You are on page 1of 26

BOSNA I HERCEGOVINA UVOD Bosna i Hercegovina je zemlja u obliku srca koja lei u srcu jugoistone Evrope.

Ovdje se istone i zapadne civilizacije susreu, ponekad sukobljavaju, ali ee pojaavaju i obogauju jedna drugu kroz dugu i fascinantnu historiju.

Bosna i Hercegovina je dugako ime za zemlju koja se prostire samo na 50000 km2. Sjeverni i centralni dio zemlje zove se Bosna , a ime vjerojatno potie od stare indo-evropske rijei "bosana" to znaci voda a koje Bosni ne nedostaje. Juni region oko drevnoga Huma, kojim je vladao Herceg Stjepan Kosaa, kasnije je nazvan Hercegovina kada su to podruje zauzeli Otomanski osvajai.

Moda ono to je posjetiteljima danas vanije da znaju je, da je Bosna i Hercegovina zapanjujue lijepa zemlja sa nepreglednim nizom prirodnih pejzaa, kultura, tradicija i izrazito ljudi. I po onome starom klieu "ljudi ine mjesto"- Bosna i Hercegovina moe biti ponosna na svoju gostoljubivost , te postupanje prema gostu kao da je lan porodice. A znamo da se porodica nosi u srcu. U ovom maturskom radu pokuat u da prikaem prirodne i drutvene potencijale Bosne i Hercegovine te njihov odraz na ekonomsku sliku stanovnitva, a naravno i ekonomske predispozicije koje u sebi nose.

1.

GEOGRAFSKI

POLOAJ,

GRANICE

VELIINA

BIH

Bosna i Hercegovina (BiH) je smjetena u srcu jugoistone Evrope, na Balkanskom poluotoku. BiH zauzima ukupnu povrinu od 51.129 kvadratnih kilometara, to predstavlja oko dvije treine povrine koju ima, naprimjer, Irska. Granii sa Hrvatskom na sjeveru i zapadu, i Srbijom i Crnom Gorom na istoku

Slika

1.

Geografski

poloaj

Bosne

Hercegovine

Morska obala koja se prua du 20 kilometara na jugu, prua zemlji pristup Jadranskom moru. BiH je veim dijelom planinska zemlja, sa Dinarskim Alpama koje se pruaju du zapadne granice. Na sjeveru se nalazi plodna ravnica pogodna za poljoprivredu, uz granicu sa rijekom Savom. Sredinji, istoni i sjeverozapadni dijelovi zemlje obiluju umama. Hercegovina, koja se nalazi na jugu, vie je mediteranska po svom karakteru i klimi. 2. PRIRODNO I DRUTVENO-GEOGRAFSKE ODLIKE

2.1.

Reljef

geoloka

graa

Reljef BiH veoma je razliit, kako po izgledu,tako i po starosti i nainu postanka. Najvei dio reljefa BiH cine planine razliite visine ( niske,srednje i visoke). Ostali dio je ravniarski, a ine ga djelovi Panonske nizije, velikih kotlina i rjenih dolina, kao i uzak pojas Jadranskog primorja. Razliit izgled i odlike reljefa rezultat su duge geoloke istorije,od paleozoika do vremena u kojem ivimo. Taj vremenski period traje oko 600 miliona godina. Snani unutranji pokreti u zemljinoj kori,neke djelove zemljine kore su izdigli a neke spustili.

Slika

br.2.

Reljef

Bosne

Hercegovine

U uzdignute spadaju planine,a u sputene kotline, duboke rijene doline. Tektonske procese pratila je esto I snana vulkanska aktivnost, pa razlikujemo povrinske i podzemne oblike vulkanskog reljefa. Nekadanju vulkansku aktivnost pratilo je stvaranje leita ruda metala. Znaajnu ulogu za stvaranje krakih polja pored krakog imaju i tektonski procesi. Kraki oblici reljefa posebno su razvijeni u dinarskom prostoru.Razlikujemo povrsinske i podzemne kraske oblike reljefa. Medju znacajnije povrsinske kraske oblike ubrajamo kraska polja. Najpoznatija kraka polja u BiH su: Livanjsko, Popovo, Gatako, Nevesinjsko, Kupreko, Glamoko. U najznaajnije podzemne krake oblike ubrajamo peine i jame. Najpoznatije peine u BiH su: Vjetrenica kod Zavale u Popovom polju, Glavicanska kod Srbinja, Orlovacka kod Pala. Visoke planine u novijoj geoloskoj istoriji bile su pod ledom. Kreui se

niz padine planina lednici su vrili snanu eroziju, pri emu su nastajala udubljenja cirkovi u visim i valovi u nizim djelovima planina. Ove oblike reljefa nazivamo lednikim, a jezera koja se nalaze u tim udubljenjima lednikim jezerima. U ravniarskim, dolinskim i kotlinskim prostorima reke se esto izlevaju iz korita i tako nastaju fluvijalni oblici reljefa,koji mogu biti akumulativni i erozivni. Radom talasa na obali Jadranskog mora nastali su abrazioni oblici reljefa. Umeksim stjenama nastale su uvale i zatoni, a u tvrdjim nastali su klifovi, potkapine i sljunkovite plaze. 2.2. Klimatske i hidroloke odlike

S obzirom na speifican geografski poloaj i reljef, klima Bosne i Hercegovine je dosta sloena pa se mogu razlikovati tri zasebna dijela, s vie ili manje izraenim granica oblastima i to: 1. 2. 3. U Na Na jugozapadu srednjem sjeveru dijelu mediteranska, odnosno maritimna alpska evropska BiH klima, klima, klima. su: sliv:

kontinentalno-planinska, kontinentalna, podruja odnosno u

odnosno srednje

umjereno

Osnovna Crnomorski

slivna

neposredni sliv rijeke Save (5506 km2); sliv rijeke Une sa Koranom i Glinom u BiH (9130 km2); sliv rijeke Vrbas (6386 km2); sliv rijeke Bosne (10457 km2); sliv rijeke Drine u BiH (7240 km2).

Slika Jadranski

br.3.

Hidrografske

odlike

Bosne

Hercegovine

3 sliv:

sliv rijeke Neretve u BiH ( zajedno sa slivom Trebinjice 10110 km2); sliv rijeke Trebinjice;

sliv rijeke Cetine u BiH (2300 km2). Slika 2. Glavni slivovi u Bosni i Hercegovini

Od ukupne povrine BiH, 38.719 km2 ili 75,7% gravitira rijeci Savi, odnosno Dunavu i Crnom moru, a slivu Jadranskog mora 12.410 km2 ili 24,3%,

2.3.

Pedoloke

vegetacijske

odlike

Mozaik tla u Bosni i Hercegovini se dijeli na dvije velike grupe: na automorfna tla i hidromorfna tla. Razlika meu njima je u tome to se kod automorfnog tla pojavljuje samo oborinska voda kao faktor nastanka, a kod hidromorfnih tla u stvaranju pedolokog sloja uestvuju povrinske i podzemne vode; slivne i poplavne. Ova tla se moraju odvodnjavati. Automorfna tla su najrasprostranjenija u Bosni i Hercegovini. Ona mogu biti razvijena ili nerazvijena,sa debljim ili tanjim humusnim horozintom, javanijim slojem u tlu , ispod kojeg lee dublji slojevi tla u kojima je manje organskih materija i njihovih produkata. U nerazvijena zemljita spadaju: kamenjari, sirozemi, te koluvijalno tlo .

Ilirski florni elementri su najznaajniji za Bosnu i Hercegovinu. Meu njima ima dosta endemskih vrsta, koje govore o starosti flore. Ovi elementi su naroito izraeni u planinskoj flori. Iz tercijarne flore ostali su relikti u Podrinju, tj. Oko Viegrada, u kom prostoru je poznati endem Panieva omorika, a poznati endemi i sa vrsnice, Prenja i ibulje. Specifina flora na serpentinskoj geolokoj podlozi u sjeveroistonoj i istonoj Bosni, u kojoj ima endemskih i reliktnih vrsta. U ravniarske i nizijske predjele sjevroistne Bosne prodiru i dakijaskoponetski florni elementri, koji imaju stepski karakter. Neke nae vrste prelaze i na Apenisnki poluotok.

2.4.

Broj stanovnika, prirodno kretanje, ekonomska struktura i prostorni raspored

Prema popisu iz 1991. godine, BiH je imala 4.377.033 stanovnika. Broj Muslimana (kasnije pod imenom Bonjaci) je bio 1.902.956 odnosno 43.47% stanovnitva Bosne i Hercegovine, 1.366.104 su bili Srbi ili 31.21% stanovnitva, Hrvata je bilo 760.852 odnosno 17.38% stanovnitva BiH, kao Jugoslaveni se deklariralo 242.682 ljudi ili 5.54%, a 104.439 stanovnika BiH (2,38%) su inili ostali i nepoznati.

NOVIJU Godina 1948 1953 1961 1971 1981 1991 2000 Broj 2.563.767 2.847.459 3.277.948 3.746.111 4.124.256 4.354.911 3.591.618 Tabela br.1. Stanovnitvo BiH kroz

ISTORIJU

historiju

Religijska podjela uglavnom slijedi etniku podjelu: 88% Hrvata su katolici, 90% Bonjaka su muslimani, a 99% Srba su pravoslavci. Podaci su se od tada znatno promijenili jer je u ratu poginulo oko 100 tisua ljudi po najnovijim procjenama, a pola stanovnitva se preselilo. Prema podacima iz CIA fact book iz 2000. godine, BiH ima 4.025.000 stanovnika a etniki sastav je bio sljedei - 48%Bonjaci, 37.1% Srbi, 14.3% Hrvati i 0.6% ostali.

2.5.

Urbanizacija

Dolaskom A-U , ali i neto ranije , poeo se u BiH izgraivati eljezniki i cestovni saobraaj ime su stvoreni uslovi za podizanje novih urbanih sredita, proirenje i modernizacija starih. Pojavom industrijalizacije , koja je poela za vrijeme turske uprave, proces urbanizacije je ubrzan i dobija nove vidove. Novi mali rudarsko industrijski centri urbanog tipa: Breza, Ugljevik, Kreka, Kakanj, Zavidovii, Drvar, Tesli, Lukavac, te manji urbani centri sa eljezniko-cestovnim pravcima: Ostroac, Jablanica, apljina, zatim Kalinovik, Bosansko Grahovo, Han Pijesak i dr.

Postepeno mnoga gradska naselja i urbani centri poprimaju evropska obiljeja ipri emu se ne gubi muslimansko-orijentalni karakter starih naselja. I dalje u Bosni i Hercegovini preovlaavaju manji gradovi u kojima ne ivi vie od 20 % od ukupnog stanovnitva Bosne i Hercegovine. Mnoga seoska naselja prerastaju u gradska i prigradska sa mjeovitim tipom naselja : urbano ruralnim.

Urbanizacija u BiH je , kao to smo ranije naveli , starog porijekla. Meutim , urbanizacija u savremenom smislu intenzivno se razvija u Bosni i Hercegovini tek poslije Drugog svjetskog rata. Ona se kvalitativno i kvantitativno razlikuje od ranijih tipova urbanizacije. Urbana industrijalizacija i elektrifikacija, depopulacija ruralnih / seoskih predjela i naslja, irenje saobraajne mree i razvijanje moderne proizvodnje , izazvali su naglo irenje gradova ili urbanizaciju dotada agrarnih pejsaa. Tako je u Bosni i Hercegovini 75 % stanovnitva deagrarizirano. Ipak, samo 33 % stanovnika ivi u gradovima , odnosno 42 % nepoljoprivrednog stanovnitva ivi u selu. Vei BiH centri su: Sarajevo, Banja Luka, Mostar, Tuzla , Biha , Zenica.

Takoer postoji mnogo gradova u kojima je stepen industrijalizacije visok, a to su: Gorade, ajnie, Visoko, Ilija, Hadii, Vare, Zenica, Vitez, Novi Travnik, ivinice, Graanica, Odak, Bosanski Brod, Banovii, Zavidovii, Lukavac, Maglaj, Vakuf itd.

Od gradova sa razvijenim uslunim djelatnostima moemo izdvojiti: Trebinje, Ljubuki, Mostar, Litica, Brko, Vlasenica, Gradaac, Kladanj, Olovo, Jajce, Tuzla, Sarajevo, Banja Luka , Foa, Doboj, i jo mnogo drugih gradova irom Bosne i Hercegovine.

Slika

br.4.

Panorama

grada

Sarajevo

Sarajevo je glavni gradBosne i Hercegovine i njen najvei urbani, kulturni, ekonomski i prometni centar, glavni grad Federacije Bosne i Hercegovine i sjedite Sarajevskog kantona, koje prema procjenama ima 429,672 stanovnika. Kroz grad protie rijekaMiljacka, a u neposrednoj blizini grada je i izvorite rijeke Bosne, sa popularnim izletitem Sarajlija, Vrelom Bosne. Oko grada su olimpijske planine:Jahorina, Bjelanica, Igman, Treskavica i Trebevi, koji su posebno tokom zimskih mjeseci omiljena izletita Sarajlija i turista iz cijeloga svijeta. 3. EKONOMSKO GEOGRAFSKE ODLIKE

3.1. Ope odlike privrede ( trenutno stanje privrede i BDP, razvoj privrednih sistema kroz historiju, pad standarda nakon rata, tranzicijski problemi, privatizacijski tokovi itd. ) Bosna i Hercegovina je uz Makedoniju bila najsiromanija republika u SFRJ. Poljoprivreda je uglavnom bila u privatnim rukama, ali posjedi su bili mali i neprofitabilni, dok se hrana uglavnom uvozila. I danas se vide posljedice centralnog planiranja privrede, a glavna je nevolja prevelik broj radnika u industriji. Za vrijeme socijalizma u BiH je forsirana teka i vojna industrija, pa je republika imala velik dio jugoslavenskih vojnih postrojenja. Tri godine ratovanja unitile su bosansku privredu i infrastrukturu, pa je proizvodnja pala za 80%. Nakon 1995., proizvodnja se malo oporavila 1996-98., ali rast se znatno usporio 1999. godine. BDP je i dalje duboko ispod razine 1990. godine. Nezaposlenost je 2002. godine iznosila 40%. Teko je tano ocijeniti stanje privrede, jer iako oba entita obavljavaju svoje statistike, statistike za cijelu dravu su ograniene. Osim toga, slubene statistike se ne bave sivom ekonomijom, koja je vrlo prisutna u cijeloj zemlji i u svim segmentima drutva. Prema

procjenama iz 2003. godine BDP iznosi otprilike $24.31 milijardi, a raste 3,5% godinje. BDP po glavi je $6.100. Po sektoru, 13% BDPa otpada na poljoprivredu, 40.9% na industriju, te 46.1% na servisne djelatnosti. 40% radnika je nezaposleno. Glavni poljoprivredni proizvodi Bosne i Hercegovine su: ito, kukuruz, te razne vrste voa i povra. Glavne industrijske grane su: proizvodnja elika, ugljena, eljeza, automobilska industrija, tekstilna industrija, proizvodnja duhana, namjetaja i prerada nafte. Glavni partneri za izvoz su Italija (29%), Hrvatska (18.5%), Njemaka (17.3%), Austrija (9.3%) i Slovenija (6.7%). Glavni partneri za uvoz su Hrvatska (24.3%), Slovenija (15.5%), Njemaka (13.6%), Italija (12%), Maarska (7.6%), i Austrija (6.6%). } 1.1. Poljoprivreda

Poljoprivredne povrine u BiH zauzimaju oko polovine ukupne zemljine povrine BIH, i iznosi 2.523.000 hektara (ha), od ega je 1.589.000 obradivih povrina i 1.020.000 oranica. Kvantitativni pokazatelji o razmjerama ovoga resursa pokazuju da u BIH po jednom stanovniku dolazi 0,36 ha obradivih povrina to je svrstava u donji prag zemalja koje ulaze u krug prosjeno bogatih ovim prirodnim resursom. Poljoprivredni je sistem dio ukupnog poljoprivrednog ambijenta, pa se stanje u njemu odraava i na ovaj sektor. Uz brojne reforme koje su provedene u BIH, ipak nisu se pokazale dovoljnim da se izradi jedan jedinstven ekonomski prostor. Unutar ukupne ekonomije i nakon nekoliko godina po okonanju rata, poljoprivreda BIH je i dalje ostala optereena brojnim problemima i jo ne pokazuje jasnu viziju vlastitog drutvenog razvoja. Donoenjem nekoliko krovnih zakona i uspostavom institucija ona postepeno gradi poljoprivredni okvir, ali i dalje ostaje sa brojnim problemima zbog nedefinisanih mjera podrke domaoj proizvodnji koje treba ispuniti. Nasuprot zakoenoj primarnoj poljoprivrednoj proizvodnji u bitno povoljnijem poloaju nalazi se ukupna prehrambena preraivaka industrija. Unutar nje stvoreni su znaajni privredni subjekti, bez obzira na to, veza ove industrije sa domaim sirovinskim miljeom nisu niti definisane niti sistemski regulisane. Tako da izostaju njeni visoko potrebni efekti u ozdravljenju poljoprivredne proizvodnje. Rezultat toga je da imamo nerazvijen i udaljen poljoprivredni sektor od industrije, to se odraava i na :

neureenost zemljita za jae razvojne akcije

visok tehnoloki zaostatak za Evropom visok nivo neobraenih oraninih povrina prekomjerna ovisnost o uvozu tue hrane.

Sve navedeno navodi na zakljuak da nedostaje definirana politika, naspram vanjskog privrednog ambijenta, u kojem bi trebao da se odvija vlastiti poljoprivredni razvoj. Do tog razvoja mogue je doi samo zakonskim i institucionalnim reformama u sektoru. Uz nenadoknadive ivotne gubitke rat u ovoj zemlji nanio je tetu i privrednom ivotu. Naime, procjenjuje se da je ukupna ratna teta iznosila izmeu 50-70 milijardi USD, a od toga na poljoprivredu otpada negdje oko 6,5 milijardi USD. Gotovo najvei problem obnovi poljoprivrednog sektora u BIH predstavlja injenica da je ostalo jako mnog mina i drugih eksplozivnih sredstava, pa se prema procjenama WB procjenjuje da e biti potrebno oko 7,5 milijardi USD za ienje terena od mina. Zatim u minolom ratu uniteni su ili nestali organizacijski sistem funkcionisanja privrede:

nestala je ili je prestala sa radom veina zadruga nestali su poljoprivredno industrijski kombinati, a sa njima kanal plasmana za poljoprivredne proizvode nauno istraivaka djelatnost je stvarno nestala. Rudarstvo

1.2.

Rudarstvo je na teritoriji Bosne i Herecegovine veoma stara privredna grana.Ona se bazira na pojavi ruda i minerala,a oni su vezani za geoloku podlogu geoloku istoriju zemljine kore na teritoriji Bosne i Hercegovine. Za pojave metalinih mineralnih sirovina vee se magmatski ciklus Zemljine kore. Faze magmatskih ciklusa na teritoriji Bosne i Hercegovine odvijale su se geolokim epogama poevi od starijeg paleozoika,preko mlaeg paleozoika,trijasa,jure i krede ili mezozoika,nastavljale se kroz kenozoik i njegove periode i epohe:paleogen i neogen. U terenima u kojima dominiraju magmatske stijene:intruzivne, efuzivne i ine , razvila se metalogenija crnih i obojenih metala, zatim rijetkih metala. Nemetali: ugljevi , nafta , zemni gas i drugi nemetali javljaju se u sedimentnim stijenama Bosne i Hercegovine:ugalj u preteno jezerskim naslagama neogena. Neke metaline rude se javljaju kao pretaloene u malaim naslagama, nego to su naslage u kojima su primarno formirane. To su neka leita eljeznih ruda i boksita. Ipak veina metalogenije je vezana za magmatske stijrne , a kaustobioliti (ugalj, nafta,zemni gas) za

sedimentne

naslage.

Na teritoriji Bosne i Hercegovine pojava rudarenja i metalurgije poela,kao to smo ranije naveli, u metalnom dobu , posebno bakarnom i eljeznom. Dakle,od prvog mileniuma st.e. pa do danas na teritoriju Bosne i Hercegovine se istrauju i vade rude i otvaraju rudnici. Rudarstvo je dalo osnovu za razvoj zanatstva u poetku , a kasnije za razvoj industrije, U toku poslijeratnog razvoja rudarstva u Bosni i Herecegovini intezivno se eksploatirao ugalj jer je on bio osnovni izvor energije. Istraivanja su vrena na nalazitima eljezne rude,olovno-cinkanih leita i bakra. Od nemetala istraivana su i eksploatirana leita kvarca,kaolina,feldspata i graevinskog materijala.Posebno je razvijena proizvodnja uglja,a vrile su se istrage na naftu i druge mineralne sirovine. Na teritorijama Bosne i Hercegovine postojerudne oblasti za sve vrste ruda. Tako se rudne oblasti eljeza nalaze na podruju Varea i Ljubije. Na vie mjesta nalaze se pojave eljeznih ruda,ali se zbog malih utvrenih rezervi ne eksploatiraju. Otvoren je rudnik na planini Radovan.Pojava manganove rude kod evljanovia nije dovedena do eksploatacije,jer je u rudi nizak sadraj korisne supstance.

Ruda mangana se nalazi i eksploatira kod Bosanske krupe u Buimu. Hromne i nikalne rude su jo u fazi istraivanja. Obojeni metali: olovo , cink , boksit su neprekidno istraivani i zbog utvrenih eksploatacionih rezervi otvarani su novi rudnici i proirivani stari.Tako je na podruju Srebrenice otvoren rudnik olova i cinka Sase , u kojem je otvoren pogon za obogaivanje rude. U varekoj rudnoj zoni nalazi se polimetalno leite sulfidnih ruda sa baritom,nalazite olovno cinkanih ruda. Olovna ruda se javlja i u Olovu i njegovoj okolini,gdje su bile srednjovjekovne rudarske jame. Znaajna su leita boksita na podruju Vlasenice , Bosanske Krupe , Bepelja i Mostara. Dosadanja istraivanja bakarne rude nisu dala takve rezultate da bi se za te rude ostvarili rudnici. Leita ive nalaze se u Draeviima u blizini Srednjeg,ali rudnik nije otvoren zbog slabe proe na meunarodnom tritu. Pored metalnih mineralnih sirovina Bosna i Hercegovina je bogata nalazitima nemetala meu koje se ubrajaju:dolomiti. Krenjaci , mermeri , gline , kvarci pjesci ,laporci , te bentoniti i feldspati. Za industriju su jo vani: barit , azbest , magnzit i dr. Barit se ekploatira u Kreevu i Velikoj Kladui. Za potrebe vatrostalne industrije eksplatira se magnezit i za njega je otvoren rudnik u Kladnju. Azbest kao vatrostalni materijal eksploatira se iz serpentinita kod Bosanskog petrova Sela. Jedini rudnik kamene soli je u Tunju gdje se vri podzemna eksploatacija. Pored navedenih, u Bosni i Hercegovini postoje i leita i pojave nuklearnih sirovina . te plemenitih metala (zlata i srebra) kao i rijetkih metala. Njihova vanost je viestruka.Rudarska proizvodnja skupa sa energetskim potencijalima ini osnov cjelokupnoj industriji,najpropulzivnijoj privrednoj grani.

1.3.

Energetski

potencijali

Bosne

Hercegovine

Osnovni energetski potencijali u Bosni i Hercegovini potjeu od vodnih snaga kojima ona obiluje i fosinih ugljeva / mrki ugalj i ligni /, kojima je takoer bogata. Drugi oblici energetskih izvora, kao to su suneva energija, nuklerna energija, geotermalna energija jo nisu primjenjivi u naoj dravi, to ne znai da se kasnije nee pojavljivati kao i ostali oblici energije. Hidroenergetski potencijal je regenerativan, odnono obnovljiv i dolazi otuda to se Bosna i Hercegovina nalazi kao ostali dijelovi Europe i posebno Mediterana, u zoni krunog kretanja vode oceana atmosfera kopno ocean. Ranije smo naveli da se na njenu teritoriju izlui godinje 61,5 milijardi m kubnih / padavinske vode , te da rijekama otjee 43 milijarde metara kubnih. Bosna i Hercegovina je prema vrijednosti hidropotencijala po kvadratnom kilometru povrine meu najbogatijim zemljama u Europi. Po energetskom potencijalu, glavne rijeke su: Neretva, Trebinjica, Una sa Sanom, Bosna, Drina i Vrbas. U Bosni i Hercegovini postoje hidroelektrane u onim podrujima koja su po procjeni najbolje locirana za prozvodnju hidroenergije. U etri glavna sliva izgraene su hidroelektrane i to na Neretvni: Jablanica ; HE Grabovica, HE Salakovac i HE Mostar sa ukupnom instaliranom snagom 144-113-210-59,5 ili ukupno 736,5MW. Za prosjean koeficijent 2,75 odnosa instalirane snage i proizvodnje na Neretvi proizilazi da gosinja proizvodnja energije ovih hidroelektrana, prema gruboj procjeni iznosi cca 1 800 000 MWh. Preko polovine od ukupne energije zadnjih godina proizvode termoelektrane. Na teritoriji Bosne i Hercegovine nalaze se etri termoelektrane ; TE Ugljevik sa 300 MW, TE Tuzla sa 779 MW, TE Kakanj sa 568 MW TE Gacko sa 300 MW. Ove elektrane su podignute na bazi uglja preteno lignita koji se nalazi u blizini i nije ga potrebno transportirati. One za razliku od hidroelektrane veoma zagauju vazduh i vodu, ali i hidroelektrane zbog akumulacionih jezera , potapaju znatne obradive i druge povrine, a donekle mjenjaju i klimatsko-hidroloke i biopedoke prilike u basenima akumulacije i u njihovim neposrednim slivovima 1.4. Industrija

Poeci industrijske proizvodnje datiraju jo iz perioda osmanske uprave na teritoriji Bosne i Hercegovine,da bi se intezicnije nastavio razvoj za vrijeme austrougarske uprave.

Slika

br.5.

Gigant

drvne

industrije

Bosne

Hercegovine

KRIVAJA

Bosna i Hercegovina ima sve prirodnogeografske i sicijalno ekonomske uslove za razvoj industrije. Ve smo naveli njenu sirovinsku bazu,kojoj dodajemo:energetske izvore ,

saobraajne i trine uslove. Za vrijeme autrougarske okupacije industrija Bosne i Hercegovine je bila dodatak industriji Austrije i Maarske.Tada se se razvijale drvna industrija, crna metalurgija, industrija duhana i vaenje uglja. Austriji je bila potrebna Bosna i Hercegovina i kao trite za njene proizvode,pa se nije trudila da u njoj razvija preraivaku industriju.

Slika

br.6.

eljezara

Zenici

Iste tendencije su nastavljane i za vrijeme stare,bive Jugoslavije. Bre se tada razvijala bazna i ekstativna industrija a znatno sporije preraivaka. Tokom II svjetskog rata industrija je gotovo unitena. Ve 1947.g. industrijska proizvodnja je bila vea za 13% od proizvodnje u 1939. god.Tokom poslijeratnog perioda pojavile su se mnoge industrijske grane koje ranije nisu postojale:metalopreraivaka, elektroindustrija, proizvodnja motora i motornih vozila,proizvodnja aviona,a napredovale su i stare industrijske grane:crna metalurgija i proizvodnja uglja,drvna industrija, industrija celuloze i papira. Ako bi indeks industrijske proizvodnje oznaili sa 100, onda bi isti u 1980.go. bio 2 675. Ali ako bi se uzeo u obzir i indeks industrijalizacije,koji se dobije poreenjem drutvenog proizvoda industrije i poljoprivrede,onda je on iznosio u 1980. god. 4,5% to je gotovo duplo manje nego u industrijski razvijenim zemljama. U tim zemljama industrija zapoljava do 20% ukupnog broja stanovnika,dok je u Bosni i Hercegovini manje od 10%.U ukupnoj proizvodnji industrije,uee savremenih grana,kao to su: elektronska , hemijske, metalopreraivake , je nedovoljno,kao i uee specijalizovane visokoserijske industrijske proizvodnje.Slabosti industrije Bosne i Hercegovine su i te to je nedovoljno teretorijalno zastupljena,to je slabo povezana sa inostranim tritem,a slaba je i tehnika saradnja sa inostranim partnerima. Posljednjih godina,da bi se prevazili industrijski zastoji,formirani su veliki industrijski kombinati kao na primjer: Unis,Soko,ipad,Energoinvest, Rudarsko-metalurki kombinat Zenica.Koksno-hemijski kombinat Lukavac kod Tuzle.

1.4.1.

Crna

metalurgija

Crna metalurgija ima u Bosni i Hercegovini dugu tradiciju.Bosna je bogata osnovnim sirovinama,energetskim potencijalima i radnim resursima koji su uvjetovali pojavu i uslovili razvoj crne metalurgije na njenom tlu gotovo svim epohama ljudske historije. U oblast varea ,Fojnice i u oblasti Sane u Bosanskoj krajini jo za vrijeme Turaka postojali su majdani i postrojenja gdje se topilo eljezo i proizodio elik. Ve tada se proizvodila odreena koliina elika,pa se rauna da je u momentu okupacije ukupna proizvodnja elika iznosila oko 5 000 t godinje. Ve 1891. podie se visoke pei u Vareu, a idue godine eliana i valjaonica u Zenici. Tek poslije II svjetskog rata naglo se u Bosni i Hercegovini razvija crna metalurgija. Glavni centar crne metalurgije postaje zenica, u ijoj blizini se nlaze rudnici eljeza,drugih

pomonih sirovina,voda i energija,a i sredinji poloaj u tadanjoj dravi je uvjetovao da se ba u Zenici locira centar crne metalurgije. Isto tako je locirana i izgraena eljezara u Ilijau namijenjena proizvodnji sirovog eljeza za livnice. Geoloke rezerve u rejonima Varea , Ljubije , planine radovan i Jablanice iznosi oko 700 miliona tona eljezne rude iz koje se moe izvaditi 300 miliona tona eljeza, a to moe predstavljati osnovu za proizvodnju 400 miliona tona elika. Rudnici eljezne rude vare, Ljubija,Radovan i Tovarica , zatim tona elika.Rudnici eljezne rude Vare, Ljubija,Radovan i Tovarnica, zatim rudnik krenjaka Doboj,eljezara Zenica, Ilija i Vare objedinjeni su u jedinstven proizvodni kompleks koji se zove Rudarsko-metalurki kombinat Zenica.

1.4.2.

Metalna

industrija

Uz metalnu industriju obradiemo metalopreraivaku djelatnost,mainogradnju i proizvodnju saobraajnih sedstava. Poeci prerade metala eu u daleku prolost na teritoriji Bosne i Hercegovine. Posebno preko zanatske proizvodnje i manufakture. U Vareu,Kreevu i Ljubiji izgraivale su se metalne preraevine u obliku poljoprivrednih sprava i alata,graevinskih potreba,potreba naoruavanja. Dolaskom austrougarske uprave,na tritu se pojavljuje i industrijski proizvod u veim koliinama koji su stranog porijekla. Tokom meuratnog perioda sporo se razvijala metalna industrija i proizvodili su se prostiji metalni proizvodi,preteno poljoprivredne alatke.Poslije rata, u prvim godinama,nije se metalna industrija znaajnije razvijala.Meutim u pedesetim godinama metalna industrija postaje veoma propulzivna i naglo se razvija.Od ukupnog broja zaposlenih u industriji petina radnika je zaposlena u metalnoj industriji. Njeni proizvodi postaju dominirajui u industrijskoj proizvodnji uopte. Iz oblasti mainoprerade proizvode se odlivci sirovog liva, odlivci od gvoe , raznih alati , ekseri, gvozdena konstrukcija ,pei ,metalne elektrode,kuglini valjkasti i igliasti leajevi,konstrukcije za graevinarstvo. U oblasti mainogradnje uvedena je proizvodnja: maina radilica,maina za graevinartvo,poljoprivrednih maina,pisaih maina,a u sferi saobraajnih sredstava.motori,putniki automobili.traktori,bicikli.raunarski strojevi,teretni i ostali specijalni vagoni.Ovako velik asortiman raznih proizvoda,veinom

1.5.

Saobraaj

Bosna i Hercegovina ima znaajan poloaj u transportno-komunikacionom sistemu Balkana i june Evrope. Shodno svom poloaju ona nastoji da se i u domenu transporta i komunikacija to bre prikljui razvijenim zemljama Evrope i svijeta u emu i postie odreene rezultate.

U posljednjih nekoliko godina investirana su znaajna sredstva u obnovi u ratu unitenih i poruenih transportnih kapaciteta, objekata i saobraajnica, a planira se i izgradnja novih cestovnih i eljeznikih pravaca. Postojea saobraajna infrastruktura u BiH je locirana uglavnom oko centralne ose; sjever-jug du rijeka Bosne i Neretve, i u smjeru zapad-istok paralelno r. Savi. Na ovim potezima locirana je glavnina privrednih i prirodnih resursa. kao i stanovnitva BiH. U posljednje vrijeme evidentni su napori i uspjesi BH i tijela meunarodne zajednice da se meunarodni transport postupno ali sigurno normalizira.

1.5.1.

Cestovni

saobraaj

Cestovni transport ima veoma veliki znaaj u privrednom sistemu BiH. Oko 90 % robe i putnika u BiH obavi se cestovnim transportnim sredstvima. Cestovni transport u BiH je gotovo u potpunosti privatiziran, i zahvaljui tome, sa gledita korisnika usluga, dolo je do poboljanja ponude i kvaliteta prijevoza, kako u domaem tako i u meunarodnom prijevozu. Prostorna distribucija transportnih kapaciteta u cestovnom transportu je zadovoljavajua budui da gotovo u svakom veem mjestu u BiH postoje preduzea koja nude usluge u prijevozu robe, putnika ili specijalne prijevoze u domaem i meunarodnom cestovnom prometu.

Slika

br.7.

Ceste

eljeznice

koje

prolaze

kroz

Bosnu

Hercegovinu BiH

3 su:

Najznaajnji

cestovni

pravci

kroz

Hrvatska-(Bos.amac/Brod/upanja/Oraje)-Doboj/Tuzla-Zenica-SarajevoMostar-Ploe (R Hrvatska). 1.5.2. R Banja eljezniki HrvatskaBiha-Banja Luka-Doboj-Tuzla-Bijeljina-Bos.Raa/Zvornik,

Luka-Jajce-Travnik-Zenica-Sarajevo-Gorade-Viegrad-(Jugoslavija). saobraaj

eljezniki prijevoz u BiH obavljaju dva operatora-javna preduzea: eljeznice Federacije BiH sa sjeditem u Sarajevu i eljeznica Republike Srpske sa sjeditem u Banja Luci. Za upravljanje eljeznikom infrastrukturom osnovana je eljeznika BH javna korporacija. Ukupna duina eljeznikih pruga iznosi 1031 km, emu treba dodati i industrijske kolosijeke do svakog znaajnijeg proizvodnog kapaciteta. Ovo eljeznikim operatorima daje mogunost direktnog pristupa u preuzimanju i isporuci svih masovnih vrsta robe.

1.5.3.

Pomorski

rijeni

saobraaj

Prijevoz roba iz i u BiH morskim putem odvija se preko Luke Ploe (Hrvatska). Kapacitet luke je oko 5 mil tona/god. Uskoro se oekuje da se poboljaju uvjet za odvijanje robnog prometa rijekom Savom, posredstvom luke u Brko Distriktu i pristanitima u Bos. amcu,Bos. Brodu i Bos. Gradici. U domenu rijenog saobraaja, prvenstveno u luci 'Brko' postoje znaajne mogunosti za poveanje prometa i unapreenja ukoliko bi se u njezinu modernizaciju uloila odreena sredstva. Luke u Ploama i Brkom, kao i pristanita na r. Savi imaju relativno dobre plovne, eljeznike i cestovne veze prema unutranjosti zemlje kao i prema inozemstvu.

1.6.

Turizam

Slika

br.8.

Promotivni

filmovi

kroz

Bosnu

Hercegovinu

logo

Bosna i Hercegovina predstavlja veoma zanimljivu turistiku destinaciju, to je rezultat geografskog poloaja, izuzetnih prirodnih ljepota, kulturno-historijskih vrijednosti i pogodnih klimatskih uvjeta/uslova. Na podruju Bosne i Hercegovine vijekovima su se ukrtale razliite kulture, religije i tradicije, to daje dodatnu vrijednost kreiranju specifinog turistikog proizvoda i obogauje ponudu. Zahvaljujui svemu ovome, Bosna i Hercegovina posjeduje brojne prirodne i ljudskim radom i aktivnou stvorene mogunosti za razvoj razliitih vrsta turizma.

Slika br.97. Nevjerovatno arheoloko nalazite BiH dolina piramida u Visokom 3 - Planinski: Olimpijske planine Bjelanica, Jahorina, Igman i Trebevi, Vlai kod Travnika su veliki resursi u funkciji razvoja zimskog turizma i sportske rekreacije. - banjski: banje na Ilidi kod Sarajeva, u Fojnici, Kiseljaku, Tesliu, Tuzli, Olovu, Srebrenici, Viegradu,Tesliu predstavljaju bogatstvo termalnih izvora radioaktivne i mineralne vode koji su jo u ranomhistorijskom periodubile predmet eksploatacije u svhu lijeenja. - primorski: Neum sa 270 sunanih dana u godini je bosanskohercegovaki izlaz na Jadransko more kojisvojom okolinom (Mostar, Stonski zaljev, Hutovo blato) prua jedinstvene anse za

odmor

rekreaciju.

- religijski: Meugorje je nakon pojavljivanja Djevice Marije postalo moderan centar vjerskog turizma saizgraenim kapacitetima, infrastrukturom i ostalim sadrajima; Prusac, Jajce, te monogobrojni vjerski ikulturni spomenici etiri religije (islam, katolicizam, pravoslavlje) koji na ovim prostorima vijekovimaegzistiraju u savrenom skladu - lovni i ribolovni: ouvanost prirode, bogatstvo rijeka, jezera, razne vrste divljai predstavljaju izuzetnuturistiku atrakciju kongresni turizam: Sarajevo, Zenica, Tuzla, Biha, Banja Luka, Mostar.

Slika

br.6.

Arheoloki

park:

Kamene

kugle

Zavidovii,

Zavidovii

Na podruju opine Zavidovii do danas je pronaeno oko 50 kamenih kugli koje se nalaze na 11 razliitih lokacija. Fenomen kamenih kugli je rijedak u svijetu. Osim Kostarike i Meksika mnoge su pronaene i u Bosni i Hercegovini. Najvea koncentracija, sa vie od 20 kugli, pronaena je u selu Grab, udaljenom 2 km od Zavidovia.

1.7.

Bankarstvo

Agencija za bankarstvo BiH istie da banke u BiH nemaju rizinih vrijednosnih papira i drugih finansijskih instrumenata te da je njihova stabilnost jo uvijek osigurana visokim likvidnim rezervama.

Otpornost bankarskog sistema osigurana je i zakonskim mjerama Agencije, vezanim za minimalnu likvidnost i adekvatnost kapitala i visokom stopom obavezne rezerve koje banke moraju drati kod Centralne banke BiH (CBBiH).

Uz to, kako se dodaje, propisi koji reguliraju rad bankarskih institucija u BiH su u odreenim

segmentima stroiji nego u zemljama visoko razvijenih ekonomija.Banke u BiH, kako se kae se u saopenju Agencije za bankarstvo BiH, posluju isto kao komercijalne banke, imaju zdrav portfelj i u pravilu nisu imale aktivnosti na meunarodnom finansijskom tritu.

Sa 31.augustom ove godine 29 posto aktive je u novanim sredstvima, to je znaajno vie od propisanih minimuma. Stopa adekvatnosti kapitala, sa 30.junom je bila 16,5 posto, to je duplo vie od osam posto minimalnog zahtjeva po meunarodnim standardima (zakonom propisana minimalna stopa adekvatnosti kapitala u BiH iznosi 12 posto). To upuuje na zakljuak da je bankarski sistem u BiH adekvatno kapitaliziran, a struktura bilansa banaka i sistem upravljanja rizicima omoguavaju bankama u BiH da sve svoje obaveze prema klijentima uredno izvravaju, ak i u sluaju dodatne krize i na domaem financijskom tritu, kae se u saopenju Agencije za bankarstvo BiH. Agencija istie da je bankarski sektor u BiH zdrav te da bankarska kriza u svijetu za sada nije izazvala direktne refleksije u BiH iz razloga to su banke majke banaka u BiH regionalne i nisu znaajno aktivne na internacionalnom tritu.

1.8.

Trgovina

meunarodna

razmjena

Trgovina je veoma stara djelatnost. Na prostoru Bosne i Hercegovine ima tragova o trgovakoj djelatnosti jo iz prahistorije. Neki arheoloki nalazi iz metalnog doba govore o importu raznih proizvoda iz mediteranskih i srednjoevropskih prostora, naeni su i proizvodi iz naih predjela na prostorima Balkanskog poluostrva i ire. U srednjem vijeku odvijala se trgovina izmeu mediteranskih - jadranskih gradva i rudarskih sredita srednje Bosne. Veliki broj naselja iz pred turskog perioda ima oznaku trgovita, a za vrijeme turske uprave "pazar". Proizvodi iz Bosne za vrijeme osmanske vlasti stizali su do zemalja bliskog i srednjeg istoka, a preko dubrovakih trgovaca i do zemalja Sredozemlja, srednje i zapadne Evrope. Za vrijeme Austrougarske monarhije razvila se trgovaka djelatnost izmeu Bosne i zemalja Austro-ugarske monarhije i drugih zapadnoevropskih zemalja. Trgovaka aktivnost, ali neto smanjena, odvijala se izmeu dva rata, da bi se poslije Drugog svjetskog rata znatno razvila i to u sve dvije osnovne forme: unutranju i vanjsku trgovinu. U unutranjoj se razvijala kako detaljistika, tako i grosistika trgovina. Tokom poratnog razvoja zapaaju se etiri faze u razvoju trgovine i trgovake mree: admnistrativni perod od 1947, do 1953.god., period novog privrednog sistema 1953-1965, koji je odstupio od strogo administrativnog modela trgovine, zatim period privrednili reformi 1965, do 1971.god. kada su prometne organizacije dobile poslovnu samostalnost u posredovanju izmeu prizvoaa i potroaa. U tom periodu se stvaraju velike integrarne organizacije trgovine, koje su objedinjavale trgovinu, ugostiteljtvo, turizam, poljoprivredu i dr. djelatnosti. Stvarani su kombinati

proizvodno-trgovinskog tipa: UPI u Sarajevu, Hepok u Mostaru, AIPK Banja Luka, PTK Tuzla i dr. Kombinati su objedinjavali robni promet i poljoprivredu, a imali su i spoljno trgovinsku funkciju. U periodu poslije 1971. pa do sticanja nezavisnosti, trgovina se odvijala u uslovima pojaane vanjsko-trgovinske djelatnosti i povezivanja na liniji: proizvoai - veleprodaja - maloprodaja i proizvoai - maloprodaja. U ovom periodu nije se bitno mijenjala struktura prometa na malo. U ukupnom prometu na malo u 1988. dominiraju prehrambeni proizvodi, zatim tekstilni, tena goriva i maziva, te metalni proizvodi i dr.

Tokom posljednjeg perioda raste i spoljnotrgovaka aktivnosti privreda Bosne i Hercegovine. Izvoz se orjentira u gotovo sve dijelove svijeta, ali najvie prema istonoevropskim zemljama, gotovo polovina, zatim u razvijene zemlje Imanje od treine/, te u zemlje u razvoju /ispod etvrtine/o Uvoz roba sa inostranih trita se u periodu 1980 - 1988. znatno mijenja tako da u uvozu preovlauju materjali za reprodukciju, a opadaju sredstva rada.

1.8.1.

Izvoz

Bosne

Hercegovine

Tokom cijele 2007. godine Bosna i Hercegovina biljei dvocifrene stope rasta izvoza na mjeseno (M/M). U prvih devet mjeseci u 2007. godini, izvoz je porastao za 18,54 procenta u odnosu na prvih devet mjeseci u 2007. godini. Ukupan izvoz proizvoda iz Bosne iHercegovine je povean za 317,86 miliona KM, ime je ukupan izvoz za prvih devet mjeseci premaio iznos od 2 milijarde KM. Od 97 glavnih grupa izvoznih proizvoda prema harmonizovanom sistemu kodova, u BiH je u deset grupa izvoznih proizvoda skoncentirano je 74,72 procenta ukupnog izvoza BiH. U prvih devet mjeseci, najznaajniji izvoz iz Bosne i Hercegovine ostvaren je izvozom : Drveta i proizvoda od drveta (HS:44), Aluminija i proizvoda od aluminija (HS:76), Mineralnih goriva i elektrine energije (HS:27), Namjetaja i opreme (HS:94), te Maina, aparata i mehanikih ureaja (HS:84). Izvoz ovih proizvoda u periodu januar-septembar 2007. godine je iznosio 1,054 milijarde KM, to predstavlja 51,92 procenta ukupnog izvoza BiH. Bosna i Hercegovina u periodu januar septembar 2007. godine ostvarila je rast izvoza od 18,54 procenta, odnosno za 317,58 miliona KM, prvenstveno zahvaljujui poveanom izvozu: (1) Anorganskih hemijskih proizvoda

(HS:28), iji je izvoz porastao za 103,09 miliona KM (poveanje od 8.256,28 procenata); (2) Aluminij i proizvodi od aluminija(HS:76), iji je izvoz porastao za 65,57 miliona KM (poveanje od 29,02 procenta); (3) Proizvodi od eljeza i elika (HS:73), iji je izvoz povean za 39,22 miliona KM (poveanje od 65,50 procenata); (4) Mineralna goriva i elektrina energija (HS:27), iji je izvoz povean za 36,32 miliona KM (poveanje od 25,46 procenata), i(5) Drvo i proizvodi od drveta (HS:44), iji je izvoz povean za 36,05 miliona KM (poveanje od 12,51procenta).Poveanje obima izvoza ovih pet grupa proizvoda doprinijelo je najveim dijelom porastu izvoza iz BiH. Samo ovih pet grupa proizvoda ine 88,24 procenta ukupnog poveanja izvoza BiH u periodu januar-septembar 2007. godine.

1.8.2.

Uvoz

Bosne

Hercegovine

Zahvaljujui veem rastu uvoza u prvoj polovini 2007. godine, posebno u aprilu i junu, uvoz BiH je u periodu januar septembar 2007. godine bio vei za 9,65 procenata u odnosu na isti period godinu dana ranije. I pored oekivanja da e se stope rasta uvoza smanjiti, podacipokazuju da se uvoz BiH, kontinuirano poveava. U 2003. godini ukupan uvozBiH, prema podacima Centralne Banke je iznosio 8,31 milijardu KM. U periodu januar septembar 2007. godine ukupan uvoz je iznosio 6,68 milijardi KM, to predstavlja poveanje uvoza za 558,25 miliona KM nego u istom periodu protekle godine.Najvee poveanje uvoza zabiljeeno je u uvozu:(1) Mineralnih goriva i nafte (HS:27) iji je uvoz povean za 158,85 miliona KM (poveanje od27,25 procenata); (2) Elektrinih maina i opreme (HS:85) iji je uvoz povean za 97,72 miliona KM(poveanje za 29,18 procenata); (3) Vozila i dijelova za vozila (HS:87), iji je uvoz povean za 58,04 miliona KM (poveanje od 13,98 procenata);(4) eljezo i elik (HS:72), iji je uvoz povean za 45,40 miliona KM (poveanje od 24,04 procenta) i (5) Plastine mase i proizvodi od plastinih masa (HS:39), iji je uvoz povean za 26,52 miliona KM (poveanje od 11,20 procenata). Poveanje obima uvoza u ovih pet grupa proizvoda doprinijelo je poveanju voza BiH za 65,71 procenat BiH uvoz se sastoji od znatno vie grupa proizvoda I iznos uvoza (za razlikuod izvoza) ne zavisi od nekolicine uvoznih proizvoda. Meutim, posljednjih est mjeseci jasno je uoljiv rast onih uvoznih proizvoda kojih se koriste kao repromaterijal za proizvodnju izvoznh proizvoda. Kao i u drugim izvozno orijentisanim ekonomijama, uvoz ovih proizvoda sigurno da e podsticati stope rasta uvoza, dok e uvoz proizvoda za finalnu potronju u BiH postepeno opadati.

1.9. Poloaj

Ekonomsko-geografske Bosne i Hercegovine:

regije matematiko

i geografski,

privredni fizikogeografski,

centri eko-

nomskogeografski, socijalnogeografski i geopolitiki,uvjetovao je stvaranje kompleksnh cjelina-regija prostora Republike Bosne i Hercegovine. Na osnovu reIjefnih geoloko geomorfolokih, klimatsko-hidrolokih,biogeografskih - pedolokih i landaftnih odlika prostora i njihove ekonomskogeografske i socijalnogeografske valorizacije na teritoriji Bosne i Hercegovine izdvajaju se tri' velike prostorne cjeline: panonsko-peripanonski planinski prostor,sredinji planinski prostor i mediteransko-submediteranksi prostor. Ove tri osnovne cjeline izvedene su na osnovu kompleksnih fizikogeorafskih i socialnogeografski ili antropogeografski odlika mogu se dalje diferencirati na manje taksonomske jedinice. Uslovno homogene fizinomske cjeline slue kao osnova na kojoj su se razvili ekonomsko geografski centri u kojima su skoncentrisane socijalnoekonomske institucije i funkcije. Ovi centri okupljaju i prema sebi privlae nie, manje centre i urbane cjeline, te se tako formirala mrea gradskih naselja kao sredite ekonomskogeografske aktivnosti i sfere utcaja na okolni prostor. Time su stvorene regije specifinog tipa od kojih svaka ima svoj regionalni centar-jezgro privlaenja u sredite funkcija. Takve regije se zovu nodalnofunkciona i ima ih na teritoriji Bosne i Hercegovine etiri: mostarska makroregija ili hercegovaka, banjaluka makro regija ili bosanskokrajika, sarajevsko-zenika ili sredinje bosanska, te tuzlanska makroregija.Ove nodalno funkcionalne regije su oblkovane oko najveih urbanih sredita u svom prostoru. Sredita ovih makroregija ve prelaze broj od 100 000 stanovnika i zona u utjecaja im je unutar lzotelnog perimetra od oko 100 km.

1.9.1.

Regionalnogegorafske

karakteristike

Sjeverne

Bosne

Hercegovine

Peripanonska Sjeverna Bosna uhvaa prostor Bosanske posavine te junije prstore o kojih prostiru panonska obiljeja. Priblino 70 km juno od Save prua se granica peripanonske Bosne. Na istoku peripanonska Bosna ima granicu na Drini, odnosno u Bosanskom podrinju, a na zapadu ide zapadnom granicom Bosanskog pounjak. Povrina peripanonske Bosne iznosi 21 622 km2,a na tom prostoru ivi oko 2 3000 000 stanovnika, sa gustinom naseljenosti od 104 stanovnika na km2.Na tom prostoru preovlauju ravnice i nizije sa breuljkatim i brdovitim zemljitem. Sa te ravnice se izdiu ostrvske planine koje ne prelaze visinu od 1 000 m.Dalje na jugu neke planine prelaze visinu od 1 000 m i to na dodiru sa planinskim sredinjim prostorom. Otvorene doline Une sa Sanom, Vrbasa, Bosne sa Spreom te Drine rastavljaju brdovito-breuljkasta zemljita, a same doline su veoma otvorene za saobraaj.

Banja Luka (slubeni naziv: Grad Banja Luka) je grad u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine, smjeten na rijeci Vrbas. Po veliini je drugi grad u cijeloj BiH, a mnogi ga smatraju jednim od njenih najljepih gradova. Upravno je sredite Republike Srpske, te privredni i kulturni centar ovog dijela Bosanske Krajine.

Slika

br.10.

Panorama

grada

Banja

Luka

1.9.2.

Regionalnogeografske

karakteristike

Sredinje

Bosne

Srednjom Bosnom se naziva prostor izmeu regije preripanonske sjeverne Bosne i regije visokog kra na jugu.Sa istoka je omeena granicom Srbije,Sjeverna granica ide planinskim hrbatima i masivima Dimitor,Manjaa,emernica,Vlai,Konjuh i Javor. Povrina regije Srednje Bosne iznosi 12 920 km2 sa 1 249 000 stanovnika a prosjenom gustinom naseljenosti 97 stanovnika na km2 .

U sve pobrojane osnovne oblike usjeene su doline, preteno u otpornim stijenama starijih naslaga, kompozitne u kojima se smjenjuju kotline i klisure. klisure su preteno a kotline su u neogenim mekim naslagama. Duboke dolme gornjih tokova Vrbasa, Bosne i Drine sa pritokama presijecaju razliite grupe naslaga, pa su i one donekle kompozitne i stupnjevite, sa izlomljenim uzdunim profilima. Eroziona proirenja osim u neogenim naslagama, mogu sadravati i krilje koji su podloni raspadanju i spiranja, pa je tim putem nastalo eroziono proirenje u goradansko-foanskom dijelu Drine i oko Viegrada. Sarajevo zenika kotlina je najznaajniji dio Srednje Bosne . U njoj su se razvili glavni privredni centri : Sarajevo i Zenica. Sarajevo sa deset opina u sastavu grada: Centar, Stari Grad, Novo Sarajevo, Novi Grad, Ilida, Hadii, Trnovo, Ilija, Pale, Vogoa ima ukupno 527 000 stanovnika , a ui dio broji 415 631 stanovnika, glavni je grad te glavno kulturno sredite Bosne i Hercegovine.

Slika

br.11.

Panorama

grada

Zenica

Zenica je grad u Zeniko-dobojskom kantonu, u srednjem dijelu Bosne i Hercegovine. Povrina grada je 500 km, a broj stanovnika iznosi oko 130 hiljada. Ekonomsko je sredite

geografske regije Srednje Bosne i pored Travnika i Jajca najvaniji grad tog dijela drave.

1.9.3.

Regionalnogeografske

karakteristike

Visokog

kra

Regija bosanskog hercegovakog visokog kra lei izmeu Peripanonske i Srednjobosanske regije na sjeveroistoku , planinske Crne gore na jugoistoku, Gorske Grvatske na sjeverozapadu, Srednjeg primorja na jugozapadu i niske Hercegovine na jugoistoku. Povrina ove regije iznosi 11842 kilometara kvadratnih u kojoj ivi 325 000 stanovnika ili 27,4 stanovnika po kilometru kvadratnom.

Slika

br.

12.

Panorama

grada

Bihaa

U ovoj regiji se smjenjuju planinska bila i udoline izmeu njih. U regiji je glavna ekonomska grana bila sitno stoarstvo : ovce i koze, koje su boravile tokom ljeta na planinskim bilima. Potrebe stanovnitva za hranom nisu mogle biti podmirene od zemljoradnje u udolinama i poljima , zbog ega je trgovina sa stokom u zamjenu za ito bila neprekidna. Posljedice porasta stanovnitva bile su u neracionalnom i pretjeranom iskoritavanju panjaka, te u migracijama. Razvojem preraivake industrije , rudarstva i umarstva manjuje se visok procenat poljoprivrednog stanovnitva. Stoarski proizvodi kao lokalne sirovine mogu posluiti za razvoj prehrambene industrije, a preraivaka industrija moe koristiti drvetom, ugljenom , jeftinom elektrinom energijom , vunom i koom. Hidroelektrane su izgraene na Neretvi , Rami i Uni , a planirau se i na krakim poljima.

Najvee gradsko sredite je Biha sa 45,807 stanovnika. Rubni poloaj Bihaa u regiji odreuje njegovu prometnu vanost , kao raskre. Drugi grad je Konjic sa 13,744 stanovnika , takoer staro naselje na glavnom putu iz Panonije prema Primorju.

1.9.4.

Regionalnogeografske osobenosti Mediteranske i Submediteranske Hercegovine

1.9.4.1.Niska Hercegovina Niska Hercegovina se sastoji od krenjakih povri, krakih polja (Posuko blato, dio Imotskog polja, Popovo polje) i polja uz Neretvu i njezine pritoke: Trebiat, Bregavu i Malu Bunu (Bunicu). Prije dolaska Turaka Niska Hercegovina je bila

stoarska oblast i bez znatnijih gradova. Turci osnivaju gradska sredita sa orijentalnirn arhitektonskim elementima u kojima ivi preteno muslimansko stanovnitvo. U plodnim poljima oko gradova razvija se zemljoradnja sa navodnjavanjem, gaji se preteno kukuruz povre i voe. Najvei dio stanovnitva se i dalje bavi sitnim stoarstom, Poveanje broja sitne stoke, te prehrana ispaa i uveanje stanovnitva uvjetovali su stvaranje velikih i pustih krakih goleti. Kasnije je poeo uzgoj vinove loze koja ostaje glavna trina kultura. Uzgoj duhana je jedna od komercijalno najvanijih kultura. Niska Hercegovina imala je donedavno karakter sIromanog agrarno prenaseljenog krakog kraja, bez obzira to se intenzivno gaji duhan i loza. Povrina Niske Hercegovine iznosi 5 399 kilometara kvadratnih i u njoj je 1981.g. ivjelo 296 000 stanovnika ili 54,8 stanovnika po kilometru kvadratnom . Velik postotak poljoprivrednog stanovnitva i slab razvitak gradova ukazuje na ekonomsku nerazvijenost i agrarnu prenaseljenost. Ti faktori su uvjetovali i ekonomsku emigraciju iz ovog podruja u druge regije i inostranstvo. Glavni i najvei centar je Mostar sa 75 613 stanovnika.

Slika

br.

13

Panorama

grada

Mostara

Mostar (slubeni naziv: Grad Mostar) je grad u Bosni i Hercegovini, kulturno i privredno sredite Hercegovine te upravno sjediteHercegovako-Neretvanskog kantona. Ime je dobio po uvarima mostova (mostarima), na obalama rijeke Neretve. Grad je poznat po uvenom Starom mostu, izgraenom u 16. vijeku, kojeg su sruile snage HVO-a 9. novembra1993., da bi nakon rata 2004. godine most ponovo bio izgraen. Stari most je prvi kulturni spomenik u Bosni i Hercegovini koji se nalazi na UNESCO-voj listi zatienih spomenika kulture svijeta.

Slika

br.14.

Grad

Neum, u

grad

kojem

BiH

izlazi

na

Jadransko

more

1.10. Poloaj

BiH

meunarodnim

ekonomskim

integracijama

Vanjska politika Bosne i Hercegovine usmjerena je ka unapreenju i ouvanju trajnog mira, sigurnosti i stabilnog demokratskog i sveukupnog dravnog razvoja, odnosno ukljuivanju u savremene evropske, politike, ekonomske i sigurnosne integracione tokove. U cilju promoviranja svojih stratekih interesa, Bosna i Hercegovina e voditi transparentnu vanjsku politiku, u saglasnosti sa slijedeim prioritetima:

Ouvanje i zatita nezavisnosti, suvereniteta i teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine u meunarodno priznatim granicama; Potpuna i dosljedna implementacija Opeg mirovnog sporazuma (OMS); Pristupanje Bosne i Hercegovine evroatlantskim integracionim procesima; Uee Bosne i Hercegovine u multilateralnim aktivnostima, posebno u sklopu sistema Ujedinjenih naroda (UN), Vijea Evrope, Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi (OSCE), Organizacije islamske konferencije (OIC), i dr.; Promocija Bosne i Hercegovine kao partnera u meunarodnim ekonomskim odnosima i aktivnosti koje e omoguiti prijem Bosne i Hercegovine u Svjetsku trgovinsku organizaciju (WTO) i druge meunarodne organizacije i asocijacije.

Zakljuak Na kraju mislim da je veina potrebnog data kroz ovaj maturski rad o zemlji Bosanaca i Hercegovaca , o zemlji dobrih ljudi, o zemlji prepunoj sukoba i mrnje, o zemlji koja preivljava sitniave dane, o zemlji koju ipak najvie volim.

Kroz ovaj maturski opisao sam dananju situaciju Bosne i Hercegovine kroz ekonomske parametre, koji bi ubjeen sam bili itekako bolji da nije bilo nesretnog rata poetkom devedesetih koji je ostavio snane tragove po ekonomsku, kulturnu, nacionalnu, religijsku i turistiku sliku. Mislim da je potrebno znati da se ratna teta procjenjuje na vie desetina milijardi dolara, i da rat u Bosni nije bio samo etike ve i ruilake prirode koji je po mom miljenju jedina potekoa ka napretku BiH meu rekao bih velike sile Europe. Naravno, stvari se poboljavaju i iz dana u dan finansijska slika Bosne i Hercegovine se ipak popravlja i tendencija rasta govori o vrlo solidnom bilansu nae drave bez obzira na sveopi pesimizam koji vlada njenim prostorima. Nadam se da e u skorije vrijeme politika stega popustiti i okreniti se ka vanijim, onim ekonomskim pitanjima, koja e jedina ovu zemlju odvratiti od mrnje i pesimizma te stvoriti u njoj normalno, kulturno, i ponosno drutvo. Bez obzira na sve, Bosnu i Hercegovinu smatram najljepom i najpogodnijom zemljom za ivot na cijelom svijetu.

Literatura 1. UDBENIK BUATLIJA , GEOGRAFIJA ZA SARAJEVO IV RAZRED GIMNAZIJE, IBRAHIM 1994. GODINA

2. Zemljopis 3 Udbenik za III. razred ekonomske kole - Dr. Dragutin Feletar, dr.sc. Adolf Mali, dr.sc.Zoran Stiperski , Zagreb 1998

3.

INTERNET

www.wikipedia.org www.bih-x.com