A

KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997

2-31 AΦIEPΩMA 

Xρονολγιο Iωάννη Mακρυγιάννη. 
O αυτοδημιούργητος αγωνιστής. O Mακρυγιάννης προσέφερε
με ανιδιοτέλεια ακμη και το αίμα
του στην υπηρεσία της πατρίδας.
Tου Θάνου Bερέμη 
Aυθεντικτητα ζωής και λγου.
O Mακρυγιάννης δεν έγραψε παρά 
σα έζησε στο βίο του και οι περιγραφές του είναι η ίδια η πράξη.
Tου K. Tριανταφυλλίδη 
Eπαινος στον Mακρυγιάννη. Oι Γ.
Σεφέρης, O. Eλύτης, Γ. Θεοτοκάς και
I. Kακριδής, αποτείουν φρο τιμής σ’
έναν χαρακτηριστικ και πολυδιάστατο Eλληνα. 
Eικονογραφία του Aγώνα. O
στοχασμς και οι οδηγίες του Mακρυγιάννη απεδθησαν θαυμαστά
«διά χειρς» Παναγιώτη Zωγράφου.
Tης Mαρίνας Λαμπράκη–Πλάκα 
Πιστς της Eλλάδας και της
Oρθοδοξίας. Στην πολυκύμαντη
ζωή του ο Mακρυγιάννης υπερασπίστηκε ανυποχώρητα την πατρίδα και τη θρησκεία.
Tου I.M. Xατζηφώτη 
Iστορική μαρτυρία και ο Mακρυγιάννης. H έμμεση ή άμεση ερμηνεία των κειμένων του στρατηγού, αποτελεί σημείο έρευνας του
αναγνώστη.
Tου Λουκά Kούσουλα 
Πέντε αυτγραφα κείμενα. Συστατικές επιστολές – πιστοποιητικά
του Mακρυγιάννη προς συμπολεμιστές του, άγνωστες μέχρι σήμερα.
Tου Παναγιώτη Φ. Xριστπουλου 
H διεθνής προβολή του Mακρυγιάννη. Tα «Aπομνημονεύματα»
και τα «Oράματα και Θάματα», γίνονται πλέον γνωστά σ’ λον τον
κσμο μέσω του Internet.
Tου N. Kυριαζίδη 
H θυσία για την αρετή. O Mακρυγιάννης διερμηνεύει την παράδοσή μας συνυφασμένη με την πατρίδα και τη θρησκεία.
Tου Kώστα E. Tσιρπουλου 
H έκπληξη του ιστορικού! Tο
κείμενο του Mακρυγιάννη στάθηκε
μια αναπάντεχη αποκάλυψη για
την ιστορία του Aγώνα.
Tου N.Δ. Tριανταφυλλπουλου
Eξώφυλλο: Προσωπογραφία του Mακρυγιάννη. Eλαιογραφία του Picarelli, 1914. O
πίνακας παρουσιάζει ομοιτητες με το αντίστοιχο χαρακτικ έργο του Krazeisen, (1828)
απ το οποίο ο ζωγράφος έλαβε πιθανν μερικά στοιχεία. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών»:
EΛEYΘEPIA TPAΪOY
Σύμβουλος Eκδσεως:
KPITΩN XPYΣOXOΪΔHΣ

2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997

ΦIEPΩMA

Iωάννης Mακρυγιάννης
200 χρνια απ τη γέννησή του
ΣTIΣ ΠAPAMONEΣ του 1821, οι
Eλληνες γνωρίζουν μία μνον αλήθεια. Πρέπει να ελευθερωθούν και
έχουν βαθύτατα βιώσει τι ο αγώνας τους είναι τσο δίκαιος ώστε
και ο Θες αναντίρρητα τους παραστέκεται. Aλλωστε, θα πολεμήσουν επειδή η διαφύλαξη της θρησκείας έρχεται στην ίδια μοίρα με
την ελευθερία της πατρίδας.
O Mακρυγιάννης αποτελεί χαρακτηριστικ παράδειγμα της ακράδαντης αυτής πίστης ολκληρου
του Eθνους. Πιστεύει σε λα με πά-

O Iωάννης
Mακρυγιάννης
(1797-1864).
Ξυλογραφία
του A. Tάσσου
(Συλλογή
Λ. Mαγγιώρου –
Tάσσου).

Eπιμέλεια αφιερώματος:

K·ΣTHΣ BATIKI·THΣ
θος, φλέγεται. Tα πάντα γίνονται
προσωπική του υπθεση. H σκλαβωμένη πατρίδα, ο παντοδύναμος
θες, οι προστάτες άγιοι, οι ηρωικοί αρχαίοι πργονοι, τα κατατρεγμένα αδέλφια του. Oλοι είναι οικείοι, με λους συνδιαλέγεται.
Oταν αρχίζει ο πλεμος, η ίδια
του η ζωή καθίσταται θέμα δευτερεύον. Γνωρίζει «τι είμαστε λίγοι
και αδύναμοι» μα ο Θες μεγάλος
και δίκαιος και οι Eλληνες λας περιούσιος, «αυτοί στλισαν την ανθρωπτη μ’ αρετή», έτσι, δεν μπορεί παρά να νικήσουν. Δεν μπορούσε να διανοηθεί την ήττα, ήταν
έξω απ το λογισμ και τη φύση
του. Γνωρίζει τι μετέχει στη συνέχεια μιας φυλής.
Oι αναφορές του στον Λεωνίδα,
το Σωκράτη, το Θεμιστοκλή, τον
Aριστείδη αυτ καταδεικνύουν, είναι οι δικοί του άνθρωποι και το δικ τους αίμα κυλάει ατφιο μέσα
του. Aυτά σκέπτεται και ταν –μετά την Aνεξαρτησία– υπερασπίζεται τ’ αρχαία μνημεία, το κάθε άγαλμα. Kρίνει τη διαφύλαξή τους
χρέος, είναι η κληρονομιά του Γένους. Mας ανήκουν και αποτελούν
μέρος της ελευθερίας που κατακτήσαμε.
Tα χρνια του πολέμου θα περάσουν, ο Mακρυγιάννης με το σώμα
γεμάτο απ τα τραύματα των μαχών θα μπορούσε ν’ αποζητήσει λίγη ανάπαυση. Aλλά ο πολεμιστής
ασφυκτιά. Θεωρεί, τώρα, σημαντικ να καταγράψει τις μνήμες του.
Yπάρχει ένα πρβλημα, δεν έμαθε γράμματα. Kαι μαθαίνει γράμματα! O στρατιώτης αφήνει το
σπαθί και παίρνει την πένα.
Θα υποστηριχθούν διαφορετικές

γλωσσολογικές απψεις για τα
«Aπομνημονεύματά» του. Oμως,
υπάρχει σ’ αυτά μια μαγεία. O αχς
της μάχης, τα βάσανα και οι καημοί, τα σφάλματα και οι αδυναμίες,
η αποκοτιά, μια ξεχασμένη αγντητα, αλλά η μεγαλοσύνη να υπερτερεί της μικρτητας. O Mακρυγιάννης κι ο κάθε Eλληνας που η
θεά τύχη το φέρνει να περιλαμβάνονται στους καταλγους των παρντων, κατά τις μεγάλες στιγμές
του Eλληνισμού – πως το ’21 – είναι απ μνος του ένα έπος ελληνικ.
Aργτερα, ταν ίσως ένοιωσε
πως τα σα γράμματα έμαθε δεν ήταν αρκετά για να εκφραστεί, κάλεσε τη ζωγραφική ν’ απεικονίσει
το λγο του.
O Mακρυγιάννης υποστηρίζει το
ήθος, την αρετή, το δίκαιο, την αξιοπρέπεια και συγχρνως είναι
παρορμητικς, αγανακτισμένος,
ενθουσιώδης, πικραμένος, συνεχώς παραπονούμενος, συχνά αντιφατικς. Eνας Eλληνας! Θα σπεύσει στο πλευρ του Kαποδίστρια
και μετά θα διαφωνήσει μαζί του έντονα. Θα υποδεχθεί θερμά τον
Oθωνα και στη συνέχεια θα στραφεί εναντίον του.

H Eπανάσταση του ’21 συχνά θα
σκιαστεί απ τα αιώνια ελαττώματα της φυλής. Kοντά στους άθλους
υπήρξαν οι αθλιτητες της εμφύλιας διαμάχης, στον ηρωισμ η ιδιοτέλεια, στην αυταπάρνηση ο
καιροσκοπισμς και ο Mακρυγιάννης συμμετείχε ενεργά στην πορεία του Aγώνα. Στα εύσημα και τις
παραλείψεις.
Ωστσο, ανήκει σ’ εκείνους που 
ταν το σάλπισμα της Πατρίδας ακούστηκε, έσπευσε στα μετερίζια
απ τους πρώτους, πολέμησε με
σθένος και περιφρνησε το θάνατο. Διαχρονική ελληνική ιστορία.
Ποιος θ’ αρνηθεί την προσφορά
των Mακρυγιάννηδων, και χωρίς
αυτούς πώς θα ’μαστε σήμερα;
Στη δική του περίπτωση, αναγκαία είναι και μια ακμη επισήμανση. Aγωνίστηκε να μην είμαστε
ραγιάδες κι ταν πλέον είχαμε ελευθερωθεί. Tο 1834 το αποδεικνύει.
Tο 1821, και η γενιά του Mακρυγιάννη που το δημιούργησε, αποτελεί μια περίοδο αλκής του Eλληνισμού, ένα δρμο της αρετής. Πηγή καθαρτήρια, που στους δύσκολους καιρούς μας σε βοηθά να
κρατηθείς ρθιος.

Xρονολγιο Iωάννη Mακρυγιάννη
1797. Γέννηση του Γιάννη Mακρυγιάννη στο μικρ οικισμ Aβορίτι,
κοντά στο Λιδορίκι της Δωρίδας. Tο
πραγματικ του επώνυμο ήταν Tριανταφυλλοδημήτρης αλλά απ τους
συμπολεμιστές του έλαβε το παρωνύμιο Mακρυγιάννης λγω του υψηλού αναστήματς του. Nωρίς μένει
ορφανς, ταν ο πατέρας του φονεύεται σε συμπλοκή με Tουρκαλβανούς του Aλή Πασά. Mε τη μητέρα
του Bασιλική, καταφεύγει στη Λιβαδειά.
1811. Eγκαθίσταται στην Aρτα και
εργάζεται ως επιστάτης στον συμπατριώτη του Aθανάσιο Λιδωρίκη, έμπιστο του Aλή Πασά. Σύντομα ασχολείται με το εμπριο, και στις παραμονές της Eπανάστασης έχει ήδη αποκτήσει ικανή περιουσία.
1820. Mυείται στη Φιλική Eταιρεία.
Συλλαμβάνεται απ τους Tούρκους
και βασανίζεται επί 75 ημέρες.
1821. Σχηματίζει ομάδα 18 ανδρών
απ την Aρτα και ενώνεται με το επαναστατικ σώμα υπ την αρχηγία
του Γώγου Mπακλα. Συμμετέχει σε 
λες τις επιχειρήσεις της Hπείρου
και την πολιορκία της Aρτας. Tραυματίζεται στη μάχη του Πέτα.
1822. Συνεργάζεται με τον Oδυσσέα Aνδρούτσο στην απελευθέρωση
των Aθηνών.
1823. Oρίζεται «πολιτάρχης» των
Aθηνών. Διαφωνία του με τον Γκούρα, φρούραρχο της Aκρπολης.
Aναχωρεί για τη Pούμελη με τον
Nικηταρά και μαζί νικούν στη μάχη
της Bελίτσας. Φθάνει στην Πελοπννησο με το στράτευμα των Pουμελιωτών και συμμετέχει στην εμφύλια
ρήξη με το μέρος των κυβερνητικών.
1824. Προάγεται σε χιλίαρχο και
αργτερα σε στρατηγ. Kαταστέλλει
την ανταρσία στο Nαύπλιο.
1825. Aναλαμβάνει διοικητής της
Aρκαδίας. Πολεμά στο Nικαστρο
και στους Mύλους του Aργους, που
τραυματίζεται σοβαρά. Φθάνει στην
Aθήνα και μάχεται ηρωικά κατά την
πολιορκία της πλεως απ τον Kιουταχή. Παντρεύεται την κρη του Γ.
Σκουζέ, Aικατερίνη. Mεταβαίνει στην
Yδρα προκειμένου να ενισχύσει την
άμυνα του νησιού.
1826. Παραίτησή του απ το βαθμ
του στρατηγού, η οποία δεν γίνεται
δεκτή. Aναλαμβάνει και πάλι πολιτάρχης στην Aθήνα, που πολεμά υπ τις διαταγές του Kαραϊσκάκη και
τραυματίζεται τρεις φορές.
1827. Διαφωνεί με τον Kαραϊσκάκη 
σον αφορά την τακτική των επιχειρήσεων. Eπικεφαλής της εμπροσθοφυλακής στην καταστροφική μάχη
του Aνάλατου.
1828. Διορίζεται απ τον Kαποδίστρια Γενικς Aρχηγς της Eκτελεστικής Δυνάμεως της Πελοποννήσου.
1829. Aρχίζει τη συγγραφή των
Aπομνημονευμάτων του στο Aργος,
τα οποία θα ολοκληρώσει το 1850.
1830. Aπομακρύνεται απ τη θέση
του έπειτα απ διαταγή του Kαποδίστρια, στον οποίο καταλγιζε

O στρατηγς Iωάννης Mακρυγιάννης σε μεγάλη ηλικία.
Eλαιογραφία του Σ. Προσαλέντη. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

H σύζυγος του στρατηγού Mακρυγιάννη Aικατερίνη, το
γένος Γ. Σκουζέ. Eλαιογραφία του Σ. Προσαλέντη. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

Λεπτομέρεια απ το έργο του Παναγιώτη Zωγράφου «Kωνσταντινούπολις. H
άλωσις αυτής» κατά «σκέψιν» Mακρυγιάννη. Διακρίνεται στην εικνα ο Pήγας Φεραίος με τρεις Eλληνες ομήρους του Σουλτάνου. (Tέμπερα σε ξύλο
0,38X0,543 μ. 1836, Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

σφάλματα στην άσκηση της πολιτικής του.
1831. Mετά τη δολοφονία του κυβερνήτη, συμμετέχει στον εμφύλιο
πλεμο με το μέρος των «συνταγματικών».
1832. E΄ Eθνοσυνέλευση στο Nαύπλιο και εκλογή του Oθωνα ως βασιλιά της χώρας, πράξη που ο Mακρυγιάννης θεωρεί σωτήρια για την
Eλλάδα.
1833. Yποδέχεται με ενθουσιασμ
την άφιξη του Oθωνα στο Nαύπλιο, 
μως σύντομα αρχίζει να απογοητεύεται απ τις ενέργειες της Aντιβασιλείας και αποσύρεται στην Aθήνα που ασχολείται με το κτίσιμο του
σπιτιού του και την πολυμελή οικογένειά του. Aπέκτησε συνολικά δέκα
αγρια και δύο κορίτσια.
1834. Eκλέγεται Δημοτικς Σύμβουλος της Aθήνας. Συνοδεύει τον
Oθωνα κατά την περιοδεία του στη
Στερεά Eλλάδα.
1835. Διαμάχη με τον Aρμανσμπεργκ. Mε προτροπή του το Δημοτικ Συμβούλιο εκδίδει ψήφισμα για
τη χορήγηση Συντάγματος. Tο Συμβούλιο παύεται.
1836. Προσκαλεί τον Παναγιώτη
Zωγράφο να ζωγραφίσει, με την καθοδήγησή του, τις μάχες του Aγώνα.
1839. Σε γεύμα που παραθέτει στο
σπίτι του παρουσιάζει τους 24 πίνακες που φιλοτέχνησε ο Π. Zωγράφος
με τη βοήθεια των δύο του γιων.
1840. Oργανώνει κίνημα εναντίον
του Oθωνα για την παροχή Συντάγματος.
1843. Πρωτοστατεί στην Eπανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου. Πληρεξούσιος των Aθηνών στην Eθνική
Συνέχεια στην 5η σελίδα
KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 - H KAΘHMEPINH

3

O Mακρυγιάννης το 1827, κατά το σχέδιο του λοχαγού Krazeisen, στο οποίο ίσως βασίσθηκε –το
1914– ο ζωγράφος Picazelli προκειμένου να φιλοτεχνήσει τη γνωστή ελαιογραφία του στρατηγού.
(Xαρακτικ, Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

O Oθων A΄ (1815–1867) πρώτος βασιλιάς της Eλλάδας απ το 1832 έως το 1862 ταν εκθρονίστηκε
μετά την επανάσταση που εκδηλώθηκε εναντίον
του και την κατάργηση της μοναρχίας. (Eλαιογραφία, Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

O κμης Aρμανσμπεργκ (1787–1853), η ισχυρτερη φυσιογνωμία κατά την περίοδο της Aντιβασιλείας. Συγκέντρωσε εναντίον του το μένος λων
σχεδν των Eλλήνων και τελικά απελύθη απ τον
ίδιο τον Oθωνα το 1837.

Tο καριοφίλι και η πιστλα του Mακρυγιάννη.
(Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

Tο Σύνταγμα που υπεγράφη την 18η Mαρτίου 1844 ως αποτέλεσμα της Eπαναστάσεως της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και έθετε τέλος στο καθεστώς της απλυτης μοναρχίας.

Tο Aργος, τα πρώτα χρνια μετά την Eπανάσταση. Στο βάθος η Aκρπολη (Λάρισα) της πλεως. Eδώ εγκαταστάθηκε, το 1828, ο Mακρυγιάννης ως γενικς αρχηγς της εκτελεστικής δυνάμεως Πελοποννήσου και έναν χρνο αργτερα άρχισε να γράφει τα απομνημονεύματά του. (Λιθογραφία του H. Belle).

4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997

H βασίλισσα Aμαλία (1818–1875) σύζυγος του
Oθωνα. Σύντομα άρχισε να αναμιγνύεται στα πολιτικά πράγματα της χώρας και η αρχική δημοτικτητά της μειώθηκε ταν κατηγορήθηκε για τη
μεγάλη επίδραση που ασκούσε στο σύζυγ της.
Xαρακτηριστική της ατμσφαιρας που δημιούργησε είναι η αππειρα δολοφονίας εναντίον της το
1861. (Λιθογραφία, Eθνικ Iστορικ Mουσείο).

1857.H KAΘHMEPINH 5 . 1852.B. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . Kατηγορείται για συνωμοσία εναντίον του Oθωνα. Συνέχεια απ την 3η σελίδα Συνέλευση για την κατάρτιση του νέου Συντάγματος. στις 27 Aπριλίου. ύστερα απ μεσολάβηση του Kαλλέργη. (Συλλογή Λάμπρου Eυταξία). (Moυσείο Bούρου – Eυταξία – της Πλεως των Aθηνών). 1851. απ τον Iλισ. τον καταδικάζει σε θάνατο. 1859. 1853. Πεθαίνει ο Θεδωρος Kολοκοτρώνης. προκειμένου να παραχωρήσει Σύνταγμα. Στην Aθήνα κυκλοφορούν έντονες φήμες τι προετοιμάζει κίνημα κατά του Oθωνα. με πρεδρο τον Kίτσο Tζαβέλλα. Mε διαταγή του Oθωνα η ποινή μετατρέπεται σε ισβια και αργτερα σε κάθειρξη δέκα ετών. 1862. Tου απονέμεται ο τίτλος του υποστρατήγου. K. Προάγεται σε αντιστράτηγο και εκλέγεται πληρεξούσιος Aττικής στην Eθνική Συνέλευση. O συνταγματάρχης Δημήτριος Kαλλέργης υποβάλλει στον Oθωνα τα αιτήματα των επαναστατών. αφήνει την τελευταία του πνοή απ υπερβολική εξάντληση. Eπισκέπτεται τα Eπτάνησα. 1845. Aντιδικία με τον Δ. Διαφωνεί με τον πρωθυπουργ Iωάννη Kωλέττη. Ψηφίζεται το Σύνταγμα.Aποψη της Aθήνας του 1833. Yδατογραφία. Στις πανηγυρικές εκδηλώσεις για την έξωση του Oθωνα ο Mακρυγιάννης μεταφέρεται θριαμβευτικά στους ώμους των διαδηλωτών. 1844. του J. Στις 18 Mαρτίου το Δικαστήριο. 1864. Aππειρα δολοφονίας του. Eπτά ημέρες αργτερα. 25X35 εκ. Aποφυλακίζεται στις 2 Σεπτεμβρίου. Iδιωτεύει. Eπισκέπτεται τη Zάκυνθο.M. Kαλλέργη με αφορμή το ρλο τους στην Eπανάσταση.II Wittmer. 1854. την 3η Σεπτεμβρίου 1843. Tίθεται υπ περιορισμ στην οικίαν του και στη συνέχεια προφυλακίζεται.

ο Στορνάρης κ. και μάλιστα σων διακινδύνευαν σημαντικά κεκτημένα συμφέροντα. Oμως. Στο τέλος Iουνίου 1825 ο Δημήτριος Yψηλάντης με τον Mακρυγιάννη και 250 πολεμιστές υπερασπίστηκαν τους Mύλους της Λέρνης. O παραμερισμς του επιτείνει την πικρία του ενατίον του κράτους και προκαλεί την επικριτική του γραφίδα. (Eθνική Πινακοθήκη – Mουσείο A. ο Kοντογιάννης. ικαντητας και επιρροής. οι οποίοι αποτελούσαν πρτυπο για τους καταπιεσμένους του κάμπου. ώστε να μην απέχει πολύ απ το αρματολίκι και τη βάση της δύναμής τους. Eλαιογραφία του Θ. Iωάννης Kωλέττης.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 ρν στα πρώτα κυρίως χρνια του Aγώνα. Oι νέοι επαγγελματίες προσκολλήθηκαν με τα «μπουλούκια» τους στην υπηρεσία μεγάλων αρματολών και αργτερα αναζήτησαν καλύτερη τύχη στην υπηρεσία του κράτους. Bρυζάκη. Oταν συγκέντρωσε το απαραίτητο κεφάλαιο. το δεύτερο άδικο και εξουσιαστικ. O κυβερνήτης τον έκανε αρχηγ της «Eκτελεστικής δύναμης» της Πελοποννήσου. αλλά διεκδικούσε την ανταμοιβή του απ το κράτος.τι κατά την παραμονή της επαναστατικής έκρηξης.O αυτοδημιούργητος αγωνιστής O Mακρυγιάννης προσέφερε με ανιδιοτέλεια ακμη και το αίμα του στην υπηρεσία της πατρίδος Tο ελληνικ στρατ πεδο στην Kαστέλλα τον Iανουάριο του 1827. πως ο Γρίβας. 1855. πραγματοποίησε την επένδυση στα άρματα και στο νειρ του. Oταν απαριθμεί τις υπηρεσίες του προς την πατρίδα και διαμαρτύρεται για την κρατική περιφρνηση είναι φανερ τι θεωρεί πατρίδα και κράτος σαν δύο μη ομοούσιες ψεις του ίδιου νομίσματος. Στον προμαχώνα διακρίνεται πρώτος ο αρχιστράτηγος Γεώργιος Kαραϊσκάκης και με την κάπα ο Mακρυγιάννης. Δύο σταθμοί στην πολεμική σταδιοδρομία του Mακρυγιάννη είναι ενδεικτικοί της σχέσης του με το ελληνικ κράτος. ο Pάγκος. και εμπδισαν την επίθεση του Iμπραήμ εναντίον του Aργους και του Nαυπλίου. περισστερο απ άλλους σύγχρονούς του ο λογοτέχνης – αγωνιστής υπήρξε δημιούργημα της Eπανάστασης και γι’ αυτ ο λγος του είναι αντιπροσωπευτικς της εποχής που τον ανέδειξε. Oι μεγάλοι οπλαρχηγοί με την τοπική εξουσία. Aρχισε την συγγραφή των «Aπομνημονευμάτων» τον Φεβρουάριο του 1829 ως διορισμένος απ τον Kαποδίστρια «Γενικς Aρχηγς της Eκτελεστικής δύναμης» και συμπλήρωσε το έργο. Oι κλέφτες – αρματολοί αναλαμβάνουν σταδιακά το κύριο βάρος της πολεμικής προσπάθειας κατά των Oθωμανών. βασίζονται στα μισθοσιτηρέσια που τους εξασφάλιζε ο εργοδτης τους και γι’ αυτ ήταν διαθέσιμοι σε πολλά θέατρα επιχειρήσεων – απ τη Pούμελη έως το Mοριά. Tου Θάνου Bερέμη Kαθηγητή Πολιτικής Iστορίας Παν/μίου Aθηνών Προέδρου Eλληνικού Iδρύματος Eυρωπαϊκής και Eξωτερικής Πολιτικής O MAKPYΓIANNHΣ ανήκει στην κατηγορία εκείνη των οπλαρχηγών που αναδείχτηκαν μέσα απ την υπηρεσία τους προς το κράτος. Xωρίς την ιδιτητά του αυτή είναι αμφίβολο αν θα ήταν σε θέση να διακριθεί με τους ρους που είχε θεσπίσει η ισχυρή καθεστηκυία τάξη των παλαιών αρματολών. η πρώτη τίμια και άυλη. με 800 άνδρες. κάτω απ τις διαταγές του. H επιλογή ανάμεσα στο οθωμανικ σύστημα και το νεκοπο ελληνικ κράτος. πως ο Mακρυγιάννης και τα παλικάρια του. αλλά διαδραματίζουν και αποφασιστικ ρλο στις εμφύλιες συγκρούσεις. έγινε το μεγάλο και διαρκές δίλημμα των ενπλων της αστικής Pούμελης. Kλέφτες – Aρματολοί Θα πρέπει μως να εξηγήσουμε τι το ένοπλο έθνος που δίνει το πα- 6 H KAΘHMEPINH .ά. δεν ταυτίζεται πάντοτε με τους επαγγελματίες ενπλους. Tον Iούνιο του 1824 ο Θεσμοί και κράτος Συνέχεια στην 8η σελίδα . O Mακρυγιάννης έφτασε στον προορισμ του διά της οδού του εμπορίου και της τοκογλυφίας. H τοπική εξουσία O Mακρυγιάννης έμεινε στην κρατική δούλεψη και μετά τον ερχομ του Kαποδίστρια. μια θέση με δευτερεύουσα σημασία στον ήδη δαμασμένο Mοριά. Aνάμεσα στους παλιούς και εύπορους αρματολούς και μια νέα τάξη ενπλων που ξεπετάχτηκαν μέσα απ τον Aγώνα. με Pουμελιώτες υπ τον Πανούτσο Nοταρά και τον Mακρυγιάννη. Oι αγρτες δεν γνώριζαν τα άρματα παρά μνο σε σπάνιες επαναστατικές εκρήξεις ή σαν το μέσο κοινωνικής ανδου στον κσμο των ενπλων. O ίδιος πιστεύει τι προσέφερε ανιδιοτελώς το αίμα του στην πατρίδα. επέλεγαν με προσοχή το πεδίο των πολεμικών αναμετρήσεων. έδιωξαν τους Mοραΐτες απ το Nαύπλιο και κατέλαβαν το κέντρο της διοίκησης – και μήλο της εμφύλιας έριδος. η ιδιτητα αυτή δεν υπήρξε εύκολη κατάκτηση. υπήρχαν διαβαθμίσεις δύναμης. Oι μικροί. Tο οθωνικ κράτος τον παραμερίζει σταδιακά τοποθετώντας τον σε θέσεις χωρίς σημασία. Eτσι. O αυτοβιογραφούμενος περιγράφει τη νεανική του λαχτάρα για τη ζωή των αρματολού που θα τον λύτρωνε απ τις ταπεινώσεις που υφίσταντο οι αδύναμοι. Eτσι. οι συνθήκες για την άνοδο του αυτοδημιούργητου Mακρυγιάννη δεν ήταν ποτέ ευνοϊκτερες απ . Σούτζου).

O Thomas Gordon.500 άνδρες στο λ φο της Kαστέλλας με σκοπ την εκπ ρθηση της Aκρ πολης. ένθερμος φιλέλλην.O Δημήτριος Kαλλέργης (1803-1867). Tο 1827 συγκέντρωσε 2.H KAΘHMEPINH 7 . Mαζί με τον Mακρυγιάννη ηγήθηκε της επαναστάσεως της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Eκτ ς απ την προσωπική στρατιωτική δράση του δώρισε κατά την πολιορκία της Tρίπολης 600 τουφέκια και τρία οβιδοβ λα. Tμήματα ελληνικού πεζικού αποτελούμενα απ Mανιάτες και Pουμελιώτες (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). 1828 (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Λιθογραφία του Krazeisen. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . Προσέφερε σημαντικές υπηρεσίες στην Eπανάσταση.

Yδατογραφία (Mουσείο Bούρου – Eυταξία – της Π λεως των Aθηνών). Πρκειται συνεπώς για μαρτυρία που δεν είναι σύγχρονη με τα γεγοντα του αγώνα και απηχεί τη δυσαρέσκεια του κρατικού λειτουργού που αισθάνεται τι αδικήθηκε απ το μετεπαναστατικ κράτος.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 έως το 1850 με λίγες κατοπινές προσθήκες – τον πρλογο και τον επίλογο. . 8 H KAΘHMEPINH . Στηλι- τεύοντας τον αξιτερο απ τους πελοποννήσιους στρατηγούς επιβεβαιώνει το εμφυλιακ κλίμα που επικράτησε στα χρνια της παλιγγενεσίας. ταν αποβιβάσθηκε το χειμώνα του 18241825 στην Πελοπ ννησο (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). έργο άγνωστου ζωγράφου. Συνέχεια απ την 6η σελίδα O Aθανάσιος Διάκος. απείλησε σοβαρά την επιτυχία του αγώνα του ’21. H εξιστριση των γεγοντων υφίσταται τις παραμορφώσεις ενς προσωπικού πρίσματος. Eπικεφαλής αιγυπτιακών στρατευμάτων. Eλαιογραφία του Kοζή Δεσύλα (Mουσείο Mπενάκη). O Iμπραήμ πασάς.Σκηνή μάχης. Eγινε ακμα απολογητής μιας αυθρμητης αντίστασης προς το αναδυμενο σύστημα της απρσωπης κρατικής γραφειοκρατίας και εκφραστής μιας πρωτγονης ατομικτητας που επιτρέπει στους σημερινούς αναγνώστες του να δραπετεύσουν νοερά σε έναν κσμο χαμένης αθωτητας. O Mακρυγιάννης δεν χαρίζεται στους αντιπάλους του.

την οριστική του έκφραση.. Λίγοι συγγραφείς σου δίνουν τσο. στενς ο τπος.. τρπον τινά. Διαβάζοντας τούτες τις επικές γραμμές δεν ξέρεις. Kαι τράβησα την πρτα οπούχαμεν ανοιχτή και πιάσαμεν τον πλεμον με τις πιστλες [.] Tτε σηκώνομαι μισοντραλισμένος και βαστώ καμμιά δεκαριά έξω με το μαχαίρι· δεν τους άφηνα να μπούνε μέσα. Γι’ αυτ και ο Bλαχογιάννης σημειώνει στα θαυμάσια προλεγμενα: «O Mακρυγιάννης γράφει. κλλησα εις τη ντάπια. έλπιζαν οτ’ είμαι σκοτωμένος [.» (A΄. μ’ αφάνισαν. Πολέμησαν γενναίως. Tτε κάνω το ποδάρι μου να κατεβώ απ τη ντάπια· έπεσα. Eδώ διαισθάνεσαι τι πίσω απ κάθε λέξη κρύβεται μια θερμή εμπειρία ζωής. διά της σπάθης και ουχί διά της γραφίδος».. «Mακρυγιάννης» του Γιώργου Aγγελπουλου.. εις την πέτζα του μυαλού. O τπος O λγος και η ζωή Tα «Aπομνημονεύματα» –«γράψιμο απελέκητο» τα χαρακτηρίζει ο ίδιος– ξεχειλίζουν απ λαχταριστή ζωή.. ήταν στενς. το Pουμελιώτη πρμαχο της ελευθερίας και της αρετής. Mπήκε του φεσιού το μπάλωμα εις τα κκκαλα. χαλκογραφία με καλέμι. Kαι ντουφέκισαν εις το κάστρο. κι αυτ απλά και αβίαστα. (Συλλογή Iονικής Tράπεζας). Πιστεύω πως ο Mακρυγιάννης. Γι’ αυτ και ο Συνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . Tου Kώστα Tριανταφυλλίδη Φιλολγου ΓIA TON Γιάννη Mακρυγιάννη. Eνας αυθεντικς. την εντύπωση τι ο λγος είναι το ισοδύναμο της πράξης. οφείλει τη διαρκή του επικαιρτητα σε μια θαυμαστή εντητα.] Tτε οι καημένοι Eλληνες με λυπήθηκαν πολύ. τι η κάθε φράση είναι ο καρπς ενς βιώματος που βρήκε.H KAΘHMEPINH 9 . Πού να οφείλει άραγε την καταπληκτική του νετητα. αλήθεια. Nα ένα απσπασμα για τη μάχη στην Aκρπολη: «Σηκώνομαι άξαφνα εκεί που ήμουν γερμένος..Aυθεντικ τητα ζωής και λ γου O Mακρυγιάννης δεν έγραψε παρά σα έζησε στο βίο του και οι περιγραφές του είναι η ίδια η πράξη Σκηνή μάχης. σο ο Mακρυγιάννης. Eβλεπαν και τα αίματα. έχουν γράψει πολλοί και πολλά. Oι άνθρωποι τζακίστηκαν απ την ξω ντάπια. Yδατογραφία του Alexandre– Gabriel Decamps.. διώξαν τους Tούρκους απ τη ντάπια μας και τους έβαλαν λους εις τις καμάρες. (Mουσείο Bούρου – Eυταξία – της Πλεως των Aθηνών). Mου δίνουν ένα ντουφέκι και με πληγώνουν εις τον λαιμν. Eπεσα κάτου πεθαμένος [. των νεοελληνικών Γραμμάτων αυτς– ανακάλυψε τα θρυλικά του πια «Aπομνημονεύματα» δεν παύουμε να τον μελετούμε και να μετρούμε με τα μέτρα του την αυθεντικτητα και την ακεραιτητα του ανθρώπου. Mε ντουφέκισαν οι Tούρκοι. τους ντουφέκισα κι εγώ εις τον σωρ.. μαζί με τη δύναμη του πηγαίου ταλέντου του (ταλέντου που θέτει σε δοκιμασία τα κριτήρια των θεωρητικών της λογοτεχνίας). O Mακρυγιάννης είναι πέρα ώς πέρα ένας «αληθινς» –ένας αυθεντικς– άνθρωπος. Πατούσαν απάνω μου και διάβαιναν και. Aπ ττε που ο Bλαχογιάννης –ο άλλος εκείνος «καπιτάνος».] Ξαναλαβώνομαι κι εγώ πίσου εις το κεφάλι πολύ κακά... αν ο συγγραφέας γράφει ή μάχεται δεν διακρίνεις πού τελειώνει η πράξη και πού αρχίζει ο λγος –τέτοια είναι η διαπλοκή. 288–9).

την έπιασαν οι πνοι και γέννησε εμένα.Aποψη της Λιβαδειάς στην οποία κατέφυγε η μητέρα του Mακρυγιάννη με τον μικρ γι της. Walker. λγος του είναι σύστοιχος με τα πράγματα («εμπράγματος»). Διακρίθηκε σε πολλές μάχες και σπουδαία υπήρξε η συμβολή του στη μάχη των βασιλικών. Πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργς (1844–1847) και αρχηγς του θεωρούμενου «γαλλικού» κμματος. χι λειψς και κομματιασμένος. (Eλαιογραφία του Γ. 10 H KAΘHMEPINH .. Συνέχεια απ την 9η σελίδα Iωάννης Kωλέττης (1773–1847). χωρι του Λιδορικιού νομαζμενον Aβορίτη· τρεις ώρες είναι απ το Λιδορίκι μακρυά το άλλο το χωρι. και με φρονιμάδα και με «τρέλα» – πες ένας ολοζώντανος άνθρωπος. 1804. Στο ενιαίο της πράξης και του λγου είναι λος. μνη της η καημένη και αποσταμένη.] Πολυφαμελίτες οι γοναίγοι μου και φτωχοί· και ταν ήμουνε ακμα εις την κοιλιά της μητρς μου. φορτώθη ολίγα ξύλα και έβαλε και χρτα απάνου εις τα ξύλα και . (Xαλκογραφία του W. Pοϊλού. Ξελεχώνεψε μνης της και συγυρίστη.. Kι εκείνος ο λγος για την καταγωγή και τη γέννησή του τι «συνεσταλμένος» και παραπονεμένος που είναι: «H πατρίς της γεννήσεώς μου είναι απ το Λιδορίκι. εις την ερημιά. Kι ντας αυθεντικς είναι και ακέραιος. μετά το φνο του συζύγου της απ Tουρκαλβανούς. Φορτώνοντας τα ξύλα στο νώμο της. μίαν ημέρα πήγε διά ξύλα εις τον λγκον. πέντε καλύβια [. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Moυσείο Mπενάκη). και με «λγο» και με αίσθημα. Eκιντύνευσε και αυτήνη ττε και εγώ. Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Σημαντικς στρατιωτικς ηγέτης της Eπανάστασης.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 Iωάννης Γκούρας (1791–1826). τουτέστι και με κορμί και με ψυχή. φορτωμένη εις τον δρμον.

το πνευματικ και ηθικ του ανάστημα! Σημείωση: Oι παραπομπές γίνονται στην έκδοση: «Στρατηγού Mακρυγιάννη Aπομνημονεύματα». Kαι εις το εξής να μάθωμεν γνώση. και σοφοί και αμαθείς και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρτεροι άνθρωποι· σοι αγωνιστήκαμεν. Tούτε οι ζωγραφιές (νους Mακρυγιάννη – χειρ Παναγιώτη Zωγράφου) είναι απ’ τους ποιητικτερους σχολιασμούς του Eικοσιένα. Πατρίδα.Γ. 217). (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Ξαναζεί. δεκαετία του 1830.... που κάλεσε στην αρχή («τον πλέρωσα κι έφυγε» [!]). που στους νάρθηκες και τις Tράπεζες των μο- O θάνατος του Mάρκου Mπτσαρη. — Zει και βασιλεύει. τους αγιογράφους. έχομεν να ζήσωμεν εδώ. Γι’ αυτ και στα έσχατα του βίου. επεκτάθηκε σε κύκλους «οραμάτων και θαμάτων». ας πούμε. Tμοι 2 με επιμέλεια Λίνου Πολίτη.H KAΘHMEPINH 11 . αν θέλωμεν να φκιάσωμεν χωριν. τα συναιρεί σ’ ένα δυναμικ και ολοζώντανο παρν: «Πάμε. Πσο ποιητική ψυχή ήταν ο M. Eισαγωγή. Γιατί μέσα απ τη σιωπή του ύπνου του αναδύεται. Kαι ποιητής –αυτς ο άνθρωπος της έντονης δράσης. του J. O Mακρυγιάννης είχε μιαν ενορατική σύλληψη του κσμου. να ιδούμεν τους παληούς τους Eλληνες εις το μέρος οπού κατοικούνε. τα παρελθντα. τα παρντα και τα μέλλοντα. Kι ακμη έχει την ίδια διαχρονική συνείδηση με τον ταπειν αγιογράφο της Tουρκοκρατίας. (Διάλογος Tσάρου Aλεξάνδρου και Nαπολέοντος στον Aδη – B΄. τον Πλάτωνα. το μύθο της Γοργνας και του Mεγαλέξαντρου: — Zει ο βασιλιάς Aλέξαντρος. Oταν αγωνιστή μνος του και φκιάση ή χαλάση. Eίμαστε εις το “εμείς” και χι εις το “εγώ”. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 .) Παρακάτου είναι μια αλαφίνα. να λέγη “εγώ”· ταν μως αγωνίζωνται πολλοί και φκιάνουν. Cartwrigt. π. έτζι μας βυζαίνει κι εμάς η πατρίδα μας». Eκδοσις Bιβλιοπωλείου E. O ενιαίος λγος O Mακρυγιάννης –πως λοι οι μεγάλοι ποιητές– δεν βλέπει τον ιστορικ χρνο «ευθύγραμμο»· τον θεωρει «κυκλικ» – κι λα. τον λεβέντη Λεωνίδα και να τους ειπούμεν τις χαροποιές είδησες. Kαι η ζωή του. να βρούμε τον γέρο Σωκράτη. να ζήσωμεν λοι μαζί» (B΄. (Mουσείο Mπενάκη). Kι εδώ – ανεπιτήδευτα «παιδαγωγικς»: «Eστρωσα ένα μέρος του περιβολιού μου με πετραδάκια της θάλασσας. Διακσια χρνια απ τη γέννηση του Mακρυγιάννη –και μπορεί κανείς να συλλάβει αδρτερα και ευκρινέστερα τα γνωρίσματα της ζωής και του έργου. Nαπολέων. ταν ήρθε πια η ώρα των εποπτειών. μπέρδευε. και διά Aποψη της Πάργας. Bαγιονάκη.5 X 53 εκ. φαίνεται κι απ’ τη φροντίδα του να φτιάξει τις ζωγραφιές του αγώνα –κι χι με την ψυχρή ακαδημαϊκή τεχνοτροπία του φράγκου ζωγράφου. Yδατογραφία σε χαρτί 32. Iατρίδη. αλλά με την «αθώα» και λυρική τέχνη του Παναγιώτη Zωγράφου. πρσωπα και πράγματα κι έβανε τον Oδυσσέα Aντρούτσο να πολεμάει πλάι στο Mεγαλέξαντρο και τη Mπουμπουλίνα να ξεκινάει με τα καράβια του Aγαμέμνονα. τα καμωμένα με λυρικά και ευτυχισμένα χρώματα. Tο λοιπν δουλέψαμεν λοι μαζί. τον άγγιξεν αισθηττερα το φτερ της σαλτητας – διά Πίστιν. 1820. Kείμενον. ναστηριών των Γιαννίνων και του Aγίου Oρους «ιστορούσε» τους αρχαίους φιλοσφους με τα φωτοστέφανα των αγίων. Eχει την ίδια «μαγική» ραση με τον αλαφροΐσκιωτο μαΐστορα Θεφιλο. (B΄ 109). (1947). ούτε ο αδύνατος.απ πάνου εμένα και πήγε εις το χωριν» (A΄. Ξέρετε πτε να λέγη ο καθείς “εγώ”. αναλγως ο καθείς. το Θεφιλο και τους λαϊκούς μαστρους ο ιστορικς χρνος γίνεται «μύθος». ττε να λένε “εμείς”. Mελανογραφία του Aθ. Aθήναι. τι αναστήθηκαν οι απγονοί τους οπού ήταν χαμένοι και σβησμένοι απ τον κατάλογον της ανθρωπτης». Mε τον Mακρυγιάννη. 109–110). 53). βέβαια.. Σημειώσεις Γιάννη Bλαχογιάννη. που στα παραμυθένια του έργα. Aπ το «εγώ» στο «εμείς» Kαι μια άλλη –χι η τελευταία– σύλληψη του ενιαίου: «Tούτην την πατρίδα την έχομεν λοι μαζί. ο ανίδεος. άσπρα και μαύρα (. πληρέστερο και ευθυτενέστερο. να την φυλάμεν κι λοι μαζί· και να μην λέγη ούτε ο δυνατς “εγώ”. πολύ ευρύτερους απ τη φτωχή καθημερινή μας εμπειρικτητα. βυζαίνει τ’ αλαφάκι της· ταν έχωμεν ομνοια. θεληπτη και θεοβίωτη. τον Θεμιστοκλή.

δε θα την είχαμε. αυτού του πολιτισμού. πολύ φοβούμαι πως θα έπρεπε να απαρνηθεί τον εαυτ του. Δε νομίζω πως θα γελαστώ πολύ αν προσθέσω πως η φωνή του μπαίνει δειλά και ψιθυριστά στην ελληνική ζωή ανάμεσα στα 1925 και στα 1935.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 Xαλκογραφία του Mακρυγιάννη. που έχουν την ίδια κίβδηλη ευγένεια με τους νεπλουτους του χρήματος. Aπ τις «Δοκιμές». H παιδεία είναι ο κυβερνήτης του βίου. ο Γιώργος Θεοτοκάς και ο Iωάννης Kακριδής. δεν ήταν κάτι ξέχωρο ή αποσπασματικά δικ του· είναι το κοιν χτήμα. Eσείς που είχατε το ενδιαφέρον να ’ρθείτε να μ’ ακούσετε. Mε συντρφεψαν σε ταξίδια και σε περιπλανήσεις. θα ήθελα να σας παρακαλέσω να προσέξετε χωρίς προκατάληψη τις λίγες περικοπές που θα σας διαβάσω απ το κείμενο του Mακρυγιάννη και να μου δώσετε την καλή σας προαίρεση. Δεν επαινώ τον Mακρυγιάννη γιατί δεν έμαθε γράμματα. Tον Mακρυγιάννη των Aπομνημονευμάτων τον αγάπησαν πραγματικά μερικοί νέοι που άρχισαν να δημοσιεύουν ύστερα απ τη μικρασιατική καταστροφή. Eτσι. την ξέρουν σοι μελέτησαν τα χρονικά της Eπανάστασης και της βαυαροκρατίας. Eίναι η υπσταση. Γιατί έτσι πως μας φανερώνεται ο Mακρυγιάννης..Eπαινος στον Mακρυγιάννη Tέσσερις φωτεινές μορφές του πνεύματος. ή τουλάχιστον να σας δείξω το μονοπάτι που ακολούθησα για να νιώσω ένα τσο αγνοημένο έργο. που έπλασε τους ανθρώπους και το λα που αποφάσισε να ζήσει ελεύθερος ή να πεθάνει στα ’21. με φώτισαν ή με παρηγρησαν σε χαρούμενες και σε πικρές στιγμές. μου δίνετε την ευκαιρία να ξεπληρώσω ένα παλι χρέος που με βαραίνει απ χρνια. έργο του Παναγιώτη Γράββαλου. Ωστσο υπάρχει κάτι που μου αλαφραίνει την καρδιά. πρέπει να μην ξεχνούμε πως υπάρχει μια καλή παιδεία – εκείνη που ελευθερώνει και βοηθά τον άνθρωπο να ολοκληρωθεί σύμφωνα με τον εαυτ του· και μια κακή παιδεία – ε- κείνη που διαστρέφει και αποστεγνώνει και είναι μια βιομηχανία που παράγει τους ψευτομορφωμένους και τους νεπλουτους της μάθησης. δεν πέρασε εβδομάδα χωρίς να συλλογιστώ αυτή την τσο ζωντανή έκφραση. ο Γιώργος Σεφέρης. ο Oδυσσέας Eλύτης. Aισθάνομαι –και πιστεύω πως το αισθανσαστε και σεις– τι με τέτοιες συνθήκες μου είναι δύσκολο. του πρωτεργάτη της 3ης Σεπτεμβρίου και του κατάδικου των στρατοδικείων του Oθωνα. γιατί την παιδεία την κρατούσαν στα χέρια τους οι «τροπαιούχοι του άδειου λγου». πρώτος τμος. Tη δράση του αγωνιστή του ’21. που φιλοτεχνήθηκε με την ευκαιρία των αποκαλυπτηρίων του ομώνυμου ανδριάντα του Γιάννη Παππά. σήμερα. Eίμαι. που έπεσαν στα χέρια μου τα Aπομνημονεύματα. Aπ τα ’26. που είμαστε τσο σκληρά κάποτε αυτοδίδακτοι. Kαι η μρφωση. Στον τπο μας. αγνοημένη και πάντα παρούσα – είναι το κοιν χτήμα της μεγάλης λαϊκής παράδοσης του Γένους. παραδομένη για αιώνες και χιλιετίες. αποτίουν φρο τιμής σε έναν χαρακτηριστικ και πολυδιάστατο Eλληνα H «μορφωμένη ψυχή» Tου Γιώργου Σεφέρη THN παλιά συνοικία του Mακρυγιάννη την ξέρουν λοι οι Aθηναίοι. δεν ήταν διλου ένας ορεσίβιος ακαλλιέργητος βάρβαρος. 2) H αντιμιμητική ερμηνεία του ελληνι- . τώρα που καταπιάνομαι να διατυπώσω την ιδέα μου για αυτή την ιδιτυπη συγγραφή. Kαι μως είναι γνωστ σε σους ενδιαφέρθηκαν να παρακολουθήσουν απ κοντά τα ελληνικά ρεύματα στα μεσοπολεμικά εκείνα χρνια. Kι επειδή οι αρχές αυτές είναι αληθινές. βλέπουμε ολοκάθαρα πως αν ήταν αγράμματος. ο πρώτος μάρτυρας που ακούτε για μιαν άγνωστη υπθεση. Tα γράμματα είναι απ τις πιο ευγενικές ασκήσεις κι απ τους πιο υψηλούς πθους του ανθρώπου. Tις προσπάθειες αυτές τις σκέπασε ή τις ετοιμάζει οξύτερες ο σημερινς αγώνας. αυτής της διαμορφωμένης ενέργειας. Mια «ειδική αισθαντικτητα» Tου Oδυσσέα Eλύτη MIΛΩNTAΣ για ζωγραφική και μάλιστα για ελληνική ζωγραφική. Γι’ αυτ η λαϊκή μας παράδοση είναι τσο σπουδαία. που μπορεί να παραβληθεί με την περίοδο της αναμρφωσης που ακολούθησε τον πλεμο του ’97. Eίναι μως λιγοστοί εκείνοι που πρσεξαν πως ο Mακρυγιάννης μας άφησε ένα πολύ σημαντικ βιβλίο –την ιστορία της ζωής του– ίσως επειδή ήταν ένας αγράμματος. θα είχαμε ίσως πολλές φορές τον γκο των Aπομνημονευμάτων σε μια γλώσσα λο κουδουνίσματα και κορδακισμούς· θα είχαμε ίσως περισστερες πληροφορίες για τα ιστορικά των χρνων εκείνων. τον Mάρτιο του 1996. που βρήκε μια φορά τον δρμο της καρδιάς των νέων. ο Mακρυγιάννης στάθηκε ο πιο ταπεινς αλλά και ο πιο σταθερς διδάσκαλς μου. να σας πείσω για τη σημασία του βιβλίου του Mακρυγιάννη. Γι’ αυτ και ο Mακρυγιάννης. των κινημάτων της νεοελληνικής ψυχής. Kι αυτ δεν μπορούσε να φανεί στο πλατύ κοιν. Aν ο Mακρυγιάννης μάθαινε γράμματα την εποχή εκείνη. με κάποιον τρπο. αλλά αυτή την αστέρευτη πηγή ζωής.. η ψυχική περιουσία μιας φυλής. πως με τη μικρασιατική καταστροφή αρχίζει στον τπο μας μια περίοδος ιδεολογικών ισολογισμών και μετατροπών. αλλά δοξάζω τον πανάγαθο Θε που δεν του έδωσε τα μέσα να τα μάθει. απ ευαισθησία σε ευαισθησία· κατατρεγμένη και πάντα ζωντανή. δεν πρφτασαν ούτε το έργο τους να ωριμάσουν ούτε να αποκαταστήσουν τη δική τους ιεραρχία πνευματικών αξιών πως θα το ήθελαν. Γιατί αν είχε πάει σε δάσκαλο. Oι νέοι που μεγάλωσαν στον περασμένο παγκσμιο πλεμο και ήταν ακμη στην ακμή της ηλικίας τους ταν άρχισε η σημερινή κρίση. Hταν ακριβώς το εναντίον: ήταν μια απ τις πιο μορφωμένες ψυχές του ελληνισμού. 12 H KAΘHMEPINH . θα πρέπει να περιμένει να καθαρίσει πάλι ο ουρανς για να πάρει τη θέση που του αξίζει. «Iκαρος» 1974. δεν πέρασε μήνας χωρίς να ξαναδιαβάσω λίγες σελίδες τους. που είναι το βιβλίο του Mακρυγιάννη. απ γενιά σε γενιά. με αντιστοιχίες μορφής. θα είχαμε ίσως ένα Σούτσο της πεζογραφίας. που δεν έλειψαν ακμη. καθώς είπε ο ποιητής. τρία στοιχεία βρίσκουμε να κατέχουν πρωτεύουσα θέση: 1) H απδοση. Kαι θα ήταν μεγάλο κρίμα. μέσα στο διάστημα μιας σύντομης ομιλίας. ακριβώς. η παιδεία που δηλώνει ο Mακρυγιάννης. ώς τα σήμερα.

η κεντρική. μως έτοιμοι να τα ξεπεράσουμε πως τσες άλλες φορές μέσα στην Iστορία. H κατανηση δηλαδή των εμπνεύσεων του Mακρυγιάννη. αν μια μέρα δεν τον τραβούσε κοντά του ο παράξενος εκείνος Στρατηγς με το λανθάνον καλλιτεχνικ πάθος. να περάσει τις νύχτες και τις μέρες της νιτης του στα καραούλια. το ξημεροβράδιασμα με τ’ άρματα. μα και χωρίς περιστροφές και χάσιμο καιρού. ο ρλος του Παναγιώτη Zωγράφου δεν είναι διλου μικρς.. αν αληθινά μπορεί να γίνει λγος για άδολη πεζογραφία. είτε με το λγο είτε με το σπαθί. σ’ αυτ το ύφος της γης. η προάσπιση της ελευθερίας. στερεή. νομίζουμε τι πρέπει σίγουρα να γείρει απ τη μεριά του Παναγιώτη Zωγράφου. ένα τραγούδι που χάνεται στον αέρα. Oτι κατά βάθος ήτανε μια ιδιοσυγκρασία καλλιτεχνική. κατάφεραν να κρατήσουν ψηλά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. με διαφορετική βέβαια κλίμακα απδοσης. βαθιά μέσα του ζητούνε με τη νωπτητα των χρωμάτων και την ά- Eρυθρά σημαία με δύο κυανές ζώνες και λευκ" σταυρ" των Συνταγματικών της Περαχώρας. ωΣυνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . αλήθεια. «Iκαρος»). Mιλούμε για τα «κινήματα της ψυχής» ενς λαού που είμαστε εμείς οι ίδιοι. διαμορφώνονταν και ταξίδευε υποσυνείδητα ώσπου να φτάσει τη στιγμή των πραγματοποιήσεων. Aπ τέτοιες βάσεις ξεκινώντας η τέχνη στον τπο μας μπρεί να πάει μακριά. Oλος ο καημς της Pωμιοσύνης πάλλει σε μερικά λγια του κι αν χρειά- O μεγάλος Aγγλος ποιητής λ"ρδος Bύρων που υποστήριξε τον Eλληνικ" Aγώνα με ενθουσιασμ" και αυταπάρνηση. την προσωπική τέχνη.83 μ. αυθρμητα αλλά πιο έντονα και πιο καθαρά στα δημιουργήματα του Λέσβιου Θεφιλου Xατζημιχαήλ. Kι απ την άποψη της πηγής. Tίποτα το περιττ και. Iσως πάλι κι ο ίδιος ο Mακρυγιάννης. οι νύχτες και οι μέρες του αυτές δεν πέρασαν έτσι που ν’ αφήσουν τελικά στη μνήμη του μονάχα το βρντημα και τον καπν της μπαρούτης. Oι φυσιογνωμίες των δέντρων. είναι η σημασία της πηγής. βρίσκονται κι έναν αιώνα περίπου πιο πίσω.H KAΘHMEPINH 13 . στάθηκε η σύμπραξή τους στη γέννηση των Eικονογραφιών του Eικοσιένα. είναι και ο Στρατηγς Mακρυγιάννης. (Aπ τα «Aνοιχτά Xαρτιά». επειδή ακριβώς ξεκινούν απ την πρθεση χι να κάνουν φιλολογία μα να προσφέρουν μιαν ακμα υπηρεσία στην πατρίδα. χωρίς αμφιβολία. H ανυποληψία της καλοσύνης και ο διασυρμς της τιμιτητας στα σκληρά ετούτα χρνια. Φέρει την επιγραφή ENNΩΣIΣ–ΣYNTAΓMA και σφραγίδα με τη μορφή της Aθηνάς. δεν ήταν γι’ αυτν μια απλή έκρηξη δύναμης αλλά κι ένα αίσθημα λεπτ. ίσως να περνούσε απαρατήρητος και να έσβηνε μέσα στην ανωνυμία. το κυμαινμενο ή το νοθευμένο. μια ειδική αισθαντικτητα. Eίδαμε τι ο πρώτος που χρησιμοποιήθηκε γι’ αυτή τη δουλειά. συλλογίζομαι πως. Kαι μιλώντας για τον Παναγιώτη Zωγράφο ή τον Στρατηγ Mακρυγιάννη. έδειξε στην υπεράσπιση της πολιτικής αλήθειας του Aγώνα. Kαι. Oμως αν η πλάστιγγα της τιμής για τη δημιουργία του έργου πρέπει απ κάπου να γείρει. βαθιά και πρωττυπη. H σημασία τους η καίρια. ο άνθρωπος. να γυρίζουμε κατά τις μορφές εκείνες του Γένους που. Kαι τα τρία αυτά στοιχεία που υπάρχουν συνειδητά και μελετημένα στα έργα τριών ή τεσσάρων απ τους σύγχρονους ζωγράφους μας.. για τις δυναττητες δημιουργίας που έχουμε. στο ύφος του δικούς μας αιώνα. Aυτς ο Σπαρτιάτης. να μην έβλεπε πραγματοποιημένα τα οράματά του... ενωμένοι σφιχτά πως η φυλή με τον ιστορικ χρνο. Στενή. Διαστάσεις: 1. κουβαλούσε μέσα του κάτι άλλο: μια παράδοση. μας κάνει. δεν έχει περισστερες ελπίδες επιτυχίας απ εκείνη που χρησιμοποιεί για ορμητήρι της την παράδοση. την ομαδική. Tα Aπομνημονεύματά του. η μεγάλη σιωπή της νύχτας κι ύστερα πάλι τα μάτια των γυναικών και των παιδιών. H άδολη πεζογραφία Tου Γιώργου Θεοτοκά TA Aπομνημονεύματα αυτά με βάζουν αμέσως σε σκέψεις. O άνθρωπος που υπάρχει μέσα στον Eλληνα και ο Eλληνας που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο. η αναμφισβήτητη. Πρώτα – πρώτα. σ’ αυτ το κλίμα. ττε βέβαια η άδολη πεζογραφία θα πρέπει να είναι κάτι σαν αυτή τη σελίδα που παραθέτω. η ομιλία του νερού. τρυφερ. πολλές φορές μελαγχολικ ως τα δάκρυα. βέβαια. Aσυμβίβαστος σαν χαρακτήρας. Yπάρχει μια απσταση μεγάλη ανάμεσα στην ενσυνείδητη. αν δεν έβρισκε μπροστά του τον λαϊκ αυτ τεχνίτη.. πως κι ο Θεφιλος. τραγουδήσει με το ίδιο πάθος που τραγουδούσανε χρνια τώρα λοι οι γύρω του άνθρωποι. είχε κοιμηθεί με τα ίδια νειρα. στις εικονογραφίες που έκανε για την επανάσταση του ’21. ούτε στην τέχνη ούτε στη ζωή. συνθετική ιδιοτυπία. Διατύπωση καθαρή. σο ζήτημα ψυχολογικού συνταυτισμού. η φύση. H έκφραση που δοκιμάστηκε για αιώνες σε αυτά τα χώματα. Eίχε αγρυπνήσει με τους ίδιους καημούς.. Διαδέχονται το ένα τ’ άλλο χωρίς λαχάνιασμα. έκδοση Iστορικής και Eθνολογικής Eταιρείας της Eλλάδος) μεση προβολή των γραμμών.. μολοντι θα έλαβε τις ίδιες περίπου οδηγίες δεν μπρεσε να φτάσει σε α- ποτελέσματα ικανοποιητικά ώσπου στο τέλος. ένας κάμπος λουλουδιασμένος τον Aπρίλη. πέρα απ τα χρώματα και τις γνώσεις της αγιογραφίας. άμεση. δεν υπάρχει αμφιβολία. δεν μπορεί ούτε πρέπει να μελετιούνται συγκριτικά με άλλους καλλιτέχνες που παρουσιάστηκαν ή που θα παρουσιαστούν επηρεασμένοι απ τα διδάγματά τους. καθώς έγινε λγος στις μέρες μας για άδολη ποίηση. Mια απ’ αυτές τις μορφές. απ τον υπερεθνικ και επαναστατημένο άνθρωπο. («Σημαίες Eλευθερίας». ο λαϊκς τεχνίτης Παναγιώτης Zωγράφος. O Παναγιώτης Zωγράφος. Aπλς και ταπεινς αγιογράφος στην πατρίδα του. μια ορισμένη αντίληψη για τη φύση και τη σχέση των πραγμάτων και των ανθρώπων.. αφού άντεξαν στις θύελλες της Iστορίας. Tο χτύπημα με τον εχθρ. με ολοένα μεγαλύτερη δίψα παρηγοριάς. (Eθνικ" Iστορικ" Mουσείο) στηκε. ζωηρά και απανωτά. το ίδιο ήθος που είχε δείξει στα πεδία των μαχών. Kαι μέσα σε αυτά.43x1. φάνηκε γρήγορα τι δεν ήτανε τσο ζήτημα παιδείας. έτσι τουλάχιστον πως τα είχε συλλάβει μέσα στη φαντασία του. άλλωστε. και την τέχνη του λαού. χαρακτηρίζονται απ τη λιττητα και τη μεγαλοσύνη των γενναίων πράξεων. 3) H παράλληλη με λα τα άλλα δημιουργήματα στον τπο μας.. εξάλλου. ο «Φράγκος» πως τον αναφέρει ο Mακρυγιάννης. Oλα τα κείμενα που υπάρχουν μαρτυρούν τι ο Mακρυγιάννης έδωσε λεπτομερέστατες οδηγίες. δεν είναι πια φβος να νοηθούν χωριστά.κού τοπίου. τη ζωντανή παράδοση του τπου του. μιλούμε για την παράδοση. παραστρατημένη μέσα στις τραχιές συνθήκες του καιρού εκείνου. Aπ μιαν άλλη άποψη μως έρχεται πραγματικά κοντά μας σαν μια μικρή κιβωτς του Γένους γεμάτη απ τις απλές εκείνες και μεγάλες αρετές που. ο Mακρυγιάννης. Γεγοντα συγκεκριμένα. να γνωρίσουν το φως. τίποτα το θολ. δηλώνουν και πάλι την παρουσία τους στο πλάι μας. ταπεινοί έστω και με χίλια εμπδια μπροστά μας.. διώχτηκε. Kαμιά επανάσταση. ταυτίζεται αρμονικά με την έκφραση που δοκιμάζεται σήμερα πάλι. «κατά στοχασμν και υπαγρευσιν» του Στρατηγού Mακρυγιάννη.

τις αμφιβολίες του. Kαι δίπλα στο έργο αυτ το μεγάλο. ολοκληρώνει γοργά τη φυσιογνωμία του. ο λγος. κάποιος παλμς. ήξερε απ ττε τι χρειάζεται για να γίνει ένα κράτος. Kαι πώς πολεμάει μως! Aς ακούσουμε την έκθεση ενς ξένου αντικειμενικού παρατηρητή. Θεοτοκά. τλμη και ρεξη για αγώνες. με λγια μεστά. που εκφράζεται με τσο σίγουρο τρπο. Mια ιστορία γεμάτη κιντύνους και δξα· «με δεκαοκτώ ανθρώπους πρωτοκινήθηκα εις τον Aγώνα· ώς τους χίλιους τετρακσιους μ’ αξίωσε ο Θες να ’χω εις την οδηγίαν μου». H παρουσία ενς τέτοιου παιδιού στην Eλλάδα. Δρασκελίζει τα βουνά. έχουμε εδώ μερικά απ τα καλύτερα δείγματα επικού ύφους στην πεζογραφία μας. κάτι σαν την κίνηση ενς ζωντανού κορμιού. τέλος μ’ ένα βλι τούρκικο εγκυστωμένο στον τράχηλ του.. (Yδατογραφία του W. Kακριδή O MAKPYΓIANNHΣ είναι πάνω απ’ λα παλικάρι· πολεμάει τους Tούρκους στην αρχή στην Hπειρο και στη Pούμελη. καλλιτέχνης απ γεννησιμιού του. ζωηρ και οξύ.. H βασική παρεξήγηση είναι τι έχει επικρατήσει.. τη μεγάλη δροσιά της λαϊκής του λαλιάς. Kαι μάλιστα πράξη αρχηγού. γι’ αυτν το λγο. αλλά νομίζω πως είναι η έσχατη πλάνη να φαντάζεται κανείς. κάτι το απροσδιριστο μας ελκύει απ την πρώτη στιγμή. πολύ και με έντονο προσωπικ τρπο. O άνθρωπος λοιπν μπορεί να μην ξέρει πολλά γράμματα. θέρμη και πίστη. Iσια – ίσια. για να καυτηριάσει το κακ. βέβαια. τις πικρίες του. αλλά που η σπουδαιτητά του βρίσκεται ακριβώς στην έλλειψη συνείδησης και ευθύνης του δημιουργού του. Θ. Aπ το πρώτο κεφάλαιο. που δημοσιεύθηκε στη «Nέα Eστία» το 1941. Eίναι ο νέος που θαυμάζει τον Oυάσιγκτον. έπειτα στην Πελοπννησο –στο Nαυαρίνο και στους Mύλους του Nαυπλίου– για ν’ αντιμετωπίσει τον Mπραΐμη. που συμπιέζει τα λεπτομερειακά ζητήματα μέσα σε πυκνούς λακωνι- 14 H KAΘHMEPINH . με τους οποίους ο Στρατηγς συζητούσε σαν ίσος προς ίσους. αλλά και πολεμιστής και πνεύμα οργανωτικ. Oλα αυτά σημαίνουν τι έφτασε. Tο γράψιμ του είναι πράξη. οδυνηρς και μως παιχνιδιάρης. ρυθμς οξύς. ούτε παρουσίασαν μεγαλύτερη παλικαριά και κουράγιο. προσεχώς. τους ενθουσιασμούς του. συζητά με λους και για λα. στο οποίο θα ενσωματωθεί. έργο του αρχιτέκτονα Bάιλερ. Tο πάθος της αρετής Tου I. τα λγια τους ή τα γραφμενά τους. τις λαχτάρες του. ο χαρακτήρας του.. ένα στο κεφάλι και ένα στο χέρι. πως σημείωσα παραπάνω. γεμάτα πειθώ. Δεν είναι πια ούτε ο υποταγμένος υπήκοος της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας ούτε ο φυγδικος κλέφτης που κρύβει το πνεύμα της ελευθερίας στις σπηλιές των ψηλών βουνών. μου φαίνεται τι πρκειται για ένα μυαλ. το πλήρωμα του χρνου. δεν παύει ποτέ να κοιτάζει τις γενικές γραμμές των γεγοντων. κατά το 1836. O πλεμος επιταχύνει την εξέλιξή του. αλλά και συνθέτει δικά του λαϊκά τραγούδια. Eίναι ο ρυθμς μιας προσωπικτητας. Aρματα και χρήματα ζητούσε απ τον άγιο. O Mακρυγιάννης έχει το πάθος της έκφρασης. το νέο Mουσείο της Aκροπ"λεως. αυτ θα πει: με πέντε βαθιά σημάδια στο κορμί απ λαβωματιές –μια στο μέτωπο. Δεν είναι καλά καλά είκοσι πέντε χρονώ κι αρχίζει να κάνει τον αρχηγ. σαν ένας αυτματος δημοτικς τραγουδιστής σε πεζ. με πεποίθηση στον εαυτ του. για να ενθουσιάσει στη μάχη. έντονος. που πολιορκεί την Aθήνα. κρύβει πλα. που εξάλλου. που μιλά με ευθύνη και επιδιώκει τη βεβαιτητα και την ακρίβεια.Συνέχεια απ" την 13η σελίδα στσο. ως φαίνεται. που παρακολούθησε τη μάχη της Kαστέλας: «Oι Eλληνες ποτέ δεν πολέμησαν καλύτερα. ώς ένα σημείο πολιτική. εμπορεύεται. με οικογένεια μεγάλη. μεγάλος κι αυτς. ανάμεσα στα ρνεα και στα αγρίμια. στην Aθήνα τέλος. ωστσο τα άρματα τα ήθελε ασημένια. Eίναι ο ελεύθερος πολίτης μιας πατρίδας που την ονειρεύεται δίκαιη και ευνομούμενη. συνάμα μως και σαν εξομολγηση ενς ανθρώπου που αισθάνεται την ανάγκη να ανοίξει τον εαυτ του και να βγάλει απ μέσα του λα σα τον βαραίνουν. στη διανοούμενη Eλλάδα. πολύ έντονα ατομικς. αντίκρυ στον Kιουταχή. για να συμβουλέψει το σωστ. στη θεώρηση του κσμου.. αλλά κυρίως ηθική. Kατά βάση λαϊκς στην έκφραση. καταδιώκεται. σαν μια πολεμική. ακμα. Kαι λαϊκς είναι βέβαια. στον αφελή αυθορμητισμ του.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 Tο κτίριο του στρατιωτικού νοσοκομείου. απ το υπδουλο γένος σχημάτισε μέσα του έναν καινούριο ανθρώπινο τύπο. ζει κιλας μπροστά μας μια ζωή δυνατή και πλούσια. H σχετική αγραμματοσύνη του είναι φανερ απ τα γραφμενά του πως δεν τον εμπδισε να σκεφτεί. βουτηγμένος με χαρά στη λαϊκτητα περισστερο απ κάθε άλλον Eλληνα πεζογράφο. στο κείμεν του. Mλις αντηχήσει το τουφέκι ρίχνεται στην πρώτη γραμμή και παίρνει πρωτοβουλία. Στα 1839 θα α- . Tο έργο παρουσιάζεται. με τις πράξεις τους. την ακοίμητη ανησυχία της ψυχής του – και. σπουδαίο. τρεις στο στήθος και μια στο μηρ– ακμη με δύο κατάγματα. πρακτικς και μαζί φαντασιπληκτος και ονειροπαρμένος. αρκετά. επιτέλους. Eίχε μως ως αποτέλεσμα να τον κρατήσει ανέπαφο απ το λογιοτατισμ της εποχής του και να διατηρήσει. von Weiler. Kάθε τσο μιλεί σε άρχοντες και σε αξιωματικούς. και τρικυμισμένος απ ευγενικά πάθη και αγωνίες. που είναι άνθρωπος της δράσης απ τους πιο γνήσιους. στο έργο του σο και στη ζωή του. που αποτελεί ίσως την ισχυρτερη γοητεία αυτού του έργου. πολιτικ και στρατηγικ. κάποιος αέρας ξεχωριστς. ο τνος της φωνής του νομίζω πως έχουν μια γενικτερη ιστορική σημασία. την αυγή του 19ου αιώνα. στα παλικάρια του και στον απλ λα. μως κάμποσα κεφάλια ψηλτερος απ το πλήθος. χι μως έτσι πως τον φαντάζονται. Tα Aπομνημονεύματά του παρουσιάζονται έτσι σαν ένα γραφτ έργο αντίστοιχο της «λαϊκής τέχνης». θαρρείς πως δρα και γράφει με τον ίδιο παλμ. Eνας λαϊκς σαν κάποιους ρεμπέτηδες καπετανέους βασιλιάδες των ιστορικών δραμάτων του Σαιξπήρου. O Mακρυγιάννης βγαίνει απ τον πλεμο στρατηγς. Aσφαλώς. σεριανίζει πολιτείες. στην απλτητα της ψυχής του και της σκέψης του. εξαιρετικής. με συνείδηση των δικαιωμάτων του και των δικαιωμάτων του λαού του. που υποστηρίζονται με πάθος ορισμένες εμπειρικές αντιλήψεις για το πώς πρέπει να ζουν οι άνθρωποι και τα έθνη και που καυτηριάζονται με εξαιρετική δριμύτητα εκείνοι που. στο είδος του. ελεύθερος και συνάμα κοινωνικς. αλλά και εξίσου γνήσιος πεζογράφος. απ τη φύση του ανήσυχο. Aπ τους Eλληνες στρατηγούς ξεχώρισε ο Mακρυγιάννης· αυτς και τα παλικάρια του πέφταν πάνω στους εχτρούς τραγουδώντας». συνωμοτεί. που έχει προορισμ να ελευθερώσει τη γη και την ψυχή της Eλλάδας. παρθένος απ κάθε εσωτερικ δούλεμα και κάθε προσωπικ στοχασμ. τι πρκειται για ένα αδούλευτο μυαλ. με αλύγιστη εθνική και ατομική περηφάνεια. κλεισμένος στην Aκρπολη και αργτερα στον Πειραιά με τον Kαραϊσκάκη. την αγανάκτησή του. Eθνικ" Iστορικ" Mουσείο) σμούς και πηγαίνει ίσια στα σπουδαία. O συγγραφέας αυτς. προσβάλλουν την ηθική συνείδηση του συγγραφέα. Mαζί μ’ λα αυτά. Mελέτημα του Γ. που ανυπομονεί να δοκιμάσει τις ικαντητές του.. και με οκτώ παράσημα. σαν αυτοβιογραφία και χρονικ μιας ιστορικής περιδου. σ’ λην τη ζωή του.. Γυρνά την Eλλάδα με το μέτωπο ψηλά και με βλέμμα ερευνητικ για παθιασμένο. μέσα απ’ λη αυτή την απλτητα και τη σταθερτητα. ο άνθρωπος. με την περιουσία του θυσιασμένη στον Aγώνα. στο γούστο. η συνήθεια να θεωρείται ο Mακρυγιάννης σαν ένας απλς και ανεύθυνος άνθρωπος του λαού. Eίναι γεμάτος φιλοδοξία. την αηδία του. Kαι χι μνο τραγουδάει.. που δουλεύτηκε γερά απ μια εξαιρετική πείρα ζωής και απ μια πολύχρονη επαφή με ανθρώπους σοφούς και σπουδαίους. ο νέος Pουμελιώτης.

διαθέτει 23 εκατ. Oταν μως αγωνίζονται πολλοί και φκιάνουν. δίπλα στα μεγάλα πολεμικά κατορθώματα του ελληνικού λαού: «Διά λα αυτά γράφω εδώ. να τους κινώ την περιέργειά τους και να χάνουν τις πολύτιμες στιμές εις αυτά». έχομεν να ζήσομεν εδώ. σο η λέξη αρετή – αρετή και με την πολεμική και με την πολιτική και με την ηθική της σημασία. τι θυσιάστηκαν διά σένα να σ’ αναστήσουνε. ούτε ο αδύνατος. εύκολα θα πιστοποιήσουμε πως καμία δεν ξεστρατίζει απ το περιεχμενο που της έδιναν οι αρχαίοι Eλληνες. Mέχρι σήμερα η αποκατάσταση αναβάλλεται λ"γω εμπλοκής στην υπ"θεση του υπουργείου Πολιτισμού! KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 .. εις το χάνι της Γραβιάς. Ξέρετε πτε να λέγει ο καθείς εγώ. να του ζωγραφίσει μέσα σε τρία χρνια εικοσιτέσσερεις εικνες. Oσοι αγωνιστήκαμεν αναλγως ο καθείς. πως κάθε τσο τους αποκαλεί· ο ευλογημένος λας της Eλλάδας και αυτς ο χαρακτηρισμς είναι συχνς στον Mακρυγιάννη. να λέγει εγώ. που αναπαρασταίνουν τις μάχες του Aγώνα. Xαρακτηρίζεται διατηρητέο το 1982. με απ"φαση–σταθμ" στη νομολογία (298/1984). οπού ήσουνε χαμένη απ τον κατάλογον των εθνών. στα 1829. που θα έπρεπε να τον αποστηθίζουν λα τα παιδιά της Eλλάδας στα σχολεία. Tο λοιπν δουλέψαμε λοι μαζί και να μη λέγει ούτε ο δυνατς εγώ. στον εμφύλιο π"λεμο. το ίδιο και για τον αγωνιστή του Eικοσιένα και το άτομ του και τα άρματά του απαιτούν την τιμή που απχτησαν στους πολέμους... Γιατί στο νου και στην καρδιά του αγωνιστή αυτού ξεχειλίζει ένας κσμος απ ιδέες και συναισθήματα. H οικία λεηλατήθηκε το 1832.E. Oμως να θυμάσαι και να λαμπρύνεις εκείνους οπού πρωτοθυσιάστηκαν εις την Aλαμάνα πολεμώντας με τση δύναμη Tούρκων. που απαιτεί ο Mακρυγιάννης απ τον εαυτ του πρώτα και έπειτα απ τους άλλους Eλληνες.. Kαι τα σημειώνει λα. αξίζουν βέβαια αυτά καθαυτά να κρατηθούν στη μνήμη των ανθρώπων. Πρ"εδρος του Eκτελεστικού Σώματος το 1823. Mε αυτή την ταπεινοφροσύνη και την επίγνωση της αδεξιτητάς του ο Mακρυγιάννης θα χαρίσει στο έθνος του ένα μνημείο ακατάλυτο. Eίναι χαρακτηριστικ πως καμία λέξη δεν ξαναγυρίζει τσο συχνά στο κείμενο του Mακρυγιάννη. διά να χρησιμεύουν αυτά λα Γεώργιος Kουντουριώτης (1782–1858). Aκμα. Eνας ακμη τέλος στοχασμς του δημοκράτη. Aν τώρα θελήσουμε ν’ αναλύσουμε κάπως πιο προσεκτικά την πολλαπλή αυτή χρήση της λέξης αρετή στο Mακρυγιάννη.τ. Eκεί που η αγάπη του Mακρυγιάννη δεν γνωρίζει ρια είναι ταν μιλεί για τον απλ λα. εκκλησία του Aγ. με π. με την εικνα. Πάνω απ’ λα.. για να γίνει οδηγς της πολιτικής τους αργτερα ζωής: «Tούτην την πατρίδα την έχομεν λοι μαζί και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρτεροι άνθρωποι... H οικία του Mακρυγιάννη στο Aργος. έτσι σημαντικά που είναι. κι’ εκείνους οπού λιώσανε τση Tουρκιά και πασάδες εις τα Bασιλικά. Θα γράψει μετά το τέλος του πολέμου διάφορα άρθρα στις εφημερίδες... η φιλοτιμία. Eίναι οι αθάνατοι Eλληνες. Oι αρετές.H KAΘHMEPINH 15 . Tο 1993 το YΠEXΩΔE εκπονεί πλήρη μελέτη αποκατάστασης. οικία Δημ.. Eυρίσκεται στην οδ" Γούναρη 15 και σε χώρο φορτισμένο με ιστορικές μνήμες (πλατεία A΄ Eθνοσυνελεύσεως. αδύνατη. στρατηγς πια. πιο υψηλ. διεδραμάτισε καίριο ρ"λο στα πολιτικά πράγματα της εποχής του. να μακαρίζεις λους τους Eλληνες. Aλήθεια. Eίμαστε εις το εμείς και χι εις το εγώ!». Λίγο πριν γίνει η δίκη. προπαντς με την πένα. Oπως για τον ομηρικ ήρωα η μεγαλύτερη προσβολή είναι να τον ντροπιάσουν. τους απογνους αυτεινών των περίφημων ανθρώπων. Iωάννη –1829– και μικρ"ς άλσος κάτω απ" το οποίο είναι θαμμένοι άμαχοι της σφαγής του Iανουαρίου 1833). να ξαναειπωθείς άλλη μιαν φορά ελεύτερη πατρίδα. Πρ"εδρος της Γερουσίας το 1843 και πρωθυπουργ"ς το 1848. κι’ εκείνους που αποφασίστηκαν και κλείστηκαν σε μια μαντρούλα με πλίθες. με πρώτο του Xάνσεν (1833). δρχ. Eθνικ" Iστορικ" Mουσείο) εις τους μεταγενεστέρους και να μάθουν να θυσιάζουν διά την πατρίδα τους και θρησκεία τους περισστερη αρετή. εκείνοι οπού περασπίζονται το δίκιον». καταρρέει μέρος του σπιτιού. το λαϊκ ζωγράφο απ τη Σπάρτη. O ιδιοκτήτης της προσφεύγει στο Συμβούλιο της Eπικρατείας και ζητά να κρίνει επί της ουσίας. κτήμα ες αιεί. Σημαντικ"ς πολιτικ"ς κατά την Eπανάσταση και τα πρώτα Oθωνικά χρ"νια. 1828. Kαι με τη δύναμή Σου και την δικαιοσύνη Σου θέλεις να ξαναζωντανέψεις τους πεθαμένους. Θα βάλει και τον Παναγιώτη.ποφασίσει να στολίσει την αυλή του σπιτιού του στην Aθήνα με μωσαϊκά. Πρώτα απ’ λα η πίστη στο Θε και στην πατρίδα: «Eσύ. Για το Mακρυγιάννη τα περιστατικά του πολέμου και των πρώτων χρνων του ελληνικού βασιλείου. Aπ την άλλη μως αποτελούν το υλικ μνο για κάποιον άλλο σκοπ. (Λιθογραφία του Krazeisen. ττε να λένε εμείς. Tο Σ. Eχει τη γνώμη πως πολλά λάθη είχαν γίνει στα πολεμικά και μεταπολεμικά χρνια και απ τους στρατιωτικούς και απ τους πολιτικούς αρχηγούς.. να λαμπρυνθεί αυτείνη και η θρησκεία του Xριστού και να υπάρξουν οι τίμιοι και αγαθοί άνθρωποι. η αγάπη της τιμής.. συνηθισμένα τον πιο πολύ καιρ να κρατούν τ’ άρματα του πολέμου. που έχει το δικαίω- μα να την απαιτεί η παλικαριά του· πως για τον ομηρικ ήρωα δεν υπάρχει πιο μεγάλη ατιμία απ το να του αρνηθούν τα πλα που του ανήκουν εξαιτίας της πολεμικής αρετής του. "που ο στρατηγ"ς του Aγώνα έγραψε και το μεγαλύτερο μέρος των Aπομνημονευμάτων του. του A. θα σφραγίσει την προσωπικτητα του Mακρυγιάννη απ εφτά χρονών παιδί ως τα βαθιά του γεράματα. Aναπαρίσταται έκτοτε σε σχέδια της εποχής. Aυτείνοι σε ανάστησαν». Tσώκρη –1827–. που με πολλή δυσκολία την κυβερνούν τα δάχτυλα του Mακρυγιάννη. να βαρύνω τους τίμιους αναγνώστες και μεγάλους άντρες και σοφούς της κοινωνίας και να τους βάλω σε βάρος. που είχε πάρει μέρος στον Aγώνα. γιατί αυτς ο αδιάλειπτος αγώνας για την έκφραση –με το αυτοσχέδιο τραγούδι. οπού στλισαν την ανθρωπτη μ’ αρετή. που βασανίζει τον Mακρυγιάννη και δεν τον αφήνει να τον κρατήσει μέσα του.. κι’ εκείνους οπού αγωνίστηκαν σαν λιοντάρια εις την Λαγκάδα του Mακρυνρου. και εγκαθιστά ανάδοχο του έργου. Xωρίς αρετή και πνο εις την πατρίδα και πίστη εις την θρησκεία τους έθνη δεν υπάρχουν». απορρίπτει την προσφυγή. Λγος εκφωνηθείς την 26η Oκτωβρίου 1964 στο Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Kαι η απφασή σου η δίκια είναι να μεταειπωθεί Eλλάς. αυτ θα πει να του αρνηθούν την τιμή. ένας κσμος ολοκληρωμένος. είναι οι αρετές που καθιέρωσε η αρχαία ελληνική ηθική. Oταν αγωνιστεί μνος του και φτιάσει ή χαλάσει.. θ’ αναστήσεις τους πεθαμένους Eλληνες. και αποφαίνεται "τι καλώς έγινε ο χαρακτηρισμ"ς.. θα μάθει γράμματα και θ’ αρχίσει να συγγράφει τα Aπομνημονεύματά του: «Δεν έπρεπε να έμπω εις αυτ το έργο ένας αγράμματος. "πως και εκείνες του Γκ"ρντον και άλλων αντικαποδιστριακών. «Πατρίς..δ.. που συμβολίζουν τους αγώνες των Eλλήνων με τους Tούρκους και τη βαυαρική απολυταρχία. Kύριε. τριανταδύο χρονών. Tρίτση τ"τε YXOΠ. απ" διάλυση των υποστυλωμάτων του χαγιατιού του. ένα απ τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του ελληνικού ηρωικού χαρακτήρα απ τα χρνια του Oμήρου κιλας.

H επιγραφή το ορίζει ρητά: οι εικνες έγιναν συνάμα προς ευχαρίστησιν των Eλλήνων και ευεργετών μας Φιλελλήνων. O πίνακας του Zωγράφου «Tρίπολις. Tον Mάιο του 1836 μια στρατιωτική αποστολή ξανάφερε το Mακρυγιάννη στα πάτρια χώματα της δυτικής Pούμελης. O Mακρυγιάννης δε γνώριζε ούτε τη γλώσσα ούτε το ζωγραφικ ιδίωμα του Φράγκου. O Mακρυγιάννης εννοούσε την ιστορία σαν χρέος απέναντι στις μελλούμενες γενιές. απροσποίητη και δραστική. ο ζωγράφος φειλε να εγγράψει τους πολέμους. να παραβιάζει την εντητα του τπου και του χρνου. Eπαιρνα τον ζωγράφο και βγαίναμεν εις τους λφους και τλεγα· «Eτζι είναι εκείνη η θέση. να προσδιορίσει την αριθμητική δύναμη των αντιπάλων. έστειλα και έφεραν απ τη Σπάρτη έναν αγωνιστή. και να ιεραρχεί τα πράγματα ηθικά και συναισθηματικά. των Tούρκων εκείνος»(3) H σύλληψη του έργου Tο απσπασμα τούτο απ τα Aπομνημονεύματα του Mακρυγιάννη μας δίνει το κλειδί για να εννοήσουμε το ήθος και τη μορφή των εικνων.Eικονογραφία του Aγώνα O στοχασμς και οι οδηγίες του Mακρυγιάννη απεδθησαν θαυμαστά «διά χειρς» Παναγιώτη Zωγράφου Tης Mαρίνας Λαμπράκη – Πλάκα Kαθηγήτριας της Iστορίας της Tέχνης. Δεν γνώριζα τη γλώσσα του. Δε γνώριζα τη γλώσσα του δηλώνει· και φυσικά κυριολεκτεί. θέλει πατριωτισμ. O ιδανικς ζωγράφος Λαϊκς ζωγράφος. Mέσα στα απλχωρα τοπία που ξετυλίγονται μπροστά του. Tον διπλ τούτο σκοπ υπηρέτησε με συνέπεια ο λαϊκς τεχνίτης και παλις αγωνιστής Παναγιώτης Zωγράφος απ’ τη Bαρδώνια της Λακωνίας. που ανήκουν στο Iστορικ και Eθνολογικ Mουσείο. έτσι κι εκείνος θα ήταν ελεύθερος να μεταπηδά απ τη γενική εποπτεία στο ανέκδοτο. Oπως ο Mακρυγιάννης. να επισημάνει τους αρχηγούς. αγιογράφος της μεταβυζαντινής λαϊκής παράδοσης. Oι αρχέτυπες εικνες που είχαν στο πνεύμα τους κατάγονταν απ’ τον ίδιο πολιτισμ· έναν πολιτισμ λαϊκ αλλά αυτάρκη. Παναγιώτη Zωγράφον τον έλεγαν· έφερα αυτν και μιλήσαμεν και συνφωνήσαμεν το κάθε κάδρον την τιμήν του· κι έστειλε κι ήφερε και δύο του παιδιά· και τους είχα εις 16 H KAΘHMEPINH . . Aν δεν αρκείται στο λγο αλλά καταφεύγει και στην εικνα είναι γιατί τον καίει ακμη ο καημς της αγραμματοσύνης. Tα Aπομνημονεύματα και η εικονογραφία. που μαζί με τα δύο παιδιά του ανέλαβε το έργο της εικονογραφίας(2). Διευθύντριας της Eθνικής Πινακοθήκης O ΓIANNHΣ MAKPYΓIANNHΣ «έμαθε γράμματα στα γεράματα» για να συντάξει τα Aπομνημονεύματά του. χι λογικά και φυσιοκρατικά. που ανήκουν στη Γεννάδειο Bιβλιοθήκη. Kι αυτ άρχισε απ τα 1836 και τέλειωσε τα 1839. Mάχη Πειραιώς (και Φαληρέως) 40x58 εκ. «H ιστορία. παρατακτική και λαγαρή. M’ άλλα λγια. ο Παναγιώτης Zωγράφος ήταν ιδανικά προικισμένος για να αισθητοποιήσει τα οράματα του Στρατηγού. Aπ 1 χαρτνι. ακμη και να παρεμβάλει ανεκδοτικά επεισδια. με σύνταξη απλή. Tα σιωπηλά πεδία των μαχών ξύπνησαν μέσα τη θύμηση των αγώνων και ττε συνέλαβε το σχέδιο της εικονογραφίας: «κι έρχοντας εδώ εις Aθήνα. Aφού έδιωξα αυτ τον ζωγράφο. αφού οι περισστεροι Eλληνες έβγαιναν απ το λήθαργο της δουλείας αναλφάβητοι. ο ζωγράφος έπρεπε να διαθέτει μια ζωγραφική γλώσσα που θα ήταν το ισοδύναμο του αφηγηματικού λγου του Στρατηγού. να ειπής και των φίλωνέ σου τα καλά και τα κακά και τοιούτως φωτίζονται οι μεταγενέστεροι που θα τη διαβάσουν. O Iωάννης Γεννάδιος ανεκάλυψε τη σειρά ποίας οι 22 πίνακες φέρουν την υπογραφή του Δημητρίου Zωγράφου. Πολιορκία και μάχες γύρω απ αυτήν». αγωνιστής και ο ίδιος. οφείλουν τη δημιουργία τους στο ίδιο κίνητρο. γράφει. Mια γλώσσα λαϊκή. H εικνα έμελλε να συμπληρώσει τη γραφή.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 το σπίτι μου ταν εργάζονταν. τέμπερα σε ξύ πως και στα υπλοιπα επτά. Nα γιατί ο Mακρυγιάννης σκλασε το Φράγκο ζωγράφο. Eυρωπαίο) και τον είχα να μου φκιάσει σε εικονογραφίες αυτούς τους πολέμους. Oι ζωγραφιές τους είναι συνάμα ιστορικ τεκμήριο και αυθεντικ μνημείο λαϊκής τέχνης. να δείξει τη διάταξη των ομάδων. Λας και αγωνιστές. Eίναι μως θεμιτ να ευρύνουμε το νημα της δήλωσής του. δεν ήταν καλές· τον πλέρωσα κι έφυγε. έτζι εκείνη· αυτς ο πλεμος έτζι έγινε αρχηγς ήταν των Eλλήνων εκείνος. δεν υπάρχε λά εικάζεται τι φιλοτεχνήθηκαν απ τον πατέρα Zωγράφο. ζωογονημένο απ ένα πλούσιο παΣυνέχεια στην 18η σελίδα «Σκέψις Mακρυγιάννη – χειρ Zωγράφου». να κινήσει τα πλήθη. Eφκιασε δύο τρεις. H χαρτογραφική ερμηνεία του χώρου και οι μικρογραφικές απεικονίσεις των εμψύχων και των αψύχων ήταν κιλας δοσμένες απ την ίδια τη σύλληψη του έργου. θα μπορούσαν έτσι να διαβάσουν στις εικνες του Aγώνα την αλήθεια που ο στρατηγς φλεγταν να τους μεταδώσει. να μη πέφτουν σε λάθη· και ττε σχηματίζονται τα έθνη». πήρα ένα ζωγράφο Φράγκο (δηλ.(1) Aλλά δεν είναι μνο απολογητική και αποδεικτική η πρθεση της εικονογραφίας του Aγώνα. προνμιο αριστοκρατικ.

60. O πίνακας του Zωγράφου «Mάχες της Σάμου και της Kρήτης». Aπομνημονεύματα. άνθρωποι σοι αγωνιστήκαμεν. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . να την φυλάμεν κι λοι μαζί και να μην λέγει ούτε ο δυνατς “εγώ”. αναλγως ο καθείς.565 μ. που δημοσίευσε τη σειρά αυτή το 1996. H φωτογραφία προέρχεται απ τη B΄ Eκδοση της Eθνικής Tραπέζης της Eλλάδος. Eίμαστε στο “Eμείς” και χι εις το “Eγώ”». έχομεν να ζήσομεν εδώ. χει η υπογραφή του καλλιτέχνη.ύλο 0. O πίνακας ανήκει στη σειρά που φυλάσσεται στον Πύργο του Oυίνδσορ και προσεφέρθη απ τον Mακρυγιάννη στη βασίλισσα Bικτωρία μέσω του ττε πρεσβευτή στην Eλλάδα Eντμοντ Λάιονς.38x0. 1η σειρά των 24 υδατογραφιών σε ρά αυτή το 1909 στη Pώμη και της ο- «H πολιορκία των Aθηνών».H KAΘHMEPINH 17 .46x0. αλ- «Tούτην την πατρίδα την έχομεν λοι μαζύ και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί και πολιτικοί και στρατιωτικοί και οι πλέον μικρτεροι. ούτε ο αδύνατος.385x0.. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). 0. Oι 24 υδατογραφίες έχουν διαστάσεις περίπου 0. Tο λοιπν δουλέψαμεν λοι μαζί.53 εκ. τέμπερα σε ξύλο. Yδατογραφία σε χαρτνι. Mακρυγιάννη. Στο έργο αυτ.. έργο του Παναγιώτη Zωγράφου.

Tελειώνοντας το τραπέζι. O Hσαΐας «προδίδει» το Mακρυγιάννη. Συνέχεια απ την 16η σελίδα ρελθν. ενώ ο άλλος πρέπει να ήταν ακμη μαθητευμενος. H αγγλική σειρά «Mέρος των πολέμων της Eλλάδος σχεδιασθέντων κατά στοχασμν. ο Δημήτριος. 1839. είναι ατελώς και αμαθώς εζωγραφισμέναι· διτι τσην δύναμιν ζωγραφικής η τυραννία του σουλτάνου μας άφησε να έχωμεν· ένας μνον λγος της Mεγαλειτητς Σου δύναται να τας παραστήσει με την πλέον εντελή ζωγραφίαν(8). (Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). ως τους γνωρίζω. υδατογραφία σε χαρτνι 40x57. Eκτς απ τα πρώτα ξύλινα είκοσι πέντε κάδρα ζωγραφισμένα με τη βυζαντινή τεχνική της αυγοτέμπερας έγιναν και τέσσερις σειρές αντίγραφα με υδατογραφία πάνω σε χαρτί στράτζο. σαν παραδομένη τεχνική και καλαισθησία.. Eξαναγκάζεται λοιπν να προσφύγει στο ιδίωμα της λαϊκής τέχνης. που πρωτοδημοσιεύτηκε απ την Eθνική Tράπεζα το 1976 με εισαγωγή M. διατηρώντας πάντα μια επιφύλαξη για την «ποιτητά» της και ελπίζοντας τι θα του δοθεί η ευκαιρία να «επανορθώσει». οπού αγωνιζσασταν εσείς και πληγωνσαστε διά να ιδήτε την πατρίδα σας ελεύτερη. παραγγέλλοντας στη Bενετία λιθογραφίες δυτικού τύπου. ήταν τελειωμένος και επώνυμος τεχνίτης. Oι περιπέτειες των έργων H τύχη που είχε η καθεμιά απ τις 5 σειρές και τα συναφή προβλήματα απασχλησαν πολλούς μελετητές. στον υπουργ Eξωτερικών της Aγγλίας Λρδο Πάλμερστον. Σε δύο άλλες ευκαιρίες ο Mακρυγιάννης μιλάει για δύο ζωγράφους που δούλευαν μυστικώς στο σπίτι του κι χι για τρεις. που δεν φαίνεται ν’ ανήκουν σε καμιά γνωστή σειρά. οι δύο σειρές. Oταν τέλειωσαν οι εικονογραφίες. που προκάλεσαν την οργή του στρατηγού. που είχε περάσει μέσα στους φορείς του. «Φκειάνοντας τα κάδρα του πολέμου έρχονταν αγωνισταί και μλεγαν: «T’ είναι αυτά τα κάδρα. Στα υπλοιπα πέντε η υπογραφή έχει ίσως φθαρεί. του βασιλιά Oθωνα και του Aγγλου πρεσβευτή Eντμοντ Λάιονς.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 πογραφεί απ το Δημήτριο Zωγράφο. ξέταιρο κι αυτ. φαίνεται πως μνο ο ένας. φαίνεται να έχει διαβρώσει και το δικ του αισθητήριο. H πιο σημαίνουσα πληροφορία για τον ιστορικ της τέχνης εμπεριέχεται στο «αισθητικ» σχλιο που διατυπώνει ο Mακρυγιάννης προς τη βασίλισσα Bικτωρία: αι εικνες. ο Στρατηγς έστειλε είκοσι πέντε εικονογραφίες του Bασιλέως κι απ’ άλλες τσες του Aγγλου του πρέσβη. Aπ την πρωττυπη σειρά με τα ξύλινα κάδρα που ο Mακρυγιάννης κράτησε για τον εαυτ του.565x0. Tο 1926 η σειρά του Oθωνα εκδθηκε απ τον Fred Boissonas σε επιβλητικ λεύκωμα που κυκλοφρησε σε 140 αριθμημένα αντίτυπα. Yστερα απ’ αυτή την επίσημη επίδειξη του έργου.».Aς παρακολουθήσουμε πρώτα την περιπέτεια της σειράς του Oθωνα. O Mακρυγιάννης. Aπομνημονεύματα Mακρυγιάννη.5 εκ. Mετά το θάνατο του Hσαΐα στην Tεργέστη. Yστερα απ την επίσημη επίδειξη της Eικονογραφίας. Mαζί με τρία αντίγραφα σε χαρτνι. και εζωγράφισα» (sic). Eδώ θα συνοψίσουμε τα συμπεράσματά τους. δεν μπορεί να συγχρονιστεί με τη «γλώσσα» της δυτικής ζωγραφικής. διατηρούνται ακέραιες. τα έργα αυτά δωρήθηκαν στην Iστορική και Eθνολογική Eταιρία απ το στρατηγ Kίτσο Iωάννου Mακρυγιάννη στα 1927. Aπ’ τα δύο παιδιά του Παναγιώτη Zωγράφου. Λαμπράκη – Πλάκα (επανεκτύπωση 1996). που εκφράζει την ίδια εποχή την ιδεολογία της κυρίαρχης τάξης. Oι 24 υδατογραφίες σε χαρτνι της χαμένης σειράς έμελλε να ξαναβρεθούν και να αγοραστούν το 1909 απ τον Iωάννη Γεννάδιο στη Pώμη. σώζονται σήμερα στο Eθνικ Iστορικ Mουσείο (το άλλοτε Mουσείο της Iστορικής και Eθνολογικής Eταιρείας της Eλλάδος) 8 κομμάτια με διαστάσεις 0. που τα πρσφερε με τη σειρά του στη νεαρή βασίλισσα Bικτωρία. τα ίχνη της σειράς του Oθωνα χάνονται. υπαγρευσιν και δι’ ιδίων εξδων του συνταγματάρχου Mακρυγιάννη προς ευχαρίστησιν των Eλλήνων και ευεργετών μας φιλελλήνων». που λειτουργεί ακμη σύμφωνα με πρωτγονες δομές.. H αλληλογραφία λύνει και το πρβλημα του αριθμού των εικνων: ο Mακρυγιάννης δηλώνει ρητά τι αποστέλλει «εικοσιτέσσαρες εικνες πολέμων τινών του ελληνικού αγώνος. του Γάλλου και του Pούσου.». αλλά σαν ύφος ζωής. Aλλωστε.. H σκέψη μως του Pουμελιώτη αγωνιστή. ττε έβγαλα τις εικονογραφίες και τις θεώρησαν(6). H ανακάλυψη των συνοδευτικών επιστολών στα αρχεία του Foreign Office και η δημοσίευσή τους πλουτίζουν με νέα και απροσδκητα στοιχεία την έρευνα γύρω απ την εικονογραφία του Aγώνα. χι σαν ξηρή ιστορική μνήμη. H «πρώτη» σειρά αποδίδεται συνήθως στον Παναγιώτη Zωγράφο(4). Λεπτομέρεια απ το έργο του Zωγράφου «Mάχαι διάφοραι της Aνατολικής Eλλάδος και κέντρον η Θήβα». επομένως. έτσι εξηγείται πως απ τα 52 σωζμενα αντίγραφα σε χαρτνι τα 47 έχουν υ- 18 H KAΘHMEPINH .. Σήμερα φυλάσσονται στη Γεννάδειο Bιβλιοθήκη. άλλος αναστέναζε κι άλλος έκλαιγε. Aπ την ίδια πηγή προέρχεται ένα τέταρτο αντίγραφο σε χαρτνι. H επίσημη ζωγραφική. ως διακσιους πενήντα ανθρώπους.. O Mακρυγιάννης συνδευε τις εικνες του με μακρά επεξηγηματικά .40 μ. δεν ήταν απλυτα ικανοποιημένος απ τον τρπο που οι λαϊκοί καλλιτέχνες υλοποίησαν τις εικονογραφικές του οδηγίες.. τους αγωνιστάς και τους αυλικούς και υπουργούς και δικούς μας σημαντικούς. Tους έλεγα: «O τάδες ο πλεμος ο τάδες. πολιτικούς και στρατιωτικούς. Tα αντίγραφα της σειράς του Aγγλου πρεσβευτή Eντμοντ Λάιονς παραδθηκαν τον ίδιο χρνο. που αναφέρει ο Mακρυγιάννης στο απσπασμα που παραθέσαμε. ο Mακρυγιάννης κάλεσε σε τραπέζι τους πρέσβες των ευεργέτων μας Δυνάμεων και τους Φιλέλληνας.. Tα αντίγραφα που χάρισε ο Mακρυγιάννης στο Γάλλο πρεσβευτή Θεδωρο ντε Λαγκρενέ και στο Pώσο πρεσβευτή Kατακάζι δεν έχουν ανευρεθεί. Eτσι ερμηνεύεται η πρώτη επιλογή του Φράγκου ζωγράφου. Aπεναντίας. προσθέτοντας και τη δική μας συμβολή. Tο Mάρτιο του 1839 η εικονογραφία του Aγώνα έχει ολοκληρωθεί. ο Mακρυγιάννης ζήτησε απ τον Oθωνα τη δική του σειρά και την εμπιστεύθηκε στο δάσκαλο Aλέξανδρο Hσαΐα για να «πάει ως Παρίσια και να τις τυπώσει» σε λιθογραφημένα αντίτυπα(7). συνεχίζει ο Mακρυγιάννης. που βρίσκεται στο Mουσείο Mπενάκη και φέρει την υπογραφή του Δημητρίου Zωγράφου.. τους οποίους εγώ εφαντάσθην.

Tα «σήματα» συναρθρώνονται σε γλώσσα πλούσια και εκφραστική μέσα στις συνθέσεις. που εκπροσωπούν την κοσμική εξουσία. Eτσι οι γενικές μορφολογικές παρατηρήσεις που ακολουθούν ισχύουν για λους τους πίνακες που βγήκαν απ το «οικογενειακ εργαστήριο» των Zωγράφων. που τον βοηθάει να επιλύσει με τρπο αυθρμητο προβλήματα που θα έφερναν σε αμηχανία ένα λγιο πνεύμα. Στην οριστική κατάταξη των εικνων προτάσσονται οι δύο αλληγορικές σκηνές. Tο λαϊκ ιδίωμα του ζωγράφου του παρέχει έτοιμη λύση και για τα δύο προβλήματα. Aπ τους 21 υπλοιπους πίνακες. Tέμπερα σε ξύλο 0. H μέθοδς του είναι αναλυτική και παρατακτική.«Oτι η τύχη μας έχει τους Eλληνες πάντοτε ολίγους. ηθική ή συναιΣυνέχεια στην 20η σελίδα KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . H μορφολογία των έργων Oλες οι σειρές της εικονογραφίας του Mακρυγιάννη. O Παναγιώτης Zωγράφος καταθέτει σ’ αυτές τη μακρά πείρα του λαϊκού τεχνίτη. ιδωμένα «εξ αππτου». λα τα θεριά πολεμούν να μας φάνε και δεν μπορούνε. Tα πολλαπλά στοιχεία της αφήγησης έπρεπε να συνταχθούν σε «λγο». Πράγματι. ευανάγνωστο και αξιομνημνευτο. Kριτικτερη εμφανίζεται η σκέψη του Mακρυγιάννη στη δεύτερη αλληγορία με την Aλωση της Kωνσταντινουπλεως. H διατύπωση του χώρου είναι. αλλά υποτάσσεται σ’ έναν αυστηρ καννα ιεραρχίας. ένθρονος μπροστά στη μυθική Πλη που ξετυλίγεται στο πάνω μέρος του πίνακα –ο αμέριμνος αναχρονισμς των μιναρέδων υποδηλώνει τις υστερογενείς πηγές της εικνας– αρνείται να δεχτεί την ταπεινή υποτέλεια του ιερατείου και των προκρίτων και προστάζει και τους βάνουν εις τον ζυγν. H ιστορική. 2 αναφέρονται στην Hπειρο. 4 στο Mοριά και 3 στις επιχειρήσεις του Στλου. πως αναφέραμε κιλας. τας θυσίας των Eλλήνων και Φιλελλήνων και φωτίζει τα τρία δυνατά έθνη για να τιναχτούν οι άλυσοι. Mε την ίδια αφέλεια ο ζωγράφος συνδυάζει επεισδια που δε συμπίπτουν χρονικά. να μιλήσουν στο θεατή σε ύφος απλ. σχλια. H τοποθέτηση των μορφών μέσα στο ζωγραφικ χώρο και η κλίμακά τους αισθητοποιούν την ιεραρχία των αξιών πως την αντιλαμβάνεται ο Mακρυγιάννης. Oι αδούλωτοι Eλληνες. Tρώνε απ μας και μένει και μαγιά». που λειτουργούν σαν σήματα μιας εικαστικής γλώσσας με απλυτη αυτάρκεια. οι 12 απεικονίζουν πολεμικά γεγοντα που τοποθετούνται στη Στερεά Eλλάδα.56 (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). δύο είναι αλληγορικοί. O ζωγράφος διαθέτει περιορισμένο ρεπερτριο απ συμβατικά παραστατικά στοιχεία. O Παντοκράτορας επικεφαλής του κάδρου φωτίζει και ευλογεί τους ξένους και τους Eλληνες ηγεμνες. κάστρα και νησιά που μπορεί ν’ απέχουν πολλά χιλιμετρα μεταξύ τους. Aπ τους 24 πίνακες της εικονογραφίας. H εικνα αυτή προτάσσεται σαν μια ιστορική αναδρομή στα πικρά γεγοντα που εσήμαναν την απαρχή των δεινών του Eλληνισμού. Oτι αρχή και τέλος. H αφηγηματική αυτή διαύγεια δεν μπορούσε να νοηθεί χωριστά και ανεξάρτητα απ το απαράβατο αξίωμα κάθε τέχνης: η εικνα έπρεπε να λειτουργεί και αισθητικά. Mε την αρμδια σύνταξη. Yστερα απ τούτο το εύγλωττο προοίμιο ο Mακρυγιάννης προχωρεί στην εικονογραφία του Aγώνα. Aνάμεσα στο λα την πρώτη θέση κατέχει το ιερατείο. O Mωάμεθ ο Kατακτητής. Mέσα σ’ έναν ενιαίο χαρτογραφικ χώρο. οι δυο αυτοί πίνακες συνοψίζουν την ιδεολογική στάση και την ιστορική συνείδηση του στρατηγού απέναντι στον αγώνα.H KAΘHMEPINH 19 . Oι συμβάσεις αυτές προσδιορίζονται απ τη λαϊκή καταγωγή της τέχνης του. H ηθική και πολιτική τούτη ιεράρχηση κατάγεται απ το Bυζάντιο. εις την τυραγνίαν. Στον πρώτο πίνακα της εικονογραφίας ο Παντοκράτορας ευσπλαχνίζεται την αλυσωμένη Eλλάδα διά τα αίματα. οι 21 αναφέρονται σε πολεμικά επεισδια του Aγώνα στη στεριά και τη θάλασσα. να συγκινεί και να αρέσει. η μαγιά της λευτεριάς. και ένας –ο τελευταίος– ισοδυναμεί με τιμητικ ψήφισμα αφιερωμένο στους Φιλέλληνες. οι αρματολοί που θα κρίνουν το μέλλον του Aγώνα. που κάνουν περιττή κάθε θεματογραφική ανάλυση. Mε λιτά και εύγλωττα μέσα οργανώνεται η σκηνογραφία της αφήγησης. H Eλλάς αλυσωμένη δεικνύει τον τύραννον και περιμένει απ τα παιδιά της να την ελευθερώσουν. χαρτογραφική: κάμποι. Πίσω της ο Pήγας σπείρει τον σπρον της ελευτερίας. «κατά στοχασμ και υπαγρευση» Mακρυγιάννη. Aπομνημονεύματα Mακρυγιάννη. Oι συνθέσεις του επιδιώκουν δύσκολους και αντινομικούς σκοπούς. H προνομιακή θέση της Στερεάς στην εικονογραφία δεν πρέπει να αποδοθεί σε τοπικιστικ πνεύμα. ακολου- θούν οι αγωνιστές και έπεται ο λας. παλαιθε και ώς τώρα. παίρνουν τα βουνά. O πίνακας «H μάχη στα Δερβενάκια» του Zωγράφου. εκφράζουν το ίδιο γνήσιο λαϊκ πνεύμα και είναι ταυτσημες στο ύφος τους. ανεξάρτητα απ τις διαφορές τους στις λεπτομέρειες και στην εκτέλεση. βουνά και λαγκάδια απλώνονται κάτω απ τα μάτια μας. ο ζωγράφος συμπλησιάζει πολιτείες.39x0. O Στρατηγς επιμένει περισστερο στα γεγοντα που έζησε απ κοντά. H προνομιακή αυτή θέση και η λεπτομερής ανάλυση των δύο εικνων μέσα στα Aπομνημονεύματα(9) υπογραμμίζουν τη σημασία που είχαν για το Mακρυγιάννη. τα στοιχεία αυτά μπορούν να καλύψουν λες τις εκφραστικές ανάγκες του καλλιτέχνη. H μορφολογία των έργων την επιβεβαιώνει.

O πίνακας του Zωγράφου για τη «Mάχη της Λαγκάδος...π. H ολοφώτεινη χρωματική σύνθεση στηρίζεται στο διάλογο ανάμεσα στους δύο δεσπζοντες συμπληρωματικούς τνους: στη θερμή ώχρα της γης και το γαλάζιο τ’ ουρανού και της θάλασσας. Oι ζωγραφιές αυτές. την αμέριμνη αθέτηση των νμων της οπτικής. Aφού έδιωξα αυτν τον ζωγράφο.. 9. έτζι εκείνη. Xρωματική αρμονία H εκλογή του χρώματος δεν είναι αυθαίρετη. σ. το ρυθμικ και διακοσμητικ της αίσθημα. B΄ 339. ενώ παράλληλα αξιοποιούν και υπογραμμίζουν τις αρετές της: την καθαρτητα. Tα δροσερά και αμιγή χρώματα του Παναγιώτη Zωγράφου ενοποιούν τη σύνθεση. ενώ παράλληλα υλοποιούν την αθέατη γεωμετρία που υποτείνεται κάτω απ τη φαινομενική αφέλεια της εικνας. «Aρχείον του Στρατηγού I. 340–1. Παναγιώτη Zωγράφον τον έλεγαν. A΄. που υπογράφει και τα αντίγραφα. Aυτ μως δεν περιορίζει το λαϊκ τεχνίτη. 377. Λούκος. Aθήνα 1975. με την αφαίρεσή τους. . H σύνθεση οργανώνεται γύρω απ ορισμένους πυρήνες.π. Kομπλι και Πέτα» (B΄ Eκδοση Eθνικής Tραπέζης της Eλλάδος. ... H πειθαρχία είναι για το πνεύμα του ο ίδιος ο καννας της ομορφιάς.. τα ποτάμια και τα λιμάνια αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της σύνθεσης. Mνήμων. σ. Mακρυγιάννη». Aθήνα 1907. «O Πολίτης». 1996). Φενερλή. 495 κ. οι πολιτείες. σ. που υποστηρίζεται τι ο πατέρας ήταν ο Δημήτριος. 100. «O ζωγράφος του Mακρυγιάννη Δημήτριος και Παναγιώτης Zωγράφος». 339. 2.π.π. την εναρμνιση και την ισορροπία των στοιχείων της μ’ ένα ισχυρ διακοσμητικ αίσθημα. A΄ 341–342. 210. A. Iουλ. 4. τα λευκά και τα γκρίζα πλουτίζουν χωρίς να αλλοιώνουν τη λεπτή αυτή αρμονία. Σημειώσεις: 1.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 «Eρχοντας εδώ εις Aθήνα πήρα ένα ζωγράφο Φράγκο και τον είχα να μου φκιάση σε εικονογραφίες αυτούς τους πολέμους.. που η τραγωδία του Aγώνα καθαίρεται και υψώνεται σε δοξαστικ ύμνο. οι σιένες. δεν ήταν καλές. Aπομνημονεύματα Mακρυγιάννη. E΄. Eπαιρνα τον ζωγράφο και βγαίναμεν εις τους λφους και τλεγα “Eτζι είναι εκείνη η θέση. Tα ελαφρά λαδοπράσινα. περ. των Tούρκων εκείνος”».ε. εκπληρώνει με σεμντητα την υπσχεση της επιγραφής: προς ευχαρίστησιν. Γ. τ. έστειλα κι’ έφεραν απ τη Σπάρτη έναν αγωνιστή. τη φρεσκάδα των χρωμάτων τους.π. τον πλέρωσα κι έφυγε. την ισορροπία. που ρυθμίζουν την κατανομή. B΄. τ. μας μεταφέρουν σ’ ένα χώρο υπεραισθητ. 5. που υπογραμμίζει την ταυττητά του και το κάνει ευανάγνωστο σήμα. ιδιαίτερα των Tούρκων και οι άσπρες φουστανέλες των Eλλήνων εμψυχώνουν τα γυμνά. Kι αυτ άρχισε απ τα 1836 και τελείωσε τα 1839. ενώ ο γιος του ο Παναγιώτης φοιτούσε ττε στο σχολει των τεχνών. . προεκτείνοντας το στοχασμ του Mακρυγιάννη. 336. 6. τ. H χρήση του είναι. . B΄ 349. . τα κάστρα.π. Tο χέρι του ζωγράφου. . χρυσίζοντα πεδία των μαχών και τα κάνουν να μοιάζουν με ανοιξιάτικα λιβάδια. αρχηγς ήταν των Eλλήνων εκείνος. κατά την τεχνοϊστορική ορολογία «εραλδική»: κάθε παραστατικ στοιχείο έχει το χρώμα του. B΄.Συνέχεια απ την 19η σελίδα σθηματική ιεραρχία τής αφήγησης μεταξιώνεται σε σημειογραφική ιεραρχία μέσα στη ζωγραφική του. Tα βουνά. Aρχείον. B. εντείνοντας το διακοσμητικ χαρακτήρα των έργων. X. 52–63. Eφκιασε δύο τρεις. περ. 7. 36. 1980. 20 H KAΘHMEPINH . Δεν γνώριζα τη γλώσσα του. τη στέρεη δομή. 3. Oι πολύχρωμες φορεσιές των πολεμιστών.. Bλαχογιάννη. B΄. Bλ. «O Mακρυγιάννης προσφέρει στη Bασίλισσα Bικτωρία τις εικονογρφίες του ’21». 201. . αυτς ο πλεμος έτζι έγινε. 8. Aγγ. 377. έφερα αυτν και μιλήσαμεν και συνφωνήσαμεν το κάθε κάρδον την τιμήν του κι’ έστειλε κι ήφερε και δύο του παιδιά και τους είχα εις το σπίτι μου ταν εργάζονταν.

Tο μήνυμα μως του θέματος παραμένει πάντα ίδιο. οι στρατιωτικοί.H KAΘHMEPINH 21 . H μορφή που εικονίζει την Eλλάδα φοράει πολεμική στολή. Oι ιερείς. με τις διαφορές που παρουσιάζονται σε κάθε σειρά. στις άλλες παρουσιάζεται ειρηνφιλη. η εικνα του Θεού είναι ολσωμη. στις υδατογραφίες σε προτομή. δεξιά του Oυίνδσορ και κάτω δεξιά η ξύλινη του Eθνικού Iστορικού Mουσείου. ο λας. άλλοτε δεξιά και άλλοτε αριστερά.χ. κατά την οποία ο Δημήτριος Zωγράφος ήταν ο πατέρας και Παναγιώτης ο γιος. Tο αναντίρρητο πάντως γεγονς είναι τι τα 24 αυτά έργα αποτελούν ένα υψηλ και συγκινητικ δείγμα ελληνικής λαϊκής τέχνης.. φοιτητής στο Σχολείο των Tεχνών. με τίτλο «O Παντοκράτωρ Θες ευσπλαχνίζεται την Eλλάδα». παρουσιάζεται η άποψη της Aγγελικής Φενερλή στη μελέτη της «Oι ζωγράφοι του Mακρυγιάννη Δημήτριος και Παναγιώτης». Eνδιαφέρουσα.Tο έργο του Παναγιώτη Zωγράφου «H Δικαία απφασις του Θεού διά την απελευθέρωσιν της Eλλάδος» κατά «σκέψιν Mακρυγιάννη». Aριστερά η σειρά της Γενναδείου Bιβλιοθήκης. Στη σειρά απ ξύλο π. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 .

Bάσταξα το μπαγιράκι κι εκείνους οπούταν παλικάρια και πατριώτες· τους έβαλα πλησίον εις την εκκλησιά. Διακρίνεται η Mητρπολη. δεν ήταν μ νον ένας συνειδητ ς Pωμι ς και Oρθ δοξος. Πιστς της Eλλάδας και της Oρθοδοξίας Στην πολυκύμαντη ζωή του ο Mακρυγιάννης υπερασπίστηκε ανυποχώρητα την πατρίδα και τη θρησκεία Tου I.Aποψη της Aθήνας στα 1860. δημοκρατία κ. Φωτοτυπία κειμένου του Mακρυγιάννη απ το πρωττυπο που ευρίσκεται στη Γεννάδειο Bιβλιοθήκη.λπ. μας διρισε διά την Aρκαδιά”. Eσύχασαν.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 O MAKPYΓIANNHΣ. μλεγαν. αλλά και τα «Oράματα και θάματα». της οποίας η ανέγερση δεν έχει ακμα αποπερατωθεί και στο βάθος το πανεπιστήμιο (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). οι μισοί γύρευαν μιστούς. και “η Kυβέρνηση.). 22 H KAΘHMEPINH . ακ μη και στα Γράμματα με τα περίφημα «Aπομνημονεύματα».M. Λγον σε λγον πιάσαμε πλεμο αναμεταξύ μας· ήρθε ο Kατζής μας ξεχώρισε. με πλήρη επίγνωση απ πού προερχ ταν και πού βάδιζε. που βοήθησε η έκδοσή τους να αντιληφθούμε καλύτερα το χαρακτήρα του. που του έδινε στις πιο κρίσιμες ώρες δύναμη και τον στήριζε. Xατζηφώτη «Oράματα και Θάματα». ο μεγάλος αυτ ς πατέρας του Γένους μας. O ίδιος σημειώνει στα «Aπομνημονεύματα»: «Παίρνω λους τους ανθρώπους και τους μιλώ την ανάγκη της πατρίδος και να ετοιμαστούμε. εις τα σπί- . Bλέπουμε απ αυτά τι ο σπουδαίος εκείνος άντρας ζούσε και ευχαριστιακή ζωή. αν και απ το πρώτο δεν απουσιάζουν άφθονα προσωπικά στοιχεία. δεν μας διρισε διά τους Aράπηδες. του οποίου η προσφορά απλώθηκε θεμελιακά στους πιο βασικούς τομείς του εθνικού μας βίου (ανεξαρτησία. Oι μισοί ήταν υπέρ εμού να πάμε.

». οι αμαρτωλοί. Aγιος ισχυρς. λαμπρέ και αναστισμένε. και η ιδιοτέλειά μας. Aπ τον Θε ο Mακρυγιάννης ζητάει σωτηρία.. αλλά ο Θες και η βασιλεία του η μεγαλοέσπλαχνος δεν θέλει να χαθεί μια ψυχή. Πολλή κατάνυξη έχουν τα λ για. Oταν έγραφε το έργο του αυτ είχε ευπρεπίσει τη σπηλιά. κάνομεν πρώτα το ευκέλαιν μας.H KAΘHMEPINH 23 . Eχει πει ο γενναίος στρατηγ ς («Oράματα και Θάματα» 103): «Tι τζιβαϊρικν πολυτίμητον έχομεν οι ορθδοξοι χριστιανοί και δεν το γνωρίζομεν. απ τα μοναστήρια κι αλλού. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . οι αδύνατοι. και προσπαθεί ως αγαθς Θες να την σώσει το πλάσμα του. οι ταλαίπωροι. Θρησκεία και Πατρίδα Στην περίφημη διαθήκη του Mακρυγιάννη της 3ης Σεπτεμβρίου. Yδατογραφία 23.) και στην Παναγία (163-164). είσαι Θες.. που τον ευλαβείτο ιδιαίτερα. προστρέχομεν. εις την εσπλαχνίαν της αγαθτης σου. Mιλώντας για τις μετάνοιες που έκανε στον Aϊ–Γιάννη. Πήγαμεν εις την εκκλησίαν της Aγίας Aικατερίνης και ένας δεσπτης μετάλαβε λους τους ενορίτες και εμάς τους αμαρτωλούς». δξα της παντοδυναμίας σου και της βασιλείας σου και φώτισέ μας. την ιστορική εκείνη ώρα αντλούσε δύναμη απ τον Θε και σ’ Eκείνον αναφερ ταν και στην αιωνι τητα δίπλα Tου πίστευε («Aπομνημονεύματα» 447): «Eίμαστε αμαρτωλοί. έστειλα και πήρα τον παπά και μας ξεμολγησε και λειτρούγησε και μεταλάβαμε. Tο τάμα O Mακρυγιάννης. και χανμαστε αδίκως εδώ και εις την άλλη ζωή. Kαραβία 186–187) Eυσεβής χριστιανς O Mακρυγιάννης τηρούσε λα τα μυστήρια της Eκκλησίας. Kύριε. αλλά πίστευε στο έλεος του Θεού («Oράματα και Θάματα».. A. που τις έδωσε για φύλαξη στην Aγία Aικατερίνη. πριν βαφτίσω τα δυ μπινάρια (δίδυμα). Aγία Tριάδα. (Eκδ. O Mακρυγιάννης. 103): «Σας λέγω τ’ είμαι ο χειρτερος αμαρτωλς του κσμου..H Eκκλησία των Aγίων Aσωμάτων. Προσεύχεται αδιάκοπα στον Θε («Oράματα και Θάματα» 154 κεξ. Δξα σε. Tο λοιπν ήμουν νηστεμένος να μεταλάβομεν. Eλέησέ μας». δξα της παντοδυναμίας σου και της βασιλείας σου. τρισυπστατε Θεέ.». άγνωστου καλλιτέχνη (Mουσείο Bούρου – Eυταξία – της Πλεως των Aθηνών). ποτε θα μεταλάβομεν. ενηστέψαμε και εκάμαμεν το ευκέλαι μας. και είμαι βέβαια. γι’ αυτ και αποφαιν ταν: «Xωρίς αρετή και πνο εις την πατρίδα και πίστη εις την θρησκεία τους έθνη δεν υπάρχουν» («Aπομνημονεύματα» 7). και μας τυφλώνει η κακία μας και η παραλυσία μας. Eκανε και 3 εικ νες. και είδα εις τον ύπνο μου τον Aϊ–Γιώργη και τον Aγιον Δημήτρη. και μου λένε. ένωσέ μας. σταυρωμένε. τι ταν θα μεταλαβαίνεις με λους της φαμελιάς σου να κάνετε πρώτα το ευκέλαιν σας και ττε να μεταλαβαίνετε. «Hταν Σαρακοστή. MIET 49–50) Eίχε επίγνωση της αμαρτωλ τητάς του. σημειώνει στα «Oράματα και θάματα». τ’ είναι έργα και αγώνες δικές του. τι η αγαθτης του είναι άβυσσος της θαλάσσης». μητέρα του παντς. (Eκδ. που είμαστε πεσμένοι και χαμένοι και πνιμένοι. το καύκημα της αρετής και τα πάντα της αγαθτης. που απευθύνει ο Mακρυγιάννης προς την Παναγία: «Θεοτκο. Στον Mακρυγιάννη θρησκεία και πατρίδα πάνε μαζί. αλλά και εν τητα: «Δξα. οπούξερε τον δρμο.» δεν περιοριζ ταν στον εαυτ του. να λυπηθείς τους αθώους εκείνους οπού φέρνουν την αμαρτωλή τους προσευκή ’λικρινώς εις τον παντουργν και εις την βασιλείαν του. την είχε μερεμετίσει και είχε βάλει και την Aγία Tράπεζα. το καύκημα της παρθενίας. άγια σώματα. ελέησον ημάς..5x35 εκ. Aπ ττε. « τ’ είναι σπηλιά εκεί» και στον Aγιο Iωάννη τον Bαπτιστή. που συνήθιζε να λέει «τι άξιος είμ’ εγώ διά την θρησκεία. Nήστευε και άρχισε να τελεί το ευχέλαιο βλέποντας στον ύπνο του τον Aϊ–Γιώργη και τον Aϊ–Δημήτρη. Λέγει στον Kύριο: «Aγιος ο Θες.. οπού ’χαμεν μονέδα παστρική να υπάρξομεν και εις το εξής με την ευχή και ευλογία της παντοδυναμίας σου και της βασιλείας σου». δξα. Θεοτκο. να μην είναι διεφθαρμένοι με τους πολιτικούς και στρατιωτικούς». δξα. τι ευκέλαιον δεν συνήθιζα να κάνω. και φεύγομεν απ την δικαιοσύνη του Θεού και της βασιλείας του και εργαζμαστε έργα του διαβλου». και την αυγή ξημερώσαμε εις τους Παλιοβαρίνους». 1835. τους δυ καβαλάρηδες Aγιους της Pωμιοσύνης. αλλά προσπαθούσε να φέρνει κι άλλους στο δρ μο του Θεού («Aπομνημονεύματα» 438-439): «Eίχα κατηχήσει κι απ το γερατείον (ιερατείο) διαλεμένους. είχε μως οικονομική στεν τητα και δεν μπορούσε να ανεγείρει το εκκλησάκι κλείνοντας τη σπηλιά. τια.. Kαι πήραμε τον αθάνατον Aναγνώστη Παπατζώρη. Kύριε Xριστέ. Tα μεσάνυχτα περνώντα. δώσε μας γνώση να υπάρξομεν εις την πρώτην μας ηθική και αρετή. που είχε τάξει να χτίσει μετά την απελευθέρωση («Oράματα και Θάματα» 55) ένα εκκλησάκι στο περιβ λι του αφιερωμένο στην Aγία Tριάδα τη Xρυσοσπηλιώτισσα. Aγιος αθάνατος. άπλωσε το λαμπρ σου και ευλογημένο σου χέρι και βγάλε μας μέσα απ τον σκτον τον βαθύ.

προπάντων μως αυτν.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 την καλύτερη πραγμάτωσή του. την ανεύρεση και καταγραφή της ιστορικής αλήθειας και για το σκοπ αυτ. προκειμένου για τον Mακρυγιάννη. 1828. «Δεν πήρα ποτέ στα σοβαρά μου τον Mακρυγιάννη για τα σα αυτς θέλει να μου πει. Oσον αφορά τον τρπο που προσλαμβάνει αυτς τον κσμο (ή . χι μνο δεν αποσιωπά τίποτα. λγω χαρακτήρος.τι η άμεση».. δεν τον άφηνε κι αυτν. σε άλλα σημεία. να ιδούμε ξανά την παράγραφο του ιστορικού. αποτελεί σημείο έρευνας του αναγνώστη Tου Λουκά Kούσουλα AΣ YΠOΘEΣOYME τι διαβάζεις ένα βιβλίο για την ιστορία ή μάλλον τι διαβάζεις ακριβώς αυτ το βιβλίο: «K. ιστοριογραφικά και αυτοβιογραφικά σχλια. τις απαραίτητες κεραίες για τις συχντητες και τα μήκη των κυμάτων τους. κανένα νημα ν’ αρχίζουμε απ την αρχή ξανά. ν’ ανήκει αυτή στο είδος της έμμεσης πιο πολύ παρά της άμεσης.O Θεδωρος Kολοκοτρώνης. θα είναι σα δεν είδε απ αδυναμία να τα αντιληφθεί. παρά μπορεί κιλας. Ή. (Nίκος Σβορώνος. νομίζω. προκειμένου να ενισχύσει την άποψη αυτή. O Γεώργιος Kαραϊσκάκης. να επαυξάνει τα υπάρχοντα κατά το δοκούν. τι είναι έτσι κι χι αλλιώς. κι άλλα. Aυτ ούτε λίγο ούτε πολύ ο Mακρυγιάννης λοιπν. βρίσκεσαι μπρος στη φράση – το νημά της έχει και προηγουμένως διατυπωθεί. λοιπν. το προσφιλές διά βίου ανάγνωσμά σου. πως και κάθε άμεσον μάρτυρα. εκδσεις Aγρα». 1828. του οποίου ο θάνατος στη μάχη των Aθηνών αποτέλεσε μεγάλο πλήγμα για τον αγώνα. το νιτερέσο να είναι αντικειμενικς. για την εντελέστερη εκμετάλλευση και αξιοποίηση της μαρτυρίας. Tίποτα το έκτακτο. κ. Λέει λοιπν: «Mε ενδιαφέρει πιο πολύ η έμμεση μαρτυρία απ’ . Mένουν «εκείνα που δεν θέλει να πει. Mάλιστα. H Mέθοδος της Iστορίας. κατά το τέλος σχεδν του βιβλίου. πως τα πάρεις. τι τ’ αποσιωπά… Oτι γνωρίζει δηλαδή. στο ιδιαίτερο αρχείο του… Aπ’ σα ίσα ίσα λέει και μάλλον παραλέει. ωστσο.τι η άμεση. H ιστορική αντιμετώπιση Eίναι φανερ.». Συνεντεύξεις με τους Στέφανο Πεσμαζγλου και Nίκο Aλιβιζάτο. μια σχετική περίπτωση.τ. Προτιμάει. κάθε τρπος και κάθε μέσο είναι ευπρσδεκτα. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). O θρυλικς «γέρος του Mοριά». ευφάνταστος πως είναι. τι δεν πρκειται βέ- βαια για πράγματα που κατέχει ο συγγραφέας και τ’ αποκρύπτει σκοπίμως. αλλά για εκείνα που προκύπτουν έμμεσα απ τα έργα του. Aλλά είναι. δεν διέθετε. διαβάζεις δηλο- . είτε πρκειται για τα “Oράματα και θάματα” είτε για τ’ “Aπομνημονεύματά” του· για εκείνα που δεν θέλει να πει και που με την ερώτηση που του θέτεις το βγάζεις». για διάφορους λγους κατά την άσκηση της δουλειάς του. Σε κάποιο σημείο. ραδιουργίες. το πιθαντερο. δεν τα κατάλαβε πως πραγματικά ήσαν. Aλλο πάλι και τούτο… Kαλύτερα. που δεν θέλει να πει». σελίδα 146). H έμμεση μαρτυρία Eτσι έχουν τα πράγματα ταν. ίντριγκες.. ως άμεση μαρτυρία είναι άχρηστος. πλάι σε σα ήδη λέει. παρασκήνιο να πούμε. πως θα λέγαμε αναχρονιστικώς. ο συγγραφέας των Aπομνημονευμάτων – γι’ αυτά μνο συζητώ εδώ– ποια είναι και ποιας λογής. γίνεται φανερ τι ο Mακρυγιάννης. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). κρίνει μως σκπιμο να τα κρατήσει μυστικά.λ.» Eχουμε λοιπν τα «σα θέλει αυτς να μας πει» και δεν πήρε ποτέ στα σοβαρά του ο ιστορικς κι «εκείνα που δεν θέλει να πει και με την ερώτηση που του θέτεις το βγάζεις». σκάνδαλα. «Eκείνα. ας το δεχτούμε. σο τουλάχιστον αφορά τη σχέση του με τη νεοελληνική ιστορία. σα τελικά λέει ο Mακρυγιάννης. η υπέροχη μορφή στο εικονοστάσι των μετρημένων στα δάχτυλα δασκάλων σου.Θ.τι άλλο). Mιλάει ο ιστορικς: «Mε ενδιαφέρει πιο πολύ η έμμεση μαρτυρία απ’ . Δημαράς και Nίκος Σβορώνος. 24 H KAΘHMEPINH . Eντεύθεν είναι αναγκαία η ερώτηση που του θέτεις. ο ιστορικς μας επιστρατεύει αμέσως ένα παράδειγμα. Λιθογραφία του Krazeisen. Iστορική μαρτυρία και ο Mακρυγιάννης H έμμεση ή άμεση ερμηνεία των κειμένων του στρατηγού. το ίδιο μου κάνει – για να μιλήσω κι εγώ τη γλώσσα του. να πλάθει ο ίδιος τίποτα «ιστορίες». O αρχιστράτηγος της Pούμελης. Tο έργο του έχει να επιτελέσει ο ιστορικς. Λιθογραφία του Krazeisen. Ως άμεση μαρτυρία το έργο του πάσχει απ τις εγγενείς στο ζήτημα δυσχέρειες. τα ίδια και τα ίδια. με άλλους τρπους. κι αφού έχουν τα πράγματα προετοιμάσει το σχετικ κλίμα. Δεν πήρα ποτέ στα σοβαρά μου τον Mακρυγιάννη για τα σα αυτς θέλει να μου πει. Eβύθισα τη σκέψη μου μέσα στην πάσα ώρα. Mε νοιάζει μως η καταφρνηση του στρατηγού. Για τα πρώτα. δεν έχει.

» Στα χέρια του ειδικού. Nα διαβάζει δηλαδή ο αναγνώστης το ποίημα ως ποίημα. και φκιάνει ιστορίαν και κατηγοράγει ασυστλως τον Δυσσέα. κάθε άλλο παρά τσο σπάνια και έκτακτη. Eγώ σου μίλησα αλλιώς κι εσύ μου απαντείς διαφορετικά με “μπαγενέτα”». Aφού. «Δυστυχία μας των καημένων! Kακά και ψυχρά θα πάμεν. και ύστερα. εκείνους οπούχουν ίσια την αρετή κι αγώνες.. την πραγματεία ως πραγματεία. Aυτ ακριβώς μως που προσφέρεται. για το δικ του σκοπ. θα χρησιμοποιήσει... υποχρεωτικά για τον αναγνώστη. βέβαια. τα λγια και τα έργα του Mακρυγιάννη. και τα λέει φυσικά. στενν φίλο του Γκούρα και της φατρίας τους. εδώ που τα λέμε.τ. στο βαθμ που ανταποκρίνονται στο σκοπ του. H άποψη του συγγραφέα Kαι. αν δεν έμενε στη μέση η δυστυχία. πλέον. κι ο αναγνώστης. ταν είναι για τη συγγραφική.λ. αυτά είναι λο το ζήτημα.H KAΘHMEPINH 25 . ως έμμεση μαρτυρία. Ποιος ξέρει αν χι για «τη φθίνουσα καμπύλη του νέου ελληνισμού». (Mουσείο Mπενάκη). πως τη θέλει ο ιστορικς. Hσαΐα. εφσον κρίνει τι το χρειάζεται.. είναι κάτι σαν τους χρησμούς της Πυθίας. εάν έτσι έχουν τα πράγματα με «εκείνα που δεν θέλει να πει κ. «προειδοποιώντας». είτε τα παίρνεις εσύ είτε χι στα σοβαρά σου. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο) ντι μέσ’ απ τις γραμμές του –μέθοδο. Φκιάνει μιαν ιστορία ο Aλέξανδρος ο Σούτζος εις το Γαλλικν και λέγει σωτήρες της Eλλάδος τους φίλους..». Πρώτα θα κάμει αυτ ακριβώς. ως επιστήμη ή τέχνη. στούντιο της επιστήμης μως. τα σα θέλει να μας πει ο συγγραφέας. τον οχτρ του Kωλέτη.. αξιοποιείς.H εκστρατεία του Δράμαλη στην πεδιάδα του Aργους μετά την κατάληψη του Aκροκορίνθου. να τα προσλάβει ή να τα απορρίψει. και τους εγκωμιάζουν εις τις εφημερίδες κάθε ολίγον και φκιάνουν και ιστορίες. για το «αλλιώς» του Mακρυγιάννη και το «διαφορετικά» του Mπαβαρέζου. Mε τέτοια αρετή γένεται ιστορία. τη θεωρία ως θεωρία. ποιος και να είναι αυτς.. στο. Tα σα θέλει να μας πει ο συγγραφέας είναι. τι να πει τώρα κανένας για τα «σα θέλει αυτς να σου πει» O Oδυσσέας Aνδρούτσος. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . θα συμμορφωθεί με τη σύμβαση του συγγραφέα. «Δυστυχία μας των καημένων». είναι στο χέρι του να το δεχτεί αν θέλει ή να το απορρίψει.. τον «αντιστασιακ χαρακτήρα του» ή τη Δευτέρα Παρουσία.– εκείνα που δε διανοήθηκε καν να ομολογήσει και τον. O συγγραφέας θέλει κάτι να πει και το κάνει πως νομίζει και μπορεί καλύτερα. «τα σα θέλει να πει ο συγγραφέας» και λέει. Bάνει και ο Kωλέτης τον Σουρμελή. Eλαιογραφία του A. με τους δικούς του ρους. απ μνα τους. Aυτά. και τίποτε άλλο. αυτά λένα άλλα. κι εγκωμιάζει πολύ τον Γκούρα και τους φίλους του. Eλαιογραφία του Kοζή Δεσύλα. αυτά που λέει ακριβώς εκείνος και τίποτε άλλο. «Aυτήνοι που καταφάνισαν την πατρίδα βάνουν τους δούλους τους και κλακές τους. Δεν έχει απ εκεί και πέρα κανένα νημα να κουβεντιάζεις – δεν θα είχε δηλαδή. Mα γι’ αυτ ακριβώς πρκειται. για το δικ σου έργο που είναι η επιστήμη της ιστορίας. φαίνεται.

Kατά την απογραφή του 1840 η νέα πρωτεύουσα αριθμούσε 26. 3.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 Iωάννης Bλάχος N. άγνωστες μέχρι σήμερα Tου Παναγιώτη Φ. 2. 26 H KAΘHMEPINH . Διευθυντή Bιβλιοθήκης της Bουλής EINAI AΓNΩΣTH σήμερα. Eμεινα πολύ ευχαριστημένος απ τα πατριωτικά του φρονήματα. μως. εστάθη εις την οδηγίαν μου. πρωτοπιάνοντας το Kάστρο των Aθηνών. Σωτήρη Kουνενέ. Tου ’δωσα και άλλο αποδειχτικν και του ’χάθη. Δημήτρη Φαρσάτη. Πετράκης 2 Φανερώνω τι ο Σωτήρης Kουνενές εχρημάτισε εις την οδηγίαν μου πρωτοπιάνοντας ο Φαληρέας και ’στάθη ώς τέλος. οπού το πολιορκούσε ο Kιτάγιας και ’στάθη ώς την κυριεψή του. θεν του ανήκει. νομίζω. η τύχη του αυτογράφου χειρογράφου των «Aπομνημονευμάτων» του στρατηγού Mακρυγιάννη και τεσσάρων ακμη αυτογράφων. Zαχαρίτζας Eπικυρούται η γνησιτης των ανωτέρω τριών υπογραφών. δίδεται πανομοιτυπο του κάθε κειμένου και ακολουθεί μεταγραφή του σε αναγνώσιμη μορφή. Για την ώρα έχω τη χαρά να παρουσιάσω πέντε μικρά αυτγραφα κείμενα του Mακρυγιάννη. Aθήναι τη 13 8βρίου 1841 O Δήμαρχος Aθηναίων A. Πιστοποιητικ στον αγωνιστή Σωτήρη Kοκκώνη. M’ αυτή τη σειρά. Kατά την ζήτησίν του του δίνω το παρν μου να του χρησιμέψη θεν του ανήκει. σώζονται πολλές χιλιάδες και μερικές φορές δεν είναι ίσως και αξιπιστα. Tου χάθηκαν. θα το δείξει. Eμεινα ευχαριστημένος απ τα πατριωτικά του φρονήματα. τι υπήρξαν και άλλα. Tου ’δωσα κι άλλα δύο αποδειχτικά. (φωτ. Aθήνα Πατριώτης Mακρυγιάννης Aποψη της Aθήνας το 1843. 4. που δεν είναι παρά τυπικά σχεδν πιστοποιητικά στρατιωτικής υπηρεσίας δοσμένα σε συμπολεμιστές του κατά τον Aγώνα. Tέτοιου είδους πιστοποιητικά δοσμένα απ διαφρους οπλαρχηγούς προς αγωνιστές.Πέντε αυτ γραφα κείμενα Συστατικές επιστολές–πιστοποιητικά του Mακρυγιάννη προς συμπολεμιστές του. Aθήνα. Στην περίπτωσή μας η ιδιαίτερη αξία τους έγκειται στο γεγονς τι είναι κείμενα γραμμένα απ το χέρι του πολύπαθου και αξιοθαύμαστου Mακρυγιάννη. Παπακώστα2. Eπικυρούται το γνήσιον της ανωτέρω υπογραφής. Πιστοποιητικ στον αγωνιστή Σωτήρη Kουνενέ. να του χρησιμέψει. Θεοφάνη Πρέντζα και 5. Aθηναίος. Eχουν την αξία τους για τα συγκεκριμένα πρσωπα μνον. Kαλλιφρονάς . Πρκειται για πιστοποιητικά εκδουλεύσεων των Aθηναίων αγωνιστών: 1. 1840: Δεκεμβρίου 8. O χρνος. εάν λάβει κανείς υπ’ ψιν τον σχετικ υπαινιγμ του Aγγ. Σωτήρη Kοκκώνη. Xριστ πουλου Aναπληρωτή Kαθηγητή Iονίου Πανεπιστημίου. Φαίνεται.237 κατοίκους. οι οποίοι αγωνίσθηκαν μαζί του. Πατριώτης Mακρυγιάννης Eίναι χτυπημένος και εις το κεφάλι. ως γνωστν. Παναγή Mαζώτη. Kατά την αίτησίν του του δίνω και το ίδιον. 1 Φανερώνω τι ο Σωτήρης Kοκκώνης. που μνημονεύονται απ τον Γιάννη Bλαχογιάννη στην εισαγωγή του της εκδσεως των «Aπομνημονευμάτων» του 19071.: Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). 1841: Oκτωβρίου 12. 10 Δεκεμ(βρίου) 1840 Aθήναι O Δήμαρχος Aλ.

εχρημάτισε εις την οδηγίαν μου πρωτοπιάνοντας ο Φαληρέας και ’στάθη ώς τέλος. Eμεινα πολύ ευχαριστημένος απ τα πατριωτικά του φρονήματα. τον Aπρίλιο του 1827. Πισαραλέντης Eπικυρούται η γνησιτης των υπογραφών Aθήναι. Aθηναίος. Aυτθι. Πετράκης Σημειώσεις: 1. εχρημάτισε εις την οδηγίαν μου. σελ. 9 κ. 1841. εχρημάτισε εις την οδηγίαν μου. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . Aθηναίος. Eμεινα πολύ ευχαριστημένος απ την καλή του διαγωγ(ή). 2. Aθηναίος. 1827.H KAΘHMEPINH 27 . Tου ’χάθη.εξ. Λιθογραφία του Krazeisen. την 13 8βρίου 1841 O Δήμαρχος Aθηναίων A. «Tο τετράδιο του Mακρυγιάννη» (MSS 262). Πετράκης Δ. Eίχε κάμει και με τον Λέκκα εξ αρχής. 14. K. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Kατά την αίτησίν του του δίνω και το ίδιον να του χρησιμέψη θεν του ανήκει. Tου ’δωσα και άλλα αποδειχτικά. Aθήνα Πατριώτης Mακρυγιάννης Πιστοποιητικ στον αγωνιστή Θεοφάνη Πρέντζα. 1841: Γιουλίου 15. Tου ’δωσα και άλλο αποδεικτικν. Kατά την αίτησίν του του δίνω και το παρν μου. Eν Aθήναις τη 18 Iουνίου 1841 A. Tου χάθηκαν. Tου ’χάθη. Aθήνα Mακρυγιάννης Eπικυρούται το γνήσιον της ανωτέρω υπογραφής: Aθήναι. οπού την πολιρκησε ο Kιτάγιας. Γεώργιος Λιούμης Σπήρος Kυριακς Eπιβεβαιούμεν τι ο ανωτέρω συμπολίτης μας Σωτήριος Π. Kαλλιφρονάς 4 Φανερώνω τι ο Θεοφάνης Πρέτζας. αγωνισθείς εις διαφρους μάχας και εις τας υπ την οδηγίαν του Συνταγματάρχου Mακρυγιάννη. Oκτωβρίου 12. Πατριώτης Mακρυγιάννης Γιάννης Kώστας Πιστοποιούμε και οι κάτωθεν γεγραμμένοι τι ο συμπατριώτης μας Θεοφάνης Πρέντζας εχρημάτισεν υπ τας διαταγάς των αρχηγών Mακρυγιάννη και Aναστασίου Λέκκα και καθ’ λον το διάστημα της υπηρεσίας του εφέρθη με άοκνον ζήλον και απαραδειγμάτιστον προθυμίαν. σελ. Φιλιππίδης 5 Φανερώνω τι ο Δημήτρης Φαρσάτης. Δμος 1984. Aθήναι τη 15 Iουλίου 1841 Σπήρος Kυριακς Πιστοποιητικ στον αγωνιστή Δημήτρη Φαρσάτη. έβηκε έξω κι ταν πρωτοπιάσαμεν τον Φαληρέα ήρθε μετ’ εμού και αγωνίστη πατριωτικώς. Tα αντίγραφα των πιστοποιητικών του Mακρυγιάννη ανήκουν στη συλλογή του κ. την 19 Iουνίου 1841 O Δήμαρχος Aθηναίων Aξ. πρωτοπιάνοντας το Kάστρο των Aθηνών οπού το πολιορκούσε ο Kιτάγιας και ’στάθη ώς την κυριεψή του. Eμεινα πολύ ευχαριστημένος απ τα πατριωτικά του φρονήματα. Aποψη του Πειραιά και των ελληνικών πλοίων τα οποία με ναυαρχίδα τη φρεγάτα «Eλλάς» βομβαρδίζουν. πρωτοπιάνοντας την χώρα των Aθηνών. Παναγιώτη Xριστπουλου. Mαζιώτης εχρημάτισεν στρατιωτικς κατά το διάστημα του αγώνος. Kατά την ζήτησίν του του δίνω και το ίδιον να του χρησιμέψη θεν του ανήκει. να του χρησιμέψη θεν του ανήκει. το μοναστήρι του Aγίου Σπυρίδωνος που είχαν καταφύγει διακ σιοι περίπου Tουρκαλβανοί. 3 Φανερώνω τι ο Παναγής Mαζώτης. Tου ’δωσα και άλλο αποδεικτικν.Πιστοποιητικ στον αγωνιστή Παναγή Mαζώτη. Aθήνα. Bλέπε τη θέση του προβλήματος σήμερα εις Zήσιμον Λορεντζάτον. 1841: Γιουνίου 18.

H διεθνής προβολή του Mακρυγιάννη Tα «Aπομνημονεύματα» και τα «Oράματα και Θάματα» γίνονται γνωστά σ’ λο τον κσμο μέσω του Internet Tου N. Aν και θα έπρεπε να είχε λήξει κάθε τέτοια αμφισβήτηση μετά την έκδοση των «Oραμάτων και Θαμάτων» το 1983. αν χι ο πιο μεγάλος. τον τρ πο γραφής του Mακρυγιάννη με το ιδι τυπο. Aυτή. Oταν έστειλα το κείμενο της εργασίας μας στον αείμνηστο Mαν λη Aνδρ νικο. βέβαια ήταν μια δουλειά που θα έπρεπε να την είχε κάνει μία απ τις τ σες φιλολογικές σχολές των πολυάριθμων πανεπιστημίων μας. Πάντως. κατορθώσαμε και βγάλαμε πρώτα ένα τρίτομο έργο. ακ μη μερικοί δεν θέλουν να δεχτούν πως δεν είχαν τίποτε καταλάβει απ το μεγαλείο του μακρυγιαννικού γραφτού λ γου. Xρονολογείται απ τον καιρ της κατοχής που πρωτοδιάβασα μερικά αποσπάσματα των γραφτών του σε αντιστασιακά κείμενα. Eπίσης. Διάφοροι καλαμαράδες που 28 H KAΘHMEPINH . σύντομα μως ήλθε σε αντίθεση με την αντιβασιλεία και ιδίως με τον Aρμανσμπεργ. ίσως. Eτσι δημιουργούμε μια ιστοσελίδα για Mακρυγιάννη στο Internet. γιατί έχουμε τον Παπαδιαμάντη». . δηλαδή τα δύο αυτά έργα με τους γραμματικοσυντακτικούς χαρακτηρισμούς κάθε λέξης. O λ γος είναι αυτον ητος: ο αγωνιστής του ’21 είναι ο μ νος άνθρωπος που μας παρουσίασε. ισχυρίσθηκαν τι δεν ήταν έργο του στρατηγού αλλά του Bλαχογιάννη.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 H υποδοχή του Oθωνα στο Nαύπλιο το 1833. παρατηρεί πολύ σωστά ο Bλαχογιάννης. O Mακρυγιάννης υποστήριξε θερμά την εκλογή του. H πρώτη αμφισβήτηση ξεκίνησε με την έκδοση των «Aπομνημονευμάτων» το 1907 απ το Γιάννη Bλαχογιάννη. Aπ το 1977. σε οποιοδήποτε μέρος του κ σμου. Mε την ανεκτίμητη βοήθεια του καθηγητή της φιλολογίας του Aριστοτέλειου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης Γιάννη Kαζάζη και του προγραμματιστή κομπιούτερ Jean Brehier. compulink. οι επιθέσεις εναντίον του δε σταμάτησαν κι ακ μη συνεχίζονται. Eπειδή. πως θα μπορούσε να έχει κάνει μ νο ένα τέλειο μαγνητ φωνο. το οποίο φυλάσσεται. Kι έγινε αβάσταχτος απ τ τε που ξαναεκδ θηκαν τα «Aπομνημονεύματα» το 1947. το πώς Tο γιαταγάνι του Mακρυγιάννη. με τίτλο το «Λεξιλ γιο του Mακρυγιάννη» που περιλάμβανε μ νο τις λέξεις των «Aπομνημονευμάτων». πληκτρολογώντας την εντολή http://www. Kαι τώρα ανοίγουν τα φτερά του για να φτάσει σε λους τους Eλληνες και τους ελληνομαθείς. αν δεν είχε υπάρξει και ο Aλέξανδρος Παπαδιαμάντης.gr/makriyannis να βρούνε τους επτά τ μους με τη γλωσσική επεξεργασία των δύο μεγάλων έργων του Mακρυγιάννη. ελπίζω τι σύντομα θα υπάρξει κι ένα κείμενο που για πρώτη φορά παρουσιάζει απτά για τον καθένα. στο Eθνικ Iστορικ Mουσείο. που γης. Ως και η γνώμη Σεφέρη για την αξία του μακρυγιαννικού κειμένου αμφισβητήθηκε για το σκοπ αυτ . Kαι το 1992 ένα εφτάτομο με τις διακ σιες περίπου χιλιάδες λέξεις και των «Aπομνημονευμάτων» και των «Oραμάτων» με τη μέθοδο της «λέξης με τα συμφραζ μενα» (keyword in context). «Eγραφεν ως ελάλη». καθώς και τη βάση δεδομένων γι’ αυτή την εργασία. μου απάντησε: «Για μία ακ μη φορά με ιδιωτική πρωτοβουλία πραγματοποιήθηκε μια επιστημονική έρευνα που θα έπρεπε να είναι το έργο εν ς επιστημονικού ιδρύματος». δηλαδή τώρα και είκοσι χρ νια προσπαθώ να προωθήσω τη μελέτη της μακρυγιαννικής γλώσσας με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Aπ’ λα τα στοιχεία που υπάρχουν τα «Aπομνημονεύματα» είναι το νεοελληνικ βιβλίο με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία που έχει σημειωθεί ποτέ στην Eλλάδα. μπορούν πληκτρολογώντας την εντολή http://www. gr/ makriyannis / pictures / μπορείτε να δείτε τους οκτώ πίνακες των Mακρυγιάννη – Zωγράφου που υπάρχουν στο Eθνικ Iστορικ Mουσείο. compulink. Eπιπλέον. Γιώργος Σεφέρης TIΣ MEPEΣ αυτές σοι συνδέονται με το Internet. στη χώρα μας αφθονεί ο φθ νος. Oμως η ομορφιά και η δύναμη του μακρυγιαννικού λ γου είναι τ σο συντριπτική ώστε σχεδ ν κάθε νεοέλληνας συγγραφέας της σήμερον διαβάζει τα κείμενά του για να πλησιάσει κάπως το θείο χάρισμα του λ γου που είχε ο άνθρωπος αυτ ς. μιλούσαν οι Eλληνες έπειτα απ τετρακ σια χρ νια δουλείας. η Aκαδημία της Aθήνας χάρη σε εισήγηση του σεβαστού καθηγητή Aγαπητού Tσοπανάκη μας βράβευσε τελικά. τα «Aπομνημονεύματα» και τα «Oράματα και Θάματα». O χρ νος απέδειξε πως είχε απ λυτο δίκαιο ο Γιώργος Σεφέρης ταν μας μάθαινε τι ο αυτοδίκαιος αυτ ς οπλαρχηγ ς θα ήταν ο μεγαλύτερος νεοέλληνας πεζογράφος. μεταξύ άλλων κειμηλίων. Tο χάρισμα του λγου O έρωτάς μου για τη γλώσσα του Mακρυγιάννη είναι πολύ παλι ς. που γνώριζε καλά το γλωσικ θέμα. δεν ήθελαν να αναγνωρίσουν πως ένας αγράμματος θα μπορούσε να γράψει ένα τέτοιο κείμενο. που μάλιστα το είχε παραποιήσει για να ενισχύσει τον αγώνα των δημοτικιστών κατά των καθαρευουσιάνων. προτού γίνουν οι γνωστές γλωσσικές παρεμβάσεις της καθαρεύουσας. Kι ακ μη νομίζω πως είναι. η καλύτερη προσφορά που μπορούμε να του κάνουμε για τα 200 χρ νια απ τη γέννησή του. το 1983. δικ του αλφάβητο. μως. Kυριαζίδη «O Mακρυγιάννης είναι ο πιο σημαντικς πεζογράφος της νέας ελληνικής λογοτεχνίας. H δεύτερη αμφισβήτηση ξεκίνησε ταν είχαν πια ξεφτίσει οι συκοφαντίες πως ο Bλαχογιάννης και χι ο Mακρυγιάννης ήταν ο πραγματικ ς συγγραφέας των «Aπομνημονευμάτων» και στράφηκε ενάντια στην ποι τητα της γραφής του ανθρώπου που μας έδωσε ζωνταν τον Eλληνα του ’21 να μας μιλάει και που σαν αφηγητής δεν έχει δεύτερο. Oμολογώ πως αισθάνομαι μια κάποια υπερηφάνεια για το επίτευγμα αυτ .

Aκ μη. Στη δεύτερη. Π. Σε κάθε τριάδα η πρώτη γραμμή είναι το χειργραφο με τη δική του ιδιτυπη φωνητική ορθογραφία. ενώ παλι τερα. Δεξιά: Tο πρώτο μέρος της ίδιας σελίδας του χειρογράφου των Aπομνημονευμάτων του στρατηγού. Στη γλώσσα αυτού του αγράμματου λαού. τ σο της Eλλάδας σο και του εξωτερικού. Δεν ήταν λιγ τερη και η αδιαφορία των. δε θα μπορέσει να αφαιρέσει απ την ελληνικ λα αυτ του το επίτευγμα.χ. Kι αυτ ζητούσαν να καταλάβουμε κι εμείς. ας μην ξεχνάμε τι οι ξένοι εξακολουθούν να μαθαίνουν πολύ πιο εύκολα απ μας τα αρχαία ελληνικά.853 λέξεις – λήμματα. λοιπ ν. είναι η πιστή αντιγραφή του κειμένου απ τον Bλαχογιάννη και στην τρίτη γραμμή η απδοση λέξεων και φράσεων του Mακρυγιάννη απ τον Bλαχογιάννη στη νεοελληνική γλώσσα. Hδη έχουμε κάνει πολλά. Aς σταθεί λοιπ ν η 200ή επέτειος απ τη γέννηση του Mακρυγιάννη μία αφορμή. φωνητικά. κυρίως γιατί τους δίνεται η ευκαιρία να τα διαβάζουν. μως. ενδιαφερομένων για τα γλωσσικά θέματα. των χιλιάδων δασκάλων και καθηγητών. ξεκινώντας απ το ’21 –απ την έξοχη γλώσσα του ’21 που έβγαλε ένα Mακρυγιάννη. Δεύτερο. πως π. τους δίνουμε τη δυνατ τητα να κάνουν αυτά τα πράγματα που προανάφερα. Tα μακρυγιαννικά κείμενα έχουν μπει στα σχολεία. Kι έχουν γίνει μέρος της ζωής μας. για τη συγγραφή εν ς νεοελληνικού λεξικού της εποχής του ’21. στον Kαβάφη 3. πως μιλούσαν οι πρ γονοί μας – με την ερασμιακή προφορά που εμείς βδελυσσ μεθα. θα μπορούσαν να μελετήσουν και τη γραμματική και το συντακτικ του Mακρυγιάννη. μως. Σήμερα μας λένε..χ. θα μπορούσε να είχε ήδη γίνει μία αντίστοιχη εργασία για τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη.H KAΘHMEPINH 29 .791. για να προχωρήσουμε πιο αποφασιστικά στη μελέτη της νεοελληνικής γλώσσας. κριτήρια δίνουν στο Σολωμ 4. κατά τεκμήριο. στο Σεφέρη 3. ένα Σολωμ και τα υπέροχα δημοτικά τραγούδια! Aς μη ξεχνάμε πως πολλοί Eλλη- νες που αγωνίστηκαν για τη διάσωση της νεοελληνικής γλώσσας ήταν Eλληνες του εξωτερικού – που ζώντας στα ξένα κι ακούγοντας τους άλλους λαούς χι μ νο να μιλάνε.. βρήκαμε 6. Oύτε ένας –επαναλαμβάνω ένας– δεν μας το ζήτησε. καθώς και σε λους τους ελληνιστές του κ σμου. των χειργραφων Aπομνημονευμάτων του Iωάννη Mακρυγιάννη. Δυστυχώς. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . O Σολωμ ς τ τε έγραφε πως δύο μ νο πράγματα τον απασχολούσαν –«ελευθερία και γλώσσα». Kι ακ μη. πάρα πολλά. Προ- σπάθησα να προωθήσω τις ιδέες αυτές ανακοινώνοντας μέσω του Tύπου πως θα φρ ντιζα να βρω χρήματα για τη βράβευση των εργασιών αυτών.Aριστερά: Φωτοτυπία της σελίδας 321. δηλαδή τη γραμματική και το συνακτικ των Eλλήνων του ’21 που είναι δύο θαυμάσια συγκροτημένα σύνολα. να προχωρήσουν στη συγκρ τηση εν ς ολοκληρωμένου λεξικού της γλώσσας του Mακρυγιάννη που θα αποτελούσε τη βάση. μαζί με τα δημοτικά τραγούδια. Tη μία στις τρεις τη χρησιμοποιεί μ νο μια φορά..896. Θα μπορούσαν π. Eπανειλημμένα είχαμε γράψει πως την τεχνογνωσία αυτή είμασταν διατεθειμένοι να τη δώσουμε δωρεάν σε ποιον μελετητή μας το ζητούσε. Kι έχω μεγάλη εμπιστοσύνη πως οι συμπατριώτες μας που έχουν ξενιτευθεί θα νιώσουν πιο πολύ απ εμάς εδώ την ανάγκη να ξαναβρούμε τις ρίζες της γλώσσας μας. κανείς. η εργασία «Tα ελληνικά του Mακρυγιάννη με τον υπολογιστή» που κυκλοφ ρησε το 1992 δίνει τη δυνατ τητα να πραγματοποιηθούν δεκάδες μελέτες για τη γλώσσα του λαού μας σε μια κρίσιμη στιγμή –την απελευθέρωσή του απ τον τουρκικ ζυγ και την ίδρυση ελληνικού κράτους. ένα θαυμάσιο λεξιλ γιο για να αρχίσουμε.χ. μερικοί τα είχαν ρίξει για χρ νια στον κάλαθο των αχρήστων. αλλά και να γράφουν τ σο ωραία και εύκολα τη μητρική τους λαλιά. Πρώτα απ’ λα. H γλώσσα του ’21 Eκείνο που ελπίζω τώρα είναι τι προσφέροντας τον Mακρυγιάννη μέσω του Internet σε λους τους Eλληνες.366 και στον Kάλβο 1. ο Jean Brehier είχε φτιάξει ένα θαυμάσιο σύστημα γλωσσικής επεξεργασίας κειμένων με τη βοήθεια κομπιούτερ. τι ο μέσος Eλληνας δε χρησιμοποιεί ούτε χίλιες λέξεις για να συνεννοηθεί. Kανείς. κατάλαβαν τι τη γλώσσα τη διαμορφώνει ο λα ς.. μιας εξαρχής. μα κανείς. μα κανείς δεν απάντησε! Tέλος θα μπορούσε να γίνει μια προσπάθεια να διαβαστούν τα κείμενα του στρατηγού με τη ρουμελιώτικη προφορά της εποχής εκείνης και να αναπαραχθούν σε δίσκους ή κασέτες. Tα ευρήματα απ τη μελέτη μας είναι παραπάνω απ συγκλονιστικά. Yπήρχε ή δεν υπήρχε. Kι μως κι εδώ υπήρξε τελεία αδιαφορία και απ εκείνους που θα έπρεπε να είχαν ενδιαφερθεί στις πα- νεπιστημιακές φιλολογικές σχολές. Aλλες μελέτες με κάπως άλλα.603 λέξεις – λήμματα που είχε καταγράψει ο Mακρυγιάννης και απ τις επαναλήψεις τους ή τις διάφορες κλίσεις τους μας άφησε ένα έργο με 200 χιλιάδες περίπου λέξεις.

άλλωστε. –η πατρίδα.542. Γιατί. H σειρά αυτή –μαζί με άλλα πολύτιμα προσωπικά αντικείμενα του Mακρυγιάννη– αποτελεί δωρεά προς το Mουσείο του γιου του στρατηγού Kίτσου Mακρυγιάννη και αξίζει να μνημονευθεί τι στη συνοδευτική επιστολή ο δωρητής τονίζει μεταξύ άλλων: «Eίμαι της αρχής τι τοιούτου είδους κειμήλια δεν ανήκουσιν εις τας οικογενείας. απ τις πρώτες σελίδες των «Aπομνημονευμάτων». ξένη. υψωμένη εκείνη η κραδαινμενη ψυχή που θυμούσαστε πάντα. άλλο ποιος πραγματικά είναι ο Mακρυγιάννης και άλλο ποιος θα ήθελε ο καθένας μας να είναι. απ τον Oμηρο και τους τραγικούς πιστοποιημένη. θάλασσα ή ποτάμι. Kαι τα δυο πολύτιμα. Eκφράσεις καθώς: «να μάθουν να θυσιάζουν διά την πατρίδα τους και θρησκεία τους περισστερη αρετή». αυθεντικά ελληνική συνοχή ύπαρξης. τα «Oράματα και Θάματα» – τομή που μπορεί να είναι και οι δυο ψεις του ίδιου νομίσματος. Aνήκει στη σειρά των οκτώ πινάκων του Eθνικού Iστορικού Mουσείου. δεν μένει αμέτοχη στον αγώνα της πατρίδας. ττε. «να ζήσω κι εγώ σε τούτην την κοινωνίαν σο έχει τ’ αμανέτι (την ψυχή) του θεού εις το σώμα μου» υπερβαίνουν και σε συχντητα ακμη εντυπωσιακά τα νεοελληνικά λεκτικά στερετυπα του περασμένου αιώνα. Kαι αφού στο πρώτο σκέλος αφιερώθηκαν τα «Aπομνημονεύματα» δεν ανακύπτουν ως απαραίτητη κατάληξη τα «Oράματα…» που αφιερώθηκαν στο δεύτερο. Συνοχή ύπαρξης Γιατί η ψυχή δεν είναι απούσα.. μου φαίνεται. Kι’ αυτή η συνομιλία τελείται με ύψιστη απλτητα με σοβαρτατη οικείωση. συνυφασμένη με την πατρίδα και τη θρησκεία Tου Kώστα E. H θυσία για την αρετή O Mακρυγιάννης διερμηνεύει την παράδοσή μας. που ξεχωρίζει τα δυο αυτά βιβλία απ σα παραφυλάγει η ευρωπαϊκή γραμματεία στους δυο τελευταίους αιώνες.. Oποιος μως επιθυμεί να τα αναγνώσει χι μονάχα ως περιπέτεια σώματος μέσα στην ιστορική εμπλοκή. στον Mακρυγιάννη. χι μνο γιατί φωτίζουν τα κείμενα αυτά απαρχής μέχρι τέλους. Kαι αν μέσα στο πρώτο κινδύνεψε η ζωή και σωτηρία του σώματος.. O Mακρυγιάννης είναι ο διπλοφωτισμένος νεοέλληνας που ακολουθεί και διερμηνεύει την παράδοσή μας. Στη συνολική τους θεώρηση. κατά τη λογική του πνεύματος. η ύπαρξη σύμπασα κρίνεται.»– επιδέχονται πολλές και ποικίλες «αναγνώσεις». καθώς το σώμα.. βιβλία αρχίζουν και περατώνονται με θρησκεία και πατρίδα ως δίδυμη αξίωση και μαζί αποδοχή – λειτουργία του ντος. Kαι απλώνεται η ψυχή ενς ανθρώπου αυθεντικού μ’ ένα νημα κρίσιμο και για την ιστορία και για την αιωνιτητα. Tέμπερα σε ξύλο ελάτου.». τα κείμενα του Mακρυγιάννη εμφανίζουν σήμερα μια τομή: απ τη μια τα «Aπομνημονεύματα». μπορεί κατπι αυτ να το θυμάσαι για πολύ καιρ. απ την άλλη. Σα να παλεύει μέσα στον κσμο ένας αθάνατος. και τα «Oράματα.H μάχη των Bασιλικών.KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 μνημονεύματα» –καθώς. το οποίον δέον να λογίζηται ευτυχές έχον να επιδεικνύη ταύτα προς φρονιματισμν». αλλά κι επειδή φανερώνουν έναν αδιάπτωτο ειρμ ψυχής.. δεν είναι επμενο να δοκιμασθεί η ζωή και σωτηρία της ψυχής στο δεύτερο. αλλά και ως περιπέτεια ψυχής. Στο κέντρο. «μ’ αξίωσε ο Θες». .». Nα το θυμάσαι και ν’ ανασαλεύει στα κατάβαθά σου η μνήμη εκείνης της δροσιάς.. αναθυμάται τα σα έγραψε και ομολγησε ο Mακρυγιάννης. Για τούτο. Eίναι αυτς ο δίδυμος ειρμς που περνώντας τα χρνια απομένει εντς μας. να συνομιλούμε και με τον κσμο –τους άλλους. αλλ’ εις το Eθνος. Eτσι νιώθει. O «ζήλος της πατρίδας» φτερώνει σώμα και νου στ’ «Aπομνημονεύματα»· ο «ζήλος του Θεού» πυραχτώνει καρδιά και ψυχή στα «Oράματα. ως τη στερνή του στιχομυθία με τον Θε στα «Oράματα. ένας τνος γνησιτητας υπαρξιακής σε σύζευξη επιγείων και επουρανίων αντιδονεί τα κείμενα. ποιος. και στο μεσοΰπνι αφουγκραστείς ξάφνου τον στεναγμ του. το κείμενο – ζωή του Mακρυγιάννη συνεχίζεται και μετά τα «Aπομνημονεύματα» και κατακλείεται με τα «Oράματα.. H φρεσκάδα μιας ψυχής διαπερνά τη δική του ψυχή και απ την μετάγγιση ετούτη του λγου σα να ξαστερώνει ο νους και να έρχεται «εις εαυτν» ο θνητς. τα «Aπο- 30 H KAΘHMEPINH . σεπτά θα έλεγα. αφτου τα αναγνωρίσαμε: της πατρίδας και της θρησκείας το βαθύπνοο μεράκι.. Γιατί τελικά.385x0. που έχει αφήσει ένα αποτύπωμα βαθύ στη δική μας ψυχή. την ιστορία– και με το θείο.». η ιστορία– δεν απομένουν αμέτοχα στην αγωνία της ψυχής. Tσιρπουλου AN AΠOKOIMHΘEIΣ κάποια νύχτα πλάι σε πολύ νερ. Kαι δεν πιστοποιούν και τα δύο μαζί βιβλία μιαν υποδειγματική. 0. Eδώ. με λίγες λέξεις περιγράφεται συγκλονιστικά πώς σώθηκε απ τη μάνα του ως βρέφος ο στρατηγς. αφού πέρασαν χρνοι πολλοί. 1836. που με απαράμιλλη τραγική λιττητα. της φρεσκάδας μέσα στη νύχτα. «η αγαθτη του Θεού».

H έκπληξη του ιστορικού! Tο κείμενο του Mακρυγιάννη στάθηκε μια αναπάντεχη αποκάλυψη για την ιστορία του Aγώνα Xαρά σ’ εκει.

ν που πρωτοσήκωσε. απ’ τις σκ.

το δίστομο σπαθί του Λ.νες σκεσπασμένο.

Mακρυγιάννη. κι είδε που οι κ.γου Σου στον ήλιο.

κι οι δυο πλευρές του λάμψαν γυμνές. στο φως. σα να ’βγαιναν την ίδια τούτην ώρα απ.ψες του μεμιάς ξαστράψαν. ανέγγιχτες.

τ’ ακ.

απ’ τη μια μεριά πλυμένες με το αίμα των οχτρώνε. κι απ’ την άλλη σάμπως να θέρισαν αυτή την ίδιαν ώρα μοσκιές και βι.νι. και πως βωδούσαν.

αναταράζεται η καρδιά μας σα σβ...λα απ’ του μπαξέ Σου τα λουλούδια!. .. π’ ακούμε.Kι εμείς.

λος χώμα που τον έκοψε τ’ αλέτρι και νιώθει μέσα του τη ζωή να μυρμηγιάζει. κι ωσάν τη μήτραν οπού δέχτηκε το σπ.

ρο σκιρτάει να θρέψει και να δέσει και να πλάσει τον κ.

σμο που καρτέραγε απ.

τ.

σα χρ.

νια. σπαρτ.

ς απ’ το δικ.

Σου Λ.

O καπετάνιος παίρνει τη σημαία απ τα χέρια του θανάσιμα πληγωμένου σημαιοφρου και συγχρνως πυροβολεί κατά του εχθρού. Λιθογραφία του Krazeisen.Δ. (Eθνικ Iστορικ Mουσείο). Tριανταφυλλπουλου «Eίναι το έργο εν. 1828.γο. Mακρυγιάννη! Mάχη Eλλήνων εναντίον των Tούρκων κοντά στα ερείπια αρχαίου ναού στην Kρινθο. Tου N.

.ς τρελλού» (O Γιάννης Bλαχογιάννης για τα «Oράματα και θάματα» κατά τη μαρτυρία του Γ.Συμπεραίνω πως η μυστικιστική αυτή εξομολ. Θεοτοκά) «..

γηση μπορεί να είναι κάτι καταπληκτικά ενδιαφέρον. ένα διαμάντι του νεοελληνικού λ.

Θεοτοκάς. με δίχως αίμα πια. τις εκδσεις «Aδάμ» και τον Eκδοτικ Oίκο «Δωδώνη» για τη βοήθεια και το φωτογραφικ υλικ που μας προσέφεραν. KYPIAKH 8 IOYNIOY 1997 . Θεέ μου. τούτος που δεν τον χώρεσε η χάψη. κάθε που θα τον έπιανε η τρέλα του –η τιμιτη. σαματατζή μου ιστορικέ. Nεράκι τα ’ξερες τα χούγια του και τις αραθυμιές του. Γιατί. Eχ Eπαχτίτη γιναξή και φωνακλά! Tώρα ποιος θα τσακίσει τέτοιο σιδερωμένο καύκαλο. Eσύ τον θάρρηγες ψφιο κορι. και της στεριάς. λοιπν. στα δάχτυλα έπαιζες τα έργα τά του. που πρωτοδημοσιεύθηκε τον Nοέμβριο του 1941. Mε χίλια ’πίβουλα χταπδια μπάλεψε. Tι τονέ χάιδευες και χα- μογέλαγες για τη δική σου φρονιμάδα τσο σίγουρος. και τρέχα πιάσ’ τον ύστερα στις στράτες. Bαλθήκαμε νταούλια να βαράμε. στο γάιδαρο πήγαμε ανάποδα να τον καθίσουμε και πομπευτήκαμε οι ίδιοι. Eσύ. το Eθνικ Iστορικ Mουσείο. μα κι ανοιχτές κρατώντας τις δαγκάνες. Kάποτες θα ροκάνιζε το ξύλο και θα ξαμολιταν. τη Γεννάδειο Bιβλιοθήκη και το Mουσείο Bούρου – Eυταξία της πλεως των Aθηνών. Xάιντε να το μαζώξεις τώρα που ξαναβγήκε στο μεϊντάνι! «Aχ μωρέ Γιάννη!» Nα τον γελάσουμε μας μπήκε κα ιμας ανάμπαιξαν οι ρούγες. την ώρα του ακαρτερούσε. στάχτη με σιγανή φωτιά να τονέ κάνεις. Γιατί να μη συλλογιστείς πως δε βολεύουνταν στη γυάλα τέτοιο ζωνταν ακουμαντάριστο. Kαι τούτος. άλλοτε μάχουνταν ακοίμητος τα φίδια τα μπαμπέσικα. Eκείνος μως ακινητούσε υπομονετικς. κάβουρας και δαύτος! Aχ μωρέ βλάχο. τον κυνηγήσαν λα τα θεριά της θάλασσας. τον χτύπησαν καμάκια και δεν έπαθε. φαρσί ανάγνωθες και τα σκαλίσματά του. αγύριστο κεφάλι! Eπρεπε να τον έψηνες στα κάρβουνα ταν τον είχες του χεριού σου. Eπίσης.H KAΘHMEPINH 31 . Στα μουλωχτά βουληθήκαμε να τονέ πελεκήσουμε και τζακιστήκαμε. λαβωμένος σ’ λο το κορμί. Σούτζου. μας κακοφρμισε η πληγή και τρέχει. το Mουσείο Mπενάκη. δε σου ’κοψε πως δεν γινταν να χωρέσει στο συρτάρι.γου» (Γ. πατηκωμένο στα χαρτιά σου. μως περονιάζει πάντα ώς το κκαλο. γιούργια με τις δαγκάνες ορτσωμένες. την Iονική Tράπεζα. άλλοτε τράβαγε για το τσαρδί του να πάρει λίγον ύπνο. Πνευματική Πορεία) AXOY MΩPE ξεροκεφάλα απ τον Eπαχτο! Tέτοιο σιδεροκάβουρα τι τονέ κράταγες κλεισμένο στο συρτάρι σου χρνια και χρνια. Aκατακάθιστος και ’λικρινής. Aν ζούσες θα ’βλεπες τη δαγκανιά! Aνίσως καμωνμαστε κι αλαφροσφυράμε πως κάτι τρέχει στα γύφτικα. Aπσπασμα απ το ποίημα του Aγγελου Σικελιανού «Mακρυγιάννης». κι ας πα να νμιζες εσύ αχρηστεμένη την άλλη του δαγκάνα. λοιπν. Aχ μωρέ Γιάννη! Eυχαριστούμε θερμά την Eθνική Πινακοθήκη – Mουσείο A.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful