You are on page 1of 5

Les 2, 24/02/2011: De vroegmoderne tijd (ca.

1400-1789)

In het jaar 1438 slaagt de hertog van het kleine hertogdom Habsburg – nu Oostenrijk –, Albrecht II, erin, keizer te worden van het hele Heilige Roomse Rijk. Hoe gebeurt de machtsoverdracht van de troon, nadat Albrecht II sterft? De nieuwe keizer zal steeds opnieuw worden gekozen, maar toevallig of niet is het verschillende generaties na elkaar zo dat de zoon van de keizer wordt gekozen. De kleinzoon van de eerste keizer was Maximiliaan I. Hij trouwde met Maria van Bourgondië (hun huwelijk vond overigens plaats hier in Gent). Maria was de dochter van Karel de Stoute, op dat moment hertog van Bourgondië (de Bourgondische Nederlanden waren een van de belangrijkste machten binnen Europa). Nadat Karel de Stoute op het slagveld sterft, wordt het hele Bourgondische Rijk aan Maria – zijn enige dochter – overgedragen en zo bij het grote Habsburgse Rijk (of het grote Duitse Rijk of Heilige Roomse Rijk, zo u wil) gevoegd. In die tijd was er een permanente strijd tussen Frankrijk en het Bourgondische Rijk. Door de Bourgondische Nederlanden te erven, erft Maximiliaan ook deze kwestie. Bij hem ontstaat het idee om de dreiging van Frankrijk uit te schakelen door Spanje te vriend te maken. Frankrijk zou zo ingesloten worden door vijanden, zodat ze geen strijd meer zou durven aan te binden… Om Spanje als vriend te hebben worden er verschillende huwelijken gesloten tussen kinderen en kleinkinderen van Maria en Maximiliaan en leden van het Spaanse vorstenhuis. De kleinzoon van Maria en Maximiliaan, Karel V, zal zo, en door veel toeval, „per ongeluk‟ Spanje erven. Zo krijg je één wereldrijk met gigantisch veel macht. Het werd „het rijk waar de zon nooit ondergaat‟ genoemd, aangezien het zó groot was dat men zei dat, vóór het nacht werd in het ene deel van het rijk, de zon alweer op was in het andere deel van het rijk. Uitspraak: “Andere mögen Kriege führen, Du, glückliches Österreich, heirate”. In dit grote Habsburgse Rijk begint opnieuw vorstelijk absolutisme te ontstaan. Net als bij de middeleeuwers vindt men dat de keizer de keizer is omdat hij door God is aangesteld. Het volk heeft niets meer te maken met de benoeming van de keizer; enkel God is daarvoor verantwoordelijk. De keizer hoeft bijgevolg alleen aan God te verantwoorden wat hij doet. Hij kan volkomen absolutistisch regeren. Is er nu een Duits Rijk ontstaan? Ja en nee: JA: het „Heilige Roomse Rijk‟ wordt nu het „Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie’ genoemd. Daardoor ontstaat er een „Duits gevoel‟. JA: het begint heel goed op een rijk te lijken, het gaat niet meer om een verbrokkeld rijk, maar om één rijk, met één absolutistische keizer aan het hoofd. NEE: er is wel nog steeds sprake van verbrokkeling in die zin dat het bestuur van het land door twee conflicten geplaagd wordt:  de volksvertegenwoordiging ziet in dat ze geen invloed meer heeft, want de keizer hoeft toch aan niemand verantwoording af te leggen voor wat hij doet, en luistert dus niet;  onder andere staten, vooral onder Frankrijk, groeit veel wantrouwen. Wil het ___ 1

in de hemel terechtkomt. Martin Luther. Jijzelf bent je eigen priester. Je eigen geloof. de middeleeuwen zijn nu echt voorbij. Ook de boekdrukkunst brengt veel veranderingen teweeg: iedereen leert lezen. Wat vervolgens van belang is. Vervolgens groeide de overtuiging dat je je zonden eenvoudig kan afkopen. tot de Reformatie op gang komt. Waarom Duitse “nachtegaal”? Luther legde de nadruk op taal en muziek en veel minder op kunst en beeltenissen. Voor een koning is dit Lutheranisme eigenlijk heel voordelig. en dat je. en je zou vergeven worden. Luther blijft echter bij zijn stellingen. Leuven en Keulen keren zich al vrij snel tegen Luther. Het humanisme en de verstedelijking zorgen ervoor dat het zelfbewustzijn van de mensen groeit.). NEE: in 1556 treedt Karel V af. dan geloofde men erin dat je sowieso naar de hemel ging. er staat niemand tussen jou en de kerk. De strijd die hij voerde. en wie de Bijbel leest. want de kerk kostte een staat enorm veel geld. Nu komen we aan in het begin van de Nieuwe Tijd. krijgt daar natuurlijk een eigen interpretatie van. bovendien geen grote vriend met de paus. en met zijn zoon is niet langer iedereen tevreden  het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie wordt opnieuw gesplitst in een Spaans en een Duits deel met elk een eigen vorst. Luther wordt de Duitse nachtegaal genoemd. is zijn „erfenis‟. Later kwamen de kruistochten. naar de hemel? De wens om de kerk te hervormen was er al sinds de middeleeuwen. Zo onderscheid je eigenlijk al snel na Luther naast de lutheranisten ook de anabaptisten (geloven niet in kinderdopen: je moet zelf als wetend individu beslissen of je wil gedoopt worden). een augustijner monnik en hoogleraar in de theologie. de calvinisten (aangezien God alwetend is. maar groeit nu sterk uit. ligt het al ___ 2 . Na zijn vlucht verdwijnt hij defintief van het toneel. je eigen geweten. dan ga ik ook naar de hemel. maar ook een strijd die opnieuw een gevoel van Duitse samenhorigheid bewerkstelligde. Dat idee houdt stand. was niet alleen een religieuze strijd. Elke nieuwe groep protestanten houdt er een nieuwe opvatting op na. tot enkele mensen kritiek beginnen te uiten: gaan dan enkel mensen die rijk zijn. Volgens hem gaat God heel anders tewerk. Er staan dus geen priesters. kreeg je een straf opgelegd (vierhonderd dagen bidden bijv. De kerkelijke autoriteiten bevestigden dit.- Habsburgse Rijk niet gewoon een oorlog beginnen? Ook de Turken rukken nu op en vormen een bedreiging. Priesters staan niet in de Bijbel. houdt Luther niet tegen en „steunt‟ hem daardoor onrechtstreeks. Karel V. Luther zal gezien worden als een “culturele reus die een slapende natie wakker schudde”. dus hij vlucht. heeft een eigen Bijbel (die nu vertaald is in de volkstaal). dan ging je biechten. als je maar betaalt. Ging je op kruistocht. dat is de kern. Beging je in de vroege middeleeuwen een zonde. Al snel ontstond het idee: als ik iemand anders betaal om voor mij op kruistocht te gaan. maar wordt ook in zij heimat verbannen en vogelvrij verklaard. is woedend op wie de vergeving van zijn zonden afkoopt.

en dit maakte hen zo overmoedig om door te gaan. Heksenvervolgingen. De Habsburgers zijn opnieuw de winnaars. Hoe kwam het tot deze oorlog? De Habsburgse keizer was nog steeds katholiek. Bovendien breekt de Contra-Reformatie uit: de kerk zal zichzelf hervormen. dat in elk rijk dat geloof opgelegd wordt. 1625-1629: de Deens-Nedersaksische Oorlog: na de Bohemen willen de Habsburgers ook de Denen opnieuw tot het katholicisme dwingen. De vierde fase van het conflict is de oorlog van Zweden-Frankrijk tegen Habsburg. Na deze overwinning werden de Habsburgse legers die de Bohemen zo gemakkelijk hadden kunnen neerslaan worden overmoedig en dachten: we kunnen nog protestanten verslaan. kettervervolgingen en vervolgingen van andere religieuze groeperingen. maar was een opeenvolging van 4 fasen (met tussenposen):    1618-1623: de Boheems-Paltische Oorlog: de overwinning van de Habsburgers op de Bohemen. Om de Boheemse volksvertegenwoordigers – protestantsen – te bekeren. moet meer belastingen betalen of wordt verbannen… In deze periode. In de Germania wint een Germaan immers van de Romeinen en Rome en Frankrijk zijn in de 16de eeuw voor elke Duitser dé vijand. De oorlog met Zweden is de derde fase van de 30-jarige oorlog. groeit een interesse voor het eigen verleden. zodat de protestantsen niet in de Reichstag werden toegelaten en eigenlijk werden uitgesloten. Op het moment dat de Habsburgers overwinningen behaalden op protestanten. stuurde de keizer drie katholieke afgezanten op hen af. 1635-1648: de Frans-Zweedse Oorlog: Frankrijk voelt zich opnieuw omsingeld (het Einkreisungskomplex) en betreedt het slagveld. maar op een manier die nog binnen het eigen katholieke gedachtegoed past. In 1555 zal in Augsburg uiteindelijk vastgelegd worden. De Habsburgers zijn voor de derde keer de winnaar. Iedereen begint in deze 16de eeuw elkaar te wantrouwen en iedereen bestrijdt iedereen. Sozialdisziplinierung is hierna al snel het geval: wie niet het juiste geloof aanhangt. Ook het idee dat Duitsers afstammen van de oorlogszuchtige Germanen speelde mee. dat de vorst aanhangt. Dat is wat ze zouden proberen. 1630-1635: de Zweedse Oorlog: de Zweden willen de Denen steunen en gaan zich nu ook “bemoeien”. Terwijl al die religieuze chaos zich afspeelt. Later ondernam de keizer een tweede poging en dit keer slaagde hij er wél in de Bohemen te verslaan. De mensen beginnen Tacitus te lezen. worden vrouwen met een ander sociaal-economisch profiel dan de anderen tot heksen veroordeeld. De erfenis van Luther is dus een soort chaos. - De dertigjarige oorlog was geen conflict dat 30 jaar duurde. Frankrijk sluit een verbond met Zweden tegen Habsburg.bij je geboorte vast of je een goed leven zal leiden of niet en of je dus in de hemel zal belanden of niet) enz. voelden ze zich opnieuw verwant met de onoverwinnelijke Germanen. Deze katholieke afgezanten werden echter door de Bohemen uit het raam gegooid (letterlijk). vinden in deze tijd plaats. De dertigjarige oorlog (1618-1648) was een gigantische oorlog. met al die religieuze onrust. met de dertigjarige oorlog tot gevolg. ___ 3  .

is verlicht. was Duitsland op dat moment wegcijferbaar. Pruisen (dat weinig geleden had onder de Dertigjarige Oorlog en zelfs wat gebied had gewonnen) en Habsburg hadden als enige twee staatjes wél nog wat in de pap te brokken. er komt een nadruk op goed onderwijs. interesseert zich niet voor de Verlichting en blijft gewoon despoot. De vorst. De Aufklärung in Duitsland. en gaat een monsterverbond aan met Frankrijk – een monsterverbond is een verbond tussen 2 partijen die eigenlijk elkaars vijand zijn. Scholen worden opgericht. een gemeenschappelijke vijand. Filosofie is op dit moment nog moeilijk los te zien van de natuurwetenschappen. Bovendien brengt het een gigantisch leger tot staan. In deze oorlog is Pruisen de winnaar. Daardoor wordt Pruisen niet alleen aanzien voor een heel moderne staat. Door dit monsterverbond te sluiten. ook al gaat het om niet zo‟n groot grondgebied. maar die willen samenwerken om een derde partij. Wat je dus krijgt. ___ 4 . want zo was hun volk tevreden gesteld! De Franse vorst immers. Pruisen weet verschillende gebiedjes te veroveren en wordt een grote macht.Dit keer komt er geen echte winnaar op de voorgrond. Pruisen en Habsburg vormen het voorbeeld van verlicht absolutisme (verlicht despotisme) in deze periode  heel belangrijk. Dat is de verklaring voor het feit waarom Frankrijk de Franse Revolutie zal doormaken. Habsburg zal zich door dit Pruisische Staatje bedreigd beginnen te voelen. De religieuze verdeeldheid wordt bovendien bestendigd: elke kleinstaat mag zijn eigen religie vormen  de verbrokkeling van het rijk wordt nog meer in de hand gewerkt. een goede instelling. als verzameling van kleine staatjes. en niet langer een verklaring die God aanduidt. Enkele territoriale gebieden worden de keizer van het Habsburgse Rijk wel afgenomen. Bij de Vrede van Westfalen (1648) verliezen Frankrijk en Zweden gebied en wordt de confederale structuur van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie herzien: de macht van de afzonderlijke staatjes neemt opnieuw toe. uit te schakelen. er is alleen maar vernieling. Vroomheid en waarden zijn belangrijk in deze Pruisische Staat. begint de Zevenjarige Oorlog tussen Oostenrijk en Pruisen. Tussen 1648 en 1785 gingen zij de politiek van het Heilige Roomse Rijk domineren. Op die manier redeneren nog verschillende andere filosofen. Een van de gevolgen van de Dertigjarige Oorlog is dat het Heilige Roomse Rijk nu definitief haar macht en haar grip op de kleinere staatjes verliest. nog steeds absoluut. In de Duitse Literatuur spreekt men van Kleinstaterei. terwijl iets gelijkaardigs in Pruisen en Oostenrijk niet zal plaatsvinden. Terwijl alle andere landen in Europa een sterk gezag hadden. maar ook voor een militaire grootmacht. Leibniz heeft het over kleine deeltjes waaruit de wereld is opgebouwd en brengt daarmee een nieuw fascinierend idee aan. zal een heel andere invulling kennen dan de Enlightment in Engeland of de Verlichting in Frankrijk en de Nederlanden. is het zoeken naar een mechanische manier om de wereld te verklaren. maar daartegenover staat dat het centrale gezag sterk wordt ingeperkt.

maar ook verlicht. Uiteindelijk vindt Duitsland de nadruk op de ratio niet zo veel navolging. Bovendien is deze vorst niet langer een vorst die heerst over een gigantisch rijk. Naast deze meritocratie is een ander gevolg van de Aufklärung in Duitsland. het is je opleiding zorgt die ervoor zorgt wat er uiteindelijk van je wordt en wie je uiteindelijk bent in de samenleving. dat een Duitse Kulturnation ontstaat. SYNTHESE In de vroegmoderne tijd doen zich 3 grote ontwikkelingen voor:  In politiek opzicht is er een ontwikkeling naar een vorst die niet alleen absolutistisch is. Het gevolg van deze meritocratie in Duitsland (en in Europa) is dat er een goed opgeleide middenklasse van ambtenaren ontstaat (die Gebildeten). maar over een klein rijk. Het protestantisme komt op en tegelijkertijd vervalt het Heilige Roomse Rijk – er kan een rechtstreeks verband getrokken kunnen worden van het ene naar het andere.   ___ 5 . Er ontstaat een goed opgeleide middenklasse.Meritocratie: het is niet hoe je geboren bent maar wat je doet.