβαία βοήθεια (σχόλιο του θεωρ. 35). Για ν'ά μπορέσουν λοιπόν οί άνθρωποι να ζήσουν με ομόνοια καί να αλληλοβοηθούνται, είναι ανάγκη
να παραιτηθούν από τα φυσικά τους δικαιώματα καί να διαβεβαιώσουν ό ένας τον άλλο πώς δεν θα κάνουν τίποτα πού να μπορή
να βλάφη τον άλλον. Με ποιους ορούς είναι δυνατόν αυτό, δηλαδή πώς οι άνθρωποι, πού αναγκαία υπόκεινται στα πάθη (πόρισμα
του θεωρ. 4), πού είναι άστατοι καί ευμετάβλητοι (θεώθ. 33) μπορούν να δώσουν αύτη την αμοιβαία υπόσχεση καί να πιστεύουν ό·
ένας στον άλλο, αυτό φαίνεται στο θεώρημα 7 αύτοΰ του μέρους,
καί στο θεώρημα 39 του τρίτου μέρους. Εκεί λέω, πράγματι, πώς·
κανένα συναίσθημα δεν μπορεί να περιορισθή άλλριώς παρά από·

215*

ένα συναίσθημα Ισχυρότερο καί αντίθετο από εκείνο πού θέλομε
να περιορίσωμε καί πώς ό κάθε άνθρωπος αποφεύγει να βλάφη από·
φόβο μην πάθη καμμιάν μεγαλύτερη ζημιά. Μ' αυτόν το νόμο λοιπόν μπορεί να στηριχθή ή-κοινωνία δν διεκδίκηση για τον έαυτό<
της το δικαίωμα πού έχει ό καθένας για να εκδικείται καί για να
κρίνη ποιο είναι καλό καί ποιο είναι κακό, καί δν μ' αυτόν τον
τρόπο άναλάβη την εξουσία να καθορίζη έναν κοινό κανόνα ζωής,
να νομοθέτη νόμους καί να τους συντηρή δχι με τη Λογική πού
δεν μπορεί να παρεμποδίση τα πάθη (σχόλιο του θεωρ. 17) αλλά
με απειλές. Αυτή ή Κοινωνία βασιζόμενη πάνω σε νόμους καί
οτήν εξουσία πού θα έχει για να συντηρήται, ονομάζεται Πολιτεία
((Γίνίΐαδ) καί εκείνοι πού προστατεύονται άπ' το δίκαιο της, πολίτες. Με τούτο καταλαβαίναμε εύκολα πώς, στην φυσική^ κατάσταση, δεν υπάρχει τίποτα πού να είναι καλό ή κακό σύμφωνα με
την κοινή αναγνώριση δλων, άφοΰ ό καθένας, σ' αυτήν την φυσική κατάσταση, αποβλέπει μόνο στη δική του ωφέλεια καί, σύμφωνα με το ήθος του, αποφαίνεται ποιο πράγμα είναι καλό καϊ.
ποιο πράγμα είναι κακό, έχοντας για κανόνα το συμφέρον του καί
δεν αναγκάζεται από κανένα νόμο να υπάκουη σ' οποιονδήποτε
άλλον έκτος άπ' τον εαυτό του.
"Ετσι στην φυσική κατάσταση το αμάρτημα (ρεοοίΐΐυιη) δεν
είναι δυνατόν να νοηθή, αλλά μόνον οτήν αστική (την πολιτική)
κατάσταση (ϊη χίαΐυ οϊνϋί), βπου σύμφωνα με την κοινή συγκατάθεση όλων καθορίζεται ποιο πράγμα είναι καλό καί ποιο κακό,
καί πώς ό καθένας πρέπει να υπάκουη στην πολιτεία. Το αμάρτημα λοιπόν δεν είναι τίποτα άλλο παρά ή απείθεια, πού, γι' αυτόν·
τον λόγο, τιμωρείται μόνον χάρις στο δίκαιο της πολιτείας, καί
αντίθετα ή υπακοή λογαριάζεται ως αξία (πιοπίιιπι) για τον πολίτη, γιατί ακριβώς από τούτο κρίνεται άξιος ν' άπολαβαίνη τα πλεονεκτήματα της πολιτείας. "Υστερα, στην φυσική κατάσταση, κανένας δεν είναι, από κοινή συγκατάθεση, κύριος οποιουδήποτε
πράγματος καί δεν υπάρχει τίποτε στη Φύση πού να μπορεί να έννοηθή πώς είναι το πράγμα του ενός ήν του άλλου· αλλά δλα ανήκουν σε δλους· κατά συνέπεια στη φυσική κατάσταση δεν μπορούμε να νοήσωμε ως υπαρκτή τη θέληση ν' άναγνωρίζωμε στον
καθένα το δικαίωμα πού του ανήκει· δηλαδή στη φυσική κατάσταση δεν υπάρχει τίποτε πού να το όνομάζωμε δίκαιο ή άδικο
(Ιιΐδΐιιπι Ά\ιί ίη]ιΐ8ΐυιη)· αντίθετα στην αστική (πολιτική) κατάσταση (οργάνωση) σύμφωνα με την κοινή συγκατάθεση άναγνωρί-

ΗΘΙΚΗ

•220

ζεται ποιο πράγμα ανήκει στον έναν καΐ ποιο ανήκει στον άλλον.
Άπ' αυτό φαίνεται πώς το δίκαιο καϊ το δδικο, το αμάρτημα καΐ ή
αξία είναι εξωτερικές έννοιες (ηοίϊοηβδ 6556 6χιπη36θ35) καΐ δχι
κατηγορήματα (Εΐιπουΐα) πού εξηγούν τη φύση της ανθρώπινης
ψυχής. Άλλα αρκετά γι' αυτό το ζήτημα.
ΘΕΩΡΗΜΑ 38.
Εκείνο πού διαθέτει το ανθρώπινο Σώμα, έτσι πού
να μπορη να έπηρεασθη κατά περισσοτέρους τρόπους ή
το κάνει ικανό να έπηρεάση τα εξωτερικά πράγματα κατά περισσοτέρους τρόπους, είναι ωφέλιμο στον άνθρωπο,
και μάλιστα τόσο ωφελιμότερο δσο το Σώμα με τοΰτο
γίνεται ίκανώτερο να έπηρεαστη και να έπηρεάση καΐ
άλλα σώματα με περισσότερους τρόπους" και ©λαδερό
αντίθετα εκείνο πού περιορίζει αυτήν την ικανότητα του
Σώματος.
2 Χ ΟΛ ΙΟ

"Οσο το Σώμα έχει αύτοϋ του είδους την ικανότητα, τόσο ίκανώτερη για την αντίληψη γίνεται ή ψυχή (θεώρ. 19, μέρος 2)·
έτσι εκείνο πού διαθέτει το Σώμα κατά τέτοιον τρόπο και αυξάνει
την ικανότητα του είναι αναγκαία καλό καΐ ωφέλιμο (θεώρ. 26 καϊ
27) καϊ τόσο περισσότερο δσο περισσότερο αυξάνει αυτήν την ικανότητα· δνα πράγμα αντίθετα είναι βλαβερό (χάρη στο ϊδιο θεώρ.
19, μέρ. 2 με αντίστροφη -έννοια καϊ στο θεώρ. 26 καϊ 27) δν μειώνη αυτήν την ικανότητα του Σώματος.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΩΡΗΜΑ 39.
"Ο,τι συντελεί ώστε ή σχέση της κίνησης καϊ της ηρεμίας πού έχουν αναμεταξύ τους τα μέρη του ανθρώπινου Σώματος να διατηρείται είναι καλό" είναι κακό αντίθετα εκείνο πού κάνει ώστε τα μέρη του ανθρώπινου
Σώματος να έχουν ανάμεσα τους άλλη σχέση ηρεμίας
και κίνησης.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Το ανθρώπινο Σώμα χρειάζεται, για να συντηρηθή, μεγάλον
αριθμό άλλων σωμάτων (Αίτημα 4, μέρ. 2). Άλλα έκεϊνο πού αποτελεί την μορφή του ανθρώπινου σώματος συνίσταται στο δτι τα
.μέρη του μεταβιβάζουν ανάμεσα τους τΙς κινήσεις τους σύμφωνα

22 ΐ

ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ

με μια ώρισμένη οχέση (όρ. πού προηγείται του λήμματος 4 εν
συνεχεία του θεώρ. 13, Μέρ. 2). Κατά συνέπεια δ,τι συμβάλλει στο
να διατηρήται ή σχέση κίνησης καϊ ηρεμίας πού υπάρχει ανάμεσα
στα μέρη του ανθρωπίνου σώματος, συντηρεί επίσης καϊ τη μορφή
του Σώματος καϊ φυσικά συντελεί (αϊτ. 3 καϊ 6, μέρ. 2) ώστε το·
ανθρώπινο σώμα να επηρεάζεται κατά πολλούς τρόπους αλλά κα5
να έπηρεάζη κατά πολλούς τρόπους τα εξωτερικά πράγματα. Αυτό λοιπόν είναι καλό (προηγ. θεώρ.) Εξ άλλου εκείνο πού συντελή να δημιουργηθή ανάμεσα στα μέρη του ανθρώπινου Σώματος
μια άλλη σχέση κίνησης καϊ ηρεμίας, συντελεί δμοια (το ϊδιο αϊτ.
μέρ. 2) ώστε μια καινούργια μορφή να υποκαθίσταται στη μορφή
του Σώματος, δηλαδή (καθώς είναι άφ' έαυτοΰ γνωστό καϊ καθώς
το αναφέραμε καϊ στα τέλος του προλόγου αύτοϋ του μέρους) το
καταστρέφει και κατά συνέπεια τοΰτο χάνει κάθε ικανότητα να επηρεάζεται κατά περισσότερους τρόπους· αυτό, φυσικά (προηγ.
θεώρ.) είναι κακό.
Ο.Ε.Δ.
ΣΧΟΛΙΟ

Πόσο αυτό μπορεί να 6λάφη την ψυχή ή να της είναι ωφέλιμο θα έξηγηθή στο Πέμπτο Μέρος. Πρέπει ωστόσο, να σημειώσωμε εδώ ότι ό θάνατος του Σώματος, δπως τον εννοώ εγώ, προκαλείται, δταν τα μέρη του είναι διαταγμένα κατά τέτοιον τρόπο,
ώστε να δημιουργήται ανάμεσα τους άλλη σχέση κίνησης καϊ ηρεμίας. Δεν τολμώ βέβαια ν' αρνηθώ πώς το ανθρώπινο Σώμα, μ'
δλο πού το αίμα εξακολουθεί να κυκλοφορή και έχει μέσα του κι'
αλλά σημεία ζωής, μπορεί ωστόσο ν' άλλάζη τη φύση του με μια
ολότελα διαφορετική. Κανένας λόγος δεν με υποχρεώνει να παραδεχτώ πώς·έ"να Σώμα μόνον τότε πεθαίνει δταν μεταβάλλεται
σε πτώμα· ή πείρα μάλιστα φαίνεται να μας πείθη για το αντίθετο.
Πραγματικά κάποτε ό άνθρωπος παθαίνει τέτοιες μεταβολές, πού
είναι δύσκολο να ποϋμε πώς είναι ό ίδιος· άκουσα να λένε για 2ναν Ισπανό ποιητή πώς είχε προσβληθεί από τέτοιαν άρρώστεια
και πώς μ' δλο πού γιατρεύτηκε άπ' αυτήν, είχε λησμονήσει τόσο
πολύ την προηγούμενη ζωή του, ώστε δεν θεωρούσε δικές του τις
κωμωδίες και τις τραγωδίες πού είχε γράψει· θα τον περνούσαν
για μεγάλο νήπιο α.ν είχε ξεχάσει καϊ τη μητρική του γλώσσα.
Κι' αν αυτό μας φαίνεται απίστευτο τΐ να ποΰμε για\τα νήπια; Ό
κάπως ηλικιωμένος άνθρωπος θεωρεί τόσο διαφορετική τη φύση
τους από τη δική του, σε σημείο πού δε θα μπορούσε να πεισθή δτι
ήτανε κι' αυτός κάποτε νήπιο, αν δεν το συνεπέραινε για τον έ-

222

ΗΘΙΚΗ

αυτό του, βλέποντας τους άλλους ανθρώπους. Άλλα για να μη
•δώσωμε στους δεισιδαίμονες υλικό για καινούργια ζητήματα, σταματούμε σ' αυτό το σημείο.
ΘΕΩΡΗΜΑ 40.
"Οσα όδηγοΰν τους ανθρώπους στην κοινωνική συμβίωση, ή συμβάλλουν ώστε οί άνθρωποι να ζουν μονιασμένα, είναι ωφέλιμα" κακό είναι αντίθετα δ,τι προκαλη
τη διχόνοια στην Πολιτεία.
ΑΠΟΔΕΙΞΗ
ν

"Ο,τι συντελεί ώστε οί άνθρωποι να ζουν μονιασμένα συντελεί ταυτόχρονα ώστε να ζουν σύμφωνα με την καθοδήγηση του
Λόγου (θεώρ. 35), ία* έτσι (θεώρ. 26 καΐ 27) είναι καλό· είναι
.κακό αντίθετα (για τον ϊδιο λόγο) δ,τι κεντρίζει τη διχόνοια.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΩΡΗΜΑ 41.
Ή Χαρά ποτέ δεν είναι άμεσα κακή, αλλά καλή" ή
Λύπη, αντίθετα, είναι άμεσα κακή.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Ή Χαρά (θεώρ. 11, μέρος 3 με το σχόλιο του) είναι συναίσθημα πού αυξάνει ή ενισχύει τη δύναμη για ενέργεια του Σώματος· ή Λύπη, αντίθετα, είναι συναίσθημα πού μειώνει ή παρεμποδίζει την δύναμη για ενέργεια του σώματος· καί, κατά συνέπεια
(θεώρ. 38), ή χαρά είναι άμεσα καλή, κ.τ.λ.
ΘΕΩΡΗΜΑ 42.
Ή Ιλαρότητα δεν μπορεί να είναι υπερβολική, αλλά εΐναι πάντοτε καλή· αντίθετα, ή Μελαγχολία είναι
πάντοτε κακή.
ΑΠΟΔΕΙΞΗ

Ή Ιλαρότητα (βλ. όρ. στο σχόλιο του θεώρ. 11, μέρος 3) είναι Χαρά πού σχετικά με το Σώμα, συνίσταται στο δτι δλα τα μέρη
του πάσχουν δμοια· δηλαδή (θεώρ. 11, μέρος 3) ή δύναμη για ενέργεια του Σώματος αυξάνεται ή ενισχύεται κατά τέτοιον τρόπο
πού δλα τα μέρη του διατηρούν ανάμεσα τους την ίδια σχέση κίνησης καί ηρεμίας· γι' αυτό (θεώρ. 39) ή Ιλαρότητα είναι πάν-

ΤΤΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ

223

τότε καλή καί δεν μπορεί να £χη υπερβολές. Ή Μελαγχολία (6λ.
φιοια τον ορισμό της στο ϊδιο σχόλιο του θεώρ. 11, μέρος 3) είναι
Λύπη πού, σχετικά με το Σώμα συνίσταται σε τοϋτο δτι ή δύναμη
για ενέργεια του σώματος περιορίζεται ί} παρεμποδίζεται απόλυτα·
>καί, κατά συνέπεια (θεώρ. 38) είναι κακή πάντοτε.
ΘΕΩΡΗΜΑ 43.
Ό γαργαλισμός (ΤϊίΠαΙϊο) μπορεί να παρουσίαση
υπερβολή καί να είναι κακός" ή Όδύνη (Οοΐοτ) μπορεί
να είναι καλή ανάλογα με το δσο ό Γαργαλισμός, πού
=1ναι Χαρά, είναι κακός.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Ό Γαργαλισμός είναι Χαρά πού, αναφορικά με το Σώμα, συνίσταται στο δτι £να από τα μέρη του Γ] μερικά πάσχουν περισσότερο από τα δλλα (6λ. ορισμό του στο σχόλιο του θεώρ. 11, μέρος
θ)· καί ή δύναμη αύτοϋ του πάθους μπορεί να είναι τέτοια, πού
να ξεπερνά τΙς άλλες ενέργειες του σώματος (θεώρ. 6), να μένη
επίμονα προσηλωμένη σ' αυτό και να έμποδίζη ώστε το σώμα να
,μή μπορεί να πάσχη κατά πολλούς Ολλους τρόπους· το πάθος αυτό μπορεί λοιπόν να είναι κακό (θεώρ. 38). Για την οδύνη πού αντίθετα είναι λύπη, θεωρούμενη καθεαυτή, δεν μπορεί νδναι καλή
(θεώρ. 41). 'Αλλά, μια πού ή δύναμη της καί ή αΰξησή της καθορίζεται από τη δύναμη μιας εξωτερικής αιτίας σε συνδυασμό με
τη δική μας (θεώρ. 5) μπορούμε να αντιληφθούμε πώς οί δυνάμεις αύτοϋ του πάθους ποικίλλουν σε άπειρο βαθμό καί δρουν με
απειρία τρόπων (θεώρ. 3)· μπορούμε λοιπόν να καταλάβωμε μια
οδύνη τέτοια πού, περιορίζοντας τον Γαργαλισμό, να τον έμποδίζη να είναι υπερβολικός, ώστε (χάρη στο πρώτο μέρος του θεώρ.)
να μη έμποδίζη την Ικανότητα του σώματος· κατά τοϋτο ή οδύνη
,μπορεϊ να είναι καλή.
Ο.Ε.Δ.
ΘΕΩΡΗΜΑ

44.

Ή Αγάπη καί ή Επιθυμία μπορούν να παρουσιάσουν υπερβολή.
Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η

Αυτό πού ονομάζουν Αγάπη είναι μια Χαρά (θεώρ. 6 των Παθών) δπου συμπαρομαρτεί ή ίδέα ενός εξωτερικού αιτίου, ώστε ό
Γαργαλισμός (Σχόλιο του θεώρ. 11, μέρος 3) >πού συνοδεύει την

μέρος 3). για τον φιλάργυρο πού δεν σκέπτεται άλλο από τα κέρδη καϊ το χρήμα. "Ετσι ή Αγάπη μπορεί να παρουσίαση υπερβολή '(προηγ. αν και δεν τις κατατάσσωμε ανάμεσα στις ασθένειες. δεν θεωρούμε πώς παραληρούν. και από το θεώρημα 37. Ό Φθόνος.τ. ή από τους ορισμούς του αισχρού καϊ του άδικου στο Σχόλιο του θεωρήματος 37. Το Μΐσος δεν μττορεΐ ττοτέ να είναι καλό . τους λυγμούς μας.Δ. άλλες πράξεις του ανθρώπου (θεώρ. άπ' το να διώχνωμε την μελαγχολία. γιατί συνήθως προκαλούν θλίψη στον άλλο και λέμε πώς αξίζουν το μίσος. λέμε πώς παραληρεί η πώς είναι τρελλός. Καϊ δεν θεωρούμε λιγώτερο τρελλούς. πράγματι. έτσι καϊ μια Επιθυμία πού γεννιέται άπ' αυτό το πάθος μπορεί να ξεπεράση τΙς άλλες Επιθυμίες. μ^ρος 3. ό Χλευασμός. δηλαδή έπιδιώκωμε κάτι το κακό (θεώρ. 41). Αντίθετα. δεν μπορεί να αισθάνεται ευχαρίστηση για την αδυναμία καϊ την θλίψη μου. ή Περιφρόνηση. είναι καθαρή χαρά. Γιατί. "Ενας φρόνιμος άνθρωπος. 37). καϊ δταν αυτό συμβαίνει σε έναν άνθρωπο πού δεν είναι κοιμισμένος. εϊναι καλό καθ' εαυτό (θεώρ. παρά μόνο ό φθονερός. ή τον φιλόδοξο πού σκέφτεται μόνο την δόξα κ. ΖΧ Ο Λ Ι Ο Υπάρχει μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην Χλεύη (πού είχα πει πώς είναι κακή στο πόρισμα 1) καϊ στο γέλιο. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Ή ευθυμία πού χαρακτηρίζεται ως καλή.λ. μέρος 3. "Αλλωστε μια Επιθυμία. "Ενας λοιπόν φρόνιμος άνθρωπος χρησιμοποιεί τα πράγματα καϊ τα χαίρεται δσο μπορεί (χωρίς να φτάση στην αηδία. 37. μέρος 3). ωστόσο. "Ετσι τα περισσότερο πάθη παρουσιάζουν υπερβολή καϊ συγκρατούν με τέτοιον τρόπο την ψυχή στην θεώρηση ενός μόνον αντικειμένου πού δεν μπορεί να σκεφθή ίίλλα.λ. Στήν πραγματικότητα. 225 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Προσπαθούμε να καταστρέφωμε τον άνθρωπο πού μισούμε (θεώρ. Καμμιά θεότητα. δπως καϊ το άστειολόγημα. αυτή είναι ή πεποίθηση μου. "Ωστε. "Οπως λοιπόν ένα πάθος μπορεί να ξεπεράση τΙς. ΘΕΩΡΗΜΑ 45. χρησιμοποιεί για την τροφή του καϊ για την συντήρηση των δυνάμεων του ευχάριστες τροφές καϊ ποτά σε μέτρια 15 . ή Φιλαργυρία. καϊ κατά συνέπεια δκν μπορεί να παρουσιάζη την ϊδια υπερβολή πού δείξαμε πώς παρουσιάζει ό Γαργαλισμός στο προηγούμενο θεώρημα. ΣΧΟΛΙΟ θα παρατηρήσωμε πώς. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 3. καϊ τόσο περισσότερο είναι ανάγκη να συμμετέχωμε στη θεία Φύση. με την λέξη Μΐσος εννοώ μόνο το Μίσος για τους ανθρώπους. εκείνους πού φλέγονται από "Ερωτα και πού νύχτα και μέρα δεν κάνουν άλλο παρά να όνειρεύωνται την αγαπημένη γυναίκα ή την παλλακίδα. φτάνει να μην παρουσιάζη υπερβολή. τον φόβο μας καϊ τα άλλα δείγματα της εσωτερικής μας αδυναμίας· αντίθετα. Ο. ή Ακολασία είναι εϊδη παραληρήματος. λέω.Ε. θεώρ. ή Όργή.ιδέα ενός εξωτερικού αιτίου είναι μία Αγάπη. Κάθε τι πού ορεγόμαστε επειδή πάσχομε από Μίσος είναι αισχρό καϊ άδικο στην Πολιτεία. Π Ο Ρ Ι Σ Μ Α 2. μπορεί εύκολώτερα να νοηθή παρά να παρατηρηθή. Αυτό είναι φανερό καϊ από το θεώρημα 39. άφοϋ προκαλούν συνήθως το γέλιο. τόσο πιο τέλειοι γινόμαστε. σ' αυτό το θεώρημα καϊ στα επόμενα. ώστε παρά την μη παρουσία του πιστεύουν πώς το έχουν εμπρός τους. Γιατί τα συναισθήματα πού μας κυριεύουν καθημερινά αναφέρονται τΙς περισότερες φορές σε κάποιο μέρος του Σώματος πού πάσχει περισσότερο από τα άλλα. θα ήταν καλύτερο να καταπραΰνωμε την πείνα καϊ την δίψα. Μόνο βέβαια μια άξεστη καϊ θλιβερή δεισιδαιμονία μπορεί να όπαγορεύη τΙς τέρψεις. 6σο μεγαλύτερο είναι το πάθος πού την γεννάει (θεώρ. είναι πολλοί εκείνοι πού προσηλώνονται επίμονα σε ένα καϊ το αυτό πάθος.τ. Αυτός είναι ό κανόνας μου. καϊ πάντα το ίδιο.). καϊ κατά συνέπεια. 6). ή Φιλοδοξία. καϊ κανένας άλλος δεν θεωρεί για αρετή τα δάκρυα μας. είναι τόσο μεγαλύτερη. Βλέπομε πράγματι τους ανθρώπους να πάσχουν πολλές φορές με τέτοιον τρόπο από ένα αντικείμενο. "Αν καϊ οί άνθρωποι υπόκεινται σε πολλά πάθη και σπάνια βλέπομε ανθρώπους να κυριαρχούνται μόνο από ένα. 39. κ. ή Εκδίκηση καϊ τα άλλα πάθη πού ανάγονται στο Μίσος ή πού γεννιούνται από αυτό είναι πράγματα κακά· αυτό είναι προφανές και από το θεώρημα 39.. όσο μεγαλύτερη είναι ή Χαρά πού αισθανόμαστε. Γιατί το γέλιο. γιατί τότε δεν τα χαίρεται).

17) θα καταβάλη προσπάθειες ώστε καϊ ό άλλος άνθρωπος να μην πάσχη από αυτά τα πάθη. ή χαρά καϊ οί τύψεις της συνείδησης εϊναι σημεία εσωτερικής αδυναμίας. να κυριαρχούμε δσο το δυνατόν περισσότερο την τύχη καϊ να κατευθύνωμε τΙς πράξεις μας σύμφωνα με τΙς βέβαιες •συμβουλές του Λόγου. Αυτός ό τρόπος διάταξης της ζωής συμφωνεί έτσι πολύ καλά καΐ με τις αρχές μας καί με τις τρέχουμες συνήθειες· κανένας λοιπόν κανόνας ζωής δεν είναι καλύτερος καϊ πιο άξιοσύστατος άπ' όλες τΙς απόψεις. δηλαδή με την μεγαλοψυχία (βλ. Καϊ πράγματι. "Οποιος λοιπόν ζει σύμφωνα με τΙς επιταγές του Λόγου. 19)· καϊ συνεπώς (θεωρ. τον όρϊσμύ στο σχόλιο του θεωρ. τα παιχνίδια πού άσκοϋν το σώμα. μέρος 3). ωστόσο υποθέτουν μίαν προγενέστερη λύπη. 22 των παθών) στον Λόγο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Δεν υπάρχει κανένα συναίσθημα Ελπίδας καϊ Φό6ου χωρίς Λύπη. το Μίσος.Δ. πράγματι (ορισμός 21. δηλαδή την ελπίδα καϊ την ανησυχία. προσπάθεια για να έξαρτιώμαστε λιγώτερο από την ελπίδα καϊ να απελευθερωθούμε από την ανησυχία. •προσπαθεί. ΘΕΩΡΗΜΑ 46. τα θεάματα καί τέτοιου είδους πράγματα πού μπορεί να τα χρησιμοποιή ό καθένας χωρίς να βλάπτη τον άλλον.ποσότητα. ή ήττα είναι χαρά. αντίθετα. μέρος 3) σε τρόπο πού να μεταβληθή σε αγάπη (θεώρ. ϊδιο εΰκολα σε πολλούς δπως σε δναν καϊ χρειάζεται λιγώτερο από κάθε άλλον την βοήθεια της τύχης. από την μουσική. αυτά τα πάθη δεν μπορούν να είναι καλά καθαυτά. 43. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ολα τα πάθη του μίσους είναι κακά(πόρ. ζητεί να καταπολέμηση νικηφόρα το Μίσος με την αγάπη. Για κείνους πού νικάει. καί γι' αυτό είναι κακά (θεώρ. καϊ δεν χρειάζεται να πραγματευθώ σαφέστερα καϊ ευρύτερα αυτό το σημείο. 26 καί 27). 1 το§ προηγ. ΘΕΩΡΗΜΑ 48. 13 των Παθών) καϊ δεν υπάρχει ελπίδα χωρίς φόβο (εξήγηση των ορισμών 12 καϊ 13 των Παθών)· κατά συνέπεια (θεώρ. Ο. 59. δπως και αντλεί ευχαρίστηση από τα αρώματα. "Οποιος ζει σύμφωνα με τις επιταγές του Λόγου. Ο. ζει σίγουρα άθλιος "Οποιος. Γιατί ό φόβος είναι μια λύπη (όρ.) οποίος λοιπόν ζει σύμφωνα με τΙς επιταγές του Λόγου. θα προσπαθήση να συμφηφίση το μίσος κ. δν καϊ ή ασφάλεια καϊ ή αγαλλίαση είναι συναισθήματα χαράς. "Οσο λοιπόν περισσότερο προσπαθούμε να ζούμε σύμφωνα με τΙς επιταγές του Λόγου.Ε. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Ύά πάθη της Υπερεκτίμησης καί της Ανυποληψίας είναι πάντα κακά. από τα ώραϊα ενδύματα καί κοσμήματα. θεωρ.Ε. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Σ' αυτά προσθέτω πώς τα πάθη δείχνουν έλλειψη γνώσης και •αδυναμίας της ψυχής· για τον ϊδιο επίσης λόγο ή ασφάλεια.Ε. να συμψηφίση με την Αγάπη και την Μεγαλοψυχία. ΘΕΩΡΗΜΑ 47 Ύά. 43). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η . από την χλοερή φύση. για να είναι ολόκληρο το σώμα ίκανό να κάνη εκείνο πού απορρέει από τη φύση του καί για να είνα ή ψυχή εξ ίσου Ικανή να κατανοή πολλά πράγματα ταυτόχρονα. την Όργή.Δ. μπορεί να σβύση με την αγάπη (θεώρ. το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από πάρα πολλά μέρη διαφορετικής φύσης πού χρειάζονται συνεχώς καινούργια καί ποικίλη τροφή. τόσο καταβάλλομε μεγαλύτερη. γιατί δεν νικήθηκαν από έλλειψη δύναμης αλλά από μιαν αύξηση των δυνάμεων τους· δλα αυτά απορρέουν τό•σο καθαρά από τους ορισμούς της αγάπης καϊ της νόησης πού δεν έχουν ανάγκη από ιδιαίτερες αποδείξεις. πάθη της Ελπίδας και του Φό6ου (Μεΐικ) δεν μπορούν να είναι καθεαυτά καλά. αντίθετα. "Οποιος θέλει να έκδικηθή για τΙς προσβολές πού του έκαναν ανταποδίδοντας το Μίσος. θα προσπαθήση δσο του είναι δυνατόν να μην κυριαρχήται από τα συναισθήματα του μίσους (θεώρ. Ο. 44. 41). ή απελπισία. δσο μπορεί. σίγουρα πολεμάει μέσα στη χαρά καϊ στην ασφάλεια· αντιστέκεται το Αυτά τα πάθη αντιτίθενται. αλλά μονάχα κατά το δτι μπορούν να πε:ριορίσουν μιαν υπερβολή χαράς (θεώρ. Άλλα το μίσος αυξάνεται με το αμοιβαίο μίσος καί.λ. την Περιφρόνηση πού έχει ένας άλλος γι' αυτόν.Δ. Πράγματι. με την αγάπη. μέρος 3).τ.

δεν κάνομε τίποτα πού να ξαίρωμε με βεβαιότητα πώς είναι καλό υπό την επίδραση ενός πάθους. μέρος 3) χαίρεται καϊ αυτός (κατά την υπόθεση) μαζί με την ίδέα εκείνου πού έκανε το καλό στον άλλο· συνεπώς θα τον εύνοή (ορισμός 19. Ό οίκτος είναι καθεαυτός κακός καΐ ανώφελος σε έ"ναν άνθρωπο πού ζεΐ σύμφωνα με τις επιταγές του Λό- γου. αλλά για να τον τιμωρήοτ) δχ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή εΟνοια. μέρος 3) επιθυμούμε να το κάνωμε μόνο από την επιταγή του Λόγου (θεώρ 37)· καΐ μόνο με την επιταγή του Λόγου μπορούμε να κάνωμε κάτι πού ξαίρομε με βεβαιότητα πώς εϊναι καλό (θεώρ. πράγματι. δσο το επιτρέπει ή ανθρώπινη αρετή. Πρέπει. μέρος 4)· κατά συνέπεια θα έκτιμήσωμε από αγάπη τον εαυτό μας περισσότερο από δσο εϊναι σωστό. 27. 27)· ύ οίκτος λοιπόν είναι κακός καθαυτός και ανώφελος σε έ"ναν άνθρωπο πού ζεΐ σύμφωνα με τις εντολές του Λόγου. ϋπως λένε καϊ να μείνη στη χαρά. προσπαθεί δσο μπορεί να μην κυριεύεται από οϊκτο. Ή υπερεκτίμηση κάνει εύκολα αλαζόνα τον άνθρωπο πού υπερεκτιμαται. 41. ωστόσο. γιατί δεν ωθείται από το μίσος για να τον καταστρέψη. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Αν δοϋμε κάποιον να μας έπαινή από αγάπη περισοότερο απόδσο είναι σωστό. ή τάση του για το καλό προάγεται όταν βλέπει κάποιον να κάνη το καλό στον άλλο. μέρος 3).Δ. δηλαδή (ορισμός 28. μέρος 3). ΘΕΩΡΗΜΑ 51. δπως την ορίσαμε (όρ. δηλαδή θα καταληφθούμε από χαρά (ορισμός 30 των παθών) και εύκολα θα πιοτέφωμε το καλό πού μαθαίναμε πώς λέει για μας (θεώρ. να σημειώσωμε. "Οσο για κείνον πού δεν κινείται ούτε από τον Λόγο ούτε υπό τον οίκτο στο να βοηθή τους άλλους. επιθυμεί και για τον άλλο εκείνο πού ορέγεται για τον εαυτό του (θεώρ.Ε. πώς δταν ή ανώτερη εξουσία. δηλαδή (σχόλιο του θεωρ. Σ Χ ΟΛΙ Ο "Οποιος ξαίρει καλά πώς δλα απορρέουν από την αναγκαιότητα της θείας φύσης και πώς συμβαίνουν σύμφίυνα με τους αιώνιους νόμους και κανόνες της φύσης. "Οσο για το καλό πού απορρέει άπ' αυτόν. για να διατήρηση την ειρήνη στην Πολιτεία. χλί'υασμοΰ η περιφρόνησης καϊ δεν θα αισθάνεται οίκτο για κανένα· αλλά. των παθών)· μπορεί λοιπόν νό αναφέρεται στην ψυχή έφ' δσον αυτή λέγεται δτι ενεργεί (θεώρ.Ε. . 37)· συνεπώς. Ο. συνεπώς. τιμωρεί έ"ναν πολίτη πού διέπραξε μιαν αδικία εις βάρος ενός αλλού.Ε. θα προοπαΟή να κάνη ιό καλό. μέρος 3). Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Επεται λοιπόν πώς ένας άνθρωπος πού ζει σύμφωνα με τίς εντολές του Λόγου. 45). θα μας εϊναι εύκολο να άλαζονευθοΰμε (σχόλιοτου θεωρ. 59. δεν θα 6ρη 6έ6αια πώς υπάρχει τίποτα πού να είναι άξιο μίσους. κάνει συχνά κάτι για το όποιο αργότερα μετανοιώνει: οπό την μια μεριά. καϊ •από την άλλη ξεγελιώμαστε εύκολα από ψεύτικα δάκρυα. Ο. 20 των Παθών) είναι αναγκαία κακή (θεώρ. αυτόν δίκαια τον ονομάζουν απάνθρωπο γιατί (θεώρ. είναι αγάπη για κείνον πού έχει ευεργετήσει τον άλλον (ορισμός 19.Δ. άλλα μπορεί να σύμφωνη μαζί του καί να γεννιέται από αυτόν. ΘΕΩΡΗΜΑ 50.ει για κίνητρο την ηθικότητα.Δ.Δ. εϊναι κακός καθαυτός. δηλαδή έφ' δσον νοεί. των παθών) εύκολα θα άλαζονευθοΰμε. τότε δεν λέμε πώς έ"χει αγανακτήσει εναντίον του. δηλαδή το 8τι προσπαθούμε να όπαλλάξωμε από την αθλιότητα εκείνον πού οίκτίρομε (πόρισμα του θεωρ. των παθών). . Ο.229 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 228 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 49. Α Λ Λ Η Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οποιος ζει σύμφωνα με τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου. μέρος 3) δεν φαίνεται να μοιάζη με άνθρωπο. 11. (θεώρ. ΣΧ ΟΛΙΟ Ή αγανάκτηση. 27. Καϊ εδώ μιλώ ειδικά για τον άνθρωπο πού ζεΐ σύμφωνα με τΙς εντολές του Λόγου. Σ' αυτό προσθέτω πώς δροιος κυριεύεται «Οκολα από οίκτο καϊ συγκινείται από την δυστυχία η τα δάκρυα του άλλου. 3. Ο.Ε. Ή εΰνοια δεν αντιτίθεται στον Λόγο. καϊ συνεπώς ουμφωνεϊ με τον Λόγο κλπ. πράγματι. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ό οίκτος πράγματι (ορισμός 18 των παθών) είναι λύπη. 25.

τι κάνει είναι δυο φορές άθλιος ή ανίσχυρος. 2 Χ ΟΛΙΟ Επειδή οι άνθρωποι δεν ζουν πάντοτε σύμφωνα με τϊς υπαγορεύσεις του Λόγου τα δυο αυτά πάθη. 26. 2 Χ ΟΛΙΟ Ή Εσωτερική γαλήνη είναι στην πραγματικότητα το ύπέρταιο αντικείμενο της ελπίδας μας· κανένας. εξηγείται γιατί καθοδηγούμαστε προπαντός από την δόξα καϊ δύσκολα μπορούμε να ύποφέρωμε μίαν έπονείδιστη ζωή. 3). του θεώρ. ενώ ό άνθρωπος αναλογίζεται τον εαυτό του καθαρά και συγκεκριμένα. πολύ εύκολώ- . καϊ δεν είναι αρετή. είναι περισσότερο ωφέλιμα παρά βλαβερά· αν λοιπόν πρέπει κανείς να άμαρτήση καλύτερα να τον κάνη ύπ' αυτήν την έννοια. διαταράσσεται δλο καϊ περισσότερο από την μορφή. μέρ.Δ. Άλλα ή αληθινή δύναμη ενέργειας του άνθρωπου. 55. 25 των παθών). δηλαδή από την δύναμη του να νοη (θεώρ. 40 καϊ 43. ή ή αρετή του. σύσταιναν τόσο πολύ την Ταπείνωση. 3. • . *Αν λοιπόν ό όίνθρωπος. Ή Ταπεινότητα δεν είναι αρετή. ΘΕΩΡΗΜΑ 53. δεν προέρχεται από έ"να αληθινό άναλογισμό. αν. 27 των παθών). Γι' αυτόν τον λόγο ή ταπεινότητα ή ή Λύπη πού. αλλά πάθος. την Μετάνοια καϊ το Σεμασμό. ΘΕΩΡΗΜΑ 54. Ή Εσωτερική γαλήνη πηγάζει λοιπόν από τον Λόγο. Ο. 3). μέρος 3) πού ό άνθρωπος τον θεωρεί καθαρά καϊ συγκεκριμένα (θεώρ. αντιλαμβάνεται κάποιαν αδυναμία του. Ή Εσωτερική γαλήνη μπορεί να προέρχεται από τον Λόγο. ~Αν πραγματικά οί ανίσχυροι άνθρωποι εσωτερικά ήσαν δλοι τους παρόμοια περήφανοι. 26) πώς υποβοηθείται ή δύναμη του να ενεργή. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ταπεινότητα είναι μια θλίψη πού γεννιέται από εκείνο πού αναλογίζεται ό άνθρωπος ως αδυναμία του (όρ. μέρος 3)· μόνο λοιπόν άπ' αυτήν την άποψη γεννιέται ή μεγαλύτερη ικανοποίηση πού μπορεί να ύπαρξη. Γιατί άφίνεται κανείς να κυριαρχηθή πρώτα από την πονηρή επιθυμία και υστέρα από τη Λύπη. πώς θα μπορούσαν να μένουν ενωμένοι καϊ πειθαρχημένοι. Ό δχλος είναι πάντοτε φοβερός δταν δεν φοβάται τίποτα· δεν πρέπει για τοΰτο να παραξενευώμαστε γιατί οι προφήτες πού αποβλέπουν μόνο στην κοινή ωφέλεια καϊ δχι στων λίγων. πράγματι (θεώρ. μέρος 3). Και πραγματικά εκείνοι πού ύποτάζονται σ' αυτά τα πάθη μπορόϋν. Ή μετάνοια δεν είναι αρετή. δηλαδή δεν προέρχεται από τον Λόγο" εκείνος δμως πού μετανοεί για δ. Ακόμα. αύ- 231 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ το δεν προέρχεται από το δτι γνωρίζει τον εαυτό του. δσο ό όίνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του με τον Λόγο. των παθών)· λοιπόν. είναι ή μεγαλύτερη πού μπορεί να ύπαρξη. 3.230 ΗΘΙΚΗ- ΘΕΩΡΗΜΑ 52. και μόνο ή ικανοποίηση πού γεννιέται από τον Λόγο. μέρος 3) από το δτι είναι περιωρισμένη ή δύναμη του να ενεργή*.Δ.Ε. δηλαδή (θεώρ. υποτίθεται πώς £χει σαφή ίδέα για την ουσία του. είναι ό ϊδιος ό Λόγος (θεώρ. 7. Ο. μέρ. μέρ. και μ' αυτή την γνώση καθορίζει την δική του δύναμη να ενεργή. δηλαδή για την δύναμη του (θεώρ. αν δεν ντρέπονταν για τίποτα καϊ δεν φοβόνταν τίποτα. 3). γεννιέται από το δτι ό άνθρωπος αναλογίζεται την αδυναμία του. 3). παρά μόνο δτι ό άνθρωπος αυτός γνωρίζει συγκεκριμένα· τον εαυτό του. αντίθετα (πόρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το πρώτο μέρος αύτοϋ του θεωρήματος αποδεικνύεται δπως και το προηγούμενο θεώρημα.Ε. τότε δεν καταλαμβαίνομε τίποτε άλλο. 53. δηλαδή δεν πηγάζει από τον Λόγο. 25) δεν κατα6άλλει προσπάθεια να συντήρηση το είναι του εν όψει ενός οποιουδήποτε σκοποϋ· και άφοϋ αύτη ή ικανοποίηση τροφοδοτείται 8λο και περισσότερο καϊ ενισχύεται από τους επαίνους (πόρ. Κα! αν ύποθέσωμε δναν άνθρωπο πού κατανοεί την αδυναμία του γιατί γνωρίζει κάτι το πιο Ισχυρό από εκείνον. δηλαδή αυτοτελώς δεν αντιλαμβάνεται τίποτε άλλο από εκείνο πού απορρέει οπό την δική του δύναμη ενεργείας (ορισμός 2. Το δεύτερο μέρος είναι πρόδηλο από μόνο τον ορισμό της Μετάνοιας (όρ. ενώ αναλογίζεται τον εαυτό του. αλλά (θεώρ. μέρ. του θεώρ. 55. δηλαδή ή Ταπείνωση καϊ ή Μετάνοια καϊ ακόμα ή ελπίδα και ό φόβος. δηλαδή από τον Λόγο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η ΤΙ Εσωτερική γαλήνη είναι μια χαρά πού γεννιέται από εκείνο πού θεωρεί ό άνθρωπος δική του δύναμη να ενεργή (όρ.

2 Χ Ο ΛΙ Ο Ή Άθυμία παρ' δλα αυτά μπορεί να διορθωθή εύκολώτερα από την Αλαζονεία. άφοϋ οί αλαζόνες υπόκεινται σ' δλα τα πάθη. γι' αυτό και ή παροιμία: είναι παρηγοριά για τους δυστυχισμένους νδχουν συντρόφους στις δυστυχίες τους. μέρος 3)· καϊ πώς ευχαριστιέται μόνον δταν βρίσκεται με κείνους πού του κολακεύουν την πνευματική αδυναμία καϊ από ηλίθιο τον κάνουν παράφρονα. θα λυπηθή τόσο περισσό- . ωστόσο ό δθυμος πλησιάζει στον αλαζόνα. ΘΕΩ ΡΗΜΑ 56. αγνοεί το θεμέλιο όλων των αρετών καϊ κατά συνέπεια 6λες τις αρετές. Αυτή ή τελευταία πραγματικά είναι πάθος χαράς. Α Π Ο Λ Ε Ι Ξ Η Ή Αλαζονεία είναι χαρά πού προκαλείται άπ' το δτι ό δνθρωπος έχει μεγάλη ίδέα για τον εαυτό του (όρ. ενεργεί ελάχιστα σύμφωνα με την αρετή. Με αυτό ως δεδομένο. 22) καϊ τοΰτο σύμφωνα με την υπαγόρευση του Λόγου (θεώρ. "Ετσι (προηγ. πραγματικά. δηλαδή θα χάρη. δηλαδή να είναι ελεύθεροι καϊ να απολαδαίνουν την ζωή των μακάρων. εν τούτοις. ΘΕΩΡΗΜΑ 55. μέρος 3). δηλαδή (καθώς είναι φανερό χάρις στον ορισμό 8) είναι ό περισσότερο εσωτερικά ανίσχυρος. Δεν θα πρέπει να άποσιωπήσωμε. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΛ Συνάγεται από αυτό σαφέστατα πώς οι αλαζόνες και οί αθυ1101 υπόκεινται πολύ στα πάθη τους. καϊ πώς κυρίως μισεί εκείνους πού τους παινεύουν προπαντός για τΙς αρετές τους· πώς το μίσος του γι' αυτούς δεν νικιέ^ ται εύκολα από την αγάπη ή την ευεργεσία (σχόλιο του θεωρ. ενώ ή πρώτη πάθος Λύπης· ή τελευταία λοιπόν είναι ισχυρότερη άπ' την πρώτη. 43. Ό μεγαλύτερος βαθμός Αλαζονείας ή Άθυμίας είναι ή μεγαλύτερη άγνοια του έαυτοΟ μας. του θεωρ. Ό "Αλαζόνας αρέσκεται στην παρουσία τιαρασίτ. Ακόμα το να ενεργή κανένας σύμφωνα με την αρετή δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά να ενεργή σύμφωνα με την υπαγόρευση του Λόγου (θεώρ. ή λύπη του προέρχεται άπ' το δτι κρίνει την αδυναμία του από τη δύναμη ή την αρετή των δλλων. 41. Ο. Μ' δλο πού ή άθυμία είναι αντίθετη στην αλαζονεία.Ε. Λ II Ο Λ Ε Ι Ξ Η Το πρώτο θεμέλιο της αρετής είναι ή συντήρηση του είναι της (πόρ. 233 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ ΘΕΩΡΗΜΑ 57. πού τον εκτιμούν δσο αληθινά του αξίζει. Αντίθετα. θα αρέσκεται λοιπόν πάντοτε στα παράσιτα καϊ στους κόλακες (παράλειψα να δώσω τον ορισμό τους γιατί είναι πολύ γνωστοί) καϊ θα άποφεύγη αντίθετα τους γενναιόψυχους. θα όρισθή ως ή λύπη πού προκαλείται από τη λαθεμένη γνώμη πού εξ αιτίας της έ"νας δνθρωπος θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο από τους δλλους. 55. 13.Δ. "Οποιος λοιπόν αγνοεί περισσότερο τον εαυτό του και κατά συνέπεια (μόλις το αποδείξαμε) αγνοεί περισσότερο ύλες τις αρετές. δτι ονομάζαμε αλαζόνα εκείνον πού περιφρονεί τους δλλους καϊ από την δποφη αυτή θα όρίσωμε την αλαζονεία ως χαρά πού γεννιέται από την λαθεμένη γνώμη χάρις στην οποία £νας δνθρωπος νομίζει πώς είναι ανώτερος από τους δλλους.ων ή κολάκων καϊ μισεϊ τους γενναιόψυχους. θεώρ. Σ ΧΟ Λ Ι Ο θα μακρηγορούσα αν απαριθμούσα εδώ δλα-τα κακά της Αλαζονείας. Λ Π Ο Α Κ Ι Ξ II Αύτύ είναι φανερό άπ' τον ορισμό 28 των παθών. αν ή φαντασία του άρχίση να άπασχολήται με τα ελαττώματα των δλλων. 24). 28 καϊ 6 των παθών)· κι' ό Αλαζόνας θα προοτταθήση δσο μπορεί να ενίσχυση αυτήν την γνώμη (Σχόλιο του θεωρ. Καϊ ή Άθυμία αντίθετη σ' αυτήν την αλαζονεία. μέρος 3).232 ΗΘΙΚΗ τερα άπ' τους άλλους να καταλήξουν να ζουν υπό την καθοδήγηση του Λόγου. αλλά σε κανένα τόσο λίγο δσο στην Αγάπη καϊ στην Εύσπλαγχνία. ό μεγαλύτερος 6αθμύς Αλαζονείας ή Άθυμίας φανερώνει την μεγαλύτερη εσωτερική αδυναμία. Άφοϋ. Ο. μέρος 2). "Οποιος λοιπόν αγνοεί τον εαυτό του. Ό μεγαλύτερος βαθμός "Αλαζονείας η Άθυμίας φανερώνει την μεγαλύτερη εσωτερική αδυναμία. κατανοούμε εΰκολα πώς ό αλαζόνας αναγκαία είναι φθονερός (σχόλιο του θεωρ. δπεται πώς σ' αυτή τη λύπη του θα 6ρή ανακούφιση.Ε.Δ.

καθώς όλοι επιθυμούν και τα χειροκροτήματα του πλήθους. Μολονότι λοιπόν ό άνθρωπος λυπάται. και την τέχνη της. Αυτές είναι οι παρατηρήσεις για τα πάθη της Χαράς καϊ της Λύπης. έφ' δσον μαρτυρεί στον άνθρωπο πού κοκκινίζει από ντροπή την επιθυμία να ζήση έντιμα· δπως. πού είναι πάθος. 'Αλλά ή Λύπη είναι κακή έφ' δσον περιορίζει ή παρεμπο- . έ"τσι καϊ ή Αισχύνη πού δεν είναι αρετή. Καϊ μάλιστα. ωστόσο είναι τελειότερος από τον αναίσχυντο. ΘΕΩΡΗΜΑ 58. είναι τυφλές (δπως συνάγεται εύκολα από το δ. Το πλήθος πραγματικά είναι ευμετάβλητο καϊ άστατο. τυραννιέται από έναν καθημερινό φόβο και προσπαθεί και βασανίζεται για να διατήρηση τη φήμη του.τι ειπώθηκε στο Σχόλιο του Οεωρ. Προσθέτω μόνο πώς. αν δχι και την ανθρώπινη. σε λίγο χάνεται. 'Αλλά δλες έφ' δσον γεννιώνται από συναισθήματα πού είναι πάθη. μπορούμε καί χωρίς αυτό να παρακινηθούμε από το Λόγο. γιατί πραγματικά είναι εκείνος πού ντρέπεται για δ.τι τώρα σχετικό θα είχαμε να παρατηρήσωμε για την Αισχύνη συνάγεται εύκολα από τα δσα εϊπαμε για τον Οίκτο καϊ την Μετάνοια. 3 καϊ όρ. βγαίνει νικητής καυχιέται πιο πολύ γιατί έ'βλαψε τον άλλον. πού δεν έχει καμμιά επιθυμία να ζήση έντιμα. είναι καλή ωστόσο. Οί συνέπειες αυτές απορρέουν άπ' αυτό το πάθος τόσο αναγκαία δσο κι' από τη φύση του τριγώνου συνάγεται πώς το άθροισμα των τριών γωνιών του είναι ϊσο με δύο ορθές· και ανάφερα ήδη πώς ονομάζω κακά αυτά τα πάθη και έκεΤνα πού τους μοιάζουν μόνον αναφορικά με την ανθρώπινη ωφέλεια. Για τοϋτο. ώστε κανένας να μη νομίση πώς θέλησα εδώ να εκθέσω τα ελαττώματα ανθρώπων και τους παραλογισμούς τους και δχι να αποδείξω την φύση καϊ τις ιδιότητες των πραγμάτων. δπως θα το δείξω δι' ολίγων. πού λέμε πώς είναι καλός μια πού δείχνει πώς το πληγωμένο μέρος δεν έχει σαπίσει ακόμα.τι κάνει. ΘΕΩΡΗΜΑ 59. δηλαδή (σχόλιο του θεωρ. "Οσο για τις Επιθυμίες. Οί νόμοι της Φύσης ωστόσο αφορούν την κοινή τάξη της φύσης πού ό άνθρωπος αποτελεί τμήμα της. άφοϋ δεν είναι τίποτα. μέρ. παρά για δ. ακριβώς γίνεται με τον πόνο. • Ή Καύχηση (Οίοπα) δέν'εΐνοα αντίθετη προς τον Λόγο. 52) αυτό το υπέρτατο αγαθό πού τύ αγαπούν όλοι· κατά συνέπεια εκείνος πού στηρίζει την καύχηση του σιίι γνώμη του ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 235 πλήθους. "Οταν αυτή ή γνώμη χαθεί χάνεται καί ή εσωτερική γαλήνη. Σέ δλες τις πράξεις δπου μας παρακινεί ένα συναίσθημα. και θέλησα αυτό να το ύπομνήσω εδώ. 2. Αυτή ή καύχηση ή ικανοποίηση είναι αληθινά μάταιη. άπο πολλά άλλα πράγματα πού μας καταπλήσσουν και πού μας αρέσει να ιά αναλογιζόμαστε. Καθώς το είπα πραγματικά στον πρόλογο του τρίτου μέρους.234 ΗΘΙΚΗ τερο δσο θα πστεύη πώς είναι πολύ κατώτερος άπ' τους άλλους· γι' αυτό οί άθυμοι ρέπουν περισσότερο από κάθε άλλον στον φθόνο· προσπαθούν περισσότερο από τον καθέναν να προσέχουν τι κάνουν οί άνθρωποι και τοΰτο για να επικρίνουν τα λάθη τους κι' όχι για να τα διορθώσουν παινεύουν μόνον την άθυμία και καυχώνται για την ταπείνωση τους. καί δεν θ&χαν καμμιά χρησιμότητα δν οί άνθρωποι μπορούσαν εύκολα να πεισθούν να ζουν σύμφωνα με τις υπαγορεύσεις του Αυγού. θεωρώ τα πάθη των ανθρώπων καθώς και τις ιδιότητες τους με τον ϊδιον τρόπο δπως καί τα φυσικά πράγματα. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Εκείνο πού ονομάζεται Ματαιοδοξία εϊναι ή εσωτερική γαλήνη πού την τρέφει μόνο ή γνώμη του πλήθους. μια μαινόμενη επιθυμία αλληλοκατηγορίας τους κυριεύει δλους κι' εκείνος πού τελικά. Εγώ όμως θα εξακολουθήσω να ασχολούμαι με τα πάθη εκείνα πού είναι ωφέλιμοι σιούς ανθρώπους καί με εκείνα πού τους Βλάφτουν. καθώς ό καθένας αγωνίζεται για δ. 3) δεν εϊναι τίποτε άλλο παρά να κάνη τις πράξεις πού επακολουθούν την αναγκαιότητα της φύσης μας. αλλά μπορεί να προέρχεται άπ' αυτόν. ο καθένας πρόθυμα κατεβάζει τη φήμη του άλλου.τι θεωρείται ως υπέρτατο αγαθό. δπως ό Οίκτος. ανάλογα με το 3ν γεννιώνται από καλά η* κακά πάθη. "Ο. Και βέβαια τα πάθη ιών ανθρώπων δεν φανερώνουν λιγώυερο τη δύναμη της Φύσης. είναι καλές ή κακές. 49). ώστε αν δεν συντηρήται με καθημερινή προσπάθεια ή φήμη. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το να ενεργή κανένας σύμφωνα με το Λόγο (θεωρ.τι ωφελήθηκε ό ίδιος. θεωρούμενης καθεαυτής. άλλα σε τρόπο πού να φαίνωνται αθυμοι. Λ Π Ο ΔΕ Ι Ξ Η Αυτό είναι φανερό άπο τον ορισμό 30 των παθών και από τον ορισμό του τίμιου σιό σχόλιο 1 του θεωρήματος 3.

τόσο από τις εικόνες των πραγμάτων πού συλλαμβάνομε συγκεχυμένα δοο καϊ άπο τις εικόνες των πραγμάτων πού συλλαμβάναμε με σαφή καϊ συγκεκριμένο τρόπο. Α Λ Λ Η Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Μια οποιαδήποτε πράξη λέγεται κακή έφ' όσον προέρχεται ε'ίτε από Μίσος είτε από οποιοδήποτε κακό πάθος (πόρ. 1. να καθοδηγηθούμε από μόνο το Λόγο. θεωρούμενη καθεαυτή. των Παθών) καϊ ή Επιθυμία (όρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 60. 1) δεν είναι τίποτε άλλο παρά ή ίδια ή προσπάθεια για δράση. καϊ κατά συνέπεια καϊ ή ψυχή. μπορούμε λοιπόν να παρακινηθούμε σε μια και μόνη πράξη. θα ήταν ίκανός για τις ίδιες πράξεις δπου τον παρακινούν. "Αν λοιπόν ένας άνθρωπος πού διακατέχεται από χαρά έ"χει φτάσει σε τέτοια τελειότητα πού να ούτοκατανοήιαι και να κατανοή τέλεια τΙς πράξεις του. Σ' όλες λοιπόν τις πράξεις. δεν εϊναι καλή ή κακή (καθώς το δείξαμε στον πρόλογο αύτοΰ του μέρους) καϊ ή 'ίδια πράξη μπορεί άλλοτε νδναι καλή κι' άλλοτε κακή· μπορεί λοιπόν να μας καθοδηγή ό Λόγος (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ας ύποθέσωμε. άποδείχνομε με τον ϊδιο τρόπο πώς ή επιθυμία πού γεννιέται από τη θλίψη δεν αναφέρεται οΰτε αυτή στο δλον. 3. θα ήταν μάλιστα ακόμα ίκανώτερος για τοϋτο. 3 με το σχόλιο του). Είναι επομένως φανερό πώς κάθε Επιθυμία πού πηγάζει από ένα συναίσθημα πού είναι και πάθος. Αυτό το μέρος. 3) θα προσπαθήση να διατήρηση αυτήν την κατάσταση· καϊ συνεπώς ή Επιθυμία πού γεννιέται από ένα τέτοιο πάθος χαράς.Ε. ισχυρότερο σε σημείο πού να ξεπερνάη τα άλλα (θεώρ. Άλλα δλα τα πάθη υπάγονται στη Χαρά. δίχως αυτό. Ο. μέρος 3). δεν αναφέρεται στον δλον. Ο. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Άφοϋ λοιπόν τΙς περισσότερες φορές (σχόλιο του θεωρ. ωθείται στο να σφίξη την γροθιά ή να κίνηση Ι ιό μπράτσο του. ύποθέσωμε ένα μέρος Α να περιορίζεται σε τρόπο πού τα άλλα να το υπερνικούν. αντίθετα. Μια Επιθυμία. πού δεν θα μπορούσαμε να την έκτελέσωμε αν ενεργούσαμε ούμφωνα με τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου. Ή πράξη του να δέρνω έφ' δσον την θεωρούμε από τη φυσική άποψη. θα ήταν τελείως άχρηστη ΰν μπορούσαν οι άνθρωποι να καθοδηγούνται από τον Λόγο.Δ. βέβαια. 44) ή χαρά αναφέρεται μόνο σε ένα μέρος του σώματος. δηλαδή δτι αυξάνεται η ενισχύεται ή δύναμη για ενέργεια του ανθρώπου)· και δεν είναι πάθος. (θεώρ. γίνεται. δηλαδή προέρχεται από ένα κακό πάθος. μέρ. επιθυμούμε τϊς περισσότερες φορές να διατηρήσωμε το είναι μας χωρίς να λαμ- . του συναισθ. λοιπόν. γιατί μόνο μια και ή αυτή πράξη μπορεί να συνδέεται με οποιεσδήποτε εικόνες των πραγμάτων. δεν έχει καμμιά σχέση με την ωφέλεια ολόκληρου του ανθρώπου. του θεωρ.Ε. μέρ. 6). Αυτό το μέρος δεν θα προσπαθήση γι' αυτόν τον λόγο νάχάση τη δύναμη του για να μπορούν τα άλλα μέρη του Σώματος να κάνουν τη λειτουργία τους· θα έπρεπε. Ο. 45). παρά μόνον έφ' δσον δεν αυξάνεται ή δύναμη για ενέργεια του ανθρώπου ϊσαμε τέτοιο σημείο ώστε ό άνθρωπος να αύτοκατανοηται καϊ να κατανοή αυτοτελώς τϊς πράξεις του (θεώρ. παραδείγματος χάριν. πού τώρα είναι κακή. στη σημερινή του κατάσταση. συμφωνεί με το Λόγο (γιατί αυτή συνίσταται σε τοϋτο. στη Λύπη ή στην Επιθυμία (βλέπε εξήγηση του τετάρτου όρ. αυτό συμβαίνει. έφ' όσον ή χαρά είναι καλή. τα συναισθήματα πού είναι πάθη. καϊ μόνον δσον αφορά το δτι ένας άνθρωπος σηκώνει το χέρι του. "Ας δοϋμε τώρα γιατί ονομάζαμε τυφλή μια Επιθυμία πού προέρχεται από ένα συναίσθημα πού είναι πάθος. πράγμα παράλογο (θεώρ. άλλα δχι σε δλα. από την δύναμη ενός εξωτερικού αιτίου. να έχη την δύναμη να χάση τϊς δυνάμεις του. δπου παρακινιόμαστε από δνα συναίσθημα πού είναι πάθος.Δ. ή σε μερικά μέρη του Σώματος. πού προέρχεται από μια Χαρά ή μια Λύπη πού αναφέρεται σε ένα μόνο μέρος του Σώματος.Δ. Τέλος. 19) στην 'ίδια αύιή πράξη. 7 καϊ 12.Ε. 2 Χ ΟΛ Ι Ο θα εξηγήσω σαφέστερα την σκέψη μου με έ"να παράδειγμα. σφίγγει την γροθιά καϊ κινεί με δύναμη το χέρι από πάνω προς τα κάτω. είναι μια αρετή πού νοείται από τον μηχανισμό του ν ανθρώπινου Σώματος. μπορούμε. δπως αποδείξαμε στο δεύτερο μέρος. Άλλα καμμιά πράξη. 6. πώς ένα μέρος Α τον Σώματος. Καϊ αν.236 •δίζει αυτή τη δύναμη για ενέργεια· δεν μπορούμε λοιπόν να παρακινιώμαοτε άπ' αυτό το πάθος για καμμιά πράξη. ' Αν λοιπόν ένας άνθρωπος σε μια κίνηση Μίσους η Όργής.

θεωρούμενη μόνο καθ' εαυτή. για να μπορέσωμε να όρίσωμε τΐ είναι καλό η κακό για μας στο παρόν. ή £να πράγμα παρόν. Ο. δηλαδή (θεωρ. 41. (γι' αυτό βλέπε το θεωρ. αναφέρονται μόνο στο παρόν. έφ' δσον αύτη ένεργεϊ. 2. ή ψυχή αντιλαμβάνεται το πράγμα με την ϊδια αναγκαιότητα καϊ διατίθεται μδ την ϊδια βεβαιότητα. μέρος 2 με το σχόλιο του). ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Ολα τα πάθη πού αναφέρονται στην ψυχή. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Κάθε τι πού αντιλαμβάνεται ή ψυχή οδηγούμενη από τον Λόγο. του θεωρ. 9). 2) παρά μια εξαιρετικά ατελή γνώση καϊ όρίζομε( σχόλιο του θεωρ. έφ' δσον ή ψυχή αντιλαμβάνεται τα πράγματα σύμφωνα με τις επιταγές του Λόγου. 3. δεν θα πάψη να έχη πάντα τις ϊ'διες ιδιότητες της αυτοτελούς ιδέας· καϊ έτσι. έφ' δσον νοείται δτι προσδιορίζεται στο να κάνη εκείνο πού νοείται αυτοτελώς. 44. Δεν υπάρχει λοιπόν λόγος να μας έκπλήττη το γεγονός πώς ή Επιθυμία πού γεννιέται από την γνώση του κάλου καϊ του κάκου πού αποβλέπει στο μέλλον μπορεί πολύ εύκολα να παρακωλυθή από την Επιθυμία για πράγματα πού είναι τώρα ευχάριστα. ΘΕΩΡΗΜΑ 61.Ε. 2) το χρόνο της ύπαρξης των πραγμάτων μονό με την φαντασία πού δεν διατίθεται με τον ϊδιο τρόπο από την εικόνα ενός παρόντος καϊ ενός μέλλοντος πράγματος. Εϊτε λοιπόν ή ίδέα είναι ενός πράγματος μελλοντικού ή" περασμένου. μέρος 3) δεν είναι ΰλλα άπό> . δπως θα άποδείξωμε σε λίγο. μέρ. Έφ' δσον ή ψυχή αντιλαμβάνεται τα πράγματα σύμφωνα προς τις επιταγές του Λόγου. μέρ. μια τέτοια επιθυμία δεν μπορεί να παρουσίαση υπερβολή. του θεωρ. 2. και να προσδιορίζωμε με τον Λόγο τους χρόνους της ύπαρξης τους θα θεωρούσαμε τα μελλοντικά καϊ παρόντα πράγματα ως πάσχοντα από το ϊδιο πάθος. ΘΕΩΡΗΜΑ 63. Ο. και όχι στο μέλλον. καϊ το καλό πού θα αντιλαμβανόταν ή ψυχή ως μελλοντικό.Ε. 43. μέρος 2) καΐ κατέχεται. έχει δμοια διάθεση. Μια Επιθυμία πού γεννιέται από το Λόγο δεν μπορεί να έχη υπερβολές. Άπ' αΰτοΰ προέρχεται καϊ το δτι ή αληθινή γνώση πού έχομε για το καλό καϊ για το κακό είναι μόνο αφηρημένη καϊ γενική καϊ δτι ό τρόπος πού κρίνομε την τάξη των πραγμάτων καϊ την αλληλουχία των αιτίων. 3. : ν 62. εϊτε ενός παρόντος πράγματος. ή ανθρώπινη φύση. θα μπορούσε κι' αυτή να υπερβολή τον εαυτό της. "Οποιος οδηγείται από τον Φόβο καΐ κάνει το καλό για να αποφυγή το κακό. διατίθεται με τον ίδιο τρόπο. δηλαδή στον Λόγο (θεωρ. 16). "Αν λοιπόν μπορούσε να είναι υπερβολική αύτη ή επιθυμία. Άλλα δεν μπορούμε να εχωμε για την διάρκεια των πραγμάτων (θεωρ. καθώς τα αντιλαμβάνεται. από την ϊδια βεβαιότητα (θεωρ. μέρος 3) πού δημιουργείται μέσα μας έφ' δσον κινιόμαστε. Σ' αυτό ας προσθέσωμε πώς οί επιθυμίες πού μας κατέχουν περισσότερο (πόρ. βασίζεται περισσότερο στην φαντασία παρά στην πραγματικότητα. εϊτε ή ίδέα είναι ενός μελλοντικού η περασμένου πράγματος. 1 των Παθών) είναι ή Ί'δια ή ουσία του άνθρωπου έφ' δσον τον αντιλαμβανόμαστε πώς κινείται προς μιαν πράζη· μια λοιπόν επιθυμία" πού γεννιέται από το Λόγο. είτε ή ιδέα είναι ενός μελλοντικού ή περασμένου πράγματος.238 ΗΘΙΚΗ βάνωμε ύπ' δψη μας την υγεία ολόκληρου το» σώματος. το αντιλαμβάνεται με την ϊδια μορφή αιωνιότητας ή αναγκαιότητας (πόρ. μέρος 2)· *Αν μπορούσαμε να έ"χωμε αυτοτελή γνώση για την διάρκεια των πραγμάτων. δηλαδή θα μπορούσε να κάνη περισσότερα από δσα μπορεί. 31. εϊτε είναι ιδέα ενός παρόντος πράγματος. δεν θα είναι γι' αυτόν τον λόγο λιγώτερο δμοια αληθινή (θεωρ. φανερή αντίφαση· συνεπώς. δεν οδηγείται από τον Λόγο. 2 Χ ΟΛΙΟ ΑΠΟΔΕΙΗΗ Ή Επιθυμία θεωρούμενη απολύτως (όρ. μόνο από την ουσία του ανθρώπου (όρ. πράγμα πού είναι. θα το ορεγόταν ως παρόν συνεπώς θα αψηφούσε αναγκαία 2να μικρότερο τωρινό καλό για 2να μεγαλύτερο μελλοντικό καλό.Δ. 4. 3). εϊτε έχει ή ίδέα για αντικείμενο 2να μελλοντικό ή περασμένο πράγμα. άλλα πού θα γινόταν αιτία ενός μελλοντικού κάκου.Δ.καί. μέρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 239 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ δηλαδή. είναι ή ίδια ή ουσία ή ή φύση του άνθρωπου. καϊ πολύ λίγο θα ορεγόταν £να πραγμα πού θα ήταν καλό στο παρόν. είτε είναι ιδέα ενός παρόντος πράγματος.

Ό υγιής βρίσκει ευχαρίστηση στην τροφή καϊ έτσι χαίρεται καλύτερα την ζωή παρά αν φο6όταν τον θάνατο καϊ ήθελε να τον αποφυγή άμεσα.Ε. μπορεί να γεννηθη μόνο από ένα συναίσθημα χαράς πού να μην είναι πάθος (θεώρ. 61) καΐ δχι από μια Λύπη· συνεπώς αυτή ή επιθυμία (θεώρ. κ. ή κατάσταση είναι ή ϊδια.Ε. είναι ένα πάθος πού (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή γνώση ενός κάκου (θεώρ. 2. Ο. 'Αλλά ή Λύπη είναι μια μετάβαση σε μια μικρότερη τελειότητα (ορισμός 3 των παθών) πού γι' αυτόν τον λόγο δεν μπορεί να την γνωρίση ή ϊδια ή ουσία του ανθρώπου (θεώρ. 59. και τους κάνουν να αποφεύγουν το κακό χωρίς να άγαποΰν τις αρετές. την οδηγία του Λόγου θα όρεγώμαστε η θα έπιδιώκωμε μόνο το μεγαλύτερο καλό και το μικρότερο κακό. 62)· συνεπώς. μέρος 3)· συνεπώς (όρ. δηλαδή ή γνώση ενός κάκου είναι ατελής. καθοδηγείται μόνο από τον Λόγο.241 ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 240 ΗΘΙΚΗ πάθη Χαράς καΐ Επιθυμίας (θεώρ. δεν είναι λοιπόν παράξενο πώς συχνά γίνονται οκνηροί και μισητοί στους ανθρώπους.λ. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Με την Επιθυμία πού πηγάζει από τον Λόγο. Ή Επιθυμία πού πηγάζει από τον Λόγο. 65). καϊ δχι του κάκου· με την καθοδήγηση λοιπόν του Λόγου ορεγόμαστε άμεσα το καλό^ καΐ μόνο άπ''αύτή την όίποφη αποφεύγαμε το κακό. 3. των παθών) και κάνει το καλό από φό6ο του κάκου.Ε. 2 ΧΟΛΙΟ Οι δεισιδαίμονες πού ξαίρουν περισσότερο να κατηγορούν τα αμαρτήματα παρά να διδάσκουν τις αρετές.Ε. ΘΕΩΡΗΜΑ 66. του θεώρ. 13.Δ. Με την καθοδήγηση του Λόγου θα προτιμήσαμε ένα μεγαλύτερο μελλοντικό καλό από ένα μικρότερο τωριρινό.' ο κακά το μικρότερο. έφ' όσον αποβλέπαμε προς τον Λόγο καϊ μόνο. μέρος 3) εξαρτάται από ατελείς ίδέες καϊ ουνεπώς (θεώρ. Ή γνώση ενός κάκου είναι ατελής γνώση. συνεπώς (•θεώρ.τ. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Επεται λοιπόν πώς. Ό δρρωστος τρώει δ. και από δι. ακολουθοΰμετ ίίμεσα το καλό καΐ αποφεύγαμε έμμεσα το κακό. Από δύο καλά επιζητούμε με την καθοδήγηση του Λόγου το μεγαλύτερο. δεν θα σχημάτιζε καμμιά ίδέα για το κοινό πράγμα. θα προτιμήσωμε ένα μεγαλύτερο μελλοντικό καλό από ένα τωρινό μικρότερο. και ένα μικρότερο τωρινό κακό από ένα μελλοντικό μεγαλύτερο. 63) με. 6 και 7. μέρος 3)· εκείνος λοιπόν πού οδηγείται από τον Φόβο (όρ. 29.Δ. μέρος 2) ή γνώση της είναι ατελής. "Ομοια καϊ ένας δικαστής πού καταδικάζει έναν ένοχο σε θάνατο δχι από Μίσος η Όργή αλλά μόνο από αγάπη για το κοινό καλό.Δ. αν ή ανθρώπινη Ψυχή είχε μόνο αυτοτελείς ιδέες. 59. 16 . εϊτε πρόκειται για μεγαλύτερο μελλοντικό καλό (η κακό) ή για ένα παρόν. 2 Χ ΟΛΙΟ Αυτό το πόρισμα εξηγείται με το παράδειγμα του αρρώστου· καΐ του ύγιοΰς. 8) είναι ή ϊδια ή Λύπη καθόσο έχομε συνείδηση γι' αυτήν. Ο. και πού ζητοΰν δχι να καθοδηγήσουν τους ανθρώπους με τον Λόγο άλλα να τους συγκρατήσουν με τον Φόβο. δηλαδή από μια χαρά πού δεν μπορεί να έ"χη υπερβολές (θεώρ. Ο.Δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 65. δεν τείνουν σε τίποτε άλλο παρά στο να κάνουν καϊ τους άλλους δυστυχισμένους δπως είναι οί ϊδιοι. δεν οδηγείται άπο τον Λόγο. γιατί κακό καϊ καλό (δπως το αποδείξαμε στον πρόλογο αύτοΰ τόΰ μέρους) λέγονται τα πράγματα έφ' όσον τα συγκρίναμε μεταξύ τους και ένα μικρότερο κακό είναι στην πραγματικότητα καλό (για τον ϊδιο λόγο)· γι' αυτό (πόρ.τι αποστρέφεται από τον φόβο του θανάτου. είναι στην πραγματικότητα κακό. θα είχε την ϊδια διάθεση απέναντι σε ένα μελλοντικό πράγμα δπως καϊ σε ένα τωρινό (θεώρ. Ο. μέρος 3). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ενα καλό πού μας εμποδίζει να άπολαύσωμε ένα μεγαλύτερο καλό. ΘΕΩΡΗΜΑ 64. 8) γεννιέται από την γνώση του κάλου. μέρος 3). όπως ύποθέτομε ο' αυτό το θεώρημα. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Αν μπορούσε να έχη ή ψυχή αυτοτελή γνώση ενός μελλοντικού πράγματος.

επειδή πίστεψε τα δμοιά του ζώα.εκείνο πού είναι άμεσα καλό (πόρ. είτε το θέλει είτε δχι.αλλά πώς.συνεπώς. ονομάζω τον πρώτο δούλο καΐ τον δεύτερο ελεύθερο. πώς. δηλαδή (θεώρ. δηλαδή της ίδέας του θεοϋ. μόλις θα έτρωγε από αυτό. μια δύναμη δηλαδή πού μερίμνα μόνο για την ωφέλεια του ανθρώπου. μέρ. έχει μόνο αυτοτελείς ιδέες. ή μάλλον στον θεό 8χι καθόσον είναι άπειρος αλλά μόνο καθ' δσον είναι ή αιτία πού υπάρχει ό άνθρωπος. και ή σοφία του είναι μελέτη δχι του θανάτου άλλα της ζωής.Δ. σύμφωνα μ' αυτήν την αντίληψη.τι θα επιθυμούσε να ζήση· ύστερα. άρχισε αμέσως να μιμητοί τα πάθη τους (6λ.ΗΘΙΚΗ 242 π ο Ρ ι Σ Μ-Α Με την καθοδήγηση του Λόγου θα προτιμήσωμε ένα μικρότερο τωρινό κακό πού θα ήταν αιτία ενός μεγαλύτερου μελλοντικού κάλου καϊ θα παραιτηθούμε από ένα μικρότερο τωρινό καλό πού θό είναι αιτία ενός μεγαλύτερου μελλοντικού κάκου. καϊ ή σοφία του είναι μελέτη της ζωής. ό άνθρωπος αναγνώρισε πώς δεν μπορούσε να ύπαρξη τίποτα στην φύση πού να του ήταν πια ωφέλιμο. δπως αποδείξαμε παραπάνω (θεώρ.Δ. 3) καϊ να χάνη την ελευθερία του. επιθυμεί να ενεργή.Ε. καί. σχετικά με τις δυνάμεις των παθών. δπως καΐ 3ταν τους ύπερνικάη. 27. "Αν οί άνθρωποι γεννιώνταν ελεύθεροι. Ό πρώτος. από έναν άνθρωπο πού οδηγείται από τον Λόγο. να ζή. θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 68. Ό δεύτερος δεν φροντίζει παρά να άρέση στον εαυτό του καΐ κάνει μόνο εκείνο πού ξαίρει πώς κατέχει την πρώτη θέση στην ζωή καΐ πού γι' αυτό το επιθυμεί περισσότερο· συνεπώς. 4. καϊ θα ήθελα να διατυπώσω εδώ μερικές ακόμα παρατηρήσεις σχετικά με την ιδιοσυγκρασία του τελευταίου καϊ τον κανόνα ζωής του. να διατηρη το είναι του σύμφωνα με την αρχή της επιδίωξης της δικής του ωφέλειας· συνεπώς δεν σκέπτεται τίποτε άλλο λιγώτερο από τον θάνατο. 2 Χ ΟΛ ΙΟ "Αν παραβάλωμε αυτά πού είπαμε προηγουμένως μ' εκείνα πού είπαμε σ' αυτό το Μέρος ως το θεώρημα 18. δεν ξαίρει με κανέναν τρόπο τΐ κάνει. Αυτό το πόρισμα βρίσκεται μαζύ με το προηγούμενο θεώρημα στην ϊδια σχέση πού βρίσκεται το πόρισμα του θεωρήματος 65 με το θεώρημα 65. Ο. Αυτό ακριβώς φαίνεται δτι θέλησε να σημάνη ό Μωϋσής μαζί με άλλες αλήθειες πού αποδείξαμε ήδη. 64) καϊ συνεπώς επίσης (έφ' δσον καλό καλό και κακό είναι συσχετικά) ούτε για το καλό. δεν οδηγείται από τον φόβο του θανάτου (θεώρ. στην ιστορία του πρώτου ανθρώπου· πράγματι δεν εννοεί ίίλλη δύναμη του θεοΰ από έκείνην πού του χρησίμευσε για να δημιουργήση τον άνθρωπο. ένας δηλαδή πού ζει σύμφωνα μόνο με τΙς εντολές του Λόγου. θα φοβόταν περισσότερο το θάνατο από δ. δεν έχει καμμιάν έννοια για το κακό (πόρισμα του θεωρ. αυτό είναι προφανές από το θεώρ. 37).Ε. έφ' δσον θα τ|ταν ελεύθεροι ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 243 Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Είπα πώς ελεύθερος είναι εκείνος πού καθοδηγείται μόνο από ιό Λόγο· δποιος λοιπόν γεννιέται καϊ παραμένει ελεύθερος. πού μόνο άπ' αυτήν εξαρτάται το να είναι ό άνθρωπος ελεύθερος καϊ να έπιθυμή για τους άλλους ανθρώπους το καλά πού επιθυμεί για τον «αυτό του. δεν θα σχημάτιζαν καμμιά έννοια για το καλό καϊ το κακό. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Ενας ελεύθερος άνθρωπος. ΘΕΩΡΗΜΑ 69.). διηγείται πώς ό θεός απαγόρευσε στον ελεύθερο άνθρωπο να φάη (τον κορπό) του δένδρου της γνώσης του κάλου καϊ του ι$α· κοϋ καϊ πώς. του ίδιου θεωρ. Κι* αυτήν την ελευθερία την άνέκτησαν αργότερα οί Πατριάρχες με την καθοδήγηση του πνεύματος του Χρίστου. 24). άφοΰ βρήκε την γυναίκα. "Ε»ας ελεύθερος άνθρωπος δεν σκέπτεται τίποτε άλλο λιγώτερο ικχρά τον θάνατο. 2 Χ ΟΛ ΙΟ Το δτι ή υπόθεση αύτοϋ του θεωρήματος είναι σφαλερή καϊ δεν μπορεί να νοηθή παρά μονάχα έφ' δσον αποβλέπαμε μόνο στην ανθρώπινη φύση. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Ενα πάθος μπορεί να παρείμποδισθή καϊ να άφαιρεθή μόνο . πού ταίριαζε πλήρως με την φύση του. ΘΕΩΡΗΜΑ 67. εύκολα θα δούμε σε τΐ διαφέρει ένας άνθρωπος πού οδηγείται μόνο από το πάθος ή την γνώμη. Ή αρετή του ελεύθερου ανθρώπου φανερώνεται 8μοια μεγάλη δταν αποφεύγει τους κινδύνους. Ο. 63) αλλά επιθυμεί .

Εκείνος πράγματι. δηλαδή. "Οσο για την αχαριστία. δπως ή. μέρος 3)· ό αμαθής λοιπόν πού έ"χει κάνει ένα καλό σε κάποιον. δσο καϊ αν είναι αμαθείς. κτλ. θα θλιβή (θεώρ. θα το εκτίμηση σύμφωνα με τον χαρακτήρα του. Σ Χ ΟΛ ΙΟ Λέγω δσο του είναι δυνατό. Απαιτείται όμως μία όμοια μεγάλη αρετή η ψυχική δύναμη (6λ. "Ετσι συμβαίνει συχνά να ύπάρχη ανάγκη να δεχτούμε άπ' αυτούς ένα ευεργέτημα καϊ να φάνουμε ευγνώμονες σύμφωνα με τον χαρακτήρα τους· σ' αυτό ας προστεθή πώς. <ίκόμα καϊ δταν άποφεύγωμε τΙς ευεργεσίες τους.Δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 70.Ε. 59. είναι ωστόσο άνθρωποι πού μπορούν δταν παραστή ανάγκη να δώσουν μια ανθρώπινη βοήθεια. να εχωμε ύπ' δψη μας το ωφέλιμο καϊ το έντιμο. Σ Χ ΟΛ ΙΟ Ή ευγνωμοσύνη πού έχουν μεταξύ τους οί άνθρωποι πού κατευθύνονται από την τυφλή επιθυμία. δηλαδή (Όρ. δεν είναι αχάριστος· καϊ πολύ λιγώτερο ακόμα εκείνος πού τα δώρα μιας παλλακίδας δεν τον κά- . 5 και 3). όπως καϊ τον αγώνα. άλλα μόνο στον Λόγο. είναι τις περισσότερες φορές μάλλον εμπορική συναλλαγή ή απάτη παρά ευγνωμοσύνη.Δ. ό ελεύθερος άνθρωπος φροντίζει να δημιουργήση ανάμεσα σ' αυτόν και στους άλλους ανθρώπους έναν φιλικό σύνδεσμο (θεώρ. 34 των συν. το Μίσος. "Ομως.244 από έ"να πάθος αντίθετο καϊ ισχυρότερο οπό το παρεμποδιζόμενο πάθος (θεώρ.). στην προσπάθεια μας να μην τους γίνωμε μισητοί θα τους προσβάλωμε. αλαζονεία η φιλαργυρία.λ. καϊ αν δη πώς αυτός πού το δέχεται το εκτιμάει λιγώτερο. μέρος 3) για να περιορισθή ή τόλμη δσο καϊ για να περιορισθή καϊ ό φόβος. σε έ"ναν ελεύθερο άνθρωπο. να αποφυγή τις ευεργεσίες τους. 37). Ο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Μόνο ο! ελεύθεροι είναι εντελώς χρήσιμοι ό ε\>ας για τον άλλο καϊ συνδέονται με πολύ στενή φιλία (θεώρ. οργή. 7). δσο του είναι δυνατόν. ωστόσο είναι κακή. 40 καϊ 41 των Συναισθημ. μόνο οί ελεύθεροι άνθρωποι είναι πολύ ευγνώμονες ό £νας απέναντι στον άλλο. Εξ αλλού. Ό ελεύθερος λοιπόν άνθρωπος. κ. γιατί δείχνει τϊς περισσότερες φορές πώς ένας άνθρωπος κυριαρχείται από υπερβολικό μίσος. τον όρ. 24. άλλα να συμπεριφέρεται και να καθοδηγή καϊ τους άλλους σύμφωνα με την ελεύθερη κρίση του Λόγου. Ό ελεύθερος άνθρωπος πού ζει ανάμεσα σε αμαθείς φροντ ντίζει δσο μπορεί να άποφεύγη τα ευεργετήματα τους •9· Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Κάθε άνθρωπος κρίνει σύμφωνα με τον χαρακτήρα του ποιο πράγμα είναι καλό (Σχόλιο του θεώρ. Ο. από ανοησία δεν ξαίρει να άνταποδώση εξ ίσου τα δώρα πού δέχθηκε. 39.τ.Δ. Μόνο οι ελεύθεροι άνθρωποι είναι πολύ ευγνώμονες 6 2νας απέναντι στον άλλο.Ε. Σ ΧΟΛ ΙΟ Το τΐ είναι Εύψυχία ή το τΐ εννοώ μ' αυτήν. δταν άποφεύγωμε τΙς ευεργεσίες. ή τυφλή τόλμη καϊ ό φόβος είναι ιιάθη πού μπορούν να εννοηθούν ως εξ ίσου μεγάλα (θεώρ.) ένας ελεύθερος άνθρωπος αποφεύγει τους κινδύνους χάρις στην ϊδια την ίδέα πού τον παρωθεί να τους υπερνίκηση. στο Σχόλιο του θεώρ. πρέπει να εϊμαστε προσεκτικοί σε τρόπο πού να μην φαινόμαστε δτι τους περιφρονούμε ϊ) πώς φοβόμαστε από Φιλαργυρία μήπως θα πρέπει να τους τα άνταποδόσωμε τα ϊσα. εξήγησα στα Σχόλιο του θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 71. για να μην είναι μισητός στους αμαθείς και να μην ύποκύπιη σας 245 ορέξεις τους. ή διχόνοια. 59. καϊ συνεπώς (όρ. άλλοιώς. 35 με το πόρισμα 1)· μόνο αυτοί προσπαθούν να κάνουν αμοιβαία το καλό με τον ϊδιο φιλικό ζήλο (θεώρ. καϊ να κάνη μόνο εκείνο πού θεωρεί σπουδαιότερο. Ο. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Λοιπόν. "Οσο για τον κίνδυνο. πού. Λύπη.Ε. ή έγκαιρη φυγή και ό αγώνας μαρτυρούν μια όμοια μεγάλη Εύφυχία. Γιατί πράγματι. μέρος 3). ό ελεύθερος άνθρωπος διαλέγει την φυγή με την ίδια Εύφυχία ή πνευματική ετοιμότητα. θα προσπαθήση. μ' αυτήν την λέξη εννοώ κάθε τι που μπορεί να γίνη αιτία ενός κάκου. αυτή δεν είναι πάθος. Πρέπει λοιπόν. καϊ δεν υπάρχει τίποτα πολυτιμώτερο άπ' αυτήν. 37) καϊ δχι να τους άποδίνη τα ευεργετήματα σύμφωνα με τα πάθη τους. μέρος 3.

Ό άνθρωπος πού καθοδηγείται άπ' το Λόγο. Ό ελεύθερος άνθρωπος ποτέ δεν ενεργεί δόλια.τι σχετίζεται με την αληθινή ζωή καϊ τη θρησκεία καθορίζονται εδκολα από τα θεωρήματα 37 καϊ 46· καϊ με τοΰτο εννοώ πώς το Μίσος πρέπει να νικιέται άπ' την Αγάπη καϊ πώς δποιος καθοδηγείται άπ' το Λόγο. δηλαδή μας επιτάσσει να μην έ"χωμε στην πραγμαιικύτητα κοινά δικαιώματα. για να ζή πιο ελεύθερα. να τηρή το κοινό δίκαιο της πολιτείας. Ο. πώς ε"νας ανδρείος δεν μισεί κανέναν. δτι. 37) καί. Λ 2 Χ ΟΛ Ι Ο ' Αν τώρα ρωτήση κανείς: αν ένας άνθρωπος κατορθώοη να γλυτώση με κακή πίστη από £ναν πολύ επικείμενο κίνδυνο θανάτου. δ£·ν όδηγεϊιαί ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 247 στην υπακοή άπ' το Φόβο (θεώρ.τι νομίζει πώς είναι ανυπόφορο καϊ κακό και κάθε τι πού. δεν καταφρονεί κανέναν καϊ δεν έχει καμμιά αλαζονεία. πράγμα πού (πόρ. προσπαθεί προπαντός να κατανόηση τα πράγματα όπως είναι καθεαυτά καϊ να όπομακρύνη κάθε τι πού παρεμποδίζει την αληθινή γνώση. ό κανόνας της συντήρησης του ϊδιου του του έαυτοϋ δ^ν Οά έπέ6αλλε σαφώς την κακή πίστη. επιθυμεί για τους άλλους δ. 63)· άλλα έφ' όσον προσπαθεί να συντήρηση τον εαυτό του σύμφωνα με τις υπαγορεύσεις του Λόγου.Δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 72. εξ άλλου. 24) και για τοΰτο (Ί'διο Οεώρ. Σ Χ ΟΛ ΙΟ Το θεώρημα αυτό και τα δσα άλλα αναφέραμε σχετικά με το θέμα της αληθινής ελευθερίας του ανθρώπου σχετίζονται με την Ανδρεία. 31) είναι παράλογο. ή Όργή καϊ ό Φθόνος. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ό άνθρωπος πού καθοδηγείται από τη Λογική. επιθυμεί να τηρή τον κανόνα της κοινής διαβίωσης καϊ ωφέλειας (θεώρ. Αντίθετα. επιτάσσει με γενικό τρόπο ο' όλους τους ανθρώπους να συνάπτουν ανάμεσα τους με την ένωση των δυνάμεων τους καϊ με την εγκαθίδρυση των κοινών δικαιωμάτων τους δόλια σύμφωνα. Τώρα ως ποιο σημείο ή ανθρώπινη αρετή το κατορθώνει καϊ ποια είναι ή δύναμη της αυτό θα το αποδείξω στο επόμενο μέρος. Δεν νομίζω πώς αξίζει τον κόπο να αποδείξω έδω χωριστά όλες τϊς ιδιότητες της Ανδρείας καϊ πολύ λιγώτερο. κλπ. μέρ. δσο μπορεί. Γι' αυτό και απαντώ: αν ό Λύγος το έπιτάσση αυτό. το επιτάσσει για δλους τους ανθρώπου·. δ.246 ΗΘΙΚΗ νουν πειθήνιο δργανο της ακολασίας της. Σ' αυτά προστίθεται και δ. Π Α Ρ Α Ρ Τ Η Μ Α "Οσα εξέθεσα σ' αυτό το μέρος για την σωστή τα- . και έτσι ό Λόγος. όπως είναι το Μίσος. δεν αγανακτεί με κανέναν. Ό άνθρωπος πού καθοδηγείται άπ' το Λόγο είναι πιο ελεύθερος στην πολιτεία δσο ζεϊ σύμφωνα με τον κοινό για δλους νόμο. η τα δώρα ενός κλέφτη δεν τον κάνουν να κρύψη την κλοπή ή αλλά παρόμοια. Για τοϋτο ίίνας ελεύθερος άνθρωπος. δεν φθονεί. δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ. 66) έφ' όσον προσπαθεί να ζήση ελεύθερα. ν ΘΕΩΡΗΜΑ 73. Ο.τι παρατηρήσαμε στο Σχόλιο του θεωρήματος 50 και σε αλλά μέρη: δηλαδή ό ανδρείος έχει ΰπ' δψη του πώς το κάθε τι απορρέει αναγκαία από την ανθρώπινη φύση. 3) με την εύφυχία και μεγαλοψυχία. ή Αλαζονεία και άλλα παρόμοια για τα οποία μιλήσαμε στα προηγούμενα· για τοϋτο. ελλιπή καϊ συγκεχυμένο· γι' αυτόν τον λόγο.Ε.Ε. προσπαθεί.Δ. επιθυμεί λοιπόν. δόλια. δηλαδή (Σχόλιο του θεώρ. προέρχεται άπ' το δτι αντιλαμβάνεται τα πράγματα με τρόπο ασαφή. "Ολα αυτά πραγματικά καϊ δ.τι ορέγεται για τον εαυτό του.) θα ήταν προτιμώτερο για τον καθένα να δολιεύεται για να συντηρεί τον εαυτό του δηλαδή (καθώς είναι άφ' έαυτοΰ γνωστό) θό ήταν προτιμώτερο για τους ανθρώπους να συμφωνούν )ΐόνο στα λόγια και στην πραγματικότητα να είναι αντίθετοι. κατά συνέπεια. αλλά τοΰτο είναι παράλογο. αποδείχνει κανείς ψυχική σταθερότητα όταν δεν άφίνει να τον γοητεύσουν τα κλοπιμαία δώρα και να τον οδηγηθούν στύν δικά του η στον κοινύν όλεθρο. του φαίνεται ανόσιο. ή Χλεύη. αυτό θα το έκανε σύμφωνα με τις υπαγορεύσεις της Λογικής (γι' αυτό και τον ονομάζαμε ελεύθερο)· κατά συνέπεια ή δολιότηια θα ήταν αρετή (θεώρ. κατά συνέπεια (το δείξαμε ατό σχόλιο 2 του θεώρ. ιός ελεύθερος. δπου μόνον οττόν εαυτό του υπακούει. άδικο και αισχρό. του θεο»ρ. 59. 37) να ζή σύμφωνα με το κοινό δίκαιο της πολιτείας. δεν οργίζεται. αλλά πάντοτε με καλή πίστη. Λ II Ο Λ Ε'ΐ Ξ II Αν ένας ελεύθερος άνθρωπος δροϋοε. παρά στη μοναξιά. καθώς είπαμε. να κάνη αγαθοεργίες και να είναι χαρούμενος. φρικτό.

πού την καθορίζει ή νόηση.Ι Ο 7. Οί πράξεις μας. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ι. αυτά μονάχα λέμε πώς είναι κακά. οί πρώτες επιθυμίες ονομάζονται ορθές πράξεις και οί δεύτερες πάθη (ρ£ΐ53Ϊοη65)· καΐ οί μεν είναι πραγματικά δείγματα της δύναμης μας. δηλαδή πού το κρίνομε ικανό να μας εμπόδιση να μπορέσωμε να ύπάρξωμε καϊ να άπολαύσωμε μια ζωή σύμφωνη με . πού να μη συμφωνούν καθόλου με τη φύση του. παρά μονάχα δσο αύτη κατανοεί τα πράγματα ατελώς· ή δύναμη τους καΐ ή απόδειξη τους πρέπει να καθορίζωνται όχι από τη δύναμη του ανθρώπου. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Ζ. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 5. Κάθε τι πού υπάρχει στην Φύση και πού κρίνομε πώς είναι καλό.θά άναπτυχθή ή δύναμη του για ενέργεια.τον Λόγο. είναι πάντοτε καλές: οί άλλες επιθυμίες μπορούν επίσης να είναι καλές και κακές. Δεν υπάρχει λοιπόν λογική ζωή δίχως νόηση· και τα πράγματα είναι καλά μόνο καθόσο βοηθούν τον άνθρωπο ν' απόλαυση τη Γώή της ψυχής. άλλα των εξωτερικών πραγμάτων κατά συνέπεια. Αντίθετα εκείνα πού εμποδίζουν τον άνθρωπο να τελειοποίηση το Λόγο του καϊ να απόλαυση μια ζωή σύμφωνα μ' αυτόν. αλλά το απόδειξα με σκόρπιο τρόπο. Αν ωστόσο. δεν μπορεί καθόλου να προσαρμοστή μ' αυτά δίχως μεγάλη μεταβολή του έαυτοΰ του. δεν είναι κατεταγμένα κατά τρόπο πού να μπορούμε να τα δοΰμε μονομιάς. μας επιτρέπεται να το άποδείξωμε με τον ασφαλέστερο κατά την κρίση μας τρόπο. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 2. αντίθετα. είναι εκείνη πού τον φέρνει να κατανόηση τέλεια τον εαυτό του καϊ δλα τα πράγματα πού μπορούν να είναι γι' αυτόν αντικείμενο σαφούς γνώσης.248 249 κτική της ζωής. Αποφάσισα λοιπόν να τα συγκεντρώσω εδώ και να τα συνοψίσω σε κύρια κεφάλαια. Κ Ε Φ Α Λ Α. Είναι λοιπόν ώςοέλιμο καΐ προ παντός στη ζωή να τελειοποιούμε τη Νόηση μας ή το Λόγο μας όσο μπορούμε· καϊ σε τούτο μόνο συνίσταται ή υπέρτατη ευδαιμονία ή ή μακαριότητα του ανθρώπου· γιατί ή μακαριότητα του άνθρωπου δεν είναι τίποτα άλλο παρά ή γαλήνη της ψυχής. τίποτα κακό δεν μπορεί να συμ6ή στον άνθρωπο. κάθε τϊ πού κρίνομε καλό η ωφέλιμο για την διατήρηση του είναι μας καϊ για να άπολαύσωμε τη ζωή σύμφωνα με τον Λόγο. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 4. Για τοϋτο ό τελικός σκοπός ενός ανθρώπου πού κατευθύνεται από το Λόγο. ζή ανάμεσα σε άτομα τέτοια πού ή φύση τους να σύμφωνη με τη δική του. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 6. είναι εκείνες πού αναφέρονται στην Ψυχή έφ' όσον την νοούμε πώς αποτελείται από τέλειες ίδέες· για τϊς άλλες επιθυμίες. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 8. της αδυναμίας μας καΐ της ελλιπούς γνώσης μας. "Αν. Είναι αδύνατο ό άνθρωπος να μην είναι μέρος της Φύσης καϊ η μη ακόλουθη την κοινή της τάξη. "Ολες μας οί τάσεις ή επιθυμίες απορρέουν από την αναγκαιότητα της φύσης μας σε τρόπο πού να μπορούν να νοηθούν ή μόνον άπ' αυτήν. δηλαδή έφ' δσον είναι μέρος ολόκληρης της φύσης. Αντίθετα. αυτές δεν αναφέρονται στην Ψυχή. με τοϋτο θα ένισχυθή καΐ. βρίσκεται ανάμεσα σε άτομα τέτοια. οί άλλες αντίθετα. δηλαδή από την υπέρτατη Επιθυμία με την οποία επιδιώκει να κυβέρνηση δλους τους άλλους. δηλαδή κατά την τάξη ώστε ή διαδοχική συναγωγή κάθε αλήθειας να γίνεται εϋκολώτερα. Άφοϋ λοιπόν το κάθε τι για το όποιο ό άνθρωπος είναι ή ποιητική αιτία είναι αναγκαία καλό. ή από το ότι είμαστε 6να τμήμα της Φύσης πού δεν μπορεί να νοηθή αυτοτελώς «δι' έαυτοΰ» δίχως τα αλλά άτομα. μας επιτρέπεται να το κάνωμε δικό μας καϊ να το χρησιμοποιήσωμε με κάθε τρόπο· και γενικά έπιτρέ- . καϊ στους νόμους της οφείλει να υπάκουη ή ανθρώπινη φύση καϊ είναι αναγκασμένος να προσαρμόζεται σ' αυτήν με άπειρους σχεδόν τρόπους. Οί επιθυμίες πού προέρχονται από τη φύση μας κατά τρόπο πού να μπορούν να νοηθούν μόνον μ' αυτήν. αν αυτό δεν προέρχεται από εξωτερικές αιτίες. μια πού είναι ή κοντινώτερη τους αιτία. δηλαδή εκείνες οί Επιθυμίες πού ορίζονται από τη δύναμη του Άνθρωπου ή το Λόγο. πού γεννιέται από τη διαισθητική γνώση του θεοΰ· τελειοποίηση της Νόησης δεν είναι τίποτα άλλο παρά ή γνώση του θεοΰ καϊ των κατηγορημάτων του θεοϋ καθώς καϊ των πράξεων πού απορρέουν από την αναγκαιότητα της φύσης του.

κάθε φτωχό. να κάνουν εκείνο πού μπορεί να καταστήση οτερεώτερες τΙς φιλίες. άλλα όχι ή καλόπιστη. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 16. Ωστόσο. Εκείνοι. Πράγματι οί άνθρωποι φέρουν βαρέως έκτος από την αδικία και την άνεπιείκεια. είναι αντίθετοι μεταξύ τους καί. να δηλητηριά- ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ 251 ζουν τις ψυχές παρά να τις ενισχύουν. προτιμούν τις κακουχίες του πολέμου και την ανεξέλεγκτη εξουσία ενός αρχηγού άπύ την ευμάρεια της οικογενειακής ζωής με τις πατρικές επιτιμήσεις. χρειάζεται μοναδική ψυχική δύναμη. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 14. το ξεπερνάει πολύ τις δυνάμεις καί την ωφέλεια ενός ιδιώτη. δεν ξαίρομε κανένα πού να έ"χη μεγαλύτερη άζία από τον άνθρωπο πού καθοδηγείται από τον Λόγο. κανένας δεν μπορεί να απόδειξη καλύτερα τι αξίζει με την επιδεξιότητα και την ικανότητα του. Εκείνο πού γεννάει την ομόνοια ανάγεται στη δικαιοσύνη. παρά ανυψώνοντας τους ανθρώπους σε τρόπο πού να ζουν επιτέλους κάτω από την κυριαρχία του Λόγου. προτίμησαν να ζήοουν ανάμεσα στα ζώα παρά ανάμεσα στους ανθρώπους· έτσι πολλά παιδιά και εφη6οι. 'καί προπαντός εκείνοι πού δεν μπορούν να προμηθευτούν τα απαραίτητα για να ζήσουν. στην επιείκεια και στη τιμιότητα. να κάνη δ. είναι διάφοροι (σπάνιοι είναι εκείνοι πού ζουν σύμφωνα με τις εντολές του Λόγου) και ωστόσο οί περισσότεροι είναι φθονεροί. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 9. και να συσφίγγουν τους δεσμούς: τους σε τρόπο πού να μπορούν να σχηματίζουν δνα καλά συνενωμένο όλον καί. Για να τους δεχτούμε δλους με τον χαρακτήρα τους καί για να συγκρατηθούμε από το να μιμηθούμε τα πάθη τους. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 17 Ακόμα. οί άνθρωποι κατακτώνται και με την γενναιοδωρία. πού· εννοούν μάλλον να επικρίνουν τους ανθρώπους και να κατηγορούν τα ελαττώματα τους παρά να διδάσκουν την αρετή. άλλο άπύ την Αγάπη καί την Μεγαλοψυχία. αύ-. συνεπώς τόσο περισσότερο επίφοβοι δσο μεγαλύτερη είναι ή δύναμη τους από τα αλλά άτομα της Φύσης. "Ετσι.τι κρίνει πώς μπορεί να τον ώφελήση. Για να δημιουργηθούν δεσμοί αγάπης χρειάζονται πρώτιστα εκείνα πού έχουν σχέση με την θρησκεία και την Ηθικότητα (βλέπε γι' αυτό το ζήτημα τα σχόλια 1 καί 2 του θεωρήματος 37. καταφεύγουν οτύν στρατό. εκείνο -πού φαίνεται κακό καί δεν δέχονίαι να περιφρονούν τα ήθη πού εϊναι παραδεκτά στην Πολιτεία. Τα . μην μπορώντας να υποφέρουν με ψυχραιμία τις μορφές των γονέων τους. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ίο. και δέχονται υπάκουα οποιοδήποτε βάρος. είναι ανυπόφοροι και ατούς εαυτούς τους καί στους άλλους. πού δεν έχουν αρκετή ικανότητα υπομονής και πού παρασύρονται από έναν υποτιθέμενο θρησκευτικό ζήλο. πολλοί. Παρ" δλον ότι οί άνθρωποι κυβερνώνται τις περισσότερες φορές σε δλα σύμφωνα με τον αισθησιακό τους πόθο. Τίποτα δεν μπορεί να συμφωνήση καλύτερα με την φύση ενός πράγματος από τα αλλά άτομα του ίδιου είδους. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 13. γενικά. φθάνει να εκδικηθούν τους γονείς τους. Δεν υπάρχει λοιπόν τίποτα πιο χρήσιμο για την διατήρηση του 'ίδιου είναι από την απόλαυση της ζωής σύμφωνα με τον Λόγο άπύ ί'ναν άνθρωπο πού καθοδηγείται από τον Λόγο. και κλίνουν περισσότερο προς την Εκδίκηση παρά πρός^ την Φιλευσπλαχνία. το σχόλιο του θεωρήματος 46 καί το σχόλιο του θεωρήματος 73). γι' αυτό απαιτείται τέχνη καί προσοχή. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 11. άλλωστε. άψοΰ άπύ τα κατ' ιδίαν πράγματα. πράγματι. ωστόσο. Είναι πρώτιστα ωφέλιμο για τους ανθρώπους να έχουν κοινωνικές σχέσεις μεταξύ τους. ή κοινωνική ζωή έχει περισσότερα πλεονεκτήματα παρά ζημίες. Οί άνθρωποι. αν καί εκ πρώτης δφεως φαίνεται ως είδος ευσέβειας. Καί όμως οί καρδιές δεν νικιώνται από τα όπλα. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 12. Ή ομόνοια γεννιέται κι' άπ' το Φόβο.με το υπέρτατο δίκαιο της Φύοης. Τύ να βοηθούμε. "Αλλωστε. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 15. Έφ' δσον οί άνθρωποι αισθάνονται ό ένας για τον άλλον Φθόνο η κάποιο πάθος Μίσους. Είναι λοιπόν καλύτερο να ύποφέρωμε τις προσβολές τους με ψυχραιμία και να επιδιώκωμε με ζήλο εκείνα πού συντελούν στην ομόνοια και στην φιλία. Ακόμα. ό Φόβος πηγάζει οπό την ανικανότητα της ψυχής καί δεν έχει συνεπώς καμμιά σχέση με τον Λόγο· το ϊδιο συμβαίνει με τον Οίκτο.250 ΗΘΙΚΗ πεται στον καθένα σύμφωνα.

ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ

252

ΗΘΙΚΗ
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 24.

πλούτη του δεν θα ήταν ποτέ αρκετά και οί περιωρισμένες ικανότητες του δεν του επέτρεπαν να γίνη φίλος όλων ή φροντίδα λοιπόν για τους φτωχούς επιβάλλεται οέ ολόκληρη την κοινωνία καΐ
άφορα μόνο την κοινή ωφέλεια.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 18
Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή για την αποδοχή των ευεργεσιών και για τα δείγματα ευγνωμοσύνης πού πρέπει να δώσωμε
(βλέπε γι' αυτό το ζήτημα το σχόλιο του θεωρ. 70 καί το σχόλιο
του θεωρ. 71).
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 19
Ή αισθησιακή αγάπη, δηλαδή ή ανάγκη της αναπαραγωγής
πού γεννιέται από την ωραιότητα, καί γενικά κάθε αγάπη πού έχει
αλλην αίτία από την ελευθερία της ψυχής, εύκολα μεταβάλλεται
σε Μϊσος· εκτός, καί αυτό είναι χειρότερο, δν είναι είδος παραληρήματος, όποτε τροφοδοτείται περισσότερο ή διχόνοια παρά ή ομόνοια (βλέπε σχόλιο του θεωρ. 31, μέρος 3).
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 20.
Ως προς τον γάμο, είναι βέβαιο πώς συμφωνεί με το Λόγο 3ν
ή επιθυμία για την ένωση των σωμάτων δεν γεννιέται μόνο από
την ομορφιά, αλλά καί από την αγάπη να γέννηση παιδιά καϊ να τα
άναθρέψη με σωφροσύνη καϊ αν, ακόμα, ή αγάπη και του ενός καϊ
του αλλού δηλαδή του άνδρα καϊ της γυναίκας, έχει για κύρια
αϊτιά της, δχι μόνο την ομορφιά, αλλά την εσωτερική ελευθερία.
Κ Έ Φ Α Λ Α Ι Ο 2 1
Καϊ ή κολακεία γεννάει την ομόνοια· αλλά με την βδελυρή
σφραγίδα της δουλοφροσύνης η της κακής πίστης: μί· την κολακεία δεν κατακτάται κανένας άλλος από τον αλαζόνα πού θέλει να
είναι πρώτος και δεν είναι.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 22.
Ή άθυμία είναι μια απατηλή ευσέβεια και θρησκευτικότητα·
καί, μ' δλο πού ή άθυμία είναι αντίθετη από την αλαζονεία, εκείνος πού δεν εκτιμάει τον εαυτό του πλησιάζει πολύ την αλαζονεία (βλέπε το σχόλιο του θεωρ. 57).
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 23.
Ή Ντροπή εξ αλλού συμβάλλει στην ομόνοια μόνο για έκεϊνα πού δεν μπορούν να μείνου κρυφά. Για τοϋτο, επειδή ή Ντροπή
«Ιναι ένα είδος Λύπης, δεν έχει σχέση με τον Λόγο.

Τα αλλά πάθη της Λύπης πού κατευθύνονται εναντίον των ανθρώπων αντιτίθενται άμεσα στην δικαιοσύνη, στην επιείκεια, την
τιμιότητα, την ευσέβεια καϊ την θρησκεία. Καί, παρ' δλο πού ή αγανάκτηση έχει την εξωτερική εμφάνιση της δικαιοσύνης, δεν υπάρχουν νόμοι πού να ρυθμίζουν τη ζοιή εκεί πού επιτρέπεται
συόν καθένα να κρίνη τις πράξεις του αλλού και να διεκδική τα δικαιώματα του η τα δικαιώματα των άλλων.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 25.
Ή Μετριοφροσύνη (ΜοάΌκίία), δηλαδή ή Επιθυμία να άρέσωμε στους ανθρώπους, όταν απορρέει από τον Λόγο, ανάγεται
στην ηθικότητα (όπως είπαμε στο Σχόλιο 1, του θεωρ. 37). Άλλα,
αν πηγάζει από πάθος ή Μετριοφροσύνη είναι Φιλοδοξία, δηλαδή
είναι Πόθος (οιιρϊί1ίΐ38) πού για να τον Ικανοποιήσουν οι άνθρωποι διεγείρουν διχόνειες και ταραχές με το ψεύτικο πρόσχημα της
Ηθικότητας. "Οποιος, πράγματι, επιθυμεί να βοηθήοη τους άλλους
με τις συμβουλές του η με την πράξη, για να φθάση μαζί τους στην
απόλαυση του υπέρτατου αγαθού, θα προσπαθήση πριν άπ' δλα να
κερδίση την αγάπη τους· δχι να τους κάνη να τον θαυμάσουν για
να δημιουργήση σύστημα με το όνομα του, ούτε να δώση αφορμή
να τον φθονούν. Στις συνομιλίες θα φροντίζη να μην καταγγέλη
τα ανθρώπινα ελαττώματα και θα προσέξη να μιλάη φειδωλά για
την αδυναμία τους, και αντίθετα θα μιλάη πολύ για την αρετή ή
την δύναμη του ανθρώπου καί για τον δρόμο πού θα πρέπει να άκολουθήση για να τον φέρη στην τελειότητα. "Ετσι οι άνθρωποι, δχι από φόβο ή από απέχθεια, άλλα κυριαρχημένοι μόνο από μια
συγκίνηση Χαράς, θα προσπαθούν να ζήσουν, όσο εξαρτάται από
αυτούς, σύμφωνα με τις εντολές του Λόγου.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 26.
Έκτος από τον άνθρωπο, δεν γνωρίζομε κανένα άλλο ιδιαίτερο πράγμα στην Φύση πού να μπορή ή Ψυχή του να μας δώση Χαρά και πού να μπορούμε να ενωθούμε μ' αυτό με φιλία η κανένα
άλλο είδος κοινωνικής σχέσης· ό κανόνας λοιπόν του ωφέλιμου δεν
ζητάει να διατηρούμε εκείνο πού υπάρχει στην Φύση έξω από τους
ανθρώπους, αλλά μπορούμε, σύμφωνα με αυτόν τον κανόνα, να
το διατηρήσωμε για διάφορες χρήσεις, να το καταστρέφωμε η να
το χρησιμοποιήσωμε με κάθε τρόπο για τη δική μας χρήση.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 27.

Ή ωφέλεια πού παίρνουμε από τα εξωτερικά πράγματα, έκτος.

254

ΗΘΙΚΗ

από την εμπειρία και την γνώση πού αποκτούμε με την παρατήρηση τους και με τις μεταβολές οπού τα υποβάλλαμε, είναι ή διαιήρηση του Σώματος· γι' αυτόν τον λόγο ωφέλιμα πράγμαια είναι,
πριν απ όλα, εκείνα πού μπορούν να τροφοδοτήσουν ιό Σώ]ΐα και
να το ορίζουν ]ΐέ τρόπο πού όλα του τα μέρη να μπορούν να εκτελέσουν όπως πρέπει τη λειτουργία τους. "Οσο ίκανώτερο είναι
πράγματι το Σώμα να επηρεάζεται με πολλούς τρόπους και να έπηρεάζη με πολλούς τρόπους καϊ τα εξωτερικά σώματα, τόσο ίκανώτερη είναι καϊ ή Ψυχή στο να στοχάζεται (θεωρ. 38 και 39).
Άλλα αυτού του είδους τα πράγματα δεν φαίνονται να είναι πολλά στη Φύση καϊ συνεπώς, για να θρέψω)ιέ το Σώμα, όπως πρέπει, είναι απαραίτητο να χρησιμοποιούμε πολλές τροφές ποικίλης
φύσης. Πράγματι, το ανθρώπινο Σώμα αποτελείται από πάμπολλα
μέρη διαφορετικής φύσης πού έχουν συνεχώς ανάγκη από διάφορες τροφές, ώστε δλο το Σώμα να είναι εξ ί'σου ικανό να κάνη εκείνο πού μπορεί να άπορρέη από τη φύση του καϊ συνεπώς και
ή ψυχή νό είναι εξ ΐ'σου ικανή να συλλαμβάνη πολλά πράγματα.
Κ Ε Φ Λ Λ Λ Ι Ο 28.
ΟΙ δυνάμεις του κάθε άνθρωπου δεν θα έξαρκοϋσαν καθόλου
για να προμηθευτή τα απαραίτητα για τη ζωή του αν οι άνθρωποι
δεν πρόσφεραν αμοιβαίες υπηρεσίες. Τύ χρήμα έχει γίνει τύ όργανο με το όποιο προμηθεύονται πραγματικά όλα τα πράγματα και
μέτρο της αξίας όλων των πραγμάτων, σε τρόπο πού ή εικόνα του
απασχολεί συνήθως περισσότερο από κάθε αλλην την φαντασία
του πολλού κόσμου· πράγματι, δεν μποροϋν να φανταστούν κανένα είδος Χαράς όταν δεν συνοδεύεται από την ιδέα του χρήματος ως αιτίας.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 29.
Αυτό, ωστόσο, είναι ελάττωμα μόνο σε κείνους πού το έπιζητοΰν, 8χι από ανάγκη ή για να αντεπεξέλθουν στις ανάγκες της
ζωής, αλλά γιατί έχουν μάθει την τέχνη να πλουτίζουν καϊ θεωρούν τιμή τους να έχουν πλούτη. Δίνουν βέβαια στο σώμα την τροφή του όπως συνηθίζεται, αλλά με λιτότητα, γιατί θεωρούν χαμένο
κάθε μέρος του πλούτου τους πού ξοδεύεται για την συντήρηση του
Σώματος. Εκείνοι δμως πού ξαίρουν την αληθινή ωφέλεια του
χρήματος καϊ έχουν ως μέτρο του πλούτου τους τΙς ανάγκες τους,
αυτοί αρκούνται οτά λίγα.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 30.
Άφοϋ λοιπόν είναι καλά τα πράγματα πού βοηθούν τα μέρη

ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΕΙΑΣ

255

του σώματος να επιτελούν τΙς λειτουργίες του, και άφοΟ ή Χαρά
συνίσταται στο δτι ή δύναμη του άνθρωπου, έφ' όσον αυτός αποτελείται από ψυχή καϊ σώμα, βοηθείται καϊ αυξάνεται, κάθε τι πού
δίνει χαρά είναι καλό. Ή ενέργεια ωστόσο των πραγμάτων δεν
προβλέπει στο να μας προξενήσουν χαρά, και ή δύναμη της ενέργειας τους δεν ρυθμίζεται σύμφωνα με την ωφέλεια μας· τέλος ή
χαρά αναφέρεται τις περισσότερες φορές με εντελώς ειδικό τρόπο σε ένα μόνο μέρος του Σώματος· γι' αυτούς τους λόγους (εκτός
αν παρέμβουν ό Λόγος και ή επαγρύπνηση) τα περισσότερα συναισθήματα χαράς καϊ συνεπώς καϊ οι επιθυμίες πού γεννιώνται άπ'
αυτά παρουσιάζουν υπερβολή- σ' αυτό ας προστεθή πώς υπό την
επήρεια ενός συναισθήματος, δίνομε την πρωτεύουσα θέση σ' έκεϊνο πού μας είναι τώρα ευχάριστο, και δεν μπορούμε να έκτιμήσωμε με όμοιο τρόπο καϊ τα μελλοντικά πράγματα. (Βλέπε σχόλιο του θεωρήματος 44 καϊ σχόλιο του θεωρήματος 60).
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 31.
Αντίθετα, ή πρόληψη φαίνεται πώς παραδέχεται πώς καλό
είναι εκείνο πού φέρνει Λύπη, και κακό, εκείνο πού δίνει Χαρά.
Άλλα, όπως έ'χομε ξαναπεί (σχόλιο του θεωρ. 45), μόνο ε"νας φθονερός μπορεί να ευχαριστιέται για την αδυναμία και για την θλίψη μου. "Οσο, πράγματι, μεγαλύτερη είναι ή χαρά μας, τόσο μεγαλύτερη είναι καϊ ή τελειότητα οπού μεταβαίναμε, καϊ συνεπώς,
τόσο περισσότερο σϋμμετέχομε στην θεία φύση, και ποτέ δεν μπορεί να είναι κακή ή χαρά πού ρυθμίζεται από την αληθινή κατανόηση της ωφέλειας μας. "Οποιος, αντίθετα, καθοδηγείται από τον
φόβο καϊ κάνει το καλό για να αποφυγή το κακό, αυτός δεν καθοδηγείται από τον Λόγο.
Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 32.
Άλλα ή δύναμη του ανθρώπου είναι εξαιρετικά περιωρισμένη
καϊ την ξεπερνάει άπειρα ή δύναμη των εξωτερικών αιτίων. Δεν έχομε λοιπόν τρν απόλυτη δύναμη να χρησιμοποιούμε τα εξωτερικά πράγματα, θα υποστούμε, ώσιόσο, με ψυχραιμία τα γεγονότα
πού είναι ενάντια σ' εκείνο πού απαιτεί ή ωφέλεια μας, αν έχωμε
τη συνείδηση δτι κάναμε το καθήκον μας, ίιν ξαίρωμε πώς ή δύναμη μας δεν έφτανε στο σημείο να μπορούμε να τα άποφύγωμε,
και όταν έχομε στο νου μας την ίδέα πώς είμαστε ένα μέρος της
δλης Φύσης πού ακολουθούμε την τάξη της. 'Άν αυτό το ξαίρωμε
με σαφή και συγκεκριμένο τρόπο, εκείνο το μέρος του εαυτού μας
πού ορίζεται από την νόηση, δηλαδή το καλύτερο μέρος του έαυ-

ΗΘΙΚΗ

256

του μας, θα 6ρή πλήρη ικανοποίηση και θα προσπαθήοη να έμμείνη σ' αύτη την ικανοποίηση. Έφ' όσον, πράγματι, νοούμε, δί:ν μποροΰμε να όρεχθοϋ]ΐε τίποτα άλλο από εκείνο πού είναι απαραίτητο ου ιέ, γενικά, να βρούμε ικανοποίηση άλλου παρά στο αληθινό·
έφ' όσον λοιπόν το ξαίρομε καλά αυτό, ή προσπάθεια του καλύτερου μέρους του έαυιοΟ μας συμφωνεί με την τάϊ,η ολόκληρης της
Φύσης.

ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ

Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΝΟΗΣΗΣ
Ή Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ
Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ
"Ερχομαι τέλος στο άλλο τούτο μέρος της Ηθικής, οπού θα αναφερθώ στον τρόπο πού θα φτάσομε οτήν ελευθερία ή στον δρόμο
πού οδηγεί σ' αυτήν θα πραγματευτώ λοιπόν για. τη δύναμη του
Λόγου, δείχνοντας τι μπορεί να κάνη ό ίδιος ό Λόγος αναφορικά
με τα πάθη και ύστερα τι είναι ελευθερία της ψυχής ή Ευδαιμονία,
και έτσι θα δούμε πόσο ισχυρότερος είναι ό σοφός από τον άμαθη.
"Οσο για τον τρόπο πού θα άποδείξωμε την τελειότητα της νόησης και τον δρόμο πού οδηγεί ο' αυτήν, αυτά είναι πράγματα πού
δεν ανήκουν ο' αυτό το έργο, όπως δεν ανήκει ου ι ε ή τέχνη να
φροντίζωμε το σώμα για να μπορή να έκτελη όπως πρέπει ιήν λειτουργία του· το τελευταίο ζήτΐΐ'α είναι έργο της Ίαιρικης, ενώ το
άλλο της Λογικής. Εδώ λοιπόν όπως είπα, Πα πραγματευτώ μόνο
για την δύναμη της χμυχής, δηλαδή για τον Λύγο, και πριν άπ' όλα
θα δείξω πόση κυριαρχία καϊ τϊ είδους κυριαρχία έΓ,αοκεϊ στα πάθη ώστε να τα περιορίζη καϊ να τα μετριάζη. Πράγματι, δεν κυριαρχούμε απόλυτα στα πάθη μας, όπως τύ αποδείξαμε. Είναι άλήθετα πώς οι Στωικοϊ πίστεψαν πώς αυτά εξαρτώνται απόλυτα από
την βούληση μας καϊ πώς θα μπορούσαμε απόλυτα να τα ελέγχαμε.
Οι δταμαρτυρίες της πείρας, και όχι 6έ6αια οί δικές ιούς αρχές
τους ανάγκασαν να αναγνωρίσουν την ανάγκη μιας επίμονης άσκησης και μιας μακρόχρονης μελέτης για να περιοριστούν και να
μετριαστούν τα πάθη. "Ενας άπ' αυτούς προσπάθησε να το άποδείξη με το παράδειγμα (αν θυμούμαι καλά) δύο οκΰλων, πού ό (Ινας
τους ήταν σπιτικός καϊ ό άλλος κυνηγεπκύς: με την άσκηση, έλεγε, μπορεί ό οικιακός σκύλος να συνηθίση να κυνηγάη, και ύ κυ17

δηλαδή με ένα μικρό αδένα πού λέγεται κωνοειδής· μέσω αύτοϋ ή ψυχή έχει συναίσθηση όλων των κινήσεων πού διεγείρονται στο Σώμα καί στα εξωτερικά αντικείμενα. δπως προσπαθεί να τύ απόδειξη στο άρθρο 50. Δεν ξαίρω. αν προσδιορίσωμε τη βούληση μας με σταθερές καί σίγουρες κρίσεις πού σύμφωνα μ' αυτές θέλομε να κατευθύνωμε τις πράξεις της ζωής μας. όταν έχομε τη βούληση να κυττάζωμε ένα απομακρυσμένο αντικείμενο. δσοι είναι καί οί τρόποι για να δεχτή την πρόσκρουση των ζωικών πνευμάτων και ακόμα. τότε θα κυριαρχήσωμε απόλυτα τα Πάθη μας. καί συνδέσαμε μ' αυτές τις κρίσεις τις κινήσεις των παθών πού θέλομε να έχωμε. δηλαδή στον θεό.τι μπορώ να συμπεράνω από τα λόγια του) καί θα δυσκολευόμουν να πιστέψω πώς μποροΰσαν να προέρχονταν από έναν τέτοιον άνθρωπο αν δεν ήταν διατυπωμένα με τόση λεπτότητα. γιατί παραδέχεται πώς ή Ψυχή ή ή Σκέφη είναι ενωμένη κυρίως με £να ώριομένο μέρος του εγκεφάλου. παραδέχεται μια υπόθεση ιπύ απόκρυφη από κάθε απόκρυφη ιδιότητα. ακόμη να ήξαιρα. αν καί κάθε κίνηση του κωνοειδοΰς αδένα φαίνεται πώς συνδέεται στην αρχή της ζωής από την φύση με κάποιαν από τις ιδιαίτερες σκέψεις πού σχηματίζαμε. παίρνει τόσο διαφορετικές θέσεις. τα πάθη είναι αντιλήψεις. σύμφωνα με τον ορισμό του. δεν είναι ανίκανη. πού τόσες φορές κατηγόρησε τους Σχολαστικούς δτι ήθελαν να εξηγήσουν τα σκοτεινά πράγματα με απόκρυφες ιδιότητες. Αυτός ό μικρός αδένας κρέμεται κατά τον Καρτέοιο σιή μέση του εγκεφάλου με τέτοιο τρόπο πού να μπορή να κινητοί από την παραμικρή κίνηση των ζωικών πνευμάτων υστέρα. Ρωτάω: τί εννοεί με ένωση της Ψυχής με το Σώμα. αυτή ή βούληση θα κάνη την κόρη του οφθαλμού να διαστολή· αλλά. πού κρέμεται στο μέσο του εγκεφάλου. καί να μην βεβαιώνη τίποτε πού να μην το έχη άντιληφθή με σαφή και συγκεκριμένο τρόπο. καί άφοΰ ό προσδιορισμός της βούλησης εξαρτάται μόνο από τη δική μας δύναμη. με την δύναμη τ ης συνήθειας. Πραγματικά. πού αναφέρονται αποκλειστικά σ' αυτήν καί πού (ποΐ3 οοιίίϊ). μέρος 1. πόσες βαθμίδες κίνησης μπορεί να αποτύπωση ή ψυχή <>' αυτόν ιόν κωνοειδή αδένα καί με πόση δύναμη μπορεί να τον κράτη εξαρτημένο. η συγκινήσεις της ψυχής. Βρεθεί να πάρη την μια ή την άλλη θέση πού είχε προηγουμένως από την επίδραση των ζωικών πνευμάτων πού κινιώνται διαφορετικά. απορώ πώς ένας φιλόσοφος. μπορεί ωστόσο. αυτός ό αδένας. "Αλλωστε. δεν θα ώφελήση σε τίποτα να εχωμε την θέληση γι' αυτό γιατί ή Φύση δεν έχει συνδέσει την κίνηση του αδένα πού χρησιμεύει στο να παρώθηση τα ζωικά πνεύματα προς ιό οπτικό νεύρο με τον τρόπο πού αρμόζει για να διαστολή ή να συσταλή ή κόρη. αν εχωμε μόνο την σκέψη πώς θα έπρεπε να διαοταλή ή κύρη. Ποια σαφή και συγκεκριμένη αντίληψη έχει για μια σκέψη πού συνδέεται στενώτατα με ένα ώρισμένο μικρό τμήμα της έκτασης. των Παθών της Ψυχής). μέρος Ι. σε τρόπο πού δεν μπόρεσε να ύποδείξη καμμιάν ιδιαίτερη αίτία ούτε γι' αυτήν την ένωση ούτε για την ϊδια την ψυχή. και αν οί κινήσεις των παθών πού τα έχομε στενά συνδεμένα με σταθερές κρίσεις δεν μπορούν να χωρίσουν από σωματικά αίτια· αυτό θα είχε ως επακόλουθο πώς. άφοΰ μπορούμε να συνδέσωμε μιαν οποιανδήποτε βούληση με μίαν οποιανδήποτε κίνηση του αδένα καί συνεπώς και των πνευμάτων. να συνδέεται καί με άλλες. θα τα ώθηση και θα τα κατευθύνη με τον ίδιο τρόπο πού είχαν απωθηθεί όταν εϊχε ό αδένας την ίδια αυτή θέση. αποτυπώνονται επάνω του τόσα διαφορετικά ϊχνη από όσα διαφορετικά εξωτερικά αντικείμενα υπάρχουν πού τα ώθοϋν προς το μέρος του τα ζωικά πνεύματα. οσοδήποτε αδύνατη και αν είναι. άλλα μόνο με την 6ούληρη του να κυττάζωμε τα απομακρυσμένα ή κοντινά αντικείμενα. με την βούληση για να την διαστείλωμε ή να την συστείλωμε. συντηρούνται καί ενισχύονται από κάποιον κίνηση των πνευμάτων (6λ. καί χρειάστηκε να άνατρέξη στην αΐιία δλου του Σύμπαντος. Γιατί. Παραδείγματος χάρη. η συναισθήματα.258 ΗΘΙΚΗ νηγετικός οκύλος να συγκρατήται καί να μην κυνηγόη λαγούς.κεϊθε από την ψυχή. θα ήθελα πολύ να είχε εξηγήσει αυτήν την ένωση με την εγγύτατη αίτία της. αν αυτός ό αδένας κινείται δώθε . πράγματι. "Ετσι. Εκεί συμπεραίνει πώς καμμιά ψυχή. Λύτη ή γνώμη θα ταίριαζε πολύ με την θεωρία του Καρτέσιου. 'Αλλά. 'Αλλά είχε εννοήσει την ψυχή ως ξέχωρη από τύ Σώμα. ενώ είχε λάβει την . Τέλος. θεώρημα 27. δημιουργούνται. Με τέτοιον τρόπο βλέπει τα πράγματα αυτός ό πολύ διάσημος άνθρωπος (άπ' δ. των Παθών της Ψυχής. κάθε βούληση της ψυχής συνδέεται από την Φύση με μιαν ώρισμένη κίνηση του αδένα. με την βούληση της ψυχής πού τον κινεί με διάφορους τρόπους. ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 259 να κυριάρχηση απόλυτα στα Πάθη της. δταν της δοθή μια καλή διαπαιδαγώγηση. αν αργότερα ό αδένας. αργότερα Ϊ) γρηγορώτερα από τα ζωικά πνεύματα. θα ήθελα. καί μπορεί να τύ κινή προς διάφορες κατευθύνσεις από τύ γεγονός και μόνο δτι το θέλει. πού αποφάσισε σταθερά να στήριξη τα συμπεράσματα του μόνο σε αρχές πού να είναι γνωστές άφ' εαυτές.

έτσι αντίστροφα (θεώρ. "Αν προκληθούν στο ίδιο υποκείμενο δύο αντίθετες ενέργειες. η μόνο στη μία από τις δύο. δηλαδή οι εικόνες τών πραγμάτων. στο θέαμα του κινδύνου ό αδένας θα είχε μιαν τέτοια θέση ώστε ή ψυχή να μην μπορή να σκεφτή άλλο από την φυγή· και βέβαια. (Αυτό το αξίωμα είναι προφανές από τύ θεώρημα 7. όπως έδειξα παραπάνω. "Αν χωρίσωμε μια συγκίνηση ή ένα πάθος της ψυχής από την σκέψη μιας εξωτερικής αιτίας και την συνδέσωμε με άλλες σκέψεις. 6 καϊ 7 τών παθών). πού δλα τους έχουν δοκιμασθή. δπως καϊ εκείνα πού γεννιώνται από αυτά.Δ.Ε. 2. Λ II Ο Λ Ε Ι Ε II Η τάξη χαϊ ή αλληλουχία τών ιδεών είναι 'ίδιες με την τάξη καϊ την αλληλουχία τών πραγμάτων (θεώρ. μόνο από την γνώση πού υπάρχει μέσα της. Με την ί'δια τάξη και αλληλουχία οπού υπάρχουν οι σκέψεις μέσα στην ψυχή. 7. ΘΕΩΡΗΜΑ 3. ΘΕΩΡΗΜΑ 1. με τον ϊδιο συσχετισμό είναι συνδεδεμένες και διατεταγμένες καϊ οι διαθέσεις του Σώματος.Ε. και πού δλα τα νεϋρα να μην προεκτείνωνται ίΰς τις κοιλότητες του εγκεφάλου. Ο. "Οπως λοτπόν ρυθμίζονται ή τάξη καϊ ή αλληλουχία τών ιδεών μέσα στην ψυχή σύμφωνα με την τάξη καϊ την . του θεωρ. Α Ξ Ι Ω Μ Α Τ Α Ι. "Αν προσθέσωμε ακόμα. άνεση και με τόσους τρόπους. "Ενα συναίσθημα πού είναι πάθος. τότε δεν θα ύπάρχη ανάμεσα σ' αυτήν την ίδέα καί στο ϊδιο το πάθος. άφοϋ δεν υπάρχει κανένα κοινό μέτρο ανάμεσα στην βούληση και στην κίνηση. 18. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Ενα πάθος υπόκειται τόσο περισσότερο στην εξουσία μας καϊ ή ψυχή πάσχει άπ' αυτό τόσο λιγώτερο δσο καλύτερα γνωρίζομε αυτό το πάθος. μέρος 3) καϊ ή τάξη καϊ ή αλληλουχία τών διαθέσεων του Σώματος ρυθμίζονται σύμφωνα με την τάξη καϊ την αλληλουχία τών σκέψεων καϊ τών ίδεών τών πραγμάΓων μέσα στην ψυχή. 2. μόλις σχηματίσαμε σαφή και συγκεκριμένη ιδέα γι' αυτό. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ενα συναίσθημα πού είναι πάθος είναι συγκεχυμένη ίδέα {γεν. παύει να είναι _ πάθος. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Εκείνο πού πράγματι συνιστά την μορφή της Αγάπης ή του Μίσους.Δ. μέρος 3) το συναίσθημα θα πάψη να είναι πάθος Ο. τών παθών). μέρ. και άντί- 261 ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ στροφα ή τάξη καϊ ή αλληλουχία τών πραγμάτων είναι ϊδτες με την τάξη καϊ την αλληλουχία τών ιδεών (πόρ. μέρος 2 με το Σχόλιό του)· καϊ έτσι (θεώρ. άφοϋ απόδειξα αρκετά καϊ με το παραπάνω την σφαλερότητά τους. τότε θα εκλείψουν ή Αγάπη και το Μΐσος για την εξωτερική αιτία. δεν υπάρχει και καμμιά σύγκρισι ανάμεσα στην Ισχύ—η στις δυνάμεις—της ψυχής καϊ στις δυνάμεις του σώματος· συνεπώς οι δυνάμεις του τελευταίου δεν μπορούν να καθοδηγηθούν από τις δυνάμεις της πρώτης. άλλα πού δεν τα προσέχουν επιμελώς και δεν τα διευκρινίζουν σαφώς μόνο με την γνώση της ψυχής και θα έξαγάγωμε δλα όσα άφοροϋν την μακαριότητα της. πώς μάταια ζητούν έναν αδένα πού να βρίσκεται στο κέντρο του εγκεφάλου σε τρόπο πού να μπορή να κινήται δώθε κεϊθε με τόσην.260 ΗΘΙΚΗ σταθερή απόφαση να αντιμετώπιση τους κινδύνους και να σύνδεση αυτήν την απόφαση με τολμηρές κινήσεις.Δ. έως ότου πάψουν να είναι αντίθετες. όπως καΐ οι διακυμάνσεις της ψυχής πού γεννιώνται από αυτά τα πάθη. άφίνω κατά μέρος δλα ΰσα βεβαιώνει ό Καρτέσιος για την βούληση καϊ την ελευθερία της. Άφοϋ λοιπόν ή δύναμη της ψυχής καθορίζεται. μέρος 2)."Αν λοιπόν σχηματίσωμε σαφή καϊ συγκεκριμένη ίδέα γι' αυτό το πάθος. Τέλος. τότε ταυτόχρονα αφαιρείται καϊ ή μορφή της Αγάπης καϊ του Μίσους καϊ Ιίτσι εκλείπουν αυτά τα πάθη. 2). II. 2).Ε. Ο. . Ή δύναμη ενός αποτελέσματος καθορίζεται από την δύναμη του αιτίου του έφ' όσον ή ουσία του εξηγείται ή καθορίζεται από την ούοία της αιτίας του. "Οταν λοιπόν αφαιρεθεί αυτή ή ιδέα. 6 καϊ 7. θα προοδιορίσωμε τα αντίδοτα τών παθών. είναι ή Χαρά ή ή Λύπη δπου συμπαρομαρτεί ή Ιδέα μιας εξωτερικής αιτίας (Όρ. άλλο από μια διαφορά αναλογίας (θεώρ 21.αλληλουχία τών διαθέσεων του Σώματος (θεώρ. έφ' δσον αναφέρεται μονάχα στην Ψυχή. ΘΕΩΡΗΜΑ 2. μέσα στο Σώμα. μέρος 3). όρ. μέρ. θα πρέπει αναγκαία να γίνη κάποια αλλαγή καϊ στην μια καϊ στην άλλη.

άλλα καϊ ή δρεξη καϊ οί επιθυμίες πού γεννιώνται συνήθως άπ' αυτό το πάθος δεν θα μπορούν να παρουσιάζουν υπερβολές (θεώρ. μέρος 3) και συνεπώς ακόμα μεγαλύτερο παρά για εκείνο πού φανταζόμαστε ως δυνατό καϊ ενδεχόμενο (θεώρ. δεν μπορούμε να νοήσωμε κανένα καλύτερο πού να εξαρτάται από την δύναμη μας. ώστε ή Ψυχή να προσδιορίζεται από το κάθε πάθος. μετά το Σχόλιο του θεώρ. μέρος 2).νθρωπος έχει την δύναμη να γνωρίση τον εαυτό του καϊ να γνωρίση καϊ το πάθη του. 49. Το πάθος για ένα πράγμα πού το φανταζόμαστε άπλα καϊ 8χι ως αναγκαίο ούτε ως δυνατό ή ενδεχόμενο εΐναι. έκτος άπο αυτό το φάρμακο για τα πάθη πού συνίσταται στην αληθινή τους γνώση. Ο. καϊ να διαχωριστή £τσι το Ί'διο το πάθος από τη σκέψη ενός εξωτερικού πράγματος καϊ να συνδεθή με αληθινές σκέψεις. 13. 36. μέρος 2) κάθε τι πού προκύπτει από· την ίδέα πού είναι αυτοτελής μέσα μας. Άλλα το να φανταζόμαστε δνα πράγμα ως ελεύθερο δεν μπορεί να είναι τίποτα δλλο παρά να φανταζόμαστε ένα πράγμα άπλα. ύπο ϊσους δρους. των Παθών) καϊ συνεπώς (προηγ. 37. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το κοινό πού υπάρχει σε δλα τα πράγματα μόνο ατελώς μπορεί να νοηθή (θεώρ. με σαφή και συγκεκριμένο τρόπο. και συνεπώς είναι το μεγαλύτερο πού μπορεί να ύπαρξη. εννοώ. 11.Δ. Γιατί πρέπει να σημειώσωμε πρίν άπ' δλα πώς μια καϊ ή αυτή πράξη κάνει να λέγεται ένας άνθρωπος ενεργητικός ή παθητικός. 59. τουλάχιστον εν μέρει. μέρος 1) καϊ άφοΰ γνωρίζομε σαφώς καϊ συγκεκριμένως (θεώρ. 2). είναι μεγαλύτερο παρά γιο ένα πράγμα αναγκαίο (θεώρ. καϊ οί "ίδιες αυτές επιθυμίες θεωρούνται αρετές όταν διεγείρονται ή γεννιώνται από αυτοτελείς ιδέες. νό γνωρίσωμε δσο το δυνατόν περισσότερο κάθε πάθος με σαφή καϊ συγκεκριμένο τρόπο. το Μίσος κ. Ε. μέρος 4). ή επιθυμίες. είναι μεγαλύτερο. άφοϋ δεν υπάρχει Γιλλη δύναμη στην Ψυχή από το να σκέφτεται και να σχηματίζη αυτοτελείς ιδέες. αυτό είναι μια νέργεια. δηλαδή μια αρετή πού λέγεται Ευσέβεια (6λ. δπως (θεώρ.) πρέπει να περικλείη κάποιαν σαφή καΐ συγκεκριμένη έννοια.Δ. αυτή ή δρεξη είναι £να πάθος που λέγεται Φιλοδοξία και πού δεν διαφέρει σε τίποτα από την Αλαζονεία. Ο. 35. 31. όλες οι ορέξεις. "Ετσι. μέρος 2. 2 του ίδιου θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 5. (θεώρ. Παραδείγματος χά- 263 ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ρη. ιδέες. 40. πού μας παρακινούν να κάνωμε κάτι. . ένα πάθος της ψυχής είναι ή ίδέα μιας διάθεσης του Σώματος (Γε\. 12 καϊ Λήμμα 2.). το μεγαλύτερο πού μπορεί να ύπαρξη. έπεται πώς ό κάθε α. σε έναν άνθρωπο πού ζεϊ σύμφωνα με τις επιταγές τοΓ> Λόγου. μέρος 2) συνεπώς (θεώρ. Αυτό πρέπει προπαντός νό έπιδιώκομε. μέρος 4). μέρος 3)· σε έναν άνθρωπο πού δεν καθοδηγείται από τον Λόγο. 31 Χ Ο Λ Ι Ο Άφοϋ δεν υπάρχει τίποτα άπ' δπου να μην προκύπτη κάποιο· αποτέλεσμα (θεώρ. Σχόλιο 1 του θεώρ. Καί. 3. δυνατό ή ενδεχόμενο πράγμα. μέρος 3) δείξαμε προηγουμένως. να σκέπτεται μόνο εκείνο πού αντιλαμβάνεται με σαφή καϊ συγκεκριμένο τρόπο καϊ εκείνο δπου βρίσκει πλήρη ικανοποίηση. μέρος 4). μπορούν να γεννηθούν τόσο από αυτοτελείς όσο καϊ από ατελείς ιδέες (θεώρ. είναι πάθη μόνο καθόσον γεννιώνται άπο ατελείς. Πράγματι.τ.αντίθετα.λ. 61. "Ολες. πράγματι οί Επιθυμίες. δεν υπάρχει καμμιά διάθεση του σώματος πού να μην μπορούμε να σχηματίσωμε κάποιαν σαφή καΐ συγκεκριμένη έννοια γι' αυτήν. Κι' αυτό θό έχη ως αποτέλεσμα ώστε δχι μόνο να εξαφανιστούν ή Αγάπη. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ "Έπεται λοιπόν πώς δεν υπάρχει κανένα πάθος της Ψυχής· πού να μην μπορούμε να σχηματίσωμε γι' αυτό μιαν σαφή καϊ συγκεκριμένη έννοια. θεώρ. Δεν υπάρχει διάθεση του Σώματος πού να μην μπορούμε να σχηματίσωμε κάποιαν σαφή και συγκεκριμένη έννοια γι' αυτήν. δείξαμε πώς άπο την ανθρώπινη φύση ό καθένας ορέγεται να ζουν και οί άλλοι σύμφωνα με το δικό του χαρακτήρα (Σχόλιο του θεώρ.Ε. 8ν βχι απολύτως. μέρος 2)· ώστε το πάθος για ε\'α πράγμα πού άπλα το φανταζόμαστε. όρ. για να ξαναγυρίσω στο σημείο άπ' δπου ξεκίνησα μ' αυτήν την παρέκβαση. 38. υπό ίσους δρους. καϊ επομένως να πάσχη λιγώτερο απ* αυτά. ενώ αγνοούμε τϊς αιτίες πού το προσδιώρισαν στο να δημιουργήση ένα αποτέλεσμα (δυνάμει εκείνου πού δείξαμε σ:ο Σχόλιο του θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το πάθος για ένα πράγμα πού φανταζόμαστε πώς είναι ελεύθερο. και άπόδ.262 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 4. παρά για £να αναγκαίο.

Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Πολλά αίτια μαζί έχουν περισσότερη δύναμη από λιγώτερα (θεώρ. πάσχει λιγώτερο από τα πάθη πού προέρχονται άπ' αυτά καί (θεώρ. Ο. μέρ. αν ληφθή όπ' όψιν ό χρόνος. μέρος 2). πού έχει για τα πράγματα. καί λιγώτερο πάσχομε άπ' αυτό. οί περισότεροι άνθρωποι γεννιώνταν ώριμοι. Ο. μέρος 3)· συνεπώς (θεώρ. πού προκαλεί ή απώλεια ενός άγαθοϋ.χωρίς να έχη συνείδηση του έαυτοΰ του. θεώρ. δηλαδή πάσχει λιγώτερο άπ' αυτά. παρά από ένα άλλο όμοια μεγάλο πάθος πού αναφέρεται σε μια μόνη αιτία ή σε περισσότερο αριθμό αιτίων.264 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 6. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ψυχή νοεΐ πώς δλα τα πράγματα είναι αναγκαία (θεώρ. 48.Ε. "Οσο περισσότερα είναι τα αϊτια που συντρέχουν ταυτόχρονα στο να διεγείρουν ένα πάθος. μέρος 4). ελαττώνεται μόλις αυτός πού έπαθε την απώλεια σκεφθη πώς αυτό το αγαθό δεν θα μπορούσε με κανένα τρόπο να το διατήρηση. 7. μέρος 3) πάσχει λιγώτερο καί από τα ίδια τα πράγματα. τόσο περισσότερο φανταζόμαστε αυτά τα πράγματα με σαφή και έντονο τρόπο. "Αν. άλλα γιατί το σώμα πάσχει από ένα άλλο πάθος πού αποκλείει την ύπαρξη αύτοΰ του πράγματος (θεώρ. αντίθετα. 40. μέρος 4). μέρος 1) καί προσδιορίζονται για να υπάρχουν καί να προκαλούν κάποιο αποτέλεσμα από μια άπειρη αλληλουχία αιτίων (θεώρ. καί θα μπορούσαμε νά. δσο περισσότερα είναι τα αίτια πού διεγείρουν ταυτόχρονα ένα πάθος. "Ομοια. πώς τα πράγματα είναι αναγκαία. πού θεωρούμε πάντα ως παρόντα (δεν μπορεί πράγματι να ύπαρξη τίποτα πού να άποκλείη την παρούσα ύπαρξη) καί πού τα φανταζόμαστε πάντα με τον ίδιο τρόπο (θεώρ. μέρος 2).) πώς ανάλογα με την γνώση. είναι λιγώτερο δλαδερό.Δ. Έφ' δσον ή ψυχή νοεϊ δλα τα πράγματα ως αναγκαία. 2 Χ ΟΛΙΟ "Οσο περισσότερο ή γνώση. 4)· συνε- . Ο. έχει απέναντι στα πάθη μεγαλύτερη· δύναμη. Λοιπόν ένα πάθος πού προέρχεται από τον Λόγο αναφέρεται αναγκαία στις κοινές ιδιότητες των πραγμάτων (6λέπε τον ορισμό του Λόγου στο σχόλιο 2. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα (προηγ. αναφέρεται σε Ιδιαίτερα πράγματα. να περπατήση. να λογικευτή καί επειδή ζει τόσα χρόνια.Ε. ώσπου να μην του είναι πια αντίθετα· καί σ' αυτό είναι ισχυρότερο το πάθος πού πηγάζει από τον Λόγο. θα πρέπει (αξίωμα 1) να έναρμονίζωνται δλο καί περισσότερο μ' αυτό. καί επηρεαζόμαστε λιγώτερο από κάθε αιτία Ιδιαιτέρως. 2 ΧΟΛΙΟ Αυτό το θεώρημα είναι προφανές καί από το αξίωμα 2. ισχυρότερα από εκείνα πού αναφέρονται σε κατ' ιδίαν πράγματα πού τα θεωρούμε απόντα. μέρος 4). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ενα πράγμα δεν το θεωρούμε απόν εξ αιτίας του πάθους πού μας κάνει να το φανταζώμαστε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Ενα πάθος δεν είναι κακό ή 6λα6ερό παρά μόνο καθ' δσον •εμποδίζει την ψυχή να σκέπτεται (θεώρ. καί κάποιος γεννιώταν παιδί. 26 καί 27. δχι ως κάτι το φυσικό καί αναγκαίο. Γι' αυτόν τον λόγο ένα τέτοιο πάθος παραμένει πάντα το ίδιο καί συνεπώς πάθη πού του είναι αντίθετα καί πού δεν τροφοδοτούνται από τις εξωτερικές τους αιτίες. ΘΕΩΡΗΜΑ 7. Γι' αυτό τύ πάθος πού αναφέρεται στο πράγμα πού •ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 265 θεωρείται απόν δεν είναι τέτοιας φύσης πού να περνάη τις άλλες πράξεις καί την δύναμη του άνθρωπου (6λέπε σχετικά το θεώρ.κάνωμε πολλές τέτοιου είδους παρατηρήσεις. ΘΕΩΡΗΜΑ 8. 29. Τα πάθη πού γεννιώνται ή διεγείρονται από τον Λόγο είναι. του θεώρ. αντίθετα. τόσο ισχυρότερο είναι αυτό. βλέπομε πώς κανένας δεν λυπάται ένα μωρό παιδί επειδή δεν ξαίρει να μιλήση. 17.Ε. αλλά σαν ένα ελάττωμα η ένα αμάρτημα της Φύσης.Δ. αλλά.Δ. 38. 6. 28. τότε όλοι θα λυπώνταν τα παιδιά γιατί τότε θα θεωρούσαν την παιδική ηλικία. καί τόσο περισσότερο κυριαρχεί ή ψυχή αυτά τα πάθη· αυτό το μαρτυρεί ή ίδια ή πείρα. τόσο μεγαλύτερο εΐναι αυτό. μέρος 2). Το πάθος πού αναφέρεται σέ· πολλές καί διάφορες αιτίες. 5. Βλέπομε πράγματι πώς ή Λύπη. πού ή ψυχή τίς αναλογίζεται ταυτόχρονα μ' αυτό το πάθος. ΘΕΩΡΗΜΑ 9. μέρος 1). είναι τέτοιας φύσης πού να μπορη να περιορισθή κατά τέτοιο τρόπο από τα πάθη πού αποκλείουν την ύπαρξη της εξωτερικής αιτίας (θεώρ. 9.

αυτό το πάθος πού προσδιορίζει την ψυχή στο να αναλογίζεται πολλά πράγματα ταυτόχρονα. δεν ύπερνικιέται τόσο εύκολα. παρούσα μπροστά μας αυτήν την εντολή της Λογικής πρέπει να σκεφτόμαστε συχνά τις αδικίες πού κάνουν συνήθως οι άνθρωποι καθώς καί τον τρόπο και τα μέσα να τις άποτρέπωμε όσο μπορούμε καλύτερα με τη γενναιοψυχία. με την οποία προσπαθεί να νόηση (θεώρ. Ο. θέσαμε ανάμεσα στους κανόνες της ζωής (θεώρ. να τους ύπερνικήσωμε με την ετοιμότητα του πνεύματος και την εύψυχία. (θεώρ. να τις άποτυπώσωμε στη μνήμη μας και να τις έφαρμόζωμε αδιάκοπα στα κατ" ιδίαν πράγματα. και αν ακόμα δεν λησμονούμε πώς ή υπέρτατη λογική της ψυχής γεννιέται από τον ορθό τρόπο της ζωής (θεώρ. Τοΰ θεώρ. "Αν λοιπόν έχωμε παρούσα την αρχή του αληθινού συμφέροντος μας και του κάλου πού προκαλεί ή άμοβαία φιλία και ή κοινή διαβίωση. 52. είναι λιγώτερο βλαβερό από 2να άλλο εξ ίσου μεγάλο πού συγκρατεί την ψυχή μόνο στον άναλογισμό ενός μόνο αντικειμένου η ενός μικρότερου αριθμού αντικειμένων. αυτό ιό πάθος (θεώρ. ή ψυχή πάσχει λιγώιερο από ένα πάθος πού την κάνει να αναλογίζεται πολλά αντικείμενα παρά από £γα πάθος εξίσου μεγάλο πού κρατάει την ψυχή απασχολημένη μόνο στην θεώρηση ενός μόνο αντικειμένου η ενός μικρότερο!) αριθμού αντικειμένων και αυτό είναι το δεύτερο σημείο. 2) δταν θα γίνεται κάποια άδι-. μέρ. 3) το καλό πού υπάρχει στο κάθε πράγμα. κατά συνέπεια. δηλαδή (θεώρ. σύμφωνα με τα θεωρήματα 6. Ο.χ. 48. μέρος 3). 7) απαιτείται μεγαλύτερη δύναμη για να παρεμποδίσωμε τα διαταγμένα και συναρτημένα πάθη σύμφοινα με μια τάξη πού να ίσχύη για ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 267 τη νόηση παρά αν αυτά είναι αβέβαια και ακαθόριστα. "Οσο λοιπόν δεν βασανιζόμαστε από πάθη πού είναι αντίθετα προς τη φύση μας. μέρ. κία. μέρος 4). σχόλιο 2 του θεώρ. 24).Ε. ωστόσο θα ύπερνικηθή. "Οσο δεν βασανιζόμαστε από πάθη αντίθετα στη φύση μας. Το καλύτερο λοιπόν πού έ'χομε να κάνωμε. μέρος 2). καθώς ιό βλέπομε. ΘΕΩΡΗΜΑ 10. είναι να καθορίσωμε έ"ναν ορθό τρόπο ζωής. άφοΰ ή ουσία της ψυχής."Τέλος. πού συναντάμε συνήθως στη ζωή μας. με τύ σχόλιο) πώς τύ Μίσος θα πρέπει να νικηθή από την αγάπη και τη γενναιοφυχία και δχι να συμψηφίζεται με το αμοιβαίο μίσος. συνίσταται μόνο στην σκέψη (θεώρ. οέ μικρότερο χρονικό διάστημα. με αλλά λόγια σταθερές αρχές συμπεριφοράς. έτσι πού ή φαντασία μας να επηρεάζεται βαθειά καί να μας είναι πάντοτε παρούσα. δηλαδή ή δύναμη της (θεώρ. 7 και 8. σε τρόπο πού να μην μπορή να σκέπτεται αλλά· και αυτά αναφορικά με τύ πρώτο σημείο του θεωρήματος· ακόμα. 1) τόσον καιρό έχομε την εξουσία να διατάσσωμε καί να συναρτούμε τις διαθέσεις του σώματος μας σύμφωνα με την τάξη πού ισχύει για τη νόηση. καΐ έτσι έχει για καιρό τη δύναμη να σχηματίζη ίδέες σαφείς και συγκεκριμένες και να συνάγη τις μεν από τΙς δκ (6λ. 4 και θεώρ. Άλλα θα πρέπει να σημειώσωμε διατάσσοντας κατ' αυτόν τον τρόπο τϊς σκέψεις καί τις εικόνες μας. 7.Ε. 4) και πώς οι άνθρωποι δπως και τα άλλα δντα ενεργούν από την αναγκαιότητα της Φύσης. Άλλα για ναχωμε πάντα. 40 και σχόλιο του θεώρ. μέρος 2)· καί. 18. μέρος 4) είναι κακά. δεν παρεμποδίζεται. έχομε την δύναμη να ρυθμίζωμε και να συνδέωμε τις διαθέσεις του Σώματος σύμφωνα με την τάξη της νόησης. 47. 6ο. 30. τότε ή Αδικία. ώ- .θα πρέπει να άναλογιζώμαστε καί να φανταζώμαστε συχνά τους κοινούς κινδύνους της ζωής καί πώς καλύτερα μπορούμε να τους άποφύγωμε. δηλαδή τύ Μίσος πού γεννιέται συνηθισμένα άπ' αυτήν. πώς θα πρέπει ναχωμε ύπ' δψη (πόρ. 59. μέρ. Γιατί (θεώρ.την ψυχή μας για να νοή (θεώρ. 26. και είναι κακά όσο εμποδίζουν . ή δύναμη της ψυχής. Π. μέρος 3) καθόσο αναφέρεται σε πολλά εξωτερικά α'ίτια είναι μικρότερο απέναντι στο καθένα χωριστά. Λ Π Ο Δ Ε Ι Ξ II Τα πάθη πού είναι αντίθετα προς τη φύση μας. όταν θα μας χρειάζεται. αν και όχι δίχως διακύμανση της ψυχής. μέρος 4.266 ΗΘΙΚΒ πώς.Δ. παρά αν είχαμε από πριν απασχολήσει την ψυχή μας μ' αυτούς τους στοχασμούς. Τύ ϊδιο θα πρέπει να σκεφτούμε να άνατρέξωμε στην εύψυχία για να απαλλαγούμε από το Φόβο. 2 Χ Ο Λ Ι Ο Μ' αυτήν την εξουσία της ορθής διάταξης και της συνάρτησης των διαθέσεων του σώματος μας μπορούμε να κατορθώσωμε εύκολα να μη επηρεασθούμε από κακά πάθη. 46. μια πού δεν γνωρίζομε τέλεια τα πάθη μας. θα κατέχη έ\'α μικρότατο τμήμα της φαντασίας και θα ύπερνικιέται εύκολα· ή αν ή οργή πού γεννιέται εύκολα από τις σοβαρώτερες αδικίες. Μ' αυτόν τον τρόπο πραγματικά θα συνδέοωμε την εικόνα της αδικίας με την φαντασία αυτού του κανόνα και έτσι Οά την εχωμε πάντα ύπ' 6ψη μας (θεώρ. 11. μέρ.Δ.

Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Δεν υπάρχουν διαθέσεις του Σώματος πού να μη μπορή ή ψυχή να σχηματίση γι' αυτές μια καθαρή και συγκεκριμένη έννοια .Δ. πού κανένας δεν τα σκέφτεται δίχως θλίψη. Κι' δλα αυτά ξεχνιούνται μόλις ή ερωμένη τους τα ξαναφτιάση μαζύ τους. μέρ. καθώς λέγεται συνήθως. Ο. ΘΕΩΡΗΜΑ 13. Τοΰτο άλλωστε δεν είναι το κύριο γνώρισμα των φιλόδοξων. Κι' όταν είναι φτωχός ό φιλάργυρος δεν παύει να μιλάη για την κακή χρησιμοποίηση του χρήματος καϊ για τα ελαττώματα των πλουσίων με τοΰτο δεν κάνει τίποτε άλλο από το να λυπάται και να δείχνη στους άλλους πώς υποφέρει τόσο από τη φτώχεια του δσο καϊ από τον πλούτο των άλλων.Ε. 40. Είναι λοιπόν βέβαιο πώς όσοι ποθούν περισσότερο τη δόξα είναι εκείνοι πού μιλ'οΰν μεγαλόφωνα για την κατάχρηση της για τη ματαιότητα του κόσμου.Ε. '\\ν π. Κι' οποίος θα τήρηση επιμελώς αυτόν τον κανόνα (κι' αυτό δεν είναι δύσκολο) και θα τον έφαρμόοη.Ε. ΘΕΩΡΗΜΑ 12. δηλαδή τόσο συχνότερα μας 169 ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ επιβάλλεται και τόσο περισσότερο απασχολεί την ψυχή μας. τη δολιότητα της ψυχής τους καθώς καϊ τα άλλα ελαττώματα των γυναικών. καθώς καϊ τα μ'έσα με τα όποια θα πρέπει να άποκτηθή και όχι την κατάχρηση της καϊ την ματαιότητα της καθώς καϊ την αστάθεια των ανθρώπων. θα προσπαθηση δσο μπορεί να γνωρίση τις αρετές και τις αιτίες τους αποχτώντας έτσι την πληρότητα από την Ικανοποίηση πού γεννιέται από την αληθινή των γνώση· και δχι να μη λαμβάνη ύπ' δφη του τα ελαττώματα των ανθρώπων. Σ* δσο περισσότερα πράγματα αναφέρεται μια εικόνα. θεώρ. Λ II Ο Λ Κ Ι Ξ Η Σέ όσο περισσότερα πράγματα αναφέρεται αληθινά μια εικόνα ή (ίνα πάθος.'268 ΗΘΙΚΗ στε πάντα να παρακινούμεθα στη δράση άπο ένα συναίσθημα χαράς. Ο. 8) και απασχολεί περισσότερο την ψυχή. δηλαδή όλες οί εικόνες των πραγμάτων να αναφέρωνται στην ιδέα του θεοΰ. "Οποιος λοιπόν αποβλέπει να συγκράτηση τα πάθη του καϊ τις ορέξεις του με μόνη την αγάπη της ελευθερίας. ας σκεφθη μόνο κατά ποιο τρόπο μπορεί να την χρησηιοποήση ορθά καϊ τον σκοπό για τον οποίο Οά πρέπει να έπιδιωχθή. η άλλα παρόμοια πράγματα. μέρος 2) περισσότερες είναι οί αιτίες πού μπορούν να την προκαλέσουν. 18.Δ. 18. ή να υποτιμά την ανθρωπότητα καϊ να χαίρεται με μια ψευδή επίφαση της ελευθερίας. Είναι δυνατό για την ψυχή όλες οί διαθέσεις του Σώματος. μέρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Τα πράγματα πού τα νοοϋμε καθαρά καϊ συγκεκριμένα είναι η οί κοινές ιδιότητες των πραγμάτων ή τα δσα μπορούν να συναχθούν από αυτά (βλ.Δ. 2) να συνδεθή με αυτά παρά με τα άλλα. είναι βέβαιο πώς σε ελάχιστο χρονικό διάστημα θα καθοδηγή τΙς πράξεις του σύμφωνα με τΙς εντολές του Λόγου. διίλαδή επιβάλλεται συχνότερα (θεώρ. Οί εικόνες των πραγμάτων συνδέονται εύκολώτερα με εικόνες πού ότναφέρονται σε πράγματα πού να νοούμε καθαρά και συγκεκριμένα παρά σε άλλες. αίτίες"πού ή ψυχή (υποθετικά) τις έχει ταυτόχρονα ύπ' όψη της χάρη σ' αυτό το πάθος· και για τούτο το πάθος μας είναι συχνότερο. Ο.χ.Ε. αλλά είναι κοινό σ' όλους εκείνους πού ή τύχη τους φάνηκε αντίξοη καϊ πού ψυχικά είναι αδύναμοι. 2) και κατά συνέπεια παρουσιάζονται (προηγ. τόσο (θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 14. τόσο περισσότερες είναι οί εξωτερικές αιτίες πού το προκαλούν και το συντηρούν. κάποιος βλέπει πώς επιδιώκει υπέρμετρα τη δόξα. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Οσο μια εικόνα συνδέεται με περισσότερες. τόσο συχνότερη είναι.Δ. "Οσο μια εικόνα συνδέεται περισσότερο με άλλες τόσο συχνότερα επιβάλλεται. δταν απελπίζονται να πετύχουν την τιμή πού φιλοδοξούν καϊ θέλουν να έμφανίζωνται για φρόνιμοι δταν αφρίζουν από οργή.με παρόμοιες σκέψεις πραγματικά καϊ οι πιο φιλόδοξοι κυριεύονται εύκολώτερα από τη λύπη. Γι' αυτόν ακόμα το λόγο καϊ εκείνοι πού δεν τους φέρνονται καλά οί ερωμένες τους σκέφτονται μόνο την αστάθεια των γυναικών. 2 του θεωρ. Ο. του Λόγου στο σχ. ΘΕΩΡΗΜΑ Π. όρ.) συχνότερα στη διάνοια μας· θα μας εϊναι λοιπόν εύκολώτερο να διανοηθούμε και άλλα πράγματα μαζύ νιε αυτά πού γνωρίζομε και κατά συνέπεια είναι εύκολώτερο (θεώρ.

μέρος 3) καί τοΰτο παρακολουθείται άπ' την ιδέα του θεοΰ (όρ. 14) και συντηρείται άπ' δλες (θεώρ. 28. 37. πρέπει να κατέχη τη μεγαλύτερη θέση στην ψυχή. είναι αληθινές (θεώρ. Εκείνος λοιπόν πού αγαπάει το θεό κλπ. καί μάλιστα τόσο περισσότερο δσο καλύτερα νοεΐ τον εαυτό του καΐ τα πάθη του. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Ό θεός στην κυριολεξία δεν αισθάνεται ούτε αγάπη ούτε μίσος για κανέναν. ό θεός δεν μπορεί να γίνη τελειότερος ούτε ατελέστερος (πόρ. 17. II Ο Ρ Ι Σ Μ Α Αγάπη για το θεό δεν μπορεί να μετατροπή οέ νήσος.Δ. 6 των Συναισθ. 15.Ε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή ιδέα του θεοϋ πού ενυπάρχει σε μας. μέρος 2). μέρος 4). Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η "Οποιος νοεί καθαρά καί συγκεκριμένα τον εαυτό του καθώς καί τα πάθη του. 20. ΘΕΩΡΗΜΑ 15. 28. Ο. "Οποιος αγαπάει το θεό. θεώρ.-270 ΗΘΙΚΗ (θεώρ. μπορεί να μας άντιπαρατηρήση. 4. της Ζηλοτυ- . δεν δοκιμάζει κανένα συναίσθημα Χαράς ούτε Λύπης. Αυτή ή αγάπη για το θεό δεν μπορεί να μολυνθη οΰτε από το Φθόνο ούτε από τη Ζηλοτυπία" άλλα τόσο περισσότερο συντηρείται δσο φανταζόμαστε περισσότερους ανθρώπους να συνδέωνται με το θεό με τον ίδιο δεσμό της Αγάπης. μέρος 3) δεν μπορεί να ύπάρχη Λύπη πού να συνοδεύη την ιδέα του θεοΰ. δρ.Ε.) καί κατά συνέπεια (όρ. δεν μπορεί να επιχείρηση ώστε να άνταγαπηθή από το θεό. θα επιθυμούσε (πόρ. 2 καί 3 των παθών). Α II Ο Λ Ε Ι Ξ Η "Αν £νας άνθρωπος επιχειρούσε κάτι τέτοιο. 55. ΘΕΩΡΗΜΑ 20.Ε. Ο. ΘΕΩΡΗΜΑ 16. και κατά συνέπεια (θεώρ. πώς θεωρούμε το θεό ως αιτία της λύπης. να μη είναι θεός. ΘΕΩΡΗΜΑ 19. Σ Χ ΟΛΙ Ο "Οταν νοοϋμε το θεό ως αιτία δλων των πραγμάτων.και έτσι.) αγαπάει το θεό καί (για τοϋτο) τον αγαπάει περισσότερο δσο περισσότερο γνωρίζει τον εαυτό του καί τα πάθη του. 11). μέρος 2) είναι αυτοτελείς· καί έτσι (γεν. χαιρόμαστε. Α II Ο Λ Ε Ι Ξ Η Αυτή ή Αγάπη για το θεό πού είναι το υπέρτατο αγαθό πού μπορούμε να όρεχθοϋμε σύμφωνα με τϊς υπαγορεύσεις του Λόγου (θεώρ. 271 ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΘΕΩΡΗΜΑ 18.Δ. 15)· κατά συνέπεια (θεώρ. του θεώρ. δηλαδή (όρ. Κανένας δεν μπορεί να μισήση το θεό. των παθών) ό θεός είναι χωρίς πάθος. μέρ.) δεν δοκιμάζει κανένα πάθος Χαράς ή Λύπης καϊ κατά συνέπεια. είναι κοινό σε δλους (θεώρ.παθών) δεν αγαπάει ούτε μισεί κανέναν. 6 καί 7 των . κατά συνέπεια (θεώρ. μέρος 3) πού είναι παράλογο. πού τον αγαπάει. 59. " Απαντώ λοιπόν πώς καθόσο γνωρίζομε τϊς αιτίες της λύπης. Ακόμη. 46 καί 47. όρ. 18 και όρ. θεώρ.Δ. 7 των Παθών) κανένας δεν μπορεί να μίση το θεό. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτή ή Αγάπη πραγματικά συνδέεται με δλες τΙς διαθέσεις του Σώματος (θεώρ.Δ. Ο. 23 των παθών) δεν μπορεί να ρυπανθή από κανένα πάθος φθόνου ούτε και (θεώρ. είναι αυτοτελής και τέλεια (θεώρ. χαίρεται (θεώρ. καί κατά συνέπεια (όρ. Γιατί ό θεός (προηγ. αυτή παύει (θεώρ. δσο νοοϋμε πώς ό θεός «ϊναι αιτία της Λύπης.Δ. μέρος 4). 1) να κατορθώση ώστε δλες να άναφέρωνται στην ιδέα του θεοϋ. 3) να είναι πάθος.Ε. 32. "Οποιος νοεΐ καθαρά καΐ συγκεκριμένα τον εαυτό του και τα πάθη του αγαπάει το θεό. Ό θεός δεν έχει πάθη καί δεν πάσχει από κανένα συναίσθημα Χαράς ή Λύπης. μέρος 4)· και κατά συνέπεια (όρ. Ή ότγάπη για το θεό πρέπει να κατέχη τη μεγαλύτερη θέση στην ψυχή. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Ολες οί ιδέες έφ' όσον αναφέρονται στο θεό. Ο. (όρ. 9)· μπορεί κατά συνέπεια (θεώρ. 2 του θεώρ.Ε. ΘΕΩΡΗΜΑ 17. μέρος 2) κατά συνέπεια δοο διαλογιζόμαστε το θεό ενεργούμε καί. (δηλ. πράγμα (θεώρ. μέρος 3) θα επιθυμούσε να λυπηθη. Ο. 17) το θεό.

βλέπομε πώς ύ ένας επηρεάζεται περισσότερο από τον άλλον από το πάθος αυτό. Οά μιλήσωμε υστέρα. αλλά μπορεί να γίνεται ολοένα μεγαλύτερη (θεώρ. 9 και 11 μ. ακόμα. "Αν πραγματικά τα πάθη. θα πρέπει να ύπογραμμίσωμε. θεώρ. δηλαδή διακρίνεται από εκείνο πού χαρακτηρίζει τϊς ιδέες να λέγωνται ατελείς. 5). 15) καί πού ή κατοχή του μας είναι εξασφαλισμένη πραγματικά (βλ. 2)· κατά συνέπεια ή αγάπη αυτή δεν μπορεί να μολυνθή από κανένα ελάττωμα πού ενυπάρχει στη συνηθισμένη Αγάπη. μέρ. 4). καθόσο αυτά είναι πάθη. Επί πλέον ή γνώση αυτή γεννάει την αγάπη για ένα αναλλοίωτο καί αιώνιο δν (θεώρ. 2). πώς οί λύπες καί οι ταλαιπωρίες προέρχονται κυρίως από υπερβολική αγάπη για ένα πράγμα πού υπόκειται σε πολλές μεταβολές καϊ πού δεν μπορούμε να το έξουσιάζωμε απόλυτα· ό καθένας αγωνία καϊ βασανίζεται μόνο για ο. παρά οτϊς ατελείς ίδέες πού μαρτυρούν την αδυναμία του. σχετικά το σχόλιο του θεωρ. οί υπόνοιες και οί έχθρες μας γεννιώνται. μπορεί να κάμη εναντίον τους με τοϋτο φαίνεται πώς ή δύναμη της ψυχής σ' αυτά τα πάθη συνίσταται: 1) Σ τη ν ίδια τη γνώση των παθών (6λ. 18 . 4). θεώρ. έχει το διακριτικό της γνώρισμα μάλλον στις· αυτοτελείς ίδέες πού φανερώνουν την αρετή του ανθρώπου. μ. βλέπομε πώς παρασύρεται περισότερο από το ένα πάθος παρά από το άλλο. ή αδυναμία της ή το πάθος της από μόνο την ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 273 έλλειψη αυτής της γνώσης. μέρ.τι είπα στην αρχή αΰτοϋ του σχόλιου. 3) Στό χρόνο. 3 με τύ σχόλιο του θεωρ. Ό καθένας μπορεί να δη εύκολα. 13 καϊ 14). Ο. Άλλα αντίθετα (θεώρ. 15) καϊ να καταλάβη το μεγαλύτερο τμήμα της ψυχής (θεώρ. πρέπει να συντηρείται τόσο περισσότερο δοχ> φανταζόμαστε περισσότερους ανθρώπους να το χαίρωνται. μέρ. 16) καί να την έπηρεάση πλατειά. 12. Σΐτήν τάξη τέλος όπου ή ψυχή μπορεί να κατάταξη καϊ να συνάρτηση ανάμεσα τους τα πάθη της (6λ. 31. μέρ. μέρ. θεώρ. Σχ. θεωρούμενη καθεαυτή.ΗΘΙΚΗ πίας στο Σχόλιο του θεωρ. Σχόλιο του θεωρ. 10 και ακόμη καϊ τα θεωρ. 5. εϊτε γιατί συγκρίνοντας ανάμεσα τους τα πάθη ενός και του 'ίδιου ανθρώπου.Ε. θα πρέπει να ύπογραμμιοθή δτι καλούμε μεγάλα τα πάθη από δυο απόψεις: εϊτε γιατί συγκρίνοντας το πάθος του ενός ανθρώπου με το πάθος ενός αλλού. 3) Ζηλοτυπίας. 35. 7. ώστε έχοντας λιγώτερες ατελείς ίδέες από τις πρώτες. Σχόλιο του θεωρ. Τώρα όσον άφορα τη φύση αυτής της Αγάπης. 47. 2 Χ ΟΛΙΟ Μπορούμε να δείξωμε με τον ϊδιο τρόπο πώς δεν υπήρχε κανένα πάθος άπ' ευθείας αντίθετο μ' αυτήν την Αγάπη καί πού να μπορή να καταστρέφη αυτήν την Αγάπη και μπορούμε από τοΰτο να συμπεράνωμε πώς αυτή ή Αγάπη για το θεό είναι το σταθερώτερο πάθος και καθόοο αναφέρεται στο Σώμα μόνον μαζύ μ' αυτό το Σώμα μπορεί να καταστροφή. χάρις στον όποιο οι διαθέσεις πού αναφέρονται σε πράγματα πού νοούμε. δηλαδή κάθε τι πού ή ψυχή. Κατ' αυτόν τον τρόπο έτερμάτισα εκείνα πού άφοροΰν την παρούσα ζωή. έπικρατοϋν πάνω σ' εκείνες πού σχετίζονται με πράγματα για τα όποια έχομε συγκεχυμένη καϊ ατελή αντίληψη(6λ. πραγματικά. Συγκέντρωσα οτά προηγούμενα θεωρήματα δλα τα κατά των παθών φάρμακα. μπορεί τουλάχιστον να περιορισθούν. 2) Στύ χειρισμό των παθών από τη σκέψη της εξωτερικής αιτίας πού την φανταζόμαστε ακαθόριστα (6λ. 14).τι αγαπάει· και οί αδικίες. 45. 4). του θεωρ. ενισχύονται. οπού οι ατελείς ιδέες αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος. Στό μεγάλο αριθμό των αίτιων με τις όποιες οι διαθέσεις πού αναφέρονται στις κοινές ιδιότητες των πραγμάτων ή του θεοϋ. (6λ. δηλαδή πώς σ' αυτόν το μικρό αριθμό των θεωρημάτων περιέλαβα δλα τα φάρμακα κατά των παθών φτάνει μονάχα να προσέξη το τί λέγεται σ' αυτό το σχόλιο καί ταυτόχρονα στους ορισμούς των παθών καί τέλος στα θεωρήματα 1 καί 3 του 3ου μέρους. Είναι λοιπόν καιρός τώρα να 'ρθοΰμε σε δ. 4). καθόσο αναφέρεται μόνο στην ψυχή. Καταλαβαίναμε εύκολα τι μπορεί να κάμη στα πάθη ή σαφής καί συγκεκριμένη γνώση καί κυρίως εκείνο το τρίτο είδος α ης γνώσης (6λ. 4) ή ισχύς ενός οποιουδήποτε πάθους καθορίζεται από τη δύναμη της εξωτερικής αιτίας σε σύγκριση με τη δική μας· αλλά ή δύναμη της ψυχής καθορίζεται μόνα από τη γνώση της. θεωρ. ώστε να αποτελούν το μικρότερο τμήμα της ψυχής (θεώρ.Δ. Συνέπεται λοιπόν πώς εκείνη ή ψυχή πάσχει περισσότερο. δ. Γιατί (θεώρ.τι άφορα τη διάρκεια της ψυχής άσχετα με την ύπαρξη του Σώματος. Άλλα για να γνωρίσωμε καλύτερα αυτή τη δύναμη της ψυχής πάνω οτά πάθη. γιατί αγαπούμε πράγματα πού κανένας δεν μπορεί να τα έξουσιάζη απόλυτα. 3). δεν καταλύονται με τοϋτο (βλ. ώστε τύ χαρακτηριστικό της γνώρισμα είναι ή παθητικότητα της καϊ δχι ή ενεργητικότητα της· καϊ αντίθετα εκείνη ή ψυχή είναι ενεργός περισσότερο οπού αυτοτελείς ίδέες αποτελούν το μεγαλύτερο τμήμα της. πού ή βάοη του είναι ή γνώση του 'ίδιου του θεοϋ.

της Μνήμης οίο σχόλιο του θεωρ. κάτι πού ανήκει αναγκαία στην ουσία της ανθρώπινης ψυχής (θεώρ. Επειδή ωστόσο κάθε τι πού νοείται με μια αιώνια αναγκαιότητα χάρη στην 'ίδια την ουσία του θεοΰ ι^προηγ. πού εξηγείται με τη διάρκεια καΐ ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 275 μπορεί να καθορισθή άπ' το χρόνο· με αλλά λόγια (πόρ. είναι ένα είδος τρόπου της σκέψης πού ανήκει στην ουσία της ψυχής και εϊναι αιώνιος. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ό θεός δεν είναι μόνο ή αιτία της ύπαρξης τούτου ή εκείνου του ανθρώπινου σώματος. •25. όρισμ. Ο. αφού στο σώμα δεν υπάρχει κανένα υπόλειμμα αυτής της ύπαρξης καΐ ή αιωνιότητα δεν μπορεί να όρισθή από τον χρόνο.) και ή έννοια αυτή είναι. Τα μάτια της ψυχής με τα όποια 6λέπει και παρατηρεί τα πράγματα είναι καθεαυτή απόδειξη. του θεωρ. Στό θεό υπάρχει αναγκαία ή ιδέα πού εκφράζει την . 16. παρά μόνον κατά τη διάρκεια του σώματος της· κατά συνέπεια δεν μπορεί να φανταστή τίποτα (6λ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Μια έννοια ή μια ιδέα. και αυτή εκφράζει την ουσία του ανθρώπου σώματος (προηγ. μέρ. "Οσο περισσότερο γνωρίζομε τα κατ' Ιδίαν πράγματα τόσο περισσότερο γνωρίζομε το θεό.' Μας είναι αδύνατο ωστόσο να θυμηθούμε πώς υπήρξαμε πριν από το σώμα. πού θα πρέπει να νοηθή αναγκαία χάρις σ' αυτήν την 'ίδια την ουσία του θεοϋ (αξίωμα 4. αρετή της είναι να γνωρίζη τα πράγματα με το τρίτο είδος της γνώσης. Ή ψυχή δεν μπορεί να θεωρηθή πώς διαρκεί και ή ύπαρξη της δεν μπορεί θα όρισθή από έναν καθωρισμένο χρόνο. γι' αυτό θα είναι αναγκαία κάτι το αιώνιο. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Το τρίτο είδος της γνώσης προχωρεί από την αυτοτελή Ιδέα . καθόσο περικλείνει την ουσία του πράγματος με ένα είδος αιωνιότητας. ωστόσο αισθανόμαστε πώς ή ψυχή μας. αλλά επίσης και της ουσίας του (θεώρ. Ή ανθρώπινη ψυχή δεν μπορεΐ να καταστραφή απόλυτα μαζΰ με το σώμα. μέρος 2) αποδίδαμε τη διάρκεια στην ψυχή μόνο αί αναφορά με τη διάρκεια του σώματος. παρά μονάχα δσο διαρκεί το σώμα. Λοιπόν αν καΐ δεν θυμώμαστε πώς υπήρξαμε πριν άπ' το σώμα μας. κατά συνέπεια. αλλά απομένει από αυτήν κάτι το αιώνιο. μέρ. 8. του θεωρ. έχει τη δύναμη να προσδιορίζη πρόσκαιρα την ύπαρξη των πραγμάτων και να τα νοή από την άποψη της διάρκειας.274 ΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΜΑ 21. πού ανήκει στην ουσία της ψυχής. παρά μόνο έφ' δσο περικλείνει την έμπρακτη ύπαρξη του σώματος καΐ μ' αυτήν την αναλογία μόνο. μέρ. ούτε και νάχη καμμιά σχέση με το χρόνο. 3. μέρος 2). μέρος 2).Δ. ουσία αυτού ή εκείνου τοΰ'πράγματος από άποψη αΐωνιόϊητας (5ΐΛ κροαε αοίοτηϊΐαΐϊδ). μέρος 1). Αισθανόμαστε παρ' δλα αυτά και γνωρίζομε από την πείρα πώς είμαστε αιώνιοι. Άλλα δεν άποδίδομε στην ανθρώπινη ψυχή καμμιά διάρκεια πού να μπορη να καθορισθή άπα το χρόνο. 13. 2)· κατά συνέπεια (θεώρ. 8. είναι αιώνια και αυτή ή ύπαρξη της ψυχής δεν μπορεί να όρισθή με τον χρόνο ή να έξηγηθή με τη διάρκεια.Ε. και ούτε μπορεΐ να θυμηθή τα περασμένα. αυτή ή ιδέα πού εκφράζει την ουσία του σώματος από άποψη αιωνιότητας. μέρος 2)· ή έννοια αυτή πρέπει να ύπάρχη αναγκαία στο θεά (θεώρ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Καθώς το είπαμε. 17. 2). μέρος 2) και δεν μπορεΐ να θυμηθή περασμένα πράγματα παρά μόνο καθόσο διαρκεί το Σώμα (βλ.Δ. Ή υπέρτατη προσπάθεια της ψυχής και ή ίκκέρτατη . μέρος 1) · και τοϋτο σύμφωνα με μια αιώνια αναγκαιότητα (θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 24. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτό είναι προφανές σύμφωνα με το πόρισμα του θεωρ. Ή ψυχή δεν μπορεί να φανταστή τίποτα. μέρος 1. ΘΕΩΡΗΜΑ 25.) είναι ωστόσο κάτι. ορισμό της Φαντασίας στο σχόλιο του θεωρ. υπάρχει αναγκαία στο θεό. Γιατί ή ψυχή δεν αισθάνεται λιγώτερο αυτά τα πράγματα με μια πράξη της νόησης από τα πράγματα εκείνα πού τα έχει στη μνήμη της. 26. 18. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή ψυχή εκφράζει την τωρινή ύπαρξη του Σώματός της και αντιλαμβάνεται ο>ς τοφινές τις διαθέσεις του Σώματος μόνο δσο διαρκεί το Σώμα (πόρ. 2) δεν αντιλαμβάνεται κανένα σώμα ως υπάρχον εν ενεργεία. ΘΕΩΡΗΜΑ 22. παρά έφ' δσον αυτή εκφράζει την έμπρακτη ύπαρξη του σώματος.Ε. Ο. θεώρ. θεώρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 23. 25.

τόσο τη νοούμε ως προσδιοριζόμενη για την κατανόηση τους από αυτό το είδος της γνώσης και κατά συνέπεια (όρ. Ο. Κάθε τι πού πραγματικά γνωρίζομε καθαρά καϊ συγκεκριμένα. 25 των παθών) μ' αυτό το είδος της γνώσης γεννιέται ή πιο ανώτερη γαλήνη της ψυχής πού μπορεί να γίνη. 4) ή υπέρτατη αρετή της Ψυχής. 40. άλλα άπ' το δεύτερο. 24). εκείνες πού •αναφέρονται στο τρίτο είδος της γνώσης (Σχόλιο 2 του θεωρ. παρά μόνον έφ' δσον αυτή αντιλαμβάνεται την οό^ία του σώματος από την ό:ποφη της αιωνιότητας. 1 των παθών) δσο ίκανώτερη είναι ή Ψυχή τόσο περισσότερο τα επιθυμεί. 23). πράγμα πού είναι το ίδιο. τον ορισμό αύτοϋ του εϊδους της γνώσης στο Σχόλιο 2 του θεωρ. 8. 13. 7. Κατά συνέπεια ή ψυχή δεν έχει. 277 :ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ •ΑΠΟΔΕΙΞΗ Το θεώρημα αυτό είναι άφ' έαυτοΰ φανερό. 40. ΘΕΩΡΗΜΑ 27. 25)· και ή αρετή αυτή είναι τόσο μεγαλύτερη δσο ή ψυχή γνωρίζει περισσότερο τα πράγματα μ' αυτό το είδος της γνώσης (θεώρ. μέρ. "Οσο ίκανώτερη είναι ή ψυχή για να γνωρίζη τα πράγματα με το τρίτο είδος της γνώσης. 2 του θεωρ. τόσο περισσότερο (προηγούμενο θεώρημα) γνωρίζομε το θεό· κατά συνέπεια (θεώρημα 28. ουσίας των πραγμάτων (6λ. Ο. 21.Ε. πού μπορεί να γίνη. άλλα γιατί αντιλαμβάνεται την ουσία του Σώματος με Μνα εΐδος ΑΙωνιότητας. ΘΕΩΡΗΜΑ 29. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Έφ' δσον ή ψυχή μόνο αντιλαμβάνεται την έμπρακτη ύπαρξη του Σώματός της αντιλαμβάνεται καϊ τη διάρκεια πού μπορεί να ττροσδιορισθή από το χρόνο καϊ 2χει τη δύναμη να άντιληφθή τα πράγματα από την άποψη του χρόνου (θεώρ. έφ' δσον αντιλαμβάνεται την παρούσα ύπαρξη του σώματος της. μέρος 3) ή υπέρτατη της προσπάθεια είναι να γνωρίζη το πράγματα με το τρίτο είδος της γνώσης. μέρ. δηλαδή (όρ. καϊ εκτός άπ' αυτούς τους δυο (τρόπους Αντίληψης των σωμάτων). οί ιδέες ιτού βρίσκονται μέσα μας καθαρές καϊ συγκεκριμένες. Κάθε τΐ πού ή ψυχή μας το γνωρίζει πώς ξχει ε"να εΐδος αΐωνιότητος. 1 καϊ ή εξήγηση του). 2)· και όσο περισσότερο γνωρίζομε τα πράγματα μ' αυτόν τον τρόπο. άφοΰ είναι γνώρισμα της φύσης του Λόγου να αντιλαμβάνεται τα πράγματα από την άποψη της αιωνιότητας (πόρ. 2).δηλαδή (το ϊδιο'Σχόλιο) ώπό το δεύτερο καϊ το τρίτο είδος της γνώσης. 26. μέρος 5 καϊ θεώρ. 8. μέρ. τόσο περισσότερο επιθυμεί να γνωρίζη τα πράγματα μ' αυτό το είδος της γνώσης. Ο. . δεν υπάρχει τίποτα πού να άνήκη στην ουσία της ψυχής (θεώρ.Δ. 2). 1 των Συναισθ. 2) με την συνοδεία της ίδιας της ιδέας και της αρετής της· καϊ κατά συνέπεια (όρ. ΘΕΩΡΗΜΑ 28. 28.Δ.Δ. μέρ. γαλήνη της ψυχής. ΘΕΩΡΗΜΑ 26. Ή αίωνιότητα λοιπόν δεν μπορεί να έξηγηθή με τη •διάρκεια (όρ. μέρ. μέρ. 4) ή δύναμη ή" ή φύση της ψυχής.Ε. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή υπέρτατη αρετή της ψυχής είναι να γνωρίζη το θεό (θεώρ. ή επιθυμία να γνωρίσωμε τα πράγματα με το τρίτο είδος της γνώσης δεν μπορεί να γεννηθή άπ' το πρώτο. Ή προσπάθεια ή ή επιθυμία να γνωρίσωμε τα πράγματα με το τρίτο εΐδος της γνώσης δεν μπορεί να γεννηθρ άπ' το πρώτο εΐδος της γνώσης. μέρ. δεν μπορούν να προέρχωνται από ιδέες κολοβωμένες καϊ •συγκεχυμένες πού αναφέρονται στο πρώτο είδος της γνώσης. 4). Από αυτό το τρίτο εΐδος της γνώσης γεννιέται ή πιο ανώτερη. 43. Ο. (θεώρ. περνάει στην υψηλότερη ανθρώπινη τελειότητα και κατά συνέπεια κατέχεται από την ανώτερη Χαρά (όρ. τη δύναμη να αντιλαμβάνεται τα πράγματα από την άποψη της αιωνιότητας· αλλά. 2) καϊ είναι γνώρισμα της ψυχής να αντιλαμβάνεται την ουσία του Σώματος από την άποψη της αΐ•ωνιότητας (θεώρ.Ε. και τοΰτο (θεώρ. 2 των παθών). μέρ. "Οσο πραγματπ<α νοούμε την ψυχή ως ικανή να γνωρίζη τα πράγματα μ' αυτό το είδος της γνώσης. το γνωρίζομε ή καθεαυτό ή από κάτι δλλο πού αύτονοεΐται· με αλλά λόγια. αλλά προέρχονται από αυτοτελείς ιδέες. μέρ. καϊ κατά συνέπεια (όρ. οποίος λοιπόν γνωρίζει τα πράγματα μ' αυτό το είδος της γνώσης. δηλαδή να γνωρίζη τα πράγματα με το τρίτο είδος της γνώσης (θεώρ. 44. το γνωρίζει δχι γιατί αντιλαμβάνεται την παρούσα έμπρακτη Οπαρξη του Σώματος.Ε.Δ. ή.). μέρ.276 ΗΘΙΚΗ ώρισμένων κατηγορημάτων του θεοΰ στην αυτοτελή γνώση της. 2) έπεται πώς αυτή ή δύναμη της αντίληψης των πραγμάτων από την άποψη της αιωνιότητας •δεν ανήκει στην ψυχή. ύλλά από το δεύτερο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Αυτό είναι προφανές.

φτάνει να άποφεύγωμε κάθε συμπέρασμα πού δεν βασίζεται σε λήμματα οαφή. ή αιώνια η αυτοτελής αιτία τους. 2).Ε. ΘΕΩΡΗΜΑ 32. 46. ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 279 μέρ.ή ψυχή είναι. έφ' δσον νοείται ή ϊδια και νοεί τα πράγματα από την άποψη της αιωνιότητας. θεώρ. κλπ. δηλαδή (θεώρ. μέρ. δηλαδή (όρ.Ε. 25 των παθών) καϊ τοϋτο παρακολουθείται με την ιδέα του έαυτοΰ μας ως αίτίας (θεώρ. Ο. δηλαδή τόσο περισσότερο είναι τέλειος και κατέχει την μακαριότητα. Να κατανοούμε τα πράγματα ύπό δνα είδος αιωνιότητας. Για κάθε τι πού το νοούμε με το τρίτο είδος της γνώσης χαιρόμαστε καϊ ή αγαλλίαση αύτη θα παρακολουθείται από την Ιδέα του θεού ως αιτίας.Δ. θα την θεωρούμε πάντοτε. δπου.. 22). 29). σημαίνει πώς τα νοοϋμε έφ' δσον νοούνται. μέρος 2 και στο σχόλιο του. δηλαδή εφ* δσον χάρις στην ουσία του θεοΰ περικλείνουν την ύπαρξη τους· καΐ έτσι ή ψυχή μας.Ε. θεώρ. 40. Ή ψυχή μας δσο γνωρίζει τον εαυτό της καΐ γνωρίζει το σώμα από την άποψη της αιωνιότητας. καθώς τα κάμαμε ως τα τώρα πώς τώρα αρχίζει να ύπάρχη καϊ να κατανοή τα πράγματα από την άποψη της αιωνιότητας. ΘΕΩΡΗΜΑ 30. πού γεννιέται από το τρίτο είδος της γνώσης είναι αιώνια. πράγμα πού θα το δοΰμε ακόμα καθαρώτερα με τα επόμενα θεωρήματα θα πρέπει δμως να σημειώσωμε εδώ πώς. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή ψυχή δεν αντιλαμβάνεται τίποτα από την άποψη της αιωνιότητας. έχει τη γνώση του θεοϋ· καϊ αύΐή ή γνώση είναι αναγκαία αυτοτελής (θεώρ. μέρος 1). ή ψυχή. ΘΕΩΡΗΜΑ 31. αλλά καθόσο νοοϋμε το θεό ως αιώνιο· και αυτό ακριβώς ονομάζω διανοητική αγάπη του θεοΰ. ΘΕΩΡΗΜΑ 33.Δ. για να έξηγήσωμε εύκολώτερα καϊ για να κατανοηθούν καλύτερα τα δσα θέλομε να άποδείξωμε. αν καϊ από ιώρα εϊμαοτε βέβαιοι πώς ή ψυχή είναι αιώνια έφ' δσον αντιλαμβάνεται τα πράγματα από την άποψη της αιωνιότητας. καθώς το δείξαμε στο θεώρημα 95. 40. δηλαδή ή μορφική τους αιτία. Εκείνα πού νοούνται ως αληθινά η πραγματικά κατ' αυτόν τον δεύτερο τρόπο τα αντιλαμβανόμαστε από· την άποψη της αιωνιότητας και οι ιδέες τους περικλείνουν την αίώνια και άπειρη ουσία του θεοΰ. τόσο καλύτερα έχει συνείδηση για τον εαυτό του καϊ για το θεό. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ή αιωνιότητα είναι αυτή ή ουσία του θεοΰ έφ' δσον περικλείνει την αναγκαία ύπαρξη (όρ. 8. 2)· κατά συνέπεια. Ο. 30). &ν δεν αντιλαμβάνεται από την άποψη της αιωνιότητας την ουσία του σώματος (θεώρ. είναι ικανή να γνωρίση κάθε τι πού απορρέει άπ' αυτή την υποτιθέμενη δεδομένη γνώση του θεοΰ (θεώρ. 1) . Γιατί άπ' αυτό το τρίτο είδος της γνώσης (πρ. των παθών) ή αγάπη του θεοΰ δχι καθόσο τη φανταζόμαστε ως παροΰσα (θεώρ. Ή διανοητική αγάπη του θεοΰ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτό το τρίτο είδος της γνώσης(θεώρ.) γεννιέται ή χαρά πού παρακολουθείται από την ίδέα του θεοΰ ως αιτίας. 31 και αξίωμα 3 μέρ. 2 ΧΟΛΙΟ "Οσο ψηλότερα ανεβαίνει κανείς σ' αυτό το είδος της γνώσης. μέρ. πράγμα πού μπορούμε να το κάμωμε δίχως κανένα κίνδυνο μην πλανηθούμε. ως μορφικής του ουσίας καΐ έφ' δσον ή ψυχή είναι καθευαυτή αιώνια.Δ. δηλαδή ή πιο ανώτερη χαρά (όρ. Ο. Το τρίτο είδος της γνώσης εξαρτάται από την ψυχή.) καθόσο είναι αίώνια. αναγκαία έχει τη γνώση του θεοΰ και ξαίρει. Π Ο Ρ Ι 2 ΜΑ Αϊτό το τρίτο είδος της γνώσης γεννιέται ή διανοητική αγάπη του θεοϋ (Ββϊ &ΠΙΟΓ ίπίεΐΐεοΐαοϋβ). τον ορισμό της στο σχόλιο 2 του θεώρ. αναγκαία έχει τη γνώση του θεού καΐ γνωρίζει δτ* υπάρχει εν θεώ και νοείται δια του θεοΰ. καθόσο είναι αίώνια. 27)καϊ κατά συνέπεια καϊ από την Ιδέα του θεοϋ (θεώρ. η έφ' δσον τα αντιλαμβανόμαστε ως περιεχόμενα στο θεό και ως άκολουθοΰντα την αναγκαιότητα της θείας φύσης. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Άπ' αυτό το είδος της γνώσης γεννιέται ή μεγαλύτερη πού μπορεί να γίνη γαλήνη της ψυχής. 21 καΐ 23) μόνον καθόσο είναι αιώνια· και κατά συνέπεια (πρ.278 ΗΘΙΚΗ Τα πράγματα τα αντιλαμβανόμαστε ως έμπρακτα κατά δύο τρόπους· η έφ' όσον αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξη τους σε αναφορά με καθωρισμένο χρόνο και τόπο. 2) δηλαδή να γνωρίση τα πράγματα με αυτό το τρίτο είδος της γνώσης (βλ. ως πραγματικά χάρις στην ουσία του θεοϋ.

3)· υπάρχει λοιπόν μια ενέργεια με την οποία ή Ψυχή αύτοθεωρεϊται συμπαρομαρτούσης καί της ιδέας του θεοΰ ως αιτίας (θεώρ. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή φαντασία είναι μια ίδέα με την οποία ή ψυχή θεωρεί κάτι ως παρόν (βλ. Ή διανοητική αγάπη της ψυχής για το θεό είναι ή αγάπη με την οποία ό θεός αγαπάει τον ίδιο τον εαυτό του. 1 καί πόρ. μέρος 1) δηλαδή (όρ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Ό θεός είναι απόλυτα άπειρος (όρ. του θεωρ. Γι' αυτό δν ή χαρά συνίσταται στη μετάβαση σε μια μεγαλύτερη τελειότητα. καί τοϋτο (θεώρ. του θεωρ. 35) μια χαρά. καθόσο αύταγαπαται. δχι καθόσο είναι αιώνιος. 1). του θεωρ.) αυτή ή Αγάπη της Ψυχής είναι τμήμα της άπειρης Αγάπης με την οποία αύταγαπαται ό θεός. 2) μια ενέργεια με την οποία ό θεός. μέρος 2) ή φύση του θεοΰ απολαμβάνει μια άπειρη τελειότη- 281 ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ τα. είναι (θεώρ.Δ. 6. Ή ψυχή μόνον καθόσο διαρκεί το σώμα υπόκειται στα συναισθήματα που αναφέρονται σε πάθη. 25 καί 30 των παθών). καί δχι βέβαια αναιτιολόγητα. Αυτή ή Αγάπη. 11 καί όρ. όρ. τον ορισμό της στο σχόλιο του θεωρ. ή Μακαριότητα βέβαια πρέπει να συνίσταται στο δ. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Αυτή ή Αγάπη της Ψυχής θα πρέπει να αναφέρεται στϊς πράξεις της Ψυχής (πόρ. 32 καί ϊιόρισμά του). ή στην Αγάπη του θεοΰ για τους ανθρώπους. 3. και αύτη ή γαλήνη δεν διακρίνεται από τη Δόξα (όρ. καί κατά συνέπεια ή Αγάπη του θεοΰ για τους ανθρώπους καί ή διανοητική Αγάπη της Ψυχής για το θεό είναι 2να καί το αυτό. 25. καί δείχνει ωστόσο περισσότερο την παρούσα κατάσταση του ανθρώπινου σώματος παρά τη φύση του εσωτερικού πράγματος (πόρ. θεωρούμενης από την άποψη της αιωνιότητας" δηλαδή ή διανοητική αγάπη της ψυχής για το θεό είναι τμήμα της άπειρης αγάπης με την οποία ό ίδιος ό θεός αύταγαπαται. μέρος 1) της ίδέας της ίδιας του της αιτίας.280 ΗΘΙΚΗ είναι (αιώνιο· κατά συνέπεια (το ίδιο αξίωμα μέρ. Σ ΧΟΛΙΟ Γνωρίζομε καθαρά με τοϋτο σε τΐ συνίσταται ή σωτηρία μας. του θεωρ. θεώρ.Δ. εκτός από την διανοητική αγάπη δεν είναι αιώνια. 17. μέρ. 2). ΘΕΩΡΗΜΑ 34. μέρος 2). δηλαδή ή μακαριότητα μας: δηλαδή στη σταθερή και αιώνια Αγάπη για το θεό. αλλά καθόσο μπορεί να έξηγηθή με την ουσία της ανθρώπινης ψυχής. 11. ή αυτή ή μακαριότητα. αν επιτρέπεται να μεταχειριζώμαστε ακόμα αυτή τη λέξη δπου συμπαρομαρτεί ή ίδέα του έαυτοΰ του. αληθινά. 16. για την αιωνιότητα της ψυχής τους. καθόσο μπορεί να έξηγηθή με την ανθρώπινη ψυχή αύτοθεωρεϊται συμπαρομαρτούσης και της ίδέας του έαυτοΰ του. ΘΕΩΡΗΜΑ 36. καί . είτε στην ψυχή αναφέρεται μπορεί δικαιολογημένα να όνομασθη γαλήνη της ψυχής. Σ Χ ΟΛΙΟ "Αν άποβλέφωμε μόνο στην κοινή γνώμη των ανθρώπων θα δούμε πώς έχουν συνείδηση. Καθόσο πραγματικά αναφέρεται στο θεό. αγαπάει τους ανθρώπους. Ό θεός οώταγαπαται με άπειρη διανοητική αγάπη. ή αγάπη πού γεννιέται από τοϋτο είναι κι' αυτή αιώνια. Ο. μέρ.τι ή ψυχή είναι προικισμένη μ' αυτήν την τελειότητα. θεώρ. σαν να είχε κάποτε μια αρχή καθώς το υποθέσαμε στο πόρισμα του προηγουμένου θεωρήματος. 21) ή ψυχή καθόσο διαρκεί το σώμα υπόκειται στα συναισθήματα πού αναφέρονται σε πάθη. μέρ. Το συναίσθημα λοιπόν είναι μια φαντασία (γεν. Ο. δηλαδή (πόρ. καί αυτό ακριβώς είναι εκείνο πού ονόμασα διανοητική αγάπη στο πόρισμα του θεωρήματος 32.Ε. 6. κι' έτσι (προηγ. ΘΕΩΡΗΜΑ 35. 3. Καΐ δεν υπάρχει καμμιά διαφορά σε τοϋτο εκτός από το δτι ή ψυχή κατέχει αιώνια τϊς τελειότητες αυτές πού υποθέταμε πώς τίς είχε αποκτήσει καΐ τοϋτο συμπαρομαρτώντας καί της ιδέας του θεοΰ ως αιώνιας αιτίας.Ε. 1. μέρ.) έχει ωστόσο όλες τίς τελειότητες του θεοΰ. αλλά την συγχέουν με τη διάρκεια καί την αποδίδουν στη φαντασία ή* στη μνήμη πού φαντάζονται πώς εξακολουθεί να παραμένη μετά το θάνατο. 32 καί θεώρ. Σ ΧΟΛΙΟ Μολονότι αυτή ή αγάπη του θεοΰ είναι άναρχη (προηγ. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Συνάγεται άπ' αυτό πώς ό θεός. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ 'Από τοϋτο συνάγεται πώς καμμιά αγάπη. ονομάζεται στα ιερά βιβλία Δόξα. Γιατί εϊτε στο θεό. μέρος 2) συμπαρομαρτώντας καί της ιδέας του. δηλαδή (θεώρ. των Παθών) καθόσο δείχνει την παρούσα κατάσταση του σώματος· κι' έτσι (θεώρ.

ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ 233 τα καθόσο τα θεωρούμε σε σχέση μ' έ"ναν ώρισμένο χρόνο και το-· πο· νομίζω πώς κανένας δεν θα £χη αμφιβολίες για τοΰτο. μ' δλο πού είναι εύλογη και απαλλαγμένη άπό κάθε είδος αμφιβολίας. Λ II Ο Λ Κ Ι Ξ II Ή ουσία της ψυχής συνίσταται στη γνώση (θεώρ.Ε. "Οσο περισσότερα πράγματα γνωρίζει ή ψυχή με το δεύτερο και το τρίτο είδος της γνώσης. Οπυρ. μπορεί να είναι τέτοιας φύσης. να είναι ασήμαντο σχετικά με εκείνο πού απομένει. αυτό θα ήταν αντίθετο στην αλήθεια και κατά συνέπεια κάθε τι πού θα μπορούσε να αναίρεση αυτήν την Αγάπη θα είχε ως αποτέλεσμα δ. ΘΕΩΡΗΜΑ 37.αλλά τοΰτο (καθώς είναι φανερό) είναι παράλογο. δεν επηρεάζεται με τον ίδιο τρόπο. το σημείο πού έθιξα στο σχόλιο του θεωρ. μέρ. "Αν λοιπόν ήταν δυνατό να ύπάρχη κάτι αντίθετο σ' αυτήν την Αγάπη. μέρος 2). 15. μέρ.αδή άπύ την γνώση που άποορίρι ώτύ τις κοινί-ς. Μολονότι έδειξα γενικά στο πρώτο Μέρος πώς δλα τα πράγματα (και κατά συνέπεια και ή ανθρώπινη ψυχή) εξαρτώνται άπό το θεό τόσο για ^ήν ουσία τους δσο καϊ για την ύπαρξη τους. τόσο μεγαλύτερο είναι τύ μέρος άιιύ αυτή πού παραμένει άθικτο καϊ κατά συνέπεια πάσχει λιγώιερο άιιύ τά'πάθη.τι εϊναι αληθινό να βρεθή ψεύτικο. ΑΠΟΔΕΙΞΗ Λυτή ή διανοητική Αγάπη απορρέει αναγκαία άπό τη φύση της ψυχής καθόσο θεωρείται. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Το Αξίωμα του τέταρτου μέρους άφορα τα κατ' ιδίαν πράγμα(1) 2ημ. μέρος 4 καϊ υποσχέθηκα να το εξηγήσω ο' αυτό το πέμπτο μέρος· με τοΰτο εννοώ πώς ό θάνατος εϊναι τόοο λιγώτερο βλαβερός δαο περισσότερη καθαρή καϊ συγκεκριμένη γνώση υπάρχει στην ψυχή καϊ κατά συνέπεια περισσότερη αγάπη του θεοΰ. Νόμισα πώς άξιζε τον κόπο να το αναφέρω αυτό γιά<νά δείξω μ' αυτό το παράδειγμα πόσο αξίζει ή γνώση των κατ' ίδίαν πραγμάτων. ως αιώνια αλήθεια (θεώρ. (Σχόλιο του θεωρ. όπως δταν θα βγάζαμε το συμπέρασμα αυτό άπό την ίδια την ουσία οποιουδήποτε κατ' ίδίαν πράγματος. μέρ. "Οσο λοιπόν περισσότερα πράγματα γνωρίζει ή ψυχή μας με τύ δεύτερο καϊ ιό τρίτο είδος της γνώσης. παραμένει (θεώρ. Ο. αυτός έχει καΐ ψυχή πού το μεγαλύτερο μέρος της είναι αιώνιο. δηλαδή στα κακά. πού την ονόμασα διαισθητική ή γνώση του τρίτου βαθμού. Αη/. 21) μαζύ με το Σώμα. 47. μέρ. Δεν υπάρχει τίποτε στη Φύση πού να είναι αντίθετο σ' αυτήν την διανοητική Αγάπη. Επί πλέον.Δ. 33 καϊ 29). 2 ) · καθόσο λοιπόν ή ψυχή γνωρίζει περισσότερα πράγματα μϊ· το δεύτερο και τύ τρίτο είδος της γνώσης. 29 καϊ 23) καϊ κατά συνέπεια (πρ.ΗβΙΚΗ 282 για τοΰτο καθόσο αναφέρεται στην ψυχή συνίσταται μόνο στη γνώση. μέρ. 2 Χ ΟΛΙΟ Κατανοοΰμε με τοΰτο. συνάγεται άπό τοΰτο.Ε. 2 και Σχόλιο του θεωρ. ώστε το μέρος της εκείνο πού καταστρέφεται. Άλλα θα ξαναμιλήσωμε σε λίγο εκτενέστερα γι αυτό. 27) άπό το τρίτο είδος της γνώσης προέρχεται ή ανώτερη γαλήνη της ψυχής πού μπορεί να γίνη. Κατά συνέπεια δεν υπάρχει τίποτα στη φύση. ή ανθρώπινη ψυχή. κλπ. 39. τις γενικές Γννοΐί-ς. "Οποιος £χει Σώμα πού είναι ικανό για πολλά. 30. δηλαδή πού να μπορή να την αναίρεση. καϊ πόσο είναι προτιμώτερη άπό την καθολική γνώση ( ' ) και πού την ώνόμασα δεύτερο είδος της γνώσης. τόσο λιγώτερο πάσχει άπό τα κακά πάθη καϊ τόσο λιγώτερο φοβάται το θάνατο. 40.Α.) μεγαλύτερο μέρος της δεν υπόκειται στα πάθη πού εϊναι άνιίθεκι στη φύση μας (θεώρ. 11. 2)· αντιλαμβανόμαστε καθαρά πώς καϊ υπό ποιες προϋποθέσεις ή Ψυχή μας απορρέει άπό τη θεία φύση καϊ στην ουσία της καϊ στην ύπαρξη της και εξαρτάται διαρκώς άπό το θεό. 1). 38. Μετφρ. Ο. πού αρχή της καΐ θεμέλιο είναι ό θεός (θεώρ. πού λέμε πώς εξαρτάται άπό το θεό. τόσο μεγαλύτερο μέρος τηι. ΘΕΩΡΗΜΑ 38. Ε ΞΗ Γ Η Σ Η "Οποιος έχει σώμα ικανό να έκτελή πολλά πρόγμαια. ωστόσο μ' αυτήν την απόδειξη. ΘΕΩΡΗΜΑ 39. 4) . ελάχιστα εξουσιάζεται άπύ τα πάθη πού είναι κακά (θεώρ. άφοΰ (θεώρ. καθώς το δείξαμε (θεώρ. χάρις στη φύση του θεοϋ.

σαν το νήπιο καϊ το παιδί. δεν έχει σχεδόν καμμιά συνείδηση για τον εαυτό της. ένα πραγμαεϊναι τόσο τελειότερο. μέρ.ή απόδειξη γίνεται με τον ϊδιο τρόπο στην αντίστροφη περίπτωση καί από αυτό συνάγεται πώς. αντίθετα. να άναφέρωνται στην ιδέα του θεοΰ. καθόσο αυτό το ανέχεται καί του ταιριάζει. έχει ψυχή πού θεωρούμενη καθεαυτή έχει σε μεγάλο βαθμό συνείδηση καί για τον εαυτό της καί για το θεό καί για τα πράγματα. τόσο περισσότερη πραγματικότητα έχει (όρ. 21). δεν θα πάψουν να είναι για μας. πράγμα τόσο περισσότερο ενεργεί καί τόσο λιγώτερο είναι παθητικό" καί αντίστροφα δσο περισσότερο ενεργεί τόσο τελειότερο είναι.)· κι' έτσι το πρώτο. 3)· αυτό το μέρος. Άλλα για.ΗΘΙΚΗ 284 δηλαδή από τα πάθη (θεώρ. 3. 2 Χ ΟΛ Ι Ο . 6.Δ. γι' αυτό δεν υπάρχει αμφιβολία. Κα! πραγματικά εκείνος πού. πρέπει να έχωμε ύπ' όψη μας πώς ζοΰμε μέσα σε διαρκή αλλαγή καϊ πώς μας λένε ευτυχείς ϊ) δυστυχείς. καί κατά τέτοιον τρόπο πού κάθε τι πού αναφέρεται στη μνήμη καί στη φαντασία της να είναι σχεδόν ασήμαντο σχετικά με •τη νόηση. θεωρείται για ευτυχία να ζήσωμε δλο το διάστημα της ζωής μας με ψυχή υγιή •σε σώμα υγιές. μέρος 1. πού δείξαμε πώς καταστρέφεται είναν ή φαντασία (θεώρ.Ε. σε άλλο σώμα πού να έχη πολυάριθμες ικανότητες καί πού να άναφέρωνται σε φυχή πού έχει στον υπέρτατο βαθμό συνείδηση για τον εαυτό της. 4) πού είναι αντίθετα στη φύση μας· καί έτσι (θεώρ. 3. . θεωρούμενη μόνη της. Να τϊ σκόπευα να αποδείξω αναφορικά με την φυχή καθόσο. ΘΕΩΡΗΜΑ 41. Σ' αυτή τη ζωή κατά συνέπεια τείνομε προπαντός ώχττε το σώμα της νηπιακής ηλικίας να μεταβληθή. καί με αλλά ακόμα. δσο περισότερο ενεργεί. Ο. φαίνεται πώς ή φυχή μας. "Οσο τελειότερο είναι ίνα. πού θα καταλαμ6άνη ή θα άποτελή το μεγαλύτερο μέρος της ψυχής. μέρ. 30. •αυτός έχει φυχή πού. 3. αντίστροφα. Ο. των παθ. σύμφωνα με μια τάξη πού να ίσχύη για την νόηση· καϊ κατά συνέπεια θα κατορθώση ώστε όλες οί διαθέσεις του Σώματος. ούτε καϊ για το θεό ούτε για τα πράγματα1 καί. όρ. δπως είπα στο σχόλιο του προηγούμενου θεωρήματος. μέρος 2) καί κατά συνέπεια (θεώρ. ώστε δλοι μαζύ να αποτελούν την αιώνια καί απειρτ^ νόηση του θεοΰ. 33) πού το μεγαλύτερο μέρος της είναι αιώνιο. μικρό ή μεγάλο είναι τελειότερο άπ' το δεύτερο. αντίθετα. πού προσδιορίζεται από έναν 8λλο τρόπο καί ούτω καθεξής έπ' άπειρον. Γιατί το αιώνιο μέρος της ψυχής (θεώρ. ανάλογα με το αν πηγαίνωμε στο καλύτερο η στο χειρότερο. λέγεται δυστυχής καί. Ο.. μπορούν. Αυτό θα έχη ιός αποτέλεσμα να κυριευθη από αγάπη προς το θεό. μέρ. Κατά συνέπεια έχει μια ψυχή (θεώρ. 285. Εκείνος πού από νήπιο τ) παιδί περιέρχεται στην κατάσταση του πτώματος. . 3 με το σχόλιο του) τόσο Περισσότερο ενεργεί καί τόσο λιγώτεροπάσχει.Δ. αντίθετα. το θεό καί τα πράγματα. να είναι τέτοιας φύσης ώστε να άναφέρωνται σε ψυχές πού έχουν μεγάλη γνώση καϊ για τον εαυτό τους καϊ για το θεό καϊ πού το μεγαλύτερο η κυριώτερο μέρος τους είναι αιώνιο καϊ είναι τέτοιες ώστε Λ»ά μη φο6οΰνται καθόλου το θάνατο. το μόνο μέρος με το οποίο μπορούμε νά· ποΰμε πώς πάσχομε (θεώρ. τα πρώτιστα πράγματα.Ε. Κι' αν ακόμα αγνοούσαμε πώς ή ψυχή μας εΐναι αιώνια ή ευσέβεια και ή θρησκεία καί γενικά όλα πού αναφέραμε στο τέταρτο μέρος ως σχετιζόμενα με την εύψυχία καί την Μεγαθυμία.ν είναι.Δ. 23 καί 29) είναι ή νόηση. 10) έχει την εξουσία να ταξινομή και να συναρτά τα συναισθήματα του Σώματος. διαθέτει σώμα πού κατέχει ελάχιστον αριθμόν από Ικανότητες καϊ πού εξαρτάται στον υπέρτατο βαθμό από εξωτερικές αιτίες. την θεωρούμε άσχετα με την ΰπαρξη του σώματος· με τοϋτο καί ταυτόχρονα με το θεώρημα 21. δσο μικρό η μεγάλο κι' δ.Ε. 2 ΧΟΛΙΟ Τα ανθρώπινα σώματα επειδή έχουν μεγάλον αριθμό από Ικανότητες. εκείνος πού έχει σώμα με πολυάριθμες Ικανότητες. ΑΠΟΔΕΙΞΗ "Οσο τελειότερο_ε!ναι ένα πράγμα. είναι τελειότερο από το άλλο. ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΘΕΩΡΗΜΑ 40. Π Ο Ρ Ι Σ ΜΑ Συνάγεται από αυτό πώς το μέρος της ψυχής πού παραμένει. μέρος 3· καί γεν. καθόσο νοεί είναι αιώνιος τρόπος της σκέψης. το μόνο μέρος δπου θεωρούμαστε ως ενεργούντες (θεώρ.να το κατανοήσω-" με πιο καθαρά αυτό.

36. του θεοΰ καϊ των πραγμάτων. Ο. Ή μακαριότητα δεν εΐναι ή αμοιβή της αρετής. 42 καϊ θεώρ. 4) ή επιδίωξη εκείνων πού μας είναι χρήσιμο. ζεϊ σχεδόν οέ πλήρη ασυνειδησία καϊ για τον εαυτόν του καϊ γϊά το θεό καϊ για τα πράγματα καϊ άπ' τη στιγμή πού παύει να πάσχη. Ο. εξαντλημένοι άπ' το βάρος της Ευλάβειας. από κάποιο είδος αιώνιας ανάγκης. δεν πήραμε καθόλου ύπ' δψη μας την αιωνιότητα της ψυχής. αλλά αντίθετα ή εξουσία για τον περιορισμό αυτόν γεννιέται από την ϊδια τη Μακαριότητα. Φαίνεται με τοΰτο πόσο αξίζει ό σοφός καϊ πόσο υπερτερεί από τον άμαθη. ό καθένας θα ξαναγύριζε στο φυσικό του χαρακτήρα καϊ θαθελε δλα να τα κυβερνάη σύμφωνα με τΙς αισθησιακές ορμές του καϊ να υπάκουη περισσότερο στην τύχη παρά στον εαυτό του. 24.Ε. Κατά συνέπεια. Ό αμαθής εκτός από το δτι κατά πολλούς τρόπους παρασύρεται από τΙς εξωτερικές αιτίες καϊ ποτέ δεν κατέχει την αληθινή εσωτερική γαλήνη. δσο τους το επιτρέπουν ή μικρότητα καϊ ή εσωτερική τους αδυναμία. Καϊ επειδή ή δύναμη του ανθρώπου για τον περιορισμό των συναισθημάτων συνίσταται μόνο στη νόηση. Εξ αλλού. 4) εϊναι αυτή ή ϊδια ή Αρετή. και κατά συνέπεια (όρ. αν οΐ άνθρωποι δεν είχαν αυτήν την Ελπίδα κι' αυτόν τον Φό6ο.286 ΗΘΙΚΗ Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Το πρώτο καΐ το μοναδικό θεμέλιο της αρετής η της κατά τον ορθό λόγο ζωής είναι (Πόρ. έχοντας συνείδηση του έαυτοΰ του. τόσο περισσότερο νοεί (θεώρ. κανένας δεν κατορθώνει αυτήν την αγαλλίαση της Μακαριότητας με τον περιορισμό των αισθησιακών ορμών του. πού αναφέρονται στην εύψυχία. Καί. τα θεωρούν ως βάρη. δσο περισσότερο άγαλλιδ ή ψυχή άπ' αυτήν την θεία Αγάπη ή Μακαριότητα. ως δνα είδος ανταμοιβής για τη δουλεία τους. μαζύ με το Σχόλιό του). αλλά αντίθετα ή αγαλλίαση είναι εκείνη πού μας κάνει ικανούς να συγκρατούμε τις αισθησιακές ορμές μας. Κα! τοΰτο δεν μου φαίνεται λιγώτερο παράλογο από την πράξη εκείνου.Δ. Σ Χ ΟΛ Ι Ο Ή κοινή πεποίθηση του κόσμου φαίνεται να εϊναι διαφορετική· οι περισσότεροι πραγματικά φαίνονται να πιστεύουν πώς είναι ελεύθεροι καθόσο τους επιτρέπεται να ύπακοΰνε στίς αισθησιακές ορμές τους καϊ καθόσο πιστεύουν πώς παραιτούνται από δικαίωμα τους. όπ' αυτήν την άποψη. από τα όποια μετά θάνατον ελπίζουν να απαλλαγούν. μετά θάνατο. Α Π Ο Δ Ε Ι Ξ Η Ή Μακαριότητα συνίσταται στην αγάπη για το θεό (θεώρ. παύει ταυτόχρονα καϊ να ύπάρχη. Μ' δλο πού δεν γνωρίζαμε -πώς ή ψυχή είναι αιώνια. του θεωρ. αλλά ή ίδια ή αρετή καϊ ή αγαλλίαση αυτή δεν κατορθώνεται με τον περιορισμό των αισθησιακών ορμών μας. καθόσο μόνο αυτή είναι ενεργός. πού τον καθοδηγεί μόνον ή αισθησιακή ορμή του. δ.Ε. Άλλα δλα αυτά είναι τόσο παράλογα. Για να καθορίσωμε λοιπόν εκείνα πού μας υπαγορεύει ό Λόγος ως ωφέλιμα. δηλαδή εϊναι μεγαλύτερη ή εξουσία της πάνω στα συναισθήματα (θεώρ. γιατί πιστεύει πώς ή Ψυχή δεν είναι αιώνια ή αθάνατη. εκείνο πού τους κάνει να ζουν σύμφωνα με τις εντολές του θείου νόμου. του θεωρ. επειδή δεν πιστεύει πώς μπορεί να τρέφει το Σώμα του με καλές τροφές αιώνια. "Ετσι αυτή ή Αγάπη πρέπει να σχετίζεται με την ψυχή. πού δεν αξίζει τον κόπο να μιλάμε γι' αυτά. του μέρους τούτου)· κατά συνέπεια λοιπόν ή αγαλλίαση της ψυχής από θεία Αγάπη ή Μακαριότητα εϊναι εκείνη πού μας δίνει την εξουσία να συγκρατούμε τΙς αισθησιακές ορμές μας. πού μας έγινε γνωστή σ' αυτό το πέμπτο μέρος. καϊ αυτή ή Αγάπη γεννιέται από το τρίτο είδος της γνώσης (πόρ. καϊ γενικά δλα. 287 ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΘΕΩΡΗΜΑ 42. 32). Ό σοφός αντίθετα. κι' αν ακόμα το αγνοούσαμε θα θεωρούσαμε τΙς υπαγορεύσεις του Λόγου για το πρώτιστο πράγμα. αλλά. δεν έχουν να ζήσουν πάρα πέρα. αν πίστευαν αντίθετα πώς οί ψυχές καταστρέφονται μαζύ με το Σώμα καϊ πώς οί δυστυχισμένοι.Δ. δηλαδή για την ευλάβεια τους καϊ για τη θρησκεία τους· και δεν είναι μόνο αυτή ή ελπίδα άλλα επίσης καϊ κυρίως ό φό6ος μην τιμωρηθούν με φρικτά Βασανιστήρια. 32). "Αν ό δρό- . δεν παύει ποτέ να ύπάρχη καϊ να κατέχη την αληθινή γαλήνη της ψυχής. πού. Την ευλάβεια λοιπόν καϊ τη θρησκεία.τι δείξαμε πώς σχετίζεται με την εύψυχία καϊ τη μεγαθυμία δεν έπαψε να είναι για μας το πρώτιστο πράγμα. δεν γνωρίζει καμμιά ψυχική διαταραχή. προτιμάει να χορταίνη με θανατηφόρα ποτά καϊ τροφές· ί\. καθόσο αποφασίζουν να ζήσουν σύμφωνα με τΙς εντολές του θείου νόμου. μέρ. Σ Χ Ο Λ Ι Ο Εδώ έτελείωσα δσα ήθελα να καταδείξω αναφορικά με τη δύναμη της ψυχής πάνω στα πάθη της καϊ την ελευθερία της. θα προτίμηση καλύτερα νδναι παράφρων παρά να ζή δίχως Λογική.

πώς θα ήταν δυνατόν να παραμεληται από δλους. δεν είναι δμως δυσεύρεστος. φαίνεται ως εξαιρετικά δύσβατος.288 ΗΘΙΚΗ- μος πού έδειξα. Πώς θα ήτανε δυνατό. Καΐ βέβαια δεν μπορεί παρά να είναι δύσκολο πράγμα αυτό πού τόσο σπάνια το συναντάμε. ΤΕΛΟΣ . Άλλα κάθε τι πού είναι περίλαμπρο είναι τόσο δύσκολο δσο καΐ σπάνιο. ίϊν ή σωτηρία ήταν τόσο εύκολη κι' αν μπορούσαμε να την πετύχωμε χωρίς πολύν κόπο. καΐ πού οδηγεί εκεί.