You are on page 1of 6

Les 1, 17/02/2011: De middeleeuwen (ca.

500-1400)

‗Comentarii de Bello Gallico‘ (jaren 50 of 40 v.C.) van Julius Caesar is één bron die we kunnen raadplegen als we meer willen weten over de Germanen. Een andere bron is ‗Germania‘ (98) van Tacitus, maar daarover later meer. In ‗De Bello Gallico‘ geeft Caesar niet zozeer een beschrijving van de Germanen, maar wel van de Galliers, waarbij hij onderscheid maakt tussen de Helvetiërs, Belgae enz. De eerste paragraaf van ‗De oorlog in Gallia‘ samengevat: de Belgen zijn van alle Galliërs de dappersten omdat ze:  ver van alle beschaving zijn, en (vooral) omdat ze  het dichtste bij de Germanen wonen. De Galliërs behoorden tot het Romeinse Rijk; de Germanen niet, al liep de grens tussen het R.R. en Germanië helemaal niet zo strak en vast als in de schoolboeken wordt weergegeven. De wachttorens, die zich in het grensgebied bevonden, weerhielden de Germanen er bijvoorbeeld niet van de zgn. grens over te steken. Twee belangrijke Germaanse steden: Germania Inf. en Germania sup. lagen bovendien volledig in het zgn. ‗Romeinse gebied‘. Denk vooral niet dat de Germanen één grote eenheid vormden die een groot leger op de been kon brengen: het ging in Germanië vooral om verschillende stammen: Vandalen, Langobarden enz., met elk een eigen identiteit. Een zekere Arminius had in het jaar 9 tegen de Romeinen onder leiding van Varus opgenomen en de Romeinen zo een nederlaag bezorgd. Dit is een belangrijke gebeurtenis, vooral omdat de 19de eeuwse geschiedschrijving dit feit heeft opgepikt om te zeggen: hier is de Duitse geschiedenis begonnen! In de 19de eeuw zagen Duitsers de Fransen als afstammelingen van de Romeinen, en zichzelf als afstammelingen van de Germanen onder leiding van Arminius – ‗Toen hebben we de ―Fransen‖ kunnen verslaan; nu zal dat ons ook lukken‘, dachten ze. Deze Arminius – je hoort het al aan zijn geromaniseerde naam – was echter géén barbaar. Om zijn naam echter ‗Duitser‘ te laten klinken, werd hij in de 19de eeuw omgedoopt tot ‗Hermann‘. Er is een groot Hermannsdenkmal terug te vinden in het Duitse Detmold.

___ 1

hebben we voornamelijk uit de geschriften van Publius Cornelius Tacitus. Men mocht zelfs een voorbeeld nemen aan deze Germanen. Wat de legendevorming over Karel De Grote weergeeft. Wanneer de geschiedschrijving zegt dat Rome overgenomen werd door de ‗Germanen‘.R. De verhoudingen tussen Romeinen en Germanen veranderde na verloop van tijd. Rome viel ‗van binnenuit‘. wel al verregaand geromaniseerd. en Rome was gewoon niet meer zo sterk als ervoor. dan werd zijn land verdeeld in zoveel afzonderlijke rijken als hij zonen had. namelijk uit zijn ‗Germania‘. Dit laatste Lotharingsgebied – dit Rijnland – zou lang een gebied van permanente strijd zijn. is natuurlijk bekend vanwege het feit dat hij de basis legde voor het Frankische rijk dat later West. volgens Tacitus. mag dat dan ook met een korreltje zout genomen worden: deze Germanen waren nog maar weinig ‗Germaans‘ meer. 7de eeuw). was kritiek geven op de Romeinse beschaving door de Germanen voor te stellen als een volk dat een hechte band onderhoudt met elkaar. Zo wordt hij op de Duitse Wikipedia beschreven als een ‗Sachsenschlächter‘ – heel negatief dus – terwijl hij op de Engelse Wikipediapagina wordt voorgesteld alsof hij verschillende rijken met elkaar verzoend heeft – veel positiever dus. daarom wilde men hen opnemen in de Romeinse samenleving. ook door hen gesteund te worden. Germanen werden gezien als goede vechters. De kerk was al heel machtig – zijn rijk kon nu door het instituut de kerk gesteund worden. maar daarnaast is hij ook zo bekend omdat hij zich bekeerde tot het christendom omstreeks het jaar 500. gaan op de duur steeds meer ook culturele verschillen ontstaan. had 3 redenen: Er waren veel christenen in zijn rijk: hij kon deze tevreden stellen. de eerste Frankische koning. Dat hij zich liet dopen. Het gaf hem een identiteit. Echter: rond deze tijd verzwakte ook het R. Langzaamaan zal de eenheid van de Franken zo echter verdwijnen: tussen de rijken die nu verschillend bestuurd worden (bijv. De erfwetten onder de Franken hielden in dat elk kind precies evenveel erft.Wat we over de Germanen weten. een vredige samenleving onderhield enz. kan heel verschillend zijn. Austrasië en Neutrasië ca. Karel de Grote (midden 8ste eeuw – eerste helft 19de eeuw) bracht de verschillende rijken opnieuw tot één rijk en veroverde bovendien ook Italië overwon de Saksen. De erfdeling van vroeger bestaat nog steeds wanneer Karel de Grote sterft. met verschillende hoofdsteden en wetten. Stierf de koning. Oost-Frankische Rijk en daartussenin het Midden-Frankische Rijk. Clovis I. met de natuur. De Frankische periode wordt onderverdeeld in twee periodes:  de periode van de merovingen (5de – 8ste eeuw) en  de periode van de karolingen (8ste – 10de eeuw). opdat ze ook zouden meevechten. en dus wordt het hele rijk opnieuw opgesplitst in drie rijken: het West-Frankische Rijk. met onder andere het gebied van de Lotharingen. Wat Tacitus met dit werk wilde. hun steun verlenen en er daardoor op rekenen. Zo konden de Romeinen en de Germanen tegenover elkaar gesteld worden als evenwaardige beschavingen.. ___ 2 . Ook een taalgrens ontstaat tussen de verschillende rijken. De veroveringen van het Karolingische Rijk stoppen na de dood van Karel de Grote.en Midden-Europa zou domineren.

was ‘theodisk’. - Het woord dat de Germanen voor ‗volkstaal‘ hadden. een taalgrens met een ander rijk dat Frankrijk zou worden. Dat gegeven maakt dat ze toch ergens al een bepaalde eenheid vormden. al ging het meestal om één en dezelfde persoon. kwam voor het eerst ‗iets‘ als ‗Duits’ als naam voor hun taal. nu over Duitsland? Ja en nee: NEE: er was toen geen sprake van één natie. De naam van de eerste dynastie die het Rijk regeerde. op diens oudste zoon enz. het Rijk ging van Otto I over op Otto II. maar het ging om verschillende stammen die zich niet eens echt met elkaar verwant voelden. kon net zo goed de geschiedenis van de Nederlanden zijn. ___ 3 . NEE: de geschiedenis die we gezien hebben. die kon gelijklopen met de natie van de Duitsers vandaag.). Het Heilige Roomse Rijk: wat? ‗Heilig‘ = katholiek. Daarom duiden we hun dynastie aan als de Ottoonse (ook ‗Saksische‘) dynastie. stelde men dat aan het hoofd van dit rijk een keizer zou regeren.Gaat deze geschiedenis.a. spreken we van een nieuwe dynastie die het Rijk regeert. Aan het hoofd van het Oost-Frankische Rijk stond aanvankelijk een koning. niet heilig en het was ook geen Rijk. Voltaire zou later over het Heilige Roomse Rijk poneren: ‗Het Heilige Roomse Rijk was niet Romeins.‘ Het Heilige Roomse Rijk was een politiek conglomeraat van landen dat ontstond in 962 uit het OostFrankische Rijk. dan wordt haar echtgenoot keizer. In het feodale systeem heb je een versmelting van de geestelijke en wereldlijke macht. Het Rijk gaat nu over van de keizer op zijn oudste zoon. Doordat deze een andere familienaam heeft. al sinds de tijd van Karel de Grote. op Otto III enz. Bijgevolg werd het Heilige Roomse Rijk bestuurd door een koning én een keizer. ‗Rijk‘ = geeft de suggestie van een eenheid.w. veel sterker dan er al een versmelting van kerk en staat was in de Karolingische periode. Het pejoratieve woord dat de Italianen hadden.. waren respectievelijk de dynastieën van de Saliers en de Staufen. Bij een zo sterke eenheid van kerk en staat spreken we van een ‗Reichskirche’. JA: er was wel. maar bij de ‗omvorming‘ van het Oost-Frankische Rijk naar het Heilige Roomse Rijk. NEE: het woord ‗Duitsland‘ bestond ten tijde van Karel de Grote nog niet eens (het bestaat maar sinds de 15de eeuw). en aangezien de volkstaal van de ene Germanen na verloop van tijd steeds minder ging lijken op de volkstaal van andere Germanen. De erfdeling van vroeger houdt op. ‗teutonicus‘ ging met dit woord voor ‗volkstaal‘ versmelten. JA: ook de Italianen zagen de volkeren aan die kant van de Rijn als één volk: zij noemden deze volkeren de Teutonici (heel pejoratief). was Otto (m. zoals we ze tot nu toe zagen. ‗Rooms‘ = het ging om een soort van voortzetting van het Romeinse Rijk. De tweede en derde dynastie die het Rijk bestuurden. Gebeurt het dat de keizer enkel een dochter heeft.

er mee aanleiding toe heeft gegeven dat het bewind van Hitler ooit mogelijk was. elk land dat het Heilige Roomse Rijk omvatte. Op een bepaald moment ontstaat overigens het verhaal dat Barbarossa nooit echt gestorven is. als je de kaart bekijkt. In de mythe zijn deze twee Frederiks – die eigenlijk niet met elkaar verward mogen worden – vaak versmolten tot een heldhaftige Frederik. Frederik Barbarossa was zo‘n inspirerende figuur om 4 redenen: Hij benadrukte de eenheid van het Heilige Roomse Rijk. De Pruzzen waren een heidens volk in het oosten van het huidige Duitsland waartegen de Teutoonse orde een kruistocht wou maken. Het Heilige Roomse Rijk was. één chaos eigenlijk. Deze Pruzzen werden in de loop van de 13de eeuw overhaald zich te bekeren. Uiteraard essentieel om tot zo‘n gemythologiseerde figuur uit te groeien: hij stierf een bizarre dood: hij stierf op een kruistocht naar Palestina. Hij had een gezin. wat eigenlijk ook zo geïnterpreteerd kon worden. is deze: ___ 4 . Hij had veel gebiedsveroveringen op zijn naam staan. Een ‗mythologische‘ figuur uit deze tijd is Frederik I Barbarossa. Immers. is een sterk gemythologiseerde periode. een van de keizers van het Heilige Roomse Rijk uit de 12de eeuw. Wat Frederik Barbarossa dus geprobeerd heeft – één eenheid creëren – was eigenlijk onbegonnen werk.De periode van het Heilige Roomse Rijk. terwijl Duitsland nog zo‘n chaotisch gebied was. Schiller zou later spreken van ‗die Kaisarlose Zeit‘. in een draaikolk in het water. Frederik II is de kleinzoon van Barbarossa. géén één rijk. maar in een grot wacht om het heilige Duitse Rijk te redden wanneer dat nodig is. Een afbeelding die aantoont hoe belangrijk de eenheid kerk—staat en dus de Reichskirche was. als dat er te véél keizers waren. werd op zichzelf nog eens bestuurd door een eigen staatshoofd. en in dit Pruzzische (later Pruisische) gebied werd een staat opgebouwd die sterk militaristisch onderbouwd is. Enkele historici beweren dat het feit dat Frankrijk alsook de meeste andere grote naties in Europa rond die tijd al vorm had gekregen. maar sterk versnipperd.

hoeft het niet te verbazen dat geestelijke leiders ook politieke macht hadden en omgekeerd: dat politieke figuren een belangrijke rol speelden in het religieuze leven. geen brood kopen van. De investituurstrijd leidt er o. Bij de ambtsaanvaarding ontving een bisschop in de middeleeuwen de investituur (bekleding). onderwerpen. zodat alleen de paus beslissingen kan nemen of althans het hoogste woord heeft in de zaak wie een kerkelijke ambt mag bekleden. een compromis sluiten. die christelijk is. precies omdat de Reichskirche of dus die eenheid kerk—staat zo belangrijk was. ‗Investituur‘ betekent letterlijk ‗bekleden‘.) Keizer Hendrik zal echter boete doen bij de paus. Deze afbeelding. maar in tegenstelling tot de vorige afbeelding. De keizer verzet zich daar natuurlijk tegen. die tot bisschop gevormd wordt. (Word je ‗ge-excommuniceerd. misschien kan je zelfs stellen dat de paus bij het compromis. ‗apostel van de Belgen‘ – die door een bisschop links en door de keizer rechts zelf tot bisschop wordt gemaakt. Er volgt een decennialange discussie tussen keizers en pausen. want het compromis was zeker niet in het nadeel van Keizer Hendrik. Omdat kerk en staat zo in elkaar vervlochten waren. verloren heeft.Deze afbeelding stelt Sint-Amandus voor – de zgn. en slechts voor een klein deel aahorig is aan de kerk. is hier nergens nog de keizer te zien: ___ 5 . Het gevolg van die onenigheid is dat de investituurstrijd (11de – 12de eeuw) uitbrak. Heeft de keizer hiermee de investituurstrijd verloren? Misschien niet. mag je bijgevolg niet meer spreken met. Zo poneren de pausen dat de paus de hoogste macht op aarde is. De investituurstrijd is de strijd over wie een kerkelijke ambt mag bekleden. over dit onderwerp. Je ziet hoe Amandus‘ lichaam zich in het vlak van de keizer bevindt. hij zal zichzelf totaal vernederen. dat gesloten werd. toont aan hoezeer de wetten van de investituur waren veranderd. Op deze afbeelding is immers opnieuw Amandus afgebeeld. terwijl slechts zijn hoofd zich in het vlak van de bisschop bevindt. Ze zullen vrede sluiten. Dit wil zoveel zeggen als dat deze vorming tot bisschop voor het grootste deel aanhorig is aan de keizer. Verder hoeft het ook niet te verbazen dat geestelijke en politieke leiders. ten slotte. dan word je bent buiten de kerk gezet en mag je niets meer te maken hebben met christenen. het vaak oneens waren over dingen.a.… iem. toe dat de paus Canossa de keizer Hendrik excommuniceert.

Simonie is het verhandelen door middel van koop.a. geen rechte lijn tussen de twee te trekken. Bekijken we nu opnieuw de quote van Voltaire. verkoop of ruilhandel van geestelijke zaken. dan moeten we hem gelijk geven: Het Heilige Roomse Rijk is geen Rijk. In de plaats daarvan is het Heilige Roomse Rijk ontstaan uit de karolingsiche tijd. er is m. Het Heilige Roomse Rijk is ook niet Rooms. Heilig was het rijk ten slotte ook niet – alleen al de investituurstrijd kan dat aantonen. omdat het niet rechtsreeks is gegroeid uit het Romeinse Rijk. - ___ 6 . In enge zin gaat het voornamelijk over geestelijke ambten – de investituurstrijd was dus ook een discussie over simonie –. in bredere zin is simonie ook het verkopen van heilige zaken.w. want er is geen eenheid te vinden – kijk bijvoorbeeld naar de kaart.