You are on page 1of 14

ΕΡΑΤΥΡΑ ΒΟΪΟΥ

Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΕΡΑΤΥΡΑ

Στην Εράτυρα, που ήκµαζε πολύ κατά το 18ο αιώνα,
καλλιεργούνταν η αγιογραφική τέχνη, στο µοναστήρι του
Αγίου Αθανασίου κυρίως. Δεν διασώθηκαν γραπτές
µαρτυρίες, αλλά τα διασωθέντα έργα στους ναούς αυτής
της εποχής, τόσο οι τοιχογραφίες όσο και οι φορητές
εικόνες, µαρτυρούν την αυτήν τεχνοτροπίαν. Οι
αγιογράφοι δεν υπογράφουν τα έργα τους και απ' αυτό
βγαίνει αβίαστα το συµπέρασµα, ότι ήταν µοναχοί, που
προτιµούσαν από ταπεινοφροσύνη
την ανωνυµία. Αλλά και οι κοσµικοί ζωγράφοι και
αγιογράφοι είχαν σχέση µε το µοναστήρι του Αγίου
Αθανασίου.
Σ' ένα βιβλίο της Μονής «Παρακλητική» διεσώθη
σηµείωση, που λέει: «εσυγχωρέθησαν ό Κώστας
Ζωγράφος 1805 Νοεµβρίου 16». Από το όνοµά του ο
ζωγράφος ήταν κοσµικός, αλλά αγαπητός στο µοναστήρι
και γι' αυτό εσηµείωσαν το όνοµά του στο εκκλησιαστικό βιβλίο. Δεν αποκλείεται να ήταν και αγιογράφος. Οι
τοιχογραφίες

των αρχοντικών σπιτιών, που διασώθηκαν και έχουν
διάφορα θέµατα, παρµένα από τη φύση και την ιστορία,
πρέπει να είναι και αυτά έργα εντόπιου χρωστήρος.
Κατά το 19ο αιώνα το µοναστήρι, είχε ήδη πυρποληθεί
το 1794 και το 1797 επανακτίστηκε. Η παρακµή σ' όλους
τους τοµείς ήταν πλήρης, φυσικά και στην αγιογραφία.
Αυτήν την εποχή συναντούµε αγιογράφους κληρικούς και
λαϊκούς που είναι όλοι Ερατυρείς και που υπογράφουν τα
έργα τους. Δεν είναι δυνατόν οι καλλιτέχνες αυτοί να
εµφανίστηκαν απότοµα, αλλά ακολουθούσαν κάποια
παράδοση και τεχνοτροπία, είχαν κάποια αφετηρία και
αυτή είναι το µοναστήρι του Αγίου Αθανασίου.
Τα διασωθέντα έργα του 18ου και 19ου αιώνα είναι οι
ναοί: Από το 1715 των Αγίων Αναργύρων, από το 1736
της Αναλήψεως. Από το 1737 το ναυδριον του Αγίου
Νικολάου, από το 1762 της Παναγίας. Από το 1817 ο ναός του Αγίου Νικάνορος. Το 1841 του Αγίου Γεωργίου, το
1868 των Δώδεκα Αποστόλων. Το 1860 του Προφήτου
Ηλία.
Δυστυχώς οι τοιχογραφίες των Αγίων Αναργύρων, της Αναλήψεως και του Ιωάννου Προδρόµου κατεστράφησαν
από επιχρίσµατα και µετατροπές. Των Αγίων Αναργύρων και της Αναλήψεως, οι τοιχογραφίες που διασώθηκαν,
µαρτυρούν ότι ήταν περισσότερο προσεγµένες.
Η απώλεια η µεγάλη είναι, ότι κατεστράφησαν οι νάρθηκες και οι κυρίως ναοί που καταλάµβαναν τη µεγαλύτερη
επιφάνειααπό τις αγιογραφίες. Αν λάβουµε υπόψη µας το νάρθηκα, που είναι και γυναικωνίτης του Αγίου Νικολάου
θα µείνουµε εντυπωσιασµένοι. Στη βόρεια πλευρά, εικονίζεται το γενεαλογικό δέντρο του Ιησού Χριστού. Στη βάση
κοιµάται ο γέροντας Ιεσσαί µε τη µεγάλη του γενειάδα, ο πατέρας του προφήτου Δαβίδ. Από το σώµα του βλασταίνει

ένα δέντρο µε τρία κλωνάρια. Το µεσαίο είναι χοντρό,
ενώ τα δύο πλάγια είναι µικρότερα και λεπτότερα. Στο
κάθε κλωνάρι εικονίζεται από ένας προπάτορας του
Χριστού βασιλέας του Ισραήλ, από του Δαβίδ µέχρι του
Σωτήρος Χριστού. Ο Δαβίδ κρατάει λύρα, ο Σολοµών
βιβλίο και οι άλλοι 22 προφήται ειλητάρια, στα οποία
αναγράφονται
ρητά αναφερόµενα στη Γέννηση του Σωτήρος. Επάνω,
στο µέσον και στην κορυφή του δέντρου, παρουσιάζεται
σαν είδος άνθους, η Παναγία Θεοτόκος, άνωθεν δε της
Θεοτόκου ο Ιησούς Χριστός, το
«άνθος έκ τής ρίζης Ιεσσαί». Η άλλη δυτική πλευρά έχει
στο µέσον ακριβώς την άµπελο. Επί του κορµού της ο
Κύριος εντός ελλειψοειδούς πλαισίου µε το ένα χέρι
ευλογεί και µε το άλλο κρατά ειλητάριο
µε την επιγραφή «Έγώ ειµί ή αµπελος ηµείς τά κλήµατα» .Ανωθεν του Κυρίου είναι η εικόνα του Αγίου Μανδηλίου
και κάτω εικονίζεται ο βασιλιάς Άγαβος.
Στα άκρα υπάρχουν οι ευαγγελισταί που έχουν: ο Ματθαίος άγγελον και προσφέρει σ' αυτόν βιβλίον, ο Μάρκος το
λιοντάρι, ο Λουκάς τον κερασφόρο βουν, ο δε Ιωάννης τον αετό. Από τις πλευρές υπάρχουν σε έξι σειρές, που
σχηµατίζονται από τα κλήµατα, εβδοµήντα κυκλικά σχήµατα, που περικλείουν προτοµές από διάφορες µορφές της
Αγίας Γραφής και της ιστορίας της Εκκλησίας: απόστολοι, ευαγγελιστές και διάφοροι άγιοι. Η τεχνοτροπία είναι
ανεξάρτητη και ανεπηρέαστη από τις σύγχρονες κατευθύνσεις.
Διαφέρει στην τέχνη ο ναός του Αγ. Γεωργίου, ο οποίος αγιογραφήθηκε το 2ο ήµισυ του Ι9ου αιώνος. Ο
αγιογράφος εδώ είναι επηρεασµένος από τους ναούς της Δύσεως. Ναι µεν τα θέµατα είναι από την Ορθόδοξο
παράδοση αλλά η τεχνοτροπία είναι διαφορετική.

Η τέχνη της αγιογραφίας, ήταν, ως επί το πλείστον,
κληρονοµική, διότι ο πατέρας τη δίδασκε στα παιδιά του.
Ο Γεώργιος Εµµανουήλ Π.χ. είναι αρχηγέτης οικογενείας
ζωγράφων, στην οποία επεκράτησεν ως επώνυµο η
ονοµασία του επαγγέλµατός των. «Ζωγράφου». Επώνυµο
που διατηρήθηκε µέχρι των ηµερών µας. Ο οικονόµος
Παπαζήκος δίδαξε τους γιους του Δηµήτριον και Θωµάν
(Αγαθάγγελον) τ'ην αγιογραφική τέχνη.
Ιωάννης Μπού .... λη
Το ναό της Παναγίας, όπως αναγράφεται στην κτητορική
επιγραφή τον ιστόρησεν ο Ιωάννης Μπού ..λη. Αυτός ήταν
µάλλον Μοναχός όπως αποδεικνύεται από την επιγραφή
αφιέρωσή του
«ΔΕΞΟΥ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΟ ΔΩΡΟΝ ΣΟΙ ΠΡΟΣΕΚΩΜΙΣΑ ΕΓΩ Ο ΤΑΠΕΙΝΟΣ ΚΕ ΕΛΑΧΙΣΤΟΣ ΔΟΥΛΟΣ
ΣΟΥ ΙΩΑΝΝΗΣ, ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΜΩΝ ΓΕΝΝΗΤΩΡΟΝ, ΔΕΟΜΕ ΚΕ ΙΚΕΤΕΥΩ ΤΗΝ ΣΥΜΠΑΘΕΣΤΑΤΗΝ ΣΟΥ ΚΕ
ΑΜΑΧΟΝ Δ ΥΝΑΜΙΝ, ΝΑ ΙΚΕΤΕΥΣΗΣ ΤΟΝ ΥΙΟΝ ΣΟΥ ΤΟΝ ΜΟΝΟΓΕΝΗ ΝΑ ΜΟΥ ΣΗΝXΩPΙΣΙ
ΠΑΣΑΣ ΤΑΣ Α ΜΑ ΡTΙΑ Σ ΜΟΥ». Εάν ήτο λαϊκός θα ηύχετο για σύζυγο και τέκνα. Από το ύφος είναι µάλλον
µοναχός ή άγαµος λαϊκός.
Κώστας Ζωγράφος
Δεν γνωρίζοµεν έργα του συγκεκριµένα, ούτε άλλα στοιχεία γι'αυτόν, µόνον τη σηµείωση που διασώθηκε στο βιβλίο
Παρακλητική. « Έσυγχωρέθηκεν ό Κώστας Ζωγράφος 1805. Νοεµβρίου 16».
Σαλίκης Δηµ .

Ηταν ζωγράφος περιωπής και τον κάλεσεν ο Αλή πασάς
στα Γιάννενα, όπου και τον είχε ζωγράφο της αυλής του
και απολάµβανε µεγάλων τιµών . Οταν ήρθεν ο Αλή πασάς
στη Σέλτσα φιλοξενήθηκε
στο σπίτι του: «κατά τάς άφηγήσεις του επιζώντος
Χρήστου Γκαµάγκα, τάς οποίας ηκουεν από τήν
προµήτορά του (γιαγιά) ό Αλή πασάς έλθών είς τήν
Σέλιτσαν εφιλοξενήθη είς την οικίαν του Σαλίκη, όστις ων
ζωγράφος
είς Ιωάννινα,ήτο ζωγράφος καί του Πασά» γράφει ο
Ιωάν. Φωτόπουλος. Δεν ερευνήσαµε το θέµα των τυχόν
διασωθέντων εργων του.
Νικόλαος Ζωγράφος
Εικόνα του νάρθηκα του Αγίου Αθανασίου που
µεταφέρθηκε στο χωριό για λόγους ασφαλείας. Είναι µεγέθους 1.1Ο χ 0,50 πολύ ωραία εικόνα.
Επί της µιας πλευράς
Δέηση τών δούλων του Θεού
Νικολάου και τών γονέων
αυτού Μιχαήλ.
Επί της άλλης πλευράς
Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΗΚΟΝΑ
OISOPIΘH ΔΗΑ
ΧΥΡΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ
1796

ίστορηµένας ακρα επιµελεία.
εν ευλαβεία αµα δέ καί ευκλεία.
Παρά του Θεοφάνους του ίεροµονάχου
του εκ Σελίτζης κυρου Άθανασιάδου
του καί ηγουµένου περισπουδάστου
εν τηί µονή τήδε καί επιστάτου
1821 Σεπτεµβρίου 10
Διά χειρός δέ Γεωργίου ζωγράφου εκ Σελίτζης

Γεώργιος Εµµανουήλ (Μανουήλ)
Ο αγιογράφος αυτός είναι γνωστός από πολλές φορητές
εικόνες. Φαίνεται άνθρωπος γνωρίζων την Ελληνική
γλώσσα πολύ καλά από τις επιγραφές και τα
στιχουργήµατα των έργων του.
Στη Μονή της Κοιµήσεως της Θεοτόκου Σισανίου έχει
αρκετές εικόνες στο τέµπλο.
Εικόνα της Κοιµή σεως µε διαστάσεις 1.25 χ 80, η οποία
δεν διατηρείται σε πάρα πολύ καλή κατάσταση φέρει την
κάτωθΙ επιγραφή:
«Βλέπεις, ω φίλε, εικόνας τάς θειοτάτας,
τάς καί ευτάκτους τας µεγαλοπρεπεστάτας
Βλέπεις τό τέµπλον οµού καί ταύτας
ενθρονισµένας τάς περικαλεστάτας

Μετάστασις της Θεοτόκου, ηµικατεστραµµένη της αυτής τεχνοτροπίας και των αυτών ζωηρών χρωµάτων, φέρει δε
χρονολογία 1821 Σεπτεµβρίου 12, και άλλες εικόνες του εικονοστασίου.

Διά χειρός Γεωργίου Μανουήλ εκ Σελίτζης”.

Εικόνα Αγίου Κυπριανού (Αγίας Παρασκευής
Φλαµουριάς)
Δέησις του Δούλου του Θεού Κυπριανου Ιεροµονάχου
καί ηγουµένου της Άγίας Παρασκευης, έκ της επαρχίας
αγίου Σισανίου, του εκ της Λευκωσίας της Κύπρου ες
ενορίας φανερωµένης (Υπάρχων δέ γνήσιος
υιός τουτε Ιωάννου καί της. ... (δυσανάγνωστος),
εζωγραφίσθη παρά Γεωργίου Μανουήλ εκ Σελίτζης 1812.
Δυο εικόνες του χρονολογηµένες από το 1824,
βρίσκονται στο τέµπλον του ναού του Αγίου Αθανασίου
Αξιοκάστρου.
Εικόνα Δεσποτικού Θρόνου Ι. Ναού Αγίου Αθανασίου
Τσοτυλίου “Δέησις τoυ δούλου του Θεού Δηµητρίου,
Άναστασίου άπό χωρίον Λοζέτζη.

Μανουήλ Γ. Ζωγράφου
Πρέπει να είναι γιος του Γεωργίου Ζωγράφου και συνεχιστής του έργου του πατέρα του, που δεν διαφέρει στην
τεχνοτροπία. Εργάσθηκε στην Κεντρική Μακεδονία. Δέν έχοµε πολλές εικόνες του.
Εικόνα Παναγίας αγκαλοφερούσης Ιερού Ναού Κοιµήσεως της Θεοτόκου Αλεξανδρείας.
τη 14 Οκτωβρίου 1843. Ιστορήθη διά χειρός Μανουήλ, ό του Γεωργίου Ζωγράφου. Εκ Σελίτσης.
Η εικόνα του Κυρίου.
Η εικόνα του Αγίου Δηµητρίου.

Αγίου Αθανασίου Τέµπλον. Είναι του Μανουήλ Γ.
Ζωγράφου µε τα αυτά χρώµατα και της ίδιας
τεχνοτροπίας. Στην Αγία Τριάδα Εδέσσης.
Εικόνα Παναγίας
“Διά συνδροµης καί Δαπάνης των αξιοτίµων κ. Ίωάννω
Κωνσταντίνου εις Boδενά εις µνηµόσυνον αυτού τε καί
τών Γονέων 1865 Δεκεµβρίου 17. Ιστορήθη διά Χειρός
Μανουήλ Γ. Ζωγράφου εκ Σελίτσης, εκ της επαρχίας του
αγίου Σισανίου”.
Εικόνα του Αγίου Τρύφωνος
“Δια της φιλοθέου συνδροµης καί δαπάνης τών
τιµιωτάτων Ισνάφι
τών Μπαχτζαβαντζήδων εις µνηµόσυνον αυτών τε καί
τών Γονέων 1866 µαρτίου 14. Ιστορήθη διά χειρός

Μανουήλ Γ. Ζωγράφου. ('Εκ Σελίτσης)”
Εικόνα του Χριστού της Ωραίας Πύλης
“Διά της Φιλοθέου Συνδροµης καί Δαπάνης των κυρίων Κωνσταντίνου καί Δηµητρίου καί αδελφός καί Μαρίας εις
µνηµόσυνον αυτών τε καί τών γονέων.
Ιστορήθη παρά Μανουήλ Γ. Ζωγράφου εκ Σελίτσης 1866. Φεβρ. 23.
Παπαζήσιος Ζωγράφος Οικονόµος (Παπαζήκος)

Γεννήθηκε περί το 1800, δεν έτυχε επιµεληµένης παιδείας µεν,αλλά είχε πολλά φυσικά προσόντα . Ητο εκ φύσεως
οξύνους και δια των συναναστροφών µε µορφωµένους ανθρώπους και σοφούς της εποχής του, απέκτησε πολλές
γνώσεις και καλλιέργησε τα λίγα γράµµατα. Εχειροτονήθη ιερεύς, αλλά πολλές φορές εκτελούσε και χρέη

διδασκάλου και πρακτικού γιατρού. Αλλά ο Παπαζήκος
ανεδείχθη σε πολύ καλό αγιογράφο όπως αποδεικνύεται
από τα έργα του. Πέθανε το 1873. Εργάσθηκε πλέον των
50 ετών ως αγιογράφος.
Αγαθάγγελος Πρωτοσύγκελλος (Παπαθωµάς)
Είναι γιος του ζωγράφου ιερέως Παπαζήκου. Υπηρέτησε
τη γενέτειρά του ως ιερεύς και κοινωνικός εργάτης πλέον
των 50 ετών και διακρίθηκεν ως αγιογράφος. Κατέλιπε
πλούσιο αγιογραφικό έργο.
Ζ.Π.Ν.
Τον αγιογράφον αυτόν γνωρίζοµε από την επιγραφή της
εντοιχισµένης πλάκας του ναού του Αγίου Γεωργίου
Ερατύρας. Στο τέλος υπάρχουν τα αρχικά Ζ.Π.Ν. ο
ζωγράφος εχρωµάτισε. Όπωσδήποτε ήταν απ'την Εράτυρα διότι βρισκόµαστε σε µια εποχή ανθήσεως της
ζωγραφικής στην Εράτυρα. Ιδίως στην εικοσαετία 1840-1860 . Εχει δική του εντελώς τεχνοτροπία, που είναι
επηρεασµένη από την τέχνη των ναών της Δύσεως. Εζωγράφισε τον ναόν του
Αγίου Γεωργίου.
Καραµήτσιος Ι. Κώστας
Ο ζωγράφος αυτός αναφέρεται στα αποµνηµονεύµατα του Αγαθαγγέλου διότι και εργάσθηκε µαζί µε τον Παπαζήκο
στο Αγιον Ορος το 1855. Εργα του άλλα δε γνωρίζοµε.
Γ.Δ.Κ.

Τούτον γνωρίζοµε από µια κινητή επάργυρο εικόνα του Αγίου Γεωργίου
Ερατύρας. Υπάρχει η υπογραφή. Δαπάνη ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ
ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ. Συµβίας και των τέκνων Σουλτάνας Γεωργίου
Βικτωρία Κωνσταντίνου, Ευγενής Αγγελικής 1895. Διά χειρός Γ.Δ.Κ.
Σαρρής Ν. Κωνσταντίνος
Γεννήθηκε στην Εράτυρα το 1887 και οι παιδικές του εντυπώσεις ήταν
πλούσιες από αγιογραφικά βιώµατα των ναών, των εξωκκλησιών και των
ζωγράφων της Ερατύρας που τότε υπήρχαν. Γεµάτος από την πλούσια
ζωγραφική παράδοση του τόπου του µετανάστευσε στην Κων/πολη
πλησίον του πατέρα του. Εκεί παράλληλα µε την εργασία που έκαµε και
µε τις επιχειρήσεις µε τις οποίες ασχολήθηκε, σπούδασε και αγιογραφία.
Ο σεβαστός κ. Σαρρής ενώ θεράπευε τον κερδώο Ερµή ουδέποτε
εγκατέλειψε το λόγιο και ποτέ δεν έπαυσε να ζωγραφίζει εικόνες που τις
χάρίζε σε φίλους και γνωστούς.
Τα εξωκκλήσια της Ερατύρας είναι γεµάτα από τα έργα των χειρών του.
Δεν τα υπέγραφε ποτέ, από ταπεινοφροσύνη, αλλά κατόπιν
διαφωτιστικών υποδείξεων τα υπέγραφε.
Ο Σαρρής αγαπούσε βαθύτατα την Εράτυρα µε τις παραδόσεις και την
κουλτούρα της και όταν εύρισκεν ευκαιρία πήγαινε και επισκέπτονταν τα
εξωκκλήσια της και ανάπνεε το µυρωµένο αέρα των βουνών της . Εζησε τα περισσότερα χρόνια του στην Κων/πολη
και στην Αθήνα.Τη φιλοπατρία του αυτήν την ενέπνευσε και στο γιο του Νίκο, επιχειρηµατία, που διαµένει στην
Αθήνα.
ΕΡΑΤΥΡΕΙΣ ΤΕΧΝΙΤΕΣ, ΚΑΛΦΑΔΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ

Πολλοί Ερατυρείς από τα τέλη του 18ου αιώνος και κατά τον 19ο
στράφηκαν προς τις τέχνες και µάλιστα του οικοδόµου.Αρκετοί λόγω της
ευφυΐας των ανεδείχθησαν αρχιτέκτονες πρακτικοί (καλφάδες), οι οποίοι
διέπρεψαν. Προσπαθήσαµε να συγκεντρώσουµε όσους µπορέσαµε
καλφάδες ή άλλους αναγνωρισµένους καλλιτέχνας από διάφορες πηγές και
άλλες πληροφορίες κατά χρονολογική περίπου σειρά.
Γιώργος Καραζήσης, Λιάκος Στρέµπα, Νιάνιος Κουφός, Γούλιας
Θωµά - Ευρώπη.
Μίγκας Κων. Ιωάννινα
Κώστας Τζηρωνάς έκτισε το ναό του Αγίου Αθανασίου Πενταλόφου.
Νικόλαος Χαντζούς κάλφας, Αίγυπτο.
Κώστας Μπαστέκης, Στέργιος Πικριβινίτσα, Αργύρης Φυτάκης,
Δηµ. Ανδρίτσος, Προι;σα.
Θανάσης Πραπούλης, Μπήτιας Τζιώτζιος, Δήµος Κάλφας, ΜάλλοςΚων.
Βελιγράδι.
Γιάννης Δούκα, Νίκος Μπαρµπολίβα, Θωµάς Ιωάννου, Σιαπέρας Παν. Σε
διάφορα µέρη της Βαλκανικής.
Αναστάσιος Κώστα. Το ναό του Αγίου Γεωργίου Ερατύρας.
Αντώνης και υιοί Σπυρίδων και Αθανάσιος Γεωργιάδου έκτισαν το ναό του Αγίου Γεωργίου Κορυτσάς.
Γιώργος Δήµου, Γιάννης Κατάνου, Τρ. Βαρσάµης, Ιωάννης Σιόγκας, Γιάννης Τοκάνι, Τζιντζιρής Αδάµος,
Καρκαλιώτας Νιάνιος, Νικόλαος Φώτη, Αντώνης Μπαγιάτης, Μήτρος Καρασλάνου, Νικ. Γκάλτσας,

Νικόλαος Φώτη, Γιώργος Νικόλας, Βασίλης Σταφίδας, Κώστας Φωτήου, Φώτης Κάλφας Τζιώνης Κων., Τσιαπακές
Αντώνης, και Ιωάννης, Γιάννης Γκόγκου, Αντώνης Μήτρου, Τραχανάς Γιάννης,Αδάµος Γκουντζιούλας, Νιότας
Μπάµπους, Ιωάννης Χατζηβασιλείου, Χρήστος Χατζηβασίλης. Τριαντάφυλλος Δηµητρίου,
Χ"δήµος Αθαν. Δηµ. Γραµµένος, Γούλιας Αντώνης, Πούλιος Δηµ. Καραλάζος,
Λαζ. Καζαντζής Μ.
Εδρασαν κυρίως στην Κων/πολη και σ' άλλα µέρη της Τουρκίας.
Ανδρέας αρχιτέκτων ανήγειρε το κωδωνοστάσι του Αγίου Νικολάου Κοζάνης.