Noli Me Tangere

Kabanata I Isang Handaan Isang marangyang salu-salo ang ipinag-anyaya ni Don Santiago de los Santos na higit na popular sa taguring kapitan Tiago. Kabilang sa mga bisita ang bagong dating sa Pilipinas na si Padre Damaso na nailabas ang kanyang mapanlait na ugali.

Kabanata II Si Crisostomo Ibarra Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa. Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa, ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin.

Kabanata III Ang Hapunan Pinag-tatalunan ng dalawang pari kung sino ang uupo sa isang dulo ng mesa. Sa tingin ni Padre Sibyla, si Padre Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. Pero, si Padre Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon, kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo. Maraming nakausap si Ibarra at pagkatapos ay nagpaalam ng uuwi bagamat pnigilan ni Kapitan Tiago dahil dadating si Maria Clara ay hindi nagpatinag ang binata.

Kabanata IV Erehe at Pilibustero Naglakad-lakad si Ibarra at nakilala niya si Tinyente Guevarra na pinakiusapan niyang magkwento tungkol sa buhay ng kanyang ama dahil wala siyang nalalaman tungkol dito. Ayon dito, ang kanyang ama ang pinakamayaman sa kanilang lalawigan bagamat siya ay ginagalang ay kinaiinggitan. Pinagbintangan siyang nakapatay kaya pinagbintangan siyang erehe at pilibustero.

Kabanata V Pangarap sa Gabing Madilim Sakay ng kalesa, dumating si Ibarra sa Fonda de Lala. Mula sa bintana, natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi,may suot na diyamante at ginto. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila, Pilipino, pari, intsik, militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara.

Kabanata VI Si Kapitan Tiago Ang katangian ni kapitan Tiago ay itinuturing hulog ng langit. Siya ay pandak, di kaputian at may bilugang mukha. Maitim ang buhok, at kung hindi lamang nanabako at ngumanganga, maituturing na sya ay

Kabanata XI Ang mga Makapangyarihan Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan. Nang maulinigan niya ang boses ni Ibarra. mga ponda at restauran at pati ang mga karitong hila ng mga makupad na kalabaw. mga lalakinh hubad na nagpapasan. dali-daling pumasok sa silid si Maria Clara. Ang alperes at si Padre Salvi ang siyang makapangyarihan dito. Kabilang dito ang mga kalesa at karumatang hindi tumitigil sa pagbibiyahe. mga taong may ibat-ibang uri ng kasuotan na katulad ng mga Europeo. halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria. Dahil sa siya ay mayaman.magandang lalaki. Nang magkita na sila ni Ibarra at nagtama ang kanilang paningin. siya ay isang impluwensyadong tao. nakaramdam silang dalawa ng tuwa. Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na Kastila at hindi Pilipino. marami siyang naalala. may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. Tinulungan siya ni tiya Isabel na mag-ayos ng sarili bago harapin si Ibarra. Sa ibang bahagi ng libingan. Kabanata VIII Mga Alaala Habang binabagtas ni Ibarra ang isang pook sa Maynila. Biglang dumating si Padre Damaso at kinausap si Kapitan Tiago. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero . Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan. Pilipino. Kabanata X Ang San Diego Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. Kabanata VII Suyuan sa Asotea Nanlamig at biglang nabitawan ni Maria Clara ang tinatahi ng may biglang tumigil na sasakyan sa kanilang tapat. mga babaing naglalako ng mga bungang-kahoy. Kabanata XII Araw ng mga Patay Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Tutol si Padre Damaso sa pakikipagmabutihan ni Maria Clara kay Ibarra. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan nya lahat ng mga prayle. Intsik. Kabanata IX Mga Suliranin Tungkol sa Bayan May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago.

Kabanata XVI Si Sisa Si Sisa ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. Si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. Dumadaloy ang masaganang dugo. Pinapalo sila at pinagbintangan na mgananakaw sa simbahan. Nagtatrabaho sila sa simbahan na taga kampana na sineswelduhan lang ng 2. Tumango ang tagapaglibing. Kapag nalaman ito ni Sisa ay siguradong magagalit ito.na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. naipagbili niya ang mga alahas niya ng siya ay dalaga pa. Dahil sa katalinuhan. May isang oras din bago marating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin. Kabanata XIII Mga Unang Banta ng Unos Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama. Kabanata XVII Si Basilio Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. Kung nasaan si Crispin. Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. Kabanata XV Ang mga Sakristan Si Crispin at Basilio ay magkapatid na sakristan. walang pakialam sa buhay. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Tinanong niya ang tagapagluto. Kabanata XIV Si Pilosopo Tasyo Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa. Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable. Kabanata XVIII Mga Kaluluwang Naghihirap Dumeretso si Sisa sa ksina ng kumbento.si Don Rafael. Minsan lang umuwi ang kanyang asawa at sinasaktan pa siya. Pero. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor.00 kada buwan. Nakita nina Ibarra at matanda ang sepulturero. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng . pinatigil saiya sa pag-aaral ng kanyang ina dahil ang gusto nito para sa anak ay maging isang pari. sugarol at palaboy sa lansangan. Pero nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael.

Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Kabanata XXI Mga Pagdurusa ni Sisa Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa. . Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok. Victorina. Ipihanda niya ang kanyang karwahe at nagpahatid sa piknikan. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na.ang lawa ay hindi gaanong nabagabag. Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. Sa tabi ng lawa. Kabanata XIX Mga Suliranin ng Isang Guro Kahit na dumaan ang malakas na bagyo. Kabanata XXIV Sa Kagubatan Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Padre Salvi. Kabanata XX Ang Pulong sa Tribunal Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan mga may kapangyarihang mga tao sa bayan. nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa pyesta. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. pagdiin pa ng alila. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib. Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pag-iisip kung paano maiililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil. nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. sige pa rin ang kanilang kuwentuhan. Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura. Kabanata XXII Liwanag at Dilim Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Itinuro ng guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. Binasa niya ito. Sinang at Neneng.makapatid. Pero. Kabanata XXIII Ang Piknik Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel.

Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap.at sa mga Pilipino.Kabanata XXV Sa Tahanan ng Pilosopo Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan.may nakahandang pagkain . Ang sermon ay binayaran ng P250. mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete.kaibigan o kaaway. isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. Kabanata XXX Sa Simbahan Punong-puno ng tao ang simbahan.alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan. pagdalo ni Padre Hermando Sybila. Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga.Eksaktong alas otso ng umaga. Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. Kabanata XXVII Sa Pagtakip Salim Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego.tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa.nakaayos ang minatamis na bungang kahoy. mahirap man o mayamanupang masiyahan sila sa pista.serbesa. nang simula ang prusisyon. Sinadya niyang higitan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin. Kastilang-Pilipino at iba pa.Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista. Naniniwala ang mga tao na kahit na . Kabanata XXVI Ang Bisperas ng Pista Sa bahay ng mga nakakariwasa. Kabanata XXVIII Sulatan Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Kabanata XXIX Ang Umaga Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano. Batanggas at Maynila. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan.

Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na maagaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon. Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit. Si Maria ay panay ang pagtangis at hindi pinakikinggan ang payo ng kanyang ale at ni Andeng.mahal ang bayad sa komedya. Pero. Pero. Kabanata XXXV Mga Usap-usapan Ang mga pangyayaring namagitan kina Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego. Kabanata XXXII Ang Panghugos Ipinakita ng taong madilaw kay Nor Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapagkat sa lahat ng dako ito ay mayroong kaaway. Sinikap na ibahin nito ang usapan. maliban kay Ibarra. . si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya. Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kayaq tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki. Lahat bumati sa kanya. Kabanata XXXVI Ang Unang Suliranin Isang malaking gulo ang nangyayari sa bahay ni Tiyago dahil sa hindi inaasahang pagdating ng KapitanHeneral. Kabanata XXXI Ang Sermon Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang kastila at Tagalog. Sabi nito ay mayroong walang metro ang taas . nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi. Isa pa. Kabanata XXXIV Ang Pananghalian Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. nakabaon sa lupa ang apat na haligi. Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapastanganan sa kanyang ama. Walang kibo na lamang si Ibarra. pinigilan siya ni Maria. ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. Sa mga usapan. Sumulak ang dugo ni Ibarra. Kabanata XXXIII Malayang Kaisipan Panauhin ni Ibarra si Elias.

ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan. Ang kanya namang amoy katulad ng kalaguyo ng mga guwardiya sibil. Ngunit. Tatlo ang pakay ni Elias sa pagpunta niya kay Ibarra. para sa sarili ni Donya Consolacion siya ay higit pa ngang maganda kaysa kay Maria Clara. Umugong ang bulungan. Kabanata XLI Dalawang Dalawa Dahil sa nangyari hindi dalawin ng antok si Ibarra. pero hindi ito pinansin ni Ibarra. Ikalawa. Pamaya-maya pumasok ang kanyang utusan at sinabing mayroon siyang panauhing taga-bukid. Paano hindi siya pinayagang lumabas ng kanyang asawa. magpapaalam na siya kay Ibarra sapagkat nakatakda siyang magtungo sa Batangas at ikatlo. Ang huling pailaw ay parang bulkan habang ang daan ay naliliwanagan ng ‘luces de Bengala’ na siyang nagsisilbing ilaw sa mga taong naglalakad patungo sa liwasang bayan.Paano nga. kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. Pero. Samantala. itatanong niya sa binata kung wala itong ipagbibilin sa kanya. . Una. Tapos na ang unang bahagi ng dula nang pumasok si Ibarra. Ang kanyang panauhin ay si Elias. Pinapatuloy niya ito ng hindi man lamang lumilingon. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. Ikinahihiya ng alperes ang katawa-tawang pagdadamit nito. Kabanata XXXVIII Ang Prusisyon Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. ay upang ipaalam na nilalagnat o may sakit si Maria Clara. ang asawa ng alperes at paraluman ng mga guwardiya sibil ay hindi nakapagsimba. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan. ng lumabas na ito. ang alkalde. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. pinagbawalan si Maria ng kanyang ama na makipag-usap kay Ibarra habang hindi pa inaalis ang eskomonyon sa binata. kaya naisipan nitong gumawa sa kanyang laboratoryo. si Kapitan Tiyago. Malugod na binati niya ang kasintahan at ang mga kasama nito. Nang umagang iyon. nakangiti na siya. Ito ay tanda ng mabuting ugali ng Kapitan-Heneral. Kabanata XL Ang Karapatan at Lakas Mag-iikasampu na ng gabi ng paisa-isang sindihan ang mga kuwitis. Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. Hinangad ni Ibarra ang maluwalhating paglalakbay ni Elias. Kabanata XXXIX Si Donya Consolacion Kahit na napatapat ang prusisyon sa bahay ni Donya Consolacion ay pinid na pinid. Kabanata XXXVII Ang Kapitan-Heneral Pagkadating ng Kapitan-Heneral.

Kapitan Basilio at Lucas. Nasa loob ng sabungan sina Kapitan Pablo. maraming kaibigan sa Madrid kabilang na ang Kapitan-Heneral. may sabungan din sa San Diego. Kabanata XLV Ang mga Pinag-uusig Ipinahayag ni Elias Kay Matandang Pablo na siya ay nagkapalad na makilala at makatulong sa isang binatang mayaman. Ayon kay Damaso madali niyang maihanap ng trabaho ang binata sapagkat ito ay tinanggap na abogado sa Universidad Central. Lumitaw na si Linares ay nangangailangan ng trabho at mapapangasawa. Unti-unti namang bumaba ang lagnat ni Maria. Sa kanyang pagkahibang walang sinasabing pangalan kundi ang pangalan ng kanyang inang hindi man lamang nakikilala. Sa kasiyahan ni Donya Victorina hindi niya nilabnot ang pustiso ng asawa. Ibinigay ni Linares ang sulat sa pari na binasa naman niya.Kabanata XLII Ang Mag-asawang De Espadaña Dumating sa bahay ni Kapitan Tiago sina Dr. sinabi ni Damaso na kakauapin nila si Tiyago. Tungkol naman sa pag-aasawa. Kabanata XLVII Ang Dalawang Senyora Habang nakikipaglaban ang lasak ni Kapitan Tiyago. Takang-taka naman si Don Tiburcio sa naging epekto ng gamot na inireseta niya sa dalaga. Si Tiyago naman ay nagpamisa at nangako na magbibigay ng tungkod na ginto sa Birhen ng Antipolo. magkaakbay naman na namamasyal sina Donya Victorina at Don Tiburcio upang malasin ang bahay ng mga Indio. Nang mapadaan ang Donya sa tapat ng . may pinag-aralan at nag-iisang anak ng isang taong marangal na hinamak din ng isang pari. Bilang pagbibigay diin. Kabanata XLIV Pagsusuri sa Budhi Nabinat si Maria pagkatapos na makapagkumpisal.Siya ay binabantayang mabuti ng kanyang mga kaibigang dalaga. Sinabi ni Linares na siya ay anaanak ng bayaw ni Damaso na si Carlicos. matapat. Habang hindi magkamayaw sa pagpusta ang ilang sabungero sa gagawing pagsusultada. tiniyak ni Elias sa matanda na makakatulong daw ang binatang ito sa kanilang pagnasang maipaabot sa heneral ang mga hinaing ng bayan. na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya at ang kanyang asawa na si Donya Victorina na sa biglang tingin ay napapagkamalang isang Orofea. Tiburcio de Espadana. Kabanata XLIII Mga Balak o Panukala Ipinakilala ni Donya Victorina si Linares. Kabanata XLVI Ang Sabungan Katulad din ng iba pang bayan ng Pilipinas. ang dalawang binatang magkapatid na sina Tarsilo at Bruno ay naiinggit sa mga pumupusta.

Tiningnan ng alperes ang Donya mula ulo hanngang paa. silang mag-anak ay namundok na lamang. Kabanata L Ang mga Kaanak ni Elias Isinalaysay ni Elias ang kanyang kasaysayan kay Ibarra upang malaman nito na siya ay kabilang din sa mga sawimpalad. Kabanata XLIX Ang Tinig ng mga Pinag-uusig Nang lumulan si Ibarra sa bangka ni Elias. Ang pangyayari ay sinaksihan ng maraming tao na nakatawag pansin ng kanilang pagtatalakan. Nagbigti ito. Palibhasay maralita at walang kayang ibayad sa abogado. Ipinaliwanag niya ang napagkasunduan ng puno ng mga tulisan (Si Kapitan Pablo) na hindi na binanggit pa ang mga pag-aalinlangan at pagbabala. Hindi na nag-aksaya ng panahon si Elias sinabi niya kaagad kay Ibarra na siya ang sugo ng mga sawimpalad. Umalis si Ibarra na ang puso ay ginugutay ng matinding pag-aalinlangan.Tumango ang dalaga. waring ito ay hindi nasisiyahan. siya ay nahatulan. Pinagsisisihan niya ang kanyang . kaya nakuro ni Ibarra na bukas nalamang siya dadalaw. dumating ang alperes.Isang gabi nasunog ang isang tanggapang pinaglilingkuran niya. Puyos sa galit. Nang gumaling ang sugat ng kanyang nuno. Parehong matalim. Nanganak ang babae. kaagad na humingi ng paumanhin si Elias sa pagkagambala niya sa binata. ngumuso at dumura sa kabila.Kasama ng kanyang asawa at isang anak na lalaki.Nahatulan din siyang paluin. Pero. pagkasilang niya. ito ay nanirahan sa Maynila. Nangamoy ang bangkay at nalaman ng mga awtoridad ang pagkamatay ng asawa. ito ay hindi itinuloy at ipinagpaliban sapagkat dalawang buwan siyang buntis nuon. Umawat si Don Tiburcio. Buntis noon ang asawa. Malungkot si Maria. Nakatingin lamang sa kanya si Maria na parang inuunawa ang bawat katagang namutawi sa kanyang labi.Pero. Isinakdal ang kanyang nuno sa salang panununog. Habang hawak na mahigpit ang latigo ng alperes na nanaog si Donya Consolacion. Alam ni Linares na hindi nagbibiro ang Donya. upang daluhugin si Donia Victorina. Bago mag-pang-abot ang dalawa. nagtangka pa ring humanap ng pagkakakitaan kahit na sa masamang paraan para sa anak at asawang may sakit. Kaya. Kabanata LI Mga Pagbabago Hindi nakaimik si Linares sapagkat nakatanggap siya ng liham mula kay Donya Victorina. ginawa ang hatol. ang kura kaya o si Kapitan Tiyago. gulo ang kanyang isip. Sinugod ng Donya ang alperes at nagkaroon ng mainitang pagtatalo… Binanggit ng Donya ang pagiging labandera ng alperesa samantalang pinagdidikdikan naman ng huli ang pagiging pilay at mapagpanggap na asawa ng Donya. ang kanyang nuno ay isang tenedor de libros sa isang bahay. May 60 taon na ang nakakalipas. Hindi ito naipalibing ng babae. Ito ay ipinaseo sa lansangan na nakagapos sa kabayo at pinapalo sa bawat panulukan ng daan.bahay ng alperes nagkatama ang kanilang mga paningin. ngunit hindi nagtagal namatay ito. Hindi nakayanan ng kanyang nuno ang sapin-saping pagdurusang kanilang natanggap.kalakal ng kastila. Kailangang hamunin niya ang alperes subalit sino naman kaya ang papayag na maging padrino niya. Kabanata XLVIII Ang Talinhaga Sinabi ni Ibarra sa kasintahan ang dahilan ng kanyang hindi pinasabing pagdalaw. Gayunman.

Lubhang kalagim-lagim daw ang nagdaang gabi tulad noong mandambong si Balat.paghahambog at pagsisinungaling sa paghahangad lamang na makapagsamantala. Nakatakdang dumating sa ikawalo ng gabi si Ibarra. Kabanata LV Malaking Sakuna Oras ng hapunan pero nagdahilan si Maria na wala siyang ganang kumain. Siya ang sasalakay sa kumbento upang makaganti siya sa kura. Natagpuan na ng piloto ang lahing lumikha ng matinding kasawian sa kanilang buhay. Sa paniniwala ng mga puno ng mga kapatiran ni San Francisco. Tumugon ang unang anino na ito nga ay pumayag na sumama sapagkat ipapadala ni Ibarra sa Maynila ang kanyang asawa upang ipagamot. Panaghoy at paghikbi naman ang narinig ni Ermana sipa kahit na malayo ang kanyang bahay sa libingan. silang lahat ay tumindig upang magdasal. . may 20 ang nakita niyang kandila na sinindihan. kumalat ang balita tungkol sa mga ilaw na nakita sa libingan ng nakaraang gabi. Sa kanilang pag-uusap. Isa pa. Nang tumugtog ang kampana. Dahil sa ginawa ng bata. Kabanata LIV Lahat ng Lihim ay Nabubunyag at Walang Di Nagkakamit ng Parusa Tinulungan ni Elias si Ibarra sa pagpili ng mga kasulatan. Tahimik na tahimik ang buong paligid. nabasa niya ang tungkol kay Don Pedro Eibarramendia at tinanong niya kay Ibarra kung ano ang relasyon nito sa kanya. Hindi raw pero siguradong kasama ito sapagkat nailigtas na minsan ni Ibarra ang buhay nito. Sa mga kasulatan. Kabanata LVI Ang mga Sabi at Kuro-kuro Hanggang sa kinabukasan sakmal pa rin ng takot ang buong bayan ng San Diego. Kabanata LII Ang Baraha ng Patay at ang mga Anino Madilim ang gabi at malamig ang ihip ng hangin pumapaspas sa mga dahong tuyo at alikabok ng makipot ng daang patungo sa libingan. napaupo sa isang sulok ang pari samantalang ang magkaibigan ay hindi malaman ang gagawin. Ika-walo rin ng gabi ang nakatakdang paglusob sa kumbento at sa kwartel. Labis siyang nagpatianod sa kapritso ng Donya. Pamaya-maya. May tatlong anino na paanas na naguusap sa ilalim ng pinto ng libingan. isang bata ang naglakas loob na magbukas ng bintana at inilibot ang paningin. nagsisunod ang mga iba na magbukas ng bintana. Halos nayanig ang buong pagkatao ni Elias nang sabihin ni Ibarra na iyon ang kanyang nuno na ipinaikli lamang ang apilyido. Ni isa mang tao ay walang makitang naglalakad sa gitna ng daan. binigyang diin naman ng kura sa kanyang sermon ang tungkol sa kaluluwa sa purgartoryo. Itinanong ng isa kung nakausap na niya ng kaharap si Elias. ito ay isang Baskongado. Nang sumapit ang ikawalo. lumilitaw na si Kapitan Pablo raw ang sumalakay. Sa pulpito. Ang mga magkakapit-bahay ay nagbalitaan. Kabanata LIII Ang Mabuting Araw ay Nakikilala sa Umaga Kinabukasan ng umaga.

Nakakapaso ang sikat ng araw. Humantong ang usapan tungkol sa pagpapakasal nina Maria at Linares. Ngunit. Si Linares ang tagapayo ng Kapitan Heneral. Kabanata LVIII Ang Sinumpa Tuliro at balisa ang mga pamilya ng mga bilanggo. mga asawa at mga anak ng kawani ang tema ng kanilang pag-uusap ay ang tungkol din sa naganap na pag-aalsa. Nagkayarian din na magpapapista si Tiyago. Tinangka ng mga kaanak ng mga bilanggo na sirain at kalagan ang mga hayop na humihila sa kariton. kaya’t inaakala ni Tiyago na siya ay kaiinggitan ng mga tao. Pilit siyang tinatanong kung kaalam si Ibarra sa nasabing paglusob. Sinabi naman ng isang ginang na talagang walang utang na loob ang mga indio kaya’t di dapat silang ituring na mga tunay na tao. Sinabi na kung babarilin si Ibarra. Kabanata LXI Ang Barilan sa Lawa . Iba rin ang balitang nagmula sa kumbento. Dahil dito. Sa kabilang dako sa isang pagtitipon sa Intramuros na dinaluhan ng mga dalaga. Iba-iba ang estilo ng mga balitang lumaganap. si Pedro na asawa ni Sisa at ang kay Lucas na may tali pang Lubid sa leeg. Sa wari. ngunit ang mga babae ay ayaw umalis. Nagpuyos sa galit ang alperes. Dahil dito ay inutusan ni Ibarra na gapusin siya ng mga kawal ng abot-siko. Sa ibang kumbento naman ay iba ang pinag-uusapan. Pagkakita kay Ibarra ng mga tao. Kabanata LIX Pag-ibig sa Bayan Ang ginawang pagluson ng mga naapi o sawimpalad ay nakarating at napalathala sa mga diyaryo sa Maynila. Bagama’t namumutla at mahina si Maria. iyon ang nararapat sapagkat siya ay isang pilibustero. Dahil sa patuloy itong walang immik kahit sa sunod-sunod ang pagtatanong sa kanya. Mag-iikalawa ng hapon ng dumating ang isang kariton na hila ang isang baka. kanyang hinarap ang mga bisita. Sinarili ni Donya Virtorina ang usapan. desidido na si Tiyago na ipakasal si Maria sapagkat nakini-kinita niyang siya’y maglalabas-masok sa palasyo sa sandaling maging manugang niya si Linares. Sinabihan niya si Tiya Isabel na kung ano ang nasa loob ni Maria tungkol sa napipinto nitong pakikipag-isang dibdib. biglang umugong ang salitaan na kung sino pa ang may sala ay siya pa itong walang tali. Pero pinagbawalan sila ni Kapitana Maria at sinabing kapag ginawan nila iyon. Kabanata LX Ikakasal na si Maria Clara Dumating sa bahay ni Tiyago si Linares at ang mag-asawang de Espadaña na kapwa itinuring na pangkat ng makapamahalaan. Iniutos na paluin ng yantok si Tarsilo hanggang sa magdugo ang buong katawan nito.Kabanata LVII Vae Victus! Sa Aba ng Mga Manlulupig Tarsilo Alasigan ang tunay na pangalan ni Tarsilo. Ayon sa isang lalaking komang galit na galit daw ang heneral kay Ibarra sapagkat naging napakabuti pa nito sa binata. mahihirapan sa paglakad ng kanilang ka-anak ng bilanggo. iginigiit din niyang walang kamalay-malay si Ibarra sapagkat ang ginawa ay upang ipaghiganti ang kanilang amang pinatay sa palo ng mga sibil. Nakita niya ang kanyang kapatid na si Bruno sa tadtad ng saksak. Ang mga nag-aaral daw sa mga heswita sa Ateneo ay lumalabas na nagiging pilibustero. ito ay umiling. iniutos ng alperes na dalhin si Tarsilo sa limang bangkay.

Ilang linggo naman bago naging ganap na mongha si Maria. Clara na pinasukan ni Maria Clara. Nanduon ang ina. dahil ang buhay niya ay hindi inilaan sa kahirapan. pero binato siya ng alilang babaing nasa daan. Pagkagaling niya sa kumbento. Pero. Takot.Habang mabilis na sumasagwan si Elias. tumanggi si Elias. Napagmuni ni Pari Damaso na pinaninindigan ni Maria ang kanyang sinabi. Namatay si Padre Damaso sa sama ng loob. sinabi niya kay Ibarra na itatago siya sa bahay ng isang kaibigan sa Mandaluyong. Pero. tutal pareho na sila ng kapalaran at magturingan na parang magkapatid. Kabanata LXIV Katapusan Magmula ng pumasok sa kumbento si Maria. si Padre Salvi habang hinihintay niya ang pagiging obispo ay nanungkulan pansamantala sa kumbento ng Sta. Kabanata LXII Ang Pagtatapat ni Padre Damaso Hindi napansin ni Maria ang maraming regalo na nakabunton sa itaas ng hapag. Dalawang bagay na lamang ang mahalaga sa kanya. Hindi katulad ng nakaraan na masayang-masaya ang mga tao. Napahagulgol pa ito ng malakas habang binibigyan diin niya ang walang kapantay na pagtingin kay Maria. nanirahan na si Padre Damaso sa Maynila. Ngunit ngayon lungkot na lungkot ang buong bayan. umaawit ng walang katuturan. Wala siyang nagawa kundi pahintulutan na pumasok sa kumbento si Maria kaysa piliin nito ang kamatayan. Kahit na sa tahanan ni Kapitan Basilio ay wala ring kasigla-sigla. Kasunod nito ay umalis na rin sa San Diego at nanirahan na sa Maynila. Ang salapi ni Ibarra na itinago niya sa may puno ng balite sa libingan ng ninuno nito ay kanyang ibabalik upang may magamit si Ibarra sa pagpunta nito sa ibang bansa. sinabihan niya si Tiya Isabel na umuwi na ito sa Malabon o sa San Diego sapagkat gusto na lamang mabuhay mag-isa . kaya humingi ito ng tawad sa kanya. naging mapag-isip at nawalan ng tiwala sa mga kainuman. si Kapitan Tiyago ay dumanas ng sapin-saping paghihirap ng damdamin. Inutusan ng babaing nasa durungawan ang sibil na papanhikin si Sisa. nangayayat ng husto. Pero. Wala man lamang nakasabit na mga parol sa bintana ng bahay. Hinabol ni Basilio ang ina. Sa kabilang dako. Pamaya-maya dumating si Pari Damaso na hinilingan kaagad ni Maria na sirain ang kasunduan ng kanyang kasal kay Linares at pangalagaan ang kapakanan ng ama. Kausap ng kapitan si Don Filipo na napawalang sala sa mga bintang na laban dito nang mamataan nila si Sisa na isa ng palaboy pero hindi naman nananakit ng kapwa. Subalit nang makita ni Sisa ang tanod. Nasa ibang lupain daw ang katiwasayan ni Ibarra at hindi nababagay na manirahan sa Pilipinas. Nakarating na si Basilio sa kanilang tahanan. Kabanata LXIII Ang Noche Buena Noche buena na. Inalok ni Ibarra na magsama na lang sila ni Elias. Ang mga mata niya ay nakapako sa diyaryong nagbabalita tungkol sa pagkamatay o pagkalunod ni Ibarra. Sinabi ni Maria na ngayong patay na si Ibarra walang sinumang lalaking kanyang pakakasalan. ngunit ang mga taga-San Diego ay nangangatog sa ginaw bunga ng hanging amihan na nagmumula sa hilaga. wala ang kanyang ina. Paika-ika niyang tinalunton ang landas patungo sa tapat ng bahay ng alperes. ang kamatayan o ang kumbento. hindi naman binabasa ni Maria ang dyaryo. kumaripas ito ng takbo.

Maria Clara Mayuming kasintahan ni Crisostomo. Padre Damaso Isang kurang Pransiskano na napalipat ng ibang parokya matapos maglingkod ng matagal na panahon sa San Diego. sakristan at tagatugtog ng kampana sa simbahan ng San Diego. Alperes Matalik na kaagaw ng kura sa kapangyarihan sa San Diego Donya Victorina Babaing nagpapanggap na mestisang Kastila kung kaya abut-abot ang kolorete sa mukha at maling pangangastila. Linares Malayong pamangkin ni Don Tiburcio at pinsan ng inaanak ni Padre Damaso na napili niya para mapangasawa ni Maria Clara. Don Filipo Tinyente mayor na mahilig magbasa na Latin. Don Tiburcio de Espadaña Isang pilay at bungal na Kastilang napadpad sa Pilipinas sa paghahanap ng magandang kapalaran. mutya ng San Diego na inihimatong anak ng kanyang ina na si Doña Pia Alba kay Padre Damaso Pilosopo Tasyo Maalam na matandang tagapayo ng marurunong na mamamayan ng San Diego. dating labandera na may malaswang bibig at pag-uugali. Elias Piloto at magsasakang tumulong kay Ibarra para makilala ang kanyang bayan at ang mga suliranin nito. ama ni Sinang . Basilio at Crispin Magkapatid na anak ni Sisa.Mga Tauhan sa Noli Me Tangere Crisostomo Ibarra Binatang nag-aral sa Europa. Donya Consolacion Napangasawa ng alperes. napangasawa ni Donya Victorina. Kapitan Tiyago Mangangalakal na tiga-Binondo. Sisa Isang masintahing ina na ang tanging kasalanan ay ang pagkakaroon ng asawang pabaya at malupit. ama-amahan ni Maria Clara. Padre Salvi Kurang pumalit kay Padre Damaso. nagkaroon ng lihim na pagtatangi kay Maria Clara. nangarap na makapagpatayo ng paaralan upang matiyak ang magandang kinabukasan ng mga kabataan ng San Diego.

Kapitan Basilio Ilan sa mga kapitan ng bayan sa San Diego Kapitan Tinong at Kapitan Valentin Tinyente Guevarra Isang matapat na tinyente ng mga guwardiya sibil na nagsalaysay kay Ibarra ng tungkol sa kasawiang sinapit ng kanyang ama. nakainggitan nang labis ni Padre Damaso dahilan sa yaman kung kaya nataguriang erehe. . Donya Pia Masimbahing ina ni Maria Clara na namatay matapos na kaagad na siya’y maisilang.Señor Nol Juan Namahala ng mga gawain sa pagpapatayo ng paaralan. Iday. Tarsilo at Bruno Magkapatid na ang ama ay napatay sa palo ng mga Kastila. Tiya Isabel Hipag ni Kapitan Tiago na tumulong sa pagpapalaki kay Maria Clara. lumakad na maalisan ng pagka-ekskomunyon si Ibarra. Albino Dating seminarista na nakasama sa piknik sa lawa. Don Saturnino Nuno ni Crisostomo. Sinang. Kapitana Maria Tanging babaing makabayan na pumapanig sa pagtatanggol ni Ibarra sa alaala ng ama. Lucas Taong madilaw na gumawa ng kalong ginamit sa di-natuloy na pagpatay kay Ibarra. Don Rafael Ibarra Ama ni Crisostomo. Victoria.at Andeng Mga kaibigan ni Maria Clara sa San Diego Kapitan-Heneral Pinakamakapangyarihan sa Pilipinas. Padre Sibyla Paring Agustino na lihim na sumusubaybay sa mga kilos ni Ibarra. Mang Pablo Pinuno ng mga tulisan na ibig tulungan ni Elias. naging dahilan ng kasawian ng nuno ni Elias.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful