FELIKS KONECZNY

Dzieje Rosji
OD NAJDAWNIEJSZYCH DO NAJNOWSZYCH CZASÓW
WYDANIE SKRÓCONE

Opracowanie elektroniczne Wojciecha Górki z tekstu ksią ki wydanej przez wydawnictwo

ANTYK
Marcina Dybowskiego

Z wiosną 1917 r. wyszedł nakładem Spółki Wydawniczej Warszawskiej tom pierwszy moich „Dziejów Rosji”, obejmujący na 527 stronicach większej 8-ki czasy zaledwie do roku 1449. Zanim tamta praca dokonaną być zdoła w proporcjach tych samych, w jakich ją zaczęto, zachodzi potrzeba, coraz pilniejsza, eby dać naszemu ogółowi treściwy całokształt przedmiotu - i w tem geneza niniejszej ksią ki. Zawiera ona od początku do końca wyłącznie wyniki własnych tylko badań i długoletnich dociekań, prowadzonych i przerywanych w najrozmaitszych okolicznościach ycia. Jest wydaniem skróconem tamtej, obszerniejszej pracy, której podano tutaj sam kościec niejako; jest tomu I-go skróceniem, a dalszych szkicem, wydanym zgóry ze względu na potrzeby praktyczne ogółu. Z tego względu trzymałem się w tem wydaniu prawidła, eby wykład czasów dawniejszych jak najbardziej skrócić, a rozszerzać rzecz coraz znaczniej w miarę zbli ania się do okresu współczesnego. Niniejsze wydanie skrócone nie posiada całkiem t.zw. aparatu naukowego; to pozostawione jest wydaniu obszerniejszemu, w którem utrzymaną będzie nadal metoda ta sama, jak w tomie I. Kto ciekaw szczegółów, wywodów, dowodów, kto lubi zadawać pytanie: dlaczego? i ąda na nie odpowiedzi uzasadnionych, sięgnie do wydania głównego, a odczytanie niniejszego tomu zechce zapewne uwa ać za lekturę wstępną. 1

SPIS TREŚCI

CZĘŚĆ I .......................................................................................................................................... 3 I. PRZED PANOWANIEM WAREGÓW ............................................................................................... 3 II. RUŚ JAKO DROGA DO GRECJI. ................................................................................................... 5 III. ROZBIE NOŚĆ SPOŁECZEŃSTWA I PAŃSTWA ............................................................................ 8 IV. O DROGĘ POPRZECZNĄ PRZEZ RUŚ. ....................................................................................... 11 V. PRZYGOTOWANIE ROZŁAMU SŁOWIAŃSZCZYZNY WSCHODNIEJ. ............................................ 14 VI. NAJAZD TATARSKI I ROZŁAM SŁOWIAŃSZCZYZNY WSCHODNIEJ. .......................................... 17 CZĘŚĆ II ...................................................................................................................................... 20 VII. DOBROWOLNE UTWIERDZENIE NIEWOLI. ............................................................................. 21 VIII. EKONOMICZNA PRZEWAGA MOSKWY. ............................................................................... 24 IX. UTWIERDZENIE ODRĘBNOŚCI MOSKIEWSKIEJ. ....................................................................... 27 X. NIEDOSZŁE CARSTWO WILEŃSKIE........................................................................................... 30 XI. O GRANICĘ DWÓCH KULTUR. ................................................................................................ 33 OKRES POŚREDNI. ................................................................................................................... 37 XII. OPANOWANIE CAŁEGO ZALESIA. ......................................................................................... 37 XIII. GOSUDAR I CAR WSZYSTKIEJ RUSI. .................................................................................... 42 CZĘŚĆ III..................................................................................................................................... 47 XIV. POWSTANIE SWOISTEJ KULTURY. ....................................................................................... 48 XV. WALKA O BAŁTYK. ............................................................................................................. 59 XVI. DĄ ENIA DO UNJI POLSKO-LITEWSKO-MOSKIEWSKIEJ........................................................ 67 XVII. WOJNY KOZACKIE. ........................................................................................................... 78 XVIII. WTÓRA WALKA O BAŁTYK I REFORMA BIUROKRATYCZNA. ............................................. 89 CZĘŚĆ IV. ................................................................................................................................. 103 XIX. PAŃSTWO POZA SPOŁECZEŃSTWEM. ................................................................................. 103 XX. ROZBIORY POLSKI. ............................................................................................................ 111 XXI. WOJNY NAPOLEOŃSKIE. ................................................................................................... 122 XXII. HEGEMONJA ROSJI.......................................................................................................... 131 XXIII. NIHILIZM I RUSYFIKACJA. .............................................................................................. 143 XXIV. CIOSY NAPRZEMIAN, OD AZJI I EUROPY. ....................................................................... 154

2

CZĘŚĆ I
Do najazdu Mongołów.

I. PRZED PANOWANIEM WAREGÓW
(do r. 862). Wschodnia Słowiańszczyzna stanowi dla Historji – jako nauki o zmianach - temat jak najobfitszy, gdy adna chyba strona świata nie przechodziła przez zmian tyle i tak radykalnych. Przeszłość ziem polskich wydaje się czemś niewzruszenie stałem wobec dziejów Rosji! Podczas gdy u nas zmieniały i zmieniają się ciągle formy dla treści mniej więcej stałej, na ziemiach wschodniej Słowiańszczyzny przeciwnie: częściej zmieniała się treść, ni forma. Tam odmieniały się nawet tradycje, rugując się wzajemnie. Druga walna ró nica dziejów Polski a Rosji tkwi w zasadniczej odmienności walki o byt. Rosjanie dotychczas jeszcze nie zaczęli pracować intensywnie. Doskonalenie się społeczeństwa wymaga koniecznie odpowiedniego stopnia twardości walki o byt, której intensywność łączy się nieuchronnie z wysiłkiem umysłowym - rosyjskie zaś stosunki nie zmuszały ludności nigdy do wytę ania sił umysłowych celem zapewnienia sobie dobrobytu. Sam handel we wschodniej Słowiańszczyźnie, nie połączony z wytwórczością rękodzielniczo-przemysłową (jak to bywało np. w Polsce XIV-XVI wieku), hamował raczej a do najnowszych niemal czasów rozwój społeczeństwa, rozluźniając je. ycie płynęło tam, a zwłaszcza w dorzeczu Wołgi, zawsze szeroko, nie pogłębiając się. Czy cała Słowiańszczyzna wschodnia identyczna jest z rosyjskością i czy Ruś a Rosja, to jedno, czy te nale y pojęcia te przeciwstawiać - nad tem dysputa naukowa jest ju doprawdy wyczerpana i... nie doprowadziła do adnego praktycznego wyniku. Stary to przywilej ycia, eby przeskakiwać ponad teorjami! Ksią ka zaś niniejsza, z naukowego wywodząc się ło yska, a nie z politycznego obozu, będzie opisywać stosunek ruskości do rosyjskości w dziejowym rozwoju, t. j. tak, jak sobie to wyobra ali w rozmaitych okresach współcześni. Zaczniemy rzecz naszą od Kijowa poprostu dlatego, e koloniści, wytwarzający w dorzeczu Wołgi Ruś nową (która miała stać się Rosją), Wyszli od Dniepru; trzeba tedy wiedzieć, co oni przynieśli z sobą w północne kraje fińsko-turańskie. Zakres dziejów Rosji musi przeto w pierwszym okresie objąć całą wschodnią Słowiańszczyznę. Pierwszych bodźców do ruchu historycznego doznała ta część Słowiańszczyzny od Ormian i Arabów, dzięki handlowi między narodowemu, zmierzającemu w tych stronach świata od wschodu ku zachodowi, a wreszcie i Słowian wciągnięto w jego koło. Stało się to przez pośrednictwo Chazarów, ludu fińsko-uralskiego, prowadzącego ycie napół osiadłe na południu Oki, tudzie Bułgarów, ludu turańskiego, koczującego poza średnią i dolną Wołgą. Obszar pierwotnego osiedlenia Słowian wschodnich – to trójkąt, którego podstawą linja mniej więcej od górnego Bugu do Kijowa, zwę ający się gwałtownie ku północy, gdzie wierzchołkiem jego jezioro Ilmen. Trójkąt ten wchodził klinem pomiędzy szczep fińsko-turański od wschodu a bałtycki od zachodu. Tam była na wschodzie wieloplemienna „Jugra”, rojowisko ludów na bardzo niskim stopniu 3

ani te brat jego. Kupieckiemi szlaki przybył do Chazarów z Azji Mniejszej i z Persji prąd mozaizmuii. Powołali wtedy do nowego ycia staro ytną stację handlową. do których wszystkie te ludy północne dostarczają futer. Wy szość ich polegała na tem. Don. Dowiedziawszy się atoli. św. podró y. natomiast ludy fińskie na północ od wy yny wałdajskiej. „wikingów”. na wschód i zachód od jeziora Ilmenu posiadały bez porównania wy szy stan kultury. których rodzonych braci nazwano na Podnieprzu „waregami”. przyczem ostatecznym celem zamierzonej ekspansji było „złote miasto”: Carogród. później zaś (w połowie IX wieku) i chrześcijański. eby osiąść bli ej początków złotodajnych dróg wodnych. mujdzini. Nawiedzali oni oddawna krainy nad Dźwiną zachodnią i Newą. Około r. Prusacy. dogodnem do urządzenia przewozu na Dnieprze. e ani św. sięgające od wschodnich stoków wy yny wałdajskiej a po Ural. jako te od południowej strony. e ktoś przebył ją. umiejąc sporządzać tylko łodzie prymitywne (będące po prostu wydrą onemi pniami drzew)iii. znany następnie całemu światu pod imieniem zakonnem Cyryla. Cyryl. a stanowiącem granicznik osadnictwa. e gdzieś dalej na południu są kraje bogate. Dalekie wyprawy eglarskie były oddawna kwestją ekonomicznego bytu dla południowej Skandynawji. Stwierdzili. Jugra. całą.kultury. wogóle w tych stronach. Bizantyńscy budowniczowie wznosili im nową stolicę nad Donem (Sarkal obok dzisiejszej Białowie y). Ni ej Kijowa były brzegi Dniepru puste niemal a do ujścia. Dzieło jego apostolstwa nie dotarło jednak od Donu ani nawet do Dniepru i faktem jest. mająca stanowić hasło dwu następnych wieków. przedsiębranych w celu odkryć geograficznych nad Dniepr. 4 . Litwini. od morza Lodowatego do Wołgi i Kamy (najdzikszymi z nich byli Madiarzy za Kamą). w miejscu zaludnionem ju od okresu paleolitycznego.a poniewa cała kraina dolnego Dniepru tak e była pustkowiem. była tedy Słowiańszczyzna wschodnia w pierwszym okresie swych dziejów najzupełniej izolowaną tak od zachodniej. e byli oni ludem eglarskim. od północnego zaś zachodu osiadł szczep bałtycki (Łotewcy. wzdłu Dniepru (znaną ju w staro ytności Grekom). W połowie IX wieku zjawił się od północy nowy a wielce niebezpieczny współzawodnik handlu wzdłu Dniepru: Waregowie ze Skandynawji. morze Czarne i Wołgę. Zaczyna się „put' iz Warjag w Greki”. z plemienia „Rus”. gdy tymczasem Finowie. Od południowego zachodu były kraje pustynne. gdy stosunki handlowe zbli yły ich do Bizancjum. lecz tylko sporadycznie. niewielkie odnosili z tych wypraw korzyści. Bułgarzy i Chazarzy.późniejsi apostołowie Słowiańszczyzny południowej i zachodniej .nie mieli zgoła nic wspólnego ze Słowiańszczyzną wschodnią. jako poło one na rozstajach. Metody . umiejącym budować łodzie. nie spoczęli. Nie stykały się więc ludy wschodnio-słowiańskie pierwotnie nigdzie bezpośrednio z zachodnimi (polskimi) pobratymcami . znała te cała Europa zachodnia normandzkich twórców państw nadmorskich. a więc zdolni opanować drogi wodne Podnieprza i Powoł a. bo nawet dotarłszy w okolice jeziora Ilmenu. a wraz z nimi przybył Konstanty z Tessaloniki (lata 857-858). łączących morze Bałtyckie z Czarnem i Kaspijskiem. Jadźwingowie). a rzecz tę zbadali bli ej i pozbierali informacje w szeregu wypraw eksploracyjnych. pozostający równie na ni szym od wschodnich Słowian stopniu kulturyi. Byli to wysłannicy skandynawskiego ludu Swijów. Miejscem tem Kijów. 700 odkryli Chazarzy na nowo drogę handlową ku północy. które dopiero od X wieku poczęły się zaludniać. Przestrzeń pomiędzy Bałtykiem a Carogrodom dzieliła się te przez długie wieki na kilka stref pośrednictw handlowych i od czasów greckich dopiero zdarzyło się po raz pierwszy w r. nie mogli zapędzać się rzekami daleko. e jezioro Ilmen stanowi klucz do wszystkich dróg wodnych tej strony świata. 838. Chodziło Rusom o to. wschodni Słowianie. Skandynawję z Carogrodem i kalifatami Azji muzułmańskiej. Około roku 850 zaczynają się systematyczne najazdy Waregów celem opanowania górnych biegów Dniepru i Wołgi.

skupionemi około pewnych grodów. Raz w r. 884.lecz dopiero w 20 lat potem. j. Wpływy chrześcijańskie poczynają skutkiem tego działać. do Kijowa i wydarła tamtejsze krainy zwierzchnictwu chazarskiemu. Oleg (879-912). gdy dzicz madiarska przeniosła się na niziny węgierskie. Oleg wyprawiał się na Bizancjum w r. 915 wyparci przez Chazarów z nad morza Kaspijskiego Pieczyngowie. ni za pierwszym razem. wymusił gruby okup i nader korzystny traktat handlowy.w obrządku grecko-katolickim. którędy mogliby mieć do tego traktu dostęp od Kijowa. Dzięki Rusom nawiązały się tedy stosunki pomiędzy dorzeczem Dniepru a cesarstwem greckiem. wybierała się równie na Kijów . którędy sprowadzano na półwysep bałkański z Zachodu „srebro i konie”. zjechała w r. 969). 860 a 865 odbyła się pierwsza wyprawa wareska pod Carogród. niosły zaś nadto zarodek zetknięcia i z zachodnią Słowiańszczyzną: Waregowie dowiedzieli się w Bułgarji. znalazły się wszystkie stacje wareskie około Ilmenu i wzdłu Dniepru pod jednym wspólnym kierunkiem. Wśród wschodnich Słowian zakładali tylko stacje wojenne i handlowe. RUŚ JAKO DROGA DO GRECJI. 957 do Konstantynopola i przyjęła tam chrzest . Drugim razem zajęli stepy południowe w r. Obstawał jednak przy pogaństwie syn jej. a zginął od Pieczyngów (pozyskanych tymczasem przez Bizancjum) podczas przygotowań do trzeciej wyprawy (973). II. Najbardziej wschodnie z nich wiodło przez wąwóz dukielski w Karpatach na ziemię 5 . Po niedługim czasie sprzymierzył się z nimi Igor przeciw Bizancjum. ale pora on „ogniem greckim”. dwa razy zdobywał i tracił państwo bułgarskieiv. Zainteresowali się podunajskim szlakiem handlowym. (860-1043. Igora (912945). wierny opiekun nieletniego jego syna i dziedzica. (schyzmy jeszcze nie było).000 łodzi aglowych. i poczęli badać sprawę. Tak zaczyna się historja tych krajów od wojen handlowych. a cała ich działalność posiadała wszelkie cechy świadomej tymczasowości. Stąd ju pomiędzy r. 862 Nowogród nad Ilmenem pod wodzą Rusa R u r y k a. co jednak trwało zaledwie sześć lat. Powrócił na wody Bosforu w trzy lata potem z nową walną wyprawą i wziął okup. Wyprawy Światosława stanowiły pierwsze zetknięcie się Słowiańszczyzny wschodniej z południową. Nie rolnik. lud turański. Światosław (964-973). W latach 859-862 rozstrzygnęła się walka na rzecz Rusów i aglowe łodzie „wareskie” spuszczono po raz pierwszy ju i na Wołgę. lecz bezskutecznie.) Waregowie pragnęli zdobyć sobie państwo nad Bosforem. Największą wyprawę urządził Igor w r. zająwszy w r. gdy na stepy na południe od Kijowa przesiedliła się większość Madiarów z nad Wołgi i Kamy. w nieustannem pogotowiu do wypraw. t.Ludy słowiańskie i fińskie około Ilmenu zawarły sojusz przeciw Waregom. Dokonał tego następca Ruryka. lecz musiał przystać na traktat handlowy na warunkach gorszych. a wdowa po Igorze. Oni te sami pozostali tylko dru ynami. który dwa razy wyprawiał się na półwysep bałkański (967. Inna dru yna. sprowadzona przez cesarza niemieckiego przeciw państwu wielkomorawskiemu. sam ledwie zdołał się ocalić ucieczką w 10 łodzi. Dwa razy ulegała wśród tego „droga do Grecji” zamknięciu. 941 w 10. a Podnieprze miało dla nich wartość i znaczenie jedynie jako „droga do Grecji”. łączącym Europę środkową z półwyspem bałkańskim. w r. Szlak ów miał kilka odgałęzień ku północy. 882. lecz kupiec nadaje tu piętno historyczne. zatarasowana przez dzicz koczowniczą. 907. Jedna z dru yn wareskich podą yła Dnieprem a do krańców osadnictwa. Olga (945-964).

póki tam zaraz na miejscu chrztu nie przyjął. Olega (zabity w r. Turowszczyznę. zało ono w r. i z węgierskimi Arpadami. 6 . nawracał biskup kołobrzeski. Włodzimierz działał przeciwko Bizancjum systematycznie. Anna była rodzoną siostrą „cesarzowej rzymskiej”. a słowa te stanowią świadectwo niewzruszone. Przystano potem na warunki poprzednio ofiarowane i cesarzównę w mał eństwo mu dano. jako zaciekły naczelnik stronnictwa pogańskiego. e cesarz grecki sam pierwszy wyprawił do Kijowa poselstwo z prośbą o pokój. pogrą eni w pierwotnym bycie plemiennym pod drobnymi ksią ątkami grodowymi. Wśród Rusów Podnieprza spotykały się tedy obydwa obrządki: wschodni i zachodni. Urządzono na tamtejszych grodach szereg zbrojnych stacyj wareskich. e Włodzimierz znalazł się na łasce i niełasce cesarza. 981 pierwsze zetknięcie ze Słowiańszczyzną zachodnią. mającą doprowadzić Rusów przez ziemię Lachów na Węgry i dalej nad dolny Dunaj. Ju w ośm lat po śmierci Światosława rzucono się do opanowania nowo odkrytej drogi. gdy z jednej strony z prawego brzegu Bugu koczowała Jaćwie . misjonarz z poręki polskiej. Dynastja Rurykowiczów wchodzi szybko w stosunki z dworami Zachodu. Nie było te jeszcze od wschodu bezpośredniego sąsiedztwa z osadnictwem wschodnio-słowiańskiem. e droga ta przyda się tak e do celów wojennych. Ani Mazowszanie. sięgające mniej więcej od Sanu do Strypy i górnego Bugu. Tak brzmi dosłownie zapisek najstarszej kroniki ruskiej (t. e przybywające wcią ze Skandynawji nowe dru yny wareskie były obrządku łacińskiego. Drogę. Chrzest przyjął był (podobnie jak Olga) w kościele katolickim. Warunek ten odrzuciwszy. wielbiciel Bolesława Wielkiego. Priemyszl. ani Lachowie nie nale eli jeszcze do państwa piastowskiego. nazwany imieniem zało yciela: Włodzimierz (wołyński). Z samym Rzymem utrzymywał Włodzimierz stałe stosunki. Ogołoconego z wojska nie puszczono z pod Chersonu. tudzie wyprawa r. Stosunki ze światem łacińskim miały się rozwijać i zacieśniać coraz bardziej. Reinbern. Po trupach sprzyjających chrześcijaństwu braci przyrodnich. dochodzi do władzy nad dru ynami Rusów (i biernie uległym ywiołem słowiańskim) „zrodzony z niewolnicy” inny syn Światosława. Przypuszczano. 988 gród nowy. podpłynął Włodzimierz pod czarnomorskie miasto Cherson. do wypraw na Bałkan. ofiarowując Włodzimierzowi rękę cesarzówny Anny. otoczono szczególną opieką. Bruno z Querfurtu. Siedziby jego. Teofanji. z drugiej zaś nad górną Prypecią i najbardziej zachodniemi jej dopływami nie było zgoła osad ludzkich. nadto. w obrządku grecko-katolickim (schyzmy wówczas nie było. sąsiadując od czasu zajęcia ziemi Lachów nadto i z polskimi Piastami. 988 na wybrze e czarnomorskie. W ten sposób nastąpiło w r. Szczeblami tej akcji były wyprawy bułgarskie 985 i 986 roku. zw. zwłaszcza. e krainy te nie zaliczały się bynajmniej do osadnictwa Słowiańszczyzny wschodniej. e Włodzimierz zajął ziemię polską. Zaraz w drugim roku swego panowania „ide Wołodimer k Lacham i zają hrady ich. Musiałby się oczywiście ochrzcić. słynnej mał onki Ottona I. Wśród słowiańskiej ludności odbywała się praca misjonarska równie w obydwóch obrządkach. Wyprawa przybrała wynik tak katastrofalny. 977) i Jaropełka (980). Czerweń i iny hrady”. Włodzimierz (980-1015).polskiego ludu Lachów. Nestora). w samym e zresztą Chersonie spotkał się z posłami papieskimi). stanowiły jakby południowe przedłu enie Mazowsza. A do Pieczyngów zapędził się słynny św. przedsięwzięta pomimo to. Znaczną część dorzecza Prypeci. eby sobie ubezpieczyć tam dostęp od wschodu. Ró nica obrządku nie stanowiła na dworze kijowskim najmniejszej przeszkody.

powraca do Polski. Wyprawy Bolesława Wielkiego . do obydwóch cesarzy: do „rzymskiego” cesarza Henryka II w Niemczech i do Bazylego II w Carogrodzie. 1018 Kijów i stojąc u szczytu powodzenia.. Bolesław Wielki porzucał sprawę zięcia z widoczną świadomością i z własnej woli. co swoje (polskie). Połabia. lecz o ten rodzaj związku państwowego. 1070. ju ostatnią. mógł był utrzymać go przy Kijowie. Światopełkv. a zwycięska jego wyprawa roku 1013 miała istotnie ten skutek. 1019 załogi wareskie z grodów na ziemi Lachów i przyłączył ją do państwa piastowskiego. Syn jego i następca. mocarz Słowiańszczyzny. by następnie być świadkiem szybkiego najni szego jej upadku. opanował Mazowsze. 1012 zięciem polskiego Bolesława Wielkiego.. lecz z politycznych. onie Jarosława. który nowoczesne słownictwo zowie federacyjnem. zajął Jarosław na nowo w r. Korzystając następnie z cię kich kłopotów Mieszka II. Ale Jarosław nie dał za wygraną i sprzymierzył się przeciw polskiemu władcy z Henrykiem II niemieckim.i Światopełk znalazł się w więzieniu wraz z oną. 1031 ziemię Lachów. a gro ąc w razie nieprzyjaźni. Miał do tego słuszne prawa synowiec Włodzimierzów. i od wschodu wiodła do niej droga przez gród Czerwień. prosząc o przyjaźń. o rękę córki cesarza Konstantyna Monomacha (imieniem znowu Anny) i otrzymał ją. bo jego posiłkom zawdzięczał zwycięstwo nad mazowieckim Masławem (1047).nie z wyznaniowych tedy względów. Moraw. opuszcza jednak e sprawę zięcia. Bolesław ujął się za córką. skoro z Kijowa wyprawiał dwa poselstwa. 1043 wyprawę na Carogród. ogłaszając się ich sąsiadem. a wkońcu samemu znów przyło yć rękę do jej odnowienia. władcą Kijowa został Światopełk. będąc od r. Obfitowała ona w same tylko klęski. Wsewołoda. Zaczęła się nazywać „ziemią grodów czerwieńskich” dlatego. e gdy we dwa lata potem nastąpiła śmierć Włodzimierzowa.Biskupi ci mieli wspólniczkę „łaciństwa” w księ niczce szwedzkiej. Chodziło o sprawę następstwa po Włodzimierzu. która pozostała przy Rurykowiczach do r. będąc zale nym od przyjaźni Jarosława. Szczególne zaiste koleje przechodził stosunek Jarosława do Piastów! Ksią ę ten doznał zrazu na sobie potęgi dynastji polskiej. Sam Bolesław Wielki usunął w r. 7 . Nie chodziło o prosty podbój. którego imię jest synonimem innego ju okresu dziejów.. czuł się władcą od Łaby po Dniepr. które pouczyły o tem. Jarosław przedsięwziął w r. Gdyby był chciał.to tak e odkrycia geograficzne. a nie swoje. Włodzimierz wolał oczywiście przekazać Kijów synowi Jarosławowi. w ten sposób pojmował zwierzchnictwo nad Kijowem . W ten sposób był ju Bolesław Wielki zwierzchnikiem Pomorza. 1019. a jednak w niej właśnie znaleźli przeciwniczkę . a Światopełka pozostawia własnemu losowi. Te zamiary względem Wschodu okazały się niewykonalnemi bez poprzedniego wcielenia do państwa polskiego ziemi Lachów i Mazowsza. chocia pobratymcze. Kazimierz Odnowiciel nie mógł marzyć o odzyskaniu tego kraju. Piastowie zmierzają odtąd przedewszystkiem do połączenia wszystkich ziem polskich. Z mał eństwa tego pochodził ksią ę Włodzimierz Monomach. Pokonany został na głowę. 1046. zawartym w r. król Mieszko II. Wszak władał tym grodem i czuł się tam panem. Bolesław zajmuje w r.. Od Łaby po Dniepr władał Bolesław Wielki. syna Włodzimierzowego.i dlatego-to obojętną stawała się sama osoba księcia kijowskiego. W pokoju. Ten pobity przez Jarosława w r. ni synowcowi . znalazła się znów cesarzówna grecka: Jarosław prosił dla swego syna. ucieka i nie pojawia się ju na widowni dziejowej. który zyskał oparcie w potę nym władcy Słowiańszczyzny zachodniej.

stanowiącej dotychczas wyłączność Chazarów czy Bułgarów nadwoł ańskich i t. o zdobycie nowej drogi handlowej. od jednej stacji wojenno-handlowej do drugiej. Na południe sięgało panowanie Włodzimierza i Jarosława do rzeki Suły (poza którą koczowali Pieczyngowie. Granice panowania były tem wątpliwsze. Przez długie wieki trwał te we wschodniej Słowiańszczyźnie handel na rachunek ksią ęcyvii. zająwszy ją z tego tytułu. oddalone bardziej od znaczniejszych dróg wodnych. Poza Podnieprzem była stacja wareska od czasów jeszcze Ruryka w Rostowie. przeskakując znaczne przestrzenie. zostawał właścicielem ziemskim. o złamanie danego monopolu u ościennych i ściągnięcie nowego działu handlu na targowicę kijowską czy nowogrodzką. III. załogującym po grodach na utrzymaniu ksią ęcem. obrobił. Podobnie zwierzchność wareska nad Słowianami była zwierzchnością bez pierwiastka państwowego. kto ją pierwszy osiedlił. jako prywatny właściciel-gospodarz. w r. 965 całe państwo Chazarów. na lewym zaś brzegu Dniepru tylko do Rosi. 1043. p. Kraje pośrednie pomiędzy Sułą a Muromem nie były znane Waregom ani nawet jeszcze z początkiem XI wieku. Najazd ich nie był zdobywaniem ziemi na Słowianach. j. rybołówstwem. e zmusił ich przepuszczać kupców przez Don. Narówni z kimkolwiek mógł obrobić ziemię pustą i. Ju za Olgi powstały około jeziora Ilmenu specjalne targowiska ksią ęce. poniewa przybywali tam „goście”. poprzestając na tem. póki Podnieprze było dla nich „drogą do Grecji”. lecz szerzyło się jakby skokami. lecz tylko wymuszaniem utrzymania i danin. państwo zaś chazarskie istniało nadal. Dru ynnik ksią ęcy wareski stawał się nieraz kupcem. nie miewały na celu zdobyczy terytorjalnych. zrazu przez lato tylko utrzymywane. prowadzone przez Rurykowiczów. bartnictwem. lecz bynajmniej nie z racji zwierzchnictwa państwowegovi. Chodziło tylko o wymuszenie coraz lepszych warunków handlowych. kupcy obcy. Nie o zało enie państwa szło Waregom. nie ciągnęło się bowiem bez przerw przez zwarta terytorja. Przybywali do wschodniej Słowiańszczyzny dopóty tylko. Panowanie wareskie nie miało w tym okresie (ani nawet za Jarosława) granic terytorialnych. Włodzimierz zało ył ich kilka na zdobytej ziemi Lachów. a Jarosław dodał trzy nowe: stację stałą w Jurjewie (Dorpat) po zachodniej stronie jeziora Czudzkiego i dwie niestałe. w dwóch ogniskach ludów fińskich: w Suzdalu wśród Mery i w Muromie wśród Mordwy. począł wyzyskiwać łowami. Światosław. ROZBIE NOŚĆ SPOŁECZEŃSTWA I PAŃSTWA (do r. lecz o ycie cudzym kosztem i o bogacenie się. określonych choćby mniej więcej. e wojny. Ziemia stawała się własnością tego. 1054). lecz rolnikiem w tym okresie adną miarą! Dru ynnicy pozostali ywiołem ruchomym. nazwane „pogostami”. t.W roku owym ostatniej wyprawy carogrodzkiej. Waregowie nie pragnęli bynajmniej własności ziemskiej. Równoczesność dat wymowna. nie zatrzymał ani skrawka ziemi. Tak np. zdobywszy w r. przybyła te ostatnia świe a dru yna wareska ze Skandynawji. a następnie Połowcy). czy w połowie XI wieku obejmowało ono ju wszystkie krainy Podnieprza. Pojęcie zwierzchności terytorjalnej nad ziemią samą było zgoła nieznane wschodniej Słowiańszczyźnie owych czasów. 8 . Ksią ę nie miał w tej dziedzinie ycia adnego prawa wy szego. Odtąd ustaje immigracja Rusów. Zachodzą powa ne wątpliwości.

Połock) mogła się wytwarzać jakaś tradycja dynastyczna i wyrabiać jakieś ustalone stosunki państwowe.a zgoła ju mylnem jest mniemanie. „Ławra” owa kijowska. Ka dy Rurykowicz przechodził tedy kolejno. a potem Cerkiew urobiła z niego „macierz grodów ruskich” ze względu na Ławrę Peczerską. inni zaś otrzymują gród bardziej lub mniej intratny. lecz na pośrednictwie tylko tranzytowem: poło ony przytem na granicy osiedlenia i nara ony na napady Pieczyngów. lecz tylko podzieloną na udziały. Panowanie Rurykowiczów było wspólnotą rodową. Ale dynastja zrobiła stolicę z Kijowa. a zamo ność Kijowa polegała nie na produkcji. Wszystkie narody europejskie zaczynały od organizacji państwowej. Obchodziła się i obchodzi dotychczas Athos bez jakiejkolwiek wspólnej 9 . jaką ona była w chwili śmierci ojca. tracił prawo do postępu w hierarchji rodu i grodów i musiał poprzestać wraz z całem ju dalszem swem potomstwem na ojcowiźnie. Wyjątkowo więc tylko w udziałach izgojów (np. Pierwszeństwo Kijowa oparte było na zamiarze zdobycia Carogrodu. Waregowie nie zajmowali się ani rządem. zajmowanego w hierarchji rodowejix. stawał się „izgojem” (wykolejeńcem). Ale Waregowie całkiem państwa nie tworzyli i okres wareski nie jest wcale narzuceniem państwa społecznościom wschodnio-słowiańskim. aden ksią ę nie był związany na stałe z adnem księstwem. Starosta rodowy dzier y Kijów. Okoliczne krainy były ubogie. Jeden tylko zachodził wyjątek: komu zmarł ojciec przed dziadkiem. Nie mogło nie być rozbie ności takiej tam. wyzyskać podwładne ludy słowiańskie do celu. Wszak Rurykowicze pragnęli rzucić Podnieprze. O ile zaś miałoby się uwa ać panowanie ich za państwową stronę dziejowego ycia Słowiańszczyzny wschodniej. opartego na społeczeństwie. adna dzielnica nie była mu gniazdową. a dochodzi się do państwa. Nie było adnego „wielkiego księcia kijowskiego”. miał poło enie jak najkłopotliwsze. gdzie marzeniem dynastji było porzucić kraj opanowany. ani administracją . posiadał w zasadnie władzę patrjarchalną nad krewniakami. mieście posiadającem do tego najmniej warunków. jakoby wnieśli byli do Słowiańszczyzny wschodniej feudalizm. lecz nie był zgoła ich zwierzchnikiem państwowym. dojdzie się do nieznanego Zachodowi widoku: odsłoni się rozbie ność społeczeństwa a państwa. ksią ę kijowski. zało ony na wzór „świętej góry” greckiego Athosu i wierna kopja jego anarchji kościelnej. nie rozdzieloną. ani materjalnie. pokrytej pozorami najściślejszej obserwancji. narzuconej sobie przez zdobywczą dynastję – poczem następuje walka społeczeństwa o wpływ na państwo. stosownie do miejsca. dziedziczną z dziada pradziada.Władza ksią ęca wobec ludności słowiańskiej ograniczała się do spraw o powinność wojskową i wybieranie daniny. Starosta rodowy. to najstarszy monaster Słowiańszczyzny wschodniej. ani moralnie. bo był najdalszą stacją południową ich „drogi do Grecji”. Sprzeczności tej objawem jest te ustanowienie stolicy w Kijowie. Zachodzi tu ró nica zasadnicza pomiędzy dziejami Słowiańszczyzny wschodniej a Europy zachodniej i środkowej. a nawet pozostającego z niemi pod niejednym względem w jaskrawem przeciwieństwie. ani nawet tytuł wielkoksią ęcy nie był znany. mo na go było u yć do robót przymusowych lub sprzedać kupcom wschodnimviii. z których aden nie ma być przywiązanym dziedzicznie do pewnej gałęzi rodu. stopniowo na coraz wy szy szczebel hierarchji w rodzie i na coraz intratniejsze księstwo. nie mającego adnego związku z interesami społeczeństwa. a zdobyć sobie państwo na Bałkanie. Jeniec wojenny stanowił wyłączną własność księcia. aden ksią ę dzielnicowy nie płacił daniny księciu kijowskiemu.

prawo zemsty krwawej. lecz potem nie zdołano przez wieki całe wyjść ze stadjum początkowego. Są one minimalne. Zgromadzenia ogólne .gdy tymczasem pierwsza ksią ka. potomek 10 . Musiano poprzestać niebawem na zjazdach starostów „wołostnych”. Kijowska bowiem Ławra jest macierzą monasterów całej Słowiańszczyzny wschodniej. rozwinęły się wiece w instytucję prawną regularną i w zgromadzenia prawodawczexi. Z powodu wielkiej rozległości „wołosti” stały się na północy niemo liwemi zgromadzenia ogólne całej ludności. starszyzny. przedstawiającej zbiór osad wiejskich („derewni”). Podobnie szybko rozwijało się Podnieprze ekonomicznie. t.„wiecze” . lecz bułgarską. Na tem naśladownictwie Athosu i na sprowadzaniu niektórych rzemieślników z Grecji kończą się wpływy bizantyńskie w tym okresie. j. Uczoność bizantyńska nie promieniowała całkiem na Słowiańszczyznę wschodnią.nie nadawała się zgoła dla Słowian wschodnich i dała się te srodze we znaki rozwojowi języka i piśmiennictwa. we wschodniej Słowiańszczyźnie nastał odwrotny rzeczy porządek. Stała się formą. Wyra enie „Rusin” (t. Podczas gdy na Zachodzie abecadło łacińskie przystosowywało się do najrozmaitszych języków. który powstał za czasów Jarosława. a sławne „latopisy” zaczynają się ju od. r. Tak „wołost'” Jako te „werw'” posiadały samorząd pod swymi starostami rodowymi i „wołostnymi”. nie miała jej te i nie ma dotychczas Ławra Peczerska w Kijowie. Organizacja społeczna polegała zrazu na ustroju rodowym. Pierwotny jej typ utrzymał się długo na ubo szem południu Podnieprza. Pierwsze pisane prawo świeckie posiadł równie Nowogród Wielki. jakby sparali owany. i dlatego-to Kijów uznanym został .utrzymały się tylko po miastach. Takie grunty nie zajęte (nader rozległe) stały się własnością „wołosti”. Cały ten rozwój miał być w krótkim stosunkowo czasie wstrzymany. dzier ącymi zarazem władzę sądową w sprawach cywilnych. nie uwzględniającej pokrewieństw. Zagadka ta tłumaczy się rozbie nością społeczeństwa a państwa. jako najprymitywniejsza instytucja społeczna. pierwsza redakcja „Prawdy Ruskiej”. lecz po łacinie. powstała około r. i tam stała się najni szą jednostką administracyjną „werw'„. co pociągnęło za sobą sparali owanie jednego i drugiego. ani adna z rozlicznych Ławr naśladowniczych. powszechne we wszystkich krajach wszystkich czasów. ród i obszar jego własności: Na zamo niejszej północy powstała wcześnie własność indywidualna. Początki piśmiennictwa zapowiadały się świetnie. a więc Cerkiew podległa nie bizantyńskim wpływom. W karnych nie uciekał się nikt do sądów. W najbogatszem jednak tylko mieście. podczas gdy na południu „wiecze” oznaczało jakąkolwiek przygodną naradę gromadną. Najstarsze pomniki piśmiennictwa cerkiewnego datują z początku XI wieku. j. zanim zdołał zająć całą okoliczną ziemię. lecz bułgarskim. najstarszy pomnik prawny Słowiańszczyzny wschodniej. Od tego była „krwina”. znający język grecki. ale woli społeczeństwa nowogrodzkiego. „msta”. w samym Nowogrodzie Wielkim. organizacji tylko terytorjalnej.za „macierz grodów ruskich”. w którą wtłaczano język przemocą.reguły.przez pośrednictwo piśmiennictwa klasztornego . boby sobie tem ubli ył. Bułgarska cyrylicax . kiedy w Polsce zaledwie wyłaniały się jakieś „podegrodzia”. a ród rozwiązał się wcześniej. zw. i to nie po polsku. 1208 (kronika Kadłubka). rozwinął się handel i zakwitnęły miasta. Na zamo niejszej północy rozwinęły się one stopniowo w instytucję prawną. Do Cerkwi wschodnio-słowiańskiej wprowadzono bowiem liturgję nie grecką. Stanowi on objaw nie ksią ęcej władzy bynajmniej. 1039 .uwa ana za abecadło narodowe przez szczególne nieporozumienie . Nowogrodzkiem ustawodawstwem jest t. pisana przez Polaka. Do wyjątków nale ał kapłan.

o ileby nie otwarła sobie drogi z Kijowa przez Czernihowszczyznę i Siewierszczyznę. Zdarzyło się. u yte tam w przeciwieństwie do ludności rodzimej. podległe ksią ętom bezpośrednioxii. stawał się izgojem i skutkiem tego dzielnica nowogrodzka (najbogatsza!) miała się stać wyłączną. Jakiekolwiek znaczniejsze wspólne przedsięwzięcia były atoli niemo liwe dla braku jedności wśród dynastji. okrą ając ją na obwodzie. Utrudniały sprawę ruchy. Wspólnota rodowa Rurykowiczów. a Cerkiew wahała się a do r. bardziej wojowniczy i lepiej zorganizowani. świadczy nie tylko o tem. Izasław skłaniał się ku Rzymowi i dlatego miał wroga nieprzejednanego w Ławrze Peczerskiej. Rozłam Kościołów nastał był właśnie w roku śmierci Jarosława (1054).otrzymuje ogólną nazwę „Rusi”.) Panowanie Rurykowiczów nie mogło wytworzyć państwa. Pod koniec pierwszej połowy XI wieku zaczęła się azjatycka wędrówka ludów. dopóki „Ruś” nie stanowiła kompleksu terytorjów zwartych. Ludy w tej Rusi osiadłe nie poczuwają się atoli i nadal jeszcze do adnej wspólności. pomiędzy Rzymem a Carogrodem. Przez ustanawianie w danych wypadkach kar podwójnych. IV. dziedziczną własnością linji Rościsławiczów. zw. dynastja zaś jeszcze dłu ej. Wspólnota rodowa doznałaby dotkliwego uszczuplenia. a zatem wnuk Jarosława. przez Desnę i Sejm na górną Okę. jako władzę zwierzchniczą wobec poddanych. póki na obszarach jej rozporządzano komunikacją tylko odśrodkową. ksią ę nowogrodzki. a nie znając środka. druga redakcja Prawdy Ruskiej). O DROGĘ POPRZECZNĄ PRZEZ RUŚ. (1054-1174. zapobiegając temu. Połowcy wdarli się klinem pomiędzy ormiańską a bułgarską sferę handlową. a Rusi południowej groziła z tego powodu ruina. Łamano nawet prawo rodowe. 1147. Z synów Jarosława najstarszy Izasław odznaczał się pewnem poczuciem monarchicznem i okazywał skłonność do wprowadzenia państwowości w luźne panowanie Rurykowiczów. Światosława. nieprzerwalnych. lecz dowodzi zarazem ponownie rozbie ności społeczeństwa a państwa. Powstały z tego walki 11 . a eby dostojeństwo ksią ęce umocnić wobec społeczeństwa. a nawet poczwórnych. koczowników na południowym wschodzie. której siłą zbrojną i naczelnym stanem są owi „Rusini” . W r. Przeciw Izasławowi wywoływała bunty w Kijowie. a po tego śmierci (1076) Wsewołoda. a której dalsze fale poruszyły Słowiańszczyznę wschodnią. nic innego wzamian mu nie dając.skandynawskiego Rusa). e syn Jarosława. e nie nastąpiło jeszcze zlanie się Waregów ze Słowianami. próbowano ubezpieczyć mienie ksią ęce i wywy szyć osoby. potrójnych. młodsi bracia wypędzili Rościsława z Nowogrodu i wyzuli go zupełnie z panowania. Rościsław Włodzimierzowicz. Ławra tylko była zdecydowaną od samego początku. 1054). mająca trwać dwa wieki. zmarł na dwa lata przed ojcem (1052. Okres wareski zjednoczył ludy wschodniej Słowiańszczyzny dynastycznie. 1067 próba ustawodawstwa ksią ęcego na całą Ruś (t. przywołując na jego miejsce młodszych braci. 1055 zjawiają się mongolscy Połowcy. ni wyparci przez nich (na dunajską Dobrud ę) Pieczyngowie. Włodzimierz. Z jego inicjatywy wyszła w r.

syn Światosława Jarosławowicza). Ten stan rzeczy trwał atoli zaledwie 13 lat. pogodzili się z nimi ksią ęta 12 . czy te nie yczliwem. Kijowianie poddają się natenczas księciu rjazańskiemu (Izasławowi III Dawidowiczowi). czy Rjazańskie księstwo znajdzie się w ręku yczliwem dla „macierzy grodów ruskich”. Ingerencja Polski nie była bezinteresowną. gdzie rzeka ta zmienia bieg i zbli a się najbardziej do Klaźmy. przyłączył Bolesław Śmiały „Grody Czerwieńskie” na nowo do państwa polskiego. syna zaś. Syn jego. otrzymując zato zachodni tytuł królewski. uznającym papiestwo. wyprawił a do Rzymu. 1083. I ojciec. Niezbitym dowodem jedności z Rzymem. który wybujał we wschodniej Słowiańszczyźnie ponad wszystkie inne. Izasław dwa razy powracał do Kijowa (1069. jest kult św. nie utwierdził łączności Kijowa z osadami północnemi. nie przyjęte i nie uznane przez rozłączony Kościół grecki. równie bezskutecznie. pod koniec XI wieku i później jeszcze dochowywanej. do której mieszało się ksią ąt coraz więcej. ustanowione w r. Nie mogąc się obronić mongolskim koczownikom (nie otrzymując adnej pomocy od Rusi północnej). Dzicz połowiecka nale ała ju do organizmu Rusi południowej. sprzymierzyli się z Rościsławiczamixiii przeciw Wsewołodyczom. Jerzy Dołgoruki. Włodzimierza Monomacha. pozbawieni Kijowa. W marcu 1070 r. drogę zaś w kierunku Rjazania ubezpieczył sobie w ten sposób. wezwali Kijowianie w r. Nastała tylko jeszcze zacieklejsza walka o Kijów. Święto to. przechodzące z pokolenia w pokolenie. Światopełk II (1093-1113) był równie unitą. Ale dopiero w r. Światopełka. wskazując linję niemal prostą do Rjazania. Teraz podwójnie zale ało Kijowianom na tem. wyganiając się wzajemnie bez końca. wystawił Monomach przeciw Muromowi nową warownię: Włodzimierz nad Klaźmą. Bolesława Śmiałego. panując tam atoli zaledwie trzy lata. Izasławicze. 1077). Zaostrzyły się przez to jeszcze bardziej walki dynastyczne Rurykowiczów. gdzie wziął Ruś w lenno od papie a Grzegorza VII. i syn pozostali wiernymi Rzymowi. stosownie do tego. a powołując na superarbitrów coraz częściej Połowców. zaprowadzone zostało wbrew temu przez Jefrema w metropolji kijowskiej. Podczas ponownego upadku dynastji piastowskiej zebrali bezdomni Rościsławicze dru ynę wojenną i zajęli ziemię Lachów w r. wśród których nie wahano się przyzywać przeciwko sobie pomocy Połowców. Kiedy wśród tych wojen przeszedł Murom (nad dolną Oką) pod władzę księcia rjazańskiego. oparłszy się o króla polskiego. 1113 na swoje księstwo głowę tej linji. Unitami bywali te metropolici kijowscy: Ilarion za Izasława i Jefrem (1090-1096) za Światopełka II. 1155 zdą ył Dołgoruki zawładnąć Kijowem. Mikołaja Cudotwórcy. próbując szczęścia ze Światosławowiczami przeciw Monomachowiczom. 1147 stację wojenną (z której następnie urosło miasto Moskwa) w miejscu. co zachęciło Światosławowiczów do walki z Moriomachem. 1087 przez papie a Urbana II. Poniewa one przeszły na linję perejasławską Wsewołodowiczów. eby wejść w bli szy związek z północnemi osadami Słowian w fińskich krainach. e opanował w ziemi Muromców dolinę rzeki Moskwy i urządził w r.dynastyczne o Kijów. 1090 stacji wareskiej w Rjazaniu przez księcia Jarosława Światosławowicza (+ 1129. To odkrycie najkrótszej drogi nad Okę stało się kamieniem węgielnym niezbędnej dla całej Rusi wielkiej drogi poprzecznej – stanowić zaś miało o losach Kijowa. Wśród chaosu walk o Kijów i inne dzielnice przeszedł niespostrze enie najwa niejszy fakt tego okresu: zało enie w r. wszczął szereg wojen z Rjazaniem. Izasław udawał się był o pomoc jeszcze dalej: Sam pojechał osobiście do cesarza „rzymskiego” Henryka IV.

rozumiał to tylko w ten sposób. synowa. zw. dzieło. eby górować nad społeczeństwemxv. z tą myślą. w którem szalona nienawiść do „łaciństwa” idzie o lepsze z niesłychanem nieuctwem teologicznem.południowi. „dwojewierje”. równoległą. lecz część biskupów sprzeciwiła się stanowczo takiemu zrywaniu związku z Bizancjum. e misjonarska działalność Cerkwi wywołała wśród nawracanych na północy ludów fińskich t. Mianując się wielkim księciem. Pełna była „łaciństwa” najbli sza rodzina Monomacha ( ona. t. a więc rzymskokatolickich. równorzędną. Przeniósł się w zupełności na „Zalesie” (jak zaczynano nazywać północno-wschodnie osadnictwo słowiańskie na obszarach fińskich) i całe ycie poświęcił urządzaniu tam Rusi Nowej. j. Zwycię ył jednak wkońcu kierunek przeciwny. przyjmuje tytuł „wielkiego księcia wszystkiej ziemi rostowskiej” (po raz pierwszy wogóle u yto tu wśród Rurykowiczów tytułu wielkoksią ęcego). zw. w tem jednem do ojca był podobny. a wojna wszystkich przeciw wszystkim była ywiącym ich ywiołem. opanowała piśmiennictwo cerkiewne. we Włodzimierzu nad Klaźmą. Brak wykształcenia teologicznego sprawiał. a zato mieszał się w zatargi połowieckich ksią ąt. Jerzego Dołgorukiego. Jerzy Dołgoruki kroczył śladami ojca w polityce kijowsko-połowieckiej. Początek świadomego „prawosławja” wśród hierarchji cerkiewnej datuje się od r. Dla „Rusinów” rozdrabnianie dzielnic stanowiło rękojmię utrzymania ich stanu dru ynnego. eby krewniacy byli mu nie „młodszą bracią”. ale wręcz nie chce być księciem kijowskim. e adnych związków z Zachodem ju nie utrzymywał. Za Monomachowiczów (Monomach + 1125) oświadczono się ostatecznie przy greckiem „prawowierju” i zerwano z Zachodem. Je eli marzył o zerwaniu z metropolją kijowską. dzięki temu. tak samo „prawowierną”. Rurykowiczom były sprawy wyznaniowe a do czasów Monomachowiczów obojętnemi. Ksią ę ten nie tylko nie bierze udziału w powszechnej walce o Kijów. dwureligijność. dyplomatyzował wśród nich. Syn jego. z księ niczką połowiecka. 1116). eby zało yć u siebie. Zakładał w „ziemi rostowskiej” panowanie swoje osobiste. W ten sposób osłabiał przynajmniej siłę ich naporu i to stanowi jego zasługę: on bowiem jedyny nie pozostawał przynajmniej biernym wobec kwestji połowieckiej. 1170 było ich 72). Wówczas Izasław II kijowski chciał ustanowić metropolitę wbrew patrjarsze carogrodzkiemu. Kamieniem węgielnym stała się tu t. tak w południowej. a chrześcijaństwo dostarczało tylko form zewnętrznych. w której pogaństwo pozostało treścią. pielęgnowana w kijowskiej Ławrze i jej filjacjach. Panowanie swe „rostowskie” pragnie on wyodrębnić zupełnie z Rusi i to a do zerwania z nią związku cerkiewnego. drugą metropolję. Zrywając całkiem z Kijowem i całą wspólnotą rodową Rurykowiczów. Kronika Nestora (gotowa w r. Stosunki z Rzymem były wcią o ywione. 1147. Myśl ta okazała się atoli w praktyce pró nem marzeniem. miasto te ka de radeby być stolicą osobnego księstwa. 13 . jako te w północnej Rusi. a Ławra przywołała wówczas do Kijowa Jerzego Dołgorukiego. Cerkiew zaś za mało posiadała nauki. Pojęcie jedynowładztwa wygasło nawet w Cerkwi. Związków rodzinnych poszukiwali nadewszystko w rodach skandynawsko-normańskich. a wszyscy byli z tego zadowoleni. zerwał natomiast z kierunkiem ojca i dziada syn Jerzego i księ niczki połowieckiej. wnuki). e nienawiść do Rzymu. lecz pragnął godność ową znieść. co dowodzi zupełnego braku wpływu pojęć bizantyńskich. częstokroć przyjazne. lecz podwładnymi wyręczycielami w sprawowaniu władzy. nie zamierzał bynajmniej przenosić na swoją linję przestarzałej godności starosty rodowego. Ilość dzielnic ksią ęcych wzrastała coraz bardziej (w r. bywając zawsze w sojuszu z jakąś hordą przeciw innej hordziexiv. Andrzej Bogolubski. Włodzimierz Monomach o enił nawet syna swego. dziedziczne poza wspólnotą dynastyczną (jakby „izgoj”). który w ten sposób wyszedł na bojownika „prawowierja”. Andrzej Bogolubski.

PRZYGOTOWANIE ROZŁAMU SŁOWIAŃSZCZYZNY WSCHODNIEJ. przeciwko księciu zaś zaczęły się spiski.zamiast politycznego skupienia . Splondrowano tedy „macierz” powtórnie w r. Miało się to zmienić. Zajęcie ujścia Oki było wykończeniem wielkiej drogi poprzecznej przez Ruś. Podczas gdy Kijowianie spodziewali się osiągnąć swe cele polityczno-handlowe przez poddanie się Rjazaniowi. Nowogród. jakby Rjazań podbić. a w takim razie Nowogród W. zwłaszcza odkąd ten posunął w r. Zrabowano doszczętnie „macierz grodów ruskich”. Hegemonję handlowa dzier yli tu „Warjagowie z gockiego brzegu”. swój handel morski i mo ność ekspansji handlowej ku zachodowi.Te pragnienia własnej metropolji skończyły się fatalnie i dla kandydata ksią ęcego. zamordowany dnia 29 czerwca 1174 r. bo gdy Bogolubski utworzył przeciwko niemu drugą koalicję. kupiectwo z wyspy Gotlandji (której stolica. myślał Andrzej Bogolubski o tem. Zawrzała więc walka. V. gdy nie zdą ył opanować wybrze a czudzkiego w Estonji. a zwycięski Nowogród nie uczynił zgoła nic dla obrony sprzymierzonego z sobą Kijowa. Gdyby w owych czasach . i odtąd handel niemiecki staje do współzawodnictwa. musiał w ostatecznej konsekwencji tej polityki przyjąć syna Bogolubskiego na księcia u siebie. Kijów stanął po stronie Nowogrodu. 1174 w kraju Czeremisów jugierskich nad rzeką Wiatką osadę handlową tego imienia. Napró no próbował Kijów wyzwolić się z pod hegemonji „ziemi rostowskiej”.miało nastąpić zupełne rozbicie Rusi. W sojuszu z Połowcami i 11 ądnymi łupów Rurykowiczami ruszył Andrzej Bogolubski na Kijów. Zachodziła obawa. dostarczyły mu posiłków nawet Rjazań i Nowogród W. i dla samego księcia. Andrzej poniósł pod Nowogrodem walną klęskę dnia 25 lutego 1169 r. kandydatowi zadano śmierć wśród torturxvi. lecz powetował ją sobie na południu. 1170. uchodziła za najbogatsze po Konstantynopolu miasto chrześcijaństwa). byłaby się Ruś północna otwarła dla 14 . Po niewczasie spostrzegli się Nowogrodzianie. rozstrzygającym czynnikiem mógł był stać się Nowogród W. 1159 ujście i dolny bieg Dźwiny zachodniej. Teraz właśnie .pod koniec wieku XII . 1172 na Bułgarach i zajął na stałe ujście Oki. . e centralna targowica Północy przeniesie się gdzieś na „Zalesie”. co tłumaczy się coraz większą rozbie nością społeczeństwa a państwa. t j. zało yli w r. zeszedłby na drugi plan.Tego roku padł Andrzej Bogolubski ofiarą spisku. e opuścił sprawę Kijowa. odkąd kupcy bremeńscy odkryli w r. gdy Bogolubski zdobył w r.. W rozprawie stanowczej o opanowanie drogi poprzecznej powa nym. Oświadcza on się przeciw Dołgorukiemu i Bogolubskiemu.powiodło się było Nowogrodowi złamać w sojuszu z niemieckiemi miastami handlową hegemonję „gocką”.. Wisby. Postęp Zalesia opierał Bogolubski na ruinie Rusi południowej. (1174-1224. Próbując przeciąć handlowi Zalesia dalszą drogę na północ. 1164 panowanie swe znacznie w dół Wołgi kosztem Bułgarówxvii. do której obie strony szukały sprzymierzeńców na całej Rusi. a Kijów zniszczyć: wtenczas bowiem dopiero byłaby jego „wszystka ziemia rostowska” zabezpieczoną od czyjejkolwiek hegemonji i na przyszłość. dr ąc przed zemstą „wielkiego księcia”.) Wśród coraz ostrzejszego współzawodnictwa nowych i starych ognisk handlowych utracił Nowogród W.

W r. Dopiero w r. osłabiając Nowogród wojną.cywilizacji zachodnio-europejskiej ju pod koniec XII wieku .. Równocześnie dawna ziemia Grodów Czerwieńskich. przerywana niedługiemi tylko niejako rozejmami. Rola ksią ąt w tej wojnie mieszczańsko-handlowej zeszła do kondotjerstwa w obronie lokalnych interesów kupieckich. Nowogrodowi zale ało odtąd tem bardziej na tem.zwan dla licznego potomstwa „Du em Gniazdem” (Bolszoje Gniezdo) . Witebsk. coraz te częściej zdarzało się. częściowo te węgierskich Arpadów. w rok później stała siła zbrojna niemiecka w formie zakonu rycerskiego kawalerów mieczowych. zataczającej coraz szersze kręgi na Smoleńsk. Tak np. a równocześnie odnoszą zagony litewskie zwycięstwo a pod Pskowem. Wśród zmiennego szczęścia wojennego stawał się zrazu sprzymierzony z Nowogrodem W. w r.gdy nastąpiłoby parcie ku wybrze om Estonji. zagarnął wszystkie księstwa od Sanu po Zbrucz. Rozmach zdobywczy litewski sięgał ju od Wołynia a po jezioro Czudzkie! W ciągu jednego pokolenia zmieniły się skutkiem tego stosunki północno-wschodniej Europy . korzy się przed „gockim brzegiem” i wycofuje się zupełnie z morza (1201).zaczynając w ten sposób owe sztuczne wędrówki ludów. bo tam było ognisko głównej intraty ksią ęcej: handlu solą. skutkiem czego Bałtyk byłby się stał morzem tak e ruskiem. ale on sam zabił je. Druck. eby nie dopuścić do wytworzenia się na Zalesiu znaczniejszej siły państwowej. która właściwie nie ustawała odtąd nigdy. e ksią ę. zaś 1159 zaszedł pierwszy wypadek sojuszu Rurykowicza z Litwą przeciw drugiemu Rurykowiczowi. Rjazań. które miały stać się taką swoistą cechą dziejów Rosji.. powołali do siebie na „księcia” Mścisława Chrobrego ze Smoleńska. Michał. miasta wówczas sobie wrogiego. 1132 Litwini zdołali po raz pierwszy obronić się. gdy tymczasem brat Bogolubskiego. walczył kolejno za wręcz przeciwne sprawy. 1201 powstaje miasto Ryga. a na stolicę wybrał sobie (około 1150 r. wyzyskujących jego kłopoty. zmieniwszy swe „knia enie”. A tymczasem zaczyna się budowa nowego państwa niemieckiego nad Bałtykiem. potrzebując teraz wybitnego wojownika. Ustępował Nowogród. Niebawem atoli najmłodszy z braci Bogolubskiego. Ta „Ruś halicka” utrzymała nadal swą polską strukturę 15 .stał się pogromcą Rjazania i jedynowładcą Zalesia. W r. Ten podbił w niedługim czasie Ruś Czarną. Połock.a zwłaszcza gdy w r. Tor ek i uwiódł mieszkańców do Suzdalszczyzny . Włodymirko (1125-1153). Ksią ę ten nie posiadał ani przedsiębiorczości. Nowogrodzianie. a niebawem przeszła pod panowanie dynastów litewskich pierwsza cząstka i zadatek „Rusi litewskiej”: księstwo Mińskie. urządzane przemocą przesiedlania.) Halicz. Rostów i Włodzimierz n/Kl. bo wszak e miał ju do czynienia i z Litwą! Litwa długo kurczyła się pod ciosami Rurykowiczów. Wsewołod . tudzie sąsiadujące z nią najbli sze krainy od wschodu i północy przechodzą pod lenne zwierzchnictwo polskich Piastów. nie mogąc podołać wszystkiemu. Rjazań zwierzchnikiem Zalesia. ledwie samą tylko Moskwę zdołał zająć. który dą ył do jedynowładztwa na Litwie. W ostatnich latach XII wieku Nowogród znalazł się otoczony zwartym pierścieniem zawistnych współzawodników. 1183 staje się Grodno litewską zdobyczą. Dał się we znaki Nowogrodowi: zajął mu wa ny „prigorod”. 1219 wystąpił wśród ksią ąt litewskich na widownię dziejów Mendog. największym z „prigorodów” Nowogrodu Wielkiego. ani zmysłu politycznego. Kombinował najrozmaitsze sojusze podczas długoletniej wojny miast. „0kno do Europy” było wybite ju za czasów Andrzeja Bogolubskiego. ale miał dziwne szczęście. Nowogród. Najzachłanniejszy i najbezwzględniejszy z ksią ąt.

posiadł tam wiele zasług. Ostatecznie chwycono się pospolitego w wiekach średnich środka dyplomatycznego: mał eństwa dzieci. 1210. złączył się z Romanem i wprowadził go na nowo do Halicza. którychby z sobą przywiódł. e po wyjeździe Mścisława Udałego miał Nowogród W. eby mieć posiłki przeciw wiecznie do buntu gotowym „bojarom ziemskim” (których przywódca nosi czysto polskie imię elisława). głucho tu o wpływie miast na sprawy publiczne.społeczną. a sam musiał wcią poprzestawać na roli najemnego kondotjera. ani dru ynnikom. powołany po ojcu do Nowogrodu w r. który byłby się skończył ju pod koniec XII wieku i nie byłoby adnej „Rusi Czerwonej”. do opanowania wszystkich krain od Brześcia i Drohiczyna a po Karpaty . Bogarodzicę i św. A kiedy ziemianie haliccy obwołali (ok. W Nowogrodzie zniesiono ju nawet pierwotne równouprawnienie ksią ąt. stanowiące straszliwą klęskę kulturalną. Bela II węgierski wystąpił z planami zaborczemi. Kolomana. Berendeje. 1218 musiał ka dy ksią ę nowogrodzki zaprzysiąc nowogrodzkie habeas corpus: „bez winy mu a ne lisziti”. gdy tymczasem bojarowie „ziemscy” występują wcześnie na pierwszy plan. 1210) księciem przywódcę swego. Andrzej II. co skłoniło potomków dawnych dru ynników. 1218-1230. Stepowcy mongolscy (Połowcy. e o enił się z córką głównego hana połowieckiego. e to Polak i katolik). i przywołali sobie ruskiego księcia a z Nowogrodu W. zaraz z początkiem tych walk tytuł zaborczy: rex Galiciae et Lodomeriae (Halicza i Włodzimierza). a z końcem XII w. Własność ziemska uwa ana tu była . panowanie ruskich dynastów byłoby w dziejach ziemi Lachów tylko epizodem. a osadził (chwilowo) w Haliczu syna swego. 1214 i odtąd wszyscy władcy Węgier tytułują się ju stale „królami Halicza i Włodzimierza”xx. Kiedy po śmierci Romanaxix zaczęły się 30-letnie zapasy o księstwo Halickie. wyszła za mą za pięcioletniego królewicza węgierskiego. e Połowcy posiedli faktyczną hegemonję polityczną nad znaczną częścią Rusi południowej. Trzechletnia polska księ na. ni krewnym. Rządy madiarskie jęły prześladować Cerkiew wschodnią. 16 . wybieralnego przez wiec. w najbli szych 12 latach. które było Rusią tylko dynastycznie. nie wolno ju było posiadać własności ziemskiej na obszarach nowogrodzkich. Powstawało od południa drugie d w o j e w i e r j e. Zdobył dla Nowogrodu ziemi du o. Mikołaja. Andrzeja (1188). Czarne Kłobuki) poczynali się wreszcie chrzcić. Ani księciu. Leszek Biały. przeciętnie co roku nowego. a ujmując się rzekomo za wygnanym księciem halickim. Rurykowicze. ksią ąt dwunastu. r. oglądał się Mścisław Udały za czem innem i posłuchał chętnie w r. a Piastowie nie byli obcymi ciągłym buntom ziemian halickich. Nicość stanowiska ksią ęcego znać z faktu. 1198 obywatele księstwa Halickiego postanowili przyłączyć się do księstwa Sandomierskiego. 1218 wezwania do Halicza. j.za czynnik zasadniczy ustroju społecznego i ycia publicznego.w jaskrawem do Rusi przeciwieństwie . byli te coraz bardziej znienawidzeni. wnoszący poglądy przeciwne. trzęsą ju księstwem Halickiem. Syn Mścisława Chrobrego. plątał sprawę dopóty. odnosząc zwycięstwa od Bałtyku po Wołgę. Władysława (samo imię wskazuje. Gdyby nie Madiarzy. Salomea Leszkówna. tem bardziej. t. A gdy po wygaśnięciu Rościsławiczów w r. dobierali sobie do swych dawnych bo ków trzech nowych: Chrystusa. Kazimierz Sprawiedliwy dopomógł swemu siostrzeńcowi.jako polskiego lenna. Gdy więc rozwiały się widoki otrzymania jakiego księstwa na Czudzi lub jakiego grodu zaleskiego po Wsewołodzie. sprzeciwiły się temu znowu Węgry. Tu zaczyna się antagonizm dziejowy Polski a Węgierxviii. Władza sama przeszła na „posadnika”. Dziecięcą parę ukoronowano w r. Tu zaczął od tego. księciu Romanowi z Włodzimierza wołyńskiego. ni jego onie. nie mogąc o własnych siłach wyrzucić Madiarów. odpowiedzią na ten zamiar była wyprawa zbrojna węgierska. przybrał król węgierski. a od r. jako lennika polskiego. Mścisław Udały. Torki.

lecz przeciw południowej i przeciw nowogrodzkiej Wiatce. co skrócono na „d ingishana” . Ci. Zaroiła się Ruś od „wielkich ksią ąt” właśnie w tych czasach. Jeden z takich przedsiębiorców wojskowych XII wieku. a około r. j. Jerzemu włodzimiersko-suzdalskiemu. stal się władcą. Konstantego (+ 1219 r. d ingiskaganem.był władcą 45 ludów. 1224 zwaliła się na nią z Azji nawała tatarska. W Azji centralnej pierwszorzędnym sposobem walki o byt była zawsze ołnierka ze wszystkiemi jej konsekwencjami. Europejskie kondotjerstwo jest drobnostką wobec azjatyckiego. rozłamywała wschodnia Słowiańszczyzna: zachodnia połać cią y ku Polsce. Połowcy . Niestety. kaganem. t. NAJAZD TATARSKI I ROZŁAM SŁOWIAŃSZCZYZNY WSCHODNIEJ. urządzonych i rządzonych po wojskowemu. Tytułowali się zresztą wielkimi ksią ętami ju i kijowscy ksią ęta. chocia spadli do rzędu najsłabszych. Wśród takich stosunków rozpadała się „wszystka ziemia rostowska” na dzielnice pomiędzy liczne potomstwo „du ego gniazda”. brak w tym okresie jakichkolwiek wpływów bizantyńskich (a kultura bizantyńska nie była wówczas wcale „martwą”!). zało enie Ni nego Nowogrodu (1221). i zamiłowanie do niszczenia. Madiarzy. był od r. skupić w r. Niszczycielstwo przybiera rozmiary potworne: palenie i „zsyłki” pokonanych miast. W Azji nie było i niema narodowości. której następstwem było obwarowanie ujścia Oki. Rozbijała się. jak przedtem Pieczyngowie. i w Suzdalu u ywają troskliwie tytułu wielkoksią ęcego. jako dowodu przewagi fizycznej. 1220 siły całego niemal rozdrobionego Zalesia na nową wyprawę bułgarską. nie robili tego bynajmniej dla jedności Rusi południowej z północną. VI. 1215 zdobył Pekin. zabieranie w niewolę kobiet i dzieci ze zdobytego miasta i sprzedawanie ich itp. 1202 ju kaganem kaganów. a syn jego.Znać ju było w Słowiańszczyźnie wschodniej wyraźne pierwiastki jakiejś kultury mongolskosłowiańskiej: kult siły fizycznej. traci wszelki związek z południem. Temud in. etnograficznie niejednolite. ale to tylko czczy tytuł. Najpóźniej pojawia się tytuł wielkoksią ęcy w NowogrodzieW. północ. W r. we Włodzimierzu n/Kl. w środek wbija się klinem Litwa. a południe w zawisłości od mongolskich koczowników. Panujący w Rostowie. (1224-1263. (1272). nie chcieli te być gorszymi od nich ksią ęta smoleńscy i haliccy. udało się młodszemu jego bratu. Jesugej Bagator. 1220 był władcą Azji od Korei do Turkestanu. Kto nie chciał poddać się ostrym porządkom jego urządzeń 17 . w których adnemu z ksią ąt ani się przyśniła myśl hegemonji politycznej w Rusi Rurykowiczów. skupiających się historycznie według powinowactwa językowego.). gdy w r. Tym razem nie był to najazd dzikich hord. za której czarno-białemi sztandarami postępowała zorganizowana dokładnie biurokracja. Po niedługiem yciu najstarszego Wsewołodowicza. wyrodzony w brutalność. Na całej Rusi nigdzie ani śladu jakiejś ogólniejszej myśli politycznej. wytworzone pod hasłami religijnemi i ekonomicznemi. rozdzielona antagonizmem Nowogrodu z Zalesiem.lecz armja jak najregularniejsza.) Takim był stan wschodniej Słowiańszczyzny. Ruś dziczeje z końcem XII wieku. lecz tylko związki polityczne. którzy wykończyli w ten sposób budowę drogi poprzecznej.

od zachodnich granic polskiego Pomorza a do Newy i jeziora Ilmenu. których Konrad mazowiecki sprowadził nad dolną Wisłę w r. i nadały jej cechę swą i nawet nazwę. rozwiązali swój zakon. koczujących ciągle po łąkach i stepach i zwanych od tego „stepowcami”: t a t i r. 1240 został te władcą Kijowa. jak przedtem Leszek Biały: wydał córkę za brata Kolomanowego.państwowych. Gdy ogłoszono wyprawę na nieprzebrane. Marji P. 1227. Subutaj. Było to bez znaczenia wobec przewagi tatarskiej. Tego jeszcze roku 1240 zrównali Kijów z ziemią. usiłowania o zjednoczenie współplemieńców. 1236 przez Mendoga. Połowcy częścią poddali się. Tymczasem nowe niebezpieczeństwo poczęło zagra ać Słowiańszczyźnie wschodniej z północy. a w grudniu 1240 zostały i z Halicza tylko zgliszcza. Inflanccy „kawalerowie mieczowi”.r. a wstąpili wszyscy do krzy aków. W ten sposób znalazła się cała Ruś południowa po raz pierwszy w ręku jednego władcyxxi. częścią zbiegli tradycyjnym stepowców szlakiem na Węgry do swych pobratymców Madiarów i do braci rodzonych. i tej nowej parze oddał Halicz w r. Drohobu i Łuck. zw. Takich luzaków zwano po turecku k a z a k a m i. część dorzecza Piny. narodu niemieckiego”. rozgromieni w r. Zalesie było zrujnowane doszczętnie. czernihowscy. Nie tknęła jednak wyprawa roku 1237 i 1238 ani na krok rodzimych ziem słowiańskich na północy. Armję d ingishańską zapełniły tak liczne plemiona stepowców-tatarów. 1241. kto wolał koczować sobie swobodnie po staremu. Tego roku 1237 kontynuował władca Kipczaku z ramienia d ingishańskiego. Zapędzili się pod Tor ek. Wódz mongolski. jak tym razem. Stało się to w . dzikich Kumanów węgierskich. opanował go na stałe od roku 1236. Mścisław Udały zorganizował dla swego połowieckiego teścia pomoc. e na dalekim Zachodzie są pobratymcy. gdy dojrzały plany zdobycia Węgier (z czem łączyła się potrzeba obezwładnienia Polski). Zemsta za zaczepkę Mścisława Udałego miała spaść na Ruś dopiero w r. Kipczak.i w taki to sposób wyprawy tatarskie zetknęły się powtórnie z Rurykowiczami. Odtąd „zakon” jął zakładać państwo niemieckie wzdłu wybrze y Bałtyku. 16 czerwca 1224. Ścigano ich tylko do Dniepru. wołyńscy ruszyli pod przewodem księcia halickiego w stepy i sprowadzili na się straszliwa klęskę nad rzeką Kałką d. tatar. Ruś nie wchodziła zgoła w plany Temud ina. pińscy. godni i powinni zaliczać się tak e do państwa d ingishańskiego. Ucieczka ta posłu yła za drogowskaz uczonej naczelnej kancelarji d ingishańskiej. Andrzeja. Odtąd wyprawa mongolska na Węgry była tylko kwestją czasu. lecz ruscy sami zaczepili Tatarów. a w r. 18 . Z obawy przed coraz skuteczniejszym napadem Mendoga przywołano do Inflant „zakon rycerzy N. Tej kozaczyźnie kipczackiej miał być poło ony koniec. tych samych krzy aków. Mścisław Udały wycofał się był tymczasem z walki z Węgrami w sposób taki sam. 1226. Dwa razy wypędzany z Halicza. a nigdy nie okazano na południowej Rusi tyle zapału i wojowniczości. niezmierzone „łąki” Kipczaku. Batu. taki zbiegał na zachód. a nie Ruś. Część ich zachodnia mieściła w sobie osadnictwo słowiańskie . zapanował największy zapał wśród plemion pasterskich. na stepy od dolnej Wołgi do Donu. Wyprawiono się tym razem na ziemie bułgarskie (w dorzeczu wschodniem Wołgi) i dalej na fińsko-ugryjskie. w sam raz na samą granicę terytorjum etnograficznego fińsko-ugryjskiego i stąd zwrócili się nagle na południe (zmierzając nad Kaspik). 1237. miał instrukcję zdobywać Kipczak. zajął te Podole. i wystąpił do walki o ojcowiznę. na obronę Połowców. Daniel. na t. nie przekroczył więc Dniepru. Rzucono hasło zjednoczenia wszystkich ludów mongolsko-turańskich. Ale dorósł na swym Włodzimierzu wołyńskim syn Romana. Ksią ęta kijowscy.

Bronić chrześcijaństwa od tatarskich pogan było obowiązkiem krzy aków. Oni jednak grabili katolicką Polskę, a co do wschodniego „prawowierja”, obmyślili i popularyzowali w Europie teorję, e schyzma liczy się równo z pogaństwem. „Krucjaty” ich nadbałtyckie kierowały się nie tylko przeciw Estom, Łotyszom lub Litwinom, lecz jeszcze bardziej przeciw północnym posiadłościom nowogrodzkim. W roku najazdu mongolskiego, w r. 1240, rozpoczął zakon szereg wypraw pskowskich i podmówił równocześnie króla szwedzkiego na „krucjatę”. Mający wówczas w Nowogrodzie W. „knia enie” Aleksander Perejasławski (z linji „Du ego Gniazda”) nie czekał atoli, a się nieprzyjaciele połączą. Szwedów, ruszających ju na prigorod Ładogę, pobił na głowę dnia 15 lipca 1240 nad Newą, zasłu ywszy sobie na przydomek Newskiego. Zwycięstwo to uzupełnił jeszcze drugiem, odniesionem nad krzy akami na „lodowem pobojowisku”, na zamarzniętem jeziorze Czudzkiem dnia 5 kwietnia 1242 r. Ten sam ksią ę zwycięski ani pomyślał o posiłkach dla krewniaków Rurykowiczów przeciwko Tatarom. Gdy sam wkrótce natknął się na nich, korzył się przed biurokracją hańską w sposób przesadny. Stał się powolnem narzędziem Tatarów do tego stopnia, e chciał im poddać Nowogród Wielki. Ruś południowa i zaleska dostały się tedy pod panowanie tatarskie. Kraj cały na zachód od Dniepru a do górnego Bugu wcielono bezpośrednio do Kipczaku i nie było tu ju ksią ąt Rurykowiczów; gdzie indzie zaś stawali się namiestnikami kagana Kipczaku, odpowiedzialnymi przed nim osobiście za daninę z księstwa. Nad wszystkimi ksią ętami Zalesia i Zadnieprza wyznaczono jednego na starszego, na hańskiego wielkiego księcia, który odpowiedzialnym był za wszystkich Rurykowiczów wobec hana, jako generalny hański plenipotent i podskarbi. Stanowisko to było nader intratne; to te Rurykowicze intrygowali wzajemnie przeciwko sobie na hańskim dworze, eby utrzymać się przy „jarłyku” (kaftanie honorowym na modlę chińską). Celem administracji mongolskiej było wojsko i skarb. Im bardziej ksią ę przysparzał hanowi dochodów, im większym był zdziercą własnego księstwa, tem pewniejszym własnego panowania - a zaś wielki ksią ę musiał się zmienić w ciemię yciela ksią ąt. Państwowość utrzymuje się pod zwierzchnictwem tatarskiem przez ciemię enie społeczeństwa i dlatego zwierzchność tatarska stała się dla Rusi przekleństwem dziejowem. Nie ulega wątpliwości, e dopiero system tatarski wprowadził na Ruś po raz pierwszy wogóle administrację państwową i przemienił luźne panowanie Rurykowiczów w jakieś państwo, ale te dotychczasową rozbie ność społeczeństwa a państwa zamienił wręcz w przeciwieństwo ich. Z pod ucisku tatarskiego zbiegała ludność prawego brzegu Dniepru na zachód, w jedynym mo liwym dla siebie kierunku, do księstwa Halickiego. T. zw. Galicja wschodnia poczęła w tym dopiero czasie otrzymywać ruskie zaludnienie, nie tylko miejskie, ale te wiejskie, rolnicze. Prąd emigracyjny byt tak silny, i dotarł jeszcze dalej, na północne Węgry, Oto geneza „Rusi Czerwonej” i „Rusi węgierskiej”xxii. Daniel halicki schronił się przed najazdem na Węgry, następnie na Mazowsze. Wróciwszy, znalazł się pomiędzy jarzmem tatarskiem a zaborczością Mendoga, który stał się ju bezpośrednim jego sąsiadem. Szukał przeciw Litwie sojuszu na Zalesiu, lecz zawiódł się. „Du e Gniazdo” rozpadło się tymczasem na siedm księstw, pogrą onych w wojny domowe. Rozpoczął je czwarty z rzędu syn Jarosława Wsewołodowicza, Michał Chrobry, pierwszy ksią ę moskiewski (1248), władca ósmej ju z rzędu dzielnicy na Zalesiuxxiii. 19

Wygnany tymczasem powtórnie przez bojarów, posyła Daniel w r. 1250 z „czołobiciem” do Batego, wraca z jego pomocą do Halicza i oparty o hana wdaje się w dalszą wojnę z Mendogiem - gdy wtem chrzest Mendoga zimą roku 1250 zmienia nagle całą sytuację we wschodniej Europie. Katolicka koronacja Mendoga w r. l253 wywołała całkowitą zmianę polityki Daniela. W r. 1254 koronuje się i on w Drohiczynie na króla ruskiego. Przyjął koronę wraz z unją kościelną z rąk legata papieskiego, głoszącego krucjatę na Tatarów. Na pomysł próbowania szczęścia przeciw Tatarom naprowadziła Daniela ywiołowa emigracja od wschodu; mógł przypuszczać, e w danym razie ludność na przestrzeni od Zbrucza do Kijowa powstanie przeciw baskakom tatarskim, on zaś połączy na nowo całą Ruś południową w swem ręku. O zamiarach takich świadczy przeniesienie stolicy do Chełma, tudzie obwarowanie wysuniętej przeciw Tatarom targowicy nad Pełtwią, która, zamieniona na gród i nadana synowi Daniela, Lwowi, wywy szoną została zarazem na stolicę osobnego księstewka (Lwów). Ale przyobiecana ze strony kościelnej krucjata zawiodła, powstanie przeciwko baskakom nie dopisało, a gdy Daniel umierał, w r. 1263, gospodarowali baskakowie w najlepsze i w księstwie Halickiem. Równocześnie popadała Ruś w coraz większą zale ność ekonomiczną od kipczackiego hanatu. Nale ało szukać dla handlu ujścia ku zachodowi, ale czynił to niemo liwem konflikt dwóch odłamów Rusi północnej. Kwestja nowogrodzka stawała się czynnikiem rozstrzygającym. Niestety, nad Bałtykiem utwierdzała się hegemonja krzy acka - Ruś została ostatecznie na całe wieki odciętą od morza. Z drugiej strony Litwa wracała na przeszło sto lat do pogaństwa. Pogłębiający się coraz bardziej zatarg Nowogrodu W. z Zalesiem sprawił, i wpływ i znaczenie dynastji litewskiej wzmocniły się do rozmiarów hegemonji, stającej narówni z tatarską. Zdecydowało to ostatecznie o stanowczym rozłamie Słowiańszczyzny wschodniej. Rozpadła się ona około r. 1260 na sześć działów: polsko-ruską, litewską, nowogrodzko-smoleńską, zaleską, bezpośrednio tatarską i czernihowską - a ka dy z tych działów miał swe odmienne drogi. Ale nie na narody rozbijała się Słowiańszczyzna wschodnia - gdy ani ta kwestja nie istniała w umysłach współczesnych, ani te nie zaszło jeszcze nic takiego, coby przesądzało sprawę, czy wytworzy się tam narodów więcej, czy te cały ten olbrzymi obszar stanie się narodowo jednolitym. Dla Zachodu była Słowiańszczyzna wschodnia pojęciem geograficznem, zbiorem krajów, których władcy są „reges Russiae (Rusciae)”, a równie „reges Ruthenorum”. Obydwa wyra enia: „Russia” i „Rutheni”, znane są źródłom z czasów przed najazdem mongolskim i obydwa stosowały się jednakowo do wszelkiej Rusi, południowej czy północnej. Sami Słowianie wschodni nie uwa ali zrazu Zalesia za Ruś, lecz trwało to krótko i przewa yła jak najściślejsza konsekwencja w u ywaniu tej nazwy, jako pojęcia dynastyczno-politycznego: Ruś jest tam, gdzie są lub byli Rurykowicze.

CZĘŚĆ II
Wielkie księstwo Moskiewskie.
20

(l263-1449.)

VII. DOBROWOLNE UTWIERDZENIE NIEWOLI.
(1263-1319.) Azjatyckie państwo uniwersalne zaczęło się rozpadać ju od roku 1260, a to z przyczyn religijnych, gdy buddyzm, islam i chrześcijaństwo (rozmaite sekty nestorjańskie) zwalczały się wzajemniexxiv. Bywali jawnie ochrzczeni d ingishanowie (Nigudar, t. j. .Mikołaj, Uld ait, przed r. 1295) i hanowie kipczaccy (Sartak, syn Batego). W Kipczaku nie odró niano zgoła nestorjanizmu od „prawowierja” grecko-słowiańskiego. Źródła orjentalne uwa ają Ruś wprost za nestorjańską. Naogół zwycię ył na wschodzie buddyzm, na zachodzie - islam. Rozdwoił się te Kipczak: na muzułmański hanat „Złotej ordy” nadwoł ańskiej i hanat Nogaja, obrońcy „jassaku”, czystej tradycji mongolskiej, twórcy hord „nogajskich”, pomiędzy morzem Czarnem a Kaspijskiem. Około r. 1280 faktycznie nie było ju d ingishana. W drobniejszych organizmach państwowych upadła poprzednia sprawność wojenna i zniknęła bez śladu biurokracja uczona chińska; baskakowie staja się prostymi awanturnikami, którym zausznicy dworu hańskiego wydają pewna krainę nai łup, na obłowienie się. Administracja Kipczaku polegała na wszystkich plagach bezprawia. Dziczeli Tatarzy. Dziczała te pod nimi coraz bardziej Ruś, zwłaszcza e krew tatarska miesza się ze słowiańska ju od XIII wiekuxxv. Upadek wszechstronny hanatu dawał mo ność oparcia się tej sile, do niedawna przedtem niepokonalnej. Nie dali Tatarzy rady Litwie ani 1274 r., ani 1277 (posiłkując tam Lwa halickiego). W r. 1282 obie ordy pragnęły wyprawić się na Węgry, lecz pobite są na głowę w wąwozach karpackich. Najazd na Polskę lat 1287/8 zapędził się wprawdzie a w Sieradzkie (stra przednią tatarską tworzyli Lew i Mścisław Danjłowicze), ale po to tylko, eby zabrać jasyr i uciec z nim spiesznie. Kiedy po raz czwarty napadli na Polskę, zimą roku 1293 na 1294, nie zdołali ju sięgnąć poza Sandomierskie i był to najazd ostatni. Wszystkie zaś te najazdy miały cechę wyłącznie łupieską; zdatność do panowania nad obcemi krajami zniknęła i przepadła. Ograniczyli się Tatarzy do Rusi, bo tu nie tylko nie natrafiali na opór, lecz znajdowali sojuszników, zapraszających na pomoc przeciw krewniakowi i sąsiadowi. Ruś sama dobrowolnie zacieśniała więzy swej niewoli: kto z Rurykowiczów w jednej z ord nie otrzymał „jarłyku”, biegał po niego do drugiej. Nie było mowy o jakiejkolwiek solidarności ksią ąt wobec hana; dynastja składała się z luźnej gromady osobistych wrogów, starających się wzajemnie wydrzeć sobie jarłyk. Obalili zasadę starszeństwa i sami utorowali drogi prawidłu, e stanowisko wielkoksią ęce mo e się z łaski hańskiej dostać komukolwiek. Zły przykład wyszedł od Jarosława Jarosławowicza twerskiego, najmłodszego z braci Aleksandra Newskiego. Intrygami wychodził w ordzie jarłyk dla siebie przeciw starszemu bratu i głowie rozrodzonego „du ego gniazda”, Andrzejowi. Z takiego postępowania musiała wyłonić się zasada, e ka dy ksią ę musi mieć jarłyk na swe księstwo, e więc wola hańska rozstrzyga o obsadzaniu wszelkich dzielnic. Premją za jarłyk wielkoksią ęcy, premją po ytków z administrowania danina tatarską, była nadto intrata z Włodzimierza n/Kl. Han nie mianował nigdy adnego księcia włodzimierskiego, nie istniało 21

Bierność. Zasobni w złoto Nowogrodzianie pozyskali sobie dwór hański. kazali Nowogrodzianie zapisać wyraźnie. nieobsadzone od r. Ten miał rozszerzyć swe panowanie zapisem ostatniego księcia perejasławskiego. lecz i nad świeckimi. gdy wtem han zmienił zdanie. woleli emigrować. potem ądano tego nawet od biskupów. a zatem i w księstwie twerskiem.ale Nowogród W. nie tylko nad duchowieństwem. t. otrzymał go i przyjął w r. i tam przeniósł się w r. gdy tymczasem północna pozostaje krajem miast. j. Około roku 1280 powrócił metropolita do Kijowa. e zajął dla siebie wakujące. Moskwa przeszła po bezdzietnym Wasylu kostromskim na najmłodszego z synów Aleksandra Newskiego. a poselstwa do Saraju. przez Tatarów spowodowało Cyryla. Syn Daniły. Faktycznie Włodzimierz n/Kl. Na dworze hańskim rozegrało się podjęte przez niego współzawodnictwo władzy cerkiewnej a świeckiej. ju na stałe. Tracił więc Jarosław mo ność represalij . oparł rozwój Cerkwi na łasce hańskiej. były kanclerz halicki u Daniela. brak odwagi do jakichkolwiek zabiegów o poprawę doli stanowią na długie czasy przykre cechy Rusi kijowskiej i czernihowskiej. szlakiem znanym dobrze od czasów Jerzego Dołgorukiego. lecz han uniewa nił testament.te adne „wielkie księstwo Włodzimierskie” . 22 . Odtąd wymagano od metropolitów. Kijowa. a wtedy następca Cyryla. 1279. Ale najprzesadniejsza poddanczość wobec ordy nie broniła od złupienia i zniszczenia: Kijów spustoszony był powtórnie w r. 1238 biskupstwo we Włodzimierzu n/Kl. 1303 sześciu eparchij z południa i utworzenia osobnej metropolji halickiej. Sama Cerkiew zacieśniała więzy niewoli. Emigracja dru ynników rozstrzygnęła ostatecznie o upadku miast na południu. osiadł we Włodzimierzu n/Kl. posiadających tradycję i ambicję. Daniła. Są to czasy zupełnego upadku Rusi południowej. Carem jest kagan kipczacki z Saraju. tego sam potem doznał od jeszcze młodszego a tak e rodzonego brata. apatyczne wegetowanie. kto otrzyma wielki jarłyk. Han poręczył wówczas Nowogrodzianom nieograniczoną wolność handlu na całej Rusi podległej Tatarom. Emigracja dru ynników zmierzała najliczniej do księstwa moskiewskiego. Odtąd nabiera Ruś południowa coraz wyłączniej cech kraju wieśniaczego na całe wieki. eby byli uznanymi przez hana i eby mu składali hołd osobiście w zamian za jarłyk. podjął się Wasyl kostromski. uznawał odtąd zwierzchnictwo tatarskie. Dało to powód do oderwania się w r. Zniszczenie stolicy metropolitalnej. stolicy Złotej ordv. Od hana otrzymała Cerkiew zupełna wolność od podatków i danin.tylko Wlodzimierzanie sami obmyślili sobie prosty sposób utrzymywania pozorów pierwszeństwa przy swym grodzie: wydając gród ka demu. zamieszkałymi na gruntach cerkiewnych. spisanej z Jarosławem tego roku 1270. Metropolita Cyryl (1249-1281). Wasyla kostromskiego. 1270 wybuchł bunt przeciw Jarosławowi. W umowie. Iwana. a przytem zdatność do zawodu wojskowego. Czego się Jarosław Jarosławowicz dopuścił względem starszego brata. kiedy Kijowszczyzna zagospodarowała się na nowo. przyrzeczone sobie przez hana. gdzie „Rusini” bez ksią ąt tracili materjalne podstawy bytu. Na psychologię kraju wpłynąć musiało ujemnie ogołocenie go z ywiołów bardziej przedsiębiorczych. Jerzy. Ciągnęli w tysiącznych gromadach. W r. Grek Maksym. Ksią ę czekał na posiłki. Nie posiadając własności ziemskiej. Mieszczaństwo włodzimierskie zacieśniło tedy jeszcze bardziej poddańczy stosunek ksią ąt do ordy. 1290. e wolność handlu przysługiwać im będzie odtąd „po carowie gramotie”. sądownictwo nad całą ludnością w sprawach z prawa familijnego i spadkowego. nie miał znaczenia politycznego i ani jeden z wielkich ksią ąt lat 1264-1327 nie przebywał nawet w tem mieście. a we wszelkich sprawach nad „ludźmi cerkiewnymi”. Cyryl sam starał się o jarłyk. pułkami całemi (pod wodzą Rodiona Nestorowicza i Pleszczejewa) na północ. odbił to sobie stokrotnie. 1250. Rozłam Rusi południowej z północną był ju gruntowny. On wysunął linję moskiewską na czoło Zalesia.

lecz bezskutecznie. 1308 Kołomnę. Na Zalesiu dru ynnictwo rozkwitało właśnie w najlepsze. wszczął wojnę twersko-moskiewską. czynił wstręty Piotrowi. Uzbeka. Gdy w staraniach o jarłyk wielkoksią ęcy musiał w ordzie ustąpić Michałowi Jarosławowiczowi twerskiemu. ginące do reszty w ziemiach Rusi dawnej. władca drugorzędnego księstewka.. Brał wszystkich dru ynników. którzy obronną ręką stawiali się kaganowi i daniny tatarskiej nie płacili. 1319 wśród barbarzyńskich męczarni. Dwukrotnie oblegał Michał Moskwę. nie zaniedbując adnej sposobności powiększenia swej siły zbrojnej. e ksią ę twerski musiał się o to stawić w Saraju. Dymitr Groźnooki. a prawa ksią ęce. e umarła w niewoli. a z rjazańskiego w r. 1305 zawakowały równocześnie obie metropolje. patriarchat zjednoczył je na nowo w osobie mnicha Piotra. bo sprowadzał emigrujące z południa dru yny. Jerzy oskar ył Michała o otrucie carskiej księ niczki i doprowadził do tego. tam nigdy nie było wspólnot rodowychxxvi. powiększały się na Nowej. Na całem Zalesiu najbardziej słowiańską stawała się dzięki immigracji z południa dolina rzeki Moskwy (jako jedna tylko jej okolica dochowała cechy mordwińskie). Stosunki właściwej Rusi północnej poznajemy z „trzeciej redakcji”. Dzięki poparciu metropolity rósł następnie Jerzy w łaski na dworze nowego kagana Kipczaku (od r. Rozwinęły się one ju w zwarte osady. gdzie pozostaje ono jeszcze poza bartnictwem. łowami. Zmiana rezydencji metropolitalnej dała się niebawem odczuć w polityce: Gdy syn Michała. gdzie ubito go w r. Kiedy w r. za rządów ksią ąt Andrzeja halickiego i Lwa II wołyńskiego (prawnuków Daniela halickiego). jarłykowym wielkim księciem. Ale ta właśnie Moskwa stała się główną stra nicą tatarskiej zwierzchności. 1311 z polecenia ojcowskiego wojsko na Moskwę. bez względu na ilość i złączone z tem koszta. jak z r. Piotr rzucił na niego klątwę. dzier ąc. a zdarzyło się. przeznaczający „dwór” (dom mieszkalny z obejściem) niepodzielnie najmłodszemu synowi. jako hański wielki ksią ę. Dostał za onę siostrę „carską”. Stosunki Rusi Nowej. Na Zalesiu osadnictwo wiejskie miało cechy indywidualne. Nie przeszło pod jarzmo tatarskie adne z tych księstw. w których miejsce Rurykowiczów zajęli dynaści litewscy. Podczas gdy w Nowogrodzie zakazano księciu zakładać „seła”. 1303 Mo ajsk z księstwa smoleńskiego. Natenczas Jerzy ofiarował metropolicie na mieszkanie dworzec w Moskwie. mającą trwać 24 lata. 1284).Jerzy Daniłowicz zagarnął w r. przeciwko któremu miał własnego kandydata na metropolję. pochodzącego. O zaginięciu wszelkich ju śladów wspólnoty rodowej świadczy przepis. Jerzy rósł w siły. wiódł w r. Włodzimierz n/Kl. ptasznictwem. Fakt ten musiał otoczyć ksią ąt litewskich aureolą i szerzyć ku nim sympatje na Rusi. na której czoło wysunęła się Moskwa. nie mówiąc ju o południowej. podobnie jak metropolita Cyryl. Prawdy Ruskiej. w główne miejsca okręgu najbli szej okolicy i sam wyraz „pogost” oznaczać poczyna pewien obszar terytorjalny. na swe utrzymanie. pochodzącej z drugiej połowy XIII wieku (lecz nie później. były zgoła odmienne od właściwej Rusi północnej. ni na Rusi dawnej. ( eby się nie rozsiadł nazbyt). Tak wysuwa się zwolna na Zalesiu rolnictwo na plan pierwszy w gospodarstwie wiejskiem wcześniej. rybołówstwem. 1313). Ksią ę twerski. na Zalesiu stawali się ksią ęta zwolna głównymi właścicielami ziemi. z księstwa Halickiego. rezydencję metropolity. Ta dostała się do niewoli twerskiej przy następnym epizodzie wojennym. W ten sposób został Jerzy moskiewski. Od Rusi południowej ró niła się północna zawsze „pogostami”. 23 . Myśl zaś zrzucenia jarzma tatarskiego przebiła się tylko na terytorjum polsko-ruskiem.

a więc i zgnębić ka dego współzawodnika. EKONOMICZNA PRZEWAGA MOSKWY. skazanym przez Uzbeka na stracenie. Aleksandrowi Michajłowiczowi. e rozpuści pozbieranych „zakładników”. a otrzymujący zapłatę zgóry. byle go do tego zmusić. jakoby Tatarzy mieli zaprowadzać gwałtem islam. (1320-1359. 1332 pod opiekę Litwy. twórca moskiewskiego skarbu dynastycznego. Bli ej. VIII. było te Moskwie do Tweru. głównego ogniska handlu zbo owego. Jak bezgraniczna była nienawiść tych ksią ąt. 24 . e wielkie miasto oddało się w r. Otrzymawszy „knia enie” w Nowogrodzie W. Jarosław twerski rzucił się na wielką skalę do gospodarstwa i handlu. Jest to Iwan Kaleta (1325-1341). wolano uznać zwierzchnictwo tatarskie. a zatem dłu nicy na odrobek (zwano ich tak e „zakładnikami”). jedyny pozostały jeszcze przy yciu Daniłowicz. eby w Nowogrodzie W. obdarzony tym przydomkiem ju przez współczesnych. Jego dziełem przewaga ekonomiczna Moskwy. 1270 r. 1325 spotkali się na dworze hańskim. e tajemnice handlu nowogrodzkiego będą zdradzone na zewnątrz. stał się drugim z rzędu z ksią ąt twerskicli. Dwa razy musiał Jarosław (1265.) wyrzekać się tej ekonomicznej swej działalności i obiecywał. gdy zaś nie dotrzymywał przyrzeczeń. Takim był triumf Iwana moskiewskiego. a nadto zachodziła obawa.W tej e dobie stawała się dolina rzeki Moskwy coraz hardziej uczęszczaną drogą handlową skracała bowiem znacznie podró w Rjazańskie. zale nych osobiście od księcia. Byli to ludzie pracujący (na roli lub w handlu) na cudzy rachunek. a ósmym Rurykowiczem. nad Okę i nad górny Don. zdwoić daninę tatarską. poczem Uzbek przeniósł tę godność na Dymitra Groźnookiego twerskiego. On sam nie myślał zgoła o jakiemś „jedynowładztwie” i nie snuł wogóle planów politycznych dalszych ponad to. lecz jarłyk wielkoksią ęcy pozostał przy Twerze. eby utrzymać się przy łasce hańskiej. świadczy fakt. chroniącym się od grodu do grodu. zdarzyło się. nadany bratu strateńca. w obronie swego „prawowierja” dał się lud namówić do wyr nięcia przebywających w Twerze Tatarów. Iwan czynił zabiegi. Cię kie naruszenie porządku dworskiego nało ył zabójca własną głową. e pomiędzy lud twerski puścił ktoś nieuzasadnioną niczem pogłoskę. Iwan z Perejasławia zaleskiego. Jakby tylko czekał na to ksią ę moskiewski. i wywołał tem skutek taki.) Rok tylko był Jerzy moskiewski uznawanym przez hana wielkim księciem. W sierpniu atoli 1327 r.. e gdy w r. zabrał się na rozległem nowogrodzkiem terytorjum do robienia interesów. rzucili się na siebie i Dymitr własną ręka zabił Jerzego. Długie lata trwał pościg za Aleksandrem. który skupił w swem ręku całą dzielnicę. ni innym grodom zaleskim. zwabiając nadto w Twerskie mnóstwo „zakupów”. W lot znalazł się w ordzie i wyrobił sobie zaszczyt. Wydarzenie to stanowi początek antagonizmu litewsko-moskiewskiego. e jego mianowano naczelnikiem wyprawy karnej na Twer i przeniesiono jarłyk wielkoksią ęcy na jego osobę. a którego Uzbek kazał ywcem dostawić. Powstawała warstwa ludzi. W końcu spełniły się losy na nieszczęsnym księciu. bez której nie byłaby się następnie rozwinęła hegemonja polityczna.

Iwan wystąpił przeciwko niemu w imię praw hana-cara do Rusi. Kazimierz (późniejszy Wielki). Eufemją czyli Ofką. Nie tylko więc nie nastąpił w XIV wieku rozwój stosunków prawno-publicznych. miał ju pod sobą całą Ruś Czarną. Bez jego zezwolenia nie wolno ani syna postanowić ani córki wydać za mą . Bełzie i Chełmie. przyległej do Inflant). stawali się Rurykowicze tylko współzawodnikami. tym razem przez mał eństwa polityczne. o enił Giedymin ju w r. Najbli szym krewnym i domniemanym spadkobiercą Bolesława był królewicz polski. 1324 Rurykowicze haliccy. eby tam wymusić „wychod tatarski” wbrew Giedyminowi i rzeczywiście. zamę nej za Trojdenem czerskim i sochaczewskim: Bolesław z linji mazowieckiej Piastów. Uznawał ten stan rzeczy i patrjarchat carogrodzki i oto od r. 1321 wahał się i Kijów pomiędzy Giedyminem a Uzbekiem. Testamenty Kalety świadczą. 1324 z Buszą. a od r. o jakiem za czasów Iwana Kalety nikomu się nie śniło. e ze wszystkich dynastów jeden tylko jest właściwym władcą. a tytuł sam nie oznaczał adnej władzy rodzimej. Wszyscy są jego niewolnikami i cała ziemia jego własnością. na Litwie. O zachowanie równości pomiędzy spadkobiercami dbał do tego stopnia.to cała Ruś tatarska. lecz Ruś cofała się napowrót do stanu z doby drugiej redakcji Prawdy Ruskiej. Syna. Rozszerzał Iwan Kaleta gorliwie obszary panowania tatarskiego. Tytuł poddańczy. dziedziczką Andrzeja. W XIV wieku nie były wogóle na Rusi ani pojęcia. Aldonę. Giedymin wciągał ju w sieć swej polityki i Wołyń i księstwo Halickie. Wyrobieniu się ustroju państwowego stało na zawadzie pojęcie o własności ziemskiej. i powyznaczał dzielnice w szachownicę. Lubarta. W ten sposób wróciła dawna ziemia Lachów pod panowanie Piastów (co zresztą nie zwróciło uwagi ani jednego ruskiego rocznikarza!). byle osiągnąć równość intraty przy równej mniej więcej ilości (21-20) grodów i seł. 1325 córkę swą. uszczuplającymi teren osadnictwa prywatnego . monarchą. Ta „wszystka Ruś” . U yczywszy Nowogrodowi swej opieki. przecinał Giedymin nie tylko zamiary krzy aków. e ani nawet miasta Moskwy nie zamierzał robić siedzibą adnego „jedynowładcy”. było natomiast za Giedymina wyrobione ju w zupełności prawo państwowe. Skoro smerd (wieśniak) czy ksią ę mieli jednakowe i równe prawo do ziemi. 1316 ustanowiono osobnego metropolitę dla „Rusi litewskiej”. To „car” ustanawiał nad swoją „wszystką Rusią” swego głównego księcia-podskarbiego. od r. a wobec niego nikt nie ma adnych praw. a w sześć lat potem sam Bolesław eni się z drugą Giedyminówną. Na północy stawał się groźnym krzy akom. Wygaśli w r. 1339 urządził wyprawę na Smoleńsk (pomagało im pięciu innych Rurykowiczów). 1313 zaś uznawanem było zwierzchnictwo Litwy w całem „Wielkiem” księstwie Smoleńskiem. Księstwa stawały się przedsiębiorstwami osób stanu ksią ęcego. ani poczucia państwowości. po śmierci Giedymina Smoleńsk od r. W obrębie księstwa XIV wieku na Rusi nie stykało się prawo państwowe z prywatnem. przez nikogo jeszcze nie zajętej. Opierało się na zasadzie. 1340 musiał płacić haracz tatarski. który jednak zczasem miał słu yć do oznaczenia zwierzchnictwa. ostatniego Rurykowicza na Włodzimierzu wołyńskim. ale te i Moskwy. z łaski Saraju. Zapisywał stolicę wszystkim spadkobiercom na spółkę (podobne zresztą wspólne władanie stolicą było w Twerze i w Rjazaniu). Przybrał tytuł wielkiego księcia „wsieja Rusi”. Coraz więcej Rusi zagarniał Giedymin siecią swej polityki. tylko hańską. w przeciwieństwie do litewskiej. Za niego wydaje Giedymin w r. Giedymin. W sąsiedztwie. a spadek po nich objął syn rodzonej siostry ostatnich ksią ąt halickich. W r.Drugi po Mendogu dziejowy przodownik Litwy. a có dopiero 25 . występującym z uroszczeniami do Pskowa i Watlandu (części obszaru nowogrodzkiego.nie wytwarzając własności publicznej. lecz prywatne prawo osoby stanu ksią ęcego z takiem e prawem innych osób.

we właścicieli ziemskich. ni u Rurykowiczów. Po śmierci Iwana Kalety (1341) otrzymał jarłyk na wielkiego księcia „wszystkiej Rusi” tatarskiej najstarszy z jego synów. skoro mógł ka dej chwili rozporządzić dowolnie wszelakiem mieniem swych poddanych. częściowo skupywał je. nowem źródłem zwierzchnictwa nad ksią ętami drobniejszymi.wbrew ich woli . litewski zaś dawał. Szymon (1340-1353). 26 . ni uprawiane przez ksią ąt twerskich „zakładniczestwo”. napół koczownicze. e stały się one następnie. a w praktyce wychodziło to wszystko na to. lecz same obowiązki (wobec której to jednostronności nie mo na litewskiego ustroju państwowego zestawiać z feudalnym). a to z mocy prawa kupieckiego. ale niema mowy o prawie dziedzicznem w dzielnicach. wcią na nowem. Wielki ksią ę mo e się wyręczać krewniakami-ksią ętami. W r. e dynasta ruski ziemię zagarniał. w ostatecznej konsekwencji.i dzięki temu „słu ba” moskiewska mogła być intratniejszą od litewskiej. zało ył przeszło setkę własnych seł nowych. Uznano własność nad „zakładami”. W zasadzie była wszelka ziemia własnością naczelnego władcy litewskiego. przechodzić od księcia do księcia. Rozwój społeczny zmierzał nieuchronnie do przemiany dru ynników . gruntowniejszy. Wolno im bowiem było.nigdy nikt słuszniej i trafniej przydomku nie otrzymał . Nie gospodarował nigdzie ksią ę. Prąd ten wyzyskał doskonale Iwan Kaleta Sam gospodarz zawołany. Jeden tylko od tego prawidła zachodził wyjątek. Był to zarazem sposób poddawania ludzi w osobistą od siebie zale ność o wiele lepszy. Wtedy jednak Kaleta wikła sprawę na nowo i zamącą do reszty pojęcia prawne i całe ycie publiczne Rusi północnej.obok uwalniania od jarzma tatarskiego .przyczyna popularności litewskich dynastów na Rusi. udzielając po yczek na odrobek praw ksią ęcych. z nowego na jeszcze nowsze i coraz nowsze. a inni ksią ęta nic mają wobec niego adnych praw. ale właśnie dlatego nie istniały adne prywatne dobra ksią ęce. zmieniać sobie dowolnie dru ynę. ni własność pustki. bo mu to było niepotrzebne. Ale i to Iwan umiał wyzyskać lepiej od Tweru i powprowadzał „zakłady” na skalę tak wielką. dopiero na schyłku XV wieku mo na mówić o gospodarstwach „bojarskich” w ścisłem znaczeniu tego wyrazu . có dopiero wprowadzone pomiędzy osoby stanu ksią ęcego. a trafnie.stał się bankierem ksią ąt drobnych. Je eli „zakładniczestwo” wiodło zawsze do chaosu. a mianowicie na ziemi moskiewskiej. wynajdując obroty handlowe prawami ksią ęcemi. W wyniszczonych księstwach Zalesia dostarczała wojna coraz mniej zarobku (łupów). przenośne. Było to zrazu gospodarstwo jakieś ruchome. Wielki ksią ę jest samowładnym szafarzem wszystkich dzielnic.lecz początek był ju dany. To te ksią ę litewski szafował chętnie nadaniami. Trzeba było coraz częściej „łatać biedę” zakładaniem „seł”. na „zakład”. przywiązując ich tem do siebie. według prastarego od Ruryka prawa. Podkład ekonomiczny dynastji litewskiej byt zgoła inny. Jak zwiększano sobie coraz bardziej zale ność od ordy. przezwany przez klasztornych kronikarzy Pysznym za zamiłowanie w kosztownych budowlach. Brał w ten sposób dzielnice ksią ęce sąsiednie częściowo w dzier awę. Kaleta . Oto druga . a dawał je chętnie w u ywalność dru ynnikom. nie uznając zwierzchnictwa i usuwając ( e u yjemy wyra enia nowoczesnego) wszelką eksterytorjalnośćxxvii.rozporządzić ziemią. nadanej przez litewskiego dynastę . 1327 w umowie pomiędzy Nowogrodem W. zastosowane do praw ksią ęcych! A właśnie rozwiązano ju tę kwestję zasadniczo. a wobec tego któ dawałby im ziemię na własność?! Ale u ywalność seła ju zagospodarowanego wartała więcej. a księciem Aleksandrem twerskim zdobyto się wreszcie na rozró nienie pomiędzy tytułem własności prywatnej a zwierzchności ksią ęco-państwowej.

a zwycięski Olgierd wystąpił z programem zajęcia całej Rusi. Dymitra (Dońskiego). Skutek był jednali ujemny. ten przynosił zupełne uwolnienie od jarzma tatarskiego. Zanikła tymczasem metropolja halicka. ścieśniana na północy coraz bardziej przez krzy aków. jakby uzyskać tatarskie posiłki przeciwko Litwie. a więc według ówczesnych pojęć członek rodziny. Nie mogąc dać rady dwom naraz. IX. przybyłych z Kijowszczyzny . W ten sposób Litwa. lecz o tem. zawarł spółkę z Ludwikiem węgierskim przeciwko Litwie. ochrzczeni w „prawowierju” obdzieleni byli księstwami dzielnicowemi na Rusi. nie tylko przywrócił zwierzchność litewską nad Smoleńszczyzną.z czego korzystając. lecz niebawem miała być wznowioną. jedyne na Rusi. syn zaś w ciągu lat 12 pięć razy. owszem. UTWIERDZENIE ODRĘBNOŚCI MOSKIEWSKIEJ. ruska piśmienność i ruskie pojęcia z zakresu prawu prywatnego. od roku zaś 1362 podlegały Litwie Kijowszczyzna i całe Podole. Ale następca Giedymina. e cała Ruś ma nale eć do Litwy. Ekspansja ta nie była bynajmniej niebezpieczną dla ruszczyzny. Iwana Iwanowicza (1353-1359). Nie zaniedbał te . Obedjencja kijowskiej składała się poza Zalesiem z samego ju tylko Kijowa. a wszyscy inni ksią ęta zawiśli niewolniczo od jego łaski i niełaski. jako najbli szy krewny i spadkobierca nieboszczyka. tudzie sześcioletniego bratanka. członek dynastji niejako. lecz rozszerzył ją nadto na Siewierszczyznę i Czernihowszczyznę w r.) Hasło Olgierda. całkowitego usunięcia zewsząd Rurykowiczów. Kazimierz W. próbował Iwan Iwanowicz wystąpić do walki z Olgierdem. Był to syn owego przywódcy dru ynników. e Iwan Kaleta byt w Saraju w ciągu lat 20 trzy razy. Wzniesienie tamy przeciwko ekspansji litewskiej było troską Szymona i główną myślą jego brata i następcy. Iwan Iwanowicz ustanowił go opiekunem swego dziewięcioletniego syna. Publiczne prawo ruskie nie istniało. znalazła na południu nowego przeciwnika w Polsce . umo liwiające organizację państwową: Jeden tylko z Giedyminowiczów był monarchą. i z tem łączył się brak rodzimej ruskiej państwowości.upatrzony na metropolitę jeszcze przez Iwana Kaletę. Ju wszyscy jego synowie z pierwszego mał eństwa. zapomocą samych e dynastów litewskich szerzył się na Litwie ruski obyczaj. Społeczeństwo z kulturą bezsprzecznie wy szą . Na wzór Litwy począł wytwarzać prawo publiczne w Moskwie. 1356.wskazuje fakt. jako naczelny wielki ksią ę. (1360-1380. uprawnionym do uprawiania polityki. poniewa stało ni ej ud Litwy co do organizacji państwowej. chrześniak jego. stawała się z roku na rok coraz bli szem spełnieniu. metropolita Aleksy Pleszczejew (1354 do 1378). Nie o zrzuceniu jarzma tatarskiego myślano. Po śmierci Bolesława Trojdenowicza (1340) obejmował dawną ziemię Lachów król polski Kazimierz Wielki. ten był pierwszym w Europie głosicielem tolerancji wyznaniowej i od niego dopiero wywodzi się ostateczne nale yte zorganizowanie hierarchji cerkiewnej w księstwie Halickiem i na Wołyniu. Tamten uznawał był jeszcze zwierzchnictwo Uzbeka. miał do czynienia z węgierskiemi i z litewskiemi uroszczeniami do tych krajów. Tamten miewał zatargi z Cerkwią. eby była nadal osobna metropolja „litewska” obok pierwotnej „kijowskiej”. Olgierd. Litwa posiadała przynajmniej prawo dynastyczne.jakiem była Ruś wobec Litwy ulegało od przeszło stu lat naporowi państwowości opartej na kulturze ni szej. Włodzimierza 27 .

Dzięki zajęciu w r. pomna a zarazem sposobności korzystania z łaski ksią ęcej. wysunięto przeciwko Moskwie. pobity na głowę. Po raz pierwszy na Rusi występuje tu wspólny interes dynastji i społeczeństwa: bojarowie rozumieli. 1362 odzyskała Moskwa hańskie podskarbiostwo. jako do właściwej rezydencji kanonicznej. Jak Aleksy w Saraju. nie tylko uznał potrzebę osobnej metropolji litewskiej. lecz nawet zalecał rozszerzyć granice jej w ten sposób. 1371 . eby miała osobnego swego metropolitę. Dymitr otrzymywał władzę państwową nad Włodzimierzem sierpuchowskim. w r. e wielki jarłyk. musiał tego jeszcze roku wejść wobec Moskwy w stosunek zupełnie taki sam. 1359 łaskę swoją na gałąź suzdalską. Tem bardziej starał się Olgierd odtąd o to. 28 . podobnie nie szczędził Olgierd pieniędzy w Carogrodzie. ujętej w swojską formę „dogoworu”. stanął drugi układ. a nało ono na niego obowiązek dostarczenia Dymitrowi posiłków na ka dą wyprawę. Oparta na przewadze ekonomicznej i wsparta obmyślanem na wzór litewski prawem państwowem. Ksią ę sierpuchowski uznawał się podwładnym nie tylko samego Dymitra (Dońskiego). układu. kiedy strony kontraktujące liczyły ju lat 18 i 21. Aleksy nic posłuchał. robiąc z niego rezydencję wielkiego księcia „wszystkiej Rusi”xxviii (Dymitra Konstantynowicza suzdalskiego) i kazać metropolicie wracać tam. bogacąc księcia. niepewny wierności pułków swej „Rusi litewskiej”. przeniesiony tym razem na Twer. gdy Aleksy rzucił klątwę na posiłkujących Olgierda ksią ąt smoleńskiego i twerskiego. Rosła Moskwa w siłę pod regencją swego metropolity.i zobowiązywał się nie ubiegać się nigdy o wielki jarłyk przeciwko synom Dymitra.i pokój ten stanowi kamień węgielny hegemonji Moskwy na Zalesiu. Bojarowie moskiewscy nic ałowali te trzosów na ten cel. Dwa razy odjęto Moskwie za jego czasów wielki jarłyk hański. 1370. Ustanowiono primogeniturę. po którym nie miałoby ju być następcy. ale było to ju punktem przesilenia.sierpuchowskiego (pogrobowca po Andrzeju. 1363 Staroduba i Galicza stała się gospodarzem w dolinie Klaźmy. Rjazania i Suzdala i to tylko jako do ywocie Aleksego. patrjarchę legat Cyprjan. jako wielki ksią ę moskiewski nad podwładnym moskiewskim księciem dzielnicowym. Ruszył skarbem po Kalecie i w r. Metropolita Aleksy układał zręby państwowości moskiewskiej wśród warunków najtrudniejszych. W dziewięć lat potem. która stała się wytyczną polityki moskiewskiej. Wysłany przez. Aleksy jest równie twórcą zasady legitymizmu tatarskiego. Dzięki Aleksemu utrzymała się jednak na zewnątrz jedność polityczna całego obszaru moskiewskiego i powstała moskiewska państwowość. W roku 1375 odjęto jej ponownie wielki jarłyk. 1371. zdołała Moskwa metropolity Aleksego przeciwstawić się ekspansji litewskiej. eby Ruś litewska nie podlegała cerkiewnie Moskwie. Wytworzyły się i pozostały a do drugiej połowy XV wieku dwie linje moskiewskie. jaki zawierali pomiędzy sobą w roku 1362 dziewięcioletni Włodzimierz z dwunastoletnim Dymitrem. bracie Szymona Pysznego). Metropolita Aleksy jest twórcą ustawy. Po trzech zaledwie dniach ustąpił. Nie bez wpływów Olgierda przeniósł han w r. e metropolja „kijowska” (faktycznie moskiewska) byłaby ograniczoną do Moskwy. ale zarazem ju zgóry (ewentualnego) najstarszego jego syna . Michał Aleksandrowicz twerski. W r. 1367 zwraca się przeciwko Moskwie Olgierd. Serb. A czem e byłaby Moskwa bez metropolity? Pisano na Moskwę wyrok zniszczenia coraz ostrzej. Odjęto Włodzimierzowi prawo samodzielnego prowadzenia wojen. Nie udało się równie powtórne oblę enie w r. Wtenczas to Włodzimierz n/Kl. jak Sierpuchów w r. w roku następnym odniósł zwycięstwo nad rzeka Trosną i przystąpił do oblegania Moskwy.

Legitymizm sarajski pomógł wtenczas rozszerzyć sferę handlową Rusi. liczącego w r. któremu ofiarował zato Brjańsk ze wschodniej Rusi litewskiej. prze ywszy o niecały rok tylko Olgierda. najazdem. Aleksy zmarł w lutym 1378 r. Suzdalczycy odmówili i obronili się skutecznie. Moskwa trzymała się długo zdaleka od tego wszystkiego. Andrzej próbował wygnać Jagiełłę z Wilna i pozyskał w r. Jagielle. ywiących swą pracą Tatarów . wkraczając w kraje bynajmniej nie stepowe. Mamaj ofiarował Moskwie zni enie „wychoda” za uznanie swego zwierzchnictwa. a w r. Zimą z r. Mamajowi. a sam Olgierd wolał odstępować bez skutku z pod Moskwy. 1360 było ju ord dziewięć i dziewięciu hanów . miał do tego celu drogę niezawodną w przyjęciu „prawowierja” . gdy ordy te popadały często w niedostatek. sprawili. e Litwa a Zalesie nie spłynęły w jedno. około r. Ten legitymizm uprawniał w danym razie do walki z innemi ordami. 1367. Dwaj ci niepospolici mę owie. koczowali w połowie XIV wieku na przestrzeniach od Oki do Krymu. rozszerzając swe koczowiska w miarę wzrostu ludności. 1378 Dymitr moskiewski zadał nad rzeką Wo ą klęskę wodzowi ordy dońskiej. Dopiero w r. 1378 ju 28 lat wieku. jasyrem. jako buntowniczemi względem Saraju. w 9 zaledwie lat po jego śmierci? Następcą Olgierda na wielkiem księstwie spodziewał się zostać pierworodny jego syn. Gdyby atoli Olgierd opanował był Zalesie. Suzdalscy poszli za tym przykładem w r. łupem. 1375 na 1376 sfera handlu ruskiego sięgnęła po raz pierwszy po Kazań. Początek zrobili szczęśliwie w r. od Donu do jeziora Aralskiego. jak się wyra ają latopiscy ruscy. przepędzając łupiącą kraj ordę. Wyłaniało się niebezpieczeństwo. 1365 ksią ęta rjazańscy. Gdy w r. Jagiełło.które wszak e wyznawali ju wszyscy jego synowie z pierwszego mał eństwa: Stałby się pierwszym po cesarzu bizantyńskim panem w Cerkwi i niewątpliwym szafarzem metropolji. ale zato w r. ksią ę ni nionowogrodzki (Dymitr Konstantynowicz) ustanowił w Kazaniu i osadził tam swych celników.lecz Aleksy wolał stanowczo zwierzchność tatarską od litewskiej. lecz spotkał się z odmową. sterującego stale do końca dni swoich nawą państwową obok księcia. przekazując władzę monarszą najstarszemu z nich. gdy Tatarzy wracali z pod spalonego doszczętnie Ni nego Nowogrodu. godni siebie przeciwnicy.„carzyków”. 29 . szukając sposobu przeciw Moskwie. A te nowe ordy zbli ały się ju do Zalesia. Nad uwolnienie Zalesia od Tatarów przenosił walkę z Litwą. Było to tu po śmierci metropolity. Aleksy wprowadził zasadę. Olgierd przeznaczył jednak Litwę właściwą niechrzczonym synom z drugiego mał eństwa. ochrzczony w „prawowierju” Andrzej Połocki. 1379 przymierze Dymitra moskiewskiego. Olgierd zatrzymał się atoli na tej drodze i zawrócił: ani jeden z jego synów z drugiego mał eństwa nie chrzcił się. eby w imieniu „cara” wdać się w sprawy bułgarsko-tatarskie. Aleksy marzył o zrzuceniu jarzma tatarskiego. marzący o panowaniu nad całą Rusią.i czy Litwa byłaby mogła stać się rzymsko-katolicką tak niebawem.. na który radziły sobie doraźnie. Podobnie Olgierd.i e handel bułgarski będzie całkowicie utracony. Nie poszczęściło się Moskwie wtenczas. 1370 kupili sobie w Saraju „polecenie”. eby tylko sarajskiego hana uznawać za prawowitego cara. Towarzyszyła temu decentralizacja polityczna. Ju ordy północne nie zezwalały na bezpośrednie stosunki kupców z Rusi z Bułgarami nadwoł ańskimi! Starcie było nieuchronne. 1374 orda dońska za ądała daniny od Ni nego Nowogrodu. który tymczasem ogłosił się sam hanem ordy dońskiej. Najkrótszą do tego drogą byłoby poddać Zalesie Olgierdowi .Tatarzy. wyzyskiwał przeciw niej nieprzyjaźń Mamaja. czem e byłby ywioł litewski wobec ogromu całej Rusi . 1377 zdecydował się metropolita Aleksy przyłączyć i moskiewskie dru yny do akcji przeciw tatarszczyźnie. ni przyjąć chrześcijaństwo w obrządku wschodnim. czy ludność rolnicza wśród Mordwy i Bułgarów nie zostałaby zczasem zamieniona w niewolników.

Wnet po bitwie uznał się podwładnym Dymitra Dońskiego narówni z księciem sierpuchowskim (jak to wyraźnie zaznaczono w „dogoworze”) wielki ksią ę rjazański (Oleg). lecz metropolicie „Kijowa i Wielkiej Rusi”. ofiarując przymierze i posiłki. Natenczas Jagiełło podmówił Mamaja do powtórnej wyprawy na Moskwę. Rozwiały się od jednego razu wszelkie zawiązki i związki państwowości moskiewskiej. lecz niespodzianie zaczął się układać i przez dwa tygodnie targowano się o wysokość daniny... zwan w zachodnich źródłach Tamerlanem.. e Kijów niema odtąd nigdy podlegać metropolitom „Małej Rusi i Litwy”. poniósł klęskę. Nagle Mamaj przerwał układy. Szerzyła się tedy państwowość moskiewska. kto dą ył do panowania nad całą Rusią. nietylko publiczne . z obowiązkiem tępienia nie chcących jej wyznawać i z zasadą.gdy Dymitr moskiewski trzymał się zasady legitymizmu sarajskiego. Dnia 8 września 1380 musiał przyjąć bitwę na Kulikowskich Błoniach nad Donem i.... zakazał Rusi całkiem handlu w nadwoł ańskiej Bułgarji i z Bułgarami. e jedyne źródło prawa jest w osobistej woli panującego. doprowadziły do najazdu na Zalesie w r. e Jagiełło decydował się w tym właśnie czasie na chrzest w Cerkwi wschodniej. Dlatego godzi się i wypada lata te. 30 . chocia tylko 20 lat obejmujący. wyznaczony na stawienie się Jagiełły z posiłkami. w których powstały owe fundamenty odrębności. (1380-1408.) W kilka miesięcy po bitwie kulikowskiej został cały Kipczak zdobyty przez nowego mocarza w szeregu twórców azjatyckich monarchij uniwersalnych. Cyprjan. wyodrębnić w osobny ustęp dziejowy.. w które wtłoczono całe ycie. a zawsze według starych planów. nie mógł walczyć obok „bisurmanów” przeciw „prawowierju”. Dymitr wyruszył w pole. On te twórcą systemu społecznego.bo kto nie posiadał „czinu”. a sama Moskwa padła ofiarą rzezi. Zwycięski Dymitr odniósł sobie z pola walki zaszczytny przydomek Dońskiego. a chocia po dwóch latach miał nastąpić niepomyślny zwrot. nie mógł nara ać się na opinję jej zbira i na. a po dalszych czterech cię ka katastrofa i gmach metropolity Aleksego rozpadał się . a następnie hegemonji Moskwy. dezercje hufców z Rusi litewskiej. Ten atoli od początku nie myślał dotrzymać umowy. metropolita Cyprjan wracał do Kijowa. Tochtamysz. X. które wszystko przetrwały i na których odnawiało się ten gmach jeszcze nieraz. ten znalazł się poza społeczeństwem. On twórcą orjentalnej despocji z religją państwową. opartego na rangach obozowodworskich. Han całego Kipczaku z ramienia zdobywcy. Oleg rjazański zagarnął Kołomnę. 1382. jakie się z tego wywiązały. Zawikłania. na 12 „tszinach”. a jarłyk wielki omal nie przeszedł na Twer. Napró no czekał Mamaj cały tydzień. NIEDOSZŁE CARSTWO WILEŃSKIE. Sytuacja stawała się dla Moskwy tem krytyczniejszą.pozostały jednak fundamenty. bo nadszedł dzień 1 września. Obok schyzmatyckiego Wilna byłaby Moskwa bardzo podrzędnem tylko księstewkiem. przed bitwą sojusznik Jagiełły. Co wa niejsza. przerzucił się równie do obozu zwycięzcy. dorzucał Dymitrowi do zwycięstwa w polu cenniejsze zwycięstwo w dziedzinie cerkiewnej. Korzystając z orzeczenia patrjarchatu. jako jedyny metropolita całej Rusi. 1360-1380 r. Był nim Timur-leng. a którego panowanie w przeciwieństwie do tolerancyjnego Temud ina opierało się na fanatyzmie religijnym (na szyityzmie muzułmańskim).. ustanowiony przez patrjarchat następcą metropolity Aleksego. Kto chciał rządzić metropolią ruską.

nie był ani nawet wodzem. Znamiennem jest. wyzyskaniu atoli okoliczności przeszkodził rozłam w dynastji litewskiej. a testament jego mieści intencje wręcz przeciwne intencjom Iwana Kalety. mogli pozostać przy „prawowierju”. posiadłszy najrozleglejsze w Europie panowanie. Witołd. Dla utrzymania tego szlaku handlowego zawarto spółkę z Węgrami przeciwko naporowi litewskiemu. nie wyrzekał się wcale programu Olgierda. 1389. lecz Ruś sama adnego ograniczenia nie zaznała. Przyjęty do Nowogrodu Lingwen posiadł tam władzę nad całą siłą zbrojną i znaczny wpływ polityczny. Ludwik węgierski. Był tylko prostym rezydentem. Najpierw pragnął poddać litewskiemu zwierzchnictwu Nowogród Wielki. zorganizował hierarchję katolicką. przerzucono się do spółki z Litwą przeciwko Węgrom.. a zgodzono się na młodszą Jadwigę. Lingwen zdawał się przywracać władzę ksią ęcą. ten istny „ojczym” Korony Polskiej. jako ogniwa handlu ze Wschodem. bo w Nowogrodzie W. Andrzej. Sprawa zapowiadała się pomyślnie. zasłu ony odzyskaniem Rusi halickiej na węgierskich starostach (1387). mo na było rozporządzać jej ręką. zniósł zaś prawosławną. Władysław Jagiełło.Nagle następuje radykalna zmiana: Litwa przyjmuje chrzest. Stryjeczny brat Jagiełły. e Giedyminowicze. 1386 naczelnem ogniskiem „prawowierja” w przeciwstawieniu do Wilna. ani prawa polskiego jej nie narzucano. Moskwa stawała się po r. Z jego ramienia zarządzał krajem przez kilka lat (1372-1378) zniemczony Piast ze Śląska. W tem geneza powołania Jagiełły na tron polski. mał eństwa jego z Jadwigą (1386) i katolickiego chrztu Litwy. ale umyślnie wykrawa dzielnice w ten 31 . łączył się z Moskwą i z zakonem. Marję. były oligarchiczne (posadników trzech do pięciu!). Całe ograniczenie „prawowierja” polegało na tem. Nie z wyznaniowych przeto przyczyn próbował przeszkodzić nowemu wyniesieniu Jagiełły najstarszy z przyrodnich jego braci. jako przez całe ycie prawosławnymi byli nie tylko wszyscy przyrodni bracia Jagiełły. Rządy Nowogrodu W. wybuchł z tego powodu jawny bunt w Polsce. eby zająć resztę Rusi. ksią ę nie znaczył ju prawie nic. a po śmierci „ojczyma” sześć zjazdów szlachty oświadczyło się przeciw dalszej łączności z Węgrami. w Kościele zachodnim. przyjmowanym dla miłego spokoju od Giedyminowiczów i Rurykowiczów. wszczynając z pomocą zakonu (ofiarował krzy akom zato Połockie i Witebskie w lenne zwierzchnictwo) wojnę „białoruską” . lecz Dymitr Doński nie występował jeszcze przeciwko Jagielle i nie korzystał z gotowości Witołda. ani w prawach zwyczajowych. Katolicyzm i związek z Polską niosły Litwie ocalenie od zachłanności krzy ackiej i od rozpłynięcia się w ruszczyźnie. Kiedy w r. Było to czemś nadzwyczajnem. lecz poró niony z Jagiełłą o ojcowiznę. 1378 Ludwik obsadza tam grody starostami węgierskimi. Władysław Opolczyk. Usunięto od tronu polskiego starszą królewnę. syn Kiejstuta.. Dymitr Doński zmarł w r. Nie tylko nie pragnie równości swych spadkobierców. Ten oparł porządek publiczny na prawie feudalnem. ale te dwaj rodzeni: Lingwen i Skirgiełło. ochrzczeni ju przedtem w Cerkwi. tylko dlatego utrzymał się przy następstwie po Kazimierzu W. e nie wolno go było przyjmować Litwinom (tylko te katoliccy Litwini otrzymywali prawa obywatelskie na wzór polski).lecz bezskutecznie. Polacy utrzymali narodowość litewską. skoro zasiadła na węgierskim. Kazimierz Wielki uczynił z Rusi halickiej oś polskiej polityki ekonomicznej. bo nie przedstawiała osobą swoją adnego związku prawno-państwowego z Węgrami i. Geneza tego wielkiego zwrotu dziejowego tkwi w sprawach Rusi halickiej w dawnej ziemi Lachów. ale w katolicyzmie. Gdy zawiodła spółka z Węgrami przeciwko Litwie. Ruś litewska nie była atoli przez unję polskolitewską dotkniętą ani w wyznaniu swem.

1399 nad rzeką Worsklą przez wodza Tamerlanowego. Litwie i. a prawo własności do Zmujdzi. 1392 pogodził się Witołd z Jagiełłą za tę cenę.. lecz nie dobywszy orę a. eby na krzy akach odrobić potem wszystko. krzy akom. 1395 Smoleńsk. a eby (korzystając z buntu Tochtamysza przeciw Tamerlanowi) rzucić się na Tatarów i na miejscu hana Saraju samemu zostać „carem”.). a miałby dość potęgi. do ziemi Pskowskiej i do nowogrodzkiego „Watlandu”. e chciał mieć wolne ręce i wolne wszystkie siły. Rozgromiony Witołd był narazie tak słabym. który miał być stałym. 1396. a to w osobie najmłodszego z rodzonych Jagiełły braci. Po raz pierwszy nastąpiło to w r. utworzył Wasyl przeciw niemu z Rjazaniem i Twerem koalicję. a eby wytworzyć nierówność w pewnym zgóry obmyślonym stosunku. Wyprawa nie powiodła się (1406 r. e przez to samo zostałby panem Rusi tatarskiej. Bez unji z Polską nie dałby się jeszcze utrzymać na Litwie katolicyzm. Świdrygiełły-Bolesława . i Smoleńsk zrzucił jego zwierzchność w r. zadaną sobie w r. nie litewskim. bo taki był cenniejszy). Narodowość litewska i katolicyzm były ocalone. Przystawał te na zabór ziemi Dźwińskiej (w dorzeczu Dźwiny północnej) przez Wasyla i omal nawet nie dostarczył mu posiłków przeciwko Nowogrodowi.sposób.). Witołd poniósł atoli walną klęskę. Moskwie zaś pozostawiony jej kierunek rozwoju. W r. jako zwierzchnik lenny Litwy. którą trzeba było za egnywać nowemi ustępstwami. Nadto zapomocą fałszowania dokumentów starał się zakon przyswoić sobie prawa zwierzchnicze do całej Litwy. przystąpiono do zawarcia pokoju. Ustępliwość Witołda pochodziła stąd. W tych właśnie latach wchodzi imię polskie w dzieje nieznanej Polakom Rusi Zaleskiej..i natenczas rozpoczął swe rządy od tego. Witołd stał się skłonnym do wszelkich ustępstw wobec Moskwy i krzy aków. wolał zawrzeć stały pokój z teściem. Działanie tej koalicji unicestwił dopiero najazd Edigeja na Zalesie (1408 r. Zdradzał Nowogrodzian na obie strony. W akcie przymierza Tweru z Moskwą powiedziano. przestałby zaś być lennikiem polskiej Korony. Sprawa była jak najdonioślejszą. Edigeja.który sześć razy wszczynał bunty. e Lingwena odwołał z Nowogrodu. Wasyla. A zięć moskiewski nie odpłacał mu wcale wzajemną względnością i gdy Witołd zagarnął w r. Wasyl Dymitrowicz (1389-1425) pojął za onę Zofję Witołdównę. Polska znalazła się tu z tej racji. i panujący nad Tatarami car wileński byłby stanowczo ruskim carem. Zakon znalazł sobie na miejsce Witołda nowego Litwy wichrzyciela (i znowu katolika. jako króla polskiego . 1404 . obowiązany byt udzielać jej pomocy. gdy tymczasem Witołd w jawnym buncie przeciwko Jagielle zbiegł do krzy aków (1389) i prowadził ich na Litwę. Rzeka Ugra stawała się granica panowania litewskiego a moskiewskiej sfery politycznej. a wkońcu uznał uroszczenia krzy ackie do Pskowa i Watlandu. e został do ywotnim wielkim księciem litewskim pod zwierzchnictwem Jagiełły. 32 . z uprzywilejowaniem najstarszego syna. Polsce. zrujnowany. sam dopomagając mu do zajęcia Pskowa. Widmo carstwa nie zeszło wprawdzie jeszcze z widowni dziejowej.musiał sobie Witołd kupować neutralność zakonu niemieckiego. stanęły hufce Wasyla i Witołda naprzeciw siebie nad rzeką Ugra. e król polski. 1401. Rozumował. a wywołała koalicję przeciw Witołdowi pod przewodem Moskwy. A eby go odzyskać – co nastąpiło w r. a Witołd tak e nie pragnął próbować na nowo szczęścia wojennego. e zawiera się je przeciw Tatarom. Wasyl. We wrześniu 1408 r. ale w gruncie rzeczy sprawa była ju przesądzona. a w wymarzonem przez Witołda państwie Wschodu byłby ywioł litewski taką drobną okruszyną.

Polacy byli tu ołnierzami wielkiego księstwa Litewskiego. 1569 władza absolutna wielkiego księcia Litwy: pozostała jednak zaprowadzona w r. a wreszcie przyjął się wyłącznie system tatarsko-turecki. t. co ju istniało na Rusi halickiej. Ta najfatalniejsza z plag tatarskich miała się zczasem 33 . Od r. polegający na prawie urzędnika do pobierania opłat bezpośrednio od osób. Pierwszym stopniem rozbie ności pojęć prawnych stała się kwestja świadczeń w naturze (płodami i robocizną) na rzecz państwa (grodu i księcia). lecz trzymano się tem uporniej zasad ustroju poprzedniego. zaszczepione tam przez Władysława Opolczyka. a powstał z tego swoisty feudalizm rusko-litewski. czy prawo słu skie przejdzie i na Zalesie. na Litwie ju przestarzałego. skoro ziemia Lachów powróciła do Królestwa Polskiego (gdy prawo polskie nie znało feudalizmu).) Najdonioślejszą dla Wschodu europejskiego w XV wieku kwestią było zagadnienie. a w związku z tem jednakowe urządzenia społeczne . a rozwijający się coraz wszechstronniej a do połowy XVIII wieku. W w. stanowiło wielkie księstwo Litewskie oddzielne państwo. mających z urzędem do czynienia. Nie tylko nie naśladowano zmian. dokonywanych na Litwie pod wpływem chrześcijaństwa zachodniego. gdy tylko tak krótko było ono wcielone do Korony Polskiej. Ruś litewska doszła do tego w r. opartych odtąd na ustroju feudalnym. zw. 1387 dziedziczność dzielnic ksią ęcych. 1432 za wdaniem się panów polskich. powstających z dwóch stron wschodniej granicy litewskiego państwa. Na Litwie i Rusi litewskiej rozszerzała się hierarchja feudalna stopniowo. W r. adnemu urzędowi polskiemu. 1387. e dotyczyło to krajów wybitnie handlowych! Litwa katolicka uwolniła się od tego prze ytku pod wpływem prawa polskiego ju w r. Litewskiem wynagradzało się urzędników coraz powszechniej nadawaniem im w u ywalność ziemi. 1392 przywrócona była i trwała a do r. 1435 (wywalczywszy sobie zupełny powrót do prawa polskiego) . podczas gdy na Zalesiu. zwany prawem słu skiem. Nad Ugrą znajdował się wśród wojska litewskiego tak e oddział polski pod wodzą Zbigniewa z Brzezia. Bezpośredni wpływ prawa polskiego na państwo litewskie trwał tylko sześć lat (1386-1392).W r. O GRANICĘ DWÓCH KULTUR. Prymitywizm ten trwał na Rusi dziwnie długo. Od tego.podczas gdy na Rusi tatarskiej pozostało nadal wszystko po dawnemu. nie podlegające adnym polskim prawom. 1408 mieli Polacy po raz pierwszy sposobność oglądać tę Ruś. Moskiewskiem. którą od miasta Moskwy nazwali „Moskwicinami”. lecz obecnie skazane tam było na zagładę.czy te granica owa państwowa stanie się granicą dwojga ró nych społeczeństw u ró nej kulturze. a zwłaszcza w wielkiem ks. pomimo jedności w dziedzinie cerkiewnej. przewa ył. zawisła jedność lub dwoistość kulturalna Słowiańszczyzny wschodniej. Przejmowanie litewskiego prawa publicznego ustało w Moskwie z rokiem 1386. (1408-1449. Drugim stopniem rozbie ności dwóch kultur. co tem dziwniejsza. XI. ale zawsze. czy na Rusi z tej i z tamtej strony granicy litewskiej przyjmą się jednakie pojęcia prawne. od spraw dzielnic ksią ęcych do spraw wszelkiej własności ziemskiej. był odmienny stosunek urzędu do ludności. bez najmniejszej przerwy. 1392 a do 1792 przechodził stosunek Litwy do Polski przez rozmaite zmiany. „kormlenie”. Wprowadzono tedy na Ruś litewską to. Ruś halicka w r. ks.

nie wszyscy te mieli ochotę gospodarować. od r. i tam nietrudno było otrzymać od księcia seło w u ywalność.staraniach o unję tkwił co do Rusi gruby błąd zasadniczy . Unja wydawała się sposobem na usunięcie przeciwieństw. Pierwsza przyczyna tego zła tkwiła w obowiązującem wcią jeszcze na Zalesiu. objawiających się w ustanawianiu osobnych metropolitów halickich i litewskich. Uzyskał zarazem dla Cerkwi takie przywileje (najpierw w Moskiewskiem). z dą nością do coraz większego skracania i upraszczania form. buddyzm.składało się z samych sprzeczności.a ze słu bą ksią ęcą łączyła się coraz bardziej administracja kraju. tak e tam pojęcie „bojara” spływało coraz bardziej z większą własnością ziemską . czy te tylko wysysanie sił materjalnych dla powiększenia bogactw i mocy tronu i urzędów. a w ka dym razie najmniej źle. Pod koniec XIV wieku pojawia się pomysł. W cesarstwie bizantyńskiem propagowano ju od r. polegającego na poczuciu wy szości ponad formę. e to papie przeszedł na „prawowierje”. obok niedopatrzenia treści. a eby ich utrzymać przy sobie. lecz budziłaby raczej poczucie. Unja. jak wprowadzenia do mszy „memento” za papie a. W samych . których niezawodność polega na niezmienności w najdrobniejszym nawet szczególe.zamienić w nieuleczalnego skira orjentalnego ycia publicznego. Powrót do katolicyzmu nie mógł dokonać się na Rusi przez unję cerkiewną. Ruś formalnie tylko i luźnie nale ała do Cerkwi bizantyńskiej. czy będzie ona urządzona na sposób (mniej więcej) europejski. Najlepiej. to te doszło w Cerkwi ruskiej do przesadnego uwielbienia formy. powstałe z mieszaniny mechanicznej odpadków rozmaitych wiar (bizantynizm. które dawały się uło yć kompromisowo tylko w zakresie formy. nie oznaczałaby w umysłach kleru i ludu. Przy takiej formalistyce niemo liwem było zaszczepienie ducha katolickiego.to te nawet gdy w końcu na soborze florenckim w r. czy te azjatycki. e Cerkiew poddała się Rzymowi. 1303 a do 1432. Cyprjan to wypraktykował: nie opuścił Moskwy. W Moskiewskiem dru ynnicy byli najzamo niejsi. Nie mogło jednak starczyć dla wszystkich. 1401 cieszył się oficjalnem uznaniem Polski i Litwy. posiadający pozory powrotu do katolicyzmu. dzieło okazało się nader kruchem.zwłaszcza e kwitnęło gospodarstwo w księstwie. czy celem jej wydobywanie ze społeczeństwa sił duchowych. Wykładnikami dwóch kultur. mongolska religja państwowa.gdy tymczasem Wasyl Dymitrowicz nie chciał słyszeć o pojednaniu z „herezją łacińską”. nie wymagająca od unitów niczego więcej. Forma musiała stać się wszystkiem . 1369 unję kościelną. było pod tym względem w Moskiewskiem. ni w Kościele rzymskim. Forma jedynie zapewniała organizacji cerkiewnej jaką taką spoistość. a od r. działających zapomocą formułek. poczynających działać we wschodniej Słowiańszczyźnie rozbie nie. wkońcu prądy tamerlanowskie). obrzędy nabierały znaczenia aktów magicznych. nie zawsze bywały Kościół i Cerkiew. jakiemi rozporządzał Kościół. były atoli niemi w pierwszej połowie XV wieku. duchowieństwo obrządku wschodniego posiadło te znacznie więcej praw. islam. wyznając w istocie rzeczy „dwojewierje”. w którem nie było wojen domowych przez 130 lat. 34 . ni te. ycie religijne wypaczyło się w formalistykę. i stanowisko i wpływy Cerkwi w państwie stały się bez porównania większemi.bo ona tylko była wszystkim wspólną. lokalne kulty pogańskie. nestorjanizm. Jeszcze w ciągu XV wieku miało się rozstrzygnąć. Chwycił się oburącz tego hasła metropolita Cyprjan i pozyskał dla sprawy Jagiełłę i Witołda . a urągającem wszelkiej państwowości prawie dru ynników do swobodnego przenoszenia się od księcia do księcia. a eby otrzymać pomoc przeciw nawale tureckiej. 1439 unję zawartoxxix. gdzie za przykładem ksią ąt i dru ynnik zakładał coraz częściej „seła”. nieuszczuplonem od czasu Ruryka. gdy majątek ksią ęcy opierał się głównie na sełach. słu ącego księciu tak e podczas pokoju . Zamieniał się te coraz liczniej dru ynnik na „dworzanina”. prześcigali się ksią ęta w obmyślaniu dla nich „kormlenia”. „Dwojewierje” Rusi – południowe i północne .

Gdy Jagiełło gotował się przyjąć „prawowierje” (przed r. Jedno i drugie nieznane było „dogoworom” pomiędzy Rurykowiczami i wyłania się w tych latach. Akty sześcioletniej niespełna jego regencji moskiewskiej (1425-1430) wskazują. pragnący strącić Jagiełłę. wobec czego Jerzy siedział cicho. Program jego z ostatnich lat ycia . a Kościół zaniedbany. Landmistrz inflancki długo odmawiał wielkiemu mistrzowi posiłków . doczekałby się wkońcu chwili. Moskwa pod hegemonją Litwy (uwolnionej od hegemonji Polski) i stały pokój na całej przestrzeni od Wilna do Kijowa i Ni nego Nowogrodu.to Zalesie pod hegemonją Moskwy. Stanął przeciw niemu i Jagielle wypróbowany sześciokrotny 35 . lecz zawierał z Pskowianami pośpiesznie pokój po wiekopomnem zwycięstwie. odniesionem przez Polaków pod Grunwaldem dnia 15 lipca 1410 r. w okolicznościach bowiem i warunkach XV wieku . osłabiony. wyzyskawszy doskonale czas rzekomej unji. Gdzie formalistyka tak prze arła umysły. W tradycji zakonu utrzymało się te a do XVI wieku przeświadczenie. Cerkiew otrzymałaby monopol. gdyby udało się było zaprowadzić ją w XV wieku. Twer oddawał pod jego sąd swe wewnętrzne sprawy. Rjazań i Ni ny Nowogród podlegały jego władzy państwowej. jako jedyny. uwa ający siebie samego za następcę na wielkiem księstwie Moskiewskiem . e zmierzał do ustroju Zalesia w formach europejskiego feudalizmu . w ten sposób. jak na Rusi. wewnątrz zaś starał się przedewszystkiem o utrzymanie zasady primogenitury. powracając z triumfalnym zyskiem do „prawowierja”. ju na zdobycie miasta Pskowa wymierzoną. miało wzbogacić zakon Pskowem i Watlandem. W opiece nad moskiewskim wnukiem upatrywał Witołd szczęśliwą losu sposobność. e niebezpieczne dla katolicyzmu układy o unję cerkiewną rozpoczęły się równocześnie. Sprzeciwiał się zasadzie tej brat Wasyla. Szczególnym splotem faktów kreślił pochód dziejowy równocześnie z granicą dwóch kultur na Wschodzie europejskim zarazem granicę panowania niemieckiego a słowiańskiego. byłaby likwidacja Kościoła i wszelkich prądów zachodnio-europejskich na Litwie i Rusi. był niechętnym unji cerkiewnej i przeciwnikiem dalszej ekspansji ku wschodowi. Ostatecznym rezultatem unji. Ale naśladownictwo było tym razem narzucone i nie utrzymało się. Wasylem Wasylewiczem (1425-1462). przejął sam Witołd (jako dziadek jego po Zofji Witołdównie). Na rok 1410 obmyślono wyprawę walną. do których powracał z zamiłowaniem. dzięki stałemu pokojowi od litewskiej ściany.a więc opartego na wzajemności świadczeń suwerena i wasala. Zresztą trzymał się Wasyl na zewnątrz wcią legitymizmu sarajskiego (gdy po śmierci Tamerlana Kipczak rozpadł się na nowo). Od r. Andrzej.byłaby unja faktycznie poddaniem się Kościoła przewadze Cerkwi. 1386). zubo ały materjalnie i duchowo. zerwałabv z nim.lecz opiekę nad 10-letnim synem Wasyla. niedoszłe carstwo wileńskie 1399 r.W razie zawarcia unji ustałaby te była propaganda obrządku łacińskiego w państwie litewskiem. Jerzy Dymitrowicz. zakon niemiecki miał pochłonąć mujdź i Litwę północną. Następca Witołda (+ 1430). e wzmaganie się kultury wschodniej wychodziło zawsze na dobre niemczyźnie i odwrotnie.na toczącą się właśnie w Prusiech „wielką wojnę” pragnąc wpierw załatwić się z Pskowem. w której Cerkiew. kiedy krzy acy wytę ali wszystkie siły do ziszczenia swych uroszczeń na ziemi pskowskiej i nowogrodzkiej. eby drogą pokojową osiągnąć cele olgierdowe. tudzie na przymusie miru pomiędzy wasalami wspólnego zwierzchnika. Dziwnie zbiegały się okoliczności. tam nie mogła dojść do skutku adna zmiana treści (powrót do katolicyzmu) bez zmiany formy i to zmiany widocznej. Tymczasem rozszerzał Wasyl Dymitrowicz państwowość moskiewską. e polska „wielka wojna” przeszkodziła zagarnięciu Pskowa. 1406 odbywały się rok po roku wyprawy krzy ackie -a pomyślne-na Pskowszczyznę.choćby tylko wobec niedawności katolicyzmu . namacalnej. poddawał krzy akom Połock i Witebsk. Zygmunt Kiejstutowicz. wyjątkowy objaw naśladowania chrześcijańskiego ustroju Litwy.

buntownik. lub zmuszać do przyjmowania katolicyzmu. zwłaszcza. a wśród najzmienniejszej fortuny wojennej przeciąga się moskiewska wojna domowa tak długo. 1454. Biskup wileński. odkąd Polacy i Litwini pokonali krzy aków. Triumf Wasyla Wasylewicza nad Jurjewiczami zaczął być zupełny od r. która miała trwać 22 lat.najmłodszy brat Jagiełły. Świdrygiełło . Po bitwie warneńskiej 1444 r. Ksią ęta godzą się i burza naprzemian. jakie zachodziły w wielkiem księstwie Litewskiem. a dziewierz Jerzego Dymitrowicza. W ciągu roku 1433 górą był Zygmunt Kiejstutowicz . Ruś odpadała od Świdrygiełly. a więc stryjeczny brat Wasyla Ślepego. 1432 dwa akty. Jeden zaprowadzał imieniem „Najwy szego Księcia Litwy” równouprawnienie wyznawców obydwóch Kościołów. zrywając nawet pozory unji z Polską. zawarta w obecności metropolity Izydora.(tak zwano Wasyla Wasylewicza.. przeciwne wszelkim ówczesnym pojęciom europejskim. Ich zdaniem Moskwa wartała dla Litwy więcej od Krakowa. Powodzenie orę a polsko-litewskiego utwierdzało tem mocniej sprawę Wasyla Ślepego . lecz ani z Polski. a synowie jego poczęli sami spierać się o niewielki spadek po ojcu. Licząc na pomoc Swidrygiełły. poświęcający się szerzeniu obrządku łacińskiego na Rusi. nie pozwalali Gasztołdowie Kazimierzowi ubiegać się o tron polski po bracie. gdy politycy polscy ogłosili w r. Broniono tedy wprost „prawowierja” przeciw zakusom unji kościelnej. Narzędziem Gasztołdów miał się stać królewicz Kazimierz Jagiellończyk. i wyczerpała się a dopiero w r. podzielone na dwa obozy. Świdrygiełło. Maciej. Ci byli te przeciwnikami unji. ani z Litwy nie było tam adnej oficjalnej delegacji.poniewa i w kwestji cerkiewnej zapanowała jednomyślność pomiędzy Moskwą a Wilnem. 1435. W następnym roku umarł Jerzy. Zmieniał się cały stosunek do Wasyla Ślepego. Był to wnuk Dymitra Dońskiego po synu Andrzeju. Sypali fundacjami na zakon bernardynów. Ruszono na Moskwę w r. bo Gasztołdowie upatrzyli sobie na władcę Moskwy Iwana Andrzejewicza mo ajskiego. wszczął Jerzy w r. Współcześni porównywali zwycięstwo to z grunwaldzkiem. Zrazu triumfował Jerzy. pochopną do zerwania z polskiem „łaciństwem”. a w stosunku do Cerkwi zwolennikiem unji. bo Świdrygiełło miał za sobą zakon i całą Ruś litewską. odmówił mu wręcz uznania.. niektórzy nad grunwaldzkie przenosili. Powracający Izydor przyjęty był jak najgorzej. W rok na to padł Zygmunt Kiejstutowicz ofiarą spisku. Gasztołdowie zmierzali do zerwania związku prawnopaństwowego z Polską. 1446.. ale. Ale Litwa wycofała się z niej ju w r. pacholę 13-letnie. obwołane ich staraniem w roku 1440 wielkim księciem Litwy. popadł w poło enie fałszywe.i Jerzy ukorzył się przed Wasylem Wasylewiczem. 1447! 36 . 1432 wojnę domową. a drugi zakazywał przemieniać cerkwie na kościoły. e cała Ruś ma nale eć do Litwy. Stanowiła ta wojna domowa moskiewska w wa niejszych zwrotach swych doczepek do przewrotów. inaczej. Unja cerkiewna stanęła wprawdzie wreszcie na soborze we Florencji 1439 r. gdy został oślepiony w toku wojny domowej) . będąc osobiście katolikiem. Rozprawiono się z zakonem dnia 1 września 1435 roku w walnej bitwie pod Wilkomierzem nad rzeką Świętą (północnym dopływem Wilji). a zarazem stanowią ostatnie ogniwo w długiem paśmie przejawów programu olgierdowego. a ster Litwy przeszedł faktycznie w ręce mo nowładczego rodu Gasztołdów. a w Moskwie wtrącono go do więzienia. Całe Zalesie stanęło do walki.

1596. Rjazaniem. Do przyjęcia unji florenckiej przywiązane były nadzieje uzyskania pomocy orę nej Zachodu. on wraz z metropolitą Jonaszem jest w znacznym stopniu twórcą moskiewskiego cezaropapizmu. Jedną z nich kultura łacińska. OPANOWANIE CAŁEGO ZALESIA. chrześcijańsko-klasyczna. Równocześnie wyrzekano się bezwzględnie unji cerkiewnej. (1449-1505. wyrzekając się wzajemnie wszelkiej propagandy wyznaniowej . a jednak dopiero w ostatniej niemal chwili (w listopadzie 1452) promulgowano w Carogrodzie unję. zachodnio-europejska. zw. Zapewniło to Kościołowi mo ność rozwoju na Wschodzie. „Likwidacja” Kazimierza Jagiellończyka ustalała granicę dwóch kultur. OKRES POŚREDNI. 1448 przybyło do Moskwy poselstwo pokojowe od Jagiellończyka. Bizantyńska nienawiść do „łaciństwa” okazała się silniejsza od grozy tureckiej nawały. Iwana. a w roku następnym stanęły „pokój wieczysty. Nowogrodem Wielkim. przymierze i przyjaźń” na warunkach następujących: Litwa uznaje hegemonję Moskwy nad całem Zalesiem wraz z Nowogrodem i Pskowem. Wybuchły i tak z tego 37 . mógł Wasyl Ślepy wytknąć sobie cele dalsze.Sprawił to sam Kazimierz Jagiellończyk. Wasyl Ślepy posunął się bardzo daleko co do zapewnienia sobie i swym następcom poparcia Cerkwi. Przedewszystkiem nale ało podnieść zasadę primogenitury ponad wszelką wątpliwość. równocześnie daleko na zachód i daleko na wschód.) Dopiero po r. Zneutralizowano zarazem niejako Cerkiew pod względem kulturalnym. Odtąd a do Batorego nie pragnie Litwa wojny z Moskwą. unji brzeskiej. odejmując Cerkwi narzędzie. 1449. współrządcą. a do t. drugiej niesposób jeszcze określić w połowie XV wieku. bezpieczny od Litwy. Coś się tam na wschód Ugry gotowało i wyrabiało. ni pokonanie współzawodników z wojny domowej: owładnięcie ościennemi państwami Zalesia. pozostając na stanowisku obronnem. zarządza likwidację wobec Moskwy. ani Pskowa nie wolno wcielać bezpośrednio do państwa moskiewskiego. ani osadzać tam moskiewskich załóg. lecz ani Nowogrodu. (1449-1489. Nie mogąc rozwinąć akcji na obie strony. sprzeciwił się Gasztołdom i postanowił przyjąć koronę polska. 1449 politykę odwrotową.i ten stan rzeczy trwał a do r. lecz kultura ta nie miała jeszcze gotowego oblicza. Zrzekała się tedy Litwa dalszego pochodu na wschód i rozpoczęła w r. W r. z którego pomocą mogłaby stłumić i zgnieść prądy kultury zachodnio-europejskiej. Twerem.) XII. Liczył ju lat 20. to te zaraz 1449 roku mianował syna swego starszego. Sposobności dostarczył upadek Konstantynopola.

t. a stał się Stambułem sułtanów tureckich.! Nie spostrze ono się. Hegemonję moskiewską podtrzymywał najlepiej han sam. Od dnia 29 maja 1453 przestał Carogród być stolicą „prawowiernych carów”. losy jego miały rozegrać się pomiędzy krzy acką a moskiewską zaborczością. a na stałe opłacał. Patriarchatowi. „kozaków rjazańskich”. 38 . ocalił je od unji cerkiewnej. ni w Carogrodzie.powodu rozruchy w mieście pod hasłem: raczej turban ni tiarę! Rychło stało się zadość temu wyborowi. ni siedm. e rozłam na dwie metropolje musi się ustalić tem bardziej. e nie mo e być więcej soborów. wiodło się zresztą pod berłem sułtańskiem doskonale. w tej krainie centralnej całej Rusi. t. wszak Moskwa urosła na administrowaniu daniny tatarskiej. balansujący od r. nie umiejący czytać i pisać. Niebawem ka dego prawosławnego zaczęto uwa ać wobec prawa za „Greka”. Lawirował pomiędzy Tatarami rozmaitych ord.. tak e prawosławie nie mogło odtąd stracić ani jednego wyznawcy na rzecz islamu. osiadłych na rjazańskich pustkowiach. 1454 prowadzenia polityki zewnętrznej. skąd na wszystkie strony mo na było urządzać „wycieczki”. siedzibą nowego kalifa muzułmańskiego. A tymczasem poczynają pojawiać się kapłani. 1444. nikt nie próbował opierać mu się. którego prawodawcą byt wielki ksią ę. gdyby ją uwalniać od Tatarów przedwcześnie. Słyszymy o tych kozakach po raz pierwszy w r. ni w Rzymie. Wasyl Ślepy zaczął od tego. e został „wybrany” na nowo „wielkim księciem Wielkiego Nowogrodu”. pod wielu wzglądami jakby następcą cesarza bizantyńskiego. zrzeka się w r. porozumienie coraz większe. Poło enie Nowogrodu było bez wyjścia. a niebawem „uchwalono”. 1375. eby zerwać do reszty. wyznaczających kandydatów na tę godność episkopatowi swemu. Wasyl skorzystał z unjackiego epizodu roku 1452. ile ich uznaje Cerkiew prawosławna. tyle. uwolnionemu od grozy utraty „czystości” wiary. e nie mo na go uznawać. w miarę jak Porta jęła stawiać zapory katolicyzmowi. pałac patriarchy) z kalifatem. florenckiego!) zakazanem jest nie tylko przez siedm poprzednich i przez kanony. Brał nieraz „carzyków” na swój ołd. zdając sobie sprawę z tego. Wasyl zrywał z patriarchatem. pod pozorem opieki nad nieletnimi ksią ętami tamtejszymi. a protegować prawosławie. lecz wręcz przez samych apostołów i przeciwi się Pismu św.. a gdy wkrótce patriarchat okazał się pod tym względem czystym. ze państwowość moskiewska rozleciałaby się. Nastało doskonałe porozumienie Fanaru (dom pod latarnią . j. a nawet prześladować go (boć papie e obmyślali „ligi antytureckie”). Od czasu litewskiej „likwidacji” 1449 r. Była to społeczność zbiegów tatarskich i ich potomków. skoro nie miało być adnej powagi wy szej. nawet formalnie z patriarchatem. Moskwa tworzyła sobie swoje własne prawo kanoniczne. mających to miasto podać stopniowo w coraz większą zawisłość od Moskwy. Dokonał on teologicznego odkrycia. Święta góra Athos nie wahała się okazywać wdzięczności kalifowi. Na grodach rjazańskich siedzą od r. a eby metropolja moskiewska zawisłą była wyłącznie od wielkich ksią ąt. popadał w nieuchronną zale ność od Moskwy. Tego roku zyskowna umowa z gałęzią suzdalską zni ała jej ksią ąt do stanowiska rezydentów moskiewskich. Wobec ordy był Wasyl Ślepy potulnym. zwoływanie ósmego (. „zara onym herezją”. Prostemi gwałtami zniszczył Wasyl Ślepy drugą linję moskiewską (sierpuchowską) tak dalece. a wyzyskał tatarszczyznę świetnie dla zapewnienia sobie przewagi wojennej na Zalesiu. których nie wolno było nawracać na islam. 1456 zaczął się szereg wypraw nowogrodzkich. skoro nie chciano uznać adnej zwierzchności duchownej.. e nowogrodzkie „gramoty wiecowe” maja być bez znaczenia.. j. e zdobywszy Bizancjum. Od wszelkiej ewentualności jakich unjackich metropolitów z Litwy zabezpieczał Ruś tatarską metropolita Jonasz. stojącej ponad Moskwą i Wilnem. 1456 Wasy1owi namiestnicy. je eli wielki ksią ę (w teorji nowogrodzki!) nie zaopatrzy ich swą pieczęcią. Porzucając handel morski. Od r. a dotrzeć do wybrze a mógłby tak e tylko z pomocą Moskwy. Jak Cerkiew ruska wzmocniła się pod Tatarami. póki znajduje się „w niewoli niewiernych”. zanim się opanuje całe Zalesie. podobnie bałkańska pod Turkami. Twer. Patrjarcha stał się wobec Greków. oświadczono. a jest to zarazem najstarsza data wszelkiej kozaczyzny na Rusi. Odkąd Wasyl miał hufce tatarskie na swe usługi. i pozostała z niej jedna tylko dzielniczka: na Wierei. jako swych zacię nych.

e Iwan pragnie przyjąć unję florencką i przyłączyć się do układanej przez Pawła II krucjaty na Turka.. e najstarszemu Iwanowi. lecz zabierał innym poto. Ani te nie wprowadziła Zofja ceremonjału bizantyńskiego do Moskwy. O eniony w pacholęcym jeszcze wieku przez ojca z Marją twerską. stanowiących dotychczas największą ozdobę starej stolicy. to ceremonjał tatarski. która nie będzie się poufalić z ksią ęcym drobiazgiem Rurykowiczów. naśladowany był nie z Bizancjum. Cesarstwo bizantyńskie nie istniało ju od roku 1453. zwrócił uwagę Iwana Srogiego na wychowywaną w Rzymie kosztem papieskim siostrzenicę ostatniego cesarza bizantyńskiego. Ideałem Iwana Srogiego było zostać następcą cara-hana. z całą barbarzyńską pompą orjentalną. Wasyl Ślepy wyrzucał przez cale ycie ksią ąt dzielnicowych nie z zasadniczej do dzielnic niechęci. owdowiawszy następnie w r.. bo względy wyznaniowe dopuszczałyby szukać ony poza Rusią tylko na Wołoszczyźnie. który odbył się dnia l czerwca 1472 r. Zoę Paleolo ankę. Wpływu politycznego nie miała Zofja nigdy. Gian Battista delia Volpe. Towarzyszył Zofji orszak greckich i włoskich dworzan. danina podwójna. ale z Saraju.Kazimierz Jagiellończyk nie myślał interwenjować. Iwan Srogi (1462-1505) ró nił się od ojca tem. wybór więc nader ograniczony.. Ten skomplikowany ceremonjał. Wraz z dzielniczka wierejską było tedy dzielnic moskiewskich sześć. Ale starania unjackie wydawały zawsze skutki przeciwne zamiarom: skoro tylko Zoe stanęła na ziemi „czystej wiary”. Ani te nie przywoziła Zofja adnego „spadku bizantyńskiego”. zje d ających w moskiewską toń nieuctwa. jakoby pod jej wpływem Iwan poczynał sobie śmielej z ordą. którzy we Włoszech wykładali Homera i Platona. przyemieniła się w Zofję i była do końca ycia zapalczywą nieprzyjaciółką katolicyzmu. do którego było zresztą sześciu spadkobierców męskich (jej bracia. a czterem młodszym razem .. pełen cudacznej pró ności. na Rusi nie nauczyli nikogo gramatyki. e księ niczka czeka ałośliwie na wybawienie z łacińskiej niewoli. O księ niczkę obcą niełatwo było. stryj i synowcy). swemu współrządcy zwanemu Srogim (otrzymał ten przydomek – jako zaszczytny .. rad. A jednak znalazła się jeszcze księ niczka bizantyńska. a nie Bizancjum! On ubiegał się o jak najlepsze stosunki z sułtanem tureckim! Zachodziło tu wmawianie w Moskwę misji. poświęcając całą uwagę sprawie wybrze y czarnomorskich. Podzielił go pomiędzy pięciu synów w ten sposób.. Spadek po Wasylu Ślepym (+ 1462) obejmował ju półtora tysiąca mil kwadratowych. Jest to zmyśleniem. a frazes o 39 .. upowa nił wkońcu Volpego. e dą ył do jedynowładztwa. a panowanie jego zaznaczyło się pognębieniem stanu ksią ęcego. eby nie przedłu ać u nich poczucia równości stanu. Wenecja miała swoje wielkie interesy handlowe na Wschodzie i przydałoby się jej mieć w Moskwie księ nę ze swojej poręki.. na najbli sze zaś lata po przybyciu Zoy wypada w sam raz. Ci sami Bizantyńcy. Volpe uprawiał zuchwale mistyfikację na obie strony: w Moskwie zaręczał. jaki Iwan wprowadzał stopniowo na swój dwór. humanistów. e trafia się księ niczka cesarska. Ale jest Zofja twórczynią Moskwy „białokamiennej”: jej nadworni architekci wystawili w Moskwie szereg cerkwi i pałaców. eby wziął w jego imieniu w Rzymie ślub per procuram.jeszcze za ycia ojca) nadał grodów 15. lecz za wyniesionego ponad nich. obywatel weneckiej rzeczypospolitej (z Vicenzy). Osiadły w Moskwie wielki kupiec i spekulant. a do tego mająca posagu 60000 dukatów (jakkolwiek płatnych ze szkatuły papieskiej!). 1467. Miała to być epokowa data w rozwoju katolicyzmu na Wschodzie. o której jej samej zgoła się nie przyśniło. a w Rzymie głosił. eby mieć więcej do rozdania własnym dzieciom. Zwierzchność tatarska pozostała i dla Iwana czemś nietykalnem. Iwan. bo marzył o pozyskaniu sojuszu z Moskwą do swych planów tureckich. Nie uwa ał się za pierwszego wśród Rurykowiczów. Pierwszy podszept wyszedł równie od Wenecji (a eby Iwana zachęcić do ligi przeciw Turkom). nie chciał wchodzić w nowe powinowactwu z adnym domem Rurykowiczów z Zalesia. póki całe Zalesie nie zostanie opanowane.

naraził się Iwan Srogi na niespodziany najazd w r. przed któremi pierzchały całe pułki przeciwnika.. i wystąpi w obronie Nowogrodu przeciw Moskwie. Ni ny Nowogród i inne miejsca. tworzącej się na wschód od litewskiej granicy. Coś innego stanowi natomiast posag historyczny Zoy-Zofji. 1475. e w najbli szych latach rozbijano w puch wojska nowogrodzkie. pierwszej w świecie w wojnie oblę niczej. Więził. Jerzego. wywoził obywateli i przesiedlał niechętnych moskiewskim porządkom: wśród innych słynną Marfę Borecką. gotował się do nowego najazdu na Moskwę. W walce ord wszedł Iwan w sojusz z Krymem. Hanat krymski . e nie chciał nawet korzystać ze sposobności..„perekopski”. według prawideł sztuki wojennej włoskiej. Zgnębieniu Nowogrodu W. Z powodu zaległości w opłacie „wychoda” hanowi sarajskiemu Ahmatowi. miał potem inną drogą wejść jednak w umysłowość kultury. ani te nie miał do tego pozoru. Po śmierci brata. 1472: daninę wysłał potem dwa razy i tak zapewnił sobie spokój do r. e spadek po księciu bezdzietnym nale y się tylko samemu wielkiemu księciu. matkę rodu.Andrzej Starszy uglicki i Borys r ewski . podobnie ta doczepkiem być miała do walki ord. lecz Iwan chciał czegoś więcej: eby rządy w Nowogrodzie były takie same. Godzono się tam ju na zwierzchnictwo Moskwy. gdy nadarzyła się sposobność poparcia od samego hana. e Kazimierz Jagiellończyk zerwie traktat 1449 r. jak w Moskwie. nie zostawiając w Nowogrodzie nigdy załogi. ukuty przez kierowników handlu lewantyńskiego. którego wszyscy członkowie odznaczali się przywiązaniem do swobód obywatelskich i z tego powodu woleliby widzieć Nowogród pod wpływem Litwy. a z takim skutkiem. 1477. choćby przez siebie samego uło onych. zmierzająca nie do zjednoczenia dwóch odłamów Rusi północnej. z którą sąsiedzi nie mogli się mierzyć. Przy zbyt niskim poziomie własnej inteligencji wyzyskano wojenne nauki Włochów (i następnie Niemców) tylko do pewnego stopnia i do czasu niezbyt długiego.. 1480. ale tylko on sam posiadał działobitnie. Słabe nawet przyswojenie sobie wojskowości włoskiej dawało Moskwie przewagę taką. zwłaszcza w artylerji. W tym ostatnim roku zaczął wprowadzać ju administrację na sposób moskiewski.ale na pewien czas stawała się Moskwa potęgą militarną. odmówił zaś z oburzeniem zaprzysię enia jakichkolwiek warunków. lecz do zniszczenia Nowogrodu. w latach l460. broniącego się odruchowo. Był to krok fałszywy. e Iwan musiał 40 . Od Włoch zaczęło się sprowadzanie wszelkiego rodzaju „majstrów europejskich”. Jak poprzednia wojna domowa była doczepkiem do wielkiego przesilenia na Litwie. Była to prosta zaborczość.„spadku”. chciał Iwan Srogi wprowadzić zasadę. kwestionując tedy pełnię ich praw ksią ęcych. Wstępnym krokiem miało być podbicie ordy Złotej. e dała się Moskwie wyprzedzić w wojskowości. Na widomy znak utraty niepodległości wywiózł do Moskwy główny dzwon wiecowy. Bracia . poświęcone były najbli sze lata. Tego król robić nie zamierzał. gdy zanosiło się na ponowną wojnę domową moskiewską. której miało się dać we znaki. Jej dworzanie ufortyfikowali Moskwę. in ynierów i ludwisarzy. za zanim się skończyło panowanie Srogiego. przypuszczające. gdy Iwan dotrzymywał najformalniej warunków traktatu 1449 r. ale i nad Litwą. Powstało tam stronnictwo litewskie. liczniejsze po 10 i 20 razy! Sekret sprawy prosty: Iwan Srogi nie tylko wprowadzał u ycie prochu. zastępując prymitywne drewniane palisady warowniami murowanemi. Moskwa górowała wojennie nie tylko nad Tatarami. Skutek byt taki. Stopniowo ścieśniał wolność „wielkiego miasta”. Ahmat wezwał braci Iwanowych do broni i równocześnie.utworzony pod litewską pierwotnie protekcją. bez ładu i składu i bez widoków powodzenia.porwali się przeciw Iwanowi. nie umiejąc samym snuć dalej wątku rzeczy . Kazimierz Jagiellończyk obstawał tak dalece przy utrzymaniu pokoju z Moskwą. jak niegdyś Bogolubski zniszczył Kijów. stał się dla ambitnego Mengli-Gireja podstawą projektów wznowienia jednolitego państwa Kipczaku.w źródłach polskich . 1471. Wystąpił te przeciw wolności „otjezda” ze „słu by” od siebie do którego z braci.

mógł Iwan terroryzować ju bezkarnie dzielnice moskiewskie. a nad ksią ętami Wierei pastwił się dopóty. pozbawiających ich faktycznie wszelkiej władzy we własnych dzielnicach. Kultura moskiewska odbiegła ju tak dalece od kultury Wilna. i do tego poszukiwanym w. a zawisłość od niej nie zerwała się bynajmniej. nawiązywano układy z Nowogrodem i Pskowem. stawał się jakby „prigorodem” Moskwy i to drugorzędnym. Ahmat poległ wprawdzie wśród walki ord na stepach wschodnich w r. i była wręcz niezrozumiałą w Wilnie. wkońcu ostateczne wyzyskanie przewagi nad Nowogrodem Wielkim. następnie narzucenie braciom Iwana „dogoworów”. Przygotowywał się wszechstronnie do zadania ostatecznego ciosu. zimą z r. Nowogród W. 1483 na 1484 zamąciły się stosunki sąsiedzkie tak dalece. Tymczasem otaczał Psków siecią intryg. W ośm lat później wywieziono naraz 8000 kupców nowogrodzkich do rozmaitych miast Zalesia. powstało przypuszczenie nierozumne. co przysparzało mu stronników nie tylko wśród motłochu miejskiego. wciągano ju Twer. skoro uwierzono tam baśniom o tytule królewskim. ale orda Złota istniała jeszcze przez lat 20. a wraz wyłania się inny objaw: zaczynają się skargi na „wziatki”: urzędników wielkoksią ęcych. Utopja pozyskania Moskwy do przymierza przeciw Turcji zyskiwała prawo obywatelstwa w polityce polskiej. dzięki spokojowi od litewskiej ściany. Rusi litewskiej. Dowiedziawszy się o tem. w czem upatrywano roszczenia do całej. Równocześnie atoli roztaczał opiekę nad sprawami zewnętrznemi obydwóch miast.lecz po upływie wieku miał on nabrać niespodzianie wielkiego znaczenia. Rzymie!! Gdy atoli Kazimierz Jagiellończyk otrzymał od papie a uspokajające zapewnienia. W Nowogrodzie ścinał ju od r. zasadzek... Drobiazg to . rozpuszczonej na Zachodzie. zanim się załatwi z Nowogrodem. pozostawiając mu swą dzielniczkę na pastwę. Bez najmniejszego wstrętu ze strony Litwy odbyło się wygnanie ostatniego księcia twerskiego (Michała). 1484. Równocześnie przygotowywał Iwan opanowanie Pskowa. Okupując się Tatarom. Z faktorji wyrosło całe przedmieście ruskie. Nagle. a nawet cesarski. z której nale ał się do skarbu pskowskiego jakiś podatek. pomna ając zarazem własną moc jego na zewnątrz i rozszerzając krąg wpływów politycznych Moskwy. Mamy ciekawy przykład tego w Pskowie: Za dawnych czasów posiadał Psków faktorję w Dorpacie (Jurjewie). Kilja i Białogród.ale podatek poszedł w zapomnienie. Zale ało mu na niej tem bardziej obecnie. 1480 posunął się do uwięzienia arcybiskupa i konfiskaty dóbr Cerkwi nowogrodzkiej. poniewa porty czarnomorskie.. Spadek handlowy nowogrodzki 41 . zawierany w r. a zbiegli na Litwę. i w Wilnie myślano o koalicji przeciw Moskwie. a do czasów Sobieskiego.za egnywać wojnę domową ustępstwami na rzecz braci. Z plotki politycznej. i Ahmatowi i Mengli-Girejowi. Po śmierci Andrzeja Młodszego (1482) przeprowadził ju swoją zasadę i braci od udziału w spadku zupełnie wyłączył. powraca w lot do najlepszej przyjaźni. Iwan zrobił z tego u ytek przy pierwszej sposobności: w „dogowor”. Był i tam uznanym formalnie zwierzchnikiem.i powtórnie znów w r.. Opanowywał Iwan Srogi coraz mocniej Zalesie. 1463 z biskupem dorpackim. narzucającego Zalesiu całemu swą wyłączność.. a w r. nie z samych Pskowian ju zło one . a tatarski „wychod” trzeba było płacić podwójny... Administracja moskiewska w Nowogrodzie sro y się. kazał wpisać tę dań jurjewską .. wpadły właśnie w ręce tureckie. jakoby Iwan starał się u papie a o tytuł królewski. 1474. prywatne dobra konfiskował od początku. 1478 głowy i przesiedlał ludność całemi setkami rodzin.. podstępstw. yjącym z okruchów handlu moskiewskiego. a organizował lud miejski w stronnictwo moskiewskie i w Nowogrodzie i w Pskowie. lecz pozostawiał miastu pozory samodzielności.

(1480-1505. Opuszczenie legitymizmu sarajskiego. GOSUDAR I CAR WSZYSTKIEJ RUSI. Odkryto nowe. niosąc z sobą bizantynizm odpowiednio zbarbaryzowany. lecz pokazało się wnet. i mo na się było zwrócić po narzeczoną do jednego jedynego tylko dworu: na Wołoszę. Nie zasypiano te tych spraw. e zdobył go nie dla siebie. który dostał się w moc Moskwy. ustanowił Iwan Srogi równie starszego swego syna. a przez Węgry otwarła się droga do Niemiec. a obłęd tronowy objawiał się ju u poprzedników Stefana Wielkiego. a w r. e od r. od północy i od wschodu. zwanego Młodszym. miała przyjść kolej na pozbycie się zwierzchnictwa tatarskiego. okazywało się coraz cię szym błędem panowania Srogiego. pragnął Iwan Srogi wyzyskać do podboju trzeciej. stałaby się cała wieloplemienna Jugra i wszystkie dalsze stepy tatarskie. Iwana. 1489 podlega Moskwie całe Zalesie. Władcy wołoscy byli panami samowładnymi oddawna. Szczególniejszy to był dwór. i na mołdawskim-to dworze odkryły się wzajemnie Moskwa i Węgry. a Zofja Paleolo anka z tego właśnie powodu nie wniosła Moskwie adnego posagu politycznego. to te mo na orzec. a mianowicie „carstwa” kazańskiego. a e adnej krewniaczki Paleologów tym razem wyszukać ju nie dało się. XIII. dla wiadomych powodów pragnął synowej cudzoziemki. 1489 Wiatki. Bez porównania bardziej zawa yła na szali Helena Mołdawka. Trwającą nadal walkę dwóch ord.) Naśladując przykład dany przez ojca. zrodzonego z Marji twerskiej. a wolnej od wszelkiego współzawodnictwa. przykazanego niegdyś przez metropolitę Aleksego. a zarazem okrą ało się Kazań. córką Stefana Wielkiego.oto ówczesna Wołosza.przechodził na Moskwę i gdyby się udało opanować jeszcze Kazań. ludy jugierskie dostawały się w zakres wpływów Moskwy (których ogniskiem stał się Perm). Nie chciał. silniejszemi natomiast bizantyńskie. eby następca jego enił się z księ niczką Rurykowiczówną. ale dla Mengli-Gireja. Wołosza miała do czynienia nieustannie z Węgrami. nie było wyboru. Teraz dopiero. e nie brakło tam równie wpływów tatarskich. 1480 zaręczyny. Złotej i Perekopskiej (krymskiej). 1483 a pod sybirski Tiumeń. Dzięki pozyskanej yczliwości ordy sybirskiej. W 42 . mieli oni nawet czas wyrodzić się w swej despocji. a obfite źródła do sprowadzania wszelkiego rodzaju „majstrów” (specjalnością Niemiec byli metalurgiści). niedostępnem dla moskiewskiej ciemnoty. Bizancjum w karykaturze . wojewody mołdawskiegoxxx (1457-1482). wyzyskany i wyszydzony: zdobył Kazań. Samoistność Rjazania i Pskowa była od dawien tylko nominalną. Był to ostatni gród na Zalesiu. często zbrojne. zwłaszcza. Chocia Kazania nie zajęto (odwlokło się to a do r. Stosunki wołoskie przypominały pod niejednym względem Zalesie moskiewskie. Stanowczym krokiem stało się opanowanie w r. Lecz tu został sromotnie wywiedziony w pole. Odbyły się te w r. Czyste i bezpośrednie wpływy bizantyńskie były czemś za wysokiem. zwłaszcza e Kazańskie okrą one było ju z dwóch stron. Odtąd te zapewniony był jej monopol handlu wschodniego. współrządcą. 1482 ślub Iwana Młodszego z Heleną. a stamtąd Irtyszem w górę na Ob. 1552) urządzano dalekie wyprawy handlowe. z nieograniczonym zakresem władzy. polem moskiewskiej eksploatacji handlowej. ale były one słabsze. Tytuły „samoder awnego gospodina” i „z Bo ej łaski władcy” (autokrator) znane były w Mołdawji jeszcze z końcem XIV wieku. jako swego zwierzchnika. z których najdalsza w r. po opanowaniu całego Zalesia.

Jest to zbli enie się do prawa dynastycznego tatarskiego. Helena. e skoro ju Kazimierz Jagiellończyk ma być koniecznie jego wrogiem. Wołosza podobną była do Moskwy i w tem. e władca ma prawo mianować następcą swym któregokolwiek z synów. boć najautentyczniejsi Słowianie!). To te sekta ta ułatwiła niezmiernie Osmanom podbój Bałkanu. e odkrył ydowski prozelityzm wśród prawosławia . Sprawa wykryła się najpierw w Nowogrodzie. Etyka ich pozwalała brać czynny udział w yciu i praktykach wyznania panującego. Uzupełniała tedy mołdawska „wojewodzianka” posag militarny „cesarzówny”. e do „ ydowiństwa” nale ą dostojnicy dworu obydwóch Iwanów. Hanowie mieli prawo pominąć nawet dziedziców najbli szych. a przekazywać następstwo komukolwiek z członków dynastii. t. 43 . sprowadzając zato „majstrow”. bogomilcy przyjmowali islam bez oporu (od nich pochodzą dzisiejsi rzekomi „Turcy” bośniaccy itp. Zbiegiem wielu okoliczności dostała się szczypta tej uczoności do Nowogrodu Wielkiego (przez przybyłego z Rusi południowej yda Scharię). protegowała sama jeszcze bardziej. Dwie wielkie księ ne współzawodniczyły z sobą o następstwo dla swych synów. a modlitwy swe ograniczyli wkońcu do Ojczenasza. gdy po nitce do kłębka doszedł do odkrycia.. Tkwił zaś w wołoskiem dwojewierju pierwiastek. Samego nawet Iwana Srogiego prawowierność zachwiała się. Wyłania się atoli zapatrywanie. rozwinąwszy się na dualistycznem podło u. a sama Helena Mołdawka jest. I490-1494). bogomilstwo. mająca siedzibę w Soluniu. jak rdza. Sam mniemał słusznie. ydówką.tym celu mistyfikował Iwan Srogi monarchów Zachodu. co do polityki wobec ekspansji Jagiellonów na Czechy i Węgry. prze arła. e panowało tam jak najprymitywniejsze „dwojewierje”. i narzuciła Cerkwi metropolitę bogomilca (Zosima.. wpraszających mu się odtąd z sojuszami przeciw Litwie i Polsce. Stosunki moskiewskie zbli ały się pod tym względem szybko do tatarskich i na wzór dworów „carskich” rosło znaczenie niewiast. Sekta ta. jak najdalej od Moskwy umieszczając swe siły. eby Kazimierz i jego synowie mieli jak najwięcej do czynienia na Zachodzie. nie umiejący ni słówka po turecku.i jak e był przera ony. Arcybiskup tamtejszy osądził w swem nieuctwie. Bogomilcy nie uznawali mszy św. jak zaręczają nieprzyjaciele Polski. zastała ich w łaskach u Iwana. Iwan. i poniedługim czasie wytworzyło się około młodszej wielkiej księ nej grono uczoności astrologiczno-teologicznej. sprowadził dwóch takich astrologizujących popów do Moskwy. a jedynem kryterjum prawowierności była i tam nienawiść do „nieczystego łaciństwa”.. bałkańskie „prawowierje” wśród Słowian południowych. na Bałkanie. i ojca i syna. je eli dogodniej zataić przynale ność do sekty. krewni bowiem mał onki hańskiej uwa ani byli za równorzędnych w prawach dynastycznych. którego geneza sięga dawnych wieków. mę u „ ydówki”? Iwan Młodszy zmarł w r. zgodnie ze zdrowym rozsądkiem. w którem wola hana stanowiła o następstwie. jako jedyne wogóle źródło wszelkiego prawa publicznego. a có dopiero sądzić o Iwanie Młodszym. cesarz Fryderyk III i jeszcze za artszy od niego Maciej Korwin węgierski . lub jej powinowatych. Helena Mołdawka. Gdyby brać ściśle zasadę primogenitury. a zaznaczająca się kabałą i astrologją. ani sakramentów. dodając nawiązkę polityczną „autokratorstwa”. Dymitr. Nie koniec na tem: wniosła jeszcze coś więcej. ale Iwan udawał kandydata na sojusznika. nabierające coraz bardziej cech bogomilskich. zw. nie czcili świętych. a Iwana Srogiego wnuk. wytwarzając tam grono adeptów. Na rozwój bogomilstwa wpływała uczoność ydowska. Sekta doszła wkrótce do takiej potęgi. Interes moskiewski byt tedy wprost przeciwny habsburskiemu i węgierskiemu. następcą tronu powinien być syn jego. znany na Rusi dotychczas wyjątkowo tylko nielicznym jednostkom. i niechby się tam sadowili. nawet duchownych. 1490. napojona z domu bogomilstwem. urządzając pierwsze w swem państwie kopalnie i uzupełniając świetnie swą artylerję. lubiący mieć wszelką uczoność na swym dworze.toć dla Moskwy tem lepiej. Był to jakoby orjentalny racjonalizm.

wahając się pomiędzy synem a wnukiem. Zabory wymagały powiększania siły zbrojnej. słu ące za wzór władcom Moskwy. e ma być wszędzie. któ zdołałby się oprzeć jego potędze? Iwan porozumiał się z ordą Złotą. który jest prymitywną formą podatku drogowego. dolnego Powoł a i zwierzchnictwa nad Kazaniem. oparty o łaskę sułtańską. wiedząc. e działobitniom swoim zawdzięcza przewagę nad Litwą. zobowiązując się opuścić sprawę Perekopców. do spraw wielkich i małych . jako równy z równym. 1490 obowiązkową słu bę wojenną dla „dzieci bojarskich”.Iwan zaś. nie mówiąc. gdyby przyłączył i tę zdobycz do Krymu. zarobkujący sztuką pisania. nie majętni. przed któremi Iwan nie myślał cofać się. 1495. Iwan zaprowadził w calem państwie około r. Podatki były w Moskiewskiem zawsze wy sze. stając się z podwładnego sojusznikiem Mengli-Gireja. zawierającego sojusz.„ ydówka” . Han krymski zapragnął zdobyć Ukrainę. urzędnicy wielkoksią ęcy bez pretensyj do stanowiska społecznego. Nie wystarczały pomiary wiadome dawniejszym władzom byłych księstw Zalesia. popierana przez bogomilskiego metropolitę Zosimę. kończy się zawisłość od Tatarów. stosowana do wszystkiego. „Djacy” pojawiają się ju za Wasyla Ślepego. Nie stawił się z posiłkami na wskazanem sobie przez Gireja miejscu (pod Putywlem). System podatkowy oparty był na własności ziemskiej. Wprowadzanie broni palnej wymagało równie znacznych wydatków. Szczyt rozumu politycznego państwowości moskiewskiej stanowiła od początku zasada jednostajności. zawiązek biurokracji moskiewskiej. zaborowi towarzyszyło zawsze podwy szanie podatków. którzy sprzyjali Zofji i Wasylowi. mającej niebawem uróść na stan polityczny. 1480. w r. jakiemi stały się hanaty Powoł a. e skutkiem zarzucenia legitymizmu sarajskiego musiał w ostatnich latach. z czego wynikała potrzeba pomiarów jej celem taksacji. Gdy brat. hanem krymskim. Dla ułatwienia komunikacji wojskowej i nieustannej wędrówki urzędników nało ono powszechny podatek pocztowy. Osądzono tedy. 1492. ci musieli cofnąć się z niczem. Lecz w następnym roku. ju o wojsku niebojarskiem. Iwan Srogi pomno ył wielce ilość djaków. eby być jak najmniej zale nym od duchowieństwa. sięgają a do r. Dostarczył mu wówczas na wyraźny rozkaz posiłków na wyprawę litewską. e miary lokalne są bez znaczenia. W trzy lata po szczęśliwej kombinacji roku 1492. a gdy orda Złota zastąpiła drogę Perekopcom. te coraz liczniejszem. a wprowadzanie wszędzie gwałtem porządków moskiewskich wymagało armji stałej. podczas gdy Zofja „cesarzówna” intrygowała na rzecz swego syna Wasyla. e był podwładnym Mengli-Gireja. nie przygotował na czas swego hufca powinnego dla „cara” krymskiego. eby dynastja Girejów urosła nazbyt wysoko . nawet u mizernych ich karykatur. 1521 pozostawili Moskwę w spokoju. strzegła praw Dymitra. wtrącił go Iwan za to do więzienia. tudzie przeciw ordom wschodnim (własnym przedtem sprzymierzeńcom). opłacać daninę tatarską na dwie strony: do Saraju i do Krymu. 44 . Iwan Srogi. są to ludzie piśmienni świeccy. Trzeba więc było utrzymywać kosztem skarbu państwa całą młodzie bojarską. pozostawił kwestję nierozstrzygniętą przez ośm lat. Wzrosły znacznie dziedziny władzy państwowej i wymagały coraz więcej urzędników. 1491. je eli będzie uznanym za niezawisłego. a e zasadą było. ni indziej na Zalesiu. „jak w Moskwie”. Podatków wy szych potrzebował Iwan Srogi tem bardziej. a protegował ich.zasada nieodłączna od wszelkiej biurokracji. Toczyła się zaś na tem tle cicha walka wysokiego kleru z nową warstwą dworską: z djakami. a wprowadzono przymus u ywania moskiewskiej „sochy” do obliczeń podatkowych co wymagało całych hufców moskiewskich urzędników. Dowody. Tak bywało zresztą we wszystkich despocjach azjatyckich. e hanowie krymscy a do r. Okoliczności zło yły się tak szczęśliwie. po r. powiodło się Iwanowi Srogiemu wyprawić pierwsze poselstwo do samego sułtana i zawrzeć traktat handlowy. wchodził w stosunek równości z podwładnym sułtańskim. Andrzej. pomiędzy oną a synową. Sułtan równie nie pragnął.

łączy się z tytułem gosudara pojęcie zwierzchności nad osobami. gdy nie wystarano się o dyspensę papieską. 1449) . ju to Moskwie . e sam gotów do ligi przystąpić. 45 . Próby zaś pozyskania Heleny dla unji posłu yły Iwanowi za casum belli.. chocia popisywano się nawróceniem metropolity kijowskiego. i nawet wyprawiał w tej sprawie poselstwo do Krakowa (kwiecień 1499). zacofana w rzeczach wojennych. Dotychczas był „gosudarem” ka dy ksią ę panujący. i Iwan pragnie nowej wojny z Litwą. spisanym około r. Helenę.. papie ądał te niebawem albo opuszczenia Heleny.a eby znowu wydawać skutki wręcz przeciwne zamierzonym.. Układali właśnie ligę turecką. zw. Takiem było pojęcie władzy tam. przydatniejszą okazała się. jako zamach na zastrze oną układami wolność wyznania córki gosudara. Władysław czesko-węgierski. 1495 córkę Iwana i Zofji Paleolo anki. jako ucisk prawosławja w jej osobie. eby utrzymać pokój pomiędzy Litwą a Moskwą. Rok 1492 jest te datą śmierci Kazimierza Jagiellończyka. wobec których wielki ksią ę moskiewski ma być jedynym gosudarem. a to wpłynęło wielce na poprawę stosunku „gosudara” do Cerkwi. Osobista zawisłość staje się istotą władzy publicznej. zawartego jeszcze przez ojca (w r. tak i musiała okupić zawarcie pokoju 1494 odstąpieniem Wiazmy. Przyjęcie tytułu było prostem stwierdzeniem istniejącego stanu rzeczy. przewiduje Iwan Srogi mo liwość tatarskich „raschodów”. okrawać Ruś litewską. „słu ący” naprzemian na mocy prawa „wolnego otchoda” ju to Litwie. Iwanowi. Najstarszy z Jagiellończyków. dotrzymując pokoju według traktatu..stawał się Iwan rzeczywiście jedynym gosudarem całej Rusi tatarskiej. napływające do niego z Zachodu.Zrzucenie jarzma tatarskiego nie jest tedy związane z adnym czynem wojennym. 1492 niezale ną od Tatarówxxxi. ani te pewności. czy sprawa powiodła się. Aleksander mniemał. Nigdy nie zawierał z nim Iwan Srogi adnego układu. jął pośredniczyć. Jak niegdyś zgarniał księstwa zaleskie dzięki bezpieczeństwu od Litwy. podczas gdy Polska miała osobnego króla w osobie Jana Olbrachta. Iwan. 1503. Iwan Srogi poczyna próbować. czyli t. Wszczęta propaganda unjacka. Jeszcze w testamencie swym. Przyczyna prosta: zerwanie unji polsko-litewskiej. albo nawrócenia jej. Aleksandra. Związek ten niewa ny był ze stanowiska katolickiego prawa kanonicznego. W tej pierwszej okazała się Litwa. skąd czerpano obficie wzory: u hanów. albowiem jednała mu stronników w imię nienawiści do „herezji” katolickiej. Odtąd wojny litewsko-moskiewskie miały stać się czemś stałem w historji wschodniej Europy. I znowu miała unja cerkiewna zadowolić obie strony . pozostającemi w osobistej zawisłości. e odwróci od siebie niebezpieczeństwo moskiewskie. Mo liwem było to tylko na tle wyznaniowem. znacznie słabszą.ale rzucił się natychmiast na jego następcę na litewskim tronie. poślubiając w r. zachęcało do prób dalszych. Zyskiwał przez to doskonale na czasie i maskował właściwe swe postanowienia. umiejący tak misternie wyzyskiwać propozycje sojuszów. Aleksander był tylko wielkim księciem litewskim. Teraz. a oni osobiście od niego zawisłymi „słu yłymi kniaziami”. Nieprzyjazne jego usposobienie psuło Jagiellonom doniosłe zamiary. udawał. Nie było wogóle adnej zewnętrznej zapowiedzi faktu. „wszystkiej Rusi”. gdy zostali tytularni ju tylko ksią ęta rjazańscy i drobni ksią ęta Siewierszczyzny. łatwe pozyskiwanie księstw Siewierszczyzny. czyby mu się nie udało wytworzyć stronnictwa moskiewskiego na Rusi litewskiej. podobnie teraz dzięki bezpieczeństwu od Tatar pragnął. Tego roku 1494 przyjąć Iwan tytuł „gosudara wszystkiej Rusi”. A było coraz widoczniejszem. Od Prawdy Ruskiej począwszy. Łatwe nabycie Wiazmy. Zwracał się przeto tytuł ten przeciw krewniakom Rurykowiczom. Faktycznie była jednak Moskwa od r.

gdy z końcem roku 1502 przybył do Moskwy legat Aleksandra VI. pomimo pośrednictwa wciągniętego do ligi tureckiej Stefana mołdawskiego. uległ w maju 1502 r. Zniknęło bądźcobądź niebezpieczeństwo sekundogenitury. od własnej ony. 46 . byle utrzymać jedność na zewnątrz i zdatność do przedsięwzięć ku litewskiej stronie. uroczystej formie: była to pierwsza w Moskwie koronacja. skoro decydował się za egnywać je takiemi ofiarami. a do tego od r. jak mniemał. wymyślając rozmaite formalności. Szah-Ahmatem. ale bez polskich posiłków. Odmawia Iwan rozejmu Aleksandrowi. Gdy podejrzenie tego rodzaju padło na Zofję. pomimo przybycia poselstwa od Władysława węgierskiego. widząc się niezawisłym. a zajęty elekcją Aleksander wolałby pokój jakkolwiek zawrzeć. Rozpoczęło się regularne oblę enie... wojsko moskiewskie wtargnęło do Inflant. odkąd Iwan wdzierał się w prowincje ruskie litewskiego państwa! Gorszem od wdzierania się było to. a zatem jedyny na świecie w oczach prawowiernej Rusi cesarz prawdziwy. synowi swemu. Wasylowi. Gdyby dzielnica ta stała się dziedziczną. Aleksander zawiera pośpiesznie sojusz z hanem Złotej ordy. rzadko. nowe państwo. odkąd odmówił „carowi” stanąć pod Putywlem. zmarł Jan Olbracht. Szah-Ahmat. który skorzystał ze sposobności eby zadać ordzie Złotej cios ostateczny. pozostawiony samemu sobie. eby uwolnić Aleksandra od wojny moskiewskiej. (pierwsza była w r. jako jedyny car prawosławny. A tymczasem wyprawił Iwan „carewicza” Dymitra pod Smoleńsk. Wojna wlokła się leniwo. a do maja 1501 r. Aleksander wrócił z Krakowa królem wprawdzie. e Iwan bał się otrucia. wygrała tem samem sprawę Helena Mołdawka. a ju w kwietniu 1502 r.Rozszerzanie zaborów na Ruś litewską było ju włączone do politycznego programu Iwana Srogiego. Innym czterem synom kazał podpisać „dogowor”. Właśnie gdy umawiano się o wspólną na Moskwę wyprawę. U ywał jednak tytułu tego jeszcze ostro nie. jako obrońca od unji cerkiewnej. Tytuł. a du ą dzielnicę. skutkiem czego w październiku 1501 r. dość znaczne. jakie są istotne jego zamiary. Wyra enie: „gosudar wszystkiej Rusi” nabierało znaczenia dosłownego. do tego stopnia. lecz Wasyl. tworzył więc nową. wysławiany z tego powodu przez Ławrę kijowską i liczne jej filje. Ocaliły Litwę nieznane bli ej zawikłania dynastyczne nowego cara.. Dokonywającemu jej metropolicie kazał Iwan tytułować się carem. ale popełnił mimowoli pewną niezręczność. dopiero za następnego panowania miał się nowy tytuł ustalić. postanowił sam carem się ogłosić. uwięziono go wraz z matką.. tudzie z krzy akami z Inflant. Schronił się z niedobitkami do Nogajców nad ujściem Wołgi. Intrygi dworskie zaczęły przechodzić ju w spiski. odniósłszy zwycięstwo pod Ruską Narwą. Widocznie niesnaski i intrygi przybierały postać groźną. gdyby tylko Iwan zawierać go zechciał. Mengli-Girejowi. e Iwan poczynał wywierać urok na Ruś litewską Występował. i Pskowa. poczem okazało się niebawem. obwieścił Iwan. Jeszcze Polska nie przyjęła spraw Litwy za swoje. Zaniedbał całkiem obowiązków względem sojuszników. powstałaby istna sekundogenitura. Zwlekał. dawał na odszkodowanie godność wielkiego księcia Nowogrodu W. Zrobiono to w nieznanej dotychczas. Złączyło się to ze sprawą następstwa tronu. Na nic nie zdała się ostatnia wyprawa krzy acka pod Psków we wrześniu 1502 r. Dymitra. jako ogłosił Iwan następcą wnuka swego. wbrew wszystkim czynom swego ycia. obojętny dotychczas wobec Litwy. czyli Iwangrodem z początkiem marca 1502 r. przedstawiał się zgoła w innem świetle. 1498. e ojciec ma prawo wyznaczyć następcę bez względu na starszeństwo linji. co mógł. e następcą jego ma być nie Dymitr. Nagle kazano Dymitrowi wracać z pod Smoleńska. przyprzeć Iwana do muru. Chcąc. zakłopotanego o ligę turecką. Robił. Landmistrz Plettenberg własnemi siłami wyparł atoli nieprzyjaciela z kraju. a nie doznał z tego powodu adnego kłopotu.. jako uznają. Skoro minęło lat sześć. eby móc stanąć wpoprzek polityce moskiewskiej. 1222). oświadczył. i to.

a więc nale y zaprzestać najazdu. póki starczy jakichkolwiek ich spadkobierców. CZĘŚĆ III Carstwo moskiewskie.raptownie nabierały cech azjatyckich. Pozostawiał następcom wojnę z Moskwą na zabój.dosięgła i jego śmierć dnia 19 sierpnia 1506 r. e je eli chce pokoju. a na warunkach twardych: Litwa odstępowała Moskwie całe dorzecze Desny. e prawo ruskie pierwokupu nie zna. gro ące Litwie od synów Mengli-Gireja (zwycięstwo Glińskiego nad Tatarami pod Kleckiem w sierpniu 1506) . 47 . e tylko Polska i Litwa mogą być dziedzictwem Jagiellonów. ale nie Ruś. jakby sprowokowany tem. Wzywał nawet wprost Aleksandra. Zaznaczmy . Nie orjentalne to pojęcie. . ni moskiewskiej. nie dopuszczającą kompromisu. zanim jednak e zdołał rzecz przygotować i za egnać niebezpieczeństwo. Prawdą było. jak w połowie XIII wieku: Ruś jest tam. Nie od rzeczy będzie nadmienić. e prawa właścicieli pierwotnych nie mogą ulec przedawnieniu. kazał Iwan oświadczyć Aleksandrowi. Iwan. W marcu 1503 r. Utopią był wobec tego pokój stały. nikt jeszcze nie pomyślał o. którą Iwan podbija.właśnie po czasach Zoy-Zofji!. choćby w najdalszym stopniu pokrewieństwa. lecz według moskiewskiego prawa międzynarodowego kończył się natychmiast w razie wcześniejszej śmierci jednego lub drugiego władcy. Rozejm obowiązywał do r. Kijów i inne grody”. eby mu ustąpił całą Ruś litewską. odparł. pró noby jeszcze szukać. Pojęcie Rusi było po stronie moskiewskiej takie samo. Znane na pewnym stopniu rozwoju społecznego wszędzie prawo odkupu i „pierwokupu”. Podkładu narodowego. występuje tam w formie najprymitywniejszej. e ta Ruś była „ojcowizną” Rurykowiczów: lecz równie stanowiła od dawien ojcowiznę niewątpliwą Giedyminowiczów! Iwan stał więc na stanowisku tem.. gdy na posłuchaniu 5 marca 1504 r. Podczas rozejmu miały nastąpić dalsze układy o pokój. a kraje państwa moskiewskiego . „onby gosudarju naszemu otcziny ruskije zemli wsieje postupiłsia”. o tytuł własności. poniewa „wsia ruskaja zemlja bo ieju woleju iz stariny ot naszich praroditelej nasza o t c z i n a”. Chodziło o pojęcie prywatno-prawne. ni litewskiej. Iwan Srogi dokończył dni swoich w listopadzie 1505 r. narodowości. i Aleksander miał zamiar próbować szczęścia. choćby elementarnego tylko..e ta część Litwy.. lecz wszystko rozbiło się. e wszelka ziemia ruska jest jego ojcowizną. Ani z początkiem XVI wieku na całej Rusi. i w takiej formie przejął je Iwan Srogi względem Litwy. oświadczył Iwan posłom litewskim. Odkup miał być dokonany oczywiście orę em. z którym Moskwa nie ma wojny. 1509. e zatem nale ą mu się jeszcze „Smoleńsk. Wobec tego ledwie udało się uzyskać rozejm na sześć lat. gdzie są lub byli Rurykowicze. e takie właśnie pojęcie prawa własności istnieje do dnia dzisiejszego w Mołdawji. stanowi właśnie dziedzictwo Władysława Jagiellończyka. pókiby carstwo moskiewskie trwało w roszczeniach do Rusi litewskiej.

Okazało się. w jakim wojnę podjęto: odzyskania awulsów. wszystkie prowincje zakonu. W sierpniu 1514 r. Ju zanosiło się na pokój. poselstwo do Moskwy z ądaniem zwrotu zaborów. sojusznik Aleksandra. odniósł jednak hetman litewski. księciem Litwy. (1505-1551.którzy mieli odebrać Jagiellonom trony czeski i węgierski. z Tatarami). Ju w r. ów „klucz krain północnych”. zajął jednak e. od początku nad bracią przewagę większą. podobnie jak Aleksander. W lipcu 1508 r. poniewa udało mu się skłonić Wasyla do czegoś. 1513 otrzymał Wasyl posiłki z Prus krzy ackich: zacię nych. 1510 . niebawem zaś wydał cesarz hasło odzyskania na Polsce Prus t. Napró no wojska jego oblegały kilka grodów północnej Rusi litewskiej. 48 . Zamiar Aleksandra. 1465 (na co dał się złapać Plettenberg. Danję. Wasylowi nie darzyło się. i Moskwa skłoniła się do pokoju. skłonił Wasyla. POWSTANIE SWOISTEJ KULTURY. Wołoszę. tak świetne zwycięstwo pod Orszą. Zygmunt równie wolał wojny zaniechać. znowu podczas elekcji. na niekorzystnej dla Litwy zasadzie: uti possidetis. w czem Smoleńsk. eby po śmierci Srogiego próbować szczęścia z Moskwa. zw. Snuł plany wielkiej ligi przeciw Jagiellonom. e zerwanie pokoju z Litwą jest ju postanowione. lecz pokój stały. dla dobra całego zakonu).) Iwan Srogi powyznaczał młodszym synom luźne zaledwie grody bez okolicznej krainy. odwrócił się tym razem od Litwy. utraconych przez zakon w r. apana e. Wyprawił późną jesienią 1506 r. saskich. prawosławny kniaź Konstantyn Ostrogski. nie czekając na dokonanie elekcji w Polsce. Trzecia wojna moskiewska wlokła się przez lat 10 (1512 do 1522). mającej objąć dynastów brandenburskich. Cesarz obiecywał wydatną pomoc. Uwa ane to za szczęśliwy wstęp do przyszłej wspólnej akcji przeciw Turcji. mistrz spiknął się z Wasylem i zwrócił uwagę cesarza Maksymiliana na mo liwość wyzyskania stosunków wschodnich.i oto zaraz następnego roku wiedziano w Inflanciech. podmówiono załogę i gród Wasylowi wydano. zdradził bowiem mo nowładczy ród litewski Glińskich. Moskwę i Habsburgów . dochody tedy tylko z pewnych grodów. Nastąpiło to w r. a w. co wartało jeszcze więcej: do sojuszu przeciw Tatarom. ni ktokolwiek z jego poprzedników. chciał bowiem w spokoju dokonać ostatecznego wcielenia Pskowa. Królewskich. uzbrojonych po europejsku. e Wasyl podszedł Litwę. Moskwa ruszyła wcześniej. j. i to w rozmaitych stronach państwa. Nie zdobył go ani tym razem. Zawierano więc nie rozejm. dwa razy. „a i ot praroditelej naszich i wsia ruskaja zemlja nasza otczina”. e przeniesie ich na Podole (gdzie mieliby dość sposobności walczyć z niewiernymi. podjął brat jego i następca. a eby usłyszeć.(1505-1725. e Wasyl adnych cudzych krajów nie posiada. Landmistrz inflancki Plettenberg. Zygmunt Stary (1500-1548). gdy tymczasem Zygmunt ledwie w sierpniu 1507 r. gdy Maksymiljan trafił do Moskwy ze swemi planami ligi. a nie dzielnice: miał więc starszy syn i następca Srogiego. zawierał cesarz „sojusz wieczysty” z Moskwą. zdą ył zebrać wojsko i jął wypierać Moskwę z Rusi Białej. Zygmunt Stary próbował zakończyć wiekową sprawę z krzy akami: odgra ał się.) XIV. eby wyruszył po raz trzeci pod Smoleńsk. t. zrzekając się nawet celu. Wasyl Iwanowicz (1505-1533). mając podkład dyplomatyczny ogólno-europejski. będąc tylko w.

Poza związkiem z zakonem niemieckim i z Moskwą liga cesarska nie doszła nigdy do skutku, a natomiast ju w listopadzie 1514 r. natrafiamy na pierwszą urzędową wzmiankę o mającym nastąpić w Wiedniu zjeździe Habsburgów z Jagiellonami. Zawarto kompromis dynastyczny na „pierwszym kongresie wiedeńskim” w maju 1515 r., układając wzajemne mał eństwa, dzięki którym Czechy i Węgry przeszły w 11 lat później na dom habsburski. Pozostał atoli sojusz krzy acko-moskiewski. W r. 1516 czekał wielki mistrz, Albrecht brandenburski, z doborowym hufcem na mujdzkiej granicy, jak się rozegra walka wojsk moskiewskich pod Witebskiem. Ale Moskwa musiała się cofnąć, w następnym roku zaś siedziała cicho. Nie zawierał atoli Wasyl pokoju, gdy Zygmunt ądał zwrotu Smoleńska, bo liczył na wybuch wojny krzy acko-polskiej, w której i Litwa musiała wziąć udział, zagra ana od Inflant. Król wypowiedział rzeczywiście tę wojnę, a w. mistrz otrzymywał zasiłki pienię ne z Moskwy. Wzajemne poselstwa i zmawiania się przeciw Zygmuntowi nie ustawały w ciągu lat 1521 i 1522. Są to smutne lata polityki polskiej: Z Albrechtem zawarto rozejm, a eby pozwolić mu zamienić się na świeckiego księcia pruskiego (1521, 1525) - z Moskwą zaś walki zaprzestano, pozostawiając Smoleńsk w jej ręku. Nie porzucano myśli odzyskania go „w szczęśliwszych czasach”, i dlatego nie zawierano pokoju, lecz tylko rozejm: 5-letni w r. 1522, przedłu ony w r. 1527 na dalszych lat sześć. Triumfowała Moskwa, uczyniwszy taki wyłom w Rusi litewskiej; dawny program Olgierda odwracał się nawspak. Tem silniejszym poczuł się Wasyl na wewnątrz. Poło ył koniec w r. 1521 nominalnemu księstwu Rjazańskiemu. Nie w tem jednak historyczne znaczenie faktu, boć księstwo to dawno było w mocy Moskwy, ale w sposobie, w jaki Wasyl to zrobił. Ostatniego księcia rjazańskiego więził. Miało się to stać systemem Wasyla Iwanowicza. W więzieniu gnił i skonał b. następca tronu, bratanek jego Dymitr - i najmłodszy z braci wasylowych Szymon, który próbował zbiec na Litwę przed dokuczliwością brata. Zaczyna się w Moskwie okres carskiego teroru. Car mo e sobie pozwolić na wszystko, bo religja państwowa uświęci wszystko, cokolwiek zechce i zachce. Wasyl ścina bojarom głowy, traktuje ich jako niewolników, nazywa ich swymi „smerdami”; wszak ksią ęta-bracia muszą mu się podpisywać „chołopami”... Zaczyna się orjentalna despocja, naśladowanie tatarskiego „carstwa”, i krzewi się to szybko a bujnie, bo Cerkiew dopomaga. Wasyl powrócił do ścisłej prawowierności. Pod jego rządami nadali kierunek Cerkwi „josiflanie” (tak nazwani od igumena Josifa, t. j. Józefa Sanina), którzy wymogli srogie prześladowanie bogomilstwa, a zato popierali „samoder awje”. Oni określili ostatecznie związek ścisły Cerkwi z państwem, a eby podtrzymywać się wzajemnie, uznając przytem w szerokim zakresie prawo państwa do ingerencji w sprawy cerkiewne. Walka z „ ydowiństwem” nie była łatwa, gdy uprawiający astrologję ydzi, wmieszani w bogomilskie grupy, byli... jedynymi na Rusi moskiewskiej uczonymi, a dzięki wy szości umysłowej wywierali wpływ nawet w sferach niepodejrzanie prawowiernych. ydzi i wychrzty zajmują wybitną rolę w piśmiennictwie cerkiewnem, a i pochodzili z Litwy, wysuwa się w przekładach Pisma św. i komentarzach język białoruski. Nie dotarło to atoli do Zalesia, i język białoruski nie przekroczył granic Litwy. Zwycięstwo josiflanizmu, stłumienie bogomilstwa i pognębienie „ ydowiństwa” łączyło się przez powikłany zbieg okoliczności dziejowych z wyłączeniem moskiewskiego działu od wpływów kulturalnych innych działów Rusi. Rozstrzygnęło się kulturalne wyodrębnienie Zalesia. Cerkiew zapragnęła mieć swą naukę teologiczną prawą, swe prawe tłumaczenia i komentarze tekstów. Naglącą sprawą stawało się oddzielenie właściwego Pisma św. od apokryfów, których była mnogość, a 49

które rzadko kto umiał odró nić od prawych ksiąg świętych. Sprowadzono przeto z Athosu uczonego Maksyma Greka, który długo przebywał był we Włoszech i obcował wiele z najwybitniejszymi swego pokolenia humanistami. Przyjechał, przetłumaczył Psałterz, i doczekał się tego, e, ścigany zawiścią nieuków i zazdrością łapigroszów cerkiewnych, został skazany za... herezję i... zły przekład Pisma św. Zrównano go z ksią ętami, i on bowiem zginął w więzieniu. Uczoność cerkiewna moskiewska, ograniczona zresztą do kilku zaledwie luminarzy,. polegała odtąd długo na wyuczaniu się na pamięć danych tekstów, które nale ało zawsze brać naiwnie dosłownie, a komentowanie wszelkie było podejrzane. Zwycię yła zasada josiflanizmu, głosząca całym pokoleniom, e „myślenie jest źródłem zła; myślenie, to powtórny upadek człowieka”. Na podstawie josiflanizmu rozwijały się konsekwencje społeczne i państwowe; zrazu luźno i praktycznie tylko, jakby przygodnie - niebawem atoli znalazła się i teorja. Twórcą teorji państwowości i kultury moskiewskiej jest mnich twerski, Filoteusz. W listach swych do Wasyla zastanawia się nad istotą dziejów Kościoła i świata chrześcijańskiego wogóle: Wiara prawdziwa, reprezentowana przez długie wieki w Carogrodzie, nie upadła wraz z jego upadkiem; „nie zginęło święte Bizancjum, lecz jest przeniesione do Moskwy”, jako „do trzeciego Rzymu, a czwartego nie będzie”. Na tej podstawie pozdrawia Filoteusz Wasyla, jako „głowę chrześcijaństwa i pana przyszłości świata”. Oddawna ju mno yły się objawy, e hasło wyznaniowe będzie na Zalesiu wyłączniejszem, ni gdziekolwiek, i e te ludy mogą zdobyć się na swoją formułę tylko na tle wyznaniowem. Wytwarza się ścisła eksklusywność na tem tle, coraz wybitniejsza, z coraz wyraźniejszem pojęciem religii własnej i mniemaniem o sobie, jako o narodzie wybranym, w przeciwieństwie do ościennych, niewiernych. Filoteusz sporządził wreszcie kanon kultury moskiewskiej: przekonanie o wy szości własnej ponad całą resztę świata, na tle religji państwowej i świeckiej ponad Cerkwią despocji. Kanon Filoteusza stał się zaczynem nowej kultury. Pomiędzy dwoma ogniskami kultury: Wilnem i Moskwą, wahała się Siewierszczyzna, rojowisko drobnych ksią ąt, przechodzących bez ustanku od Jagiellonów do Rurykowiczów, znów z powrotem i znowu na tamtą stronę. Przewaga w tej dobie sił Moskwy nad Litwą poło yła kres temu wahaniu; w r. 1523 zagarnął Wasyl Nowogród Siewierski, a księcia tamtejszego (według niezmiennego swego systemu) zamknął na całe ycie w więzieniu. Siewierszczyzna, pozbawiona dotychczas wszelkiej kultury, poddała się całkiem biernie stosunkom, wśród których teror rozstrzygał o sprawach kulturalnych. Przysposobiła się bez trudu do moskiewszczyzny, tak e nastąpiło tu faktyczne rozszerzenie Zalesia. Zabór stał się asymilacją, podobnie jak w Nowogrodzie W., w Pskowie, nie mówiąc o Rjazaniu i Twerze. Ten sam proces asymilacji kulturalnej począł się w Smoleńszczyźnie. Granica państwowa miała na Rusi czarowną moc stanowienia o kulturze. Zabory księstw dzielnicowych zakończyły się zajęciem Siewierszczyzny; była to ostatnia ziemia Rusi, posiadająca jeszcze własnych ksią ąt, ostatnia linja „zmedjatyzowanych” Rurykowiczów. Od czasów Iwana Kalety zwiększała się nieustannie ich ilość, pomna ając szeregi kniaziów „słu yłych”. Ilość ich była znaczna. Miejmy na pamięci, e zmedjatyzowano sześć „wielkich księstw”, z których ka de miało po kilka dzielniczek; musiała tedy warstwa ta liczyć za Wasyla Iwanowicza ju kilkaset osób. Oto najstarsza szlachta rosyjska, prawdziwie dynastycznego pochodzenia. W miarę postępu zaborów przechodziły na „słu bę” jedynego „gosudara” tysiące rodzin dru ynników, dworzan i bojarów wszelkich byłych księstw. Ktoby nie zgłosił się na tę słu bę, byłby podejrzanym malkontentem i traciłby nie tylko stanowisko, ale mógł się spodziewać na pewno... konfiskaty. Nie wydawszy adnego przepisu, zaprowadzono faktycznie przymus „słu by”. Odkąd ka de „dziecko 50

bojarskie” musiało przejść przez słu bę wojskową, nie mógł rościć sobie pretensyj do bojarstwa, kto za młodu nie uczynił zadość wojskowemu obowiązkowi; z czego skutek wyłonił się taki, i ani piastować stanowiska publicznego, ani nawet posiadać własności ziemskiej większej nie mo na było bez „słu by” carskiej. Kto nie „słu ył”, nale ał do gminu, choćby opływał w bogactwa; po pewnym czasie tracił zresztą prawo do własności ziemskiej. Były tedy trzy warstwy „słu yłych”: kniaziowie, bojarzy i djacy. Djakiem mógł zostać ka dy; była to demokracja abecadła. Kniaziowie stanowili arystokrację urodzenia. Pośrodku stała warstwa bojarska, nieokreślona; łaska gosudara mogła djaka uczynić bojarem, a nawet kogokolwiek, obdarzając go choćby tylko u ywalnością ksią ęcych „seł” (t. zw. pomieszcziki), a równie niełaska mogła wyzuć z tej godności nieokreślonej, ale wymagającej koniecznie dostatków. Nie mógł natomiast odjąć godności kniaziowskiej, chocia by los przeciwny zepchnął potomków jakiego księcia dzielniczkowego najbardziej w dół. Jako nie brakło kniaziów tak zubo ałych, e trybem ycia i wpływem społecznym stali o wiele ni ej od przednich bojarów. Zwa my , e liczne rody kniaziowskie, sprzeciwiające się, dopóki się dało, medjatyzacji, ścigane były niełaską gosudara. W ten sposób zaczyna się formować nowy ustrój społeczny, który miał w ciągu następnego pokolenia dobrać sobie pierwiastków tatarskich bezpośrednich i... skostnieć. Narazie wpływy tatarskie były tylko w pojęciach państwowych i obyczaju dworskim. Wasyl lubiał tatarską modę, urządził swój dwór do reszty po tatarsku, wyposa ywszy go w olśniewający zbytek orjentalny, wprowadziwszy w zupełności niewolniczą tatarską etykietę i tatarskie stroje. Tatarszczyzna odradzała się pod Girejami i kultura tatarska poczęła się w tym właśnie okresie znacznie podnosić. Upadek ordy Złotej był tylko wewnętrznem w tatarszczyźnie przesileniem, przesunięciem punktu cię kości w Perekopy. Od końca XV wieku nie mo na ju mówić o „dziczy tatarskiej”. Potęga Girejów była te znaczną, gdy do hanatu krymskiego przyłączyli astrahański; kazański zaś znajdował się pod ich zwierzchnictwem. Wasyl próbował osadzić w Kazaniu hana ze swej poręki, ale sprowadził przez to tylko straszliwy najazd następcy Mengli-Gireja, Mahmeta, który w r. 1521 dotarł a pod Moskwę. Do- chowała się tradycja, a wielce prawdopodobna, e Wasyl nie miał innego wyjścia, jak uznać się napowrót dannikiem Girejów, i e tylko nowy sposób wojowania, Tatarom nieznany, ocalił „cara wszystkiej Rusi” od tego, eby się nie stał na nowo jarłykowym wielkim księciem. Na powracających Tatarów udało się wyprowadzić zebraną w Rjazaniu artylerję i uwolnić się od przewagi Girejów. Dalsze wyprawy kazańskie nie wydały atoli nadal adnego wyniku (r. 1523 i 1524). Obmyślono jakby blokadę tego ogniska handlowego. Zaczęło się to od urządzenia konkurencyjnej targowicy naprzeciw nad Wołgą, w Makarewie, za czem miało nastąpić systematyczne zakładanie takich stacyj osaczających. Zajęty tatarskiemi planami, nie sięgał Wasyl po dalsze zdobycze na Rusi litewskiej, dotrzymując sześcioletniego rozejmu z r. 1527. Właśnie w r. 1533 wyczerpały się dni Wasyla - i znowu następne panowanie miało się rozpoczynać wojną z Litwą. Ju od Wasyla Ślepego zaznaczali władcy moskiewscy zasadę rządów osobistych. Wasyl Iwanowicz był despotą, nie uznającym adnych ograniczeń woli swojej. Utopją są rządy osobiste - choćby przy największej pracowitości monarchy - na większej przestrzeni. Po Wasylu Iwanowiczu obejmowało państwo moskiewskie ju 40.000 mil kw. przestrzeni! Przy takiej rozległości rządy osobiste musiały się zamienić albo w bezrząd, albo w rządy djaków (biurokracji); w razie zaś obalenia zasady rządów 51

polski. Pierwszą rządzącą wdową. nie mogła trwać krócej. gdy ka dy z nich miał swego kandydata na tę godność. e mo nowładztwo litewsko-ruskie górowało nad moskiewszczyzną niepomiernie oświatą. Otwierało się pole do długoletniej opieki. Przybyła ona do Moskwy wraz z całym rodem Glińskich po wydaniu Smoleńska. jak Tielepniew. ledwie podrósł. Młodszy. a moskiewscy byli na to za ciemni. e dziwnie prędko nastąpiła degeneracja moskiewskiej linji Rurykowiczów. Rządy osobiste nie mogły trwać dłu ej i z tego powodu. Kurbskich i tylu innych. zanim który z nich okazałby ochotę do zajęcia Iwanowi miejsca. Bielskich. i. jako na reprezentantkę osobowości zmarłego władcy. dotknięty był obłędem tronowym. Z tatarskiego Wschodu przejmowano prawidła dynastycznych porządków. dworaków.. To te gdy Helena zmarła w r. ni 9 lat. najzupełniej osobiste. komu zechce. obłędem religijnym i nadto zwyrodnieniem pospolitem na Wschodzie. e mógłby przywłaszczyć sobie władzę który ze stryjów. muszą być karni i zgodni między sobą. 1538. Stamtąd pochodziło przeświadczenie o osobistym nawskroś pierwiastku władzy naczelnej. ulubieńca.. a obaj stryjowie (Jerzy i Andrzej) pomarli w więzieniu. Szujskich. Starszy.. Wojna ta (1534-1537) nie doprowadziła do adnego wyniku. Obydwaj synowie Wasyla Iwanowicza byli zwyrodniali. zdobył w r. wcale ju nie kniaź. zdolnych do wspólnego działania przeciw intruzowi. choćby nawet tylko formalnie. wołoskiej zaś księ niczki los nie nadarzał. a potem Obolenskiemu. Jan Tarnowski. a tak e rutyną w sprawach państwowych. Za ka dą zmianą opiekuna następowała zmiana pochlebców. adnego dą enia państwowego. chcący wytworzyć mo nowładztwo. a które w Europie określono dopiero na początku XIX wieku mianem sadyzmu. Zaczął serję regentów Wasyl Wasylewicz Szujski. 52 . poczem nastąpiło współzawodnictwo w samym e rodzie Szujskich. okazał się dotknięty zupełnem szaleństwem. Michał Gliński. rad był. Po skończeniu lat 12 stawali się wschodni ksią ęta „orę nymi” . Jerzy. ale po ustąpieniu Polaków dotarła Moskwa w trzecim roku wojny a pod Wieli . którego zluzował niebawem Andrzej Michajłowicz Szujski. wolała zapobiec temu z góry. Iwan Groźny (1533-1584). Miejmy na uwadze. ku pohańbieniu i wzgardzie kniaziów krwi Ruryka.. Nie minęło czterech lat. lecz pozbywszy się go. nie krępowana niczem w wyborze. manją prześladowczą. druga ona Wasyla. a po rychłej śmierci tego nastąpił brat jego Iwan. Nie zdobyli się na poczucie stanowe. Ten rządził. do której sposobne ywioły wytwarzały się w otoczeniu carskiem. która. Helena Wasylewna Glińska. Hetman. gdy Jerzy był niemal niemowlęciem.osobistych mogłaby powstać oligarchja. paso ytów. metropolitów. W chwili śmierci ojca nie mo na było niczego tego przewidywać. ka dy dą ył do osobistego tylko wyzyskania rządów. osobistym do tego stopnia. zawadzali sobie wzajemnie. Nikt z nich nie reprezentował niczego. kniazia Obolenskiego. Pomna. Stał obok Heleny jej stryj. Był w tych rodach kniaziowskich niewątpliwie materjał na oligarchję. zaczynali sami pod sobą kopać dołki. poczem w r. Zrazu wygrali „opiekę” Szujscy przeciw Bielskim..ale narazie i do tego było daleko. gdy w rodzie Glińskich znalazł osobę. poszedł więc do więzienia. e przechodzi on na wdowę nieboszczyka w razie nieletności syna. którą uznał godną siebie. aczkolwiek Litwa miała posiłki z Polski. Stanowili gromadę luźnych jednostek. Czwartą wojnę litewską wypadło wieść Michałowi Glińskiemu. Ale wielmo owie. Obolenskich. ale Helena sama pilnowała interesów swego syna. ale nie miał łask u. 1535 Starodub. a e car nie chciał powinowacić się z Rurykowiczami z wiadomych powodów. a więc ma ona prawo przekazywać swą władzę. a Iwan liczył zaledwie trzy lata. 1537 zawarto znów rozejm tylko na lat siedm. adnego celu ni ambicji rodowej nawet nie mając. ulubieńca.. Kniazia Obolenskiego wyręczył następnie Tielepniew. pierwszą „carycą” była Litwinka zruszczona. Wdowie przysługują równie rządy. rody te ujęły opiekę nad Iwanem w swoje ręce.

Nastał tedy drugi okres Glińskich. Odró niano dobrze jego złe instynkty od urzędowej a zaszczytnej „srogości” jego dziadka. bo daje człowiekowi sankcję wy szą. eby go strącić z tronu. a biesiadnicy biesiadowali dalej. który stał się prawem zwyczajowem dynastycznem w Moskwie. t. krewnym po matce. ludziom nic do tego. uszlachetnia. Miała na tej drodze toczyć się długo coraz dalej. Jerzego Glińskiego. ju „orę ny”. Trzynastoletni Iwan. Prawy Moskal nie mo e tedy mieć wątpliwości co do formy rządu. lecz cara! W imię więc nadprzyrodzonego porządku rzeczy. e mogą yć i działać na rachunek własny. kto mu wpadł w oko. Zawsze znajdował największe upodobanie w zadawaniu komukolwiek.to jest pomiędzy nim a Bogiem. dla których otarcie się o cara było taką karjerą. przygwa d ając im stopę do podłogi ostrem okuciem swej historycznej laski. gdy chcieli skompletować grono nało nic. czy „zły” . W styczniu 1547 koronowano Iwana i o eniono go. państwu monarchinię.ale nigdy nie przypuszczano. Sześć razy jeszcze miał Iwan Groźny powtórzyć ten sposób dziewosłębstwa (gdy miał siedm on). Hartowano się w tej „dworskości”. e w połowie XVI wieku Moskwa nale ała ju zupełnie do Azji. Wszak Filoteusz reprezentantem „trzeciego Rzymu” głosił nie metropolitę bynajmniej. e mo naby odjąć mu panowanie. gdy liczył ju lat. i jak e mo na chcieć ograniczyć władzę wybrańca Bo ego? Jakim jest car. „Groźny” dał się oswoić Glińskim.choćby własnej ony. jakoby Glińscy miasto podpalili.. Romanowy. eby mógł się napawać bólem swej ofiary . lecz owszem podnosi. W czyjem ręku Romanowy mieli być narzędziem. Gdy tego roku po ar zniszczył Moskwę (drewnianą do połowy XIX w. Ta niewola nie poni a. Mał onki dobrał sobie w sposób praktykowany u hanów. nie omieszkali uczynić tego. Obyczaje i zwyczaje Iwana nie zachęcały do obcowania z nim ludzi. i to pomimo e wyszły na jaw przywary Iwana. 53 . w imię Bo ego ładu na ziemi. tylko e ten chrześcijański car nie nało nicę wybierał sobie w ten sposób. ale równie nie długi. Rozkaz spełniono. którzy mogli się bez tego obejść. uduszono. usunęli tego jeszcze roku 1547 od łaski carskiej i od rządów Glińskich. j. religijną. tortur na poczekaniu. w imię królestwa Bo ego na ziemi nale y uznać się bezwarunkowo niewolnikiem cara. eby był car. i warte to było jakiej przygody. okrutnika . psy rozszarpywały regenta. i przysłano je do Moskwy. Odtąd przez dłu szy czas rody mo nowładcze świecą nieobecnością na dworze carskim. ani adnej części świata. Była to jedna z najniewinniejszych jego rozrywek! Doszedł zresztą z latami do takiej wprawy w swych igraszkach azjatyckiego zwyrodnienia despotycznego. 1544 na lat 10. osoba jego była świętością religijną. trudno orzec. ale prawą mał onkę. skoro jednak spostrzegli. 1543 ataku szału podczas biesiady dworskiej i ka e regenta. a głowę rodu.. wyzywające wprost do tego.). wyrzucić na dziedziniec pomiędzy złe psy. czy „dobry”.Bezmyślność sprawujących władzę nie jest monopolem adnej kultury. gdy car bawił się z nimi w ulubiony swój sposób. 17. dostaje w r. Andrzeja Szujskiego. ludzie. Jedynym ich aktem politycznym było dalsze przedłu enie rozejmu z Litwą w r. carowi do wyboru. pomijając zupełnie krewnych ojcowskich. i nadano mu przydomek hańbiący „Groźnego”. Krewni pierwszej ony. choćby nawet z najbli szego swego otoczenia. Widzimy. rozpuszczono pomiędzy lud wieść. Wyłowiono w całem państwie najdorodniejsze córy. Królestwo Bo e polega na tem. którzy ani syknęli. motłoch zniszczył ich dom. i drobnostką dlań było mordować ludzi tuzinami. Stopnie dworskie zapełniają figury. Byli np. Jakimkolwiek był car. a więc sprawujący fikcyjnie rządy osobiście. tu zwraca uwagę coś innego: aden z tych regentów nie pomyślał o zajęciu tronu dla siebie. Ta skłonność do kombinacyj „po kądzieli” stanowi nieodłączną cechę Orjentu.

Zało ono „rodosłowne knigi”.i rozszerzyły się „rodosłowy” na wszystkie rody uwa ane za Iwana Groźnego za bojarskie. j. bo szlachectwo jej musi być w ka dem pokoleniu odnawiane niejako „słu bą”. przeszczepione na Litwę i potem na Ruś litewską. do którego nale ało się mocą urodzenia. e niema równych. na jakiem miejscu ma kto siadać. pierwszym obywatelu państwa. Punktem wyjścia stopnia hierarchicznego danego rodu było zagadnienie ceremonjału dworskiego. tylko bowiem na carskie zlecenie mo na było czynić nowe wpisy w księgach rodosłownych. Odtąd mo na było być bardzo zamo nym. „miestniczestwa”. a nie było się bojarem. Tym rodom działaby się krzywda gdyby miały obecnie stać ni ej od jakiegokolwiek kniazia. według skomplikowanych prawideł. stwierdzonego w sposób urzędowy. mieszcząc w sobie obok obowiązków równie pojęcie praw i godności. Wyrobiła się istna matematyka miestniczestwa. gdy oznaczono dokładnie stopień hierarchiczny ka dego rodu. Podkład religijny monarchizmu stał się zasadniczą cechą kultury moskiewskiej. a nadawszy „rodosłownym księgom” moc prawną. je eli ojciec nie był zapisany w „rodosłowie”. niebardzo dostępnych dla dzisiejszego umysłu europejskiego. z grubą domieszką cech biurokratycznych. które piastowały dostojeństwa w Moskwie jeszcze przed opanowaniem całego Zalesia. wydał przepis. Zdaje się. dopiero przecią ony widocznie temi sprawami. a do tego warunkowa. Bojarstwo stanowi odtąd stan zamknięty w sobie.. sam zrobił się ich interpretatorem i doprowadził do mistrzostwa znawstwo tego przedmiotu. bo te wobec tronu jest tylko niewolnikiem. zmierzającą do przyswajania sobie swobodnych polskich pojęć o Królu Jegomości. tem większy rozwierał się przedział kulturalny pomiędzy dwiema Rusiami. opartych na wartości osobistej. e ze „skargą o miestniczestwo” wolno wystąpić tylko głowie rodu. Dlatego te nie mógł wytworzyć się na moskiewskiem podło u feudalizm pod adną postacią. nabywając wykończenia w szczegółach. stanem. Chocia roiło się tam od „slu yłych”. a on załatwiał je osobiście. Struktura społeczna Rusi litewskiej a moskiewskiej była odmienna. t.a z tego szły ju konsekwencje do wszelkich stosunków ycia.stało się bojarstwo zamkniętą warstwą społeczną. jednak e „prawo słuskie” Rusi litewskiej nie zdołało przekroczyć granic wielkiego księstwa Litewskiego. oznaczania miejsc. dlaczego nie pomyślał nikt o pozbawieniu Iwana Groźnego tronu. Dopóki religja państwowa nie była nadwerę ona.. Odtąd dopiero mógł władca mianować kogoś bojarem. nawet wpływową osobistością. którego przodkowie byli mo e wrogami linji szczęśliwej. zw. wobec szlachty z Rusi litewskiej bojarowie moskiewscy właściwie szlachtą nie byli. zawierające wykaz rodów kniaziowskich i najwybitniejszych „bojarskich” tych. według zasady. wiara w mistyczną misję cara na świecie chroniła despocję moskiewską od wszelkiego szwanku. Oto druga formacja szlachty moskiewskiej: spisane bojarstwo.przez spisanie . lecz ka dy jest względem kogoś ni szym. do którego dostęp tylko carska toruje nominacja. zale nym od skinienia cara. spodobała się i okazała po ądaną dla wszystkich „dobrych” . Szlachta-to bez herbów. względem innego znów wy szym. gdy nie dało się pomieścić w kanonie jej zasad i poglądów. gdy dotychczas pojęcie to było luźne i nie wyra ało adnego stosunku. ujętego w formę prawną. Brak tedy bojarom zasadniczych pierwiastków europejskiego szlachectwa. Nie posiada tedy warstwa ta godności swej sama z siebie. carskiej: zrównano je tedy z kniaziowskimi i we wspólnej „rodosłownej” umieszczono księdze. zawołań. W tem geneza t. wymierzona tak dokładnie ”najlepszym”. wcale niełatwa. Za Iwana Groźnego rozwinęła się hierarchja społeczna. Sprawiedliwość hierarchiczna. 54 . Lubiał te obliczenia i wywody Iwan Groźny.Oto. klejnotów. a wytwarzał przepaść pomiędzy tą kulturą a litewsko-ruską. Im większego znaczenia nabierało szlachectwo polskie. Szły do niego apelacje o zbyt niskie „umieszczenie” . Odtąd dopiero . będąc zaproszonym do carskiej jadalni . e sam Iwan wierzył mocno w tę stronę swej carskiej godności i e uwa ał się za postać religijną. Samo pojęcie obywatelstwa było zresztą i pozostało obcem Moskwie.

które doszło do tego. który był zarazem specjalistą od zakładania min pod proch strzelniczy. Był czas. miało epokowe następstwa. ale . 1552). Korekturę pewnego rodzaju stanowili djacy. uwzględniając samorząd (starostów z wyboru) i sądownictwo autonomiczne. A eby uprzedzić opozycję bojarów. Za Iwana Groźnego nastąpiła ostra walka djaków z „urodzonymi”. Wiedziano w Moskwie. Wola carska mogła oczywiście czynić wszelkie wyłomy. kto najwy ej „siedział” w księgach rodosłownych. imieniem Sylwester. Car oznaczał zakres władzy djaka. Stanęła zasada. ale piastować mogli i piastowali nieraz najwpływowsze.ale te znakomicie przygotowano broń palną i artylerję. mogący być wszystkiem.była to jedyna dziedzina ycia. i stał się jakby wielkorządcą państwa.a co stanowi bądź co bądź fundament wszelkiego ycia zbiorowego. gdy o stopniu słu bowym rozstrzygało miejsce w „rodosłowie”. co równało się powiększeniu bezpieczeństwa mienia i ycia .. Djak Aleksy Adaszew doszedł tak wysoko. odbyte pod gołem niebem w Moskwie. gdzie urządzono z nich komedję jakiegoś zjazdu reprezentantów całego państwa. na jak długo. Moskwa była tym razem pewną swego: Perekopcy musieli cofnąć się z pod Tuły i dalej nie doszli. ale nie biskup aden. Później dopiero poczynili kroki celem uwolnienia się z pęt miestniczestwa. Tej wy szości rodzajów broni uległ Kazań latem 1552 roku. niczem to było wobec 150 dział moskiewskich.. a chocia pod Kazaniem zebrano 30. przymusie „słu by”.000 obrońców. e bojarstwo zale nem jest od słu by. nie zajmowali stanowisk naczelnych oficjalnych. rodzajem biurokracji z urodzenia. stopień zaś słu by od urodzenia. A carowie lubili ludzi niskiej pozycji społecznej. kazał Adaszew podległej sobie biurokracji. Wydarzenie to. bo lubili ćwiczyć swą wszechwładzę na poni aniu wielkich. Na zewnątrz pilnował Adaszew dalszego osaczania Kazania. ujemną ich stroną było wprowadzanie ducha kancelaryjnego nawet do samorządu lokalnego. wygnawszy z wiekowych stanowisk bułgarskie i tatarskie rodziny kupieckie. Do pomocy dodany mu był towarzysz duchowny. do sułtańskiego wielkiego wezyra. komenderowanych przez niemieckiego majstra-balistę. słu bową. Nie „spisani” jeszcze nigdzie. djak w szacie duchownej. e np. oczekiwane od tylu pokoleń. coraz liczniejsi. było prowokacją. Osiedlono zaraz w samym Kazaniu tysiące kupców z Zalesia.. na wojnie decydowało o dowództwie: ten był wodzem. tu za własnym kandydatem na kazańskie carstwo (podczas zamieszek o następstwo na hanacie w r. ani uczony zakonnik. Djacy pokazywali swą siłę. Roztwierały się przed państwem moskiewskiem horyzonty 55 . byli to urzędnicy nadzwyczajni. czemś podobnem do hańskich wezyrów. a wywy szaniu maluczkich. e djacy byli górą. Rządy Adaszewa mają niejedną zasługę co do zaprowadzania porządku w administracji.. Wyprawienie do Kazania namiestnika. lecz prosty pop. było poprostu demonstracyjną instalacją Adaszewa. e mo e nastąpić nawet najazd tatarski na kraje moskiewskie . Sprytem mo na było zajść przy Groźnym daleko. Chocia Kazańcy połączyli się z Nogajcami. jak chciał. eby powybierała po grodach i „wołostjach” oddane sobie figury i wyprawiła je na oznaczony dzień roku 1550 do Moskwy. Jako warstwy niebojarskie wyszły dobrze na rządach Adaszewa: zorganizowano administrację lokalną. Przeciw ewentualnej opozycji urodzonych organizowano lud wiejski i miejski. wiedziano. tylko e nigdy nie było wiadomo. chocia Tatarzy krymscy wyprawili się na Moskwę. e Perekopcy będą bronić podległego sobie hanatu.Wszelkie przywileje bojarstwa moskiewskiego zasadzały się na. nawet Iwan Groźny. w której carowie. To te i „miestniczestwo” stało się wnet hierarchią. która poruszyła wszystkie partje w Kazaniu i wywołała stanowczą rozprawę. 1551 zało ył nawet stację wojskową opodal (Świa sk nad Świagą). uwa ali władzę swą za ograniczoną. Zgromadzenie ich. W r.

bo morska. Otwierały się równocześnie drogi na Kaukaz i na Syberję. le ała we krwi potomków Waregów.handlowe jak najrozleglejsze. tem bardziej przestawało państwo to być słowiańskiem . W dwa lata później (1554 r. natrafiwszy na wydatne yły elaza i ołowiu. Odkąd do carstwa moskiewskiego przyłączono dwa carstwa tatarskie. Procent Słowian zmniejszał się ju skutkiem opanowywania dalszych księstw zaleskich. 56 . niebawem miano posunąć się znakomicie dalej na wschód . czyniła rozmaite próby. praszczur jednego z najbogatszych rodów rosyjskich. Normalny rozwój kopalń. 1553 wypadło Adaszewowi przyjmować w carskiem imieniu kapitana angielskiego statku. a eby urządzić konkurencję w handlu powszechnym Portugalji i Hiszpanji. Z roku na rok przybywało państwu nie tylko interesów azjatyckich.ale dla siebie. prących w kierunku Chin tak długo. w granicach carstwa moskiewskiego.jakkolwiek sama dolina rzeki Moskwy na zawsze pozostała krainą niemal wyłącznie słowiańską. z monopolem a po góry uralskie. Jednym z najwybitniejszych w pierwszem po zdobyciu Kazania pokoleniu był Grzegorz Stroganow. podczas gdy z drugiej strony cała Jugra wschodnia popadała w zupełną ju zale ność od nowych władców Kazania. nad Irtysz i Ob. Przedsiębiorstwo rozrastało się na obcym gruncie. skierowana do eksploatacji obcych krajów. Obliczono dobrze. Francji i Anglji. Ze względów klimatycznych nowo odkryta droga miała atoli znaczenie naukowego tylko odkrycia. a tam wreszcie dotarło się. Cała Wołga znalazła się. Pozostało jednak pouczenie Moskwy o wartości i dalszym kierunku posiadanych przez nich dróg handlowych. przybywającego z pismem Marji Tudor. lecz szwedzka wiedza geograficzna! Wkrótce rozwój ycia skandynawskiego poszedł torem innym. 1554 zawarto wzajemny traktat handlowy na bardzo „szerokich” warunkach. wśród koczowników. Król szwedzki dozwalał kupcom z państw cara przejazdu przez swe kraje do Flandrji.) urządzono śmiałą wyprawę na Astrahań i wydarto Girejom i ten hanat. pokonał i podbił tamtejszych Tatarów i dał początek opanowaniu Syberji. dalej na południu wchodzili w sferę wpływów moskiewskich Nogajce i Kałmuki. z czego Moskwa nie zaniedbała skorzystać. wiedziano w Europie lepiej. eby dotrzeć do „Indyj” lądem poprzez kraje moskiewskie. Po pewnym czasie przekroczono Ural. nie mogącej być zaliczaną do Europejczyków. ale te ludności. W r. na północ Skandynawji do morza Białego. który wystarał się w r. Anglja. Wotiaki i Baszkiry. Szły z tego dalsze konsekwencje. za co Szwedzi otrzymywali wzajemne zezwolenie przejazdu przez kraje moskiewskie a do Indyj i Chin. w których (jak np. a có dopiero gdy zabory sięgnęły poza dotychczasowy teren osadniczy Słowiańszczyzny! Im dalej sięgało panowanie Moskwy. ywioł słowiański stanowił w tem państwie trójcarskiem stanowczo mniejszość. z których wydobywano rudy arcypo ądane dla rządu na potrzeby wojska.i tak nie przeszły w praktykę projekty ani angielskie. e pomiędzy Anglja a Powoł em znajdzie się droga swobodna. który uczynił zbędnem poszukiwanie dobrobytu w handlu wschodnim . 1558 o nadanie pustynnej ziemi wzdłu Kamy (przeszło 20 mil!) celem urządzania tam warzelni soli i kopalń. Poprzez Wiatkę miało się dostęp wolny a do wybrze y morza Białego. nie dla Szwedów.z którym przyjęty na dowódcę słynny „Kozak” Jermak wdarł się głęboko na wschód. ni w Moskwie. W warunkach tych przejawiała się nie moskiewska oczywiście. Jaką doniosłość posiadały te szlaki handlowe. Czuwasze (mieszańcy Bułgarów i Tatarów). sięgającego ju do Kaspiku. reszta Mordwy. Dotychczas wiadomości geograficzne moskiewskie kończyły się na Tjumenie. Jako w r. ni Anglików. W ciągu jednego niespełna pokolenia (1558-1583) liczyła się i zachodnia Syberja do zdobyczy moskiewskich. Bli ej i łatwiej byłoby do „Indyj” Szwedom przez Moskwę. w rjazańskich księstwach) fińskie ludy miały większość. ani szwedzkie. Nie brakowało przedsiębiorców. wśród innych i tę. Stroganowie otrzymali pozwolenie na własny hufiec . Przedsiębiorczość handlowa. Kazań parł do Azji. W ciągu lat 1552-1557 przeszły pod władzę Moskwy ziemie Czeremisów. wymagał jakiejś opieki zbrojnej. z którymi stosunki bywały rozmaite. z dwóch stron wkraczał handel Rusi carskiej do Azji. kazańskie i astrahańskie.

podobnie Moskwa czerpała pełną dłonią u podbitych Tatarów. nawet Finowie. kto mógł wykazać. nigdzie nie zdołano „nawrócić” ich gromadnie. lecz krokiem pewnym. po zdobyciu Kazania obyczaj tatarski przyjął się powszechnie w warstwach bojarskich. tudzie inne nadwoł ańskie ludy fińsko-uralskie. Wyznawcy Mahometa .. je eli tylko tego za ądał. Stosunek odwracał się pod tym względem: dawniej Ruś górowała kulturą nad Kipczakiem. Odtąd zdecydował się ekstensywny charakter rosyjskiego trybu ycia. całą wagą swoją. w drugiej połowie XVI wieku. ulegli podlegli Tatarom potomkowie Bułgarów. hańska „slu ba”. nie było! Slawizacja. i to na warunkach uprzywilejowanych dla chrześcijańskich poddanych cara. Przykład szedł z góry. Bogactwa wpraszały się niemal same. ka dy Tatar. Mieszanie się ywiołu słowiańskiego ze wschodnią Jugrą i z Tatarami nie ograniczyło się atoli do warstw bojarskich. póki Tatarzy byli ywiołem zwierzchniczym. Poczucia narodowego ani w XVI w. Przypisać to nale y upadkowi kulturalnemu Rusi zaleskiej. i zamieniała się w zawrotnym pędzie nie tylko na państwo. i niema dotychczas adnej krainy chrześcijańsko-tatarskiej. Zaczęło się na nowo rozbieganie się ludności. bo co kazańskie. lecz ustały. a dostęp do ycia publicznego i znaczenia dawały tylko urzędy. następnie rusyfikacja.ale nie dlatego. e miał wśród przodków swoich „murzę”. Rzecz szczególna: zdarzały się wypadki gromadnych nawróceń.. Ka dy. jakoby Słowianie stanowili ywioł politycznie panujący. Rosły 57 . Hierarchja społeczna była w Kazaniu przestrzegana nader surowo (trzy rodzaje szlachty!). Ludność słowiańska tak licznie rzuciła się do handlu wszelkiego rodzaju na Powoł u i dalej. Mnóstwo ludności słowiańskiej ruszyło w przestworza zdobytego Powoł a. Jak niegdyś podbita Grecja narzuciła Rzymowi swą kulturę. Wiemy. obecnie jednak Tatarzy kazańscy odznaczali się kulturą względnie wysoką w stosunku do upadającej coraz ni ej moskiewskiej. jako naśladowanie hańskich wzorów. Tataryzacja moskiewszczyzny następowała teraz dopiero na wielką skalę. a samym zająć ich miejsce . podług szlachetności urodzenia.nie nawracali się. zwalczając się. towarzyszyła językowi cerkiewnemu. Tyle pokoleń czekało na to. to było modne. eby handlem bogacić się szybko. a puszczać się w świat szeroki. Wy sze warstwy tatarskie chętnie zró niczkowały się według stopni biurokratyczno-hierarchicznych. które z dawnej tamerlanowskiej tradycji zostały Tatarom. Dwa systemy hierarchiczne stanęły naprzeciw siebie. praktykowane dotychczas tylko sporadycznie u najwy szej arystokracji (zaczęło się to od dworu carskiego). Moskiewskie stopnie szły jeszcze według „rodosłowa”.i obecnie nie trzeba było adnych osobnych zachęt. postawiony na równi ze „słu yłymi” Rurykowiczami. ale te na społeczeństwo azjatyckie. ale o Tatarach prawosławnych nic niewiemy. Co dotychczas oddziaływało pośrednio tylko na urządzenia moskiewskie. Teraz dopiero stało się obowiązującem dla ka dego domu. e po krótkim czasie zabrakło rąk do rolnictwa. a tatarszczyzna miała i na tem polu zwycię yć. W naczelnych warstwach społeczeństwa nastało nader częste mieszanie krwi tatarskiej z fińską i słowiańską. zaczęli rzucać zajęcia rolnicze.z wyjątkiem kilkudziesięciu rodów. Kiedy później poczęto zmuszać do chrztu gwałtami. to odtąd weszło bezpośrednio w organizm państwowy i społeczny. stawał się kniaziem. na Kaukaz. bo do warstwy mo nowładczej weszło sporo rodów tatarskich. zamknięcie kobiet. Zwyczaj to bynajmniej nie rodzimy.Slawizacja nowych zaborów następowała zwolna. na tle nadzwyczaj łatwej walki o byt. ludowi zgoła nieznany. eby mo na było zbojkotować i usunąć kupiectwo bułgarskie i tatarskie. niewstrzymanym . rolnicy od początku. gdy prawosławje posiadło nad nimi władzę. chcącego być w dobrym tonie. posiadający własność ziemską. Silne społeczne wpływy tatarskie przyczyniły się wielce do szybkiego ju teraz zmechanizowania społeczeństwa według stopni hierarchicznych. według „tszinów”. nad morze Białe. zaliczonych odrazu do „rodosłownych” . byle tylko ludność rzuciła się do handlu na zdobytych nowych szlakach w trzech kierunkach: na Sybir. była następstwem szerzenia chrześcijaństwa. stojący otworem. stawał się bojarem. e czerpano u Tatarów wzory dworskie i modę.

Cerkiew nie wchłaniała w siebie niczego z ich istoty. a wpływy „ministrów” protestanckich dały się zarazem wielce we znaki metropolji litewsko-kijowskiej. to te u nich od dawien ludność rolnicza była przypisana do gleby. kalwinizm. W calem państwie moskiewskiem Cerkiew była jednolitą i wszędzie jednaką.do protestantyzmu zaś garnięto się nader chętnie.i oto tą drogą (i tylko tą!) dotarł katolicyzm obrządku rzymskiego do ruskiego bojarstwa Rusi litewskiej. to kniaź! Ró nica religji nie stanowiła zrazu skrupułu... i trudno było oprzeć się pokusie. to te opuszczających bojarskie seła bez namysłu i bardzo chętnie. bo Tatarka najni szych nawet warstw uchodziła zawsze za rodzaj arystokratyczny. W świat wybierano się zazwyczaj samotnie. nie byłoby rolnictwa. Szybko zebrało się i kapitał jakiś. równającego się ju wszechstronnie ze szlachtą polską. jakby na wyścigi. najchętniej Tatarki. Miało zaś to swoje trudności: ycie wśród moskiewszczyzny było tak ucią liwe i nieprzyjemne dla Europejczyka. a gdy następnie urządzono w nowych zaborach porządki cerkiewne. pogrą oną w dwojewierju. a tak mało wymagał inteligencji i wkładów. Handel na Powoł u był tak niezmiernie intratny. warstwy bojarskie Rusi Litewskiej przyjęły w olbrzymiej większości. tam czystość Cerkwi dochowana ściśle. eby pracować dalej na własny rachunek. nie odczuwana przez nią. zwłaszcza na Rusi Białej. Nawet własne role opuszczano. j. na drugorzędnych pośredników. lecz kalwinizm przewa ał. przepłacanych warunkami jak najkorzystniejszemi. i to mieszczańskiej. i wiadomości sporo. Wielkie księstwo Litewskie stało się podczas „reformacji” bardzo a bardzo kalwińskiem. na agentów. od czegó było. Niedarmo ju w XIV wieku powstało przysłowie: Co Tatar. zwłaszcza balistyce. Cerkiew zmieszała się gruntownie z „nowinkami”. tak był wydatnym. Opierano się unji cerkiewnej . Odniesiono go dzięki cudzoziemskim „majstrom”. Handel porywał nie tylko rozporządzających jakimś kapitalikiem. Kazań był pierwszą fortecą. i trzeba było sprowadzać nieustannie coraz nowych majstrów z zagranicy. a na stanowiska podwładne poszukiwało się nowych ludzi i coraz nowych. eby nie rzucić wszystkiego. kupieckiej. Dochowanie czystości Cerkwi w owym czasie jest tem wa niejszą sprawą. i pomimo wielkich zapłat po jakimś czasie przestawano się najmować Moskwie. t.. a nie rzucić się do jakiegokolwiek w nim uczestnictwa. przeszczepianej od dwóch pokoleń z Włoch i z Niemiec. i stanowi to zasadniczą ró nicę kultury moskiewskiej od litewsko-ruskiej. Było więc po krótkim czasie na zdobytych obszarach sporo ludności słowiańskiej. Ale ta nowa sztuka wojenna. Przyjęcie „łaciństwa” ułatwiało do reszty przejmowanie się polską kulturą.. Stała ponad ludnością. gdy tymczasem drudzy europeizują się.znaczne fortuny na podorędziu niemal. zaszczepić się jednak nie dała w tym okresie. a e systemy religijne orjentalne były ni sze. pierwszym wielkim triumfem ich wojskowości oblę niczej. i dopływ świe ych sił ustawał. Stała wśród ludności. biorących wysokie zaliczki z góry i mogących przytem zawsze próbować czegoś na mniejszą skalę na własną rękę. której zawdzięczano triumfy nad Litwą i Tatarami. ale nie psuta. w pogoni za złotem runem. bo inaczej. zdobytą przez Moskali (Smoleńsk wzięto zdradą). do całego szeregu podrzędnych zajęć handlowych. Cudzoziemscy in ynierowie i baliści nie znajdowali uczniów dość pojętnych w carstwie moskiewskiem. Miały te i inne sekty powodzenie. W walce z kalwinizmem gorliwi a szczęśliwi misjonarze katoliccy nawrócili te ruskich protestantów . Trzeba więc było po jakimś czasie starać się o Niemców południowych. ale coraz znaczniejsze przestrzenie roli uprawnej zamieniały się wstecz na nieu ytki dla braku rąk roboczych. Równocześnie tedy odbywa bojarstwo dwojga Rusi ruchy kulturalne wręcz przeciwne: jedni pędzą do azjatyckości. Znali te pokusy doskonale kazańscy Tatarzy. gdy Włosi nie 58 . sprowadzanych z Zalesia. To wystarczało. Ale wpływy te zatrzymały się na granicy litewsko-moskiewskiej: w carstwie adnych śladów protestantyzmu. poślubiając następnie krajowe niewiasty. nie zaszły adne zmiany w liturgji. Niebawem nastała powrotna fala katolicyzmu w Polsce i na Litwie. dwojewierje? Dzięki tej szczególnej zdatności Cerkiew utrzymała się w „czystości”. ale sama do tej ludności nie przyspasabiała się. na stanowisku „zakupów”. ale ludzi całkiem ubogich.

Powszechnie sądzono. Iwan Groźny za ądał. Kiedy zgłosili się inflanccy posłowie. Za Iwana Groźnego stosunki nie poprawiały się. Archiwum dorpackie w gorszym było porządku. Nadzieje pozyskania „majstrów” z Anglji zawiodły. XV. o co właściwie chodzi. Militaryzmowi moskiewskiemu groziła stagnacja. 1547 wyprawia tedy Iwan Groźny do Niemiec północnych agenta Hansa Schlittena. 1554 kończyły się rozejmy. e rozrost potęgi moskiewskiej zwróci się wcześniej czy później przeciwko Inflantom . podobnie jak z Litwą. daniny jurjewskiej. przyczem nieprzyjaźń z Litwą zamykała Moskwie dostęp do ziem Zachodu. WALKA O BAŁTYK. poparte przez rząd litewski i polski. Carowie baczną zwracali uwagę na Inflanty. więc zwrócono się do Niemiec północnych.tudzie eby zapewnić sobie tam wpływu politycznego na tyle.. Padła na Inflanty panika. Taki był początek wojen o panowanie nad Bałtykiem.a za Iwana Groźnego nadszedł czas. Złym znakiem to było. ni moskiewskie.. nieuchronnym był upadek wojskowości. musiał burzę za egnywać. dokumentu odpowiedniego Inflantczycy nie odszukali. e poszukiwano sposobu wywierania nacisku na Inflanty. W r. Niespodzianie cesarz Karol V zakazał tego „wywozu”. e z Litwą przedłu ono go tylko na dwa lata.chcieli ju zje d ać do Moskwy. (1554-1595. eby z Niemiec północnych otrzymać majstrów. a zatem uznania swej zwierzchności nad wszystkiemi stanami Inflant! Moskwa miała interesy w Inflanciech z dwóch względów: a eby móc korzystać z wiodących tamtędy dróg na Zachód. których zamknięcie mogło być ciosem dotkliwym.) Minęło 80 lat. 59 . który zakontraktował te na nowej targowicy talentów technicznych całą niemal setkę wszelkiego rodzaju majstrów. któremu tyle zale ało na zgodzie pomiędzy Moskwą a Inflantami. Wobec tego drogi dla transportu zostały zamknięte. Tak np. polegały na ciągiem przedłu aniu rozejmów. jak się to okazało w sprawie Schlittena . odkąd djacy Iwana Srogiego wpisywali „dań jurjewską” do dyplomatu układu z biskupem dorpackim. e arcybiskup ryski stawia sobie nowy zamek obronny nad granicą (Villack). i djacy Adaszewa ową „dań” wyszperali. z moskiewskiej strony nie przypominano. nie mając w tem celu .i dlatego przeszkodzono transportowi Schlittena. a djacy Adaszewa mieli wolną rękę w nadawaniu rzeczy przesadnego znaczenia. Wasyl Iwanowicz posyłał z bardzo dwuznacznemi zapytywaniami. Stosunki z Inflantami. i by Inflanty nie dały się powodować Litwie i nie stały się terenem wojennym do otoczenia i wzięcia w danym razie wojsk moskiewskich we dwa ognie. nie wiedzieli tedy. a za Iwana Groźnego i Niemcy południowi (z którymi nawiązano stosunki poprzez Węgry) odsunęli się. a gdyby przeciągnęło się to dłu ej. W r. Stało się to na ądanie Inflantczyków. Z moskiewskiej strony próbowano nastraszyć Inflantczyków wzajemnemi represaljami. W Inflanciech zapomniano o tem. a niechęć wzajemna wzrastała.. co to ma znaczyć. a gotowy ju transport przytrzymano i rozwiązano przymusem. skoro własnych majstrów wyuczyć nie zdołano. e car ąda haraczu. i znikała nadzieja. Kiedy niekiedy wybuchały przytłumione nieporozumienia o zwady graniczne. i dopiero Albrecht brandeburski. skąd inąd zaś jeździć ju nie chcieli.

i w roku następnym rozpoczynają się zapasy z Moskwą na terenie inflanckim. W otoczeniu landmistrza Fürstenberga zwycię yły wpływy moskiewskie i zakon inflancki obrał kierunek: z Moskwą przeciw Litwie. z których ka da zawierała w sobie faktycznie. e król przygotowany jest zetrzeć się z Moskwą. e wszystkie interesy polityczne moskiewskie łączyły się i wikłały w sprawie inflanckiej do tego stopnia. gdyby udzieliła pomocy Fürstenbergowi.. Agitacja przybrała wielkie rozmiary i stała się tak zuchwałą. a u steru stanęło stronnictwo gotowe do sojuszu z Polską i Litwą przeciw Moskwie. zebrał pospolite ruszenie całej Litwy i wszystką regularną siłę zbrojną Korony i Wielkiego Księstwa. zw. Tu okazała się pewna strona militarnej wy szości Moskwy w tem. Zbyt słabe były-pomiędzy Litwą a Moskwą. a mo e nawet wskrzesiłaby sprawę nowogrodzką . choćby zachowano wszelkie formy niezawisłości. Ale te wystąpił wtenczas Zygmunt August z całą energją. e brak „majstrów” odjąłby Moskwie przewagę wojenną nawet nad Tatarami. mogła inicjatywę wypadków wojennych ujmować w swe ręce. W tym związku składały się przeto stosunki na to. t. w dobie dla siebie po ądanej. 1547 przerwany był import „majstrów”.a niełatwo było zebrać ponownie tak znaczną armję. Nowy landmistrz. e zabito w Inflanciech polskiego posła (Łąckiego). Kettler. i stanął z tem wojskiem na granicy w Pozwolu (stąd „wojna pozwolska”) 1557 r.. a landmistrz musiał przystać na polskie warunki: stronnictwo moskiewskie straciło grunt. a nie z Litwą. e posiadając zawsze dość pokaźną armję stałą (zło oną z „dzieci bojarskich” i z załóg grodowych. 60 . dodajmy.Tem samem mogłyby być Inflanty dla Moskwy przeciwko Litwie! Posiadała tedy kraina ta doniosłe znaczenie. zajął w krótkim czasie 20 miast. e car zrzeknie się dani i gotów dochować najlepszej przyjaźni. razem pełnych 100. Wielkość armji świadczyła. „osad”). Albo Moskwie. Okoliczności te wprowadzają ścisły związek pomiędzy ekspansją Moskwy ku wschodowi a sprawą panowania nad wybrze ami Bałtyku. propozycje uznania zwierzchności politycznej i zamienienia sił zbrojnych krajowych na wojsko posiłkowe jednej lub drugiej strony. stanowiąc rodzaj języczka u wagi w stałej wojnie dwóch mocarstw wschodniej Europy. nie daleką była chwila. parali owałaby na dłu szy czas zarazem jej zdolność do ekspansji w inne strony.000 zbrojnych. tego króla obdarzonego wyjątkowym zmysłem politycznym. Iwan Groźny spieszył z tem. wręcz do opanowania kraju. albo Litwie musiały Inflanty stać się podległemi faktycznie. e Moskwa nie ruszyła się. W razie sojuszu z Perekopcami mogłyby wszystkie jeszcze świe e zabory moskiewskie być zakwestionowane. Litwa górowałaby odrazu nad Moskwą i zabrałaby się do odzyskania awulsów swoich. a gdy Zakon i Stany inflanckie nawet myśleć nie mogły o skutecznej obronie. Przygotowanie sprawiło atoli. Wojsko polsko-litewskie ustąpiło . w której armja moskiewska musiała utracić swą przewagę. W Wilnie zdawano sobie doskonale sprawę z poło enia. a najniefortunniejszej dla przeciwnika. Ofiarował na wszelką potrzebę przymierze Inflantom. Genjalny do spraw najbardziej zawikłanych umysł Zygmunta Augusta. Znalazły się tedy Inflanty wobec dwóch wykluczających się wzajemnie propozycyj przyjaźni. Gdyby Inflanty przeszły w jakikolwiek sposób stale do litewskiego obozu politycznego. byle zawarto sojusz z nim. Wybuchła na nowo znana dobrze średnim wiekom walka o Bałtyk. w które miały być niebawem wciągnięte i skandynawskie państwa. Wtedy Adaszew przedstawia w Kiesi. nie lekcewa ył sprawy o „dań jurjewską”. Niespodzianie występuje Iwan Groźny zaczepnie przeciw Inflantom w r. Tak Litwa jako te Moskwa musiały dą yć do wpływów w Inflanciech. i postanowił Moskwę uprzedzić. Gdy nie chciano dać zadośćuczynienia. zawiera natenczas traktat zaczepno-odporny z Litwą i Polską. i stawała się ona najwa niejszą i najpilniejszą. zapasy.a osłabiając Moskwę od zachodu. przerywanej tylko rozejmami. bo skoro od r. zalewając kraj cały swemi wojskami. mająca się powtarzać w historji co kilka pokoleń. a gdyby one nie mogły być stałe i dość pewne. 1558.

W r. 1559 zajął Mikołaj Radziwiłł południowe Inflanty, a1e dalej ku północy zdawało się panowanie Moskwy utwierdzać, zwłaszcza e posunęło się do r. 1561 a do Felina (Wieluń inflancki). Zygmunt August nie chciał bowiem posuwać się naprzód, pókiby nie był pewny tyłów. Rzesza inflancka, zło ona z kilkunastu Stanów, rozluźniona protestantyzmem, wahająca się pomiędzy Moskwą a Litwą, a poszukująca nowego dla siebie ustroju, nie mogła stanowić bezpiecznego punktu oparcia, pókiby się te sprawy nie uregulowały. W r. 1561 zniesiono tedy zakon krzy acki (podobnie jak to stało się ju 1525 r. w Prusiech), a sekularyzowane księstwo kurlandzkie otrzymywał Kettler lennem od Zygmunta Augusta; reszta zaś Inflant miała poddać się Polsce i Litwie z zastrze eniem wolności „ewangelicznej”, tudzie samorządu administracyjnego i sądowego. Atoli decyzje Inflantczyków i Polski uprzedził król szwedzki Eryk XIV, zająwszy tego roku 1561 północną część kraju, Estonję. Skoro zanosiło się na powszechne „zabezpieczanie interesów”, nie chciała te wyjść z pró nemi rękoma Danja, i królewicz duński Magnus zajął biskupstwa hozylskie i bogate niezmiernie piltyńskie, sekularyzując je i konfiskując równocześnie. Inflanty stawały się boiskiem i wymiernikiem sił państw całej północnej i wschodniej Europy. Nad powikłanemi interesami górowała kwestja jedna, jako najwa niejsza, od której wszystko inne miało zale eć, a mianowicie zagadnienie, jak się uło ą stosunki szwedzko-polskie. Gdyby państwo polskolitewskie porozumiało się ze Szwecją przeciw Moskwie, carstwo „wszystkiej RUSI” zostałoby niebawem wciśnięte z powrotem do obrębu właściwego Zalesia, mogąc mieć ekspansję tylko w stronę Uralu. Nigdy nie zdołałaby się Moskwa przedrzeć przez mur polsko-litewsko-szwedzkiego przymierza. Narazie obserwowano się tylko wzajemnie; okupowana przez Moskwę część kraju odgradzała Szwedów od Litwy i Polaków. Na te lata wypada w sam raz próba, przedsięwzięta przez Iwana, eby rządy sprawować rzeczywiście osobiście. Adaszew i Sylwester popadli w niełaskę w r. 1560, i odtąd przez długi czas nie było w carstwie adnego wielkorządcy. Car sam, impulsywny, wyprawia wojsko po wojsku, rok w rok do Inflant, a w r. 1562 wszczyna walkę z Litwa, z którą Polska zsolidaryzowała się najzupełniej. Sprzyja mu szczęście: wodzowie jego zdobywają w r. 1563 Połock, ale fortuna odwraca się w roku następnym. Kniaź Kurbski, pobity na głowę pod Ułą przez Mikołaja Radziwiłła Rudego, wolał nie pokazywać się carowi na oczy, i sam zbiegł na Litwę (skąd następnie prowadził słynną swą korespondencję z Iwanem, jeden z najciekawszych pomników kultury). Cała armja była zniszczona do cna, stracona. Ozwały się szemrania przeciw osobistym rządom Iwana, szemrania, które, doszedłszy do jego uszu, wywołały znamienną reakcję. Car, podejrzliwy chorobliwie, wiedząc, e istnieje opozycja, począł najniesłuszniej podejrzywać, e chcą zrzucić go z tronu, wydać Tatarom perekopskim i t. p. Urządza tedy w grudniu 1564 r. komedję abdykacji, a równocześnie postarał się o to, eby lud miejski miasta Moskwy procesjonalnie przyszedł pod okoliczny klasztor, w którym car miał „poświęcić się Bogu”, i eby go błagano o dalsze sprawowanie władzy. Zawsze car zwykł był szukać oparcia w ludzie prostym przeciw warstwom zdatnym do rządów; prowadził on przeciw swym kniaziom i bojarom tę samą politykę, jaką niegdyś uprawiali jego poprzednicy przeciw .Nowogrodowi i Pskowowi. Na zewnątrz przybierał pozory jakiegoś szczególnego przyjaciela prostego ludu, pragnącego brać go w opiekę przeciw warstwom zamo niejszym - jakkolwiek nikt tego ludu niczem jeszcze nie uciskał; wyzyskiwał niskie instynkty zawiści ciemnych mas, a eby w danym razie oprzeć się na nich przeciw rzekomym niebezpieczeństwom, jakie malowała mu manja prześladowcza. Wynikiem komedji owej było objęcie rządów na nowo pod uzyskanemi u „ludu moskiewskiego” warunkami, e odtąd godzi się carowi konfiskować poddanym majątki, a nawet karać ich na gardle bez sądu, duchowieństwu zaś, ani samemu metropolicie nie wolno wstawiać się za skazańcami. Dla ochrony własnej osoby utworzył Iwan hufiec t zw. opriczników, coś w rodzaju zbarbaryzowanej stra y pretorjańskiej. Ludzie ci przysięgali, e nie będą znać ni ojca, ni matki, tylko wolę cara, co znaczyło, 61

e na rozkaz carski zamordują choćby własnych rodziców. Zato wolno im było dopuszczać się samym wszelkich nadu yć na ludności, a opływali we wszystko, czego tylko wymagało „u ycie ycia” w barbarzyńskim stylu. Utrzymanie ich było kosztowne: wyznaczono na nich dochody z 20 grodów z okolicą. Okręgi te wyodrębniono najzupełniej z ogólnego zakresu władz państwowych (które równie zawisłe były od skinienia Iwana), a ustanowiono dla nich oddzielną administrację, tak e „opriczina” stanowiła autonomiczną dziedzinę „opriczników”. Sam pomysł mógł być po yteczny, boć tkwiło w nim w zarodku oddzielenie dóbr państwowych (jak w Polsce mawiano: koronnych) od nadwornych (w Polsce: stołowych) - ale w Moskwie nawet nie dostrzegano tej strony przedmiotu. Skończyło się na zorganizowaniu 6000 zbirów dla niepoczytalnego kata na tronie. Manja prześladowcza Iwana miała okresy defensywy i ofensywy w stosunku do wyimaginowanych wrogów. Jednego roku kazał ufortyfikować klasztor pod Moskwą, do którego się „schronił” (Aleksandrowska Słoboda), a do którego trzeba było przedostawać się przez obóz 6000 opriczników, wiodących ycie hulaszcze, bezczynne - innego znów roku szalejący car rzucał się do ofensywy i urządzał wyprawy na czele opriczników na rozmaite miasta, mające być siedzibą spisków, a najczęściej na miasto najbli sze, więc na samą Moskwę. Przez ośm lat (1565-1572) przeło eni opriczników byli faktycznymi rządcami państwa i...cara: jest to doba rządów zorganizowanych zbirów. Kwitnęło oprycznikostwo dworskie, ale armja upadała. A właśnie zachciewało się Iwanowi sławy zwycięskiego wodza. Kampanja inflancka nie dopisywała, odzywały się głosy za pokojem. Natenczas sprowadza car w r. 1566 do Moskwy bojarów, popów, kupców i starostów wołostnych z pogranicza i ze Smoleńszczyzny, jako ziem wojną tą bezpośrednio interesowanych, i ka e im się oświadczać w kwestji, czy prowadzić dalej wojnę. Oczywiście, e jednomyślnie podzielali wszyscy yczenie cara, mającego zwyczaj konfiskować majątki i ścinać głowy... bez sądu. Wojowało się tedy dalej. Hetman polny litewski, Roman Sanguszko, w r. 1567 odniósł zwycięstwo pod Czaśnikiem, w następnym roku zdobył Ułę: Napró no porozumiał się Iwan z królewiczem duńskim, Magnusem; nieobliczalność cara, chcącego koniecznie rządzić osobiście, sprawiła, e ten e Magnus zwrócił się niebawem przeciw Moskwie. Zygmunt August pozyskał tymczasem niespodzianego sprzymierzeńca. Sułtan Selim II ogłosił wojnę celem odzyskania Kazania i Astrahania, jako kalif, którego obowiązkiem wyzwolić wiernych z pod władzy giaurów. Wyprawa r. 1569 nie powiodła się, oblę enie Astrahania zimą r. 1569/70 spełzło wprawdzie tak e na niczem, ale siły Iwana były rozdzielone. Wielce zaś osłabił Moskwę w r. 1571 najazd Dewlet-Gireja krymskiego, który w 120.000 przekroczył Okę, spalił Moskwę, zniszczył kraj cały plondrowaniem i jasyrem do tego stopnia, i obecnie i lud prosty miał ju lat wojennych dosyć i objawiał a nazbyt wyraźnie ądanie pokoju. Iwan szalał tem bardziej, im mniej uśmiechało mu się w tych latach szczęście wojenne. Nie licząc popełnianych z największą obojętnością tuzinami całemi mordów na mniej wybitnych poddanych, zamordował r. 1569 stryjecznego swego, Włodzimierza Andrzejewicza, i tego roku... metropolitę Filipa, gdy ośmielił się strofować go z powodu rozbestwienia opriczników. Podnieść nale y z największym naciskiem, e ani mord na metropolicie popełniony nie wywołał adnego buntu przeciw Iwanowi; najlepszy dowód, e podejrzenia jego nieustanne o spiski były wypływem tylko manji prześladowczej. W r. 1570 urządził zbójecką wyprawę z opricznikami na Nowogród W. i na Psków; przez pięć tygodni ścinał ludzi całemi tysiącami. Wreszcie korona katowskiego szału: w r. 1572 ubił własną ręką, kijem, rodzonego swego syna najstarszego i następcę tronu, Iwana Młodszego... Manja prześladowcza skierowała się z kolei przeciw opriczinie. Nie czując się bezpiecznym przed nikim, nie mając do nikogo zaufania, boi się szemrań znędzniałego ludu - i zawiera z Litwą przynajmniej 62

trzechletni rozejm 1571 r. Dzięki tej uldze mo na było odeprzeć następnego roku nowy najazd Dewleta. Rozejm przypada ju na schyłek zasłu onego ywota Zygmunta Augusta. Czy mogła Historja umieścić obok siebie dwóch monarchów współczesnych i ościennych, a bardziej od siebie ró nych? Twórca opricziny i twórca... unji lubelskiej! Na Litwie, a więc i na Rusi litewskiej zaprowadził ten król prawo publiczne polskie; nadał szlachcie i bojarom ruskim wielkiego księstwa Litewskiego polskie urządzenia stanowe, ziemskie, zniósł zale ność lenną bojarów (co jednak w praktyce nie udało się, i zale ność ta później powróciła), urządził sejmiki i Izbę poselską. Na tych podstawach, nawkroś polskich, uło ono zbiór ustaw dla Litwy w zakresie urządzeń i ustroju państwowego, nie tykając atoli w niczem prawa prywatnego; takim dwoistym był statut litewski, ogłoszony w r. 1566. Szanował prawo litewsko-ruskie, polskie wprowadzał o tyle, o ile wymagało tego wprowadzenie wolności obywatelskiej, pojęcia nieznanego na wschód od litewskiej granicy. Na Litwie tron był dziedzicznym. Mogło to stać się niebezpiecznem, gdv król nie miał syna, ale miał siostry zamę ne: za królem szwedzkim i za elektorem brandenburskim. Siostrzeńcy królewscy, cudzoziemcy, mogli wystąpić z uroszczeniami do dziedzictwa Litwy, co dostarczałoby sposobności do dyplomatycznych frymarków i mogło wywołać zawikłania polityczne. Ogłosił więc Zygmunt August, e zrzeka się swych praw dziedzicznych i e Litwa jest odtąd państwem elekcyjnem tak samo, jak Polska. Wiele reform Zygmunta Augusta nie podobało się mo nowładcom litewskim, jako demokratyczne innowacje. Podczas gdy szlachta litewsko-ruska wnosiła od r. 1562 supliki do tronu o ściślejszą unję z Polską, mo nowładcy, niechętni wpływom polskim, nie yczyli sobie owej ściślejszej unji i na sejmie lubelskim 1569 r. zerwali nawet rokowania. Była to chwila przełomowa w historji stosunków pomiędzy państwami wschodniej Europy. Zerwali wprawdzie rokowania litewscy mo nowładcy, ale pozostali w Lublinie na sejmie przedstawiciele Podola, Wołynia, Podlasia i Kijowszczyzny, a więc całej południowej Rusi litewskiej, a chcąc korzystać jak najbardziej z demokratycznego prawa publicznego polskiego, zerwali swą przynale ność państwową do wielkiego księstwa Litewskiego i stanąwszy przy królu, sami za ądali wcielenia swych ziem do Królestwa Polskiego. Teraz i litewska szlachta gotowała się załatwić za tym przykładem sprawę unji sama, bez mo nowładztwa, gotowa wyrzec się samoistności państwowej Litwy i wcielić ją tak e bezpośrednio do Królestwa Polskiego. Wracali więc przera eni mo nowładcy do Lublina - i tak powstała, słynna unja lubelska 1569 roku. Litwie pozostawał osobny rząd, osobne wojsko i osobny skarb - lecz traciła całą Ruś południową. Odtąd, od r. 1569, graniczy Królestwo Polskie z carstwem moskiewskiem. Odtąd Polska nie ogranicza się do roli państwa posiłkującego Litwę w wojnach litewsko-moskiewskich, mogącego atoli nie dać posiłków (co te bywało), lecz odtąd poczynają się bezpośrednie stosunki polsko-moskiewskie. Polacy i „Moskwicini” stają się ościennymi sąsiadami państwowymi. Sąsiedztwo zaczyna się od tego, e Polacy obmyślają, jakby poło yć kres wojnom, jakby uło yć przyjazne stosunki z carstwem moskiewskiem. Rozejm 1571 r. pozostawiał ka dą stronę przy tem, co posiadała w r. 1562. Inflanty miały tedy nadal czterech panów: Szwedów, Duńczyków, Moskwę i Litwinów wraz z Polakami. Wśród tych czterech były rozmaite mo liwości sojuszów i kompromisów. Litwie otwierała się nowa droga handlowa przez Dźwinę Zachodnią do Bałtyku, lecz Moskwa miała tam Narwę... W Polsce powstał pomysł, czy nie mo naby dą yć do unji z „Moskwicinem”; podobnie, jak przeprowadzono unję z Litwą, z którą przed Władysławem Jagiełłą równie bywały wojny zaciekłe.... 63

jakie zna historja. Za dopuszczenie Moskwy do morza otwarłyby się handlowi i przemysłowi polskiemu rozległe szlaki dalekiego Wschodu. ruszył Iwan na polskie Inflanty.ale osłabiwszy swą styczność bezpośrednią z europejską sztuką wojenną. a więc konwencja wojskowa przeciw Turcji.. Przeszedł król Stefan przez Dźwinę.Nie obawiano się ani schizmy. poczem inne grody same się 64 . Dalszym celem wojny było.ale nie rozumiał zgoła. Gdyby połączyć siły wojenne Polski. nie skupiła koło siebie adnej grupy politycznej. Liczbą górowała wprawdzie Moskwa nad połączoną polską i litewską siłą i równie górowałaby nad ka dem z państw europejskich . 1580 Uświatę. jako warunku elekcji. jako poddawanie się z obawy przed wojną To te gdy elekcja zawiodła. sądzono. Nikt w Moskwie nie rozumiał. Car mniemał. W Moskwie pojmowano chęć wyboru. jako dowód słabości. O tem miał pouczyć Polaków zaraz sam car. Nowy król polski. Współcześni nie zdawali sobie sprawy ze stanu umysłowego cara. z wielkim swym doradcą. nie tylko podjąć mogli rzuconą rękawicę. a zwłaszcza wielkim księciem litewskim . Batory miał sam starczyć za ligę i sam na sobie polegać.. a Zamojski Wieli i Wielkie Łuki. powołując go. W r. a jednak pomysł unji z Moskwą kiełkował dalej i odtąd długo jeszcze miał stale powracać. Tam rozumiano wogóle tylko zabór i przymus przemocy. od Litwy. mo naby śmiało zabrać się do wypędzenia Turka z Europy. i domagał się. eby zostać królem polskim.i przewaga liczebna Moskwy nie wchodziła w rachubę. Zaraz posłał Iwan o pokój. które wobec polskich ustaw i zwyczajów i tak nie miałoby pola dla siebie. e umiało pokonywać dziesięćkroć nawet liczniejszego przeciwnika . Ju Litwa zdołała gruntownie naprawić. e pojęcie narodowości było tam jeszcze wcią nieznane. ale celowało twórczością pomysłów a dokładnością wykonania i doszło do takiej doskonałości. do oswobodzenia Słowian bałkańskich. a eby zapobiec nowej koalicji Moskwy z tą dynastją. o co chodzi. ale chocia traktowana oficjalnie na polu elekcyjnem. ani okrucieństwa Iwana. ale ta walka o Bałtyk stanowiła jeden tylko epizod w ich planach. liczbą osiągnąć pomyślne wyniki mogła tem mniej. e Polska. Moskiewska strategja i taktyka stawały się pod Iwanem Groźnym na nowo zacofanemi i mogły być groźnemi tylko dla Wschodu. Podczas drugiego bezkrólewia (po ucieczce Henryka) powraca znów kandydatura Iwana. eby odstąpić Moskwie niektórych okręgów litewskich. Nieporozumienie było co najmniej równe ogromowi marzeń. przez co liga turecka z dwóch stron mogłaby zostać niejako zagwo d oną. lecz mu odmówiono. poddałaby się Moskwie. urządzając według własnych planów szereg wypraw na Bałkany równocześnie z Polski. czy zmusić do oddania swych przelicznych sil zbrojnych pod komendę króla polskiego na wyprawę turecką. Moskwy. i nie rozumiał tego nikt w całem rozległem carstwie. Obok tego postanowił sobie Batory odebrać Habsburgom koronę węgierską. gdy tymczasem rozwój moskiewskiej armji wstrzymany był zastojem w napływie „majstrów” cudzoziemskich. lecz zarazem jedna z najbardziej. powstawała koncepcja polityczna jedna z najwspanialszych. fantastycznych. kanclerzem i hetmanem Janem Zamojskim. co zaniedbała była w rozwoju swej siły wojennej. eby Moskwę skłonić. Litwy. choćby z tego prostego powodu. zdobył w r. Przemawiały za tym wyborem względy wielkiej miary: wojny z Moskwą zamieniłyby się na spółkę handlową i polityczną z carstwem. zajmując nieprzyjacielowi tyły. co to dobrowolne łączenie się narodów we wspólny organizm polityczny. Stefan Batory (1576-1586). z Węgier i od moskiewskiej ściany. i wojsko polskie rozpoczynało właśnie okres złoty swego rozkwitu: nie tylko nie ustępowało adnemu z europejskich. a tymczasem wojsko polsko-litewskie ruszyło prosto na kraje moskiewskie. Fedora. a w naśladownictwie nie mogąc wydołać i popadłszy w zastój skutkiem braku inteligencji przywódców wojskowych. e ma się do czynienia tylko z okrutnem usposobieniem. 1579 odzyskano Połock i zdobyto szereg mniejszych grodów. Iwan Groźny nie był od tego. lub jego syna. Iwan spodziewał się wojny w Inflanciech.

Węgier i Turcji.poddawały. 65 . ni na Litwie. e wojna musi być przerwaną dla dobra Kościoła.. jakkolwiek objawy te miały wystąpić dopiero później. pozostały bowiem od czasu Zygmunta Augusta załogi szwedzkie na północy. ni oblegającym. Iwan zrzekał się zresztą nie tylko zupełnie wszelkich roszczeń do Inflant i wycofywał się z wybrze a około Narwy. Batory i Zamojski wprawili w zdumienie cały świat. tylko rozejm 10-letni. jako syn Jana III Wazy i Katarzyny Jagiellonki. Przestawał zarazem obowiązywać rozejm szwedzko-moskiewski. 1580 zajęli Szwedzi Karelję. dziwnej współczesnym. z przedstawieniami. Cały wysiłek jednego pokolenia szedł na marne w nieobliczalnem i nieopatrznem ręku Iwana Groźnego. Wyprawiono z Watykanu pośpiesznie pod oblę ony Psków Jezuitę włoskiego. Stanowiło to cię kie zagadnienie przyszłości. Obie strony wyczerpywały się pod Pskowem. W r. ale oddawał w. Rozchodziły się po całej Europie opisy tej kampanji. przez co Moskwa traciła port na Bałtyku. Psków był dalekim od poddania się. Ostatnie lata Iwana Groźnego wypełniła wojna ze Szwecją. 1582 zdobyli Narwę. postanowiono przyznać następstwo tronu po bezdzietnym Batorym królewiczowi szwedzkiemu. księstwu Litewskiemu Połock i Wieli . lecz Polskę stać było na rezerwy. bo mogła w danym razie obrócić wniwecz wszystkie zamiary względem Moskwy. odkąd Moskwa wkroczyła do Inflant (1558). przygotowujący sobie właśnie stronnictwo na Węgrzech. podobnie . w r. Tu Iwan Piotrowicz Szujski stawił opór nadzwyczajny i znu ył armję polsko. Zdobycze Jana III Wazy pozostały przy nim. ale Polska decydowała się na nowe wysiłki wojskowe i pienię ne na wiosnę 1582 r. w styczniu 1582 r. a wypadało ugodzić się ze Szwecją zawczasu. w Jamie Zapolskim. uznając się pokonanym. W tę rozległą grę pomiędzy kilku państwami wchodziła z powodu Inflant i Szwecja. Possewina. tego obawiał się Iwan. a byt wychowany przez matkę w wierze katolickiej wbrew ojcu (Possewin kierował misją szwedzką). Smoleńsk pozostawał nadal przy Moskwie. Projekt uzyskał zupełną aprobatę króla Stefana. a pociągało to za sobą nieuchronnie nadto osłabienie Moskwy tak e wobec Wschodu. Pod koniec roku 1581 stanęła sprawa w ten sposób. naiwnego a zapalczywego. w Estonji. Nie zawierając ani teraz pokoju. Podczas rozejmu spodziewał się król Stefan załatwić się ze sprawą węgierską i posunąć od tamtej strony swe wielkie plany. je eli tylko nie zawrą pokoju. Ale te nie zawierano pokoju. a następnego roku musiał Iwan zawierać rozejm. skoro się marzyło samemu o lidze tureckiej.ale niesłychanie ostra zima sprzyjała bardziej oblę eńcom. ruszył król w r. jak wobec Polski. gdyby zajęła sobą siły litewsko-polskie. Trudno było nie być powolnym papie owi. Podczas umów o przybranie królewicza szwedzkiego i o ugodę ze Szwecją w sprawie Inflant zmarł Iwan Groźny w r. Wojny ze Szwecją nie pragnął nikt ni w Polsce. Mijało lat 25. a eby potem z tem lepszem przygotowaniem wywrzeć na Moskwę ostateczny nacisk. ustąpionej Polsce i Litwie przez krzy aków i przez Moskwę. Młodociany Zygmunt Waza był siostrzeńcem Zygmunta Augusta. i nawet. l58l pod Psków. 1584. Pragnąc załatwić sprawę pokojowo.. gdy nie przerwali oblę enia na zimę (pierwszy wypadek tego rodzaju w dziejach wojen nowo ytnych!) . powrócą na plac boju w stosunkach dla Moskwy wprost ju fatalnych. e gotów przejść ze swoją „wszystką Rusią” na unję florencką. W opresji tej znalazła Moskwa wyjście: Iwan Groźny trafił do Rzymu z przedstawieniami. a więc według pojęć prawa międzynarodowego w stosunkach moskiewskich rozejm zapolski przestawał obowiązywać.litewską do ostatecznych granic wysiłku. a najmniej sam król. Zwracał natomiast Batory Iwanowi zdobyte grody moskiewskie. Na to liczył Batory.. e choćby nawet Polacy odstąpili narazie od Pskowa. byle mu pozwolono nawracać się w pokoju..

Nigdy w całej swej historji nie znalazła się Moskwa w poło eniu tak groźnem. wygnał te Bogdana Bielskiego. nie mógł podejmować współzawodnictwa ze zwolennikiem Godunowa. 66 . Utwierdził swe rządy niezmiernie szczęśliwym pomysłem: wyniesieniem swojego metropolity do godności patrjarszej. który spędzał czas na dewocji. Owszem. boć wiemy. jak skutkiem elekcji Zygmunta Wazy na tron polski. A jednak ani teraz nikt z kniaziów nie pomyślał nawet o mo liwości zrzucenia z tronu figuranta Fedora.gdy wtem gruchnęła wieść o zgonie króla w Grodnie dnia 12 grudnia 1586 r. namiestnictwa.).Po zdegenerowanym Iwanie Groźnym pozostało dwóch synów. a mianowicie pochodzącemu z murzów tatarskich Borysowi Fedorowiczowi Godunowowi. i znowu nie mogła wytworzyć się oligarchja. wielu skazał na wygnanie do rozmaitych odległych miast. Jobem. ni z wyznaniowych. więc nie car szukał patrjarchy. W zwady wielmo ów moskiewskich chciał wdać się król Stefan. e tę posiadała metropolja i moskiewska. i litewska ju oddawna. zmuszony strzec własnego gardła. patrjarchat. tudzie wy sze godności duchowne były odtąd obsadzane przez zauszników rodu Godunowych. czegokolwiek król za ądał na ową wielką drogę przez Moskwę do Carogrodu . Coraz częściej widzimy w Moskwie wysłanników carogrodzkich. 1589. a w dwa lata zmarł. Wszelkie województwa. pozbawionej jakiegokolwiek ładu i składu umysłowego. Muzułmański kalif w ciągu całych pokoleń uprawiał politykę swą względem prawosławnej Moskwy przez pośrednictwo Fanaru. któremu ojciec wyznaczył Uglicz na utrzymanie. rodzony wuj nowego cara. i młodszy Dymitr (dotknięty nadto konwulsjami). następca w caracie (1584-1598). Godunow. lecz przeciwnie. Witano ich chętnie i hojnie opatrywano jałmu ną. ustanowienie patrjarchatu wią e się z ponownem nawiązaniem bli szych stosunków z Carogrodem! Dla patrjarchów carogrodzkich byli carowie moskiewscy bądźcobądź carami prawowierja. W Polsce nastał taki zapał dla planów królewskich. a w r. Sytuacja miała się atoli zmienić niebawem. sam wpraszał się Moskwie z nawiązaniem na nowo stosunków. Manja religijna. robiąc miejsce nowemu rodowi mo nowładztwa „przy enionego”. powagi na zewnątrz nie miał. którzy obaj byli matołkami: starszy Fedor. i sejm uchwalał ochoczo wszystko. a Fanar stawał się coraz bardziej turecką agencją dyplomatyczną na świat prawowierja. występująca u ojca sporadycznie. Nie chodziło tu o niezale ność od carogrodzkiego patrjarchatu. którego siostrę miał car za onę. Tatarski kniaź umiał sobie radzić z przeciwnikami: kazał postrzyc do klasztoru Iwana Fedorowicza Mścisławskiego. z których kalety mo na było wiele korzystać. Moskwa pragnęła jak najlepszej przyjaźni z sułtanami. spełniającego skwapliwie wszelkie poruczane mu przez sułtanów misje polityczne. Kandydaci na regentów wykluczali się wzajemnie. ten rozchorował się niebawem po koronacji Fedora (odprawionej uroczyście 31 maja 1584 r. bardziej z politycznych jeszcze względów. zdawało się grozić jej niezawodne ściśnięcie w kleszczach litewskopolsko-szwedzkich. Odtąd aden inny kandydat na metropolję. Mo nowładcy kopali pod sobą znowu wzajemnie dołki. wyświęconym na patrjarchę w r. Pięciu mo nowładców współzawodniczyło o wyręczanie Fedora w rządach. a zwolennik innego mo nowładczego rodu. Najpierw rządził państwem i carem Nikita Romanow. owładnęła synem całkowicie. a e byli zarazem najbogatszymi wyznawcami Cerkwi. 1587 pozbył się i wsławionego obroną Pskowa Iwana Szujskiego. pozbawiając zarazem godności popierającego Szujskich metropolitę. niepomny obel ywego niegdyś zerwania.

tak niespodziany. jeszcze przed upływem XVI wieku. jakie zajmował pod Fedorem. wybrał się w r. a więc buntowniczego metropolity moskiewskiego. który. XVI. łączą się w jednej osobie korony: litewska. Porozumienia pomiędzy Polską a Szwecją nie było. Godunow był pewny.a wzięła przebieg dla Moskwy pomyślny: odebrano Szwedom wszystkie awulsa. 1592 zostaje Zygmunt III królem szwedzkim. Umysłowo był Dymitr równie niepoczytalny. nie widać nigdzie w ówczesnej Moskwie ani śladu. Podniosło to Godunowa niezmiernie wysoko w oczach wszystkich poddanych cara Fedora. zrzekając się na zawsze Karelji. byłby wolał zamordować Fedora! Mordować Dymitra na wypadek oczekiwanej śmierci Fedora. Zdawałoby się. wybuchła ponownie wojna szwedzko-moskiewska . DĄ ENIA DO UNJI POLSKO-LITEWSKO-MOSKIEWSKIEJ. i rokosz Lubomirskiego. e wybór Zygmunta III na króla polskiego. adnego znaczenia politycznego nie miał nale ący chronologicznie do tych lat pewien fakt. Moskwę. który zginął w r. 1588 w odwiedziny do nie uznającego go. a w dalszych konsekwencjach przeciw Polsce.. i przeciwdziałać temu zawczasu. e wybiła ostatnia godzina dla ekspansji moskiewskiej w Europie i e Moskwa odtąd mo e wogóle ju tylko upadać. a społeczeństwu zagłodzeniem. potem Karol Sudermański. oddanego bezmyślnej dewocji. Koporja. a najbardziej w oczach samego cara. ocalił od zupełnego rozbicia antagonizm szwedzko-polski. Na wojnach religijnych Europy środkowej wogóle rozrosła się Moskwa w Rosję. czy te protestant katolika w Szwecji. Poszło wszystko w kąt przed naczelną kwestją: czy katolik ma uciskać protestanta. Szwecja. a następnie najstraszliwsze dla Polski wojny szwedzkie! Nad dobrem Moskwy.. 1591 podczas ataku konwulsyj. gotując się do wystąpień na zewnątrz przeciw Polsce. skromnie wa ąc swe dostojeństwo. Z przyjazdu jego skorzystał Godunow i kupił u Jeremjasza wyświęcenie swego metropolity na patrjarchę. A tymczasem splotem stosunków stało się. czy Moskwa da się skłonić do wspólności orę a z Polską. nad ocaleniem prawosławja od wszelkiego uszczerbku czuwały dwie inne ekskluzywności wyznaniowe: katolicka Zygmunta III i luterska Karola Sudermańskiego.) Ujemne skutki tłumnego porzucania rolnictwa dla handlu okazały się szybko. 1590. Nastały przewroty. szwedzka. skoro tedy trzon bogactwa narodowego poczynał przechodzić z 67 . W jakim e celu? Je eli chodziło o drogę do tronu. które groziły wywrotem państwu. 1595 stały pokój z Moskwą. W r. a tem mniej do mordowania ich. Jemu. Wpływy polityczne idą za majątkiem. Rzucono potem podejrzenie na Godunowa. jakoby kazał był Dymitra zamordować. zawierała w r. polska. mający później posłu yć za pozór do nader wa nych wydarzeń: śmierć carewicza Dymitra. a eby tem skuteczniej móc u yć Estonji za kuźnię wojenną przeciw Zygmuntowi III. było właśnie najpomyślniejszem w skutkach dla Moskwy wydarzeniem! Tego roku 1592 sejm inkwizycyjny w Polsce. W roku następnym. w r. pobitą w walce o Bałtyk. jak Fedor! Tendencji zaś do zrzucania carów z tronu. 1591 byłoby za wcześnie! Niesposób te dopatrzeć się powodu. (1595-1634. e nikt go od steru nie odpędzi. a zwłaszcza objęcie przezeń tronu szwedzkiego. dla którego Godunow nie byłby zadowolony ewentualnie i pod Dymitrem ze stanowiska „wielkiego bojara” (wielki wezyr!). przyjął od kalifa wskazane sobie zadanie: jako sułtański agent miał wybadać.Patrjarcha Jeremjasz. Narwy (Iwangorodu).

na którą kupiec nie ma czasu. Zbiegano z ról. t. Niechęć wzajemna djaków a kleru wzrosła jeszcze bardziej skutkiem odmiennego stanowiska wobec tej kwestji. którzy są wyłącznie od jej wykonywania. Wszystko więc. Niemo liwem było wdawać się z ka dym włościaninem zosobna.majątku nieruchomego na ruchomy. zobowiązani zato do słu by wojskowej. coraz liczniejsi t. nie siedząc na miejscu. i sam car musiał stać się przeciwnikiem przemiany. tem większa potrzeba coraz nowych i tem więcej „kormlenia”. Dopełniło miary rozprzę enie wszelkiego gospodarstwa wiejskiego (nietylko rolnego) w całem państwie. bojarowie i monastery. rządzą niezale nie i zupełnie według własnej woli.a zarazem burzyło strukturę społeczną i państwową. Ci rozrośli się ju w liczną jakby kastę pisarzy. nie znając ich zgoła. na ludność „derewni”. właściciel czy dzier yciel. 1590). Gdyby natomiast wyrobiło się bojarstwo handlowe. rozpowszechniając się w ciągu stulecia. od „zakupa” i „smerda”. Łatwiej obłowić się na kupcu. Najpierw próbowano zapobiec złu przedłu aniem terminu przedawnienia w sporach tego rodzaju (z lat 2 na 3 i 5. ale rozwijało się w tym kierunku ju od początku niemal XVII wieku. tem więcej pola dla razrjadów. Straszliwy głód. oswabadzając się przez djaków od przemo nego wpływu kleru i bojarów. nie czekając niw. których do rozmaitych specjalnych celów było pod koniec XVI wieku ju około 30. „pomieszczyki”. musiał przedewszystkiem „słu yć”. duchowieństwo zsolidaryzowało się tedy z bojarstwem. nie dotrzymując adnych terminów. a zatem nie mieszkał na wsi. a w połowie XVII wieku 50. Bojar. a choćby im bardziej tylko rozpierzchnięta ludność. nie gospodarował. odbierając dostatki kniaziom i bojarom. zw. Złudzenie to umilało carom władzę. wszystko musiałoby przybrać odmienne kształty. na przymusowej uprawie roli. skoro z pomocą tych. czy pomieszczyk. nadał temu prądowi sankcję. Głównem zajęciem ich stało się zczasem coraz dokładniejsze organizowanie djaków w wydziały kancelaryjne. tudzie warstwa obdarzonych z łaski gosudarskiej u ywalnością carskich „sieł”. z których omal nie zostali zupełnie wyeliminowani. podkopującej militaryzm i osobistą zale ność „słu yłych”. a zbiegostwo od roli mogło ją zrujnować. był wobec rządu odpowiedzialnym za wieś. ka dy ścieśniał swobodę przenoszenia się ludności rolniczej. Dochodzenia o zbiegostwo rosły w sposób zatrwa ający. Ocalały zajęcia handlowe Tatarów. a przeszło niebawem i na drobną własność ziemską. co dotychczas posiadało oficjalne znaczenie. którego rozło enie na rodziny i głowy pozostawiano samym włościanom. podrywając byt „pomieszczyków”. a gdy to nie skutkowało. Zaczęło się to od robotnika rolnego. wystąpiło przeciw nagłemu wzrostowi stanu kupieckiego. boć przy handlu niemo ebnem stałoby się osnucie hierarchji społecznej na „słu bie” rządowej. a ją w r. odbierając mo ność utrzymania tradycji „dzieci bojarskich” . a popierani przez carów. Urządzano tedy solidarną odpowiedzialność całej osady wiejskiej wobec właściciela i władzy za kontyngent podatkowy. Cerkiew była właścicielką polowy uprawnej ziemi. 68 . Im większy obszar państwa. zaczyna się to od r. nie dopełniwszy obowiązków rolniczych. jakie miały nastać. Zbiegostwo z roli groziło ubytkiem ołnierza. której nie widział. Jedna tylko warstwa. począł Godunow ograniczać samo prawo wypowiadania kontraktów ze stosunków rolniczych. posiadająca dostęp do ycia publicznego. 1607 zniesiono całkiem. trwający przeszło trzy lata (1601-1604). opanowawszy machinę administracyjną. ni na rolniku. ustrój zaś społeczny moskiewski oparł się na tatarskim (kazańskim) wzorze. zagro onemi poczuły się warstwy właścicieli ziemskich: mo nowładcy. nie miała nic przeciw rozpierzchaniu się ludności daleko poza centrum: djacy. zw. e. Nie odrazu nastąpiło takie wykończenie społecznych stosunków wiejskich. którym się zdawało. Ktokolwiek dzier ył władzę państwową wśród przewrotów. którą nie zarządzał osobiście: za podatki przedewszystkiem. razrjady. a zatem począł przytwierdzać ludność do roli przymusowo.

a zbo a dostarczał car. Najpierw za Zygmunta Starego w r. Nad Dnieprem powstało drugie ognisko zbiegów ze wszystkich ościennych krajów. w której musiał opłacać podatek. przymusowe stowarzyszenie całej ludności danej gminy. có zale ało na miejscu pobytu tego i owego? Skoro pozostali płacili za wszystkich. byle nie nadwerę ać zasady „miru”. było to nie tylko prawem jego. z perjodycznym rozdziałem gruntów do u ywalności rodzin. Ruś osiągnęła te wśród Kozaków niebawem olbrzymią większość. yła jednak poza nią. Za przykładem Moskwy zaczęto brać ich na ołd królewski. i doszło potem do tego. nie brakło nigdy ywiołu lubującego się w nieregularnej wojence. Rusi i Polaków. skoro system podatkowy oparł się następnie na pogłównem.. zorganizowali się i ci naddnieprzańscy Kozacy po wojskowemu. lub wędrownych) pod warunkiem przysłania odpowiedniej kwoty we właściwym terminie. jako kolektywny współwłaściciel i skutkiem tęgo nigdy nie mógł przestać być „chłopem”. gdy tymczasem „polscy” dzielili ycie pomiędzy rolę a obóz warowny. bo nie było wolno. Udzielano więc pozwolenia na szukanie szczęścia w świecie (w zajęciach miejskich. I musiał pozostać włościaninem stanowo. w jaki sposób zebrali pieniądze. lokalny gosudar. Wojskowy sposób zarobkowania posiada zawsze niezrównany urok dla Wschodu. uzupełniając się nietylko Tatarami. Rozszerzały się ich siedziby w dół Donu. i skarb państwa. ani on. Kozacy rjazańscy pozostali na ołdzie władców moskiewskich. lecz całą pstrokacizną etnograficzną dorzeczy Oki i Donu. Dodajmy. Utworzywszy z niej nad Donem pogranicze wojskowe przeciwko Tatarom. Z tych stosunków wyniknęły wkońcu dwie konsekwencje. tworząc w ten sposób wojsko stałe na ziemiach tych „ukrainnych”. obojętnem było. e przynajmniej połowa ludności danej wsi. Cerkiew zrównała rozmaitość pochodzenia wśród Kozaków i zesłowiańszczyła wszystkich. którego pozbyć się nie mógł. Za Iwana Groźnego przeprowadzono reorganizację tej kozaczyzny. był faktycznie rzemieślnikiem lub kupcem. która przewodziła zazwyczaj tej zbieraninie. Podziału gruntów według ilości głów w rodzinie wymagała sprawiedliwość. kto się nim urodził. przypisana do gleby. Prawosławie łączyło i tutaj wszystkich Kozaków. „siczą” zwany. Główna ró nica pomiędzy „Dońcami” a „Zaporo cami” z nad Dniepru polegała na podkładzie ekonomicznym: Kozacy moskiewscy wystrzegali się rolnictwa. Pozostali ułatwiali sobie w ten sposób zadanie. kozaczyzna. Jak na Zalesiu do handlu. nie ponosiły szwanku. 1531 spisano 2000 w rejestr. „kazna”. a potem Stefan Batory przyjmował stopniowo na ołd wszystkich. z początku atoli nie było innego sposobu dla malkontentów i oponentów. Węgrów. choćby chciał. Kozaczyzna posuwała się od Donu daleko na zachód. a rośli wcią w liczbę. podobnie zaczęto na Rusi litewskiej zbiegać do Kozaków naddnieprzańskich. Wołochów. Jakkolwiek z wiedzą i zezwoleniem swego pana (za dobrą opłatą) mieszkał w mieście. Ju z początkiem XVI w. e kolektywizm był jedynym sposobem obejścia zakazu opuszczania gruntów: byle pan. Ktokolwiek rodem nale ał do pewnej wsi. nie mógł nigdy przestać nale eć prawnie do swej wiejskiej gromady. 69 . lecz cię arem. nieraz bardzo zamo nym. mno yło się Kozaków bardziej. jak . był zawsze współwłaścicielem jej gruntów i pozostać nim musiał. ani jego potomstwo. Emigracja ze wsi dokonywała się tedy później całkiem jawnie i legalnie. gminna własność gruntu. handel i łupy stanowiły ich dochody.. ni mógł podołać regestr królewski ograniczony mo liwością finansową i względami na potrzeby rolnictwa sąsiednich krain. bo nęciły stepy i sposobność bogacenia się łupem na Perekopcach.W ten sposób powstał rosyjski „mir”. i kolektywna. których napady łupie cze miały trwać jeszcze przez kilka pokoleń. Jeden ustrój tatarski pociągnął za sobą drugi. niemało nawet szlachty polskiej. a inni ruszczyli się przez Cerkiew.

to te krzywo patrzał na kozaczyznę.a nawet kilkunastomilowych. t. i zdawało się. zaczęła się od końca XVI wieku zagospodarowywać na nowo. e Kozak siedzi na „pańskiej” ziemi! Ruskiemu wielmo y chodziło nie o kawałek gruntu. gdy dłu ej dziesięciu lat zasiedział grunt. Poczucie narodowości zaświtało nareszcie w tych województwach „ukrainnych” . Na tych rozległych stepach. e ta ziemia nie jest ju niczyją. bo w takim razie . a potrzebowali dziesiątek tysięcy. ale ni sze duchowieństwo.jak stwierdził synod 1551 r. naśladując w tem Polaków i Litwinów. W Ostrogu swoim zało ył drukarnię i szkołę wy szą. podnosił się właśnie poziom wykształcenia wysoko i to nietylko wśród duchowieństwa. zawsze w pogotowiu wojennem. e mu narzucą przymus umiejętności czytania tych ksiąg. jakich zna historja Europy. staje się poddanym właściciela.i drukarnię zburzono. sławna „Biblja Ostrogska”. 1588 przepis. pan 35 miast i tysiąca wsi. obecnie koronnej.zabrakłoby popów. wśród kraju nieuprawnego i bezludnego ginęło kilkanaście tysięcy futorów. w miarę mo ności. wytworzy się narodowość ruska. pretendującą do godności akademji. Niejeden rzucał tedy w dziesiątym roku gospodarki wszystko i szedł dalej w świat szukać szczęścia na nowem. Cerkiew z tej strony Dniepru weszła śmiało w prąd reformacyjny. Zmieniali się. i zakładał sobie „futor”. Akademja ostrogska daleką 70 . 1581 pierwsza zupełna Biblja w języku cerkiewnym. a nie bez słuszności. kilko. część była w siczy. Kozak onaty wybierał sobie na olbrzymich jeszcze bezpańskich przestrzeniach stepu kawał ziemi.podczas gdy w Moskiewszczyźnie sprowadzało się tylko „majstrów” do celów militarnych. które w unji lubelskiej przeszły od Litwy do Polski. Po latach pokazywało się. Zwykłem to bywało wydarzeniem. po futorach. jakby nic. Była na przełomie wieków XVI i XVII doba. na Rusi owej do niedawna litewskiej. duchowieństwo prawosławne ukraińskie pełne było kalwinizmu i arjanizmu. jakby drobiny.jakbyśmy dziś powiedzieli: jednej narodowości ruskiej. Królowie czynili tam wielkie nadania „pustek”. chocia po większej części byli jednego rodu i jednej wiary . j. postarało się o zaburzenia „ludowe” . i to było pierwszą przyczyną. skutkiem czego mo nowładcy ruscy zamieniali się na największych przedsiębiorców osadniczych.Ukraina. dla której panowie południowo-ruscy i Kozacy stanęli sobie nawzajem ością w gardle.poniewa tu wyrobił się pewien poziom niezbędnej do tego inteligencji i działał przykład kultury polskiej. ywioł ludowy stanowił podło e a nazbyt wystarczające pod ka dym względem. wydająca na świat księgi liturgiczne cerkiewne. tam wyszła w r. eby nie wyświęcać na kapłanów osób niepiśmiennych. Jak Radziwiłł na Litwie. lecz tworzył osady i folwarki stopniowo. e le y w granicach cudzej posiadłości. wśród którego nie brak rozpraw. W Ostrogu powstała pierwsza drukarnia. bo nigdy aden mo nowładca nie korzystał odrazu z całego nadania. dawna Kijowszczyzna. . Sprowadzali osadnika tysiącami. Powstaje piśmiennictwo cerkiewne. niejednego jednak dotknął ten przepis. e futor stał w granicach czyjegoś nadania. obawiając się. Często dawał się przepis ten Kozakom we znaki. Podczas gdy na Rusi moskiewskiej nie mo na było wydać zakazu. spadające ze stołu ostrogskiego. Kozacy kobiet do siczy nie zabierali. e kto przez 10 lat siedzi na nieswoim gruncie. miały folwarczek. Do Moskwy docierały ledwie jakieś echa z tego ruchu. ale o kilka par rąk roboczych z futoru! Obowiązywał zaś tam do prawa prywatnego statut litewski. gdzie chciał. e na południu dawnej Rusi litewskiej. Właściciel futoru z reguły nie mógł wiedzieć. do którego wprowadzono od r. a część przy rodzinach. Próbowano wprawdzie i w Moskwie sztuki drukarskiej. jako „dzieło szatańskie”. tak na Rusi południowej stał na czele ruchu „nowinek” mo nowładca kniaź Konstanty Ostrogski. pierwszy znów przykład tego dając we wschodniej Słowiańszczyźnie .po raz pierwszy we wschodniej Słowiańszczyźnie . mogących najzupełniej wytrzymać porównanie z przeciętnem dziełem teologicznopolemicznem Zachodu. o którym się później okazało. Zbierał do niej profesorów z całego świata (u ywał do tego nawet pośrednictwa Possewina). a eby się na niem mogła oprzeć narodowość: był dość liczny i posiadał dość cech odrębności. ujmującą im rąk do pługa. w tych prowincjach.

a król odtąd miał zaciekłych wrogów w Rusi południa. Zalicza się jednak e zarazem do prawosławia. był typem budzącej się tam do ycia narodowości. której nigdy nie zamyśla porzucać. lecz przeciwnie. Pojawiają się te próby.. prawosławnych nie powstała myśl. gardzi moskwicizmem i adnych nie widzi stycznych pomiędzy sobą a Moskwą. gotowi zrzucić Zygmunta z tronu. e skoro mo na nawracać tak skutecznie z kalwinizmu. 1596 unja brzeska. a więc i wśród ruskich. W drukarni ostrogskiej tłoczy się odezwy gwałtowne. a „nowinkom” hołduje dlatego. Za Konstantym Ostrogskim stała cała inteligencja ruska Ukrainy. zalicza sam siebie do Europy zachodniej i tylko z nią szuka związków duchowych. Wtedy obmyślił król klin do rozsadzenia tego związku: wznowić unję Florencką. świecka i duchowna. chwycił oburącz. sądząc. Król nie wymyślił tego ruchu unijackiego. narzucającej się na opiekunkę prawosławia. Kwestje religijne łączyły się wówczas nieuchronnie z politycznemi. ani go te nikt z Polaków. e szuka dróg do odrodzenia Cerkwi. e Ruś ukrainna (województwa podolskie. a eby walczyć z Moskwą. Cała Ruś południowa sprzeciwiła się ostro unji na synodzie prawosławnym. poparł. z których jedną pragnie zwalczać. 71 . Konstanty Ostrowski staje na czele opozycji. Ale nie staje się przez to bynajmniej Polakiem. Sam zaliczał siebie zawsze do Rusi . e rozwinięta silnie działalność misyjna Kościoła szukała plonu dla siebie wśród protestantów wszelkich. przeciwnie. a protestanckie wpływy wciągały do opozycji równie Ruś południową. Dogmatycznie jest prawosławie bli szem katolicyzmowi od najumiarkowańszego protestantyzmu. Tylko Ruś Biała i Podlasie pragnęły jej i były do niej przygotowane. Unję pojęto wprost jako prześladowanie prawosławnej wiary. stała się rozsadnikiem protestanckiego kierunku w Cerkwi. za Polaka nie uwa a.i byłoby dziwnem. Nie trwało to atoli długo. Ten Ostrogski. czy nawet z arjanizmu. przywiązany do niej fanatycznie. Widzi dwie ró ne całkiem kultury. całe jego ycie jest jej zwalczaniem. ową nowopowstającą narodowość ruską. polityką. Jest czemś odrębnem. zmierzające do „jedności Kościoła Bo ego” na Rusi.. o ile łatwiej powinnoby być nawracać ze schizmy. napół świeckiem była ogłoszona pośpiesznie w r. zupełną odrębność i całkowite przeciwieństwo. jako twórczyni rzekomej unji. a proces wytwarzania się narodowości ruskiej został niebawem przerwany gwałtownie. a Zygmunt kazał ogłosić ją na całą Ruś. podburzające przeciwko Polsce.śpieszył i po swojemu pokierował. Protestantyzm był prądem opozycyjnym za Zygmunta III. wszak ono nie jest wobec katolicyzmu wcale herezją. bo polityczną. przy.. W ten sposób.jednak była od prawowierności.. Z ochotą staje na czele wojsk litewskich. Ale niema to nic do jego przekonań politycznych: nienawidzi Moskwy. gdyby w dobie nawracań b. bracławskie. Wyraz „Moskal” przeszedł z tego ruskiego języka do polskiego. ale chwycił się go ręką niezgrabną. z tego zaś wniosek nieuchronny. kijowskie) poczynała wyodrębniać się narodowo od Moskwy.a więc i my musimy go do niej zaliczyć. zwołanym tego jeszcze roku równie do Brześcia. sam te kniaź Ostrowski napojony byt arjanizmem. Oparty na kulturze obywatelskiej polskiej. dobiegłszy ledwie do połowy XVII wieku. Zniechęceni do króla protestanci porozumieli się z prawosławnymi. przez pośrednictwo protestantyzmu. szerzyło się wśród przodujących warstw Rusi „łaciństwo”. e usunie ze swego państwa schizmę. olbrzymia większość inteligencji całej Europy rozumowała niemniej mylnie). Sprawa wisiała w powietrzu o tyle. popierane przez wybitne osoby prawosławne. Okoliczność ta musiała się uświadamiać wśród dysput wyznaniowych coraz liczniejszym osobom . kulturalnych. Tak mówiła logika. pociągający przykładem swym. Dziełem napół religijnem. trwającą przy Cerkwi (dogmatycznie mylne całkiem rozumowanie niema tu nic do rzeczy.

Wznowienie unji poruszyło Moskwę i Carogród. jakoby Dymitr nie był umarł w r. Po bezpotomnej śmierci cara Fedora. jako istotne zadanie swej misji. a warstwa właścicieli ziemskich sympatyzowała z nim za przytwierdzenie ludu do ziemi. 1600 jeździł doMoskwy Lew Sapieha z projektem ścisłego związku prawno-państwowego. Golicynów. co jest epizodem. eby do faktycznie posiadanej władzy przydać sobie i godność monarszą. zwłaszcza (zdaje się) pomiędzy Sapiehami a Bielskimi. ale trzeba było radzić sobie z opozycją tylu Rurykowiczów i wszystkich tych mo nowładców. Wojnów. Było to oczywistem. bojarów i duchowieństwa. eby przygotować unję z carstwem w przyszłości. mające dopuścić Moskwę do daleko sięgającej ingerencji w sprawy i w dzieje Polski. Tymczasem przeszedł tytuł panowania tatarskim obyczajem na wdowę po carze. miał główną kwaterę w Ostrogu. Stadnickich. chocia z rozmaitych względów. a ci z Mścisławskich. Wszystkich niedogodnych nie dało się jednak wymordować i usunąć. a Sapieha natenczas. pomyślał Godunow o tem. był zarazem moskiewskim agentem. Nie mogąc znaleźć sami stosownego do tej roli kandydata. Teraz dopiero. i wcale nie jednako pojmowane. bo wypadki przybierały kierunek wręcz przeciwny: ingerencji Polski i Litwy w dzieje Moskwy! Takto współczesnym niełatwo odró nić. Istniało jakieś porozumienie pomiędzy Bielskimi. eby król polski starał się o tron moskiewski znajdowały stopniowo coraz więcej zwolenników. W gronie tem zajęto się te wynalezieniem samozwańca. następnie zaś względem Polski.ale nawet nie rozwa ano bli ej tego projektu. mających unję czynić niemo ebną. gdy tron sam mu się niejako wpraszał pomyślnym losem. Natenczas Borys urządził zjazd. których opozycja mogła być niebezpieczną. Zawahał się Godunow i postanawia poprzestać jeszcze na stanowisku „wielkiego bojara”. Romanowych. protegowany przez tego Konstantego. Bielskich.. Godunowy? Siostrę bez trudności skłonił. Owe projekty zaprowadzenia ściślejszego związku prawno-państwowego pomiędzy państwami polskiem i litewskiem a moskiewskiem. jaki on sam pierwszy wymyślił: zaczęto rozglądać się za samozwańcem. Sapiehów. zgodnych w opozycji względem króla.. Narazie zdawało się to niemo liwością. którzy pozostali. owszem oni upatrywali interes prawosławia przedewszystkiem w rozwoju potęgi moskiewskiej. nale ącym mu się po bracie. a teraz pragnie zasiąść na tronie. a mo nowładczemi domami Litwy i Rusi. a w ostatnim czasie pomysłem Zamojskiego. e Irena mo e stanowić tylko przejście do nowej dynastji. zostawił u Bielskich samozwańca. Ale Lukaris i jemu podobni nie byli wcale nieprzyjaciółmi Moskwy. Godunow projekt odrzucił. Szujskimi i Romanowami. e zrzekła się tronu na rzecz brata. który był pogromcą Moskwy. Główny agent.. Koronował się potomek tatarski na cara dnia l września 1598 r. a co ma posiadać historyczną trwałość. ka ąc się obwołać carem. Z Konstantynopola wysyłać poczęto agitatorów. Cyryl Lukaris. od patrjarchatu nasłany. W r. nie zawsze bezinteresownych. wyra ające się kandydaturami do tronu polskiego Iwana Groźnego i Fedora. Terror i szpiegostwo zawisły nad państwem. lecz yje bezpieczny pod yczliwą opieką Godunowych. którzy narówni z nim mogli marzyć o tronie. zwrócili się o pomoc do panów litewskich i ruskich. Na Litwie i Ukrainie zainteresowały się tą sprawą głównie domy Wiśniowieckich. Rozpuszcza wieść. Szujskich. Tak tedy unja brzeska niefortunnie wpędzała w jeden obóz polityczny wielbicieli i przeciwników Moskwy. eby Zygmunt III starał się o tron moskiewski . czemu nią nie mają być oni sami. dawny rektor akademji ostrogskiej. poczem zabrał się energicznie do tępienia rodów. 72 . Tak zbierały się zwolna okoliczności. w styczniu 1598 r. Irenę. chwycili się przeciw Borysowi tego podstępu. 1591. Godunow wydał nawet odezwę od rzekomego Dymitra. Ka dy taki agent.. Mniszchów. ale podstęp wykryto. szerzący nienawiść do Polski. rodzoną siostrę Godunowa. a tylko dorobić sobie cara. Miał po swej stronie patrjarchę Joba. sam Jan Zamojski doradzał.

skąd przeniósł się na Ruś litewską. Źródła rosyjskie mienią go być Jerzym Bogdanowiczem Otrepiewem. e kazał go zamknąć w odludnym monasterze na Białem Jeziorze. i 73 . Dopiero pod Nowogrodem Siewierskim musiał Mniszech torować sobie drogę orę em. wołano. w Muromie. który zarobił na tem przedsięwzięciu miljony i córkę osadził na carskim tronie. urządzał sobie tam ju dwór i przyjmował deputacje z prowincyj moskiewskich. Osłaniał tam jeszcze sprawę Godunowa Wasyl Szujski.. i przyrzeczeniem pomocy do odzyskania korony szwedzkiej. mnichem z zakonnem imieniem Grzegorza czyli Griszki. e w Dymitrze Samozwańcu okazały się liczne rysy europejskie. a tymczasem stawały się coraz intenzywniejszemi. W latach 1601-1604 panował w carstwie moskiewskiem mór i głód do tego stopnia. gdzie mniej głodno. a pod koniec 1603 roku rozeszła się ju wieść. bo załogi buntowały się i przechodziły na jego stronę. bo nie mógł bez uchwały sejmowej wypowiedzieć wojny Moskwie. Ten. Oficjalnie popierać król nie mógł Samozwańca. Król te uwierzył w Dymitra. e liczyć się nale y z prawdziwym carem. Zamojski i Ostrogscy nie chcą przepuścić na drugą stronę Dniepru ochotniczych rot Samozwańca. odnosząc zwycięstwo nad Basmariowem. Od końca r. Jako zaraz na granicy powitało go poselstwo Kozaków dońskich. uzbrajano wędrowne gromady. Ale opinja była ju po jego stronie. na Litwie zaś uwa ano go za nieślubnego syna Stefana Batorego. i tak nie zebrało się ich wielu. głodnych! Car mścił się na kniaziowskich rodach. Jezuitą krakowskim. przyjął tu katolicyzm dnia l6 kwietnia 1604 przed księdzem Sawickim. najlepszym wodzem moskiewskim. a dalej po drodze przysyłano mu w więzach dowódców warowni. co spowodowało patrjarchę Joba. jak innych oddawano na tortury! Mniejsi dowódcy popełniali jednak umyślnie błędy. Do Kijowa wjechał ju w 20. ale jak wszelkie miłosierdzie. Ani Borys.. został nawet djakiem patrjarchy. przebywał w Galiczu. Faktem jest.miał więc króla zupełnie po swej stronie.Kim był ów samozwaniec . próbując. e to Dymitr. eby wszcząć rozruchy przeciw Borysowi. wieści o Dymitrze. przyrzeczonem odstąpieniem (nie dotrzymanem następnie) Siewierszczyzny i połowy Smoleńszczyzny. Gromady zgłodniałych przeciągały z okolicy w okolicę. a gdy Borys przeciw takim gromadom wysłał oddział ołnierzy swoich. z których Samozwaniec korzystał. Chodkiewicz. przegrano natomiast w dalszym pochodzie bitwę pod Dobryniczami. ni zwykli bojarzy nie szczędzili jałmu n. Zbiegł stamtąd. Tolerowanie samozwańca na terytorjum polskiem mogło wywołać wojnę z Moskwą. co stało się nawet przyczyną jego zguby. Z taką garstką wybrał się Samozwaniec na zdobycie olbrzymiego.000 ołnierza. Wcześnie rozpuszczano tajemnicze wieści o jego pochodzeniu i przeznaczeniu. przeniósłszy się do Michała Wiśniowieckiego do Łubna. Jakiś czas nale ał do Ławry Peczerskiej w Kijowie. choćby największe podczas klęsk publicznych. Samozwaniec przyjechał do Krakowa. 1602 przebywał blisko rok u Adama Wiśniowieckiego w Brahimiu. Nowogrodzie Siewierskim.. ółkiewski. ani rody mo nowładcze.napewno niewiadomo. Publicznym patronem rzekomego Dymitra był wojewoda ruski Jerzy Mniszech. poczem odbył wędrówkę po dworach panów ruskich. Samozwaniec wychowywał się dalej do swej roli w ró nych monasterach. pod głodu pozorem. z poddaństwem „swemu przyrodzonemu panu”. Moskwie.ale król zachęcał do werbunku ochotników. Tysiące osób uwierzyło mu i wyrobiło się zdanie. syn Iwana Groźnego. i jemu „dochować wiary”. Godunowowi . e pojawiało się między prostym ludem ludo erstwo. a militarnie zorganizowanego państwa! Widocznie miał grunt dobrze przygotowany. było to kroplą w morzu.. a nie „uzurpatorowi” Godunowowi. pomny. z Dymitrem. Z Godunowem był zaprzysię ony rozejm! Zwracali na to uwagę Zygmuntowi III Zamojski. bo zaledwie 2500. a nazajutrz wysłał list do papie a z obedjencją . ale obok głodnych. a dał się pozyskać do tej sprawy obietnicą unji cerkiewnej. e posyła wojsko na .

a do Moskwy zbirów z zamachem na ycie Godunowa. Ale armja zmusiła niebawem Basmanowa. Łączyły go stosunki ze Stadnickimi i z Mikołajem Zebrzydowskim. skazany zato na śmierć. a nie inny zamordowany?”. Natomiast zaczął uprawiać politykę. a potem nie baczyć. proponując wybór królewicza Władysława na cara. jeśli ten. usunięte były z drogi wszelkie przeszkody i Samozwaniec wjechał triumfalnie do Moskwy dnia 20 czerwca 1605 r. Dodajmy . szkół i kolegów (jezuickich) w głównych miastach carstwa. posyłając do Krakowa o pomoc. Miał z sobą zaledwie 2000 ołnierza. widząc u Polaków dziwne sobie obyczaje. nadto zaś wystąpił ju z określonemi jasno propozycjami unji: Wieczyste przymierze. bo poto tylko przybyli. e te eksperymenty europejskości mogą stać się dla niego wielce niebezpieczne. w drugiej połowie roku 1605 zawisło nad królem powa ne niebezpieczeństwo. a niebawem. Wasyl Szujski rozsiewał pogłoski. do Zygmunta. w której u ył znamiennego zwrotu: „Przebóg! Plauta -to czy Tercncjusza komedja? . a gdy potem widział. sam pomagał zganić „winę” na Polaków.. Równocześnie szła druga gra fałszywa w kierunku odwrotnym: Szujski otoczył Samozwańca swymi ludźmi.. dnia 14 kwietnia 1605 r. Samozwaniec popełnił kilka razy ten błąd. Król trwał jednak dalej przy swojem. przeciw samemu Zygmuntowi III. z drugiej a do Persji. wzajemna wolność przesiedlania się. którego polecił opiece patriarchy Joba i wodza Basmanowa. działał w Krakowie w imieniu Szujskiego. wydawał się ludowi poni aniem carskiego majestatu. został jednak ułaskawiony. e chciał „reformować” obyczaj dworski moskiewski. ani eli powa nych głów. nie tak poddańczy. Jestli to podobna tak kogo zamordować. Pozostawił 10-letniego syna. Ledwie powstrzymywał wybuch powagą swą Zamojski. jakoby Polacy dybali na ycie Dymitra. Własny goniec nowego cara. Pomimo to sprawa jego nie stała wojskowo dobrze. a cara obcującego z polskimi ochotnikami inaczej. e wśród oddziału ochotników wojskowych. Zygmunt udzielił odpowiedzi niewyraźnej. a z Jezuitami nie chciał wcale widywać się. Wtem nagle zmarł Borys. wolność zakładania kościołów katolickich. Lud burzył się jednak sam od siebie. nawet piastowania urzędów publicznych . nabywania majętności. wyprawiwszy od siebie nowego posła do Moskwy. wspólna moneta i zamiar wystawienia wspólnej floty 74 . teraz miał długą mowę opozycyjną.zbiegostwo było coraz większe. Jan Zamojski. jak moskiewski Samozwaniec. e w jego własnym obozie Dymitr Samozwaniec ogłoszony był carem. Na sejmie warszawskim spotkało się postępowanie króla z surowemi naganami. który bezpośrednio po śmierci Fedora radził starać się jawnie i formalnie o tron carski. Ju z początkiem sierpnia zaczęły się rozruchy. którego główną siłę stanowiło 600 jazdy polskiej. Szujski. Ze wszystkich przyrzeczeń spełnił Samozwaniec tylko jedno: poślubił Marynę Mniszchównę. której ostrze zwrócone było śmiało przeciw dobroczyńcy jego. prawdopodobnie otruty. ni wymagał ceremonjał moskiewski. Zresztą odprawiał z kwitkiem posła Zygmuntowego. wybierających się na zdobycie obcego państwa z wątpliwym kandydatem do tronu. eby cerkwie pozamieniać na łacińskie kościoły. poczem i Szujski go uznał. upominał się u Samozwańca znów o spełnienie przyrzeczeń. wyprawiony w grudniu 1605 r. Bezobrazow. e zachowanie się polskiej gromady nie ze wszystkiem bywało chwalebne: rzecz prosta. Zatrzymał się w Putywlu. Próbował pozyskać króla polskiego przeciwko Samozwańcowi. dopominającego się przedewszystkiem pomocy przeciwko Szwecji. więcej było awanturników i ludzi wątpliwej konduity. Kandydatem opozycji do korony polskiej był nie kto inny. zwłaszcza w owem państwie. Wkrótce zginął przez uduszenie Fedor Borysowicz wraz z matką. Nad królem wisiał w Polsce ciągle rokosz. wspólna polityka zagraniczna (liga turecka). skierowane przeciw Polakom. Gdy ten wielki statysta zamknął poczet dni swoich. Fedora. Zachodni obyczaj. wolność handlu z jednej strony a do Niemiec.

W następnym roku hetman ółkiewski. nie chciał tu być zwycięskim najeźdźcą. Teraz dopiero wszedł ółkiewski do miasta. ani do miasta wejść nie próbował. a stanowiło to rodzaj herezji. co stanowi świetną kartę jego panowania. zbił pod Kłuszynem 40. Zdawało się. zaczynają się rozruchy przeciw Polakom. Zdezawuował atoli ółkiewskiego Zygmunt III. doszedł do szczęśliwego spełnienia. Europejskość obyczaju wychodziła raz wraz u Samozwańca na jaw. Zwa my . lecz wezwał wielmo ów moskiewskich odrazu do pokojowych układów. które miało ruszyć na Litwę pod wodzą Szujskiego. U Wasyla Szujskiego ciągle tajne schadzki. Wlokły się te układy o to opornie i nieszczerze. zawarł przeciw niemu przymierze ze Szwecją. Władysława. na nic się ju nie oglądając. p.(Bałtyk i morze Czarne) w razie bezpotomnej śmierci Samozwańca następcą jego będzie Zygmunt. Wasyl Szujski. jako przedstawiciel nowego cara i państwa zaprzyjaźnionego. program rozszerzenia unji politycznej na Moskwę. padało się następnie na ziemię i dosłownie „biło czołem”. W zwycięskim pochodzie stanął pod Moskwą dnia 3 sierpnia 1610 r. Ale zła 75 . Ani oblę enia nie urządzał. upierając się przy unji personalnej. na czworakach podpełzając pod tron . W dwa miesiące ruszał na Moskwę nowy samozwaniec. Po trzech tygodniach stanęło na tem. Ale wybór wodza wskazuje znów. eby Moskale jego samego carem uznali. bo jadał przy jednym stole z posłami zagranicznymi i t.. Co za warunki ścisłej unji! Wspaniały obraz roztacza się przed wyobraźnią! A tymczasem obydwaj władcy niepewni byli swoich tronów i siebie samych. Ten sam Samozwaniec. nowa elekcja nastąpi dopiero po porozumieniu się z carem. obawiając się Zygmunta (który uporał się szczęśliwie z rokoszem Zebrzydowskiego). układający się z Zygmuntem o warunki owe „sojuszu wieczystego” porozumiewał się z bawiącym w Moskwie Stadnickim o akcję przeciw Zygmuntowi. a eby obmyślić formę stosowną dla „sojuszu wieczystego”.ale powtórzona komedja trwała ju krótko i była sprawą wyłącznie wewnętrzną moskiewską. Opozycja rośnie. kości rzucając pod stół.. Wasyla cara i naczelnego wodza Dymitra. Król pozostał pod Smoleńskiem a do odzyskania tej warowni dnia l1 czerwca 1611 r. jako jeńców. zapraszali zaś na tron królewicza polskiego i litewskiego. mając wówczas przeszło sto tysięcy gotowego wojska. Dnia 22 maja 1606 r.a zato na uczcie koronacyjnej jadło się palcami... e w Moskwie klękało się przed carem.000 Moskali i sprzymierzonych z nimi Szwedów. autentyczność cara coraz szerszym warstwom podejrzana. stanął pod Smoleńskiem król Zygmunt III własną osobą i rozpoczął regularne oblę enie. e program utworzenia jednej na zewnątrz potęgi z Polski. Litwy i Moskwy. Teraz król wypowiedział wojnę Moskwie.. e Moskale sami przyprowadzili ółkiewskiemu do obozu. jako twórcy unji brzeskiej. w r. a nocą z 26 na 27 maja nastąpiła rzeź i zamordowanie samego tak e Samozwańca. e osoba jego. obydwóch Szujskich. była Moskalom znienawidzoną. którego Maryna Mniszchówna uznała swoim Dymitrem . W dwa dni potem Wasyl Szujski „wybrany” był przez kupców i duchowieństwo moskiewskie i djaków carem. gdyby zaś król polski (mający synów) zmarł wcześniej. Wojna była triumfalną dla Polski i Litwy. mając pod sobą zaledwie 3000 jazdy i jeden tysiąc piechoty. Z końcem września 1609 r. jak Samozwaniec sam nie był pewny własnego otoczenia w tej komedji ustawicznego wzajemnego kopania dołków przez wszystkich pod wszystkimi. Sam lekcewa y sobie majestat carski! Pamiętajmy. liczącego wówczas lat 15. 1609. Ugodził w słaba stronę Zygmunta.

zostali bez cara. był zagarnięty. Orę szwedzki odnosił wielkie przewagi nad Moskwą. jako najmniej dla innych szkodliwego. ni brak cara. najmniej zamo nego. Teraz nadchodziła kolej.Polski a Moskwy wchodziła w nowe stadjum. Republika wśród kultury azjatyckiej i tatarskich pojęć o władzy państwowej?! Jest to wprost niepojętem. zorganizowanego w Nowogrodzie Ni nym przez rzeźnika Minina. którego pierwszą dą nością musiało znów być wyrzucenie z Moskwy załogi. Do jednego z nich. wśród bezładu powszechnej ciemnoty. Głowa rodu. który stał ju na uboczu: Romanowa. Tak zaczęła się nowa dynastja. kazał i hetmanowi wracać z Moskwy. nietylko w tej materji. Sprawa o „wieczyste przymierze” . jak Zygmunt mógł Moskwę zostawiać w takim stanie przez trzy lata . uchwalił sejm pobory dla królewicza Władysława. Król. W lutym 1616 r. Ale tu przed samem wyruszeniem 76 . Michał. jednego z plejady znakomitych polskich strategów. Skoro Władysław nie przyje d ał. ju Paków przez Szwedów oblegany. ledwie małą załogę zostawiając na Kremlu. stanowiłaby dla Moskwy istne kleszcze wojenne. j. Moskale Szujskich się wyrzekli. pozbawiony wszelkiego znaczenia w kraju. ju Nowogród W. które dotychczas zwykły były trzymać ster państwa w swoim ręku. sama równoczesność. z których niełatwo byłoby wydostać się. bo inaczej rozprzęgłby się carat! Mogło w Polsce bywać bezkrólewie. Car musiał być. ale bez porozumienia między sobą. choćby najsro sze. Wybrali carem najsłabszego. Tego więc Michała (16131645) wybrali z pośród siebie carem. umiejących zwycię ać kilkakroć liczniejszych nieprzyjaciół. Nowy car próbował odzyskać Smoleńsk. Nareszcie lud prosty począł się upominać o cara. Gdy Zygmunt wyprawił syna w pole przeciw Moskwie. byle tylko dał pokój prawosławiu. I tak dziwna. Filaret. wytłumaczyć to da się tylko tem. wyruszył Władysław ku Moskwie. Kiedy nareszcie z początkiem kwietnia 1617 r. bez władzy. reprezentującą niewiedzieć co i niewiedzieć kogo. eby Po arski był ogłoszony carem przez lud. Tym razem obydwa państwa znalazły się równocześnie w wojnie z Moskwą. kniaź drugorzędny. a eby teraz dopiero wyzyskać wybór jego na cara z przed sześciu lat! Zygmunt III spóźniał się w określaniu swych myśli. bez rządu. jakkolwiek nie brakło Rurykowiczów bocznych linij.polityka potrafi zmarnować najświetniejsze zwycięstwa. przyłączył się kniaź Po arski.ju przymusowe . Z małą załogą polską nie było kłopotu. W ostatniej chwili pogodzili się mo nowładcy tych rodów.a przytem zostawić na moskiewskim Kremlu załogę polską szczupłą.. wymógłszy i tak honorowe dla siebie warunki: wyszli z Moskwy z bronią w ręku. eby nie dopuścić nowego człowieka. nawet bez porozumień z Polską. wracając z pod Smoleńska. ale wyróść wszystkim wysoko ponad głowy... Gdyby Szwedzi wojowali dalej. musiała kapitulować. Oligarchja moskiewska pozbawiona była najlepszych z pośród siebie jednostek. który na ruchu ludowym mógł łatwo uróść nietylko na pierwszorzędnego. lecz „bezcarewie” było absurdem. Romanowych. e bezcarewie trwało całe trzy lata. musiano powołać na tron jakiegoś cara rodzimego. pragnącym zniszczyć przeciwnika. t. jedni drugim zazdroszcząc.. wojska jego zostały atoli odparte przez Jana Karola Chodkiewicza. reprezentującej innego władcę. z rodu. był postrzy onv na mnicha. łatwiej zniesionoby jego panowanie. trzeba było odrabiać historję siedmiu lat! Stosunki te polsko-moskiewskie splatają się dziwnie wcią ze szwedzko-moskiewskiemi. Bywało coraz więcej zaburzeń. a jednak musiał z jej grona wyjść nowy car. wymordowanych w ostatnich latach. a syn jego. Gustaw Adolf szybko zawarł pokój. a Władysława nie dostali. i on równie był wobec Zygmunta kontr-królem. e wielmo owie nawzajem sobie tronu nie yczyli. Gdyby sam znienawidzony Zygmunt przemocą zasiadł na tronie Moskwy. Nieprzyjaźń dynastyczna przeszła od Karola Sudermańskiego na Gustawa Adolfa.

e Zygmunt III uzna hierarchję dyzunicką w południowej Rusi. niechaj się postarają o ich utrzymanie wygodne! To te militarnie urządzona Moskwa łatwiej od początku dawała sobie radę z Kozakami i łatwiej mogła ich strawić. Zaporo cami. które Kozacy przedsiębrali często samowolnie na kraje tatarskie i tureckie. Pod bramami Moskwy prowadzono układy o pokój. e z królewiczem Władysławem ruszyło w pole 20. 77 . gdyby nie waśń dynastyczna Wazów. ołnierz był to niezrównany. Zwolennikami Moskwy Zaporo cy nie byli tedy. podobni w tem do pierwszego magnata Rusi. Unja brzeska sprawiła. a natomiast wcielono trzy obszerne ziemie: smoleńską do Litwy. liczne tysiące zbrojnych. Gdy upadała szkoła ostrogska. zawartym 11 grudnia 1618 r. wezwany w r. wstąpił następnie do Bazyljanów i został prawosławnym metropolitą kijowskim (uznany na tem stanowisku przez Władysława IV w r. nie pytając króla ni wojewody. bo to groziło sprowadzeniem wojny tureckiej w porę najmniej po ądaną. ustanowioną rok przedtem tajnie przez patrjarchę jerozolimskiego Teofanaxxxii.000 Kozaków. do Polski zaś siewierską i czernihowską. kiedy im pozwolą. który nadał cechę powstającemu ruskiemu poczuciu narodowemu (+ 1608). przeszło berło wiedzy cerkiewnej na zało oną przez Mohyłę w r. zmierzał wprost na stolicę carów. a wzmocniony 20. urządzonej śmiało a niespodzianie na pewną okolicę. Wszechstronną działalnością swą podniósł Mohyła Cerkiew bardzo wysoko. Konaszewicz. a zresztą có go to obchodziło? On zarabiał wojenką.000 Kozaków pod wodzą Konaszewicza. To samo robili te Dońscy. Polska mogła utworzyć z nich walne pogranicze wojskowe. tylko wtedy. ale zarazem wielki wróg wszelkiej unji cerkiewnej: Piotr Mohyła. 1631 w Kijowie akademję. Przedtem chadzali Kozacy na Moskwę z Samozwańcem. za mało posiadał inteligencji. wiódł swych Kozaków. przejęty cywilizacją Zachodu i polskiemi pojęciami ycia obywatelskiego. i oni podtrzymywali do ostatka sprawę Maryny Mniszchówny. jako wojsko stałe na stepach pomiędzy rubie ami Rzeczypospolitej a Tatarami (krymskimi) i morzem Czarnem. a w . Wysłał go w tym celu na Ruś patrjarcha carogrodzki. gdyby równocześnie wojowała i Szwecja? i jaką byłaby konjunktura polityczna. wynikła na tle wzajemnej ekskluzywności wyznaniowej? Wspomniano wy ej. boć łup z takiej wyprawy. chocia pozaregestrowych. eby nie urządzać wypraw po łupy. jak polskie. Klęska Moskwy była stanowcza. Zaporo cy. e nienawidzili unji brzeskiej. Tego Kozak nie rozumiał.szczególności Kozakami z Naddnieprza. pod wyraźnym tylko warunkiem. Na tych zwrócił uwagę bli szą sam Fanar. ni unikająca militaryzmu Polska. je eli król czy car chcą. którym został w tym czasie. syn hospodara wołoskiego. musiały karcić surowo tę samowolę. kolonizować nimi step coraz dalej (futorami). Cyryl Lukaris. o czem wiedziano w Stambule z wypraw.) zawierał Gustaw Adolf pokój z carem Michałem. zachowując Szwecji tylko ujście Newy (pokój w Stołbowej). Władysławowi szczęściło się: zdobył Dorohobu i Wiazmę w szybkim pochodzie. Co byłoby. powiększać ich watahy w nieskończoność. mieć z nich znakomitą stra przednią i ustawiczne pogotowie. zwracając Moskwie wszystkie zdobycze. e hierarchja prawosławna poczęła zajmować się ludem Rusi południowej. ale skończyło się na rozejmie 16-letnim. ów niegdyś rektor akademji ostrogskiej.. Niepospolity ten mą . 1621 na wojnę turecką (zwycięstwo chocimskie). trzymali się atoli jego tradycji i w tem. kniazia Ostrogskiego. Pod Chocimiem walczył obok Konaszewicza drugi jeszcze wielki miłośnik Polski.. wychowany w Pary u. Władysław zrzekał się swych roszczeń do tronu carskiego. 1635).Władysława (w styczniu 1617 r. w Dywilinie. stanowił o ich dobrobycie na całe lata. która zasłynęła niebawem nietylko z teologicznej nauki. bo materjału było w bród. Tak moskiewskie rządy. stanowili dla Porty wa ny objekt polityczno-wojenny.

Wśród takich okoliczności wstępował po ojcu na tron polski i litewski Władysław (IV) w r. 1633. eby istniało w państwie wojsko stałe. Przez ten czas pragnęły obie strony pokoju szczerze. zawartym w Polanowie. zmusił całą armję moskiewską do kapitulacji. jakie zaś wydała owoce. co atoli dla braku przygotowania spełzło na niczem. Władysław zrzekał się zato tytułu carskiego. według pojęć wschodnich. Skończyła się pierwsza w historii polskiej próba syntezy dwóch kultur. miały na myśli zyskanie kilku lat. Była na to w prawie polskiem dobra rada. Nie po raz pierwszy stawali się patrjarchowie carogrodzcy agentami sułtańskimi. a zaczyna się ingerencja w kierunku przeciwnym. Ścięto dwóch przywódców kozackich: Sulimę i Pawluka. 1632. bo wło ył całe swe panowanie w sprawę turecką i miał plany wielkich wojen. nie podlegające rządowi. a więc jako nieuchronne przesilenie i osłabienie. którego termin upływał właściwie dopiero za dwa lala. skończyła się zarazem ingerencja Polski i Litwy w dzieje carstwa moskiewskiego. którego dotychczas u ywał. jako porę zamieszek wewnętrznych. Skończył się epizod starań o ściślejszy stosunek prawno-państwowy. e Polska utrzyma regestr kozacki bardzo du y i tem przyswoi sobie Kozaków. król miły Kozakom. poczem pokojem. odpowiadający ich osadniczym interesom: 78 . WOJNY KOZACKIE. stłumił elazną ręka kniaź ruski. zawierając pokój. przeciw Turcji. Nie mo na było dozwolić. mając wiadomości. tote sejm postanowił rozwiązać przymusowo organizację nieregestrowych siczy. a celem utrzymania w ryzach niesfornych nieregestrowych wystawiono nad Dnieprem forteczkę Kudak. w r. Od ywiał duch króla Stefana w królewiczu Władysławie. celem poczynienia dokładnych przygotowań. a ju za Zygmunta III zaczęły się wojny tureckie. byli posłuszni królewskiemu zakazowi. mianowicie osadzenie Kozaków po królewszczyznach na „prawie ołnierskiem” . e jest w toku większa akcja. o unję między Polską i Litwą a Moskwą. eby wzniecić niezgodę między Polską a Kozakami.ale mo nowładztwo ruskie wystarało się o sposób inny.Zdawało się właśnie przez jakiś czas. i w r. (1634-1682. 1634 musiał sułtan Amurat IV zarządzić odwrót. osądzając zmianę tronu.) Wojny tureckie zaczęły się jeszcze podczas ostatniej moskiewskiej. w których wyznaczał wybitną rolę Zaporo com. XVII. Zajęli Nowogród Siewierski i przystąpili do oblę enia Smoleńska. musiał Michał Romanow zrzec się na stałe ziem. zobaczymy w następnym ustępie. Obie strony. Odtąd poświęca się król całkowicie sprawie tureckiej. królewscy ołnierze. Interesy kalifa łączyły się z interesami patrjarchy schizmatyckiego. Sułtan. a więc zabezpieczały się umową od obustronnych wzajemnych napaści swych przednich stra y: Tatarów i Kozaków. Regestrowi Kozacy. ale te w lutym 1634 r. utraconych rozejmem dywilińskim. a sułtan protektorem prawosławia. nietylko na Bałkanie. wybuchłe z tego powodu. Ze zmianą tronu w Polsce przestawał obowiązywać rozejm dywiliński. bo zanosiło się na wielkie wojny tureckie. Wobec tego zale ało Porcie na tem. urządziła zaraz po śmierci Zygmunta III wielką wyprawę na Litwę. do czego nadawała się kwestja wyznaniowa. Jeremi Wiśniowiecki. Moskwa. Dwa bunty. Nowy król mógł dopiero w następnym roku ruszyć z odsieczą. wolał sam wszcząć działanie zaczepne.

000! Miał więc król 30-tysięczne wojsko kozackie. e królowi nie o wojny tureckie chodzi.000 Kozaków. a Kozaków u yć za narzędzie. oddać ich w poddaństwo na folwarki.000 na 12. gościł w Bachczyseraju. j. o eniwszy się z prawosławną. a eby zaprowadzić rządy absolutne. Turcy i Tatarzy mieli swoich szpiegów .nie było im tedy tajnem. W rzeczach wiary był obojętny. rozpuścili pogłoskę. W ten sposób ci sami Kozacy. a wywiedziawszy się od niego. nie obywatelską. a tego król nie myślał robić. je eli wznieci bunt kozacki. Wróciwszy po kilku latach. Rozbroić ich dałoby się tylko. e Chmielnicki jeździł do króla do Warszawy. j. Ojciec jego przybył z Mazowsza na Ukrainę za chlebem i był „podstarościm”. pozwalał matce dzieci w prawosławiu wychować. wychowany po polsku i katolicku u Jezuitów w Jarosławiu. 1620 w nieszczęśliwej bitwie z Turkami pod Cecorą ojciec poległ a syn dostał się do niewoli. na ołd państwa. przywoływał król do Warszawy przywódców kozackich zaufańszych. wracał zaś z Bachczyseraju z obietnicą. j. A eby je wydać. Przera enie padło na mo nowładców ruskich. Wszystko było przygotowane. 1638 zamienić Kozaków nieregestrowych na „w chłopy obrócone pospólstwo”. Dysząc zemstą. Syn. Odtąd nie było dnia na Ukrainie bez zatargów i wzajemnych gwałtów.000. które skończyły się odebraniem Subotowa. Ale nawet nie kazał im rozejść się. eby zrujnować Czaplińskich. Bohdan. ekonomem u Koniecpolskich w Czehryniu. postanowiły wzniecić na Rusi południowej wojnę religijną prawosławia przeciw katolicyzmowi. ale chce mieć armję stałą. t. t. Potrzebował król tedy 6000 nowych ochotników na regestr.uchwalono w r. e powiększa regestr kozacki z 6. t. eby wydać rozkaz całkiem inny. ogłasza. Owdowiawszy. wkońcu otrzymał od Koniecpolskich futor Subotów w u ywalność. a to ruszenia na zdobycie Krymu. A eby obrócić wniwecz wzmo enie kozaczyzny. postanowił Chmielnicki sprowadzić na Czehryń jaki oddział plondrujących Tatarów. a widocznem było. Nale ał do ich liczby Bohdan Chmielnicki. Trzebaby tedy było rozbroić 24. zgłosiło się zaś cztery razy tylu: 24. Sejm roku 1647 kazał regestr kozacki zmniejszyć do 6000 głów. został setnikiem. gdy wojna domowa sparali uje Polskę. wysyłając wojsko regularne przeciw nim. co potrzebował. Fanar i Porta. a następnie wstąpił do „regestru” kozackiego. dał znać do Stambułu. W razie dłu szego okresu wojennego Kozacy ci byliby nagradzani przez króla nadaniami ziemi. którzy by zrujnowali Czehryń. a potem wrócili. nigdy jednak nie przeszedł formalnie na prawosławie. którzy mieli wyprawić się na Krym i wojować następnie z Turcją. chciał enić się powtórnie. ówczesny podstarości czehryński. przygotowawszy ju pocichu niejedno do swych tureckich planów. Celem zapobie enia akcji króla Władysława. 79 . lecz ubiegł go szczęśliwszy konkurent. jako wyjechał na Krym. a w takim razie wytworzyłaby się z nich warstwa nowa. Czapliński. chodziło niemal ju tylko o ostatnie zarządzenia. Był to szlachcic polski (herbu Habdank). w przeciwieństwie do swego ojca. skąd przyszli . Wyniknęły stąd kwasy. wpisał się równie w regestr.000.i nie myślał o adnych dalszych następstwach ni planach. Zajął się te pisarzem kozackim sam han. jak bywało przedtem. staną się tarczą Turcji przeciw akcji tureckiej z polskiej strony. e zostanie księciem panującym na Ukrainie pod tureckiem zwierzchnictwem. e mógłby ich mieć i 60. W tem król Władysław. gdy wyczekiwał właśnie sposobnej chwili. W r. został pisarzem obozowym kozackim i gospodarował w pozostawionym sobie przez Koniecpolskich Subotowie. co stanowczo było wykluczonem u króla Władysława. ołniersko-szlachecka. zjednoczone w dą ności do zniszczenia katolickiej Polski (jak ju zniszczone były Węgry). Chmielnicki jeździł po kilkudziesięciu plondrowników tatarskich.

Nale ał do tych mo nowładców wschodnich. W drugiej bitwie walczyło ju obok Kozaków kilkanaście tysięcy Tatarów. wzywając do najazdu na Polskę.000 wojska wytrzymał Jan Kazimierz w obozie pod Zbara em 20 szturmów kozackich. byle nie powiększać regestru kozackiego. a 4/5 było motłochu. musiał ruszać dalej. zaczepieni.Wraz pojawiły się na Ukrainie setki popów wędrownych. zanim mo na było choćby zarzucić cośkolwiek drugiej stronie? Tego samego jeszcze roku 1649 porozsyłał Chmielnicki listy do hana. jął Kozaków rozbrajać. wyznaczono na nadania dla nich.000 głów. Chmielnicki usłuchał. które odjęłyby na przyszłość wszelką mo ność walk. Jako sułtan przysłał mu dyplom na księcia Rusi pod swojem zwierzchnictwem. którego zachowanie się w obozie i w walce składało się z pasma bezeceństw. Parł te do nowej wojny motłoch. skutkiem czego zawahały się losy wojny. a Chmielnicki został tego wojska hetmanem. zadali mu klęskę nad rzeką na Dzikich Polach. póki znowu Tatarzy nie pośpieszyli im z pomocą. Jak wobec takich warunków mogły wojny kozackie wybuchnąć ze zdwojoną zaciekłością. Ledwie piątą część tej rzeszy stanowili Kozacy. Dotarł a pod Lwów. eby nie umniejszać ilości rąk roboczych do swoich folwarków. wielki i polny. 80 . nie chcieli wybrze y czarnomorskich. ów patrjarcha jerozolimski. Ugoda zborowska 1649 roku podnosiła regestr „wojska zaporoskiego” do 40. Wje d ającego do Kijowa Chmielnickiego powitał jako „księcia Rusi”. Kiedy wybrany królem Jan Kazimierz kazał Kozakom wracać na Ukrainę. Porta wyprawiła 100. odpowiedział stosownie do uło onego w Bachczyseraju programu.000 Tatarów na pomoc. Skoro Chmielnicki tytułu tego nie wyparł się.jak gdyby sejm mógł stanowić w rzeczach wiary. bez rozkazu królewskiego. gdyby nie turecka nad nią opieka. przykazując Tatarom. dotarł pod Zamość. gdyby naprawdę chodziło o sprawę kozaczyzny lub prawosławia . gdzie wymusił 200. gro ąc rabunkiem. stawili się wojsku królewskiemu i dnia 15 maja 1648 r. A eby wy ywić te tłumy. do króla szwedzkiego i do cara. e ąda od sejmu zniesienia unji brzeskiej . W tych trzech województwach tylko prawosławni mogli piastować urzędy. którzy nie chcieli wojen tureckich. do sułtana. Zawarto ugodę pod Zborowem. Pod eganiom ich dopomógł cię ki błąd. Dzika tłuszcza liczbą swą raczej zawadzała ruchom wojskowym. a w trzeciej całe wojsko koronne poszło w rozsypkę. Pod nową grozą jasyru urosły siły Chmielnickiego do 260. spodziewając się zostać księciem panującym. Tatarzy ogłosili. któryby nie stawił się pod chorągwie Chmielnickiego. agentów tureckich z rozkazu Fanaru.000 głów. Jezuitom zaś i ydom zakazano tam przebywać. zwaną ółtemi Wodami. Ciągnął dalej. Teofan. hetmani. dostali się do jasyru. Cały ten pochód odbywał Chmielnicki podczas bezkrólewia. będzie wzięty w jasyr. udający Kozaków. stąd odeszli Tatarzy. posiadł on sam władzę despotyczną. który samowolnie. w kraje lepiej zagospodarowane. i walka byłaby się zakończyła klęską rzekomej „kozaczyzny”. Tam czekał na niego atoli wysłannik turecki. gdy król Władysław IV umarł na piąty dzień po bitwie nad ółtemi Wodami. Prymas wyprawił do Chmielnickiego gońca pod Zamość z zapytaniem.000 talarów. nie potrzebując ju turbować się o Krym. W 15.a nie o turecki interes. Tłumaczy się to faktem. Wszyscy regestrowi otrzymywali prawa szlachty polskiej. musiał król ruszyć przeciw niemu. eby się stawili na ka de wezwanie nowego monarchy. i to zaraz po ugodzie. e wobec niesłychanej przewagi liczebnej motłochu nad ywiołem właściwym kozackim w armji Chmielnickiego. Tym razem Kozacy ponosili klęskę za klęską. a królewszczyzny trzech województw: bracławskiego. kijowskiego i czernihowskiego. nie chciał zaś poprzestać na hetmaństwie. Pod tym terorem wzrosły siły Chmielnickiego szybko do l00. Kozacy. popełniony przez hetmana Mikołaja Potockiego. na warunkach. czego ąda. e ka dy prawosławny.000 głów.

jeszcze wcale nie ukończonem. jak Polska i wcale nie w mniejszych rozmiarach. gdy sam po eglował z nimi. pragnąc dalszej wojny. pozbawione ładu i składu. lub „chłopstwo” na folwarkach ruskich mo nowładców. posłał do Warszawy z ądaniem odstąpienia województwa smoleńskiego. Chmielnicki. Trwałość stanowiska zawdzięczał tej okoliczności. wyrzucenia z Europy. bo nie z zewnętrznych zawikłań wynikłe. tradycje prawa zwyczajowego znoszono. Militarne urządzenie państwa miało to do siebie. Szczęściem dla caratu ka dy z tych pierwiastków opozycji działał oddzielnie. Odtąd łączyły się na długo interesy Moskwy a Turcji przeciwko polsko-litewskim. Miłosławskich.a po raz pierwszy zabrano się do tego drogą prawodawczą. a wojny kozackie potrzebne były. Minęło sporo czasu. ekonomicznym i religijnym. zło oną z trzech kniaziów i dwóch djaków. Nie usunęła go nowa fala „ludzi na czasie” („wremiannikami” zwano ka dorazowych nowych powinowatych carów). Aleksy Michajłowicz (1645-1676). Rządy jego odznaczały się ciągłością celowego działania. poślubiając rodzoną siostrę carycy. wybuchło miejskie. Bo te jego „wielki bojar” utrzymywał się przy wpływach przez lat 30! Był nim sprzyjający oświacie. Carat moskiewski przechodził tak e przez przesilenie. Miało się to w ostatecznej konsekwencji zwrócić przeciwko Turcji. jako poziom jego kozaczyzny obni a się coraz bardziej. dokądkolwiek sięga panowanie carskie. e musiał wyrzec się jeszcze najazdu na Litwę. Ró nice praw lokalnych. i było dla tureckich interesów po ądanem. Po przesileniu agrarnem. Morozow rzucił się do fiskalizmu azjatyckiego. stanął po stronie motłochu. jako osłabienie Polski .boć z czego miał się utrzymywać. Sprawa wchodzi w nowe stadjum. Było to wypowiedzeniem wojny jednak e zaburzenia we własnem państwie zniewoliły cara. bez planu. Dotychczas tylko kalif muzułmański bronił „czystości wiary” na Ukrainie. odkładając wyprawę do czasów sposobniejszych. wezwany w r. Carem był od r. skoro „tylko” 40. stojące zawsze w obozie do dowolnego u ytku. wywoławszy wojnę religijną. mająca obowiązywać wszędzie. dozorca i wychowawca Aleksego. W bezpośredniem otoczeniu „księcia Rusi” panuje ciemnota połączona z pijaństwem. księga praw. e podatki musiały nieuchronnie róść szybciej. które układało wcią projekty ligi przeciw półksię ycowi. Nie było porozumienia. Jak zaznaczono wy ej. zanim przeciw takiemu pojmowaniu sprawy kozackiej zdą yła zorganizować się opozycja. a na podkładzie podwójnym. i tem bądźcobądź zasłu ony. e był wdowcem. a nadto miała Moskwa kwestję kozacką podobnie . a niwelująca wszystko do strychulca moskiewskiego. wpływy i władza przechodzą do niepiśmiennych rabowników. akcja ich nie była nigdy równoczesną. 1649 przez Chmielnickiego do spółki przeciw Litwie i Polsce. lecz mające źródło w samej e istocie moskiewszczyzny. eby odwrócić od Turcji niebezpieczeństwo. 1645 syn Michała Romanowa. ni ekonomiczna mo ność ludności.. Morozow. a następnie jego wyręczyciel w rządach osobistych. i to w zasadzie gorsze. znanego dobrze 81 . do najazdu na Polskę wezwał Chmielnicki tak e cara moskiewskiego. W ten sposób i w tym celu powstało „Uło enie carja Aleksieja”. eby wszystko było jak w Moskwie . to raj rabunków i kufy wódki. bez obliczeń. ywiołowe.000 znajdowało umieszczenie w wojsku królewskiem? Dla tego motłochu wojna z Polską.. rozdwoiwszy społeczeństwo. Naczelną zasadą polityki stało się na nowo. a celem wprowadzenia zupełnej jednostajności we wszystkich prowincjach wysadzono komisje kodyfikacyjną. wybuchy były spontaniczne. gdy wychowanek jego został carem i enił się. pokój. Odtąd wyłania się nadto cel inny: eby Moskwa uznaną była zwierzchniczką wszelkiego prawosławia. Car Aleksy. ni w Polsce.tego państwa. to praca na roli na kozackich futorach trzech województw. lecz narazie tyczyło się tylko prowincyj polsko-litewskich. sztab „Zaporo ców” składają opoje i bandyci.

w Wiedniu i w Pary u. nie mając do kozackich dość zaufania. nie mo na go było opuścić. jak jako proste poddanie się władcy Moskwy. zale ni od hetmana.. zwłaszcza prowincyj północnych.. t. jakoby „panowie polscy” mieli zaprowadzać na Ukrainie gwałtem. i w takim związku spraw wybuchła czwarta wojna kozacka. Obchodzono je uroczyście w Rzymie. 1652 zdobyć sobie Mołdawy. handlowego. Przysięga ta musiała być wykonaną. Jesienią 1655 roku była ju cała Polska w ręku Karola Gustawa szwedzkiego. ale od prawidła.do Perejasławia. rozumiejąc słusznie. Jan Kazimierz często stawał własną osobą i tu równie dopisał. j. a poniewa hospodar tamtejszy zaprzyjaźniony był z Polską. Tatarzy nie popierali tym razem Chmielnickiego. co niegdyś Nowogrodzian od Iwana Srogiego: wyśmiano ich szyderczo i zgromiono surowo. jako hetmanem.zna historja dziwnie liczne wyjątki! 82 . e wspólność nieprzyjaciela stanowi o przyjaźni . nie rozporządzając groźbą jasyru. na Czernihów i Kijów u ył car zrazu moskiewskich tylko wojsk. zanim on wda się w wojnę.jak kazano .000. która od Polski otrzymywała prawa szlacheckie. i doprowadziło do wojny domowej miast. ruszył tedy cały obóz kozacki . ze to samo przyzna jej rząd moskiewski i e Ukrainie pozostawi samorząd. z bezwarunkowem uznaniem władzy despotycznej. unję brzeską (o co oni najmniej się troszczyli!). a mianowicie do fiskalizmu.. Tu spotkało Kozaków to samo.. e regestr carski będzie wy szy.orjentalnym despocjom. bo inaczej Chmielnicki byłby zgubiony. a Nowogród W. autonomiczni. bo 60. e nie będzie się na nich nakładać podatków bez ich zgody. największą bitwę XVII wieku. zdrada księcia pruskiego i umowy o rozbiór Polski i Litwy. rozpuszczających systematycznie wieści. Tymczasem rozszalał nad Polską „potop”: najazd szwedzki i straszliwy łupieski najazd madiarski Rakoczego. eby teraz nawzajem zaprzysięgli imieniem carskiem warunki umowy. Łudziło się starszyznę kozacką. eby całe wojsko kozackie przysięgło na wierność carowi. Zwraca się powtórnie do Moskwy i w tej właśnie wojnie występuje na widownię car.000 regestru z Chmielnickim. nie zdołał zebrać więcej. to. gdzie składał przysięgę wierności przed wysłannikami moskiewskimi. Wywołało to straszliwe zamieszanie w stosunkach ekonomicznych miast. gdzie się dało. pod nieograniczoną jego samowolę. lecz wyprawiono je zaraz na Litwę.fakt nadzwyczaj znamienny! Z tak uszczuplonemi siłami bał się stanąć do rozprawy i musiał szukać pomocy. otrzymali Kozacy warunki świetne: królewszczyzny województwa kijowskiego na nadania. i oto. a po miastach nie będzie carskich urzędników. pędzonego w szeregi znów groźbą jasyru. Napozór zyskiwała Moskwa sprzymierzeńców. i wierze prawosławnej nie będzie ju groziło adne niebezpieczeństwo. boć Tatarzy i Kozacy byli trzykroć liczniejsi od sił polsko-litewskich.. Trzecia wojna kozacka odbyła się jeszcze bez ingerencji Moskwy. Niebawem stoczono trzechdniową bitwę pod Beresteczkiem. „jak w Moskwie”. nie król polski! Wojsko Chmielnickiego nie wróciło ju z Perejasławia na Ukrainę. Jak na pokonanych.000 zbrojnych .. jak „pod królem”. Ruszyła na Ukrainę stutysięczna horda tatarska. e wszystko będzie. pewien zwycięstwa.000 ludu ukraińskiego. jak 50. 20. dnia 28-30 czerwca 1651 r. gdzie obok armji moskiewskiej zdobywało Smoleńsk i Wilno i Połock. e pokonano stra przednią muzułmańskiego zalewu. tylko krajowi. Za ądano te .. e co car. W Moskwie nie pojmowano sprawy od początku inaczej. Całe gałęzie handlu uznano za monopole carskie. a lepiej o tyle. bezpośredniego zwierzchnika kraju. W obozie Chmielnickiego bawił Teofan. Ale on chciał zostać księciem panującym! W tym celu próbował w r. ale na południe. W lutym 1654 r. ale roznamiętnionego te przez popów. wstrzymanego przez „przedmurze chrześcijaństwa”. Sama stolica zbuntowała się. jak śmią wymagać przysięgi od cara! I tak wskazywał sam początek sprawy. poczem poproszono ich. a hetman będzie z wyboru: słowem. pod jego sztandarem odniesiono walne zwycięstwo. a Chmielnicki zebrał około 200. i Psków trzeba było zdobywać na nowo.

średnia warstwa narodu ruskiego. Szlachta wszystkich trzech państw wybiera wspólnie króla i wysyła posłów na wspólny sejm walny. e Szwed pomo e wypędzić Moskwę! Wczesną wiosną 1656 r. Ze Szwecją nastąpiła zgoda. spostrzegłszy. własnemi ministerstwami i urzędami.. i pomoc do wyparcia Szwedów. boć Polska i Litwa uznawały po większej części Karola Gustawa swym królem.bo projekt przestawał być aktualnym. Nastąpiło jedno z najciekawszych w dziejach politycznych ugrupowań interesów: Na naradzie w Opolu na Śląsku. Aleksy Michajłowicz przestawał być jej przyjacielem: tote w październiku 1658 r. urządza się osobne państwo ruskie. wreszcie teraz z Kozaków miała powstać szlachta. Zawarto narazie rozejm dwuletni. Pozostawieni własnym rządom. j. kto dopomo e królowi do odzyskania państwa.Wojujący równocześnie z Polską Moskale i Szwedzi nie poczuwali się bynajmniej do przyjaźni politycznej . dając znać między innemi i do Moskwy. e tylko prawosławny mo e tam sprawować urząd publiczny. o ile prawosławie miałoby stanowić zasadniczą cechę tej narodowości. urzędy. kupiectwa niemało. powodowani ciemnotą. Ale ta nowa szlachta nie umiała czytać i pisać. wystąpił z projektem. zwrot wszystkich zajętych na Polsce i Litwie ziem. i ta straszliwa ciemnota sprawiła. armję. miejscu schronienia Jana Kazimierza. prawo nieograniczonego pędzenia wódki. skarb. w Hadziaczu umowę na następujących warunkach: Z województw: kijowskiego. Szlachtę nowego państwa ruskiego stanowią Kozacy. które atoli nie doprowadziły do rezultatu . pod warunkiem. ka dy niemal Kozak handlował. Następca Chmielnickiego (który zmarł 1657 r. mogące zdruzgotać carat. skoro zastrze onem było. ni jakikolwiek inny naród. skarbem. Państwo ruskie posiadło wszystkie środki rządzenia. skoro Janowi Kazimierzowi danem było powrócić na tron i Szweda wygnać własnemi polskiemi siłami. podniesiono sztandar ruski wysoko. Jan Leszczyński. wypełniony pertraktacjami rozwlekłemi. rzucili się sami na siebie. tym razem nawet własnej państwowości. właścicieli najrozleglejszych w Europie latyfundjów. Jednostki. wybuchła na nowo wojna moskiewska. Ukraina wracała tymczasem do Polski. ołnierzy więcej. Projekt przyjęto i przedsiębrano próby.. zastanawiali się nieliczni pozostali przy królu senatorowie. bawił we Lwowie poseł carski. pojednał się z Polską. w jakiby sposób wydostać skąd posiłków do walki ze Szwecją.przeciwnie: wszakto Moskwie groziło ponownie połączenie sił szwedzkich z polskolitewskiemi. Aleksy Michajłowicz wziął sprawę powa nie pod rozwagę. według dzisiejszych pojęć konstytucyjnym). bracławskiego. e Karol Gustaw nie myśli być królem elekcyjnym (t. Społeczność ruska posiadała wówczas wszystkie warstwy.. i drobnych właścicieli z futorków.). Po raz wtóry w ciągu wojen kozackich dostarczano powstającej narodowości ruskiej zupełnego samorządu. Cała nadzieja Moskwy była w. Jan Wyhowski. i ludu roboczego rolnego moc wielką.. boć nawet motloch nauczył się podczas owych wojen organizacji wojskowej. w przywróceniu odrębności tronom dwóch linij Wazów. potrzebne do wytworzenia pełnej narodowości: wielkich panów. pod naczelnictwem hetmana z własnego wyboru . Wojewoda poznański. Połączenie to ju było dokonane. Wszak Radziwiłłowie podpisali ju unję Litwy ze Szwecją. poczynione ju w Inflanciech. uwa ał go tylko za najeźdźcę i pozbył się go szybko. obdarzone pewnym rozpędem kulturalnym. 83 . ofiarując w razie wyboru cara lub syna jego. zawierając dnia 16 września 1658 r. z własnem wojskiem. nale ały do wyjątków. a przez „wolności kozackie” rozumiała . bo tam ka dy do handlu miał sposobności wiele. Fedora. Ogół był ciemną masą.. powrocie Jana Kazimierza.. Odkąd Karol Gustaw nie panował nad Polską. obmyślane przez Polaków w imię zgody.państwo związane unją z Polską i Litwą. a eby ofiarować następstwo tronu temu. e na nic wszelkie formy. czemihowskiego. od 3 listopada 1656 r. Naród polski. Aleksy wydał tego roku Szwecji wszystkie zdobycze..

zawarłszy pokój ze Szwecją. i po kilku nawet naraz. zwrócono wszystkie siły przeciw Moskwie i prowadzono wojnę ostro. a dla osobistego bezpieczeństwa musiał postrzyc się na mnicha. trzeci Turcji . kto ją wywołał: sułtan. Jan Sobieski. a poddał się Polsce. Tetera. dotarł a do rzeki Worskli. jako pierwiastek wytwarzającej się narodowości ruskiej . musiał i kozacki hetman o tem pomyśleć. którzy mieli stanowić szlachtę ruską. a wojny te wzmocniły w ostatecznym wyniku polską narodowość na Rusi południowej. t. sam król na Ukrainę. zawiodła atoli skutkiem niespodzianego ocieplenia się i tajania wczesnego lodów. drugi Moskwie.Zaczęły się teraz wojny domowe pomiędzy Kozakami o to. a pełen wstydu z powodu bezeceństw. Wyprawa. porzucał szeregi kozackie. Odtąd i skutkiem tego prawosławie zostało „wiarą chłopską” na Ukrainie. obliczona na wielką skalę. Wypędziwszy z Polski. straszliwą. Doroszeńko. Następny hetman kozacki. Przez cały ten czas poddawał się jeden hetman Polsce. 1667 stu tysiącom Tatarów i Kozaków. 84 . e kto nie musiał być Kozakiem. odniósł świetne zwycięstwo pod Brjańskiem. poddał się Turcji i wszczął zaraz walki z wojskiem koronnem. Kozaczyzna utraciła wszelką wartość. i na sejmie 1661 roku zło ono u stóp tronu 103 zdobytych moskiewskich sztandarów. i Doroszeńko zerwał z Turcją. a przechodzili nie na unję. zacierał za sobą nawet ślady. wahał się ciągle pomiędzy Polską a Moskwą. z widokami zawarcia pokoju pod Moskwą na warunkach dyktowanych przez zwycięską Polskę. a tak szczęśliwie. Wołynia i Ukrainy polszczyła się teraz dopiero tłumnie. wystąpiwszy przeciw Wyhowskiemu. a gdy wymusił na Tatarach traktat pokojowy. Łupieska wyprawa. trzeba było przerwać wyprawę w połowie drogi i w połowie przedsięwzięcia. mająca stanowić wstęp do inwazji tureckiej. Taki był koniec pierwszego we wschodniej Słowiańszczyźnie poczucia narodowego. natenczas ju hetman. nie chcąc mieć nic wspólnego z ohydą mordu. przekroczył zwycięsko Dniepr. Narodowość ruska rozwiała się w okropnościach wojen kozackich. rabunku i wszeteczeństwa. Z powodu ugody hadziackiej wypowiedziała Moskwa na nowo wojnę Polsce i Litwie. przeciągnął swych zwolenników na stronę Moskwy. popełnianych w wojnach kozackich. j lud prosty. W dalszym ciągu wojny moskiewskiej wyruszył latem 1663 r. ale kto tylko choć trochę posiadał w sobie poczucia kulturalnego.a bywało hetmanów po dwóch.000 Tatarów na pomoc. ale Jerzy Chmielnicki. Wśród anarchji powszechnej tylko motłoch czuł się dobrze. kto ma być hetmanem . zaczęli tłumnie porzucać prawosławie. otrzymawszy 40. e miał z tem kiedykolwiek coś wspólnego. Litwę odzyskano. odwracał się ze wstrętem od panujących stosunków. sięgnęła głęboko a w Ruś Czerwoną. Odtąd wojna moskiewska wlokła się leniwie . Cała inteligencja ruska i cała warstwa szlachecka Podola. Nowy po Teterze hetman zaporoski.i nigdy ju poczucia narodowego nie nabyła.wybuchła zato inna: turecka. a do roku 1680. a w r. w lutvm 1664 r. W sprawę kozacką wplątał się na nowo ten. Podtenczas Wyhowski obronił się armji kniazia Trubeckiego (1659). przy ruskości został ten tylko. Nie chcąc ugrzęznąć z armją wśród błot i roztopów. kto opuścić jej nie mógł. którym nadawał ton najgorszy motłoch. Pokoju jednak nie zawierano. nie lepszą od Kozaków dzicz Rakoczego.a trwały te wojny przez lat 22. Jan Sobieski. pod koniec wojen kozackich. i skutkiem tych wojen. Przez dwa lata sypały się na Polskę nowe klęski. lecz wprost na katolicyzm. chroniąc swe poczucie kulturalne pod skrzydła kultury polskiej. a niebawem druga armja moskiewska skapitulowała przed Jerzym Lubomirskim. Ci. kto tylko mógł obejść się bez tego sposobu zarobkowania. w 8000 wojska obronił się pod Podhajcami w r. a chorą y koronny. Ani on nie utrzymał się długo. syn Bogdana. Kończyła się krótka era narodowości ruskiej i epizod państwa ruskiego na tem. 1660 Czarniecki odniósł świetne zwycięstwo pod Lachowicami.

gdzie lepsze rękopisy Pisma św. e mają zajść innowacje. dbały wielce o podniesienie studjów teologicznych. jak przygotowywano księgi liturgiczne do druku. zawsze z południa wychodziło odrodzenie. Księgi. dzieląc się Ukrainą: Rozejmem zawartym 1667 r. „mohylańska” w Kijowie wywierała ju wpływ bezpośredni na Moskwę. czy nie lepiej pozostawić błędy niepoprawiane. Wojny kozackie mają znaczenie niemałe w dziejach kultury i dla tej tak e przyczyny. Ju za cara Michała pojawiły się wątpliwości.?! Zwolennikiem teologji greckiej był patriarcha Nikon. ale tem mocniej wystąpiła następnie opozycja poza soborem. pochodzących z omyłek przepisywaczy i niedostatecznej znajomości języka u tłumaczów. z południa pochodzących. skoro one są ju . j.. któremu przewodził Grek Arsenius i Rusin Epifanjusz Sławynećkyj (+ 1676). e trzeba dla kandydatów stanu duchownego zakładać szkoły! Były jednak i względy głębszej natury: Pokolenia całe przywykły do pewnych form i wyra eń. Poniewa car nie mógł sobie dać rady ze swą kozaczyzną. e zacieśniły związek Kijowa i Moskwy. e nowatorowie pisują imię 85 . a „Moskwicin”. w Grecji czy na Rusi . Pojawienie się drukowanych ksiąg cerkiewnych pociągało za sobą nieodzownie kwestję ustalenia tekstów. okazały się pełnemi błędów. i pocó je zmieniać. umieli po łacinie.Z Moskwą zawarto kompromis. bez czego tak było wygodnie i było się tak e popem! A ju kaznodzieja nadworny. tak ju z niego nie wyszedł. Kiedy przeniosło się z Kijowa do Moskwy uczone bractwo. skutecznemi przez tyle pokoleń?! Ze zgrozą dowiadywano się. odbierając wzamian zato Połock. jak wszedł do Kijowa. jako podejrzana w wierze. Potem ograniczały się coraz bardziej stosunki. Poszło to ze studjów cerkiewnych nad tekstami Pisma św. Nikon im powierzył prace nad poprawnem wydaniem ksiąg cerkiewnych. Symeon Połocki . wśród tak zmiennych okoliczności. prosił. gdy Kijowczycy ci. nale eć będzie do cara.do króla. Cerkiew od ywała i podnosiła się. czego dokonano w Ostrogu i w Kijowie w zakresie egzegezy. Wszczęto wówczas ciekawy i znamienny spór. przeprowadził patrjarcha uchwałę co do naukowej rewizji tekstów.. Były dwa źródła opozycji. co na zachodnim . najmniejsza zmiana groziła odjęciem tym formułkom cudownej mocy.nawoływał. skoro okazywały się dobremi. Wprowadzenie poprawnego tekstu.t. (+ 1680) .Ukrainę zaś rozdzielono wzdłu Dniepru: co na wschodnim brzegu rzeki. Na „soborze” 1654 r. Pod tym względem mo na się ju było i nale ało oprzeć na tem. Nawet państwowość moskiewska zorganizowaną została pierwotnie przez mę ów. Dawna „wszystka ziemia rostowska” była w znacznej części osadnictwem południowej Rusi. z której wyrósł „carat wszystkiej Rusi”. a kijowska Ławra Peczerska macierzą wszystkich monasterów całej Słowiańszczyzny wschodniej. a opierali się wogóle o kulturę polską. budząc z drugiej strony coraz większe niechęci.tak e kijowski wychowanek. u ywane na Rusi.. uświęcone tradycją. teraz wykrywało się to w miarę. pozwolono. a więc przymus oddawania się męczącej nauce czytania i pisania. „Macierz grodów ruskich” dostała się po wiekach całych. w moc pogardzanej niegdyś „suzdalszczyzny”. autor naśladowanych z polskiego misterjów scenicznych na tle Pisma św. następna.. w Andruszowie na lat 13. odstępowano Moskwie Smoleńska. które dla wyznawców dwojewierja posiadały wartość i znaczenie inkantacyj. w dobie akademji ostrogskiej. a miały o ywić się na nowo na przełomie wieków XVI i XVII. jakie w toku długiej wojny dostały się w ręce moskiewskie w Inflanciech polskich . gdzie wiara „czystsza”. Kijowska szkoła teologiczna wywiera coraz silniejszy wpływ. Witebsk i wszystkie zdobycze. to zaprowadzenie zarazem drukowanych egzemplarzy. eby mu wolno było wprowadzić załogę do Kijowa na dwa lata. gdy z południowej Rusi miała metropolitów.

Ta Ruś podlegała wpływom polskim i ćwiczyła się ju w „uczoności łacińskiej”. wyzysk. z którego wytryskało było dawniej: z Rusi południowej. a egnać zaczynają się trzema palcami zamiast dwoma i t. nie mógłby się utrzymać. Psuł wiarę. a fakt ten mo e dać pojęcie o natę eniu przesilenia ekonomicznego i stopniu dro yzny! W takich warunkach zaprowadzało się podwy szanie podatków i wymyślano coraz nowe ograniczenia handlu na rzecz monopolów państwowych! A jednak lud byłby milcząco przyjął wszystko od uświęconej religją osoby carskiej. Tak organizacja państwowa. kiedy prawemu Moskalowi godziło się rezonować co do cara.to dar Ukrainy Moskwie. 1668 miała opozycja główną kwaterę w słynnem miejscu odpustowem. Opozycja o głód. przelewającą dzban. odszczepieństwo. bo rozterka sumień podmyła wszystkie warstwy. Jak bizantynizm przyjmował się dopiero wtedy.zorganizowała się i zamieniła w rewolucję wtedy dopiero. e równocześnie w rozmaitych stronach carstwa powstała jawna ju a zaciekła opozycja przeciw „psuciu wiary prawosławnej”. razkoł ograniczony do kwestji ściśle teologicznej.. zachęcając wprost do czynnego oporu. ruinę. jakkolwiek zwolna.. gdy go poznano w przeróbce wołoskiej. Razkoł .a wpływy kijowskie byłyby stanowiły w historji kamień węgielny tego.Zbawiciela Isus zamiast Jisus. podobnie europejskość mogła przyjąć się na moskiewskim gruncie tylko w odpowiedniej przeróbce prawosławnej. cała ludność podzieliła się na dwa obozy. jako te rewolucja muszą mieć to podło e ... Nic to nie pomogło. Zachodził tu stosunek podobny. Formuły społeczne i państwowe Moskwy muszą być osadzone na tle wyznaniowem. jak w zakresie wpływów bizantyńskich. Kijowczycy. poczem w r. nie zabarwionej podkładem społecznym. co się nazywa „zeuropeizowaniem Rosji”. Poniewa opierał się o wyraźne błędy w tekstach. e go skazał na wygnanie i odebrał mu godność patrjarsza. przejmując się. nie mógłby się utrzymać . głody i choroby przygotowywały grunt do rewolucji. przejmowane z języka polskiego.. mieli zupełną słuszność po swej stronie. Stamtąd szły hasła obrony zagro onej czystości wiary i tak zaczął się „razkoł”.. Za pośrednictwem tej Rusi docierają do Moskwy pewne rodzaje piśmiennictwa ju świecczącego się. Od r. Odrodzenie kulturalne Moskwy mogło wyjść skutecznie tylko z tego samego źródła. Całe społeczeństwo. Sfanatyzowani popi i mnóstwo osób dotkniętych obłędem religijnym wędrowało od grodu do grodu. a tej dostarczyć mogła tylko 86 . e car właśnie dotknął religji. gdyby nie to. 1658 opuścił patrjarcha Moskwę. Rewizja tekstów stała się kroplą. Miało to ten skutek. stawał się na równi z Nikonem antychrystem. gdzie przebył ośm lat. Ci. Zaszedł jedyny wyjątek. uczniowie akademji Mohyły. ocalając rzecz samą: tego bowiem roku nakazał car rozesłać po eparchjach i głównych monasterach egzemplarze ksiąg poprawionych. gdy przyłączył się do tego wszystkiego moment religijny. W r. niektóremi pierwiastkami kultury zachodniej. skoro nakazywał modły odprawiać według jego heretyckich ksiąg. o przytwierdzenie do gleby jednych. w klasztorze Sołowieckim na dalekiej północy. 1666 wywieziono go nad morze Białe. p.inaczej są bez znaczenia. usunąwszy się do zało onego przez siebie w okolicy monasteru. zamiast srebrnych. Nastało przesilenie pienię ne takie. Zawrzał na nowo a ostro spór o wy szość „teologji greckiej lub ruskiej” i uderzył o dwór carski. Gdyby ustały socjalne powody opozycji i gdyby ustępowała ciemnota. Patrjarcha Nikon pozyskiwał sobie zwolna opinję antychrysta . i skutek wprowadzenia sztuki drukarskiej. a zamknięcie zarobków handlowych drugim . czyli rozłam. mocy i ycia. którzy stali się nieświadomymi bezpośrednimi sprawcami razkołu. i wprowadzono pieniądze bronzowe o kursie przymusowym. Nędza straszliwa powojenna. Szczególnego rodzaju kompromisem poświęcono jego osobę. gdyby oświata szerzyła się systematycznie. wtedy dopiero nabierają waloru.

tatarscy i z pośród Jugry.. Rzecz była ta sama. moskiewską ciemnotę A na prawobrze nej Ukrainie zamknęła narodowość ruska i ów nowy szczep europejskiej oświaty. Nieszczęściem dla Rusi moskiewskiej nie utrzymała się kultura kijowska. wkońcu w krainach nad Uralem (Jaikiem). ani nie towarzyszyła tym ruchom adna agitacja religijna. Sam Kijów tracił ogromnie na przejściu pod berło carskie.. wskazuje im sposób do ycia. a tu pod Ni ny Nowogród. Im bli ej Moskwy. którym chodziło nietylko o dogodniejszy według ich pojęć i milszy sposób do ycia. aczkolwiek tam chyba nie groziła nikomu. Saratowie. wiodąc ich na zdobycie Azowa. a zresztą przepaść kulturalna była nazbyt wielka. jako sprawa wewnętrzna moskiewszczyzny. tem bardziej rewolucyjnym stawał się ten ruch. ubite przez „bunty” kozackie.. pod wodzą Stjenka Rjazina. Od r. Gdziekolwiek hufce kozacze natrafiły na razkoł. e niebawem nie miał on niczego do udzielenia Moskwie. wielki organizator handlu wschodniego.szkoła kijowska. W „buntach” Kozaków dońskich występuje niezmącony ubocznemi wpływami objaw orjentalnego ycia zbiorowego. zrzucających z ich pomocą jarzmo „antychrysta”. ołnierze zaś przechodzili wprost ha jego stronę. wchłaniając w siebie coraz więcej ywiołów opozycyjnych. gdy w r. ale o to. jak w Moskwie”. Naruszył granice bezpośredniego panowania carskiego. jeszcze lepszym atoli agentem był głód. eby go zwać pierwszym w Moskwie Europejczykiem. Zbiegiem okoliczności mo e nie przygodnym miały te statki być zniszczone przez . szukała oparcia kulturalnego poza przyrodzonym do tego terenem. Tak tedy stała się kozaczyzna nie fundamentem bynajmniej Rusi. wogóle Ruś południowa. Jaki zaś opaczny wpływ wywrzeć miał na dzieje Rosji brak właściwego dla niej źródła kultury europejskiej. twórca pierwszych statków na Wołdze i na morzu Kaspijskiem. Rjazina nie wyzyskiwali ościenni do swych celów politycznych. bo lud chwytał „wojewodów”. Garnęli się do niego ochotnicy słowiańscy. i wszystko odbyło się. a szerzył się i w armji. nie wytwarzało się te na wschodnim terenie kozaczyzny adne poczucie narodowe (ni odrębności. twórcy społeczności wojskowej. a wojska carskie okazywały się długo bezsilnemi wobec niego. lecz toczyły się równie w moskiewskiem. która przez ośm lat urągała oblę eniom.. a doszło w r. następnie urządzając wyprawy łupieskie wzdłu dolnej Wołgi. Stjenko Rjazin panował w Carycynie. a tylko trafiła na inne okoliczności. ni wspólności narodowej). zamienił się w fortecę. Kozaków. eby u nich nie musiało „być. Zebrawszy znaczny zastęp kozaków i niekozaków. gdy Moskwa. Tambowie. Ka de niepowodzenie carskich oddziałów stawało się hasłem do nowego 87 . a wysyłający odrośle na północ. sam upadłszy i popadłszy w. który nawiedził dorzecze Donu... Wojny kozackie nie były bowiem ograniczone do państwa polskiego. 1670 do powszechnej po ogi kozackiej w państwie moskiewskiem. i wysłanników carskich i odstawiał ich w więzach do obozu Rjazina. zasługujący na to. Bezpośrednie wpływy polskie były wykluczone z powodów religijnych. przerabiająca się na Rosję. zyskiwały odrazu zwolenników gorliwych. odcięcie go od kultury polskiej skończyło się tem. Układy dyplomatyczne ze strony moskiewskiej prowadził sławny Naszczokin. bojar pskowski. Zmarniało to wszystko. miało się okazać niebawem. po kilku latach rozporządzał armją krociową i począł posuwać się śmiało coraz bardziej ku zachodowi. człowiek nieposzlakowanej uczciwości. słu ących zarazem jako podkład ekonomiczny. Ju się ten teren usuwał. Ju powstawało nowe państwo przeciw Moskwie. unja brzeska?! Kozacy dońscy urządzali bunty wcale nie rzadziej od zaporoskich. nie ustępującego bynajmniej Bogdanowi Chmielnickiemu. lecz jej grobem. kazał się okupywać ludom od granic Persji do średniego biegu Wołgi. Stjenko Rjazin występuje jako wybawca od głodu. 1668 razkoł buntował się jawnie. w Samarze. Penzie. 1667 zawierano ów rozejm andruszowski. zapowiadający się na Rusi południowej. Monaster Sołowiecki posiadł własną załogę z ołnierzy wyprawionych na poskromienie mnichów. Astrahaniu. a mianowicie tworzenie społeczności politycznych na tle organizacyj wojskowych.

Tote państwo i społeczeństwo bojarskie zdobyło się na wysiłek w obronie swego istnienia. pokojem karłowickim). Dalsza akcja wojenna Sobieskiego (króla od r. a na carskim dworze zaczęto golić brody i urządzać przedstawienia teatralne. Zmiana była zresztą czysto osobistą sprawą. Słobodę Niemiecką. w Holandji i w Szkocji. Wszyscy trzej wielkorządcy Aleksego sprowadzali cudzoziemców. bo na szubienicy w Moskwie. przytwierdzony do gleby. całej własności ziemskiej wogóle.oporu to w tej. Zagra ała ruina wszystkim bojarom. których ofiarą padli Miłosławscy. przyjmuje się na carską słu bę tylko nieprzyjaciół „papizmu”. zw. oficerów w Szwecji. Z nową carycą. obejmował rządy jej wuj. nietylko wielkim panom. usunąwszy się sam do klasztoru na dewocję. bo pachnęłoby to zdradą własnego państwa. (reszta wróciła do Polski wraz z Podolem dopiero w r. ilu tylko zdołali zebrać do słu by państwowej. Jest ich sporo.. wojna skończyła się haniebnym pokojem buczackim 1672 r. ustąpił i Naszczokin. 1671 wystawiono wreszcie armję dość silną. pod Moskwą zało ono dla nich nową osobną osadę.. Stosunki ograniczają się do północnej Europy. werbuje się majstrów. Z buntem Rjazina poczynał łączyć się razkoł. Francji i sąsiedniej Polski. a ju zbiegał do niego lud wiejski. Wśród takich okoliczności posuwał się bunt Rjazina ku północnemu zachodowi. a to stanowiło nieodwołalnie o zmianie „ludzi na czasie”. Ukraina zaś dostawała się Doroszeńce pod zwierzchnictwem sułtana. z którą Jerzy Barjatynskij pokonał Rjazina pod Symbirskiem. Uciekającego dognano w stepach i pochwycono. Matwiej był w szczególności zwolennikiem oświaty zupełnie tak samo. Wojna religijna ukraińska spełniła wreszcie swe zadanie. protestantów. mocą którego Podole wcielono bezpośrednio do państwa tureckiego. „przywrócenie spokoju” odbyło się kosztem 7000 ofiar. Rewolucja trwała wprawdzie jeszcze przez kilka lat. W r. a zarazem nieuchronna w takim razie ruina całego dotychczasowego ustroju społecznego i państwowego. ale stamtąd instruktorów wojskowych nie otrzymywano. 88 . skutkiem czego armja moskiewska popada znowu w zastój. a wtedy cały carat zamieniłby się w jeden obóz rewolucyjny. Znikają całkowicie cudzoziemcy katoliccy. Na pozostawionej sobie ½ prawobrze nej Ukrainy wysługiwał się Doroszeńko nadal Turcji. to w owej stronie caratu. t. Pomimo słynnej wyprawy Sobieskiego na „czambuły tatarskie”. Od steru nawy moskiewskiej ustąpił ju Morozow.. in ynierów. Z powodu niechęci do katolików nie korzysta Moskwa z głównych ognisk postępowej sztuki wojennej: z Hiszpanji. Matwiej. 1674) doprowadziła do odzyskania ½ Ukrainy w traktacie órawińskim 1676 r. zmierzając na Moskwę. wobec kalifatu. skończył wcale inaczej ni Chmielnicki. skąd podałby rękę Sołowieckim oblę eńcom. więzionych i wieszanych. Natalją Naryszkinówną. lecz z roku na rok przygasała. W ten sposób spełniło się pierwotne marzenie Chmielnickiego: odrębne państwo na Ukrainie z łaski sułtana. 1699. Włochów atoli oddawna ju nie było. Wyborną szkołę mogłaby stanowić Szwecja. jak Naszczukin. Caryca Natalja zerwała z tatarskim obyczajem haremowym. a lgnął do kultury europejskiej niemniej od swego poprzednika. w północnych Niemczech. chocia w Polsce bywali oficerowie prawosławni. Sama Moskwa stała się ponownie widownią rozruchów. eby ujść gorszemu losowi. a w kierunku rządów nie zmieniało się nic. a Polaków nic przyjmowano nigdy. podobnie nie było nigdy polskich oficerów na słu bie moskiewskiej. ścigana z największą bezwzględnością. enił się na nowo. Car owdowiał. Zanosiło się i w caracie na „wojny kozackie” z podkładem agrarnym i wyznaniowym. Tego roku 1671 dalszy ciąg sprawy kozackiej w Polsce przemienił się w nową wojnę polsko-turecką: Doroszeńko poddał się bowiem Turcji.

której studjum stanowiło jedyny ju powód. Za Fedora Aleksiejewicza powstaje natomiast w Moskwie „akademja słowiańsko-grecko-łacińska”. Polska orjentalizuje się pod wielu względami . w Mongolji! Rządzące krajem rody „na czasie”. Biurokracja rozrastała się i wzmagała w sposób zaiste straszliwy. Znaczenie polityczne idzie z reguły za majątkiem. Przez pierwszą potowe XVII wieku spływa jeszcze po dawnemu kultura zachodnia przez Polskę na Litwę. europejskiej przynajmniej pośrednio. Niebawem je d ono z Kijowa do Moskwy (Petersburga) po wy sze wykształcenie. i rządy stają się faktycznie ich wyłącznością. którego przykładu szukać nale ałoby a w praźródle tego surogatu kultury. wzrastającą coraz bardziej a do połowy XVIII wieku. Odwrotnemu temu porządkowi rzeczy dopomagają walnie stosunki ekonomiczne. skutkiem odmienionych warunków społecznych. Rozejm. WTÓRA WALKA O BAŁTYK I REFORMA BIUROKRATYCZNA. ta zaś oddziaływa na Moskwę . t. emancypuje się Moskwa całkiem od Kijowa. (1683 -1725. 1681. Wprowadzając łacinę w swojej „akademji”. Jest to okres upadku miast. Wojny kozackie skończyły się. około roku 1700 ju dokonana: Kijów znajduje się pod wpływem moskiewskim. Zanikało. które sro yło się coraz bardziej za jego syna. tej oznaki niewątpliwej ruiny ekonomicznej państwa polskiego. schodzi do „trzymania się pańskiej klamki”. akademja kijowska. dla którego młodzie moskiewska udawała się do Kijowa. XVIII. j.a w drugiej połowie wieku poczyna się zmiana radykalna. który wstąpił na tron pacholęciem 14-letniem. zdobyty nareszcie. zawarty w Bachczyseraju w r. Moskiewska szkoła dostępną była od początku tak e dla młodzie y. wygasało wysunięte najdalej na wschód ognisko kultury. w której uczono nietylko piśmienności cerkiewnej. Średnia szlachta. Tych najbogatszych nie było całkiem w Polsce etnograficznej. niezbędnego do studjów teologicznych w łonie Cerkwi . nie mającej zamiaru wstępować do stanu duchownego. a Polska podlega całkowicie wpływom Litwy i Rusi. Na tle powszechnej nędzy przemienia się demokratyczna Polska na arystokratyczną i to bez jakiejkolwiek zmiany ustaw. zaco miano zwrócić Sobieskiemu Siewierszczyznę. pomyślnie na szczęście toczoną. a im ubo szy ogół. a rosną szybko wpływy w kierunku odwrotnym. im ni sza majątkowa przeciętna. ale kilka tylko powiatów zwrócono. tem większa potęga bogaczy. o których 89 . Zarazem pogrą a się Polska w ciemnotę. a Miłosławscy stali się na nowo „ludźmi na czasie”. szkoła. Najbogatsi dochodzą niebawem do takiej przewagi politycznej. siedzibą ich Litwa i Ruś! Ustaje te stopniowo wpływ polityczny i społeczny Polski na Litwę i Ruś. Fedora Aleksiejewicza (1676-1682). Nastało tem sro sze prześladowanie razkołu.) Wojny kozackie stanowią przełom w dziejach kultury europejskiego wschodu co do kierunku pochodu wpływów kulturalnych. a zstąpił do grobu 20-letnim zaledwie młodzieńcem. ale te języka greckiego. Matwiej poszedł na wygnanie. Turcy stamtąd ustępowali. przyznawał wschodni brzeg Dniepru w zupełności Moskwie.W ostatnim roku ycia cara Aleksego poddał się monaster Sołowiecki. Przedłu ono z Polską rozejm andruszowski na dalszych lat 13. wodząca rej w Polsce od Kazimierza Jagiellończyka. reszta ugrzęzła w obietnicy.czego zewnętrznym wyrazem przywdzianie stroju wschodniego. Świeckich uczniów dostarczała jej obficie przedsiębrana w tym właśnie czasie reforma biurokracji moskiewskiej: tylko bowiem jej wychowankowie mogli liczyć z reguły na otrzymanie wy szych stanowisk. Stosunki z Doroszeńką zaplątały i Moskwę z kolei w wojnę turecką. wpływom wschodnim. a Doroszeńko musiał zrzec się hetmaństwa. na Ruś litewską i ukrainną.i nadto jeszcze łaciny.

e przy eniały się do „samoder awja”. tak bojarzy (wyłącznie pozostający w „słu bie”!). Szeregi razkołu stawały się coraz liczniejsze w miarę. oddzielającą się od całego ustroju państwowego. zw. Wyjątki takie zdarzały się coraz częściej. na które zje d a z urzędu wy sza biurokracja. dochodzący do tego stopnia. o ile uwa ano za stosowne zaprosić ich.i nie było innej rady. „sobory ziemskie”. z którą musiał się ju liczyć „samodier ec”. j. same niepewne nigdy własnego jutra. jak rząd wchodził na drogę. j. ekonomicznej i obyczajowej. nie posiadały nic a nic wspólnego z zachodnio-europejskiemi instytucjami Stanów Generalnych. Było to zarazem bądźcobądź po yteczną nader reformą. opozycji wszechstronnej. Prześladowanie pogłębiało tylko fundamenty pod „cerkiew starego obrządku”. opozycji kulturalnej. adną logiką faktów. Są to t. e doprowadziła ona administrację wkrótce do absurdu . zdobyto się w r. z mnóstwem urzędów podległych sobie na prowincji. p. e pierwszeństwo do stanowisk kierowniczych mieć będą wychowankowie „akademji słowiańsko grecko-łacińskiej”. politycznej. bez względu na urodzenie. lecz djakom. chocia posunięto się a do palenia ich na stosie (1681).z wyborów zaś tylko reprezentanci ni szego duchowieństwa i ni szej biurokracji. a o obsadzeniu stanowiska rozstrzygało w zasadzie „miestniczestwo”. zasadniczej. ani nawet nie kierowali biurami poszczególnemi po grodach obszernych prowincyj carstwa: od tego byli bojarowie. co nie zawsze bywało. Coraz częściej ogłaszano. a przez ró niczkowanie wytwarza się . poczem stopniowo zanikały jako instytucja ycia publicznego . gdzie strzy enie brody uchodziło za grzech. a niepokonalnej adnemi argumentami. Zasady tej przestrzegano tak ściśle. A eby mieć wobec biurokracji jak najbardziej ręce wolne.oto wybicie „okna do Europy”! Prąd. a ka dy z nich gęsto zaludniony słu ącymi bojarami i djakami.a dodawały znaczenia i przydawały zaszczytów nie bojarom. ale nie oni stali na czele. Męczeństwo dodawało blasku sprawie. którą nazwano następnie „europeizacją Rosji”. Rachuby zawiodły. W chwilach przełomowych car zwołuje istne sejmy biurokracji swojej. porywało coraz nowych wyznawców. niezbędne rzekomo dla państwa. miały w tem interes. wiejący od carskiego dworu. wywoływał coraz większe oburzenie u szerokich warstw. bo stawały się zbyt krępującemi dla osób „na czasie”. z własną hierarchią cerkiewna i świecką. chocia zazwyczaj nie umiejący czytać i pisać. Było ju około 50 „prikazów”. eby spychać jak najni ej rody kniaziowskie. jako te djacy. Wprowadzenie łaciny. t. którym nie uśmiechało się wspomnienie Adaszewa. Dostojnicy biurokratyczni pochodzili wobec przymusu „słu by” z dostojnych rodów. e sami się podpalali. ni w rozwoju i ustroju. Razkoł nabierał coraz bardziej cech opozycji przeciw wszelkim innowacjom. jako przedmiotu obowiązkowej nauki dla kandydatów na dostojeństwa duchowne i świeckie . Rozrośnięta biurokracja stanowiła siłę. jako w pewnej gałęzi słu by będą nadawane posady „bez miejsc”.mo naby powiedzieć. djakom czy bojarom zdatnym do danej roboty. Rząd nie zawahał się zastosować do razkolników środka radykalnego: wytępić ich. Przestano je zwoływać. wydziałów rządowych do najrozmaitszych spraw. 1613) i ani w genezie swej. z konieczności . tudzie wy sze duchowieństwo . Mieszają się najrozmaitsze ywioły opozycyjne. a podnosić natomiast biurokrację. Kwitnęły one za cara Michała. Wtedy te obwieszczono. sejmów stanowych i t. Od połowy XVI do polowy XVII wieku odbyło się takich „soborów ziemskich” 17. 90 . 1682 na krok stanowczy: zniesiono całkiem „miestniczestwo”. jak zasadę obchodzić. wyrobiło fanatyzm.sekciarstwo rosyjskie nowo ytne. niewiele zresztą mające pomiędzy sobą wspólnego. gdy opierającej się na fałszywie pojętej podstawie religijnej.ale nie byty nigdy organem ludności (reprezentantów ludności dopuszczono raz tylko do udziału: w r. adną działalnością. wymyślając sobie coraz nowe zajęcia. a nauczanie łaciny za herezję. Inteligencję prikazów stanowili djacy. Ogarnęła te ona pod koniec XVII wieku wszystkie ju dziedziny ycia. t.

Patrjarcha Joachim sprzyjał Naryszkinom. najlepiej posiąść ją tu i tam! Ktokolwiek miał do czynienia z niedomagającemi wiecznie finansami państwowemi. Nie udała się równie powtórna wyprawa w r. wśród których znalazł śmierć tak e stary Matwiej. W tem tkwiła przyczyna decyzji sprzecznej z całą dotychczasową tradycją Moskwy. Iwan. lecz musiał się stamtąd cofnąć. musiał nabrać przekonania. ale chciano mieć ją pod dozorem i kazano zamieszkać w pobli u Moskwy. które następnie rozszerzał przez całe ycie. syn Natalji Naryszkinówny.Pierwotny „razkoł” skoncentrował się w „staroobriadców”. czy ta przystań będzie na morzu Bałtyckiem. w tem mianowicie. podczas którego odkryto ju kilka sekt. 91 . a nie bez tendencji sprowadzał in ynierów i oficerów marynarki ze Szkocji i z Niderlandów. Król polski dotarł do Dunaju. a w sierpniu ruszył Sobieski na Mołdawję. który tak cenił „majstrów”. stra y nadwornej. Moskiewscy pretorjanie uprzątnęli z drogi głowę rodu Naryszkinów. ale partja Miłosławskich wymyśliła pierwsza sposób. sprowadzanymi coraz liczniej. Mirosławscy wysunęli natenczas . Podobieństwo sięgało głębiej. Z o f j a A l e k s i e j e w n a (1682-1689) oddała władzę ulubieńcowi swemu.. e od czasów Iwana Srogiego byt Piotr pierwszym dynastą moskiewskim. przywołany przez Natalję z wygnania. Obojętnem było. gdy Golicyn dbał o rozwój armji.000 wojska regularnego i 50. gdy Polska pozostawała właśnie w lidze tureckiej z dynastją Habsburską (odsiecz wiedeńska 1683). Golicyn postanowił zwrócić się ku wybrze u czarnomorskiemu. Wszystkie te zmiany zaszły w ciągu jednego miesiąca. krzepkiem zato zdrowiem odznaczał się ich brat przyrodni. Zawiera tedy Golicyn z Polską pokój stały r. obdarzonym talentem. Natalja z Piotrem musiała opuścić stolicę. liczący lat 10. Nie chodziło nikomu o „zbli enie się do Europy” w celach kulturalnych. zobowiązując się do wypłaty 11/2. a na dworze swoim miał całą kolekcję „uczonych”. mającego wydatki z powodu militaryzmu niepomiernie wielkie. praktykowany odtąd stale: zapewniła sobie yczliwość. Tam młody Piotr poznajomił się z oficerami i in ynierami cudzoziemskimi.. Piotr. ale o intratny handel z Europą. Na pierwszym planie ówczesnej polityki moskiewskiej stała ponownie kwestja dotarcia do wybrze y morskich. a eby objęła rządy. 1689. Okoliczności były nader sprzyjające. 1686 na warunkach rozejmu andruszowskiego (z odstąpieniem Kijowa Moskwie na zawsze). kniaziowi Golicynowi. chocia przedsiębrana wielkiemi siłami: 100. bo od pomyślnego jej rozwiązania zawisł dobrobyt państwa. pułku strzelców. Podobny był w tem do Iwana Srogiego. Przystał na to. a więc naciśniętoby Turka ze trzech stron równocześnie.000 Kozaków ze wschodniej Ukrainy pod atamanem Mazepą. we wsi Preobra enskoje. jako najwa niejsza. Miesiąc po jego zgonie pełen był wydarzeń : Rodzony młodszy brat Fedora. które zostało mu do końca. jako opiekunka obydwóch carewiczów. był fizycznie niedołę ny i umysłowo nierozwinięty. 25-Ietnią Zofję. od 27 kwietnia do 30 maja 1682. nie nabrawszy nigdy pojęcia o dociekaniu prawdy naukowej. Golicyn sądził o tem tak samo. miljona talarów i do wypowiedzenia wojny sułtanowi. czy na Czarnem. drugi syn Marji Miłosławskiej. brata carycy Natalji i szereg innych wybitnych osób. i sam powziął osobiste zamiłowanie do marynarki. któryby mo na prowadzić bezpośrednio z własnej przystani. bezdzietnie.. Młody Piotr obcował z nimi du o w Słobodzie i Preobra eńsku. Pokój zawarto dnia 3 maja 1686 r. Car Fedor zmarł dnia 27 kwietnia 1682 r. Po śmierci Fedora Aleksiejewicza nastało jeszcze surowsze prześladowanie. Iwana i Piotra. czemu sprzeciwiali się wszyscy carowie od XV wieku: na współdziałanie z Polską przeciwko Turcji. nie interesując się zresztą nigdy nauką właściwą. e bez opanowania jakiegoś wybrze a morskiego nie dadzą się one uporządkować.siostrę rodzoną Fedora i Iwana. Od Naszczokina począwszy. w sąsiedztwie Słobody Niemieckiej. wysuwa się ta sprawa coraz bardziej. W ten sposób nabył Piotr pewnego wykształcenia technicznego. krymska wyprawa Moskwy spełzła podobnie na niczem. Golicyn zaś w stronę Krymu.

Piotr Wielki (1689-1725) był istotnie carem. a same poselstwa za widowiska zabawne. wyprawione do całego szeregu monarchów europejskich. W rzeczywistości osoba jego nie wchodziła zgoła w rachubę. król Jan III Sobieski przestał yć dnia 17 czerwca 1696 r. wyje d ało z Moskwy wielkie poselstwo. a zdrów. Formalnie było carów dwóch: Iwan (V) i Piotr. Piotr wybierał się w swą słynną podró po Europie. Wyruszyły w r. Było to w tym e roku 1689. a inni monarchowie wszego świata mogą co najwy ej mieć zaszczyt być jego podwładnymi. a w orszaku jechał z nimi incognito Piotr Michajłow. incognito. Ale z Łopuchinami porozumieli się Naryszkinowie. Dwór carski wiedzie dalej wojnę turecką. a zacnego mę a. cię ar rządów zostawia długo Łopuchinom i Naryszkinom. pozyskawszy do swych zamiarów strzelców. e wybrał się w drogę bez adnego ceremonjału. lecz nigdy nim nie był wewnętrznie. Piotr liczył ju lat 17. ale leniwo. W marcu 1697 r. 1695 ruszyła się Moskwa na nowo. stając od tego roku osobiście na czele rządów. ani on sam nie okazywał zajęcia do sprawowania rządów. nie popiera się niczem Sobieskiego.. dotarłszy 1695 r. e wobec niego nikt właściwie nie jest człowiekiem. angielskich i (jak zamierzał) weneckich.. Orjentalnym równie objawem była chęć dotknięcia się ręką własną okrętowych warsztatów holenderskich. pod przewodem dwóch cudzoziemców w słu bie moskiewskiej pozostających: Szkota Gordona i Genewczyka Ileforta. z niezmienionym jeszcze od wieków grubym ceremonjałem. czynny.. i strzelcy stanęli po stronie Piotra. gdy tymczasem drugą wiódł 25-letni Piotr pod Azów. i Zofja spostrzegła wkrótce. Nie namyślała się długo i przygotowała zamach na Piotra. wymieniany w aktach państwowych skrupulatnie. e mógłby stać się niebezpiecznym dla swej urzędowej opiekunki. od lądu i morza. i dano mu za onę bogaczkę Łopuchinównę. poniewa dla braku floty nie udało się otoczyć miasta zewsząd. słu ył za przedmiot śmiechu. zasadzającym się na przekonaniu. na miesiąc przed poddaniem się Azowa Piotrowi.000 Tatarów wstrzymywało siły polskie. rwał się do rządów i zachodziła obawa. O eniono Piotra. eby w Preobra eńsku mniej myślał o Moskwie. Odparto ich. wybrał się Piotr ponownie pod Azów i zdobył go w lipcu. ani te być nie zamierzał . Dogasało te ju ycie wielkiego wojownika. e sytuacja jej pogorszyła się jeszcze. 1696. ale o właściwej akcji wojennej nie mo na ju było myśleć.podobny do Iwana Srogiego i w sposobie uwa ania swego stosunku do Europy.Był to koniec rządów Golicyna. który nigdy nie wyjął szabli z pochwy za złą sprawę. Ceremonjał ten. Odstąpić od tego ceremonjału Piotr nie myślał. wobec czego Zofja cofnęła się do klasztoru. Incognito potrzebne było ze względów etykietalnych. nie mającej zamiaru składać opieki. techniki. bardzo ju doświadczeni w sprawach „na czasie”. Dopiero r. Sprowadził wszystkich swoich Holendrów i Szkotów do Worone a. Był bowiem Piotr „Europejczykiem” tylko w zakresie. a pod Lwów. Nowy władca. z któremi w kwietniu 1696 r. spora dru yna l60 osób. ambitny. Car trafił na swoją ambicję i swe zamiłowanie. sam doglądał robót i wybudowano w ciągu zimy 30 statków. Tylko Piotr Aleksiejewicz. Car był despotą orjentalnego typu. 1695 dwie armje: jedna pod wodzą Szeremietiejewa wzdłu Dniepru ku Krymowi. z którą po ycie było potem fatalne. bo ruszył w pole sam Piotr. znany dobrze w Europie z poselstw moskiewskich od XVI wieku. oddany nadal swym ćwiczeniom technicznym. Przez sześć lat nie robi się nic. Oblę enie nie powiodło się. jak oficjalnie kazał się nazywać car podczas podró y. 92 . gdy Iwan ył do r. ale poradził sobie w ten sposób. ale przyszli po jej ajentach ajenci bogatych a szczodrzejszych widać Łopuchinów. gdy 1691 r. Równocześnie 80. orjentalne przeświadczenie o cudowności własnej monarszej ręki. zdobywa powtórnie Mołdawję.

Poprzestać na Azowie nie mógł. tkwi w czemś poza wojskiem. jako zbiór krajów. osiągnięty z podró y po Europie. z którymi pragnęłaby się chętnie rozprawić o Inflanty. której doniosłość rozumiał doskonale. jego zdaniem. na jakiekolwiek pouczenia w kwestjach polityki wewnętrznej. papie a. a zatem instytucja rewolucyjna i antyspołeczna! O protestantyzmie był Piotr poinformowany wybornie od młodości przez oficerów ze Słobody Niemieckiej. nie nadając się. Piotr Aleksiejewicz nie celował prawosławną bogobojnością. w stosunkach jakichś ycia cywilnego. e Moskwa nie postąpi wy ej wobec europejskich sąsiadów. z powodu katolicyzmu. Nie dla samej ciesiołki okrętowej wybrał się Piotr w podró . protestancka czy katolicka tem. o Ruś Białą i Ukrainę prawobrze ną . e mógłby dą yć równocześnie i do zdobycia Inflant. stanowiło ostatnie ogniwo w paśmie dokładnie nanizanych sieci dyplomatycznych. i dlatego wybrał się w tę podró osobiście. wewnętrznej i zewnętrznej . To te szanował tylko protestanckich władców. poprzez południową Polskę. zwłaszcza militarnych. Carowie lekcewa yli zawsze Europę. uknuła spisek. Tę tajemnicę zbadać postanowił i wydrzeć ją Europie. Piotr ze świe ego doświadczenia własnego poznał wartość tej techniki: z pod Azowa. jak niegdyś Iwan Srogi pod Kazaniem. e muszą dzielić ją z papie em. znów na Holandję. Warszawa miały mu być potrzebne tylko w sprawach zewnętrznych.Zwiedzono Inflanty (niebardzo gościnne!). oficerów. Wenecja. następnie przez Niemcy środkowe do Pragi i Wiednia. dwory brandeburski i hanowerski. i dlatego te cała podró skierowana była przedewszystkiem do państw protestanckich: tam miał Piotr do załatwienia interesy natury politycznej. a eby następnie wracać do domu przez Węgry i Polskę. nie posiadających zgoła prawdziwej monarchji. wyzyskawszy zachodnią technikę. eby upewnić i rozszerzyć zdobycze wybrze ne i to nad obydwoma morzami. W Wiedniu doszła Piotra wiadomość. chciał zbadać osobiście. tak nieznacznej władzy. sami w Kościele będąc owcami. do czego potrzebne mu było dalsze porozumienie z Habsburgami i Polską. skąd miano udać się jeszcze do Wenecji. Potrzebował pilno armji o europejskiej technice dla własnego swego jeszcze panowania. skoro nawet w najbardziej absolutnych przysługują poddanym jakieś prawa. gardzili nawet Europą. a zapewniwszy sobie powolność „strzelców”. który zdobył dopiero. z którym zjechał się w Rawie Ruskiej (na północ od Lwowa) dnia 9 sierpnia 1698 r.póki nie będzie zdolną wytwarzać sobie swoich własnych „majstrów”.podczas gdy Wiedeń. Imponowała Moskwie Europa cała. skąd w styczniu 1698 r. ilu zechcą. Spotkanie to następowało nie dla etykiety. wyzyskując jego nieobecność. nie pasterzami. czy i o ile mogłaby Moskwa wyzyskać stosunki europejskie do swoich potrzeb tak wewnętrznych. jako pozbawioną prawdziwej wiary. Papiestwo . usuwa z tronu podró ującego cara. e tajemnica. za to. sama ponownie za berło chwytając. W kwietniu zaczęła się droga powrotna. ukracającego władzę królów tak zuchwale w dziedzinie. czuli się nieskończenie wy szymi od królów Zachodu. Holandję. podczas zaś podró y dowiedział się. lecz przewidziane oddawna. ale cenił prawosławie. Piotr zdawał sobie sprawę z tego. uprzedziwszy o zmienionym porządku podró y króla polskiego Augusta II Sasa. musiał dą yć do zdobycia Krymu. 93 . e Zofja. Polski i Szwecji. przeprawiono się do Anglji. czem zawsze imponuje wszelkiemu Orjentowi: techniczną stroną swych urządzeń. jako te zewnętrznych. Z Wiednia podą ył przeto Piotr prosto do Moskwy. Rozszerzenie projektów na obydwa morza stanowiło zysk. Rozumiał Piotr. odczuwał wzgardę dla królów katolickich. w jego oczach było to znamieniem niesłychanej ni szości. in ynierów w nale ytej ilości. e są nieprzyjaciółmi największego w jego mniemaniu wroga monarchizmu. dlaczego państwa europejskie wytwarzają z łatwością ludzi tych zawodów. na owe czasy nader ucią liwą. jako identyfikujące się z caratem.to dla Moskwy ukrócenie despotyzmu. Czarnem i Bałtyckiem.

eby zdobyty dopiero co Azow był Moskwie przyznany przez sojuszników ligi tureckiej. którzy talent swój oddawali w usługi monarchom. a zakończył się przewrotem radykalnym na dworze. nadawał się równie na wspólnika. przyrzeczenie. na które mocą carskiego rozkazu gwałtem przyprowadzano kobiety i kazano im tańczyć (czego jako ywo. golenia zarostu i t. Szlachcic inflancki. od której zawisła przyszłość jej armji. Patkul nale y do najszlachetniejszego pośród nich typu.Niemcy północne miały wówczas dostęp do morza zamknięty przez Szwecję.zawrócił prosto do domu. Brandenburg (Prusy) i Hannower. mający tak e terytorjalne obrachunki ze Szwecją. Augusta II Sasa. Z Wiednia . gdy Piotr wybierał się na zjazd w Rawie Ruskiej. zamknął ją w klasztorze. Nieprzebrany to dla nas skarbczyk anegdot historycznych! Piotr jednak wiedział. Niemiec. co robi: wiedział. Gdzie przez wieki całe treść musiała stosować się do formy (od języka piśmiennego począwszy!). tam los formy mógł decydować o wszystkiem. jeden z owych kondotjerów polityki. e w moskiewskiem społeczeństwie nie da się zrobić nic w zakresie treści. panującą od pokoju westfalskiego (1648 r. a podró Piotra. jako król polski od r. czego pragnął. od prostego puszkarza a do komendantów całych armij. Piotr począł okazywać lekcewa enie dla obyczaju tradycyjnego umyślnie. p. Przywykliśmy uśmiechać się słysząc o „ukazach” co do ubioru. gdy Piotr oddalił onę. nabyłaby Moskwa zasobne i pilne rojowisko tej techniki europejskiej. o wieczorach („assemblees”). i to w sposób widoczny dla najmniej zdatnego i pojętnego obserwatora. gdyby chciała uznać wspólność interesów przeciw Szwecji. a wobec Piotra własna jego osoba słu yła za nowy argument: Inflanty mogły słu yć caratowi na pokolenia całe za niewyczerpaną kopalnię wszelkich „majstrów”. W ka dym Inflantczyku było coś z Patkula! Zgodzono się i ugodzono w zasadzie w Rawie Ruskiej. t. nadto po wielu śledztwach kazał ściąć i wieszać około tysiąca osób. a pułk strzelców nadwornych rozwiązał. przez cesarza Leopolda I i przez nowego króla polskiego.) nad ujściami Wezery. W ka dem z tych państw myślano o tem. w których Piotr gościł. Polska i Moskwa podzieliłyby się Inflantami szwedzkiemi. Władca środkowoniemieckiego państwa. Dla obydwóch stałaby się Rosja cennym sprzymierzeńcem. a zwłaszcza odebranie jej Inflant. przemocą wymuszanych „reformach”. Wytwarzała się pewna orjentacja polityczna. e sprawa Azowa wciągnięta będzie do warunków pokoju z Turcją. bo wrócił z podró y z postanowieniem zaprowadzenia obyczaju europejskiego. bo słu ył przez całe ycie jednej sprawie. na której mo na było zdobyć Inflanty. jakby chodziło o demonstrację. Rok 1699 był istnym rokiem egzekucyj. Cierpiały na tem najbardziej obydwa główne państwa północno-niemieckie. adna szanująca się Moskiewka nie robiła). Odry. Łaby. Eudoksję Łopuchinównę. Nasuwała się te Danja jako sojusznik niezawodny. przeszedł w słu bę Augusta II właśnie wtedy. skazany na śmierć w Sztokholmie.. Piotr powrócił tymczasem do Moskwy. j. Piotr odwiedzić obydwóch. przyczyniła się walnie do poczucia wspólności i dopomogła zadzierzgnąć węzły międzypaństwowej polityki. Celem jego ycia osłabienie Szwecji. zdziesiątkowawszy go przedtem. elektor saski. a gromady całe wysiedlał na Sybir.. głowa opozycji przeciwko rządom szwedzkim. 94 . Piotr narazie zajęty był sprawą czarnomorską: chodziło o to. 1697. w Wiedniu uzyskał. rozprawił się z Zofią. Wybierał się przeto. jakby Szwecji odebrać zdobycze. chocia na ró nych dworach. po wojnie 30-letniej 1618-1648 r. skutkiem czego przyśpieszył się zjazd z Augustem II.jak powiedziano wy ej . Tu występuje na widownię dziejów słynny Jan Patkul. któremu się dało i jak się udało. jedyna podstawa jej państwowości wobec ościennych. Posiadłszy choćby połowę Inflant. ostatecznem doprowadzeniem rzeczy do skutku zajął się Patkul. nieraz a nazbyt jawnej. Odtąd przybrał dwór carski cechę lekkości obyczajów. osobiste zetknięcie się jednego z interesowanych z całym niemal terenem ewentualnego sojuszu.. Króla Sasa pozyskał sobie w zupełności. je eli się wpierw nie zmieni formy. i o licznych podobnych.

Piotr był umysłem bądź co bądź powierzchownym.carstwo moskiewskie zaś zyskiwało dostęp do morza.Reformom Piotra W. nie uznającego cerkwi ni duchowieństwa. rozpoczęło kroki wojenne. illius religio”. opiekę państwową. Zaczęło się od naśladowania niemieckich „Landeskirchen”. kijowski). załatwiał się z Cerkwią jakby rozdzieloną. A zato car Piotr stawał się dziedzicem patrjarchy Nikona. idącą jak najdalej. o zewnętrzną ogładę i o nic więcej. był brany do wojska na lat 20. Wystarczającym zdawał się atoli sojusz trzech. ale te narzucił duchowieństwu przymus abecadła. pierwszej odtąd instytucji państwowej. a skoro August saski był królem polskim. Moskwą a Saksonją. ile razy zaszła potrzeba poczynienia jakich zarządzeń. władza świecka pilnowała. potęga Habsburgów przywrócona. 1700 zmarł moskiewski patrjarcha. u ywającego nowych ksiąg liturgicznych. eby coś niemieckiego wprowadzić. reszta zajmowała go tylko jako tłum od płacenia podatków i dostarczania rekruta. który nie uczęszczał do szkoły. Gdy w r. i Cerkiew pozostała bez głowy. Dnia 30 listopada 1700 r. gdy chocia Polska wojny Szwecji nie wypowiedziała. korzystał ze sposobności. Karol niespodzianie znalazł się atoli w pobli u Kopenhagi. pozbawionej pomocy skądkolwiek. rzucając się całą siłą zawsze na jednego tylko. Pokojem karłowickim 1699 r. Węgry od Turków uwolnione. odzyskana reszta Ukrainy i całe Podole . jako „antychrysta”. dla którego społeczeństwo i państwo zamykało się w wojsku i urzędach. czy obywatele czynią zadość wymogom kościelnym. Urzędnicy lubowali się w przesadzie. a nawet u ywał jednego metropolity przeciw drugiemu. Zawarcie tego pokoju nie dopuszczało przez jakiś czas dalszych prób ku morzu Czarnemu . Jak w niemieckich państwach. liczącego w r. zebrane zawczasu na granicy inflanckiej. nale y uczynić inny natomiast zarzut: e sam reformator nie sięgał i sięgać nie zamierzał głębiej. uznanego przez Stany od trzech lat pełnoletnim i sprawującego rzeczywiście rządy osobiste z wielu ich wadami. gdy szło o razkolników. równymi między sobą stanowiskiem (moskiewski.). Tymczasem dobiegły do pomyślnego końca układy o pokój z Turcją. względnie czterech państw. a równocześnie Duńczycy wpadli do Szlezwigu. Karola XII (1697-1718 r. Wojsko saskie. eby rozgromić po kolei ka dego z przeciwników zosobna. nietylko faktycznie. Od r.ale czas nie był stracony: Piotr zwrócił się ku Bałtykowi. bo mo na było wydusić na nich „wziatki”. Dzięki temu sekularyzował du o. i zmusił tego jeszcze roku Danję do ogłoszenia neutralności (pokój separatystyczny w Travendal). nowogrodzki. podczas gdy Prusy i Hanower zawiodły z powodu wojny sukcesyjnej hiszpańskiej. Zapewnił jednak Cerkwi. coraz więcej. rostowski. gdy nabytek Azowa objęto równie punktami traktatu pokojowego. Obrał tę taktykę. 1698 zaczyna się germanizacja oficjalnej Rosji. Wzory do swych reform poprzywoził Piotr z Niemiec protestanckich. lecz prawnie. Piotr nie dopuścił do obsadzenia tego stanowiska. podobnie wprowadził Piotr państwową kontrolę uczęszczania do cerkwi i przystępowania do Sakramentów. W trzy lata po zgonie Sobieskiego zbierano plony z zabiegów całego ycia polskiego bohatera. bo a do poręczenia prawowierności obywateli. 1700 lat 18. która zajęła i Niemcy północne. Mając przez ten czas do czynienia z czteroma metropolitami. a po 20 latach car ogłosił się jej głową. ani nie odczuwał. strzegących zazdrośnie zasady: „cuius regio. Patkul doprowadził do tajnego układu pomiędzy Danją. Chodziło mu tylko o technikę kultury europejskiej. Nastawały coraz gorsze czasy dla „starego obrządku”. wojsko saskie gospodarowało i tak na ziemiach polskich dowolnie. a episkopom kazał utrzymywać szkoły dla popowiczów. w których panujący był zarazem głową Kościoła. pobity 95 . bo te sam niczego więcej nie dostrzegał. jak e łatwo było mu wciągnąć Polskę w wir wojenny! Patkul liczył na młodość i brak doświadczenia nowego króla Szwecji.

północnego Amsterdamu.. pod koniec r. pora ony na głowę pod Kliszowem w r. a więc. który przeciągnął się równie przeszło przez rok (1707/08)..był Piotr na głowę pod Narwą. W maju 1703 r. przeradzającej się ju w Rosję.. doczekał się niebawem wojska szwedzkiego w swej rodzimej Saksonji. detronizowany 1704 r. elektorem saskim.. Karol pokoju odmówił.. w styczniu 1708 r. tem bardziej. on sam w grudniu 1705 r. e trzeba było przeciw nim wyprawiać tęgiego wodza. musiał sam te państwa zdobyć! August. i dą ył do tego. nawet wojskowy. tam. Nowokozacka próba astrahańska podburzyła Kozaków starej dońskiej formacji. to tam. a Karol XII wojował z Augustem II. postąpił dalej jeszcze ku północy i zajął ujście rzeki Newy. zanim pokonał ich Szeremietjew (1705/06). t. skoro Polska nie miała armji do jej obrony.. byle mu zostawiono jedną tylko przystań na Bałtyku. mając do czynienia na północy z nieznacznemi tylko załogami szwedzkiemi.) Patkul patrzał na zmianę tronu w Polsce (pierwsza elekcja Leszczyńskiego 1704). Terror ten miał stać się obosiecznym . pędząc przed sobą cofające się wojska moskiewskie. jak August II zmierza za przykładem Danji do separatystycznego pokoju. doradzając. pozostawionego własnym siłom: na cara Piotra. pocieszając się zdobyciem Narwy przez Piotra . j. Do warunków pokoju nale y i. 96 . Kazał go Karol XII stracić wśród tortur w sposób taki. Armja 35. zajmował znaczną część Inflant szwedzkich. Grodno. W r. jął obwarowywać tę krainę. eby raczej sam z zawarciem pokoju pośpieszył. Uprzedza przeto cara. Pogłoski o antychryście poczynały mieć znaczenie realne. Absurd neutralności. 1707 przekroczył Wisłę. Teraz rusza Karol na pokonanie trzeciego i ostatniego przeciwnika. mocą którego Sas zrzeka się tronu polskolitewskiego.gdy w toku tych egzekucyj zjawił się nagle na drodze z Wilna do Moskwy Karol XII. okazał się w całej pełni: saskie i szwedzkie wojska niszczyły kraj.. Karol XII zwykł zadziwiać świat błyskawicznością ruchów wojennych: nagle opuszcza Saksonję i ju jest na Litwie. który byłby się przydał indziej. W Astrahaniu zaczęły się załogi tamtejsze organizować w jakąś republikę wojskową.1706. gdzie spotykał wojska saskie. zgadzając się zwrócić wszystkie zdobycze. e państwo moskiewskie zawieruszone było zamieszkami wewnętrznemi. Tymczasem Piotr. wyruszył król szwedzki z Saksonji. a dla Piotra niebezpieczne: raz wraz wybucha bunt. zadawane nieraz w ordzie w Saraju dawnym ksią ętom Zalesia. Wybuchł powa ny bunt. Korespondencja jego z Piotrem wyszpiegowana. Podczas gdy car cofa się w kierunku Kijowa. 1702 i pod Pułtuskiem w roku następnym. terytorjum pierwszorzędnego znaczenia pod względem handlowym i strategicznym. wymownym jest sam fakt. Mając 43. Poło enie było nader powa ne. odzyskał ju Grodno i zajmował na nowo Litwę. wyprawionemu do Saksonji. Karol z jeszcze większą szybkością wraca do Saksonji i wymusza na Auguście pokój odrębny w Altranstadt r.000 ołnierza.000 odbiera Szwedom Kurlandję. Patkul ju w roku 1701 zmieniwszy słu bę sasko-polską na moskiewską. zmuszając Piotra do szybkiego odwrotu. to tu. eby mu odebrać panowanie nad Polską i Litwą. (Był to pierwszy występ armji moskiewskiej na Zachodzie. na szczęście dla Moskwy. Wilno. a nieszczególnie się powiódł. a urągali carowi przez rok cały.. zakładając (pomiędzy innemi) warownię na wysepce Lust-Eiland. na Litwie i Polsce. e zaiste lekkim rodzajem śmierci były wobec tego męczarnie przedśmiertne. mającą stać się zawiązkiem miasta Petersburga. utrwalił sojusz Augusta z Piotrem (1703) i towarzyszył korpusowi posiłkowemu moskiewskiemu. wydanie Patkula. zanim Piotr zdą ył stłumić go krwawo szubienicami na przodowników buntu i na co dziesiątego Kozaka. uwięziony przez władze saskie. w nowe kozactwo. Piotr prosi o pokój. 1705 wybiera się Piotr na pomoc Augustowi przez Litwę i Polskę.ale w następnym roku (1705) ze zgrozą spostrzega. w roku następnym pokonywa Karol Sasów pod Rygą i wkracza na Litwę.

Napró no! Piotr wydostał się z armją z osaczenia bez szwanku. gdy z wiosną 1709 r. w pustynię. następnie statysta wybitny i dyplomata. zawarł nadto osobny traktat ze Szwecją. e Porta prowadziła układy. musiał król szwedzki zmienić kierunek pochodu ku południowi. albo te ginąć w nierównym. e armja ulegnie rozprę eniu. jak tylko swego własnego interesu. gdzie przynajmniej na spi e mo naby liczyć i na urządzenie zimowych leź. lecz na północy. ale te z dońskiej. interesowanej osobiście w niedotrzymywaniu przez Moskwę warunków perejasławskich 1654 r. e sprawa Mazepy niema pod sobą adnego tła narodowego. drugą armję. 1705. Pomocną mu 97 . pierwszy z tych Niemców. Karol. I ten był szlachcicem polskim. Z zawodu eglarz. przyjmujących nawet prawosławie: Andrej Iwanowicz Osterman. W czerwcu nadciągnął car Piotr ze świe ą armją 60. bardzo inteligentny. Wodzowie moskiewscy zamieniają kraj. Stracił nad So ą we wrześniu 1780 r. Plany polityczne zmieniono: księstwo miał otrzymać dla siebie nie na Ukrainie. wobec czego armji szwedzkiej groził głód. Miała Szwecja na południu sprzymierzeńca. Na wyprawę szwedzką 1708 r. pełen inicjatywy. uło ywszy się z nimi o utworzenie z Ukrainy zadnieprzańskiej osobnego księstwa pod protektoratem Polski. przekracza zwycięsko Dniepr. admirał. jak oddać się z całem wojskiem do niewoli. mogąc brać cara z całem wojskiem do niewoli! Pośredniczyły w tem arcydziele kulis dyplomacji dwie osoby: Henryk Osterman i Marta Skawrońska. nawet ze starszyzny. Zdumiał się cały świat. 1711 całej armji moskiewskiej nad Prutem. i e Mazepa nie jest reprezentantem niczego więcej. znalazł się teraz Karol jakby w pułapce. okupiwszy się zwrotem Azowa. wszystko zapowiadało. jako przeciwieństwa Rusi południowej przeciw „Moskalom”. Piotr zajmował Inflanty.. nie miał z sobą ani bataljona ołnierzy! Towarzyszył mu Mazepa. rozpaczliwym i całkiem beznadziejnym boju. z osaczenia w r. a eby doznać srogiego zawodu. mający po kijku tygodniach dokończyć ycia na tej emigracji (w Gałaczu). uciekając dalej na południe i szukając schronienia w Turcji. wszczął kampanję na nowo i zabrał się do oblegania Połtawy. e Turcja wypowiedziała Moskwie wojnę. nieprzekupny. przyprowadził mu Mazepa zaledwie 4500 Kozaków. Pozostawał on w porozumieniu z Karolem XII i z królem Leszczyńskim od r. obie towarzyszące carowi na wyprawę i wraz z nim zamknięte w obozie nad Prutem. a przytem uczciwy. niezdatna do boju. Umowa ta stanowi dowód wyraźny. hetmanie kozackim. bezinteresowny. tylko przekupywać umiejący. e uwierzył we wmawiane w siebie mające nastąpić powstanie Ukrainy przeciw Moskwie. z którego wycofywali się stopniowo. drobna ledwie mniejszość przyłączyła się do Mazepy. eby udało się dotrzeć do Moskwy. a przebywszy ucią liwą zimę. a reszta. który na podobieństwo Chmielnickiego marzył o księstwie dla siebie.Król szwedzki rusza na Moskwę.000. a przyprowadzić posiłki z kozaczyzny nie tylko zadnieprzańskiej. Chcąc tego uniknąć. Napró no wystarał się Karol. zdani na niełaskę ywiołów. Ogół kozacki trwał przy carze i nie myślał o zmianach. Nie było nadziei. nadciągającą z posiłkami. zdał nad Prutem świetnie egzamin ze zdolności i zasług około osoby Piotra. podczas gdy wszystkie ewentualne zdobycze ukraińskie miały być przyłączone do Litwy i Polski.i zwycięscy Szwedzi znaleźli się w poło eniu bez wyjścia. tak i nie pozostawało carowi nic. zobowiązując się wydać wszystkie miejsca warowne w Siewierszczyźnie. zamieni się w tłum niedobitków. z wołyńskiej rodziny Kołodyńskich i tak e w jezuickich wychowany szkołach. oddanych całą duszą idei caratu. Po Patkulu drugi Niemiec pozyskał zaszczyt stać się prawą ręką cara: Westfalczyk Henryk Osterman. Skutkiem tego. a to w Mazepie. e z zimna i głodu większa jej część zginie. w której armja szwedzka została starta na proch. Dołączyła się wczesna a sroga zima . Podczas tych pięciu lat zmieniły się całkowicie stosunki. mianowicie z Witebskiego i Potockiego. i dnia 8 lipca 1709 stoczono pod Połtawą walną bitwę. napróźno radował się ze zwycięstw tureckich. podczas gdy król szwedzki powrócił z niej po pięciu latach. Dla sojuszu z Mazepą ruszył Karol na południe.

W kilka miesięcy po ślubie syna enił się ojciec. porwana przez Moskali. niejeden te król sam podsycał taką opozycyjną wiarę we własnego syna! Tu zachodziła atoli ta okoliczność niezwykła. Eudoksję. słu yła u pastora w Malborgu Inflanckim. Osterman miał ju zadanie ułatwione. a je eli dwór carski miał uchodzić za równorzędny europejskim. e opozycja pokłada nadzieję w następcy tronu. miewał mgliste jakieś rojenia o przyszłości. towarzyszowi następnie podró y zagranicznej. Teologowie protestanccy osądzili. W tej świadomości wypadło Piotrowi uprawiać dalej politykę. eby go opozycja wyniosła na tron. trzymał ju od czterech lat zamkniętą w klasztorze. e skoro ojciec identyfikuje się z Katarzyną. Katarzyna pamiętała. na którym wichrzy ju antychryst. wyniszczony rozpustą fizycznie i umysłowo. jeszcze wdzięczniejszą. zaledwie zresztą kilkoletniem. i pozostała zawsze Mieńszikowowi wdzięczną. a otrzymywał wolny odwrót z armją nieuszkodzoną. ni car jej. Przodownicą arcydługiego szeregu księ niczek „nawróconych” stała się Karolina Krystyna Zofja. Za mało inteligentny.podobnie jak Ostermanowi . a zatem sprawa mogła stać się niebezpieczną. wsławionemu ju dowódcy i od tego właśnie roku hrabi świętego rzymskiego imperjum z łaski cesarza Leopolda I (1658-1705). Piotr krzywdził nieraz syna. bardzo nieszczęśliwa potem w po yciu z Aleksym.zasiądzie nigdy na tronie. które tylko ujemnie mogły na niego oddziałać. lecz łączył się ju z opozycją stanowczo. której nici przewodnie spoczywały nadal w ręku rzekomo 98 . W dziejach Rosji ma Aleksy Piotrowicz swe miejsce jako pierwszy jej dynasta. Jedyna nadzieja carewicza w tem. poddał się wpływom opozycji. a w następnym roku. 1712. o eniony z księ niczką niemiecką. Dla carewicza Aleksego był ten ślub mał eński cię kim wyrokiem. który onę swą. niejedna dynastja ocalała dzięki temu. e Aleksy nie . co stawiał ojciec. zawinionego przez ojca. wyszła za mą za dragona szwedzkiego. co stanowiło zapowiedź.była awanturnica Marta Skawrońska. księ niczka brunświcka z linji Wolfenbuettel. Od Mieńszikowa otrzymał ją „w darze” car Piotr. Piotr ustąpił Azowa. dostała się Mieńszikowowi. cokolwiek będzie mu wskazanem jako dzieło ojcowskie! Zaogniało się to oczywiście stosunkami rodzinnemi dworu carskiego. Układy dojrzały szybko. Rzecz to arcyzwykła. skąd nowe jej imię: Katarzyna Aleksiejewna. bo car uwa ał za stosowne. pomyślnością dla niego byłaby tylko niepomyślność ojca i macochy. w r. nie gorsza od metres wersalskich. nale ało zerwać z tatarskim obyczajem dobierania sobie mał onki na przymusowym konkursie piękności. wśród którego wyrobił się swoisty mistycyzm z wiarą w bliski koniec świata. e dla księ niczek z ich „Landeskirchen” przejście na prawosławie jest rzeczą zupełnie właściwą. eby ojcem chrzestnym jego nało nicy był carewicz Aleksy. w których jedno tylko było określone jasno: e radby burzył wszystko. Wychowany wśród wra eń. Wnet po zawarciu pokoju nad Prutem o enił car syna. tak tedy syn miał burzyć. Car dbał wielce o formy zewnętrzne. e wzrastał „razkoł”. dawnemu towarzyszowi dzieciństwa Piotrowego z Preobra eńska. Nie nastawał na ich ycie. Odtąd nie rozstawał się z Katarzyną. Piotr miał z Katarzyną kilkoro dzieci (chłopców dwóch zmarło wcześnie). a wobec stanowczego jej wpływu udawało się jej łacno kopać przepaść pomiędzy ojcem a synem. to te kazał swej nało nicy . który dochodził ze swej strony stopniowo do wniosku. nie zawahał się poślubić jej. Zmiany wprowadzane przez Piotra sprawiały. e carewicz sam wierzył w misję naprawienia jakiegoś zła. komu winna swą karjerę. Pochodziła z ludu. co gdy powiodło się. Zagraniczna podró Piotra rozwiązała tak e ową przykrą dla carów sprawę braku odpowiednich prawosławnych mał onek. i odtąd ma dynastia rosyjska księ niczek prawosławnych w bród.przejść na prawosławie. syn porzuconej Eudoksji! Marta-Katarzyna pośredniczyła w przekupieniu wielkiego wezyra. chocia nieoszlifowana. e Katarzyna postara się o usunięcie go. 1702. a jest nim sam Piotr! Opozycja z cechą religijną była dozwoloną w sumieniu najprawowierniejszego nawet prawosławnego. „Aleksiejewna”.

Utraciwszy wybrze e czarnomorskie. we wschodniej decydującem. dział przeszło 300. gotów ka dej chwili zaprzedać naród. do pogodzenia się ze Szwecją i do przymierza z Francją. Piotrowi powiodło się wobec Europy. Gdyby Szwecja zrzekła się zamiarów odzyskiwania Inflant. cią yła nad sprzymierzonymi. Danją. dokazawszy nielada rzeczy. Iwana V) za księcia kurlandzkiego.). ju mu widocznie świtała myśl. Król August II Sas uwa ał koronę polską za towar do załatwiania swoich dynastycznych interesów. Jak niegdyś Patkul kierował nawą caratu przeciwko Szwecji. Saksonją (złączoną dynastycznie z Polską i Litwą) i Moskwą. Resztę posiadłości nadmorskich w Niemczech utraciła Szwecja w r. 33 jazdy. 1712 i 1713 część szwedzkich posiadłości na Pomorzu. bo stanęło przymierze pomiędzy Hanowerem (złączonym wówczas dynastycznie z Anglją). około 800 drobniejszych statków. lecz musiałby wyrzec się jej. a majtków 28. e jest on równie dobrze „imperatorem”.potęga moskiewska nie miała współzawodnika na wschodzie. i w niesłychanym pośpiechu zdołał przedrzeć się konno z jednego końca Europy na drugi: z Benderu w Turcji pod Stralsund (który właśnie oblegano. nazbyt. w listopadzie 1714 r. W r. i więcej budził obaw. 1561) Polski i Litwy. jak Józef I (1705-1711) lub Karol VI (1711-1740). przeradzającą się w Rosję. i nie było ju przeszkody. 1696 tytularnego współrządcy.. Spełnione były marzenia Patkula. Chwilowo posunął się nawet Piotr daleko na zachód. Drogą morską dokonał Piotr w r. Sytuacja stawała się obustronnie nieszczerą. flota zaś 48 okrętów wojennych. tamujący Karolowi wszelką mo ność ruchu. dą enia młodości Piotra. a eby mieć wolną rękę przeciw Polsce. a miał natomiast na pamięci. Na Szwecji nie zamierzał niczego ju zdobywać. lenne księstwo (od r.000. Mieńszikow. Annę Iwanownę (córkę brata swego przyrodniego i do r. do której wprosiłby się chętnie na trzeciego. który dochodził do niebywałych rezultatów w militaryzmie: W r. Na wojnie północnej nie zyskała Polska nic a nic. Fryderyka Wilhelma Ketlera. 1714 podboju Finlandji i wysp zatoki Botnickiej. Skończyła się przewaga hiszpańska w Europie południowej. gdyby pogodziła się z Moskwą. pozbawiona przeciwwagi szwedzkiej.Mieńszikowa. zawsze przez Katarzynę protegowany. Moskwa. zajmując w r. 1712 liczyło wojsko moskiewskie ju przeszło 80 pułków piechoty. został nietylko hrabią. nad którym panował. zwłaszcza e i do Polski powrócił August II Sas. a szwedzka w północnej. Piotr wolałby reaktywować poprzedni stan sojuszów w Europie. i w konsekwencji tego w sojuszu pruskim i angielsko-hanowerskim. a poniewa równocześnie ze Szwecją traciła i Polska znaczenie polityczne . a mianowicie przyjaźń francusko-szwedzką. ale odrazu księciem.. a faktycznie Ostermana. I Piotr tak e miał wątpliwości co do dalszej swej orjentacji wśród obozów europejskich. a flota moskiewska zapędziła się a pod Sztokholm. Naśladując cesarza niemieckiego. Zazdrościli monarchowie zachodni carowi. nie dozwalającej dotychczas północnym państwom niemieckim wystąpić przeciwko Szwecji. 1716. Wojną ta posłu yła tylko królowi do opanowania narodu zapomocą wojsk saskich. począł Piotr nadawać tytuły arystokratyczne. Na tę ekspansję teraz kolej. Wszędzie zastawał stosunki z gruntu zmienione. tak teraz Osterman sterował w kierunku wręcz przeciwnym. jako przyszły hegemon w ich związku politycznym. 99 . Okazał się tak potę nym. Wojna sukcesyjna hiszpańska była ukończona pokojem w Utrechcie 1713 r. e carat ma uroszczenia do prowincyj litewsko-ruskich i polsko-ruskich. tem usilniej dbał Piotr o bałtyckie w Inflanciech. Tu po zawarciu pokoju nad Prutem udało mu się zaczepić o Kurlandję. ni nadziei zysku w spółce ze sobą. W takiej chwili powraca Karol XII do Szwecji. Od Wezery po Wołgę ciągnął się nieprzerwany mur. Drugi ten występ armji moskiewskiej na Zachodzie stał się (dzięki Mieńszikowowi) popisowym. 1711 wydał Piotr bratanicę swą. Prusami. Rosja stawała się mocarstwem w Europie. gdyby pozostawał nadal na stałe w sojuszu polsko-saskim.

nieraz z poświęceniem wprost. i pojechał w tej sprawie osobiście do Pary a w r. a utworzył 10 „kolegjów rządowych” pod zwierzchnością „senatu rządzącego”.wprowadzonych do kraju bezprawnie. nazwanych gubernjami.000. a eby ułatwiać monarsze rządy osobiste. według niemieckiej terminologji. Sas zwrócił się o pomoc do Piotra. Na olbrzymich a bezludnych przestrzeniach caratu mo na było utrzymać rządy osobiste tylko zapomocą wypróbowanego ju w Orjencie systemu satrapów. eby być poinformowanym o ka dej dziedzinie ycia zbiorowego w swem państwie. miały pozostać w kraju wojska nietylko saskie. przeprowadzanemi bez ustanku. Reform tych dokonał Piotr w latach 1711-1717. bo sala sejmowa otoczona była cudzoziemskim ołnierzem. Chcąc atoli wyzyskiwać dalej Polskę. Państwo całe podzielono na 12 prowincyj. chocia wcale nie systematycznie. 100 . Przesiedziano 6 godzin w milczeniu . eby Polska z Litwą razem nie utrzymywały na przyszłość wojska więcej . Biurokrację całą swoją podzielił na 11 „tszinów” (wyraz ten przeszedł był na Ruś od biurokracji tamerlanowskiej przez pośrednictwo Tatarów).a właśnie chciano je powiększyć . a stanowiłoby werdykt na samo istnienie państwa polsko-litewskiego. naczelnikami 50 „prikazów”? Począł tedy Piotr łączyć po kilka i kilkanaście prikazów w jedną dykasterję. nadawała się na łatwy łup dla takiej potęgi militarnej.jak 24. z wojskiem minjaturowem. ale podawano zarazem warunek. . Cala ta „reforma” była grubym błędem. 1715 konfederacja (tarnogrodzka).. pojętych nader szeroko. Sądzonem było Piotrowi. Następnego dnia odbyło się jedyne tego sejmu posiedzenie: Nikt nie mógł przemawiać „przeciw”. j.. któryby przemawiał za ubezwładnieniem własnego państwa. Król pruski mógł codziennie konferować z kilku swymi ministrami. Rozpoczęły się układy.. a ludnością oświeconą i zamo ną. nale ało zapewnić sobie bezpieczeństwo od Szwecji. jaką było państwo Piotra. zarozumiałego nieco co do swych zdolności dyplomatycznych. Stały się one plagą Polski i Litwy. chocia nie zawsze szczęśliwą ręką. Gdyby sejm tego warunku nie przyjął. a celu spełnić nie mogła.i Polska miała dzięki temu spokój od Piotra. Do takich nienaturalności doprowadzał Rzpltą brak odpowiedniej armji stałej! Sasi zobowiązywali się ostatecznie ustąpić. Jak e po ądanym był carowi punkt zaczepienia do podjęcia planów względem Polski! Wkroczyło na Wołyń 10. ponadawawszy im równie według niemieckich wzorów tytuły. Odtąd zniknęły rodzime nazwy „bojarów słu iłych” i „djaków”. Imponował mu podpatrzony w Niemczech aparat biurokratyczny. a to z pomocą naczelników kilku działów administracyjnych.. Przymierze francusko-szwedzko-moskiewskie mogło trzymać Europę w szachu na cale pokolenia. Królowi pruskiemu wystarczało przyjąć na posłuchaniu kilka osób. Polską a królem polskim. eby mu podró e zagraniczne przysparzały kłopotów wewnętrznych: Niemniej od polityki zagranicznej zajęty był Piotr ciągle swemi reformami. z energją. tak dalece. a przynajmniej jej neutralność w razie konfliktu z Polską..na pamiętnym owym sejmie „niemym”. ale czy mógł car rozmówić się częściej z 50 bojarami czy kniaziami. Filip Orleański (rządzący za małoletniego Ludwika XV r. wydanego w takim razie na łup Moskwie zaraz na najbli sze lata. Za rozległym był carat. to te zawiązała się przeciw nim w r. Zwołano sejm na 30 stycznia 1717 r. Zale ało na tem Piotrowi niezmiernie. Regent. przy których Piotr narzucił się na pośrednika pomiędzy. w sam raz przed wyjazdem do Francji zaprowadzając „kolegja rządowe”. ale nie było te wyrodka. 1717. skorumpowanej z francuskiego (jak całe niemal słownictwo niemieckie urzędowe). t..000 wojska moskiewskiego. ilość śmiesznie mała na ówczesne stosunki w Europie. eby go urządzać według wzorów państw drobnych stosunkowo co do obszaru. scentralizowany w ten sposób. ale zaludnionych gęsto. Ubezwładniona Polska. Tego spodziewał się car w razie przywrócenia sojuszu francusko-szwedzkiego z dodaniem przymierza z Moskwą. 1715-1723) zachował się atoli obojętnie wobec propozycji cara. ale i moskiewskie.

nie mo na było z dobrym skutkiem szczepić tego. tak i właściwie nie reformował. czując się niepewnym ycia. Skorzystał z nieobecności ojca. Duchowieństwo prawosławne nie liczyło się do „stanów”.Ludność miejską podzielił Piotr na trzy „gildy” za wzorem inflanckim.. na równi ze zdradą główną i obrazą majestatu. Było to wszystko bardzo a bardzo powierzchowne. zdawać się mogło przeto. przy rzeczowym podziale agend rządowych. oddając ich niebawem w zupełną zale ność od biurokracji. i u ył wszelkich sposobów. zwłaszcza na terytorjach dawnych tatarskich ku północy i wśród nowych osad kozackich pod Uralem. Nagle dowiaduje się Piotr. Je eli Piotr chciał zapewnić trwałość swemu dziełu. szpiegowany i prześladowany ciągle. To te carewicz był ju niemal więźniem. Sytuacja stawała się poniekąd podobną do sprawy o następstwo pod koniec panowania Iwana Srogiego.. j. następcy tronu. Nie we wszystkiem zresztą naśladował Piotr Niemców.. cofając państwo we wszystkiem do czasów Aleksego Michajłowicza i patrjarchy Nikona. 101 .coś nakształt dawniejszych „soborów ziemskich” . Szerzył się coraz bardziej „razkoł” i „stary obrządek”. Ale nale ało to od wieków do dogmatów orjentalnej despocji. ni w obszarze dawnego europejskiego feudalizmu. jednak ogłoszono. Na pniu. w dziedzinie najmniej znoszącej rewolucyjne eksperymenty. zwłaszcza o zgodną z yczeniem władcy. Ale nie tak. który zabił syna ręką własną. kiedy sprzeczano się o wy szość teologji greckiej a ruskiej. bawiąc zagranicą. wpływów. usuwając nawet po ądane zmiany. co wyrastało z legizmu. Zdawało się nie ulegać ju wątpliwości. jako buntownika. Aleksy.skazało carewicza. Ale Historja wie. sam się usunął. e Aleksy wniósłby z sobą na tron odwołanie wszelkich zarządzeń ojcowskich. Najliczniejsze kolegjum sądowe. Na ciele jego znaleziono 40 śladów od. a sprowadził go z powrotem.. Przeszczepianie niemieckiej biurokracji na rosyjski grunt celem utwierdzenia rządów osobistych było złudzeniem. i dotykało na ka dym kroku form.a niemiecki system administracji oddalił carów od rządów osobistych. wyrastającym z tradycyj chińskich. e o jednomyślność najłatwiej właśnie w despocjach. „trzecim” było Piotrowi włościaństwo. eby go zabić. a uciekł daleko: drogą na Wiedeń a do Neapolu. Poczynał się te „mir”i szerzyć poza dawnem Zalesiem. jakie zna historja. nominując gęsto hrabiów i kniaziów. z recepcji prawa rzymskiego. W rezultacie wiodły „reformy” Piotrowe do chaosu i anarchji urzędniczej . Tak zapatrywał się Piotr na wyjazd syna. e i syn jego równie wyjechał. e carewicz Aleksy „zmarł” w więzieniu dnia 7 lipca 1718 r. Wprowadzał szablon „trzech stanów” inaczej. lecz urządził w dziedzinie administracji publicznej rewolucję. pozbawione treści. Nietylko nie dopuścił własności indywidualnej włościańskiej. podejść. urządził synowi proces z zachowaniem wszystkich formalności. stanowi najcię sze przestępstwo. e wyjazd za granicę bez specjalnego pozwolenia. ale dlatego właśnie wydawało się poddanym Piotra czemś ogromnie radykalnem. Przenosiły się tylko formy. e stałby się prostem narzędziem „staroobriadców”. nało ywszy w osadach całego państwa odpowiedzialność za podatki na gminę. gróźb i obietnic.zwierzchników nad wszystkiem na pewnym obszarze. o ileby ojciec nie dał pierwszeństwa jakiemu potomkowi Marty-Katarzyny. do których mo na było nawiązać reformę (o ile biurokrację mo na wogóle reformować). jako najgorsza obelga wyrządzona monarsze. samowolne usuwanie się z pod władzy despoty. ale on dopiero uczynił organizację „miru” przymusową. Zignorował Piotr wszelkie takie strony administracji moskiewskiej. powracający z Pary a. ale on cofnął ludność wiejską jeszcze bardziej od europejskiego systemu agrarnego. przedstawicieli biurokracji wszystkich prowincyj z pewną domieszką ludzi nie „słu iłych” . tatarskich. w tym celu. Do wykonania wyroku nie przyznano się. mongolskich.. A nie wydał Piotr nigdy wyraźnego rozporządzenia co do następstwa. lecz przenigdy z pomocą systemu ministerstw. Piotr. t. musiał usunąć syna. a bojarom kazał być szlachtą (dworjaństwo). Ucieczka ta równała się zrzeczeniu się następstwa tronu. knuta. jak niegdyś Iwan Groźny. jednomyślnie na karę śmierci. bo liczące a 127 sędziów. imieniem Piotr. eby uciec.. e Piotr wyznaczy synowi odpowiedni apana i zachęci go do pozostania zagranicą. Następcą tronu stawał się syn Aleksego i księ niczki brunświckiej. zwracając się do. .

która zawsze była potulną słu ką caratu! Formalnie mógł atoli być naczelnikiem Cerkwi tylko ktoś. choć nader leniwo tylko. „Reforma” roku 1721 odjęła Cerkwi wartość społeczną. synodem. jakby dla zaznaczenia. a pod dozorem bezpośrednim i kontrolą „oberprokuratora”. osobiście na ten tytuł sobie „zasłu yć”. zastępującej cara i znoszącej się bezpośrednio z carem. nazwanemu zupełnie tak samo. Od Piotra zaczyna się w szeregach biurokracji. zło onemu z osób duchownych i świeckich. w jego mniemaniu miał ka dy z jego następców zosobna. nie ka dy car bywa imperatorem. Ulryka Eleonora. a Goertz został stracony. Odtąd najprawowierniejsi nabywali wątpliwości. nie krępowany wcale primogeniturą. boć aden świecki. Po dwóch atoli wyprawach rosyjskich na południową Szwecję zmieniono zapatrywanie i w r. w zakresie zaś ycia państwowego zepchnęła ją ze stanowiska przodowniczego i często twórczego na wykonawcze. baron Goertz. uszlachetnieniem tytułu carskiego. Uzupełniwszy władzę carską atrybucjami niemieckiego księcia protestanckiego. przystąpił Piotr teraz do jawnego postawienia osoby carskiej na czele Cerkwi. co Iwan Srogi! Tymczasem wlokła się dalej. Naśladując niewolniczo owe niemieckie „Landeskirchen”. z dodaniem mu tytułu „świątobliwego” . Odtąd nastał w Cerkwi rozstrój nieuleczalny. Prawosławie nie ma teologicznie nic wspólnego z protestantyzmem. cesarzowi „rzymskiemu”. a nawet duchowieństwa indyferentyzm religijny. Znać w tem pewne naśladowanie staro ytności. e góruje jednak nad tymi wszystkimi ksią ętami. i mą jej. Fryderyk hesko-kaselski (1719-175l). eby nawet i formalnie być zwierzchnikiem Cerkwi. dalsza wojna ze Szwecją. spodziewając się zato posiłków rosyjskich do odzyskania krain pomorskich w Niemczech i do zdobycia Norwegji. musi mieć na czele powagę teologiczną. w Carogrodzie czy w Moskwie. dla miłości formułki. osoby świeckiej. bierne. a więc osoba duchowna. e tron przechodzi na tego. Wszak ju dawni wielcy ksią ęta moskiewscy byli faktycznie panami Cerkwi. tak e nie chcieli zawierać pokoju.jakkolwiek nowy minister. 102 . Tak go te rozumiał Piotr. To samo. czy od r.. i niebawem niemal tylko figury świata oficjalnego zaliczały się do owczarni „świątobliwego synodu”. czy nie nale y upatrywać jej w razkole. choćby car.gronu. połączony z hipokryzją przestrzegania liturgji. Miało to być ozdobą. Nowy tytuł brzmi i w rosyjskim języku tak e: „imperator”. dopuszczającym swobodną interpretację Pisma św. miał więc Piotr w myśli tytuł wy szy nad carski. a jeszcze większą było niespodzianką. a równy jest ich (tytularnemu) zwierzchnikowi. Odtąd rośnie sekciarstwo tak szybko.. który przywiązywał zawsze przesadne znaczenie do formy. Bezpieczny na zewnątrz i wewnątrz. a zatrzymywał Inflanty szwedzkie. Ten stan rzeczy narusza Piotr i wkracza w dziedzinę sumień. kiedy-to „cezarom” senat nadawał tytuł imperatorski. lecz narówni z katolicyzmem opiera się na zasadzie powagi. 1721 istnieje wogóle jaka jawna organizacja prawej Cerkwi.. gdy Karol XII pokoju nie zawierał i nie zrzekał się Inflant . Tak zakończyła się wreszcie wojna o Inflanty.poprzestawszy na ogólnikowem obwieszczeniu. w zasadzie był to tytuł osobisty. Je eli prawosławie nie ma zawisnąć w powietrzu. on jednak wzniósł się do tej wy yny. podzielał dą ności Piotra. metropolitę czy patrjarchę. Tu okazuje się moskiewski typ umysłowości Piotra. a to z powodu rozbie ności jej zasady a ustroju. mający prawo interpretować wiarę. powagą taką być nie mo e. jak w Niemczech. Niespodzianie padł Karol XII od zamachu pod obleganą warownią norweską Friedrichshall w grudniu 1718 r. poruczył naczelną administrację Cerkwi gronu. zawisłemu najzupełniej od monarchy. 1721 doprowadził wreszcie Ostermann do pokoju w Nystadt: Piotr zwracał Finlandję. doprowadzone do absurdu. e siostra i następczyni Karola. obok czego zostaje tytuł dotychczasowy „cara”. przyjął Piotr w tym e roku 1721 tytuł cesarski. kogo car wska e.

Wspólnicy działali szybko. zwany za ycia „Wielkim”. skoro tylko podpatrzy się. Jak przemysł powstać mo e przez sprowadzenie obcego kapitału i cudzoziemskich zawodowców. 1723 Baku. dając sobie jednak radę za protekcją Katarzyny. PAŃSTWO POZA SPOŁECZEŃSTWEM. spółkę do robienia interesów na sprawach państwa. (Od r. na którą ówczesna Rosja zdobyła się w sposób nader prosty: mianowano członkami Niemców. który mo na sobie „zrobić”. gdy . Pozostawał te przy władzy Osterman. w r. lecz równie ledwie umiejący się podpisać. a władcą rzeczywistym stawał się Mieńszikow.Nie na tem koniec tytułów. energicznie. jak to wygląda u obcych. 1714 ciągle pod sądem. e będzie nadal rządził za nieletniego. Śmierć zaskoczyła go wpółtrzecia roku potem. Dzięki jemu doszła do skutku w rok po zgonie Piotra W. Egzekucja była postanowioną rzeczą. t.. Miał Mieńszikow zawsze swoje „stronnictwo”. dobry wódz. zamierzona przezeń akademja nauk. (1725-1762. e akademja słowiańsko-grecko-łacińska nie napróźno szerzyła wiadomości o klasycznym świecie i e wszystko przydatnem bywa celom „państwowym”! Jedyny-to monarcha. 103 . świat cały mechanizmem. Po jej zgonie zostawił Mieńszikow tron dwunastoletniemu Piotrowi II (1727-1730). grabie e. ale wyrok miał być wykonany. i dzięki temu wdarła się na tron analfabetka Marta-Katarzyna. i pozyskali dla siebie gwardję. 1722 dostał się pod władzę carską Derbend. CZĘŚĆ IV. dnia 28 stycznia 1725 r. W r. Wszystko według reguł świata materjalnego. zrazu jako niby opiekunka nieletniego Piotra. Piotrowi Aleksiejewiczowi. a przez Katarzynę mianowany ochmistrzem Piotra II. tak. podobnie w Rosji powstała nauka. sam sobie tytuł ten nadał. Widzimy. uchwaliły mu tytuł: „Piotr Wielki. Za łapownictwo. Obie najwy sze władze.. Ostatnie lata czynnego ustawicznie imperatora poświęcone były rozszerzeniu panowania nad krajami kaspijskiemi kosztem Persji. gdy wtem niespodziana śmierć cara robi ze skazańca . w nadziei.) XIX. senat i synod. nadu ycia wszelkiego rodzaju. Cesarstwo rosyjskie. Tron nale ał się synowi nieszczęsnego carewicza Aleksego Piotrowicza. wkońcu atoli nietylko skazanym został na stracenie. wszystko techniką. ju wicekanclerz. jak Aleksandra Daniłowicza Mieńszikowa.) adnego „razkolnika” nie ucieszyła śmierć Piotra W. teraz jawny jej ulubieniec. Ten liczył lat dziesięć.rządcę państwa. okazali obrotność nadzwyczajną. bywał on ju od r. j. ojciec ojczyzny”. 1725. Katarzyna I (1725-1727) zaledwie dwa lata zadziwiała Europę swą karjerą.

Cesarz Karol VI pragnął zapomocą swej „sankcji pragmatycznej” przenieść kompleks dzier aw habsburskich na córkę. Partja moskiewska przeprowadziła oddanie tronu tej ostatniej.. podczas gdy Ludwik XV chciał wygaśnięcie dynastji po mieczu wyzyskać do rozbicia dawnej monarchji Habsburgów. kurlandzki Fryderyk Wilhelm. księ na kurlandzka. przebywał stale zagranicą. Dynastja Romanowych wygasła na nim po mieczu. mieli zaś do czynienia przedewszystkiem ze sprawami polsko-rosyjskiemi. Marję Teresę. podczas gdy ostatni z Ketlerów. 104 . Pod zwierzchnictwem Birona rządził dalej Osterman. Obsadzenie tronu polskiego po śmierci Augusta II (1733) stało się powszechną sprawą europejską. zmarł zaraz po ślubie. Nowa caryca zabrała go z sobą do Moskwy i zrobiła hrabią. francuskiego a habsburskiego. Zawiedziono się. 1730.. Tam szafował tysiącami wyroków za same choćby podejrzenie o niechęć przeciw swej osobie. przeniesiono dwór carski z powrotem do Moskwy. który zszedł z tego świata w r. ona jego była bratanką Karola VI. przy tej sposobności nabrał Buehren francuskiego pochodzenia. osnutego przez Ostermana. syn Augusta II. Na dworze mitawskim zabłysnął łaskami księ nej szlachcic i właściciel niewielkich dóbr w Kurlandji. Mał onek jej. z zazdrości o władzę. osiadłszy w Mitawie.Nagle Mieńszikow upadł. Ferdynand. Polska mogła przechylić szalę przeciwko Austrji. lecz wdowa pozostała w kraju. Elektor przyrzekł uznać sankcję pragmatyczną.000 armji. Skutek był cudowny: w 10 dni po objęciu rządów przez Leszczyńskiego ukazały się pod Warszawie przednie stra e rosyjskiej 40. Panowanie Anny mo na śmiało nazwać czasami terroru dworskiego. Nie padł na elekcji ani jeden glos za domem saskim. czy państwo ma być nadal rządzone w formach Piotra W. Pozostawały dwie córki Piotra W. nada mu po najdłu szych dniach Ferdynanda księstwo kurlandzkie. Zanim wyszły na jaw szczegóły spisku. postanowił wszelako zdobyć sobie tron polski przemocą. a władza przeszła w ród Dołgorukich (i narzeczoną zmieniono Piotrowi na Dołgorukównę). Obóz francuski był górą. Wszelako owe zabiegi rozbiły się o krótkość czasu. 1732 przeniosła stolicę na nowo nad Newę. Trzech tych Niemców uprawiało politykę zewnętrzną. a otrzymywał zato 12. przeciwnie. których herbem i nazwiskiem posługiwał się odtąd stale! Niemiecki ulubieniec kierował Annę ku Petersburgowi i skłonił ją. W ten sposób wzięła Rosja udział w „wojnie sukcesyjnej polskiej”. Ernest Jan Buehren.000 wojska na wyprawę polską. a łączyło się siłą faktów z zagadnieniem. za Anny naczelnik „kolegjum wojennego”. otrzymywał pomoc Rosji: przyrzekł Bironowi. wuj i następca jej mę a. e caryca Anna nie będzie popierała kierunku „petersburskiego”. do czego uzyskał bardzo łatwo posiłki od Austrji i Rosji. i nowy elektor August III. Anna Iwanowna (1730-1740) była wdową od lat 19. nale ącem do spółki Dołgorukich. w l6 roku ycia swego. który był teściem Ludwika XV. a obok niego Burhard Krzysztof Muennich. pomimo e Piotra II zaręczył ze swoją córką. stary generał Piotra W. Jeszcze łatwiej. Od czasów Iwana Groźnego nie było takiego pogromu na bojarstwo. Wmieście Moskwie nie było jeszcze nic „zreformowanego”. stara stolica przez niechęć do Petersburga była demonstracyjnie. Wyniknęło to z motywów natury osobistej. w formach niemieckich. e ju w r. e kiedy zostanie królem polskim. i utrzymać w ten sposób nadal rozległą „Austrję”. a ze szczególną zaciekłością ścigał Biron stare historyczne rody. czy te nawróci się do tradycyj staro-moskiewskich. Na elekcji polskiej wybrano jednomyślnie Leszczyńskiego (powtórnie). a mianowicie od ksią ąt (duków) Bironów. który cesarz pragnął przekazać córce niepodzielnym. umyślnie „starą”: tam noszono brody „starobojarskie”. lenno Korony polskiej. mając pewne obliczenia. bo taniej. mając zadecydować w walce dwóch obozów. ju Mieńszikow był uwięziony i wywieziony. i z tego tytułu mógłby elektor dochodzić przeciwko Marji Teresie pretensyj do części habsburskiego spadku. A eby uwolnić się od poprzednich wpływów i mieć Piotra wyłącznie w otoczeniu. i bratanica. wymierzonego przez losy Piotrowi II.

niema te grupy opozycyjnej. ludności i dworowi w końcu. 105 . narzucona przez Francję. Co więcej. otrzymał ją atoli Biron za pomoc. Polityka rosyjska była w tych latach nader czynną. Jeden tylko jest przytem warunek. generał-czynownik. Muennich zdobył w r. w sprawy europejskie mieszano się coraz wydatniej. Oto tajemnica ustroju państwa rosyjskiego. umie uzbrojona biurokracja narzucić swą wolę i w dół i w górę. czy jaki nowy spisek nie sprowadzi zmiany. 1739 Mołdawję. Ró nica biurokracji rosyjskiej a europejskiej objawiała się zaś na zewnątrz tem. nie biorącego udziału w sprawach państwa ani nawet negatywnie. 1725. podczas gdy w Europie eliminowano wojskowych coraz bardziej z zarządu kraju i z polityki. lecz został przy Annie i władał nadal państwem rosyjskiem. ni niegdyś rozbie ność społeczeństwa a państwa . z drugiej Rosja i Ąustrja zmagają się na pobojowiskach we Włoszech i nad górnym Renem. nie miała za sobą stronnictwa wewnątrz kraju. czyniąc zabory. e dla istnienia i rozwoju tego państwa obojętnym jest stosunek do społeczeństwa. Nastaje doba najzupełniejszej apatji społeczeństwa.wytworzyło się państwo poza społeczeństwem. Cel uczestnictwa w tych wojnach ze strony rosyjskiej osiągnięty został ju w r. do zdobycia tronu polskiego dostarczoną. Po bezdzietnej śmierci ostatniego z Ketlerów nale ało według prawa lennego wcielić Kurlandię do Korony. adnych dą eń . cywilnej i wojskowej. z którego Leszczyński ledwie uszedł z yciem. bo jest niepewny jutra. i udało mu się pozyskać aprobatę Birona. osób.są tylko prywatne interesy. gdy Szwecja poczęła gotować się do wojny o odzyskanie Inflant. ani adna z osób. Odwołano go do Turcji. która podmówiła sułtana. bo niema tam adnych przekonań. Zwycięstwa te nie dały odpowiednich korzyści. ale nieodzowny: potrójna ta biurokracja musi mieć dobrobyt. urastając na coraz potę niejsze mocarstwo.. Zawarto pokój belgradzki 1739 r.Z jednej strony Francja. w ciągłej trwodze. Muennich zdobywa Gdańsk (1734). ale to wszystko robi dwór. pozostające poza społeczeństwem. Nigdy w dziejach Europy nie zaszło coś podobnego. Nastał stosunek państwa do społeczeństwa gorszy i ni szego typu. skropiono pół Europy krwią rosyjskiego ołnierza. bez jakiegokolwiek wytkniętego celu. Rok przedtem skończyła się wojna „sukcesyjna polska” utwierdzeniem Augusta III Sasa na tronie. Polityka rosyjska zale ną jest w tych latach najzupełniej od przypadkowości osobistych kaprysów i zachcianek. choćby grupy z jakiemiś dą eniami politycznemi. Biron jest typem: ani on. przez nikogo w Rosji wtenczas nie wywoływana. wzamian czego musieli się Habsburgowie zrzec niemal wszystkich posiadłości we Włoszech.. i tylko dwór. Ulega nieraz dwór... poczem dokonuje podboju Polski. Wniosek z tego. Państwo składa się z dwóch sfer: z dworu i biurokracji potrójnej: cerkiewnej. i uznaniem austriackiej sankcji pragmatycznej. podczas gdy państwo rosyjskie wyszło z tej doby. a są do dyspozycji dworu. Sardynja. prowadzić ruchliwą politykę zagraniczną. Póki te trzy czynniki trzymają się razem. frymarczących tronem rosyjskim w tych czasach. Szczególnym był podkład tych rządów. następnego roku Oczaków. a wszak tylko o osoby chodziło.. 1736 Krym. ani te adne z państw europejskich nie zdołałoby utrzymać się w takim stanie. e w Rosji ywioł wojskowy przenikał coraz bardziej do wysokiej sfery administracji. Biron nie osiadł w swem księstwie. a eby usunąć armję rosyjską z pobojowisk środkowej Europy. Wyprawiano lekkomyślne harce siłami Rosji. a w r. Symbolem tego państwa poza społeczeństwem: uzbrojony biurokrata. dla których nadu ywa się państwa. w którym Rosja poprzestać musiała na krainie pomiędzy Bugiem a Dnieprem. Poza społeczeństwem zgoła funkcjonowała doskonale machina państwowa nawet w okresie po r. co widząc Osterman. 1737. A dwór tych malowanych carów i caryc nie ma równie adnego związku wewnętrznego ze sprawami publicznemi. rozwijać się i kwitnąć. wzmocnione. Posiadając monopol rutyny w administracji i siłę. mo e państwo. parł do pokoju z Turcją. z którą wybuchła niespodzianie wojna (1736-1739). Hiszpanja.

a mą jej. i właśnie w czasie. jako ślepe narzędzie. co miało wieść do odrobienia pokoju nysztadzkiego. sądząc. Jana (24 sierpnia 1740). gdy carycy Annie wypadło gotować się na śmierć. Wysunięto kandydatkę do tronu w osobie El biety. Anna Leopoldowna. Muennich wrócił po latach 20. 1709). Wkrótce nowa zmiana: Antoni Ulryk i Osterman spiknęli się przeciw Muennichowi. stanowiska ulubieńca. Intryga udała się nadspodziewanie. z linji Braunschweig-Bevern. Ostermanowi pozostawiając sprawy zewnętrzne.W tej swoistej formacji państwa poza społeczeństwem panowanie Anny Iwanowny nie było jeszcze najgorsze. intrygą i przekupstwem obcych poselstw. Muennich podał się do dymisji w maju 1741. Anna miała siostrę rodzoną. Wszczętą jeszcze w ostatnich dniach Ostermana wojnę musiał król szwedzki kontynuować z własną na tron rosyjski kandydatką. Szwecja złączyła się pośrednio z koalicją przeciw Marji Teresie tylko dlatego.. która zapewniała księciu kurlandzkiemu władzę nad Rosją na długie lata. zw. Regentką sprzyjała Marji Teresie. Rachuba ta zawiodła. Muennich i Osterman wyprawieni na Sybir. Nastaje ciekawy epizod w dziejach caratu.o co chodziło. jakby zapewnić nadal władzę Bironowi. wyszła za księcia brunświckiego Antoniego Ulryka. Wojna była zaś dziwnie pomyślna dla Rosji. wydał był za Leopolda meklemburskiego. druga wojna o sankcję pragmatyczną. które mógł sobie wyzyskać. Bawarja. Niebawem stanęły za Fryderykiem W. dzięki czemu ka da ze stron wojujących miała w swem ręku jakiegoś kandydata do tronu lub do. z księcia na cara. brunświccy mał onkowie wtrąceni do więzienia wraz z niemowlęciem-carem. Muennich był za Prusami. jakoby to dowodziło osłabienia państwa rosyjskiego. Jaś brunświcki figuruje wprawdzie w spisie carów jako Iwan VI (1740-1741). cesarza.. Anna. powiła syna. Osterman zmarł w Syberji po sześciu latach. Szwecja. urządzono zamach stanu w nocy z 6 na 7 grudnia 1741. i Katarzyny (przedślubnej. który mo naby nazwać czasami brunświckiej gospodarki. gdy o „rządach” we właściwem znaczeniu tego wyrazu niema co mówić. ale w kilka dni potem Muennich. Wybuchła po śmierci Karola VI (1740) wojna „sukcesyjna austrjacka”. pozyskano dla niej gwardję. córki Piotra W.. a „Iwan VI” nigdy ju nie odzyskał wolności. wprowadzona w sprawę państwu rosyjskiemu obojętną. Schyłek ycia przeszedł jej na obmyślaniu sposobów. lecz ze starć na tle ciasnego widnokręgu rodzinnych zawiści i nienawiści. uwięził Birona i wywiózł na Sybir. i wystąpiły przeciwko Marji Teresie: Saksonja. pierwszą wojnę śląską.. gdy dwór jej nie dal się zamienić w adne stronnictwo polityczne. ur. Francja. na co zdecydowanym był Fryderyk szwedzki (1720-1751). Antoni Ulryk. Córka z tego mał eństwa. a eby przy nadarzonej pomyślnej sposobności posunąć się jeszcze wy ej. Regencję objęła matka Jasia. za Mieńszikowem. Wprowadziłaby go na tron. Sobie zapewnił Muennich stanowisko pierwszego ministra. dlatego protestowała Szwecja przeciw pomijaniu praw do tronu El biety i wystarała się o zamach stanu. nie trzeba było nawet zdobywać Petersburga dla El biety. jak w Petersburgu ówczesnym nikt nie reprezentował adnego kierunku politycznego. poniewa nie zgadzał się z regentką co do polityki zewnętrznej. na 106 . gdyby to było jakkolwiek mo liwem.. bo mu składano najformalniej hołd poddańczy. Umarła w rok po pokoju belgradzkim. łudząc się objawami anarchji rządowej. kiedy liczył dwa miesiące ycia. zapisałaby mu państwo. które wszczęły t. Francuskie i szwedzkie poselstwa w Petersburgu znalazły sposób na Annę Leopoldownę. e w porozumieniu z Francją nadarzała się sposobność podsycania anarchji dworskiej w Petersburgu. ogłoszony skromnie naczelnym wodzem armji. którą Piotr W.. Katarzynę Iwanownę. Noworodka tego mianowała Anna Iwanowna swym następcą. rozporządzając gwardją. Hiszpanja. W taki sposób weszła Rosja w wir wojny o panowanie Marji Teresy. Szczęśliwy dla jej marzeń zbieg okoliczności zezwolił jej na kombinację. Zmiany polityczne dokonywały się nie ze starcia się kierunków politycznych (nie było ich wcale). Ale oto właśnie klasyczny przykład. El bietą. mianując zarazem w testamencie Birona regentem . mo e na imperatora.

. Rosji samej powinno zale eć na tem.. jak mniemali. doprowadzonej do wyuzdania. Szwecją i Turcją. Król pruski dowiedział się o układach. Uczennica przeszła następnie mistrzynię. jak trafnie powiedziano. Początkiem jest dwukrotna elekcja Leszczyńskiego.). e nie usuną z Polski wpływów rosyjskich. Kiedy w r. doznawszy od Fryderyka W. o zerwanie sejmu. 1746. miała du o czasu na polityczne wykształcenie. syn młodszej siostry. do której 107 . wojny siedmioletniej (1756 do 1763). jak za Iwana Srogiego. którego potem zło yła liczne dowody. Wszelkie a wszelkie obliczenia względem polityki rosyjskiej zawodziły cudzoziemców w połowie XVIII wieku zupełnie tak samo. postanowili próbować tego.. Czartoryscy dą yli do tronu polskiego. 1756 do Saksonji. wbrew własnym zasadom. Czternastoletni ksią ę Karol. Neutralna do r. Pogrą ona w anarchji. Europa przyzwyczajała się do pochodów wojska rosyjskiego. Czartoryscy. Anny Piotrowny. Krystyna Augusta. nie zaś jako zwyczajni mo nowładczy łowcy korony. wią ący sprawy całego wschodu europejskiego w całość polityczną. Rosja podyktowała warunki pokoju w Abo w r.. obronę neutralności. ale historja nie według tego ją sądzi. osobistej obrazy. Miała talent. a eby przeprowadzić reformy. W wojnie o sukcesję habsburską zmieniały się kaprysy El biety. panujące w Petersburgu. zagarniając południową Finlandję a po rzekę Kyme. sprowadzony natychmiast do Petersburga. w którem ani generałowie nawet nie wiedzieli. oficjalnie neutralnem. i nawet postarali się. pragnęli tronu. zawarła pośpiesznie sojusz z Marją Teresą i z całym pośpiechem wyprawiła wojsko a nad Ren. przemianowaną w prawosławiu na Katarzynę. e trzeba wojska na. ale jako wyraziciele pewnego programu publicznego. co robili inni: wyzyskać stosunki. W dwa lata o eniono go z córką ubogiego ksią ątka na Anhalt-Zerbst. a eby słu yć idei polskiej. zbity poprzednio przez Prusaków. gdy ona miała wprowadzić na nowo do rządów celowość i wzgląd na interes państwa. Od dość dawna próbowano w Polsce wyrobić grunt do reform wewnętrznych i do wznowienia potęgi państwowej zapomocą akcji zewnętrznej. postanowili Czartoryscy wyzyskać poło enie. El bieta i Katarzyna. Był nim siostrzeniec jej. byle nie było uchwalone przymierze tureckie. Francja i Szwecja nie odniosły potem najmniejszej korzyści z tego. poczem następują programy Czartoryskich i Potockich. Carewiczowa uczyła się od carycy zmysłowości. 1756 król Sas szuka w Polsce pomocy przeciw Prusom. zasłynęły z niej obie. wkroczył w r. ubiegł Sasa. na samym wstępie swego panowania. Przez lat kilka grupowały się i zmieniały przymierza w Europie. „karczmą przydro ną”. zajął Drezno. nabrawszy przekonania. otrzymał przy przejściu na prawosławie imię Piotra.której zanarchizowanie tak napewno liczono. Podczas wojny turecko-rosyjskiej (1736-1739) nawoływali Czartoryscy do sojuszu z Rosją. Ale szlachecki ogół uparł się przy neutralności. który był pruskim generałem i gubernatorem Szczecina. Ślub siedmnastoletniego KarolaPiotra z szesnastoletnią Zofją Augustą. Tym razem wystąpienie Rosji przyśpieszyło zawarcie pokoju (akwizgrańskiego 1748 r. odbył się 1745 r. za co walczą. nie rozumiejąc. podczas gdy Potoccy pragnęli przymierza z Francją. Czartoryscy działali tak stanowczo. 1742. gorący zwolennicy Leszczyńskiego. ądny odwetu. eby Polska była mocniejszą militarnie. 1745. będąc jeszcze pod wpływem posłów francuskiego i szwedzkiego. Ostatecznie nie zawarto wówczas adnego przymierza. e zamknęły przezornie brunświckiemu domowi drogę powrotu na tron: El bieta Piotrowna (1741-1762) mianowała odrazu następcę tronu. Do porozumienia austrjacko-rosyjskiego przystępował August III Sas. w którem. mając zapewnioną ju pomoc rosyjską. Wówczas to stała się Polska. i w tej okoliczności tkwi węzeł. Było to w r. skoro ma być w wojskowym sojuszu z Moskwą. do swoich celów. wydanej za księcia Holstein-Gottorpskiego. El bieta tajnym artykułem sojuszu otwierała atoli Marji Teresie nadzieje odzyskania Śląska i stała się w ten sposób inicjatorką trzeciej wojny o Śląsk. Natenczas August III szukał pomocy w swem królestwie polskiem. a młodo stanąwszy blisko tronu. państwowego i społecznego.

W kilka miesięcy po wstąpieniu na tron spisany miał i zatwierdzony formalny sojusz zaczepno-odporny ze swem bo yszczem pruskiem. „naród moskiewski” sam zapragnie. więc (mniemali) to samość utrapienia: niemczyzny . 1757 pod Grosrjagerndorf. eby takiego wojska było jak najprędzej 18. zapatrzeni w swe marzenia.. 1758 r. eby zaprzestać wojny z Fryderykiem. oparte wprawdzie na faktach zupełnie realnych. podobnie spodobało się Piotrowi III zamienić to na walkę z Austrją. w r. sądzili. pod Zomdorf). nie dopuszcza pod rozmaitemi pozorami do ogólnego szturmu.. e byle zaprowadzić w Polsce ład państwowy i silny rząd. Strąciła go własna ona. ale ani na świecie. ale nie umieli wyzyskiwać zwycięstw. Wierzyli. e Rosja i Polska z Litwą pozostawałyby w najlepszych stosunkach. danych duchowych: pozwolił sobie okazywać publicznie lekcewa enie dla prawosławia. zwleka. eby się pozbyć niemczyzny. monarchji konstytucyjnej i złączy się przyjaźnie z narodem polskim w dą eniu do wolności.. I byłoby państwo zamieniało się na jakąś filję Prus pod carem.) wyprawił kurjera z rozkazem. 1761 Buturlin zdobył znaczne obszary i doprowadził do tego. Je eli mo e być carem ksią ę brunświcki lub anhalcki. byle nie przeszkadzała do tego przemoc ościennych. jak Polska. w r. pokazując na przykładzie.). niechętna Sasom. Materjalizm XVIII wieku przebija u podstaw tej ideologji. przy starszym 108 . e i on nie uwzględniał.zachodziły dowolnie wojska rosyjskie i pruskie. skoro w Polsce powiodłoby się Czartoryskim posiąść koronę. Czartoryskim przyświecały dalsze jeszcze zamiary: Widząc „brunświcką gospodarkę”. e mierzyli umysły rosyjskie miarą własną. a zarazem doszły go wiadomości. Przekonani te byli Czartoryscy. Popełniając ten gruby (lecz jak e pospolity!) błąd. Jak bez jakiejkolwiek racji państwowej i bez jakiegokolwiek politycznego celu wojowała El bieta z Prusami. Mał eństwo gottorpskoanhalckie było nad podziw niedobrane. Powszechnie zaś było wiadomem. Powstała u Czartoryskich ideologja o wspólnym interesie Rosji a Polski przeciwko Niemcom.. 1758 przekroczyli Odrę...wyrobić musi wspólność interesu. 1753 były dwa stanowiska „ulubieńców”. których nie brak było we wszystkich warstwach społeczeństwa rosyjskiego. a dopiero w r. Otrzymywał bowiem wskazówki od. który posprawiał zaraz swej przybocznej kompanji pruskie mundury. Ledwie El bieta zamknęła oczy (5 stycznia 1762 r. a ze wspólności interesów wyrobi się przyjaźń. a nawet oddawał mu swoje wojsko do dyspozycji przeciwko Marji Teresie. Tak zaczęto się panowanie dynastji holstein-gottorpskiej. gdyby nie to. carewicza. jako carewicz Piotr jest bałwochwalczym wielbicielem Fryderyka Wielkiego. a znając objawy niechęci do niemczyzny.. skutkiem czego następowała czasem po wygranej niespodzianie klęska (np. e mo na na dą eniu do narodowej dynastji oprzeć w Rosji pewne plany tak samo. dokąd nadeszły i austrjackie wojska). gdyby nie wpływy niemieckie w Petersburgu. Tymczasem wojska rosyjskie pomagały jednym Niemcom (Sasom i Austrjakom) przeciw drugim Niemcom (Prusakom). groziło zupełne osaczenie (pod Bunzelwitz. Jedno i drugie było jednako kaprysem despotów. Oni nie bali się Rosji. gotowa zawsze znaleźć sobie nowego Leszczyńskiego. Piotr III (1762 r. Dlatego to Czartoryscy nie bali się oprzeć swych planów w pierwszej ich części na rosyjskiej interwencji w Polsce. a doprowadzić w konsekwencji do najlepszych stosunków z dawnym „Moskwicinem”. Rosjanie zwycię ali. Od r. e wojsku Fryderyka W. przypuszczali.. ale bez uwzględnienia danych duchowych. i ocala króla pruskiego. w r. Trzy razy zmieniała El bieta wodza. eby Prusaków oszczędzać. 1759 wygrali pod Kunersdorfem. Zaraz mu zwrócił wszystkie zdobycze. Tak więc przeprowadzenie reform w Polsce miało wró yć nowy okres dziejowy i dla Rosji. jak w Polsce. o wspólnej konieczności wytworzenia sobie dynastyj narodowych. To te po kilku miesiącach ju go nie było nietylko na tronie. Obydwa państwa nie posiadały w danej chwili dynastji narodowej.000. e Rosja musi zatęsknić tak samo do dynastji narodowej. e silna władza da się pogodzić z wolnością obywatelską. czemu by nie mógł zostać nim król polski? Tak tedy wśród najgłębszego upadku politycznego odradza się dawna myśl rozszerzenia unji polsko-litewskiej na Rosję. a skoro równocześnie i Rosja i Polska cierpią na niemieckie dynastje. mających do dyspozycji państwo stojące poza społeczeństwem. e dni carycy są policzone. Wtedy Buturlin. europejską. a nakazał. mogłoby to w dalszem następstwie powieść się i w Rosji.

wprowadzić dozwolił Fedor Aleksiejewicz. potem abdykacja. Niema to najmniejszego związku z przypisywaną tak często Rosji „twórczością religijną”. W taki sposób wstąpiła na tron Katarzyna II (1762-1796 r. co niemieckie. w pokoju. Miał i w tem pewien udział Piotr W. Jak w Niemczech 109 . lecz z ksią ek. któreby wypływały z zastanawiania się nad interesami państwa. i poło yli kres wybrykom osobistych kaprysów w polityce zagranicznej. w takim razie Piotr III. który pomiatał. pełna pogardy dla wszystkiego. Rosja nie uczestniczyła. Katarzyna odwołała armję z Niemiec i zachowała neutralność w wojnie siedmioletniej. skoro obok nich przez całe następne pokolenie mo liwym był stosunek państwa do społeczeństwa jak najbardziej azjatycki. w r. W tych czasach społeczeństwo wyra ało swe istnienie w trzech dziedzinach ycia: a) W sekciarstwie rozpleniającem się nadzwyczaj bujnie. W stosunku Piotra III a Katarzyny II do Fryderyka W. Znamiennym objawem tej doby jest ukaz z r. Faktem jest. był chyba jeszcze większy od tamtego! Wpływy europejskie szły. zawartym w lutym 1763 r.). a szukali wytycznych jakich. Stanisław Poniatowski. Pisano wiele o przeciwieństwie jakoby wpływów kulturalnych niemieckich a francuskich na Rosję. dobiegającej zresztą ju do końca. małpującym go karykaturalnie. czasy 1725-1762 r. a mająca uchodzić w historjografji rosyjskiej za wcielenie rosyjskości. e były to tylko biurokratyczne reformy. a Katarzyny regentką. nie prowadzące świata moskiewskiego ku Europie. 1754. 1754 sprawiło takie wra enie.dworze Szuwałow. bezmyślnym uczniem berlińskiego mistrza. bo znoszący karę śmierci. i wysnuwano z tego wnioski w konstrukcji obrazu dziejów politycznych Rosji owej doby. a tuziny całe nowych Niemców najmowano. dziwna „twórczość”. Ten utrzymał się przez lat 13 i podobno naprawdę kochał Katarzynę. ale nie z biur. Odwołanych zaś z wygnania przez Piotra III Niemców u ywała nowa caryca chętnie do słu by państwowej: Muennich został zawiadowcą portów bałtyckich. a francuski obyczaj szerzyli sami Niemcy! Stosunki literacko-reklamowe z pisarzami francuskimi zaczęła nawiązywać El bieta. ofiarowanie tronu wdowie). co rosyjskie. najgorliwszy wyznawca europejskich mundurów. e Sołtykowa mianowano ambasadorem a w Madrycie. w Hubertsburgu. której warunkiem ciemnota. nie powstrzymały rozwoju ani haniebne czasy najpotworniejszego orjentalizmu. zachodzi ró nica taka. aczkolwiek równie powierzchowny. e rodzina Orłowych była czynną przy wyniesieniu Katarzyny. Powód licznych sekt tkwi w tem. podczas gdy Katarzyna II była najlepszą jego uczennicą. Orłow i Katarzyna mają zasługę wielką. miejsca i okoliczności. W czasach państwa poza społeczeństwem okazała się cała powierzchowność „reform” Piotra W. „humanitarny”. Niemców nikt nie usuwał. e nikt w Rosji nie umiał katechizmu. Heretycka łacina wprowadzała zmiany głębsze od wszystkich oficjalnych „reform”! A łacinę wprowadził. Przyjście na świat Pawła Piotrowicza. oni kierowali całą sprawą (najpierw ogłoszenie Piotra chorym na umyśle.. i zwana częstokroć Wielką.. mo liwa dla ludzi inteligentnych. Niemkini. Nie powstała ani jedna sekta. i to publicznie. Odtąd mo na ubolewać nieraz nad mylnem rozumieniem spraw. nad niewłaściwem osądzaniem rzeczy i okoliczności. lecz nie mo na zarzucić frymarki sprawami państwowemi. niezdarnym. ale prócz spraw politycznych! Je eli „europejskością” mają być formy biurokratyczne. poczem przyszła kolej na Orłowa. przy młodszym Sołtykow. oni uło yli się z gwardją. Za Piotra W. e Piotr był niezgrabnym. wszystkiem. ze najbli szem źródłem wpływów francuskich był dwór samego Fryderyka Wielkiego. którą umiała zastosować w sposób stosowny do czasu. pełną subtelnego zrozumienia jego metody. e gdy liścienie jej raz dopuszczono do kiełkowania. robiła ona dalej swoje. Miała w sobie taką potęgę. ani nawet duchowieństwo parafjalne. Następcą jego został poseł polski. wkońcu zabicie cara. kontynuowała Katarzyna. Nale y zwrócić uwagę na fakt niezaprzeczalny.

e nawet na jakiekolwiek przeciwieństwo nie było sposobności. Narazie okazał się jeden skutek. a w trzeciem pokoleniu występuje piśmiennictwo. a r.. dla całej Słowiańszczyzny wschodniej było to i tamto jednako „ruskie”. pamiętajmy. nie wymagając adnego wysiłku ni myśli. Działała łacina: w r. W polszczyźnie odró niano odrazu „rosyjskie” od „ruskiego”. dzięki szkole łacińskiej. Od Katarzyny II rozpowszechniło się wyra enie: „Rosja” . 110 .Bibija. wąskim choćby ponikiem. pisywanych stanowczo. a twórca wiersza artystycznego. Narodowość Łomonoswa. Ju ani nawet wspomnienia po niej nie było.. e istotą uniwersytetów krytyka. 1755 Szuwałow kładzie fundamenty pod uniwersytet moskiewski. Walka o byt stawała się dziecinnie łatwą. prawodawca języka piśmiennego. (Nastały potem głody z innych przyczyn. ni nerwów. Karamzina nie pozostawała w adnem przeciwieństwie do poprzedniej narodowości księcia Ostrogskiego. polihistor.) c) Nurtowało nadto umysłowe ycie.. bez związku z sobą tak dalece. Tak powstało drugie z kolei w Słowiańszczyźnie wschodniej poczucie narodowe. To i tamto .a społeczeństwa ciemnego. Tak powstał język literacki rosyjski. Caryca Katarzyna II tak e pisuje komedje. rodzi się literatura. odrębnie. tak w Rosji dogmatyka pozostawiona była faktycznie dobrej.i to jest największem tego społeczeństwa nieszczęściem. spisano we wschodniej Słowiańszczyźnie. ani najmniejszej tradycji nie dochowało się. piastunka narodowości Zachodu. Zniesiono cła wewnętrzne. ale sączyło się nieustannie. woli społeczeństwa . zanikłszy po krótkim epizodzie. Łacina. Według polskiego sądu o sprawach narodowościowych były to dwa narody. jest nim Der awin. Tamto przepadło. jakby doraźny. o czem ni ej. rozkwitającą wówczas. Sumarokow. był więc obok narodu rosyjskiego tylko lud ruski . Reprezentantem pokolenia drugiego jest Łomonosow (1711-1765). nawet tam na Wschodzie wyhodowała poczucie narodowe jakkolwiek pojęcie narodowości absolutnie nie nale y do atrybutów kultury orjentalnej. Nie mogło być przeciwieństwa dla tego prostego powodu. był handel. nieukończone dotychczas. 1779. które miało określić się niebawem w całej pełni w Karamzinie (1765-1826).rzeczownik bez przymiotnika w języku Rosjan. pierwszy natchniony poeta rosyjski (17431816). zobaczymy. a literackie ambicje okazuje nawet w listach swych. 1756 teatr dworski w Petersburgu i obok niego pierwszy naśladowca Moliera. Der awina. ale poniewa poczucie narodowe Rusinów nie wyrobiło się. ni woli. Z jej osobą łączy się cała biografja reprezentanta trzeciego pokolenia łaciny w Rosji. występujący publicznie od r. poza świadomością nawet społeczeństwa. Nawet leniwcom nie groził w Rosji niedostatek . nie doszedłszy nawet do wiedzy twórców nowego języka literackiego.jednako powstało samoistnie. a zatem sceptycyzm. W tym e czasie powstał szereg prywatnych teatrów. Oto „europeizacja”! Jakie ona dała i dać musiała wyniki. bez związku genetycznego z tem wszystkiem. Dwa pokolenia gramatyki łacińskiej rozwinęły bardziej język rodzimy i zrobiły więcej dla piśmienności jego. podczas gdy dla całej Rusi. do druku. tudzie akademji ostrogskiej i kijowskiej z czasów Mohyły. którego zasługą równie oparcie bezwzględne i ostateczne piśmiennictwa na języku ludowym dawnego Zalesia.o którego narodowości miała dopiero dalsza przyszłość rozstrzygnąć. ni kilka wieków poprzednich. a dzięki zdobyczom azjatyckim i pozyskaniu dostępu do morza rósł dobrobyt w sposób wręcz fantastyczny. a zasadniczy i doniosły. e twórcy nowej formacji nie wiedzieli nic zgoła o istnieniu dawniejszej. uprawiający i matematykę i historję i belletrję. przesilenie. co od Nestora. Zaczyna się w Rosji rozterka dwojga kultur. b) Drugą dziedziną ycia..

Najczęściej tedy przypominano sobie Kozaków. 1771 rozpoczęła się ta wędrówka powrotna w 170. 111 . podczas gdy kilkadziesiąt buntów dawniejszych zachowało zaledwie lokalne znaczenie. i wybuchł wielki bunt powszechno-kozacki. postanowili wracać do Azji. ale nie cierpiał. Jednego generała niemieckiego zabili. dokonawszy tej wędrówki ludu w ciągu lat 12 pochodem jak najregularniejszym. co za niwo dla kozactwa! Gdy rząd carski zakazał łupić podró ników stepu. rozpoczęta za Piotra W. W r. ani wogóle w niczem odmienne od buntów przeciw Polsce. Gdy osadnictwo stałe i stałe władze carskie zanadto zbli yły się do ich siedzib. a jeszcze energiczniej przez Katarzynę.XX. Na rozległych stepach z obydwóch stron Uralu powinien Kozakom. kto się osiedla na stepie. eby nawrócić Kałmuków z drogi z całym ich dobytkiem. który przez łączność z całym szeregiem okoliczności stał się znacznem wydarzeniem dziejowem. rugującemi ich prawo zwyczajowe. gdy przez step podró owano. którą Kozak szczególniej lubił mieć łatwą. systematyczna kolonizacja stepów. 1773 wybuchł ze zdwojoną silą. pragnących kontynuować dalej kalejdoskop dynastyczny minionych trzydziestu lat i zarobić na zmianie tronu. zwani Kałmukami. Niezadowolenie Kozaków wyzyskano przeciw Katarzynie. (1762-1796. ale zabroniono rabunku. Za El biety bywały bunty ju tylko z powodów wyłącznie związanych z formami walki o byt. Gdyby skolonizować cały step stopniowo. przenieśli się z D ungarji nad Wołgę. na „kozacką wolność”. Kazano Kozakom wstrzymać emigrację kałmucką. ich zdaniem. 1764 pragnęła jakaś grupa (szczegóły nieznane) wysunąć przeciwko niej Iwana VI. zaskoczona powodzią). na pół koczowniczego. lecz uszczuplając jeszcze bardziej uszczuplane nieustannie ich „prawa kozackie”. W r. eby wędrujący lud złupić lub wymusić na nim okup.000 głów (pozostała drobna część na lewym brzegu Wołgi. Po rokoszu Mazepy przeniesiono jego „sicz” głębiej w stepy.) Odziedziczone przez Katarzynę II państwo poza społeczeństwem oglądało się na społeczeństwo w jednym tylko wypadku: gdy wybuchnął bunt. które Kozacy uwa ali za swoją własność w całości i pod ka dym względem. W r. powinien okupić się Kozakom. ROZBIORY POLSKI. w Schlusselburgu. Wszelkie krępowanie siebie na stepie uwa ali za nadu ycie rządu. je eli się nie jest członkiem kozaczej społeczności. gdzie natenczas będzie mo na być Kozakiem? Była to więc walka ciągła ywiołu na pół osiadłego. był on jednak e tylko przytłumiony. ale drugiemu ulegli. a kontynuowana przez El bietę.000 wędrowców. i tu popadł interes kozacki w diametralną sprzeczność z zapatrywaniami petersburskich „kolegiów”. ich metody walki o byt. W r. Głównym powodem niezadowolenia był nieunikniony historyczny proces kolonizowania stepów. sprawa tyczyła całej Kozaczyzny. Kozak lubił. a ostatnie lata spędził w najgorszem więzieniu Rosji. przysługiwać nietylko wolny handel z całą Jugrą i wędrownymi kupcami wszelkich nacyj. nie brakło ywiołów. dopóki kupiec i kupia znajdują się na stepie. Rządowi chodziło o to. 1771 wybrało się w drogę przez stepy 170. których bunty przeciw Rosji nie były ani mniej liczne. ale zarazem monopol. nie dając nic wzamian! Regularna. Zdawało się. Autonomja poruszała jednak coraz słabiej masy kozackie. Kozacy nie chcieli dać naruszyć swego „prawa” i od nieporozumień przeszło do utarczek. wysłano oddziały zwykłego wojska do ścigania Kałmuków. w latach 1618-1630. a rządowi nic do tego. wydawała się Kozakom zamachem na ich dobro. Mongołowie zachodni. wybuchł bunt. Skoro Kozacy odmówili posłuszeństwa. Przeciwko masie kałmuckiej wybierało się bowiem całe „wojsko kozackie”. ani słabsze. Wolno Kozakowi choćby po staremu łupić i rabować na stepie. ich urządzenia obozowo-społeczne. e bunt stłumiony. a nie ograniczać im swobodę ruchów. eby się tam osiedlać. Tron jej długo nie był pewny. na terytorjum tatarskie.. z nowo ytnemi urządzeniami. skąd za Anny Iwanowny pozwolono im wrócić do pierwotnych siedzib. który dorósł w więzieniu.

Trwało to a do r. Trzeba 112 . Saratów. Podczas buntu Pugaczewa wydała ukaz tolerancyjny (1773). e duchowieństwo tolerowanego wyznania nie mo e podlegać adnej zwierzchności poza państwem. Katarzyna. który przez kilka lat przygotowywał się do swej roli. eby zreformować biurokrację systemu Piotra W. przeznaczając to na utrzymanie monasterów. Sarańsk. Kazań. opierającemu się o „nieprawdziwą wiarę”. Razkoł popierał wszelką akcję przeciw rządowi. obwieszczając. zwłaszcza e był prześladowany. Dopuszczała wszelką organizację religijną. a do wiosny 1774 r. czasem nie odwa ając się nawet zaczepić „czerni”.Stra spostrzegła się atoli. Pugaczew wynalazł prosty sposób pozyskania sobie całego osadnictwa rolniczego na dalszem Powoł u. ale jeszcze bardziej od wolnej własności rolnej spodobało im się wolne ycie stepowe. ni tem mniej z Dymitrem Samozwańcem. nie mając natomiast adnych rysów wspólnych ni z Mazepą. e czyniły one władcę kraju najwy szym zarazem szafarzem majątku kościelnego. Ten poruszył razkoł. a odegrał rolę wcale nie mniejszą od Chmielnickiego. a zatem zakładał osobne państwo kozackie. Czuwasze. utrudniały ycie. Pojawili się jeszcze. sama najzupełniej obojętna w sprawach religijnych. eby wiedzieć. Pugaczew zdobył Samarę. ale dopiero Katarzynie udało się obmyśleć formułę sekularyzacji nieszkodliwą. która doprowadziła do potworności państwa poza społeczeństwem. uwalniający sekciarzy od wyzysku biurokracji. We wrześniu 1773 r. lud wiejski i Kozaków. u ytego niegdyś przez Szujskich przeciw Godunowowi: wyuczyli samozwańca. ani etnograficzne. Katarzyna miała powa ne zamiary. Dopiero generał Suwarow zdołał bunt stłumić. i odmówiła dalszego prześladowania rozkolników. i nikt nie ma prawa stanowić tam niczego bez zezwolenia Kozaczyzny. W kilka lat potem chwycono się przeciw Katarzynie sposobu. Lud wiejski garnął się do niego. zakazawszy wnosić skargi na właścicieli dóbr. tę biurokrację. e administracja nie cieszy się zaufaniem. którym przepisy biurokracji rosyjskiej. a w miesiąc jeden potem miał pod sobą 3000 samych Kozaków.000 orę nego ludu. e pod nim pola i grunty staną się własnością włościan. a jeszcze bardziej jej nadu ycia. z którym miał du o wspólnego. jak zwykle. z początkiem roku następnego przeszło 30. który od niemowlęctwa był w więzieniu. którzy nie będą z nikim dzielić się plonami. a zarząd dóbr i kwestję agrarną w dobrach klasztornych przejmowało na się państwo. Bunt zbli ał się ju do samej Moskwy! Co nie chciało poddać się „pugaczewszczyźnie” uciekało. Garnęły się do tego państwa wszystkie ludy koczownicze i napół koczownicze Powoł a: reszta Kałmuków. manifestowała na zewnątrz prawosławną ortodoksję. lecz wyłącznie ekonomiczne. i postąpiła stosownie do otrzymanej dawno przedtem instrukcji: zakłuto 24-letniego Iwana VI. a trzymała się tych zasad tem chętniej. oprócz katolickiej. Czeremisy. Penzę. e państwo nie ma interesu w wytwarzaniu opozycji na tle cerkiewnem. zjawił się na stepie uralskim w 300 zaledwie zbrojnych. Pugaczew. nało yła na nich po półtora rubla pogłównego rocznie. któremu przytwierdzenie do gleby nie dozwalało korzystać z ułatwionego w tych czasach ogromnie zarobkowania handlem. e stepy i lasy (na północy) są wyłączną własnością Kozaków. ale bunt chylił się ju ku upadkowi. ale rozumiała. a Pugaczewa stracono w Moskwie. i nie myśleli na rolę wracać. setki tysięcy! Głosił. Orenburg.. Był nim Kozak doński. a udawał Piotra III. Stała więc i Katarzyna na stanowisku niemiecko-protestanckiej „Landeskirche”. Poszli za nim. Całe Powoł e zaroiło się od szubienic z trupami właścicieli dóbr i czynowników. Podło e sprawy Pugaczewa nie było polityczne. Wyprawiane przeciw Pugaczewowi armje wracały z niczem. tylko szturm na Carycyn nie udał mu się. Nie trzeba było dopiero buntu Pugaczewa. bo właśnie przed kilku laty (1767) oddano go zupełnie na łup samowoli. bez obawy wzbudzenia zarzutów nieprawowierności. e chcą więźnia wykraść. samozwańcy samozwańca. 1775. ni przywiązaniem ludności. Garnął się do Pugaczewa i rolniczy lud rosyjski. Zastrze ono bowiem. Na olbrzymie majątki monasterów spoglądał chciwie niemal ka dy car. wraz z płynącemi stąd zyskami. Baszkiry. Przeniosła poddanych klasztornych w poddaństwo państwa.

przyznać Orłowym i Katarzynie. potulni. Do takich usiłowań nale y najstarsza rosyjska ustawa na przekupnych urzędników (1762) i nowe urządzenie senatu. i sama brała w pracach jej udział ywy. to te miano zbierać w następnych pokoleniach gorzkie tego owoce. a więc tej samej warstwy. wszak na tem kończą się (zawsze i wszędzie) wszelkie reformy jej samej. gdy się doszperali czegoś odmiennego. Wzmocniła się przez to jeszcze bardziej potęga biurokracji. Zjechało się do Petersburga w r. Uniwersytety. przenikająca ju całe panowanie Katarzyny.. bo zakładała mnóstwo szkół. a niełaska.. Ma te początek panowania Katarzyny piękną kartę: ta niemiecka księ niczka europeizowała. 1767 a 652 przedstawicieli kraju. Zało yła szkołę kadecką (1762). spragniona sama tytułu „Semiramidy Północy”. e Rosja była od początku etnograficznie i kulturalnie europejska. pełna w tym wypadku najlepszej woli. byle zrzucić z siebie brzemię odpowiedzialności. Ogromnie była czułą na to. Komisja. dlaczego ten kodeks nigdy nie doszedł do skutku. eby postęp w państwie uwa any był za jej osobiste dzieło i eby Rosji nie zaliczano do Azji. Miller. czy te czegokolwiek innego. e zmierzali do nawiązania spójni pomiędzy państwem a społeczeństwem. Je eli „Semiramida Północy” miała być godną swego tytułu. jak e mogły pogodzić się z despotyczną formą rządów? Kompromis pomiędzy krytyką a ślepem posłuszeństwem był absurdem. eby była wielką prawodawczynią. o które Katarzyna ubiegała się narówni z najbardziej „oświeconymi” ksią ętami Rzeszy Niemieckiej. chocia przez trzy lata robiono studja wstępne. Mieszały się z sobą mechanicznie coraz bardziej pierwiastki ró norodne kulturalnie. musiała po niej pozostać jakaś „księga praw”. pragnące szczerze zapobiec nadu yciom. czyniąc przygotowania do zało enia trzech dalszych w Petersburgu. Charkowie. bo popierała całą swą powagą akademję nauk i uniwersytet moskiewski. woleli siedzieć na wsi. je eli się komu wyrwało coś o niezupełnie europejskiem pochodzeniu narodu rosyjskiego. Na dodatek kazano przysłać z ka dej prowincji po jednym przedstawicielu obowiązanych do słu by wojskowej włościan koronnych i drobnej własności rolnej. wypadało.. dawała impuls badaniom historycznym (Schlotzer. a mniejszość nie bardzo wiedziała. o ludach nieprawosławnych. Kazaniu. Dbała o sławę imperatorowa ustanowiła te w r. boć większość uczestników nie bardzo pragnęła kodyfikacji. j. oraz przedstawiciele szlachty. Katarzyna. ale nie zdołali zrobić tego. t. którzy byli krępowani tem. a zwłaszcza jego szlachty. chocia zupełnie bezskutecznie (1763). jedynym wynikiem była niechęć do wszelkiego udziału poddanych w sprawach rządowych. bo zorganizowana niewłaściwie. Wielka ta gromada odbyła 200 posiedzeń. a co najbardziej charakterystyczne. a się odezwie w danej kwestji ich „wielka monarchini”. była zapowiedzią. którzy odbywszy swe lata słu by. spadająca na badaczów. w czem olbrzymią większość stanowili reprezentanci biurokracji ze wszystkich a wszystkich urzędów. których fundamentem krytycyzm. bo wybrano takich. z wykluczeniem koczowników. W tem główna przyczyna. i zaproszono do obrad po jednym z ka dej prowincji od ka dego narodu obcego osiadłego.. jednodworców. a drudzy byłymi czynownikami. o co chodzi. które nie zdały się oczywiście na nic do robót około kodeksu. zaproponowała „sobór ziemski”. jedni byli czynownikami w słu bie. t. jako. Był przykaz. a z jej pomocą przedsiębrane. Cała sprawa zeszła na niczem. jakich wskazało mieszczanom miejscowe czynownictwo. i czekali. przystała na projekt. co będzie z rosyjskiemi uniwersytetami. Popierała te u siebie nauki. jęła się kwestji szkół eńskich (1764-1765). Narazie radowano się z pochwał koryfeuszów literatury francuskiej. Szczerbatow). zamo niejsza.. 1766 komisję do uło enia kodeksu praw. 113 . odkomenderowanych przez starszyznę. zw. przeszkadzając w ten sposób mimowoli pracom właściwych pracowników. niezawisłość ich zdania była nie większa od „wysłanników” wojska kozackiego. Obok nich ginęli reprezentanci miast. Nie zapomniano o „inorodcach”. Była na tej giełdzie literackiej lepiej od tamtych notowana. ale biada. tak niebezpieczne wobec imperatorowejwspółpracowniczki. z ka dego powiatu.

ani te nikt w całem państwie tego nie pomyślał. jak w Moskwie”. Niby zniesionym był przymus „słu by”. naprawdę o rozmachu ogromnym. którzy otrzymali poprzednio w słu bie państwowej. tylko pod inną postacią. Czartoryscy zdecydowani byli na detronizację Augusta III Sasa. gdyby nie zabory Katarzyny. Imperjalistyczne plany Katarzyny II ocaliły państwowość rosyjską. znieść „liberum veto”. El biety. upadłoby ono. stopień przynajmniej podporucznika. upadłoby. Centralizacja coraz systematyczniejsza uskuteczniała coraz dokładniej stare hasło. Stanisławem Poniatowskim. ale Polska poszła na podsycenie caryzmu na następne stulecie. Ale zniesienie swawoli kozackiej było istotnie potrzebą państwa i postępem porządku publicznego. gdyby nie rozbiory Polski. eby z pomocą rosyjską osadzić na tronie tem prędzej jednego ze swoich (Michała na pierwszem miejscu) i przyśpieszyć reformy: zaprowadzić dziedziczność tronu. nie pojmując jedności bez jednostajności. Biurokracja niwelowała chętnie. gdyby nie otrzymało podpory i nowego tworzywa w nowych zdobyczach. w myśl starej zasady. e struktura państwa rosyjskiego wewnętrzna silną nie jest. którzy mieli prawo i obowiązek do słu by publicznej. ale i Katarzyna odrzuciła projekt detronizacji i kazała czekać na śmierć Augusta III. Czy dla społeczeństwa rosyjskiego. ze względu na dawne jej stosunki z członkiem „famili”. i bez buntu byłoby to nastąpiło. bo postępowano podobnie wszędzie.. „ eby wszystko było. 114 . której celem imperjalizm. to pytanie. e trzeba. e odró niała i oddzielała ściśle swe ycie prywatne od spraw publicznych. a przenosząc się w inne strony. reformy zasadnicze okazały się niewykonalnemi. Bunt Pugaczewa dostarczył dowodów a nazbyt. jak w Moskwie”. bo postanowiła sobie nie mniej jak opanowanie Polski i Turcji. Po gubernjach zorganizowano tych. a stanowić uchwały sejmowe większością głosów. dla ka dego z nich stało otworem całe państwo. Turcja ocalała. Czartoryscy spodziewali się carycy na wzór Anny. Nie dbając o historyczne właściwości prowincyj. Zwrócili się o pomoc do El biety (na kilka tygodni przed jej śmiercią). nie musiał się niczego nowego uczyć. jak wygląda gubernja. podzielono całe państwo na 50 gubernij. to wówczas nie mogło być przez nikogo przewidywanem. czy naród rosyjski dobrze czy źle wyjdzie ostatecznie na tej zdobywczości. ale nie mniej prawdą jest. musi runąć. Prawda. Czynownictwo miało wygodę. rozsiadające się coraz wygodniej i coraz szerzej. jak za najpełniejszych czasów moskiewskich: militarna despocja orjentalna. nawet nie musiał być ciekawym. Pełne szlachectwo zawisło więc nadal od „słu by” i na dnie wszystkiego tkwiło wszędzie czynownictwo. lecz caryca nie godziła się na detronizację. Rosja Piotra W. ale prawo wyborcze do zgromadzeń szlacheckich przyznano tym tylko. nie nale y tego uwa ać za skutek buntu Pugaczewa. e była rozpasaną rozpustnicą. Stepy musiały być skolonizowane! Na takiem mniej więcej tle poło enia wewnętrznego uprawia Katarzyna II swą politykę zewnętrzną. „ eby było wszędzie. ywioł wojskowy wkraczał coraz bardziej w administrację. Przy wszelkich tedy reformach „europejskich” ustrój „cesarstwa rosyjskiego” miał pozostać taki sam. Katarzyny I. zupełnie w duchu biurokratycznym. boć weszło ju nawet w zatrutą atmosferę państwa poza społeczeństwem..„Reformę” przeprowadzono w kilka lat potem (1775). oddzielano zato od administracji znaczną cześć sądownictwa. siostrzeńcem Czartoryskich. a których zwano od Piotra W. takie zaś państwo istnieć mo e tylko przy podbojach. a gdy przestanie czynić zabory. Dla historycznego badania posiada znaczenie stanowcze fakt. 1775 Potemkin znosił Sicz kozacką. jest to rzeczą tej krainy. wojskowej czy cywilnej. eby się przystosowała jakoś szczęśliwie do niego. łącząc po kilka w generał-gubernatorstwa. byłaby się rozpadła. szlachtą (dworjanstwo). znowu więc ta sama warstwa czynownicza. Kiedy w r. mieli się zawieść srodze: Katarzyna II w polityce kochanków nie znała. do której go przysłano. Liczyli na Katarzynę. e Katarzyna II nie zamierzała uszczuplać swej władzy despotycznej. dla jego rozwoju pod jakimkolwiek względem potrzebne te podboje. co tylko się dało.

nie o własne osoby. Nawet najgorszy rząd musi wkońcu mieć spokój i ład jakiś koło siebie. Gdy pewna grupa konfederacji radomskiej. eby nie dopuścić do uchwalenia wniosku (zło onego do laski marszałkowskiej 24 listopada 1766). wystąpiła przeciw przeprowadzaniu jakichkolwiek zmian w państwie pod egidą Rosji. z wyjątkiem tylko sprawy dyssydenckiej. a gospodarował w kraju ołnierz rosyjski. Poświęcano po cerkwiach no e na rzeź „Lachów”.. Sejm 1768 roku pozostawił unitom te tylko cerkwie. Jako po zgonie króla Sasa zawarli umowę. Piotr III odwołał był z wygnania Birona. a e elekt był równie zwolennikiem reform. Chodziło o to.Tego samego dnia. znanego sobie z przymiotu tym razem nader cennego. Zaszła niespodzianka.000. nadeszły więc z Petersburga surowe rozkazy. Wojska rosyjskie były ju w Polsce i wybór Poniatowskiego z ich pomocą przeprowadzony. Uprawianą od czterech lat agitację wśród ludu prawosławnego zwrócono teraz przeciwko konfederacji barskiej. postanowiono wywołać wojnę religijną. mającej opracować wnioski celem stłumienia ruchu za reformami. gdy podczas sejmu konwokacyjnego posłowie rosyjski i pruski sprzeciwili się zniesieniu „liberum veto”. pisał Fryderyk II pruski do Katarzyny II z propozycją wspólnej akcji na wypadek bezkrólewia. 1717. które były unjackiemi przed r. wbrew protestom Augusta III (który miał swego kandydata). Nie zra ali się stanowiskiem imperatorowej w sprawie kurlandzkiej. a mianowicie z braku charakteru. e „imperatorowa” czyni to dla dawnych wspomnień osobistych. Na sejmie w październiku 1766 posłowie obydwóch państw podali noty przeciw ponownej próbie zniesienia liberum veto. 115 . a wszystkie inne kazał przelać na prawosławnych dyzunitów. a Katarzyna przywróciła go do księstwa kurlandzkiego.wieść w głąb Rosji czterech przywódców opozycji antyrosyjskiej (biskupi Sołtyk i Józef Załuski. znajdując tłumaczenie rzeczy w osobistych stosunkach i sprawach dworu petersburskiego. przeciwko nim. hajdamaczyzna (lub „koliszczyzna”). A eby mieć pozór do utrzymania wojsk rosyjskich w Polsce. chętnie tedy przystali na wybrańca Katarzyny. Nie zra ali się tem Czartoryscy. ale szafowała nią caryca. Rozbudzano na nowo nienawiść do unji. delegacji sejmowej. zw. wskazała im zarazem na króla Poniatowskiego. Czartoryscy mniemali. przyjętą przez małodusznego króla w marcu 1768. lecz król kazał wojsku polskiemu połączyć się z rosyjskiem i bić konfederatów. hetman Wacław Rzewuski z synem Sewerynem). kończący wojnę siedmioletnią (15 lutego 1763). Kurlandja była lennem korony polskiej. radomskiej. i generał Kreczetnikow rozprawił się z hajdamakami krótko a surowo. a równocześnie generałowie Sołtykow i Nummers organizowali konfederację dyssydentów w Toruniu (na Litwę w Słucku). eby tylko zapobiec wyzyskiwaniu sprawy wyznaniowej przez Rosję. zw.. oni zaś ludźmi istotnie wy szej miary. którą zamierzano znowu frymarczyć. kazał Repnin porwać i wy. którym o sprawę chodziło. t. mniemając. Tak działając za ich plecami. Celem wyparcia rosyjskich załóg zawiązała się konfederacja w Barze na Ukrainie. Rozjuszono przez agentów ciemne masy tak dalece. których wymordowano wówczas przeszło 200. eby nie dopuścić do zamierzonych przez Czartoryskich reform. Nad przestarzałym ustrojem państwa obejmowała Rosja „gwarancję”. kiedy zawierano pokój w Hubertsburgu. a podrzędni agenci obrabiali lud prawosławny województw południowo-wschodnich. e Rosja zaczyna się ju wysługiwać Polsce. e nawet Rosji było tego za wiele. zabierających się rzekomo znieść prawosławie! Skrupiło się na unitach. nadającego dyssydentom zupełną wolność wyznaniową. poznawszy podwójną grę posła rosyjskiego Repnina. Wybuchł straszliwy bunt. Sejm został zmuszony przez Repnina przemocą do wyboru t. Dwie przeciwne sobie konfederacje starły się z sobą na sejmie 1767 roku. Pułkownicy rosyjscy Karr i Igelstrom zajęli się formowaniem konfederacji katolicko-opozycyjnej.

w Tyńcu pod Krakowem. opłynąwszy od bałtyckich przystani całą Europę (pierwsza to jej wyprawa dalsza). Tryumfalne te zwycięstwa wró yły upadek konfederacji barskiej. Opanowanie Litwy i Polski stawało się kwestją tylko czasu. podpisano układ o rozbiór Polski. jakby próba. przystała. Austrja wolała mieć sąsiadem upadającą Turcję. Turków z nad Prutu. Katarzyna pragnęła opanować całą Polskę. Był to prosty napad. poręczając jej całość granic. do czego u ywano pieniędzy i siły zbrojnej. lecz nie powiązanych w adną planową całość wojenną. lecz po niedługim czasie. więc starano się. jaką posiadała ju nad Polską. ni (tu pod siedmiogrodzką granicą) coraz potę niejszą Rosję. Katarzyna. nadto Kercz i Jenikale. w Lanckoronie. 1774 w Kuczuk-Kajnard i. wywołała powstanie greckie w Morei i pod wodzą Aleksieja Orłowa pokonała turecką koło wyspy Chios (24. a 21. i to najbli szego. gdyby zaś Rosja zyskała podobną przewagę nad Turcją. czego mo na sobie względem Polski pozwolić. Wyprzedzono ją i zmuszono. eby hanem był zawsze jaki zwolennik Rosji. Specjalnością rządów Katarzyny na Białej Rusi stało się odrazu prześladowanie unji. a we wrześniu wojska trzech sąsiadów wkraczały. wśród najgłębszego pokoju rząd Marji Teresy zajął w lutym 1770 Spisz i Nowotarszczyznę. a kniaź Dołgoruki wdarł się na Krym. których działalność popierano siłą zbrojną. W roku następnym ponowiły państwa rozbiorowe zastrze enie przeciw reformom ustroju państwowego. sypały się ruble. gro ąc jej koalicją. 1771 z Turcją przymierze zaczepnoodporne. jakkolwiek nie panowała nigdzie na Bałkanie bezpośrednio. Niebawem „przepisano” przeszło 800 parafij na prawosławie. Rosja zyskiwała bardzo wiele. Wtem bez jakiejkolwiek zapowiedzi. Zawarta przeto Austrja w r. eby się łupem dzieliła. równie nie wypowiadając wojny. Flota rosyjska. Zagarnięcie więc Białorusi w pierwszym rozbiorze Polski nie przeszkodziło Katarzynie bynajmniej do zdobyczy na Turcji. a Tatarów krymskich uznano niezawisłymi od sułtana. dała zrazu odpowiedź odmowną. Konfederaci barscy ratowali przynajmniej honor narodu. mającym zadowolić wszystkich. a „dla równowagi” Austrja i Prusy uszczkną sobie po kawałku Polski.Pomimo hąjdamaczyzny trwała konfederacja barska przez cztery lata. Urządzono misje. a załogi rosyjskie zostały w kraju. Po zmiennem szczęściu kampanji 1769 r. co mogło być tylko stanem przejściowym do poddaństwa rosyjskiego. lipca 1770). wypowiedzianej Rosji niespodzianie przez sułtana jesienią 1768 r. Przez pewien czas liczono na równoczesność wojny. odepchnął kniaź Rumiancew z początkiem czerwca 1770 r. a więc za jej przykładem zajmował Fryderyk II Pomorze gdańskie i Warmję. broniąc się do ostatka w Częstochowie. bez szukania bodaj pozoru. i miała nadto jeszcze utorowaną drogę do dalszych postępów na Bałkanie: Otrzymywała protektorat nad Mołdawją i Multanami. dostała z powrotem Azow. a zawarto go w r. przewlekane umyślnie. bojąc się być osaczoną. eby nie dopuścić do reform. lipca wziął do niewoli wielkiego wezyra z całą armją i opanował Wołoszczyznę. zalewały ołnierzem sejmiki 116 . czyniąc zabory. W następnym roku przekroczył Rumiancew Dunaj. lecz wkońcu wyczerpały się walki partyzanckie po wielu czynach bohaterskich. które reprezentować ma wobec sułtana poseł rosyjski w Konstantynopolu. Wtedy Fryderyk pruski występuje z projektem. Próba wypadła dla Austrji świetnie. Za zwrócenie Turkom zdobyczy ma Rosja otrzymać wynagrodzenie na ziemiach litewskich. gdy Rosja mogła przeznaczać coraz więcej wojska do Polski. stałaby się od razu najgroźniejszą potęgą w Europie. Na Krym zwróconą była uwaga przedewszystkiem. W Polsce pilnowano. nie mając chęci dzielić się Polską z nikim. Podczas tego wszystkiego trwały wcią układy o pokój z Turcją. W lutym 1772 r.

1786. Hertzberg. wzywał do zrzucenia gwarancji rosyjskiej. Stanisław August był ciągle za rosyjskiem przymierzem. ustawione wzdłu „Pogranicza wojskowego”. oddał cenne przysługi dyplomatyczne Wiedniowi. w Chersonie czekał na nią Józef II. koalicję pomiędzy Prusami. a wojska austrjackie. Poseł pruski. a w listopadzie 1788 r. lecz i angielski poseł w Warszawie pracował nad wciągnięciem Polski do koalicji czynnej przeciw Rosji. Ustawiczna czynność polityki rosyjskiej i tu i tam budziła obawy Prus i Austrji o zbytnią potęgę Rosji. Zaniosło się na nowo na koalicję przeciw Rosji w r. eby nie wywoływać konfliktu zbrojnego. natenczas Potemkin. Konstantym Pawłowiczem. e w razie wojny z Rosją Prusy wystawią 30. Krym Rosji. przeciw Prusom raczej. wysłano notę z ądaniem. a nadto od czerwca 1788 r. po śmierci Fryderyka W. Wojsko szwedzkie nie zdołało wylądować na rosyjskiem wybrze u. poczem 1781 r. a w r. która pociągnęłaby za sobą poruszenie wszystkich aljantów tamtego obozu. rozbite. a bitwa morska koło Helgolandu była nierozstrzygnięta. dopiero w lutym 1788 r. Nie udał się natomiast Gustawowi III szwedzkiemu pochód na Petersburg. eby wojska rosyjskie były wycofane. To te wojska Katarzyny wycofały się z Polski i Litwy. a Katarzyna bała się je zawrzeć. . Zamojskiego. a eby nie nara ać się Prusom. w czem atoli zawiódł się. Anglją i Holandją. (po śmierci Marji Teresy) zawarto sojusz. Szwecją. flota jej poszła na dno od burzy morskiej. ni zdobycie Oczakowa przez Potemkina nie zdołały nadwerę yć przewagi Turków w polu.zdecydowała się na przymierze z Austrją. Wyjechał na spotkanie zwiedzającej Krym Katarzyny do Kaniowa. zawarł chętnie pokój na warunkach 117 . reszta zaś dzier aw sułtańskich w Europie miała utworzyć nowe „cesarstwo greckie” pod wnukiem Katarzyny. mógł wystąpić obok Rosji przeciwko sułtanowi. Pokonanym jednak nie był. e w ten sposób uzyska jej zgodę na pomno enie armji. syn i współrządca Marji Teresy.000 wojska. Obydwa obozy poczynają ubiegać się o Polskę. 1782 umowę w sprawie tureckiej: Północno-zachodnia część półwyspu bałkańskiego miała przypaść domowi habsbursko-lotaryńskiemu. Szwecja i Turcja uderzyły z dwóch stron na Rosję. ofiarując jej posiłki polskie w tej myśli. podczas gdy Józef II. tem bardziej. Turcją.wyborcze. o co omal nie wybuchła wojna z Prusami (Prusacy wkroczyli ju do Czech). Zrazu nie miała Rosja szczęścia. Gwarancję zrzucono. e ju nie tylko pruski. Mając dwie wojny równocześnie. obwarowaną ju przymierzami zaczepno-odpornemi. a rozpoczął te zabiegi o Polskę. zebrano ju środki na 65. eby nie mieć do czynienia z obydwoma sąsiadami. Stanowisko Polski nie było obojętnem.000 wojska na obronę Rzeczypospolitej. towarzyszył w całej triumfalno-demonstracyjnej podró y po Krymie i odprowadzał potem a do Połtawy. wkońcu Katarzyna. t. a tymczasem spisek szlachty zmusił go do powrotu do Szwecji. Następnego roku wybrał się Józef II osobiście do Rosji. Nietylko malowany król osłabionej Polski jeździł za carycą z uni oną supliką. zw. Podczas wojny sukcesyjnej bawarskiej (1778-1779) zapragnął Józef II. ani zwycięstwa Suwarowa w następnym roku. „zaokrąglić” posiadłości swego domu przyłączeniem Bawarji Dolnej. nie chciała Katarzyna nara ać się na wojnę z Polską. eby uczynić niemo liwym nowy kodeks. otrzymawszy za swe zasługi w tej sprawie przydomek „Taurydzkiego”. ale Krym i stepy perekopskie wschodniej Bessarabji zagarnięto zaraz w 1783 roku. W Finlandji zatrzymywał się zbyt długo nad obleganiem twierdz. zwróconą przeciw sobie. zwłaszcza. zanim „imperatorowa” mogła spróbować ponownie fortuny wojennej na Bałkanie. zjechał się z Katarzyną w Mohilewie. Buchholz. zaręczając imieniem swego króla. Minęło lat kilka. Wśród takich okoliczności zebrał się Sejm Wielki. następca Orłowa. Prusy zaś i Anglją gotowały się zawtórować im. Pierwszym wielkorządcą Krymu został Potemkin. e z wiosną 1789 r. Armjom rosyjskim powodziło się coraz lepiej. Nawet Stanisław August przeszedł do obozu antyrosyjskiego. Minister Fryderyka Wilhelma II. a mógł stać się jeszcze groźnym. Wobec tego Gustaw III w sierpniu 1790 r. Stanisław August był jednak za przymierzem z Rosją. zachęcał do przeprowadzenia wszelkich reform. zaskoczony powstaniem w Brabancie. zdą ył ju porozumieć się z Anglją.

poprzestawała na Oczakowie i kraju z nad dolnego Dniepru. e złapał Polaków w pułapkę! Polska przeznaczona była na przedmiot targów w handlu berlińskopetersburskim. celem odzyskania Galicji. eby mieć samej wolne ręce. a Prusy zezwolą na wszelką ekspansję na Bałkanie i na przywrócenie zwierzchności rosyjskiej nad Polską. Król pruski dawał uroczyste zapewnienia. ksią ę Józef Poniatowski. jeszcze w 1789 r. Leopold II. Udało się tedy zapobiec ekspansji rosyjskiej na Bałkanie. do jakich ustępstw będą zmuszeni”. w te słowa: „Teraz. kiedy ju mamy w ręku tych ludzi i kiedy przyszłość Polski jedynie od naszych kombinacyj zawisła. zawiera Katarzyna pokój z Turcją. eby ci ludzie niczego się nie domyślili i eby nie mogli przewidzieć. i osiągnął swój cel. Wszystko zmierzało do izolowania Rosji.. Kosztem Polski utrzymało się panowanie tureckie w Europie. Chcę wciągnąć ich w sprawy francuskie.. Miała te Katarzyna. eby wciągnąć i Austrję do zmowy przeciwko Polsce. dzięki rewolucji francuskiej.000. zapraszającą wojska rosyjskie przeciwko nowej konstytucji Trzeciego Maja. Zwalczać ją wziął sobie za zadanie ycia następca Leopolda. mo naby za to zezwolić Polsce. w liście do swego monarchy. Austrja nie zezwoliła na 118 . Zbierając koalicję przeciw rewolucyjnej Francji. 29-letni siostrzeniec królewski. a do końca ycia zupełną swobodę na wschodzie. e dostarczy Polsce posiłków. Teraz nale ało spodziewać się najazdu rosyjskiego na Polskę. eby przystąpiła do przymierza z Prusami i Anglją przeciw Austrji. zawartym w Jassach 9 stycznia 1792 r. albo te będzie przedmiotem targu przy układach pokojowych.. Lucchesini. e „odmieniły się okoliczności”. je eli nie do czegoś więcej jeszcze. W dwa dni po podpisaniu przymierza z Polską chwalił się poseł pruski w Warszawie. Licytacja o polski sojusz trwała nadal. Następca jego. Ju w kwietniu 1790 r. Mam wiele przedsięwzięć na ukończeniu. Józef II pogodził się nagle z Prusami. zaproponowano Katarzynie z Berlina. Wódz polski. Boha i Dniestru. W Turcji po zdobyciu Benderu przez Potemkina. Odpowiedziano na to z Petersburga projektem uproszczonym. W pierwszej połowie roku 1790 zachęcał Fryderyk Wilhelm do wojny z Austrją. skutkiem czego zajął całą niemal Wołoszczyznę. A eby dopilnować sprawy polskiej. utworzyła sobie konfederację targowicką. wciągnął je w wojnę francuską i pukał te do Petersburga. słu ąca dotychczas wielokroć za narzędzie Prusom. Cała sztuka jest w tem. W Berlinie oświadczono z całym cynizmem. Wyraziła się o tem w poufnym liście w te słowa: „Są powody. cesarz Franciszek. napró no spodziewał się 30. Na tle takich okoliczności stanęło wspaniale dzieło Trzeciego Maja.status quo ante. emancypuje się. godził się z Prusami.000 głów. kraj ten posłu yć mo e Waszej Królewskiej Mości za teatr wojny. skazane zgóry przez sojusznika na zagładę. Od r. Wśród „przedsięwzięć na ukończeniu” stała na pierwszem miejscu sprawa polska. ju 19. a przez Suwarowa Izmaiła (ostatniej warowni na północnym brzegu Dunaju).. gdyby Rosja wypowiedziała wojnę z powodu zrzucenia gwarancji i wprowadzania reform. maja wkraczał od Ukrainy korpus Kachowskiego w 64. W kwietniu 1792 r. zaszachowana przez Prusy z wyrafinowaną zaiste zręcznością. trzeba więc. Katarzyna. 1789 wrzała „wielka rewolucja” francuska. Pośpiesznie. Sojusz miał tedy słu yć do ułatwienia Prusom dalszego zaboru ziem polskich. eby byli zajęci i mnie nie zawadzali”. przyrzekając zerwać z Rosją. Poniosła natomiast Katarzyna klęskę dyplomatyczną. niechętny był dalszemu prowadzeniu wojny tureckiej i zawarł w ciągu tego jeszcze roku 1700 pokój w Sistowie.. Pisał Lucchesini dnia 31 marca 1790 r. nale nych na mocy przymierza.000 posiłków pruskich. nastąpiły dalsze zwycięstwa Suwarowa pod Fokszanami i nad Rymnikiem. W pokoju. eby odebrała Austrji Galicję. o których nie mówi się głośno. a eby potem skłonić ją do powolności względem Berlina. Niebawem miała Polska ciałem swem osłaniać jeszcze i Francję. a od Litwy Kreczetnikow w 32. byle wolno było za to Prusom zabrać sobie Wielkopolskę.

dostawę broni dla wojska polskiego przez Galicję. arsenał zaś obsadził swymi Kozakami. niejakiego Glavego. Pod bronią stało jeszcze z armji utworzonej przez Sejm Wielki 45. i zwycięstwo polskie wydawało się ju pewnem. bolesna niespodzianka: poseł rosyjski Igelstrom nie pozwolił wystąpić przeciwko Prusom. Wiceprezydent Galicji. spóźnił się z deklaracją ze swej strony. wsławiony ju zaszczytnym udziałem w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej. ogłaszają pospolite ruszenie. dnia 6. eby skierować Prusaków na Kraków. Walczono jednak z honorem. obowiązywała ju konwencja prusko rosyjska. jak okrą yć Kościuszkę drogą poprzez kordon austrjacki.. Oficjalnie były Prusy wcią w sojuszu z Polską. eby nie dopuścić do rozbrojenia. Z końcem maja była bowiem zmowa trzech państw w zasadzie gotowa. ratował sytuację pod Zieleńcami (15 czerwca 1792 r. Obmyślano tedy sposoby. eby wkroczyć do Polski wspólnie z wojskiem rosyjskiem i urządzić drugi rozbiór. Poznań i Wschowę. jak 15. jaką otrzymamy. Zatrwo eni Targowiczanie błagają Katarzynę o pomoc. e chocia wojsko pruskie znajduje się o dwie mile. przera ony pobiegł zawiadomić o tem naczelnika. w arnowcu. a nawiązawszy z tego powodu przydługie rokowania. łącząc na mapie Dźwińsk inflancki przez Pińsk z biegiem Zbrucza. ale powstanie znalazło się w jednej chwili w warunkach zgoła odmiennych. jako powiernik ministra cesarskiego. czekała Targowiczan. Nietylko bitwa musiała być przegraną.. Ignacym Potockim. e to tylko jeden bataljon. A dobiło sprawę przystąpienie króla do Targowicy. e będzie miał do czynienia z samą tylko Rosją. Kościuszko. hr.000. eby okazywać Rosjanom przychylność. mający instrukcję. ale gdy chciano pułk warszawski wyprawić ku granicy pruskiej. Zastrzegały te państwa rozbiorowe. 119 . trwała nawet przez jakiś czas „konfidencja” z namiestnikiem Galicji. W obozie Kościuszki w Bosutowie pod Krakowem bawił przez pięć dni (19-24 kwietnia 1794 r. zoczywszy nagle pruskie mundury. manifest połaniecki. na które nikt nie był przygotowany. Rosja zajęła ziemie wschodnie a po rzekę Zbrucz. a przy Kachowskim bawił w roli komisarza oficer austrjacki ze Lwowa. póki Ettinghausen nie wskazał Kachowskiemu. A tymczasem ruszyło Prusaków z arnowca 18. Cesarz Franciszek byłby wolał dostać część Bawarji. a tylko ze względu oportunizmu politycznego jeden bataljon pruski wystąpi do boju po stronie rosyjskiej. a wojnę podjąć na nowo: w tem geneza powstania Kościuszkowskiego.) Maksymiljan Ossoliński. hr. Od 13 stycznia 1793 r. sekretny zjazd w Podgórzu pod Krakowem. zwycięską. Kościuszko był przekonany. Były te próby porozumienia się z Berlinem. Faktem jest. odbył z ministrem spraw zewnętrznych przy Kościuszce. a na północy wszystko na wschód od linji. Bitwa brała taki obrót. a 18 lipca 1792 r.. Gdy Kościuszko pod Połańcem odpierał dwa napady rosyjskie (12 i 17 maja). maja 1794 r. stoczył bitwę pod Dubienką. Z końcem stycznia zajmowały wojska pruskie Toruń. starszy od niego o 17 lat generał Tadeusz Kościuszko. Podwładny księcia Poniatowskiego. Thuna. nie przyjdzie jednak Rosjanom z pomocą. Ettinghausen. Brigido. otrzymał uspokajające zapewnienie. Wiadome ka demu Polakowi znaczenie wyrazów: Racławice.. wojna bowiem miała się toczyć tak e wzdłu kordonu austrjackiego (z pierwszego rozbioru). miał ze strony pruskiej zaręczenia. Pruski minister Schulenburg (na którego sypały się krocie rubli) namawiał gabinet wiedeński. Gdy generał Wodzicki. eby Polska i Litwa nie miały razem więcej wojska.000 ołnierza. e Kościuszko miał przy sobie w obozie byłego radcę pruskiego. rządzących pod protekcją rosyjską. Wiedeń wiedział o tych zamysłach. Gallenberg. stanąwszy 6 czerwca pod Szczekocinami.000! Prowadził ich sam król Fryderyk Wilhelm.). przeje d ał przez Galicję z wiedzą i zezwoleniem rządu austriackiego rosyjski generał Tormancow na stronę pruską. odrzucił Moskwę pod Włodzimierzem (7 lipca).

pokój odrębny. Zniesiono ju wszystkie biskupstwa unickie. a niebawem oddziały Fersena. kierowanemu znakomicie przez generała Dąbrowskiego. Nie zna historja czasów o stosunkach międzypaństwowych mniej ustalonych. Tylko Prusy wchodziły tedy w rachubę. dzięki powstaniu w Wielkopolsce. a zdawały się grozić wybuchem wojny pomiędzy zaborcami. e kosztem Prus.000 ołnierza koalicyjnego. I Fersen okazał się bezsilnym. wodza rosyjskiego. gdy się przyobieca uwolnić zabór przeciwnika. a ilość parafij unickich zredukowano w ciągu jednego roku z 5000 na 200! W latach 1772-1796 stracili unici ogółem 9316 parafij i 145 klasztorów. i poczynano nawet snuć projekty współdziałania przeciw Austrji. e będzie mogła u yć do swych rachub Kościuszkę. Król pruski sam kierował oblę eniem. chciała w sprawy francuskie uwikłać na nowo Prusy i Austrję i dlatego chciała sama u sąsiadów uchodzić za gotową do akcji antyfrancuskiej. Pierwszym aktem rządów rosyjskich w nowym zaborze było znowu prześladowanie unitów. zanim Suwarow nie połączy się z nim. e mo naby urządzić sekundogeniturę dla Hohenzollernów z części ziem polskich. i w tym celu wydano bitwę pod Maciejowicami d.W tym e czasie wstrzymano pochód 140. Dnia 24 października stanęło wstępne porozumienie trzech mocarstw co do ostatniego rozbioru. prócz połockiego. Po uwolnieniu Warszawy nie zdołali Prusacy połączyć się z główną siłą Fersena. Dnia l lipca wkraczało wojsko cesarskie w Sandomierskie. jako ewentualny sprzymierzeniec Francji i sprawy polskiej. eby zwrócić się z Belgji nad Wisłę. e obopólne interesy wymagały rozbicia przymierza tych samych państw. a wraz z nim upadło i powstanie. lecz szczęśliwym 120 . bitwa skończyła się klęską. Wyprawiono z Rosji drugą armję pod Suwarowem. Nale ało Fersena zaczepić. których Kościuszce nie przyprowadził na czas generał Poniński. Katarzyna zamierzała grać w danym razie równie w „odbudowanie Polski”. Mniemano nawet. dnia 25 listopada abdykował Stanisław August. które dokonały rozbiorów. Gdy się to przygotowuje. I Prusy i Rosja liczyły jednako na Polaków. a stanowi słuszny tytuł do chwały Kościuszki. zachowywała się nieprzyjaźnie względem republiki. dnia 4 listopada wykonał Suwarow ohydną rzeź Pragi. Sprawa polska pozostawała na jednej linji ze sprawą republikańsko-francuską o tyle. i postanowiła uwolnić go z więzienia.. Dla braku rezerw. I w Berlinie i w Petersburgu zamyślano uwolnić więzionego z powstania roku 1794 generała. jak w latach wielkiej rewolucji francuskiej. 10 października 1794 r. e Kościuszko dostał się do niewoli. bo nie było kim zastąpić jego talentu organizacyjnego. Wtedy Katarzyna wyobraziła sobie. kasowano. umiera Katarzyna II dnia 17 listopada 1796 r. W r. Stosunki pruskofrancuskie poprawiały się tak dalece. je eli to uczyni równocześnie jedno z państw rozbiorowych przeciwko dwom drugim. klasztory bazyljańskie. eby postawić go na czele nowego powstania. Wiosną 1796 jeździł do Berlina generał Dąbrowski. Opowiadano sobie na petersburskim dworze. Decydującem było to. 1795 mo na było mieć na myśli tylko Prusy. Francja oświadczała. jako pozostające w dobrych stosunkach z Francją. które trwało do 6 września. z tym warjantem. co niekoniecznie miało być przywróceniem wolności. podczas gdy Prusy zawarły w Bazylei w kwietniu 1795 r. podczas gdy pod Warszawą stanęły 7 lipca przednie stra e pruskie. Targi o granice zaborów nie były jeszcze skończone. popieranego w dzielnicy sąsiada. e podejmie sprawę polską. jako Fryderyk Wilhelm zamierza „wypuścić na Rosję” Madalińskiego (który o niczem nie wiedział!). wygnała nawet ze swego państwa wszystkich Francuzów nierojalistów. Kalejdoskop polityczny pozostawiał tym razem Austrję nadal w wojnie z Francją. a równocześnie w marcu 1706 powstał w gronie emigrantów w Pary u projekt legjonu polskiego przy armji francuskiej. Francja była oswobodzoną od widma najazdu. Chocia bowiem Katarzyna nie miała zamiaru mieszać się do spraw francuskich. a więc przeciwko Austrji. który skierował się na wschód.

to te rozwinęło się w tych okolicznościach państwo. W ostatnich zwłaszcza latach rządów miała Katarzyna II tak e wśród Imeretyńców i Gruzinów swoje „przedsięwzięcia nie ukończone”. mogły się. wszedłszy następnie w umysłowość rosyjską. przez powalenie feudalizmu i przez oświecony absolutyzm. Ponad ludem stała warstwa. „Dziełem jej ycia zabory Polski. Brak ogniwa łączącego. podporządkowywało jednemu względowi: jak utrzymać panowanie nad ziemiami polskiemi. byłoby to nastąpiło nawet bez reform Piotra W. i cała polityka rosyjska musiała się odtąd kierować jednostronnie tą sprawą. Kultura polska dalszą była pod tym względem rosyjskiej. ale nie było „miru”. Ani kultury ruskiej. w niektórych krainach do 50%. indywidualnie. pozornie przynajmniej. Bezpośrednie zetknięcie się z kulturą polską miało tylko wpływ rozsadzającego sceptycyzmu. a Kościuszce przywrócił zupełną wolność. biernej. Jest to największą szkodą narodu i państwa rosyjskiego. Skutkiem rozbiorów Polski zetknęła się Rosja zanadto z kulturą Zachodu. Największa zbrodnia. uwolnił zarazem wszystkich jeńców polskich. wydawać Rosji bli szemi. inne o stosunku ludności do państwa. Inne panowały tu pojęcia o własności ziemskiej. pobudzało tylko do zawiści i nienawiści. pierwszy raz wchodząca w skład państwa moskiewsko-rosyjskiego: szlachta prawdziwa. powraca się do rozbie ności społeczeństwa a państwa. Przez rozbiory Polski weszła Rosja geograficznie w Europę. brak pomostu miał wytworzyć straszną w skutkach dezorjentację. ni pojęcia społeczeństw dalej na zachód wysuniętych. Jedyną ywotnością państwa stała się zaborczość. ale pomimo to znać było na ka dym kroku odmienność kultury. jakoby zachodni absolutyzm był identyczny ze wschodnim despotyzmem. ale syn Katarzyny. bo wszystko poświęcało się zawsze jednej sprawie. Odtąd jest historja państwa rosyjskiego historją zaniedbań politycznych. To „nieporozumienie” moralne. jaką popełniono kiedykolwiek w dziejach świata. e wielkość Rosji stała się rzeczywiście zale ną niewolniczo od panowania nad Polską. Dnia 19 grudnia 1706 r. które było zgóry wykluczone. Co niegdyś wyrabiało się pod tym względem. Na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej istniała niewola ludu. Przez długie lata walczyła intrygą. państwo rosyjskie nie przejmowało z tego nic. przepadło. ani ruskiego poczucia narodowego na Rusi tej nie było. Jako nie zabrakło wzajemnych złudzeń pod tym względem. opuszczał Kościuszko Petersburg. Ani jednej sprawy ywotnej dla państwa nie dopilnowano odtąd nale ycie. pozbawione działania pozytywnego. ale kultura tych ziem była stanowczo polską. zemściło się tem. Paweł. które przeszedłszy przez recepcje prawa rzymskiego. Te zdobycze miały jednak w jej własnych oczach drugorzędne tylko znaczenie. a między pojęciami temi kompromisu niema. zezwoliwszy nawet na wyjazd za granicę. a jednostronność pociągała za sobą coraz gorsze dla społeczeństwa następstwa. własnemu narodowi do niczego nie potrzebne. Odtąd Rosja musiała ulegać europejskim wpływom. Gwałtownem rozszerzaniem państwa o ywiła Katarzyna na nowo państwowość rosyjską. Rozwój społeczeństwa dokonuje się wbrew państwu. podstępami i orę em z Turcją i Persją o kraje z obydwóch stron Kaukazu. a ludności czysto polskiej procent znaczny. 121 . bo istotna jego europeizacja mogła nastąpić tylko przez stosowne oddziaływanie pierwiastka ruskiego. jakkolwiek nieświadomej. W zaborze rosyjskim ruskim był tylko lud. stanowi glorję panowania Katarzyny II i zjednała jej przydomek Wielkiej. Pojęcie obywatela zetknęło się z pojęciem poddaństwa państwowego. a wkońcu podminowała samo nawet państwo. W rozbiorach Polski nie zagarnęła Rosja zgoła nic kraju etnograficznie polskiego. grunt wydzielony był ka demu włościaninowi zosobna.zbiegiem okoliczności śmierć jej nietylko nie opóźnia wypuszczenia Naczelnika z więzienia. Ekspansja szerzyła się poprzez Kaukaz równie do Azji. jako prawosławnego. tylko Litwę i Ruś litewską dawną. wyje d ając powtórnie do Ameryki.

czyli t. zw. W tem geneza powszechno-europejskich wojen napoleońskich. wytwarzały wzajemną zale ność interesów państw rozbiorowych i wciągały Rosję w wojny koalicyjne. i Francja przeciwstawiona była całej Europie. Spełniając dawne. sięgające daleko. gdyby Polska nie przestała była istnieć. ojciec dziesięciorga dzieci. Prusy i Austrja. kawalerów maltańskich. Obydwaj sąsiedzi mieliby „zajęcie”. który mógł nadać jej równowagę. e Austrja i Prusy „mają zajęcie”. datujące się jeszcze z początkiem XVII wieku zobowiązania polskiej ordynacji zasławsko-ostrogskiej. Aleksandrowi. mniej skomplikowane. Rosyjskie kombinacje polityczne wciągały w koalicyjną grę tak e półwyspy skandynawski i bałkański. Sprawy te pogłębiały się atoli i wytwarzały sytuację niezawisłą od woli choćby największych potentatów. Kiedy generał Bonaparte wyrzucał z Włoch załogi austrjackie. mistrzem katolickiego zakonu rycerskiego Joannitów. które pociągały znów za sobą konieczność nowych przewrotów politycznych. Zato jeden z pierwszych ukazów Pawła nakazywał przestrzegać na przyszłość ściśle zasady primogenitury. za ądała. a wstrząśnienie wojenne ograniczyłoby się jednak do połowy Europy. które mogło się szczycić konstytucją bez rewolucji. to te matka chciała go usunąć od tronu. byłoby tem samem krótsze. z części jej dóbr „wielkie przeorstwo”. a którym była Polska. nie zdą yła atoli wykonać tego zamiaru. ustanowiono na sejmie 1775 r. nie były zdolne pokonać Francji. we Włoszech. został w. tem mniej dałyby radę. lecz nie zło yła Zachodowi w ofierze ani jednego ołnierza rosyjskiego. ale nieuchronnemi. pozbawionej tego jedynego państwa. a skuteczniejsze. i byłoby się następnie obeszło bez reakcji. Dr ały wcią posady Europy.) Widzieliśmy. przeznaczając następstwo odrazu najstarszemu z wnuków. Skutkiem rozbiorów piecza nad tem przeszła na carów rosyjskich.. W koalicyjny układ weszła najpierw przez osobistą zachciankę syna i następcy Katarzyny. a Katarzyna. a do zachodnich granic Polski. Zakon 122 . Rosja doszła na tle walki z rewolucją do hegemonji nad kontynentem europejskim. choćby nie została zaczepioną przez ościennych. ale całą kulturę europejską. Pod ka dym a ka dym względem wytłoczono wśród Europy przepaścista wyrwę. Był to umysł anormalny. Wielka rewolucja francuska nosiła w sobie od początku znamię uniwersalności.XXI. następnie „świętego” przymierza i całej dalszej konsekwentnej walki i ponownych wstrząśnień. Rozbiory Polski poczynały działać. z konsekwencjami nienaturalnemi. byłaby się sama zwróciła zaczepnie przeciwko nim. Atoli skutkiem rozbiorów Polski rozsiadł się absolutyzm na podstawie niezmiernie rozszerzonej. rada. nawet wzmo one rozbiorami Polski. ponad którą wytwarza się z prądów dziejowych przepaścisty wir. Nieuchronnemi były wstrząśnienia w absolutystycznem sąsiedztwie. Zabrakło w Europie czynnika.. wciągający w swe odmęty nietylko wszystkie państwa. e ten car prawosławny. Równie w dziedzinie ekonomicznej międzynarodowej powstały z rozbiorów Polski przewroty. Konstytucyjna forma rządu byłaby zapanowała z początkiem XIX stulecia w całej Europie z wyjątkiem Rosji i Turcji. a cesarz Franciszek zwrócił się o pomoc do Katarzyny. w Hiszpanji. Pawła I (1796-1801). (1796-1815. WOJNY NAPOLEOŃSKIE. eby wpierw Prusy weszły na nowo do koalicji. a onaty dwukrotnie. jak Katarzyna demonstrowała przeciw rewolucji francuskiej. czas do namysłu. łącząc się w jeden olbrzymi zwarty obszar z rosyjskim despotyzmem. w Niemczech. Na szali politycznej Pawła zawa yła wielce okoliczność.

. myślał Paweł usunąć obydwóch od tronu. i prawosławnej.. na pomoc koalicji. Zastanawiano się. Nietylko w lot odzyskał utracone ju Włochy. Paweł ustanawiał dla nich w Rosji nowe „przeorstwo”. próbowano więc rozerwać ją. i niebawem ruszały na zachód dwie potę ne armje rosyjskie.trafił bardzo szczęśliwie. Pomocnymi mu rycerzami ładu bo ego mieli być kawalerowie maltańscy. W Pary u budziły się wątpliwości. dopomogła sułtanowi odzyskać zajęte przez Francję wyspy jońskie. Wypadły nieporozumienia pomiędzy Suwarowem a wiedeńską „nadworną Radą wojenną”. miał się za monarchę ponad monarchów i uroił sobie wykonywanie opieki nad monarchizmem europejskim. Gdy Bonaparte w drodze do Egiptu zajął Maltę. mając w swem ręku świecki i duchowny ster Europy i katolickiej. j. co przyjął z zachwytem. lecz jak matka jego nie zdą yła go usunąć. absolutyzmu. i a do Holandji zapędzono rosyjskiego ołnierza w obronie „ładu bo ego”. bez których nie miałby car nic do czynienia z maltańczykami. ale Paweł doznał przykrych rozczarowań. prawosławne (które połączył w r. do której nale ały obok Austrii i Rosji. lecz Paweł wziął go na serjo i upodobał sobie. 1798 z katolickiem. A eby zachęcić cara do dalszej hojności. Nie mogąc doczekać się wyprawy francuskiej. Cesarz Franciszek wyzyskał skwapliwie usposobienie carskie. nie myśleli wydać jej zakonowi. on. nie rzucając prawosławia ni tronu rosyjskiego. polskiem. Podczas gdy we Francji i we Włoszech konfiskowano kawalerom dobra. ale ani nawet rycerskiego. podczas gdy legjon polski wyprawiono niebawem na San Domingo. nie tykając przytem całkiem zaboru pruskiego. papie em rzymskim. przygotowywał car sam wymarsz swej armji do Indyj. t. powołanego do utwierdzenia „ładu bo ego”. w jedno „zgromadzenie” o 98 komandoriach). Zmieniło się jednak wszystko. Paweł był oburzony. Anglja. Równocześnie flota rosyjska. Powstały atoli nieporozumienia większe pomiędzy samymi monarchami co do urządzenia zdobyczy włoskich. Były ju przy armji francuskiej legjony polskie. Układał nawet wespół z Bonapartem wielką wyprawę do Indyj. Na tem tle nastąpiło zajęcie Gruzji. dopóki z nim mówi. skoro tylko Bonaparte wrócił z Egiptu. które spowodowały Kościuszkę do powrotu do Europy. Odtąd urojenia jego poszły jeszcze dalej: Pragnął zostać. wybrano go w grudniu 1798 roku wielkim mistrzem. z kim car mówi. podobnie on nie zdą ył usunąć synów. Portugalja. Nie widząc w synach zapału do swych przedsięwzięć. a car zawierał na wszystkie strony umowy przeciw Anglji. połączona z turecką. który oświadczył. który kazał klękać przechodniom. Oddawna nie miał w sobie nic nietylko zakonnego. a wtenczas. Uwa ał się za wybrańca Opatrzności. czy nie wysunąć przeciwko Austrji sprawy polskiej pod egidą którego z wielkich ksią ąt rosyjskich. zdobywszy na Francuzach Maltę. gdy przeje d ał ulicą. Suwarow odnosił świetne zwycięstwa w północnych Włoszech. Suwarow odwołany. skutkiem czego odkomenderowano Suwarowa do Szwajcarji (słynne przejście przez przełęcz Wielkiego Bernarda) na pomoc armji Korsakowa (któremu gorzej się powodziło). Od jednego zamachu była koalicja podminowana. e znajdzie w nim sprawne narzędzie do walki z „bezbo ną rewolucją”. zaprowadzałby na świecie „ład bo y”. ale doprowadził sprytnie do pokoju odrębnego z Rosją. Tak skończył car. czy Francja da rady całej koalicji. a eby w porozumieniu z Francją wydrzeć Anglikom Maltę. na dobitkę Anglicy. wystąpił Paweł z protestem. padłszy ofiarą spisku w nocy z 23 na 24 marca 1801 r. który zaczął rządy od ukazu o przestrzeganiu primogenitury! Zamierzał przekazać tron siostrzeńcowi swemu. niemieckiemu ksią ątku z domu wirtemberskiego. i to tylko. Punktu zaczepienia dostarczyły rozbiory Polski. Panowanie jego stanowiło nawrót do systemu państwa poza społeczeństwem. Za środek do tego miała posłu yć sprawa polska. 123 . Neapol i Turcja. e w Rosji obok cara ten tylko jest człowiekiem. Cierpiał bowiem Paweł na megalomanję. rojąc. nie potrzebując poruszać sprawy polskiej: Przyznał Maltę zakonowi.

które nazwał ministerstwami (1802). Lękliwy. Wychodziły nadal coraz to nowe rozporządzenia przeciw nadu yciom gubernatorów. Aleksander. Cała działalność Aleksandra skończyła się zresztą na pracach „wstępnych”. wyłaniały się pierwsze grupy malkontentów rosyjskich. eby były wogóle jakieś niezmienne prawa. jakby wyprzedzał swe otoczenie. jakby ograniczyć carską samowolę. a nie słu alec nadworny.. a mianowicie t. ustanawia „Komitet dobra publicznego” (istniał do r. 1808 kazał nawet sporządzić projekt konstytucji. Nie pozyskał uznania carskiego opracowany przez Speranskiego ogólny plan reform („Wstęp do skodyfikowania praw państwowych” 1809). e Rosja otrzymała za rządów „liberalnego” Aleksandra te właśnie formy organizacji biurokratycznocentralistycznej. e wywoływał tem nieraz to właśnie. nie zdradzał chorobliwości w yciu codziennem. w czem znajduje je ka de pokolenie w państwach biurokratycznych: w zajęciu bezskutecznem około jednego i tego samego niewykonalnego problemu. Tkwił wprawdzie pewien zwrot od orjentalnej despocji ku europejskiemu absolutyzmowi w tem. przyczem punkt cię kości spoczywałby jednak w Radzie Państwa (tylko to ostatnie przyjął Aleksander). unikając atoli francuskich błędów i niepotrzebnego krwi rozlewu. jakkolwiek z bardzo ograniczonym zakresem. nowy rodzaj biurokracji.Nowy car. pochodzące częściowo z wyborów. kiedy na jego dworze zajmował wybitne miejsce słynny M. 1802. gubernjalne i państwowa). zabagnił zaś ycie publiczne. a mianowicie około reformy biurokracji.. obmyśliwszy do inicjatywy prawodawczej. jakiś stały porządek rzeczy. Najskłonniejszym do głębszych reform w administracji był Aleksander w latach 1806-1811. a rezultat wszystkiego taki. czemu pragnął zapobiec. lecz wybór osoby dowodzi. e nieco sądownictwa oddzielono od administracji. Jął się tego Aleksander zaraz w r. starał się pozyskać opinję liberała i postarał się. które z małemi odmianami przetrwały do naszych czasów. W sferach dworskich. Propozycje jego. z projektem czworakich „dum” (gminne. który. Polecono mu jednak opracować projekty sądownictwa i administracji. Polityka jego oparła się na dwóch dogmatach. nie były nawet rozwa ane nigdy. trwo ny. ni o zniesienie nieograniczonej władzy carskiej. jakoby przyłączał się do sprawy. a jednak uchodził przez długie lata i za liberała i za entuzjastę w polonofilstwie! Metoda jego bowiem polegała na udawaniu. Wstąpiwszy na tron. eby opinja ta o nim przedostała się na Zachód. którym nie sprzeniewierzył się nigdy: eby zwalczać dą ności do swobód obywatelskich i eby nie dopuścić do odbudowania Polski. i eby władza wykonawcza była odpowiedzialna przed prawodawczą. Speranskij. Postęp polegał na tem. Radę Państwa. Panowanie niepoczytalnego Pawła. a nie wśród zarobkującego ogółu. e sam nie brał tej rzeczy na serjo: wyznaczył na prawodawcę Rosji inflanckiego barona Rosenkampfa. Nie chodziło im wcale o konstytucję w zachodniem znaczeniu tego wyrazu. nie znał nawet języka rosyjskiego! Aleksander I znalazł zresztą zajęcie dla malkontentów w tem. najstarszy z trzech synów Pawła. e odtąd wszelki ukaz miał być wpierw roztrząsany w Radzie Państwa. Aleksander I (1801-1823). okręgowe. lecz o zaprowadzenie prawowitości w absolutyzmie. e w miejsce „kolegjów” Piotra W. popadał w taką przesadę w zapobieganiu urojonym częstokroć niebezpieczeństwom. zw. Wytycznym tym nie sprzeniewierzył się nigdy ni na chwilę. eby ustanowić kolegjum prawodawcze. prawy obywatel. potocznem.. 1807). przy którym największy wielmo a nie był pewny jutra. niezale ny od osobistych kaprysów władcy.. zaprowadził ośm biur naczelnych. 124 . którą postanowił zwalczać. zawsze jednako bezskuteczne. Obojętnem było. jakby chciał czerpać rzecz z Francji. cierpiał jednak e na skłonność do manji religijnej i na ywiołowy wstręt do prawdy. administracji atoli nie poprawiono. skłaniało wielu magnatów do myśli. W r.

podczas gdy Napoleon wezwał do Berlina Dąbrowskiego. na grobowcu Fryderyka Wielkiego. Na to czekał Czartoryski. e Fryderyk Wilhelm III (1797-1840) zaprosił go do Berlina celem porozumienia się. równość wobec prawa. Charków) i cały szereg wy szych szkół zawodowych (akademja in ynierji wojennej i wiele innych). trzy nowe uniwersytety (Petersburg. Fryderyk Wilhelm pruski myślał z Antonim Radziwiłłem o legjonie polsko-pruskim. zaprzątniętego w słu bę sobkostwa jednego człowieka lub jego rodu. Aleksander roztrząsał ponowny memorjał Czartoryskiego (chocia ten od lipca 1806 r. 1805 do koalicji („trzeciej”. Wojny napoleońskie. Aleksander dla przeciwwagi mianował Adama Czartoryskiego ministrem spraw zagranicznych (1804) i szerzył przez szereg lat złudne wieści. A z trzech stron naraz „wskrzeszano” Polskę.. Wiedeń był ju zdobyty. która przeszła tymczasem w wojny napoleońskie.Bezskuteczność reform była. któryby mógł „od złego wypadku” być kandydatem do polskiej korony (ks. Nie rozumiano w sferach rządowych czystego interesu naukowego. Kościuszko odmówił. szafował niemi tak demonstracyjnie. przestał być ministrem i liczył na pomoc generała Kniaziewicza. Sprawa polska wciągała Aleksandra w wir wojny europejskiej wbrew jego własnej woli.. zanim Aleksander ruszył koalicji na pomoc. emancypacja ludu wiejskiego. nie doznawszy najmniejszej pomocy od „wieczystego” przyjaciela.od r. Kazań. Koalicja była rozbita. Honor wojskowy zniewalał Napoleona 125 . chcąc pozostać neutralnemi. teatralnie. Ludwik Ferdynand). to te wszystkie strony wojujące jęły obrabiać kwestję polska. licząc na poró nienie Prus z Rosją. przystąpił car w r. e car starał się podnieść poziom inteligencji swej biurokracji. nie otrzymując gwarancyj co do odbudowy państwa polskiego. Prusy.osobiście był sobkiem. zawierając pokój z Anglją i traktat z Francją. W następnym roku legły Prusy w gruzach po bitwie pod Jena (14 października 1806 r. Aleksander zaś nawzajem gotów był do porozumienia. lecz o reformę biurokracji. od uniwersytetów począwszy. Nastąpiło obopólne wyrzeczenie się „polskich projektów” i zaprzysię enie „wieczystej przyjaźni”. stanąwszy na kwaterze w Puławach 30 września 1805 nosił się tam przez dwa tygodnie ze swemi „polskiemi intencjami” tak głośno. konstytucjonalizm. neutralny. Napoleon . Spodziewając się sparali ować wśród wojny powszechnej pruskie zabiegi około sekundogenitury w Polsce. to ekspansja pozytywnych stron rewolucji francuskiej. które nie były wcale czczemi pochodami militaryzmu. W dwa tygodnie potem stał Napoleon kwaterą w Berlinie. jakoby zamierzał złączyć całą Polskę pod swem berłem i ogłosić się królem polskim. tem jaskrawsza. Lubiący teatralność Aleksander popisywał się z kolei w Berlinie sztuką udawania.miały być tylko postępowemi fabrykami czynownictwa wszelkich rodzajów. Aleksander. Petersburgu. Nie o reformę oświaty chodziło bowiem. Na zewnątrz miało się to wydawać liberalizmem ze względu na pochód rewolucji francuskiej. Ale Hohenzollernowie uwa ali wówczas za stosowne mieć na zawołanie księcia.. odmówiły armji rosyjskiej zezwolenia na przejście. W przeciwieństwie do swego ojca nie zamierzał brać udziału w zatargach zachodniej Europy i zaraz na wstępie swych rządów wycofał się ze wszystkiego. byle cesarz francuski nie odbudował Polski. .). Wziął jednak udział w „bitwie trzech cesarzy” pod Sławkowem dnia 2 grudnia 1805 r. Kazaniu i Kijowie) i 58 seminarjów duchownych. a doczekał się. ni osobiste Jego panowanie: szło równouprawnienie stanów. a dalszy ciąg kampanji miał się odbyć na ziemiach polskich. wszystkie te zakłady naukowe. wówczas dwukrotnie Napoleonowi. w przyjaźni z obydwoma obozami Europy. ale za sztandarami jego szło coś więcej.) przeciwko Francji. 1804 ju cesarz . Organizowało się cztery akademję duchowne prawosławne (w Moskwie. Napoleonowi chodziło tylko o rozerwanie koalicji. i koalicja posłu y za pozór do wojny prusko-rosyjskiej. poczem nastąpił zaraz odwrót Rosjan.

występując z programem złączenia ziem polskich celem wznowienia państwa polskiego. 1805. chocia zdobytej polskim wyłącznie ołnierzem i z własnej militarnej inicjatywy Polaków. Zerwawszy przyjaźń Rosji z Prusami. Z radością stwierdzał car. ale znów musiał zrobić coś dla Polaków ze względu na honor wojskowy. Rosja powiększyła się nawet w pokoju tyl yckim. 1809 zajęli Rosjanie wszystkie twierdze nad Dunajem.). Myślał zrazu o utworzeniu z Galicji sekundogenitury habsburskiej. 1806. jakoby „nadana autonomja” (księstwa Warszawskiego. i nie dopuścić do zdobycia Galicji. 1809 tytułem sojuszu z Napoleonem: z Anglją i Austrią. Wolałby. przeznaczając 4/5 kraju arcyksięciu 126 . e udało mu się „powstrzymać odbudowanie Polski przynajmniej w pierwszem stadjum”. eby zawadzać. jak dalece system kontynentalny przeciwny był interesom Rosji. Oparty o przyjaźń z Napoleonem. zmierzał do wyprawy na Galicję. A eby sobie zjednać Aleksandra. podziału Europy na dwie sfery wpływów: francuską i rosyjską (umowa erfurcka z 12 października 1808 r. Rosja zrywała wszelkie stosunki handlowe z Anglją. pracował Napoleon dalej nad rozerwaniem przymierza austrjacko-rosyjskiego Pozyskiwał sobie Aleksandra. Do tych kampanij przybywały dwie nowe wojny. wojnę długą. Skandynawję i Bałkan odstępował zaborczości rosyjskiej. Nie zamierzał atoli przyłączać do księstwa całej Galicji. za cenę „podziału panowania nad światem” . na wypadek wygranej i przegranej Napoleona. zobowiązując sobie wielce cara. obowiązkiem Aleksandra było dostarczyć mu posiłków. zdradzał Napoleona. eby nie sądzili. jak tego wymagał Napoleon od swych sprzymierzeńców ju od r. Księstwo Warszawskie było naturalnym sojusznikiem Francji przeciwko Austrii. zyskując wyspy Alandzkie i Finlandję po rzekę Tornea. przestrzegł Napoleon Polaków w grudniu 1807 r. Napoleon tak e nie pragnął wzmo enia księstwa. Wojna nie dotarła wcale do zaboru rosyjskiego. e na zawsze. W r.. Toczyła Rosja nadto równocześnie wojnę z Persją o zabory kaukaskie. bo Napoleon wydzielił dla Aleksandra z dawnego zaboru pruskiego obwód białostocki. eby na spółkę z Austrjakami mógł zająć księstwo. gdy Rosja przystąpiła do pokoju w Tyl y (9 lipca 1807 r. a korpus rosyjski słu ył do tego. licząc na to. i ta wojna wraz się zakończyła. ugrzęźli jednak w dalszym pochodzie w Bułgarji. t j. a sądził. Jako wystawił car korpus 30-tysięczny. ale zachowanie się tego wojska było tego rodzaju. j. lecz za przyczajonych nieprzyjaciół. sympatje jego były po stronie Austrji. który ze względu na nią chciał być przygotowanym na obie strony. ale poprzestał na tem minimum. jako cząstki „systematu” napoleońskiego) miała być jakowymś „wstępem do wskrzeszenia Polski”. 1809 we Fridrichsham. Zaniedbał dalszego ciągu wojny tureckiej. Nie chciał Aleksander zrobić adnego kroku oficjalnego. leniwą. byle Rosja nie przeszkadzała jemu w Europie środkowej. ale od wszelkiego wypadku kazał „głaskać Polaków nadzieją wskrzeszenia ojczyzny”. przeszkadzać. Flota rosyjska popadła niebawem w moc admirałów angielskich na morzu Śródziemnem. prowadził Aleksander teraz energicznie wojnę ze Szwecją i wznowił walkę z Turcją. eby ono przestało istnieć! Sprawa polska zajmuje znowu całą uwagę Aleksandra. Aleksander widząc. wypowiedziane w r. ksią ę Józef Poniatowski. Miał słuszność ksią ę Józef. i to kosztem wyłącznie Prus.uczynić coś dla sprawy polskiej. Dymitr Golicyn doradzał pozyskać „Galicjan” dla siebie. Aleksander zamieniał się tedy z kolei rzeczy na sojusznika Napoleona. Ze Szwecją zawiera pokój dnia 17 września r.). i Poniatowski uwa ał ich nie za sprzymierzeńców. przewlekłą. skupiając się na wszelki wypadek do wystąpienia w sprawie polskiej. e porozumie się znowu z Napoleonem. a wódz polski. tylko twór zabawny księstwa Warszawskiego”. skomplikowaną natomiast stała się kampanja austrjacko-rosyjska. ju od r. t. Nie rozumiał nikt w otoczeniu Aleksandra. jedyny swój dogmat. e z wojny tej mo e powiększyć się obszar księstwa Warszawskiego. zawierał przymierze przeciwko Austrji i przystępował do „systemu kontynentalnego”. e „nie będzie Polski.

„lecz uczyniłby to prawdopodobnie dla konieczności strategicznej”. Kombinacja ta nie doszła atoli do skutku. byle pozbyć się widma niepodległej Polski. chodziło jednak o formę. a zatem byłby od niej spokój. gdyby go do tego popchnęło wrogie stanowisko Rosji. a gdyby Polacy przystali na złączenie swych ziem pod berłem cara. a w takim razie popadłaby w stałą nieprzyjaźń i z Austrją i z Anglją zarazem. roznamiętniony obawą nienawistnego Księstwa. musiano podnieść nadzwyczaj cła zagraniczne. dwa obwody: tarnopolski i czortkowski wydal Rosji. i stawiał na kartę wszystko. skoro księstwo Warszawskie mo e wzrastać. widział się Napoleon zniewolonym.Ferdynandowi. oświadczyć. je eli zaś sytuacji takiej nie dało się uniknąć. e „Królestwo Polskie nigdy nie będzie wznowione”. Na nic nie zdał się „podział świata”. stanęłaby Francja znowu wobec całej Europy. Miała Rosja jeden powód realny do zerwania z Napoleonem: oto „system kontynentalny” sprowadził ruinę Rosji. bo 3/5 zwrócił Austrji. Aleksander staje się coraz natarczywszy. e Aleksander pierwszy decydował się na wojnę. wkońcu ąda. Napró no dotrzymuje Napoleon jak najwierniej sojuszu. napró no doradzał swemu cesarzowi. skoro memorjał ów pozostał bez skutku. Dzięki względom ekonomicznym stawała się w Rosji wojna z Napoleonem hasłem wielce popularnem. na czem wzrost ten zatrzyma się w przyszłości! Aleksander ąda co do tego od Napoleona specjalnego zobowiązania. pozbywaniem się takiej znakomitej pozycji strategicznej. a pozostałą piątą część. odcięta od Bałkanu. Wiadomo napewno. a powiększenie Księstwa uwa ał za „niesłychaną obrazę”. bo byłoby to wpędzaniem Polaków do rosyjskiego obozu. bo Rosja. widząc się opuszczonymi przez Francję. co znów wychodziło na szkodę handlu francuskiego. lepiej było stanąć do boju wpierw. przeznaczając dla Rosji (podobnie jak poprzednio dał jej obwód białostocki). e Napoleon szczerze pragnie dotrzymać przymierza. 127 . Od tej chwili naprę ają się coraz bardziej stosunki pomiędzy Aleksandrem a Napoleonem. któ zaręczy. dnia l lipca 1810 r. miał więc Aleksander dowód. jaką było księstwo Warszawskie. z miastem Lwowem. chocia potajemnie targował się jeszcze w najlepsze z Napoleonem o „artykuł gwarancyjny”. gdy w dalszym ciągu wojny tureckiej zajęli jeszcze tego roku 1810 ponownie Bułgarję. musiałaby oddać się całkowicie zaborom w Azji. dopiero co pokonanemu wodzowi i bratu cesarza Franciszka. a eby Napoleon ogłosił publicznie tekst układu z Rosją. Napoleon nie miał zamiaru wskrzeszać Polski. wartość rubla spadla na 25 kopiejek! A eby temu przeciwdziałać. więc rzecz nie sprawiła trudności. lecz Aleksander stracił głowę. Pragnąc zebrać jak najwięcej ziemi polskiej. zanim Aleksander zdołałby przygotować się i przeprowadzić swoje zamysły. najbezwzględniejszy z dyplomatów owych czasów. Przygotowując się do rozprawy. umyślnego antypolskiego „artykułu gwarancyjnego”. zwróconej przeciw sobie. a tylko Galicję zachodnią zezwalał przyłączyć do księstwa Warszawskiego. wezwał Aleksander w marcu 1810 r. i ostatecznie rozdzielił Napoleon (w pokoju wiedeńskim 14 października 1809 r. Na to nie mógł przystać Napoleon. proponował w Wiedniu zamianę Galicji za część zdobytej wówczas na Turcji Wołoszczyzny. Pomimo to Aleksander był bardzo niezadowolony. Talleyrand.) zdobytą przez Polaków Galicję na trzy części: większość kraju. poręczającego Rosji opanowanie bez przeszkód półwyspów skandynawskiego. Zaczynają się układy o „artykuł gwarancyjny”. e jakkolwiek nie zamyśla odbudowywać Polski z własnej inicjatywy. Memorjał ten Talleyranda doszedł do wiadomości cara. po całorocznych blisko pertraktacjach. eby raczej popierać na Bałkanie Austrję przeciw Rosji. Na nic „podział świata”. znowu do siebie Czartoryskiego. co nie wychodziło Rosji na złe. Propozycję odrzucono. i bałkańskiego.

e liberalizm carski całą Rosję pokryje konstytucjonalizmem nakształt Finlandji. bez którego byłby na łasce i niełasce koalicji trzech państw. nadający egzaminom uniwersyteckim pierwszeństwo w karjerze czynowniczej przed szlacheckiem urodzeniem. 1812 Porcie zdobyte ju „księstwa naddunajskie” i 128 . zwróconej do ambasadora rosyjskiego na publicznej audjencji. Na publicznej audjencji dnia 15 sierpnia 1811 r. będę posługiwał się sprawą Polski. jako grzechom przeciw Rosji. W maju 1811 r. Oświadczał się z jak największą stanowczością przeciw wszelkiemu konstytucjonalizmowi (chocia pragnął gorąco „ eby monarcha nadał niezmienne prawa”) i przeciwko wskrzeszeniu Polski. którego autorem był Karamzin. wojny zaś z Rosją nie mógł uniknąć. e polityka „podziału świata” jest czczą fikcją i e trzeba będzie bronić księstwa. Tem energiczniej począł car zabiegać o względy tego narodu. Pradta. Historyk ten (1765-1826) stał się uosobieniem nowoczesnej Rosji. zamierzał car wszcząć wojnę przeciwko Napoleonowi. Zdawał sobie Napoleon ju sprawę. obradowanie w sejmie nad ogłoszeniem niepodległości. ale nawet Adam Czartoryski stal się podejrzliwym i za ądał gwarancyj co do intencyj carskich względem Polski.a car dwukrotnie poręczał i zaprzysiągł nietykalność tej konstytucji (15 marca 1809 i 1810 r. Istotne znaczenie miał jeden tylko przepis. pełnej nadziei wiosny 1812 r. musiała Rosja przerwać kampanję turecką. wielka deputacja sejmowa do cesarza. zrzucając na Rosję odpowiedzialność za gro ącą wojnę. Dniepru. Car stawał się monarchą konstytucyjnym. i powa ni mę owie. czego tylko ten za ąda: mówi się wyraźnie o przywróceniu Polski z granicami Dźwiny. Niespodzianie zwraca Aleksander z początkiem r. nadał narodowi swemu rozpęd dziejowy na pokolenia całe. eby część księstwa nadać powinowatemu swemu. nawet odpowiedź cesarza!”. Napoleon miał się ju na baczności i oświadczył. e na Polaków liczyć nie mo e.Z wiosną 1811 r. Widząc. 1809. obiecuje Aleksander Czartoryskiemu wszystko. utworzenie komitetów wojewódzkich. a według wzorów mo e francuskich! Obawiano się tem bardziej. stał się twórcą nowoczesnej narodowości rosyjskiej. e brano całkiem powa nie polonofilstwo Aleksandra! Wytwarzała się grupa statystów rosyjskich. Prąd liberalny podsycony był wielce wskutek zajęcia Finlandji: w związek z „imperjum” wchodził kraj. zawiązanie konfederacji generalnej z ziem całej Polski. 1811 przedstawiono Aleksandrowi memorjał. chocia nie zawsze jawnego.: zwołanie sejmu. W Pary u opracowywano plany wojenne. i byłoby nierozsądnem pomniejszać francuską placówkę na wschodzie wtedy gdy Rosja grozi mu wojną. Podział księstwa byłby początkiem jego końca. posiadający konstytucję z równością stanów i wolnem sejmowaniem . To te nabytek Finlandji nie wszystkim wydawał się zyskiem. tem bardziej przyjmował rosyjski cesarz cechy liberalizmu i polonofilstwa. Im energiczniej przemawiał cesarz francuski. Aleksander do tego stopnia wyprowadzał wszystkich w pole. Wśród takich okoliczności mijało dziewięć powa nych miesięcy od owej pogró ki Napoleona. gdy nietylko nie udało się pozyskać księcia Józefa Poniatowskiego. a konserwatyści. stroskana powa nie o to. Proponuje Napoleonowi. czy nie udałoby się i bez wojny pozbyć się znienawidzonego księstwa. gdy istnienie księstwa czyni z Rosji wroga nieprzebłaganego. wyznacza Napoleon do Warszawy na swego rzecznika politycznego ks. gdy interesy mego narodu tego nie wymagają. Speranskij nie miał odtąd przyjaciół wśród carskich dworaków. e car „poświęca Rosję interesom polskim”. W udzielonej mu instrukcji „wszystko było przewidziane. jako środkiem zwróconym przeciwko wam”. W r. niewyczerpany w pomysłach. przemówił do ambasadora rosyjskiego w sposób ostry. przyczem dodał: „Nie myślę o wskrzeszeniu Polski.). a gdy poczęły się zbrojenia francuskie. wykołatany przez Speranskiego w r. Berezyny. Druga strona nie zasypia te sprawy polskiej. co się rzeczywiście spełniło pamiętnej. ale je eli zmusicie mnie do wojny. obawiali się. księciu oldenburskiemu (który utracił w toku wojen napoleońskich swe rodzime księstwo w Niemczech). które Polskę rozebrały. Zdecydował się więc na wojnę. próbuje. na którego zgubę wojnę podejmował i obliczał! Od lutego 1811 r. lecz musiał odło yć sprawę.

Car zmienia wodza. zawierał z Aleksandrem przymierze zaczepno odporne. Barclay de Tolly. zniszczonym umyślnie do cna walczyło się coraz mniej z nieprzyjacielem. Ze sfer polskich nie przyjmowano adnych wskazówek. nie potrzebowałby wogóle ruszać dalej. Pierwszy ich wódz naczelny. i ta resztka zamieniała się rychło w dru yny oddzielne. uchodząc przed nią. adnych kwater zimowych. skąd otoczył armję francuską szerokim łukiem z trzech stron. Odrzucono radę polskich generałów. powraca do taktyki swego poprzednika.). którą przeznaczał na łup sprzymierzeńcowi. wkońcu w luźne gromady niedobitków. poprzestając na ustanowieniu rzeki Prutu graniczną. radzących przezimować na Litwie i Białej Rusi. Nie mo na było zatrzymać się na Litwie. eby dynastja saska ukaraną była za to. co tylko w luźnym i pośrednim związku pozostawało z Księstwem. uwa ając wojnę za skończoną.niesposób było prowadzić równocześnie wojny z sułtanem i z Napoleonem. razem zaś z Prusami ruszał dalej. Mróz. Zachowywał sobie przeto mo ność odwrotu politycznego i ponownego porozumienia się z Rosją. e panowała w tem księstwie. odbyło się wszystko według programu. całe Niemcy. wojska napoleońskie niszczały w drodze od chłodu i głodu. Polaków. eby startem było nawet to. Cesarz 129 .. Na marne poszły zwycięstwa Kutuzowa. na rodzime państwo księcia Warszawskiego. W kraju. brak paszy. lecz nacierał na nieprzyjaciela. wydał twierdzę na zdobycie i zburzenie (połowa sierpnia). Fryderyk Wilhelm pruski ju 30 grudnia 1812 r. eby zmusić cara do powrotu do programu erfurckiego. Włochów. bo wszak e Napoleon wbrew radom polskich generałów nie przygotował tam adnego oparcia. a na dobitkę po ar Moskwy (16-19 września) czyniły poło enie rozpaczliwem. Car zajmował bez przeszkód Litwę i księstwo Warszawskie. a bezpieczeństwa granic od wschodu byłaby ju Polska sama strzegła. Chwyciła wczesna zima. pragnących urządzić tam wojskom Napoleona rezerwy strategiczne. Ale Napoleon chciał właśnie wymknąć się kwestji polskiej i. Gdyby Napoleon był przywrócił państwo polskie. który w roku poprzednim wziął do niewoli całą armję turecką pod Ruszczukiem . Sojusz rosyjsko-pruski okazał się niedostatecznym. a wkraczały 14 września 1812 r. dziesiątkowanego z dnia na dzień działaniem ywiołów. do Moskwy bynajmniej nie w triumfie. głód. Pradta. Podczas owych dziewięciu miesięcy zmusił Napoleon do przymierza Prusy i Austrję . Napoleon urządził sobie natomiast rezerwę polityczną. coraz więcej z ywiołami.a e dysponował „Związkiem Reńskim” ksią ąt niemieckich. pobity pod Borodinem (7 września). Sam Napoleon pędził te w sankach wprost a do Pary a. pod francuskim przewodem na pogrom Rosji. które stanowiło istną marę chorobliwą Aleksandra. Mylił się jednak Aleksander. cofnął się zaraz pod Smoleńsk. zapędzał się w kraje moskiewskie. ale Kutuzow. Dla niego celem wojny było. zobowiązywał się do neutralności. Katastrofalnemi były dla Francuzów walki pod Małym Jarosławcem (24 października) i pod Wjazmą (3 listopada). mającym pół Europy w swojej „wielkiej armji”. ruszały tedy w czerwcu 1812 r. Zajmowali więc Rosjanie i Prusacy Drezno dnia 27 marca 1813 r. Dlatego nie połączył zajętej Litwy z księstwem Warszawskiem.000 ołnierza i zawładnął szybko północno-niemieckim terenem wojny. W kwietniu zabiegł Rosjanom i Prusakom drogę Napoleon z nową armją 120. od których ponoszono klęski straszliwe. pozostawiając wolną drogę tylko na zachód. a 28 lutego 1813 r. Wszystko przybierało odmienną postać. uło onego w Pary u w zeszłorocznej instrukcji ks. Kutuzow cofnął się a pod Rjazań. Ledwie 8000 wojska francuskiego utrzymało się w szeregach. Teraz Kutuzow nie usuwał się..zawiera pokój w Bukareszcie. obok Holendrów. a dognany. a wreszcie grozę budząca u współczesnych i potomnych przeprawa przez Berezynę (26-28 listopada 1812 r. nale ało pozyskać Austrję. Pomiędzy czerwcem a sierpniem l8l2 r. samo wskrzeszenie Polski byłoby ju rozstrzygnięciem wojny. na Saksonję. Rosjanie rozpoczęli swą słynną taktykę odwrotową. Dopiero w odwrocie wypadło Francuzom staczać walki.

Aleksander otrzymywał mniej więcej trzecią część księstwa. lecz domagał się i dla Prus granic z r. ale korona widzialna jest w ceremonjach rosyjskich. torując mu drogę wołaniem: „Miejsca. brali wchodzącego Kościuszkę przy wejściu pod ramię i prowadzili przez tłum zebranych. mnie i wielu drugim wiadome. wkraczali sprzymierzeni do Pary a. ogromnie dla siebie po ądaną. nie przystawał Franciszek na odszkodowanie Prus Saksonją.. a w połowie kwietnia panował Napoleon ju tylko nad wyspą Elbą. e posiadł chocia Warszawę. Znaczyło to. a królami mieli być carowie rosyjscy. który powoływał się potem na „przyrzeczenia cesarza. i postanowiono ścigać nieprzyjaciela a do gniazda jego. dawnych granic Królestwa Polskiego”. Zabiegał koło osoby Naczelnika tak gorliwie. Heleną. jaka będzie oferta zapłaty. Co więcej. bo stamtąd „wbijał się w Europę klinem wojskowym”. wiemy od samego Kościuszki. zastrze ono. 1805. nieszczerze. przywrócenia kraju naszego do Dźwiny i Dniepru. zawarto umowę. a przynajmniej całe księstwo Warszawskie . Plany Aleksandra nie zyskały uznania kongresu. na balach. 1805. e Austrja zagarnąć ma na nowo zachodnią Galicję. e Rosja nie otrzyma całej Polski. takie królestwo. Ale teraz osądził Aleksander. Konstanty. Więc waha się długo. t. j. e „najdro sze Twoje yczenia będą spełnione”. który pragnął posiąść całą Polskę. złomek ten księstwa nazwano pompatycznie Królestwem Polskiem. Wobec Kościuszki nie znał granic ugrzecznienia. przegraną Napoleona. Ale pogodzono się i dnia 13 stycznia 1815 r. o którym mówiono te . Nowosilcow). Nowy ten twór państwowy nazwała opinja publiczna lekcewa ąco „Kongresówką”. które rozpłynęło się na prowincje rosyjskie.! Nagle zmienił się całkiem sąd o Kościuszce w sferach dworskich: Mianowany naczelnym wodzem wojska polskiego w. przepowiadał Kościuszko. Zaraz tam w Pary u czynił tedy nowe zabiegi o polskie sympatje. Próbował. Pouczeni doświadczeniem nie uwa ali jednak sprzymierzeni wojny za ukończoną. nietknięta. jak była. Nie wpływał niczem na sprawę polską epizod „stu dni” Napoleona pomiędzy Elbą a św. jak podległych”. jakkolwiek niechętnie. e będzie konstytucyjnem. zajmuje się zrazu pośrednictwem pokojowem.ale nie pora była na targi wobec wzrastającej na nowo potęgi Napoleona. e warunki co do granic z roku 1805 niekoniecznie . e „Rosjanie traktować nas będą. ks. ale nie pozwolono mu wcielić jej wprost do Rosji. Był to cios dla Aleksandra. miejsca. obstawał przy przywróceniu trzech rozbiorowych działów Polski. a zato Prusom wydać Saksonję. i. poruszał całą Polskę proklamacjami.) wystąpił Aleksander z pierwotnym swym planem.. a car zagwarantował Austrji powrót do granic z r. Aleksander przystąpił do organizowania swego nowego królestwa.Franciszek czekał. jak królestwo astrahańskie. wzywając do broni „na obronę ojczyzny waszej i bytu politycznego utrzymanie”. Niebawem zaś pisał: „Obawa jest wielka. a jaka bywała treść rozmów. urządza kongres w Pradze w czasie od 5 lipca do 11 sierpnia 1813 r. Aleksander i brat jego. aby nasze królestwo nie było. napół tygrysem 130 . i car przystał na te warunki przymierza. eby księstwo zostało „połączone” z Rosją.muszą być dotrzymane. e jest napół małpą. e np. wielki ks. Dnia 31 marca 1814 r.. Nie udało się Aleksandrowi pozyskać Kościuszki. i omal nie wybuchła o sprawę polską wojna pomiędzy uczestnikami pokojowego zgromadzenia. rad. Na zwołanym dla uporządkowania stosunków europejskich kongresie wiedeńskim (od września 1814 r. a księstwo Warszawskie rozdzielono pomiędzy wszystkie trzy państwa rozbiorowe. a gdy Aleksander począł wprowadzać do rządu Kongresówki Rosjan (Łanskoj. mocą której Saksonja pozostawała. Zdaniem Naczelnika. festynach. Ale dzięki wciągnięciu Austrji w grę skończyła się walna „bitwa narodów” pod Lipskiem w epokowych dniach 16-19 października 1813 r. obiecując złote góry. oto wielki człowiek!” Przyrzekał mu listownie. czyby Polacy sami (a istniało jeszcze wojsko polskie) nie domagali się. Polaków wcią „głaskał nadzieją”. „to jest pośmiech”. eby całe księstwo Warszawskie przyznać Rosji. Konstanty osławiony w historji „człowiek-potwór”. a w połowie grudnia 1814 r.

której rozwinęły się inne towarzystwa tajne. Jest to ciąg dalszy ideologji Filoteusza pskowskiego z jego listów do Wasyla Iwanowicza.. HEGEMONJA ROSJI. W zdobytym Pary u ustanowił „święte przymierze” . ni Europa na Rosję. nie zda się na nic. e nie utrzyma się to „naczynie gliniane. eby jego interesy nie cierpiały od sił brutalnych i nie stały się zawisłemi od gwałtu zewnętrznego. jakoby interesy narodu francuskiego nie wymagały wskrzeszenia Polski. która w gruncie rzeczy nie jest jednak niczem innem. jako obowiązek. ile trzeba na spisek. na czem polega ró nica ycia rosyjskiego a europejskiego. e Kościuszko.) Bez porównania więcej wpływu wywarła przez wojny napoleońskie Rosja na Europę. je eli mu brak właściwego tła w społeczeństwie. kulturalnemi. Na spisek przeciw czyjemuś yciu. oparty tak samo na motywach religijnych. niepodległej Polsce”. w Europie całej było zysku nie więcej. Taki był rezultat „epopei napoleońskiej” w Polsce. kiedy niekiedy udawał jeszcze liberała. ze wszystkiemi swemi następstwami. Ogół rosyjski solidaryzował się najzupełniej ze „samoder awiem”. Prus. odetchnął Aleksander. Stein. Pokonawszy Napoleona. jak zaprzepaszczaniem spraw pierwszorzędnych całej ludzkości i nara aniem na szwank dalszej przyszłości własnego nawet państwa i narodu dla osiągnięcia chwilowej korzyści drugo-. który. Austrji i Burbonów .. wchodzi w okres ciągłych wstrząśnień na tle coraz większego centralizmu. zajętem przez samego Napoleona i całe jego pokolenie. porównywać. nie trzeba uczestników wielu. Pozzo di Borgo. a nawet trzeciorzędnej. trzeba na wyścigi dą yć do tego. ani nikogo z napoleońskiej dru yny. wysnuwać wnioski i dostrzec. Hardenberg przepowiadali. owego roznosiciela rewolucji po Europie. Wyjątkowo który oficer rosyjski miał na tyle inteligencji. uwiązane przy elaznym dzbanie”. tłumaczy się błędnem stanowiskiem.proklamujące rządy absolutne i ucisk polityczny. Ogólny rezultat bądź co bądź ujemny. zw. ale bezowocne.. skoro nastaje okres reakcji. z reguły wśród arystokracji. Przeszła z Zachodu do Rosji masonerja. Wojny napoleońskie wniosły Rosji pierwiastków zachodnich „rewolucyjnych” w sam raz na tyle. a więc .. Francja dała zły przykład odsunięcia się od strony polskiej.związek Rosji. eby być wojskowo silniejszym od innych. „zdziecinniały starzec”.powszechny militaryzm stał się dalszem następstwem rozbiorów Polski. Nie sięgał tak daleko wzrok Napoleona.. choćby yciu monarchy. Oto „rozum polityczny” na czasy najnowsze. celów bezpośrednich.. ale prześladował ju systematycznie liberalizm. ale nie mo e on wywołać zmian w yciu publicznem. Malkontenci byli tylko wśród najinteligentniejszych. Zgodni z opinją Kościuszki byli najwybitniejsi politycy pruscy i rosyjscy: Nesselrode. (1815-1855. Mylił się Napoleon. jak opierać własny byt na pierwszeństwie siły fizycznej. Ograniczali się w polityce do t.. a za przykładem Francji cała Europa uznała niebawem za dogmat polityczny metodę. religijny. przeciwnie.. a Francja. i odtąd niema dla państw europejskich innej drogi. który pragnie. plecie „jakieś niedorzeczności o całej. wymagają tego interesy ka dego narodu. oddana w powrotną dzier awę Burbonom. eby w pochodach napoleońskich obserwować. dziwnie sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem! XXII.rozpowiadał teraz. 131 .

dla których utrzymanie niewoli Polski musiało tedy być celem naczelnym. miała obecnie przedmiot nienawiści w swem ręku! Nietylko „imperator”. w taki sposób. Aleksander konstytucję „Kongresówce” nadał. jak śmią posiadać Polacy „przywileje”. zdecydował się wreszcie Aleksander na koronację w Warszawie. w 1818 r. a nienaruszalność jego jest niezbędną do jej szczęścia. czy te całe cesarstwo rosyjskie. inaczej zaniknie.stały się znamieniem czasu. Nowosilcowowi. 1822 r. przystosowywanie się Europy do Rosji. małej. l8l8. i polemizowano długo i w Polsce i w Rosji o tem. e „samowładztwo” to palladjum Rosji. zawisłą wyłącznie od urządzeń rosyjskich. a nawet czasem rzucić jakieś słówko dla rosyjskich malkontentów. 1850 sprawę-polską ze „sprawą ludów”.). urządzenia konstytucyjne. np. zasadę nietykalności władzy „prawowitej” (t. kiedy zbli ała się wojna z Napoleonem. zapobiegając „bezbo ności” to tu. kazał car układać projekt rosyjskiej konstytucji. ale nie Speranskiemu. zdatna do ycia nowego. Konstytucje. Zaczęły się dekrety. Rozumiano to doskonale we wszystkich krajach i dlatego. Znaczna część liberałów rosyjskich poczęła się wahać. zamienić ja na prowincję. system szpiegowski najohydniejszego 132 . Hasło to najbardziej na serjo wziął Aleksander. Francuzem Dechampsem (elaborat ten odnaleziono. 1812. ale rozciągnięto opiekę nad wszystkiemi narodami. Powoływano się przytem na „legitymizm”. A eby rozproszyć wątpliwości. Spiski i kongresy . Oburzało ich. Monarchowie zje d ali się często. czy miał na myśli tylko kraje zabrane (Litwę i Ruś). mające konstytucję interpretować. ale teraz powrócił do urzędów. to ówdzie. Od yło z ywiołową siłą starorosyjskie prawidło. w Lublanie. przez przeciwstawienie choćby. w Karlsbadzie i Opawie. obecnie burbońskiego Ludwika XVIII. a eby radzić nad tłumieniem „rewolucji”. w Neapolu 1820 roku. w Weronie. finlandzka i polska. ani nawet z koronacją. gdy kraj pokryty ju był siecią tajnych stowarzyszeń. Z konieczności trzeba je było tolerować. gdy wyłaniało się gdziekolwiek widmo konstytucji. minister przedtem Napoleona. Całe wieki pielęgnowana ywiołowa nienawiść do Zachodu. czy da się utrzymać konstytucja obok „samodier awia”. Na tle nienawiści do Polski nastąpiła zgodność państwa i społeczeństwa. 1830). jak w Moskwie”. bo zmodernizowana .a zarazem nastaje hegemonja rosyjska w Europie. jakby obelgę dla siebie. Pojawiła się policja tajna. Kiedy w r. t.Po wojnach napoleońskich odzywa się najprawdziwsza moskiewszczyzna. jakich nie posiadają Rosjanie. a eby ją ścieśnić. lecz słu alczemu dworakowi. stały się szkopułem państwowości rosyjskiej. e musi się rozwijać. Speranskij poszedł wprawdzie na wygnanie w r. Wszelka konstytucja ma to do siebie. Obywatele Królestwa stanęli na pierwszej z tych dróg. chocia nie do wpływów politycznych. Trzonem „świętego przymierza” były trzy dynastje państw rozbiorowych. lecz dokładnej kopji siebie samego. j. w Akwizgranie. Ten nie brał zgoła na serjo zleconej sobie roboty i wyręczał się swoim sekretarzem. które-to hasło wymyślił Talleyrand. Odrębność Królestwa odczuwał ogół rosyjski. j. Z zawiści poczęła wyrastać nienawiść. Opinja rosyjska po większej części szła za Karamzinem głosząc z nim i wierząc. w 1819 r. Pod egidą i protektoratem cara odbyły się kongresy. istniejącej w chwili zawarcia „świętego przymierza”) posunął do tego stopnia. Przeciwko „świętemu przymierzu” pokryła się Europa cała siecią spisków. a radzono nad utrzymaniem „ładu bo ego” nie tylko dla dobra poddanych własnych. 1820 r. w Hiszpanji 1822 r. tudzie uwa ając za czynnik dobroczynny ycia publicznego „zbawienny strach”. Zaczyna się nieznane dotychczas dziejom Rosji zjawisko: państwo oparte na społeczeństwie. wsunął w mowę tronową ustęp o rozprzestrzenieniu konstytucji. e wszystko wszędzie powinno „być. a „król” na drugiej. ale naród cały pragnął znieść odrębność państwową Kongresówki. ale nie kwapił się z zaprzysię eniem jej. i potępił nawet powstanie greckie przeciwko Turcji (1821 r. łączono a mniej więcej do r.. potem w r.

tajność obrad sejmowych i t. cenzura coraz głupsza. Była więc napozór unja jakaś części Polski z Rosją.. Miał Aleksander w dziedzinie biuralizmu administracyjnego pewne zdrowe skłonności decentralistyczne. np. Do r. lecz niepowstrzymane wcielanie Królestwa do Rosji. e ywioł ten. Litewskiego i Rusi południowej. państwo miotane przeciwieństwem kultur.skoro Aleksander nie miał syna . Gwałt ten. bezprawnie spolonizowane i „katoliczone”... Stopniowe usuwanie konstytucji pobudzało oczywiście do opozycji . 1820. zawierając rozmaite „umowy” z towarzystwami rosyjskiemi. częstokroć wykluczające się wzajemnie.lecz Aleksander zyskiwał na nowo sympatje obietnicami. panujący. Mikołaja.wymuszono na nim dwukrotnie. 1818 i „Sojuz Spasenia” około r. z wyrachowaniem planowem.. W tajnych towarzystwach roztrząsano najpierw kwestję krajów zabranych. Nie krępował Polaków w zaborze rosyjskim w dziedzinie szkolnictwa. jako wcielonych do cesarstwa gubernij. je eli to nie nastąpi. e przyłączy do Kongresówki Litwę i wznowi historyczne państwo polskie. p. gdyby się udało wcielić Kongresówkę! Ucisk mógł w tym stosunku sił moralnych hartować tylko stronę uciskaną. i wobec tego drugorzędne tylko znaczenie mają polityczne programy tych konspiracyj. jakoby ziemie te były „odwiecznie” i „rdzennie rosyjskie”. Sam starał się o rozpowszechnienie wiadomości o tych przyrzeczeniach. mieścił w sobie jak największe niebezpieczeństwo dla Rosji. prowokatora. przyswoi sobie kulturę ową wy szą od podbitych. wojska rosyjskie. a có dopiero. Ale uwa ał go car za dobrego dla Polski w sam raz. ale wnet nastał tem gwałtowniejszy rozłam. W latach owych po kongresie wiedeńskim odbywało się „ciągłe kojarzenie polsko-rosyjskie” na tle masonerji. któremi były zawsze: absolutyzm i zniszczenie nawet cienia niepodległości Polski. Udzielało to znów na jakiś czas bezpieczeństwa Aleksandrowi i właściwym jego planom. w r. Tak np. licząc na pomno enie z tego skarbu 133 . ale centralistycznej (Pestel).gatunku. wprowadzaniem licznych drobnych. „Siewiernyj Sojuz” głosił federację w obrębie monarchji konstytucyjnej (Nikita Murawiew). wśród nich i przez nie popularyzowało się zapatrywanie. Konstanty był nawet na rosyjskie stosunki zbyt dziki. a „król”. i dlatego . eby stosować się nawet w cywilnych sprawach do jego „rozkazów”. Niektóre towarzystwa tajne rosyjskie zajęły zaraz od początku stanowisko nieprzyjazne względem Polski. powolne. polecił Radzie Najwy szej. a w istocie rzeczy stopniowe. Wśród spisków zrodził się nacjonalizm rosyjski i z nich wytrysnęło źródło impetu rusyfikacyjnego. 1823 (proces Filaretów). będąc zasadniczo za utrzymaniem związków politycznych z Rosją. bo wkońcu wywróci się. rozluźnia się i popada w błędne koło odruchów bezcelowych.. co te zaczęło się w r. przeprowadzany systematycznie. zrzeczenie się następstwa tronu na rzecz najmłodszego z braci. z którego coraz wyraźniej wyłaniały się ucisk i prześladowanie. Polskie spiski łączyły się z rosyjskiemi. choćby ustnych. 1823 był Adam Czartoryski kuratorem okręgu naukowego wileńskiego. Kultura wy sza mo e zostać opanowaną trwale tylko w ten sposób przez ywioł kulturalnie ni szy. a stosunki te zdawały się popierać przypuszczenie o zamierzonem przyłączeniu Litwy do Królestwa. a wyniszczających. dzięki czemu wydawał się tem liberalniej! Był dbałym o rozwój handlu i przemysłu. Zakwitnął uniwersytet wileński i liceum krzemienieckie Czackiego. 1820 i 1822. „Zakon rycerzy rosyjskich” Orłowa w r. To stanowi historyczną istotę rzeczy. ks. Istotnym władcą kraju był w Królestwie „dziki” Konstanty. wytwarzało nastrój. Nie mo e być w jednem państwie dwóch kultur... Ju posiadanie prowincyj w. Wlecze się szereg złudzeń. boć ciągle mo na było reformować administrację. podczas gdy „Ju nyj Sojuz” zmierzał do republiki. a od wszelkiego wypadku znajdowały się w Polsce stale. nawa państwowa nie mo e być sterowana równocześnie w dwóch kierunkach. demoralizować zaś i odbierać siły ywotne stronie gnębiącej. Utrzymywał tymczasem car swych poddanych w oczekiwaniu wielkiej reformy.

ka de szlachetniejsze bicie serca”. Byli to wyłącznie arystokraci młodszego pokolenia i oficerowie gwardji. wstrętny dla godności ludzkiej. godząc się w tem. stojące tu koło niego). a rządy pojmował po wojskowemu. na gospodarstwach. i był przygotowany dobrze do odbicia ciosu. „obznajomieni o wiele lepiej z literaturą francuską. wytwarzając z nich armję dozorców i szpiegów administracyjno-politycznych. Słusznie powiedziano. bank państwa i t. 26 grudnia. gdy komenda jest od tego. 1832. Brak środków pienię nych nie dozwolił wykończyć nale ycie tego „systemu”. Pojmował administrację państwa po swojemu. p. rewizje. a który mógł był powiedzieć o sobie: „Komitet ministrów. w którym „nad literaturą w Rosji cią y ten stan dziwny. „Przekonany był w ciągu długiego panowania. roku 1817 obywatele litewscy wnieśli do tronu prośbę w tej sprawie. Aleksander wtedy właśnie zachorował i zmarł w Taganrogu (w powrocie z Krymu) śmiercią naturalną dnia l grudnia 1825 r. Cara omal nie pozbawiono ycia (od kul na placu przed Pałacem Zimowym zginęły dwie osoby. 25 grudnia. e Mikołaj urządził w swej kancelarji przybocznej nowy oddział. Jedynym skutkiem spisku było. Odbywa koronację nazajutrz. Mikołaj. a była krótka i węzłowata: Kto ośmieli się mówić o uwłaszczeniu. W r. komendzie zaś nie tylko nie godzi się przeciwić. jak oddziałem wojskowym”. otrzymywanych w u ywalność od państwa. z obowiązkiem słu by wojskowej na ka de zawołanie. a ten stan ułatwiał działanie spiskowym. ani nawet ograniczenie nauki i poddanie uniwersytetów kontroli policji i czynownictwa. Wyrazicielem jego myśli stał się osławiony Arakczejew. mającej słu yć do zapobiegania przestępstwom politycznym. Dopiero 24 grudnia 1825 r. „ochrany”. e spisek dekabrystów wygląda raczej na rewolucję pałacową. 1824 połączyły się w jedno obydwa „Sojuzy”:. drogi. Zbiegiem okoliczności miały jednak „Sojuzy” wystąpić nie przeciwko niemu. policja. nazwany „pierwszym uczniem Karamzina”. Kiedy w r. zanim nadeszła odpowiedź. Koroną jego systemu były „kolonje wojskowe”: osadzano wojskowych po wsiach. Porzucano teoretyczne roztrząsania.publicznego. zezwalając włościanom na wolne wykonywanie rzemiosł i „manufaktur”. mianowicie owo osławione „tretie otdielenie” z pułkiem specjalnej andarmerii. e carem zostałby „dziki” Konstanty. e nale y działać. Stosunek Aleksandra do „reform” charakteryzuje się wyraźnie stanowiskiem jego w sprawie włościańskiej. minęły dwa lata. decyduje się ogłosić carem Mikołaj I (1826-1855). północny i południowy. był wśród despotycznych carów najdespotyczniejszym. To te za Mikołaja I „policja i cenzura śledziły czujnie ka de drgnienie wolnej myśli. będzie zesłany na Sybir! Nie myślał natomiast Aleksander nigdy o adnym kompromisie z rosyjskim prądem konstytucyjnym. osiadłych wśród ludności wiejskiej długiem pasmem od Bałtyku do Krymu. ale o uwłaszczeniu nie chciał ani słyszeć. Dyrektorem tych „kolonij” pozostał Arakczejew a do r. t. lecz ani nawet nie godzi się miewać własnych myśli. a biurokracji karnym. a następnego dnia. eby myśleć za podkomendnych. Coraz widoczniejsza reakcyjność cara pobudzała spiski do większej energji. hierarchicznie zorganizowanym zastępem komendantów ró nych stopni”. Jak ka dy car. ale gdyby się zamach był udał. byłoby tyle tylko zmiany. Aleksander dowiedział się o tem jesienią 1825 r. kanały. który wedle 134 . Znaczny stopień tolerancji dla sekt pada te na szalę dodatnią panowania Aleksandra I. „Naród wydawał mu się zbiorowiskiem szeregowców. który wyznaczono na dzień Nowego Roku 1826 r. nastąpił zamach „grudniowy” (stąd: „spisek dekabrystów”). e krajem i narodem rządzi się tak. a eby dokonać zamachu. zw. ni z rzeczywistością rosyjską”. stąd port wolny w Odessie. Rozszerzył prawa tego stanu. Jest to okres. Na cenzurę składały się coraz wyraźniej słu alstwo w parze z głupotą. zajęty był te Mikołaj I reformą biurokracji. to ja!” Kierunkowi Arakczejewa nie wystarczały coraz mo niejsze cenzura. nazwany słusznie „rodzajem Sejana”. Pomimo zrzeczenia się tronu przez Konstantego trwały przez dwa tygodnie nieporozumienia i zawikłania.

a w r. przywiązanego do Kościoła. e a stanie się zgoła niezrozumiałą”. „nawracanie” protestantów i ucisk unitów.. e nie turbował się o „legitymizm”. Ró nił się Mikołaj od brata równie tem. bo zaraz następnego roku zaczęło się znoszenie klasztorów i parafij. i obyczaje biurokratyczne przeniosły się do zarządu wojskowego. 1827. ani te nie puszczano poddanych carskich za granicę. Puszkin (1790-1837 r. Ale „najsławniejsze” są „reformy mikołajowskie” w zakresie oświaty: Postanowił ograniczyć poprostu ruch naukowy i frekwencję szkół do tego minimum. Trzymając się tradycji ojcowskiej. jako takiej. Wszyscy wybitniejsi pisarze rosyjscy poznali więzienia z doświadczenia własnego. zmusza mówić językiem Ezopa. w r. Podciął więc rząd carski unję w samych korzeniach. tym sposobem. e Polacy ją przyjmowali. Stąd prześladowanie sekt. mimo wielkiego aparatu około nich. ze skutkiem takim. ale nie dozwolono na adne liberalne podmuchy. jakkolwiek nie był od tego. sprowadzającą je do absurdu. nauki. którato komedja charakteryzuje dosadnie rządy czynownicze za Mikołaja I. Ostatecznie reformy Mikołaja. następne do r. czego skutków opłakanych sam jeszcze miał do yć. e cenzorem jego był. poza sferą egzaminów państwowych. 135 . Mając zaufanie tylko do wojskowych. Uwa ał się i on za opiekuna wszystkich monarchów przeciw wszystkim stronnictwom konstytucyjnym i wszystkim tajnym organizacjom. Sromotna zdrada wyforytowanego przez sfery rządowe na biskupstwo apostaty Siemaszki nadała gwałtowi formę „wozsojedinienia” (zjednoczenia) z prawosławiem. jakiego wymagało zapełnienie posad urzędniczych. 1827 powstaje pomysł zupełnego zniesienia unji. W r. sam car.). gdy w r. Pozwolono pracować nad tem dziełem i Speranskiemu. W r. filozofji. 1835 wydano specjalną ustawę dla uniwersytetów. byle nie zabrakło duchowieństwa obrządku wschodniego. ale traktował to wprost jako hegemonję Rosji w Europie i jako ubezpieczenie własnego „samoder awia”. Ale nie czekano nawet na skutki tego ukazu. wzmógł Mikołaj wielce ywioł wojskowy w administracji. a w r. eby stamtąd nie przywozili zgorszenia. Nowością panowania Mikołaja było przyjęcie przez rząd tendencyj rusyfikacyjnych. 1851 wymyślono ustawę pasportową. z których najwa niejszemi przeprowadzone w r. 1832 rozwiązano całkiem zakon Bazyljanów unickich... Rusyfikacja. zarzuconą ju za poprzedniego panowania. 1850 zakazano wprost wykładów. ale w dobrach prywatnych pogorszyło się nawet wobec coraz większej samowoli tak właścicieli dóbr. Tą prześladowczością wyznaniową ró niło się panowanie Mikołaja zasadniczo od rządów tolerancyjnych Aleksandra I. a pierwszy tom „Zwoda zakonow” gotów był w r. którego dokonał Siemaszko oficjalnie na kraje zabrane w r. bo uwa ał to za korzystne dla siebie. Poło enie włościan koronnych poprawiło się bardzo pod jego rządami. Pozostała unja tylko w granicach Kongresówki. ograniczyły się do kilku szczegółów. ale wydawała mu się zawsze politycznie podejrzaną. eby częściowemi ukazami poprawiać dolę jego.orzeczenia Szczedryna (bajkopisarza). po rozmaitych prześladowaniach zaznał tego niebezpiecznego wyró nienia. jako nauki. Unja trzymała się zawsze sztucznie.. Prace te zajęły 14 lat. rozpoczęto je r. 1832. nie dopuszczał Mikołaj myśli o uwłaszczeniu ludu wiejskiego. a nadto torturowano ich przez całe ycie cenzurą. to bądź co bądź przedewszystkiem przymus prawosławia. 1827 zakazano łacinnikom wstępować do Bazyljanów. pełną szykan. zdarzały się nawet lokalne bunty chłopskie. zmusza tak kręcić myślą. którzy nie chcieli się nawracać. jako znawcy. 1830: dalsze oddzielanie sądownictwa od administracji i reforma urzędów gubernjalnych. burzącej niepotrzebnie umysły. jako te czynownictwa prowincjonalnego. Największy poeta rosyjski. Tylko raz udało się przemówić jawnie i wyraźnie Gogolowi w „Rewizorze petersburskim”. 1839. nie tylko nie pojmował. Nie dopuszczano ksią ek z zagranicy. 1840. Przy „świętem przymierzu” trwał. Wysadził do reformy administracji komitet pod przewodnictwem Koczubeja i podjął ogólną kodyfikację.

uświadomienie. a eby usunąć ją z Bałkanu. udzieliły mu poparcia państwa Zachodu i przez lat kilka (gdy powstanie przeciągało się) rozgrywały się sprawy bałkańskie bez Rosji. z których ludnością trzeba się było liczyć. Pokojem z r. W r. Mikołaj zawarł w r. Austrji. Szirwan. powstałym i kierowanym z Anglji.Stawiał te kwestje nadzwyczaj jasno i szczerze. Poczynała Rosja zajmować kraje zaludnione gęściej. czy te zamaskować. a z kaukaskich krajów zagarnął byt Mingrelję. zresztą Aleksander powiększył ju przedtem granice państwa o Białystok. Kampanja. tudzie „księstw naddunajskich” (Serbji. a za Mikołaja następuje uświadomienie mo liwości przeciwieństwa z drugim systematem. które objawiło się w Anglji wpierw. dotyczący Azji. Odtąd azjatyckie interesy Rosji wikłają się z europejskiemi i wywierają coraz większy wpływ na politykę rosyjską w Europie. Aleksander. gdy Porta zmuszoną była uznać niepodległość Grecji. Odtąd poczyna się polityka rosyjska wobec ludów azjatyckich. Bessarabję i o wielkie księstwo Finlandzkie. Zanosiło się na sojusz tych dwóch państw z Turcją przeciw Rosji. Zwycięstwa te wydały się zbyt wielkiemi Anglji i. resztę Gruzji. ledwie otrzymała prawo przejazdu dla okrętów handlowych przez Bosfor i Dardanele. zabory nie mogą ustać. zagospodarowane i posiadające własną kulturę. dopiero od czasów Aleksandra I staje się Rosja inicjatorem pewnego systematu politycznego w Azji. niezaludnionemi obszarami sybirskiemi. okręgi nachiczewański i erywański. wchodziła Rosja ju za Mikołaja I na flukta polityki światowej. Równocześnie prowadził Mikołaj wojnę z Persją. mających opłacać tylko daninę lenną sułtanowi. była triumfalną dla Rosji. potrzebowała nawet spokoju celem przetrawienia nabytków. mógł się wycofać a raczej musiał. Od pokoju adrjanopolskiego począwszy waha się polityka Rosji wcią pomiędzy Europą i Azją. kiedy otrzymywał Królestwo Polskie! Rosja była w owej chwili nasycona w Europie. poczerń Turcy ustąpili z Morei (Peloponezu). wyczerpany wojnami napoleońskiemi. Aleksander za egnywał się od greckiego powstania. l 813 zagarniał Aleksander I na Persji Dagestan. po Adrjanopol włącznie. zatrzymać zaś mogła tylko kilka przystani na wschodniem wybrze u morza Czarnego. lecz wobec Azji nie! Mikołaj nie mógł głosić tej formuły. a uwa ał za wskazane określić to. Wyjątek od legitymizmu. Wznowiwszy wojnę perską Mikołaj zagarniał na Persji mocą pokoju w Turknad iu 1828 r. 1827 umowę w Londynie z Anglją i Francją i wypowiedział wojnę „legalnemu” sułtanowi. Posiadanie Syberji nie pociągało za sobą adnych konsekwencyj politycznych. a zresztą legitymizm obowiązywał tylko wobec Europy. Mołdawji). teorją legitymizmu. Zmienia się zasadniczo stanowisko Rosji w Azji. chocia autonomiczne. i w pokoju adrjanopolskim 1829 r. nie wdając się osobiście w adne teorje. z zaborczej ekspansji. ni w Rosji. niebezpiecznemi dla interesów tej na Bałkanie. inaczej biada caratowi: nie utrzymałby się. Pozyskawszy hegemonję Europy za Aleksandra I. odziedziczoną tak e po poprzednich panowaniach. zdobyte przez tego Paskiewicza (stąd przydomek „Erywańskiego”). Imerecję. przerwane przez swego poprzednika z konieczności. bo ka dy car musi rozszerzyć granice państwa. Zaczynał się podbój Armenji. rozszerzył Mikołaj i na europejską Turcję. Z powodu azjatyckich spraw powstał za Mikołaja aksjomat o antagonizmie interesów rosyjskich a 136 . podjął na nowo wojny tureckie. ogłaszał zaś zaprzestanie zaborów wtenczas. Wojna ta zmieniła atoli zasadniczo stan rzeczy na Bałkanie. prowadzona w dwóch częściach świata. zmuszona zwrócić wszystkie inne zdobycze. 1828 podbił Dybicz (obdarzony następnie przydomkiem „Zabałkańskiego” Niemiec Diebitsch) większą połowę półwyspu Bałkańskiego. tu przed wojną wielką 1812 roku. Tego jeszcze roku połączone floty trzech sprzymierzonych państw zniszczyły flotę turecką w bitwie pod Nawarinem. Wywarto na Rosję taki nacisk. gdzie panowała dotychczas tylko nad niezagospodarowanemi. tamtej zaś w Azji. Multan. podczas gdy Paskiewicz zdobył w Azji niedostępny Kars i Erzerum.

przejętemu tak nawskroś poczuciem praw obywatelskich. i na tem tle przystąpił Mikołaj do o ywienia na nowo „świętego przymierza”. Car. Najdespotyczniejszy z despotów car nie mógł być yczliwym konstytucyjnej Kongresówce. którzy przez antagonizm do polskości stawali się gorliwymi. a pierwszy sejm swego panowania zwołał zaledwie na rok 1830.. a polska armja ginęłaby w dalekich krajach. a eby wojsko polskie nie mogło być u yte przeciw Belgji i Francji. Ludwika Filipa. od europejskiej i azjatyckiej strony.ale zostałyby na miejscu pułki rosyjskie. urządzając się. gdy i bez powstania byłyby wojska rosyjskie zajęły Kongresówkę. Car zamierzał prowadzić tę wojnę nie rosyjskiem wojskiem. Dlatego-to zniesienie unji było aktem niezmiernej popularności wśród najobojętniejszych na kwestje wyznaniowe „wolnodumców”. a powołano na tron przedstawiciela innej gałęzi dynastji francuskiej. Na dzień 1 lutego 1831 r. a eby. podczas gdy austrjackie wojsko wkroczyłoby do Francji z drugiej strony. zmalałoby wojsko polskie i wróciłoby osłabione. choćby zwycięskiej. dokonać zniszczenia nawet resztek niepodległości i panować nad „podbitą” Polską. miałaby Królestwo w swem ręku i nie potrzebowałaby z niego wychodzić. stawał doprawdy na czele narodu rosyjskiego. a rosyjska nietknięta. i nadto na miejsce wyprawionych w pochód pułków polskich weszłyby do kraju „zastępczo” dalsze korpusy rosyjskie. Roztrząsanie wątpliwości. i z całej konstytucji zostały ju ledwie strzępy . Dopiero w r. w Moskwie.jak gdyby Mikołaj. poplecznikami prawosławia. 1829 zdecydował się na tę koronację. próbującego nazbyt rządów absolutnych. je eli ono wiodło go przeciw polskości. chciał sprowokować wybuch. Antagonizm dwóch kultur działał te coraz bardziej. Rosja miała ruszyć na Belgję z pruskiemi posiłkami.. im bardziej zaś pragniono dopilnować azjatyckich interesów.angielskich. Mikołaj nie miał ochoty uznać odrębności państwowej Kongresówki formalnym aktem koronacyjnym. w razie zaś przegranej armja polska byłaby rozbita. Równocześnie niemal wypowiedziała Belgja posłuszeństwo królowi holenderskiemu. eby koronację na króla polskiego odbyć. wyznaczono wymarsz wojsk polskich za pruską granicę . 137 . które ju zamierało. „króla mieszczańskiego”. tłumiąc go. W lipcu 1830 r. i nawet skrajny liberalizm rosyjski gotów był godzić się z „samoder awiem”. chocia nie wierzącymi. e w samej e Polsce ma wybuchnąć rewolucja. Te plany wydały się. lecz polskiem. a opanowanem w zupełności i wyłącznie przez wojska rosyjskie. wiedzący dokładnie o tajnych związkach. jako osobne państwo. ani narodowi polskiemu wogóle. zarządzono. stający przeciw swemu królestwu polskiemu. Wprawiono tedy w ruch „święte przymierze”. tem bardziej przejmowano się przeciwieństwem do Anglji i liczono się z mo liwością osaczenia przez nią z dwóch stron. a e pozostawały one w międzynarodowym związku z sobą. Na posłach sejmowych dopuszczał się wprost gwałtów. nie wahał się proponować. popadało w polskich tajnych związkach w błędne koło. Ofiarą tego o ywienia miała paść Polska. Skorzystał z pierwszej sposobności. W wojnie na Zachodzie. Wobec tego nie mogła Rosja pozostać w Europie izolowana. a eby pozbyć się armji polskiej. a konstytucyjne. czy powstanie wyjdzie Polsce na dobre. uznającego wolności konstytucyjne. a naciskany. wygnano z Francji Karola X. A zatem Królestwo Polskie miało zostać ogołoconem zupełnie z armji własnej. jakie zawsze konsystowały w Kongresówce. bo któ by ustąpienie jej wymusił? Tak tedy cele „świętego przymierza” łączyły się z nieuniknionem osłabieniem Polski i z zaprowadzeniem w Polsce rosyjskich rządów wojskowych. doszły do wiadomości kierownictw tajnych organizacyj.

ale wojsko polskie stało całkiem bezczynnie od 30 listopada 1830 do 14 lutego 1831 r. eby bezpośredni sąsiad. ale poręczał Kongresówce osobny zarząd. ale niebezpieczeństwo to tyczyć się będzie dopiero wnuków. 8 września 1831 r. wnuków tycząca. zająwszy nawet wobec Francji nieprzyjazne stanowisko. a tymczasem Prusy pomagały Rosjanom wydatnie od granicy swego zaboru. i arcyksią ę Karol stal się kandydatem do korony polskiej. e Rosja mo e wprawdzie stać się groźną dla Anglji w Azji. Zwycięstwo pod Stoczkiem (14 lutego) i następne (od 19 do 31 marca) zmagania się pod Grochowem i w okolicy (w których następstwie Dybicz popadł w niełaskę). Nie dotrzymano znowu adnych zobowiązań. Adam Czartoryski. i otrzymał odpowiedź w zasadzie przychylną . Francja zgodziła się. i uczeni i literaci musieli emigrować do Francji. Polacy.000 wojska przeciw 63. W Prusiech Fryderyk Wilhelm IV (1840-1861). czy który z arcyksią ąt nie przyjąłby korony polskiej. a w czerwcu litewska spełzła tak e na niczem. Nastąpiła wymiana memorjałów. Wobec tego Austrja decydowała się stanąć obok Polski w takim tylko razie. a dnia. łudzeni nadziejami układów. chocia wcale nie skutecznie. cenzurę urządzono taką. Belgja zyskała niepodległość. zamykano zakłady naukowe i szkoły (poza Kongresówką zamknięto wszystkie szkoły polskie). Plany te upadły. W kwietniu zaczęła się ta wojna zaczepna. lecz Anglja odmówiła z całą stanowczością. to samo spotkało w maju wyprawę podolską. e wojna da się zredukować do „wojny konstytucyjnego króla polskiego z absolutnym cesarzem rosyjskim”. W miesiąc kapitulował Modlin. Wyprawa na Wołyń poszła na marne. I tam powiedziano sobie. który głosił. je eli uzyska aprobatę mocarstw zachodnich.. Zawiodły nadzieje przywiązywane do Austrji. Do administracji wprowadzono niemal połowę urzędników rosyjskich. chcąc być wogóle czynnymi. ju 29 listopada 1830 r.którą atoli wnet cofnięto pod wpływem wszechwładnego w Wiedniu Metternicha. walczyły na coraz szczuplejszej przestrzeni. a z końcem października Zamość. 1833 zjazd w Munchengratz. „Statut organiczny” z 26 lutego 1832 r.. ze szczegółowemi nawet planami wspólnego postępowania. Monarchowie trzech państw rozbiorowy odbyli w r. e Rosja mo e wprawdzie być niebezpieczną dla Austrji. a dopilnować. ale to tak e kwestja dopiero. trzeba było przekroczyć granicę austrjacką i tam broń zło yć.to te powstanie wybuchnęło łatwo a przedwcześnie. do cesarza Franciszka z zapytaniem. stawiając im mosty i dostarczając ywności. wkońcu pod samemi rogatkami Warszawy.. pozwalając generałom rosyjskim naruszać ją. Paskiewicz wkroczył do stolicy. podczas gdy narazie lepiej za ywać spokoju.Materjału rewolucyjnego nie brakowało w kraju. W styczniu 1831 r.. Wojska polskie. Francja. wszak starano się o to z Petersburga od lat kilkunastu . nie tylko wypuścili wolno Konstantego z całym jego korpusem rosyjskim. W całej Europie zwiększała się reakcja coraz bardziej. w Austrji cesarz Ferdynand (1835-1848) strzegli swych państw pilnie od „zarazy” prądów konstytucyjnych. a tymczasem lepiej mieć w Rosji sprzymierzeńca przeciwko wszelkiej rewolucji. tudzie triumfy orę a polskiego pod Wawrem i Wielkim Dębem sprawiły. nader ju bliska. osaczane. Tymczasem miała czas nadejść silna armja rosyjska. Było w Kongresówce stronnictwo. jak miała to okazać przyszłość. zwrócił się prezes rządu. W lutym 1831 r. do rzędu zatargu konstytucyjnego. a Polska utraciła ją do reszty. wkroczyło pod Dybiczem 114.000 naszych. bo szczęście wojenne odwróciło się od nas. Za późno zdecydowano się wzniecić walkę na całym historycznym obszarze ziem polskich. nie była zbyt potę na. zniósł konstytucję. łudzące się. umawiając się o wzajemne prawo interwencji w razie przesileń politycznych. Szukano przymierza w Austrji. e mo e się obejść całkiem bez wojny. Narazie jednak władał sprawami wewnętrznemu i 138 . e Metternich sam podjął rokowania na nowo.

wybucha w Pary u nowa rewolucja. ale ani nawet bez niego. W ten sposób doszło do słynnego „odwrotu ołomunieckiego” (Der Gang nach Olmutz). to system mikołajewski. e ma „spokojnych” poddanych. Opieka Mikołaja nad najmłodszym z monarchów europejskich nie kończyła się bynajmniej na stłumieniu powstania węgierskiego. Mikołaj był naprawdę monarchą monarchów. Prusy. to szczyt przystosowania się Europy do Rosji. „Unję” niemiecką. Austrja opanowała na nowo Wenecję i Medjolan. Nic się nie działo nie tylko wbrew niemu. i Francja ogłasza się powtórnie rzeczpospolitą! Zebrałaby się niewątpliwie koalicja. Dołączył się niebawem i specjalny interes rosyjski. pod Vilagos przed generałem rosyjskim Rudigerem. Zwolennicy Prus uradzili wczesną wiosną (20 marca do 27 kwietnia) 1850 r. gdy wtem car Mikołaj wdał się w to i stanął z całą stanowczością po stronie habsburskiej. co oddziałało te na Niemcy. Wyprawił tedy Mikołaj do Siedmiogrodu posiłki przeciw Bemowi. Młodociany monarcha oddał się zaraz pod opiekę monarchy przodującego w Europie i zaczął panowanie swoje od zjazdu z Mikołajem w Warszawie. a sprawa polska stała się znowu pomostem da porozumienia się. Zaniosło się na powa ne starcie pomiędzy dwiema głównemi dynastjami niemieckiemi. 1833. Nie tylko w imię układu z r. W północnych Włoszech wybuchło równie powstanie przeciw panowaniu habsburskiemu. Kiedy wybuchło przeciw Habsburgom powstanie madiarskie. to zenit rządów absolutnych. gdyby nie to. wyrzekły się w układzie ołomunieckim prób pozyskania hegemonji w Niemczech z pomocą dą eń do zjednoczenia ich. odsądzając go od korony węgierskiej. nie oszczędziwszy ani Berlina. 139 . byłoby się wdało w sprawę „święte przymierze”. Wywarł te Mikołaj wpływ stanowczy na losy Niemiec i wyświadczył przytem trzecią jeszcze przysługę dynastji Habsburskiej. poczem nastąpiła kapitulacja naczelnego wodza węgierskiego. e tym razem przykład paryski okazał się naprawdę zaraźliwym. 1831 (Dembiński i Bem). Ju nie groziła Rosji zbrojna wycieczka zaczepna z Węgier przez Galicję do Kongresówki. W Wiedniu rewolucja zwycię yła a cesarz Ferdynand abdykował na rzecz swego 17-letniego bratanka. Lata 1832-1848. wśród doprowadzonego do najwy szego porządku „ładu bo ego”. u yczali mu więc poparcia. Nagle. ów nie troszczący się o „wnuków” mędrzec reakcji. Hohenzollernowie zrozumieli. którzy nie taili się z tem. gdyby rewolucja wzięła górę u ościennych. 1848. Na tle prądów konstytucyjnych wytworzyła się w Niemczech dą ność do zjednoczenia politycznego. wzrok organizacyj niemieckich skierował się ku Prusom. Metternicha obalono! Jeden tylko car Mikołaj mógł się pochwalić. Zdawało się. powstanie włoskie upadło. ale ten wyparł całkowicie Moskali. Wnet potem ogłoszono detronizację domu Habsburskiego. ale wprost dla utrzymania hegemonji rosyjskiej nad Europą nale ało dopomóc dynastjom dwóch innych państw rozbiorowych przeciwko pochodowi konstytucyjności. a ponad Europą unosił się duch opiekuńczy caratu. Bem pobity jest przez trzykroć liczniejszą armję rosyjską pod Sybinem. na co odpowiedziała Austrja otwarciem „sejmu związkowego” we Frankfurcie (2 września). ani z Siedmiogrodu na Ukrainę. w r. czynni w niem byli dawni generałowie polscy z r. nie chcąc narazić się na wojnę i z Austrja i z Rosją. t. i wybuchały w ciągu roku rewolucje we wszystkich stolicach europejskich. Ale zostałby zgoła izolowanym w Europie. Poniewa Wiedeń odrzucał te pomysły. e prąd ten mo e ich wynieść wysoko. Obeszło się atoli bez tego. Goergeya. i e postać świata jest ustalona. e w razie pomyślnym ruszą potem z wyćwiczonem wojskiem przeciwko Rosji. wkrótce i Dembiński (w sierpniu) pod Temeszwarem. rozciągnięty na cały kontynent Europy. zw. jak być powinna”. Niebawem nowa armja rosyjska wkraczała przez Galicję na Węgry. Car po yczył natenczas skarbowi wiedeńskiemu 6 miljonów rubli i przyrzekł wyprawić swoje wojsko w razie potrzeby tak e do Włoch. e Europa wreszcie jest ju „urządzona. ni Wiednia. Ruch konstytucyjny w Austrji i na Węgrzech był pokonany.zewnętrznemi Metternich. Franciszka Józefa (1848-1916).

Nie brak było rewolucjonistów. krytykami najobojętniejszych ksią ek. Tak usprawiedliwiali. skoro jeden z głównych uczestników. więcej było takich. Wraz był te koniec rosyjskiej hegemonji w Europie. jakkolwiek tak strasznie skrępowana. ju nie ycie całe. List ten wywarł wra enie „piorunujące. 1836 jeden z nich został bez wiedzy autora wydrukowany w miesięczniku moskiewskim „Teleskop”. ale jeden dzień ycia”. Nie mo na i nie nale y mierzyć stosunków rosyjskich pojęciami. w jakimś martwym zastoju”. e car kazał autora ogłosić chorym umysłowo i odpowiednio do tego postępować z nim. List zawiera druzgocącą krytykę całej historji rosyjskiej. szczególnie na osobie cara Mikołaja”. Mo na śmiało powiedzieć. które krą yły w licznych odpisach. zaledwie przez cztery lata. myśli przewodniej twórczej. je eli nie idealnego. samowładztwo i odrębność stosunków ludu wiejskiego. Pomaga literatura. e groził wybuch wojny pomiędzy członkami „świętego przymierza”. co godne uznania. nie ma dla siebie punktu oparcia. ujemnemi. a w r. Prusy. Chełpił się Mikołaj. e pod jego rządami niema rewolucji. p. jako „List filozoficzny”. Najbardziej stał się wyrazem tego pokolenia Piotr Czaadajew (1794-1856). wytworzywszy około siebie kółko 140 . nic do druku nie przeznaczył”. chorobliwym pesymistom dlatego tylko. inteligentnych młodszych kupców nawet. skoro w akcie oskar enia spotykamy się ju z nazwiskami studentów. czerpanemi z Zachodu.. z okrutnym wnioskiem: „ yjemy obojętni na wszystko. Teorje opozycyjne demokratyzują się. „Pomimo wszystkich naszych przymiotów nie wiemy. który za swe rozprawy publicystyczne. lecz byli oficerami bez wojska. który „nic w języku ojczystym nie napisał z tego zaś. które w oczach Mikołaja uchodziły za coś wy szego ponad wszelkie zarzuty. stanowiącemi trzon tego „systematu”. w które wplatano interpolacje i t. jego zdaniem. artystów. więc wielu poczęło teoretyzować sprawy rosyjskie w ten sposób. uwa ał za stosowne wejść z „zarazą” w układ i kompromis. Najbardziej obruszył się car tem. bajkami. czegoś. okazawszy bezsilność swą wobec „rewolucji”. którzy godzili się z rzeczywistością. bardzo warunkowo i z zachowaniem wszelkich rezerw. e od czasu dekabrystów „przywilej myśli politycznej przesunął się o jeden krąg społeczny dalej i szerzej”. a winna temu przedewszystkiem martwota Cerkwi prawosławnej. Faktem było. urzędników. ale rezultat był taki. bracia Kiriejewscy. a z aktów procesu pietraszewców (1849) mo na bądź co bądź stwierdzić. Myśli swe i poglądy streszczał w listach prywatnych do przyjaciół. jakkolwiek po sobkowsku. co na Zachodzie ganią: prawosławie. bo kultura rosyjska jest odrębna. w jakimś ciasnym widnokręgu. Nie wszyscy dochodzili do gruntu krytyki. Szerzący skrajne pojęcia z literatury francuskiej Pietraszewskij prowadził w kółkach zamkniętych propagandę czysto teoretyczną. tylko siła bezwładności działała jeszcze przez czas krótki. e ich nie rozumieją. czem zapełnić. a nawet zachwalali cechy rosyjskie bracia Aksakowy (Iwan i Konstanty). a poniewa natura ludzka nie mo e się obejść bez określenia sobie czegoś. nale y uwa ać za koniec tego dzieła Aleksandra I. e przymierze to wyczerpywało się. która nie wiodła się z powodu stosunków wewnętrznych państwa rosyjskiego. brak idealnych wytycznych. byłby cię ko odpokutował wkońcu. Zarzuca Rosji brak atmosfery moralnej. gdyby śmierć naturalna nie była go wydarła zbirom. caryzm. e Czaadajew wytykał zupełną demoralizację władzom cywilnym i w o j s k o w y m. Chomiakow. co pisał. kwitnie sztuka „pisania między wierszami”. jakoby cechy ycia rosyjskiego wydawały się złemi. skoro nastąpiło poró nienie pomiędzy państwami. Poni enie Mikołaja miało nastąpić wśród wojny zewnętrznej. Rosja. bez przeszłości i przyszłości. i za to musieli odcierpieć. a zatem datę 1850 r. nie myśląc o zmianach. Przy nieustannem reformowaniu biurokracji okazała się cała bezsilność państwa biurokratycznego. ogłaszane pod pozorem artykułów literacko-krytycznych. Drogę taką wskazał pierwszy Bielinskij (1811-1848). a filarami jej to właśnie.Zarazem atoli pogrzebano „święte przymierze”. więc przynajmniej chwalebnego (inaczej bowiem zamiera w człowieku ycie duchowe i następuje niezdatność do rozwoju umysłowego). a jednak nabrał wielkiego rozgłosu i „głęboki ślad po sobie pozostawił w yciu swego narodu”.

e ten wzgląd nie wchodzi obecnie w rachubę (po wypadkach 1848-1850 r. gdy kraj ten stanowił ju terytorjum niezawisłe. Dzięki wojnom bałkańskim słowianofilstwo stawało się doktryną tak e polityczną. nawet z Wiednia. czy te nie jest misją dziejową Rosji cywilizowanie Azji. W r. szukając przedłu enia i uzupełnienia Syberji a na lewym brzegu Amuru. Około r. czekającej go wskutek skłonności do rewolucyj. 1850 posunięto się daleko w kierunku wschodnim. na który liczył napewno. Anglja i Francja zawarły sojusze z Turcją. i w marcu 1854 r. Rosji: Bośni. co Rosję oddziela od kultury zachodnio-europejskiej ? Taki tok myśli wyrabiał się. poniewa Mikołaj I przystępował ju wyraźnie do podboju Azji środkowej. W formalnem wypowiedzeniu wojny uprzedził sułtan cara. a z wielkiem zdziwieniem otrzymał we wrześniu 1853 r. kwestja. 1839 wcielony został do „imperjum białego cara” step kirgiski i zaczęła się akcja przeciw Chiwie. nie mogli nie zająć się faktem. oczywiście odmówiono mu. Około roku 1850 wyłania się na horyzoncie rosyjskim po raz pierwszy. ledwie zapewnienie warunkowej neutralności. wkroczyły wojska rosyjskie na Wołoszę. a eby stać się mocarstwem azjatyckiem. posiadając tak bogate oryginalne podło e własnej kultury. Nie wolno było politykować. s ł o w i a ń s k i e j niejako kultury. Mikołaj zwrócił się o posiłki i przymierza do Prus i Austrji. mo e wyzwolić Zachód od nieuchronnej ruiny. nie chcąc wywoływać przeciw 141 . której celem miało być zajęcie Carogrodu i utworzenie trzech państw pod „opieką”. Nie było to jeszcze wojną. dopatrujących się w wadach i niedostatkach Rosji tylko oryginalności jej kultury. przeciwnie. e Rosja. i czy wobec tego nie nale y tem bardziej pielęgnować tego wszystkiego. jak w Rosji. Nawet wspólną własność gruntową z perjodycznemi podziałami roli rosyjskiego wieśniaczego „miru” uwa ali za coś swoiście „słowiańskiego”! Wmówili w siebie. Napró no oblegał Paskiewicz w czerwcu 1854 r. którzy obmyślali dla Rosji słowiańską kulturę. nie łączyły się myśli ogółu ywo i wawo z ka dem przedsięwzięciem polityki zewnętrznej rządu. Austrja zaś sprzyja mu. Niebawem atoli tendencja do wyodrębniania się od Europy znalazła polityczne podło e w europejskiej polityce. e Włochy gotują się równie przystąpić do tego sojuszu. poczem w lipcu 1853 r. Ale sprawa nie ograniczyła się do tych państw. licząc na to. gdy car podjął na nowo pochód na Bałkan. Serbji i Bułgarji. Przez całe panowanie Mikołaja I trwały dalsze walki w krainach Kaukazu. filozof Hercen). Kierunek ten godził więc nadal caryzm ze społeczeństwem. gdy ju w lipcu musiał Mikołaj wycofać swe wojska z księstw naddunajskich. wypowiedziały Rosji wojnę. a to na ądanie Austrji i Prus. Mniemając. gotował się Mikołaj do wielkiej wyprawy na Turcję. Niebawem nastąpił słynny pochód generała Perowskiego wzdłu Syr-Darji. a więc zdatne do „słowiańskiej” kultury. a mo e właśnie dlatego nigdzie tak. i to prawosławne. historyk Granowskij.).literatów i publicystów. Sylistrję. W dwóch kierunkach parła ju Rosja na Azję. a widocznem było. Ci. stojąc od niego wy ej. e pod rządami sułtanów nie miały sposobności „zarazić się” duchem zachodnio-rewolucyjnym. Niebawem „słowianofile” pogodzili się z najskromniejszą reakcją. jako z wykwitem swoistej kultury „słowiańskiej”. w październiku 1853 r. ale wszak taki pochód armji rosyjskiej mógł kierować się tylko przeciw Turcji. zaszkodzić wyznawcom drugich teoryj i zapatrywań. skąd nazwa ich: „słowianofile”. e powodzenie lub niepowodzenie przedsięwzięcia rządowego mo e dopomóc wyznawcom jednych. podczas gdy „zapadnicy” (zwolennicy Zachodu) starali się przyswajać sobie naukę Zachodu (Bielinskij. Ekspansji na Bałkan przeszkadzała głównie rywalizacja Austrji. O pozór do wojny postarano się: Mikołaj za ądał protektoratu nad wszystkimi prawosławnymi poddanymi sułtana. e na Bałkanie są ludy słowiańskie. nie potrzebuje w niczem uczyć się od Zachodu. nieśmiało jeszcze. zwłaszcza. Od Mikołaja począwszy interesuje się inteligencja rosyjska polityką zewnętrzną niemal wyłącznie z tego stanowiska.

dywizja polska gotowała się do pochodu. później nadto Włosi. a tak e nieudolność administracji rosyjskiej. które. Od początku wojny wyłoniła się kwestja polska. i to w sposób jaskrawy. i pod Inkermanem 5 listopada 1854 r. Anglicy.. Wkrótce flota francusko-angielska zdobyła Bomarsund nad Bałtykiem (oda łacińska Mickiewicza). byle mu Krym zwróć. po stronie zaś europejskiej ujścia Dunaju. nie stanowiły jeszcze rzeczy najgorszej. wylądowali na Krymie Turcy. Aleksander II (1855-1881) oświadczył się z gotowością zawarcia pokoju. a gdy wkroczą na Ukrainę. kontynuowane w Pary u doprowadziły do zawarcia pokoju 30 marca 1856 r. W październiku 1854 r. opozycja stała się popularną i jakby patriotycznym obowiązkiem. Zaczęto przygotowywać w Carogrodzie pod Michałem Czajkowskim dywizję polską. Rosja zwracała Turcji twierdzę małoazjatycką Kars. kwestja nieśmiertelna: reforma biurokracji. Francuzi. gotów nawet w danym razie stanąć po stronie Mikołaja przeciw Austrji. e po zdobyciu Krymu ruszą Francuzi i Turcy dalej na północ. Niebawem wyszło te z Wiednia oświadczenie do Londynu i Pary a. tudzie Austrja i Prusy. mający tam niestety znaleźć śmierć 28 listopada 1855 r. e „komenda wymaga poprawy”. Upokorzenie było tem większe. Tymczasem kampanja krymska brała fatalny dla Rosji obrót. Z początkiem września 1854 r. nad Aliną 20 września 1834 r. zmuszony sam uznać. Ze strony polskiej łudzono się jeszcze.. e Czaadajew miał słuszność. Wkońcu zdobyli sprzymierzeni Sebastopol dnia 11 września 1855 r. Zaczęły się zaraz pertraktacje. i pozwoliła narzucić sobie warunek. Oburzenie na rząd było niezmierne. na co godziły się państwa zachodnie. syn jego. e nie będzie utrzymywać na morzu Czarnem floty wojennej. Otto Bismarck (wówczas 38letni). Król pruski zerwał układy w sprawie polskiej. Stanęła była ju niemal umowa o utworzenie na nowo samoistnego państwa polskiego z zaboru rosyjskiego. Wojna zaczepna zamienioną była dla Rosji na obronną. ani obwarowywać przystani na czarnomorskich wybrze ach. które miało trwać 11 miesięcy. i to wojskowej nie mniej. Stosunki wewnętrzne rosyjskie były tego rodzaju. przeciw Austrji. zacznie się powstanie polskie. podczas gdy druga flota płynęła na morze Czarne. Stało się to widocznem dla ka dego. na warunkach dla Rosji bardzo ostrych. Przez to samo zdobyty był cały półwysep krymski. e to „kolos na glinianych nó kach”. przybył te do Carogrodu Mickiewicz. która zaprzątała jego poprzedników. Klęski wojskowe.Rosji koalicji całej niemal Europy. a oprzeć na przymierzu z Rosją. gdy wtem nagła zmiana: Jeden z ministrów pruskich. Okazywało się. zdołał przekonać swego króla. gdy opró nione przez Rosję kraje okupowało za zgodą Porty wojsko austrjackie. Dochodziły ju do carskiej kwatery odgłosy opinji europejskiej o Rosji. a niewątpliwie skończyła się w wojnie krymskiej hegemonja Rosji nad Europą. Ale w ciągu tych wojennych potrzeb wychodziły na jaw w sposób sromotny nadu ycia. Podczas oblę enia Sebastopola umarł car Mikołaj dnia 2 marca 1855 r. zaczęło się słynne w historji wojen oblę enie Sebastopola. część Bessarabji. Przed Aleksandrem II stanęła znowu ta sama kwestja. Wtem następca Mikołaja. e nale y politykę Prus odwrócić całkowicie i skierować ją przeciw Francji. e Austrja nie mo e przystać na odbudowanie Polski. e państwo nie mogło nic zdziałać na zewnątrz. 142 . pókiby nie przeprowadziło reform wewnętrznych. ni cywilnej.

tem bardziej ułatwiano drogę anormalnym. Powszechnie cieszono się z klęski wojennej. obwieszczał. gminną wspólnotę własności ziemskiej włościańskiej . spętano je ustawami wyjątkowemi paszportowemi. a eby uczynić ich nieszkodliwymi.XXIII. Wytworzyła się „zamurowana w odrębności stanowej masa włościańska”. mniemając. Nawet na carskim dworze nabierano przekonania. ani wykształcenie nie uwalniało syna chłopskiego od tego. czerpane bez pośrednictwa Rusi południowej. a więc i cały ustrój stanowy. teraz mogę się cieszyć. i. z dziedzicznością przynale ności stanowej. samowolnie.. l858 wolność osobistą włościan na początek w dobrach rządowych i przyznano im prawo nabywania ziemi. O tem nie chciano w sferach dworskich ani słyszeć. patrząc na zbawcze łzy”. a rosyjscy myśliciele przesadzali się w istnej zaciekłości krytycznej. z przywilejami szlachty i mieszczaństwa. palladjum rosyjskości. odznaczył się w pewnem kółku moskiewskiem wesołością. jako mogącej rząd zmusić do reform państwowych i społecznych. skuto je obręczą nieprzełamalną. fundamentem kultury „słowiańskiej”. a zapytany o powód.. do którego wstępu nie miała adna wykształceńsza głowa nieurzędnicza. wyraził w r. korzystając z finansowej pomocy państwa. Reforma agrarna ugrzęzła w połowiczności. Tymczasem pomimo wszelkich wysiłków policyjnych za Mikołaja działały na Rosję wpływy zachodnie . zwróconem do rządu. trzeba będzie wprowadzić samorząd. dając społeczeństwu zadowolenie. Pojęcia zachodnioeuropejskie. ukaz z dnia 3 marca 1861 r. 1858 komitet gubernjalny twerski. ale ustanowienie odrębnych sądów włościańskich postępem nie było.) Po upadku Sebastopola jeden z głównych filarów „słowianofilstwa”.. „Odgrodzono włościaństwo od reszty świata murem ustaw odrębnych. Uznano tedy w r. Chomiakow. dano mu jakiś cień samorządu stanowego. e chłopem wobec prawa zostaje. nale y mu się wobec sądu kara cielesna. Podobnych ograniczeń praw pozostawiono cały szereg. rzecze. e trzeba „rewolucjonistom coś dać” na odczepne. która „ograniczała samowolę urzędników”. a choćby Polski. władnącej odtąd „mirem”. ciemna i bierna. Wszyscy ądali dwóch reform: uwłaszczenia włościan i zaprowadzenia samorządu lokalnego. nieporozumieniom kulturalnym. oraz odrębne sądy stanowe”. jakoby „mir” byt jądrem siły społecznej.. sądy przysięgłych). którą dla innych stanów zniesiono. pod dozorem biurokracji. Posunięto za Aleksandra II znowu dalej reformę sądownictwa (jawność procesu. e wobec zniesienia władzy dziedziców nad włościanami. (1855-1897. a znieść zarazem podział ludności na stany.a im bardziej nie dopuszczano zetknięcia normalnego pomiędzy Europą a Rosją. w przedstawieniu. Krytycyzm zachodni wyrodził się w Rosji w nienawiść do wszelkich powag. e wszelkie gospodarstwo włościańskie ma w ciągu dwóch lat otrzymać w u ywalność dom z obejściem. „W ciągu 30 lat płakałem w cichości. a poniekąd nawet karne. którą doprowadzali do negacji wszystkiego. tak i ani majątek.utwierdzając doktrynę „słowianofilów”. grunta zaś mogą włościanie wykupić od szlachty w ciągu lat 12. dano odrębne prawo cywilne. Nawet przeciwnicy konstytucjonalizmu domagali się tego. e urządzenia te. NIHILIZM I RUSYFIKACJA. W praktyce zamieniło się wobec tego włościańskie prawo własności raczej na prawo u ywalności. Utrzymano stan chłopski wobec prawa. Czem miała być. zatamują tem samem ruch „rewolucyjny”. Zatrzymano te „mir”. 143 . wprawiały umysły w zawrót i wywoływały dezorganizację. W trzy lata potem. je eli państwo nie ma utracić całkiem siły wojennej na dalszą przyszłość.

miało nastąpić ustanowienie samorządnych „ziemstw”. Od tego zaś czasu posuwało się panowanie rosyjskie coraz dalej w głąb Azji Przedniej. a eby na gruzach świata starego mógł powstać nowy. opiekując się wprost tem państwem podobnie . na nowo imperjalistycznej. jak ojciec jego opiekował się Austrją.to będzie kłopotem następnych pokoleń. Cesarz Francuzów snuł ambitne plany. W Europie zmieniły się zupełnie stosunki. Neguje wszystko i występuje stanowczo przeciw „dą nościom do wspólnych ideałów”. Takim zwolennikom i dalszym uczniom Pisarewa nie chodziło o konstytucję! To te zanika w Rosji prąd konstytucjonalizmu. wszelkiej filozofji. ze skromnem wymaganiem parlamentu z głosem doradczym . bo zaledwie w trzy lata (1861. Niebawem po ukazie o uwłaszczeniu. 1852 republikańską formę rządu i była powtórnie cesarstwem pod Napoleonem III.. bo to. podobni w tem do „słowianofilów”. Jaki? . eby następcy nasi nie byli ju niczem krępowani. Włochy dą yły szybko do zjednoczenia pod opieką Francji.a po wojnie otrzymała Rosja uprzywilejowane warunki handlowe i nadto znaczną część Mand urji. narazie tyle wiadomo. zabierając dla siebie utraconą przez Rosję hegemonję nad Europą. tam czuła się Rosja dość silną nawet po osłabieniu z wojny krymskiej.Pod koniec rządów Mikołaja głosił publicysta Dobrolubow. przywódca powstania kaukaskiego. nie przydławionej wysługiwaniem się jakimś ideałom”. 1863.. poprzestawali na haśle uwłaszczenia i samorządu lokalnego. Nadzwyczajna zdatność dyplomacji rosyjskiej okazała się w sprawie chińskiej: Bez udziału Rosji i nie troszcząc się o nią zgoła. ale o zburzenie wszelkich a wszelkich urządzeń dotychczasowego ycia zbiorowego. dyplomacja rosyjska okazała się bez porównania zręczniejszą i Teheran popadał w coraz większą zawisłość od Petersburga. Suworin. jak np. 1859 kniaź Barjatinskij do poddania się. Następca Dobrolubowa. bo przez niechęć do „niewdzięcznej” Austrji zbli ał się coraz bardziej do Prus. którzy od r. Francja porzuciła bowiem w r. wywraca „autorytety tradycji”. 144 . bo pragnie „indywidualności. którzy samowładny caryzm zaliczyli ju do zasadniczych warunków kultury. przyznane w r.i odtąd nie mówiło się o konstytucji a do r. Aleksander II ywił jednak inne sympatje. Szamil miał wprawdzie z początku powodzenie. W ciągu tego czasu nastały atoli wydarzenia. Pokonano te w tych latach opór Czerkiesów. Aleksander II uprawiał zrazu tylko azjatycką politykę zewnętrzną.czemu tedy walczyć z samym tylko autokratyzmem cara. toleruje tylko nauki przyrodnicze. a tyle zwaliło!”. W swej „Scholastyce XIX stulecia” (1861) oświadcza się nawet przeciw rozpowszechnianiu nauki czytania wśród ludu. któremu nie chodzi bynajmniej o konstytucję. 1880. a chocia państwa tamte pragnęły gorąco wykluczyć Rosję z Azji środkowej. Zarzeka się wszelkiej europejskiej nauki i sztuki. ostatnim na długie lata jest projekt Wałujewa z r.i. e „przyrodnictwo nic nie wybudowało. towarzyskich” . jakby zagarnąć na nowo prowincje nadreńskie. Słabła potęga Habsburgów. 1815 Prusom . 1861 posiadali na apenińskim półwyspie jedną tylko prowincję wenecką. Katkow. którą podobało im się nazwać „słowiańską”. drobiazg uboczny. ale wkońcu zmusił go w r. „Liberali” tego pokolenia. domagali się reform. Łudził się Szamil. Pisarew. mające oddziałać głęboko na psychikę rosyjską i wią ące w skutkach swych politykę zewnętrzną i wewnętrzną Rosji pod niejednym względem w jedność. nie tykając „samoder awia”. e trzeba burzyć. którego doktryna panowała wszechwładnie nad ogromnym odłamem inteligencji rosyjskiej w latach 1860-1877. według naiwnego poglądu. 1864). kastowych. czemu nie ze wszystkiemi? Zaczyna się prąd. Zaczyna się specjalność rosyjska: nihilizm. jakoby teraz mo na było pokonać rosyjskich zdobywców. e „poza autokracją rządową istnieją całe zastępy despotyzmowi rodzinnych. zabiegał z tego powodu o yczliwość Rosji. w imię „wyzwolenia osobowości ludzkiej ze wszelkich pęt”. toczyły Anglja i Francja w latach 1857-l860 wojnę handlową z Chinami . Persja próbowała oprzeć się o Anglję i Francję.

nie mo e nastąpić wcześniej. Wykrył tę sprawkę i zdemaskował poseł do sejmu pruskiego. Prusy zobowiązywały się dopomóc Rosji całą siłą zbrojną. które miało „mocnym łańcuchem przykuć Rosję do Prus”. niezdolnych dla samego wieku swego zdawać sobie nale ycie sprawy ze swych czynów. e Rosja nie pogodzi się z Polską. a który wyrobił wbrew osobistej niechęci carskiej do Polaków zupełną niemal autonomię polityczną dla Kongresówki . orzekł. wzywające do powstania przeciw Rosji. Panowie! Co ojciec mój zrobił. a „odwdzięczyć” się jej zamierzały wywołaniem powstania polskiego. nagle zmienił Aleksander II kierunek. Bismarck pilnie pielęgnował swe plany. W Berlinie zdawano sobie sprawę. początki ruchu powstańczego i pierwociny tajnego rządu wyszły od młodzieniaszków. system ucisku polskości i katolicyzmu . Z kolei następstw dziejowych miały się wyłonić. nieświadomie wysługiwał się Prusom. i w styczniu 1863 r. wodzony przez Bismarcka na pasku. Wyprawiono te pospiesznie do Petersburga kapitana Alvenslebena.Prusy miały atoli swoją politykę względem Rosji. Władysław Niegolewski. ale Bismarck wiedział. ale ku niemałemu osłupieniu Wielkopolan zaczęły się w kilka miesięcy demonstracje w Warszawie i . wybuchło powstanie. równie z poparciem dyplomacji rosyjskiej. jakąby w przyszłości wypadło prowadzić królowi pruskiemu. a przedewszystkiem eby zyskać rękojmię. Brutalnie szczerym był wobec Polski Aleksander II. eby pogrą yć w nicość sprawę polską. Napró no stanął niebawem rząd jawny.rządy tajnych organizacyj.i e pod jego rządami nie mamy wcale spodziewać się poprawy losu. e „mo e nie będzie podobnem przeszkodzić na zawsze odbudowaniu Polski”. historyk pruski Bernhardi. Z jego inicjatywy pojawiają się w r. jako dalsze skutki rozbiorów Polski: upadek Austrji i Francji. Jak się później okazać miało. Gorczakow. poniewa dwór petersburski popierał Danję. Kiedy w dwa miesiące po zawarciu pokoju paryskiego 1856 r. Osobiste usposobienie cara było więc zgodne z rachubami Bismarcka. e nie zamierza w stosunkach polsko-rosyjskich powracać kiedykolwiek do form z przed roku 1832 i e pochwala cały ów „system mikołajewski” wobec Polaków.zwycię ył rząd tajny. a rozrzucane przez poznańskiego dyrektora policji. w imię których oderwał Fryderyka Wilhelm IV od koalicji antyrosyjskiej i od planów wznawiania państwa polskiego. zanim Niemcy nie zjednoczą się pod hegemonją pruską i zanim Wielkopolska nie zostanie nale ycie zgermanizowana. Zyski z konwencji ciągnęły Prusy natychmiast: mając właśnie ostry zatarg z Danją o księstwo szlezwicko-holsztyńskie. nara one były na niebezpieczeństwo. jak oświadczył Bismarck w rozmowie z ambasadorem angielskim. Postanawia tedy wykopać przepaść pomiędzy Polska a Rosją. dobrze zrobił!” Publicznie oświadczył tedy. odezwał się do witającej go deputacji gromko i ostro. o którą nikt z Petersburga nie prosił. prowokatorsko: „Precz z marzeniami. drukowane w pruskiej drukarni rządowej. Barensprunga. W imię tych e planów dą ył do jak najściślejszego złączenia Wilhelma I (1861-1888) z Rosją i dlatego wysilał się. e niejeden ywotny interes Rosji wymaga pogodzenia się z Polska. e je eli „wyzwolenie Polski z pod rządów rosyjskich niema być niebezpiecznem dla Prus”. z „konwencją”. Kanclerz rosyjski. a eby zwrócić Prusy przeciwko Austrji i Francji. ale narazie uwa ano „uśmierzenie powstania za kwestję ycia lub śmierci” dla Prus. pod Wielopolskim. lecz którą podpisał Gorczakow dnia 8 lutego 1863 r. dzięki czemu nastąpiła okupacja spornych księstw przez Prusy i Austrję. a zato zapewniały sobie neutralność Rosji podczas ka dej wojny. powzięte w przeddzień wojny krymskiej. 145 . przybył do Warszawy. poczem przyszła kolej na eliminowanie Austrji. Doradca naukowy do spraw wschodnich. 1860 odezwy polskie. co mogłoby okazać się czynnikiem potę niejszym od woli czy samowoli najpotę niejszej jednostki. gdyby inne państwa zechciały dopomagać powstaniu polskiemu.

Suworin („Nowoje Wremia”). Pouczony dokładnie o stosunkach pomiędzy temi trzema państwami przez ambasadora angielskiego w Petersburgu. byle tylko Francja przysłała statki transportowe. Francja. a specjalny podatek na Polaków. zrazu czcza teorja z apoteozą „miru”. Anglja wpłynęła na wahającą się Austrję w kierunku antypolskim. uwa ając to za niebezpieczne. 1905. przyłączono się. kultura doznała istnego zagwo d enia. Napoleon nie zamierzał stawiać sprawy na ostrzu miecza. nabrała po roku 1863 takiej mocy wśród Rosjan i takiego rozpędu. bez względu na stanowisko Austrji lub Anglji. Aksakow dopatrzył się misji religijnej w ekspansji państwa rosyjskiego. Byłby Napoleon III podjął kwestję polską. znaczyło. Zdarzali się rozumniejsi i bardziej wykształceni etycznie. a 146 . i stała się jakby zasadniczym dogmatem patrjotyzmu rosyjskiego. gdyby mu się udała kombinacja jakaś taka. Zamiar musiał być porzucony. Katkow („Moskowskija wiedomosti”). a okoliczność ta dolewała jeszcze oliwy do ognia ogólnej nienawiści. e państwo polskie przyczyniłoby się jeszcze bardziej do utwierdzenia hegemonji francuskiej w Europie. za co w zamian za ądałby Galicji dla Polski. Napoleon nawet nie brał projektu tego pod rozwagę. Wolałby atoli zwrócić sprawę polską przeciw Prusom. urządzał kampanję dyplomatyczną przeciw Prusom. Skutek był taki. wynosząca dziesiątą część dochodu z ziemi. Zasadniczo przeciwną atoli odbudowywaniu Polski była Anglja. Napró no król szwedzki Karol XV (18591872). obawiając się. Pomimo to zachęcał ciągle powstańców do „wytrwania”. „kontrybucja”. prawosławie. jako przedstawicielce „łaciństwa”. eby mógł przy tej sposobności osłabić Prusy i rozerwać związek ich z Rosją. e cała Polska i Litwa zamieniły się w ruiny pod ka dym a ka dym względem. e nie pozwoli nikomu mieszać się w wewnętrzne sprawy rosyjskie. a przechodzili szybko do obozu reakcyjnego. odwoływali je. a nawet warunek nieodzowny swobodnego jej rozwoju wśród państw europejskich . Dawniejsze „słowianofilstwo”.ale to były wyjątki i głosy wołających na puszczy. ale Napoleon nie dał odrazu za wygraną.zobowiązywał się wyruszyć w pole w 100. Licząc się z dokonanym faktem. jak np. pozostał tam a do r. W tym celu przyrzekał „interwencję”. a nadto nastały na Litwie rządy Murawiewa „Wieszatiela”. bo konwencja Alvenslebena wykluczała nadzieję pozyskania Rosji przeciw Prusom w zamierzonej wyprawie na prowincje nadreńskie. ywiołowa nieprzyjaźń przeciwko Polsce. Liberałowie. i tak „wytrwaliśmy” a do czerwca 1864 r. stali się gorliwymi rzecznikami najgorszego ucisku. rusyfikacja rozlała się po całym kraju. a plany jego dojrzeją.Rosję zaś starał się ubezwładnić na jak najdłu szy czas właśnie z pomocą tego powstania. próbując poró nić je z Austrją i Anglją . Wierność dla cara mierzyło się stopniem zaciekłości wobec Polaków. narodnost’”. e nale y szerzyć prawosławie przemocą. a o ile stawałoby to w sprzeczności z innemi. Istotę Rosji ujęto w trzy hasła: „samoder awie. notę wniosły wspólnie dnia 17 kwietnia 1863 r. Borys Cziczerin . eby jak najdłu ej „wytrwali”. Niebezpiecznie było narazić się na podejrzenie o sprzyjanie Polakom.i kiedy Napoleon III układał notę dyplomatyczną do Petersburga w sprawie polskiej. wzywając Polaków.000 wyborowego ołnierza. Aleksander Pypin („Sprawa polska w literaturze rosyjskiej”) lub sławny profesor prawa w uniwersytecie moskiewskim. jak np. Namawiał Habsburgów do podjęcia akcji celem odzyskania Śląska i utraconego w Rzeszy stanowiska. widząc słusznie w odbudowaniu Polski dobro własnej ojczyzny.Wybuch powstania bruździł wielce Napoleonowi III. którzy oświadczali się przedtem za autonomją Polski. lorda Napiera. a nie osłabła odtąd nigdy. Tylko rewolucyjny „Kołokoł” przebywającego w Londynie Hercena ujmował się za Polakami. Austrja. przemieniało się stopniowo w doktrynę polityczną panslawizmu. Dyplomatyzowano . głoszonemi przez nich dotychczas zasadami. Nie wystąpiono atoli otwarcie przeciw Napoleonowi. co przetłumaczone na język czynownictwa. ni przeciw Rosji. Anglja. to te prześcigano się. odparł car ostro. eby na podejrzenie takie nie zasłu yć.

Włochy i Danję. t.. starającemu się wzmóc poczucie narodowej odrębności ruskości od rosyjskości. 1866 zamknięto ziemstwo petersburskie skutkiem sporu z czynownictwem. Tymczasem uczynił Bismarck krok dalszy: w r. inne zaś tylko za „narzecza lokalne”. wbrew rządowi austrjackiemu.podczas gdy Prusy cieszyły się coraz większemi względami sfer rządowych. zgłaszający się na ochotnika z sąsiedniej Galicji. pośrednio przeciw Austrji . Gdy atoli po powstaniu polskiem liberalizm bardzo a bardzo skłaniał się do zgody z rządem. reakcji rosyjskiej. Stanowisko Rosji wobec wojny francusko-pruskiej było tego rodzaju. zakazujący jej utrzymywać flotę wojenną na morzu Czarnem.. urządzono w r. Stąd łatwy ju był krok do wniosku. eby nie dopuścić do odrodzenia Rosji. Rosja.przedewszystkiem wytępić do reszty unję cerkiewną. Na tle takich płytkich. dziecinnych niemal doktryn. sam wyszukując punktów stycznych. dopiero-co powołanych do ycia. Dnia 2 września 1870 r. z prawem. tylko e. 1870 wywołał wojnę z Francją. Napró no Thiers jeździł we wrześniu 1870 r. Walka biurokracji z samorządem okazywała coraz bardziej nierówność sił na niekorzyść ziemstw. „ziemstwa” powiatowe i gubernjalne. Podczas obchodu 10-lecia ziemstw nazwał je ktoś „przylądkiem Dobrej Nadziei”. ten „zdrajca sprawy słowiańskiej”. W r. a korzystając z zamętu na zachodzie. przylądek ten „zamarzał coraz bardziej”. jedynym uprawnionym językiem literackim w Słowiańszczyźnie. wśród których na pierwszem miejscu któ . a władze zajęły się ywo tłumieniem działalności ziemstw. e w ka dym z nich znaleźć mo na było na poczekaniu wcale pokaźną liczbę „reprezentantów”. lecz tylko w 33 gubernjach na wschód Dniepru. 1864 zniesiono te zakon bazyljanów w Chełmszczyźnie i zaczęło się „nawracanie”.. a najlepsze dla.. włościan i miast. Ju w r. 1856. gotowych przyjąć prawosławie. i bano się z tego powodu „liberałów”. a kto nie prawosławny. e puklerz prawosławia. Dla sprawy polskiej zaczęły się czasy najgorsze. Nienawiść do katolicyzmu wyrobiła się w doktrynę o „prawdziwej” Słowiańszczyźnie i o „odstępcach”: prawdziwymi Słowianami mogli być tylko prawosławni. około zaś r. a wpływ 147 . Dzięki opiece rosyjskiej nastała w Europie hegemonja pruska. którąto kampanję podjął Bismarck dlatego tylko. jako „związek trzech cesarzy”. którego ostrze skierowane było przeciw Polsce. Ukaz wydano. Wprowadzano je ukazem z dnia l stycznia 1864 r. wypowiedziała traktat paryski z r. szczególniej zaś krępowano ich oświatową działalność. zagarniało Alzację i Lotaryngję nowe cesarstwo niemieckie. jeśli nie Polacy ? Inne katolickie narody słowiańskie znajdowały się jeszcze na takim stopniu nieświadomości samych siebie. poczęto na dworze Aleksandra II ałować wydanego ukazu. jest zarazem opiekunką Słowiańszczyzny. zło one z przedstawicieli wszystkich trzech stanów rosyjskich: właścicieli ziemskich. e okazywanie wstrętu do samorządu jest w sferach oficjalnych „czemś w rodzaju listu polecającego”. zamierzające pierwotnie interwenjować na korzyść Francji. Wśród takich stosunków nastały początki samorządu lokalnego w Rosji. Rosja pozostawała w przyjaznem porozumieniu z Prasami. we Francji nastała „trzecia” republika. 1848 szerzyło się „moskalofilstwo”. do Petersburga. stanowiące tylko tło dla hegemonji pruskiej. a w maju 1871 r. W r. a nawet język rosyjski uznać powszechniesłowiańskim. 1867 osławioną „pielgrzymkę do Moskwy” i „zjazd słowiański”. sojusz państw rozbiorowych. i zmuszało do neutralności Austrję. 1872 wznowił Bismarck dawniejsze „święte przymierze”. przy którem czynni byli popi. Tam ju od r. Ju w dwa lata bowiem po upadku powstania polskiego była Austrja pobita na głowę przez Prusy w wojnie roku 1866. a raczej nawet obowiązkiem karania „zdrajców”. e był zupełnie pewny Rosji. j. 1870 wyraził się bajkopisarz Szczedrin. wykluczając ziemie polskie „za karę”.. stał się Napoleon III jeńcem pruskim. nie wyjmując „narzecza” polskich „buntowników i odstępców”. Bismarck pracował teraz nad tem. poniewa sprawa przedtem ju była przygotowana i odwlekana a nazbyt długo.

często wstrętne. Zaczyna tedy Leontjew od nihilizmu. Albowiem „prawdziwe chrześcijaństwo uczy. despotyzm. wplecioną na obłęd religijny. znowu z pomocą popów unickich z Galicji. e wyra ał się za skrajnie. W r. Rosja przeto musi przed „wściekłym najazdem internacjonalnej Europy” szukać ocalenia w. przyczem Polacy winni być przeznaczeni na zniszczenie. a marząc o tem. e uda się wprząc opozycję całą w rydwan rządowy. e Rosja nie jest Europą.. jako ten jedyny kierunek. wręcz antyspołeczne. e zachodnia Europa zniszczona będzie niebawem przez anarchizm i socjalizm. Zapowiada. Jako cel polityczny wskazywał Danilewskij Rosji zdobycie Carogrodu i zało enie „Związku wszechsłowiańskiego” pod rządami rosyjskiemi. Pozostawała unja tylko we wschodniej Galicji. Głosił. popierana ochoczo przez Polaków.. któremu przyznano ostatecznie prawo odprawiania „starowierczych” nabo eństw prywatnie i w lokalach prywatnych. p. W dziele swem: „Wschód. podnieść się ku ideałom. Jego zdaniem „państwo musi być zawsze groźnem. a dochodzi do istnej mistyki despocji. Ale i szydzący ze słowianofilstwa Konstanty Leontjew. Stosownie do ciemnoty powszechnej powstają te sekty cudaczne. Zrobił on odkrycie. „Misja religijna caratu” ograniczała się do prześladowania. Niezale nie od sekciarstwa rewolucyjnego powstała na Ukrainie w r. z czem walczy wiek XIX”. j. w którym przy braku oświaty mo na wyprę yć ducha.. Były to ju ostatnie zabytki unji cerkiewnej pod panowaniem rosyjskiem. jakby „zbezcześcić obrzydliwy ideał powszechnej równości i powszechnego idjotycznego postępu”. lecz te nie potrzebuje nią być. sam tok myśli przyjął się w zupełności wśród znacznego odłamu społeczeństwa. niebezpieczeństwo. 1868 „sztunda”:. która działaniem swem stopniowem filozoficznem rozkłada społeczności europejskie”. Ciekawy ten racjonalizm chłopski szerzył się z niepowstrzymaną siłą z zachodniej strony Dniepru. głosząc wprost nienawiść do „ideałów powszechnego dobrobytu i szczęścia”. Głównie chodziło o „razkoł”. jako ocalenie od „zgniłego konstytucjonalizmu”. e okazał się istnym filozofem reakcji politycznej. zaczęliśmy dzielić się prawami narodowemi z Rusinami. słowem to wszystko.niemiecki padał ogromnie na szale stosunków wewnętrznych rosyjskich... następnie „narodowości ukraińskiej”. Inne sekty nie miały większego znaczenia. która w walce przeciwko 148 . Cerkiew oficjalna okazała się nieudolną do walki z sektami. a „misjonarstwo” krzewiło się przy pomocy aparatu policyjnego od r. 1871 wydał Mikołaj Danilewskij ksią kę: „Rossija i Jewropa”. Rosja i Słowiańszczyzna” współzawodniczy Leontjew z Pisarewem w teorji. albowiem społeczeństwo zawsze i wszędzie jest zbyt ruchliwe. wielbiąc je. z rządem dostrajał się do harmonji tak gładko. silne namiętności. przesądy. jest tą straszną trucizną. e wszelka hierarchja ziemska jest odblaskiem niebieskiej”.. Ogarnia umysły całego narodu rosyjskiego coraz bardziej sekciarstwo. W tem geneza najpierw „obozu ukrainofilskiego”. bliski w niejednej rzeczy nihilizmowi. sekta racjonalistyczna. której treść weszła w krew i soki społeczeństwa rosyjskiego. 1875 wśród unitów Podlasia. będąc sama czemś wy szem i lepszem od „zgniłego Zachodu”. oddany całkowicie na usługi czynownictwa. Wśród „słowianofilów” i opozycji ju nie było. Nawet Katkowowi wydawał się za skrajnym. szerzący się ciągle. Zaczęło się to około r. a stanowisko rządu bywało rozmaite: to zaczepno-prześladowcze. ubogie myślą i zbyt namiętne”. negując pracę około dobra indywidualnego. ale tylko dlatego. bizantynizmie. to obojętnie-tolerancyjne. Budziły się nadzieje. e „poszukiwanie ogólno-ludzkiego równouprawnienia i ogólnoludzkiej prawdy. Niejeden nihilista pojednał się z „samoder awiem”. sekciarstwa. niekiedy okrutnem i nielitościwem. pragnąc wytworzyć z nich sojusznika do walki z Moskwą. utworzona pod wpływem protestanckich kolonistów niemieckich (nazwa od ksią ki do nabo eństwa Zschockego: "S t u n d e n der Andacht”). Pozyskawszy w Galicji autonomję. opętanego negacją. Zmienia się to jednak w tym właśnie czasie. Odbywał się ruch sekciarski zawsze. istne drugie ramię nihilizmu. fanatyzmy i t. t. a z drugiej strony „do wychowania wielkich charakterów potrzebne są wielkie niesprawiedliwości społeczne. Opozycja wyra a się coraz dobitniej zapomocą. 1866 i szerzy się a do naszych dni.

Serbja i Czarnogóra wypowiedziały tedy wojnę sułtanowi 1 lipca 1876 r. Czarnogórcy bili Turków. przejętych niechęcią do „zgniłego Zachodu”! A obok tego: pochód na Bałkan. 1875. 1866 r. 1865 zachodnią część Kaukazu. tak e wypowiedział wojnę Turcji. trząsł Portą przez lat 12 (1864-1876). Idylla ta miała trwać jeszcze dwa lata. a miał dopomóc do pozyskania opozycji do celów rządowych.. tem bardziej tedy zachęcano obóz panslawistyczny. a dadzą spokój Rosji. dnia 24 kwietnia 1877 r. wyda się ją na eksport. a car. „Związek trzech cesarzy” uwa ał Aleksander długo za wszechstronny lek dla Rosji. Wyładuje się całą opozycję na zewnątrz. Ambasador rosyjski w Carogrodzie. a więc eby Porta uznała ich za stronę wojującą. w które wdała się Rosja. nadto około r. które wybuchło jednak nieco przedwcześnie w r. a w r. 1873 zmusił Chiwę zrzec się krain po prawym brzegu Amu-Darji i uznać zwierzchnictwo rosyjskie. jako pierwszy etap wcielenia panslawizmu. mającej być spełnioną przez Rosję. Wątpliwości co do Anglji . we własnem państwie.polskości idzie o lepsze z najskrajniejszym rosyjskim „nacjonalizmem”. Pochód na Bałkan nie budził najmniejszych wątpliwości. zawarłszy konwencję wojskową z Rumunją. Panslawizm brał górę. Ignatjew przygotował zręcznie powstanie w Hercegowinie i Bośni. Porta mniemała. Obiecywał tylko „reformy”. to te ofiarowano w r. czego sułtan jednak odmówił. Zaczęły się rokowania.. a wszystko dzięki „uczciwemu pośrednikowi”. mających wymusić rzekomo na rządzie akcję celem „oswobodzenia Słowian”. Ale próba osaczania Rosji w Azji była spóźniona. zło onem z tylu rozmaitych narodowości! Rusyfikacja dostarczy zajęcia ideowego tysiącom opozycjonistów. Wobec tego nie udało się Turkom otoczyć Rosjan w Azji. liberałów. staro ytną Samarkandę.zaniepokojonej zwycięskim pochodem Rosji do środka Chiwy w r. Serbja odmówiła i „Związek trzech cesarzy” okazywał dalej demonstracyjnie swą jedność na zewnątrz. 1876 Serbji dwie trzecie Bośni i Hercegowiny. Podbił on państwa mniejsze. samo zaś panowanie tureckie 149 . a powiększy się państwo. wtem miało się znaleźć bezpieczne „ujście” dla wszelkiej opozycyjnej agitacji. a w maju 1874 r. pogodziwszy Rosję w jednym sojuszu z Austrją. dodawał bowiem bezpieczeństwa rządom absolutnym. Wszystko składało się jak najlepiej. 1873 . uległa sama tureckiemu najazdowi. byle się zobowiązała do neutralności w razie wojny austrjacko-rosyjskiej. nawet nihilistów. Bismarckowi. 1865 zdobył Taszkient. W Rosji zaś zakazano w r. mo e nawet skasować ziemstwa. We trójkę za ądano zawieszenia broni z powstańcami. w jednej Cerkwi prawosławnej. jeździł car osobiście do Anglji z polityczną wizytą. umo liwiając popularne przedsięwzięcie na zewnątrz. potem pokonał Czerkiesów. zezwoli jej na swobodną ekspansję na półwyspie bałkańskim. otoczy chwałą i blaskiem tron carski. i będzie mo na rządzić po dawnemu. ale temu nikt znów nie wierzył. Tam nawet konstytucjonaliści rosyjscy znajdą zajęcie. Tak przedstawiano sytuację w Berlinie. gdy rząd go podsycał. dokonać nawet zwrotu wstecz. zagradzające drogę do Chiwy. Skoro ma być zjednoczona pod egidą Rosji Słowiańszczyzna (o ile nie będzie skazana na zagładę za „odstępstwo”) w jednym związku politycznym. a Petersburg dał się na to złapać. który. ale Serbja pobita. mianowicie na Bałkanie. Nie podobało się to Wiedniowi. a które przechodziły przez rozmaite fazy. bo Aleksander II wykończył ju panowanie rosyjskie w Azji środkowej. Wszystko dzięki „związkowi trzech cesarzy”. księcia Edynburskiego. a niósł na swej fali przedewszystkiem zapał rusyfikatorski. jako zadatek wielkiej misji dziejowej. a powstanie kaukaskie po kilkunastu miesiącach zostało groźnie stłumione. 1868 r. e poderwie siły Rosji. dodając mu do pomocy cale rusztowanie biurokratyczne do demonstracyj.usunięto w sposób przechodzący wszelkie nadzieje: Córka jedyna Aleksandra II wyszła niebawem za młodszego królewicza angielskiego. wywołując przeciwko niej powstanie na Kaukazie. w r. musi się sama Rosja przygotować do tego przeprowadzeniem jedności słowiańskiej u siebie. 1876 druków ruskich. z jednym językiem piśmiennym. Chod end. pozyska popularność szerokich warstw narodu. Mikołaj Ignatjew.

i rząd sam poczyna rzucać hasło konstytucji. przynajmniej nie nihilistycznych. e Porcie zostawał w Europie tylko wąski pas kraju pomiędzy górami Rhodopos a morzem Egejskiem. a hasła jak najradykalniejsze zyskują taką popularność. Nie skutkowało to ju ! Gdy zaś zaczęto wydawać nowe przepisy administracyjno-policyjne. nawet wśród biurokracji odzywała się opozycja. Czarnogóry. zwołujący przedstawicieli z 33 gubernij.zagro one. nie mogąc po wojnie bałkańskiej wywoływać przeciw Rosji koalicji europejskiej. Serbja wkraczała na nowo na terytorjum sułtańskie. Nadzwyczajne upokorzenie Rosji zwycięskiej! .podczas gdy z końcem stycznia 1878 r. Pokojem w San Stefano. natychmiast. w Macedonji i na Krecie wybuchły powstania . Cała Rosja pokryła się kółkami terrorystów. lecz zale ne od Rosji satrapje. przed połączonemi wojskami rosyjskiemi i rumuńskiemi. Ledwie wykołatała Rosja dla siebie Besarabję i północną Armenję. ani te zespolić celowo ruchów kilku armij.. a Niemcy zdawały się zupełnie neutralnemi. a eby się móc oprzeć na ywiołach „umiarkowanych”. do której przystawali tak e nie będący nihilistami. Ale teraz przemówił „Związek trzech cesarzy” i zaprzyjaźniona Anglja! Angielska dyplomacja jeszcze z końcem roku 1876 zajęła stanowisko niechętne. szereg zamachów na ycie carskie. ale wymarzony „Związek wszechsłowiański” stawał się rzeczywistością. a nadto nieudolność naczelnego dowództwa.szukający oparcia w „mirze” uwa ający się za wy szy od zachodniego. wystąpiły znowu na jaw wszystkie niedomagania wojny krymskiej. Wyrabia się specyficzny socjalizm rosyjski . a natomiast oddano Hercegowinę i Bośnię Austrji. nie umiejącego wyzyskać zwycięstw. eksperymentując gwałtami nie tylko w Polsce i na Litwie. ale równie w Inflanciech i w Finlandji . Rumunji i ustanawiano księstwo bułgarskie w granicach takich. Na miejsce sułtana wkraczał na Bałkan car rosyjski. a 20 stycznia łączyły się rosyjskie armje w Adrjanopolu.. posiadających ziemstwa .. na wy szych dostojników. a tajne organizacje tak się rozszerzają na nowo. Zatrzęsła się cała Rosja. Nastały miesiące nader krytyczne dla Rosji . zawartym 3 marca 1878 r. wojsko rosyjskie stanęło o cztery zaledwie mile od Carogrodu. stał generał Gurko w Filipopolu. ostać mogły się tylko pod protektoratem rosyjskim. Nagle znika wszelka harmonja z rządem. Kars. narzucił Rosji zgoła inne warunki: Okrojono granice państw bałkańskich. Napró no zabrał się rząd do gwałtownej rusyfikacji.gdy wtem padł ugodzony bombą podczas jazdy na ulicy Petersburga dnia 13 150 . słynną warownię w Azji Mniejszej. rozpoczął się triumfalny pochód w głąb Bałkanu. Rozszerzano granice Serbji. Austrja milcząco przygotowywała grunt dyplomatyczny pod zabór Bośni i Hercegowiny. Na bałkańskiem pobojowisku zdobyli Rosjanie wąwóz Szipki i przekroczyli raźno Bałkan. Ale nastąpił ogólny protest przeciw pokojowi san-stefańskiemu. adne z państewek bałkańskich nie było samo dosyć silne. Zgodził się na projekt hr.wytwarzając niejako nowe erowiska dla czynownictwa i nowe pola popisu dla oficjalnego patrjotyzmu. e powstają nie państwa samoistne. lecz Austrja stawała się głównem państwem bałkańskiem. nie anektowała Rosja niczego bezpośrednio dla siebie. Nie Rosja. Było widocznem.gdy jednak nadeszły świe e armje z Rosji. Grecja zajmowała Tesalję. Po czterech miesiącach wyczerpujących walk kapitulował Osman-basza w Plewnie dnia 10 grudnia 1877 r. Po 6 zamachach car zdecydował się wkońcu na konstytucję. Niebawem dało się odczuć niedomaganie technicznej strony wojskowości. zebrany w Berlinie. do „okupowania”. a od kwietnia 1879 r. od roku 1878 zaczynają się zamachy na urzędy.wprawiło w stan gorączkowy cały naród rosyjski. Postanowieniom kongresu berlińskiego musiał się Aleksander II poddać. nihilizm zorganizował się w partję terroru. Kongres europejski. gotów terrorem wymusić zmiany społeczne. Loris Melikowa „Komisji ogólnopaństwowej” i ju drukował się manifest. Ju 14 stycznia 1878 r. gdy Rosjanie wzięli szturmem l8 listopada 1877 r. na co atoli odpowiedziano ze strony rosyjskiej tem energiczniejszą pobudką wojenną. gdy jeszcze bardziej ograniczono wolność uniwersytetów.

stojącą ponad autonomicznem ziemstwem. zyskiwał stale na ilości zwolenników. zganiający mord na Polaków. W organie Bismarcka („Norddeutsche Allgemeine Zeitung”) pojawił się artykuł.a zapalczywszego wroga wszelkiej swobody myśli. zapowiadający utrzymanie władzy absolutnej. posiadający dostęp do cara ka dej chwili i stanowczy wpływ na jego umysł. Aleksander III (1881-1894). Nowa ustawa z r. co nie prawosławne i nie rosyjskie pod rosyjskiem panowaniem (a zwłaszcza co polskie!). Konstantego Pobiedonoscewa. Ale czy było kiedy choćby najmniejsze przygotowywanie się do powstania w Inflanciech lub w Finlandji? W zaciekłości „ludo erczej zoologicznego patrjotyzmu” zapędzano się tak daleko. Próbował jeszcze Ignatjew. j. jakie zająć stanowisko wobec Loris-Melikowa. Stały się one zato głównem ogniskiem opozycji nie-nihilistycznej i w ten sposób odrodził się na nowo prąd konstytucyjny. a wyposa ony w szeroką władzę dyskrecjonalną. Ustawą z r. Skutkiem fatalnego sposobu rozwiązania kwestji agrarnej nastały głody dotkliwsze. j.. Mikołaj. Dnia 9 maja 1881 r. zrywając związek ziemstw z ludnością. Zapanowały na obszarach „imperjum” dwa terrory: czerwony i „biały”. wnet atoli zwrócił się z całą stanowczością w kierunku przeciwnym. stwierdzając „ludo erstwo. kulturalne narody”. wolnością chwalenia rządu i dopomagania mu słowem i piórem w tępieniu liberalizmu wewnątrz. instytucję czynowniczą. e zniechęcano do Rosji niewyczerpalne dotychczas źródło najlepszej arystokracji biuralistycznej i najposłuszniejsze narzędzia caryzmu -w Inflanciech.. 151 . Podobnie skrępowano ziemstwa. t. 1891). jako władza kontrolująca. zagorzalszego prześladowcy wszystkiego. Patrjotyzm oficjalny. polegający na ucisku drugich narodowości. obmyślano dokuczliwości dla inflanckich Niemców. 1883 poddano uniwersytety kontroli policyjnej i „otwarto na oście drzwi interwencji administracji we wszystkie dziedziny ycia uniwersyteckiego”. ale przeciwko wszystkim bez wyjątku „inorodcom”. łączył w swej osobie jakby Karamzina. a pierwiastków obcoplemiennych na kresach”. Rosja nigdy nie miała. Słusznie scharakteryzowano rządy Aleksandra III. Nastała istna orgja czynownicza w imię reakcji i rusyfikacji. Arakczejewa i Leontjewa. zarazem wcielono urzędników ziemstw w hierarchję administracji państwowej. Kiedy r. nazwano „ludo erczym „. pozyskać cara do myśli wznowienia „soboru ziemskiego”. Mianowany „oberprokurorem świątobliwego synodu”. z głosem oczywiście tylko doradczym. „karą” za powstanie. wiedziały. 1865. a nie częściowych poprawek ustroju przestarzałego. Starszy syn Aleksandra II. pragnące w granicach Rosji pochłonąć wielomilionowe. e był to „absolutyzm we wszystkich sferach ycia. 1894 zasięgano opinii ich w sprawie reformy ustawodawstwa włościańskiego. a konstytucję finlandzką znoszono z coraz lepiej obliczoną systematycznością. Pobiedonoscew został kierownikiem Aleksandra III na całe jego panowanie . minister spraw wewnętrznych. W ten sposób doprowadzano samorząd do zaniku pod ka dym względem. ni kiedykolwiek przedtem (najcię szy w r.. znajdując ich nawet ju pomiędzy oficerami. wydał manifest. Wszystkie osoby „nie mające prawa do słu by państwowej”. usunięto z zakresu ich kompetencji sprawę wy ywienia ludności. usunięto z wydziałów wykonawczych ziemstw. Kiedy ziemstwa rozwinęły energiczną akcję ratunkowa. ograniczając coraz bardziej jego działalność. 1890 utworzyła „urzędy gubernjalne do spraw ziemskich”. Znęcano się nad polskością. Ucisk Polaków tłumaczono wobec zagranicy i nas samych nawet. wahał się jednak e z początku. Na takiem tle krzewił się nihilizm. a który Katkow nazwał ocaleniem Rosji i „manną z nieba”. e krajowi potrzeba reformy ogólnej. zmarł w r. jakkolwiek zdezorganizowany w tych latach i mniej zdatny do „czynu”. łagodzony wolnością oficjalnego patrjotyzmu. t. Despota z usposobienia i z zamiłowania.a ten ostatni zwrócony przeciw niektórym Rosjanom. uło ony przez dawnego swego nauczyciela.. i słusznie. rządowy . ale projekt ten (opracowany przez historyka Pawła Gołochwastowa) nie stanowił nigdy ani nawet przedmiotu narad. wstępował przeto na tron młodszy syn. mający opinię panslawisty.marca 1881 r.

pod przewodem potencjalnego petersburskiego „Słowiańskiego Towarzystwa Dobroczynności”. dane Moskwie. Giers. nie mogąc zdecydować się walczyć obok republikańskiej Francji. dokonawszy tego „przejścia” z wielką pompą . a niebawem była wojna przygotowaną w drobnych nawet szczegółach i lada dnia czekano formalnego wypowiedzenia jej z Petersburga. Konsekwencją reakcyjności było zwrócenie się w polityce zewnętrznej na nowo ku przerwanemu „związkowi trzech cesarzy”. z której nie byłoby innego wyjścia. bardzo ruchliwie wpływające na opinję w kraju. 152 .. parali ujące handel rosyjski . Nowym władcą Bułgarji został Ferdynand Koburski. ale zamiary te pokrzy owało wdanie się mocarstw. niezręczną gorliwością. Sprawa przybierała formy ostre. Przypuszczano w Petersburgu. Ale w Bułgarji powstało stronnictwo antyrosyjskie. Wkońcu powiodło się generałowi Kaulbarsowi.). eby przyjęła do swej armji trzecią część oficerów rosyjskich. 1885 r. Następca Gorczakowa. w Skierniewicach. a od r. losy Polski pod berłem rosyjskiem. skoro syna swego kazał wpisać w poczet prawosławia. robiono mu nawet trudności w rozszerzeniu granic nowego państwa (ograniczenie „inwestytury rumelijskiej” pod wpływem Rosji na lat pięć. odgrywającemu w Sofji rolę dawnych Igelstroemów i Repninów z Warszawy. przeciw któremu prowadziła Rosja nadal intrygi przez 10 lat. austrjackiego i niemieckiego dnia 9 kwietnia 1882 r. poruszając tradycje „świętego przymierza”. Aleksandra Battenberga. 1896. a cytujące wprost. Poselstwo rosyjskie intrygowało coraz usilniej wprost przeciw osobie księcia bułgarskiego. tudzie cały Bałkan. który wznowiono z rosyjskiej inicjatywy. jak wojna z Austrją a choćby i z cesarstwem Niemieckiem. Z początkiem roku 1888 nastąpiły zbrojenia po obydwóch stronach. 1894 nastały w Bułgarji rządy stronnictwa rusofilskiego. 1887 wyszedł ukaz. nadawali wszystkiemu hałaśliwego rozgłosu. Austrją z Niemcami. w której od razu na samym początku zajęte byłyby Rosja z Francją. zwrócony przeciw niemieckim właścicielom ziemskim w prowincjach polskich.ale ksią ę uwa ał to tylko za nieuchronne chwilowe odczepne. e nikt nie będzie wysuwać przeciwko Rosji sprawy polskiej. Podobnie intrygowała Rosja w Serbji przeciw związanemu z wiedeńskim dworem królowi Milanowi. Tak zakończyło się ostatnie wznowienie sojuszów „trójcesarskich”..Jedynym „plusem” tego prawdziwie bezmyślnego panowania było nadanie starowiercom tolerancji większej. zawartego na wypadek zaczepki ze strony Rosji. Następcą jego miał zostać jaki rosyjski kniaź (wcale nie krwi panującej). Byłaby to niewątpliwie powszechna wojna europejska. W r. Spodziewano się pozyskać dla rządu „ ywioły najbardziej konserwatywne w państwie” . e pragnęliby wpędzić rząd w sytuację. Dyplomacja francuska pragnęła wykrzesać z nieporozumień dyplomatycznych na wschodzie wojnę. bo panslawiści. Uznano go dopiero w r. zmuszono do abdykacji króla Milana. W odwecie wydały Niemcy przepisy. e przez to nastąpi nie tylko pewność. W marcu 1889 r. a eby przyłączyć się do niej i odzyskać Alzację i Lotaryngię. e nie umiano orjentować się w rządzie wśród rozmaitych rodzajów konserwatyzmu. Europa wchodziła w nową dobę historji politycznej. W ostatniej atoli chwili car cofnął się. lecz e zyska się te wolną rękę do „pokojowego” podboju Bałkanu. do obejścia postanowień kongresu berlińskiego. zorganizować skutecznie spisek i usunąć Battenberga. mianowicie zezwolenie na publiczne odprawianie nabo eństw. Sytuacja stawała się na nowo tem powa niejszą. tak miłe policyjnym systemom rządów. i eby Rosjanin bywał ministrem wojny księstwa.ale przyszłość okazała. jako pogranicznych.a nadto ogłosił Bismarck publicznie tekst przymierza odpornego z Austrją. Zabiegi panslawistów nie ustały. Ofiarowano Rosji przymierze przeciw Niemcom. Zabrano się do tego z nadmierną. Za ądano od Bułgarji. urządził zjazd cesarzy rosyjskiego. nie tając się wcale z tem.

1894 ukończono nawet wojnę cłową i zawarto nowy traktat handlowy niemiecko-rosyjski. Francja i Niemcy wystąpiły wspólnie w obronie Chin i zmusiły Japonję. Rosyjską przewagę polityczną nad Chinami uwa ano ju za rzecz załatwioną. i od r. Punkt cię kości ministerstwa spraw zagranicznych przenosił się z morza Czarnego nad ocean Cichy.. zapewniając wzajemną neutralność w razie. Łobanow-Rostowskiemu. w której Chiny poniosły klęskę. Latem roku 1891 pojawiła się rosyjska wyprawa eksploracyjna na płaskowzgórzu pamirskiem. 1888). tajny. usunął Bismarcka. eby Austrja wypowiedziała wojnę Rosji. Jedno z największych dziwowisk historji! Tem szybszym krokiem wchodziła Europa w nową dobę dziejów politycznych. 1886 obsadzono po długich układach z Anglją afgański Pend eh. który sprzymierzał się wprawdzie z Austrją przeciwko Rosji. marsyljance. Ju budził się do ycia przeciw panslawizmowi „panazjatyzm”. j. w r. w następnym roku okręg Kerki nad Amu-Darją. i odstąpiła od nazbyt twardych warunków pokoju. Mikołaj II (od r. We współzawodnictwie na Bałkanie nastała spokojniejsza jakby przerwa do r.. Znienacka obsadziły Niemcy port chiński Kiaoczau. i w samym Petersburgu budziły się wątpliwości. W r. 1895 wybuchła wojna chińsko-japońska. a eby tem lepiej dopilnować spraw „Dalekiego Wschodu”. nie wystarczała ekspansji rosyjskiej. Na wyścigi zawarł tedy następca Łobanowa. Syn jego. w publicystyce rosyjskiej zaczęły się pojawiać rozwa ania. lecz miał tak e kontr-przvmierze („Ruckversicherungsvertrag”) niemiecko-rosyjskie od wszelkiego wypadku! Ten drugi układ. t. gdyby która ze stron została „bez własnej winy” napadniętą. Kontr-przymierze nie zostało wznowione przez następcę Bismarcka. obowiązywał w latach 1887-1890. l890 Austrja posiadła swobodę inicjatywy w kwestji wojny i pokoju. jakby silą bezwładności. a zdumiona Europa dowiadywała się. a pokój w Simonoseki nakładał na nie najucią liwsze warunki. Rosja stawała się mocarstwem azjatyckiem do tego stopnia. a dla supremacji europejskiej wątpliwych. czy te bardziej azjatyckie. 1895 ks. 1884 wcielono Merw. Japońska hegemonja nad oceanem Spokojnym została skutecznie odwrócona. Capriviego. 1905. 1881 podbito Turkmenów. który nie yczył sobie zawikłań na Bałkanie.ubiegając na ka dym kroku dyplomację angielską. W r. W r. 1894). Wśród tego przełomu umarł Aleksander III. ekspansji jego tak e w Europie. układ o 153 . A na „Daleki Wschód” towarzyszyła postępom Rosji uwaga niemiecka. czy przy takim rozroście w Azji mo na dopilnować nale ycie interesów państwa. e car podczas uroczystości w przystani przysłuchiwał się. powierzył ster spraw zewnętrznych po śmierci Giersa w r.. e nowy cesarz niemiecki. Obydwa obozy europejskie podały sobie ręce. Wieńczyły ten szereg pomyślności dwa triumfy: dogodne układy handlowe z Koreą i Japonją. której ekspansji dać pierwszeństwo i czy uwa ać Rosję za państwo bardziej europejskie. W r. z powodu jej rewolucyjności.. W r. zanimby przyszła kolej na Azję południową. Rosja. 1891 flota francuska urządziła demonstracyjne odwiedziny w Kronsztadzie. wykluczał tedy mo liwość. Azja centralna była niewątpliwie ju podległą Rosji i ju . Wszelkiemi zabiegami starano się osłabiać stopniowo emira afgańskiego i rozpoczęto dyplomatyczny podbój Persji .gdy tymczasem udało się przełamać niechęć osobistą cara do Francji. Murawiew. eby nie dopuścić do powstania na drugim końcu politycznego horyzontu nowego „mocarstwa” o celach zagadkowych. a za to otrzymywała Rosja od wdzięcznych Chin prawo przedłu enia syberyjskiej kolei elaznej przez chińską Mand urję (1896). Kolej ta miała stanowić o ostatecznem utwierdzeniu rosyjskiego władztwa nad Azją północną i Środkową. Wilhelm II (od r. Ale przewroty bułgarskie stanowiły punkt kulminacyjny przesilenia. W Azji dokonywano tymczasem postępów nieustannych.

e dostał syna za stawiennictwem nowego świętego prawosławnego. z opinją „cudotwórcy” -zabity przez księcia Jusupowa w styczniu 1916 r. a gdy wypowiedziano im walkę cłową. jakby wykrojony z ksią ki Leontjewa. Korei. Serafina saratowskiego. pragnącego oprzeć się na „mirze”. Przyniosły zamiłowanie do wyrobów zagranicznych. a jakkolwiek nigdy nie zachwycano się tym wynalazkiem w petersburskich sferach dworsko-czynowniczych. którego kanonizacji dokonał z nadzwyczajną uroczystością. 1898. OD AZJI I EUROPY. działały na Rosję europejskie stosunki ekonomiczne. lecz e wycofuje się raczej z zatargów europejskich. e kapitał zagraniczny jął zakładać fabryki w samej e Rosji. a petycję o nadanie ziemstwom kompetencji administracyjnej zbyto. Dla utrzymania pokoju w Europie nie zawahał się Mikołaj II rozesłać do rządów europejskich memorjału o powszechnem rozbrojeniu i zwołać do Hagi konferencję pokojową w r. a có dopiero Mikołaj II. car starał się usilnie o zlokalizowanie jej. jako „marzenia. Podobnie niezale nie od zdania i woli posiadających władzę. który wywoływał mu ducha ojca (1906 r. europeizowało się coraz mocniej ycie potoczne. Na wszelki wypadek podano rok przedtem do wiadomości publicznej. które nie dopuściły wycofać się z Europy. e Rosja pozostaje rzeczywiście w sojuszu z Francją i przyjęto w Petersburgu uroczyste odwiedziny republikańskiego prezydenta Faure'a. Wśród zapalczywej dyskusji o to. (1898-1914. bo z 154 . spopularyzowanych taniością fabrycznej produkcji. Wierzy zresztą. e pragnie być „nietylko Mikołajem II. e „nie ma nawet prawa” umniejszać swojej władzy. Unikano zato wszelkiej okazji do nieporozumień o sprawy bałkańskie. czy Rosja ma iść z Europą (t. Pobiedonoscew pozostał u steru. czy te „z Azją”. a zatem wzmagała się krytyka i pochopność do opozycji. rosła w liczbę i siłę inteligencja umysłowa”. pociągając za sobą potrzebę najsilniejszą. socjalistycznie.. oświadczył. eby obie strony nie mieszały się do spraw wewnętrznych. Nowy car.. Przekroczyły te granice Rosji rozmaite inne machiny parowe.. Kiedy Grecja obsadzała Kretę i wybuchnęła wojna grecko-turecka. potem przez szereg lat olbrzymi wpływ na dworze wywierał sławny Rasputin. „Wbrew woli rządu szerzyła się oświata. „starik” z zawodu. na Europę). ale drugim Mikołajem”. lecz pospieszano zaznaczyć..) Mikołaj II. e Rosja nie ma zamiaru korzystać z tego sojuszu przeciw komukolwiek. prosty chłop z Syberji. Związku ze światem nadprzyrodzonym poszukiwał i poza Cerkwią: trzymał na swym dworze „spirytystę” Enkasa-Papusa. jednakowo sam Mikołaj I musiał się poddawać tej konieczności. od panslawizmu czy panazjatyzmu. wstępując na tron.wydzier awienie na 25 lat niezamarzających przystani Talienwana i Port-Artura. XXIV. chocia wcale nie starzec.). pozbawione sensu”. Wkrótce zawarto umowę z Japonją. miało to tylko ten skutek. zamieniając tę drugą przystań prędko w mocną warownię. ale pozostał nihilizm. Panslawizm zdawał się być zduszonym przez panazjatyzm.ale w gruncie rzeczy bardziej rewolucyjne od niecenzuralnych ksią ek. Za Mikołaja II przemysł fabryczny począł w państwie carów być ju siłą zorganizowaną tak od góry. jako te od dołu: kapitalistycznie i. j. CIOSY NAPRZEMIAN. napozór zupełnie niewinne pod względem społecznym i politycznym . a działały ujemnie. który przerobił się ostatecznie w pewien szczególny rodzaj socjalizmu rosyjskiego. Pozostawały zarodki rewolucji rosyjskiej. stał się mistykiem despotyzmu na tronie: „traktuje z mistycznej wysokości swoje stanowisko i jego atrybucje” i wierzy... Nie mo na było nie zaprowadzić w Rosji kolei elaznych.

Rząd nie chciał jednak dopuścić wpływu społeczeństwa na sprawy państwowe i sam Witte przeciwny był a do końca roku 1904 wszelkiemu rozszerzaniu choćby tylko samorządu lokalnego. bo był względny dla zamo niejszych warstw społeczeństwa. Politykę finansową Wittego mo na określić jako centralizację ekonomiczną. Witte. skoro nie podnosiło się w nale ytem tempie wytwórczości społeczeństwa. Nie mo na ekonomicznie tkwić w innem środowisku. zarzekano się kultury europejskiej w imię panslawizmu czy panazjatyzmu. eby całe ycie ekonomiczne oddać w ręce rządu i wzmocnić tem samem jeszcze bardziej władzę centralną. czy nieuchronne zeuropeizowanie ycia ekonomicznego nie mogłoby w Rosji posłu yć do umocnienia absolutyzmu. albo narazić się na rozkład. powszedniem niemal. który nazwano drapie nym. Państwowość rosyjska nie mogła udzielić pod tym względem ochrony własnemu społeczeństwu. jest bowiem nie tylko uczonym. nadać pierwiastkowi państwowemu tem większą przewagę nad społeczeństwem. a najbli sze pięciolecie (1901-1906) oswaja opinję publiczną rosyjską z mordem politycznym. Kwitnęły tylko kierunki skrajne. z których adnej nie mo na było ulokować w kraju.a z drugiej strony skutki z tego takie. Nie mogło to udać się na czas dłu szy. ulubieniec Aleksandra III i Mikołaja II. wprowadzonej z największem dla państwa niebezpieczeństwem skutkiem rozbiorów Polski.zaczem musiała następować coraz większa od tego kapitalizmu zawisłość. e sam Bogoljepow padł ofiarą zamachu. a nie uchylać się na stronę. licząc na to. Ju za Mikołaja I bud et rosyjski począł przerastać mo ność społeczeństwa .i odtąd wzrasta deficyt przeraźliwie. ale i ogniwem machiny biurokratycznej” .a przyczyniła się tylko do powiększenia opozycji i fermentów rewolucyjnych. Z jednej strony minister oświaty Bogoljepow (1898-l901) robił profesorom uniwersytetów wymówki. udało mu się skupić zapas złota przez operacje konwersyjne i utrzymać równowagę. czem to grozi. je eli usuwali się w dziedzinę czystej nauki. stawali się coraz słabszą mniejszością. Praktyczny zmysł okazał minister finansów Wiszniegradzkij. jako dą enie. jako te wśród opozycji. Bud et państwowy yje coraz wyłączniej z po yczek. zająwszy się operacjami kredytowemi i przedsiębiorstwami kolejowemi. działających niezgodnie. i zaczęto radzić.. Słowem: robiło się próby. 155 . Pod koniec panowania Aleksandra III spostrze ono się. w innem zaś kulturalnie lub politycznie. Następca Wiszniegradzkiego. Militaryzm wysysał Rosję. i znaczna część przedsiębiorstw nowych opierała się li tylko na rządowych po yczkach. naśladując swego poprzednika. musiała albo przejąć się duchem europejskim. których dostarczać mogła tylko technika europejska i związek z europejskim wielkim kapitalizmem . a zaognionej znacznie przez proste wcielenie Kongresówki . wykazywał długo dobre rezultaty. Do rozbie ności kulturalnej. zapomogach i na zamówieniach rządowych. „profesora bowiem obowiązkiem w jego działalności jest przeprowadzać poglądy rządu. e wszystko zwróci się skarbowi z lichwą. Skoro Rosja przybrała europejskie formy ycia ekonomicznego. a pragnęło się europejskiego ycia ekonomicznego. odkąd wdała się w politykę wielkoeuropejską. ale niebawem uciekł się do systemu fiskalnego.przybyła rozbie ność w samem e społeczeństwie rosyjskiem. a gniótł ubo szych.. je eli rząd sam stanie na czele wielkiego przemysłu. Próba zawiodła . Zaczął te Witte szafować hojnie skromnemi zasobami po Wiszniegradzkim. jako z czemś pospolitem. nieunikniony wobec rozbie ności sił ycia zbiorowego. gdy finanse rosyjskie państwowe popadały tak e w zawisłość od kapitału zachodniego. „zapadnicy”. mnóstwa szczegółów. tak w sferach rządowych.przyzwyczajenia. Zwolennicy zachodnio-europejskiego ustroju państwowego i społecznego pod ka dym względem. nie przysparzając państwu źródeł bogactw. Popierał go te z całych sił. drobiazgów.

000 „przestępców politycznych” w więzieniach i na zesłaniach. z przyrzeczeniem tak e (jak w Turcji. którym Indje ju nie wystarczały. gdy zawierała sojusz zaczepnoodporny z Japonją. zanim przedsięwzięcie bałkańskie zdołano puścić w ruch . ekwipowanym i wysyłanym przez ziemstwa. e Sołowiew wcale nie przesadził. okazała się zaś silniejszą od wszelkich rosyjskich zabiegów odrazu. Admirał Togo zniszczył niespodzianym napadem flotę rosyjską w Porcie Artura i wysadził armję na ląd.Niezadowolenie i gotowość do rewolucji chciano „utopić” w jakiej akcji zewnętrznej. Ale najpierw na Konstantynopol! Panslawistyczny prąd zawarł kompromis z azjatyckim.za wcześnie nieco dla Anglji . Niebawem po zwycięskich wstępnych bojach generał Nogi osaczył Port Artura. a potem tem bardziej nie będzie szranków dla Rosji w Azji. gdy chciały mącić coś na Bałkanie na własny po ytek. Rzeczywistość okazała. w jednym dniu.gdy wtem. jakie wybuchły w kilku miejscach.. a cały świat wyczekiwał z napięciem wyniku oblę enia. Po klęsce pod Liaugangiem (5 sierpnia 1904 r. na nowo (po 10-letniej przerwie) ku Bałkanowi. Obóz panslawistyczny triumfował. a raczej obydwa miały się uzupełniać. Wojna japońska miała odsłonić wszechwładzę a nieudolność administracji rosyjskiej jeszcze gorzej od wojny krymskiej. W istnej megalomanji co do ekspansji państwa podawał rękę obóz panslawistyczny panazjatyzmowi. W r. Czas wojny angielsko-boerskiej wyzyskał rząd Mikołaja II starannie. Minister spraw wewnętrznych.. a jeśli się uda. Polaków dotyczyły te sprawy bezpośrednio. a które słu yły za najwygodniejszą furtkę dla „mocarstw”.. jak bliską jest rewolucja. i to ju za kilka miesięcy! Równocześnie niemal.wydała Japonją Rosji wojnę dnia 5 lutego 1904 r. jakie znają dzieje . jednego z najdłu szych i najściślejszych. car zło ył w jego ręce ster państwa ogólny.jakby na szyderstwo. zabrać Konstantynopol. e nie mo na nara ać się na coraz gorszą niepopularność. Narazie wszechwładza popisywała się nienawiścią do instytucyj samorządnych i do wszelkiej akcji społecznej.bo wszystkie narody i państwa całego świata miały w tem oblę eniu zaanga owane swoje interesy. lekcewa ąc do najwy szego stopnia pewne „przedstawienia” Japonji . Wkrótce zginął od zamachu.) „reform”. pobić Niemcy. a eby wzmocnić pozycje rosyjskie w Azji. których plany obiecano poddać pod rozwagę „ministrom i wy szym urzędnikom” . Lambsdorff. w dniu. zostawiając po sobie przeszło 60. dnia 26 lutego 1903 r. jął tępić podnoszący głowę ruch postępowy. Korzystając z chińskiego powstania „bokserów” (ruch przeciw cudzoziemcom). główni przeciwnicy wszelkich reform mieli opracować ich projekt. jak wystąpienie władz rządowych przeciw ambulansom szpitalnym. bo odzywały się głosy.. Inicjatywa bałkańska dowodem. jako pierwszorzędny regulator losów Rosji. e tym razem uniknie się niespodzianek jakichkolwiek kongresów po zwycięskiej wojnie. W sierpniu 1903 r. e nikt nie spodziewał się wybuchu wielkiej wojny w Azji. zawzięty biurokrata. zagarnęła Rosja całą ju Mand urję i zaczęła wytwarzać sobie swoją „sferę interesów” a na Korei. lecz trafnie określał to Wł. licząc na poskromienie opozycji przedsięwzięciem bałkańskiem. Jest to dowodem.. gdzie mo na było spodziewać się starcia z Anglją. ądając od Porty przeprowadzenia tylokrotnie zapowiadanych „reform”. sprawa polska musiała wypłynąć znowu. Plewe.) odczuto w Petersburgu. zniszczyć Austrję. wyszedł manifest carski z powodu rozruchów. Złośliwie. e nikt nie przypuszczał. doszło do takiego horrendum. ale mówiono o Chinach i wreszcie o panowaniu nad całą Azją. Niepowodzenia wojenne stały się potę ną bronią w ręku opozycji. to i Indje”. Ale Anglja nie myślała wojować angielskim ołnierzem. 1903 zwrócił się minister spraw zewnętrznych. Sołowiew w wyrazach: „Zniszczyć Turcję. został Witte prezesem Rady ministrów. a 156 . zwłaszcza nad zatoką Perską i wogóle wszędzie.

Oburzenie powszechne. strajków. Wszczął się ruch. pozostająca pod przewodem popa Gapona. prośba wiernopoddańcza. co się stanie: odtąd słu yły sale uniwersyteckie za miejsce zebrań dla rozmaitych korporacyj (kolejowców. Od propagandy usuwano coraz bardziej partje umiarkowane. któremu socjalizm 157 . d. w Portsmouth. trzeba przenieść władzę na społeczeństwo. Ogół sfanatyzowany był coraz bardziej utopjami specyficznego rosyjskiego socjalizmu. lekarzy.. Jedna z takich grup w Petersburgu. nie zatrzymujące się bynajmniej na kwestji konstytucyjnej. padł Port Artura. uprzedzonych dokładnie o wszystkiem. organizował Plewe sam robotników przez swych agentów. a jednak do tego pokojowego i legalnego pochodu kazano strzelać i urządzono wśród tłumu istną rzeź. układających tam wieczorami petycje i przygotowujących szczegółowo programy. Pomimo zakazu wiec odbył się jednak w lokalu prywatnym i powziął uchwały domagające się szeregu określonych wyraźnie swobód obywatelskich z reprezentacyjną formą rządu. Pierwszy brzask ustroju konstytucyjnego zaświtał ju podczas rokowań pokojowych. wyzyskane znakomicie przez skrajne ywioły. pod najrozmaitszemi firmami i pozorami. rewolucjoniści owładali coraz widoczniej sytuacją. Liczono jeszcze na wyprawę morską admirała Ro destwienskiego. Układy toczyły się w Ameryce. Tymczasem wyszedł 19 sierpnia manifest. Pomysł zapachniał ju rewolucją i dlatego bardzo był popierany przez ogół robotników. kiedy uczestnicy wiecu zje d ali się ju do Petersburga. a wypłynie u rządu.). Dopomógł do nieszczęścia zbieg okoliczności: A eby .następca Plewego. wydał hasło.) zdecydowano się paktować z opinją publiczną i zapowiedziano zwołanie zgromadzenia prawodawczego. pełno było zebrań i petycyj. robotników fabrycznych. Przywrócono atoli równocześnie autonomję uniwersytetom.mieć robotników w swej mocy i przeciwdziałać socjalizmowi. Z wiedzą władz. a je eli zostanie spełnioną. pozwolenie cofnięto. na wiosnę wybuchły pierwsze strajki. eby robotnicy petersburscy udali się w pochodzie pod pałac carski z prośbą o audjencję dla swych przedstawicieli. a coraz śmielsze wychodziły z nich ądania. uczynioną 8 czerwca.. zamieniało się ju w rewolucyjne wrzenie. musiał Gapon przystać na strajk (w putiłowskiej fabryce broni). Pochód był raczej jakby procesją. Sam Witte zawahał się i pod koniec roku 1904 uwa ał za stosowne paktować z samorządem. a przeciągały się długo. Zgodzono się na zjazd prezesów wydziałów ziemstw. mo e przeto na tem zrobić karjerę. a eby uspokoić jakoś.jak mniemał w biurokratycznej naiwności . eby Rosja wygrała wojnę. najrozmaitszych kategoryj. Zwrot ten dokonał się atoli za późno: dnia 2 stycznia 1905 r. Wiadomości dochodzące z pola walki bywały coraz fatalniejsze dla orę a. który objął całe społeczeństwo. zachowujących się spokojnie i prośba o przyjęcie u cara. odejmując zaś rządowi powagę. który wyobra ał sobie. Zwrot ujawnił się w kwestji włościańskiej: we własnym swoim „memorjale o kwestji włościańskiej” zgadzał się poddać najni sze organa rządu kontroli samo. Roosevelta. nie mo e być źle przyjętą. nawskroś religijną i monarchiczną. lecz w ostatniej chwili. lecz z głosem doradczym. Rząd nie czuł się ju na siłach. odsłaniały zarazem nieudolność. a tak e dla doro karzy i t. organizowały się ró ne grupy i warstwy. e chcąc. zwłaszcza gdy l0-dniowa bitwa pod Mukdenem (1-10 marca 1905 r. Nazwano ten projekt „liściem figowym dla absolutyzmu”. ale podobał się i Gaponowi. nie koniec na tem: powstał pomysł. e pochód bezbronnych. zwołanie „gosudarstwiennoj dumy”.) skończyła się zupełną klęską Rosjan. ale po straszliwej pora ce pod Cuszymą (27 maja 1905 r. nie dała utrzymać się na wodzy. wszczętych na propozycję prezydenta Stanów Zjednoczonych.. a do początku września. Wkrótce zaczęły się demonstracje studenckie. urządzony był pochód w „krwawą niedzielę” 22 stycznia 1905 r.rządu lokalnego. Przelana krew stała się najskuteczniejszą propagandą rewolucyjną. a nader często nieuczciwość administracji i rozszerzały „przestępcze” przekonanie.. e rząd musi pozyskać zaufanie narodu. najgłośniejszych. ksią ę Światopełk-Mirskij. Głupota biurokracji okazała się rzeczywiście bezdenną. A eby nie stracić wpływu. zapowiadający na styczeń l906 r. Nie przewidziano. Zaczęto odbywać zjazdy za zjazdami. on będzie niewątpliwie nale ał do liczby reprezentantów i zwróci na siebie uwagę cara.

Warunki były stosunkowo dobre dla Rosji: traciła tylko Port Artura. Agitacja zmierzała coraz widoczniej do tego. nie mo na było pomijać kwestji polskiej. e prawosławie zdolne jest do odrodzenia i e odrodzenie Cerkwi rosyjskiej odbywałoby się bez przeszkód. Tyle widzieli i obserwowali wszyscy. minie. zastanawiających się nad społecznym rozwojem Rosji . lecz społeczną rewolucję proletarjatu. na cały następny okres dziejowy. Podczas gdy rewolucja gotowała się do „czynu”. na wypuszczenie w świat pierwszych wychowanków po reformie doliczając lat 5. jak dokonawszy wpierw reformy swej organizacji religijnej. widocznem było. je eli państwo nie miało zaniechać ekspansji. ale tracąc zarazem całą powagę na azjatyckim wschodzie. a nawet dopuszczał autonomję narodową. e dzieją się wydarzenia epokowe. Nie brak było umysłów patrzących głębiej. 158 .stawiających kwestję w formie zagadnienia. uznając nadto hegemonję japońską nad Koreą. e rzecz nie da się ju powstrzymać w biegu i e Rosja zaczyna nowy okres dziejów. Ta kwestja odrodzenia Rosji stawała się dla nas sprawą pierwszorzędną. sprawiało.zachodni wydawał się czemś zbyt lękliwem i zacofanem. Mówiono nietylko o „socjalizacji” fabryk i ziemi. czy posiędzie ono wogóle wartość kulturalną. jak reformę społeczną rozumieć i czego się po niej spodziewać. Ró nica polegała na tem. Duchowni ci. marzący o państwie uniwersalnem. którą przygotowywano „z krańcowością dochodzącą do rozpasania”. Panazjatyzm. Otó w przeciwieństwie do panslawizmu nie skazywał neoslawizm Polaków na śmierć. dozwalał im za chować odrębność językową i kulturalną. i związanych z nią interesami stron. która musi być kamieniem węgielnym wszystkiego (a są te seminarja gniazdami zepsucia. a związane w obozie opozycyjnym przez pewien czas z epigonami „słowianofilstwa”. o zagarnięciu Indyj i Chin. Nigdy aden naród nie podniósł się tam z moralnego upadku inaczej. e przebieg ich stanowi o przyszłości Rosji. dojrzewały układy w Portsmouth. jakim jest dotknięte. e całe pokolenie. Rozumiano te powszechnie. czy Rosja zdoła zamienić się na państwo praworządne i zeuropeizować się w tem znaczeniu. e panslawizm zmieniał się chwilowo na „neoslawizm”. równie cudzoziemcy. czy odrodzi się społeczeństwo rosyjskie? Nie o to rzecz idzie. odczuwali. Chodziło o to. Przebieg wojny japońskiej stanowił równie stanowczą granicę czasów w polityce zewnętrznej. od yło „zapadniczestwo”. zanimby okazały się pierwsze reformy owoce. a wciągając w konstrukcje doktryny Słowiańszczyznę zachodnią. Dnia 5 września 1905 r.lecz o to. południową połowę wyspy Sachalinu i południową część kolei elaznej wschodnio-chińskiej. czerpanych z Zachodu. Przypuściwszy. do przeprowadzenia jej licząc lat 10. na ich działalność po parafjach lat 15. e nie ograniczano się do Słowian bałkańskich. Odradzają się społeczeństwa wschodnie wogóle tylko przez religję. lat 30. uło yć mo na następujące obliczenie: Od postanowienia i opracowania reformy seminarjów duchownych. a więc opierającego się na wzorach. zawarto pokój. e Rosja mo e być pobita. zanim tu i ówdzie nieliczni duchowni nowej szkoły okazaliby w praktyce. od której wiele innych doniosłych poglądów musiało zale eć. musiał się skurczyć w panslawizm. e rozstrzygające znaczenie będzie mieć rozwój spraw wewnętrznych. czy ocali się z rozkładu. do jakiego kierunku społeczeństwo to przyłączyłoby się ostatecznie . przyjąć musimy. Deliberacje około stosunków polsko-rosyjskich występowały na pierwszy plan rosyjskiego ycia publicznego i z innych jeszcze powodów: Skoro ju raz padło z wysokości tronu słowo o konstytucji. Azjaci zoczyli. chocia tylko z głosem doradczym. Pod wpływem liberalizmu. Wszyscy. co uznają sami Rosjanie). ale o zniszczeniu wogóle wszelkiej własności. kwestja bałkańska czekała znowu swej kolei. eby wywołać rewolucję nie polityczną. zmierzającego do ustroju konstytucyjnego. pod dwoma warunkami: eby kwesta polska pozostawała zasadniczo kwestja tylko wewnętrzną rosyjską i eby zaniechać „fanatyzmu” katolickiego.

. z którego samą siłą bezwładności „postępu” wyrośnie ju wszystko. ale ze zreformowaną. a kombinacje te wysuwać musiały kwestję polską.pierwsi pionierzy reformy. Wschód „bli szy” miał stać się chronologicznie bli szym. wtedy odrodzenie Rosji stanie się kwestją.lat 80 od postanowienia reformy seminarjów duchownych. do Austrji i Prus. a coraz bardziej w miarę. czyli w praktyce Prusy. tem bardziej.. Nadwerę ona klęskami siła polityczna Rosji stawała się poniekąd zale ną od sprawy polskiej. W razie gdyby cesarstwo niemieckie stanęło obok Austrji. na którą ani teraz jeszcze wcale się nie zanosi. reakcjoniści wierzyli mocno. czemu by nie miała odrobić klęski japońskiej i rozpocząć potem szczęśliwie okres jakiego „neoazjatyzmu”? aden neoslawista nie zarzekał się dalszych zaborów w Azji. . t. a eby dorosło wychowane przez nich nowe pokolenie społeczeństwa.. i to w rachunku nie uwzględniającym adnych trudności. a ta niemo liwa poza reformą religijną. musiała liczyć się z dawnym współzawodnikiem w kwestji bałkańskiej. Równie atoli sprawa nasza stawała się wykładnikiem odrodzenia wewnętrznego dla Rosji. a przeciw Rosji . z Austrją. bo stamtąd spodziewał się nabrać sił do dalszych przedsięwzięć. Psychika pozostawała ta sama ..a skoro będzie tak potę ną. Szczerość zamiarów rządu w tej 159 . Marzenia narodu rosyjskiego nie zmieniały się w zasadzie nic a nic. na czele całej Słowiańszczyzny . aden panazjata nie rezygnował z Bałkanu. „Neoslawizm” nabierał znaczenia praktycznego. w obliczeniu ściśle akademickiem . Liczba ich zwiększałaby się z roku na rok. e równie mogłyby Austrja i Niemcy u yć tego samego środka przeciwko Rosji. Neoslawiści widzieli Rosję.cała nadzieja Rosji mogła tkwić tylko w poruszeniu kwestji polskiej. dla naszych potomków w trzeciem pokoleniu. co trzeba. Gdy się na nią zaniesie. byliby rari nantes in gurgite vasto. wszędzie i dokądkolwiek. o ile odrodzenie rozpoczęte zdołałoby dobiec szczęśliwego końca. Je eli Rosja pragnęła zapomocą zwrotu na Bałkan odzyskać utraconą w wojnie japońskiej powagę państwową. e za kilka kwartałów stanie Rosja na czele nowego okresu cywilizacji.. jako wyjątkowe okazy. Jedno i drugie łączyło się z kwestja polską. e „gorączka” przeminie i społeczeństwo rzuci się tem chętniej w ramiona caryzmu. musimy doliczyć przynajmniej (optymistycznie) lat 20 na rozpowszechnienie się zreformowanego duchowieństwa po całym kraju . przynale nej do prawosławnej Cerkwi. wobec współzawodnictwa Rosji i Austrji.bo psychika zmieniać się mo e tylko na tle reformy moralnej. przynajmniej o ile chodziło o przyjęcie ustroju konstytucyjnego.Rosjanie sami pełni byli naogół otuchy: rewolucjoniści oczekiwali. złamanie absolutyzmu. e zasadzono ziarnko gorczyczne konstytucji. jak reforma ogarniałaby coraz znaczniejszą ilość seminarjów. Bez postępu moralnego wszystko było złudzeniem. adnych przeszkód. zwłaszcza. pogodzoną z Polską (która wyleczy się z „fanatyzmu łacińskiego”). pragnęła odegrać się na „Bliskim Wschodzie”. Stawała się tedy sprawa polska wykładnikiem stosunków zewnętrznych Rosji. j... du o musiało tu zale eć od stosunku do państw rozbiorowych. bez załatwienia sprawy polsko-rosyjskiej niemo liwem stało się zewnętrzne odrodzenie Rosji. Wypada lat 80. Zwa ywszy ogrom obszarów i ludności. Dla optymistycznie usposobionego ogółu rosyjskiego kwestja rozpadała się na dwie części: na odrodzenie siły polityczno-militarnej Rosji i odrodzenie wewnętrzne. Wszystko mogło zale eć od stanowiska. je eli pokonana na „Dalekim”. ulegali zaś nawet najsilniejsi. biurokracją. umiarkowani cieszyli się. dając narodom całego świata przykład nowego ustroju. jakie zajmie Rzesza Niemiecka.. eby brać „Konstantynopol i Indje i co się zdarzy”. Do tego musiano się w Petersburgu przygotować zawczasu. etapem nabierania sił w historycznym pochodzie.a potem dalszych lat 30. odzyskanie poprzedniego stanowiska mocarstwowego. Ulegano temu złudzeniu silnie.

na którym Wilhelm oświadczył. Pod koniec kwietnia 1905 r. Latem 1905 odbył się w Swinemunde nad morzem Niemieckiem zjazd cara Mikołaja II z cesarzem Wilhelmem II. ucisk zaś. która zeszła i na sprawę polską. To pewna. które on mo e przyzwać. Ju w drugiej połowie r. Faktem było. wyprowadzenia nas w pole.znakomite kryterjum w stosunku rządu do Polaków. e istniała grupa wśród najwy szej biurokracji rosyjskiej. eby nie stawiali adnych ądań. głosy pełne wiary.a faktem znowu jest. e w styczniu 1905 jeden z powa nych przedstawicieli społeczeństwa polskiego w Krajach Zabranych miał z Wittem rozmowę. e w razie nadania autonomji Kongresówce przekroczy 200.dziedzinie lub nieszczerość miała . wszyscy uwa ali te stosunek Petersburga do sprawy polskiej za rodzaj politycznego barometru. w Komitecie ministrów) wa nym argumentem przeciw wszelkim ustępstwom na korzyść Polaków jest to. e prasa berlińska ogłaszała nieraz o jeden dzień wcześniej artykuły rządowe Petersburga! Na takiem tle przeszło lato 1905. ale „u nas” (t. osławiony karjerowicz Skałłon. Zjazd uznał zasadę autonomji Kongresówki z odrębnym sejmem. domagający się powszechnego prawa głosowania przy wyborach do zapowiedzianej Dumy.. odbył się w Moskwie „przyjacielski zjazd polsko-rosyjski” z inicjatywy Rosjanina ks. pozostająca w bardzo bliskich z Berlinem stosunkach.i nie enowano się zapowiadać tego niemal publicznie. jaką hasło pojednania Polski i Rosji budzi w Wiedniu. uwa ał za stosowne odzywać się głośno z ostrze eniem Polaków. Wśród innych rzeczy powiedział Witte przy tej sposobności. jak po następnej wycieczce (w marcu 1905) brata cesarskiego. We wrześniu odbył się w Moskwie zjazd przedstawicieli ziemskich i miejskich. po chwilowem wyzyskaniu..a równocześnie generał-gubernator warszawski. Faktem jest równie . Szachowskiego i Polaka Aleksandra Lednickiego. Nasze „tendencje separatystyczne” względem Rosji miały być powściągnięte w danym razie pruską okupacją . e rząd niemiecki uwa a za rzecz niezbędną ograniczanie praw ludności polskiej. 1905 wystąpiło zaś na widownię coś innego. a jeszcze więcej w Berlinie. odzywać się poczęły w Petersburgu glosy nam niechętne. Pogłoski o interwencji Austrji i Prus w Petersburgu przeciw interesom polskim pojawiły się w prasie europejskiej we dwa lata potem. panujący w tym kraju . poprzez rozmaite szczeble a do rozmaitych pomysłów. ni nadawać jej autonomję . gotowa odstąpić Królestwo Polskie Prusom. 160 . jako te wewnętrznego Rosji i za niezawodny kamień węgielny nowego świetnego okresu dziejów Rosji. czego szczególnym objawem było i to. księcia Henryka. do Carskiego Sioła. a mianowicie wysocy dostojnicy rosyjscy nie wahali się odzywać. głoszące. Nie ulega wątpliwości.000 ołnierza pruskiego granicę i zajmie Kongresówkę. tudzie obywatelskiego i narodowego równouprawnienia Polaków w prowincjach rusko-litewskich. Odzywały się tam istne porywy zapału. „Załatwienie” sprawy wyobra ano sobie rozmaicie . wiosną 1907 r. Oto kroczy wielka nowa epoka wielkich nowych idej! Kroczy wraz z niemi wolna Rosja!” Tymczasem rozchodziły się wieści o niechęci. Zmienią one objawione niegdyś światu przez Metternicha i Bismarcka ideje ujarzmiania jednych przez drugich prawem siły pięści. Inicjatywa do „usunięcia sporu” wyszła od społeczeństwa. e w sferach najwy szych pruskich i rosyjskich nastąpiła wymiana zdań w kwestji polskiej. e osobiście adnych uprzedzeń nie ma.za fortecę reakcyjności rosyjskiej. e „z Rosji wezmą początek nowe wielkie ideje powszechnej swobody. Kongresówka nie bez przyczyny uchodziła za gniazdo czynowniczych nadu yć rządów biurokratycznych. Tote ogólnie łączono dwie ówczesne podró e ksią ąt z domu Hohenzollernów do Petersburga ze sprawą polską . e woleliby oddać Kongresówkę Prusom. Wielu Rosjan uwa ało załatwienie „sporu polsko-rosyjskiego” za niezawodną drogę do odrodzenia tak zewnętrznego. bo niedaleko stoją pułki pruskie.od autonomji politycznej Kongresówki i zupełnego narodowego równouprawnienia w Krajach Zabranych. j. e tak po odwiedzinach księcia pruskiego Leopolda.narazie przynajmniej . e kwestja polska stała się rzeczywiście probierzem rosyjskiej kultury państwowej.

pewnej autonomji krajów, wchodzących w skład cesarstwa rosyjskiego, a obok tego specjalnej opieki nad stanem robotniczym i włościańskim z prawem ądania... przymusowej sprzeda y własności prywatnej na korzyść bezziemnych i małoziemnych włościan. Uchwalono między innemi rezolucję, przyznającą Królestwu Polskiemu autonomję, „jako ciału związanemu państwowo z Rosją”. Nadeszła wiadomość o pokoju, zawartym w Portsmouth (5 września 1905). Rosja mogła się poświęcić na jakiś czas wyłącznie reformom wewnętrznym i załatwieniu „sporu polsko-rosyjskiego”. Malała atoli ilość tych, którzy podzielali bez zastrze eń zdanie Sergjusza Trubeckiego, e „wolna Polska Rosji niezbędna”, mno yły się natomiast zastępy Rosjan, umiejących i chcących „wyeskamotować ka dą ideę po czynowniczemu”. Odezwał się atoli niespodzianie i w konserwatywnym obozie głos ostrzegający, a bardzo groźny: Oto współpracownik „Nowego Wremieni”, Konstanty Apollonowicz Skałkowskij, przepowiadał, dowiedziawszy się o pokoju portsmouthskim, e wybuchnie rewolucja, e Duma zostanie owładnięta przez ywioły rewolucyjne, a państwo będzie przywiedzione do stanu zupełnego rozkładu, a „z Rosji zostanie tylko tyle, ile było na początku, za Iwana Kalety”. „Jest to bardzo mo liwe - mawiał - wobec zupełnej niezdatności rządu, wobec jego nieobliczalności, braku jakiegokolwiek systemu i jakiejkolwiek stałej polityki, któraby widziała choćby trochę poza koniec własnego nosa”. Zawarłszy pokój, miała tedy Rosja zdać egzamin ze swej zdatności do odrodzenia. Wezbrały ywioły postępowe i były niewątpliwie wówczas górą. Ale wśród nich górą były ywioły skrajne, jak się to zapowiadało ju na owym wrześniowym zjeździe w Moskwie. Stronnictwo „konstytucyjnodemokratyczne” (K-D, stąd krótko zwani „kadetami”), które kierowało dotychczas „ziemcami”, zaczyna ulegać licytacji o popularność, o wpływy wśród warstw jak najszerszych, a przychyliwszy się do „postulatu” przymusowego wykupienia latyfundjów i rozprzedania ich pod jak najłatwiejszemi warunkami włościaństwu, zadekretowało samo o swem unicestwieniu, oddając się zwolna pod komendę skrajnych skrzydeł. W październiku 1905 r. wybuchła rewolucja owa, która miała być „swoistą rosyjską”, nie naśladującą francuskiej wielkiej, a większa od niej, krwawsza, sro sza. Zapowiedź wypełniła się. Forma rewolucji była nową, jakkolwiek nie oryginalnego pomysłu: był to rokosz w formie strajku powszechnego, w którym wzięły udział wszystkie stany, wszystkie rodzaje zajęć, nawet lekarze i aptekarze! Po wsiach wyuzdanie rewolucyjne przeszło w „delirjum agrarne”, podczas gdy przeprowadzony z największą ścisłością powszechny strajk kolejowy podciął wszystkie arterje nowoczesnego ycia w całem państwie. Zastrajkowali te studenci, a kiedy prof. moskiewskiego uniwersytetu, ks. S. Trubeckoj, wyraził wątpliwości, czy to postępowe i korzystne, je eli młodzie wprowadza walkę stronnictw w mury uniwersytetów (z powodu „mityngów”), odpowiedziano mu ze strony młodzie y, e „interesy społeczne są wy sze, jak naukowe”. Strajk, szerząc się stopniowo, doszedł punktu kulminacyjnego w dniach 13-15 października 1905 r. Zamknięte były nie tylko fabryki i warsztaty, ale i sklepy, apteki, nie funkcjonował ani nawet wodociąg. Wtenczas powstała w Moskwie pod opieką policji kontrorganizacja, przeciw rewolucji niby tylko, a w rezultacie przeciw wszystkiemu, co policji niemiłe, organizacja; t. zw. czarnych sotni (która urządziła 14 października istne oblę enie uniwersytetu w Moskwie). Pełno było barbarzyństwa w tym strajku, odmawiającym ludziom literalnie ognia i wody. Zapisać nale y, jako fakt pierwszorzędnego znaczenia historycznego, e ruch ten nie przekroczył Dźwiny i Dniepru - linja ta nie przestała być granicą dwóch kultur. Tego jeszcze miesiąca, dnia 30 października 1905 r., wyszedł wreszcie manifest carski, całkiem ró ny od poprzedniego : 161

Przyznano wreszcie nietykalność osób, wolność stowarzyszania i zgromadzania się, tudzie zupełną wolność wyznań. Zapowiedzianej Dumie przyznano moc prawodawczą, określając wyraźnie, e adna ustawa nie mo e mieć w państwie mocy obowiązującej, je eli jej nie uchwali Duma; przyznano nawet Dumie prawo kontroli nad władzami administracyjnemi. Rozszerzano zarazem wielce prawo wyborcze, w stosunku do nadanego manifestem poprzednim, a przyrzekano, e w przyszłości zaprowadzi się powszechne. „Tylko niewielka garstka szczerze przyklasnęła manifestowi. Socjaliści raczej udawali zadowolonych... w Wittem poczuli wroga, bądź co bądź niebezpiecznego i sprytnego. Gdyby zapowiedziane reformy były zaprowadzone szybko w ycie, straciliby grunt pod nogami”. Chwycili się tej taktyki, e „dowodzili, i naród odniósł pierwsze zwycięstwo nad rządem, e jednak nie mo na składać orę a”, tem bardziej, skoro grozi niebezpieczeństwo, eby „partja liberalna”, „bur ujna”, nie wyzyskała dla siebie „zwycięstwa ludu”. Słusznie powiedziano, ze „chwila ogłoszenia manifestu miała zadecydować, czy rewolucja rosyjska pod kierownictwem liberałów przybierze formę racjonalnej walki o prawa polityczne, czy porwana przez elementy skrajne dojdzie do anarchji. Stało się to ostatnie”. Po strajkach, po rewolucyjnych manifestacjach i pochodach wybuchły „pogromy”: w stolicach pogromy inteligencji i studentów, na prowincji ydów - z udziałem, i to czynnym, policji. To czarne sotnie mordowały wichrzycieli, stanęły w obronie caryzmu. Chłop rosyjski, filar czarnych sotni, „gdy poczuje, e wszelkie pęta, tamujące jego wolę, spadły, gdy pozostaje swobodnym wobec swej własnej ciemnoty, staje się siłą niszczącą, która w tę lub inną stronę mo e być skierowaną”. Wobec anarchji zwrócił się rząd o pomoc do partji liberalnej lecz okazało się, e „inteligencja liberalna jest nieliczną, bez znaczenia i wpływu, pozbawiona i zdolności i sposobów do szerszego działania na lud”; okrzyczano ją jako partję bur uazyjną, która dba tylko o własne interesy. W ciemnocie ludu tkwiła prawdziwa groza poło enia. „Rozruchy agrarne stanowiły najstraszniejsze niebezpieczeństwo dla państwa. Sposób, w jaki one się przejawiają, jest wprost zastraszającym. Niszczenie dworów, wyrzynanie bydła, kaleczenie koni przez wyrywanie im ogonów i języków, dzikie orgje, urządzane wśród krwi i po óg - są to obrazki godne czasów najścia Tatarów”. A jednak szczyt rewolucji miał dopiero nadejść - w „grudniowych dniach” w Moskwie i na Kaukazie. Dnia 7 grudnia wyszedł manifest „zjednoczonych organizacyj rewolucyjnych”, ogłaszający na nowo powszechny strajk „polityczny”. „Liczono na to, e i wojsko przejdzie na ich stronę, e strajk kolejowy uniemo liwi przysłanie wojska w pomoc, e z Moskwą powstanie razem i Petersburg. Wszystko to zawiodło i stąd klęska”. Tych kilka dni, 20-27 grudnia, było istnem piekłem w Moskwie, wyuzdaniem obydwóch zwalczających się terrorów, rewolucyjnego i rządowego. Ostatecznie rewolucję stłumiono, ale wtedy rząd sam zamienił się w „partję zaciekłą”. Okazało się, e „zarówno rząd, jak i rewolucja nie mają siły twórczej, zawierają w sobie tylko siłę burzenia i destrukcji”. Rząd zdobył się tylko na długą serję krwawych „sądów wojennych” i na „ekspedycje karne” przeciwko zbuntowanym okolicom (np. przeciw Łotyszom inflanckim, gdzie oddano wojsko rosyjskie na usługi baronów niemieckich) - a czyny te nie ustępowały co do stopnia bestjalstwa najbardziej wyuzdanym orgjom rewolucyjnym motłochu. Etycznie i politycznie okazały się obie strony... ambo meliores. Rok 1906 zaczął się pod znakiem wyborów do pierwszej „Dumy państwowej”. Udział wyborców był nieznaczny, bo wybory były dwustopniowe, pośrednie (t. j. obywatel jest tylko „prawyborcą”; wybiera się „wyborców”, a ci dopiero wybierają posła), a przytem dozwolono agitacji wyborczej tylko organizacjom reakcyjnym i „Związkowi 30 października”. Ten był czemś pośredniem pomiędzy Związkiem konstytucyjno-demokratycznym (znak skrótu: K-D, stąd zwani „kadetami”), a organizacją „istinno russkich”, zwanych po prostu „czarną sotnią”, bo były to organizacje pod patronatem policji 162

powstałe, zło one w znacznej części ze szumowin społecznych, gotowych do wszelkich wybryków, które uchodziły im bezkarnie. Władze dopomagały stronnictwom „prawicy” w przeró ny sposób, a tak e masowem aresztowaniem ywiołów postępowych. Pomimo to wynik wyborów stanowił wielki triumf „lewicy”, tak dalece, i „kadeci” stanowili w pierwszej Dumie środek, podczas gdy za nimi dopiero zaczynała się lewica, pełna rewolucjonistów z zasady, dla których rewolucja nie środkiem była, lecz celem. Dnia 10 maja odbyło się zagajenie rosyjskiego parlamentu, a 22 lipca rząd go rozwiązał. Ju w czerwcu stosunki były naprę one, a pękła struna z powodu odezwy w sprawie agrarnej, gdy większość za ądała przymusowej eksproprjacji większej własności. Wnet zapowiedziano wybory do drugiej Dumy. Łudził się dwór, e otrzyma parlament powolniejszy. Hasłem wyborczem stało się, e „druga Duma stwierdza i kontynuuje nieprawnie przerwane dzieło pierwszej”. Dwór i wysoka biurokracja straciły zupełnie głowę. W ciągu 20 miesięcy miała Rosja pięć ministerstw (Swiatopełk-Mirskij, Bułygin, Witte, Goremykin, Stołypin, premierowie). Nawet potulni „październikowcy”: poczynali się burzyć, a najinteligentniejsi z nich przechodzili do opozycji (z Szipowem, Stachowiczem i Guczkowem na czele). Przewidywano ju powszechnie katastrofę Rosji. Najdalej posunął się w pesymizmie ów publicysta Konstantyn Skałkowskij (konserwatysta!), który przepowiadał, jako „z Rosji zostanie tylko tyle, ile było na początku za Iwana Kalety”. Druga Duma obradowała do 16 czerwca 1907, rozwiązana z powodu stanowiska 55 kadetów w sprawie o wydanie posłów socjalistycznych, obwinionych o spisek. Teraz zarządził rząd du e zmiany w prawie wyborczem, mające ju wystarczyć do wydania parlamentu uległego biurokracji. Dwór nie zamierzał pierwotnie rozpisywać nowych wyborów, ale zdecydowali wielcy finansiści zagraniczni, odmawiając po yczki, je eli Rosja nie będzie posiadać ustroju reprezentacyjnego. Natenczas wynalazł Stołypin formułę „samowładztwa reprezentacyjnego”. Duma miała posłu yć za reprezentacyjne podło e dla „samodier awia”, za parawan dla czynownictwa. Wychodziły „postanowienia obowiązujące”, nakładające cię kie grzywny i karę więzienia za krytykę rozporządzeń rządowych. Nadto wpadło się na pomysł niezmiernie znamienny dla pojęć rosyjskich: Oto zakazano tworzyć stronnictwa bez pozwolenia rządu. Ministerstwo stanęło na tem stanowisku, e stronnictwo jest stowarzyszeniem, a zatem potrzebuje zezwolenia władzy, t. zw. legalizowania; inaczej jest stowarzyszeniem tajnem i podpada pod kodeks karny. Kadetom odmówiono legalizowania, tem bardziej prawdziwej lewicy. I otrzymano w listopadzie 1907 Dumę, w której zasiadało ledwie 33 kadetów, 113 październikowców, a 189 prawicowców, t.j. posłów, wrogich systemowi parlamentarnemu, zbratanych po większej części z czarnemi sotniami. Nawet taką Dumę postanowił rząd zdepopularyzować. Drobiazgi kancelaryjne wnosił rząd do Dumy, eby ją ośmieszyć i wykazać, e chocia jest „pracowita”, ale właściwie niepotrzebna; to zaś, co winno być zale nem od parlamentu, to załatwiano bez niego po kancelarjach ministerjalnych. Biurokracja miała więc po dawnemu władzę prawodawczą, podczas gdy Dumie dawano do załatwiania biurokratyczne „kawałki”. Ministerstwo przygotowało dla Dumy a 375 „projektów do ustaw”, takich, jak np.: „O prolongacie pełnomocnictw dla ministra finansów w sprawie określania podatku od dziesięciny ziem ugorujących i nieuprawianych w kraju turkestańskim”, „O przekształceniu urzędów wojennych gubernatorów Akmolińskiego i Semipałatyńskiego w urzędy gubernatorów”; „O uregulowaniu sprawy zarządu cerkwi Zmartwychwstania w Petersburgu” i t. p. W postępowaniu władz zapanowała taka reakcja, i nawet niedawny minister spraw wewnętrznych, ksią ę Światopełk-Mirskij, wybrany sędzią pokoju w powiecie charkowskim, nie został zatwierdzony 163

1905). eby pieniądze pocztowe nie ginęły: oto zwijano urzędy pocztowe! Do stycznia 1908 r. Najpowa niejsze organy prasy rosyjskiej nie tylko poczęły nawoływać od odwrotu wobec Austrji. Ale zato liczba zesłańców wynosiła z końcem 1907 r. ta zaś nie była do wojny gotowa. o polonizacji zaś szkół publicznych nie chciano ni słyszeć. Z końcem roku 1908 i na początku 1909 r. a cenzura konfiskowała artykuły w gazetach. którzy nie umieli sobie dać rady z opryszkami. Tusząc. Austrja zaś przystępowała do aneksji „okupowanej” Bośnji i Hercegowiny. Rosja potrzebowałaby w takim razie pomocy od Francji. a nawet kadeci za egnywali się od projektu tego. eby utrzymywali tam „porządek”. Po raz wtóry (od r. napadającymi na poczty. Kokowcew. przyjaźniąc się natomiast ostentacyjnie z Prusami. ni kiedykolwiek przedtem w Rosji. ścierały się w Rosji dwa prądy co do polityki zagranicznej. Rząd prowokował Polaków. eby zakazać na nowo na Litwie i Rusi nabywania ziemi „osobom polskiego pochodzenia” (zakaz obowiązywał od r. W Wilnie zakazano nabo eństwa ałobnego za duszę Mickiewicza. gdy w październiku 1908 r. Okazało się to na przykładzie w Kongresówce: Było tam urzędów pocztowych wogóle nie wiele.623. Nie dopuściły do niej Niemcy. Bułgarja ogłosiła się królestwem (bez uprzedniej wiedzy i zezwolenia petersburskiego ministerstwa spraw zewnętrznych). je eli odwróci uwagę ogółu w inną stronę. bo zaledwie 23°/o całego bud etu. honorując ich demonstracyjnie.. a zwycięska wojna podniesie na nowo urok rządu carskiego. natychmiastowe rozpoczęcie budowy kolei elaznej amurskiej. Poniewa władze nie umiały sobie dać rady z bandytami. Car przyjmował raz wraz na audjencjach prywatnych delegacje rozmaitych „istinnych”. przyczem miano na myśli Prusy. uchwalając wczesną wiosną 1908 r.jako zbyt liberalny. Rządy sprawowali ludzie. e przepłynie przez fale rewolucyjne bez szwanku. gotowano się do wojny z Austrja. nie mamy jeszcze parlamentu !”. rzucając hasło. zamknięto ich ju około 200! Wobec Polaków zajmowano stanowisko stanowczo nieprzyjazne. e wrzenie wewnętrzne zatopi się w przedsięwzięciu zewnętrznem. półurzędowa „Rossija” nazwała to „szarpaniem Rosji na sztuki”. wymyślał tedy polskie „niebezpieczeństwo” dla państwa. Kiedy dnia 23 kwietnia 1907 r. Nad wszystkiem jednak górowała wniesiona do trzeciej Dumy sprawa odłączenia ziemi Chełmskiej od Królestwa polskiego. ale pojawiały się nawet pomysły dą enia do sojuszu „dwóch największych państw słowiańskich” przeciwko Prusom. Skałon zabronił w tej sprawie odezw. eby opinji publicznej dać zajęcie poza sprawami o reformy wewnętrzne. mniemano powszechnie. Tego jeszcze roku wymagały wypadki. Rosja zaś sama nie odwa yła się na wojnę. pozakładane przez „Macierz Szkolną”. w Warszawie nie pozwolono uczcić setnej rocznicy urodzin Słowackiego! Pozamykano wszystkie szkoły prywatne. a eby polonofobią zagłuszyć wołania o rządy konstytucyjne. „Istinni” nosili się z projektem. e pozostaje on na ołdzie Berlina wraz z całym szeregiem wy szych dostojników rządowych w Kongresówce. Uniwersytety straciły resztkę autonomji. wymyśliły nader prosty sposób. Minister finansów. sądząc. 1888) wojna europejska została odło oną. bo w całym kraju niespełna 600. u ył w kwietniu 1908 w Dumie wyra enia: „Chwała Bogu. wniesiono do Dumy projekt autonomji Królestwa Polskiego. e jedynym 164 . Wydatki ministerstwa oświaty wynosiły wówczas mniej. 1864 do r. jako mogącego wywołać „bardzo powa ne zawikłania międzynarodowe”. do kijowskiego wyznaczono dziesięciu stójkowych. Generał-gubernator Skałon zasłu ył sobie wówczas na spopularyzowany szybko przydomek „margrafa warszawskiego”. w czem politycznych 88 (ośmdziesiąt ośm) odsetek. Obmyślano środki i na większą skalę. eby zająć określone stanowisko wobec spraw bałkańskich. e staną po stronie Austrji. jako wisiała na włosku. Na czele tego prądu stanął generał Kuropatkin. zapowiadając. osób 74. Kiedy pruska ustawa o wywłaszczeniu wywołała w Warszawie hasło bojkotu towarów pruskich. Większość Dumy zgodziła się na powrót do polityki czynnej na Dalekim Wschodzie..

Jako prześladowanie narodowe sro yło się coraz bardziej. tem bardziej bywała wojowniczą. e Rosja nie zdoła wojny prowadzić. Czwarta Duma miała w . Z drugiej strony pojawił się oryginalny doprawdy pomysł. Stołypin oświadczył. a nawet skrajni reakcjoniści.sobie więcej pierwiastków opozycyjnych. Sprzymierzeniec rosyjski. i dostarczą wreszcie sposobności do korzystnej dla Rosji akcji zewnętrznej . by mo na było wygotować całą nową ordynację wyborczą antypolską. Nie mogła przeto Rosja stanąć 165 . eby z Litwy i Rusi nie wolno było wybrać polskich posłów więcej. „istinnych” zamienił rząd na prowokatorów. pragnęła atoli tak samo. eby Duma wydała odezwę do ludów i parlamentów przeciwko Austrji (pod pozorem chęci utrzymania pokoju). eby Rosja zachowała neutralność. Im bardziej pragnęła władza utrzymać rządy czynownicze. Im bardziej pewna grupa była reakcyjną. Stosunek rządu do sprawy polskiej stanowił zawsze dokładne i niezawodne kryterjum stosunku jego do prądu konstytucyjnego. dopomagając sobie tymczasem równie terrorem. e państwa Bałkanu sprzymierzyły się nie przeciw Austrji. Okazało się. tocząca się bez interwencji Rosji. Zajęto się te redukowaniem ilości mandatów polskich do Dumy! Skrajna prawica zgłosiła nawet wniosek. Walka toczyła się wszędzie. jak trzech. popadły bowiem w okoliczności. i nawet potulni i niewiele wymagający „październikowcy” przechodzili do opozycji. osłabiała zaś Rosję. na które liczono w Petersburgu. Reakcja posunęła się tak dalece. i to pomimo barbarzyńskiego nacisku podczas wyborów. Państwa te. ni trzecia. a stronnictwa skrajniejsze czyniły przygotowania do nowej akcji na większą skalę. ale sądzi. jeśli byli obznajomieni lepiej z warunkami ycia publicznego. ilość krzeseł w Dumie dla Polaków zredukowano ustawowo w taki sposób. e nawet w razie najlepszych szans wyborczych nie mogło ich być nigdy ponad 20. Chroniczne od kilku lat zawikłania austrjacko-bałkańskie. mając poddanych muzułmańskich. zdawali sobie ju sprawę z tego. Austrja zaś stała się jeszcze bardziej zale ną od Berlina. bo w tym wypadku wszelka zwłoka wzmacniała Austrję. na jawnem przywróceniu gubernatorskiej wszechwładzy i na zabijaniu czasu w Dumie na śmiesznych drobiazgach. dą ących jawnie do wywołania wojny z Austrją. W kwietniu 1909 r. e kraj gotuje się do nowej rewolucji. Schodziły lata 1910 i 1911 na procesach i zamachach. Stronnictwa reakcyjne miały za to wolną rękę. pomimo doświadczeń z roku 1908. natomiast głośno było o zamierzanej sprzeda y (sic! sprzeda y) Kongresówki Prusom. Dwór znalazł się nieraz w poło eniu bez wyjścia. Wszyscy wiedzieli. więc poczynano znowu tęsknić za wojną. poniewa zaś bezwarunkowo nie chciano wprowadzić powa nie i prawdziwie ustroju konstytucyjnego. minęło ju niebezpieczeństwo wojny. a stawszy się narzędziami policji. tem bardziej prześladowała Polaków. co wychodziłoby na szkodę Turcji. wobec których nie chciały przykładać ręki do niczego. na ograniczaniu coraz surowszem praw obywatelskich. lecz przeciw Turcji. e w zasadzie godzi się na ten projekt. a jeszcze bardziej zale ało na tem Anglji. i coraz bardziej dawały się we znaki samej e Rosji rządy policyjne. Francja. jako rzekomym środkiem na usuwanie kłopotów wewnętrznych państwa. W publicystyce rosyjskiej zatraciła się całkowicie orjentacja antypruska. stanowiących ju powszednie zjawisko w ka dej mieścinie rosyjskiej. e lepiej odło yć sprawę do roku przyszłego. dolewały oliwy do ognia powszechnego niezadowolenia. bo Polacy stali i w pierwszym szeregu konstytucjonalizmu i najlepszą stanowiliby oporę dla tej formy rządu. w prasie i na ulicy. w korporacjach. Rząd próbował terrorem działać zapobiegawczo. Stało się to jednak tego jeszcze roku. W wojnie bałkańskiej dawała Austrja chętnie Rosji „dobry przykład” neutralnego zachowania się. pomysł o mało co nie wykonany. a świadczący dobitnie.istotnym wrogiem Rosji są Prusy. jak Rosjanie nie mieli pojęcia o parlamentaryzmie i stosunkach międzynarodowych (tekst odezwy był ju nawet podpisywany i opublikowany).rozwikłały się tymczasem jesienią 1912 roku w ten sposób. musiała tą izolować politycznie. Wojna bałkańska. e prądu rewolucyjnego nie da się wstrzymać na stałe.

Turcję pokonano. a otoczywszy tron nowym blaskiem zwycięstw. lecz o łupy po niej pokłócono się. Bułgarja była ju pokonana. Zamach sarajewski dnia 28 czerwca 1914 r. Sam fakt. lecz głosy te pobudzały sfery rządowe do tem większej zaciekłości. tak widoczne dla ka dego.. a poseł rosyjski w Belgradzie zabrał się do organizowania spisków w Bośni. wymaga odnowienia. proces. Sławny był w marcu 1914 r. Naprę enie niemiecko-angielskie groziło właśnie wybuchem wojny europejskiej. część prasy wskazywała. e Rosja nie stanowiła decydującego czynnika w rozwikłaniu sytuacji na Bałkanie. bojąc się straszliwych jej następstw. i mogłaby utracić francuskiego sprzymierzeńca.ale te wtedy wybuchnęła wojna pomiędzy nimi. a hegemonja pruska stawała się zapowiedzią. kulturalne.. W połowie listopada 1912 r. którego skazano na dwa lata twierdzy za broszurę o autonomji.. wskazywały.tym razem przeciwko Turcji. bo byłaby miała całą niemal Europę przeciw sobie.. Groziła. znalazła się poza ewolucją dziejową półwyspu bałkańskiego! Nie zaniechała wyzyskać tego opozycja. e nie nastąpi nigdy.. Serbowie w łączności z Rumunją i Grecją rzucili się na Bułgarów. Wojna powszechna od pokolenia całego zawisła ju była na horyzoncie politycznym jako ostateczna konsekwencja rozbiorów Polski. zajmowała się cała prasa europejska kwestją ugrupowania sił w spodziewanej wielkiej wojnie. stanowił dla Rosji klęskę. Reforma nie nadchodziła zbyt długo. Wojna bałkańska wywołała niespodzianie rozłam słowiańskich sojuszników. a eby w jej odmęcie zatopić całą rewolucję. Wojna powszechna była nieuniknioną od dawien. e Rosja dzięki centralizmowi ulegnie parali owi. podczas gdy dwór i całe czynownictwo wyczekiwali niecierpliwie wybuchu wojny.. Wiosną 1914 r. nie dało się wytrzymać. Wstrzymywano. hamowano wybuch wojny długo. Parali ju się rozwijał. Dla Rosji zaczynają się nowe ciosy od strony Europy. zapewnić „samodier awiu” panowanie na dalsze wieki. stał się iskrą. Baudouinowi de Courtenay. a tak jaskrawe. e trzeba będzie zaprowadzić jeszcze sro sze prześladowanie wszelkiej opozycji i. doprowadzonego do ostateczności. wytoczony prof.. Polaków. Niedołęstwo rządu na wewnątrz i zewnątrz było jednakowe. We wrześniu 1913 r.. wysadzającą prochy. w której zapowiadał. a tysiączne zawikłania polityczne. KONIEC 166 . Cię aru militaryzmu. e cały ustrój europejski jest przestarzały. wobec tego nieuniknioną była ogólna wyprawa przeciwko tej hegemonji. zajęli Serbowie Nowy Bazar i odtąd szczęście wojenne sprzyjało Słowianom bałkańskim trwale. wkońcu Serbowie i Bułgarzy gospodarowali nie tylko w Macedonji. Wszystko to stało się bez interwencji Rosji. Ju w marcu 1914 r. reformy. Rosja.. ale a za Adrjanopol . jak tylko. e nowa sesja Dumy przesunęła się od listopada 1913 roku znów na lewo.. prowokując w tym celu Austrję na terenie belgradzkim. zmierzająca do Konstantynopola.często na niebezpieczeństwo zagra ające Rosji ze strony Niemiec i na konieczność zaniechania zgubnej polityki antypolskiej. Dwór petersburski uwa ał za stosowne przyspieszać wybuch wojny. odkąd zaprowadzono powszechną słu bę wojskową w Niemczech. a granice jej obcięto do niemo liwości. Rząd nie wysnuł jednak z tego wniosku innego. ekonomiczne.

W armji d ingishańskiej tworzyli nestarjanie osobne »tumany« (dywizje). bo źródła wspominają o sztandarze z krzy em św. 1848 xix Roman. Potem zwrócił się przeciw Polsce i stracił ycie w słynnej bitwie pod Zawichostem r. sam poległ atoli tego roku l248. Św.»wielkie księstwo Włodzimierskie». jest twórcą »głagolicy«. Cyryl. pociągając za sobą wielmo ów i ziemiaństwo xvi I nadto jeszcze przekazany jest pamięci potomnych przez cerkiewnych »latopiśców«. kiedy nawet na południowej (właściwej) Rusi zginęły od dawna ich ślady..wówczas dopiero . mą starszej siostry przed młodszymi jej braćmi. kupione na nowogrodzkim obszarze. 1204). co Krasnostaw (o dwie mile stamtąd i Łuków). prze ytki zaś są dotychczas w sektach gubernji tambowskiej i penzeńskiej. jako »sowerszennyj złodiej« xvii Przystąpiono wówczas po raz pierwszy do zajmowania na stałe kraju zwycię onego xviii Mniemanie o >tradycyjnej przyjaźni< polsko-madiarskiej jest jak najgrubszem fałszowaniem historji: cala ta »historja« jest bardzo świe ej daty. prawego spadkobiercy Ruryka i Światosława vi W Polsce wszelka ziemia pusta. lecz tylko przeciwnie. nazwane tak od swego twórcy. kronikarze nie dostrzegali nawet istnienia jej i przez lat kilkadziesiąt nie wiemy o Moskwie nic. Prac tych dokonano bowiem w Nowogrodzie W. nie krępowane jeszcze więzami haremu xxvi Istniały natomiast wspólnoty na »Rusi Czerwonej« wtedy jeszcze. brat starszy przed młodszym. zwracającego na Moskwę uwagę przymiotami osobistemi. Stanowi to równie dowód polskości tej ziemi xxvii Warunki umowy: ksią ę zatrzyma seła. opatrzony rozlicznemi przywilejami viii W Polsce niewolnika tylko kupowano. zawarłszy kompromis. teść przed zięciem. mnicha Cyryla w Presławiu za czasów cara Symeona (888-927). 1305. Chełm nale y do tej samej polskiej linji osadniczej (na ziemiach pustych pomiędzy Jaćwie ą a Rusią). a polega na nieodwzajemnionych usługach polskich generałów. Ksią ęta zmieniali się tam niemal z roku na rok.PRZYPISY A do unji polsko-litewskiej nie było te adnego oddziaływania kulturalnego Litwy na Ruś. Piastowie i Arpadowie. 1233. Było ono ju szóstem z rzędu na ii i 167 . co tem większe miało znaczenie. która pozostała nadal prawem nowogrodzkiem. gdzie jeszcze w XVI wieku były ślady mozaizmu. Propaganda ydowska objęła te sąsiedni od północy lud Burtasów. zawładnął nawet Kijowem (1202. a na północy futrami na rachunek carski kwitnął jeszcze w XVIII wieku. ale ludność wygnała go xx »Galiciae et Lodomeriae«. u ywanej dotychczas w liturgji rzymsko-słowiańskiej w Dalmacji xi Instytucję nowogrodzką przypisano mylnie całej Rusi. e nie starł ich ani razu . starszy dziewierz przed młodszymi mę ami innych sióstr x Abecadło. iv Część Bułgarów wyemigrowała ze wschodniego dorzecza średniej Wołgi na Bałkan i tam zmieszała się z ywiołem słowiańskim. gdy go Daniel zajął i grodem umocnił w r. lecz nie sprzedawano ix Stryj miał pierwszeństwo przed bratankiem. w węgierskich zaś pojawiają się wzmianki dopiero w XIII wieku xxiii Michał próbował podporządkować Moskwie Włodzimierz n/Kl. apostoł Słowiańszczyzny. podczas ostatniego wspólnego pobytu tam e Jarosławiczów xiii Do sojuszu tego przyłączył się Bolesław Krzywousty. i stoczył z nimi 83 bitew. upatrując w ich imperjum ochronę. Andrzeja (skośnym) xxv Kobiety tatarskie u ywały wówczas zupełnej swobody. iii Mo na i dziś jeszcze oglądać takie »jednodrewki« w zapadłej Pińszczyźnie. oddanych Madiarom w r. walczyli widocznie pod Lignicą (3341). 28) W ten sposób powstało .i stąd walki o Halicz. wyznawanego najformalniej. zw. Pozostawił dwóch synów małoletnich: Daniela i Wasylka . wymyślając błędnie cały nawet okres dziejowy »dzielnicowowiecowy« (»udielno-wieczowyj«) xii Rozszerzono równocześnie t. tak np. bez obowiązku zagospodarowywania jej vii Handel wołami na południu. e stosunki Rościsławiczów z Piastami były dotychczas nieprzyjazne xiv Niesłusznie uchodzi Monomach za pogromcę Połowców. Sławi się go. posiłkując Nowogrodzian przeciw Litwie. Wasyla kostromskiego. prawdopodobnie posiadał Wasyl obie te dzielnice (przedzielone księstwem Suzdalskiem) a do swego zgonu w r. ale sama ilość tych starć wskazuje. pierwszą redakcję. Prawdopodobnie przeszło księstwo Moskiewskie na młodszego brata Michałowego. od którego na północ była ju ziemia jadźwińska xxii O Rusinach na Węgrzech niema w źródłach ruskich wogóle nigdzie najmniejszej wzmianki. przed zalewem muzułmańskim. uznaną została za własność ksią ęcą (królewską). Chełm był starą osadą polską. wyrósłszy pod polską protekcją na najpotę niejszego księcia wśród Rurykowiczów. >bezpańska«. dą ącego do jedynowładztwa. byle w nich nie sprawował sądów i nie posyłał tam dworzan dla wykonywania praw ksią ęcej zwierzchności: na przyszłość zaś nie ma przyjmować »ani ludzi nowogrodzkich ni ziemi«. wprowadzili następnie do Halicza Daniela. Epizod ten minął bez echa. z czego porozbiorowa »Galicja i Lodomerja« xxi Daniel uchodzi mylnie za zało yciela Chełma. v Syn zabitego Jaropełka.a wszak zawierał te z nimi pokój 19 razy! xv W Polsce Kościół stanął na czele stronnictwa. a gdy zabrakło księcia. 1276 xxiv ywioł chrześcijański sprzyjał podbojom d ingishanów.

Rjazańskie. Multany zaś są na południe od Siedmiogrodu. Mołdawja. Rjazańskie. Wołoszą wogóle są wszystkie te kraje xxxi Data powszechnie dotychczas przyjęta. Suzdalskie (Ni nionowogrodzkie). i zamknął się następnego roku w klasztorze. zw. Focjusz przeprosił się z Witołdem i został jedynym metropolitą nad całą Rusią . 1480 r.wówczas dopiero . przyczem kraina na zachód Oluty zowie się Małą Wołoszą.. Cambłaka (Bułgara). Włodzimierskie xxviii W ten sposób powstało . do ostatniej wyprawy tatarskiej xxxii Patrjarchowie jerozolimscy i antjocheńscy byli rezydentami u jedynego faktycznego patrjarchy: carogrodzkiego 168 . jest dokomponowaną ex post. w roku 1415 wznowił atoli Witold metropolję litewską i osadził na niej Cambłaka. lecz zawiodły sobory: pizański (1409).panuje zamieszanie od Kromera a do Słownika Geograficznego. kostnicki (1415-1418). Moskiewskie. bazylejski (1418-1422). Suzdalskie (Ni nionowogrodzkie). Multany . Witołd chciał mieć następcą po Cyprjanie synowca jego.a zatem na wschód od Siedmiogrodu jest Mołdawja. Miano ją zaprowadzać na soborze powszechnym. Włodzimierskie xxix Cyprjan zmarł 1407 r.a po nim nastał Izydor. podczas gdy rzecz jest prosta: Mołdawja jest tam. Wołoszczyzną. Było ono ju szóstem z rzędu na Zalesiu wielkim księstweme: Rostowskie. Twerskie.. który zawierał t. lecz z patrjarchatu przysłano Greka Focjusza. od Pokucia do ujść Dunaju.Zalesiu wielkim księstweme: Rostowskie. Moskiewskie. Ten jeździł w roku 1418 do Kostnicy bez skutku. Twerskie. ta zaś jest dopływem Seretu z brzegu prawego (ujście pod Romanem) . nie doczekawszy się oficjalnej akcji o unję. gdzie rzeka Mołdawa.»wielkie księstwo Włodzimierskie». unję florencką 1439 roku xxx W u ywaniu nazw: Wołosza.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful