You are on page 1of 273

T.C.

YZNC YIL NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS TRK DL VE EDEBYATI ANABLM DALI TRK EDEBYATI BLM DALI

FERTEOLUNUN CAVDN-NME TERCMES: IK-NME (NCELEME-METN)

DOKTORA TEZ

smail ARIKOLU

VAN-2006

T.C. YZNC YIL NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS TRK DL VE EDEBYATI ANABLM DALI TRK EDEBYATI BLM DALI

FERTEOLUNUN CAVDN-NME TERCMES: IK-NME (NCELEME-METN)

DOKTORA TEZ

Hazrlayan smail ARIKOLU

Danman Prof. Dr. Muhsin MACT

VAN-2006

SOSYAL BLMLER ENSTTS MDRLNE,

Bu alma, jrimiz tarafndan TRK DL VE EDEBYATI.......................... ......................... ANABLM DALI, TRK EDEBYATI.................................. ..........................BLM DALInda DOKTORA TEZ olarak kabul edilmitir.

Bakan:(Danman) Prof. Dr. Muhsin MACT.............................................................. ye: Do. Dr. mr CEYLAN...................................................................................... ye:Do. Dr. Yaar ENLER........................................................................................ ye: Yrd. Do. Dr. Veysi SEVNL................................................................................ ye:Yrd. Do. Dr. mer DEMRBA..........................................................................

ONAY: Yukardaki imzalarn, ad geen retim yelerine ait olduunu onaylarm.

...../...../2006

........................................................ Enstit Mdr

NDEKLER N SZ.....................................................................................................................III KISALTMALAR.......................................................................................................V 1.GR: HURFLK LE LGL KAYNAKLARIN DEERLENDRLMES .........................................................................................1 1.1.CVDN-NMENN TRKE TERCMELER......................................2 . 2.FAZLULLAH-I HURFNN HAYATI VE ESERLER................................4 2.1. FAZLULLAH-I HURFNN HAYATI.......................................................4 2.2. FAZLULLAH-I HURFNN ESERLER.....................................................8 2.2.1.CAVDN-NME .....................................................................................8 2.2.2. DVN.......................................................................................................9 2.2.3. MUHABBET-NME ................................................................................9 2.2.4. VASYET-NME .....................................................................................9 2.2.5. NEVM-NME.........................................................................................10 2.2.6. AR-NME.............................................................................................10 . 3.FERTEOLU ABDLMECD b. ZZDDN..............................................10 3.1. HAYATI .........................................................................................................11 3.2. ESERLER ......................................................................................................12 3.2.1. IK-NME ............................................................................................. 12 . 3.2.2. LUGAT-I KNN-I LH....................................................................12 3.2.3. HRET-NME ......................................................................................13 3.2.4. HDYET-NME...................................................................................13 3.2.5. HB-NME ............................................................................................14 4.HURFLK..........................................................................................................14 4.1. ZAHR-BATIN ...............................................................................................21 4.2. DEM ve HAVVA.........................................................................................32 4.3. KURAN .........................................................................................................36 4.4. FTHA ..........................................................................................................37 4.5. KELM-SZ-HARF......................................................................................38 4.6. HURF-I MUKATTAA.................................................................................40 4.7. FAZLULLAH-I HURF..............................................................................42 4.8. PEYGAMBERLER ........................................................................................45 4.8.1. Hz. MUHAMMED ..................................................................................46 4.8.2. Hz. SA.....................................................................................................46 4.8.3. Hz. MUSA ...............................................................................................47 4.9. MRA............................................................................................................48 4.10. NAMAZ ........................................................................................................50 4.11. HAC-KBE ..................................................................................................52 4.12. EZAN ............................................................................................................54 4.13. ABDEST .......................................................................................................55 4.14. BURLAR-AY-GNE ..............................................................................56 4.15. HAT-VECH ..................................................................................................57 5.IK-NME ............................................................................................................61 5.1. NSHA TAVSFLER .................................................................................. . 3 6 5.2. KARILATIRILAN NSHALAR ..............................................................64 5.3. DER NSHALAR.....................................................................................65 5.4. EVRYAZI ARETLER ..........................................................................69 6. METN..................................................................................................................70

II

7. SONU................................................................................................................254 8. KAYNAKLAR....................................................................................................260 9. ZET...................................................................................................................264 10. ABSTRACT......................................................................................................265

III

N SZ Son yllarda Trk klasik edebiyat ile ilgili aratrmalar, bu edebiyatn iir arlkl bir karakter gstermesinden dolay manzm eserler zerinde younlamtr. Divan neirleriyle balayan almalar iir tahlilleri ve incelemelerle devam etmitir. Divan edebiyat ile ilgili gzden karlmamas gereken bir baka husus, bu edebiyatn kaynaklar, onu besleyen unsurlardr. Sz konusu kaynaklarn en nemlilerinden biri hi phesiz Hurfliktir. imdiye kadar Hurflik ve onun temsilcileri hakknda kapsaml bir almann yapld sylenemez. Yaplan almalarn daha ok Hurf airler zerine younlat grlr. Mstakil olarak Hurflik zerine olmasa bile, konu hakknda fikir beyan edenler Hurfliin bir din mi yoksa tarikat veya mezhep mi olduuna karar verememilerdir. Genel olarak tasavvuf zeminde filizlenen ve sistemletii XIV. yzylda olmasa bile daha sonraki dnemlerde bir ok corafyada etkili olan, halesine giren veya etkilenen insanlar yakp kavuran Hurflii tanmlamak gerekten olduka zordur. Nesim, Ar, Misal, Hakk, Muht gibi airlerin bu mistik anlayn birer temsilcileri olduu artk bilinmektedir. Kimi airlerin ise Hurf olup olmadklarna karar verilememektedir. Rh Badd, Hayl Beg, Usl gibi Trk edebiyatnn nemli airlerinin ne lde Hurflikten etkilendikleri tespit edilmemitir. zellikle btn zmrelerde etkili olan Hurfliin, Alevi-Bektalerde gnmzde bile yayor olmas aratrmann nemini daha da arttrmaktadr. Bu almada, Fazlullah- Hurfnin Cvidn-nme isimli eserinin Trke tercmelerinden biri olan Feriteolu Abdlmecidin Ik-nmesinin karlatrmal metni hazrlanmtr. Mellifin hayat ve eserleri ortaya konulduktan sonra Iknmeden hareketle Hurfliin ne olup olmad tantlmaya allacaktr. Refnin Beret-nme adl eserinden alnan beyitlerle Hurflik ile ilgili grler desteklenecektir. Hurfliin kaynaklarnn deerlendirildii Giri blmnden baka bu alma be blmden olumaktadr. kinci blmde Fazlullah- Hurfnin hayat ve eserleri deerlendirilmi, nc blmde Feriteolu Abdlmecidin hayat ve eserlerine deinilmitir. Drdnc blmde Hurfliin tarihesine deinildikten sonra, on be ana balk altnda Fazlullahn btn tevil anlay ve eitli konulardaki grleri aklanmtr.Beinci blmde ise Ik-nmenin drt nshaya dayal karlatrmal eviriyazs verilmitir. almann yazm ve referans sistemiyle ilgili teknik yapsna gelince; dipnotlarda referans gsterilen kaynaklar ilk getikleri yerde tam knyeleri ile verilmi, daha sonraki dipnotlarda ise sadece mellifin mehur ismiyle eserin ksa ad zikredilmitir. Kuran referanslarnda sure numaralar, sure isimleri ve ayet numaralar sras takip edilmi, hadisler ise iinde yer aldklar eserlerin bab, cilt, sayfa numaralaryla birlikte verilmitir. Metin blmnde yer alan hadis ve ayetler aparatta nsha farklarnn gsterilmesinden dolay karkla meydan vermemek iin her babn sonunda gsterilmitir.

IV

Metin blmnde her bab/blmn satrlar birden balayarak numaralandrlm ve nsha farklar aparatta gsterilmitir. Metinden alnan ve almann muhtelif yerlerinde kullanlan blmlerin sonunda yer alan numaralardan ilki bab/blm numarasn ikincisi ise satr numaralarn gstermektedir. Beretnmeden alnan metinlerin altnda ise beyit numaras bulunmaktadr. Hurfliin bir nebze olsun anlalmasn salamay umarak yaplan bu almada karlatm glklerin hallinde yardmlarn esirgemeyen danman hocam Prof. Dr. Muhsin MACTe minnettrm. Ayrca hadislerin kaynaklar konusunda yardmlarn grdm Dr. Ramazan ZMENe, metinde geen Arapa blmleri gzden geiren rt. Gr. Rahmi TEKNe ve Yrd. Do, Dr. Veysi SEVNLye yardmlarndan tr teekkr ederim. Ar. Gr. smail ARIKOLU VAN 2006

KISALTMALAR

a.g.e. a.g.m. b. bkz. ev. DA EI G Haz. Hz. A Ktp. Nu: nr. t.y. vr. yp.

: Ad geen eser : Ad geen makale : bn : Baknz. : eviren : Trk Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi : The Encyclopaedia of Islam : Giri : Hazrlayan : Hazret : Milli Eitim Bakanl slam Ansiklopedisi : Ktphane-si : Numara : Nereden : Tarih yok : Varak : Yaprak

1.GR: HURFLK LE LGL KAYNAKLARIN DEERLENDRLMES Fars edebiyatnda ortaya konulan baz eserlerin Trke tercme erhlerinin yapld bilinmektedir. Hfz Divan; Feridddin Attrn Mantkut-Tayr ebsternin Glen-i Rz bunlarn en bata gelenleridir. Fars edebiyatnn Trk edebiyat zerindeki etkisinin yaygnlamasnda ve sreklilik kazanmasnda bu tercme ve erhlerin nemli bir yeri vardr. Yukarda saylan eserler kadar olmasa bile, Fazlullahn Cavidn-nme isimli eseri de Trk edebiyat zerinde etkili olmutur. Eserlerini Farsann Esterbd lehesiyle yazan Fazlullahn adyla zdeleen kitab Cavidn-nme, Hurfliin temel kitabdr. Mensur olarak kaleme alnan kitabn pek ok yazma nshas vardr. Feriteolu Abdlmecidin Ik-nmesi ve Dervi Murtazann Drr-i Yetimi, Cavidn-nmenin Trke evirileridir. Hurfliin Trk airleri tarafndan benimsenmesinde, Fazlullahn eserlerinin zellikle Cavidn-nmesinin Trke tercmelerinin nemli bir pay vardr. Ancak Fazlullahn dorudan eserlerine dayal olarak, Hurfliin mahiyetinin ne olduuna dair ok fazla alma gze arpmaz. Yaplan almalar daha ok Hurfliin iire yansyan ksmyla snrl kalmtr. Bu erevede Glpnarlnn Hurflik Metinleri Katalou , Ali Alparslann Cvidnnmenin Nesimye Tesiri adl yaynlanmam doentlik tezi ilk akla gelenlerdir. Rfk Mell Meriin Hurflik konulu bitirme tezi de yaynlanmamtr. Konuyla ilgili son zamanlarda yaplan en geni kapsaml alma Mustafa nverin Hurflik ve Kuran Nesim rnei adl eseridir. Karlatrmal metni hazrlanan Ik-nmenin gnmz Trkesine aktarlma giriimleri bulunmaktadr. Bunlardan ilki Rait Tanrkulu tarafndan Cavidanname i Sagir adyla yaynlanmtr. kincisi Nejat Birdoann Alevi Kaynaklar-1, adl esrindeki 225-281 sayfalarda verilen eviridir. rene Melikoffun almalar dorudan Hurflik isimini tamasa bile Uyur dik Uyardlar ve Hacbekta Efsaneden Geree adl eserlerde konuya geni yer verilmitir. Benzer biimde Annemarie Schimmelin slamn Mistik Boyutlarnn son blmleri harf simgeciliine ayrlmtr. Glpnarl, Kataloun dnda Trkiyede Mezhep ve Tarikatler, Mevlnadan sonra Mevlevilik gibi eserlerinde de Hurfilii tanmlar veya atflarda bulunur. Bunlarn dnda yazma eserlerden bahsetmek yerinde olacaktr. Fazlullahn kendi eserleri , Emir Gyasddnin stiv-nmesi, daha ok bir lgati olarak tannan Feriteolunun Ik-nme, Ahirte-nme, Hidyet-nme ve Hb-nmesi, Mehmet Yiit tarafndan doktora tezi olarak allan Refinin Beret-nme adl eseri, Aliyl-Alann Kymet-nme ve Tevhid-nmesi, Dervi Murtazann Drr-i Yetimi, Nesim, Ar, Misal, Hakk, Muht divanlar birinci dereceden kaynaklardr. Trk Diyanet Vakf tarafndan yaymna devam edilen slm Ansiklopedisi ve Milli Eitim Bakanl tarafndan yaynlanan slm Ansiklopedilerinin ilgili maddeleri de bu alma erevesinde gzden geirilmitir.

1.1.CVDN-NMENN TRKE TERCMELER Cvidn-nmenin ktphanelerde bulunan Farsa yazmalarnn okluu zellikle yazld dnmelerde olduka fazla okunmu bir eser olduunu gstermektedir. Fazlullahn bu en nemli eserinin ve dolaysyla fikirlerinin Arap olmayan zmrelerde yaygn olduu artk bilinmektedir. retisinin ncelikle Azerbaycanda Orta Asyada ve Arap olmayan br unsurlarda, birok inanan oldu.1 zellikle Anadolu ve Rumelide Bektai zmrelerde yaygnlamas sz konusu zmrelerin Farsa bilmemesi Trkeye tercme edilmesine sebep olmutur. Trk edebiyatnda tercme faaliyetleri yaygn bir gelenektir. Trkler daha Uygurlar dneminde zellikle din metinleri tercme etme yoluna gitmilerdir. slm dininin kabul edilmesinden sonra Kuran ve hadislerin renilmesi ve retilmesi abalar yeni tercme faaliyetlerinin de habercisi olmutur. (Allahn emirlerini) Onlara iyice aklasn diye her peygamberi yalnz kendi kavminin diliyle gnderdik2 ayetinden yola karak slmiyeti sonradan kabul eden milletler, bu dinin kitab olan Kuran anlamak ve bu ekilde dinin gereklerini yerine getirebilmek iin tercme faaliyetlerine girimilerdir. Bu manada Trke ilk Kuran tercmesi Farsadan yaplmtr.3 Tercmeler farkl biimlerde grlmektedir. Bunlardan ilki asln bozmamak iin kelime kelime yaplan evirilerdir. lk dnemlerde yaplan Kuran evirileri bu gruba girmektedir. rnein; yokdur tapacak alapdur ancak cmlesi, L ilahe illllah cmlesinin tam karldr.4 kinci tip eviriler kelime kelime olmamakla birlikte aslna uygun olarak yaplanlardr. Bu tr eviriler edebi eserlerde ok grlr. zellikle devir edebiyatlarnn oluum srelerinde sk bavurulan yntemlerden biridir. Konusu aktarlarak yaplan eviriler bir baka grubu olutururlar. Bu anlay daha ok mesnevilerde grlr. Trk edebiyatnda XIV-XV. yzyllarda yazlm mesnevilerin byk bir blm konusu aktarlan nakillerdir. Tercme mesnevlerde umumiyetle balangtaki tevhid, mncat, nat ve sebeb-i telif gibi ksmlar ve sondaki htime blm tamamen telif bir karakter sergilemektedir. Ayrca konulardaki tasarruf ve eitli ilavelerle de bu eserler, hacim bakmndan ekseriya asllarndan daha byktrler. Mesel Elvn- irznin Glen-i Raz tercmesi, bin beyite yakn olan aslndan yaklak iki bin beyit fazladr.5 Sadnin Bostn mesnevisi tercme ve erhi en ok yaplan eserlerden biridir. lk evirisi Hoca Mesd tarafndan yaplan eser daha sonra, XVI. asr airlerinden Zaf tarafndan tercme edilmitir. Bostn on babdan oluurken, Hoca Mesd eseri bablara ayrmaz. Eserin diledii blmlerini tercme eden Ahmed b. Mesd, szlerinde aslndan farkl olanlarn da olabileceini syleyerek o tr yerlerde
rene Melikoff, Uyur dik Uyardlar, (ev. Turan Alptekin) , stanbul, 1994, 185. Kurn , 14/brhm, 4. 3 Geni bilgi iin bkz. Aysu Ata, lk Trke Kuran Tercmesi Dil ve Edebiyat Aratrmalar Sempozyumu, Mustafa Canpolat Armaan, Yaymlayanlar, Aysu Ata, Mehmet lmez, Ankara 2003, 41-55. 4 Agah Srr Levend, Trk Edebiyat Tarihi, Ankara, 1988, 81. 5 Amil elebiolu, Trk Edebiyatnda Mesnev, (XV. yy. Kadar) , stanbul, 1999, 156.
2 1

sanki yaratcln kullandn belirtmek ister. Zaf ise eserini Bostn gibi on baba ayrm ve her babada Bostnda ilenen konular srayla tercme etmitir. Mesnevinin kendi vezninde ve nazmen yaplan tercmeleri arasnda byk farkllklar grnmektedir. Zaf birebir eviri yapmaya gayret ederken, Hoca Mesd bu abay gstermez. Eserin bunlarn dnda mensur evirileri de bulunmaktadr. Kilisli Rifat ve Hikmet laydn tarafndan yaplan eviriler bunlarn iinde en tannmlardr. 6 Cavidn-nmenin ilkin Grgan lehesiyle nesir olarak yazld daha nce belirtilmiti. Eser daha sonra Cavidn-nme-i Sagir adyla ksaltlm ve dnemin klasik Farsasyla yazlmtr. Trke nesir olarak iki tercme yaplmtr. Bunlardan ilki Feriteolu Abdlmecidin Ik-nmesidir. Ik-nme tam bir Cavidn tercmesi deildir. Muhtasar bir tercme olan eser, bir giri ve otuz iki blmden olumaktadr. Sz konusu bablar mtercimin tasarrufuyla gerekletirilmitir. nk Cavidn-nmede herhangi bir blm bulunmamaktadr. ncelenmi olan Sleymaniye Ktphanesi Carullah 147 numarada kaytl nshaya gre Cavidnnme ibtida ibtida ibtida ... szleriyle balamakta ve yaklak on varaklk blmde Kurann eitli surelerinden alnm ayetler bulunmaktadr. Bu nedenle de esere Kurann tefsiri gzyle baklmtr. Ik-nme ibtida szleriyle balamad gibi hacimce Cavidn-nme nshalarndan olduka eksiktir. Ik-nme her ynyle ksaltlm bir tercme grnts vermektedir. Eserin bir dier tercmesi Dervi Murtazann Drr-i Yetimidir. Sz konusu tercme de Ik-nme gibi ibtida ibtida szleriyle balayan ve Grgan lehesiyle yazlm nshadan deil, Cavidn- Sagirden yaplmtr. Eserin mellifi Dervi Murtaza hakknda kaynaklarda herhangi bir bilgi bulunmamaktadr. Tercmenin n sznden mtecimin Bektai dervii olduu anlalmaktadr. 1048/1638-39 ylnda yaplan tercmenin Mevlan Mzesinde iki Atatrk Kitaplnda bir, stanbul niversitesi Ktphanesinde bir yazma nshas bulumaktadr. Drr-i Yetim, Ik-nmeye oranla daha geni bir tercmedir. Glpnarl eserin stanbul Ktphanesi Farsa yazmalar 869da kaytl Farsa nshadan yapldn belirmektedir. Ancak eserin sz konusu nshadan tercme edildiine dair herhangi bir kayt bulunmamaktadr. Dervi Murtazann tercmesi Ik-nmeye oranla daha hacimli ve Cvidn-nmeye daha yakn bir tercmedir. Eser, Cvid-nme gibi olduka hacimlidir. Mesela; Cvidn-nme ve Drr-i Yetimde Hurf- Mukattaa, yirmi dokuz surenin banda getii ekliyle verilirken Ik-nmede gayr mkerrer on drt harf olarak verilir. Kabe ile ilgili Hurf teviller Kabenin btn yaratlmlarn merkezinde oluu- Cvidnnmede olduu gibi Drr-i Yetimde gsterilir. Ancak sz konusu ekillere Iknmede rastlanmaz. Bir baka tercme Refnin Beret-nmesidir. Refnin eseri tercme bir eser olmaktan ok telif-tercme bir grnt arz etmektedir. nk, aada verilen beyitlerden anlalaca zere eser tam bir Cvidn-nme tercmesi deil Fazlullahn eitli eserlerinin kimi blmlerinin nazm edilmesidir. Ar-nme szlerinden bunda var Tercme ldum ki ala ydigr7
Bu konuda geni bilgi iin bkz. Ahmet Kartal, Sad-i rznin Bostn simli Eserinin Trke Tercme ve erhleri, Trk Kltr ncelemeleri Dergisi, V, stanbul 2001, 99-120. 7 Mehmet Yiit , Refnin Beret-nmesi, Dil Bilgisi- Karlatrmal Metin- Szlk, (Baslmam Doktora Tezi) Yznc Yl niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi, Van 1986. Bundan sonra Beret6

1264 Bir nie beytin teberrk yazmam yle anmal ki yoldan azmam 1265 Cvidn-nme szidr ekeri Fehm iden olur cihnu mihteri 1270 Hem Muabbet-nmeden yazdum kelm kitbndan au old temm 1271 Nam u nerinden birez vidm aber Bir iret al olana yiter 1277 Refi bir baka beyitte Beret-nmenin Cvidn-nmeden bir katre olduunu belirtir. Cvidn-nmedr dery-y nr Bu Beret-nme andan aredr 420 Z deiz kim aresinde yzerz Bu dri bir aresinde dzerz 421 2.FAZLULLAH-I HURFNN HAYATI VE ESERLER 2.1. FAZLULLAH-I HURFNN HAYATI Hurfliin kurucusu olan Fazlullah b. Seyyid Bhddin el-Esterbd etTebrizi el-Hseynnin 740/1339-1340da irvan veya Hazar Denizinin gney dousundaki Esterbd ehrinde doduu sylenmektedir.8 Baz kaynaklar Fazln gerek adnn Celleddin,9 Abdurrahman, ihbddn veya emsddin Fazlullah olduunu,10 baz kaynaklar ise Fazlullah Nam Tebrz Astarbd olduunu belirtir.11 Glpnarlnn vurgulad gibi Fazln sevenleriyle kartlar arasnda farkl lakaplarla anlmas doal karlanmaldr.12 Fazlullah, uzun bir zaman irvanda yaamtr. Bundan dolay onun yirmi yllk Necef komusu olduu sylenmitir. Esterbd ise manev vatandr. Nitekim Fazlullah nesir kitaplarn Esterbd lehesiyle yazm, Kurandaki el-beledlemn in Esterbd olduunu savunmutur.13
nmeden verilecek olan beyitler aksi belirtilmedike yukarda bahsedilen eserden alntlanmtr. Beyitlerin altlarnda numaralar verilecektir. 8 Emir Gyasddn Muhammed b. Hseyin b. Mahammedl-Esterbd, stiv-nme, Millet Ktp., Ali Emir, Farsa Ksm Nu. 269 y. 1a ; Abdlbki Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, Ankara, 1989, 3 ; rene Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 184, Cl. Huart, Fazlullah Md. A MEB. IV,.535 ; Hsamettin Aksu, Fazlullh- Hurf, DA, XII, 277 9 Ktib elebi, Kefuz-Zunn, II, 1132 ; Abdlbki Glpnarl, Fadl Allah EI., II, s.733. 10 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 2. 11 Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 184. 12 Glpnarl, , Fadl Allah EI., II, 733. 13 Mustafa nver, Hurflik ve Kuran Nesim rnei, Ankara, 2003, 49.

Suf bir aileden geldii, babasnn ve dedesinin suf olduu belirtilmektedir. Babasnn ad Eb Muhammed Tebrizdir ve kundura ileyen bir zanaatkr olduu baz kaynaklarca ifade edilmektedir.14 Bundan dolay kendisinin de sahneye bir suf olarak kmas artc deildir. Fazlullah, ittihd bir suf yani vahdet-i vcd temsilcisi olarak ortaya kmtr. Ancak eyhinin kim olduu bilinmemektedir. Bunun sebebi kendisini belli bir suf frkaya ait gstermemesi olabilecei gibi Necefte uzun bir zaman kalmas da olabilir. Kendisine ve Tabilerine ait kitaplarda Fazln babasnn adnn gememesi ise onu kk yata kaybetmesinden kaynaklanyor olabilir. Kk yata babasz kalmas hayatnn snrlarn kendi bana izmesini, yeteneklerini ve hrslarn kendi kendine olgunlatrmasn gerekli klmtr. Btn bunlar, Kendini Muhammed ve Mesihle btnletirerek gerekletirme yoluna gitmitir.15 Fazlullah- Hurfnin hayat ile ilgili en nemli iki kaynak, Emir Gyasddn Muhammed b. Huseyn b. Muhammed el-Esterbdnin Farsa stiva-nmesiyle; Fazln halifelerinden olan Seyyid shk- Esterbdnin Mahrem-nmesidir.16 stiva-nmenin banda Fazln doum tarihinin 740/1339-1340, kurduu Hurflii yayma balamasnn 788/1386, ldrlmesinin ise 796/1394 olduu bildirilmektedir.17 Melikoff onun suflie ok erken yneldiini on sekiz yanda bir sf mride, anlaldna gre sml bir iye intisab ettiini belirtir. Daha sonra Fazlullah tasavvuf yolunda slk sresi olan ileyi 1370-71de sfehnda, otuz iki yanda tamamlad. 18 Fazln tasavvufa nasl slk ettiini halifesi shk- Esterbdnin Hbnmesinden renmekteyiz. Buradaki anlatma gre bir gn bir dervi Mevlana Celleddinin Bekaya sahip olduun halde lmden ne endie ediyorsun/ Hdann nuruna sahipken neden maarada gizleniyorsun anlamndaki bir beyitini okuyordu. Fazlullah bu beytin hakiki anlamn hocas Kemalddnden sormas zerine hocas, bu beytin ibadet, riyazet, ak, zevk ve cezbeyle anlalabileceini sylemitir. 756 veya 758de, yaklak on sekiz yalarnda olan Fazl, bu intisapla beraber kendisini ibadete verir. Tasavvuf yoluna giren Fazl, hacca gider ve dnnde Harezme urar. Bu gecede kendisine futuhat olmad takdirde artk bu yoldan vazgeeceine dair iinde kuvvetli bir istek duyar. Rivayete gre o gece kendisini Esterbddaki bahesinde grr. Ona gre buras Kuranda geen makad- sdktr. Peygamber Hz. Sleyman oradadr ve yaknnda da makm- araf vardr. Sleymann Hdhd sormas zerine Hdhd gelir. Bu arada bir kara karga getiriler ve Sleymann emriye tylerini yolup bahe duvarndan darya atarlar. Hz. Sleyman

14 15

Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 184. nver, Hurflik ve Kuran Nesim rnei, Ankara, 2003, 49-50. 16 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 3 ; Emir Gyasddn , stiv-nme , 1a. 17 Emir Gyasddn , stiv-nme , 1a . 18 Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 185.

bu kargay Fazla teslim eder. Fazl uyand zaman Sleyman Tanr, Hdhd ruh, kara kargay da nefis diye tevil ederek sevinir. 19 Fazlullahn intisap ettii zatn Hasan olduu Fazla ait mesneviden anlalyorsa da bu zatn Btnyyeden olduu tahmin edilmekte ve hakknda baka bir malumat bulunmamaktadr. Zira bu ahsn Fazln Hurf ifadesiyle sylenecek olursa zuhr ve burzunu tevil bilgisine sahip olarak bu bilgiyi yayacan haber vererek onu bu yola sevk ettii anlalmaktadr.20 nce Harezme oradan sfahana bal Tokc adl yere gidip burada bir mddet kald, sonra Tebrize geldii, Clayrl Hasan olu Sultan veysin (7751374-1375) Fazln toplantlarna devam ettii, sohbetlerinde bulunduu hatta Fazln ona teberrken bir dervi klah verdii, vezir Zekeriyya ve Shib-sadr eyh Hocann kendisine itikat ettikleri, Bakye de geerek bir mddet burada kald eklindeki malumat da Hb-nme adl eserden renilmektedir. 21 Yine ayn eserin bildirdiine gre Fazla 775/1374 yl Ramazan aynda eri hkmlerin tevil bilgisi verilmi, ve o da bu bilgilerden Cavidn-nme, Muhabbetnme ve Ar-nmeden szetmitir.22 Kurduu dini, ncelikle sfahanda yaymaya balayan Fazl, ilk zamanlar rya yorumuyla ie balam ve bu ynyle hret kazanmtr. Zira kendisinin de rya yoluyla hakikat bilgisine ulatn, baz srlara bu yolla vakf olduunu sylyordu.23 Rya yorumu alannda yle bir dereceye ulamt ki, shibt-tevil lakabyla anlmaya, rya tevil etmede Hz. Yusuf ayarnda grlmeye balanmtr. Anlatlana gre bir seferinde ryasnda bir aacn altnda Hz. Peygamberi grm, ona selam vermi ve yldzlar hakknda kendisiyle sohbet etmitir.24 Sonra bir maarada inzivaya ekilen Fazl, Msfir lakabyla tannan ve lm deinde yatan bir dervii ziyaret etmek iin maaradan ayrlr. lm halindeki bu dervi Fazla artk zuhr zamannn geldiini syler ve ona daha nce grd ryann da buna delil olduunu syler. Msfir lakapl bu derviin aslnda kendisinin hac dn intisap ettii eyh Hasan olduu tahmin edilmektedir. 25 Btn bu tevillerden sonra kendisini Mehd olarak tanyan ve tantan Fazlullahn evresinde Fahreddin, Cell-i Burcrd, Fazlullah- Horasn, Abdullah- sfehn, Nyinli ve Reitli iki kii ve hurf melliflerinden Mr erften ibret yedi kii topland. Bunlar Fazlullaha ilk inananlardr. 26

Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 5 ; Aksu, Fazlullh- Hurf, 277. Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 6; Mehmet Yiit, Hurflik ve Fazlullah Hurf, Yznc Yl niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Sosyal Bilimler Dergisi, Van, 1990, S. 1 , 76. 21 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 6, Aksu, Fazlullh- Hurf, 277 . 22 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 6 23 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 6; , Aksu, Fazlullh- Hurf, 277, Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 185 24 Aksu, Fazlullh- Hurf, 277 ; nver, Hurflik ve Kuran Nesim rnei, 52 25 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 6; , Aksu, Fazlullh- Hurf, 277 26 Aksu, Fazlullh- Hurf, 278
20

19

Onun, Horasan, Irak ve Azerbaycan'da vaazlar verdiinden sz edilir. Fakat retisinin merkezi Bak olmu ve lmnden sonra da yle kalmtr. Buras, Hurufliin kendi iinde bir btnlk kazanmaya balad bakenti emh olan- irvan krall lkesidir ve aralarnda Ali el-A'l ile mdeddn Nesm'nin yer ald balca rencileri burada bulunmaktadr.27 retisinin, ncelikle Azerbaycan'da, Orta Asya'da aatay Trkleri ve Arap olmayan br uluslar arasnda, birok inanan oldu. Yaamn yazm olanlar, -Makriz, Sohrab ve brleri-, Hurufliin, Arap olmayan uluslar ve ncelikle de Trkler arasnda yaylmasna dikkat ekmilerdir. Bu, belki de, kendisinin katli iin fetva kartmak amacyla Semerkand'da bir ulem meclisi toplam olan acmasz Timurlenk'i retisine kazanma hususunda, Fazlullah'n duyduu istek sebebiyledir.28 XIV. yzyln ikinci yarsnda btn yorumlar sayesinde gn getike taraftar kazanan Fazlullah- Hurf, dncelerinde eriata aykr olduu ynnde ulema ve fukahann gr bildirmesi zerine Timur tarafndan takibata maruz kalm, Timur ldrlmesini emretmitir.29 Timurun olu Mrn ah tarafndan yakalanp Alncak kalesine hapsedilmitir. Yarglama sonunda irvn hakimi eyh brahim, kads Bayezidin fetvasyla Fazlullah ldrlmtr.30 Mahpusluu srasnda yazd Hb-nme (Uykuya dair risale)'de Fazlullah, emh'de Kad Bayezid'in evinde kalrken grd, yaknda leceini haber veren bir ryadan sz eder. Hemen, Astar-bd'a gitmek zere kald konuttan ayrlr. Fakat babas adna Azerbaycan' ynetmekte olan, Timur'un olu Miranah'n buyruu ile yolda tutuklanm ve Nahvan dolaylarnda Alncak (bugnk, Elince) kalesine kapatlmtr.31 Fazlullah, Bayezidin fetvasyla 796da (1394) Zilka'de'nin altnc gn(Cuma), 56 yanda iken idam edildi. Karar Miranah uygulad. Cesedi, ayaklarndan srklenerek ar pazar dolatrld; sonra mridleri tarafndan alnarak topraa verildi.32 Baz kaynaklarda Fazlullahn cezasnn bizzat Mirn ah tarafndan uyguland ve kullanlan klcn Fazlullahn mridleri tarafndan altnla kapland, tzimle pld kaytldr. Yine bundan dolay ayn kaynaklarda Mirn ahn ismi Mr ah veya Mrn- h- Peld diye yazlr.33 Alncaka gmlen Fazlullahn kabri, idam edilmesinden alt yl sonra ba halifesi Ali el-Al ile Seyyid Ms ve arkadalar tarafndan yaptrlmtr. Alncak

27 28

Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 185 Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 185 29 nver, Hurflik ve Kuran Nesim rnei, 57 30 Aksu, Fazlullh- Hurf, 278 ; Melikoff, Uyur dik Uyardlar,. 186 ; CI Huart, Fazlullah 535. 31 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 8 ; Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 186 . 32 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 8 ; Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 186 ; Glpnarl, Bektailik-Hurflik ve Fadl Allahn ldrlmesine Dlen Tarih arkiyat Mecmuas stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi, stanbul 1964, 22 33 Aksu, Fazlullh- Hurf, 278

Fazlullahn idam edildii yer olmas sebebiyle Hurflerce Maktelgh diye anlm ve Hurflerin kbesi olarak kabul edilmitir.34 2.2. FAZLULLAH-I HURFNN ESERLER 2.2.1.CAVDN-NME VIII. (XIV.) yzyln ikinci yarsnda, gnmzde Grgn diye adlandrlan Hazar denizi kysndaki Esterbd blgesinde ortaya kan ve ran zerinden Suriye, Anadolu ve Balkanlar'a kadar yaylan Hurflik frkasnn kurucusu Ester-bdl Fazlullah- Hurf'nin en nemli eseridir. Yaklak 788'de (1386) kaleme alnan kitabn baz blmleri Esterbd lehesiyle yazldndan anlalmas olduka gtr. Esterbd blgesine ait mahall ifadelerin yan sra eitli sembol ve ksaltmalarn (mesel ( ) Cvidn-nme. ( ) dem, ( ) Bit u Het, ( ) S v d, ( ) Vesselam) kullanld eserde Fazlullah Kur'an- Kerm'i kendi btn grleri dorultusunda tevil ve tefsir etmi, baz srelerin banda bulunan hurf- mukattaann srlarn zdn syleyerek Cvidn-nme'nin Kur'n'n bir tefsiri olduunu ileri srmtr. 35 Btn Hurf eserlerin ana kayna olan Cvidn-nme'nin Esterbd lehesiyle yazlan asl nshas Cvidn-nme-i lh veya Cvidan-nme-i Kebr olarak adlandrlr. Eser Fazlullah tarafndan klasik Farsa ile yeniden kaleme alnmtr. Asl Cvidn-nme'ye oranla daha ksa olan bu nshaya Cvidan-nme-i Sagir denir. 36 Feriteolunun yazm olduu Ik-nme ve Dervi Murtazann Drr-i Yetimi bu eserin Trke tercmeleridir. Dzensiz bir ekilde yazlm olan Cvidn-nme'nin muhtevasn alt blmde incelemek mmkndr. Birinci blmde mellifin itikad gr ve dnceleri sralanm, baz kelm konular ele alnm, ikinci blmde kinatn yaratl, sema. arz, ay, gne ve burlarla ilgili bilgiler verilmitir. nc blmde dem ile Havv'nn ve dier varlklarn yaratl, drdnc blmde hiret, kyamet ve har anlatlm, beinci blmde peygamberlerin gnderilmesi, Hz. s ve eriat hakkndaki gr ve te'viller zikredilmitir. Cvidn-nmedeki konularn tahlillerinin tekrarland altnc blm ise Allah'n sfatlar ve srlarn kefiyle son bulmaktadr.37 Cvidn-nmenin Trkiye ktphanelerinde bulunan yazma nshalarnda da konu btnl bulunmamaktadr. Mesela, namazn Hurflik asndan tevili yaplrken, ayn blmde hac veya ezan bahsi de anlatlmaktadr. Her Cvidn-nme-i Sagr ayr bir Farsa nsha grnmndedir.

Aksu, Fazlullh- Hurf, 278 ; Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 186 ; Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 11 35 Hsamettin Aksu, Cvidn-nme, DA , VII, 178. 36 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, s. 12 37 Aksu, Cvidn-nme 178.

34

Dnyann eitli ktphanelerinde bir ok yazma nshas bulunan Cvidnnme zerine herhangi bir karlatrmal metin almas yaplmamtr. Bunda Cvidn-nmenin rann kuzeyinde etkin olan Grgn lehesiyle yazlm olmas etkili olmutur.
38

Cvidn-nme ile ilgili Refnin Beret-nmesinde, Kurann tevili olduu, Ahmed mmeti ve Fazl kulu olmann yolunun Cvidn-nmeyi bilmekten getii belirtilir. Cvidn-nmeyi var iste bul Kamede mmet olasn Fala kul 596 Cvidn-nmedr ablel-metn ste bul yap ki olasn emn 597 ste kim tevl-i urn andadur Cehl ayrusna dermn andadur 598 2.2.2. DVN iirlerinde Nam mahlasn kullanan Fazlullahn Dvn gazel, kta, rub, terc ve beyitlerden olumaktadr.39 Fazlullahn iirleri teknik bakmdan kusursuzdur; fakat o, rann Sad ve Hfz gibi std ve dev airleriyle hibir vakit kyaslanamayacak bir airdir; bu bakmdan Fadl; ran airleri arasnda ancak iir yazd ve bir de telkin ettii fikirleri dolaysyla anlabilir.40 2.2.3. MUHABBET-NME Muhabbet-nme de Grgn lehesiyle yazlm mensr bir eserdir. Sret-i rahmn zerine yaratlan insanlarn sekinleri saylan ulemnn, zhidlerin, hukem ve hednn son menzillerinin kyamet olduu, bunlarn bu ak leminde gezindikleri esnadaki gr ve dnceleri anlatlr.41 Bu eser Abdlmecid Feriteolu tarafndan Hidyet-nme adyla Trkeye evrilmitir. 2.2.4. VASYET-NME Fazln iki Vasiyyet-nmesi vardr. Bunlardan birincisi, Muhabbet-nme adl eserinin iindedir. kincisi ise on sayfa kadar kk bir risledir.42
Fazlullah- Hurf, Cvidn-nme, Sleymaniye Ktphanesi, Laleli 1356; Ayasofya 66;Crh 147/I, Nafiz Paa 1510; Fatih 3728; Air Efendi 286 ;Millet Ktphanesi, Ali Emir, Farsa Nu: 920, 1000, 1046 39 Nam, Dvn Millet Ktp., Ali Emiri, Farsa, Nu: 186, 989. 40 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 13 41 Aksu, Fazlullh- Hurf, 279 ; Fazlullah- Hurf, Muhabbet-nme, Millet Ktp. Ali Emir, Farsa Nu: 824 42 Ali Alparslan, Cvidn-nmenin Nesimye Tesiri, (Yaynlanmam Doentlik Tezi), stanbul 1967, s.28
38

10

Eser, Fazlullahn kurduu Hurflik frkasnn akde ve inanlarnn zaptedilerek dostlarna ulatrlmas hususundaki arzusu ve vasiyetinden ibaretdir.43 Eser ilk olarak Glpnarl tarafndan yaynlanmtr.44 2.2.5. NEVM-NME Fazlullahn ryalarna dair eseridir. Mellif, rya yoluyla kendisine gsterildiini ileri srd baz gerekler ve srlarla bunlarn tabirlerini bu eserde bir araya getirmitir.45 Grgn lehesiyle yazlm olan bu mensr eserde 765te, 786 cumdell ve evvl aylarnda 786, 792 ve 793 yllarnda ve yllar belli olmayan zamanlarda kendisinin grd ryalar, bakalarnn ryalarn, baz kere ryay gren, grdn anlatmadan keif yoluyla syleyip yorumlarn bildiren bir kitaptr. 46 Feriteolunun Hb-nme adyla Trkeye evirdii eserde, ryalardan bahsedilirken bir ok kiinin ad gemektedir. Sultan veys, Tohtam Han, Emir Timr bunlardandr.47 2.2.6. AR-NME Hurflie dair eserlerde ad ,remzinin ifade ettii Ar-nme-i lh olarak geen bu kitap Fazlullahn Cvidn-nmeden sonra en nemli eseridir. 48 Mesnev tarznda, filtn filtn filn vezninde manzum bir eserdir.49 Refnin Beret-nmesi50 ve Mislnin Feyz-nme-i lhsi51 de ayn vezinle mesnev tarznda yazlm eserlerdir. Sz konusu bu iki eserin Fazlullahn Ar-nmesinden hem ierik hem de ekil zellikleri bakmndan etkilendikleri gzlenmektedir. 1120 beyitlik eser adeta Cvidn-nmedeki fikirlerin nazma dklm halidir. Eserin bir ok yazma nshas bulunmaktadr.52 3.FERTEOLU ABDLMECD b. ZZDDN 3.1. HAYATI
Aksu, Fazlullh- Hurf, 279 ; Fazlullah- Hurf, Vasiyet-nme, Millet Ktp., Ali Emiri Farsa, Nu: 993, 1009. 44 Glpnarl, Fadlallah- Hurfnin Wasiyyat-nmesi veya Wsys, arkiyat Mecmuas, II, stanbul 1957, 53-62. 45 Aksu, Fazlullh- Hurf, 279 46 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 13 47 Feriteolu Abdlmecid, Hb-nme, Atatrk Kitapl, Osman Ergin Yaz. Nu: 1321/II Yk: 36-94 48 Aksu, Fazlullh- Hurf, 279 49 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 13 50 Mehmet Yiit , Refnin Beret-nmesi, Dil Bilgisi- Karlatrmal Metin- Szlk, (Baslmam Doktora Tezi) Yznc Yl niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi, Van 1986 51 Nimet Tohumcu, Mislnin Kitb- Manzme-i Feyznme-i lh Mesnevsi, (Baslmam Yksek Lisans Tezi) Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enst. Erzurum 2002. 52 Fazlullah- Hurf, Ar-nme, Millet Ktp. Ali Emir, Farsa, Nu: 993, 1003, 1011.
43

11

zmirin Tire ilesinde dodu. Hayat hakknda bilgiler olduka elikilidir. Takprlzde, Aydnolu Mehmet Beyin hocas zzddin Abdulltif b. Meleki anlatrken lim ve fzl olan bu zatn kardeinin sapk Hurf frkasnn reisi Fazlullahn ashabndan olduunu syler, ancak adn vermez.53 Takprlzdenin vermi olduu bu bilgiler de doru grnmemektedir. nk bn Melekin Aydnolu Mehmet Beyin hocas olmas mmkn deildir.54 Takprlzde kuvvetle muhtemel bu kiilerin babas Kad Ferite zzddin ile olunu kartrmaktadr. Bu iki kardein mereblerinin ok farkl olmasna ramen aralarnn ok iyi olduunu belirten Mecd de Hurf olan kardein adndan bahsetmez.55 Ancak sz konusu eserin derkenarnda Feriteolunun adnn Abdlmecid olduu kaytldr. Ayn eserde akikde Abdlmecidden bahsedilmedii ancak Kuran lugti yazan kiinin bu zat olduuna deinilir.56 Hurflie dair tercme ve telif eserleriyle tannan Firiteolu eserlerinde Abdlmecid b. Ferite zzddn et-Tirev knyesini kullanmtr. Lugat- Knn- lh adl eserin baz nshalarnda ise knyesi Abdlmecd b. Abdllatf b. Ferite eklindedir. Muhyiddn Ferite zzddn, Feriteolu Abdlmecid, Feriteolu, kulland dier knyelerdir. Son zamanlarda yaplan bir almada, Lugat- Knn- lhnin baz nshalarnda rastlanan Abdlmecid b. Abdllatf b. Ferite eklinde isim zincirlerinden hareketle eski kaynaklarn verdii bilginin aksine Abdlmecid ile Abdllatfin karde olmadklar, Abdlmecidin Abdllatfin olu olduu ileri srlmse de sz konusu kayt bu iddia iin yeterli bir gereke tekil etmez. 57 Sz konusu eser Abdlmecide deil de baka birine mi aittir? Eserin n sznde Feriteolu szlk hakknda bilgi verirken yigirmi sekiz bab eyledm yigirmi sekiz kelime mukabilinde ki58 ifadesine yer vermektedir. Bu ifade hurf tevil asndan olduka nemlidir. Feriteolu Ik-nme adl eserini de biri giri olmak zere otuz blmden oluturmutur. Otuz Hz. sann zuhur, Fazlullahn tevile balama yadr. Btn bu veriler eserin Feriteoluna ait olduunu glendirmektedir. Feriteolu Abdlmecid, bn Melekin olu deil kardeidir. nk Feriteolunun yazm olduu dier eserlerinde zellikle de Ik-nmede ad Feriteolu Abdlmecid b. zzddin olarak gemektedir. Firiteolu Abdlmecidin Hurflie nasl intisab ettiine dair eski kaynaklarda bilgi yoktur. XIX. Yzyl melliflerinden Hoca shak Efendi Hurfler ve Bektalere dair kaleme ald Kifl-esrr ve Dfiul-err adl eserinde Firiteolu Abdlmecidin Bayezid adl birine intisab ettiini, bu zatn Fazlullahn halifelerinden emseddine mensup olduunu ve Abdlmecidin 864 (1459-60) ylnda ldn kaydeder ancak bu bilgiyi nereden aldn belirtmemektedir.59
Takprlzde, E-ekik, s.45 Mustafa Baktr, bn Melek , DA, XX , 175-176. 55 Hsammettin Aksu, Firiteolu Abdlmecid, DA, XIII , 134. 56 Mecd Mehmet Efendi, akaik- Numaniye ve Zeyilleri ( Nere Haz. Abdkadir zcan), stanbul 1989, 67. 57 Cemal Muhtar, ki Kuran Szl Luat- Feriteolu ve Luat- Knn- lh, stanbul 1993, 13 58 Muhtar, a.g.e, 99. 59 Hoca shak Efendi, Kifl-esrr ve Dfiul-err, stanbul 1291, 157
54 53

12

mrn Tirede geiren Feriteolunun lm tarihi ise 864/1459-60 yllarndadr.60 Baz kaynaklarda 1469 tarihinde ld kaytldr.61 Btn kaynaklarda ise 1469 tarihinden nce lm olabilecei belirtilmektedir. Lugat- Knn- lh adl esrine gre 1450 ylnda sadr. Gnmzde halen Tireliler bn-i Meleki tatl su Abdlmecidi ise ac su olarak bilmektedirler. 3.2. ESERLER 3.2.1. IK-NME Eser aada mstakil olarak ele alnacandan burada konu edilmemitir. 3.2.2. LUGAT-I KNN-I LH H. 854 (1450) Eyll aynda mensur olarak yazlm olan bu eser, Kuran- Kerimde geen 2300 Arapa kelimenin yirmi sekiz blmde Trke karlklar verilmi, kelimenin iinde getii ayetler gsterilmitir. Arap alfabesinde yirmi sekiz harf olmasndan dolay eserin yirmi sekiz blme ayrlm olmas Hurfilik itikadna uygundur. Eser zerine Cemal Muhtar bir alma yapm ve yaynlanmtr.62 Sz konusu almada eserin on bir nshasnn olduu belirtilmekte, ancak eserin Trkiye ktphanelerinde yirmi be yazma nshas tespit edilebilmitir. Cemal Muhtar eserin bn Melekin olu Feriteolu Abdlmecide ait olduunu belirtmektedir. Eserin baz nshalarnn giri blmlerinde yer alan Feriteolu Abdlmecid b. Abdllatif b. zzddin ifadesinden hareketle bu gr ileri srlr. Ancak Feriteolunun eserlerinin byk bir blmnde Feriteolu Abdlmecid b. zddin ismi kullanlmaktadr. Dolaysyla Muhtarn grleri salam temelli grnmemektedir. Eserin tespit edilebilen yazma nshalar: 1. stanbul niversitesi Trke Yazmalar 1696 2. stanbul niversitesi Trke Yazmalar 3989 3. Sleymaniye Ktphanesi A.Telveliolu 924 4. Sleymaniye Ktphanesi Badatl Vehbi 1979 5. Sleymaniye Ktphanesi Darlmesnevi 569 6. Sleymaniye Ktphanesi Denizli 282 7. Sleymaniye Ktphanesi Denizli 333 8. Sleymaniye Ktphanesi Denizli 288 9. Sleymaniye Ktphanesi Fatih 5260 10. Sleymaniye Ktphanesi Fatih 6260/2 11. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmut Efendi 5471 12. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmut Efendi 5493 13. Sleymaniye Ktphanesi zmir 765/1 14. Sleymaniye Ktphanesi Pertev Paa 155 15. Sleymaniye Ktphanesi Reid Efendi 851 16. Sleymaniye Ktphanesi Serez 3690 17. Sleymaniye Ktphanesi Yazma Balar 1842
60 61

Hoca shak Efendi, a.g.e., s. 157 slam Ansiklopedisi, Firite-olu IV. , 652. 62 Muhtar, ki Kuran Szl Luat- Feriteolu ve Luat- Knn- lh, stanbul 1993

13

18. Antalya Tekeli lesi Halk Ktphanesi 803 19. Manisa l Halk Ktphanesi 2863 20. Topkap Saray Ktphanesi 611 21. Anakra niversitesi lahiyat Fakltesi Ktphanesi 22. Haydar Diriz zel 23. Haydar Diriz zel 24. Millet Ktphanesi Ali Emiri Trke 70 25. Millet Ktphanesi Ali Emiri Trke 66 3.2.3. HRET-NME Hurflerin ahiretle ilgili dncelerinin ilendii eserdir. Eserin yazma nshalarnda herhangi bir yazl tarihi bulunmamaktadr. Eserin nsznde rislenin sahibinin Fazlullah bendelerinden Feriteolu olduu kaytldr. 63 Feriteolu tarafndan yazlan telif bir eserdir. Dnya ve ahiret hallerinin anlatld eserde, ehl-i cennet ve ehl-i cehennem kimdir, Hak didarn mahede edenler kimlerdir hurf teviller dorultusunda anlatlmtr. Ahiret-nme, Feriteolunun Ik-nmeden sonra en ok okunan eseridir. Trkiye ktphanelerinde bir ok yazma nshas bulunmaktadr. Eserin tespit edilebilen yazma nshalar; 1. stanbul niversitesi Trke Yazmalar 843 2. stanbul niversitesi Trke Yazmalar 9685 3. Atatrk Kitapl Osman Ergin 662 4. Sleymaniye Ktphanesi Nafiz Paa 1509 5. Sleymaniye Ktphanesi Laleli 50 6. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmut Efendi 1939 7. Millet Ktphanesi Ali Emiri 1364 8. Millet Ktphanesi Ali Emiri 1251 9. Millet Ktphanesi Ali Emiri 1363 10. Tercman Gazetesi Ktphanesi 145 11. Yap Kredi Sermet ifter Aratrma Ktphanesi 848 12. Yap Kredi Sermet ifter Aratrma Ktphanesi 930/2 13. Yap Kredi Sermet ifter Aratrma Ktphanesi 118 14. Yap Kredi Sermet ifter Aratrma Ktphanesi 181 3.2.4. HDYET-NME Fazlullah- Hurfnin Grgan lehesiyle yazd Muhabbet-nmesinin gzel bir Trke tercmesidir. Eserin n sz Farsa olup 833 Rebiul-evvelinde (1434) yazlmtr. Feriteolunun dier eserlerinde olduu gibi bu esrede de byk tasarruflar olduu grlmektedir. Hidyet-nmede kelm- ilhnin srlar, hurf- mukattaann esrr, namaz, Kabe ve Hacerl-esvedin srlar ve mahadesi, Adem ve Havvann ne olduu, blis, ilmel-yakn ve aynel-yaknin mahadesi anlatlr. Mtercim, yukarda sralanan unsurlarn srlarna talip olanlar iin sz konusu eseri Farsadan Trkeye evirdiini belirtir.64
63 64

Feriteolu Abdlmecid, Ahiret-nme,Millet Ktphanesi, Ali Emir eriye Nu: 1364 1-27 yp. Feriteolu Abdlmecid, Hidyet-nme, Millet Ktp. Ali Emir eriye Nu:1350 1-27 yp.

14

1. stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar 9685 2. Millet Ktphanesi Ali Emiri 1350 3.2.5. HB-NME Nevm-nmenin Trke tercmesidir. Eserin ne zaman tercme edildiine dair yazma nshalarda herhangi bir kayt yoktur. Fazlullahn ryalar ve tevillerinden olumaktadr. Ayrca bu eserde Fazlullahn bakalarnn ryalarn da tevil ettii gzlenmektedir. 65 1. Atatrk Kitapl, Osman Ergin Yazmalar 1321/2 2. Yap Kredi Sermet ifter Aratrma Kitapl 1277 3. stanbul niversitesi Ktp Trke Yazmalar 9685 4. Mevlana Mzesi 2916 4.HURFLK Hurflik, yalnz kelimelere verilen eitli anlamlarla yetinmeyerek bu kelimeleri meydana getiren harflerin de ayr ve gizli manalar tadn ileri srmek ve bu suretle yet ve hadisleri harflere, hatta saylara verilebilecek yeni anlamlarla izah etmeye alan bir akmdr.66 Harflere kutsallk atfedip onlardan farkl anlamlar karma eklinde ortaya km olan hurflik,67 harflerle ve hatlarla dini emirleri ve hadisleri tevil etmek, eitli metotlara bavurmak suretiyle gelecei kefettiini ileri srmek ve bu kurguyu hazrlamak iin kurulmu bir dzenektir.68 nsann ilhlatrlmas esasna gre akmn kurucusu Fazlullah, eski dinlerden, slmiyetin insana verdii nemden ve zellikle tasavvuftan yararlanmtr. Harflerin ve baz saylarn kutsal kabul edilmesi ok erken dnemlere rastlamaktadr. 69 Kprl ise Hurflii, XIV. son eyreinde yaylarak, XV. ve XVI. asrlarda Anadoluyu da kaplayan bir fraksiyonun ad olarak tanmlar.70 Esasnda yeni bir franksiyon olmayp daha nce ortaya km Btn mezheplerden birisidir. Hurflik esas bakmdan slam tasavvufuyla mterek bir ok hususta ittifak halindedir. Mesela esrar- hurf, sonra insan- kmil, devr, tevl gibi konular Fadln kendi icad olmayp islam tasavvufundan alnm motiflerdir. Fraksiyonu merdud hale getiren biraz da tensh , hull, ve ittihd gibi kabul imkansz bir takm ekillerle gln ekle sokulmas olmutur. Yine Kprl Hurflii, slam tasavvufunun nclleri zerine kurulu bir felsefe sistemi olmaktan uzak ocuka bir akideler mecmuas olarak tanmlar.71

65 66

Feriteolu Abdlmecid, Hb-nme, Atatrk Kitapl, Osman Ergin Yazmalar, Nu: 1321/2 yp. nver, a.g.e., 11. 67 Mehmet Zeki Pakaln, Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl, stanbul 1971, C.I, 650 68 nver, a.g.e., 11. 69 Melikoff, Uyur dik Uyardlar , s. 183 , Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 16-19 70 M. Fuat Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, Ankara 1976, 327. 71 Kprl, age. 330.

15

Harflerle ilgili felsef telakkiler Pythagoras (Fisagor) la balar. Fisagorcular, lemin esasnn say ve sesten ibaret olduunu syleyerek dalist bir anlay savunmulardr. Onlara gre ilk varlk nokta, noktann hareketiyle izgi oluur. izginin hareketi dzlemi, dzlemin hareketi de geometrik cisimleri meydana getirir.72 Fisagora gre eya, duyulur haldeki saylardr. Her varl bir say karlar ve bilim de bunu arayp bulmaldr. Ona gre akl, ruh, zgrlk birer saydr ve evren bir say uyumudur, bir say anlamasdr.73 Harflerin ve saylarn esrarna dayanan bu teviller, gerek anlamyla milattan nce IV. ve III. yzyllardan itibaren Ortadoudaki Helenisitik-Gnostik izler tayan dinlerde de grlr. Tevrat yorumlamay hedefleyen Kabballaya gre Tanr kendisini belirli sayda nitelik (sefirot) biiminde dsallatrarak evreni yaratmtr. 74 Baz Kabballistlere gre, balangta ak ate zerine kara ate biiminde yazlm olan Torah, yaradl annda, Tanrnn huzurunda, henz szckler halinde birletirilmemi bir dizi harf olarak bulunuyordu. Ademin gnah olmasa, belki de harfler bir baka ykye biim vermek zere birleeceklerdi. Bu yzden Torah tomar hibir sesli harf, hibir noktalama vurgu iermez. nk Torah balangta sraya konmam bir dizi harften oluur. Gelenee gre, Mesihin geliinden sonra, Tanr halihazrdaki harf birleimini ortadan kaldracak ya da bize mevcut metni bir baka sralamay gre okumay retecektir.75 Tevratta brahimin, vekili Elizeri 368 askerle drt krala kar savamaya gnderdii bildirilir (Tekvin, 14/1-4); bu rakam brn harfleriyle Elizerin saysal deerine eittir. Yahudi mistik hareketi kabbalann temel eseri olan ve Tevratn btn yorumunu ihtiva eden Zoharda harflerin srlarna dayanan bir ilimden szedilir. Yaygn kanaate gre kabbalistlerin en nemli kitaplarndan biri olan Sefer Yezirah, Hz. Musnn Trisnda yaknlarna rettii ilm-i esrrdan olumutur. Buna gre birer ilh kelime olan d varlklar arasndaki mnsebetlerin, uyum ve ztlklar hepsi brnicenin yirmi iki harfi arasnda da vardr.76 Sefer Yesirahta yukarda sz edilen yirmi iki harf, ksma ayrlr. Buna gre bu yirmi iki harfin tanesi ana harfler; yedi tanesi iftli harfler, on iki tanesi ise tekli harflerdir. Anne harfler brni alfabesindeki harftir ve bunlar btn varlklarda bulunan temel elementi hava , su ve atei sembolize ederler. Ayrca bu harfin mikrokozmik alemde, yani insan bedeninde de karlklar vardr ve bunlar kafa gs ve karndr. 77 Sz konusu yaklama hurflikte de rastlanmaktadr. Ancak temel element drde kmtr. Hava, su, toprak ve ate. brani alfabesinde yer alan yirmi iki harfin yedi tanesi ise iftli harflerdir ki bunlara doubles denilmektedir. nk bu harfler, farkl sesler telaffuz etmektedirler ve bunlar kainattaki yldzlara, haftann gnlerine, insanda yer alan alglama deliklerine ve buna benzer figrlere nfuz ederek ekillenmi, tasarlanm, yaratlm ve birletirilmilerdir.78 Hurflikte ise yldzlar, haftann gnleri ve insann uzuvlar yirmi sekiz ve otuz iki saylarn bulmak amacyla kullanlmtr.
72 73

smail Yakt, Trk-slam Kltrnde Ebced Hesab ve Tarih Drme, stanbul 1992, 30-31. Bedri Noyan Dedebaba, Btn Ynleriyle Bektailik ve Alevlik, C II, Ankara 1999, 260-261. 74 Muhsin Macit, Karakoyunlu Hkmdar Cihnh ve Trke iirleri, Ankara 2002, 34. 75 Arzu Cengil, Kabballah Yahudi Gizemi, stanbul 2004, 179. 76 Metin Yurdagr, Cefr, DA, C.VII, 216 77 nver, a.g.e. , 21-22 78 nver, a.g.e. 22

16

Kabballahda harfler saylarla eletirilmi ve Tanr isimlerinin harflerinin yerleri belli matematiksel kurallara gre deitirilerek yeni anlam tretmelerine gidilmitir.79 Hurfliin oluumunda Kabballah kadar Hristiyanlk da etkili olmutur. Erken dnemden itibaren bask altnda yaayan Hristiyanlar, mensuplarna zel bilgileri aktarabilmek iin metinlerinin eitli yerlerine ifreli cmleler koydular. Hristiyanlktaki bu eilimi glendiren sebeplerden biri, erken dnemlerden itibaren onlarn Hurflik konusunda uzman olan gnostik evrelerle iliki kurmalardr. Yeni Ahidde kullanlan en nemli ifre Vahiydeki 666 saysdr. Hristiyanlar, tarih boyunca deccli simgelediini dndkleri 666 saysn Hz. Muhammedin de dahil olduu pek ok kiinin adna uygulamlardr.80 slam tarihi boyunca zellikle Azerbaycan, ran, Irak blgelerinde keilerin etkin faaliyet gsterdikleri bilinmektedir. slam mistisizminin Hristiyanln etkisiyle ortaya kt bile sylenmektedir. slmiyetin zellikle Suriye, Msr ve Mezopotamyada yaylmas zahitlie eilimli kimseler iin manevi bir iklimi iyice gelitirdi. Hristiyanlarla temaslardan edinilen deneyler, Mslmanlara tam bir zahitlik okulu devini grd. Ancak bundan sonradr ki zahitlik temaylleri daha byk lde grnd ve daha geni evrelere yayld. Bu cereyann temsilcileri, kurallarn Ahdi Atikten aldklar szler ve delillerle tamamladlar ve bunlar kendi fikirlerini desteklemek iin kullandlar.81 slmdan nce Araplar arasnda gaybdan haber verme iddiasyla eitli yntemler kullanlyordu; ancak kaynaklarda harflerin esrarna dayanan bir sistemin varlndan sz edilmemektedir.82 slm dnyasnda harflerin baz gizli zelliklere sahip olduu dncesi hayli eskidir. Mesel VIII. yzylda ar ilerden Mugre b. Sad el-cl Allah harflere benzetmitir.83 Hurf ilminin slm dnyasnda ilgi grp yaygnlamasnda Marfi Kerh, Znnn el-Msr, Sehl et-Tster, Cneyd-i Badd, ibl, Abdlkdir-i Geyln ve Muhyiddin bnl-Arab gibi mutasavvflarn byk tesiri olmutur. 84 Fazlullah- Hurf sz konusu kiilerden etkilenmekle birlikte, daha ok iBatnlerin tesirinde kalmtr. iler hermetizmin baz unsurlar ile Fisagorcu bak asn bir araya getirerek cefr denilen sistemi oluturmular; baz i mellifler ise hurf ilminin Hz. Ademden balayarak Hz. Muhammede kadar btn peygamberler, Hz. Muhammedden sonra ise Hz. Ali ve Hz. Hseyin ile Cafer esSdk ve Ali er-Rz bata olmak zere btn imamlar tarafndan kullanldn iddia etmilerdir. Bu inancn slm aleminde gelimesinde ann etkisi ok byk olmutur.85
79 80

Cengil, a.g.e. 179 Mehmet Emin Bozhyk, Hurf, DA, C.18, 398 81 Ignaz Goldziher, slmda Fkh ve Akaid, ev. lhan Bagz, Ankara 2004, 172. 82 Bozhyk, a.g.m., 398 83 Aksu, Hurflik, 408 84 Bozhyk, a.g.m., 399 85 Bozhyk, a.g.m., 400

17

i gelenee gre, El-Cefr adl gizler kitabnda yer alan ve gelecei bilmede yararlanlan harfler bilmi; yorumlar yapma ve nceden bilme zerine birok kitap daha adna mal edilen ve bu bilgi kendisine Al tarafndan aktarlm bulunan, altnc mm, Cafer es-Sdka ulamaktadr. Arap harfleri zerine yorumlar, Cafer esSdkn bir rencisi olmas gereken, simyger ve sf, Cbir ibn Hayynn Kitbul-mznnda yer alyor. Cbir, yazlarnda ilmini, bu mridden aldn sylyor ise de, hibir kaynak onun adn, Cafer es-Sdkn mridleri arasnda anmamaktadr.86 Fazlullah'n retisi, bir anthropomorfizm ve tasavvuf grn altnda bir panteizm'dir, Hurflik ve ilik arasndaki sk ilikinin kant olarak, Cefr kaynakldr. Ancak Fazlullah, bn Arabi'den ve ranl smil yazarlardan da etkilenmitir.87 Aslnda Fazlullah, kendi dnemine kadar grlen batn anlaylarn gl bir harmanlaycsdr. Bir yandan Fisagor, te yandan Kabbaladan balayarak Hristiyan mistisizmine ve slamn douundan itibaren Mslman blgelerde grlen tm mistik tasavvufi anlaylar bilmektedir. slm kltrnde hurf ilminin ekillenip yaygnlk kazanmasnda bnlArabnin nemli bir yeri vardr. El-Fthtl-Mekkiyenin ikinci babnda bu konular ileyen bnl-Arab ana fikirlerini, varlk mertebeleriyle harflerin sembolik ve saysal dzeni arasndaki tekabl esasna dayandrmaktadr. Sz konusu tekabller ematik olarak felek sistemleri, varlk trleri, drt unsur ve onlarn harf sembolizmindeki karlklar eklinde dzenlenmitir.88 slm dnyasnda hem Snn alimler arasnda hem de ilerde grlen hurf temaylleri sistemletirerek geni bir corafyada yaylmasna zemin hazrlamak Fazlullah- Hurfye dmtr. 1339/40ta Astarbdda doan Fazlullah, ncil, Tevrat ve Kuran bilen derin bilgili biridir. Otuz iki yanda, tasavvuftaki slkn tamamlayarak gezgin derviler tarikatna katlm ve hac ziyaretini yaptktan sonra Harizme dnmtr. 1376da Tebrizde gn gece sren bir kendinden gei sonrasnda, kendisine gerei aklama ve harflerin batn anlamn retme grevi verilmiti.89 Fazlullahn Hurflii sistemletirerek yayma almas Timur dnemine rastlamaktadr. Timurun saltanat dneminde (1370-1405) ran, Harizm, Azerbaycan ve Irak blgeleri eitli tarikatlar ve eyhlerin yaygn bir ekilde faaliyet gsterdii muhitlerin banda gelmekte, ilim ve tarikat ehline deer veren Timurun hogrs de bunlarn faaliyetlerini kolaylatrmaktayd.90 Ayrca Timur dneminde tasavvuf ile ilik arasnda zel bir ilikinin tesis edildii bilinmektedir. Zira her iki mereb de youn olarak bu dnemde ortaya km ve yaylmtr.91 Byle bir kltr ortamnda Fazlullah btn eyhlerinden olan ve Serbedrlerle birlikte Horasanda isyanlara karan eyh Hasan- Cr ve onun halifelerinin tesiriyle sistemi kurmaya akidesini
86 87

Melikoff, Hac Bekta Efsaneden Geree, (ev. Turan Alptekin), stanbul 1998, 164-165. Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 186-187. 88 Bozhyk, a.g.m., 399 89 Melikoff, Hac Bekta Efsaneden Geree, 162 90 Aksu, Hurflik , 408. 91 nver, a.g.e. 61

18

yayamaya almtr.92 Kendisini Mehd olarak tanyan ve tantan Fazln evresinde balangta Fahreddin, Cell-i Burcird, Fazlullah- Horasan, Abdullah- sfehn, Nyinli ve Reitli iki kii ve Hurf melliflerden Mir eriften ibaret yedi kii toplanmt. Bunlar Fazla inanan ilk kiilerdi.93 Sz konusu yedi kii temelde Hurflik dncesinde yedi saysnn nemini de belirtmektedir. 1384 ylnda has yandalar arasnda kendi Mehdiliini ilan eden Fazl, vakti geldiinde klcn kuanarak huruc etmeye dair taraftarlarndan gizliden gizliye biat almaya balad. Bu andan itibaren Fazln taraftarlar balarna ve bedenlerine beyaz yn kyafet rtmeye baladlar. Bununla Mehdinin askerlerinin ona biat ederken giydikleri kefene ve kuandklar klca iaret etmi olmaktadrlar. Zira kefen giyen Mehdi yanllar bu ritelleriyle, kendilerinin Mehdi nderliinde cihat etmeleri iin Allahn hayata dndrd ller olduklarn ikrar ettiklerini gsteriyorlard.94 Fazlullah davetini gerekletirirken kendisini tpk Hz. dem, Hz. sa ve Hz. Muhammed gibi Allahn halifesi olduu tezini iliyor ve Mehd olduunu savunuyordu. Allahn ve kainatn knhnn ve hakikatinin kendi zatnda tecelli ettiini ve kendisinin son peygamber olduunu iddia ederek dinini yaymaya alyordu.95 sdan baka Mehd yoktur melinde olan ve hadis olarak nakledilen sz, esas inan haline getiren Hurflik, Fazln ayn zamanda s olduunu kabul etmitir.96 Fazl, doduu yer olan Esterbd dnda Horasan, sfahan, Cln, Tebriz ve irvan gibi yerleri dolap buralarda inancn yaym, halifeler yetitirmitir. Onun ldrlmesinden sonra en nemli adam ve ba halifesi Ali el-Al97 bata olmak zere ok sayda mrit ve halifesi iddetli basklara ramen Horasan, sfahan, Suriye, Azerbaycan ve Anadoluda Hurflii yaymaya almlardr. nanlarn baz lim, air, sanatkar ve devlet adamlaryla seyyitlere benimsetmi; yetitirdikleri airler araclyla da halkn arasndaki konumlarn glendirmilerdir.98 Tevllerini yedi kiiyle yaymaya balayan Fazln fikirlerinin, bazen saraylara ve sultanlara da nfuz ettii kendilerini dervn- hellhr ve rst-gy (helal yiyen ve doru syleyenin dervileri) diye tantarak gven telkin ettikleri bilinmektedir.99 Fazlullahn ldrlmesiyle Hurflik ok sk bir takibe uramtr. 1427 ylnda Hurflerden Ahmet Lorun, ahruha suikastndan sonra, Ahmet Lor derhal ldrlmtr. Ahmetin stnde bulunana anahtar, evinin bulunmasn salam, takke dikmekle geinen bir Hurf olduu anlalm, dostlarndan Mevln Marf adl bir hattat da tutulup hapsedilmi, Ahmet Lorla konutuklar anlalan birok Hurf yakalanp ldrlm, cesetleri yaklmtr.100 Btn bu gelimelerden sonra

Rfk Mell Meri, Hurflik, (Yaynlanmam Lisans Tezi) stanbul nv. Edb. Fakltesi, stanbul 1936, 3 93 Aksu, Fazlullah- Hurf, 278. 94 Melikoff, Hac Bekta Efsaneden Geree, 164 95 Huart, Hurflik, 598. 96 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 20 97 Aksu, Ali el-Al, DA , XVIII. 408-412 98 Aksu, Hurflik, 409 99 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 12 100 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 27.

92

19

Fazlullahn kz Mahdumzde, 1427de Tebrizde Cihnahn buyruu zerine, be yz Hurf ile birlikte ldrld ve cesedi yakld.101 Btn bunlardan dolay Hurfliin ana merkezlerinden biri olan Tebriz, her zaman nemli olmutur. Hallac- Mansur geleneine bal Hurflerin oluturduklar dini hava Tebrizde ok youndur. Bu yzden eyh Bedreddinin Kahiredeki hocas eyh Hseyn-i Ahlt, onu Badat, am veya baka bir yere deil Tebrize gndermitir.102 eyh Bedreddinin Hurf olduu bildirilmekle beraber, A. Yaar Ocak onun Hurf evrelerle temasa girdii ve o evrelerin etkisinde kalarak mistik duygulara kapldn belirtir.103 Hurf metinlerinin ketebe kaytlarndan anlaldna gre; Hurfliin faaliyet merkezleri; Rumelide Deliorman, Arnavutluk, Filibe, Tatarpazarc, Varna, Ahyolu ve bilhassa Ergirikasr ; Msrda skenderiyye; Anadoluda Akahisar ve Osmanoullar devletinin merkezi olan stanbuldur.104 Ayrca devlet arivlerindeki kaytlardan anlaldna gre, Halep, Bitlis, Eskiehir ve Sivas yrelerinde de Hurfler bulunmaktadr.105 randa tenkle urayan Hurfler, Anadolu ve Rumeliyi kendilerine bir snak grmler, oralara hicret etmilerdir. Hoca shak, Fazln ldrlmesinden sonra hlifesi Aliyyl-Alnn Anadoluya geip Hac Bekt tekkesinde oturduunu; Bektlere Hurflii telkin ettiini syler.106 Hurf halifelerinin XV. yzyln bandan itibaren Tebriz Halep yoluyla Anadoluya gelerek propagandalarna baladklar ; inanlarn tasavvuf, vahdet-i vcd ve ilm-i esrr- hurf gibi daha nce mevcut olan fikir ve inanlar iinde gizleyerek yaymaya altklar; Horasan, Azerbaycan ve sfehnda olduu gibi Anadolu ve Balkanlarda da hem halk hem yneticiler arasnda bir evre edindikleri ve nihayet Kalenderilerin ararlarna szdklar bilinmektedir. elebi Sultan Mehmet ve olu Sultan Murat zamannda balayan Hurf etkisi Fatih Sultan Mehmet dneminde saraya kadar ulam, Takprzdenin ifadesine gre gen padiah bile bir ara bu harekete meyletmitir.107 Hurfiler Herat, sfehan ve Tebrizde uyguladklar taktikleri Osmanl lkesinde de uyguluyor, bir yandan yenieriler arasnda taraftar bulmaya bir yandan da padiah etkileyerek iktidar ele geirmeye alyorlard. Durumun vehametini gren vezir Mahmut Paann ulemay uyarmas zerine Fahreddn-i Acem Hurflerin cezalandrlmas konusunda padiah Fatih Sultan Mehmeti ikna etmi, yakalanan Hurfler Edirnede ldrlmtr.108 Bu olay, Osmanl topraklarnda Hurflerin bundan byle 16. yzyl boyunca da srecek olan sk takibatlarnn ve lm cezasna muhatap tutulmalarnn balangc oldu. 16.
Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 189. nver, a.g.e. 66. 103 Ahmet Yaar Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler, (15-17. Yzyllar), stanbul 1998, 150. 104 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 31 105 Aksu, Hurflik, 411 106 Hoca shak, a.g.e., 4-5. 107 Aksu, Hurflik, 411 108 Takprzde, e-akik , s. 120.
102 101

20

yzyla ait baz mhimme kaytlar, zellikle Balkanlarda muhtelif ehir ve kasabalarda sk sk Hurf takibatnn yapldn, zedeka ve ilhad sabit grlen pek ok Hurfnin idam olunarak cesetlerinin yakldn gsteriyor; bu kaytlara konu olan kiilerin fiilen Hurf olmasalar bile, onlarn inanlarndan etkilenen deiik kesimlere mensup ahslar olduu muhakkaktr.109 XV e XVI. asrlarda Alev-Bektalerin Anadolu ve Rumelide Safevlerin propagandasn yapmalar, ran ahn meru metbu tanmalar, ona her frsatta yardm etmeleri Osmanl merkezi hkmetinin dikkatini ekmesinin ardndan zellikle Alevlere kar Yavuzla beraber iddetli bir takip ve tenkil siyaseti balamtr. Ayn akbete Kalenderlerle beraber, eriata aykr hareketleri gerekesiyle Hurfler de maruz kalmtr.110 Buna ramen XVI ve XVII. yzyllarda Hurflik Osmanl toplumunu etkilemeye devam etmi, bir yandan Bektailiin temel inanlar arasna girerken te yandan Bektailikten bamsz temsilciler yetitirmitir. Anadolu ve Balkanlarda Hurfliin yaylmasnda Nesim ve Feriteolunun byk katks olmutur. Muhtelif kaytlarda XVI. yzylda Anadolu ve Rumelide eitli blgelerde k ad verilen Hurflerin takip edilmesine, tutuklanp cezalandrlmasna dair emirnmeler gnderildii anlalmaktadr.111 Allahn insan bedenine hull ettii inancnn ok gl olmas, Anadolu ve Rumelide yayl srecinde Bayram Melmlerini, Kalenderleri, -bu kanalla Bektalii- ve baz Halvetiyye evrelerini, hatta Kzlbal ok derinden etkilemitir. Hurfliin Hz. say Hz. Muhammedden daha yce bir makama karmak gibi kimi Hristiyanlk motifleri konusunda ise Molla Kbz ve Hkim shk benzeri ulemaya ok byk tesiri olmutur. Bu tesir zellikle Osmanl topraklarnda ok gizli fakat yaygn biimde yzyllar boyunca srp gidecektir.Osmanl toplumunda zndklk ve mlhidlikle sulanan suf veya ulemann ortak noktas da Hurfliin hull inancn deiik biimlerde benimsiyor olmalardr. 112 Hurflikle Bektalik iki ayr akm olmalarna ramen en ok ilinti ikisi arasnda kurulur. B. Atalay, Bektalik bir tarikat iken, Hurflik ayr bir din ve mezheptir der. Glpnarl da Hurflii kimi zaman bir din veya mezhep bazen de tarikat olarak tanmlar. XVI. yzyldan itibaren Bektalik ile Hurflik biribirlerine o kadar karmlardr ki ayrt etmek glemitir. Szgelimi Bektalikteki Noktatl-Beyn adyla bilinen ve ok nemli kabul edilen dua, tamamen Hurf motiflerle rlmtr.113 XIV. Yzyln ikinci yarsnda Azerbaycanda ortaya kan ve yaylan Hurflik, kurucusu Fazlullahn ldrlp, taraftarlarnn Timur ynetimi tarafndan takibata uramasyla beraber, XV. yzyln ikinci yarsndan itibaren Anadoluda, Rumeli topraklarnda yaylmaya balam114 ve buradaki tarikatlarn hepsini deilse de bir ounu etkilemitir. Fakat onlarn etkisi daha ok Bektalik iinde kk bulmutur. Bunda Bektalerde zaten var olan gizli hakikatin srrna duyduklar

109 110

Ahmet Yaar Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler,(15-17. Yzyllar), 133. Glpnarl, Mevlanadan Sonra Mevlevilik, stanbul 1983, 269. 111 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 32 112 Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler,(15-17. Yzyllar), 134. 113 Besim Atalay, Bektalik ve Edebiyat, 2. Bask, stanbul 1991, 48. 114 Ocak, Bektalik DA, V, 375.

21

isel sevginin etkisi byk olsa gerektir.115 Bununla birlikte Osmanl dneminde Hurfler, yayllarnn nemli miktarn Bekta grnerek gerekletirmilerdir. Yaylmalarnn yannda XIX. yzyla kadar Rumeli, Msr ve Anadolunun baz blgelerinde; Hurfler, Bekta grnerek inanlarn muhafaza etmilerdir. Grnte Bekta izlenimi veren Hurfler, Hac Bektan adn sadece korunmak iin anmlardr.116 Bu, bedenden en st dzeyde kurtulma ve Tanr'y kendinde bulma amal, kemal'i bedenin strabnda aray; en yksek anlatmn, Fazlullah'n bir rencisinde, mridinin retisinin en iyi yaycs ve muhtemel olarak onun damad, Trk Seyyid mdeddin Nesm'de bulacaktr. Anadolu'da ve Rumeli'de, geliimini borlu bulunduu, o ve onunla birlikte brleri sebebiyledir ki, bu horlanm ve zulme uram reti; Trkiye'de, Nesm'yi balca yedi air ve velleri arasnda sayan Bektalerin, cemaat d (heterodoxe) tarikatleri iinde yaamn srdrd. Harflerin tanrsall zerine hurf nas'lar (dogme), Bektaliin yaps iinde aklanm ve retilmi olabilir. Tekke'lerin duvarlarn bir hurf ikonografi sslerdi, gnmzde de bu, Bektalerin evlerinde hl grlebilir. Trkiye'de Hurflii Bektalikten ayrmak imknszdr: Her ikisi, zlmez balarla balanmlardr. 117 Melikoffun bu dncelerine kendisi de bir Bekta dervii olan, Bedri Noyan Dedebaba katlmaz. Dedebaba Hurflik ile Bektaliin uzaktan yakndan ilintisinin bulunmadn belirtir.118

4.1. ZAHR-BATIN Btn: i, gizli, derun, i nihan, gizli lem; zhir: D, grnen, bir eyin d yz ve grnen taraf119 anlamlarna gelir. Btn kelimesinin mastarn oluturan batn ve butn gizli olmak; bilmek, bir eyin i yzne ve bir kimsenin srlarna vkf olmak mnalarna gelir. Batn veya butnun kart olan zuhrun mnalar iinde de ak ve ikr olmak ayrca muttali olmak gibi anlamlar vardr.120 Btn kelimesine nisbet eki eklenmesinin sonucunda ise Btin terimi olumutur. Batin kelimesi, eyann gizli ynlerini ve kendine has zelliklerini bilen anlamna gelmekte; tabiatyla kelimenin oul formundaki Batiniyye de anlan vasf haiz zmreleri nitelemektedir.121 Bu kelimelerin szlk anlamlar zerinde herhangi bir ihtilaf bulunmamakla birlikte, Btiniyye teriminin zellikle slam mezhepleri tarihi teriminolojisinde karl olduka mulak bir mahiyettedir. Bu mulaklktan dolay sz konusu terim anlam evreniyle ilgili olarak herkesin zerinde ittifak ettii bir tanm gelitirilemedii dikkati ekmektedir. Btiniyye, spesifik olarak gemi dnemlerde
J. Kingsly Birge, Bektalik Tarihi, ev. Reha amurolu, stanbul 1991, 167. Y. Ziya Yrkan, Anadolu Alevleri ve Tahtaclar, nr. Turhan Yrkan, Ankara 1998, 466. 116 Glpnarl, Hurflik Metinleri Katalou, 33-34. 117 Melikoff, Uyur dik Uyardlar, 188. 118 Bedri Noyan Dedebaba, Btn Ynleriyle Bektalik ve Alevlik , Ankara 1999, II, 291. 119 Sleyman Uluda, Tasavvuf Terimleri Szl, stanbul, 2002. 120 Bekir Topalolu, Btn DA, V, 187. 121 Avni lhan, Btniyye, DA, V,190-191.
115

22

smilyye frkasna verilen bir isim olup, bu isim, anlan frka mensuplarnn kutsal metinlerin szel kalplarnn ardndaki gizli manaya tekabl eden btn kavramna ynelik ar vurgularna iaret etmekte; daha geni erevede ise, btn anlam uruna nasslarn literal anlamlarn yok etmekle sulanan herkes iin kullanlan bir nitelemedir.122 Glpnarlnn tanmlamasna gre ise, Btniyye ve Btnilik, bata erken dnem ar i frkalar olmak zere, yldzlar yeryznde tasarruf ve tedbir sahibi sayan Sbilikle eski Hint-ran-Yunan inanlarnn karmndan oluan ve slam bu inan sistemlerine uyarlamaya alan anlaylarn tmdr.123 Kurann i anlamna vakf olanlar nezdinde onun d anlamnn lzumsuz olduuna veya er ykmllklerin dnyann dzenini korumak ve Kurann derin anlamlarn kavramaktan yoksun insanlar idare etmek maksadyla vazedildiine inanmak124 Glpnarlya gre Btnilik olarak tanmlanmaktadr. Ahmet Atee gre, her zhirin bir btn olduunu ve Kuran ile hadislerin ancak tevil ile anlalabileceini iddia eden frkalarn tm iin kullanlan ortak biri isim veya lakaptr.125Hilmi Ziya lken ise, i mezhebine mensup olanlarn fikri cephesine verilen isim126 olarak tanmlar. Batnlik denilence ilk akla gelen phesiz batn tevildir. Herhangi bir kelime veya sze, ait olduu dilde karl bulunmayan anlam ya da anlamlar yklemeye tekabl eden batn tevil, sadece bir dine veya frkaya zg bir hususiyet olmad gibi, salt kutsal metinlerle snrl bir olgu da deildir.127 Konuyla ilgili kaynaklarda, M.. IX. asrda yaayan Yunanl air Homerosun iirlerinin ilk defa alegorik (btn) biimde yorumland grlr. Yunan dncesinde zellikle Stoaclarn rabet ettii bu yorum yntemi, Hz. sa ile ayn zaman diliminde yaayan ve zengin bir aristokrat aileye mensup olan skenderiyeli filozof Philo (M..25-M.S. 50) tarafndan Yahudi kltrne aktarlmtr. Philoun kutsal metindeki lafzi/literal anlamlarn, zhiri esas alan insanlara; alegorik/btn anlamlarn ise, soyut hakikatler zerine tefekkr eden ve hayatn manevi ynn n plana karp bedene deer atfetmeyen sekin insanlara hitap ettii eklindeki dalist anlay, Eflatuncu felsefe ile irtibatlandrlmtr.128 Philo Tevratn Tekvin blmnde bulunan yaratl kssasn kendi tevilleri dorultusunda yorumlamtr. Bu yoruma gre, Allah, idealar leminde insan- makbule tekabl eden saf akl yaratmtr. Daha sonra bu akln yeryzne en yakn rneini, yani demi var etmi ve ona his vermitir. Ona verilen bu his Havvdr. Akl hisse ram olmu ve lezzete boyun emitir. Bu lezzet, Havvy iva eden ylan eklinde temessl etmitir. 129 Philo, Eski ve Yeni Pisagorculuklarn tevars ettii say gizemciliine dayal hurf teviller de retmitir. rnein, blnmezliinden dolay bir saysnn, ilk
M.G.S. Hodgson, Btiniyye, The Encyclopaedia of Islam, E.J. Brill, Leiden 1979, I. 1098. Abdlbaki Glpnarl, Tarih Boyunca slam Mezhepleri ve ilik, stanbul, 1997, 136. 124 Abdlbaki Glpnarl, 100 Soruda Tasavvuf, stanbul, 1985, 87. 125 Ahmet Ate, Btiniye , A, stanbul , 1993, II. 339. 126 H. Ziya lken, slm felsefesi: Kaynaklar-Tesirleri, Ankara, t.y. 24. 127 Mustafa ztrk, Kuran ve Ar Yorum: Tefsirde Btnilik ve Btni Tevil Gelenei, Ankara, 2003, 143 128 ztrk, a.g.e. 145. 129 ztrk, a.g.e. 146.
123 122

23

illetin sureti, nefsin ve hayatn yaratcs olduunu; buna karlk iki saysnn blnebildiini, dolaysyla errin balangc ve ktln yolda olduunu ileri sren Philoa gre, bir says Allah; iki, varl; , bedeni; drt potansiyel btnl, be says ise, duyusal hayat sembolize etmektedir. Philoun er hkmler konusundaki genel yaklam da yine byk lde alegorizme dayanmaktadr. er ykmllklerle ilgili nasslardaki lafzi anlamlarn karsna ahlaki anlamlar yerletiren Philo, din yaantdaki uygulamalar, kulluk iin gerekli olan ahlaki koullarn birer gstergesi olarak telakki etmitir. 130 Philoun sistemletirdii alegorik yorum nazariyesi, bilahare Hristiyan tefsir/yorum geleneine intikal etmitir. zellikle Kilise Babalarnn bu yorum geleneini benimsedikleri ve kullandklar grlmektedir. Kilise Babalar, Kitab- Mukaddeste saya iaret eden birtakm gstergeler aramlar ve konuyla ilgili pasajlarn literal anlamlarndan bamsz yorumlamlardr. Mesela, St. Justin Martyr, aya kitabndaki Ve reislik onun omuzunda olacak ifadesine, Mesih, armha gerilecektir. eklinde bir anlam yklemek suretiyle btn tevilin tipik bir rneini sunmutur. te yandan, tefsir ve yorum anlayn Hristiyanlktaki marifet (gnosis) doktirini zerine ikame eden skenderiyeli Clement de (. 215) kutsal metinlerin, esrarl bir dil ile konutuunu, muhataplarna vermek istedii mesaj semboller, mecazlar ve alegorilerin arkasna gizleyerek sunduunu, iddia etmi ve bu metinlerin gerek anlamlarn ortaya karmann ancak alegorik yorum sayesinde mmkn olacan savunmutur. Byk lde Philodan etkilenen Clement Hz. Musann getirmi olduu er hkmlerden her birinin drt anlam dzeyi olduunu, Kitab- Mukaddesin zhir formuna itibar edilmesi durumunda, elde edilen anlamn kiiyi ancak basit bir iman dzeyine ulatracan; buna karlk, alegorik anlamlarn imann en yksek mertebesine eritireceini iddia etmitir.131 Bu balamda, Ahmed Hallin Clementin drt ynl anlam teorisiyle, slam tefsir geleneinde zellikle iiler ve sufilerin, Kurandaki her ayetin zhir, btn, hadd ve muttala olmak zere drt ayr anlam boyutu olduuna ilikin kabulleri arasnda irtibat kurmas ve bu iki evrenin, sz konusu kabulleri Hz. Peygambere atfettikleri bir takm hadislerle temellendirme yoluna gittiklerini belirtmesi gerekten dikkat ekicidir.132 slmda zhir ve batn olmak zere iki bilgi trnn olduu gr ilk defa iler tarafndan ortaya atlmtr. Hz. Ali henz hayatta iken evresinde toplanan baz kiiler ondan baka hi kimsenin bilmedii bir btn ilminden sz etmilerdir. Fakat Hz. Ali bu iddialar reddederek Allahn kendisine lutf ettii zeka ile nasslardan kard baz mnalar dnda herkesin bildiinden farkl bir ilme sahip olmadn belirtmiti. Buna ramen iler Hz. Alinin baka insanlarn bilmedii btn ilmine sahip bulunduu, onun ilim ehrinin kaps olduu inancn

ztrk, a.g.e. 149. ztrk, a.g.e. 150. 132 Ahmed Hall, Neetut-Tefsr fil-Kutubil-Mukaddese vel-Kurn, skenderiye, 1954, 5. (Aktaran, ztrk, a.g.e. 150. )
131

130

24

srdrmler ve kendisine ait olduunu iddia ettikleri baz szler rivayet etmilerdir.133 Btniliin slm toplumlarna girii konusunda eitli grler bulunmaktadr. Tarihsel sreci Hz. Muhammed (nzul) dnemine kadar indirilir. zellikle huruf-u mukattaa zerine Yahudilerin eitli teviller yaptklar rivayetleri kaynaklarda yer alr.134 Buna mukabil, zellikle Mslman aratrmaclar Btniyyesmilyyeden Bbilik-Bahlie, hvn- Safdan Muhyiddn bn Arabye kadar muhtelif frkalarn, felsefi ekollerin ve mutasavvflarn Kuran ve hadis nasslarna ynelik btn yorumlarnn kken itibaryla Philoun alegorizmine dayandna ilikin kesin yarglarda bulunmulardr. Buna ramen Yahudi ve Hristiyan dncesindeki bu tevil anlaynn slam dnyasndaki btn tevilciler zerindeki etkisi hangi yolla gerekleti? sorusu sorulmaktadr. Sz konusu sorunun cevab genellikle Medine Yahudilerinde aranmaktadr. Arap Yarmadasna ne zaman yerletikleri bilinmemekle birlikte bata Medine olmak zere yarmadann eitli blgelerinde ok sayda Yahudi kabilesinin yaad, tarihsel verilerle sabittir. te yandan nzul dnemi Medinesinde Yahudilerin Beytlmidras diye bilinen bir eitim-retim kurumlarnn olduu ve Hz. Peygamber bata olmak zere baz sahabelerin Beytlmidrasa gidip onlarla tantklar bilinen bir husustur. Yahudiler nezdinde, Tevratn yceltildii bir yer olarak telakki edilen ve Sinegogdan bile stn saylan Beytlmidras messesesinin, fonksiyon itibariyle Tevratn dern anlamlarnn kefetmeye ynelik yorum faaliyetlerine mahal tekil ettii gz nne alndnda, btn tevil ynteminin ilk dnem Mslmanlarnn yan banda bizzat Yahudiler tarafndan uygulandn rahatlkla sylemek mmkndr. Kald ki, olduka eski tarihli slam kaynaklarndaki baz kaytlar, nzul dnemindeki Medine Yahudilerinin, btn tevilin vazgeilmez enstrmanlarndan biri olan cmel hesabna dayanarak Kuran ayetlerindeki baz harflerden kehanet tarznda bir takm anlamlar karma konusunda da bilgi sahibi olduklarna iaret etmektedir.135 Her ne kadar Philo ve Hristiyan Babalarn tevil yntemleri rnek alnm gibi grnse de slamiyetin ilk dnmelerinde zellikle meseller ilgili ayetler zerine yaplan sembolik yorumlar, ifadelerin literal anlamlarndan bamsz olsalar da, Kurann zne ve iletmek istedii mesajlara ters dmeyen, bilakis bu mesaja derinlik ve manevi bir boyut katmay hedefleyen bir karaktere sahiptir. Ne ki, sahabe asrnn sonlarna doru ortaya kan siyasi atmalar ve kamplamalarla birlikte , sz konusu tevillerin, gerek yntem gerek ierik gerekse ama bakmndan hzla deimeye yz tuttuu grlmektedir. Kurann tamamen subjektif kabullerle tevil edilmesine Gliyye namyla mehur ar iilerin nclk ettikleri dikkati ekmektedir.136 Gliyye szlkte haddi amak manasna gelen gulv kknden oul anlamnda bir nisbet ismi olup itidal izgisini aanlar demek olur. Mezhepler tarihiyle ilgili olarak eser yazan Snn ve i mellifleri, gliyye terimini genellikle
Sleyman Uluda, Btn lmi , DA, V. 188. Bu konuda geni bilgi iin bkz. Mustafa ztrk, Kuran ve Ar Yorum: Tefsirde Btnilik ve Btni Tevil Gelenei, Ankara, 2003, 51-65. 135 ztrk, a.g.e. 156-157. 136 ztrk, a.g.e. 164.
134 133

25

immet konusunda ar grler benimseyen ve iya ballk iddia eden gruplar iin kullanmlardr.137 z Gliyyenin btn tevil anlayn ise u ekilde aklamaktadr. Mild I. yzylda eski Yunan felsefesinden Yahudilie geen ve Tevratn zhir ve btn anlam bulunduu eklinde yaygnlaan btn tevil Yahudi asll olan Abdullah b. Sebe, Meymn el-Kaddh ve olu Abdullah b. Meymn gibi mhtedi grnen kimselerce slm dnyasna tanm ve daha ok smiliyye mezhebinin mensuplarnca benimsenmitir. En ge III. (IX.) yzyldan itibaren Gliyye arasnda Kurn- Kermin sembolik ve btn tefsiri gelitirilmitir. Bunlardan baka Hz. Ali, oullar Hasan, Hseyin ve Muhammed b. Hanafiyyenin kutsall, belirli bir dereceye ulaldnda din mkellefiyetin dmesi, dinin emir ve yasaklarnn kabul edilmemesi, mal ve kadnda ortaklk gibi hususlar gl frkalarda grlen ar dncelerdendir.138 Ayrca Gliyyede, daha sonra Fazlullah Hurfde de grld gibi hull inanc da olduka yaygndr. Gliyye Hz. Ali merkezli olmakla birlikte onun yaad Medinede deil de, daha ok, Yahudi, Hristiyan, Zerdt ve Gnostik meneli kimselerden teekkl eden Kfede ortaya kmtr. Kfenin ayn zamanda, skenderiye kkenli Hermesiliin merkezi olduu ve Gliyyenin Kfeli nclerinin de hermetik metinlere muttali olduklar unutulmamaldr.139 Btn bu tespitlere ramen, nasslar btn tarzda yorumlama gelenei slam dnyasnda frka veya mezhep dzeyinde Keysniyye140 iasna mensup gruplar tarafndan balatlmtr. Keysniyyenin, srr-btn bilgi, tevil, btn ve fk-enfs ilmi gibi nazariyelerin yannda, dinin gerekte bir insana itaatten ibaret olduu; namaz, oru, hac ve zekat gibi temel din vecibelerin bu anlay dorultusunda sembolik olarak yorumlanmas gerektii, bu unsurlarn bilgisinin Hz. Ali tarafndan olu Muhammed b. Hanafiyyeye retildii belirtilmektedir.141 Keysniyyenin bir ok ayet ve hadisi kendi tevil yntemleriyle izah ettikleri bilinmektedir. Bir Keysniyye grubu olan Harbiye frkasnn Tn suresindeki yeminlere ilikin tevilleri ile Philoun Tevrat metinlerine tatbik ettii alegorik yorumlar arasnda dikkat ekici bir benzerlik olduu sylenebilir. u farkla ki, Tevrat ve ncile tatbik edilen alegorik teviller, tenzil fikriyle irtibatl bir teolojik amaca ynelik iken, Gliyye ve Keysniyyenin sembolik tevilleri tamamen siyasal amalara hizmette kullanlan bir estrman niteliindedir. Hurf metinlerde benzer teviller grlr ancak, Keysniyyeler ve Gliyyelerde olduu gibi siyasi ama n plana kmaz. Fazlullah- Hurf ise daha ok kendisini n plana karr.

Mustafa z, Gliyye, DA, XIII, 333. z, Gliyye, DA, XIII, 335. 139 ztrk, a.g.e. 166. 140 Keysniyye, bir gre gre, Hz. Alinin azadl klesi ve yine onun olu Muhammed b. Hanefiyyenin rencisi Keysna ; dier bir gre gre ise, Keysn lakabyla anlan Muhtar esSakafye tbi olanlara verilen isimdir. Keysniyye frkas, Muhammed b. Hanefiyyenin imameti ve lp lmedii konusunda ortaya kan tartmalarla blnmeye balam ve yaad dnemdeki Keysnlerin imam kabul edilen Eb Himin 98/716-17 senesinde vefat etmesinin ardndan pek ok frkaya ayrlmtr. ztrk, a.g.e. 169-170. C. Van, Keysniye A, VI, 664-65 141 ztrk, a.g.e. 170.
138

137

26

Gliyyeninin en nemli temsilcilerinden biri phesiz Beyniyye frkasnn kurucusu Beyn b. Semndr. Savunduu gr ve iddialarn tmn Kurann gnostik, dier bir deyile, btn tevili zerine in eden Beyn b. Semn, bu anlay temelinde ulhiyetten bir parann Hz. Aliye hull ettiini, onun bu sayede gayb bildiini, btn savalar bu ilahi gle yaptn, Hayber Kalesinin kapsn bu ilahi gle sktn ileri srm, ve ondaki ilahi gc Nur Ayeti olarak bilinen 24/Nr, 35. ayetten ilham alarak, kandil oyuu iindeki lamba eklinde tavsif etmitir. Yine o, Allahn nurdan bir adam olduu ve yz dnda her uzvunun yok olacana ilikin dncesini, Onun yznden (ztndan) baka her ey yok olacaktr,142 Yeryznde bulunan her ey fnidir; bk olan yalnzca Rabbinin yzdr143 mealindeki ayetlere dayandrmtr.144 Hz. Alideki ulhiyyetin oullar Hasan, Hseyin ve Muhammed b. Hanefiyyeye, daha sonra Ebu Hime ve ondan da kendisine intikal ettiini syleyen Beyn bu iddiasn da Bu insanlara bir beyan (aklama), mttakilere de bir yol gsterici ve ttr.145 yetini delil gstermi, Eb Himin mehd olarak yeryzne dneceini, dnyadaki hakszlk ve adaletsizlii ortadan kaldracan savunmutur.146 Hurflerde benzer rivayetlere rastlamak mmkndr. Kuranda geen btn fazl kelimeleriyle Fazlullah- Hurf kast edilmitir. Ayrca Fazlullah Hz. Ali soyundan gelmektedir ve mehddir. Bu dnemde dikkat eken bir baka isim Muredir.Mure b. Sad el-cl (.119/737) de, ism-i azam bildii, lleri bu isimle dirilttii gibi iddialarnn yan sra, Allahn nurdan bir adam olduunu, tpk insan gibi organlarnn bulunduunu ve hikmet fkran bir kalbinin olduunu sylemi; ayrca Allaha izafe ettii organlarn alfabenin harflerine Allahn bacann elif harfine; gzlerinin ayn harfine ve cinsiyet organlarnn da he harfine- benzediini ileri srmtr.147 Ar i frkalar zerine yapt aratrmalaryla tannan W.F. Tucker, bu balamda Mure ile Aziz Markos arasnda yle bir fikr mnasebet kurmutur. Aziz Markos, Yce Hikmetin vcudunun Yunan alfabesinin harflerinden meydana geldiini ileri srmt. Ba, alpha (A) ve omega (O) ile; srt da delta (D) ve tau (T) ile temsil edilmitir. Markosun fikrinin esas, ikr ki, lemdeki kuvvetlerin harfler eklinde indirildii faraziyesine dayanyordu. Arap alfabesinin harfleri, ar i evrelerde tabiatst varlklara sahip olarak dnlmeye baland.148 Murenin evrenin yaratlnda Allahn aa doru bakt ve orada glgesini grdne ilikin varsaymlar da, temelde eski Ortadou dinleri, Yahudi kabbalizmi ve Hristiyan dncesinden mlhem olduu sylendikten sonra, Yeni Pisagorculukla mecz edilmi gnostik unsurlar birer tevil arac olarak kullandn alt izilir.149 Aslnda Muri bu ynleriyle Hurfliin oluumuna kaynaklk etmi, hurf tevillerin temelini atmtr.
142 143

28/ Kasas: 88. 55/ Rahman:26-27. 144 ztrk, a.g.e. 176. 145 3/l-i mrn:138 146 erafeddin Glck, Beyn b. Semn DA, VI, 29 147 ztrk, a.g.e. 178. 148 William F. Tucker, sler ve Gnostikler: elMure bn Sad ve Muriyye, ev. E. Ruhi Flal, slm limleri Enstits Dergisi, V, 1982, 210. 149 ztrk, a.g.e. 183.

27

Murenin ilm-i btn merkezli tevil sistemi, bir baka ar i frka olan Mansriyyenin kurucusu olan Eb Mansr el-cl tarafndan da benimsenmitir. Mansr, Allahn Hz. Muhammede tenzili, kendisine ise tevili indirdiini ileri srm, tenzili zhir ilim, tevili de btn ilim eklinde aklamtr.150 Tarihsel srete smiliyye tarafndan btn tevil doktirinin merkezine yerletirilen bu tenziltevil ayrm da yine bir baka Yahudi mezhebi olan Yudgniyye151 tarafndan benimsenmitir. Yudgniyye, Hemednl Yudgna nisbet edilen bir mezheptir.Bu ahsn isminin Yahuda olduu da sylenmitir.152 Eb Mansrun taraftarlarna nisbet edilen yemin tarz da olduka ilgintir. Onlar, Kelimeye and olsun ki hayr! yemin etmekteydiler. Mansriyye, bu yemin eklinin formlasyonunda byk bir ihtimalle Hristiyanlktaki Logos fikrinden etkilenmitir. Frka mensuplarnn Allahn ilk yaratt varln Hz. sa olduuna ilikin inanlar ve Kelime (Logos) zerine yemin etmeleri gnostik karakterli Yuhanna ncilinin Balangta sz vard.153 Cmlesiyle balayan ilk pasajlarnda ifade edilen inancn slama uyarlanm eklinden baka bir ey deildir.154 Fazlullah- Hurfde bu etki ak bir ekilde grlr. nk Yuhanna ncilinden alnt yaplarak szn kutsiyeti, her eyin sz ile olutuu vurgulanr. Btnliin smil versiyonu, din hakikatleri kefetme ve nasslardan derinlikli anlamlar karma asndan btnyle btn tevil doktirini stne in edilmi bir dnce sistemidir. Bu irfani dnce sisteminin en nemli unsurlar, zhir-btn, tenzil-tevil ve mesel-memsul gibi ikili ayrmlardan olumaktadr. Bu ayrmlarn merkezinde ise, Allahn evrendeki her eyi ift ynl yaratt kabulne dayanan zhir-btn ayrm yer almakta ve bu st ayrm ayn zamanda nbvvetimamet, ntk-vas, tenzil-tevil gibi alt ayrmlara da temel tekil etmektedir. smillere gre, Allah, evrendeki her varl din gereklere iaret eden ift boyutlu birer gsterge ve iaret olarak yaratmtr. Bunun Kurandaki delili, Biz her eyden ift ift yarattk ki dnp ibret alasnz. Mealindeki 51/Zriyt, 49. ayettir. Varlk evreninin tmyle kuatan bu ift boyutluluk, zhir-btn eklinde tecelli etmektedir. Duyularn alg alanna giren zhir, kabuk veya perde; btn ise z ve cevherdir. Bununla birlikte zhir, her hlkrda btnn en temel gstergesidir.155 smil dnceye gre, gnderilen kitap ve eriatlar peygamberlere gre deimesine ramen btn hususiyetler kesinlikle deimeyen asl gereklerdir. Bu sebeple btn daima zhirin stndedir. 156 Baka bir deyile, din nasslarn ve bu nasslarda ortaya konulan emir ve yasaklarn, zhir (exoteric) ve btn (esoteric) olmak zere iki yn vardr. Zhir yn, Kurann szel anlamndan ve bu anlamda
Sleyman Uluda, Btn lmi , 188. Yudgn, zhde ve ok namaz klmaya tevik eder; et yemekten ve iki imekten nehy ederdi. Tevrtn bir zhiri ve bir btn olduu, her tenzilin bir tevili olduu eklinde bir gr savunduu, yapm olduu tevillerle Yahudilerin grleriyle ters dt nakledilmitir. Yaar Kutluay, slm ve Yahudi Mezhepleri, Ankara, 1965, 187-188. 152 ztrk, a.g.e. 185. 153 Yuhanna 1. 154 ztrk, a.g.e. 186. 155 ztrk, a.g.e. 194-195. 156 Mustafa z, Mustafa Muhammed e-eka, smilyye , DA, XXIII, 130.
151 150

28

ifadesini bulan namaz, oru, zekt, hac ve cihat gibi er-amel ykmllklerden oluur. Btn yn ise hem Kurann ve din retilerin gerek manalarn, hem de bu manalara vakf olmann bilgisini ihtiva eder.157 Btn sadece izaha muhta deil, ayn zamanda gizlidir. Yanl anlalmamas ve maniple edilmemesi iin, btnn bilgisinin dindeki er mkellefiyetleri yerine getirmekle iktiva eden sradan insanlara aktarlmamas gerekir.158 smillerin mstakil bir tefsirleri olmad gibi hadislere de ok nem vermedikleri grlr. Kimi hadisleri tevil anlaylarna uygun dt iin kullanmlardr. Tefsir ise hikmetten tamamen yoksun bir ilimdir. Bu anlamda tefsir, H. Corbinin benzetmesiyle, hakikat asndan Melie; tevil ilmi ise, Stoac felsefeye tekabl etmektedir. nk tevil, perde arkasnda sakl olan btn bir ilimdir.159 rfana mebni olan ve bu ynyle ehl-i zhirin tefsir adn verdikleri ilimden bsbtn ayr olan tevil, zhirin aksine, anlamn btn, remzi ya da z olup, eriatn verilerini irfani hakikatlere iletir. Kefedilmeyi bekleyen btn gizli gereklikler, sadece btnda sakldr.160 Beyani anlaytan kopu, smiller iin zorunlu bir keyfiyettdir. nk, dilin esas alnd beyani yorum ynteminden hareketle hedefe ulamak mmkn deildir. Burada sz konusu olan hedef, Kurann btn ve gerek anlamna ulamaktr. Bu hedefe ulamann yegne vastas ise tevildir. smil tevil, beyana dayal tefsir iin art koulan lgat, sarf, belgat gibi entelektel bir aba veya normal renim yoluyla kazanlan dilsel bilgiler deil, meru ve masum imamdan elde edilen irfani bilgi ile gerekletirilen bir etkinliktir. Bu yzden tevil, smil terminolojide bir sz asli mnsndan Arapada mecazi kullanm yaygnlam olan baka bir mnya hamletmenin ok tesinde bir anlama sahiptir. Dahas, smiller, tevil teriminin, slam ncesinde ve slamn ilk dnemlerinde kullanlan yaygn anlamnn snrlar iinde kalmasn ve yorum faaliyetinde beyana dayal bilgi sisteminin dna klmamasn bir esaret olarak grrler. Bu esaretten kurtulmak iin de, yoruma tbi tutulan lafzlar dilin snrlarnn dna tarlar ve tamamen bamsz bir alanda yorumlama zgrlne kavuurlar.161 smil dnce sisteminde tefsir yapma yetkisi Ntka (Peygamber) verilmi; tevil vazifesi ise imama tevdi edilmitir. Muhammed tenzilin Ali ise tevilin sahibidir. Kuran Muhammede lafzi ve bilgili bilgisiz tm insanlara ynelik zhir mnsyla nazil olmutur. Kurann teville ilgili gizli srlarnn bilgisi ise, Aliye ve ondan sonraki imamlara mahsustur. smillilere gre tevil, salt kutsal metni anlama ve yorumlama abas deil, din bir zorunluluktur, hatta bal bana bir ibadettir. Ancak bu, amel deil, ilm ve entelektel bir ibadet, daha dorusu en byk ibadettir. Teville ilgili zorunluluk, sadece Kuran iin deil, hadisler iin de sz konusudur. Tevil kelimesinin getii

157 158

ztrk, a.g.e. 195. M.G.S. Hodgson, Btiniyya The Encyclopaedia of Islam, Leiden, 1983, I, 1099. 159 Henry Corbin, slam Felsefesi Tarihi, ev. Hseyin Hatemi, stanbul 1994, 41. 160 ztrk, a.g.e. 202. 161 ztrk, a.g.e. 204.

29

pek ok Kuran ayeti bulunmaktadr. Sz konusu Kuran ayetleri162 herhangi bir metnin veya ifadenin yorumu anlamn iermese bile, smiller bu anlamda anlam ve kullanmlardr. smil dnce sisteminde, szel formunda zhir-btn kelimelerinin getii 31/Lokmn:20, 57/Hadd:3 ve 13. ayetler de ilm-i btnla zdeletirilen tevilin Kurani dayanaklar arasnda gsterilmitir. Btn tevilin meruiyetine ilikin ne srlen bir dier delil ise Kuranda her ey vardr tezidir. Bu tezin Kurandaki dayanaklar ise, Biz o kitapta hibir eyi eksik brakmadk;163 Bu kitab sana her ey iin bir aklama olarak indirdik164 mealindeki ayetlerdir. Hlbuki bu ayetlerde geen kitb kelimesi, mfessirlerin hemen hepsinin ortak kanaatine gre, Hz. Muhammede indirilen Kurana deil, keyfiyeti mehul olan Levh-i Mahfuza iaret etmektedir.165 Levh-i Mahfuz Hurflerde insan sretidir. Vech kavramnn n plana kmasnn en nemli nedenlerinden biri budur. Btn tevilin gerekliliine dair muhtelif rivayetlere atfta bulunan smiller, Kurandaki her lafzn veya her ayetin zhir, btn, hadd ve matla olmak zere drt anlam boyutu olduunu bildiren rivayete zel nem atfetmilerdir. Bu rivayetin eitli biimleri yer almaktadr. Feyz-i Ken , Hz. Peygamberden Kuran yedi harf zerine indi. Ondaki her ayetin bir zhiri, bir btn, her harfin de bir haddi ve matla vardr; Kurann bir zhiri, bir de btn vardr. Bu btnn da yedi btn vardr anlamnda iki rivayet aktarm ve bu rivayetlerde geen harfler lafznn Kurann btn ve teviline iaret ettiini belirtmitir.166 smili dncede grlen btn tevillerin bir ok Snni mutasavvf tarafndan da kullanld grlmektedir. Mesela, Mevln, Mesnevide yle demitir: Malum olsun ki Kurann zhir mnsnn yannda eitli dzeylerde btn mnlar vardr. Bu btn mnlarda nc bir mn vardr ki, onun idrakinde akllar hayrete dp takatsiz kalr. Kurann drdnc btn anlam boyutu ise gizlidir. Onu yalnzca esiz ve emsalsiz olan Allah bilir. Yedinci btna kadar bu byle srer gider...167 smillerin, tevilin gerekliliine ilikin ne srdkleri rivayetlerin byk bir blmnn ii karekterli olduu gzlenmektedir. Ben tenzilin, Ali tevilin sahibidir; Ben ilmin ehriyim, Ali onun kapsdr. lim renmek isteyen kapya gelsin. ve Hz. Aliden nakledilen Resulullah bana hikmetten bin bab (tr) ilim retti ve her kapdan bin ilim kaps ald. rivayetleri btn tevilin meruiyetine iaret eden deliller olarak sunulmutur. Sonu olarak, eldeki btn veriler, btn tevilin slam dnyasna gei srecinde; Yahudilik, Hristiyanlk ve Ortadoudaki, Maniheizm, Mecsilik, Budizm, Zerdtlik gibi eitli dinlerle, Hermetizm, Kabbalizm, Yeni-Efltunculuk gibi gnostik karakterli dnce ekollerinden beslenen ar ii frkalarn ve bunlarn takipilerinin etkili olduklarn gstermektedir. zellikle smillerin sistemletirdii

162 163

Mesela, 3/l-i mrn:7, 4/Nis:58, 10/Ynus:39, 12/Ysuf:6,21,39. 6/Enm: 38. 164 16/Nahl:89. 165 ztrk, a.g.e. 220-224. 166 ztrk, a.g.e. 229-230
167

Hseyin Gllce, Kurn Tefsiri Asndan Mesnev, stanbul, 1999, 69.

30

btn tevil gelenei ile sufilere zg ir yorum tekniinin meruiyet delillerinin rtmesi dikkat ekici bir baka zelliktir. Btn bu kesime noktalarna ramen sufiler ile iiler arasnda siyasal adan tam bir muhalefet sz konusudur. Bu muhalefetin netlemesi, Btn-smil hareketin ortaya kmasyla birlikte, iiler ile Snni Abbasiler arasndaki kprlerin atld Halife Memn dnemine rastlamaktadr. Bu dnemde tasavvufular, siyasal otoritenin yannda yer almak veya Snni devletin reel politiine karmakszn kendi kelerine ekilmek gibi bir tercihte bulunmulardr. Tasavvufun smil devlet hiyerarisini andran bir karaktere brnp makamlar, bilgi ve slk mertebeleri gibi- hiyerariye ball n planda tutan bir form kazand bu srete sufiler adeta iilerle kastl bir rekabete girmilerdir. Bu rekabette, iann gelitirdii imamet nazariyesine karlk sufiler velayeti savunarak velilere bir tr masumiyet izafe etmeye almlar; yine iadaki nr- muhammed fikrini hakkat-i muhammediyye nazariyesine dntrmek suretiyle tasavvufi retiye mal etmilerdir. Sufilerin bu ift ynl tutumlar, yani bir taraftan ii kltrdeki muhtelif telakkileri tasavvufi retiye dahil etmeleri, dier taraftan da Snni devletin yannda yer almalar, zellikle er ekole mensup Snnileri, tasavvufi retiyi yeniden gzden geirmeye sevk etmitir. Bu srete tasavvuf tarihinin Snni bir meruiyet zemininde yeniden yazlmas gerekmitir. 168 Kelbz ile balayan, tasavvufla Snnilii uzlatrma giriimleri Serrcn elLumasyla devam etmi, Kueyrnin er-Rislesi ile bu uzlama projesinin son rtular yaplm ve Gazlnin hysyla nihayete ermitir.169 Yukarda sralanan veriler nda Hurf tevil anlaynn bir ok kaynaktan etkilendii sylenebilir. Hurfler btn tevil geleneini smillerde olduu gibi Hz. Peygambere atfedilen hadise dayandrrlar. Bununla birlikte Hurfler bir yandan Kurandaki kimi ayetlerden yararlanrlarken dier yandan ncil ve Tevrattan da istifade ederler. Aslnda Hurf tevil anlay btn ynyle smillerden daha ardr. smiller kadar etkili olmamas siyas ynnn gl olmamasndan kaynaklanr. Timur dneminde btn tarikatlar glenmi olsalar da hibir zaman kendi balarna hareket kaabiliyeti elde edememilerdir. smiller ise siyasi bir g olmulardr. aret-i rislet a.s. buyurmdur ki urnu hiri vardur ve hem bn vardur ve bnu da bir bn vardur t yidi bna degin pes n yidi bn didi yle gerekdr ki bir bn bir bndan mmtz ola t yidi bn lzm gele ve eger bir bn bir bndan mmtz olmasa yidi bn lzm olmazd ve da yle gerekdr ki ol yidi bn birbirine muyir mulif olmaya eger birbirine muyir mulif olsa na- hire mulif ola 4/10-15 Kurann yedi btn olduu belirtildikten sonra, aadaki biimde tevil edilir. Hurf tevile, Kurann yedi harf zerine nzul edildiini belirten hadis kaynaklk etmitir.
168 169

ztrk, a.g.e. 237-238 Fazlur Rahman, slm, ev. Mehmet Da, Mehmet Aydn, stanbul, 1992, 195.

31

evvelki ban on drt a on drt yirde arr dutmdur ki mans budur bu on drt a maalli itibr ile yigirmi sekiz a olur yigirmi sekiz kelime mubilinde ki Muammed a.s. yigirmi sekiz kelime ile pv old cem leme ikinci ban oldur ki bu on drt a- ilhn her birisi drt anrdan maldur eyle olsa her yidide yigirmi sekiz mhede olnur niteki peyamber a.s. buyurd bir yirde da buyurmdur 170 yan ymet gninde urn dem retinde mhede olna dimek olur ve ikinci ad manas budur ki a tal urn inzl eyledi yidi arf zerine dimek olur nci ban ol on drt a a- istiv ile on alt a mhede olnur ki aret-i rislet a.s. mbrek san iki pre eyledi snneti brhmidr didi 5/16-27 drdinci ban bu on alt a on alt maalde arr dutmdur otuz iki a- ilh olur biinci ban her sekizi anra arb itse otuz iki olur otuz iki nu- dem mubilinde ki cemin-nesne-i mutelifnu al otuz iki kelimedr ki Mehd zamnnda cem diller bir ola didkleri bu manya ola altnc ban on alt a adur ki biri cebhe-i a- istiv zerindedr bir a da ala kirpk aral bir a da aaa kirpk altnda gz addinde bir a da gz addinden aaa kim aa add dirler bir a da burun stnde bir a da aaa burun ucna yan iki a da iki lebden a- istiv zerinde sekiz a olur vechin bir arafnda sekiz ve sekiz a bir arafnda da on alt a olur on alt ara a ve on alt a a otuz iki a mhede olnur otuz iki a nu- dem mubilinde 5/30-40 yidinci ban oldur ki bu on alt a au her sekizin drt anra arb itse vech-i dem grine kitb- nu yidi ban da tamm old 5/45-47 Ayn hadis rivayetinin ikinci tevil biimi aadaki ekildedir. Elif harften olumaktadr. () Allahtan ( )latiften ( )fazldandr. Btn yaratlmlar drt anasrdan mrekkeptir. Elifin harfleri drt anasrla arpldnda on iki eder. On iki gece ve gndz saatlerinin ifadesidir. Dolaysyla elif harfi gece ve gndz ifade etmektedir. urnu da yidi bana degin ban vardur didi evvel bil ki urn yigirmi sekiz arfdr ki aldur bu yigirmi sekiz arf evvel arfi elifdr ez-ry- hir elif mans kenr dimek olur ban- nde elif ibretdr arfden ki elif Allahdandur lm lafdendr f faldandur ban- lide bu elif uhr cihetinden mrekkeb olur anr- erbadan ki k u b bd u tedr ki 171 yan a tal sizi drt anardan al itdm yine oa avdet idersiz yine arruz dir vat ki elifi anara arb itse ol arf on iki arf olur ki sat- leyl nehr yle vi olmdur 5/50-58 ban- rbide elif isb- cmlede birdr ve lm otuzdur bir da elif ve lmu msemms otuz iki olur bir da f seksendr vat ki otuz iki adedi seksen adede amm itse yz on iki aded olur lmu msemms otuz iki olur 5/64-67
170 171

el-Buhr, Sahh, K.Husmt,4; Mslim, Sahh, K. Msfirn,264. 20/Th: 55. ( Sizi ondan topraktan- yarattk; yine sizi oraya dndreceiz ve bir kez daha sizi ondan karacaz.

32

ban- misde elif adedinden ki drt kez yigirmi sekiz aded hir olur ki vech-i dem ve vech-i tem mhede olnur bir vech ile da elif adedinden ki drt kez yigirmi sekiz aded hir olur vcd- dem vechinde yigirmi sekiz sar mesrdur 5/70-73 ban- sdisde elif arfdr elif lm fdr manbl-mecm- isb- cmlede yz on bir adeddr da nefs-i arf yz on drt aded olur urnu sreleri yz on drt sredr anu adedince tecell eylemidr 5/76-79 ban- sbide budur ki elifden ayme-i md srr da grinr yle ki elif yz on drt aded olur yz adedi ayme-i mdu nb adeddr ki elli bir arafnda ve da elli bir tarafnda ki 172 vcd- demdr ve on drt da vechi demden kinyetdr ki dem vechinde mesrdur ki 173 yigirmi sekiz arf birisi mutaammndur yigirmi yidisini bir arfde beyn itdk yidi bana degin 5/80-86 Bnu hirleyindr b-ilf Pes nedendr bunca dnde itilf 605 Nu u ret bilinicek b-ilf almaya bnda hergiz itilf 616 Bnu hirleyin mamr ola Gide bhe ikisi bir nr ola 617 4.2. DEM ve HAVVA dem kelimesinin mene ve itikak tartmaldr. Kelimenin Smer dilindeki adamu (babam), sur-Babil dilindeki adamu (yaplm, meydana getirilmi, ortaya konmu; ocuk gen) veya Sbi dilindeki adam (kul) kelimesinden geldii ileri srlmtr. Adam, brncede nsan tr iin kullanlan mterek bir isimdir. Ahd-i Atikte bu kelime, insan ve insan tr anlamnda 500den ok yerde, ndiren de zel isim olarak ilk insan iin kullanlmtr. dem kelimesinin hangi dilden geldii ve hangi kkten tremi olduu konusu Mslman dilciler arasnda da tartlmtr. Dilcilerin ou kelimenin Arapa asll olduunu esmerlik anlamna gelen el-dme veya tip, rnek anlamna gelen el-edeme kknden trediini savunurlar. Baka bir gre gre, bir eyin d yz anlamna gelen el-edme kelimesinden tretilmitir.
174

Tevrta gre insan neslinin annesine Havv ismi, btn yaayanlarn annesi olduu iin canl, yaayan anlamnda Hz. dem tarafndan verilmitir. Bununla beraber havv kelimesinin etimolojisi tartmaldr. Tekvndeki etimoloji kelimeyi
172 173

68/Kalem: 1. ( Kaleme ve -kalem tutanlarn- yazdklarna andolsun ki ) 52/Tr: 1-2-3. (Tra, yaylm ince deri zerine satr satr yazlm Kitaba andolsun ki -) 174 Sleyman Hayri Bolay, dem, DA, I, 358.

33

yaamak (hyah) kkyle balantl klmaktadr. Havv kelimesinin dier dillerdeki muhtemel kkleri ise yledir; rmce ylan anlamndaki hewyah veya hiweya, Kartaca dilinde bir zel isim olan Hawwath, Sumercede anne anlamnda ama, brncede adr anlamna gelen hawwoth.175 Semav dinlerde olduu kadar, ister beer, isterse tamamen bozulmu, arkaik grntl din ve mitolojilerde de ilk insan fikri ve bu insana ait pek ok anlat kategorileri vardr. demin isminin meneinden yaratlna, yaamna ve lmne kadar olan sre pek ok millette, eitli rivayetlerle gzlemlenmektedir. lh dinlerin ilk insan olarak grd ve tarihin balangc olarak kabul ettii Hz. Ademin yaratlna benzer hikayeler Msr, Asur, Eski Pers, Yunan, Hint, skandinav, hatta Polinezya ve Afrikann yerli kabilelerinde, Zulu inanlarnda da bulunmaktadr.176 demin yaratlma fikri, yaratl, bedenini oluturan unsurlar, yaratlma sresi, sahip olduu bilgiler, cennete konmas, oradaki yaay ekli, kendisine yasaklanan ey, kendisinden Havvnn yaratlmas, cennette yaarken eytann ivasna kanarak yasak meyveyi yemeleri ve bunun sonucunda cennetten karlmalar ve dnya hayatna balamalar Kuranda teferruata girilmeksizin zet kabilinden anlatlmken, tefsirlerde ve peygamber tarihi kitaplarnda, yukarda saylan hususlarla ilgili mevsuk olmayan- pek ok rivyet karmtr.177 Bu rivyetlerden byk bir blmnn sriliyyat meneli olmas aratrclar tarafndan sk sk gndeme getirilmitir. Hurflik metinlerinde dem ve Havv ok sk kullanlan kelimelerdendir. Sz konusu kelimeler hem ilk insan hem de insanlar anlamnda kullanlr. Denilebilir ki hemen btn hurf metinlerinin temelini bu iki kavram zellikle de dem oluturur. Fazlullah- Hurf btn retisini dem ve Havv zerine kurar. Bunun temelinde dem ve Havv kelimelerinin ebced hesabna gre karlnn Allah olmasdr. dem ebced hesabnda 46, Havv 21, Allah ise 67dir. Bu Allahn insanda tecelli ettiinin Hurflik asndan tevilidir. dem iki elif bir dl ve bir mmdr mecm r alt aded olur vech-i dem otuz iki sardur vech-i avva on drt sardur r alt aded olur bir vechle da budur ki dem ve avva hisb- cmlede altm yidi olur dem r alt aded avva yigirmi bir aded ikisi altm yidi aded olur lafatullah da altm yididr iki elif iki lm bir h altm yidi olur 4 / 68-72 dem iki elif bir dl ve bir mmdr mecm r alt aded olur vech-i dem otuz iki sardur vech-i avva on drt sardur r alt aded olur 4/68-70 yigirmi sekiz arfdr mukemtdur vech-i dem bir arafnda on drt ve bir arafnda da on drt sar mesrdur yigirmi sekiz sar olur yigirmi sekiz kelime-i ilh mubilinde vi olmdur 2/96-99
175 176

mer Faruk Harman, Havv, DA, XVI, 542-543. Mustafa Erdem, Hazret-i dem (lk nsan), Ankara, 1994. s. 4. 177 Dursun Ali Tkel, Divan iirinde Mitolojik Unsurlar ahslar Mitolojisi, Ankara 2000, s.274.

34

Btn teviller vech-i deme gre yaplmtr. demin her iki vechinde on drder satr bulunmas vech kelimesinin ebced karlnn on drt olmas ile ilintilidir. Tm Hurf metinlerinde vech kavram n plana kar. Bunda Allahn insan en gzel surette yaratm olmas ve Mira gecesinde Hz. Peygamberin Allah insan suretinde grd rivayet edilen hadis etkili olmutur. Benzer bir ifade Eski Antlamada da gemektedir. Tanr insan kendi suretinde yaratt. Bylece insan Tanr suretinde yaratlm oldu.178 Hurfler insan suretini n plana kararak bir yandan insan tanrlatrmlar te yandan tanry insanlatrmlardr. nsan m tanr yoksa tanr m insan ok belirgin deildir. Yan Allh adn iy h-yr dem yzinde yazd ikr 927 ret-i yne-i adur temm Bu cihetden old ol yim mam 928 Snni Sfiler ise, Allahn kendi suretinde yaratt ve bu yzden Allahn kusursuz bir kopyas olan demin Muhammedden bakas olmad dncesini gelitirdiler. demin ba , eli ve gvdesi ,geriye kalan ksm da dr. Bu yzdendir ki Muhammedin ad eski yazmalarda eklinde yazlmtr. demin, dolaysyla her insann biimi, bizzat Muhammedin adn tar.179 Kend eklinde yaratd demi Aa virdi on sekiz bi lemi 14 Allah ez-ry- inbis on drtdr ramn da ki ism-i tu ftdur iki yigirmi sekiz kelime-i ilah olur vech-i demde mektb ve mestrdur 180 kinyetdr vech-i demden ve da urf- muaaa ki evl sver-i urnda gelmidr ayr- mkerrer on drt vai olmdur ve andan da murd vech-i dem mhede olnmadur bu on drt arf bi noa ile hem-rh old ki bi vat namz anu izsnda vi olmdur bade da on drt arf vi olmdur murd vech-i demdr bade da on drt arfdr murd vech-i dem mhede olnmadur bade heft kevkib-i seyyre heft malde on drt vi olmdur bundan da murd vech-i demdr 3/186-195 imdi ret-i urndan var ret-i deme ol ret ki demdr anu vcd mrekkebdr drt anrdan ki drt abyidr ve da dem eti ve derisi ve smgi ve amar ve siiri ve an ve llar ve cem-i alar ve cevrileri kelimei ilh adedince maldur ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelimedr 4/45-49

178 179

Kutsal Kitap, Eski Antlama, Yaratl 27, 2. Annemarie Schimmel, slamn Mistik Boyutlar, stanbul 2001, 223. 180 52/Tr : 1-2-3.

35

181

kmi ile dem muallim-i melike olmdur ve da scd idicek vatin vechini bir mama tevecch ider ki dem yzi ol mamdan maldur eger l-i aytda ve eger l-i memtda yzi ol mam- veche dndirmek gerekdr ki bu amu retler kelime-i ilh izsnda maldur 4/50-53 Ademin btn yaratlmlardan stnl isimlerin ilmini bilmesindendir. Adem meleklerin hocasdr. Btn isimleri Adem bilir. Melekler ve dier yaratlmlar bu ilimden mahrumdur. Ademin ilmin bilen sa gibi ly dahi diriltebilir. dem old mahar- esm-i kl EnbiyAy v a demde bul 194 ol kii kim dem ilmin bilr lyi s gibi diri lur 200

dem ve avv kh- Araftda birbirine iridiler ve birbirin buldlar birbirini bulma nice ola nkim anlardan artu kimse yo idi imdi Araft kinyetdr dem ile avvdan ve anlaru vech-i ilatlerinden ki cennetden geldiler da vcd ana ki ol sar- a- vech-i dem ve avvdur bu Araft anda ki demle avvnu vech-i ilatleridr 9/43-47 avv dem ol pehlsinden al olnd didikleri bu mandur ki dem r alt adeddr vat ki on drt adedi vech-i avvya virse otuz iki aded alur vech-i demde mesrdur badezn ola nisbet olnd anun ki avv n ilt olnd fi'l-cmle ol aa nisbet ndur 9/100-103 a tal eydr y dem-i skin ol umada sen da sen zevce yiy i uma nimetlerinden nie dilersez lkin ol ecere yan olma eger ol ecere yan olursauz ikiz da limlerden olursz didi 15/4-6 Adem, Havva ve tm enbiyann dili Farsadr. Hz. Muhammedin dilinde Farsada bulunan drt harf eksiktir. Bu drt harfi lamelif karlamaktadr. Otuz iki arf durur al- kelm Ol ki dem adan grendi temm 621 ekki yodur bu sz adur inan Nu- dem otuz ikidr hemn 628 Otuz iki demdr dem deme yalad nu tem
181

2/Bakara: 31. (Allah, deme btn isimleri , retti.)

36

26 nsan vcudunda bulunan kemik, eklem, deri, damar saylar da yirmi sekiz ve otuz iki saylarn bulmak amacyla tevil edilir. yz altmdur kemg iy yigit yz altmdur et hem gey iit 388 yz altmdur pey cild amar Her birisi alt kez altm bular 389 Her bir altm olur iy ehl-i temiz Otuz iki ile yigirmi sekiz 390

4.3. KURAN urn mrekkebdr hir dde-i siyhden ve insn da mrekkebdr drt abyiden pes ol kimse ki eydr urn hir adm degildr dir bilmez ki hir urn dde-i siyhdr ol dden ve siyhin aati kelimedr 4/80-83 urn kendi vcdnda mhade idersen ki kelm mtekellim ayn ola ve da alem-i udret-i ilh ile urn yazla mtekellim vcdnda mektb u mesr mhede olna alel-yan urn olur ve eger reti urn omasa andan ora kend vcdunda mektb u mesr mhede itmese alel-yan olmaz 4/99-103 nsan Kuran kendi vcudunda grmeli ve okumaldr. Kuran gerekte mrekkepten olumaktadr. Kuran batn ynden deerlendirildiinde insan vcudunda yazl olduu grlr. Old on drt a yzde ikr Her biri bir yirde lmdur arr 293 ki on drt old yigirmi sekiz Bu szi dv alaymaz bilesiz 294 atlar on drt yirleri on drt mdm Old urnu urfnca temm 295

37

4.4. FTHA Kurn- Kermin ilk sresidir. Ftiha, amak, akla kavuturmak, sknt ve meakkati gidermek, baalam anlamndaki feth kknden tremi bir isim olup htimenin zdd olarak bir eyin evveli, ba taraf, balangc, giri manasnda kullanlr. Ftihatl-kitb tamlamasnn ksaltlm ekli olan Ftiha Kurn- Kermin ilk sresi ve bir bakma onun n sz olduu iin bu ad almtr. Elhamd, Ftiha sresinin Trkedeki en mehur ad olup, eitli zelliklerini yanstan baka isimleri de vardr. mml-Kurn, mml-kitb, kenz, kfiye, es-sebul-mesn, kr, dua, fiye bu isimlerden bazlardr.182 Hurfler bu isimlerden zellikle mml-kitb ve sebul-mesnyi ok kullanrlar. Bunlardan ilki Havva ile ilintilendirilir. Havvada Ademde bulunan yedi hat bulunmamaktadr. Fatiha yirmi bir harfle yazlmtr. Yedi harf eksiktir. Bundan dolay Fatiha Havva vechinde yazldr. kinci isim yedi ayetden mrekkeb olmasndandr. Fatihann ayet says da ihtilafldr. Snni alimler besmeleyi katmaz ve alt ayet olduunu belirtiler. iler ise besmeleyle birlikte yedi ayet olduunu sylerler.183 Hurflerde yedi says hemen tm tevillerin temelini oluturmaktadr. smil tevilde de yedi saysnn n plana kt bilinmektedir. Yedi says on drt, yirmi bir ve yirmi sekiz saylarnn bulunmasna yardmc olur. Ftia yidi yetdr yigirmi ouz kelimedr ve yigirmi bir arfdr yidi arf eksikdr ol yidi arf ki eksikdr budur ve da ol urflar ki Ftia andan mrekkebdr yigirmi bir arfdr budur 9/68-72 Drt kirpk iki a bir a yidi Bunlaru mml-kitb old ad 291 Ftianu urf yigirmi bir arfdr vech-i avvya mubdur on bir noa ile otuz iki olur dem vechine mub olur ve da Ftiat'l-kitb sebu'l-meni didkleri bu manyadur ki ol urf- muaaa ki on drt arfdr ayr- mkerrerdr tamm Ftiat'l-kitbda gelr ki ol on drt arf ilm vech-i demde mesrdur budur pes malm u mefhm old ki urnu al yigirmi sekiz arfdr dem vechinde mesrdur ve Ftiat'l-kitb yigirmi bir arfdr vech-i avvda mesrdur pes kelm- meti kelm- na tab itmemek eyn mertebesi old mecm- enbiyullah bu srra vkf u muali olmlardur bir sebl-i mkafa yle ki Ftiat'l-kitb ki mm'l-itbdur yigirmi bir arfdr yidi arfi ikmet-i ilh Ftiat'l-kitbdan men itdi ve virmedi ve avv ki mmidr anu vechinden da yidi sar ikmet-i ilh men itdi avvnu sninden ve cemlinden tri ve da dem vechindeki otuz iki sar onmadan tri egere vech-i avvdan ol yidi sar men olmasayd dem vechinde otuz iki sar hir olmazd 9/72-86

182 183

Emin Ik, Ftiha Sresi, DA, XII, 252-253. Bu konuda geni bilgi iin bkz. Emin Ik, a.g.m.

38

Fatihada yedi harf eksiktir. Yirmi bir harfle yazlmtr. Havva vechinde yedi hat eksiktir. Aslnda doduklarnda tm insanlarda bulunmayan bu hatlar erkeklerde ilerleyen yalarda ortaya kmaktadr. Fatihaya mml-kitab denilmesinin nedeni Havvann yani kadnlarn mmi olmasndan kaynaklanmaktadr. Bu cihetden ftia iy nev-cvn Yiddi yet geldi gkden b-gmn 341 Hem yigirmi bir urf old hemn Kim anula l namz dir Emn 342 Geldi n yigirmi bir arf-i ud ret-i avvya old reh-nm 344 Yiddi yetdr ad odur i yr Her bir adnu firvn eri var 349 4.5. KELM-SZ-HARF Hurf tevilin temelini oluturan unsurlardan biri de szdr. Allah btn yaratlmlar kn emriyle meydana getirmitir. Her canl cansz knde mevcuttur. Ol emri ncelikle sestir. Ses daha sonra harflere dnr. Fazlullahn Fisagorculardan etkilendii ve onlarn ses nokta olgusunu daha ileri dzeyde tevil ettii grlr. Allahn sz iki trldr. Birincisi Kuran gibi yazl olan yani kelm smittir. kincisi ise kelm- ntk yani insandr. Hurflere gre, sz, Allahn zatnn ulu tecellisidir; ayn zamanda insann yznde de grnr; szckler, Allahn srlarnn aa kt yaz, en mkemmel haliyle Kuran haline gelir.184 Fazlullah- Hurf, brahime on drt, Musya yirmi iki, sya yirmi drt, Muhammede yirmi sekiz harf verilmi olduunu, kendisinin ise otuz iki harfin bilgisinin verildiini belirtir. Nu- Yezdndur ne kim var az u o hir bnda ayre re yo 138 Tar nudur kelmu iy yigit ret-i adur yz a sz iit 615 Her ne sz ki geldi gkden iy cvn Otuz ikiden mrekkebdr hemn 619
184

Schimmel, a.g.e. 399

39

Otuz iki arf durur al- kelm Ol ki dem adan grendi temm 621 Otuz iki yeti vechinde bul T bulasn otuz iki nua yol 622 kelmullah iki smdur biri kelm- mit ve biri kelm- ndur kelm- mit mektb- fil-evrdur ve kelm- n vech-i demdr niteki azret-i Al kerremallah- vechehu eyitdi didi imdi niteki kelm- mit yidi bana degin ban vardur kelm- nu da yidi bana degin ban vardur 5/ 4-8 ol kelm- nku vechinde ki vech-i Muammeddr ve vech-i Aldr yigirmi sekiz a o t ki dem ile mnsebet ola drt kirpk iki a bir sa yidi adur iki da rnda iki da burun iinde da iki lebde zr bl on drt a olur ol on drt arf-i muaaa ki on drt a bu on drt muaaa mubilindedr 5/10-15 benm rametm kelmumdur ki dkeli eyya ismiyyet cihetinden irimidr ve hem ilat cihetinden kim kn emrinden maldur ki kf ile nn iki arfdr ki cem-i ey a- istiv zerine oldu kfla nn srrdur ki cem-i ubb ve cem-i evr u ecr u ayvnt a- istiv zerine maldur ve cem-i ey mahar- kelime ve kelmdur 10/11-16 Nu- a lib au ayr degl Syleyenden bil szi ayr degl 37 Al- ey nu- adur b-gmn ayr mal u adm cvidn 38 Nu eydan eger iy nm-ver Alsa eydan bulmazsn eer 41 Otuz iki nu- a bir nrdur Varl ol bir nrla mamrdur 92 Nr- a birdr iki aan olur kidr diyen aa eyn olur 93 Btn bunlarn yannda Hurfleri harf simgeciliiyle deil harf gizemcilii ile nitelendirmek daha yerinde olur. Onlar harflerin benzetme unsuru olarak

40

kullanlmasndan ok seslerin/szlerin harflere dnmesiyle ilintilidirler. Harflerin kutsiyeti seslere iaret olmalarndan dolaydr. Bunlara vardur ebh iy o-lik yle kim bir z tben dise 630 Ol seilmez mdur y mdur Her ebh ala kim kmi budur 631 yle olm birbiriyle muttal Kim seilmez vadetinden yle bil 632 4.6. HURF-I MUKATTAA Harf kelimesinin oulu olan hurf ile kesilmi, ayrlm anlamndaki mukattaa kelimesinden meydana gelen bir tamlamadr. Kuranda srelerin nnde yer ald iin evils-sver ve fevtihus-sver de denilen, ayrca ne manya geldikleri veya bu srelerin banda hangi amala yer aldklar kesin olarak bilinmediinden hurf- mbheme olarak da adlandrlmlardr. 185 Sfiler, tasavvufun daha ilk aamasnda farkl harflerin iinde sakl olan gizli anlamlar farketmilerdi; yimi dokuz surenin banda bulunan bamsz harf guruplar (hurf- mukattaa), yaptklar artc alegorik aklamalarn ilhamn vermitir onlara.186 Hurf- Mukattaa Arap alfabesindeki on drt harften ( , , , , , , , , ) , , , ,teekkl etmi olup bunlarn tek, drd iki, , ikisi drt, ikisi de be harflidir. Tekrarlaryla birlikte yirmi dokuz nite oluturan hurf- mukattaa, ikisi Meden olmak zere yirmi dokuz srenin banda yer alr. iy lib-i esrr- kelime-i ilh ve ay- n-mtenh bil ki Ysuf asnu evvelindeki kelime ki elif lm rdur urf- muaaadur kinyetdr on drt kelimeden evvel elif lm r srrn bilmek gerek 1/6-9 Didi Y-sn alb-i urndur Resl Yan vadet srrn gel yda bul 119 eger bir kii sl eylese ol mttaler ki ar mr ile anlara irir anlar kimlerdr dise cevb oldur ki 187 yan ol kimselerdr kim vesir aavt ki urf- muaaadur anlara hd ola ki kelm- ilhdr ki ayr- mkerrerdrler on drt arfdr budur her sz evvelinde ki
M. Zeki Duman, Mustafa Altunda, Hurf- Mukattaa, DA, XVIII, 401. Schimmel, a.g.e. 397. 187 Kuran, 2/Bakara : 1-2 (Elif. Lm. Mm. O kitap (Kuran) ; onda asla phe yoktur. O, mttakler (saknanlar ve arnmak isteyenler ) iin bir yol gstericidir.
186 185

41

urf- muaaa gelr eger bir arf gelr gibi ve eger iki arf gelr gibi ve eger arf gelr gibi ve eger drt arf gelr gibi ve eger bi arf gelr 31-7/11 Mukattaa harflerinden tekrarlanan hmmlere oul olarak havmm, tsnlere tavsn denilmitir. Meryem, Ankebt ve Rm dndaki srelerde hurf- mukattaadan hemen sonra Kurandan veya ayn anlamda kitaptan sz eden ya da bunlara iaret eden bir yet yahut yetler gelmektedir.188 Bu noktada hurf metinlerde Kurann btn srrnn yetler nnde yer alan sz konusu harflerde olduu dillendirilir. zellikle Mukattaa harflerden sonra Kurandan bahseden yet/yetlerin gelmesi hurf tevilin kayna ve dayana olmutur. Hurf- mukattaann tekrarsz says on drttr. Hal mahal yirmi sekizdir. Kurann yazld harflerin saysna tekabl eder. nsan sretinin bir yannda mukattaa adedince on drt hat bulunmaktadr. Dolaysyla kiinin mttaki ve salih kul olabilmesi iin kendi vcudunda mukattaann ilamn mahede etmesi gerekir. urf- muaatdan kend vcdnda ilmn mhede itmese ve da muaatdan kend vcdnda yol bulmasa ve marifet-i nefsi ve marifetillah l itmese ol mtta olmaz ve li olmaz 11/17-20 Kuran insan suretinde yazldr. Kuran anlamak esrarna vakf olabilmek, ehl-i Kuran olmak iin hurf- mukattaann srlarn bilmek gerekir. Elif lm r srrn bilmeyen Yusfa ve Zleyhya eriemez. Ysuf asnu evvelindeki elif lm r srrna irimezsen Ysufu ve Zleynu snine ve cemline ve ularna ve surlarna iriemezsin ki bu I-nmen mhri elif lm rdur 1/21-23 ehl-i urn ol vat olursn ki urndaki urf- muaatu esrrna vf olasn hemn ki ehlil-urn oldu ve ehlullah oldu 17/60-62 Hurf- mukattaann herhangi biri tm Kurandr. a tal didi y arf-i niddur s Muammede ibdur pes ol da kelime ola ve ur'n ola 32/74-76 eger bu urf- muaatdan kend vcdnda ilmn mhede itmese ve da muaatdan kend vcdnda yol bulmasa ve marifet-i nefsi ve marifetillah l itmese ol mtta olmaz ve li olmaz 11/17-20 Ik-nmede Hurf- mukattaa n plana karken Beret-nmede daha ok kelimekeri oluturan harfler gze arpar. smi Allahu elifdr lm u h Tar dirse old t v kf r 128
188

M. Zeki Duman, Mustafa Altunda, a.g.m. s.401.

42

Didi y dem udvend-i adm deme yan elifdr dl u mm 134 Ger orarlarsa saa kimdr asen v sn nn olur i bir olur di sen 135 Bilindii zere Hurfler olduka fazla ksaltma kullanmlardr. Sz konusu ksaltmalarn Yeni Efltunculuk ve Kabbalist etkilerin yannda hurf- mukattaa ile ilintili olduu dnlebilir. Hurfilik, bu rtl kamuflaj yntemden tr daha da gizli anlalmaz bir hal almtr. 4.7. FAZLULLAH-I HURF Fazlullah- Hurfnin bilinen bir yaam yks bulunmaktadr. Ancak zellikle onun mridlerinin Fazlullah alglama biimleri olduka farkldr. Fazlullah Mehd ve sdr. Onun Mehd ve s olduuna inanmayanlar kafirdir. Fazlullahn s olduunu ispatlayan hususlar unlardr. Hz. Muhammed hicretinden sekiz yz yl gemesi, btn dillerin bir olmas, Hz. Muhammedin bayran tamas ve onun soyundan gelmesi, otuz yanda ehl-i tevil olmas, Horasandan zuhur etmesi... Bunlarn dnda Hz. Peygamberin Tevratta yer aldn tevilleriyle ortaya koyan yine Fazlullahtr. Esterabadl Fazlullah Hz. Muhammed ve Aliden aa bir insan deidir. nk onlarn hakikatlerini bilen ve szlerini tevil eden kii onlardan aa olamaz. Hurflere gre Kuranda geen btn fazl kelimeleriyle Fazlullah- Hurfye iaret edilmektedir. Evrenin temel dnemi bulunmaktadr: peygamberlik (Nbvvet), imamlk (mamet), tanrlk (Uluhiyet). Peygamberlik dnemi Adem ile balam ve Hz. Muhammedle son bulmutur. mamiyet Hz. Ali ile balayarak Hz. Hasanla son bulmutur. Fazlullah ile tanrlk dnemi balamtr. Tm peygamberler ve onlara indirilen kitaplar Fazlullahn habercisidir. Fazlullah Musevlerin bekledii Mesih, Hristiyan ve Mslmanlarn gkten nzul edeceine inandklar sadr. Burada deinilmesi gereken bir baka husus ise hull inancdr. Btn imamiye isnda bulunan bu inan Hurflikte, Mehdi, Mesih, s olarak tezahr etmitir. dem uhr cuma gnidr ki dem Faldan kinyetdr ki Fal- Yezdn cuma gni uhr itdi ar yidinci gn yaradld didklerin mans budur ar Faldan kinyetdr ki ilat-i dem yidinci gndr 26/46-49 Muammed reslullh hicretnden sekiz yz yl gedi andan sora s a.s. ki aib-i tevl idi uhr itdi smndan geldi beyn- ay eyitdi cemi diller bir old Muammed a.s. alemini getrdi yine aly iki fra old bir fra eyitdi ki ol Muammed aber virdgi gelicek s a.s. budur didiler Mehd lekeri oldlar bir fra inanmad eyitdi ki ol Muammed a.s. didgi s bu degildr henz ol gelmese gerek didiler kfir oldlar 2/45-51

43

Muammed a.s. eyitdi smndan gele didi aly fehm itmediler mass smn taavvur itdiler vat ki s-i n anadan od ol mass smn taavvur idenler inkr itdiler eyitdiler peyamber aber virdgi s smndan gele didi bu kii od anadan od smndan gelmedi pes bu degildr didiler kfir oldlar 2/52-56 imdi iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i n-mtenh vat ki bir kii gelse kelime-i urn ki yigirmi sekiz arf yigirmi iki noadur ki elli ue olur kend vcudnda ve mecm- kintda ibt eylese bil ki Mehd oldur zr ki peyamber ilmini ol getrmi olur peyamber ilmi urndur ve urn yigirmi sekiz arfdr ve yigirmi iki noadur elli ue olur ki ara alemdr aan ki dem vcudnda uhr itse s a.s. ol ilmi getrmi olur mecm- kint s ile ve adl ile olm olur olma a- istivnu srr kintda uhr itmekdr yle ki a- istiv srr bilinmedin kint ulm ile ve cevr ile olm idi yan a bilinmedgi ulm idi ve cevr idi 2/61-70 Enbiy her sz ki gizl syledi Geldi dem ikre eyledi 227 Virdi bir arf ile varldan nin Belki bir noayla bildrdi hemn 228 Fal- adur dem dem Fal- a Perdeyi gtrdi ald aba 229 ulm cevrile cihn olmd Geldi Mehd s u adlile yud 986 Enbiynu vadesi old temm Geldi dem gitti ulmet ves-selm 987 Fal- Yezdn olmasa feryd-res Yir yzin dutm idi n-dn feres 988 Fazlullah, demdir. dem Farsa konumaktadr ve btn isimlerin srrn bilmektedir. Fazlullah da btn srlar bilir ve bazen bir harfle bazen bir noktayla bildii srlar aikar eder. Fazlullahtan daha byk ve ondan nce dem yoktur. Eer olsayd onun da ilmi Fazlullah gibi cihanda bulunurdu. Aa hir old n esm-i kl dem oldur l-cerem ayru degl

44

239 dem oldur ayru dem isteme Bir da suln- lem isteme 240 Andan din dem olsayd i yr lmi alayd cihnda ydigr 241 s a.s. ggden otuz yanda inmek budur ki fal- yezdn buundan uhra gelmekdr ve hem ilm-i tevl otuz yanda uhra geldi ol a minre kinyetdr dem vcdndan ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelime altm kelime olur a minre kinyetdr kelimeden ki aat-i sdur ve kelime dem vcdnda uhr itmekden kinyetdr ve da elleri meliken anadnda oldu kinyetdr on drt urf- muaaadan ki ellerinde ibt eyledi ve da ara alem ki orsndan uhra gele didgi oldur ki ilm-i tevl orsndan uhr bulsa gerek idi al tenzldr Mekkeden uhr itdi Muammeddr ve ilm emerei tevldr orsndan uhr itdi murd ib-i tevldr azze faldur 2/73-83. ol aymeye girmek ol aymen aatini ve srrn bilmekdr kend vcdnda ibt eylemekdr Fal- Yezdn- azze falah ki ib-i te'vldr geldi ol aymen nblarn kend vcdnda gsterdi ve on bir uasun ve her uanu uzun yigirmi sekiz ar ve eni drt ar kend vcdnda gsterdi ve hejdeh hezr leme olup km itdgi oldur kim mecm- lem aati otuz iki kelimedr hi bir zerren ilati kelimeden l degildr pes otuz iki kelime ile mecm- leme kmi iridi bu srr bilmeyenler adem mertebesinde old bilenler vcda geldi 6/105-112 Geldi s old lem cmle nr Gremez Deccl eekdr gzi kr 167 od maribden gne indi Mes Gr Mesi sen misin yosa ab 168 imdi resli Tevrtda bulan ib-i keml ve ib-i tevldr azze falah geldi buld ne vechle buldu ayme-i md beynnda malm u beyn old 10/25-26 Fazlulahn yolu din, mezhep ve doru yoldur. nsann Fazlullahn ilmini bilmeden kurtulua ermesi mmkn deildir. Fal- a ilmin omazsa inan Bulmazsn h vcdudan nin 363

45

Bilmeyen bu ilmi urtlmaz neden ann u tald gmn bheden 364 Dn mezhep tor yol budur hemn Bundan artu aa yol varmaz inan 365 Fazlullah- Hurfnin tableri mmet-i vasattr. demi v temi biz bulmuz Ol vasat mmet ki itid bizz 348 4.8. PEYGAMBERLER Peygamberlerin isimleri genel olarak sadece bir blmde gemektedir. Kur'an'da geen peygamber isimleri yirmi sekize tekabl etmesi ynyle ele alnrken, isimleri belirtilmeyen drt peygamberden daha bahsedilerek otuz iki saysna ulalr. Yusuf ve Zleyha kssasna da deinilir. Bir ok mesneviye konu olan bu kssa Hurf te'vile gre yeniden yorumlanr. Ik-nme'nin ilk bab bu konuya ayrlmtr. Bunun sebebi muhtemelen kssann Arap, Fars ve Trk edebiyatlarnda olduka sk ve bir ok air tarafndan ilenmi olmasndandr. n Zel grdi Ysuf yzini yle sevdi Kim unutdu zini 687 Ger Zel ret- a- d Olmasa sevmezdi Ysuf lib 688 yigirmi sekiz peyamber ki ur'nda ar mekrdur isimleri budur dem ve N ve brhm ve sa ve Yab ve Ysuf ve Dvd ve Sleymn ve Ms ve Hrn ve ekeriyy ve Yay ve s ve lys ve smal ve Elyasa ve Ynus ve L ve Hd ve li ve Lomn ve l-arneyn ve Uzeyr ve drs ve lkfl ve Eyyb ve uayb ve Muammed aleyhis-selm drt peyamber da ur'nda amr ile gelmidr biri bundadur ki 189 bu Emldr peyamber da bundadur ki 190( M157b) / didgi ile dur didgi dur t ki bu drt peyamber ile otuz iki ola 32/7887 Tar urnda neden iy dn eri Ad yigirmi sekiz peyamberi
189 190

2 / Bakara : 246. 36 / Ysn : 14.

46

181 4.8.1. Hz. MUHAMMED s a.s. eyitdi imdi ben atam atna gge giderm bir air zamn peyamberi gelse gerek anu ad Faral olsa gerek yan Muammed dimek olur belat- ncl ki on drdinci sresinde Yuann nclinde esa- encldr bil-ittif an lat- Arab zerine tercme itmilerdr man-y Faral bi-ittifil-ulem vel-meyi rul-udsdr murd andan Muammed reslullhdur bi-ittif 2/ 21-27 n Resl Murta bir nr idi Ben kelmullah- nvan didi 184 a tal eydr Tevrtda iy Ms bir rel gelse gerek an ki mm'l-kitbdan ve mm'l-urdan aber vire ve hem mml-urdan ahir ola anu dninde tbiler ola bu rameti ki dkeli eyya irimidr anu etbna yazam yan ol rameti anlara virem ve da 191 srrn ol resl tbilerine hir eyleyem didi 10/27-31 Fazlullah- Hurf hem Tevratta hem de ncilde Hz. Muhammedin daha sonraki dnemde peygamberlikle ereflendirileceini bulan ve aikar eyleyen kiidir. Hz. Muhammedin naslar Fazlullahn Mehd olduunu belgelemektedir. Gel Muammedden or anu tn Gel Muammedden o ytn 258 Geri andan enbiy virdi nin Lkin Amed ren itdi b-gmn 259 Muafdur enbiynu mihteri Muafdur kyintu serveri 260 4.8.2. Hz. SA imdi s a.s. uhr itmedin enbiyullh geldiler aber virdiler eyitdiler ki bir z bir olan oursa gerek ol zu ad Azr ola ol olanu ad udym ola didiler mddet-i meddden ve zamn- tavlden ora s a.s. Meryemden od ve dav-i nbvvet itdi badezn s a.s. eyitdi ki ol enbiyullah aber verdgi u benm didi badezn aly iki fra old bir fra inand ehl-i tad old bir fras inanmad ehl-i tekb old ol evvel fra ki inand mmn old ve ol fra ki inanmad kfir

191

7/Arf: 156. (Rahmetim her eyi kuatr.)

47

old badezn s a.s. abna eyitdi iy avriler ben enbiyullhu dnlerini tekml tamm itmekn geldm n itmekn gelmedm didi 2/13-21. Pdih- milk suln- cihn siye szm dimidr b-gmn 177 s a.s. eyitdi anu mmeti mardan marbe dek dolsa gerek didi badezn anu mmeti retinde yine gelem ve anu blesine namz lam ve anu alemini ki livul-amddur ben getrem didi ve da s a.s. eyitdi ki Med-i ibz-zamn ben olam didi badezn 2/29-32 s a.s. da nal itdi andan ora alt yzyl gedi Muammed a.s. uhra geldi devr-i amer yz yl gemidi ouz yz yl almd andan ora Muammed a.s. eyitdi ki ol s a.s. aber virdgi Faral benm didi ve da Muammed a.s. eyitdi ki ol s a.s asmndan yine gelse gerek ve benm bleme namz lsa gerek ve benm alemimi getrse gerek 2/33-37 say r-mh iden ldi anur Nu u r lmez lrse ten lr 976 4.8.3. Hz. MUSA Muammed a.s. Tevrtda nice bolar n hir ismi gelmedi dise cevb budur ki Ms a.s. Tevrtda eyitmidr ki asmn ve zemini ve mecm- eyy a tal alt gnde yaratd ve alt gnde tamm eyledi 6/22-24 Allah, btn evreni, zemini ve eyay alt gnde yaratm ve yedinci gn dinlenmitir. Yedi rakamnn te'vilde n plana kmasnn en nemli nedenlerinden biri de budur. ki a tal yigirmi sekiz kelime ile mtekillim old ve da Ms a.s. her end ki maldur yigirmi sekiz ve otuz iki kelime zerine ki 192 amm aret-i izzet Msya hir yigirmi sekiz kelime ile sz sylemedi amm yigirmi iki kelime ile syledi imdi Tevrtda gelmidr ki a tal gkleri ve yerleri alt gnde yaratd vat ki yekenbeden ayasn cuma ile alt gn tamm olur vat ki enbeyi ziyde lasn ol alt gn zerine ki ilat-i ey andan olmdur yidi gn olur enbe Yehda itid zerine istirat gnidr ol yidi gn gicesiyle alt kez yigirmi sekiz sat olur ki aret-i rislet yigirmi sekiz kelimesi mubilinde olur 6/36-45 aret-i izzet Ms peyambere buyurd ki ol mevide bir ayme eyle ol aymeye yz nb eyle didi her arafnda elli nb olsun didi bu da Muammed reslullahu milidr ki yigirmi sekiz kelime-i Muammedn yigirmi iki noas vardur elli olur anun ilkat-i dem dest-i rst ve py- rst yigirmi sekiz bend
192

7/Arf: 143.

48

old yigirmi sekiz kelime-i Muammed mubilinde ki yigirmi iki noa ile elli olur ur'n ibretdr yigirmi sekiz arfle yigirmi iki noadan 6/58-64 Hurf te'vilin sz zerine kurulmasnn en nemli nedenlerinden biri Hz. Mus ile Allah'n Tur danda sylemesindendir. Ms peyamberle ak tal mkleme r anda itdi l budur ki dr cevb oldur ki a mevi-i blenddr ve be-km kim mukem ecsm trbdan kinyedr aret-i aadiyyet elbetde blend mekndan sylemek gerekdr yle ki kelm asmndan gelr ve aret-i izzet da asmndan syledi al old cihetden a da cem-i mev-i ariyyeden ycedr yle ki a yiryzinden mrtefidr ilat-i dem da yiryzinden mrtefidr ve rifat bulmdur ki 194 arnesiyle vcd- Msdur ve mnsebetdr ki kitbet-i vech-i Msdur ve vech-i demdr 9/34-42
193

Allah, Hz. Musaya aslnda her eyin szden, knden ibaret olduunu bildirmitir. Allahn rahmeti kelamdr ve tm eyaya irimitir. Bu Hurf tevile kaynaklk etmitir. a tal Tevrtda Ms peyambere eyitdi ki y Ms benm rametm mecm- eyya irimidr ki benm rametm kelmumdur ki dkeli eyya ismiyyet cihetinden irimidr ve hem ilat cihetinden kim kn emrinden maldur 10/10-13 Hz. Muhammedin daha sonraki bir dnemde geleceini Allah Hz. Musaya bildirmitir. Bunu ortaya karan Fazlullah- Hurfdir. a tal eydr y Ms bir resl gelse gerek mml-kitbdan ve hem mmlurdan aber vire ve hem mml-urdan opa aa tbiler olalar anu dninde bu rameti ki dkeli eyya irimidr anu tbilerine yazam yan anlara virem 13/5862 Didi Ms a dem ilatin tdi gsterdi keml-i udretin 513 Rn burnndan urd dir aa Didm u Tevrt szin ben saa 514

4.9. MRA

193 194

4/Ns: 126. 52/Tr: 1-2.

49

Hz. Muhammedin mira hadisesi geni bir ekilde yer almaktadr. lkin hadisin Arapa ekli verilmitir. Daha sonra hadisin Trkesi verilerek teviline geilmitir. drt rma grdi nehrn- hirn ve nehrn- bnn nehrn- hirn Nl ve Fratdur nehrn- bnn cennet iindedr 3/96-97 erbaatn-nehr ki Muammed a.s. Sidretl-mntehda grdi nehrn hirn ve nehrn bnn Sidretl-mntehdur vcd- demden kinyetdr iki burun kitbeti iki da maalli drt kitbetdr ki ve ve ve mubilindedr andan beytlmamra vardlar Cebrl ade getrdi biri amr biri asel biri leben amr ve aseli terk itdi sdi idi Cebrl eyitdi yan dimek olur ki y Muammed bir ilat itiyr itd anu ilatidr yan yidi kitbetdr sd ile uhra gelr 3/161-167 Hz. Muhammed Mira gecesi drt nehir grmtr. Bunlardan murat Arap alfabesinde olmayan ve Farsada bulunan drt harfidir. Ayn gece peygambere kadeh getirilir. Bunlardan ii st ile dolu olan tercih eder. Bu tercih insanlar doduktan sonra yzlerinde kan hatlara delaletdir. Muammed aleyhis-selm mirc gicesi evvelki at gkde demi grdi sebeb ne idi ki ikinci at gkde ve inci at gkde grmedi dise cevb sen eyit ki evvelki at gk felek-i amerdr Muammed a.s. ameri iki pre eyledi lem-i mkefede anu tevlin dem itse gerek idi vechinde a- istiv srrn gsterse gerek idi pes amer demle mnsebeti budur bir vechle da yan be-lisn- l dimek olur ki evvel bir kii demi bilmeyince kend nefsini bilmez ve kend nefsini bilmeyince Allah bilmez dimek olur 3/130-137 Muammed a.s. s peyamberi ve Yay peyamberi ikinci at gkde grdi ayrunda grmedi cevb ol ki ikinci at gk felek-i Uriddr l-vecheyindr sad ile saddur ve nas ile nasdur sebebi hem cell hem ceml bulnd Yay dim alard ve s dim glerdi Yay mahar- cell idi ve s mahar- ceml idi pes felek-i Urid ile mnsebetleri budur 3/138-143 Muammed a.s. mirc gicesi Ysuf felek-i lide grdi sebebi ne idi dise cevb vir ki felek-i li felek-i Zhredr ne adar sn ceml varsa Zhreye mteallidr 3/143-145 Muammed a.s. felek-i rbide drs peyamberi grdi ayrunda grmedi dise cevb vir ki felek-i rbi felek-i emsdr ems menzili felekl-burcda yz altm derecedr ki seyr ider an drs peyamber tasm itmidr bir da bu kim drs derzler pridr ehl-i cennet ullesin ol yasa gerekdr ems da cem-i eyy perveri eyler ve besler ems ile mnsebeti drs felek-i rbi ile budur 3/146-151 Muammed a.s. Hrn felek-i amisde grdi sebeb ne idi dise cevb vir ki Hrn Msnu alfesidr felek-i mis felek-i Merrdr cem-i ilfet Merre mteallidr ve Hrnu mnsebeti Merr ile budur 3/152-154

50

Muammed a.s. felek-i sdisde Ms peyamberi grdi sebeb ne idi dise cevb vir ki felek-i sdis felek-i Mterdr mteerriler ggidr Ms a.s. da v- eratdur mnsebeti budur 3/155-157 felek-i sbide brhm peyamberi grdi ayrunda grmedi sebeb ne idi dise cevb vir ki brhm prdr felek-i sbi felek-i Zuldr prlere mteallidr prlikle mnsebeti vardur 3/ 158-160 Yarmaynca ggsini peyamber Yumaynca iini ol server 719 Cebral ine ekmedi Bur Gklere maa lmad yara 720 Beret-nmede Mira hadisesi yukardaki beyitlerle balar ve olduka uzun bir blmde tahkiye edilir. 4.10. NAMAZ Hurf tevil geleneinde genellikle farz namazlarnn rekat saylar n plana kar. Hazarda klnana 17 rekat namaz, saferde klnan 11 rekat ve cumada klnan 15 rekat tevil edilir. Sz konusu namazlarn rekatlar toplam 28 ve 32 rakmalarn vermektedir. On yidi rekat aerde l namz Cuma gn on bi ki t kef ola rz 587 kisi otuz iki olur hemn Ar demden virr saa nin 588 On yidi rekat aerde ar- a l seferde on bir old far- a 589 Old yigirmi sekiz iy nm-ver Virdi urnu urfndan aber 590 ol bi vate Cebrl immet eyledi on yidi rekat alt- haar gretdi ve cuma gn on bi rekat gretdi ve da aan ki sefere sa on bir rekat gretdi ves-selm tamm old 3/120-122 imdi bunlaru tevlin bilmek gerekdr ki nedr ol aam- erkn- slm namzdur evvel namz nin elli far old srr ve tevli nedr bilmek gerekdr badezn bi

51

vate arar dutd ikmeti nedr bilmek gerekdr ki bu bi vat da aarda on yidi rekat old cuma gn on bi rekat old ve seferde on bir rekat old ikmeti nedr bilmek gerek 3/124-129 Mira gecesi elli namaz Hz. Muhammed zerine farz olur. Bunun tevili ez-ry- tevl yigirmi sekiz kelimen yigirmi iki noas vardur elli olur murd vech-i dem mhede itmekdr 3/170-172 biimindedir. Daha sonra elli vakit namaz bee indirilir. Allah kelimesinde be harf bulunmaktadr. Namzn be vakit olmasnn nedeni budur. Namazn elli vakit olmas da eitli biimlerde tevil edilir. Arap abecesinde 28 harf ve bu harflerin 22 noktas bulunmaktadr. Toplam elli eder. badezn ol elli namz bide arar eyledi bi vat namz old ki Allah ism-i tdur bi arfdr ve bi vat namz ol bi arf izsnda vki olmdur 3/172-173 ez-ry srr u tevl oldur ki yigirmi sekiz kelime-i ilahn yigirmi iki noas vardur elli aded olur ki elli vat namz bu elli arf ve noa mubilinde vi olmdur 3/177-179 badezn bu bi vat namz ki lnur on yidi alt- aar on bir alt- sefer yigirmi sekiz olur murd vech-i dem mhede olnmadur bade on yidi alt- aar alt gnde lnur yidinci gn ki cuma gnidr on bi rekat alt lnur otuz iki rekat olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki vechullahdur 3/ 210-214 Sarho halde namaz klnmaz. Esrik halde namaz klmak dnyay kazanmaya ynelik bir faaliyetdir. Bu durumda Allaha layk namaz olmas mmkn deildir. aret-i izzet cell al let-i sekrde namz men eyler eydr ki namza yan olma sekrn oldunuz alde att nunz bilmeyince dir yan aan kim nu bilse ol vatin aflet-i sekrden aylur namza ly olur eger nun bilmese fil sekrn olur sekrnu namz arete ly degildr muall-i bulde vi olmaz yan fey-i fal- feyyu bnndan aa bir fey ve bir mhede l olmaz dimek olur ki ehl-i dny namz olur 7/4-10 ayr-i ne v ne namz Otuz iki far idpdr b-niyz 535 Otuz iki nu izsnda i yr dem yzinde yazd Kirdgr 536 On yidi rekat aerde far- a Bil seferde on bir old ar- a 537

52

Kola yigirmi sekiz rekat temm Amed nunca ya ves-selm 538 ret srrn beyn eyler namz Bu sebebden far olupdur u yaz 539 4.11. HAC-KBE Kuranda Kbe, kimi kez kendi zel ismiyle anlrken, deiik isimler altnda da zikredilmektedir: el-Beyt, Beyt, el-Beytl-Harm ve el-Beytl-Atik. Hurfler onu tm bu isimleriyle anarken birka ynyle n plana kar. Bunlardan ilki hac srasnda yaplan ibadetlerin saylardr. Her biri yedi kere yaplan bu ibadetler toplamda yirmi sekiz rakamnn bulunmasna yardmc olur. Kbe dnyann merkezi kabul edilir. Bununla ilgili Ik-nmede olmasa da Farsa Cvidn-nme nshalarnda ekiller izilmiitir. Kbe yle bir merkezdir ki her an dnyann eitli blgelerinden insanlar ona yzlerini evirir. Kbenin yaratl ve varolu emasnda merkezi bir yerde bulunduu, dnyann en yce mevkii olduu fikirleri sadece Hurflere ait deildir. Bu manev konumuyla Kbe, varlk ve gnller dairesinin yeryzndeki odak noktasn tekil eder; manev olarak srekli teekkl halindeki bu dairelerle kesintisiz bir mnasebet iinde olarak varlklarna dayanak oluturan Kbe, ayn zamanda Mutlak Hakikate ve onun biriine de mahhas bir alamettir. Kurani ifadesiyle, bir Huddr.195 Yiddi yiddi Kabeyi lma avf Hem dell old urfa b-ilf 58 badezn Kabe ki beytullahdur hem beytl-atdr yidi kez avf- hac ve yidi kez avf- umre ki fardur on drt avf olur murd vech-i dem uhrdur bade yidi kez avf- udm ve yidi kez avf- ved snnetdr on drt avf olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki yigirmi sekiz avfdur yigirmi sekiz sar- vech-i dem izsndadur 3/235-240 Beyt'l-muaddes mam- ahr- demdr 6/81-82 demdr ve Beyt'l-arm maam- vech-i

nsann vechi Kbe topraklarndan yaplmtr. nsanlarn namaz srasnda Kbeye ynelmelerinin nedeni budur. Aln ba Kabedendr iy cvn adr u ahr Beyt-i Madesden hemn 274

195

Sadk Kl, slmda Sembolik Dil, stanbul, 1995, 65.

53

deme bezer bular yapdlar Bulara yz dutup aa apdlar 267 yle bil kim gevher-i bar-i vcd dem-i kdr aa l scd 268 acer'l-esved dem ve avvnu yidi sar milidr ki r mje ve her d ebr my- ser yidi kez avf itmekden ibtid acer'l-esveddendr anun kim ibtid itdi yidi adur ki aa u- mmiye dirler ki dem ve avv vechinde 9/10-13 Hacerl-esved, bembeyaz iken insanlarn hatalar onu karartmtr. Ortasnda bulunan beyaz izgi hatt- istivadr. Hurf tevilde Hacerl-esved nemli bir yere sahiptir. nk hem grmekte hem de konuabilmektedir. Didi bu au dili v gzi var Syleiser Tar ile ikr 1064 Ala demden iretdr bu sz a teldan inyetdr bu sz 1065 Didi umadan updur bu acer Gr ne ren virdi demden aber 1066 ve da ol acer ortasnda a a dem a- istivsndan kinyetdr ki ba an iki pre eylemek snnet-i brhmdr ki aret-i rislet da iki pre eyledi yan yidi sar sekiz sar eyledi t ki dem yzin otuz iki sarn muyene gstere ve da ol a a ki acer'l-esved vasanda gelmidr dem ile avvnu a- istivsndan kinyetdr ve da anlaru milidr 9/17-21 yan dimek olur ki acer'l-esved cennetden indi stden ad ben dem alar an arartd yan ilmiyyet cihetinden a sd gibi ren a idi ve hirdi aret-i ahadiyyet ahd-nmesi anda onlmd ol ahd-nme a- istivdur 196 didkleri dimek olur ki yan acerden ve anu a- istivsndan yigirmi sekiz kelime-i ilh ve otuz iki kelime-i udyn srrna ki anu srr dem vechinde mektbdur irimek olur 9/23-28 vech-i dem Kabe kinden uhra geldi yan dem vechin sur adedince yigirmi sekiz avf buyurd pes Muammed vechi ve dem vechi andan uhr itdi pes dem ve Muammed vechini tam itmekn aa beytullah didiler 12/18-20

196

7/Arf: 172. ( Ben sizin Rabbiniz deil miyim? Evet dediler.)

54

Kabeye beytullah denilmesi ve meleklerin secde etmeleri dem ve Muhammedin vechinin Kbe topraklarndan yaratlmasndan dolaydr. Bir kii Kbeye ynelip secde ettii zaman aslnda kendi vechine secde etmitir. nk vechi Kbe topraklarndan yaratlmtr. ve da ol eve beytullah didikleri anundr ki 197 nki otuz iki ve yigirmi sekiz kelime ilmi vech-i dem old pes vech-i dem ol otuz iki ve yigirmi sekiz kelime mubilinde old badezn ol vech-i dem Kabe kinden uhra geldi yan dem vechin sur adedince yigirmi sekiz avf buyurd pes Muammed vechi ve dem vechi andan uhr itdi pes dem ve Muammed vechini tam itmekn aa beytullah didiler lkin fil-aat beytullah demdr ve vech-i demdr anun mescd- melike old 12/15-22 imdi yidi avf- acc yidi u- mmiyye mubilindedr ki r mje her d ebr u my- serdr ve yidi da avf- umre yidi u- vech-i dem mubilindedr ki iki r ve iki burun iinde ve iki da yuaru uada ve bir da aaa uada ki aa anfete dirler on drt avf old on drt sar- vech-i dem mubilinde yidi da avf- kudm snnetdr ve yidi da avf- ved snnetdr on drt avf olur on drt uu elv mubilindedr pes yigirmi sekiz avf- ac yigirmi sekiz sar- vech-i dem mubilindedr yigirmi sekiz sar- vech-i dem yigirmi sekiz kelime mubilindedr evvel avf- udm ora ac ve umre ve ved ve da avfda yigirmi sekiz kez acerl-esvedi pmek gerekdr anun kim acerl-esved yidi u- mmiyen aldur anu mubilindedr ve da ol acerl-esvedden ibtid eyledikleri oldur ki ecerl-esved ol yidi u- ilh mubilindedr ol yidi u- ilh aldan remzdr 19/4-17 Bir kiinin hac olabilmesi iin Hurf tevil biiminde haccn srlarn bilmesi gerekir. Gerek hac Hurf tevili bilendir. Sz konusu kiilerin hacca gitmesine gerek yoktur. Srlar bilmeyen ama hacca giden kii halk gznde hacdr, ancak Allah katnda hac olmas mmkn deildir. andan ora bu yirde ki a atlur gnde yigirmi bir a atlur gnde altm a olur ol yidi a ki ol geldgi gnde atmdur anula yitmi a olur srr budur ki yigirmi sekiz kelime-i Muammediyye ki al- kelm- admdr inbis itse ez-ry ismiyyet yitmi iki olur kfla nn madardr madardan ayr yitmi alur yan yitmi kelime-i cehliyye kendden gidermekdr her kii ki acca vard bu srlar bilmedi al naarnda c olur indallah c olmaz her kii ki varmadn bu srlara vf olsa ve fehm itse ol kii indallah c-y a old indallahil-al olmaz zr ki acca varmadan murd bu ileri ilemekden mad ll srrn bilmekdr ve fehm itmekdr 19/36-45 4.12. EZAN Ezanda kullanlan kelimeler eitli ekillerde birletirilerek vech-i ademe ulalr. Ezanlarn okunmasnn ve ilerinden bulunan kelimelerden ama vech-i ademe ulamaktr.
el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Kefl-Haf, I/379; Muslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315, 323, 434.
197

55

ve da ezn- ab on yidi ve ezn- uhr on bi kelime otuz iki kelime olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki dem vechinde yigirmi sekiz ve otuz iki sar mesrdur ve da ezn- ub on yidi kelimedr en- ar on bi kelime otuz iki olur murd vech-i dem mhede olnmadur ve da on yidi en- ub on bi en- marib otuz iki olur murd vech-i dem mhede olnmakdur ve da on yidi kelime en- ub on bi kelime en- i otuz iki kelime olur murd vech-i dem mhede olnmadur 3/200-207 4.13. ABDEST Abdest alnrken ykanan blgeler yirmi sekiz ve otuz iki rakamlarna ulamak iin tevil edilir. bdest alma iki elin ve iki ayan ve bir yzin yumadur ve bana mes itmekdr bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur zr ki el ve aya ve yz yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilm vi olmdur yle ki iki el yigirmi sekiz mafaldur merfa degin otuz iki olur maall-i asldr ve iki aya da hemnn yigirmi sekiz mafaldur drt kab ile otuz iki olur ve da vech-i demde hem-nn yigirmi sekiz ve otuz iki sar mesrdur murd vech-i dem mhede olnmadur 3/220-227 b-dest aluriken yu dii T oara a tel ii 373 El yz ayau yu i yr n bular nr bigi hir oldlar 374 Bunlar yu dimeg mansi ne resin t ret mansine 375 Anu-i n yu didiler bul vuf Kim bularda ikr old urf 376 bade a tal kelm- adm iinde didi hemn mula aded beyn itmedi dimedi badezn aret-i rislet a.s. kez yuma snnet od bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur zr ki kez el yuma ve kez azn yuma ve kez burun yuma ve kez yz yuma ve kez a oln yuma ve kez ol oln yuma bir kez baa mes itmekdr iki da iki ulana mes itmek bir da esesine mes itmekdr ve da kez a ayan ve kez ol ayan yumadur mecm aded yigirmi sekiz olur murd vech-i dem mhede olnmadur 3/227-235

56

4.14. BURLAR-AY-GNE Ydzlar ve burlarla ilgili telakkiler genellikle yimi sekiz ve otuz iki rakamlarna ulamak gayesiyledir. amer yigirmi sekiz menzili vardur ki an amer seyr ider 198 on drt menzil hir ve on drt menzil maf bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur bade ems ki felekl-burcda yz altm derece seyr ider alt kez altm olur alt kez yigirmi sekiz alt kez otuz iki olur bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur ki vechullahdur 3/240-245 Burc u seyyr u derec kim gkde var Bu urf esrrn eyler ikr 61 Buld yigirmi sekiz menzil amer T urf bildre iy nm-ver 62 Hafta v eyym sat mh u sl erh ider esmy alar ehl-i l 63 yl on iki aydur ve ay otuz gndr ve otuz gicedr yz altm gn yz altm gice olur her yz altm alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz ikiye masbdur ehlil-kitb olan bu a ildr ve her gn on iki satdr ve her gice on iki satdur pes otuz kez on iki sat gndzdr ve otuz kez on iki sat gicedr pes altm kez on iki sat olur pes otuz gn ile gicen sati on iki kez yigirmi sekiz ve on iki kez otuz iki sat olur 26/35-41 yz altmdur derec gkde i yr Her biri altm daa ikr 384 Her daa old altm niye niye altm lie t ire 385 Hurf tevilde gece gndz ve saatler olduka farkl yorumlanr. Ama yimi sekiz ve otuz iki saylarnn kutsiyetini perinlemektir. Mira gecesi Hz. Muhammedin gemi olduu felekler ile ilgili teviller ise aadaki biimdedir. iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i n-mtenh eger bir kii sul eylese ki Muammed aleyhis-selm mirc gicesi evvelki at gkde demi grdi sebeb ne idi ki ikinci at gkde ve inci at gkde grmedi dise cevb sen eyit ki evvelki at gk felek-i amerdr Muammed a.s. ameri iki pre eyledi lem-i mkefede anu tevlin dem itse gerek idi vechinde a- istiv srrn gsterse gerek idi pes
198

36/Ysn:39.

57

amer demle mnsebeti budur bir vechle da yan be-lisn- l dimek olur ki evvel bir kii demi bilmeyince kend nefsini bilmez ve kend nefsini bilmeyince Allah bilmez dimek olur badezn bir kii da sul itse ve eyitse ki sebeb ve mnsebet neydi ki mirc gicesi Muammed a.s. s peyamberi ve Yay peyamberi ikinci at gkde grdi ayrunda grmedi cevb ol ki ikinci at gk felek-i Uriddr l-vecheyindr sad ile saddur ve nas ile nasdur sebebi hem cell hem ceml bulnd Yay dim alard ve s dim glerdi Yay mahar- cell idi ve s mahar- ceml idi pes felek-i Urid ile mnsebetleri budur eger bir kii da sul itse kim Muammed a.s. mirc gicesi Ysuf felek-i lide grdi sebebi ne idi dise cevb vir ki felek-i li felek-i Zhredr ne adar sn ceml varsa Zhreye mteallidr eger bir kii da sul itse kim sebebi ne idi ki Muammed a.s. felek-i rbide drs peyamberi grdi ayrunda grmedi dise cevb vir ki felek-i rbi felek-i emsdr ems menzili felekl-burcda yz altm derecedr ki seyr ider an drs peyamber tasm itmidr bir da bu kim drs derzler pridr ehl-i cennet ullesin ol yasa gerekdr ems da cem-i eyy perveri eyler ve besler ems ile mnsebeti drs felek-i rbi ile budur eger bir kii da sul itse kim Muammed a.s. Hrn felek-i amisde grdi sebeb ne idi dise cevb vir ki Hrn Msnu alfesidr felek-i mis felek-i Merrdr cem-i ilfet Merre mteallidr ve Hrnu mnsebeti Merr ile budur eger bir kii sul itse ki Muammed a.s. felek-i sdisde Ms peyamberi grdi sebeb ne idi dise cevb vir ki felek-i sdis felek-i Mterdr mteerriler ggidr Ms a.s. da v- eratdur mnsebeti budur eger bir kii da sul itse ki Muammed a.s. felek-i sbide brhm peyamberi grdi ayrunda grmedi sebeb ne idi dise cevb vir ki brhm prdr felek-i sbi felek-i Zuldr prlere mteallidr prlikle mnsebeti vardur 3/129-160

4.15. HAT-VECH ol dem olanlar kim reslullahu dninde ve eratnda oldlar cem-i yiryzi reslullahu mmetlerine mescid ble old anun kim zemn aldur ki mam- vech-i demdr yle ki vech-i dem ahrdan ve sneden cd olmaz pes gir alan alar vech tatndadur pes cem-i ry- zemn da Kaben tatndadur pes bu manyla mml-urdur her yirde ki mescid olsa elbetde mml-urya mteveccih olma gerekdr pes vech-i deme tevecch itmi ola anu namz drst ola eger mml-urya tevecch itmese namaz drst olmaya 12/45-52 Hurf tevilde n plana kan en nemli unsur vech-i demdir. Vech kelimesinin ebced hesabyla on drde tekabl etmesi ve Kabe topraklarndan yaratlm olmas btn tevil asndan olduka nemlidir. Yeryz ve demin Kabe topraklarndan yaratlmas zemnin aslnn dem olduunu gsterir. Yeryznde yaplan tm mescidler Kabeye ynelir. Dolaysyla Dnyadaki tm insanlar aslnda kendilerine ynelirler. dem vechinde iy ib-naar Gel iit man-i ven-aal-amer

58

298 Bir degil sa ikidr bldi all Amed geysleri old dell 299 a iki blinse a- istiv Ren olup grinr rh- ud 300 Aaa uada bir a ikr a gibi an da ayr iy yr 302 Ger bu adan ider olursa ger Ren ola man-i aal-amer 303 Grsin on alt a ikr Yirleriyle otuz ikidr i yr 304 Bu uu her birisi drt a Od u yil opra u udur b-ala 306 nsan vcudunda on alt kara hat ve on alt ak hat bulunmaktadr. Bu rakamlarn topalm otuz iki eder. Adem suretinde bulunan hatlar ayn zamanda harf saysna da eittir. ki a a dem aln a ki krpgile a aral 311 Aaa kirpkden inince yze ki adur Fal- a didi bize 312 dem yaalardur iki a ki a burn ki bunda yo ala 313 ki a udala yz aras Kim an rtmez sebl aras 314 ki uda da drt adur i yr

59

rib kesdr kim ola ikr 315 nk ren old bu on alt a Her araf a sekizdr b-ala 316 Her sekiz otuz ikidr b-gmn Od u yil opra u u iy kmrn 317 A a on alt v on alt ara Old t otuz ikiyi gstere 318 Otuz iki a ki Yezdn adur Grd dem retinde yazludur 326 Adem vechinde bulunan hatlarn says Havvadan fazladr. Ademde bulunan hatlarn says ile namaz rekatlar eittir. Havva hatlarnn eksik olmas da bu sebeptendir. dem yzinde a drt yidi Bir yidi avv yzinde gelmedi 336 Yidi n yigirmi sekizden i cn Gelmedi yigirmi bir kald hemn 337 n bu alar sancayd namz Old avv alar demden az 338 Bu sebeden lmaz ol gh gh namz Aladusa buldu teden nect 339 on yidi rekat alt- aar ve on bi rekat alt- Yevml-cum ki otuz iki rekat olur kelime-i ilh adedince otuz iki rekat alt iinde otuz iki kez sebul-men ki Ftiatl-kitbdur oma gerekdr ki Zleynu vechinde a- istiv ile amer on drt gicesi gibi ly u tbndur evvel Zley vechinden yigirmi sekiz ve otuz iki sar- ilh o ki mml-kitbdur ve sebul-mendr badezn Ysufu snine ve a- line mteveccih ol t - aat- ilhden olasn 1/14-20

60

Ysuf asnu evvelindeki elif lm r srrna irimezsen Ysufu ve Zleynu snine ve cemline ve ularna ve surlarna iriemezsin ki bu I-nmen mhri elif lm rdur1/21-23 Arap, Fars ve Trk edebiyatlarnda gzellik timsali olarak Yusuf ve Zleyha n plana kmtr. Yusufun gzellii Zleyhay perian eder. Bu, ak hikayesi bir ok mesneviye konu olur. Vech kavramnn Yusuf zerinden kurgulanmas hakiki akln temeli grnmektedir. Hurf- Mukattaann srrn bilmeyen Yusuf ve Zleyhann srlarna eriemez. Muammed a.s. ol kimsedr ki atasnu ve anasnu udretini ve aamatini ve rfatn ki dem ile avvdur yle bildi Ftiatl-kitb namzda yigirmi sekiz kez anun oma gerekdr ki vech-i dem u adedincedr 26/92-95 Namazda yirmi sekiz defa Ftiha okunmasnn sebebi vech-i demin hatlar adedince olmasndan dolaydr. Aadaki blmlerde ise hemen tm ibadetlerden vech-i deme ulalmaktadr. Allah ez-ry- inbis on drtdr ramn da ki ism-i tu ftdur iki yigirmi sekiz kelime-i ilah olur vech-i demde mektb ve mestrdur 199 kinyetdr vech-i demden ve da urf- muaaa ki evl sver-i urnda gelmidr ayr- mkerrer on drt vai olmdur ve andan da murd vech-i dem mhede olnmadur bu on drt arf bi noa ile hem-rh old ki bi vat namz anu izsnda vi olmdur bade da on drt arf vi olmdur murd vech-i demdr bade da on drt arfdr murd vech-i dem mhede olnmadur bade heft kevkib-i seyyre heft malde on drt vi olmdur bundan da murd vech-i demdr ol sebebden a tal kelm- admi iinde didi dimedi ki murd vech-i dem yidi kitbeti mhede olnmadur badezn ki virrler abda on yidi kelimedr met da on bir kelimedr ki 200 yigirmi sekiz kelime olur murd vech-i dem mhede olnmadur ve da ezn- ab on yidi ve ezn- uhr on bi kelime otuz iki kelime olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki dem vechinde yigirmi sekiz ve otuz iki sar mesrdur ve da ezn- ub on yidi kelimedr en- ar on bi kelime otuz iki olur murd vech-i dem mhede olnmadur ve da on yidi en- ub on bi en- marib otuz iki olur murd vech-i dem mhede olnmakdur ve da on yidi kelime en- ub on bi kelime en- i otuz iki kelime olur murd vech-i dem mhede olnmadur bade vat ki ab enn metlere cem idesin yigirmi sekiz kelime olur vat en ena cem idesin 201 otuz iki olur vech-i dem grinr ki be-km 202 yan en fecr-i mehd old dimek olur badezn bu bi vat namz ki lnur on yidi alt- aar on bir alt- sefer yigirmi sekiz olur murd vech-i dem mhede olnmadur bade on yidi alt- aar alt gnde lnur yidinci gn ki cuma gnidr on bi rekat alt lnur otuz iki rekat olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki vechullahdur
199 200

52/Tr:1-2-3 (Tra, yaylm ince deri zerine satr satr yazlm Kitaba) ed-Drim, K.Salt, 7; bn Mce, K. Ezn, 6. 201 75/Kymet:17. (phesiz onu, toplamak (senin kalbine yerletirmek) ve onu okutmak bize aittir. 202 17/sr:78. nk sabah namaz ahitlidir.

61

ve da aret-i rislete mirc ki vi old murd Allah old ki vech-i dem mhede olnmadur ki 203 yan dimek olur ki Rabbmi olan retinde grdm yidi ala ve da a tal abdest ki emr itdi namz in ve sr ibdet in ki avl-i tal 204 imdi bdest alma iki elin ve iki ayan ve bir yzin yumadur ve bana mes itmekdr bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur zr ki el ve aya ve yz yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilm vi olmdur yle ki iki el yigirmi sekiz mafaldur merfa degin otuz iki olur maall-i asldr ve iki aya da hem-nn yigirmi sekiz mafaldur drt kab ile otuz iki olur ve da vech-i demde hem-nn yigirmi sekiz ve otuz iki sar mesrdur murd vech-i dem mhede olnmadur bade a tal kelm- adm iinde didi hemn mula aded beyn itmedi dimedi badezn aret-i rislet a.s. kez yuma snnet od bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur zr ki kez el yuma ve kez azn yuma ve kez burun yuma ve kez yz yuma ve kez a oln yuma ve kez ol oln yuma bir kez baa mes itmekdr iki da iki ulana mes itmek bir da esesine mes itmekdr ve da kez a ayan ve kez ol ayan yumadur mecm aded yigirmi sekiz olur murd vech-i dem mhede olnmadur badezn Kabe ki beytullahdur hem beytl-atdr yidi kez avf- hac ve yidi kez avf- umre ki fardur on drt avf olur murd vech-i dem uhrdur bade yidi kez avf- udm ve yidi kez avf- ved snnetdr on drt avf olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki yigirmi sekiz avfdur yigirmi sekiz sar- vech-i dem izsndadur bade amer yigirmi sekiz menzili vardur ki an amer seyr ider 205 on drt menzil hir ve on drt menzil maf bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur bade ems ki felekl-burcda yz altm derece seyr ider alt kez altm olur alt kez yigirmi sekiz alt kez otuz iki olur bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur 3/186-244.

5.IK-NME Fazlullah- Hurfnin Cvidnnme-i Sagrinin muhtasar tercmesidir. Ik-nme ibtida ibtida ibtida .... diye balayan Cvidn tercmesi deildir. Ksaltlm bir tercme olduundan hangi Cvidn-nme nshasndan yapldn tespit etmek mmkn grnmemektedir. ok sayda yazma nshas bulunan Iknme 1288de (1871) stanbulda baslmtr. Bu eser Dvn- Nesmden sonra Hurflie dair baslm ilk kitaptr. Eser daha nce Rait Tanrkulu tarafndan latin harflerine aktarlmtr. Tanrkulu eseri hangi nshadan aktardn belirtmemektedir.206 Tercme zerine yaplan ikinci alma Nejat Birdoana aittir. Birdoan, stanbul niversitesi Trke
Benzer bir rivayet iin bkz. bn Arb, el-Futht, I/283, IV/12. 5/Mide:6. ( Ey iman edenler! Namaz klmaya kalktnz zaman yzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi, balarnz mesh edip, topuklarnza kadar ayaklarnz ykayn.) 205 36/Ysn:39. (Ay iin de bir takm menziller tayin ettik.) 206 Rait Tanrkulu, Cavidanneme i Sagr, Ankara, t.y. (Tanrkulu eserin 1991 ylnda evrildiini son blmde belirtmektedir.)
204 203

62

yazmalar 310da kaytl nshay Trkiye Trkesine aktardn belirtir.207 Birdoan ve Tanrkulunun almalar bilimsel olmaktan olduka uzaktr. Tanrkulu, eserinde ayet ve hadisleri latin harflerine aktarm, Birdoan ise kimi ayet ve hadisleri eserden tamamen karmtr. Karlatrlmas asndan aada Ik-nmenin giri blmnden alnan blmle her iki yazarn evirileri verilmitir. kendyi Muammed resllullhu alemi altnda mhede itmek ve ilmi aatini bilmek ve s a.s. smndan inmek ve otuz yanda gelmek ve dabbetl-ar urc itmek ve arem yiri yarlma ve ftb maribden oma ve ymet cuma gni opma ve dem a.s. cuma gni uhr itmek ve smndan dunla gelmek ki 208 ve sekiz uma apular alma ve cehennem dibinde ukerdimesi bitmek ve mevt boazlanma andan ora ayt- cvidn bulma ve da ymet gninde ol s alma ve cem-i lem secdeye davet olnma ve aly secdeden imtin itmek ve secde itmedkleri in bunlara meellet li olma ve da ol ska secde itmeyenler a cemlini mhade itmemek G/22-32 Hazreti dem Efendimizin bilgileri nedir? sann (a.s.) gkten 33 yanda inmesi nedir? Gklern yarlmas, Gnein batdan domas, kyametin Cuma gn olmas ve gene demin (a.s.) Cuma gn ortaya kmas ve gklerden duman gibi szlerek inmesi, ( ki fartakip yevmis-sem bedhn- mbin) ve sekiz cennet kaplarnn almas, cehennem dibinden sonra yeniden olumak, lm yenmek ve gerek lmszl bulmak (Hayat- Cvidan), kymet gnnde iilen dem (ski diye geiyor-N.B.), tm dnyay secdeye armak, sonra secde ettikleri halkadan ayrlmak, secde ettikleri iin kiileri eletirmek, Hak yzn Cuma gn ikindi zeri grmek nedir?209 Adem Aleyhisselam Efendimizin ilmi elbette olmak nedir ve sa Aleyhisselam asimandan otuz yanda enmek nedir ve her biri yarlmak ve afitab marupdan domak ve kyamet cma gn kopmak ve Adem Aleyhisselam cma gn zuhur etmek ve asimandan dihanla gelmek ki fartakp yevmi tatissema i bedhanimbin ve skiz umak kapular almak ve cehennem dibinde sonra demsi bitmek ve mevt buurlanmak andan sonra hayat Cavidan bulmak ve kyamet gnnde sak iilip cemi alem secdaya davet olunmak ve halayk secdadan itinap etmek ve secde ettikleri iin zillete ermek ve hak cemalini mahede etmek..210 Feriteolu eserini bir giri ve otuz iki blmden oluturmutur. Tercmenin bir ok nshasnda bata bir fihrist bulunmaktadr. Giri blmnde eserin tercme sebebi, mtercimin ad, ve tarihi verilmitir. Eser Rm mlknde Farsa bilenlerin az olmasndan dolay H. 833 (M.1429) ylnda evvl aynda tercme edilmitir. Iknmenin hemen tm nshalarnda tercme sebebi, mtercim ve tarih ayndr. Bu sebepten eserin tercme tarihi kesin olarak bilinmektedir.

207 208

Nejat Birdoan, Alevi Kaynaklar-1, stanbul, 1996, 220. (Ik-nme metni 225-281 sayfalar.) 44/Duhn:10. (imdi sen, gn, insanlar bryecek ak bir duman karaca gn gzetle.) 209 Birdoan, a.g.e. 226. 210 Tanrkulu, a.g.e., 8

63

yle malm u mefhm old kim bu ilm-i lednndr Fris lisn zerine idi badezn Rm mlkinde Fris lisnn bilenler alldr ba ivn ehl-i merebden ki 211 yle temenn itdiler ki bu ilm-i lednniyye-i ilhiyye ki ilm-i tevldr Trk lisnna tercme idp ve da v beyn ola badezn anlaru der-stlarna icbet idp far Abdlmecd ibn Ferite ddn aret-i rislet hicretin sekz yz otuz ylnda evvl aynda bu risleyi yazd ve bu rislen adn I-nme od G/5-12 Feriteolu tercmenin ismini zellikle 15. yy.dan itibaren Anadolu ve Rumelide bulunan hurufilere verilen isimden hareketle Ik-nme komutur. Eserin giri blmnde ilenen konulara da deinilir. Merebi saf olanlar risaleden geni menfaatler bulacaklardr. Bir kii, Ik-nmenin ilmini ve kanunlarn zabt eylerse ve ok fazla okursa, har-ner, kyamet ve ahiret halleri, Hak katnda baz yzlerin a baz yzlerin kara olmas, snn gkten otuz yanda inmesi, Hak cemalini grmek, Kurann dem suretinde grnmesi gibi konulara vakf olacaktr. Allahn rahmeti eseri n-mahreme vermeyenin, laneti ise n-mahremin zerine olacaktr. Bu cmlelerin eserin giri blmnde yer alamsnda zellikle Fatih dneminden itibaren hurufilerin sk bir takibata uramalar etkili olmu olmaldr. Bir giri ve otuz iki blmden oluan eser, her babda ayr konular ileniyormu gibi grnse bile, blmlerin konu btnl bulunmamaktadr. Tercmenin yukardaki gibi bablara ayrlma nedeni snn otuz yanda gkden inmesi dolaysyla Fazlullahn otuz yanda tevile balamasyla ilintilidir. Risalenin ilmini ve kanununu bilmeyenlere vermek men edilmitir. Talib olmayanlar eserden hibir ey anlamayacaktr. nk onlar cahildir. Eserin ilim sahibi olmayan n-mahreme verilmemesi istei byk bir ihtimalle smil gelenekten alnmtr. 5.1. NSHA TAVSFLER Ik-nme zellikle Alev-Bekta evrelerce ok okunmu bir eserdir. Trkiye ve dnya ktphanelerinde bir ok yazma nshas bulunmaktadr. Eski Anadolu Trkesinin dilini yanstan eserin mstensihleri de genellikle dervimerep kiilerdir. Halkn okuyup anlayabilecei bir dille yazlan eser, belagat ve imla kurallarndan yoksundur. Eserde yapraklar aras geilerde kelime blmelerine rastland gibi bir kelimenin birden ok yazm da grlr. Hurufiliin temel kitaplarndan biri haline gelen eserin yazmalarndan mstensih tasarruflarna olduka sk rastlanr. Tercmenin mtercim nsahsna ulalamamtr. Eserin fazla sayda nshasnn bulunmas ve byk bir blmnn tarihsiz olmas karlatrmal nsha hazrlanmas konusunda glkleri de beraberinde getirmitir. Karlatrmal nsha hazrlanrken yazmalarn ortak yanllar ve dorular deerlendirilmi, ancak bir sonu elde edilememitir. Mstensihlerin Alev-Bekta zmrelerden olmas ve eser zerinde tasarruflarda bulunmalar, Ik-nmenin anonim bir nitelik kazanmasn
211

Kuran, 2/Bakara : 60. (Her blk iecei kayna bildi.)

64

salamtr. Hal byle olunca nsha seiminde farkl tercihlerde bulunmutur. zellikle ayet ve hadislere baklm ve bunlarn doru yazld nshalar tercih edilmitir. Eserin tarihli nshalarnn byk blm hicri 1100 ve 1200l yllara aitdir. Tarihsiz nshalar eseri halk iin oaltan mstensihlerin tarih koyma kaygs gtmemeleri veya hurufilerin zellikle Fatih dneminden sonra sk takibata uramalarndan kaynaklanabilir. 5.2. KARILATIRILAN NSHALAR 1.Sleymaniye Ktphanesi Hsrev Paa Nu:172/I-II (A) stinsah tarihi: 857H. Mstensih: Ba: Son: Ide Farsa Cavidnnme IIde Trke Iknme vardr. Yk. 155x110, 125x75, st: 14, vr: 153, yz: Nesih, mein kahverengi cilt, i taraf ebruli kat, aharl kat.

2.Nuruosmaniye Ktphanesi Nu:3596 (N) stinsah tarihi : 1086H (1676) Mstensih:Dervi Muhammed b. Mustafa 2b-3a varaklarda fihrist bulunmaktadr. Ba: Son: Yk: 205x140, 160x80, st:15, vr:105 yz: Nesih, Muhammed, Cebrail gibi zel isimlerin ve hurufi metinlerde geen kslatmalarn zeri krmz kalemle izilmitir. 3.Milli Ktphane ( Ankara Cebeci le Halk Ktphanesi) Nu: 06 Ceb 514 (M) stinsah tarihi: 989 H (1580) Mstensih: Eserin 1b-3a varaklarnda fihrist bulunmaktadr. Ba: Son: Yk:194x110, 126x74 vr:161, st: 9-11, yz: Harekeli nesih, Mklebeli srt siyah deri, st kavun ii iekli kat kapl mukavva cilt, baz ayet ve hadislerin zeri krmz izilmi. 4.Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmut Efendi Nu:2308 (H) Eserin 2b-3a varaklarnda Hurufi metinlerinde geen ksaltmalarla ilgili bir tablo verilmitir. 4b-5b varaklarnda fihrist vardr. Ba: Son: Yk:210x145, 160x85, st:13 , vr:160, yz: Nesih, siyah deri, st sar kat kapl, emseli mukavva cilt, aharl kat.

65

Yukarda sralanan nshalardan en eski tarihli olan A nshasdr. Aslnda sz konusu nshann sonunda tarih yer almamaktadr. Ancak bu nsha yukarda da belirtildii zere iki blmden olumaktadr. Birinci blm (1-52. varaklar) Farsa Cavidan-name olup, eserin ba taraftaki byk bir blm koparlmtr. Yazmann Frasa blm ile Trke blm sonradan birletirilmemitir. Ayn yaz ve ayn kat kullanlmtr. Dolaysyla Farsa blmn sonunda yer alan 857 H. tarihi ayn zamanda Trke blmnn de istinsah tarihi olarak kabul edilmitir. 1086 H. tarihli N nshas incelenen btn yazmalar arasnda cmle yaps en salam olandr. Ayet ve hadislerin yazmnda ounlukla yanl bulunmamaktadr. M nshas hem tarihinden dolay hem de harekeli olmas hesabyla tercih edilmitir. H nshas tarihsiz bir nshadr. Bu nshada mstensih metinde geen ayet ve hadislerin byk bir blmnn anlamlarn derkenarda vermitir. Nsha Eski Anadolu Trkesi zellikleri gstermektedir. Tm nshalarda ortak olarak otuz iki ( ), yirmi sekiz ( ) rakamlar ve aleyhis-selam ( )(,)ksaltlmtr. N nshasnda Allah tal ( ,) Adem () ilahi ( ,)salat ( ,)rekat ( ,)kelime ( ,)vech ( ,)zahir ( ,)hazret ( ,)hatt (,) huruf, harf ( ,)suret ( ), Kuran ( ,) Hak tal ( ) ksaltlarak kullanlmtr. M nshasnda kimi eksiklikler yanllar sonradan dzeltilmitir. Kelime eklemeleri nsha iinde iaretiyle gsteridikten sonra eklenti veya dzelti derkenarda gsterilmitir. A nshasnda kimi ayet ve hadislerin aklamalar sayfa kenarlarnda verilirken, metin iinde eksik braklan ayet ve hadisler derkenarda tamamlanr. Sz konusu yazmada satr sonlarnda kelime blnmelerine rastland gibi benzer bir uygulama varak geilerinde de grlr. Bu nshada Fazl( ,) vech ( ,)Adem (,) Havva ( ) Hak tal ( ) ksaltlarak yazlmtr. Nshann 79b sayfas botur. Bab ksmlar sonradan krmzyla belirginletirilmi, ayet ve hadislerin zeri siyahla izilmitir. 5.3. DER NSHALAR 1. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmut Efendi Nu:2790/I 127s., Ta bask, 1871 2. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmut Efendi Nu:3008 138v. Talik 160x100, 115x70, 15 satr Bayezid b. Memi 1195H. 3. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmut Efendi Nu:3039 115v. Talik 175x110, 135x85, 13 satr Ba ksm eksik. 4. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmud Efendi Nu:3080 166 v. Nesih 170x105, 130x70, 13 satr, Hasan b. Mustafa b. Doyran 1163H. 5. Sleymaniye Ktphanesi Hac Mahmud Efendi Nu:3130 55 v. Rika 175x110, 140x90, 17 satr, 1233 H Baz blmler eksik. 6. Sleymaniye Ktphanesi Serez Nu:3878 113 v. Nesih,186x122, 137x65 Son blm eksiktir. 7. Sleymaniye Ktphanesi Serez Nu:3921 138v. Talik 152x109, 65x95, Ba ksm eksiktir. Kenarlarnda mellifin Ahiretnmesi ve Emir Hseyinin Kalendernmesi vardr. 8. Sleymaniye Ktphanesi Reid Efendi Nu:1210/I 123 v. Talik 170x110, 130x75 15 satr , Muhemmed b. Salih Akahisar

66

9. Sleymaniye Ktphanesi Reid Efendi Nu:1210/II 123-160 v. Talik 170x110, 130x75, 15 satr 10. Sleymaniye Ktphanesi zmir Nu:438/II 32-174v. Nesih, 165x120, 120x100, 17 satr, 1284 H 11. Sleymaniye Ktphanesi ehit Ali Paa Nu:2850/10 Talik 195x85, 165x75 19 satr, Eserde ahid divan, Mevlanaya vg, Farsa Rubailer, Risale-i Akemseddin, Hz. Alinin Vasiyetnmesi bulunmaktadr. 12. Sleymaniye Ktphanesi zmirli smail Hakk Nu:1022 127s. Ta bask. Eserin ba ksm eksiktir. 13. Sleymanye Ktphanesi Ali Nihat Tarlan (Tyatok) Nu:35 48-62. varaklar. 14. Sleymanye Ktphanesi Ali Nihat Tarlan (Tyatok) Nu:177/1 117v. Nesih, 18 satr, Balklar krmz mrekkeble belirlenmi, Yaldz emseli Kebentli , Mklebeli cilt. 15. Sleymanye Ktphanesi Ali Nihat Tarlan (Tyatok) Nu:166 17b-20b v. 20 satr, Rika, mstensih : mer Efendizade Hac Ali 16. Marmara niversitesi lahiyat Fakltesi Ktphanesi Nu:11 127s. Ta bask, 1871 17. Millet Ktphanesi Ali Emir eriyye Nu:1368 129v Talik satrlar dzensiz, Cafer b. Ebi Bekir 1186H 18. Millet Ktphanesi Ali Emir eriyye Nu:1362/II 122v. Nesih, 15 satr 58b-179a 1175H Ba tarafta Mukmnin Vahdetnmesi bulunmaktadr. 19. Millet Ktphanesi Ali Emir eriyye Nu:1238 137v. Talik, satrlar dzensiz. Muharrem b. Ali 1120 H 20. Millet Ktphanesi Ali Emir eriyye Nu:1338 48v. Nesih, 18 satr Son blmler olduka eksiktir. 21. Millet Ktphanesi Ali Emir eriyye Nu:1349 7 v. Nesih, 20 satr, 22. Atatrk Kitapl Osman Ergin TY Nu:1322/I 85v. Talik 19 satr, Yusuf b. Kasm Mahmud 1201 23. Atatrk Kitapl Osman Ergin TY Nu: 584 64v. 18 satr Rika , Hocazade Hasan Mahf 24. Atatrk Kitapl Osman Ergin TY Nu: 642/3 40v. Talik, 20 satr 1275 H 25. Atatrk Kitapl Osman Ergin TY Nu: 703/8 68b-85a 21 satr Talik 26. Atatrk Kitapl Osman Ergin TY Nu: 1322/1 1-140 v. 15 satr, Talik Mstensih : Yusuf b. Kasm Mahmud 27. stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar Nu:310 71 v. Nesih, 1-71 Iknme, 71-123 Bearetnme-i Ref, 123-128 risle-i Ref 129137 Risle-i Penh bulunmaktadr. 1186 H 28. stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar Nu: 843 124 v. Talik, 15 satr, Merzifon Abdurrahim Nizameddin Sar Danimendzde 994 H 29. stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar Nu: 6426 74 v. Nesih 19 satr, Baz yapraklar koparlm. Son blm eksik. 30. stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar Nu:6402

67

83 v. Talik, 19 satr, Dervi Halil 1231H 31. stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar Nu: 6368 70 v. Talik 19 satr, Mir b. Rstem 1015H 32. stanbul niversitesi Ktphanesi Trke Yazmalar Nu:1280 88 v. Nesih, 19 satr , 1274H 33. stanbul niversitesi slam Aratrmalar Merkezi Ktphanesi Nu:29 85v. Talik 18 satr , 1273 H 34. Edirne Badi Ahmed Efendi Ktphanesi 96v. Nesih, 17 satr. 35. Topkap Saray Ktphanesi Hazine Kitaplar Nu: 321 110v. Talik 17 satr 36. Dil-Tarih Corafya Fak. Ktphanesi 170v. Mustafa b. Ali 1136 H 37. Dil-Tarih Corafya Fak. Ktphanesi Muhammed Cahit 1290 H 38. Atatrk niversitesi Seyfettin zege Ba Kitaplar Nu : 851 127s. Tabasma, 1871 39. Trk Tarih Kurumu Ktphanesi Nu:414 125v. Talik 40. Yap Kredi Sermet ifter Aratrma Ktphanesi Nu : 874 111v. Talik 17 satr Bayezid b. Memi Halife 1149 H 41. Yap Kredi Sermet ifter Aratrma Ktphanesi Nu: 916 130 v. Talik 13 satr 42. Bayezt Devlet Ktphanesi Nu: 9343 Talik 13 satr, mstensih:Dervi Ahmed 43. Hac Selim Aa Ktphanesi Nu: 3575 88v. Nesih, Dervi Mehmed. 44. Konya Blge Yazma Esreler Ktphanesi (Burdur l Halk Ktphanesi) Nu:15 Hk 205 137 v. 15 satr, Nesih, stinsah tarihi:1854 M 45. ngiltere Milli Ktphanesi Trke Yazmalar Or: 11199. 46. ngiltere Milli Ktphanesi Trke Yazmalar Or:5960. 47. Avusturya Milli Ktphanesi Trke Yazmalar A.F. 374(284)/1. 1b-113b. v. 17 satr, Divn nesih. 48. Avusturya Milli Ktphanesi Trke Yazmalar N.F. 350. 119 v. 15 satr, Nestalik. 49. Milli Ktphane (Kastamonu l Halk Ktphanesi) Nu: 37 HK 769 122 v. Talik krmas, 15 satr, 180x130, 110x85, emseli mklebeli, kebentli, gve yenii siyah mein cilt, bab ve cevab szckleri krmzyla. 50. Milli Ktphane ( Ankara Cebeci le Halk Ktphanesi) Nu : 06 Ceb 526 121 v. 15 satr, Nesih, Mklebeli, vine r mein cilt. Baz ayet ve szler krmz ile yazlm, szler krmz cetvel iinde. Ba tarafta fihrist bulunmakta. 120bde bir iir, 121b ve 122ada Hz. Muhammed ve 12 imamla ilgili ecere cetveli vardr. 51. Milli Ktphane A.2834 3a-2bde fihrist 98 v. 21 satr 52. Milli Ktphane A.2830

68

Bata fihrist, 103 v., Talik, 17 satr, ayet ve hadisler krmzyla yazlmtr. Mstensih: Mustafa Fahr el-Kdir 53. Milli Ktphane ( Ankara Cebeci le Halk Ktphanesi) Nu: 06 Ceb 651 95 v. 19 satr, Nesih, Ebrulu, mukavva sar mein cilt, ayetler ve hadisler krmz. 54. Milli Ktphane A 7916/5 71b-124a, Nesih, 24 satr 55. Milli Ktphane A 5707/1 1b-111a, 21 satr, Talik, Mstensih: Rza Kemter 56. Milli Ktphane A 2206/1 1a-135a, 15 satr, Rika, Mstensih: Mehmed Nuri Canker 57. Milli Ktphane A 4369 10 varak, 11 satr, Nesih, Eserin byk blm eksiktir. 58. Konya Blge Yazma Esreler Ktphanesi ( Gaziantep l Halk Ktphanesi) Nu: 27 Hk. 315 1b.-75b v. 18 satr, Talik, srt siyah mklebeli mein cilt. 59. Konya Blge Yazma Esreler Ktphanesi ( Konya l Halk Ktphanesi ) Nu: 42 Kon 1781/1 1b-88b v. 23 satr Rika 60. Milli Ktphane ( Ankara Adnan tken l Halk Ktphanesi) Nu: 06 Hk. 4837/1 1b-71b. v. 19 satr Nesih 61. zmir Milli Ktphane Trke Yazmalar Nu: 1558. 77 v. 18 satr, Rika 62. Vatikan Ktphanesi Trke Yazmalar Vat. Turco 165/1 46 v. Rika. 63. Msr Milli Ktphanesi Trke Yazmalar Talat Nu: 113 60 v. 23 satr. 64. Almanya Milli Ktphanesi T.Y. Ms.Or. Oct. 1591 Staatsbibliothek, Berlin 120 v. 17 satr, Nesih, Mstensih Dervi Halil Bektai Hseyin stanbul. 65. Almanya Milli Ktphanesi T.Y. Ms. Or. Oct. 2757 52 v. 17-21 satr, Rika .

69

5.4. EVRYAZI ARETLER ,, , ,, A,a E,e B,b P,p T,t , C,c , , , D,d , R,r Z,z J,j S,s , , , , , , F,f , K,k, G,g, L,l M,m N,n V,v O,o , U,u , , H,h E,e A,a Y,y I, ,i , A, a

Farsa kelimelerdeki vv- madle , olarak gsterilmitir.

70

6. METN

71

(A52b)(M3a) ( N3b) aret-i aadiyyete amd itmekden ora (H6a) ve resl aretine selm 5 itmekden ora yle malm u mefhm old kim bu ilm-i lednndr Fris lisn zerine idi badezn Rm mlkinde Fris lisnn bilenler alldr ba ivn ehl-i merebden ki 1 yle temenn (M3b) itdiler ki bu ilm-i lednniyye-i ilhiyye ki ilm-i tevldr Trk lisnna tercme idp ve da v beyn ola badezn anlaru der-stlarna icbet idp far 10 Abdlmecd ibn Ferite ddn aret-i rislet hicretin sekz yz otuz ylnda evvl aynda bu risleyi yazd ve bu rislen (A53a) adn I-nme od t ki merebi f olanlar bu risleden am menfaatler bulalar ve da taldt- ulmaniyye-i cehliyyeden al olalar (H6b) ki 2 ve 15 bir yirde da a tal buyurd kim ikisi da delldr (M4a) ve da nefslerini mhede lalar ki 3 l ola 4 da l ola her kii kim bu rislen ilmini ve nnn ab eylese ve o o mlaa eylese elbette (N4a) ol kiiye malm ola ar ner neydgi ve grden opma neydgi ve r u mizn ve aml-i ben dem 20 mzne ve terzye vezn olmadan ki 5 1

2. : H : A, : H : N ; M - : H 4. aret-i aadiyyete : aadiyyete H / itmekden : itdkden H 5. itmekden ora : itdkden ora H ; ora M / yle :H,N,M / oldu kim: olna ki N; ola ki H / ilm-i lednndr: ilm-i lednniyye-i ilhiyye N, M / ilm-i lednniyye-i ilhiyye ki ilm-i tevldr H 6. lisn : H/ Rm mlkinde : bu Rm mlkinde H, M / Fris : Pris A / Fris lisnn bilenler : Fris bilenler M 7. ivn ehl-i merebden ki: ivn ehl-i merebden mereb ki H ; ehl-i mereb arndalardan ki N 8. tercme idp : gele A,H,M 9. ve da: da N; ve H / der-stlarna icbet idp : der-stlarn icbet itdi H,N 10. - : A 11. - : A / aret-i rislet hicretin : aret-i rislet A 12. ve bu rislen : N, M / adn : ismini A, M / t ki : -H 13. ulmaniyye-i: A 14. olalar ki : bulalar ki A,N, M /- : H,N,M 15. ve bir yerde da a tal buyurd kim : ve da aret-i resl buyurd ki A ; ve bir yirde da M / a : Allah H / kim : ki H / ikisi da : N 16. delldr: N ; addr H, M 17. da l ola: A,M / her kii kim : ve da bir kii ki A ; kim : ki M /rislen : rislet M 18. eylese : eyleye H, N, / ok ok : ok N / eylese : eyleye A, M 19. opma : opdu N 19-20. mzne ve terzye vezn olmadan : mzna vezn olmadan N, M 20. olmadan ki : olma A / - : A

72

25

30

35

40

45

ve da a talya a olma ba yzler a ve ba yzler ara olma neydgi malm ola ez-ry- tevl 6 ve da kendyi Muammed resllullhu alemi altnda mhede (H7a) itmek ve ilmi aatini (M4b) bilmek ve s a.s. smndan inmek ve otuz yanda gelmek ve dabbetl-ar urc itmek ve arem yiri yarlma ve ftb maribden oma ve ymet cuma gni opma ve dem a.s. cuma gni uhr itmek ve smndan dunla gelmek ki 7 ve sekiz uma apular alma ve cehennem dibinde ukerdimesi bitmek ve mevt boazlanma (A53b) andan ora ayt- cvidn bulma ve da ymet gninde ol s alma ve cem-i lem secdeye davet olnma ve aly secdeden imtin itmek ve secde itmedkleri in bunlara meellet li olma ve da ol ska secde itmeyenler (M5a) a cemlini mhade itmemek ( H7b) 8 ve da a cemlini cuma gni grmek (N4b) ve ol cumanu uzun bi yl olma ve didr- a cuma gni asr vatinde grinmek ve da urn- am dem retinde grinmek ve Deccl- aver opma ve bir gzli olma ve a gzi kr olma etbnu da a gzi kr olma ve yzleri yek-pre olma bu cmle-i mezkrt neydgi bu ilm-i ilhn annlarn ab iden kiiye malm ola ez-ry- tevl ve da a tal ol kiiye ramet itsn ki bu Iknmeyi n-mareme virmeye yle ki ib-i tevl azze falah ve celle-i (M5b) kelimete buyurmdur ki ve her kii ki bun n-mareme virse a talnu lneti onu (H8a) zerine olsun zir ki aret-i rislet a.s. buyurmdur ki 9 eger n-mareme virse lim olur10 eger bir kii bu mezkrtu srrn ve tevlini bilmese ma taavvr itmekde alsa ol kii envr- aybu mhadesinden mflis marm olur ve dny ehli olur ve (A54a) airet aa arm olur 11 12

21. a : a A, M 22. kendyi : kendsini H 24. aatini : aatle M 25. ve dabbetl-ar urc itmek : -M 26. cuma gni : A: cuma gni : cuma gn M / cuma gni : A ;cuma gni : cuma gn M 27. asmndan : asmn A, H / sekiz : A / dunla gelmek ki: dun inmek N 29. ayt- cvidn : cvidn H 30. cem-i lem secdeye davet olnma : cem-i lemi secdeye davet itmek N 33. - : A 34. -: A / cuma gni : cuma gn M 35. ddr- a : ddr H / cuma gni : cuma gn M 36. asr vatinde grinmek ve da urn- am dem retinde grinmek : grinmek M 37. - : A / - : N / - :M deccl- aver : deccl- arr M / gzli : gzl M 38. a gzi kr olma etbnu da a gzi kr olma :-H, M 39. cmle :A 41-42. celle-i kelimete: -A,H,N 42. buyurmdur ki - : A

73

2/Bakara:60. Mtercimin hadis olarak zikrettii bu rivayet Ktb-i Tisann indeksi olan Concordace et ndices de la Tradition Mslmane ve yz elli eserin indeksi durumundaki Mevsatu Etrfil-HadsinNebeviyyi-erif adl eserde bulunamamtr. 3 75/Kymet:14. 4 7/Arf :172. 5 7/Arf :8. 6 3/l-i mrn:106. 7 44/Duhn:10. 8 68/Kalem:42-43. 9 ez-Zebd, Muhammed b. Muhammed el-Murtaz, ttifu Sdetil-Muttakn, IV/76. 10 11/Hd:18. 11 42/r:20. 12 el-Muttk, el-Hind Ali b. Husmuddn, Kenzul-Umml f Sunenil-Akvli vel Efl, 6071; elAcln, smil b. Muhammed, Keful-Haf ve Mzilul-lbs, I/410; el-Elbn, el-SilsiletdDafe,32.
2

74

el-bbl-evvel fl-a vel-maabbet (N5a) (M6a) ( H8b) 5 1 iy lib-i esrr- kelime-i ilh ve ay- n-mtenh bil ki Ysuf asnu evvelindeki kelime ki elif (M6b) lm rdur urf- muaaadur kinyetdr on drt kelimeden evvel elif lm r srrn bilmek gerek bade Ysufu snini ve 10 da Zleynu snini ve cemlini bilmek gerek iy - d on yidi rekat alt- aar on yidi urf- muaaa adedi (A54b) ncedr ki ve da on bir rekat alt- sefer on bir urf- mtebiht adedince ki ( H9a) yigirmi sekiz rekat olur birisi kelime-i ilh mubilindedr ve da on yidi rekat alt- aar ve on bi (N5b) rekat alt- 15 Yevml-cum ki otuz iki rekat olur kelime-i ilh adedince otuz iki rekat alt iinde otuz iki kez sebul-men ki Ftiatl-kitbdur oma gerekdr ki (M7a) Zleynu vechinde a- istiv ile amer on drt gicesi gibi ly u tbndur evvel Zley vechinden yigirmi sekiz ve otuz iki sar- ilh o ki mml-kitbdur ve sebul-mendr badezn Ysufu snine ve a- line 20 mteveccih ol t - aat- ilhden olasn ve da abb-i ilhden ibn iit vat ki Ysuf asnu evvelindeki elif lm r srrna irimezsen Ysufu ve Zleynu snine ve cemline ve ularna ve surlarna iriemezsin ki bu I-nmen mhri elif lm rdur 1

5. : M 6. : M 6-7. esrr- kelime-i ilh : esrr- ilh A,H,N 7. -: A / bil ki: A, H 9. Ysufu snini : Ysufu srrn A 10. da Zleynu : Zleynu da M / Zleynu snini : Zleynu srrn A 12. alt- sefer : namz seferde A 13. ki : budur A,H / birisi kelime-i ilh: A ; yigirmi sekiz kelime N 14. alt- aar : alt- sefer A / alt- aar ve on be rekat :-M 15. kelime-i ilh adedince otuz iki rekat : birisi kelime-i ilh adedince drt rekat H / alt : namz A 16. iinde: A / oma gerekdr ki : oma gerk ki H 17. Zleynu : Zley A 18. sar- ilh : sar N 19. sebul-mendr : sebul-men A / snine ve a- line : snine ve line A ; line ve ana N ; ana ve line M 20. olasn ve da abb-i ilhden: A 21. irimezsen : irimese N, M 22. ve surlarna :- N,H,M

75

25

30

35

40

45

( H9b) kinyetdr on drt (M7b) ilm-i vech-i Ysufdan ve Zleydan ve da vech-i demden vech-i avvdan ve iki cihnu (A55a) ib-i cemller vechinden kinyetdr yan bu snden ve bu ilatden ki 3 ol on ki (N6a) secde eylediler on drdnci ki Ysufdur anun kim Ysufu sni ve cemli otuz iki kelimen ilmidr ve otuz iki kelimen ilmi anu vechinde ly u tbndur ftbu ve mhtbu ve seyyreler cemlinde yigirmi sekiz ve otuz iki u hir degildr yle ki eflk sitreler merkez-i ke dire ve mtearrik oldu ol sn ceml indr (M8a) ve ol sne lardur aled-devm merkez-i k evresinde seyrn iderler t ki dem snine irieler iriemezler amm ziydeli sebebiyle perveri cihetinden ol snden ve ol cemlden olurlar egeri (H10a) ol sitreler vcd ol otuz iki kelimeden bulmlardur ki Ysufu vechine mesrdur ve ol aded zerne mnasmdur zih sn zih ceml 4 yan Yab a.s. eydr iy olum di arndalarua a eyleme yosa saa mekr iderler ki eyn insana ikre dmendr ol sebebden ki eyn deme secde itmedi (M8b) nie rev ola ki iideler ki seyyrt- semavt u ems amer Ysufa secde eylediler eger bu ay arndalar iitse dmanl ve asedlik iderler b(A55b) vcd (N6b) ki ardalarua hir eylemedi ve Yab a.s. Ysufu snine ve cemline firfte olmd ki mh u ftb u sitreler anu snine secde eylediler Yusfu arndalar Yabdan meyl-i muabbet grdiler asedden

25. : elif lm A / Ysufdan ve Zleydan : Ysufdan ve on drt ilm-i vech-i Zleydan N 25.-27. kinyetdr on drt ilm-i vech-i Ysufdan ve Zleydan ve da vech-i demden ve avvdan iki cihnu ib-i cemller vechinden kinyetdr yan bu snden ve bu ilatden ki : kinyetdr on drt a- vech-i avvdan ve iki cihn ib-i cemllerin vechinden yan bu snden ve bu ilatden ki H 28. ol on ki secde eylediler : ol on secde eyledi A,H,M 29. anun kim : anun ki N 30. kelimen ilmi anu : kelime anu H,N / ftbu ve : ftbdur ve M 32. eflk sitreler : eflk seyyreler A ; eflk sitre N 33-34. lardur : lar A / merkez-i k evresinde : merkez-i k evresinde H,N 34-37. irimezler amm ziydeli sebebiyle perveri cihetinden ol snden ve ol cemlden olurlar egeri ol sitreler vucd ol otuz iki kelimeden bulmulardur ki Ysufu vechine mesrdur ve ol aded zerine mnasmdur zih sn zih ceml : nin ki anlar vicd ol otuz iki kelimeden bulmlardur ki Ysufu vechinde mektb u mesrdur ve ol aded zerine mnasmdurlar ki zih sn zih ceml Ysufdur A 37. zih sn zih ceml : sn ceml N 39. arndalarua : ardalarna A, M / a eyleme yosa : dime yosa N ; a eyleme n H 40. aikre A, N, M / itmedi : eylemedi N 41. iideler : iide H / ems amer : - A, H, M 42. arndalar : arndalaru N ; ardalar A, M 43. arndalarua : ardalarna A , M 44. anu snine secde eylediler : anu secdesin eylediler H ; aa secde eylediler 45. arndalar : ardalar A , M

76

50

55

60

65

Ysufa ad itdiler (H10b) ve da Ysufu di tevlini Yab beyn eyledi ki 5 didgi otuz iki kelimedr ki 6 kmiyle Ysufu sni ve vechi ol (M9a) aded zerine maldur ol sn ve ol u- ilh anu vechinde ly u tbndur vdur yan ol ular aret-i aadiyyet aa gsterdi ve marifet-i nefs l eyledi ki 7 yle ki Yakb avratyla ve olanlar ile Ysufa secde eylediler badezn Ysuf eyitdi 8 9 ki Ysufu vechini ve cem eyy yaratd 10 ( / M9b) eger bir kii sl (N7a) eylese Ysufu arndalar Ysufa (H11a) ad itdiler nin Yab eyitdi 11 didi cevb kinyetdr andan ki arndalar Ysufu ularndan ve surlarndan omadlar sni ve cemlini grmediler ol mertebede ib oldlar ki ib u- ilhden b-aberdr ki yrtc ayvndur hem b-ramdur yan siz Ysufa ad idersiz (A56a) dimek olur yle ki ad itdiler pes 12 didgi kelime ol zamanda d old ki Ysufu vechindeki u- (M10a) ilh ki yigirmi sekiz ve otuz iki adur grmediler b-aber oldlar Ysufa ad itdiler ve uyya bradlar pes 13 rast old amm Ysufu arndalar vat ki pederi ve mderi Ysufa secde itdiler ve teslm oldlar arndalar ol lemde on bir kevkeb retin dumd atas anas ftb u mhtb retin dutmlard t ki bundan malm (H11b) ola kim her kii ki kendyi Ysuf gibi bir nefs-i kmile teslim eylese ol lemde mh u ftb u seyyrt retinde gele ki anlar kelime-i knden mevcd olmlar idi (M10b) ve Ysuf eydr ki

46. ve da Ysufu dini tevlini Yab beyn eyledi ki : ve da Ysufu dini Yab tevl eyledi ki N 47. - : M 48. 49. kmiyle Ysufu sni vechi ol aded zerine maldur ol sn ve ol u- ilh anu vechinde ly u tbndur vdur : kmiyle Ysufu sni ve vechi ol sn ve ol u- ilh anu vechinden ly old A 50. ular : u A,H,M / eyledi ki : itdi ki A 52. eyitdi : didi ki H 54. - : M/ki Ysufu vechini ve cem eyy yaratd: ki semavt Ysufu vechini yaratd ve mecm eyy ol a- istiv ile yaratd A 56. arndalar : ardalar A,M 56-60. arndalar Ysufa ad itdiler ............ yan siz Ysufa ad idersiz dimek olur : ardalar Ysufu ularndan ve surlarndan omadlar ve sn cemlin grmediler ol mertebede ib oldlar ki ib u ilhden b-aberdr Ysufa ad idersiz dimek olur A 60. kelime : H / ad itdiler : ad ideler A,H,N 61.62. yigirmi sekiz ve otuz iki adur : yigirmi sekiz adur otuz iki adur A 63. arndalar : kardeleri A; birderleri H 63.64. pederi ve mderi Ysufa secde itdiler ve teslm oldlar arndalar A 64. arndalar : ardalar A,M 64.65. retin dutmd : retini utm idi H 65. dutmd : utm idi H 66. ola kim : ola N / eylese : eyleye N 68. mevcd: mal H /olmlar idi : olmlardur A

77

70

75

80

85

Ysuf n Msra ddi Msr (N7b) azzlerinden bir azz Ysufu snine nigern old Ysufu atun ald badezn Zley da Ysufa nigern old be-km 15 ol cihetden ki Ysufu ve Zleyhnu sni otuz iki kelime-i ilh mubilinde idi biribirine u nigern oldlar ikisin da a u muabbeti otuz iki kelimeye vi olmd ki el-ad 16 yan dimek olur ki mans erv svr olm siphler (M11a) gibidr her kimse ki ol erv bilse lfet ider ve her kimse ki bilmese inkr itse ala itilf ider imdi erv otuz iki kelimedr ki mahirde (A56b) grnmidr her kii ki bu otuz iki kelime-i ilhn ilmn mahirde mhade itse ki cnd- mecennededr aret-i izzet ile lfet bulur ve ill (H12a) fel badezn ol sn kim otuz iki kelimen tnda bil-uvve mevcdd na- ezel kend yed-i udretiyle yazd Ysufu ve Zleyhnu vechinde tamm- sn ile ilmn gsterdi ol cihetden Mr avratlar ol letdeki Zley fruc didi hemn kim Ysufu snini grdiler alma yirine yine ellerini kesdiler seemediler almadan ellerini ki (M11b) 17 ol (N8a) cihetden buyurd ki 18 yan rabbin brhnn grmeseydi olmazd pes rabbin brhnna olm olsa meyl-i abat irde olmaya zr ki brhn bereheden mtdur brhnu man-i lavsi zen-i ar beste dimek olur kinyetdr yigirmi bir sar- vech-i avvdan ki uccetullahdur fe-fehm ves-selm

14

69. Msr azzlerinden : azzlerinden A 70. Ysufu atun ald badezn Zley da Ysufa nigern old : - H,N 71. Ysufu ve Zleyhnu sni : Ysufu sni ve Zleyhnu sni A /: : A,N,M 72. mubilinde : beraberinde A ; mubelesinde H 72-73. mubilinde idi : mubilindedr M 73. u nigern oldlar ikisin da :-M olmd ki : olmdur A 75. yan dimek olur ki : mans N 75-76. yan dimek olur ki erv svr olm siphiler :-A,H 76. gibidr her kimse ki ol erv bilse lfet ider ve her kimse ki bilmese inkr itse :-A,H 77. ala itilf ider imdi : A, H ; itilf itmi olur ala M 78. itse ki : ide ki H 79. kim : - A ; ki H 82. ol cihetden : ol cihetden A / ol letdeki : ol letdeki H 83-84. seemediler almadan ellerini ki : - N 84. almadan ellerini ki : ellerinden alma ki M, H 87. brhn bereheden : bereheden M 88-89. ki uccetullahdur fe-fehm : - A, H,M

78

12/Ysuf:1-4. 12/Ysuf:3. 3 12/Ysuf:4. 4 12/Ysuf:5. 5 12/Ysuf:6. 6 2/Bakara:31. 7 es-Suyut, Abdurrahman b. Eb Bekr, el-Hv lil-Fetv,II /412; el-Acln, Keful-Haf, II/362; Aliyyul-Kr, el-Esrrul-Merfa, 351. 8 12/Ysuf:100. 9 12/Ysuf:101. 10 30/Rm:30. 11 12/Ysuf:13. 12 12/Ysuf:13. 13 12/Ysuf:13. 14 12/Ysuf:101. 15 12/Ysuf:24. 16 el-Buhr,Muhammedb. sml,es-Sahh, K.Enbiy, 2; Muslim, Ebul-Huseyn Muslim b. El-Haccc, es-Sahh, K.Birr,159,160. 17 12/Ysuf:31. 18 12/Ysuf:24.
2

79

el-Bbn f marifeti livil-amd 1 ( H12b) ikisi da rstdur Mehd ki sdur kelimedr ve hem (M12a) evld- Fmadandur Mehd 5 kelmullhdur livl-hamd ki reslullhu ilmidr an Mehd getrse gerek orsndan (A57a) uhr itse gerek 2 imdi iy lib-i esrr- ilh aret-i rislet a.s. buyurd ki vat ki orsn cnibinden ara alemler grsez uhr itse ol alemlerden yaa varu eger emekler da 10 olursuz didi emirdr vcbe dellet ider ve da eyitdi lifetullh ki Mehddr ol alemlerdedr (M12a) didi vat ki ol ilmi s (H13a) getrse mecm yiryz sla (N8b) ve adl ile ola didi yle ki ol alem uhr itmeden ulm cevr ile olmd imdi s a.s. uhr itmedin enbiyullh geldiler aber virdiler eyitdiler ki bir z bir olan oursa gerek ol zu ad Azr ola ol 15 olanu ad udym ola didiler mddet-i meddden ve zamn- tavlden ora s a.s. Meryemden od ve dav-i nbvvet itdi badezn s a.s. eyitdi ki ol enbiyullah aber verdgi u benm didi badezn aly iki fra old bir fra inand ehl-i tad old bir fras inanmad ehl-i tekb old (M13a) ol evvel fra ki inand mmn old ve ol fra ki inanmad kfir old badezn s a.s. 20 abna eyitdi iy avriler ben enbiyullhu dnlerini tekml tamm itmekn geldm n itmekn gelmedm didi s a.s. ( H13b) 3 eyitdi imdi ben atam atna gge giderm bir air zamn peyamberi (A57b) gelse gerek anu ad Faral olsa gerek yan Muammed dimek olur belat- ncl ki on drdinci sresinde Yuann nclinde

3- 4. ikisi da rstdur Mehd ki sdur kelimedr ve hem evld- Fmadandur A 7. - : H, M 8. aret-i rislet : rislet H, N 9-10. emekler da olursuz : emeklersez M 10. vcbe dellet : vcbe cemi vcib dellet H 11. s : -M 12. ola didi : opolu olur didi A,M 13. ulm cevr : cevr ulm M/ ulm cevr ile olmd : - A ; cevr ile ve ulm ile olm idi H / imdi: Ol M/ imdi s a.s. uhr itmedin : - A, N / 13-14. aber virdiler eyitdiler ki : aber virdiler ki H ; eyitdiler ki A 15. udym : udy M / didiler : didi H/mddet-i medden ve : mddet-i meddden ora ve N 16. od : dod A,M / Meryemden od ve dav-y nbvvet itdi : - H / ve dav-y nbvvet itdi : - A, M 16. badezn s a.s. eyitdi ki :-H 17. ol enbiyullah aber virdgi u benm didi : - H / Ol evliy aber virdgi u benn didi M 17. iki fra old : iki frka oldlar N 17. 18. bir fra inand ehl-i tad old bir fras inanmad ehl-i tekb old A 18. ol evvel : ol A,H,N 20. abna eyitdi : eyitdi abna A, H, M / ben : -H / tekml tamm : tamm M 21. didi : - H / s a.s. :-M 22. eyitdi imdi ben atam atna gge giderm : imdi gkde atam atna giderm A,H, M 23. anu ad Faral olsa gerek yan : -A, M 24. Yuann nclinde : Yuann iinde M

80

25 esa- encldr bil-ittif an lat- Arab zerine tercme itmilerdr many Faral bi-ittifil-ulem vel-meyi rul-udsdr murd andan Muammed reslullhdur bi-ittif ( N9a) ( M13b) badezn s a.s. eyitdi anu mmeti mardan marbe 30 dek dolsa gerek didi badezn anu mmeti retinde yine gelem ve anu blesine namz lam ve anu alemini ki livul-amddur ben getrem didi ve da s a.s. (H14a) eyitdi ki Med-i ibz-zamn ben olam didi badezn s a.s. da nal itdi andan ora alt yzyl gedi Muammed a.s. uhra geldi devr-i amer yz yl gemidi ouz yz yl almd andan ora 35 Muammed a.s. eyitdi ki ol s a.s. (M14a) aber virdgi Faral benm didi ve da Muammed a.s. eyitdi ki ol s a.s asmndan yine gelse gerek ve benm bleme namz lsa gerek ve benm alemimi getrse gerek ve ol alem elli uesi ola didi ve ol alem l bi yl ola abas a gmiden ola ve ba zl ytdan ola ve ol alem besi ola didi bir besi marda ve bir 40 besi marbde ve da bir besi (A58a) vasa- dnyda ola didi ve da bir besinde mektb ola ve bir besinde Ftiatl-kitb mektb ola (H14b) ve bir besinde mektb ola didi ve alem dibinde yitmi bi (N9b)(M14b) alem da ola didi badezn yine aly iki fra old bir fra eyitdi ol Faral-i aam budur didi tad itdi 45 mmin old bir fra inanmad kfir old bade Muammed reslullh hicretnden sekiz yz yl gedi andan sora s a.s. ki aib-i tevl idi uhr itdi smndan geldi beyn- ay eyitdi cemi diller bir old Muammed a.s. alemini getrdi yine aly iki fra old bir fra eyitdi ki ol Muammed aber virdgi gelicek s a.s. budur didiler Mehd lekeri oldlar bir fra 50 inanmad eyitdi ki ol Muammed a.s. didgi s bu degildr henz ol gelmese

25. lat- Arab : Arab lati M 29. badezn : bade A, H, M 29- 30. mardan marbe dek dolsa gerek didi : mardan marbi dutsa gerekdr A, M ; mardan marbe olsa gerek H 31. alemini ki : lemi ki M 32. eyitdi ki : eyitdi H 33. uhra : - A, H 35. aber virdgi : virdgi aber N /benm : benn A, H, M / didi : -N 36. gerek : gerekdr didi A 37. getrse : gtrse H 38. a : a A, H, M / ve ba : amm ba M 40. didi ve da : - N 43. yine : - H, N 44. eyitdi : -A; inand M / Faral-i aam : Faral A 45. inanmad : itmedi A,M / Muammed :-M 46. ki aib-i tevl idi : - A 47. asmndan geldi : - H, 48. eyitdi ki : inand ki N / Muammed : Muammed M 50. inanmad : - H,M / eyitdi ki : - N / Muammed a.s. : Muammed M / henz : - A

81

55

60

65

70

gerek didiler kfir oldlar (M15a) ve Deccl- aver lekerinden oldlar zir ki Muammed a.s. eyitdi smndan gele didi aly fehm (H15a) itmediler mass smn taavvur itdiler vat ki s-i n anadan od ol mass smn taavvur idenler inkr itdiler eyitdiler peyamber aber virdgi s smndan gele didi bu kii od anadan od smndan gelmedi pes bu degildr didiler kfir oldlar fehm itmediler ki Muammed smndan didgi lem-i bn idi smndan geldgi btndan uhra gelmek idi maral-alb olanlar fehm itmediler ki bade Peyamber a.s. eyitdi benm mmetm yitmi fra ola yitmi iki fras ehl-i cehennem ola ve Deccl- aver lekeri ola(A58b) yitmi nci fra ehl-i cennet ola ve ehl-i nciyye ola ve sevd- aam ehli ola ve Mehd lekeri ola didi imdi iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i n-mtenh vat ki bir kii gelse kelime-i urn ki yigirmi sekiz arf yigirmi iki noadur ki elli ue olur (H15b) kend vcudnda ve mecm- kintda ibt eylese bil ki Mehd oldur zr ki peyamber ilmini ol getrmi olur peyamber ilmi urndur ve urn yigirmi sekiz arfdr ve yigirmi iki noadur elli ue (N10a) olur ki ara alemdr aan ki dem vcudnda uhr itse s a.s. (M15b) ol ilmi getrmi olur mecm- kint s ile ve adl ile olm olur olma a- istivnu srr kintda uhr itmekdr yle ki a- istiv srr bilinmedin kint ulm ile ve cevr ile olm idi yan a bilinmedgi ulm idi ve cevr idi imdi ki a bilindi ulm cevr almad mecm- ben demde ve ayvntda ve evrda ve ecrda ve emrda ve semda ve arda ve mecm-

51. kfir oldlar ve : - A / lekerinden : lekeri A / ve Deccl- aver lekerinden oldlar zir ki :-M 5158. zir ki Muammed a.s. eyitdi smndan gele didi ........... asmndan geldgi btndan uhra gelmek idi maral-alb olanlar fehm itmediler ki bade:- N, M 53. od : dod A 55. od : dod A 58. bade : - H, / eyitdi : didi H 59. fra ola : fra ola didi A / fras : - H, N 60. ehl-i nciyye : ehl-i ddr A / ve ehl-i nciyye ola : -M 61. didi :-M/ esrr- ilh ve kelime-i n-mtenh : esrr- ilh ve iy rb- kelime-i n-mtenh H 62. kelime-i : - A, H, M 64. zr ki : - A, H, M / getrmi olur : getrdi A , M 66. olur ki : - N 67-68. ol alemi getrmi olur mecm kint s ile ve adl ile olm olur olma : ola ilmini getrmez olur ve adl dolma A / olm olur olma : olm olur dolma : H 68. a- istivnu srr kintda uhr itmekdr yle ki : -M 69. bilinmedin : bilinmedi N / olmd : dolmd A ,M / 69-70. yan a bilinmedgi ulm idi ve cevr idi : - H ; ve cevr idi :-M 70. bilindi : bilindgi M / mecm- ben demde : mecm- ubbda ben demde : M 71. ayvntda : ayvnda N / emrda ve : - A, N

82

75

80

85

90

95

ubbda a- istiv srr uhr buld ve fet old ki 4 pes s a.s. ggden (A59a) otuz yanda inmek budur ki (H16a) fal- yezdn buundan uhra gelmekdr ve hem ilm-i tevl otuz yanda uhra geldi ol a minre kinyetdr dem vcdndan ki 5( M16a) yigirmi sekiz ve otuz iki kelime altm kelime olur a minre kinyetdr kelimeden ki aat-i sdur ve kelime dem vcdnda uhr itmekden kinyetdr ve da elleri meliken anadnda oldu kinyetdr on drt urf- muaaadan ki ellerinde ibt eyledi ve da ara alem ki orsndan uhra gele didgi oldur ki ilm-i tevl orsndan uhr bulsa gerek idi al tenzldr Mekkeden uhr itdi Muammeddr ve ilm emerei tevldr orsndan uhr itdi murd ib-i tevldr azze faldur ve da ol alem ba zl ytdan ola (M16b) didgi yan cem ytlara fey viren smndur ki (N10b) ulvdr pes smn (A59b) bil-uvve ytdur ve da (H16b) be didgi bir besi marda ve bir besi maribde didgi yan dem sa mardan ve ol maribden oldudur yan Muammed a.s. mbrek san iki pre eyledi iki arafnda iki be eyledi biri marda biri maribde oldu bir besi vasa- dnyda oldu avvnu besi a- istivde vi (M17A) oldudur ve da bir besinde mektb oldu budur ki on arfdr ayr- mkerrer drt noa ile on drt olur al-ha elifde f nnda vv on alt olur vech-i dem bir arafnda on alt kitbet-i ilh ol on alt kelime-i ilh mubilinde vi olmdur ve da bir besinde Ftiatl-kitb mektb oldu budur ki (H17a) Ftiatl-kitb yigirmi bir arfdr ve vech-i avvda yigirmi bir sar (A60a) mesrdur ve da bir besinde

72. buld : -A,H,N / : H,M / A,N 74-75. ol a minre : ol a minre A ; ol minre N, M 76. yigirmi sekiz ve otuz iki kelime altm kelime olur : yigirmi sekiz kelime ve otuz iki kelimedr altm olur M 76-78. a minre kinyetdr kelimeden ki aat-i sdur ve kelime dem vcdnda uhr itmekden kinyetdr : N, M 78. meliken : melike H ; melikeler A ,M 79. ibt eyledi: ibt eylediler H 79-80. uhra gele : gele A, H, M 81. : A, H / al- tenzldr Mekkeden : - A 82. Muammeddr ve ilm : - H, N, M 82-83. murd ib-i tevldr azze Faldur : - H, N, M 85. didgi : oldu A 86-87. maribden oldudur : maribdendr A 88. biri maribde old : ve bir maribde ola A 88-89. vasa- dnyda oldu : vasa- dnyda ola didgi A 90. mektb old budur ki - : N 92. on alt kitbet-i ilh ol : on alt arfden kinyetdr : A ; - H, N 93. ve da : ve A 93-94. Ftiatl-kitb mektb oldu budur ki :-M 94. mektb oldu budur : mestr- mektb oldu oldur H / Ftiatl-kitb : Ftia A 95. sar mesrdur : sardur A / ve da : ve A

83

mektb oldu oldur ki yigirmi sekiz (M17b) arfdr mukemtdur vech-i dem bir arafnda on drt ve bir arafnda da on drt sar mesrdur yigirmi sekiz sar olur yigirmi sekiz kelime-i ilh mubilinde vi olmdur

96. mektb oldu : yazldu H / oldur ki : budur ki A / - : H / mektb oldu oldur ki -: M 99-101. mukemtdur vech-i dem bir arafnda on drt ve bir arafnda da on drt sar mesrdur yigirmi sekiz sar olur yigirmi sekiz kelime-i ilh mubilinde vi olmdur : yigirmi sekiz sar ol yigirmi sekiz kelime-i ilh mbilinde vi olmdur ves-selm A, M ; vech-i dem her arafnda yigirmi sekiz sar olur yigirmi sekiz kelime-i ilh mubilinde vi olmdur fe-fehm: N

84

el-Hkim en-Neysbr, Eb Abdillah Muhammed b. Abdillah, et-Mustedrek ales-Sahiheyn, IV/441; es-Suyt, el-Hv lil-Fetv, II/7,165. 2 el-Acln, Keful-Haf, I/90. 3 Kutsal Kitap, Yuhanna 14, stanbul, 2003, 1358. 10 Benim Babada, Babann da bende olduuna inanmyor musun? Size sylediim szleri kendiliinden sylemiyorum, ama bende yaayan Baba kendi ilerini yapyor. 11 Bana iman edin ben Babadaym Baba da bendedir. Hi deilse bu ilerden dolay iman edin. 12 Size dorusunu syleyeyim, benim yaptm ileri, bana iman eden de yapacak; hatta daha byklerini yapacaktr. nk ben babaya gidiyorum. Baba oulda yceltilsin diye, benim admla dilediiniz her eyi yapacam. 14 Benim admla benden ne dilerseniz yapacam. 15 Beni seviyorsanz, buyruklarm yerine getirirsiniz. 16-17. Ben de Babadan dileyeceim. O sonsuza dek sisinle birlikte olsun diye size baka ir Yardmc, Gerein Ruhunu verecek. Dnya Onu kabul edemez. nk Onu ne grr, ne de tanr. Siz Onu tanyorsunuz. nk O aranzda yayor ve iinizde olacaktr. 4 5/Mide: 52. 5 el-Acln, Keful-Haf, I/379.

58

01

51

02

52

el-Bb-li f mirc vem yetealleu bih ) (N11a ) (H17b ) (M18a ) (A61b ) (M18b ) (H18a ) (N11b ) (M19a ) (A60b ) (H18b ) (A61a ) (H19a ) (N12a

: -H,N,M .2 : -H .3 H :-M, A .5 :-H .6 :-H, M .7 :-A .8 M : / : -H/ M,A : .9 M : / M : .01 M : .11 M : / : -M / H : .21 :-M .31-21 :-M / M : .51 :-H .61

86

30

35

40

45

50

( M19b) ( H19b) ( M20a) (A62a) ( N12b) 1 (H20a) ( M20b) iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i n-mtenhi bil ki Muammed reslullah feyyem bil-s srrn bilmeyince ve da mmet-i vasa srrn bilmeyince Cebrl gelmedi ve bur getrmedi hemn sat ki bildi Cebrl geldi ve bur getrdi bir gice um iinde acer smal zerinde mutacan yatm idi lem-i bda Cebrl geldi Muammed snesini a itdi badan baa a- istiv zerine yard andan albini ard andan bir altun as getrdi Muammed bann ve albini ol as iinde zemzem suy ile yud andan ora (M21a) imn ve ikmet oldurd andan ora Cebrl bur getrdi imrdan byk atrdan kk andan peyamber a.s. bura bindi hemn sat bir adm eyledi Mekkeden Beytl-muaddese iridi andan ora (A62b) Cebrl nce gitdiler t evvelki at gge vardlar (H20b) Cebrl zin-i semvta nid eyledi

43. - : N 44. ve kelime-i nmtenhi : -N 45. srrn bilmeyince : -N 47. iinde : -N 48. Muammed snesini : Muammedi A,H, M / a itdi : a eyledi H, M 48-49. badan baa a- istiv zerine yard : badan baa istiv zerine yard H ; badan baa ard a- istiv zerine yard N 50. bann ve albini : albini ve bann N / zemzem suy : zemzem A,H,N 50-51. andan ora imn : ora imn N 52. bura : bura M 54. vardlar : gitdiler H / zin-i semvta : azzn- semvta M,A

87

55

60

65

70

75

eyitdiler kimsin didiler eyitdi ben Cebrlm eyitdiler yoldau kimdr (N13a) eyitdi Muammeddr zin-i semvta eyitdiler anun mi gitd eyitdi neam eyitdiler merab o geld didiler andan ora evvelki gk apusn adlar evvelki gkde demi grdi Cebrl eyitdi bu atadur selm vir didi Muammed selm virdi dem a.s. aleykes-selm didi o geld benm li olum didi bade ikinci gge vardlar andan Cebrl nid itdi t gk apusn adlar eyitdiler kimsin ve yoldau kimdr didiler eyitdi Cebrlm (M21b) Muammed benmledr didi eyitdiler anun mi gitd eyitdi neam badezn ikinci at gk apusn adlar Yay ile s peyamberi ikinci gkde grdi s anas ile Yay anas ikisi z arndalar idi Cebrl eyitdi (H21a) selm vir ki bunlar s ve Yay a.s.dur didi Muammed da selm virdi anlar da aleykes-selm didiler andan ora s ve Yay ikisi da eyitdiler o geld bizm li arndamuz didiler bade aladlar inci at gge yine Cebrl nid eyledi eyitdiler kimsin ve yoldau kimdr didiler eyitdi ben Cebrlm Muammed benmledr didi (A63a) bade inci at ggi adlar Ysuf peyamberi grdi Cebrl eyitdi bu Ysufdur selm vir didi Muammed selm virdi Ysuf da aleykes-selm didi o geld benm li arndaum didi andan ora drdinci at gge adlar Cebrl (M22a) nid ld au didi eyitdiler kimsin ve yoldau kimdr didiler eyitdi Cebrlm Muammed benmledr didi merab o geld didiler drdinci at ggi adlar drsi grdiler Cebrl eyitdi bu drsdr selm vir didi Muammed selm (N13b) virdi drs aleykes-(H21b) selm didi drs a.s. merab o geld benm

55. didiler : -A,N,M/ben Cebrlm : Cebrlm H; Cebrl eyitdi N 56. eyitdi Muammeddr : Muammeddr M / azzn- semvta : azzn- semvta A,M 57. merab :-M 60. t gk apusn adlar : -N / 61. eyitdiler : -A,H / didiler : -N / eyitdi :-M 62. Muammed benmledr : yoldaum Muammeddr M 63. at :-M/ badezn ikinci at gk apusn adlar :-N / ikinci gkde : ikinci at gkde M 64. ikisi z arndalar : iki z arndalar A,H ; iki kz ardalar M 65. Cebrl eyitdi selm vir ki bunlar s ve Yay a.s.dur didi :-N 66. andan ora s ve Yay ikisi da eyitdiler : -A 67. geld bizm li arndamuz : geldi bizm li ardamuz M / at gge : gge M 68. eyitdiler : -A,H, M / didiler : -N 69. didi :-M/inci at ggi : inci ggi H,N,M 70. Ysuf peyamberi : Ysuf A,N, M 70-71. Muammed selm virdi Ysuf da aleyks-selm didi :-A 71. arndaum : ardaum M 72. at :-M/Cebrl nid ld : nid eyledi A ,M 73. didiler :-N 74. at :-M 75-76. Cebrl eyitdi bu dsdr selm vir didi Muammed selm virdi drs aleykes-selm didi :-A

88

80

85

90

95

li arndaum didi andan ora biinci at gge vardlar yine Cebrl nid ld zinler kimsin ve yoldau kimdr didiler eyitdi ben Cebrlm Muammed benmledr didi andan ora adlar biinci at ggde Hrn grdi Cebrl eyitdi bu Hrndur selm vir didi Muammed selm virdi Hrn aleykes-selm ald merab y bl-li ven-nebiyy-li didi bade altnc at gge adlar yine Cebrl nid ld au didi zinler kimsin (M22b) ve yoldau kimdr didiler eyitdi ben (A63b) Cebrlm Muhammed benmle biledr didi altnc at ggi adlar Ms peyamberi grdi Cebrl eyitdi selm vir ki bu Msdur didi Muammed selm virdi Ms aleykesselm ald merab bl-li ven-nebiyy-li didi bade Muammed (H22a) a.s. grdi ki Ms peyamberi alard eyitdi nin alarsn didi eyitdi anun alarum kim benden ora bir olan gele peyamber ola anu mmetinden cennete giren o ola benm mmetmden az ola didi bade ud itdi yidinci at gkde yine Cebrl nid ld au didi kimsin ve yoldau kimdr didiler eyitdi Cebrlm Muammed benmledr didi bade adlar yidinci gkde brhm peyamberi grdiler Cebrl eyitdi ha ebk ibu atadur selm vir didi Muammed selm virdi (M23a) brhm aleyk ald merab bl-y ben-li ven-nebiyy-li didi bade ref(N14a) old Sidretl-mntehya iridi Cebrl eyitdi bu Sidretl-mntehdur didi andan

77. li arndaum didi : li arndaum N / li ardaum M /andan ora : bade A,H, M / biinci at gge vardlar yine : -N ; biinci at gge adlar yine H 77-78. Cebrl nid ld zinler didiler :-N 78-79. kimsin ve yoldau kimdr didiler eyitdi ben Cebrlm Muammed benmledr didi :N 79. adlar :-A,H,N 80. Cebrl eyitdi : Cebrl A/ Muammed selm virdi : virdi A ; selm virdi N 81. aleykes-selm ald : aleyk ald M 82. nid ld : nid eyledi A,N,M / zinler : -A 82-83. zinler kimsin ve yoldau kimdr didiler eyitdi ben Cebrlm Muhammed benmle biledr :-N ; 84.benmle biledr : benmledr H,M 84-85. Cebrl eyitdi : Cebrl N 85-86 aleykes-selm ald : aleyk ald A,N 86. ven-nebiyy-li :-M 87. eyitdi nin alarsn didi : nin alarsn H; nin alarsn didi N,M 88. alarum :-M 89. az ola :- H,M / 89-90. ud itdi : ud eyledi H 90. yidinci at gkde yine : yidi at gge yine H ; yidinci at gge yine N / nid ld : nid eyledi N 92. brhm peyamberi : brhmi A/ grdiler : grdi A,H,M / eyitdi : didi H 92-93. ibu atadur : u ata budur N 94. ven-nebiyy-li :-M 95. iridi :-H,N,M

89

100

105

110

115

drt rma grdi nehrn- hirn ve nehrn- bnn nehrn- hirn Nl ve Fratdur nehrn- bnn cennet iindedr andan ora aret-i rislet eydr ref olndum beytl-mamre didi andan ora Cebrl ade getrdi bir ade amrdan ve bir ade lebenden ve bir ade aselden lebeni idm amr ve aseli (M23b) terk itdm Cebrl eyitdi yan bir ilat itiyr itd didi ki sen da ve sen mmet anu zerinedr didi andan ora far olnd benm zerime her gnde elli namz badezn dndm Ms peyambere geldm (A64a) altnc at gkde Ms eyitdi ne nesne emr olnd saa didi Muammed a.s. eyitdi elli vat namz emr olnd didi Ms eyitdi sen mmet ayf mmet olacadur her gnde elli namza atleri olmaysardur didi senden din ben vallah aly tecrbe eyledm ben srl (M24a) avmine eedd-i mulece eyledm didi dn gir ve Allah aretine var taff aleb eyle didi Muammed a.s. (H23a) eydr dndm Allah aretine vardum on vati balad didi yine dndm Msya geldm yine dndrdi arete vardum taff aleb itdm on da baland otuz ald yine dndm Msya geldm yine ord yine dndrdi arete vardum taff aleb itdm on da balad yine dndm yine ord yine dndrdi arete vardum taff aleb itdm yine balad att bii ald yine dndm Msya geldm ord neyled didi ben eyitdm her gnde ve gicede bi vat namz emr olnd didm Ms yine eyitdi ki sen mmet her gnde bi vat namza kat getrmez didi ben senden din ben srl avmine tecrbe itdm didi yet

96-97. Nl ve Fratdur : Nl ve Frat N ; Nldr ve Fratdur M/ 98. ref olndum : urc itdm N 98. andan ora : bade H 99. amrdan : amr M 99-100 lebeni idm amr ve aseli terk itdm : lebeni idi amr ve aseli terk itdi : A,H,M 101. ilat : ilat N / didi ki : -H,N 101-102. far olnd : far old M/ far olnd benm zerime : benm zerime far olnd N 103-104. ne nesne emr olnd saa didi : ne emr olnd N / elli vat : elli A,H 104. elli vat namz : elli namz M 105. ayf mmet olacadur : ayf olacadur H,N / atleri : ati N 106. olmaysardur :-H / vallah:-N / tecrbe eyledm : tecrbe itdm N 108-109. Allah aretine vardum on vati balad didi yine dndm Msya geldm yine dndrdi arete vardum taff aleb itdm : -H 109. didi yine :-M / yine dndrdi : yine aleyhis-selm dndrdi M 110. baland : balad M 110-111. da baland otuz................... yine dndrdi arete vardum : -H,N / 112. yine dndm : -A,H,N 112-113. taff aleb itdm :-A,H,N 113. yine balad att bii ald yine :-H / yine dndm Msya geldm : yine geldm Msya M 114. ve gicede : -H,A ,M 115. didm :-N / Ms yine : yine Ms M / bi vat namza : bi vate A, M 115-116. kat getrmez didi : kat getrmezler N 116. senden din : sen inden N

90

120

125

130

135

at mulice itdm didi dn gir taff aleb eyle mmete didi ben eyitdm ol adar (M24b) diledm ki utandum velkin bie r (N14b) oldum didm n gedm mnd nid eyledi ki ( A64b) didi bade ol bi vate Cebrl immet eyledi on yidi rekat alt- haar gretdi ve cuma gn on bi rekat gretdi ve da aan ki sefere sa on bir rekat gretdi vesselm tamm old mirc adiin mans iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh bil ki bu mecm- mircu avlleri aret-i rislete a.s. seyr leminde olmdur bir sebl-i (H23b) mkefe imdi bunlaru tevlin bilmek gerekdr ki nedr ol aam- erkn- slm namzdur evvel namz nin elli far old srr ve tevli nedr bilmek gerekdr badezn bi vate arar dutd ikmeti nedr bilmek gerekdr ki bu bi vat da aarda on yidi rekat old cuma gn on bi rekat old ve seferde on bir rekat old ikmeti nedr bilmek gerek (M25a) iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i n-mtenh eger bir kii sul eylese ki Muammed aleyhis-selm mirc gicesi evvelki at gkde demi grdi sebeb ne idi ki ikinci at gkde ve inci at gkde grmedi dise cevb sen eyit ki evvelki at gk felek-i amerdr Muammed a.s. ameri iki pre eyledi lem-i mkefede anu tevlin dem itse gerek idi vechinde a- istiv srrn gsterse (A65a) gerek idi pes amer demle mnsebeti budur bir vechle da yan be-lisn- l (H24a) dimek olur ki evvel bir kii demi bilmeyince kend nefsini (N15a) bilmez ve kend nefsini bilmeyince Allah bilmez dimek olur badezn bir kii da sul itse ve eyitse ki sebeb ve mnsebet neydi ki mirc gicesi Muammed a.s. s peyamberi ve Yay

117. at :-M/ didi dn gir taff aleb eyle mmete didi : -H / eyle mmete didi : eyle didi N 118. diledim : dndim H / utandum : utandum didi M / r oldum didm : r oldum N: r oldum didi M 120. alt- haar gretdi : alt- haar N 120-121. ve cuma gn on bi rekat gretdi ve da :-M 122-123. ve ay- n-mtenh :-M 123-124. seyr leminde olmdur : -N 124. imdi : -M 126. srr ve tevli : tevli H,N / bilmek gerekdr : sylemek gerekdr N ; bilmek gerek M/ badezn bi vate arar dutd ikmeti nedr bilmek gerekdr :-A / dutd: utd H 127. bilmek gerekdr : bilmek gerek M 128. cuma gn : cumada H,N / bi rekat : bi A / seferde on bir rekat old :-H 129. kelime-i n-mtenh : ay- n-mtenh 131. sebeb ne idi ki : sebeb neyd ki M/ sebeb ne idi ki ikinci at gkde ve inci at gkde grmedi : ikincide ve incide grmedi A ; sebeb ne idi ki ikinci at gkde grmedi N 132. evvelki at gk felek-i amerdr : evvelki at gkde grmedgi felek-i amerdr H 133-134. vechinde a- istiv srrn gsterse gerek idi :-H 137. sul itse ve eyitse : sul itse H,N,M 138. ve mnsebet :-A 138. mirc gicesi :-M/ s peyamberi : s N

91

140

145

150

155

peyamberi ikinci at gkde grdi ayrunda grmedi cevb ol ki ikinci at gk felek-i Uriddr (M25b) l-vecheyindr sad ile saddur ve nas ile nasdur sebebi hem cell hem ceml bulnd Yay dim alard ve s dim glerdi Yay mahar- cell idi ve s mahar- ceml idi pes felek-i Urid ile mnsebetleri budur eger bir kii da sul itse kim Muammed a.s. mirc gicesi Ysuf felek-i lide grdi sebebi ne idi dise cevb vir ki felek-i li felek-i Zhredr ne adar sn ceml varsa Zhreye mteallidr eger bir kii da (H24b) sul itse kim sebebi ne idi ki Muammed a.s. felek-i rbide drs peyamberi grdi ayrunda grmedi dise cevb vir ki felek-i rbi felek-i emsdr ems menzili felekl-burcda yz altm derecedr ki seyr ider an drs peyamber tasm itmidr bir da bu kim drs derzler pridr ehl-i cennet ullesin ol yasa gerekdr ems da cem-i eyy perveri eyler ve besler ems ile mnsebeti drs felek-i rbi ile budur eger bir kii da sul itse kim Muammed a.s. Hrn felek-i amisde grdi sebeb (A65b) ne idi dise cevb vir ki Hrn Msnu alfesidr felek-i mis felek-i Merrdr cem-i ilfet Merre mteallidr ve Hrnu mnsebeti Merr ile budur eger bir kii sul itse ki Muammed a.s. felek-i sdisde Ms peyamberi grdi sebeb ne idi dise cevb vir ki felek-i sdis felek-i Mterdr mteerriler ggidr Ms a.s. da v- eratdur mnsebeti budur (H25a) (N15b) eger bir kii

139. cevb ol ki : cevb vir ki H ; cevb budur ki N ; ki M 141. sebebi : -H,N 143. mnsebetleri : mnsebet M/ sul itse : sul eylese H/ kim: -A,H / Ysuf felek-i lide grdi : felek-i lide Ysuf grdi A,H 144. dise : -N / felek-i li :-A 144-145. felek-i li felek-i Zhredr ne adar :-M 145 sn ceml : -M; sn A,H 145-146. varsa Zhreye mteallidr eger bir kii da :-M 146. sul itse : -M ;sul eylese H / kim:-A,H, M / sebebi ne idi ki Muammed a.s. felek-i rbide :-M 147. drs peyamberi grdi : -M; drsi grdi A,N / ayrunda grmedi : -A,H, M / dise cevb vir ki felek-i rbi :-M 147-148. felek-i emsdr : -M; emsdr N 148-149. ems menzili felekl-burcda yz altm derecedr ki seyr ider an drs peyamber tasm itmidr :-M 149-151. bir da bu kim drs derzler pridr ehl-i cennet ullesin ol yasa gerekdr ems da cem-i eyy perveri eyler ve besler :-H,N, M 151. ems ile mnsebeti drs felek-i rbi ile budur eger bir kii da :-M 151-152. sul itse :-M; sul eylese H 152. kim Muammed a.s. Hrn felek-i amisde grdi :-M/ sebeb ne idi dise: -M; sebeb nedr dise H 153. cevb vir ki :-M 154. mteallidr : taallu M 156. felek-i Mterdr : Mterndr A,H,M / mteerriler ggidr: mteerriler kevkibidr N ; eratler ggidr A : eratler kevkebidr M

92

160

165

170

175

180

da sul (M26a) itse ki Muammed a.s. felek-i sbide brhm peyamberi grdi ayrunda grmedi sebeb ne idi dise cevb vir ki brhm prdr felek-i sbi felek-i Zuldr prlere mteallidr prlikle mnsebeti vardur ve da erbaatn-nehr ki Muammed a.s. Sidretl-mntehda grdi nehrn hirn ve nehrn bnn Sidretl-mntehdur vcd- demden kinyetdr iki burun kitbeti iki da maalli drt kitbetdr ki ve ve ve mubilindedr andan beytl-mamra vardlar Cebrl ade getrdi biri amr biri asel biri leben amr ve aseli terk itdi sdi idi Cebrl eyitdi yan dimek olur ki y Muammed bir ilat itiyr itd anu ilatidr yan yidi kitbetdr sd ile uhra gelr ki 2 yan yidi kitbet-i ilh zernedr cem-i ilat-i malt ki tebdl tayir olmaz 3 ( A66a) andan ora far (H25b) old benm zerme elli namz ki ( M26b) ez ry- tevl yigirmi sekiz kelimen yigirmi iki noas vardur elli olur murd vech-i dem mhede itmekdr badezn ol elli namz bide arar eyledi bi vat namz old ki Allah ism-i tdur bi arfdr ve bi vat namz ol bi arf izsnda vki olmdur ki ol bi arf vech-i demi gsterir ki vechullahdur 4 yle ki (N16a) ol bi arf-i Allah inbis idesin ki elif lm lmelif hdr ez-ry ismiyyet on drt arf olur ki vech-i demde mektb u mesrdur 5 ez-ry srr u tevl oldur ki yigirmi sekiz kelime-i ilahn yigirmi iki noas vardur elli aded olur ki elli vat namz bu elli arf ve noa mubilinde vi olmdur ve badezn ol elli vat bi vaitde arar eyledi ki bir vat on vat im mam old dinildi ve ol elli vat bi vate arar eylemekden murd bu old kim ismullah kim ism-i tdur bi arfdr iki elif ve iki lm bire dner bi olur ki bi vat (A66b) namz bu bi arf izsnda vi olmdur ki aret-i rislet kend vechinde ve cemi-i ben

158. da :-A,H,N / brhm peyamberi : brhmi A,N,M 159. ayrunda grmedi : -A,N, M/ sebeb ne idi dise : sebeb ne idi N 160. mteallidr prlikle mnsebeti : taalludur mnsebet M 161-162. nehrn hirn ve nehrn bnn Sidretl-mntehdur :-H 162. Sidretl-mntehdur : Sidretl-mnteh M 164. Cebrl :-A 165. eyitdi : didi A,H,N 166. ki y Muammed bir ilat itiyr itd anu :-H,N,M 166-167. ilatidr yan yidi: ilat yidi H,N, M 167. -: H 168. zerinedr :-H ; zeredr M 169. benm zerme :-A,N ,M / elli namz : elli alt H 171-172. mhede itmekdr : mhede olnmadur N 172. arar eyledi : arar utd H; arar dutd N, M / bi vat namz old:-N /Allah : -H ; ismullah A 173. bi vat namz : bi vat alt N 172-183. ez-ry srr u tevl.. vi olmdur ki aret-i rislet kend vechinde ve cemi-i ben :-H,N,M

93

185

190

195

200

205

dem vechinde mhede eylemidr ki vechullah ve ilat-i rahmndur 6 al ret ism-i t ve al retr-rahmn ism-i ftdur ki ism-i tullahdur Allah ez-ry- inbis on drtdr ramn da ki ism-i tu ftdur iki yigirmi sekiz kelime-i ilah olur vech-i demde mektb ve mestrdur 7 kinyetdr vech-i demden ve da urf- muaaa ki evl sver-i urnda gelmidr ayr- mkerrer on drt vai olmdur ( M27a) ve andan da murd vech-i (H26a) dem mhede olnmadur bu on drt arf bi noa ile hem-rh old ki bi vat namz anu izsnda vi olmdur bade da on drt arf vi olmdur murd vech-i demdr bade da on drt arfdr murd vech-i dem mhede olnmadur bade heft kevkib-i seyyre heft malde on drt vi olmdur bundan da murd vech-i demdr ol sebebden a tal kelm- admi iinde didi dimedi ki murd vech-i dem yidi kitbeti mhede (A67a) olnmadur badezn ki virrler abda on yidi kelimedr met da on bir kelimedr ki 8 yigirmi sekiz kelime olur murd vech-i dem mhede olnmadur (M27b) ve da ezn- ab on yidi ve ezn- uhr on bi kelime otuz iki kelime olur murd vech-i dem mhede (H26b) olnmadur ki dem vechinde yigirmi sekiz ve otuz iki sar mesrdur ve da ezn- ub on yidi kelimedr en- ar (N16b) on bi kelime otuz iki olur murd vech-i dem mhede olnmadur ve da on yidi en- ub on bi en- marib otuz iki olur murd vech-i dem mhede olnmakdur ve da on yidi kelime en- ub on bi kelime en- i otuz iki kelime olur murd vech-i dem mhede olnmadur bade vat ki ab enn metlere

184-188. dem vechinde mhede eylemidr ki vechullah ............. sekiz kelime-i ilah olur vech-i demde mektb ve mestrdur :-H,N,M 191. vech-i dem mhede olnmadur : vech-i demdr N,M 192. vi olmdur : vi old H 192-193. bade da on drt arf vi olmdur :-A 194. vech-i dem mhede olnmadur : vech-i demdr A,H,N 194-195. heft kevkib-i seyyre : heft kevkeb A ; heft kevkeb-i seyyre H,M 195. heft malde : heft malleri ile H/ bundan da : -H,N,M 196. : M 197. yidi kitbeti : kitbeti M / mhede olnmadur : mhede olnma idi M 198. virrler : virilr H / met da on bir kelimedr : imeti on bir kelimedr H, M 199. : M 197. otuz iki kelime : otuz iki A,N 201. on bi kelime : on bi A,H,N / vech-i dem : vech-i demdr M 202. yigirmi sekiz ve otuz iki sar : yigirmi sekiz sar ve otuz iki sar M 203. ezn- ub on yidi kelimedr en- ar on bi kelime otuz iki olur : on bi kelime en ub vatinde on bi kelime asr vatinde otuz iki olur A 205-206. ve da on yidi kelime en- ub on bi kelime en- i otuz iki olur murd vech-i dem mhede olnmadur bade :-H,N 206. otuz iki kelime olur : otuz iki olur A,H,N

94

210

215

220

225

230

cem idesin yigirmi sekiz kelime olur vat en ena cem idesin 9 otuz iki olur vech-i dem grinr ki be-km 10 yan en fecr-i mehd old dimek olur (A67b) badezn bu bi vat namz ki lnur on yidi alt- aar on bir alt- sefer yigirmi sekiz olur murd vech-i dem mhede (M28a) olnmadur bade on yidi alt- aar alt gnde lnur yidinci gn ki cuma gnidr on bi rekat alt lnur otuz iki rekat olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki vechullahdur ( H27a) ve da aret-i rislete mirc ki vi old murd Allah old ki vech-i dem mhede olnmadur ki 11 yan dimek olur ki Rabbmi olan retinde grdm yidi ala ve da a tal abdest ki emr itdi namz in ve sr ibdet in ki avl-i tal 12 imdi bdest alma iki elin ve iki ayan ve bir yzin yumadur ve bana mes itmekdr bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur zr ki el ve aya ve yz (M28b) yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilm vi (N17a) olmdur yle ki iki el yigirmi sekiz mafaldur merfa degin otuz iki olur maall-i asldr ve iki aya da hem-nn yigirmi sekiz mafaldur drt kab ile otuz iki olur ve da (A68a) vech-i demde hem-nn yigirmi sekiz ve otuz iki sar mesrdur (H27b) murd vech-i dem mhede olnmadur bade a tal kelm- adm iinde didi hemn mula aded beyn itmedi dimedi badezn areti rislet a.s. kez yuma snnet od bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur zr ki kez el yuma ve kez azn yuma ve kez burun yuma ve kez yz yuma ve kez a oln yuma ve kez ol oln yuma bir kez baa mes itmekdr iki da iki ulana mes itmek bir da esesine mes itmekdr ve da kez a ayan

208. yigirmi sekiz kelime olur : yigirmi sekiz olur A,N 208-209. -: A 209-210. be-km yan en fecr-i mehd old dimek olur :-H,N, M 212-213. alt gnde lnur : alt gnde A,M 213. yidinci gn : yidi gn H /alt lnur : lnur A,H,N 216. olnmadur ki : idi ki M 217. yan dimek olur ki Rabbmi olan retinde grdim yidi ala :-H,N,M 218. abdest ki emr itdi : abdest birdi A ; abdest emr eyledi H 220. imdi :-H,N,M 221. bana mes itmekdr : baa mes itmekdr A 224. otuz iki olur : otuz iki ki M / iki aya : aya N / hem-nn:-A,M 226. hem-nn : da M 229. - : A,H,M / kez yuma snnet od : kez da snnet od H / bundan da : bundan M 231. ve kez burun yuma ve kez yz yuma:-M /yz yuma : yz yuma A,H 232-233. iki da iki ulana mes itmek bir da esesine mes itmekdr:-M

95

235

240

245

250

255

ve kez ol ayan yumadur mecm aded yigirmi sekiz olur murd vech-i dem mhede olnmadur badezn Kabe ki beytullahdur hem beytlatdr yidi kez avf- hac ve yidi kez avf- umre ki fardur on drt avf olur murd vech-i dem uhrdur bade (H28a) yidi kez avf- udm ve yidi kez avf- ved snnetdr (M29a) on drt avf olur murd vech-i dem mhede olnmadur ki yigirmi sekiz avfdur yigirmi sekiz sar- vech-i dem izsndadur bade amer yigirmi sekiz menzili vardur ki an amer seyr ider 13 on drt menzil hir ve on drt menzil maf bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur bade ems (A69b) ki feleklburcda yz altm derece seyr ider alt kez altm olur alt kez yigirmi sekiz alt kez otuz iki olur bundan da murd vech-i dem mhede olnmadur ki vechullahdur 14 51 16 iy lib-i esrr- ilh ve kelimetullah bil ki dem stn adedi yz altmdur peyamber a.s. mebde (H28b) beyn itmidr 17 her mafal anr- erbaadan mrekkebdr pes yz altm k olur ve yz altm (M29b) bd olur ve yz altm b olur ve yz altm te olur her yz altm alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki olur pes alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki k olur alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki b olur alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki bd olur alt kez yigirmi sekiz alt kez otuz iki te olur n bit old ad-i nebevde ki aded-i mafal- dem yz altm vi olmdur post (A69a) da yz altm masm olur ve siir ve amar ve et ve

236. yidi kez avf- hac ve:-M /fardur :-A 236-237. avf olur : olur H,N,M 237. vech-i dem uhrdur : vech-i dem mhede olnmadur A 238. avf olur : olur H,N,M 239. izsndadur : mubelesindedr N 240. amer yigirmi sekiz menzili vardur : amer menzili yigirmi sekiz menzildr ki H; amer menzili yigirmi sekizdr ki N,M / an amer : amer an M 243. alt kez altm olur :-A, M 245. vechullahdur :-A 246. -: H,N,M 247. kelimetullah :-A 248-249. beyn itmidr : beyn eylemidr N 249. -: A,N ,M 252-253. alt kez otuz iki k olur : otuz iki k old A 253. alt kez otuz iki b olur : otuz iki b old A 254. alt kez otuz iki bd olur : otuz iki bd old A 254-255. alt kez otuz iki te olur : otuz iki te old A 255. ad-i nebevde : adde A / aded-i mafal- dem : mafal- dem A 255-256. vi olmdur : vi old H 256. masm olur : masm old A; masmdur H,M

96

an da hem-nn her biri yz altm masmdur ki her yz altm alt kez altm olur her altm yigirmi sekiz ve otuz ikiye masmdur aret-i rislet nu (N18a) yigirmi sekizdr aret-i dem nu otuz ikidr 260 dem nu- ilati izsnda vi olmdur 18 srr budur bade enbiyullah lem-i aybdan lem-i ehdete (H29a) ki gelmidr yz bi ve yigirmi drt bidr ki kez otuz iki bi ve bir kez yigirmi sekiz bi olur (M30a) aret-i rislet uhra gelmedin kez otuz iki bi enbiy osan alt bi olur gelmilerdr ve gitmilerdr bade yigirmi yidi bi ouz yz osan 265 ouz enbiy da gelmidi bir peyamber da gerek idi ki osan ouz yz ola yz da ouz yze amm itse bi ola ve bii da yigirmi yidi bie amm itse yigirmi sekiz bi tamm ola ve bir kez yigirmi sekiz peyamber kez otuz iki bi peyambere amm itse tamm yz yigirmi drt bi peyamber ola t kim kelime-i dem ve kelime-i atem adedi tamm ola pes aret-i rislet a.s. 270 temn-nebiyyn oldnu srr budur ki yigirmi sekiz ve otuz iki aded Muammed vcd ile tamm- tem old ( H29b) 19 ve da aret-i rislet a.s. l-nebiyy bad didi anu in kim ( A69b) kelime-i dem (M30b) ve kelime-i tem tamm old

257. an :-N,M / her yz altm : -M 257-258. ki her yz altm alt kez altm olur :-N ; alt kez altm olur H 258. otuz ikiye masmdur : otuz ikidr H,N 258-259. aret-i rislet : aret-i peyamber H; aret-i Muammed N 259. aret-i dem nu : aret-i dem N / dem nu otuz ikidr :-M 260. nu- ilati izsnda : nu izsnda M 261. gelmilerdr : gelmidr H / ve gitmilerdr :-A,N 263. osan : dosan M 267. tamm ola : olur H ; ola tamm N, M 266-268. ve bir kez yigirmi sekiz peyamber kez otuz iki bi peyambere amm itse tamm yz yigirmi drt bi peyamber ola t kim :-A,N,M 271. tamm- tem old : tamm old N 271. - : A

97

el-Buhr, es-Sahh, K. Bedul-Halk, 6; Mslm, K. mn, 259,264; bn Hanbel, el-Musned, III/148, IV/208. 2 30/Rm:30. 3 30/Rm:30. 4 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244,251,315,323,434. 5 52/Tr:1-2-3. 6 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244,251,315,323,434. 7 52/Tr:1-2-3. 8 ed-Drim, K.Salt, 7; bn Mce, K. Ezn, 6. 9 75/Kymet:17. 10 17/sr:78. 11 Benzer bir rivayet iin bkz. bn Arb, el-Futht, I/283, IV/12. 12 5/Mide:6. 13 36/Ysn:39. 14 21/Enbiy:1. 15 54/Kamer:1. 16 et-Tirmiz, Snen, K. Kyme, 25. 17 Mslm, Sahh, Kitabuz-Zekt, 54; Ahmed b. Hanbel, Msned, V/354. 18 el-Acln, Keful-Haf, I/379. 19 Ahmed b. Hanbel, el-Msned, II/412.

98

10

15

20

el-Bbur-rbi f-demil-urn 1 ( N18b) iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh eger l sl eylese ve eyitse ki imkn var mdur ki yigirmi sekiz kelime ki al- kelm- ilhdr drt kelime ile da otuz iki kelime olur ayr-i mal olalar ve adm olalar l budur ki hir grrz ki dde ve siyhdr ki mrekkeb olur ve ktib an id ider ve da ba urf ba urf zerine muaddem ve muaardur ve da bu ekl bu ret ktibden hir olur pes ayr- mal nice ola (H30a) ve adm nice ola dise cevb- l budur ki aret-i rislet a.s. buyurmdur ki urnu hiri vardur ve hem bn vardur ve bnu da bir bn vardur t yidi (M31a) bna degin pes n yidi bn didi yle gerekdr ki bir bn bir bndan mmtz ola t yidi bn lzm gele ve eger bir bn bir bndan mmtz olmasa yidi bn lzm olmazd ve da yle gerekdr ki ol yidi bn birbirine muyir mulif olmaya (A70a) eger birbirine muyir mulif olsa na- hire mulif ola 2 pes muyiret mulifet olmaya elbette ibu hir-i urn bu urnu ilm-i admi ola nice vech ile bir vech budur ki ib-i erat iab ki eyledi urna eyledi 3( N19a) pes urn ibret ola ol kitbdan ki mektbdur ikinci vech budur ki ib-i (H30b) erat buyurd ki ibu kitb kitbullahdur ve kelmullahdur didi eger bir kii dise ki aret-i rislet a.s. ibu mektba kelmullah u kitbullah (M31b) didgi meczdur aat degildr dise yan aat bu mektb ve kelmullah u kitbullah degil dise bil ki kitbullaha dellet ider dise Muammed eratnda vcibl-atl ola ve da aret-i rislet buyurd ki

3. - : A, N,M / - : A, N,M 4. ve eyitse ki : - N 5. otuz iki kelime olur : otuz iki olur A 6. olalar : ola N 7. mrekkeb olur ve : - H, N,M / an : - A / ktib an : an ktib H 9. ve adm nice ola : - A / dise : - H, N 11. bn vardur : bn N / da bir : - A / bnu da bir bn vardur : bnu bir bn da var H,M / t yidi bna degin : yidi bna varnca N 12. bndan : bnndan A 12-13. ola t yidi bn lzm gele ve eger bir bn bir bndan mmtz :-M 13. gele : ola H, olmaz A 13-14. bir bn bir bndan mmtz olmasa yidi bn lzm olmazd : - A 13. olmazd : olmaz N 14. biribirine : birbirinden H 17. urnu : urn H 20.-23. kitbullahdur ve kelmullahdur didi eger bir kii dise ki aret-i rislet a.s. ibu mektba kelmullah ve kitbullah didgi meczdur aat degildr dise yan aat bu mektb ve kelmullah ve kitbullah degil dise bil ki kitbullaha dellet ider : ibu kitb didgi meczi didi aat degildr dise yani aatde bu mektb kelmullah ve kitbullah degildr dise bil kitbullah dellet ider dise A

99

25

30

35

40

45

yan benm abum ldzlar gibidr ansna ki itid itsez hidyet bulursz emrl-mminn Al bin ibn-i ebu lib kerremallahu vechehu buyurmdur pes malm u mefhm old kim bu mektb kelmullah imi ves-selm imdi geld vechine yle ki hir yigirmi sekiz kelime ki kitbet gelmidr ve yazlmdur k u bd u te bdur ber-n-tadr ki ilm-i kelime olmaya (M32a) elbette k u bd u te b olur bil-uvve kelime-i ilhdr eger yle ki k u b u bd u te dise ezry- (H31a) ismiyyet kelime-i ilh anlara irimidr vat ki bu drt anr mtearrik olsa ml-kelm elbetde alel-yan anlardan kelime hir olsa gerek (N19b) ki anlarda (A70b) bil-uvve vardur ol hir olan kelime otuz iki kelimeden ri degildr eger ber-sebl taavvur u taayyl tevehhm dilese ki ol kelimeyi ol anrdan mnfekk eyleyesin ve ol hir olan kelimeyi anlardan ayru eyleyesin anlarda hi bir erre vcd almaya bil ki adem-i ma ola zra ki hemn bu mandur ki aret-i izzet buyurr ki 5 hir hir-i urndur ve bn bn- urndur eger mecm- ey ile kelime-i ilh bu retle (M32b) ve bu fatla olmasa 6 muai olmaya 7 bu manyadur pes ret-i urn dny gzi ile grenler hir k u b u bd u te grdi nki man gziyle naar lasn yigirmi sekiz kelime-i ilh ve otuz iki (H31b) kelime-i ilh gresin pes bu man ile bu mamda kelm- adm ola bu cihetden aret-i rislet buyurd ki ibu mektb kelmullah u kitbullahdur didi imdi ret-i urndan var ret-i deme ol ret ki demdr anu vcd mrekkebdr (A71a) drt anrdan ki drt abyidr ve da dem eti ve derisi ve smgi ve amar ve siiri ve an ve llar ve cem-i alar ve cevrileri kelime-i

25-26. yan benm abum ldzlar gibidr ansna ki itid itsez hidyet bulursz :-A,H,N 28. ves-selm : - A,H / geld : - A ; gel beri M 29. yigirmi sekiz : - H 29-30. bd u te bdur : bd u b u tedr A,M ; b u bd u te olur H 30.-29. ber-n-tadr ki ilm-i kelime olmaya elbette k u bd u te b olur: H 31. b u bd : bd u b H 33. elbetde : - N / kelime : ad : H / olsa gerek : olur H, A 34. kelime : ad H 34.-33. otuz iki kelimeden : otuz ikiden A ; otuz ikidr H 36. ol anrdan mnfekk eyleyesin ve ol hir olan kelimeyi :-M 36.-37. ol anrdan mnfekk eyleyesin ve ol hir olan kelimeyi anlardan ayru eyleyesin anlarda hi bir erre vcd almaya bil : anlardan ayurasu anlardan hi vcd almaya bil ki adem-i ma olalar H, N 40. bu retle ve bu fatla : bu fatla ve bu retle N 41. - : N ,M 42. k u b u bd : k u bd M 42-43. man gziyle : bn gziyle H 43-44. kelime-i ilh gresin : kelime-i udy grrsin M 45. mektb kelmullah ve kitbullahdur didi : mektb kitbullahdur didi A ; kelmullahdur H ; mektb kitbullah ve kelmullahdur didi M / imdi :-M 45.-44. var ret-i deme : deme var H ret-i dem M 46. ol ki ret-i demdr : ol ret ki demdr A,N / anu : - N

100

50

55

60

65

70

ilh adedince maldur ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelimedr badezn (N20a) 8( M33a) kmi ile dem muallim-i melike olmdur ve da scd idicek vatin vechini bir mama tevecch ider ki dem yzi ol mamdan maldur eger l-i aytda ve eger l-i memtda yzi ol mam- veche dndirmek gerekdr ki bu amu retler kelime-i ilh izsnda maldur melik-i lem-yezel ve l-yezl ilm-i adminde ki ( H32a) aret-i izzet eydr ve dir ve mel'ikedr pes arf-i niddur feale ve arfe dil olmaz isme dil olur pes dem ve mel'ike ism old pes ism msemm-i ayndr ve mel'ikeden murd hemn ol ola ki lafa gelmidr l-ayr bu sebebden buyurmdur aret-i izzet ki cem-i ey kelime-i knden mevcddur el-ye 9 ki ism-i ayn msemmdur dem atnda l-ayr ola otuz iki kelime nu- demde hem (M23b) ismdr hem msemmdur bir vech ile insn da maldur otuz iki kelime-i ilhn ilmidr ve hem mahardur beden ol kelimen mahar olma in maldur a tal deme y dem didi ol laf- (H32b) muayyene ism-i demdr ki deme madur ki ekl-i muayyene ve heykel-i muayyene ki 10 msemmdur ve msemm ayn- ismdr ki ud-i tal y dem didi zr ki msemm-i dem ve msemm-i avv ol ism adedince maldur ki mukemt u mtebiht al- urndur dem iki elif bir dl ve bir mmdr mecm r alt aded olur vech-i dem otuz iki sardur vech-i avva on drt sardur r alt aded olur bir vechle da budur ki dem ve avva (A71b) hisb- cmlede altm

49. mama : mamda A 52-53. mam- veche : mama A / gerekdr ki : gerekdr N ; gerek A 54-55. - : A, N, M 55. eydr :-M 56-58.mel'ikedr pes y arf-i niddur feale ve arfe dil olmaz isme dil olur pes dem ve mel'ike ism old pes ism msemmn ayndur ve mel'ikeden murd hemn ol ola ki lafa gelmidr : mel'ikedr eyle dirler gerekdr ki hemn ol ola ki lafa gelmidr A, N, M 58-59. l-ayr bu sebebden buyurmdur aret-i izzet ki : l-ayr aret-i izzet buyurm ki H 59-60. el-ye ki : - A,N, M 60. ism-i ayn :-M 61. nu- demde : - A, N, M 61-62. bir vech ile insn da maldur : bir vech ile da insn maldur M 62-63. beden ol kelimen mahar olma in maldur : - A, N, M 63. a tal : a tal eydr M /didi : - H ; dir N, M 65. msemmdur : - N 66. ud-y teal : a teal H 66-67. msemm-y dem ve msemm-y avv ol ism adedince maldur ki : - A 67-68. mukemt ve mtebiht al- urndur : - A, N, M / iki elif : bir elif N (derkenarda meddin elifi iki kabul ettirecei belirtilmitir.) 68-69. mecm r alt aded olur : mecm r alt adeddr A,M ; mecm r iki alt aded olur H 70. aded olur: olur A,M

101

75

80

85

90

(N20b) yidi olur dem r alt aded avva yigirmi bir aded ikisi altm yidi aded olur lafatullah da altm yididr iki elif iki lm bir h altm yidi olur 11 bu mandur iy lib-i (M34a) esrr- ilh ve ay- n-mtenh eger bir kii sl itse eyitse ki ol ar iinde (H33a) aup gider nedr dise mutab elbette cevbnda udur dise gerek sil eyitsn ki u bunu ismidr ben saa bunu isminden sl itmezin ibu ism ile msemm olan mhiyet nedr dise l-bd mesl-i anh eydr ki bir nesnedr ki revn laf eff ayt badedr sl eyide ki ben bunu ftndan sl itmezin ol nesne ki bu ft ana il idersin ki bu fatla mevf olur ne nesnedr dise mutab elbette cevbndan ciz olsa gerek b anr da bua yas itgil imdi urn mrekkebdr hir dde-i siyhden (M34b) ve insn da mrekkebdr drt abyiden pes ol kimse ki eydr urn hir adm degildr dir bilmez ki hir urn dde-i siyhdr ol dden ve siyhin aati kelimedr ve 12 ( H33b) kmiyle Allah ki ism-i tdur elif ve lm ve lmelif ve hdr eger adm olmasa pes aret-i izzet 13 didgi rst u d olmaz bunu gibi fsd itiddan pes elif lm h ki Allah andan mrekkebdr adm ola t 14 rst ola bu kelime ki (N21a) elif lm ve lm elif hdr hir mrekkebdr mhede olnur ve da be-km 15 otuz iki kelime (A72a) izsnda vi olmdur ki ol otuz iki kelimen kend (M35a) tnda ekl ret heyeti yodur mberr ve mnezzehdr ol cihetden ki

71. yidi olur : yididr M / avva yigirmi bir aded :-M 71-72. dem r alt aded avva yigirmi bir aded ikisi alm yidiaded olur lafatullah da alm yedidr iki elif iki lm bir h altm yidi olur : - N 72-73. lafatullah da altm yididr iki elif iki lm bir h altm yidi olur bu mandur iy lib-i :-M 74. itse eyitse : eylese H / ar iinde : ar iinde M 75. cevbnda : - A / dise gerek : dir A, H / dise gerek sil eyitsn ki : dir sil eyitsn M 76. bunu : anu A / bunu isminden : bundan N / itmezin : itmezm N,M 78. badedr : ba M/ itmezin : itmezm N 79. mevf olur : mevfdur H / dise : - H,M; dir N ; elbette : - H, N 80. cevbndan : cevbdan A ; cevbnda H / b : - A 81. dde-i siyhden : dde ve siyhdr H ; ddeden ve siyhdr A ; ddeden ve siyahdan 82. eydr : - A 83. hir urn dde-i siyhdr ol dden ve siyhin aati kelimedr : hir ol ki urndur dde ve siyhin aati kelimedr H 85. didgi : didi H / olmaz : olmaya A 87. adm ola t rst ola bu kelime ki (N21a) elif lm ve lm elif hdr : - A 89. kelimen : kelimeye A,M ; kelime ki H 90. ekl ret heyeti : ekl-i heyeti A, H; M

102

kelime-i ilhye bu hir-i ret elif mahar olmdur ve yim mam olmdur ol kelime-i ilh kend tnda ayr-i mer ve ayr-i massdr lhtdur bu nst ol lhta mahar vi (H34a) olmdur pes vehm ile vey taavvur ile vey taayyl ile nst lhtdan mcerred eylemek mmkin degildr pes bu dde ve 95 siyh ki hir grinr ol ayr-i mer olan kelimen ayn ola 16 ki dde ve siyhdr ki mrekkeb olur ol mamda urnu hiri bn kelm- adm-i ilh ola ves-selm 17 imdi dl-avle yle buyurmdur ki urn 18 olur eger (M35b) urn kendi vcdnda mhade idersen ki kelm mtekellim ayn ola ve 100 da alem-i udret-i ilh ile urn yazla mtekellim vcdnda mektb u mesr mhede olna alel-yan urn olur ve eger reti urn omasa andan ora kend vcdunda mektb u mesr (N21b) mhede itmese alel-yan ( A72b) olmaz 105

91. elif :- H 92. kend tnda : - A, N, M 93. vey taavvur ile vey : y taavvur ile y M 94-95. pes bu dde ve siyh ki hir grinr : bua hir dde ve siyh ki grinr A, N,M 95. olan : - H,M 96. mrekkeb olur : mrekkebdr H,M 97. imdi dl-avle yle : yle A ; . imdi dl-avle H 98. : A, N, M 99. kelm mtekkellem : kelmullah mtekellem H 100-103. olna alel-yan urn olur ve eger reti urn omasa anadan ora kend vcdnda mektb ve mesr mhede itmese alel-yan olmaz : itmese alel-yan olur H 103. : M 104-105. - : A,N,M

103

1 2

el-Acln, Keful-Haf, II/94. 4/Nis: 82. 3 56/Vka: 79. 4 el-Acln, Keful-Haf , I/147. 5 57/Hadd: 3. 6 41/Fussilet: 54. 7 14/brhim: 48. 8 2/Bakara: 31. 9 36/Ysn: 82. 10 el-Acln, Keful-Haf, I/379. 11 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244,251,315,323,434. 12 2/Bakara: 31. 13 20/Th: 14. 14 20/Th: 14. 15 2/Bakara: 31. 16 14/brhim: 48. 17 Mslm, Sahh, K.Tahara, 1. 18 Mslm, Sahh, K.Tahara, 1.

104

10

15

20

25

el-Bb'l-(H34b) mis f-tabi vechi dem al sebati eban 1 iy lib-i esrr- kelime-i ilh ve ay- n-mtenh bilgil ki kelmullah iki smdur biri kelm- mit ve biri kelm- ndur kelm- mit mektb- fil-evrdur ve kelm- n vech-i (M36a) demdr niteki azret-i Al kerremallah- vechehu eyitdi didi imdi niteki kelm- mit yidi bana degin ban vardur kelm- nu da yidi bana degin ban vardur evvel kelm- nu yidi bann beyn lalum bade kelm- mit da yidi bnn beyn lavuz inllah tal ol kelm- nku vechinde ki vech-i Muammeddr ve vech-i Aldr yigirmi sekiz a o t ki dem ile mnsebet ola drt kirpk iki a bir sa yidi adur iki (A73a) da rnda iki da burun iinde da iki lebde zr bl (H35a) on drt a olur ol on drt arf-i muaaa ki on drt a bu on drt muaaa mubilindedr ki (N22a) sebul- men andan kinyetdr ki 2 bir vech ile hir-i urn kelm- nda tamm old evvelki ban on drt a on drt yirde arr dutmdur ki mans budur (M36b) bu on drt a maalli itibr ile yigirmi sekiz a olur yigirmi sekiz kelime mubilinde ki Muammed a.s. yigirmi sekiz kelime ile pv old cem leme ikinci ban oldur ki bu on drt a- ilhn her birisi drt anrdan maldur eyle olsa her yidide yigirmi sekiz mhede olnur niteki peyamber a.s. buyurd bir yirde da buyurmdur 3 yan ymet gninde urn dem retinde mhede olna dimek olur ve ikinci (H35a) ad manas budur ki a tal urn inzl eyledi yidi arf zerine dimek olur nci ban ol on drt a a- istiv ile on alt a mhede (A73b) olnur ki aret-i rislet a.s. (M37a) mbrek san iki pre eyledi snnet-i brhmidr didi

4. kelime-i ilh : ilh H,N /bilgil ki : - A ; bil ki H / kelmullah : kelm A 5-6. kelm- ndur kelm- mit mektb- fil-evrdur ve kelm- n vech-i demdr : kelm- n vech-i demdr A 7. kerremallah vechehu :-M /eyitdi : eydr H/ didi : - A, H 8. degin : dek A / kelm- nu da yidi bana degin ban vardur : - N, M 9. beyn lalum : beyn lam A ; beyn idelm H / lavz : lalum N 10. inllah tel : inllah M 12. a : ebr H 14. arf-i muaaa : muaaa A, H / on drt a bu on drt muaaa mubilindedr : mubilindedr H, N, M 15. ki sebl- men andan kinyetdr ki - : M 16-17. evvelki ban : ban- evvel A 17. a on drt yirde : maalde A / yigirmi sekiz a : yigirmi sekiz H 20. ikinci ban : ban- ni A 21. niteki : nitekim N 22. bir yirde da buyurmdur : - A ; yirde da buyurr ki H 23. ymet gninde : ymetde N 24. dimek olur : - N, M / ve ikinci ad manas budur ki : ve da A 24. nci ban : bn- li A

105

30

35

40

45

7 6 5 yan Muammed a.s. yidi (N22b) sar sekiz sar eyledi t ki vech-i demi gstere drdinci ban bu on alt a on alt maalde arr dutmdur otuz iki a- ilh olur biinci ban her sekizi anra arb itse otuz iki olur otuz iki nu- dem mubilinde ki cemin-nesne-i mutelifnu (H36a) al otuz iki kelimedr ki Mehd zamnnda cem diller bir ola didkleri bu manya ola altnc ban on alt a adur ki biri cebhe-i a- istiv zerindedr bir a da ala kirpk aral bir a da aaa kirpk altnda gz addinde bir a da (M37b) gz addinden aaa kim aa add dirler bir a da burun stnde bir a da aaa burun ucna yan iki a da iki lebden a- istiv zerinde sekiz a olur vechin bir arafnda sekiz ve sekiz a bir arafnda da on alt a olur on alt ara a ve on alt a a otuz iki a mhede olnur otuz iki a nu- dem mubilinde ki mans muaa old (H36b)a tal 9 (A74a) yan a tal eydr leyl nehr iki almet ldu yetl-leyli (M38a) mav itdk yetl-nehr mubar itdk t ki rabbizden fal aleb itmek in da yllaru adedince ve isbn bilmek in yidinci ban oldur ki bu on alt a au her sekizin drt anra arb itse (N23a) vech-i dem grine kitb- nu yidi ban da tamm old ves-selm 01 iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh bil ki
8

29. sekiz sar : sekiz A, H / t ki : tamam ki : H 30. drdnci ban : ban- rbi A 31. dutmdur : utmdur H / olur : - H / beinci ban : ban- misde A 32. mubilinde : mubelesinde H 32-33. nu- dem mubilinde ki cemin-nesne-i mutelifnu al otuz iki :-M 34. bu manya ola : budur M ; bu man ola A, N / altnc ban : ban- sdis A/ on alt : alt H / a : a N / bir cebhe a- istiv zerindedr : biri ehredr a- istiv zerinde vai olmdur H 35. kirpk : kirpk N 37-38. bir a da burun stnde bir a da aaa burun ucna yan iki a da iki lebden : A ; bir a da burun ucna yan iki drt a da iki lebinden N 38-39. ve sekiz a bir arafnda : - A, N, M 39. ve on alt a a : - H / a : a N 40. a nu- dem : nu- dem H 41. a tal : avle tal N 43-45. yan a tel aydur leyl nehr iki lmet ldu yetl-leyli mav itdk yetlnehr mubar itdk t ki rabbizden fal aleb itmek in da yllaru adedince ve isbn bilmek in : - A, N ; mubar itdk t ki : odu att M 45. itmek in da yllaru adedince ve isbn bilmek in : itmege tebra olman M 46. a :-M ; a N / drt :-M 47. ves-selm : - H, N, M 48-49. - : H, N, M

106

50 urnu (H37a) da yidi bana degin ban vardur didi evvel bil ki urn yigirmi sekiz arfdr ki aldur bu yigirmi sekiz arf evvel arfi elifdr ez-ry- hir elif mans kenr dimek olur ban- nde elif ibretdr arfden ki elif Allahdandur lm lafdendr f faldandur ban- lide bu elif uhr cihetinden mrekkeb (M38b) olur anr- erbadan ki k u b bd u 55 tedr ki 11 yan a tal sizi drt anardan al itdm yine oa avdet idersiz yine arruz dir vat ki elifi anara arb itse ol arf on iki arf olur ki sat- leyl nehr yle vi (A74b) olmdur ve da felekl-burcu on iki burc anu adedince vi olmdur 12 yan am old ol Allah ki semda 60 burclar ld 13( H37b) da eydr ki eyled adedi indallah on iki aydur kitbullahda 14 yet-i diger 15 biz eyitdk y Ms a ki (M39a) ur acere t andan on iki ayn aa bade insn d merebin bilr ki ol on iki aynu ansndan ie ban- rbide elif isb- 65 cmlede birdr ve lm otuzdur bir da elif ve lmu msemms otuz iki olur bir da f seksendr vat ki otuz iki adedi seksen adede amm itse yz on iki aded olur lmu msemms otuz iki olur drt kez (N23b) yigirmi sekiz aded olur ki vech-i dem vech-i avva vech-i Muammed mhede olnur ki aret-i rislet a.s. eyitdi 16 mans bu 70 ola ban- misde elif adedi neden ki drt kez yigirmi sekiz aded hir olur ki

50. da : - H, N 51. arf evvel arfi : arfdr ki evvel M; arf evvel arfi : arf evveli A, H 52. arfden : arfdr N 53. faldandur : falndandur M 54. mrekkeb olur : mrekkebdr N 53-54. k u b bd u tedr : k bd tedr M 55-56. yani a tal sizi drt anardan al itdm yine oa avdet idersiz yine arruz dir : - A, N ,M 56. elifi : -A, N, M 57. ol : - N / on iki arf olur : on iki olur M 59-60. yan am old ol Allah ki semda burclar ld 17- : A,H,N 60-61. da eydr ki eyled adedi indallah on iki aydur kitbullahda :-A,H,N 61-62. 18 yet-i diger .-M 61-62. yet-i diger - : H, N 63-64. biz eyitdk y Ms a ki ur acere t andan on iki ayn aa bade insn d merebin bilr ki ol on iki aynu ansndan ie :-A,H,N 66. bir da :-M / otuz iki adedi seksen adede : seksan otuz ikiye N 66-67.yz on iki aded olur : yz on iki olur N 67. lmu msemms otuz iki olur : - A, H, M 68. vech-i dem vech-i avva vech-i Muammed : vech-i dem vech-i Muammed H,M ; vech-i dem vech-i avva N 69. - : A ;M

107

vech-i dem ve vech-i tem mhede olnur bir vech ile da elif adedinden ki (M39b) drt kez yigirmi sekiz aded hir olur vcd- dem vechinde yigirmi sekiz sar (H38a) mesrdur ki 19 vat ki anra arb itse drt kez yigirmi sekiz olur al-ret elif ki alt- aar on yidi ve 75 alt- sefer on bir yigirmi sekiz olur yigirmi sekiz avf- beytullahul-arm ve da yigirmi sekiz menzil-i amer ki 20 ban- sdisde elif arfdr elif lm fdr manbl-mecm- isb- cmlede yz on bir adeddr (A75a) da nefs-i arf yz on drt aded olur urnu sreleri yz on drt sredr anu adedince tecell eylemidr bir vech ile da 80 21 mans hir old ban- sbide budur ki elifden ayme-i md srr da grinr yle ki elif yz on drt aded olur yz adedi ayme-i mdu nb (M40a) adeddr (H38b) ki elli bir arafnda ve da elli bir tarafnda ki 22 vcd- demdr ve on drt da vech-i demden kinyetdr ki (N24a) dem vechinde mesrdur ki 23 yigirmi sekiz 85 arf birisi mutaammndur yigirmi yidisini bir arfde beyn itdk yidi bana degin

71-72. bir vech ile da elif adedinden ki drt kez yigirmi sekiz aded hir olur vcd- dem vechinde : - A 72-73. vechinde yigirmi sekiz sar : yigirmi sekiz sar vechinde H 73. ki - : A, N, M 75.yigirmi sekiz : - A ; yigirmi sekiz avf- beytullahul-irm : - N 75-76. beytullahul-arm : beytl-arm M 78-79. yz on drt sredr : yz on drtdr N, M 80. - : A, M / - : , H 81. aded olur : adeddr A, N, M 82. nb adeddr : nbdur N 83-78. vech-i demden kinyetdr ki dem vechinde : vech-i avva vech-i demde 84. mesrdur : mektbdur N

108

1 2

Feyz-i Kn, Tefsrus-sf, I, 28, 52. 15/Hicr: 87. 3 el-Buhr, Sahh, K.Husmt,4; Mslm, Sahh, K. Msfirn,264. 4 5/Mide: 52. 5 94/nirh: 1. 6 11/Hd: 56. 7 16/Nahl: 123. 8 39/Zmer: 69. 9 17/sr: 12. 10 Feyz-i Kn, Tefsrus-sf, I, 28, 52. 11 20/Th: 55. 12 25/Furkn: 61. 13 9/Tevbe: 36. 14 7/Arf: 160. 15 2/Bakara: 60. 16 Mslm, Sahh, K.Msfirn, 273-274; en-Nes,es-Snen, K.ftith,37. 17 9/Tevbe: 36. 18 7/Arf: 160. 19 52/Tr: 3. 20 36/Ysn: 39. 21 Mslm, Sahh, K.Msfirn, 273-274; en-Nes,es-Snen, K.ftith,37. 22 68/Kalem: 1. 23 52/Tr: 3.

109

1 el-Bbs-sdis f srr alis-semavt vel-ar f sitteti eyym ve srr aymetilmd ve srr dabbetil-ar 1 ( 2 A75b) mecm (M41a)* ey ve 5 semavt ve mel'ike 'ifedr vesirdr merkez-i ke bu mecm vech-i insnu dur ve da k lemine secde eylediler bu mecmu (H39a) scdna sebeb vech-i demdr ki 3 4 emred vechindeki yidi sar yigirmi sekiz kelimen ilmidr a- istiv ile otuz iki kelimen ilmidr bu yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen t- 10 admdr ki fi'l-aat bir nrdur ki teaddid muricden peyd olur a tal eydr 5 6 yan Allah tal kend nefsi zerine ramet yazd yan mirc gicesi peyambere emred retinde grindi (M41b) emred yidi kitbetinden (N24b) yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilm hir old 7 yidi kitbet-i 15 vech-i emred krs-i adur ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen uhr andan old semavtu ve aru melkti yigirmi sekiz ve otuz iki kelimedr pes mecm- ey ve yirler ve gkler krsiye d (H39b) gh yidi sar ve gh sekiz sar a- istiv ile mhede olnur t ki yigirmi sekiz sar ola anu tnu yigirmi sekiz ve otuz iki kelimesi dkeli eyya irimidr 20 01 9 8 11 ( A76a) eger s'l (M42a) su'l eylese ki Muammed a.s. Tevrtda nice bolar n hir ismi gelmedi dise cevb budur ki Ms a.s. Tevrtda eyitmidr ki asmn ve zemini ve mecm- eyy a tal alt gnde yaratd ve alt gnde tamm eyledi bu

* M40b'de istinsah edilen blmler mstensih tarafndan izilmitir. 5-6. merekez-i ke bu mecmvech-i insnu dur : merekez-i ke bu mecm insnu dur : A 6. secde eylediler : secde eylerler N / eylediler : - H 7. : A 8. emred vechindeki yidi sar : emred vechin yidi sar N 8-9. a- istiv ile otuz iki kelimen ilmidr : - H 11. - : H, M 12. mirc gicesi peyambere : peyamber mirc gicesinde N 13. grindi : gzgdgi M/ kitbetinden : kitbetdr N 13-14. yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilm :yigirmi sekiz ve otuz ikin ilmi : A ; yigirmi sekiz kelimen ve otuz iki kelimen ilm H; yigirmi sekiz kelimen vi otuz iki kelimen ilm M 14-15. yidi kitbet-i vech-i emred : emred vechindeki yidi kitbet M 15. otuz iki kelimen uhr : otuz ikin uhrn M/ 16. old : buld H ; ald M 18. sar ola : ola M 19. dkeli : be-klli 22. bolar : bulalar M 24. yaratd : yaratmdur H

110

25 gvhdur Muammed zerne Tevrtda geldgine eger Yehda eyide ki ne dellle cevb oldur ki ml-kelm asmn (H40a) u zemn ilatinden din gice ve gndz yod gice ve gndz asmndan ve zemnden uhr buld pes nr alt gn ile alt gice midarnda yaratm ola (N25a) imdi ikiden l degildr didi alt gn ile alt gice midr ola yd alt gn midr ola gicesiz ol 30 tadr zerne ki e abn rz dimi ola midr drt kez yigirmi sekiz (M42b) ve bir kez otuz iki sat ola ki 12 ilat-i demdr be-km-i Tevrt 13 dem vech-i ilati yigirmi sekiz kitbetdr (H40b) yigirmi sekiz kelime-i Muammed mubilinde gelmidr t ki a- istivya yol bulasn otuz iki kelimen ilmi hir ola ki deme gelmidr ve da 35 aret-i rislet vechi otuz iki kelime mubilinde maldur (A76b) ve hem yigirmi sekiz kelime mubilinde maldur ki a tal yigirmi sekiz kelime ile mtekillim old ve da Ms a.s. her end ki maldur yigirmi sekiz ve otuz iki kelime zerine ki 14 amm aret-i izzet Msya hir yigirmi sekiz kelime ile sz sylemedi amm yigirmi iki kelime ile syledi 40 imdi Tevrtda gelmidr ki a tal gkleri ve yerleri alt gnde yaratd (M43a) vat ki yekenbeden ayasn cuma ile alt gn tamm olur vat ki enbeyi ziyde lasn ol alt gn zerine ki ilat-i ey andan olmdur yidi gn olur enbe Yehda (H41a) itid zerine istirat gnidr ol yidi gn gicesiyle alt kez yigirmi sekiz sat olur ki aret-i rislet (N25b) yigirmi sekiz 45 kelimesi mubilinde olur ve da mecm- ey e cihet zernedr t ki eynu her ciheti yigirmi sekiz sata mubil ola pes 15 rst old bu srr fehm itmeyen Yehda old eger Yehda Tevrtu srrn fehm idrk ide idi (A77a) elbette Muammede imn getirr idi ki ayme-i md ki ble-i Msdur dem ve Muammed milidr eger mad ol alt

26. oldur : budur A 27. yod : yod M / uhr buld : hir olur A, H ; hir old M 27-28. altn gn ile alt gice : alt gn ile gice A 30. yigirmi sekiz : yigirmi sekiz sat H 33. gelmidr t ki : gelmidr ve da t ki N 34. ve da : - H ; ve A 35-36. ve hem yigirmi sekiz kelime mubilinde maldur : - N 37. old : eyledi A 38. amm aret-i izzet Msya hir : - A / aret-i izzet : aret-i aadiyyet M 39. sz sylemedi : sylemedi M/ yigirmi iki kelime : yigirmi iki - A 40. a tal : a M /gkleri ve yerleri : ggi yeri A ; gkleri N 41. vat ki yekenbeden ayasn cuma ile alt gn tamm olur :-M / cuma ile alt gn tamm olur : cuma ile alt gn olur H ; alt gn tamm olur N 43. ol yidi gn gicesiyle : - A ; gicesiyle :- N,M 45. mubilinde olur : mubilindedr A, H, M / zernedr : zerne H 46. yigirmi sekiz sata mubil ola : yigirmi sekiz sat mubilinde ola H 47-48. srrn fehm idrk ide idi : srrna ereydi A 48. Muammede : rislet aretine A / getirr idi : getre idi A, N 49. Muammed : tem H / milidr eger mad ol alt :-M

111

50 gnden ve yidinci gnden hemn gn olrsa gicesz ki zamn ilat-i eydur kez yigirmi sekiz sat olur yigirmi sekiz kelime-i Muammed adedince pes 16 ( M43b) ( H41b) rast ola snnet-i eyym ayd itdginden Muammed a.s. Tevrtda bulnm old imdi Yehdu perestii ve namz drst degildr t vechini Beyt'l-muaddese eylemeyince ve adi-i resl 55 ile bit old ki Beyt'l-muaddes mam- ahr- demdr ki aret-i rislet a.s. evvel mbrek vechini Beyt'l-muaddese mubil eyleyp peresti eyledi vat ki 17 yeti geldi bu yet geldginden ora mbrek vechini araf- Kabeye tevecch eyledi aret-i izzet Ms peyambere buyurd ki ol mevide bir ayme eyle ol aymeye yz nb eyle didi (N26a) her arafnda 60 elli nb (H42a) olsun didi bu da Muammed reslullahu milidr ki yigirmi sekiz kelime-i (M44a) Muammedn yigirmi iki noas vardur elli olur (A77b) anun ilkat-i dem dest-i rst ve py- rst yigirmi sekiz bend old yigirmi sekiz kelime-i Muammed mubilinde ki yigirmi iki noa ile elli olur ur'n ibretdr yigirmi sekiz arfle yigirmi iki noadan badezn ol aymen bir 65 araf da elli nb old ilat-i dem dest-i epi ve py- epi yigirmi sekiz bend old yigirmi sekiz kelime-i Muammed mubilinde ki ol yigirmi sekiz kelime aret-i rislet ilmidr ki elli ua olur her kimse ki bu srr bildi kelime-i ilmiyye-i nrniye old Muammed alemi dibinde opd ve her kimse ki bilmedi kelime-i cehliyye ve ulmniyye old l-bdd ol eynu alemi 70 dibinde opd pes bu aymeyi ki Ms a.s. (H42b) bnyd eyledi vcd- demden kinyet old (M44b) amm nb iki elli old ki yz nbdur aret-i rislet yigirmi sekiz kelimesin inbis ki esmsdur yitmi ikidr ve msemms yigirmi sekizdr yz oldu budur 18 / ki insnu vcd Muammed yigirmi sekiz kelimesinden ibretdr ve da

50-51. gnden ve yidinci gnden hemn gn olrsa gicesz ki zamn ilat-i eydur kez yigirmi sekiz sat olur yigirmi sekiz kelime-i Muammed:-M ; ve yidinci gnden : - H 52. - : A 53-54. perestii ve namz : alt ve perestii N 56. evvel : - A 57. geldi : gelmedin N, gelmedi M 61. kelime-i Muammedn : kelimen H 65. dest-i epi ve py- epi : ol arafnda ve eli aya A ; dest py- epi M 67. ua olur : uadur A, N ; ua old M 67-68. her kimse ki bu srr bildi kelime-i ilmiye-i nrniye old : -M 68. kelime-i ilmiye-i nrniye old : - A ; kelime-i nrniye-i ilmiye H / dibinde opd : altnda old A 69. ol eynu : ol eyn A, N ; eyn M 70. pes bu aymeyi : amm pes aymeyi N 71. kinyet old : kinyetdr N,M / ki yz nbdur : - A 72-74. kelimesin inbis ki esmsdur yetmi ikidr ve msemms yigirmi sekizdr yz oldu budur / ki insnu vcd Muammed yigirmi sekiz kelimesinden ibretdr ve da : kelimesinden ibret old andan ora A ; ki insnu vcd Muammed yigirmi sekiz kelimesinden ibretdr : - N,M ; yz oldu budur : yz olur : M

112

75

80

85

90

95

aret-i izzet buyurd ki ol aymeyi on bir ue eyle didi yle ki aret-i rislet alt- seferisi on bir rekatdur ol on bir uanu milidr ve da aret-i (A78a) izzet buyurd ki her uanu l yigirmi sekiz ar ola yan (N26b) her kelime kend tnda yigirmi sekiz kelimedr dimek olur 19 tevd beynndan tri gelmidr ve her uanu eni drt ar olsun (H43a) didi t kinyet ola yigirmi sekiz kelime-i Muammedden ve otuz iki kelime-i demden pes ol (M45a) ayme dem ilatinden kinyet old Ms a.s. eyitdi ki bu aymeye tevecch id didi ol dem vcdndan kinyet old ki aret-i rislet a.s. kefle malm eyledi ki Beyt'l-muaddes mam- ahr- demdr ve beyt'l-arm maam- vech-i demdr pes ahrda yigirmi sekiz ve otuz iki kelime-i ilh hir degildr vechinde hirdr andan tri Muammed a.s. mam- veche tevecch eyledi Yehdiler cemati yle annetdiler ki Muammed a.s. bleyi tarf itdi l budur ki Muammed a.s. bleyi tarf itmedi ezelden ebede degin ble dem ve Muammed milidr pes 20 rst old andan ora elv u Tevrt (H43b) Ms anda od ve mbrek yzini (M45b) ol ayme-i mbreke tevecch idp aret-i izzete peresti eyledi ol ayme mam- ar bu man ile old ki mam- ahrdur mecm- nufe-i ben dem ahr- demdr (A78b) ve anda cemi olmdur ve ol aymeye ayme-i md diy ism od md dimek ymet dimek olur aret-i aadiyyet vad itdi ki ymet gninde ol aymede (N27a) ve kim olam ve hejdeh hezr leme km idem badezn n ol ayme mrr- eyymla arb old Dvud peyambere a.s. aret-i izzet vay itdi ki bu mil zerne bir ev ol mevide bin eyle didi Dvud a.s. bin eyledi ve Sleymn a.s. tamm eyledi ve Dvud alfe old bu sebebden old ki y Dvud ( H44a) ( M46a) 21 badezn aret-i aadiyyet Dvuda emr eyledi ki ol evi bin eyledi

73. on bir uanu : anu A 75. dimek olur : dimekdr A / - : A, H 76. her : - H / olsun didi : ola didi A 80. didi : - H 80-81. ol dem vcdndan kinyet old : ol dem vcd idi : A, N, M 83. vechinde : vechde A, H / andan tri : anun H, N, M 84. Yehdiler cemati : Yehdiler N ; Yahdi avmi A 85. tarf itdi l budur ki Muammed a.s. bleyi : - N 88. ayme-yi mbreke : aymeye A,M 86-87. ayme-yi mbreke tevecch idp aret-i izzete peresti eyledi : - H 89. man ile : sebebden N 90-91. ahr- demdr ve anda cem olmdur : ahr- demde cem olmdur H; ahr- demde cem olmdur N, M 91. ayme-yi md : md A, N, M 92. ymet dimek : avret dimek H 93. ve kim : kim ve M /km idem : kim olam H 94. mrr- eyymla : mrr- zamnla N 94-95. vay itdi : da eyitdi N 95. bin eyledi : bin itdi H

113

100

105

110

115

120

key vaitde her a a stine ki oyasn yle o ki andan avz gelmesn didi yan kinyetdr beden-i demden ki tamr vatinde aret-i izzet tamr eyler idi hi avz gelmez idi pes ayme-i md ve Beyt'l-muaddes ve heft abn rz hid old aret-i rislet ilt-i uhrna pes 22 rst old badezn a tal vad eyledi Ms peyambere ki ol aymeye gelem olam hejdeh hezr (A79a) leme km idem didi ayme d arb old yirne ubbe (M46b) yapld imdi ol aymeye girmek ol aymen (H44b) aatini ve srrn bilmekdr kend vcdnda ibt eylemekdr Fal- Yezdn- azze falah ki ib-i te'vldr geldi ol aymen nblarn kend vcdnda gsterdi ve on bir uasun ve her uanu uzun yigirmi sekiz ar ve eni drt ar kend vcdnda (N27b) gsterdi ve hejdeh hezr leme olup km itdgi oldur kim mecm- lem aati otuz iki kelimedr hi bir zerren ilati kelimeden l degildr pes otuz iki kelime ile mecm- leme kmi iridi bu srr bilmeyenler adem mertebesinde old bilenler vcda geldi grdan Al kerremallah- opd niteki emr'l-m'mnn ve imm'l-mtten vechehudan ordlar ki Allah nedr (M47a) beyn it didiler buyurd ki (H45a) yan nrdur ezel ubundan ir ider andan ly olur heykil-i ademt zerine imdi nr otuz iki kelimedr didgi uhr- Fal- Yezdndur didgi kend vcdun bilmeyenlerdr ol otuz iki kelime fi'l-aat bir nrdur ki ir eyledi bade ly old zerne bu srra aret-i rislet da iret itmidr 32

99. oyasn : orsun A, H, M / avz gelmesn : gelmesn M/ didi : - N 100-101. vatinde aret-i izzet tamr eyler idi hi avz gelmez idi : eyler ki avz gelmez A 102. hid old : andur A / ilt-i uhrna : aat- uhrna H,M / : A 103. rst old : rst ola A / ki ol aymeye gelem : ol aymede M 105. ubbe : uppe M 106. aatini ve : - A, N ; M 107. azze falah : azze ne M,A / ki ib-i te'vldr : -A,H,N/ geldi ol aymen nblarn : - N / kend vcdnda : kendde M 108. uasun ve her : -H,N 110. kelimedr : kelime grndi A 111. ilati : vcd H / kelime ile : kelimede N 113-114. emr'l-m'mnn ve imm'l-mtten Al kerremallah- vechehudan : emr'l-m'mn Al aretlerinden A / kerremallah- vechehudan : -M aretlerinden H 114. Allah nedr : Allah ne H / beyn it : - H 115-116.yan nrdur ezel ubundan ir ider andan ly olur heykil-i demn zerine imdi :- A, N, M 117. Fal- Yezdndur : Faldur A, N / vcdun : vcdlarn N 119. old : eyledi N / zerne : zerinde H / bu srra aret-i rislet da iret itmidr : - N ,M

114

125

130

135

140

145

mans byle dimek olur ki a tal aly yaratd ulmetde andan ad bunlaru zerne kend nrundan her kimseye ki ol (A80a)* nrdan iridi hidyet buld her kimseye ki irimedi ol ellet iinde ald imdi otuz iki kelimen ilmn (H45b) kend vcdnda mlaa ve mhede idenler keenne ol nra iridiler ve abl itdiler lem-i taldt- ulmniyye-i cehliyyeden al oldlar ( M47b) 24 mertebesin buldlar fey abul itdiler lem-i (N28a) faldan oldlar kitblarn mhede itdiler badezn ol nrn ilmlarn kend vcdnda mlaa mhede itmeyenler ulmetde aldlar 25 mertebesin buldlar 26 sl itdiler badezn fil-i muridr yan emr'l-m'mnn Al kerremallah- vechehu istible iret eyledi yan sib-i keml uhrndan kinyetdr hemn kendsidr ki bir retden da grindi (H46a) ez-ry- tensb nitekim aret-i rislet a.s. (A80b) buyurd ki ( M48a) yan dimek olur ki a tal al aretini her peyambere sr ile bildrdi ve benmle akre eyledi dimek olur fehm it ki ne dimek olur ve da aret-i rislet a.s. buyurd 27 yan dimek olur ki a tal al yaratd ulmetde yan cehlde ki ilatlerni bilmediler ulmetde aldlar andan ora nrndan re itdi yan anlarn zerne ad ki ol nr otuz iki kelimedr kiilm-i esmdur her kimse ki bu ilm-i esmy kend vcdnda ve vech-i demde mlaa ve mhede itdi ol hidyet buld her kimse ki mnarif old a itdi (N28b) elletde ve taldde ald (H46b) niteki aret-i rislet a.s. buyurd ( M48b) niteki areti ib-i te'vl azze falah buyurd ki esm ilmin bilmeyince msemm bilinmez ve msemm bilinmeyince aret-i izzete yol bulmaa are yodur ill esm ilmiyle ve's-selm

* (A79b) Bu sayfa bo. 121. -: A,N 121-123. mans byle dimek olur ki ............... buld her kimseye ki irimedi ol llt iinde ald : - N, M ; (Bu blm H nshasnda ayetden nce verilmitir.) yan a el al yaratd ulmetde andan ora ad bunlar zerne kend nrundan her kimse ki irimedi ol elletde ald yan a elya yol bulmad H 125. mlaa : - N/ ol nra iridiler ve abl itdiler : ol nr abl itdiler A, M 126. ulmniyye-yi cehlden : ulmniyyeden N, M 128. kitblarn : kitbdan A / mhede itdiler : grdiler H, N, M / ilmlarn : ilmn A 129. mlaa : - H, N 131. sl itdiler : - H ; sl old A, M 132. yan : - A 136. eyledi : virdi A, H ; veripdi M /kre eyledi : kre veripdi M 139. nrndan : - A ; nrdan N / anlarn zerine :-M 140. anlarn zerine sad : bunlara sad A ; sad N 141. kend vcdnda ve : - A, N, M / mlaa ve mhede : mlaa N, M ; mhede H 143-145. niteki aret-i rislet a.s. buyurd niteki aret-i ib-i te'vl azze falah buyurd ki - : A

115

55/Rahmn: 78. 3/l-i mrn: 20. 3 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315,323,434. 4 bn Arb, el-Futht, I/283, IV/12. 5 7/Arf: 156. 6 6/Enm: 12. 7 2/Bakara: 255. 8 7/Arf: 156. 9 7/Arf: 156. 10 40/Mmin: 7. 11 7/Arf: 156. 12 31/Lokmn: 34. 13 2/Bakara: 31. 14 7/Arf: 143. 15 7/Arf: 157. 16 7/Arf: 157. 17 2/Bakara: 144. 18 50/Kf: 1. 19 Mslm, Sahh, K.Msfirn, 273-274; en-Nes,es-Snen, K.ftith,37. 20 7/Arf: 157. 21 38/Sd: 26. 22 7/Arf: 157. 23 et-Tirmiz, Sahh, K. mn;18; Ahmed b.Hanbel, Msned,II/176,197. 24 75/Kymet: 22. 25 80/Abese: 40. 26 83/Mutaffifn: 7. 27 Benzer bir rivayet iin bkz.: et-Tirmiz, Sahh, K. mn;18; Ahmed b.Hanbel, Msned,II/176,197.
2

116

El-Bb's-sbi f aati's-sekr 1 iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh bil ki aret-i izzet cell al let-i sekrde namz men 5 eyler eydr ki namza yan olma sekrn oldunuz alde att nunz bilmeyince dir yan aan kim nu bilse ol vatin aflet-i (A81a) sekrden aylur namza ly olur eger nun bilmese fil sekrn (H47a) olur (M49a) sekrnu namz arete ly degildr muall-i bulde vi olmaz yan fey-i fal- feyyu bnndan aa bir fey ve bir mhede l olmaz dimek olur 10 ki ehl-i dny namz olur a tal buyrur ki 2 bu yet dny ehli ameli andadur yan a tal eydr ad itd dny in amel idenler amelini heb idevzdr bu yet dny ehlin ameli andadur ve da aret-i rislet a.s. buyurd ki 3 didi yan namz m'mn mircdur (N29a) dimek olur peyamber a.s. aret-i 15 aadiyyeti mircda mhede itdi ki 4 didi vat ki namz m'mn mirc ola m'mne namzndan orc al ola (M49b) yan namzndan arete yol bula yan abdest ve namzu nrn muyene gre (H47b) ve ikr ve tesb nrn muyene gre ve eger bu mezkratu nrn muyene grmese anu namz m'mn namz olmaya bil ki fil sekrn 20 namz ola ve ibdet-i ayvn u ibdet-i kebb ola 5 abilinden ola arete ly olmaya ve maall-i abulde vi olmaya bu sebebden aret-i rislet a.s. buyurd ki 6 didi

4. let-i sekrde : sekrde A 4-5. men eyler : nehy eylerdi A, M 5. att : t N 6. kim : ki A, H 8. degildr : olmaz A 8-9. fey-i fal- feyyu bnndan aa : fal- feyy- ezelden ola aflet-i sekr ile namz lana A 10-11.ki ehl-i dny namz olur a tel buyurr ki 7-: A 11-13. bu yet dny ehli ameli andadur...... aret-i rislet a.s. buyurd ki : - A ; bu yet dny ehlin ameli andadur ve da aret-i rislet a.s. buyurd ki N / dny ehlin : ehl-i dnyanu H 13. didi : - H, N 14. dimek olur : - H, N ; M 15. didi . N 16. m'mne namzndan orc al ola : pes namzdan mirc l ola N 18. ve ikr ve tesb nrn muyene gre : -M / ve tesb : - A / gre : grmese A ; grmeye H 18-19. ve eger bu mezkratu nrn muyene grmese : - A , H 19-20. fil sekrn namz ola ve ibdet-i ayvn ve ibdet-i kebb ola : fil namz ve ayvn namz ola H, N, M 20-21. - : A, H 21. ve maall-i abulde vi olmaya : -M 22. didi - : N

117

1 2

4/Nis: 43. 25/Furkn: 23. 3 ed-Dihlev, Huccetullahil-Bliga, I/153; Suyt, el-Cmius-Sar, II/51. 4 bn Arb, el-Futht, I/283, IV/12. 5 7/Arf: 179. 6 ed-Dihlev, Huccetullahil-Bliga, I/153; Suyt, el-Cmius-Sar, II/51. 7 25/Furkn: 23.

118

el-Bbs-smin f keyfiyeti dabbetl-ar 1 (A81b) 2 5 ( M50a) 4 3 5 iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh bil ki aret-i aadiyyet deme dbbet didi (H48a) eger bir kii sl (N29b) eylese ki 6 didgi ne avldr ki vki olsa gerek ve ol dbbet nedr ki arem yiri yarlup sa gerek ve ol tekellm nedr ki sylese gerek adde gelmidr ki 10 dbbet'l-ar mml-urrdan hir olur ki mecm- yir yzin ve mecm- bildu aldur ki mam- re'isdr beden-i demde ba aldur badezn ol dbbet'l-ar Msnu asn ve Sleymnu temin bile getre ay her kiin alnna oya m'mini kfirden cd eyleye bunlaru aati nedr dise cevb oldur ki ol avl ki vi olsa gerek yirmi sekiz ve otuz iki kelimedr ve 15 da arem yiri (M50b) yarlup dbbet du arem yiri kinyetdr vech-i demden ki arem mam- vech-i demdr ve da yarldu vech-i dem (H48b) a- istivsndan kinyetdr ki vechin kitbeti yirmi sekiz iken a- istiv ile otuz iki olur a olup otuz iki a hir olma keenne urc- dabbetdr ve dabbet kinyetdr demden fil-aa otuz iki kelimedr ve da 20 syleye didgi otuz iki kelime-i ilhn almetini kend vechinde ve kend vcdnda gstermekdr Msnu assn her kiin alnna badu a- istiv srrdur her kii (A82a) ki a- istivy idrk itdi ve 'il old ol kelime-i nrn old onu vechinde yirmi sekiz sar ve otuz iki sar yazld hem yzi a old yan bilinmeden (N30a) keenne yazlm degildi (M51a)lem-i uvvetde alm

3. : M / : N 4-5. - : A 7-8. ne avldr : ol avl ne avldr H ; ol avl nedr M 8-9. arem yiri yarlup sa gerek : arem yirinden sa gerek H, N, M 9. sylese : sylene H 10. olur : ola A 14. yirmi sekiz ve otuz iki kelimedr : yirmi sekiz kelime ve otuz iki kelime uhrdur H 16. vech-i dem : - N ; vech A 17-19. vechin kitbeti yirmi sekiz ........ dabbet kinyetdr demden fil-aa otuz iki kelimedr : yirmi sekiz a- istiv ile otuz iki olur ki dbbet kinyetdr otuz iki kelimeden A ;vechin kitbeti yigirmi sekizken a- istiv ile otuz iki olur dabbet kinyetdr demden ki dem fil-aat otuz iki vech-i dem a- istivs zerine a olur otuz iki a hir olma ke-enne urc- dabbetdr M 20. syleye didgi : syledgi M/kelime-i ilhn : kelimen A 20-21. ve kend vcudnda : - H 21. badu . batu A 22. ve 'il old : - H 23. yirmi sekiz sar ve otuz iki sar yazld : yirmi sekiz sar yazld ve otuz iki A ; yigirm sekiz ve otuz iki yazld M / hem : - N / hem yzi a old : - A 24. yan : - N

119

25 idi bilinmekle file geldi her kii ki a- istiv srrn (H49a) idrk itmedi ve 'il olmad Sleymn temiyle yzi ve albi ve gzi mhrlenmi old 7 old ol kelime-i ulmni old hem yzi ara old 8 didgi kelime-i ulmndr 9 budan kinyet old 10 didgi kelime-i nrndr

26-27. Sleymn temiyle yzi ve albi ve gzi mhrlenmi old old : - A, N , M 11 28-29. budan kinyet old :- A,H,N 29. - : N, M

120

1 2

27/Neml: 82. 11/Hd: 96. 3 11/Hd: 6. 4 55/Rahmn: 41. 5 35/Ftr: 45. 6 27/Neml: 82. 7 2/Bakara: 7. 8 14/brhim: 26. 9 3/ l-i mrn: 106. 10 14/brhim: 24. 11 3/ l-i mrn: 106.

121

10

15

20

el-Bbt-tsi f keyfiyeti esrri'l-ac ve'l-irm ve aceri'l-esved ve beyni'l- al ehli't-tad ve abi't-tevf iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh eger bir kii s'l itse acer'lesved anda eyitse ki (H49b) aret-i rislet a.s. eydr ki acer'l-esved iki gzi ola gre ve bir dili ola syleye didi ve da sebeb ne idi ki acer'l-esved diy ism od(M51b)resl a.s. eydr ki 1 yan sdden ad ben demn alar an arartd dir ve bir a a ortasnda ald dir sebeb ne idi ve ikmet-i ilh ne idi dise cevb oldur ki acer'l-esved dem ve avvnu yidi sar milidr ki r mje ve her d ebr my- ser yidi kez avf itmekden ibtid acer'l-esveddendr (A82b) anun kim ibtid itdi yidi adur ki aa u- mmiye dirler ki dem ve avv vechinde 2( N30b) bundan kinyetdr bu cihetden aret-i rislet a.s. mirc gicesinde (H50a) aret-i aadiyyeti yidi ala emred retinde grdi ki ol yidi a ret-i udydr ve da ol avf itdkleri ne ne-i udydr ki mam- vech oldundan tri aa beyt(M52a)ullah dirler ve da ol acer ortasnda a a dem a- istivsndan kinyetdr ki ba an iki pre eylemek snnet-i brhmdr ki aret-i rislet da iki pre eyledi yan yidi sar sekiz sar eyledi t ki dem yzin otuz iki sarn muyene gstere ve da ol a a ki acer'l-esved vasanda gelmidr dem ile avvnu a- istivsndan kinyetdr ve da anlaru milidr badezn aret-i rislet a.s. buyurd ki ( H50b) 3 yan dimek olur ki acer'l-esved cennetden indi stden ad ben dem alar an arartd yan ilmiyyet cihetinden a sd gibi ren

2. al ehli't-tad ve abi't-tevf: - A, N , M 4. esrr- ilh : kelime-i ilh H / itse : eylese H, N, M 7. ism od : ism odlar A 7-8. - : A, H, M 8. yan : eydr yan N /sdden : stden M 9. a : a A, M / dir : - A, N, M / ikmet-i ilh : ikmeti N 10. acer'l-esved : - A; ol acer M / r : ehr M 12-13. yidi adur ki aa u- mmiye dirler ki dem ve avv vechinde ( N30b) - : A / - : H, M 14. mirc gicesinde : - A 16. aa : - A ; ol ki H / dirler : old A ; didiler H 17. a : a A, M 18. iki pre eylemek : iki pre eyledi H / da : - A, N, M 19. sekiz sar : sekiz A, H, M 19-20. t ki dem yzin otuz iki sarn muyene gstere : ki t otuz iki gstere t dem yzi grine : A 20. a : a A,M / gelmidr : ekilmidr M 21. a- istivsndan : istivsndan H 22. buyurd : eyitdi A 24. arartd : ara itdi N / a : a A, M

122

25

30

35

40

45

a idi ve hirdi aret-i ahadiyyet ahd-nmesi (M52b) anda onlmd ol ahd-nme a- istivdur 4 didkleri dimek olur ki yan acerden ve anu a- istivsndan (N31a) yigirmi sekiz kelime-i ilh ve otuz iki kelime-i udyn srrna ki anu srr dem vechinde mektbdur irimek olur (A83a) didi ve andan ora aret-i rislet a.s. eyitdi ki ymetde ol acer yarla ve ol ahd-nme andan hir ola didi yan a- (H51a) istivnu srr andan hir oldudur andan ora eyitdi ki ben dem alar an arartd didi yan ben dem ulmi ve cehli an ara itdi yan nki anu a- istivs srrna irimediler ve bilmediler ol bilmeyenler naarnda trk ve mulim ald eger bir kii s'l eylese eyitse ki sebeb neydi ki Ms peyamberle ak tal mkleme r anda itdi l budur ki 5( M53a) dr cevb oldur ki a mevi-i blenddr ve be-km kim mukem ecsm- trbdan kinyedr aret-i aadiyyet elbetde blend mekndan sylemek gerekdr yle ki kelm asmndan gelr ve aret-i izzet da asmndan syledi al old cihetden a da cem-i mev-i ariyyeden ycedr yle ki a yiryzinden mrtefidr ilat-i dem da yiryzinden (H51b) mrtefidr ve rifat bulmdur ki 6 arnesiyle vcd- Msdur ve mnsebetdr ki kitbet-i vech-i Msdur ve vech-i demdr ve da evvelki adide gelmidr dem ve avv kh- Araftda birbirine (N31b) iridiler ve birbirin buldlar birbirini bulma nice ola (M53b) nkim anlardan artu kimse yo idi imdi Araft kinyetdr dem ile avvdan ve anlaru vech-i ilatlerinden ki cennetden (A83b) geldiler da vcd ana ki ol sar- a- vech-i dem ve avvdur bu Araft anda ki demle avvnu vech-i ilatleridr birbirin

25. ahd-nmesi : ahd-nme H 27. ve anu : ve ol N 28. anu srr : -M /dem : dem A 29. didi : dimekdr H / andan ora : bad ez n H 30. didi : - N 31-32. alar an arartd didi yan ben dem ulmi ve cehli an ara itdi : ulmi vechiyle an ara eyledi : H 32. ara itdi : ara eyledi M /a- istivs : istivs A / a- istivs srrna irimediler ve bilmediler : a- istivsna bilmediler H 33. ald : old A 34. s'l eylese : s'l itse M/ eyitse ki : - H, N, M / sebeb : - H 35. tanda : danda N 36. be-km kim mukem-i ecsm trbdan kinyedr : mukemdr ecsm- trbden H,M / kinyedr : - N, M/ 36-37. aret-i aadiyyet : aret-i izzet : N ; aret H, M 38. aret-i izzet : aret-i rislet A, M 39. ariyyeden : ardan H / yle ki a yiryznden : -A 40. mrtefidr ve : - A, H, M 41. arnesiyle : mertebesiyle N / vcd- Msdur : vcd- Ms ola A,M 42. ve vech-i demdr : ve dem ola A 43-44. birbirin buldlar birbirini : birbirin buldlar biribirin N,M 44. ola : olur N / nkim : ki H / artu : ayr H / imdi : - A 46. a- : - H, N 47. birbirin : biri birin N ; birbirin H

123

50

55

60

65

ularn bildiler ve odlar ki 7( H52a) bu manya iret ola ki bu aa kh- Araft didiler ki 8 vat ki Araftdan dndiler cem-i ccc ki beytullah ve acer'l-esvede ad itmilerdr iki ml ki aa beyne'l-lemn dirler andan gemek gerek mecm- ccc elbetde segirtmekle yan dimek olur ki a- istiv srrn bilmege srat iden dimekdr lisn- l ile beyne'l-lemnden gemek a- istiv srrdur yan n vech-i (M54a) dem ve avv sarlarnu Araftn odu badezn banu a- istivsndan ki on drt adur gemek gerek t otuz iki kelimen ilmi vech-i demde ve vech-i avvda hir ola ve da yigirmi bir a atma gerek gnde yle ki yidi yigirmi bir ola yan ol yigirmi bir sar ki avv (H52b) nu vech-i ilatinde mesrdur ki yidi u- mmiye yidi da maalli on (N32a) drt olur da iki r iki da rib iki a da burun iinde bir da anfete aaa uada istiv zerinde ki bu yidi a avv yzinde aret-i izzet mav eyledi dem vechinde ibt eyledi ki 9 bu manyadur bir vechle da ezry- ban- heftm pes (M54b) avvnu vechi yidi udur (A84a) bu yidi u bilmemek eyn mertebesidr zr ki eyn aleyh laane dem ve avv ilatini bilmedi inkr itdi anun eyn old ki avle tal 10 pes yigirmi bir a ki eyn bilmedi kelime-i abe-i (H53a) cehliyye old imdi yigirmi bir a atma kelime-i abe-i cehliyye olma kendden atma ve gidermekdr ve da Ftiat'l-kitb te'n laf olmanu sebebi budur ki avv vechine mubdur ki Ftia yidi yetdr yigirmi ouz kelimedr ve yigirmi bir arfdr yidi arf eksikdr ol yidi arf ki

48. bildiler ve : - A, N / bu manya iret ola ki : bu man ile H, N, M 50. aa : - A, N 51. elbetde : - A 52. dimekdr : - N 53. a- istiv : istiv N 54. sarlarnu Araftn : sarlarn Araftda H / banu : ban H 56. gerek : - A, H, M 56. yidi : gnde A ; kerre N , M 58. on drt olur : - A / olur : old H,M 58. a : - A, N / 59anfete : - H, N, M / uada : lebde N 59-60. istiv zerinde : - A 60. avv : avvnu N 61. - : H,M 62. udur : old H, N,M / 62-63.bu yidi u : - A ; bu yidi a yan u H 63. aleyh laane : - A 63-64. dem ve avv ilatini bilmedi inkr itdi anun eyn old ki avle tal : - N 66. abe-i cehliyye : cehliyye A,H,N/ imdi : - A / kelime-i abe-i cehliyye : kelime-i cehliyye A,H,N 65-66. atma ve gidermekdr : atmadur A, N, M 66. ve da : - N / olmanu : olman H 68. avv : - A 69. kelimedr : lafdur N / ol yidi arf ki : - N

124

70

75

80

85

90

eksikdr budur ve da ol urflar ki Ftia andan mrekkebdr yigirmi (M55a) bir arfdr budur imdi iy lib-i esrr- kelime-i ilh bil ki Ftianu urf yigirmi bir arfdr vech-i avvya mubdur on bir noa ile otuz iki olur dem vechine mub olur ve da Ftiat'l-kitb sebu'l-meni didkleri (N32b) bu manyadur ki ol urf- muaaa ki on drt arfdr ayr- mkerrerdr tamm- Ftiat'l-kitbda gelr ki ol on drt arf (H53b) ilm vech-i demde mesrdur budur pes malm u mefhm old ki urnu al yigirmi sekiz arfdr dem vechinde mesrdur ve Ftiat'l-kitb yigirmi bir arfdr vech-i avvda mesrdur pes kelm- meti kelm- na tab (M55b) itmemek eyn mertebesi old mecm- enbiy (A84b) ullah bu srra vkf u muali olmlardur bir sebl-i mkafa yle ki Ftiat'l-kitb ki mm'l-itbdur yigirmi bir arfdr yidi arfi ikmet-i ilh Ftiat'l-kitbdan men itdi ve virmedi ve avv ki mmidr anu vechinden da yidi sar ikmet-i ilh men itdi avvnu sninden ve cemlinden tri ve da dem vechindeki otuz iki sar onmadan tri egere vech-i avvdan ol yidi sar men olmasayd dem vechinde otuz iki sar hir olmazd pes avvnu vechi Ftiat'l-kitb oldu bu vechledr ki dem vechi andan fet old amm bir (H54a) bandan da ol yigirmi bir a ki Mnda atlur gnde her yidi a avv vechin yidi sar mubilindedr her bir sar drt (M56a) saru 'm mamdur ki her yigirmi bir kez yigirmi sekiz olur vech-i avvnu da yigirmi bir sarnu her yidisini anra arb itse yigirmi sekiz olur ban- ir aan ki istiv mhede itse vech-i avvdan her yidi sar (N33a) sekiz sar olur her sekizi anra arb itse otuz iki hir olur otuz iki nu- a mubilinde ki ayn- tdur fi'l-at nr- viddr aret-i ib-i te'vl azze falah ve cellet-i

70. ekskdr budur :-N 71. imdi : - H 72. esrr- kelime-i ilh ; esrr- ilh H; kelime-i esrar- ilh N 74-75. urf- muaaa : urf- muaaanu H 76. arf : arf N 77. mefhm : - A, N 78- ve Ftiat'l-kitb yigirmi bir arfdr vech-i avvda mesrdur : - A 79. kelm- meti : - A / itmemek : eylememek N 80. mertebesi old : mertebesidr H,N / olmlardur : olmdur N 81. bir sebl-i mkafa : mkafa M / Ftiat'l-kitb : Ftia H, M 81-82. yigirmi bir arfdr : - A, N, M 82. Ftiat'l-kitbdan : - H, N, M, ve virmedi : - H 82-83. avv ki mmidr anu vechinden da yidi yidi sar ikmet-i ilh men itdi : - N 83. ikmet-i ilh : -A, H 84. sninden ve cemlinden : sn cemlinden H;sninden M / dem : dem A 85. ounmadan tri: ounma in H / olmasayd : eylemeseydi A 86. sar : - A 88-91. gnde her yidi a avv vechin ........ sarnu her yidisini anra arb itse : yigirmi bir saru her yidisi anra arb itse A / her : ol H / da . H 92. her yidi : yidi H 94. azze falah ve cellet-i : -A,H,N

125

95

100

105

110

115

kelimetehu buyurmdur ki beyt otuz iki / pes bu yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilmiyyeti vech-i avvdan (H54b) l old ve hem avvnu sn cemli hir old ve hem dem vechi tasmi (M56b) avvnu yidi kitbet olmadundan malm old pes bu man ola ki aret-i izzet eyitdi ki 11 avv dem (A85a) ol pehlsinden al olnd didikleri bu mandur ki dem r alt adeddr vat ki on drt adedi vech-i avvya virse otuz iki aded alur vech-i demde mesrdur badezn ola nisbet olnd anun ki avv n ilt olnd fi'l-cmle ol aa nisbet ndur avv dem ol yanndan al oldunu mans budur pes ilat endze mansna old badezn brhme sml ki nefsinden azz ve muabbetl idi brhm smli ib itmek istedi beytullah ve acer'l-esved ana ve da yle - (H55a) vechullah olm idi ki ceml-i aret-i (M57a) aadiyyeti (N33b) acer'l-esvedden mulaa itmi idi ve da vay-i ilh ile ve kef-i lem-i n-mtenhi ile bilmiler idi ki bu mam vech-i dem mamdur ve acer'l-esved dem yidi kitbeti milidr ve da ahd-nme ki dem ve avvnu vechi udur ol acerden hir olsa gerek idi ahd-nme anu uhrdur ki vech-i dem vechullahdur ki 12 dem ret-i ramndur eyn an bilmedi ret-i ramn grmedi secde itmedgine sebeb cehl old ve meln olup derghdan ve aretden merdd olmasna sebeb cehl old imdi ol kii kim - vechullahdur b-tekellf b-ser p berehne olup mecm- lezzeti kendsine arm (M57b) eylemi olur ol vechullah mamnu aametinden (H55b) ve cellinden tri varr ol beytullah yidi kez avf ider her avfda acer'l-esvede (A85b) selm virr dem ve avvnu yidi a mubilinde yle kim brhme aret-i izzet km itdi kim smli urban la

95. kelimetehu : -A,H,N / beyt : - A, H, M 99. pes bu man ola : - A 100. ol : - A 103. olnd : itdi A / n- ilt olnd : vech-i n- avv olnd A ; nl-iltdr H, M 105 . old : ola H / brhme sml ki nefsinden azz ve muabbetl idi : - H 106. smli : an N,M ; oln H 107-108. ceml-i aret-i aadiyyeti acer'l-esvedden mulaa itmi idi ve da : - A 108. vay-i ilh : vay-i Allah A 109. bu mam vech-i dem mamdur : mam- vech-i demdr H 110. ahd-nme ki : -M /dem : - H 111-112. ahd-nme anu uhrdur ki : ve avvnu vechi ki ahd-nme anda uhr idi ki A 114. derghdan : - A, N, M 115. kim : ki A, H, M / berehne : -A,H,N 116. kendsine : kend H ; kendzine M / olur : - A ; ola H / ol : -H 117. varr : varup N / ider : eyler H 118. virr : virir A, H, M / dem ve avvnu : dem M /a : - A, H 119. kim : ki A, N / kim : ki A, N / la : ide N / ora :- A

126

120 andan ora o urbn itdi pes ol ev 'ifelerine 13 kmiyle hemn fidye ve snnet vcib old bu cihetden kim 14 yan a tal eydr yiryznde h dbbe yodur ve h uar yodur ki iki anatlarla uar el el siz emliz mmetler dir (M58a) terk itmek kitbda h bir eyden ill mecmn beyn itdk 125 yan lev-i mafa ki kitbullahdur ve da ol acerdeki vech yidi kitbetidr (N34a) pes ol oyun kim urban eyler hemn yidi kitbet zerne maldur ki iki gz iki ula iki burun bir az idi srdur bu yidi kitbeti nara arb itse yigirmi sekiz olur sml ilat-i avadur (H56a) ki avf eyleyiciler urban eylerler andan ora ol ba ki ba mamna geldi ki ba 130 a- istiv yiridr ve da maall-i smet a- istivdur ba kitbetin tr eylemek ve n lma bir a faydadan tridr badez ol avf acer'lesvedden ibtid eyleye ki yidi kez avf- ac ve yidi kez avf- umre ve yidi kez avf- udm (M58b) ve yidi kez avf- ved eyleye badezn ba tr itmen faydas budur ki maam- aam- a- ilh ki a- istivdur ol re'isdedr ve 135 da ferzendn- dem ziyneti ve rin ve lmnu ziyneti bau a- istivsdur ve da bu yidi uu ziyneti ol ba andandur ki dem ba mamnda ba kitbetin n la ve da ol yirde ki mam- re'isi demdr kendyi urban eylemek gerekdi (A86a) kend yirine oyun urban eyler kendyi al eyler (H56b) yle kim brhm a.s. tem-i 140 enbiynu dedesidr smli urban eylemek istedi (N34b) anu yirine uyun urbn eyledi yan kendyi re'is makmnda yle ell r eyledi ve badezn yidi kez avf eyleye ve avratlar da alarn ar eyleyeler t malm ola kim

120. ev : - A 121. snnet vcib : vcib N 122-124. yan a tal eydr yiryznde ......... bir eyden ill mecmn beyn itdk : -A,H,N 125. yidi : H, N / 126. ol : - N / kim : ki N 127. srdur : - A / yidi kitbeti : yidiyi H, N 129. eyleyiciler : eyleyicek H 131. eylemek ve n lma : eyleye ve n la H, N; eylemek M / tridr : tri H, N / ol avf : evvel H 132-133. ve yidi kez avf- umre ve yidi kez avf- udm : - A 133. ba : - N 134. a- istivdur . istivdur A, N / re'isdedr : re'isdr A, H 135. rin : ru H / lmnu ziyneti : lmnu A 135-136. bau a- istivsdur ve da bu yidi uu ziyneti ol ba andandur ki : bau a- istivsdur ve da au ziyneti ol ba andandur A ; evvel ba ilatindendr ki H 138. mam- re'isi demdr : mam- re'isdr A, H ,M / kendyi : kendzini A 139. yle kim : yle ki A ; ki N 139-140. tem-i enbiynu : tem'l- enbiynu N 140-141. smli urban eylemek istedi anu yirine uyun urbn eyledi yan kendyi : -M 141. urbn : - A / kendyi : kendi A 141-142. re'is makmnda yle ell r eyledi ve badezn yidi kez avf eyleye ve avratlar da alarn ar eyleyeler t malm ola kim :-M 142. salarn : san A / ar : n A

127

145

150

155

160

165

bu mam dem vech mamdur ve bu acer'l-esvedi kim avf eylerler 15 ve ahd-nme ki almet-i heft sar- vech-i demdr nki maam- re'is ve cebhe-i demdr hccc ki dem ferzendeleridr be-cihet-i tam ve sn ceml-i dem ve avv ki 16 ba kitbetini n eyledi bir da ba yltmekdeki 17 t malm ola kim ba anu midr ulaa degindr iki r a (H57a) ki ba andan degildr ol a ayrdur ki avv ilatinde sylendi ve yazld badezn c irm giydginden ora ayd arm old ol cihetden kim bir kimsen ilatine mteveccih old ki cem-i ayvnt aa tebh olmdur a- istiv cihetinden 18 pes bir nesne ki bir vechle aa nisbeti ola a- istivdan (N35a) pes aa ad itmeye mdm ki irmda ola andan ora acc- temettu ve acc- ifrdgh ola ki acdan tri yidi (A86b) avf eyleye yidi sar- vech-i dem adedice ki ehr muje d ebr ve my- ser ve ac umreye da andan ad eyleye anun ki ol yidi sar ki a- istiv ile sekiz olur bu yidi ol sekizden ayru degildr amm gerekdr (M59a) ki ol niyyete ad eyleye ve gh ola ki acc- (H57b) urn eyleye yle ki gelmidr ol tasm-i vech-i dem ve avvdur nki insn 19 kmiyle gelmidr ret-i beeriyyete ra mamdan ve ra vaandan t acc- hiri yirine getre t bilesin ki iy - hir c-y r nie yol meaatlerin ve beriyye seferlerin kim ekerler ss ve ou meaatlerin ekerler t acc- hire irieler iy alib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh hi bilr misin ki ferzandn- dem hirn ve bnn nie a- ali avi itmek gerekdr ki t bu avfu ve accu aatine irie ve da bu ayu mansn bile badezn c eyide ki ( M59b) vechini ae-i aa tevecch eyleyp bu kelimen cevbdur ki ezelde mecm- malt bu neye davet eyledi

142. vech : - H 142-145. bu mam dem vech mamdur ve bu acer'l-esvedi kim avf eylerler ve ahd-nme ki almet-i heft sar- vech-i demdr :-M 145. nki : -M ; nkim N 145-147. maam- re'is ve cebhe-i demdr hccc ki dem ferzendeleridr be-cihet-i tam ve sn ceml-i dem ve avv ki ba kitbetini n eyledi bir da :-M 147. ba : - N, M yltmekdeki : -M ; tr itmekdeki H 147-155. t malm ola kim ba anu avf eyleye yidi sar- vech-i dem adedice ki ehr muje d ebr ve my- ser ve :-M 155. ehr : r H / my- ser : my A 156. sar ki : sar N 158. ol : - H, N 159. kmiyle : - A, H ; kmi M 160. getre . getire A 161. nie :-M 162. kim : - H 161-156. ss ve ou meaatlerin ekerler : - H, N 165. bile : bula A, M

128

170

175

180

185

190

(N35b) ve ahd (H58a) balad ki 20 ki eyn ne-i a avf itmedi ve secde itmedi anun meln old c anun eydr ki 21 Allah tal davet ider drs-selm diledgini ra- mstam ehli ider ki ilat-i vech-i demdr yle ki beyn (A87a) olmdur ki 22 yan bunu mans ve ol kimse ki aa dil olsa emn olur ol eve girmek srlarn ve ikmetlerini bilmekdr egere cennete dr's-selm dimidr velkin fi'l-aa dr's-selm demdr (M60a) anun ki selm ismullahdan bir ismdr dr dimek ev dimekdr pes dr's-selm Allah evi dimek olur ki albi'l-m'min beytullahdur m'minden murd demdr ki 23 bir kii accu ve avfu ve altu (H58b) srrna irimeyince ar's-selma dil olmaz ve srrna irimez pes aatde dr's-selm dem ola ki anda atle ve seyfe ruat yodur iy fezendn- dem yle ki dem vechin ilati bilinmese ve lev-i maf ve ar u krsi ve sidret'l-mnteh bilinmeye Kabe ki dem milidr eger iine da girerse (N36a) andan baddr 24 yan anlar ki amlardur anlar mekn- badden nid lurlar (M60b) eger bir kii s'l eylese eyitse ki aret-i aadiyyet yle km eylemidr ki irm szenle dikilmi olmaya sebeb ne idi ki byle km olnd dise cevb oldur ki nki a tal kelmn dem ve avv vechinde udret alemiyle yazmdur ayru ayru yazlmdur ki dest-i ayy- udret an szenle dikmi degildr bil ki dest-i udret yazmdur badezn ol kelm ki uhra gelr demden ve avvdan (H59a) bir bir uhra (A87b) gelr mtb 25 otuz iki kelime mfridtdur ki aati vcd- demiyyedr ol terkbden mcerreddr pes ol kimse ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelime-i mcerrede lib ola bir on giye ki dest-i (M61a) ayy- beer

168. ahd : ahd-nme N / : M 169. secde itmedi anun meln old c - : H / - : N, M 170-171. Allah tal davet ider drs-selm diledgini ra- mstam ehli ider :-A,H,N 171-172. ilat-i vech-i demdr : vech-i demdr H 172-173. yan bunu mans ve ol kimse ki aa dil olsa emn olur : - A, N , M 173-174. ve ikmetlerini : - A 175. dr's-selm demdr : demdr A / ismullahdan : ism-i ilhden H 178. dil olmaz : - A 179. aatde : -M/ dem : ol A, H , M 180-181. ve lev-i maf ve ar u krsi ve sidret'l-mnteh bilinmeye : - H 181. dem : anu A 182. da girerse : girse N / - : A 183. yan anlar ki amlardur anlar mekn- badden nid lurlar : -A,H,N 184. eylese : itse H / eyitse : - H, N 185. szenle : sznle H / ne idi ki : ne old ki A / byle km olnd : km byle old A / olnd : old H 187. dest-i ayy- udret : dest-i ayy A, H , M 188. bil ki : - N / ki : -A 191-192. ve otuz iki : - H

129

195

200

205

210

215

an dikmi olmaya anu gibi irm giye eger bir kii s'l itse ki iki irm giydkden ikmet-i ilh nedr dise cevb eyit ki birisi yigirmi sekiz kelime-i Muamediyye muabilindedr ve birisi otuz iki kelime-i demiyye muabilindedr bu yigirmi sekiz ve otuz iki kelime dem ve lmnu ve riler addidr pes riler add meti yigirmi sekiz (N36b) ve otuz iki kelimeye tasm olmadan lzm gelr ki libslar da tasm ola badezn muall namzda setr-i avret ide ill vechini iki elini ve iki ayan au duta ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilm vi olmdur eger bir kii (H59b) s'l eylese ki ilat-i vech-i dem ve avv ki otuz iki kelime adedincedr ikmeti ne idi ki (M61a) tekrr tekrr vi old cevb oldur ki t malm ola ki mtevehhim tevehhm itmese eyan ablinden olur ki bu yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilmi ittif dmidr diy tevehhm itmeyeler bir cevb da oldur ki otuz iki sar- k ve otuz iki sar- b ve otuz iki sar- bd ve otuz iki sar- te oldu malm ola kim bunlar u ilhdr badezn demn dilerini da yigirmi sekiz ve otuz iki al itdi(A88a) her biri mrekkebdr drt anrdan k u b u bd u te pes otuz iki k old otuz iki b old otuz iki bd old otuz iki te old badezn bu otuz iki dii otuz iki maalde yigirmi sekiz di yigirmi sekiz maalde yigirmi sekiz vi olmdur maalleri da mrekkebdr ehr anrdan (H60a) (M62a) k u b u bd u te hemn incilyndur (N37a) maallinde da nrlaru her birisi arb eylese otuz iki a- ilhdr otuz iki kelime-i ilh muabilinde vat ki diler dehn- demde yigirmi sekiz olsa on drt aada on drt yuaruda her araf yidier her yidiyi anra arb itse yigirmi sekiz olur Muammed kelimesi mubilinde vat ki diler

199. giydkden ikmet-i ilh : giyindgine sebeb A giydgine ikmet-i ilh M / nedr dise : ne dise N ; ne ola dise H, M / eyit ki : budur ki N 195. muabilindedr : muabilinde H 196-197. bu yigirmi sekiz ve otuz iki kelime dem ve lmnu ve riler addidr pes riler add meti : - H 199. iki elini : iki ellerini H / ve iki ayan : ayalarn A 200. ilm : ilmn H / bir kii : s'il A 201. dem ve : -M / kelime : - A 203. olur ki : - H, N 205-206. otuz iki sar- k ve otuz iki sar- b ve otuz iki sar- bd ve otuz iki sar- te oldu malm ola : sar- k ve sar- b ve sar- bd ve sar- te bi'l-cmle otuz iki kelime oldu malm ola A 206. oldu : oldudur M 207. da : - H, N /drt : ehr H, N, M 208. k u b u bd u te : - A 208-209. otuz iki k old otuz iki b old otuz iki bd old otuz iki te old : otuz iki k old otuz iki te old otuz iki b old : A 209-210. otuz iki dii otuz iki maalde yigirmi sekiz di yigirmi sekiz maalde vi old : otuz iki dii otuz iki maal ile otuz iki olur yigirmi sekiz di yigirmi sekiz maal ile yigirmi sekiz vi old : N 212. arb eylese otuz iki a- ilhdr : otuz iki a- ilh olur H, N, M 213. dehn- demde : dem vcdnda A 214. aada on drt yuarda : aaa on drt yuaru H, N , M 215. mubilinde : mubelesinde N

130

dem ve avv vcdnda otuz iki olsa on alt yuaru on alt aaa her araf sekiz ve her sekizi anra arb itse otuz iki olur kelime-i dem mubilinde bu srlar ve bu esblar dv eynlar bilmedi deme secde itmediler ve fehm da itmezler zr ki dem ilati srrna irimemilerdr ve kend ilatlerin 220 bilmemilerdr26 eger bir kii ilat-i deme yol ilete (H60b) ve dem a- istivasn oya elbette ol kii cennete vara dem retinde ve dem (M62b) addinde ola ve da ol kii ki dem ayla cennete gire tevd-i vadniyyeti vech-i demde malm eyleye ve ft- ilh ile muttaf ola mebde' mida yol ilete ve eger bu vech ilmini ve 225 kitbetini omasa yle ki mru ve ayvnu ilmi vardur ve a- istivas vardur (A88b) bu a- istiv ki ayvntda vardur lev-i mafdan (N37b) bir nindur nki bilmedi ol retde muayyed olsa gerekdr alsa gerekdr ol ki ret-i demdr lev-i mafdan kenddeki ilmi bilmese 27 olsa gerekdr ol cihetle olur ki u- ilh ki demden mr degmedi ve nu- ilh 230 ki demden mr degmedi ve an ve nun bilmedi ve da an omada kr (M63a) old pes kend vcudn bilmedi vat ki kend vcdn bilmese a bilmez vat ki a bilmez (H61a) kr olur 28

216. dem ve avv vcdnda : vcd- demde A ; dem dehnnda H / on alt yuaru on alt aaa : on alt aada A 217-218. bu srlar ve bu esblar : bu srr A 218 . dv eynlar bilmedi : dvler ve eynlar M / da : - H, N, M 219. dem :- M 219-220. ve kend ilatlerin bilmemilerdr : - A, N, M 220-221. ilat-i deme : deme M 221-222. elbette ol kii cennete vara dem retinde ve dem :- M 222. ola : - A 226. ayvntda : ayvnda A, N 227. olsa gerekdr : olsa gerekdr alsa gerekdr H / olsa : alsa H 228-229. olsa gerekdr : olsa gerek N, M ; ola gerek H 229-230. ve nu- ilh ki demden mr degmedi : - H, N 233. - : A

131

1 2

bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336. 3/l-i mrn: 6. 3 et-Tirmiz, Sahh, K.Hacc, 49. 4 7/Arf: 172. 5 4/Nis: 126. 6 52/Tr: 2. 7 2/Bakara: 31. 8 2/Bakara: 198. 9 13/Rad: 39. 10 18/Kehf: 91. 11 4/Nis: 1. 12 Ahmed b. Hanbel, Msned, II/244,251,315. 13 37/Sfft: 107. 14 6/Enm: 38. 15 bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336. 16 6/Enm: 151. 17 48/Feth: 27. 18 6/Enm: 38. 19 22/Hac: 27. 20 36/Ysn: 60. 21 10/Ynus: 25. 22 l-i mrn: 97. 23 2/Bakara : 31. 24 41/Fussilet: 44. 25 89/Fecr: 22. 26 18/Kehf: 51. 27 7/Arf: 179. 28 17/sr: 72.

132

El-Bbl-ir f aatir-ramet vel-tav 1 2 yan a tal urna 5 ramet didi yan a tal eydr benm rametm mecm- eyya old tiz ola ki ol rameti yazam ol kimselere tav eylediler da zekt virdiler da bizm ytmuza yainla inandlar (M63b) imdi ol inananlar ol kimselerdr ki resle etb itdiler imdi ol resli ben-i mm mektb bileler Tevrtda ve nclde 3 pes urn rametdr ve da 10 a tal Tevrtda Ms peyambere eyitdi ki y Ms benm rametm mecm- eyya irimidr ki benm rametm kelmumdur ki dkeli eyya ismiyyet cihetinden irimidr (N38a) ve hem ilat cihetinden kim kn emrinden maldur ki kf ile nn iki arfdr ki cem-i ey a- istiv zerine (H61b) oldu kfla nn srrdur ki (A89a) cem-i ubb ve cem-i 15 evr u ecr u ayvnt a- istiv zerine maldur ve cem-i ey mahar- kelime ve kelmdur ki 4( M64a) yan benm kelmum ki benm rametmdr mecm- eyya irimidr 5 yan tiz ola ki ol dkeli eyya irisin ramet ki kelime ve kelmdur yazam ol kimseler in ki mutta oldlar yan mutta unlardur ki urf- muaaanu 20 srrna vf oldlar ki urf- muaaat anlara hd old ki elif lm mmdr yet 6 yan elif lm mm bir kitbetdr ki ekk bhe yodur ki muttaler hddr dimek olur ve da rameti ol kimselere yazam ki

5. ramet didi : ramet dimidr M 5-8. yan a tal eydr benm rametm mektb bileler Tevrtda ve nclde : -A,H,N 11. benm rametm mecm- eyya irimidr ki : - A 11-12. dkeli eyya ismiyyet cihetinden irimidr : dkeli eyya irimidr ismiyyet cihetinden N 12. kim : ki A, N, M 14. oldu : - N 16. - : H, M 16-17. yan benm kelamum ki benm rametmdr mecm eyya irimidr : -A 18. ki kelime ve kelmdur : ki kelmdur H, N 19. kimseler in ki : kimseye ki A / yan : - H, N 20. elif lm mmdr yet : - H, N , M 21-22. yan elif lm mm bir kitbetdr ki ekk bhe yodur ki muttaler hddr dimek olur : -A 22. olur : - H / kimselere : kimseye H

133

mtbaat eylerler resle ki nebi- mmye ki ( H62a) yan ol neb ki an mektb bulalar Tevrtda 25 imdi resli Tevrtda bulan ib-i keml ve ib-i tevldr (M64b) azze falah (N38b) geldi buld ne vechle buldu ayme-i md beynnda malm u beyn old ve da a tal eydr Tevrtda iy Ms bir rel gelse gerek an ki mm'l-kitbdan ve mm'l-urdan aber vire ve hem mml-urdan ahir ola anu dninde tbiler ola bu rameti ki dkeli eyya irimidr anu 30 etbna yazam yan ol rameti anlara virem ve da 8 srrn ol resl tbilerine hir eyleyem didi 9
7

23. mtbaat eylerler : mtbaat eyleyeler M 24. ol : - N 25. ib-i keml ve ib-i tevldr azze falah : aa ib-i kemldr ki A 26. beynnda : meselesinde A / old : eyledi H 27. Tevrtda : -M / ey Ms : - H 28. mm'l-urdan : mm'l-urndan H 31. hir eyleyem didi : bildirem ve's-selm A / didi : - H / - : A

134

1 2

7/Arf: 156. 7/Arf: 157. 3 7/Arf: 52. 4 7/Arf: 156. 5 7/Arf: 156. 6 2/Bakara: 1-2. 7 7/Arf: 156. 8 7/Arf: 156. 9 7/Arf: 43.

135

10

15

20

25

El-Bb'l-d aere f mri'l-ar (A89b) 1 ( H62b) yan a tal eydr ta-i Zebrda Tevrtda(M65a)ora bun kim ar benm ullarum mr yir dir diy yazdu 2 3 5 4 6 eger bir kii sl eylese ol mttaler ki ar mr ile anlara irir anlar kimlerdr dise cevb oldur ki 7 ( N39a) yan ol kimselerdr kim vesir aavt ki urf- muaaadur anlara hd ola ki kelm- ilhdr ki ayr- mkerrerdrler on drt arfdr budur her sz evvelinde ki urf- muaaa gelr eger bir arf (M65b) gelr gibi ve eger iki arf gelr gibi ve eger arf (H63a) gelr gibi ve eger drt arf gelr gibi ve eger bi arf gelr gibi murd hemn on drt arfdr ki ikr-i cz irdat- klldr mad oldur ki bu on drt urfu ilmn vech-i demde mhede eyleye ki ret-i ramndur ki 8( A90a) her kim bu mezkrt byle bilse mtta olur 9 zmresinden olur ve eger bu urf- muaatdan kend vcdnda ilmn mhede itmese ve da muaatdan kend vcdnda yol bulmasa ve marifet-i nefsi ve marifetillah l itmese ol mtta olmaz ve li olmaz anun ar mr yimedi ar mr yimek melktn bilmekdr ve mhede itmekdr ki 10 (M66a) yan ar benm ali ullarum mr yir dimekdr eger (H63b) ve nedr bilmese mr (N39b) yimi olmaz vat ki mr yimese li mtta olmaz li mtta aylasnndan ve misvkndan malm olmaz 11 yan dimek olur ki bu alyu bas ahd balamlardur ki vat bize Allahu fal gelse biz ol fal tad idevz lii mtta olavz diy ahd itmiler idi imdi ol

3-5. yan a tal eydr ta Zebrda Tevrtda ora bun kim ar benm ullarm mr yir dir diy yazdu : -A,H,N 7. bir kii : sil A 8. anlar kimlerdr : kimlerdr N/ oldur ki : - A 9. kim : ki A, N 11. budur - : A ; budur N / urf- muaaa : muaaa A 12. - : A, H, M 14. hemn : - H / oldur ki : vech-i demdr ki A 16. her kim : - A, M 17. mtta olur zmresinden olur : mtta zmresinden olur N 19. itmese : eylemese N ; olmaz H / ol : - H 20. mtta olmaz ve li olmaz : mtta ve li olmaz N ; li olmaz ve mtta olmaz H 22. dimekdr : dimek olur N / eger : - H, N 24. li mtta olmaz : li olmaz N / aylasndan : aylasndan olmaz A 26. vat : - N 27. li mtta : lilerden H, N, M / vat ki : - A

136

30

35

40

45

fal- mahd vat ki gelse an tad iden li mtta ola tekb ir iden li u mtta olmaya 12 imdi iy lib-i aat bil ki (A90b) a tal esm ilmin deme (M66b) talm itmidr bilvsa melek ki 13 hi melek vsas yodur badezn al- kelm otuz iki kelimedr deme geldi dem alfe-i illhdr ( H64a) 14 51 ki otuz iki kelime-i ilhdr mr 16 her kim ki irie zemn ki beden-i dem czdr her kii ki esm-i klliye ki otuz iki kelime-i demdr mr buld yan kendde otuz iki kelimen ilmn mhede itdi ol dem ol old atasndan mr yidi ki zemn-i baiyye (N40a) vcd- demdr anu a ola vat ki bu esm-i klln ilmn kend vcdnda mhede itmedi ol keenne atas dninde ve atas nnnda olmad pes kfir ola kfir oul mselmn atadan mr yimez ve cem-i peyamberler (M67a) mehebinde bilakis pes yan a tal ehl-i cennete nzil olur ki ehl-i yemndr ve da Tevrtda a tal eyitmidr ki ( H64b) 17 yan a tal eydr dilerz ki bir insn al idevz ki kend eklimz zerne ve kend retimz zerne t ki suln ola havda uan ulara ve deizdeki ballara ve dai her nesne ki canldur ve dbbedr ezelden ebede ulviyytda ve sufliytda (A91a) her ne kim varsa cemne suln ola badezn demi al itdm da deme (M67b) otuz iki

28. fal- mahd : mahd M 7 vat ki : - A / ola : olur H 28-29. ola tekb ir iden li mtta olmaya : -H ; old itmeyen olmad A 30. a tal esm ilmin : esm ilmini a tel A / talm itmidr bil-vsa melek : bilvsa melek talm itmidr A 31-32. hi melek vsas yodur badezn al- kelm otuz iki kelimedr deme geldi dem : - A 33. - : A /ki otuz iki kelime-i ilhdr mr : al- kelmu otuz iki kelime-i ilhdr mr A 34. her kii ki : her kim ki H ; her kimse ki M 34-35. esm-y klliye ki : - A / 35. kelime-i demdr : kelimedr M/buld : bildi H / otuz iki kelimen : - A 36. old : olur A 38. kend vcdnda : kendde A / atas nnnda : nnnda A, H 39. oul : ol H, M / mselmn : -M 40. bilakis : olmaz A / - : A, M 41. a tal : - H 44. dilerz : dileriz H / bir : - H, N 45. idevz : ideriz H / kend eklimz zerne ve kend retimz zerne : kend eklimz retimz zerne : H, N 47. her ne kim varsa : - H, N , M 48. deme . A, H

137

kelimeyi talm itdim dir imdi iy lib ve iy - aret-i alel-yan bil ki 50 zemn baiyye-i demdr melike a degildr ve da dem kfir olanlarnu a degildr ins ve cin a degildr zemn dem adur (N40b) ve dem olanlar adur ve demden baiyyedr (H65a) beden-i dem czdr 18 kmiyle anu mr ol oula dege ki atas dninde ve atas nnnda ola ve atas ilatinde ola ve atas 55 milletinde ola ve dai atasnu ilmi ki esmdur 19 aa irimi ola pes l-cerm 20 12 ola

49. dir : - N / ve iy - aret-i alel-yan : - alel-yan N ; - aret-i alelyan H 50. baiyye-yi demdr : baiyyetullahdur N ; baiyye-i vucud- alfetullahdur H ; / a : al H / dem : - N 52. ve dem olanlar adur : - H, N, M 53-54. oula dege : oulda gr M 54. ve atas nnnda : - A / ve atas ilatinde ola : - A, H, M 54-55. ve atas milletinde ola : - N 55. atasnu : vech A ; dem M 57. ola :-M; budur A ; old H

138

1 2

21/Enbiy: 105. 7/Arf: 128. 3 15/Hicr: 23. 4 19/Meryem: 40. 5 19/Meryem: 63. 6 3/l-i mrn: 133. 7 2/Bakara: 1-2. 8 Ahmed b. Hanbel, Msned, II/244,251,315. 9 8/Enfl: 34. 10 21/Enbiy: 109. 11 9/Tevbe: 34. 12 9/Tevbe: 76. 13 2/Bakara: 31. 14 2/Bakara: 31. 15 2/Bakara: 31. 16 2/Bakara: 31. 17 Kutsal Kitap, Yaratl, 26-27-28, 2. 18 21/Enbiy: 109. 19 2/Bakara: 31. 20 19/Meryem: 63. 21 2/Bakara: 1-2.

139

10

15

20

25

el-Bb-n aer f keyfiyyeti elest bi-rabbikm l bel 1 ( M68a) iy alib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh vat ki anlar nefsleri zerne r olmasalar ki dr anlar dinlemez ve anlar da ve dimezler (H65b) n ben dem rriyeti hirden uhra geldi badezn nefsleri ilatleri zerine r old yan yigirmi sekiz kelimen ve otuz iki kelimen ilmn nefsleri zerinde mhede (A91b) itdiler ol vat vi old n acerl-esved ol yidi sar- ilh milidr ki cem-i ehl-i cennet yzlerinde mektbdur ki yigirmi sekiz sardur a- istiv ile 2 ( N41a) ol yidi sar sekiz sar olur otuz iki sar uhr eyler otuz iki (M68b) kelime izasnda ki nu- demdr 3 nki lib otuz iki kelime-i ilhn srrna iridi ve ol otuz iki kelimeyi kend vcdnda mhede eyledi ol vat lib mecm- eyda bir tdan ayr nesne grmez olur ve da ol eve beytullah (H66a) didikleri anundr ki 4 nki otuz iki ve yigirmi sekiz kelime ilmi vech-i dem old pes vech-i dem ol otuz iki ve yigirmi sekiz kelime mubilinde old badezn ol vech-i dem Kabe kinden uhra geldi yan dem vechin sur adedince yigirmi sekiz avf buyurd pes Muammed vechi ve dem vechi andan uhr itdi pes dem ve Muammed vechini tam itmekn aa beytullah (M69a) didiler lkin fil-aat beytullah demdr ve vech-i demdr anun mescd- melike old 5 imdi bil ki ol beytullah avf itmek farla snnet old yigirmi sekiz avfdur zr ki yidi kez avf- ac ve yidi (A92a) kez avf- umre bu on drt avf fardur (H66b) ve yidi kez avf- udm ve yidi kez avf- ved snnetdr (N41b) on drt olur imdi bild ki yigirmi sekiz avf itmek dem vechin sur adedince

4. zerne : zere N 6. ve - : A, N, M / ben . A, H / ahrdan . ahrndan H 6. nefsleri ilatleri : nefsi ilat A ; nefsleri ilat H / old : oldlar N / kelimen : - N 6-7. ve otuz iki kelimen : - H 7. nefsleri . nefsi A / itdiler : itdi A 10. a- istiv ile : a- istiv ile otuz iki olur H 12. - : N 13. kelimeyi : - A 16. - : N 17. kelime : - A 18. yan : - A / sur . sar H 19. ve dem vechi . N / uhr itdi : uhr geldi ve andan uhr itdi H / Muammed . - N 21. lkin : - H 22. - : H, N / bil ki : bil A, H 23. snnet old yigirmi sekiz avfdur : snneti yigirmi sekiz old A, H ; snnet yigirmi sekizdr M 24. kez .....kez : - A, H 25. yidi kez avf- udm ve :- M 25-26. on drt olur . A, H, M 26. sur : sar N

140

30 imi pes Kaben srr ve aati ve ikmeti nedr bild ve tam itd eger bu avflar ki idersin ve acerl-esvedi kim persin dem ve Muammed vechi mubilinde bilmese ol ev tam ikmetine irimi olmazsn bil ki tam (M69b) itmemi olursn ve da ol vech-i dem ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelimen ilmidr anu adedince vechini ol eve tevecch idp on yidi rekat 35 alt- aar ve on bir rekat alt- sefer ki yigirmi sekiz rekat olur lma gerekdr ve gh a- istiv zerine on yidi rekat alt- aar ve on bi rekat alt- cuma ki otuz iki rekat olur lma gerekdr ki mam- vech-i demdr ki eyn deme secde itmedi meln old (H67a) imdi Kabeyi avf eylemek malm olnd ki ne indr mardan ve marbdan vcibdr ben deme ki 40 vech-i dem mamna tevecch ideler ve ol ev eref bula ki anu vechi ol vechdendr ve nu da ol dem nundandur ve da pederden ar ol (M70a) vat mr bulur ki mteveccih-i peder ola ve hem muvaid ola ve eger mteveccih-i peder olmasa ve ziyret-i peder itmese zemn ki baiyye-i vcd- demdr mr yimez ki (N42a) 45 6 ol dem olanlar kim reslullahu dninde ve (A92b) eratnda oldlar cem-i yiryzi reslullahu mmetlerine mescid ble old anun kim zemn aldur ki mam- vech-i demdr yle ki vech-i dem ahrdan ve sneden cd olmaz pes gir alan alar vech (H67b) tatndadur pes cem-i ry- zemn da Kaben tatndadur pes bu manyla mml50 urdur her yirde ki mescid olsa elbetde mml-urya (M70b) mteveccih olma gerekdr pes vech-i deme tevecch itmi ola anu namz drst ola eger mml-urya tevecch itmese namaz drst olmaya

30. imi : idi H / aati : - A, N / srr ve aati ve ikmeti nedr bild: srr ve ikmeti bil : M/ ve tam itd : - A 31. kim : ki A, N 34. eve . neye H, N, M 34-35. on yidi rekat alt- aar ve on bir rekat alt- sefer ki yigirmi sekiz rekat olur lma gerekdr ve gh : - A 36. a- istiv zerine . A, H 37. gerekdr ki : gerek ki M 39. olnd ki ne indr : old ki nindr A, H, M 40. vech-i dem mamna tevecch ideler : vech-i dem mamna mteveccih ola H,M ; vech-i deme mteveccih ola N 41. da: - A / dem nundandur : nudandur A / ve da : - H 42. vat : dem N / muvaid : mteveccih H 43. ziyret-i peder itmese : ziyret itmese H 46. mescid ble old : mescid old A, / mescid ble ve kabe old H, mescid old ve ble Kabe old M 47-48. mam- vech-i demdr yle ki vech-i dem ahrdan ve sneden cd olmaz : mam- vech-i dem sneden cd olmaz H, N, A 48. gir alan : sr N 49. pes cem-i ry- zemn da Kaben tatndadur : - M 50. olsa : ola H / elbetde : - N 51. gerekdr : gerek H, N / tevecch : mteveccih N / itmese : itmeye N 52. olmaya : olmaz M

141

55

60

65

70

75

8 9 10 21 11 her kii ki vechini mam- vech-i deme tevecch eylemese ve da on yidi kelime-i mukemt adedince be-km talb ve on bir kelime-i mtebiht adedince bekm ayr- talb peresti-i (N42b) a eylemese ve da ol esm-y klliye ki (H68a) otuz iki kelime-i ilhdr ki 13 adedince (M71a) ki vechi dem udur 14 scdu almeti ki otuz iki kelimedr vechinde hir olmasa ol kimsen yzi kelime-i ilhn ilmiyle mnevver olmaz bil ki mulim u trk alur 15( A93a) 16 vat ki dem-i zd bu kitbet-i ilhyi dem vechinde ve da kend vechinde oumasa 17 yan anu yzi afasna dner ki afasnda yigirmi sekiz kelimen ilmi hir degildr n yzinde mektb u mestr olan u bilmedi pes yzi afas gibi old yle ki aret-i rislet a.s. aber virmidr Deccldan ki aver ola ve yzi yek-pre ola ve da mektb ola beynel-ayniyyeh ( M71b) ( H68b) 18 ( N43a) mebide gelmidr yan aver ola didgi bir gzl ola dimek olur yan dny gzi ola iret gzi olmaya dimek olur ve da yzi yek-pre oldu yan yzini yigirmi sekiz ve otuz iki kelimeye tasm idemeye pes kendn cehline nisbet yek-pre ola ve da 19 didgi yan nki urf- muaat srrna yol bulmad yle ki on drt urf- muaaa mubilinde on drt sar- vech-i demi omad pes kfr kelimesi anlaru vechinde muaaa ile yazld dimek olur ez-ry- (H69a) tevl ve da (A93b) aret-i (M72a) rislet a.s. buyurmdur ki 20 yani mes-i deccl Medneye giremez ol gn ol Mednen yidi apus ola her apusnda iki

56. ayr- talb peresti-i (N42b) a eylemese ve da ol esm-y klliye ki : talb peresti eylemese ve da ol klliye ki H 60. scdu : scdnu A 60-61. otuz iki kelimedr : otuz ikidr A, H, M 62. -: M 63. kitbet-i ilhyi : kitb- ilhyi H 65-64. n yzinde mektb u mestr olan : nki yzinde mektb olan A 66. afas gibi old yle ki : afasna dne yan afas gibi ola A 67. aber virmidr : buyurmdur N / ve yzi yek-pre ola : H 70. - : A 71. dimek olur yan :- A, H, N 72. dimek olur : - N 73. kendn cehline : kend vechine H / : A 75. urf- muaat . urf- muaaanu H / mubilinde : N 77. are-i rislet a.s. buyurmdur ki : resl a.s. buyurr ki A ; are-i rislet a.s. eydr ki N 78-79. yani mes-i deccl Medneye giremez ol Mednen yidi apus ola her apusnda iki melek ola : - A

142

79. ol gn : -A,H,N

melek ola yan Medne didgi resulullahu mbrek vcddur ki 21 dimidr yidi apu aret-i rislet mbrek vech-i kitbetidr ki yidi sardur iki ula iki gz iki burun ve bir az her bir sr drt abiden mrekkebdr yigirmi sekiz olur yidi apudur ki ( N43b) on drt sar- vech-i demdr ki on drt urf- muaat mubilindedr ki 22 85 on drt sar smet eyle yidi apuya her apusnda iki melek olur ve melek (M72b) beer retine gelmek budur mes kende-i (H69b) deccl oldu oldur ki kelimetullah ve rullahdur ki a tel mes didi ve da mes anda 23 didi yan dimek r-ins dimek olur yan Meryem vech-i ilatine yol buld dimek olur ve da ymet gninde 90 cem-i ehl-i bihit yzlerinde bu yidi a yazldur ki 24 yan bu yedi a yazldu bilindgidr ve dah ymetde cem-i insn mderi ismiyle arrlar ki 25 bir vechle imm cem-i mmidr yan dimek olur ki her kii ana bu yidi ala yol bula ki u- mmiyedr ki ehl-i cennet yzlerinde mektbdur sn ceml ve ziynet keml 95 in ehl-i cennet yzlerinde yazld ki (M73a) an Al kerremallah vechehu ( N44a) ( H70a) 26 ( A94a) yan resulullah a.s. eydr umada bir br vardur kim anda bey r yodur ill retler vardur erden ve avratdan grkl gzel retlerdr vat ki bir kii ol 100 rete itih itse ol rete girer anda sn ceml atlur didgi bu 80

80. resulullahu : aret-i rislet H, M 81. mbrek : -A,H,N 82. abiden : anrdan A 84. vech-i demdr : vech-i dem H, N 85. apusnda : apuda H 86. mes : -M 86-87. deccl oldu oldur ki : deccldur yan A 87. ve rullahdur ki : - H 89. dimek olur : - A 90. ehl-i bihit : ehl-i cennet M 91-93. yan bu yedi a yazldu bilindgidr ve dah ymetde cem-i insn mderi ismiyle arrlar ki bir vechle imm cemi-i mmidr yani dimek olur ki her kii ana bu yedi ala yol bula ki u- mmiyedr ki ehl-i cennet yzlerinde mektbdur : dimekdr ki u- mmiyye yididr ki cem-i ehl-i bihit yzinde mesrdur A / ana bu yidi ala yol bula : aa yol buld ala buld H 95-96. an Al kerremallah vechehu : -A,H,N 96. : A, H 97. - : H, N, M / yan resulullah : ki aret-i rislet H, N, M / eydr : buyurur H, N, M / kim : ki A, N 98-100. kim anda bey r yodur ill retler vardur erden ve avratdan grkl gzel retlerdr vat ki bir kii ol rete itih itse ol rete girer : - H, N , M

143

ilm-i ledniyyeh-i ilhyyedr pes dem-i zd ki ben dem retine olur aatde bir rete olur kim ol ret u- ilhn mahardur ve mirtdur anun nm u nengi ve ayt yemegi ve imegi terk eyler ol u- ilhn ve sn-i ilhn olmdur fil-aa ol yigirmi sekiz ve 105 otuz iki kelimen alametine olmdur ki ol sft- adm aret-i mlk-i lem-yezel l-yezeldr ki 27 yan her kimse ki olsa ve an gizlese ve hem perhizkr (H70b) olsa andan ora ol a iinde lse ehd olur imdi lardan alem-i (M73b) tekellf perhz mrtefi oldu anundr kim ol arla kim hev-i non ortada olmaya ves-selm 110

102. aatde bir rete olur : -A,H,N 102-103. ol ret u- ilhn mahardur ve mirtdur anun nm u nengi ve ayt yemegi ve imegi terk eyler : -M 103. mirtdur : mirt olmdur N 104. u- ilhn ve sn-i ilhn olmdur fil-aa : -A ; u- ilhn olur fil-aa H / olmdur : olur M 105. alametine : ilmna M 107-108. yan her kimse ki olsa ve an gizlese ve hem perhizkr (H70b) olsa andan ora ol a iinde olsa ehd olur imdi : - A / andan ora ol : ve N 108. tekellf : teklf M

144

7/Arf: 172. 39/Zmer: 69. 3 2/Bakara: 31. 4 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf , I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315, 323, 434. 5 2/Bakara: 34. 6 9/Tevbe: 128. 7 7/Arf: 128. 8 21/Enbiy: 105. 9 19/Meryem: 40. 10 21/Enbiy: 107. 11 21/Enbiy: 106. 12 9/Tevbe: 28. 13 2/Bakara: 31. 14 48/Fetih: 29. 15 10/Ynus: 27. 16 3/l-i mrn: 106. 17 4/Nis: 47. 18 el-Buhr, Sahh, K.Edeb,77, K.Fiten,26, K.Tevhid, 17; Mslm, Sahh, K.Fiten;90; Ebu Davud, Snen, K. Melhim, 14; K. Snen,26. 19 el-Buhr, Sahh, K.Edeb,77, K.Fiten,26, K.Tevhid, 17; Mslm, Sahh, K.Fiten;90; Ebu Davud, Snen, K. Melhim, 14; K. Snen,26. 20 el-Buhr, Sahh, III/ 28, IX/75; Ahmed b. Hanbel, Msned, V/43. 21 el-Acln, Keful-Haf, I/203-205. 22 20/Th: 1-2. 23 3/l-i mrn:45. 24 Benzer bir rivayet iin bkz. el-Acln, Keful-Haf, I/261. 25 17/sr:71. 26 Mslm, Sahh, K.Cenne,13; et-Tirmiz, Sahh, K.Cenne,15; ed-Drim, Snen, K.Rikk,116; Ahmed b. Hanbel, Msned, I/156,III/284. 27 el-Acln, Keful-Haf, II/263-264.
2

145

el-Bb-li aere f keyfiyyeti mmeten vus 1 ( A94b) yan a tal eydr mmet-i Muammedi srr mmet-i vasa eyled dir t ki ehd ola 5 srr- ns zerne ve da resl siz zerze ehd ola dir iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh bil ki a tal mmet-i Muammede (N44b) mmet-i vasa didi ve vasa iki manya gelr biri yr mansna gelr ki yan biri da orta mansna gelr ki vasa- ar- Kabedr ki mam- vech-i demdr mmet-i Muammed vasa oldu oldur ki ol ev srrna iridiler ki 10 vcd- dem (M74a) vech-i ilati vasada vi(H71a) olmdur ve da cem-i mevcdtu a- istivs srrna bu mmet iridi yle ki allullah san iki pre eyledi ve Muammed a.s. da iki pre eyledi dedem brhm peyamber a.s. snnetidr didi ol iki pre eyledin srrn bu mmet-i vasa bildi pes vasa old ve da cem-i ayvntu a- istivs srrna bu mmet 15 iridi ve da cem-i dnalaru ilati ki a- istiv zerne maldur ki 2 srrna bu mmet irimidr pes mmet-i vasa ola yle ki cem-i eynu ilati kndendr kf ile nn izsnda maldur yle ki ba kitbeti a- istiv zerinde iki pre old kf ile nn izsnda iki ebr da kf ile nn izsnda iki kirpik yuar iki kirpik aaa her bir kf ile nn izsnda 20 (M74b) iki da burun kitbeti kfla nn izsnda (H71b)(N45a) iki r da kfla nn izsnda iki da ribdr kf ile nn izsnda ve iki da aaa uada a- istiv zerine ki aa Arab anfete (A95a) dirler ol da iki pre olur kf ile

3-5. yan a tal eydr mmet-i Muammedi srr mmet-i vasa eyled dir t ki ehd ola srr- ns zerine ve da resl siz zerze ehd ola dir : -A,H,N 6-7. mmet-i vasa : mmet-i vasaan A 7. ve vasa : ve da vasa A /biri yr mansna gelr : - N 9. vasa : - A 10. vcd- dem vech-i ilati vasada : avv vcd- demde A / vech-i ilati vasada vi olmdur : vechi ilatinde vasa vai olmdur M 11. cem-i mevcdtu : mevcdatu M 12-13. dedem brhm peyamber a.s. : dedem brhm A, M ; dedem H 13. eyledin : oldunu N, M 13-14. ol iki pre eyledin srrn bu mmet-i vasa bildi pes vasa old : - A / mmet-i vasa bildi pes vasa old: mmet buld M 15. ve da : H / cem-i dnalaru : mecm- dnalaru M 16. srrna bu mmet : bu mmet A ; srrna H 17. maldur yle ki ba kitbeti iki pre old kf ile nn izsnda : - A 18. a- istiv zerinde : -A, H, N 18-19. iki ebr da kf ile nn izsnda : - H ; ve iki da ebrlar kf ile nn izsndadur A , M 18-17. iki kirpik yuar iki kirpik aaa her bir kf ile nn izsnda . A ; iki kirpik aaa her biri kf ile nn izsnda H 20. iki da burun kitbeti kfla nn izsnda : -M / 20-21. iki r da kfla nn izsnda :- H 21. iki da ribdr kf ile nn izsnda : - A 22. Arab : - H, M/ a- istiv zerine ki aa Arab anfete dirler : altnda anfete dirler a- istiv zerinde ola A

146

25

30

35

40

45

nn izsnda bu cmlesi mna old kelime-i kn izsnda t ki dem vechinde otuz iki sar otuz iki nu mubilinde hir ola ve da buday dnesi mna olmdur ve da urm ekirdegi mna olmdur ve cem-i nebttu varalar mna olmdur ki sebeb otuz iki kelimen uhrdur 3 a tal eydr semavt da ar bitiik idi biz ol ikisini yardu dir da tenzh iderin ol Allah ki ift ift yaratd ve 4 ki cem-i ey ve ayvnt u nebtt kelime-i knden vcd bulmdur (M75a) ki 5 mecm- eynu a istivs zerne ges bir a kf mubilinde ve bir a nn mubilindedr bil-ziydetin ven-nosnin yle ki her bir yapra iki smet idesin kf ile nn alem ola ki kn kelime-i adur mn-i cem-i mevcdtdur (H72a) yle ki kf u nn iki kelimedr her biri kend (N45b) tnda otuz iki kelimeye mutammndur pes kend tnda otuz iki kelime bir kelime ola her fat ki bir kelimede mevcd ola bir kelimede da hemn ol fat mevcd ola meel ba kitbeti iki kelimen ilmidr hi ilmiyyetde tefvt yodur iki ebrlar da iki kelimen ilmiyyetidr hi tefvt yodur t otuz iki a tamm olnca yledr ki hi ilmiyyetde tevvt yodur 6 ve da (M75b) dem dii ki birbirine mubil vai olmdur birbirinden hi tefvt yodur ol cihetden (A95b) ki her iki dii iki kelime mubilinde vi olmdur ki birbirinden hi tefvt yodur pes mmet-i vasa eynu a- istivs zerne gep kitbet-i ilh ve nme-i n-mtenh bilen mmet-i vasa old 7 yle ki Tevrtda gelmidr ve da urn ki kelm- ilhdr (H72b) bize yle aber virmidr ki y Ms / 8 urna ramet didi ve da a tal yle ki buyurur

23. cmlesi : cmle H 24. otuz iki : - H / buday : buda N ; gendm H 25. da urm : urm A 26. olmdur ki sebeb otuz iki kelimen : olmdur ki mad a- istiv N 27. : H 27-28. a tal eydr semavt da ar bitiik idi biz ol ikisini yardu dir da tenzh iderin ol Allah ki ift ift yaratd ve : -A,H,N 29. cem-i : mecm- H 29-30. vcd bulmdur : mevcddur A; bulmdur M 31. mubilinde : - A 32. her bir yapra iki smet idesin : yapra iki fehm idesin H 33. alem : - A 36. mevcd ola : mevcddur N 36-37. ba kitbeti : kitbet A / ilmidr : ilmiyyetidr N 37-38. iki ebrlar da iki kelimen ilmiyyetidr hi tefvt yodur : - A, H 39. ilmiyyetde . H, N 40. vai : - H/ birbirinden : - H 41. mubilinde vi olmdur : mubilindedr H, N / birbirinden : - N 42. mmet-i vasa : - N 45. bize yle : bize N, M 47. ve da a tal yle ki buyurr : a tal N, M / yle ki buyurur : -A

147

50 9( N46a) pes urn rametdr a tal Ms peyambere eyitdi benm (M76a) rametm cem-i eyya irimidr ismiyyet cihetinden ve hem ilat cihetinden ki kelime-i knden ki maldur her ey kf ile nn izsnda mal olmdur ve hem mecm- ey au kelime ve kelmnu mahar olmdur ki 55 10 yan benm kelmum ki benm rametmdr klli eyya irimidr 11 yan tiz ola ki yazam ol rameti ki dkeli eyya irimidr ol kimselere yazam ki tav (H73a) eyleyeler ve da resl-i ben mmiye mtbat eyleyeler ve da a tal eydr y Ms bir resl gelse gerek mml-kitbdan ve hem mml-urdan aber vire ve hem mml-urdan opa aa tbiler 60 olalar anu dninde bu rameti ki dkeli eyya irimidr anu tbilerine yazam yan anlara virem ol rameti ve da anlar 12 srrna iridirem ( 31 M76b) ( N46b) 14 n aret-i rislet mmeti diledi ki enbiynu heds ola ki enbiy 65 tebli-i rislet itdiler ol cihetle ki mmetleri cem-i eynu a- istivsna irieler dey ve eflk ve seyyrtu ve burcu ve dem vech-i ilatin ve avv vech-i ilatin a- (H73b) istivsna irieler diy hi mmet a- istiv srrna irimedi ill Muammed mmeti iridi yle ki ib-i tevl azze falah ve cellet kelimetehu buyurmdur beyt / 70 pes aatle enbiys-sebl a- istiv srrna irienlerdr ve da dem ve avv vechin at- istivsna lardur olalar anun mmet-i vasa didgi vasa (M77a) bunlara malm old mmet-i vasa yetinden ora Kabeyi ikr itdi ki Kabe vasa- arda vai olmdur ve da mmlurdur ki vech-i dem ve vech-i avvnu istivs andan maldur ve 75 acerl-esved bu manyadur ki ac bbnda gedi ve yazld ves-selm

50-63. :- A 52. ismiyyet cihetinden : - H, M 56. yani tiz ola ki yazam ol rameti ki : - H 59. ve hem mml-urdan aber vire : -M 60. anu dninde : - N 62-63. - . H 64. enbiy : - A 66. irieler dey : iridi H ; irielerdi A / seyyrtu . seyyren N 67. a- istivsna : - N / irieler diy : iridi H ; irielerdi A 67-68. a- istiv srrna : - A 68-69. yle ki ib-i tevl azze falah ve cellet kelimetehu buyurmdur : -A, H, N 70. pes aatle : - H 70-71. a- istiv srrna irienlerdr ve da dem ve avv vechin at- istivsna : - A 71. ve avv : - N, M / lardur : olalar A 75. ve yazld : - A, N

148

1 2

2/Bakara: 143. 6/Enm: 95. 3 21/Enbiy: 30. 4 36/Ysn: 36. 5 36/Ysn: 82. 6 67/Mlk: 3. 7 2/Bakara: 143. 8 7/Arf: 156-157. 9 7/Arf: 52. 10 7/Arf: 156. 11 7/Arf: 156. 12 7/Arf: 156. 13 7/Arf: 157. 14 2/Bakara: 143.

149

el-Bbr-rbi aer f aat-i altl-vus 1 yan a tal eydr namzlaruz zerne mufat id da orta namzuz mufat id dir alt- vusda (N47a) 5 mfessirn itilf (H74a) itdiler bas (A96a) alt- asrdur didiler ve bas alt- uhrdur didiler ve bas alt- fecrdr didiler al-a her biri deliller da getrdiler alt- vusdan murd- Allah nedr bilmediler eger murd- Allah nedr bilelerdi h itilf vai olmazd zr ki itilf au (M77b) atnda olmaz itilf ayr atndadur avle tal 2 10 pes kelmullah kend reyleri ile tefsr itmi oldlar hemn iyet-i fldr ki bir ehr var imi ol ehr mecm- avmi amlar imi badezn semle iidrler imi ki fl dirler bir nesne vardur her biri arz itmiler ki fli greler ngh bir krvn gelp bu krler ehrinde onm bu gelen krvnda bu krler fl oldun malm itmiler (H74b) rz itdiler ki fli greler gzleri grmez iken fli grmek 15 istediler bade bu gzszler cemtnu ulular eyitdiler ki biz sizden allyuz ve sizden limz biz varalum fli grelm size aber getrelm didiler imdi bu gzszler cemtnu ulular (M78a) vardlar fli grdiler birisi elin uzatd eli fl orumna ond (N47b) fil-l elin ekdi vard avmine aber virdi eyitdi ki fl didkleri oma olur imi didi hem dell da getrdi avmini inandurd biri

3-4. yan a tal eydr namzlaruz zerne mufat id da orta namzuz mufat id dir : - A, H, N 4. alt- vusda :- A, H, M 5. alt- asrdur didiler ve bas : - A 6. bas alt- fecrdr didiler : - A 7. alt- vusdan : - A 7-8. eger murd- Allah nedr : -A; eger murd nedr : N ; eger H 8-9. nedr bilelerdi h itilf vai olmazd zr ki itilf au atnda olmaz itilf ayr atndadur avle tal - : A 9. : N 10. itmi oldlar . itmiler N 11. ol ehr mecm- avmi amlar imi : bu ehr avmi mecm gzszlermi A : bu ehr avmi cmle amlar imi H 11-12.. semle iidirler imi ki fl dirler bir nesne vardur : bu amlar iitmiler ki fil geldi A / dirler : didikleri H 12. her biri arz itmiler ki : arzlarlar imi ki N ; imdi arzlar imi ki H ; arz lurlar imi ki M / 13. krvn gelp bu krler: krbn gelmi bu gzszler H ; krvn gelmi bu gzszler M 12-14. ngh bir krvn gelp bu krler ehrinde onm bu gelen krvnda bu krler fl oldun malm itmiler : - A / krvnda bu krler fl oldun malm itmiler : krbnda fl varm badezn bu gzszler itimiler ki fl geldi H , M 15. ulular : ulucalar A 16. fli grelim : - N ; grelim A / aber getrelm didiler : aber virelm didiler A ; aber getrelm N 17. ulular : ulucalar A, M / birisi : biri A 18. ond : dond H, N

150

20 da elin uzatd eli fil ulana ond ol da fil-l elin ekdi varup avmine aber virdi ki fl didkleri alan olur imi didi hem dell da getrdi ve avmini inandurd biri da elin uzatd fl arasna ond (A96b) fil-l elin ekdi ol da avmine aber virdi (H75a) eyitdi ki fil didkleri tat olur imi didi hem dell da getrdi avmini inandurd biri da elin uzatd eli flin ayana ond ol 25 da fil-l elin ekdi vard avmine aber virdi eyitdi fl didkleri direk olur imi didi ve hem dell da getrdi avmini inandurd imdi (M78b) ol ki fli oma taavvur itdi anu delli budur ki kend emli gzszlere eydr iidrsiz ki iki leker birbirine muamet itseler fli lerine dutarlarm fl kendyi am lekerine urur imi am lekerini avm pes bu dell ile fl oma ola didi bade 30 ol ki eli fl ulana ond fli alan taavvr itdi ve avmine aber virdi anu delli budur ki aan ki iki leker birbirine mubil olsa fli lerine dutarlar imi pes bu dell (H75b) ile fl alan ola didi bade ol ki fil arasna ond fli tat dey taavvur itdi (N48a) anu delli budur ki iidrsiz ki fl araasna on be kii oturur imi ve fl hi zamet ekmez imi bu dell ile fl tat ola didi 35 bade ol ki eli fil ayana ond direk taavvr itdi anu delli budur ki iidrsiz ki fle bunca batman yk ururlar imi hi zamet ekmez imi pes direk bana ne adar ki yk ursalar hi zamet ekmez pes fl direk ola didi hem bu delller ile her biri avmini inandurd imdi ey lib-i her ne adar ki dell (M79a) ile imet itseler fl marifetinden bad olurlar

20. ond : dond N, M / varup : - H ; vard N, M 21. alan : alan N / getrdi : eyitdi M / ve avmini : - A 22. ond : dond M / fil-l elin ekdi : - H, M 22-24. biri da elin uzatd fl arasna ond fil-l elin ekdi ol da avmine aber virdi eyitdi ki fil didikleri tat olur imi didi hem dell da getrdi avmini inandurd : - N / ond : dond N 26. ve hem : - A ; ol da N / da : - N 26-27. fli oma taavvur itdi : fl omadur didi A 27. gzszlere : amlara A / kendi emli gzszlere eydr : - N 28. dutarlarm : utarlar M 29. am lekerini avm : -A, H, N / didi : - N 30. eli fl ulana ond : - A ; ond : dond N, M / fli alan taavvr itdi : fl alandur dey itibr itdi N ; fl alan dey itid itdi H, M / ve avmine aber : - N 32. alan : alan N / didi : - N 32-34. bade ol ki fil arasna ond fli tat dey taavvur itdi anu delli budur ki iidirsiz ki fl araasna on be kii oturur imi ve fl hi zamet ekmez imi bu dell ile fl tat ola didi : A , M / ve fl hi zamet ekmez imi bu dell ile fl tat ola didi : pes fl tat ola didi H / ond fli tat dey taavvur itdi : dond fl tat olur imi didi N 35. eli : - A / fil ayana : ayana M / ond : dond N, M / direk taavvr itdi : direk imi didi H ; direkdr didi N ; direk olurm didi M 36. fle bunca batman yk ururlar : fle bunca yk tmenler ururlar N 37. ursalar : ururlar ise N, M ; ururlar H / didi : A, H 38. delller ile : dellle A/ her biri : -A,H,N / her : - N

151

40 3 abilinden oldlar (A97a) badezn bu gzszler ehrinde meel birisin gzini a tal ad fli grdi ki (H76a) hi bu muallidler ve bu gzszler vaf itdgi gibi degildr badezn gzi alup fli gren bu gzli kii alan gzszlere fl mhiyetinden ve aatinden aber virse eyitse ki a tal baa inyet itdi benm gzmi ad ben fli grdm 45 dise elbetde bu malt iki fra olur bir fra ehl-i tad olur gzlye ittib ider ve bir fra ehl-i tekb (N48b) olur gzsze ittib ider gzli taavvur idp mdm ki bu gzszler tbi ve metb- arda ola ferru olalar ki gzliye ittib itdk diyeler vat ki mehlike urasalar yd bir (M79b) uurumdan usalar ol vat bilrler ki metblar am imi badezn mkeib olan gzszler 50 muadd olanlar elletle aml iderler kfirdrler ve mliddrler cehliyyetden imdi iy lib-i - esrr- ilh alt- vusdan murd- Allah alt- cumadur tekd alt- (H76b) cumadadur ki 4 olup cumadan ayr gnde her gn on yidi rekat namz lnur cuma gn on bi rekat namz lnur otuz iki rekat olur vech-i dem mhede olnur pes cuma 55 mirt old 5 yan azret-i rislet a.s. eydr baa Cebril geldi elinde a ayna vard baa y Muammed bu gzg cumadur didi a tal bun saa (M80a) far eyledi da sen mmetlerne senden ora far eyledi biz ymet gninde bua yevml60 med dirz didi bu ad mebde gelmidr (N49a) vat ki dem vechin ve avv vechin a- istivsndan gese otuz iki a hir olur otuz iki

40. :A / oldlar : olurlar A ; M 41. gzszler : gzszler A / ehrinde meel : - A / gzini : gzni H ; gzin N 42. vaf itdgi : taavvur itdgi A 43. bu gzli kii : - H ; kii N /ve aatinden : -A,H,N 44. baa inyet itdi : - H / ben fli grdm : - A 44-50. elbetde bu malt iki fra olur ......... am imi badezn mkeib olan gzszler muadd olanlar elletle aml iderler kfirdrler ve mliddrler cehliyyetden : inanmazlar aydurlar ki sen da benm gibisin dirler badezn bu gzsz iinde ol kimse ki gzlye eyitdi ol inanmayan amlar muallidler inananlar kfir ve mliddrler cehl sebebden A / mkeib olan gzszler muadd olanlar elletle aml iderler : - H / muadd olanlar : ol tad olanlar M / cehliyyetden : cehl sebebinden M 51. lib-i : lib A, H / esrr- ilh : - N 52. olup : - H, N , M / her gn : - A / 53. namz : - A 54. rekat namz : - A ; rekat M 54-55. vech-i dem mhede olnur pes cuma mirt old : -M 56. - : M / - : A, M 57-60. yan azret-i rislet a.s. eydr baa Cebril ............. ora far eyledi biz ymet gninde bua yevml-med dirz didi : -A,H, N 60. bu ad : - A 60-61. dem vechin ve avv vechin : dem ve avvnu H ; vech-i dem ve vech-i avvnu N, M 61. gese otuz iki a hir olur otuz iki: - A / a hir olur otuz iki nu- dem : sar hir olur otuz iki N

152

nu- dem mubilinde bir vechle da alt den (A97b) l degildr alt- aar on yidi ve alt- cuma on bi ve alt- sefer on bir pes cuma vus old beynehm ve da gne zevle (H77a) iridgi vatde cuma namzn lma 65 drstdr ayr cuma vat-i zevlde drst degildr an Eb lib Al rayallah anh 6 yan aret-i rislet a.s. nehy eyledi namz zevl vatinde ill cuma namzn nehy itmedi dimek olur ( M80b) gne zevle geldgi vatde namz lma peyamber mekrh grdi ill cuma 70 namzn mekrh grmedi

62. nu- dem mubilinde bir vechle da : -A /nu- dem mubilinde : nuk mubilinde N, M / l degildr : sm zerinedr N 64. iridgi : geldgi N, M ; geldi H 65. vat-i zevlde : - A 65-66. an Eb lib Al rayallah- anh : -A,H,N 66-67. yan ret-i rislet a.s. nehy eyledi namz zevl vatinde cuma namzn nehy itmedi dimek olur : - A 67-68. cuma namzn nehy itmedi dimek olur : - N 68. . : A 68-70. gne zevle geldgi vatde namz lma peyamber mekrh grdi ill cuma namzn mekrh grmedi : -A, H, N

153

1 2

2/Bakara: 238. 4/Nis : 82. 3 41/Fussilet: 44. 4 2/Bakara: 238. 5 bn Mce, Snen, K.kme, 79. 6 e-fi, Msned-fi, 63.

154

10

15

20

25

el-Bbl-mis aere f keyfiyyet-i vel tarab haihi-ecerete 1 a tal eydr y dem-i skin ol umada sen da sen zevce yiy i uma nimetlerinden nie dilersez lkin ol ecere yan olma eger ol ecere yan olursauz (H77b) ikiz da (N49b) limlerden olursz didi iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh bil ki ehl-i fal atnda ki vcib-atdur edille ve brhn- a ile vdur ki ol aa ki rabbl-izzet aret-i demi men (M81a) eyledi yan olmaldan ol aa mulefet mansnadur zr ki ecer kelm- Arabda bir a manya gelr evvel drat mansna gelr niyyen mulat mansna gelr lien mulefet mansna gelr velkin bu maalde ve bu mamda b-ibe teredd mulefet mansna gelr yan eyn- lan aret-i deme vesvese eyledi ki au emrine mulefet ide eyn eyitdi ki iy dem sen me'mr oldu ekl ile ve urub ile amm bir mam da vardur kim sen mamudan ycedr ki ol melek mamdur mel'ike eklden ve urubdan mstandr eger yle kim fermn berdrl eyleyesin (H78a) ekl urubla mel olasn melek mamna irimezsin imdi yimegi terk eyle ki melek mamna iriesin ki sen mamndan ldur dem bildi ki melek mamndan dem mam ladur eger dem bu vesveseye uysa yimese imese au emrine mulefet itmi olur eyn vesvese eyledi eger yimege ve imege mel olursan umada maalde almazsn yime ime ki mada maalde alasn didi ve ol aaca yan olasn yan anu emrine ki ekl urub idi (A98a) mulefet itmi olasn ki ol adem-i ekl adem-i urub idi 2 ( M81b) olasn n deme vesvese viren ol (N50a) aaca yan olmaa eyn idi eger dilese ki malm ola ol ecer hir mfessirler

4. sen da sen zevce : sen ve zevce H,N 4-6. a tal eydr y dem skin ol umada sen da sen zevce yiy i uma nimetlerinden nie dilersez lkin ol ecere yan olma eger ol ecere yan olursauz ikiz da limlerden olursz didi : - A / ol umada sen ve zevce : ol sen cennetde da sen zevcei H / lkin : lkin N / limlerden : - H / olursz : olur N 7. vcib-atdur : muailerdr A 8. brhn- a ile : brhn ile A / aret-i demi : demi N, M 9. olmaldan : olmadan A, N 10. bir a : bir nice N / gelr : A, H / evvel : evvel M 11. mansna gelr : mansna A, H 12. mansna gelr : mansnadur A, H , M 13. ide : - A 14. iy dem : - A ; y dem M / vardur : var A 15. kim : H, M ; ki N /ycedr : ldur H, N, M / ki ol melek mamdur : ve ol mam melek mamdur A 16. berdrl eyleyesin: berdrl idp A 17-22. ekl urubla mel............ maalde alasn didi : - A, N, M 22. ekl urub idi : ekl urubdan A, N 24-25. ol aaca yan olmaa : - A

155

30

35

40

45

avliyle drat- gendmdr y drat- incirdr bade ehl-i ta ki (H78b) n- ehl-i fal- feyya- n-mtenhn laf ihinleri ile yle idrk itmilerdr kim ol ecer mulefetdr ki eyna dellet ider mulefet mansna olduna ve hem dem ile avvnu -ari eyndur ve marr eyleyen hem oldur yan eyn deme ve avvya ayr retinde oar eydr iy dem ve iy avv ikiz da melek olu cvdn- umada alu dir pes bilmek gerekdr ki meliken mam ekl urub mam degildr zr ki bunlaru cismi cism-i latf cism-i affdr ki bunlar cesed degildr bu yet delldr ki 3 ( M82a) yan a tal hi bir cesed yaratmad kim ol am yimedi ve da lid old yan her kim ceseddr elbette am yir ve hem lidn olmaz dimekdr aret-i izzet demi ve avvy mmr eyledi (H79a) ekl urub ile 4 yan iy dem ve iy avv ekl urub id umada her ande ki dilersez istersez 5( N50b) yan mulefete yan olma kim ol adem-i ekl urubdur ki ndallah mam- ekl urub yigrekdr ve aldur adem-i eklden ve adem-i urubdan bil ki lem-i ilatde andan bl-ter mam yodur anun kim (A98b) aret-i dem seyyidl-beerdr ve mescd- melikedr ekl urub ile emr olnd ve da eyn ki kelime-i abe ve idrkt- abedr bu ly degildr dem ki kelime-i abeye iltift ideydi yle ki h sresinde gelr (M82b) 6 v delldr ol manya ki eyn kelime-i abe mnidr eklden ve urubdan eger

26. drat- gendmdr : gendmdr A 27. ehl-i fal- feyya : fal- feyya H, N, M 28-29. mulefet mansna olduna : mulefete N 30. oar : doar N / 30-31. iy dem ve iy avv : - H, N, M 31. cvdn : cvd H, N, M / dir : - N 32. mam degildr : degildr A 32-33. zr ki bunlaru cismi cism-i latf cism-i affdr ki bunlar cesed degildr : - A, M ; cismi cism-i latf : cismi latf N 34-36. yan a tal hi bir cesed yaratmad ki ol am yimedi ve da lid old yan her kim ceseddr elbette am yir ve hem lidn olmaz dimekdr : - A / hi bir cesed : bir cesed H / lidn : lid H, M / elbette : ol M 37. ekl urub ile : ekl ile ve urub ile A 37-38. - : H, N, M 38-39. ande ki dilersez : anden istersez A ; anden ki dilersez H 39. istersez : - M /mulefete yan : mulefet yan A ; mulefetde yan H 40. mam- ekl urub : ekl urub A,H,N/ yigrekdr : yegdr N 41. aldur : - A, N / adem-i eklden ve adem-i urubdan : - N / lem-i ilatde : lem ilatinde M 43. mescd- melikedr : muallim-i melikedr A / ekl urub ile emr olnd : - A ; ekl ile emr olnd N, M 44. degildr dem ki : degildi ki dem A / ideydi : eyleseydi A, M ; eyleye H 45. gelr : - M 46. eklden ve urubdan : ekldr ve urubdur N

156

50

55

60

65

70

man gziyle ve aat gziyle naar lsalar eyn bir mulefete dellet eyler kim mlkiyyet-i (H79b) mutaammndur ki khne olmaz eger yle ki hir cemati ez-ry mcdele itseler ol kimseler ki kelm- ilhn ayna ve srrna irimilerdr eyitseler ki elbette ecer be-man dratdur mfessirler yle tefsr itmilerdr diseler cevb budur ki aret-i aadiyyet buyurur ki 7 yan iy dem ve iy avv yiy ve i her ande ki istersez didginden ora gendmde ve incirde ne aiyyet var idi ki ekl uruba emr itdginden ora gendmden ve incirden men eyledi ve bu (N51a) ikisinde (M83a) ne aiyyet vard ki gir alan uma amlarnda ol aiyyet yo idi ki an yimekle old umadan d b-vcd ki bu yet gelmidr ki 8 pes gendm ve incir am cinsinden olmaya yd dem ve avv (H80a) cesed cinsinden olmayalar elbette yaindur ki gendm ve incir am cinsindendr ve dem ve avv da ib-i cesed cinsindendr pes ne vechle bu ikisinden men itmi ola gir alan amlara (A99a) emr itmi ola badezn n dem ol buday yidi mfessirler avlinde ve lim old badezn n inyet itdi ve aleb-i mafiret itdi areti izzet anu tevbesin abl itdi mi yosa abl itmedi mi elbette arr dimek gerekdr kim abl itdi pes gir nin yidi nki an yimekle (M83b) aa ulm iyn l old yle gerekdi ayru an yimeseydi imdi biz bu muraa-i kelmullah ile itmezz bil ol ife ki kelm- admi kend taldleri zerine tefsr itdiler 9 ecer-i gendmdr didiler hi kelmullahda gendm gelmedi muraa anlaruladur ulem-y (H80b) hir ki kelm- ilhyi kend taldleri zerine tefsr itdiler yle tefsr itdiler ki ulem-i get anu zerine (N51b) degiller idi her ne kim kelmullahda tefsr itdiler uvvetleri

48. kim : ki H, N 49. hir : - H, N 50. eyitseler : - A / elbette ecer : ecer elbette A / be-man : man N 51. yle tefsr : - N / itmilerdr diseler : itmilerdr ki syler M 52. ve iy avv : ve avv H, N / avv M 53. ande : anden A, H 54. ekl uruba emr itdginden ora . A / gendmden ve incirden : eklden ve urubdan A 55-56. gir alan uma amlarnda ol aiyyet yo idi ki : - A ; ol aiyyet : - N 57. gelmidr : gelmidi A 59. elbette : - A 59-60. da ib-i cesed cinsindendr : cesed cinsindendr A ; ib-i cesed cinsindendr N ; ib-i ceseddr M 62. avlinde : avlince A / aleb-i mafiret itdi : - N 63. abl itmedi mi : itmedi mi A, N, M 64. kim : ki A, N / abl : - N 65. an : - A, H, M 66-67. kelm- admi kend taldleri zerine tefsr itdiler : kelm- admi tefsr itdiler kend taldleri zerine N, M ; kelmullah tefsr itdiler ki kend taldleri zerine H 67. - : A 68-69. gelmedi muraa anlaruladur ulem-i hir ki kelm- ilhyi kend taldleri zerine :M / anlaruladur : anuladur H / ulem-i hir ki : - N / kend taldleri zerine : - A, H 69. yle tefsr itdiler ki : hi N 70. degiller : degil A, N

157

75

80

85

90

95

hemn ol adar idi her ne kim anlaru rna geldi resllullahu dnini taviyet itmek in hir eylediler ve intir ekdiler ki bir yetde zamn- mstabelde gelse gerekdr tevl itse gerekdr be-km 10 ki dellet ider pes ol ib-i tevldr geldi kim ib-i kemldr (A99b) azze falah mecm- ehl-i slm u ehl-i ble zerne vcib lzmdur ki aa mtbaat ideler ve aa (M84a) imn getreler 11 yan ol gn ki sen rabbin ba yt gelse gerek ol gn hibir nefse mn fade itmeye dimekdr ol gelicek ba yt geldi imdi Mehd ibz-zamndur ve aret-i rislet ilmi nedr bilmeyince ol ba yt neydgi bilinmez (H81a) 12 yan ehl-i kitb degildr ill meger aa mn getre ehl-i kitb ol ola 13 Mehd sdan ayr degildr ve da resl a.s. aretin ilmini s getrdi ve Muammed a.s. blesine namz ld (N52a) yle ki deme ve teme snu mnsebeti vardur anun kim kendye kelime didi nie ki aret-i rislet a.s. mmdr s a.s. da mmdr 14 ( M84b) pes yle ki dem kelime-yi uddan maldur s da kelimeden maldur 15 ikisi da hemn bir mandur t ki yigirmi sekiz kelime-i Muammed ki vechinde mektbdur ikf itmese otuz iki kelime-i demiyye hir olmaz t bilesin kim Mehd kelimedr imdi sen iitd ki kelime ve kelm smndan gelr ve da iitd ki s smndadur bilmed ki aat-i (H81b) smndur s andadur imdi s vat ki anadan oa hir ola ol ki kfirdr mualliddr sya inanmaya eyide ki bu s degildr diye biz yle bilirz ki s smndan gelse gerek idi bu d anadan od bu ol degildr diye kfir ola ve yzleri ara ola ol ki mmn-i tadr ta (M85a) bile ve inana yzi a ola 16 ol gn ola imdi vat ki aat-i kelime ve kelm malm ola s ta-i smndan inmi ola imdi (A100a) bu beynlardan

71. zamn- mstabelde . - A 73. dellet ider : - A 74. ib-i tevldr geldi kim ib-i kemldr : ib-i tevldr kim ib-i kemldr geldi A / azze Falah : - A 75-76. aa imn : imn A, H 76-77. yan ol gn ki sen rabbin ba yt gelse gerek ol gn hibir nefse mn fade itmeye dimekdr : - A / ba :-H,N / gelse gerek : gele H, M 78-79. Mehd ibz-zamndur ve aret-i rislet ilmi: ibz-zamn ve ilm-i aret-i rislet H, N, M 80. meger : - A, M 81. ol : - H, N, M 83. kim : - N ; ki A, M 85. - : A, H, M 86. s da kelimeden maldur : -A,H,N 90. da iitd ki s : s da A 90-95. bilmed ki aat-i ............... ol gn ola imdi : - A / kfirdr : mmn degildr H / kfirdr mualliddr : mmin-i mualliddr M / bilirz : bilirdk M / yzi a : yzi a M 96. inmi : gelmi A

158

100

105

110

115

120

malm u yain old kim (N52b) ib-i keml ki ib-i beyndur kelmullahdan ve ad-i nebevden ol manlar hir eyledi ki hi gzler an grmi degildr ve hi ulalar an iitmi degildr ve da hi beer albine ur inmi degildr nite kim a tal eydr ki ( H82a) 17 nki man-y urndan bas mevf idi ki aret-i risletden ora v ola idi Mehd ki aibz-zamn gelse (M85b) beyn- ay itse gerek idi imdi ol Mehd ki sdur geldi elbette andan mkilt- urn ehl-i slma hir olsa gerek idi imdi geldi ahir eyledi bu da Muammed a.s. muciztndandur ki kitbdan ve eratdan ki aret-i aadiyyet Muammede viripdi t al dne ve slma davet eyleye ve mecm- edyn u mecm- elsineyi bir dn bir lisn la ez-ry- tevl otuz iki kelimen uhrndan kinyetdr ki mecm- ben dem dnleri ve lisnlar otuz iki kelimedr 18 yan (A100b) ry- zemn s ile ve adl ile olma a- istiv srrdur ki mecm- eyda hir (H82b) old velkin deme hir old ayvna hir olmad imdi ol kimseler ki eyidrler (N53a) ecer mulefet mansna (M86b) degildr dirler ulem-i gete hi bun byle dimemidr ve byle beyn itmemidr bu ki ecer mulefet mansna ola bu sz n-adur dise cevb budur ki bu beyn Mehd-i ibz-zamn beyndur ol zamnda anlara bu man hir degil idi bundan da ren v dell budur ki aret-i aadiyyet kelm- mecd iinde nie yerde buyurmdur ki 19 emrdr ve da ymetde dkeli ehl-i cennete ekl ile ve urubla vad olnd eger dilese ki ekl urub mertebesin adem-i ekl adem-i urubdan faln malm lasn peyamber a.s. buyurd ki 20 yan lem faleti bidler zerne amer faleti gibidr sir kevkib (M86b) zerne vat ki (H83a) insn- kmil ki Muammed resllullahdur ve mecm- enbiy

97. malm u yan old kim : yan ola ki N / ib-i keml ki ib-i beyndur : ib-i tevl gelmelidr kim A ; ib-i ilm ki ib-i kemldr H, M 98. ad-i nebevden : adden A 99. hi ulalar an : ulalar A ; ulalar an H / ve da : ve A 100. inmi degildr : inmemidr A / nite kim : nite A ; nite ki N / eydr ki: eyitdi H 102. ola idi : ola N / ki aibz-zamn : - A 103. gelse : gelp N / 103-104. elbette andan : - A 105. kitbdan ve : kinyetdr N 106. viripdi : virdi H ; virmi idi N 108. ve lisnlar : da lisnlar A, M 112. dirler : - N 113. bun : - H 116. da : - H / ren v : v ren N / budur : - A 117. dkeli : - H ; mecm N, M 118. urubla : urub H /vad olnd eger dilese ki ekl urub : - H 119. adem-i ekl : - H / faln : faletin : N / buyurd : buyurmdur ki H 120-121. yan lem faleti bidler zerne amer faleti gibidr kevkib zerne : - A, N

159

125

130

135

140

a.s. marifetullah ki l itmilerdr bas mam- tekellmdedr bi-asebhir cism l (A101a) eylemilerdi uvvet anlaru ebdnna eklden ve urubdan l olurd 21 pes malm old ki mam- enbiy ve evliy ve ulem ekl urub old ve mam- melike adem-i ekl urub old eger mam- ekl (N53b) urub mam- al olmasayd dem mescd- melike olmazd b-vcd ki dem ekl ile ve urubla mmrdur ve melike adem-i ekl urub mamndadur pes melike scid dem-i mescd old ve da yaindur ki enbiynu ve evliynu erf (M87a) vcdlarna muebat itmekle ol am ve ol arb retini tebdl eyler anlaru bedenlerin czi olur ve marifetullah l eylerler pes ol tam u urb msferet ile marifetullaha yol bulurlar ki pes mecm- ey msferet mamna iridiler pes lim olma mam- enbiy old ve mam- cesed mam- ekl (H83b) urub old zhid bid olma mam- melike old pes eyn deme eyitdi ki eger mulefet eylerse melike olursn didi badezn ol idrkt- abe dem bnna geldi her end bilrdi ki muallim-i melike ve mescd- melike idi velkin taavvr eyledi ki melek makm bir ma mamdur ki kendde yodur ve da (M87b) kend mamndan (A101b) yigrekdr diy taavvur eyledi n malm eyledi ki ol taavvr eyndr ve adur b-vcd beeriyyet adem-i ekl urub ayn- nondur ki dem aa yaprana ad ki 22 al mamna (N54a) ki yimek ve imekdr yine ricat itdi inyet kelimesine mel old andan

122-123. bas mam- tekellmdedr bi-aseb-hir cism l (A101a) eylemilerdi : - H / mam- tekellmdedr : tekellmdedr N / eylemilerdi : itmilerdi M 124. uvvet : yan uvvet H 126. mam- enbiy ve evliy ve ulem : mam- enbiy A ; mam- enbiy ve mam- ulem H, M 127. adem-i ekl urub : adem-i ekl adem-i urub A, M 128. dem mescd- melike : mescd- melike M 128-129 : olmazd b-vcd ki dem ekl ile ve urubla mmrdur ve melike adem-i ekl urub mamndadur pes melike : - H / ekl ile ve urubla mmrdur : ekl urub mamndadur M 129-130. scid dem-i mescd old : scid old ve dem-i mescd old H, M 130. ve evliynu : - H, N 131. muebat : muib H 132. marifetullah / marifet M / eylerler : eyler N 133. mecm- ey : cem-i ey N 134. iridiler : irieler N 134-135. ve mam- cesed ve mam- ekl urub old : - A 135-136. mam- melike old : mam- melikedr H 136. melike : melek A, M / didi : - N / 137. idrkt- abe : idrk abe N ; idrkt H 138. ve mescd- melike : - A / melek mam : maam- melek A 139. ve da : ve A 140. diy taavvur eyledi n malm eyledi ki : - A / malm eyledi : malm old M 141. beeriyyet : beeriyyeteni A 142. : H, N, M 143. yine : gir A

160

145

150

155

160

165

ora aret-i aadiyyet an ber-gzde ld n mabl- dergh (H84a) old ve mescd- melike old mescd- melike olan evvelde da dem idi irde dah dem idi bi-ekk fefehm 24 mme kelm- Arabda ter-i mddet iindr ki bu adi ve bu yeti bilmek gerek ki 25 dur mevfdur alyu arin ve nefsini ve nerini bilmege ki Beytl-muaddesde ki ar ol yire ma (M88a) oldu nindr bilmek gerekdr anun kim mam- ilat adr u ahr- demdr ki maer-i a demdr anun kim anu mbrek vcd aldur ve ilm-i czi klldr dem ve da un kim melike bildi ve un kim melike bilmedi dem mecmn bildi 26 dell ile esmdan msemmya yol bulnur eger bir kii esm ilmin (H84b) bilmese msemmya yol (A102a) bulmaz evvel aret-i aadiyyet tndan bvsa-i melek ilm-i esm deme (N54b) nzil old anun kim dem a.s. ar- mecddr ve lev-i mafdur ve sidretl-mntehdr ve krs-i uddur esmy mutelife ile mevfdur 27 melike tam itmek in ve secde itmek in dem evresine geldiler pes (M88b) imdi iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenah ta-i gz ile bhesz naar eyle bu mamda dem aretini ar- mecd lev-i maf- udy bil kim kmiyle dem pti ve snesi ol kden maldur ki Beytlmuaddesdr yle ki ol sne ilm mamdur pt nufe mamdur ki al- ben demdr l-cerm cem-i aly ol yirde ar ola ve her kim enbiy avli ile demi byle bilmese dem alef (H85a) ol olmaz bil ki n-lef ol olur yet 28 pes
23

144. an : - A / - : A 144-145. - : N, M 145-146. old mescd- melike olan evvelde da dem idi irde dah dem idi : olan evvelde dem idi irde da dem old A ; olan evvel da dem idi ir da dem idi H / bi-ekk : - H, N 147. mme kelm- Arabda : Arabda mme A ; mme kelm- bda M 148. gerek : - N / gerek ki dur : - A 149. ve nefsini ve nerini : - A, N, M 149-150. ol yire ma oldu : ol yirde oldu A 150. kim : ki A 152. - : A 153. kim : ki A, H 154. ve un kim melike bilmedi dem mecmn bildi : - H / melike bilmedi: bilmedi A 155. bulnur : buld A 158. krs-i uddur : krsdr A ; krs-i adur M 160. evresine : evresinde H / geldiler : gelirler A / imdi : - A, H 162. kim : - A ; ki N 164. yle : - N 164-165. mamdur ki al- ben demdr : ben dem mamdur H 166. byle : - H, N / n-lef ol : n-lef A, H 167. yet : - H, N, M

161

170

175

180

185

190

demden yz evirmi ola ve kfir ola ve atle ly ola dem ile avvdur iy ferzendn dem ba mcdele itdg fat- melekdr andan ge ve yzi kendye demdr ki (A102b) tevecch eyle ki peder adrini (M89a) ve muaddertn bil yle ki evliyullah u enbiyullah bilmilerdr ki dem mil beriyye (N55a) dzmilerdr ve ol olmlardur kelime-i ilh ile badezn ol u adedince peresti itmilerdr ki alem-i udret-i ilh ile vech-i demde mektbdur 03 yan ur old alem unula kim uhra gelicek idi geldi kim yigirmi sekiz ve otuz iki kelimedr ki aret-i melik-i mtel ve pdih- lem-yezel ve lyezl ki kelime-i adm oldu cihetden mecm- eyda hirdr m-kn u myekn (H85b) aret-i aadiyyet kmiyle alem yazd kim ol yigirmi sekiz ve otuz iki kelimedr ezel ve ebed ayr-i merdr ki vech-i demde mektbdur yzlerini aa tevecch idp anu adedince namz lalar ki ol ret-i ilhdr pes on yidi rekat alt- aar ve on bir rekat alt- sefer yigirmi sekiz rakat olur lalar aarda ve seferde ve da on yidi rekat alt- aar ve on bi rekat (M89b) alt- cuma otuz iki rekat olur lalar ve da Kabe avf eylemek hem vech-i dem u adedincedr yidi kez avf- ac yidi u- mmiye mubilindedr yidi kez avf- umre yidi avr mubilindedr on drt avf on drt u- vech-i dem mubilindedr mecm- enbiynu blesi ma old ol iki mevua ol sebebden ki dem vechi mam Kabedr ve adr u uhr mam Beytl-muaddesdr (H86a) t ki b-teredd b-ibe (N55b) tevehhm malm idesiz ki bu iki mevudan mad- kll demdr ki ret-i adur 31( A103a) ve da aret-i rislet a.s. buyurd ki Kabe dem vechi ve cebhesi mamdur ve Beytl-muaddes dem
29

169. itdg : ki H, N, M 170. kendye demdr ki : kend yze A ; kend pedere H, M 171. bil yle ki : - A, N / bil yle ki evliyullah u : -M /evliyullah u : - A, H 172. beriyye dzmilerdr ve ol olmlardur :- M; ve ol olmlardur A / 173. kelime-i ilh ile : - N ; ilh ile M 173-174. alem-i udret-i ilh ile : alem-i udret eliyle N 174. - : M 176. otuz iki kelimedr : otuz ikidr M 178. kim . ki H, N 179. kelimedr ezel ve ebed : kelime-i ezel H, N 180-183. pes on yedi rekat alt- aar ve on bir rekat alt- sefer yigirmi sekiz rakat olur lalar aarda ve seferde ve da on yidi rekat alt- aar ve on be rekat alt- cuma otuz iki rekat olur lalar : - A / on yedi rekat : on yidi M 183. eylemek : itmek A 185. yidi kez : yidi H, N 186. u- vech-i dem : vech-i dem H, N 187. old : olnd N / ol sebebden ki : yle ki A / adr u : - A, N 189. idesiz : idesin N ; olasz M / mad- kll : kll-i mad A 190. adur : uddur M 191. Beytl-muaddes dem : Beytl-muaddes anu N

162

195

200

205

210

adr ve uhr mamdur pes aatle dem indallah mstea- scddur (M90a) be-km escd- vel-dem arnesiyle ol ki scd eyledi taarrb mamnda ve meliket mamnda ald ol ki scd eylemedi meln- ezel ve merdd- ebed old bu v delller ile enbiyullah yzlerini dem miline eylemiler ki anu t adedince secde eylediler badezn veftda da yzlerini ol arafa eylediler ki pt-i demdr aret-i rislet a.s. efal u ekmel-i enbiydur mbrek yzni maam- ahrdan maam- veche dndi didi ki otuz iki ve yigirmi sekiz kelimen (H86b) almeti yzde hirdr ahrda hir degildr iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh ol cemat ki bu beyn anlardan hir olur anlara madur bu yet ki 32 ( M90b) egere bu feden ayrs da isti tekellm itmilerdr bu yetde amm bu man-i dldur bir cemate kim vasa aatinden ve keyfiyyetinden aber virdiler ve da ren eylediler ki ne nesne ile (N56a) mmet-i vasa ehddr egere vasa-ey yr-eydr amm bu fe blen aatinden ve keyfiyyetinden aber (A103b) dr oldlar ki bu yet m-bad dldur ki ble yetidr 33 malm old ki mtbat- resl ol kimselerdr ki mmet-i vasa (H87a) old badezn mmet-i vasa ehl-i bledr yan blen srrn bilendr 34 den malm eylemilerdr ki Kabe ismin ol meviye anun omlardur ki dem iki ademin (M91a) ilati mevidr ki dem Kabeden cd degildr ve da vat-i vuda ki aam- ibdetdr eger kabn yumasa bdesti ciz degildr egere ol ne maam- reis cebhe-i demdr amm dem taminden tri ism-i Kabe il olund ki

192. adr u uhr : uhr ve adr A, M 193. scd : mescd H 194. ve meliket mamnda : - N ; ve melkiyyet mamnda M / scd eylemedi : itmedi A 195. merdd- ebed : meln- ebed H; ve ebed A, N 196. eylemiler : eylemi A / veftda : veft H, N 197. pt-i demdr : vech-i demdr 198. dndi : dndrdi M 199. ve yigirmi sekiz : - H, N / hir degildr : degildr A 200. bu beyn : - A 201. anlara : - A 202. feden ayrs : fe ayrsn H 203. itmilerdr : itmidr A ; eylemilerdr H 204. ve keyfiyyetden : - H, N, M / virdiler : vireler A 204-205. ne nesne ile : nesiyle A ; ne sebeb ile H, M 205. vasa-ey yr-eydr : vasa yr-eydr H ; vasa yr-eydr N 206. aatinden ve keyfiyyetinden : keyfiyyetinden ve aatinden N ; aatinden H 207. m-bad : mnendi A 208. : A / ol : - A ; ol N 209. ehl-i bledr yan : ehli A 211-212. dem iki ademin ilati mevidr : dem ilatin iki ademi mevidr N; dem iki udmin ilati mevidr H 212. vat-i vuda : vuda N 214. ism-i Kabe : Kabe ismi N

163

215 indallah aret-i dem mstea- scddur ve muallim-i melikdr l-bdd ferzendn- dem da yzlerin dem vechi mamna ve ademi mamna tevecch idp peresti-i aret-i ahadiyyet eylediler ve da her kim ki ainsdur elbetde ol reti ve nu bilr ki ret nu ile mnsebeti vardur yigirmi sekiz ve otuz iki olmalda mnsebet gelmidr vat ki bir kimse 220 (H87b) yol ret bilmege ve nu bilmege iletse ol ud-ins olur vat ki bir kimse ud-ins (N56b) olsa atas ki demdr bilr badezn (M91b) uretde ve nuda demi mhede lur ve andan ora eyn mertebesinden mmtz olur bu ret nu (A104a) demden malm olmdur ki bu cemat ki ehl-i faldur vat ki kend idesinden ve kend blesinden ve da aret-i rislet 225 muailinden 35 ta aberin virseler ve da cem-i enbiynu idesinden ren v aber virseler malm ola kim ol cemat ehl-i adur ve ehl-i llahdur ve ehl-i tevldr iy lib-i esrr- ilh b-inf olma ki inf dn yarusdur (H88a) eger bir kimse sl eylese ki inf nice dn yarusdur dise sen eyit ki inf bi arfdr iki 230 noasyla yidi olur mn da inbis olsa on drt arf olur al-ha elif y mm elif nn pes muai oldu ki on drd nf yididr imdi vat ki bir a bir cem (M92a) atin ilm-i nnn bilmese anlaru mamndan nice aber vire ki eger anlaru nnlarn bilmedin ilmine vf olmadn anlaru szi nice mesm ola hi iidilmeye alel-u aa ol cemat ki mnkir olalar 235

216. ve ademi mamna : -A,H,N 219. yigirmi sekiz ve otuz iki olmalda mnsebet gelmidr : - A /vat ki bir kimse : ve da bir kii vat ki H 220. yol : yol bulsa N / iletse ol ud-ins olur : iletmese ol a-ins olmaz A ; iletmese ol ud-ins olmaz H, M 221. atas ki demidr : demi A 222. eyn : - H 224. kend blesinden : kend bleden H ; blesinden N 225. muailiinden ki : taiyle ki A 226-227. ve da cem-i enbiynu idesinden ren v aber virseler : -M 227. kim : ki H, N, M 228. b-inf : n-inf H, M / inf dn yarusdur : el-inf nfd-dn A ; el-inf nflmndur H, M 228-229. eger bir kimse sl eylese ki inf nice dn yarusdur dise : - H / sl eylese : sl itse M / nice dn yarusdur : ne vechle nf- imndur A, M 229. inf bi : drt A 230. iki noasyla yidi olur mn da inbis olsa on drt arf olur : - A ; mn da inbis olsa on drt arf olur : - H, M 231. elif y mm elif nn : elif y mm nn A, H / muai : a N / nf : yarus N 232-233. anlaru mamndan nice aber vire ki eger : - H, N 233. nnlarn bilmedin : -A,H,N 233-234. anlaru szi nice mesm ola hi iidilmeye : syleye hi nesne hem iidilmeye N ; syleye hi iidilmeye A,H 234. aa ol cemat : bir cemat A ; cemat H

164

2/Bakara: 35. 7/Arf: 20. 3 21/Enbiy: 8. 4 2/Bakara: 35. 5 2/Bakara: 35. 6 20/Th: 120. 7 2/Bakara: 35. 8 21/Enbiy: 8. 9 2/Bakara: 35. 10 7/Arf: 53. 11 6/Enm: 158. 12 4/Nis: 159. 13 el-Hkim en-Neysbr, Eb Abdillah Muhammed b. Abdillah, et-Mustedrek ales-Sahiheyn, IV/441; es-Suyt, el-Hv lil-Fetv, II/7,165. 14 3/l-i mrn: 59. 15 Eb Dvud, Snen, K.Mehd, 1. 16 3/l-i mrn: 106. 17 l-i mrn suresi 133. ayetin tevilidir. 18 Eb Dvud, Snen, K. Mehd, 1; bn Mce, Snen, K. Fiten, 34; Ahmed b. Hanbel, Msned, I/99, III/28, 37, 52, 70. 19 20/Th: 81. 20 el-Acln, Keful-Haf, II/86. 21 2/Bakara: 35. 22 7/Arf: 22. 23 3/l-i mrn: 33. 24 20/Th: 122. 25 20/Th: 122. 26 2/Bakara: 31. 27 39/Zmer: 75. 28 19/Meryem: 59. 29 17/ sr : 23. 30 6/Enm: 54. 31 el-Buhr, K. stizn, 1; el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315, 323, 434. 32 2/Bakara: 143. 33 2/Bakara: 143. 34 2/Bakara: 143. 35 13/Rad: 43.
2

165

10

15

20

25

(N57a) el-Bbs-sdis aere f man mmeten vasaen ve f tam beytil-at ve f sletil-mkilet f aati sefnetin-N a.s. 1 ( A104b) (M92b) iy tlib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh mmet-i vasau bir a mans vardur bir mans budur ki her nesnen yr vasadur yle ki adde gelmidr ki bu cematdr ki eme-i ayt ki urf- muaaadur ve vasada (H88b) vi olmdur bu urf- muaatu esrr ol cemate gde olur ki anlar mmet-i vasa oldlar yle ki imm- asan- Askern ehl-i man atnda szi ccet-i dur buyurmdur imdi bil ki aret-i lem-yezel ve l-yezl kll-i dmindeki urf- muaaa vasada vi olmdur ki yan iki terkb vasanda vi olmdur ki bir terkbi budur dr ve bir terkb den ora dur vasada vi olmdur baasn da bua ys itgil ve bir da ccet budur ki mmet-i vasa yetinden (M93a) ora ble bai geldi 2 didginden ora malm u mefhm old ki ble Kabedr ve Kabe nf- zemndr vasa- arda vi olmdur yle ki (N57b) adde bit olmdur l budur ki be-asb-hir Kabe vasada vi degildr (A105a) bu mevfdur ve mmet-i vasa beynna nki ad-i (H89a) nebevde malm oldu ki ol ne dem ba ve aln mevidr ki pes demn res cebhesi istivda vai olmdur Kabe vasa- ar oldunu srr budur ki (M93b) mil-i vech-i demdr ki 3 dellet ider ki beyt didi dem dilde anun ol vcd ki mal old vcd- aret-i demdr a.s. ol beyt old l-cerm dem ola ve bade enbiyullah kelime ve kelm ile ret-i beeriyyet ile marifetullah l itmilerdr ol kelime ve ol kelm demdr

5. esrr- ilh ve ay- n-mtenh : aat-i n-mtenh A,H,N 6. bir mans budur ki her nesnen yr vasadur : - H 8. urf- muaatu : urf- muaaau N 9-10. imm- asan- Askern : imm- Asker A ; imm- asanl- Asker H 11. imdi bil ki : - A / aret-i lem-yezel ve l-yezl kll-i dmindeki : - H,N 13. yan iki terkb vasanda vi olmdur ki : - H, N 13-14. vasanda vi olmdur ki bir terkbi budur dr ve bir terkb den ora : - M /bir terkbi budur dr ve bir terkb den ora : - H ; den ora : - N 14. dur vasada vi olmdur : - H 15. budur ki : oldur ki A 16-17. - : A 17. didginden ora : didginden H, N 21. aln : cebhesi A 22. - : H, N 23. vasa- ar . vasa- arda H

166

30

35

40

45

50

evvel da demdr ir da demdr dem ayy ayymdur ki her ey alna rc ider 4 brhm ol evi imret eyledi 5( H89b) dell ile ol avid ki onulmd ol evde brhm an ref eyledi ykseltdi t ki brhm evi bin itdi (N58a) anmayasn belki imret eyledi anun ki kend (M94a) mamn ol evde grd kelm- Arabde mam uraca yire dirler pes brhm ol evde ol mamda urm ola l budur ki brhm demden urmdur em-big iy lib-i dir- a tal (A105b) imdi ol ev tamini gr ki enbiyullah nice tam itmilerdr indallah ne mamdur ki brhm kend ol smali urbn eylemege ad eyledi urbn anu snnetidr yan bu mamu tami indallah bir ayiyyetledr ki n ol mama irie yle gerekdr ki kend aytndan gee mecm- vcdn dem ki pederdr anu yolnda oya ki anu yolndan ud-ins ola b-ret b-nu ud-ins olma al olmaz ki 6( H90a) aret-i rislet a.s. yol nua bir mertebede iletmi idi (M94b) ki kendyi ayn- nu bilmi idi l-cerm buyurd ki 7 ol zamanda dem Muammed idi ve Muammed dem idi ez-ry- hir nie vaitden ora geldi didi pes malm old ki mam- brhm dem milidr ki yigirmi sekiz ve otuz iki kelime-i ilh dem mbrek vcdnda evvel yazld ki on yidi rekat alt- aar ve on bi (N58b) rekat alt- cuma ve on bir rekat alt- sefer ib-i nen a adedincedr ve da ol evi avf itmek da ib-i nen vechin a izsndadur vech anu izsnda ki yigirmi sekiz avfdur ve da irm ve beynel-lemn ve cemre ve enc ar u my- ser ve cem-i feryi-i acc u snneti ki ol (H90b) Kabede mtemmndur yan gizlidr urf- (A106a) muaaanu srr adedincedr ki evil sver-i urnda gelmidr ki ol urf- muaaanu al ki on drtdr mukemtdur

28. evvel da demdr ir da demdr : evvel da demdr ir da demdr N ; ir da demdr - A 30. - : N 31. brhm an ref eyledi : an ref eyledi A, M / ykseltdi : yinletdi N ; yksekdi H 33. mam : - A / uraca : duraca N / 34. ol evde : - A, N, M/ brhm : - A 36. enbiyullah : Allah M/ tam : - A / itmilerdr : itmidr A ; itmiler N 36-37. kend ol smali urbn eylemege ad : kend oln smal urbn eylemek ad H 37. eyledi : itdi N, M 39. aytndan : vcdndan A / dem ki pederdr anu yolunda oya : dem yolunda oya A 40. ud-ins olma al olmaz : ud-ins olmaz H 42. ki kendyi : kend M 46. vcdnda : vechinde M 48-49. a adedincedr ve da ol evi avf itmek da ib-i nen vechin a izsndadur : vech anu izsnda A,H,N 51. yan gizlidr : - H, N, M / 52. srr : - A, H, M 52. sver-i urnda : rede ki urnda A 53. al : l H

167

55

60

65

70

75

( M95a) dur ki dem a.s. mbrek vcdnu levi zerinde ilm mekbdur ve mesrdur ki ve-avr u kitb- mesr ve lev-i maf- uddur ki 8 dem vechin siyh ulardur ki ol demde yazlmdur yan evvel dem bilmidr anun muaaalar dem vechin u adedincedr bil-ziydetin ven-nosn badezn bu bir a mesil kim arbl-fehmdr libleri ird itmek in yazdum t kim libler b-icb u b-perde kend vcdlar levini mhede ve mla eyleyeler ve da fal- ilhn yapalar ki 9 abl (H91a) luatde ldan rilmi ipe dirler t bilesin kim ut- vech-i demden kinyetdr ve hem mizn da ldan rilmi olsa gerek (M95b) vesselm ve n Cvidn-nme-i lh ddrna (N59a) irieler ve ulm- evveln airn anlara yz gstere ve da mecm- enbiynu avidlerinden aberdr olalar ve da ayt- ezel ve ebed anlara li u mteli ola iy lib-i a tal zinhr urf ilmini inkr itmege mel olma eger inkr itse ddr- adan (A106b) marm alursn ve da eyn meln u merdd oldu inkr sebeb old ve cehli sebeb old egere dny ilminde lim idi nki dem nedr bilmedi indallah chil old ve da her sz ki sylersin dellsz syleme ol ife ki zamn- mde ud-ins (H91b) olmamlar muallaalara vi olmlardur ve duza olmlardur mmeti vasa ol ife (M96a) dr ki cem-i vasa ki urnda ve adde gelr andan ren aber vireler andan malm ola ki mmet-i vasadur evvel abeden mmet-i vasaa aber vire ki nin vasada vi omdur ve da ol a a ki acerl-esved vasandadur neden kinyetdr mmet-i vasa aber vireler andan malm ola ki mmet-i vasadur ve da esm-y mutelife ile nin mevf old biri budur ki yemnullahdur bir yzinde ki acerl-esved ve da biri budur ki an umadan armlardur ki

54. - : A 55. ilm mekbdur : mekbdur N, M/ ve-avr ve kitb- mesr ve : - H, N, M 59. kim : ki H, N 60. b- icb u b-perde : b-perde A ; b- icb N / vcdlar : vcd A ; vcd H 62. - : H, N / rilmi ipe dirler : ibretdr N ; om M 63. rilmi : - H, N ; olsa M 64. irieler : yetieler A 67. urf ilmini inkr itmege mel olma : urfa inkr itme N ; urfa inkr itmegil H, M 68. - : A 69. inkr sebeb old : inkr sebeb old H ; inkr sebebinden old N /ve cehli sebeb old : - A, N, M 70. egere dny ilminde lim idi nki dem nedr bilmedi ndallah chil old : - A 72. olmamlar : olmamlardur A ; olmamlar H / muallaalara : muallidlere H / duza olmlardur : duza olmlar N, M 74. andan malm ola ki mmet-i vasadur evvel abeden mmet-i vasaa aber vire : - N 75. vasada : - N / ol : - H / ol a a ki : ol a ki M 76-77. mmet-i vasa aber vireler andan malm ola ki mmet-i vasadur: - A 78. bir yzinde : - A

168

80

biri da budur ki (N59b) ol ymetde iki gzl ola gre ve bir dili ola syleye ki 11 ve biri oldur ki aret-i (H92a) aadiyyet ahd-nme ki ben demden dutmdur ol acer (M96b)de emnet omdur ymetde ol acer yarla andan ahd-nme uhra gele ol kinyetdr otuz iki kelimen uhrndan ve da 85 ibtid-y avf acerl-esvedden eylemek gerekdr ikmet ne idi ikmet-i ilh oldur ki ol (A107a) acer kinyetdr dem yidi andan evvel dem mderden oca yidi u ile oar ol yidi a- evveldr ki eger bir kii sl itse 12 31 tebdl-i smn tebdl-i emn nedr dise cevb eyit ki smnu ve emn aati kelime ve kelmdur ol srr 90 bilindgi tebdl oldudur eger bir kii sl itse arem yiri nie yarlur ve dbbetl-ar nie uhra gelr dise cevb eyit ki arem yiri kinyetdr vech-i demden ve yarlma kinyetdr a- istiv srrndan (H92b) ki a- istiv ile yigirmi sekiz kelime-i ilh otuz iki olur dbbe kinyetdr demden otuz iki (M97a) kelime-i ilhdr eger bir kii sl itse s a.s. smndan nie 95 nil olur (N60a) dise ve elleri melikeler anadnda olma nedr dise ve ol a minre nedr ve da uhr vatinde indgi neden kinyetdr dise cevb eyit ki s kelimedr ki mecm- eyy ia itmidr kelimen srr bn idi smn bndan kinyetdr s Fal- ilhn uhrndan kinyetdr ve ol a minre kinyetdr yigirmi sekiz ve otuz iki kelimeden ki altm olur dem boy altm 100 arndur ki bnda 14 pes minre demden kinyetdr a oldu kinyetdr kelimeden ki kelime nrdur ve da (A107b) elleri melike

10

80. - : H, N / budur : oldur N 81. ymetde iki gzl ola gre : ymetde ana iki gz ola gre N, M ; ana ymetde iki yzi ola H / ve bir dili ola syleye : ve bir dil ola M / syleye : - H 83. ol acerde : anda A 84. ibtid-y avf : avf- ibtid H 85. ikmet ne idi : imeti nedr A / ikmet-i ilh : ikmet A 86-87. evvel dem mderden oacak yidi u ile oar ol yidi a evveldr : - A / u : a H 87-88. sl itse -: / M 88. - : A, H / tebdl-i emn : tebdl-i ar H 89. cevb eyit ki : cevb budur ki N / aati : ilati H, M 90. oldudur : oldugdur A ; oldur ki H / bir kii : - N 91. dbbetl-ar : dbbet A / dise : - H 92. a- istiv srrndan : a- istivdan ve srrndan N 93. yigirmi sekiz kelime-yi ilh otuz iki : yigirmi sekiz kelime otuz iki kelme-yi ilh olur H ; yigirmi sekiz ve otuz iki kelime olur M 93-94. dbbe kinyetdr demden otuz iki kelime-yi ilhdr : - H ; kinyetdr otuz iki kelimeden A 94. itse : eylese H / 95. olur dise : olur N / melikeler : melike H ; meliken N / a : a A, H, M 96. indgi : indi H 97. itmidr : eylemidr H 98. a : a A, H, M 99. ve otuz iki : - H / boy : l A 100. arndur ki bnda : ardur ki H, N, M/ a : a A, H, M

169

105

110

115

120

anadnda olma kinyetdr on drt urf- muaaanu ilmn elleri ilatinde bulmadan kinyetdr ve da uhr vatinde nil olma (M97b) kinyetdr a- istivdan ve da s otuz yanda nzil olma (H93a) kinyetdr Fal- Yezdndan ki ilm-i tevl ki fey olnd otuz yanda fey olnd aret-i rislete nbvvet tenzl r yanda geldi altm yanda veft itdi yigirmi yl tenzl yazld Fal- Yezdna da tevl otuz yanda uhr itdi elli alt yanda veft itdi yigirmi yl zamn- tevl yazld zamn- tenzl zamn- tevle mub old eger sil sl eylese ki Hdhd Belsa ne vechle (N60b) biti iletdi dise cevb eyit ki Hdhd tc gh bir pre gh iki pre olur bir pre oldu vaitde yigirmi sekiz kelime-i Muammed mhede olnur iki pre oldu vaitde otuz iki kelime-i dem mhede (M98a) olnur pes Sleymnu bitisi yigirmi sekiz ve otuz iki kelime old ki t Bels Hdhdden an fehm eyleye ves-selm eger bir kii sl itse Sleymn arnca ile nie syledi dise cevb eyit ki Sleymn arncadan a- istiv mhede idp otuz iki kelime-i demiyye (A108a) anda (H93b) mhede itdgidr eger bir kii sl itse li peyambere aya yarlup na du ne srdur dise cevb eyit ki nanu st uanda a vardur iki predr ki li kend vcdnda a- istiv mhede eyleyp otuz iki kelimeye uhr buldudur eger bir kii sl itse ay iki pre oldu ne srdur dise cevb eyit ki Muammed a.s. kend vechindeki a- istivy mhede itmekdr eger bir kii sl itse ki brhm a.s. mbrek san iki pre eyledi andan ora Muammmed a.s. da geldi iki pre eyledi dedem brhm snnetidr didi bu ne (M98b) srdur dise cevb eyit ki yidi a-

102-103. elleri ilatinde : ellerinde A 103. kinyetdr : - H 104. kinyetdr a- istivdan ve da s otuz yanda nzil olma :- A 105. Fal- Yezdndan ki : Fal- Yezdna A / olnd : old A, H 105-106. otuz yanda fey olnd : - H / olnd : old A 107. tenzl yazld : tenzl-i zamn old A / Fal- Yezdna : Fal- Yezdn A 107-108. tevl otuz yanda uhr itdi : - A 108. veft itdi : veft buld A, M /zamn- tevl : - N ; tevl H 109. mub old : mubil old N / eylese : itse M 111. mhede olunur : mhede olur A 112. iki pre oldu vaitde otuz iki kelime-i dem mhede olnur : - H / vaitde : - A /kelime-i dem : kelime M 115. dise : - N 117. ne srdur : nedr A 118. st uanda : stn dudanda N / stn udanda M 119. eyleyp otuz iki kelimeye uhr buldudur : itmekdr A / kelimeye / kelime-i ilh M/ itse : eylese H 119-121. eger bir kii sl itse ay iki pre oldu ne srrdur dise cevb eyit ki Muammed a.s. kend vechindeki a- istivy mhede itmekdr : - A / Muammed a.s. kend vechindeki a istivy : dem kend vechin a- istivsn N / Muammed a.s. ; dem M 122. andan ora : andan A / ora Muammmed a.s. da geldi iki pre eyledi : -M / geldi : - A

170

125

130

135

140

ilh sekiz (N61a) olup murd vech-i dem grinmekdr ve da cem-i malt knden yaradld yan mecm- kint a- istiv zerine oldudur eger bir kii sl itse a cemlini cuma gni ar vatinde (H94a) grmek ne mandur dise cevb eyit ki bir vechle au cemli otuz iki kelime-i ilhdr ki vech-i demde mhede itmekdr cuma gn on bi rekat namz lnur ayr- cuma gni on yidi rekat namz lnur otuz iki rekat olur vech-i dem grinr ki vechullahdur bir vechle da oldur ki gkde yidi kevkeb-i seyyre vardur her bir kevkeb yidi bi yl devr-i (A108b) vardur ve yidi bi yl devr-i imtizc vardur meel Zal bi yl devr-i vardur andan ora bi yl Mter ile (M99a) imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur andan ora bi yl da ems ile imtizc vardur andan bi yl da Zhre ile imtizc vardur andan bi yl da Urid ile imtizc vardur andan bi yl da amer ile imtizc vardur bir hefte tamm old yidi bi yl da tamm old Mtern da (H94b) devr-i vardur andan ora bi yl Merr ile imtizc vardur andan bi yl da ems ile imtizc vardur bi yl da Zhre ile imtizc vardur bi yl da (N61b) Urid ile imtizc vardur bi yl da amer ile imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur yidi bi yl tamm old bir hefte da tamm old Merr da bi yl devr-i a vardur bi yl ems ile imtizc vardur bi yl da Zhre ile imtizc vardur bi yl da Urid ile imtizc vardur bi yl da amer ile imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur yidi bi yl tamm old

124. olup : olur N 125. mecm- : cem-i A 127. ne mandur : ne srrdur M /dise : - N 129. gni : - A, H, M / on yidi rekat namz lnur : on yidi rekat lnur A , H 130. gkde : - A 131. seyyre vardur : seyyren A; seyyart vardur M 132. ual : ual N 133. andan ora : andan H, N 133-134. bi yl da Merr ile imtizc vardur : -M 134-135. andan bi yl da Zhre ile imtizc vardur : - A 135. andan bi yl da Urid ile imtizc vardur : -M 136. bir hefte tamm old yidi bi yl da tamm old : bir hefte tamm old A, M ; yidi bi yl tamm old bir hefte da tamm old N 137-138. Mtern da devr-i vardur andan ora bi yl Merr ile imtizc vardur andan bi yl da ems ile imtizc vardur bi yl da : - A 138-140. Zhre ile imtizc vardur bi yl da Urid ile imtizc vardur andan bi yl da amer ile imtizc vardur bi yl da ual ile imtizc vardur : - A ; Zhre ile bi yl da Urid ile bi yl da amer ile bi yl da ual ile imtizclar vardur N, M 140-141. yidi bi yl tamm old bir hefte da tamm old Merr da bi yl devr-i a vardur : - A ; yidi bi yl tamm old : -M / Merr : ems Merr N 141-145 bi yl ems ile imtizc vardur bi yl da Zhre ile imtizc vardur bi yl da Urid ile imtizc vardur bi yl da amer ile imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur : - A ; bi yl ems ile ve bi yl Zhre ile ve bi yl Urid ile ve bi yl amer ile ve bi yl Zal ile ve bi yl Mter ile imtizclar vardur N, M 145. yidi bi yl :- A ; bi yl N / tamm old : -A

171

145 bir (M99b) hefte da tamm old ems da bi yl devr-i vardur bi yl da Zhre ile imtizc vardur bi yl da Urid ile imtizc vardur bi yl da amer ile (H95a) imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur yidi bi yl tamm old bir hefte da tamm old Zhren da bi yl devr-i vardur 150 bi yl da Urid ile imtizc vardur bi yl da amer ile (H95a) imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur bi yl da ems ile imtizc vardur yidi bi yl da tamm old bir hefte da tamm old Urid da bi yl devri vardur bi yl da amer ile imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc 155 vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr (N62a) ile imtizc vardur bi yl da ems ile imtizc vardur bi yl da (M100a) Zhre ile imtizc vardur yidi (H95b) bi yl da tamm old bir hefte da tamm old amer da bi yl devr-i vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur bi yl 160 da ems ile imtizc vardur bi yl da Zhre ile imtizc vardur bi yl da Urid ile imtizc vardur yidi bi yl da tamm old bir hefte da tamm old

145.bir hefte da tamm old ems da bi yl devr-i vardur : - A 145-147. bi yl da Zhre ile imtizc vardur bi yl da Urid ile imtizc vardur bi yl da amer ile imtizc vardur : - A ; bi yl Zhre ile imtizc bi yl da Urid ile bi yl da amer ile : N ; bi yl Zhre ile imtizc bi yl da amer ile imtizc M 147-148. bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur : - A ; bi yl da Zal ile bi yl da Mter ile bi yl da Merr ile imtizc vardur N, /vardur ... vardur :-M 148-149. yidi bi yl tamm old bir hefte da tamm old Zhren da bi yl devr-i vardur : - A 150-152. bi yl da Urid ile imtizc vardur bi yl da amer ile imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur bi yl da ems ile imtizc vardur : - A ; Urid ile bi yl da amer ile bi yl da Zal ile bi yl da Mter ile bi yl da Merr ile imtizclar vardur N / vardur ... vardur ... vardur ... vardur ... vardur ... vardur :-M 153-154. yidi bi yl da tamm old bir hefte da tamm old Urid da bi yl devr-i vardur : - A 154-157. bi yl da amer ile imtizc vardur bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur bi yl da ems ile imtizc vardur bi yl da Zhre ile imtizc vardur : - A ; bi yl amer ile bi yl Zal ve bi yl Mter ile bi yl Merr ve bi yl da ems ile bi yl da Zhre ile imtizclar vardur N / vardur... vardur ... vardur ... vardur ... vardur ... vardur : - M / Zhre ile imtizc vardur : Zhre ile imtizc bi yl da Uridle imtizc M 157-158. yidi bi yl da tamm old bir hefte da tamm old amer da bi yl devr-i vardur : - A ; yidi bi yl da tamm old M 158-161. bi yl da Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile imtizc vardur bi yl da Merr ile imtizc vardur bi yl da ems ile imtizc vardur bi yl da Zhre ile imtizc vardur bi yl da Urid ile imtizc vardur: - A, M ; bi yl Zal ile imtizc vardur bi yl da Mter ile bi yl Merr ile bi yl ems ile bi yl Zhre ile bi yl da Urid ile imtizclar vardur N 161. yidi bi yl da tamm old bir hefte da tamm old : - A, M ; bir hefte da tamm old N

172

165

170

175

180

her hefte kevkeb bu ulbla bile yidier bi yl devri vardur her alt bi yl geer indallah alt gndr yidinci bi yl cuma gnidr 15 61 srr budur bade her yidi bi yl geer bir gndr bu bir gn ki yidi bi yldur alt gn gese yidinci gn cumadur yidi kez yidi bi yl r ouz bi yl olur ellinci bi yl cuma-i kebirdur (H96a) 17 srr budur ve da aret-i rislet a.s. eyitdi ki 18( A109a) bu ad da srr budur ki r iki bi yl alt gn olur (N62b) r ikiden yuarus cuma olur bu cuma ki dnyda lnur alt gn dny gnlerinden geer yidinci (M100b) gn cumadur bu cumay Muammmed a.s. anun va itdi kim t ol iret cumas bu cumadan fehm olna imdi bir gn vardur ki bi yldur bir gn da vardur ki elli bi yldur ol gn ki bir gni bi yldur anu her heftesi yidi bi yldur her ay otuz bi yldur her yl yz bi da alm bi yldur dny yllarndan 19 02 srr budur badezn ol gn ki elli bi yldur anu her heftesi yz bi (H96b) da elli bi yldur dny yllarndan ve her ay on drt bi kerre yz bi aydur dny aylarndan ve da kelm- adm iinde ib ki ikr olnd srr budur 12 eger sil sl itse a cemlini cuma gni ar vatinde grmek ne mandur dise cevb eyit ki yidi kevkeb-i seyyren yidi bi yl devr-i (M101a) vardur indallah bir hefte olur alt gn geer yidinci

162. her hefte kevkeb bu ulbla bile yidier bi yl devri vardur : - H, N, M 163. ndallah alt gndr : - A/ yidinci bi yl cuma gnidr : yidincisi cumadur budur A ; yidinci bi yl cumadur H, M 164. bade : bad ez n N / geer : N 165. yidi bi yldur : bir yldur N / alt : altnc H / yidinci gn : yidincisi A / kez : kerre N 166. ellinci bi yl : ellincisi A ; yidinci bi yl H 168. aret-i rislet a.s. : resl a.s. A 168. da srr . srr da H 170. cuma olur : cumadur A 172. kim : - H ; ki N / t ol : ol A ; t ki ol H ve hefte da vardur ki yidi bi yldur 172-173. imdi bir gn vardur ki bi yldur bir gn da vardur ki elli bi yldur ol gn ki bir gni bi yldur : - A 173-174. anu her heftesi yidi bi yldur : - A ; ve hefte da vardur ki yidi bi yldur N 174-175. her ay otuz bi yldur her yl yz bi da alm bi yldur dny yllarndan: - A, N; her ay otuz bi yldur her yl yz bi da alm bi yldur M 174-176. srr budur bad ez n ol gn ki elli bi yldur anu her heftesi yz bi da elli bi yldur : - A 177-178. dny yllarndan ve her ay on drt bi kerre yz bi aydur dny aylarndan : - A 178. ve da kelm- adm iinde ib ki ikr olnd srr budur : - A, M 178-179. : : A 179. itse : eylese H, N, M /a tal : a A, N / grmek : gstermek H / dise : - N 181. devr-i : devri A, M

173

gn cumadur alt bi yl gedi yidinci bi yl ki devr-i amerdr Muammed a.s. cuma gni u vatinde geldi ki bi ylu yz yl gemidi u vati idi bade Falullah cuma gn ar vatinde geldi (N63a) meel bi ylu bi yz 185 yl gese uhr vati olur sekiz yz yl gese ar vati olur (H97a) imdi devr-i amer ki bi yldur yz yl gedi Muammed a.s. u vatinde uhra geldi ki ib-i tenzldr (A109b) sekiz yz yl gedi ar vatinde Fal- Feyy uhra geldi ki ib-i tevldr f-fehm eger sil sl itse Cebril nedr dise cevb vir ki Cebril yidi arfdr vat ki inbis itse otuz iki arf olur ma190 noa al-ha ( M101b) vat ki Cebril dise yigirmi sekiz arf olur ma-noa eger sail sl itse Mkil nedr dise eyit ki Mkil da yidi arfdr budur vat ki inbis itse otuz iki arf olur manoa al-ha eger bir kii sl itse ki srfl nedr dise cevb eyit ki srfl yidi arfdr vat ki inbis itse otuz iki arf 195 olur ma-noa al-ha ( H97b) eger bir kii sl itse ki Azril nedr dise cevb eyit ki Azril yidi arfdr ve al-ha vat ki inbis itse otuz iki arf olur ma-noa al-ha pes malm oldu ki yigirmi sekiz (N63b) ve otuz iki arfdr ki gh Cebril ve gh Mkil ve gh srfl ve gh (M102a) Azril olur ikmet-i ilh yle

182. gedi : geer A / yidinci bi yl ki : yidinci yl ki : N 183. bi ylu yz yl : bi yl yzi A, H, M/ u vati idi : N 184. cuma gn : - A, N , M 185. bi yz yl gese : bi yz yl gedi N / imdi : - A, N 186. u vatinde : uhr vatinde M 187. Fal- Feyy : Falullah A 188. itse : eylese N / dise : - N 190-191. al-ha vat ki Cebril dise yigirmi sekiz arf olur ma-noa : vat ki Cebril dise yigirmi sekiz arf olur ma-noa al-ha : A 191. dise : - N / eyit ki : sen eyit ki H, M 191-192. Mkil da : - N ; Mkil H 192. yidi arfdr : yidi arfdr ma-noa al-ha N ; budur : -A, H, N 193. eger bir kii sl itse ki : - A ; itse ki : eylese ki H 193-194. srfl nedr cevb eyit ki srfl yidi arfdr : srfl ve Azril da Mkil gibidr A ; srfl yidi arfdr H 194-195. vat ki inbis itse yigirmi sekiz arf olur ma-noa al-ha eger bir kii sl itse ki Azril nedr : - A 196. dise : - A, N 196-198. cevb eyit ki Azril yidi arfdr ve al-ha vat ki inbis itse yigirmi sekiz arf olur ma-noa al-ha -: A : cevb eyit ki : sen eyit ki M 198-199. gh Cebril ve gh Mkil ve gh srfl ve gh Azril olur : gh Cebril olur gh Mkil olur gh srfl olur gh Azril olur H, M

174

200 old ki yigirmi sekiz old vat ki dise otuz iki olur ve ve siri hemn otuz iki arf old anun ki yigirmi sekiz kelimeyi Muammede getren dr ayrs degildr 22 eger bir kii sl itse ne vechle 23 dr dise cevb eyit ki pes yidi arfdr ayr- mkerrer iki noa ile on drt arf olur ki evil 205 sverde gelr anu nf olur ki ilm on drt (H98a) arfdr ki sebl-mendr vech-i demde mektbdur badezn tekrr ile sekiz arf (A110a) olur on alt kelimen nfdur bir vechle da on alt kelimedr vat ki inbis itse al-ha otuz ikin nfdur (M102b) tamm- ilm bu nn zerinedr tevl ile andan ora ta ile bil ki l-edr nfl-ilmdr 210 vat ki yidi arf esb idesin ayr- mkerrer noas ile yidi arf yidi maalde on drt olur ki vech-i demde on drt sar- ilh mektbdur on drt urf- muaaa mubilinde anu nf yididr badezn l-edr tekrr ile ve noasyla sekiz arf olur al-ha dem vechinde a- istiv ile yidi sar sekiz olur pes on altnun nfdur ki ilm- vech-i demdr badezn l-edr urflarn 215 inbis itse (H98b) ez-ry- telaffu on alt arf olur al-ha vech-i demde on alt sar on alt maalde mesrdur ki otuz iki olur anu nf l-edr old bir vechle da ilm-i Muammed (M103a) yigirmi sekiz (N64a) kelimedr l-edr vat ki inbis itse lzm gelr ikisi tekrrdur ayr- mkerrer on drt arf olur pes l-edr nfl-ilm old ber-ta andan ora 220 (A110b) N peyamber a.s. ki sefnesi otuz iki pre tatadan yaplmd yan alemdr ki otuz iki kelime-i ilhn ilmini na ider kd zerne ez-ry- tevl ve da sefne nie ki deryda seyr ider alem da kd zerinde yle seyr ider ve da alem devt deizine alar ol deizden u alur otuz iki kelimen eklin uhra getirr otuz iki sar- vech-i dem mubilinde ki drt anrdan

200-201. vat ki dise otuz iki olur ve ve siri hemn otuz iki arf old : siri otuz iki old A ; siri hemn : hemn M 201-202. anun ki yigirmi sekiz kelimeyi Muammede getren dr ayrs degildr : - A 203. eger bir kii sl itse ne vechle dr cevb eyit ki pes : - A 204-205. on drt arf olur ki evil sverde gelr anu nf olur ki ilm on drt arfdr ki seblmendr : pes on drt arf nf olur ilm on drt arfdr ki A 209. : - A, H 210. esb idesin : idesin M 210-211. yidi arf yidi maalde on drt olur : yidi arf olur yidi maalde on drt olur N 211-212. vech-i demde on drt sar- ilh mektbdur on drt urf- muaaa mubilinde : vech-i demde mesrdur urf- muaaa mubilinde A ; vech-i demde otuz iki sar mektbdur anu nf on altdur N ; urf- muaaa mubilinde : muaaa mubilinde M 212-217. anu nf yididr badezn l-edr tekrr ile ve noasyla sekiz arf olur al-hi dem vechinde a- istiv ile yidi sar sekiz olur pes on altnun nfdur ki ilm- vech-i demdr badezn l-edr urflarn inbis itse ez-ry on alt arf olur al-ha vech-i demde on alt sar on alt maalde mesrdur ki otuz iki olur anu nf l-edr oldu : anu nf on altdur pes tamm-ilm otuz ikidr anu nf l-edri old N 218. lzm gelr : vi olur A, M 223. alar : banar A, M

175

225 mrekkebdr pes u otuz iki old aynad lemde fn opard ve yiryzni tamm- ia itdi ve ada ve yazda berber old um r ar old yle (H99a) ki yigirmi sekiz kelimen (M103b) inbis yitmi ikidr yitmi ikiden otuz iki pre tata adedini giderse r alur bu mandan r arn old ve da gemin a- istivs vardur alem da a- istivs zerine iki predr ve 230 da her kimse ki otuz iki b vech-i demde grmedi ve mhede itmedi ol cehlet fnnda ar old ve helk old ve nect bulmad ve Nu gemisine girmedi ves-selm

226. um r ar old : - A, H 228. pre : - A / adedin giderse : adedince otuz iki adedi giderse : A 232. ves-selm : - N

176

2/Bakara: 143. 2/Bakara: 143. 3 3/l-i mrn: 96. 4 3/l-i mrn: 97. 5 2/Bakara: 127. 6 bn Arab, el-Futht, III, 198, 419, (O. Yahya neri) ; . Rabban, el-Mektbt, I, 263 ; Erefolu Rm, Mzekkin-Nufs, 16. 7 el-Buhar, Sahh, K.Edeb, 119; Mslm, Sahh, K. Fadils-Sahbe, 28. 8 44/Duhn: 1-2-3. 9 3/l-i mrn: 103. 10 bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336 11 bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336 12 39/Zmer: 67. 13 14/brhim: 48. 14 el-Acln, Keful-Haf , I/379. 15 32/Secde: 5. 16 70/Meric: 4. 17 70/Meric: 4-5-6-7. 18 el-Beyhak, es-Snenl-Kbr, III/178. 19 32/Secde: 5. 20 70/Meric: 4. 21 78/Nebe: 23. 22 el-Acln, Keful-Haf, II/346-347. 23 el-Acln, Keful-Haf, II/346-347.
2

177

10

15

20

25

el-Bbs-sbi aere f at-i bismillahirramanirraim ( N64b) 1 ( A111a) on arfdr ayr- mkerrer al-ha badezn drt noa ile hem-rhdur on drt aded olur vech-i demde mhede olnur va ki tekrr ile esb idesin yigirmi bir arf (H99b) olur ( M104a) bu yigirmi bir arf ilm- vech-i avvda mhede olnur badezn Ftiatl-kitba sebul-men didiler anun kim on drt urf- muaaa ayr- mkerrer ki Ftiatl-kitbda maf gelr ol sebebden sre-i kenz didiler ve da Ftiatl-kitb yidi yetdr birisi bismillahirramanirraim 2 Ftiatl-kitb yigirmi bir arfdr ha bu yigirmi bir arf vech-i avv mubilinde tecell eylemidr ki bu yigirmi bir arf ilm vech-i avvda mesrdur 3 bu yigirmi bir arf on bir noas vardur otuz iki olur ki ilm vech-i demdr ve da bir kii (H100a) sl itse Ftia ism-i ten laf old dise Ftia ism-i fildr (A11b) nin ki (N65a) mfred-i mekkerdr ac ar dimekdr Ftia mfred-i mennedr ac avret (M104b) dimekdr ikmet-i ilh ne idi ki ism-i Ftia menne old cevb oldur ki vech-i avvya mubildr yle ki dem vechi drt yididr avv vechi yididr Ftiadan ayr mecm kelmullah yigirmi sekiz arfdr dem vechine mubildr Ftiatl-kitb yigirmi bir arfdr ve kelimesi yigirmi sekiz kelimedr ve yeti yidi yetdr al-ha evvel 4 bir yet-i tmmedr niyen 5 bir yet-i tmmedr lien 6 bir yet-i tmmedr rbien 7 bir yet-i tmmedr misen 8 bir yet-i tmmedr sdisen 9 bir

3. on arfdr ayr- mkerrer al-ha : - A 4. hem-rhdur on drt aded olur : hem-rh old on drt aded old A 6. bu yigirmi bir arf : - A / arf : kelimen M 6-7. vech-i avvda : vech-i demde M 7. mhede olnur : grinr N / didiler : dirler N 8. kim : ki N / on drt : - A / urf- muaaa : muaaa M 9. Ftiatl-kitbda maf gelr ol sebebden :-M; Ftiatl-kitb yidi yetdr maf gelr sebebden H / didiler : dirler N / sre-i kenz didiler ve da : -M 10-11. - : M 11. Ftiatl-kitb : Ftia A 15. bir kii sl itse : - A 15-16. Ftia ism-i ten laf old dise : ism-i ten laf old yan A ; ism-i Ftia lafa neden old N ; nin ism-i ten laf old dise M 16-17. nin ki mfred-i mekkerdr ac ar dimekdr : ac dimekdr A 18. dimekdr : dimek olur M 19-20. avv vechi yididr : - A 20. kelmullah . kelm H 21. dem vechine mubildr Ftiatl-kitb yigirmi bir arfdr :-M ; Ftiatl-kitb : Ftia A ; dem vechine mubildr : - H, N 22. kelimedr : arfdr H / evvel : - N 25. sdisen bir :- H

178

30

35

40

45

yet-i tmmedr sbien 10 bir yetdr mecm yidi yet-i tmmedr ve da yigirmi sekiz kelimedr al (H100b)-ha ( M105a) 11 ( N65b) yidi yetdr bu yigirmi sekiz kelime-i ilh ki al- kelm- ilhdr anu (A112a) adedince tecell etmidr bu yigirmi sekiz kelime-i mfred ki aldur Ftia al- kelm mubilinde vi olmdur vat ki lmelif ki mkerrerdr birle isb itse yigirmi ouz arf olur vat ki bir isb itse yigirmi sekiz olur iki isb itsen yigirmi ouz olur server-i knt den tri adde buyurmdur imdi iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i n-mtenah bil ki lmelif arfi ayr- mkerrer ola drt arf olur kinyetdr dem vechindeki (H101a) iki adan ki a- istivda vi olmdur bir ba kitbeti bir da anfete ki zr-i lebdedr a- istiv ile drt a olur ad-i nebevde afe didgi kinyetdr (M105b) vech-i demden ve yitmi bi melek kinyetdr yigirmi sekiz arf esmsndan ki inbis itse yitmi iki olur kf ile nn madardur yitmi alur badezn yitmi bi didgi nihyet (N66a) aded bidr ol yitmi (A112b) iki kelimeden her biri km mam herdur 12

26. yet-i tmmedr : - H 26-27. bir yetdr mecm : - H, N, M 30. yidi yetdr : - N, M 30. ki al- kelm- ilhdr anu : ol yigirmi sekiz kelime ki al- kelm- ilhdr anu A ; ki al- kelimen N 31. tecell itmidr : adedincedr H, N, M 32. kelime-i mfred : kelime A / aldur : al- kelmdur A 33. ki mkerrerdr : - H, N, M 34. birle : - H ; bile M/ arf : - N, M ; kelime H 34-35. vat ki bir esb itse yigirmi sekiz olur iki esb itsen yigirmi ouz olur : Ftia da yigirmi ouz arfdr mn diyince A, H, M 35. den tri : - A, H, M 36. adde : ad-i nebevde H / - : A, H 37. imdi : - H / esrr- ilh ve kelime-i n-mtenah : ddr- a tel H, N, M 38. lm elif arfi : lm elif ki H, N, M 40. anfete : anfaa M /zr-i lebdedr : zr-i lebde H, N 41. melek : melike N 42. inbis itse : inbisla A, H 43. yitmi alur: yitmi ikiden yitmi alur H / aded bidr : adeddr ki bidr 44. yitmi iki kelimeden : yitmiden A ; kelimeden N 45. - : A, H, M

179

50

55

60

65

yan a tal eydr kimdr ki dninden dne sizlerden imdi tiz ola Allah tal bir avm getre ol getrdgi avm Allah seve ol avm da Allah seveler mminler zerine zell-i miskin olalar kfirler zerine heybetl olalar da Allah yolnda mchede ideler hibir melmet idicin mel (M106a) metinden ormayalar imdi ol Falullahdur ki an diledgine virr kimse ki iy lib-i esrr- ilh ve ay- n-mtenh nki urnu aatlerine ve srlarna irid ablinden oldu ve da (H101b) cem-i ketebe-i semvn aatine irid ve da ol grhdan oldu ki aret-i izzet buyurmdur ki 13 vat ki mmet-i vasa grhndan olsa ol vat takle ehdet idebilrsin ki enbiyullah gelmilerdr ve tebli-i rislet itmilerdr ve da 14 grhndan olursn yle ki aret-i izzet buyurmdur ki 15 ve da ehl-i urn ol vat olursn ki (M106b) urndaki (N66b) urf- muaatu (A113a) esrrna vf olasn hemn ki ehlil-urn oldu ve ehlullah oldu nite ki aret-i rislet a.s. buyurmdur ehlil-urn ehlullah ve da ehlullah aa dirler ki ddr- aa irimi ola her kii ki kend ddrn grmese ol Allah ddrn grmez ve her kim kendzini bilmese (H102a) ol Allah bilmez ki 16 ves-selm

48-52. yan a tal eydr kimdr ki dninden dne sizlerden .......... metinden ormayalar imdi ol Falullahdur ki an diledgine virr kimse ki :-A, N (H nshasnda derkenarda verilmitir.) 53. ve ay- n-mtenh : - A / aatlerine : aatine A, H 54. srlarna irid : srlarna irimek M /ablinden : avminden N 56. - : H 57. olsa : oldu A 58. itmilerdr : - A, H 59. olursn : olasn N 61. urndaki : urnda M 62. nite ki : ki H, N / 62-63. aret-i rislet a.s. : resllullah a.s. A 64-65. kend ddrn grmese ol Allah ddrn grmez : kend ddrn grmez N ; kend :-M 65. ve her kim kendzini bilmese : ki kend ddrn bilmese ve grmese H

180

1 2

2/Bakara:196. el-Beyhak, es-Snenl-Kbr, II/45. 3 52/Tr:1-2-3. 4 1/Ftiha:1. 5 1/Ftiha:2. 6 1/Ftiha:3. 7 1/Ftiha:4. 8 1/Ftiha:5. 9 1/Ftiha:6. 10 1/Ftiha:7. 11 1/Ftiha:1-2-3-4-5-6-7. 12 5/Mide:54. 13 2/Bakara:143. 14 3/l-i mrn:18. 15 3/l-i mrn:18. 16 el-Acln, Keful-Haf, II/262.

181

10

15

20

El-Bb-min aere f aatil-emnet 1 yan a tal eydr biz emneti ar itdk gklere ve yirlere ve alara ve mecm ib itdiler abl itmediler insn abl itdi dir andan ora old (M107a) dir yan lim old ulemtda ald ki ve da chil old a bilmedi 2 yan her kimse ki lse kend zamnnu immn bilmese ta-i chiliyyet ile lmi olur yan Allahn bilmeden lmi (A113b) olur pes ol emnet insnu (N67a) nudur yigirmi sekiz arf ile ve otuz iki arf ile yzlerinde yazlan yidi sardur ki yidi lev zerinde yazlmdur ve l mal on drt sar olur emnet da bi arfdr inbis on drt arfdr on drt sar- vech-i demden kinyetdr ol yidi sar a- istiv ile sekiz sar olur l mal on alt sar olur yidi sar anra arb itse her yidi yigirmi sekiz olur yigirmi sekiz kelime-i ilh mubilinde a- istiv ile (M107b) her sekizi anra arb itse otuz iki sar olur otuz iki sar- nu- dem mubilinde pes vech-i demde yazlan sarlar ft old nular kelm old pes srr ahir old ve da peyamber a.s. eyitdi ki 3 mebde evvel bb imn gelr evvel bbnu irinde bu adi vardur yan dimek olur kim imn yodur ol kimsen

4-5. ve yirlere : - N 5. mecm ib : cem ib A / abl itmediler : - A / dir : - H, N 6. dir : - N / ald : - A 8. kend : - A / ta-i chiliyyetle : chiliyyetle A, N 8-9. yan her kimse ki lse kend zamnnu immn bilmese ta-i chiliyyetle lmi olur : H nshasnda kenarda yazlmtr. ; ta-i chiliyyetle : chiliyyetle M 9-10. yan Allahn bilmeden lmi olur pes ol : - H / pes ol : bu A 10. emnet insnu nudur : - H 10-11. yigirmi sekiz arf ile ve otuz iki arf ile yzlerinde yazlan yidi : - H ; yigirmi sekiz ve otuz iki arf olur ve da yzlerinde yazlan yidi N 11-12. sardur ki yidi lev zerinde yazlmdur ve l mal on drt : - H / sar olur : - H ; arfdr N 12-13. emnet da bi arfdr inbis on drt arfdr : - A, H 13-14. on drt sar- vech-i demden kinyetdr ol yidi sar a- istiv ile sekiz : - H 14. sekiz sar olur : - H ; sekiz olur N 14-15. yidi sar anra arb itse her yidi yigirmi sekiz olur yigirmi sekiz kelime-i ilh mubilinde a- istiv ile : -A,H,N 16-17. her sekizi anra arb itse otuz iki sar olur otuz iki sar- nu- dem mubilinde : - A, H 17. pes vech-i demde yazlan sarlar ft old nular kelm old : - H 18. pes srr ahir old : - H ; da peyamber a.s. eyitdi pes srr ahir old A 20. kim : ki A, N

182

25

30

35

kim emneti yodur yan ol kimseler ki emneti itrdi anu imn yodur emneti (H102b) itrdgi bilmedgidr nie ki imn on drt arfdr emnet da on drt arfdr ve da dni yodur ol kimsen ki ahdi yodur nie ki dn sekiz arfdr ahd da sekiz arfdr yan ahd bu yidi arfi a- istiv ile (N67b) sekiz a eylemek idi ahd-nme ki acerl-esvedde a tal (M108a) marlam idi ki ol acer ymetde yarla ahd-nme andan uhra gele didkleri ol yidi sardur ki a- istiv ile vech-i demde sekiz sar olur otuz iki sar otuz iki kelme-i demiyye mubilinde mhede olnmad nite ki peyamber a.s. mbrek san (A114a) iki blk eyledi yan yidi sar sekiz eyledi yan ilat knden idi kn iki arfdr inbis itse alt arf olur mans budur peyamber a.s. mbrek san iki blk eyledi her blgni blk eyledi urd bir besini anda ve bir besin olunda (H103a) eyledi yan kn adedi zerne maluz dimek olur bu bir remz idi ki gsterdi ve da peyamber a.s. eyitdi 4 yan bu ad mans budur ki benm mmetm yitmi fra ola dkelisi ehl-i cehennem ola (M108b)lar ehl-i cennet olalar ehl-i saadet ola imdi sevd- aam dem vechindeki yidi sardur anra arb itse yigirmi sekiz sar olur a- istiv ile otuz iki sar olur (N68a) 5 yigirmi sekiz kelime-i Muammedi ve otuz iki

21. itrdi : yitrdi N, M ; yitrr H 22. emneti itrdgi : emneti yitrdgi H ; yitrdgi A /itrdgi bilmedgidr : itrdgidr M 23. ol kimsen : ol kimsen H 24. yan ahd : yan Muammed M 24-25. arfi a- istiv ile sekiz a eylemek idi : arfi sekiz arf eylemek idi istiv ile : - A 25. ahd-nme ki : -A, H, N 25-28. acerl-esvedde a tal marlam idi ki ol acer ymetde yarla ahd-nme andan uhra gele didkleri ol yidi sardur ki a- istiv ile vech-i demde sekiz sar olur otuz iki sar otuz iki kelme-yi demiyye mubilinde mhede olnmad : acerl-esvedden ahd-nmen uhr istiv ile sekiz a hir olmadur A / mubilinde : mubelesinde H / gele : ide M / a- istiv : istiv M 29. san : an H / blk : pre H, N, M 30. inbis itse : inbis A ; itse N 31. mans budur : - H, N, M 31-32. peyamber a.s. mbrek san iki blk eyledi her blgini : - A / san : an H 32. blk eyledi urd : andan er blk eyledi urd A ; blk eyledi N / besini anda ve bir besin olunda : be anda ve bir be olunda H, N 33. dimek olur : didgi olurd M 34. ki gsterdi : - A, H, M 35-37. yan bu ad mans budur ki benm mmetm yitmi fra ola dkelisi ehl-i cehennem olalar ehl-i cennet olalar ehl-i saadet ola : - A / dkelisi : kllsi H, M / ehl-i cennet : ehl-i nect M 37-39. dem vechindeki yidi sardur anra arb itse yigirmi sekiz sar olur a- istiv ile otuz iki sar olur - : A / otuz iki sar olur : otuz iki olur N 36-39. yigirmi sekiz kelime-i Muammedi: kelime-i Muammedi A

183

40

45

50

55

60

kelime-i demi kend vcdnda bilmek ve bulma sevd- aam ehli olmadur ve bu yigirmi sekiz kelime-i Muammedi ve otuz iki kelime-i demi kend vcdnda bulma ve bilmek sevd- aam ehli olmadur pes 6 didgin mans bu ola Muammed a.s. bunu gibi far ile far itmi ola ir enby zerine 7 pes sevd- aam ehl-i mr cmi ola her kii ki (H103b) bu srra vf olmasa ve da kend vcdn kelime-i dem ve kelime-i tem zerine mhede itmese mr cmi olmaya (M109a) ol vat anu cumas ciz olmaya 8 pes mr cmi bilmeyince cuma drst olmaya 9 sevd- aam kelime-i demdr ve kelime-i temdr her kimse ki otuz iki kelime-i demi ve yigirmi sekiz kelime-i temi kend yzinde mektb u mesr mhede itse anu gibi kiiye dem dimek d olur ve eger kelime-i demi ve kelime-i temi kend vcdnda mhede itmese ve iidp tad itmese dv-i recm olur yan aretden srilmi olur 10 ( A114b) ( N68b) kitb- merm demdr 11 dem ve avv vechidr indallah bitdr ol kimseler ki Deccl lekeridr bu aya inanmazlar ve tad (H104a) itmezler zmresinden olurlar her kii ki sevd- aam kend vcdnda bulsa sevd- aam olur ve da mr (M109b) cmi olur ve da Mehd-i ibz-zamnu alemi dibinde opm olur vat ki ilmini bilse ki nedr Mehd lekerinden olur yzi a olur ve arf erenlerinden olur 21 ve da bil ki

40-41. ve otuz iki kelime-i dem kend vcdnda bilmek ve bulma sevd- aam ehli olmadur : ve kelime-i dem bilmek ve bulma ehl-i sevd olmadur A / 41-42. ve bu yigirmi sekiz kelime-i Muammedi ve otuz iki kelime-i demi kend vcdnda : -A,H,N 42. bulma ve bilmek sevd- aam ehli olmadur : bulma ve bilmek ehl-i sevd olmadur : A,H,N 43. bu ola : budur A 44. itmi ola : itdi A 47. ciz olmaya : ciz olmaz H 48-49. sevd- aam kelime-i demdr ve kelime-i temdr : - A 49-53. her kimse ki otuz iki kelime-yi demi ve yigirmi sekiz kelime-yi temi kend yzinde mektb ve mesr mhede itse anu gibi kiiye dem dimek d olur ve eger kelime-i demi ve kelime-i temi kend vcdnda mhede itmese ve iidp tad itmese dv-i recm olur yan aretden srilmi olur : her kimse ki bu mekrt be-tamm mhede itse aa dem dimek ddur itmese ve iitse tad itmese dv-i recm olur yan aretden savrlm olur A 55. dem ve avv vechidr : - A, H 55-56. ol kimseler ki : unlar ki N 56. aya inanmazlar ve : ay aytmazlar A 57. zmresinden olurlar : - H, M ; olurlar A / kend vcdnda : kendde A, H, M 58-59. Mehd-i ibz-zamnu : ibz-zamnu A, N 59. dibinde opm : altnda opm A, M /bilse ki nedr : bilse H, N, M 60. yzi a : ya a A ; yzi a M 61. bil ki : - A, H

184

65

70

75

80

arf cemi-i rfdr rf man-i luvsi tc- ors ve yel-i esbdr ki a- istivda vi olmdur murd arfdan a- istiv srrn mhede iden ricldr nite ki aret-i risletden ba ab ordlar eyitdiler ki f a nedr didiler eyitdi ki didi yan ol bir adur Mekkede didi ehl-i tald (A115a) mass ta andlar (N69a) peyamber kend vcd idi bilmediler ki f a didgi Muammed a.s. kendsidr (H104b) imdi ne vechle Muammed a.s. f old an ehl-i tevl bilr Falullah- feyyu abndan (M110) imdi bil ki f adedde yzdr Muammede a.s. yigirmi sekiz arf ki geldi ez-ry- ismiyyet yitmi ikidr ez-ry- msemm yigirmi sekizdr yz olur Muammede anun f dinildi her kii ki a- istivy kendde ve cmle kintda mhede itdi arf erlerinden old ve ill fel ve eger bu emneti nu- demdr itrse yan bilmese ve iidp tad itmese anu yzi ara olur ve Deccl lekerinden olur 13 mans budur indallah ve da basnu ellerine a biti basnu ellerine ara biti vireler 14 yan ellerindeki yigirmi sekiz kitbet ve otuz iki kitbet mhede itmek aab- yemn olmadur ve ademi mhede itmek ab- iml olmadur (H105a) 15 ( M110b) 61 bu yet-i ilhden malm old ki her kimse ki kitbn osa (N69b) aab-

62. man- luvyesi : mans H, N, M 63. a- istivda : a- istivya ve a- istivda A 64. aret-i risletden : resl a.s. A / ab : - N / f a : af A 65. adur : dadur N 66. andlar : and H /peyamber kend vcd idi : - A 66-67. peyamber kend vcd idi bilmediler ki f a didgi Muammed a.s. kendsidr : bilmediler ki a didgi kend vcd idi A 67-71. imdi ne vechle Muammed a.s. f old an ehl-i tevl bilr Falullah- feyyu abndan imdi bil ki f adedde yzdr Muammede a.s. yigirmi sekiz arf ki geldi ezry- ismiyyet yitmi ikidr ez-ry- msemm yigirmi sekizdr yz olur Muammede anun f dinildi : - A Muammede : Muammed N / dinildi : idi N / Muammede anun f dinildi : Muammede af anun didiler M 72. kendde ve : - H, N, M / cmle : mecm M/ arf erlerinden : ehl-i arf A 73-75. ve eger bu emneti nu- demdr itrse yan bilmese ve iidp tad itmese anu yzi ara olur ve Deccl lekerinden olur mans budur ndallah : A / itrse : yitrse M / lekerinden : lekeri M 75. a biti : a biti A, M ; a bitik N 75-76. basnu ellerine ara biti : basna ara biti H, N 76. - : M 77. yigirmi sekiz kitbet ve otuz iki kitbet : yigirmi sekiz ve otuz iki kitbet A ; yigirmi sekiz kitbeti ve otuz iki H 78. aab- yemn : yemn H / ve ademi mhede itmek ab- iml olmadur : - A 79. - : H, N, M 80. her kimse ki : - A / kitbn : kitbetni H

185

yemndr ve her kimse ki omasa aab- imldr iy lib-i esrr- ilh ve aky- n-mtenh ab- yemn anlardur ki kitblarn odlar a ehli oldlar anlar ki omadlar ol ehl oldlar oyanlaru yzleri a ve ellerinde bitileri a old omayanlaru yzleri ara ve ellerinde bitileri ara old 85 badezn kiblarn omayanlaru anda a tal buyurd ki 17 yan tevd bilmeyen mrikler boyunlarn urn ve da barmalarn urn dir anun ki yzleri kitblarn ve elleri kitblarn bilmediler 18 l (A115b) itmediler pes dem kitb- n u kelm- l old ve Muaf kitb- mit kelm- l old (M11a) 90 kelm- nu (H105b) perestii aret-i aadiyyete kelm- mit adedince old yle ki on yidi rekat alt- aar be-km talb ve on bir rekat alt- sefer be-km ayr- talb yigirmi sekiz rekat namz olur yigirmi sekiz kelime-i ilh mubilinde ki ilm- vech-i dem temdr ve da aret-i rislet a.s. mirc gicesi aret-i aadiyyeti yigirmi sekiz sar ile grdi ki ol 95 yigirmi sekiz saru al yididr beyt (N70a) / her sar drt nrdan mrekkebdr od u yel topra u udan pes yidi od u yidi yel yidi topra u yidi u drt yidi yigirmi sekiz olur urnu urf adedince old pes urn dem vechinde ond ki didgin mans bu ola iy lib-i esrr- ilh 100 bil ki mirc gicesi aret-i aadiyyet aret-i rislete sidretl-mntehda emred retinde grindi ol ret fal idi ki il mertebesinde bir nr idi vat ki (H106a) ol bir nr ki ayr- massdur uhr (A116a) itse elbette yidi sar ile uhr ider anun seb-i semavt didi ve ar da

81-82. iy lib-i esrr- ilh ve aky- n-mtenh ab- yemn anlardur ki kitblarn : A / kitblarn : kitbetlerin H 82-83. odlar a ehli oldlar anlar ki omadlar ol ehl oldlar : - A 83. a : a A,M 84. ve ellerinde bitileri : - A ; ve ellerinde bitikleri N / a old : - A ; a old M/ yzleri ara ve ellerinde bitileri ara old : bitileri ve yzleri ara old A / bitileri : bitikleri N 85. omayanlaru : omayanlar A / anda : -M 86. bilmeyen mrikler : bilmeyenlern H, N, M 86-87. boyunlarn urun ve dah barmalarn urn dir : boyunlarn ve barmalarn urn A / barmalarn : parmalarn H 87. anun ki : zr A /yzleri kitblarn ve elleri kitblarn : - A ; yzleri kitbetin ve elleri kitbetin H, M 88. - : A, M 91-93. yle ki on yidi rekat alt- aar ... ilm- vech-i dem temdr : - A 93-94. aret-i rislet a.s. : resl a.s. A 94. gicesi : gicesinde H 95. beyt : - A, H, M 96-97. od u yil topra u udan pes yidi od u yidi yil yidi topra u yidi u : - A ; od yil u obradur pes yidi od u yidi yil yidi u ve yidi opradur H 98. unu urf adedince old : - H 99. - : M 100. mirc : -M / aret-i aadiyyet : - H, N, M 101. grindi : grdi H, N, M / ol ret : - H, N

186

105

110

115

120

125

130

yidi didi ve ilmi da yidi didi ve kevkeb-i seyyreleri ve Muaf da yidi didi ve Ftiatl-kitb da yidi yet old ve deizler da yidi old ve da mn kelimesi ki dur yidi kelime old badezn ol Fal- mula mertebe-i lhtdan nst mertebesine uhr itdi yan lem-i icmlden lem-i tafle ve lem-i muladan lem-i muayyede ve lem-i mcerredtdan (N70b) lem-i mrekkebta geldi ki 19 20 ( M112a) Fal- mula lhtdan nsta geldi istiv srrn fet eyledi 21 22 didi irl-emr kendsi (H106b) urn isb eyledi ve da 23 yan lisnu tark itme y Muammed tacl idevn bizm zermizedr (A116b) urnu cem eylemek ve oma aan ki orsz ittib ile ol urna andan ora beyn bizm zerimizedr didi imdi mddet indr t bilesin ki Fallullah uhr itdi on yidi mukemt ve on bir mtebiht cem eyledi on yidi alt- aar ve on bir alt- seferi anu adedince od andan ora dem vechinde okd ve andan beyn eyledi (M112b) andan ora 24 kmiyle geldi istiv (N71a) srrn fet eyledi mecm- ben demde ve ayvntda ve dnelerde ve deizdeki ballarda ve gkde uan ularda ve cem-i evrk u ecrda hejdeh hezr lemde r- mstam gsterdi ki 25( H107a) her yirde ki a- istiv vardur ol dem vechi mubilindedr ki dem vechi istiv ile otuz iki sar olur otuz iki nu- dem mubilinde ve namz da on yidi rekat aarda ve on bi rekat cuma gninde fardur rz- heftmdr 26 alt gnde on yidi rekat namz lnur ve yidinci gn cuma gnidr on bi rekat lnur vat ki on yidi ile on bii cem idesin otuz iki rekat namz olur be-km otuz iki (M113a) nu- dem

104. ve ilmi da yidi didi : - H / ve kevkeb-i seyyreleri : - H, N 105. ve deizler da yidi old : - A 108-109. lem-i mcerredtdan lem-i mrekkebta : - A 109. geldi ki : uhr itdi ki A, M 111. - : A / nsta : -M 113. urn : - A, H, M 115. idevn : ideyin M 116. urnu : urn N 116-117. ol urana andan ora beyn bizm zerimizedr didi : - A / beyn : - H 118-119. on yidi alt- aar ve on bir alt- seferi : alt- aar ve alt- seferi A 120. : A, H 121. kmiyle : kelmyla A 122-123. mecm- ben demde ve ayvntda ve dnelerde ve deizdeki ballarda ve gkde uan ularda ve cem-i evrk u ecrda : - A 124. : gsterdi ki M 126-130. ve namz da on yidi ...................... otuz iki nu- dem : - A, N / vat ki on yidi ile on bii cem idesin otuz iki rekat namz olur : Bu blm M nshasnda be-km ksmndan sonra verilmitir.

187

135

140

145

150

mubilinde ve da dem vechin otuz iki sar mubilinde old ki ret-i dem uretullahdur ve ret-i ramndur 27 ve da dem vechi ble-i adr ve da ble-i meliketullahdur ki 28 yetinden tri farla snnet otuz iki rekat old on yidi rekat far ve on bi snnet (H107b) her gn lnur ble-i a adedince namzdur ki imm- dem muladur ve dem-i mula otuz iki kelime-i lhtiyye-i ezelyyetiye-i ebedyyetiye-i faliyyetiyedr pes bir kii ki kend zamn immn bilmese Allah bilmemi olur ki 29 iy lib-i esrr- ilh bil ki kelmullah iinde a tal emnet ki ikr itdi ol emnet kend nun bilmekdr (M113b) ki otuz iki kelime-i dem nudur ve yzndeki sarn bilmekdr ki istiv srr yigirmi sekizdr istiv ile otuz ikidr peyamber a.s. eyitdi imn yodur ol kimsen ki emneti yodur didi yan ol on drt sar mhede itmek emneti yi itmemekdr ki emnet on drt arfdr kinyetdr dem vechindeki on drt sardan ki maalli ile yigirmi sekiz olur yigirmi sekiz nu- dem mubilinde her kii ki on drt sar vech-i demde mhede itmedi ve da ki nun bilmedi emneti yi eyledi pes in old (H108a)30( A117a) pes ol sebebden 31 old yan ulmtda ald tald-i ulmtdan al olmad chil old mabdn bilmedi 32 yan Allah tal chili sevmez dimek olur zr ki kend nefsini bilmedi eger kend nefsini bilse yigirmi sekiz (M114a) kiabeti

131-134. mubilinde ve da dem vechin . ve da ble-i meliketullahdur ki:-A, N / ret-i dem : dem M 134. - : N ; - : A 134-135. yetinden tri farla snnet otuz iki rekat old : - N bu sebebden otuz iki rekat old H, M 135-136. on yidi rekat far ve on be snnet her gn lnur ble-i a adedince namzdur ki : - A, N ; yidi far ve on bi snnet her gn lnur M 136. imm- : - N 136-138. dem muladur ve dem-i mula otuz iki kelime-i lhtyye-i ezelyyetiye-i ebedyyetiye-i faliyyetiyedr : - N / faliyyetiyedr : - A 138-139. bir kii ki kend zamn immn bilmese Allah bilmemi olur ki - : A, N / bir kii : her kii M 139-141. iy lib-i esrr- ilh bil ki kelmullah iinde a tal emnet ki ikr itdi ol emnet kend nun bilmekdr ki otuz iki kelime-i dem nudur ve yzndeki sarn bilmekdr : N 142-147. ki istiv srr yigirmi sekizdr .................... mhede itmedi ve da ki nun : N / emnet on drt arfdr kinyetdr : -A,H 147. bilmedi : - N ;bilmeyen A 147-148. emneti yi eyledi pes in old pes : - N 148. ol sebebden : - A, N 148-151. old yan ulmtda ald tald-i ulmtdan al olmad chil old mabdn bilmedi yan Allah tal chili sevmez dimek olur zr ki kend nefsini : - N 151. bilmedi eger kend nefsini : - A, N / bilse yigirmi sekiz kiabeti :-N

188

155

160

165

170

ve otuz iki kitbeti kend nefsinde aynel-yan mhede ider idi yzi a olurd ve bitisi a olurd ve b-dest yirleri a olurd ki iki el ve iki aya ve bir yzdr nr olurd yle ki aret-i rislet a.s. buyurd ki benm mmetim urrel-muaccileyn ola yan b-dest yirleri yzi a ola ger alan mmetimden seile didi yan kelime ve kelm mubilinde ola dimek olur ki istivya mubildr nr kelimedr ve ar kinyetdr beden-i vcd- demden ve yarlduu a- istiv srrdur ve eger nefsini byle bilmese ve bu kitbetleri (H108b) nefsinde mhede itmese yzi ara ve bitisi ara ve b-dest yirleri nr omaya bil ki ulmet ola iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i n-mtenh bil ki ak tal kelm- adm iinde vad eyledi ve buyurd ki ( M114b) ( A117b) 33 yan dimek olur ki gelicek zamnda gsterevz ytmz marda ve maribde gklerde ve yirlerde ve da ben dem nefsinde gsterevz dimek olur imdi bil ki yt didgi yigirmi sekiz kelime-i Muammediyye ve otuz iki kelime-i demiyyedr ki mar yz altm ve marib hem yz altmdur ems iki gn bir yirden omaz ve iki gn bir yirden olanmaz bil ki her gn bir yirden oar ve her gn bir yirden olanur pes yz seksen gn uzanur ve yz seksen gn (N71a) alur yz altm gn olur ve da gkdeki felekl-burc ki 34 on iki burcdur her bir burc otuz derecedr yz altm derece olur alt kez altm olur (H109a) her altm masmdur yigirmi sekiz ve otuz ikiye pes alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki old ve da vcd- demde yz altm (M115a) mafal vardur ki yz altm pre stndur ki mebde gelr ki aret-i rislet a.s.

152. ve otuz iki kitbeti : - N ; bilse yigirmi sekiz kiabeti A 152-153. kend nefsinde aynel-yan mhede ider idi yzi a olurd ve bitisi a olurd ve b-dest yirleri : - N 153. yirleri a olurd ki : - A, N, M 153-155. iki el ve iki aya ve bir yzdr nr olurd yle ki aret-i rislet a.s. buyurd ki benim mmetim urrel-muaccileyn ola yan b-dest yerleri : - N 155. yzi a ola : - N ; nr ola H, M 155-156. geri alan mmetimden seile didi : - N ; ve alan mmetden seile didi H 156-157. yan kelime ve kelm mubilinde ola dimek olur ki istivya mubildr nr kelimedr ve ar kinyetdr : - N 158. beden-i vcd- demden ve yarldu a- istiv srrdur : - N 158-159. ve eger nefsini byle bilmese ve bu kitbetleri nefsinde mhede itmese : - A 160. bitisi : bitigi N 161. ve kelime-yi n-mtenh : - H, N, M 162-163. - : H, N, M 165-166. kelime-i Muammediyye : kelime-i Muammed A 168. bil ki her gn bir yirden oar ve her gn bir yirden olanur : - A 169. uzanur : uzalur H 169-170. yz altm gn olur : - A, H 170-171. her bir burc : - N 171-172. alt kez altm olur (H109a) her altm masmdur yigirmi sekiz ve otuz ikiye : - A 174. aret-i rislet a.s. : aret-i resl a.s. A

189

175 buyurmdur nki stn- dem yz altm smet old post u sekr amar u gt n ve her birisi yz altm masmdur her yz altm alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki olur imdi alt kez (A118a) altmu bi altm tekrrdur ald bir altm 35 yan dem l altm ardur bn leminde yan yigirmi 180 sekiz kelime-i tem ki aat-i Muammediyyedr ve otuz iki kelime ki aat-i demiyyedr hir olur anun dem ilatinde yigirmi sekiz sar ve otuz iki sar mesrdur 36 vech-i demden (M115b) ve avvdan (N72a) kinyetdr

177. alt kez otuz iki : otuz iki A / bi altm : - A 179-180. yigirmi sekiz : - H 182-183. vech-i demden ve avvdan kinyetdr : - A 183. ve avvdan : -M / - : A,H,N

190

33/Ahzb: 72. Benzer bir rivayet iin bkz: Ahmed b. Hanbel, Msned, IV/96. 3 Ahmed b. Hanbel, Msned, III/ 135, 154, 210, 251. 4 Ahmed b. Hanbel, Msned, II/222, III/145; Ebu Davud, Snen, K. Sunne,1; et-Tirmiz, Sahh, K.mn,18, bn Mce, Snen, K.Fiten,17. 5 bn Mce, Snen, K.Fiten, 8; Ahmed b. Hanbel, IV/278,357,383. 6 el-Acln, age, II/87. 7 el-Acln, age, II/87. 8 el-Mevsl, el-htiyr, cz:I ,82 ; bn Hacer, Fethl-Br, II/457. 9 bn Mce, Snen, K.Fiten, 8; Ahmed b. Hanbel, IV/278,357,383. 10 83/Mutaffifn:20-21. 11 52/Tr:2-3. 12 7/Arf: 46. 13 3/l-i mrn:106. 14 56/Vka:8-9. 15 17/sr:71. 16 56/Vka:41. 17 8/Enfl:12. 18 el-Acln, Keful-Haf , II/262. 19 5/Mide:52. 20 2/Bakara:210. 21 13/Rad:40. 22 48/Fetih:1. 23 75/Kymet:16-17-18-19. 24 5/Mide:52. 25 11/Hd:56. 26 7/Arf:54. 27 el-Buhr, K. stizn, 1; el-Acln, Keful-Haf , I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315, 323, 434. 28 2/Bakara:34. 29 Benzer bir rivayet iin bkz: Ahmed b. Hanbel, Msned, IV/96. 30 8/Enfl:58. 31 33/Ahzb:72. 32 8/Enfl:58. 33 41/Fussilet:53. 34 85/Brc:1. 35 el-Acln, Keful-Haf, I/379. 36 52/Tr:1-2-3.
2

191

el-Bbt-tsi aere fl-acc vel-umre ve-avf vel-al ve srril-acerilesved

yan accuz ve umrezi tamm id dimekdr imdi yidi 5 avf- acc yidi u- mmiyye mubilindedr ki r mje her d ebr u my serdr ve yidi da avf- umre yidi u- vech-i dem mubilindedr ki iki r ve iki burun iinde ve iki da yuaru uada ve bir da aaa uada ki aa anfete dirler on drt avf old on drt sar- vech-i dem mubilinde yidi da avf- kudm snnetdr ve yidi da avf- ved snnetdr on drt 10 avf olur on drt uu elv mubilindedr pes yigirmi sekiz avf- ac yigirmi sekiz sar- vech-i dem mubilindedr yigirmi sekiz sar- vech-i dem yigirmi sekiz kelime (M116a) mubilindedr evvel avf- udm ora ac ve umre ve ved ve da avfda yigirmi sekiz kez acerl-esvedi pmek gerekdr anun kim acerl-esved yidi u- mmiyen aldur anu 15 (A118b) mubilindedr ve da (H110a) ol acerl-esvedden ibtid eyledikleri oldur ki ecerl-esved ol yidi u- ilh mubilindedr ol yidi u- ilh aldan remzdr ve da peyamber a.s. eyitdi ki acerl-esved iki gzi ola gre ve bir dili ola syleye didi 2 kinyetdr (N72b) demden ve andan ora eyitdi ki ymetde acerl-esved 20 a ola ol ahd-nme andan hir ola didi ahd-nme bu acerdedr didi kinyetdr demden ki dem geldi vechini yard a- istiv srrn vechinde gsterdi yigirmi sekiz sarndan otuz iki sar uhra getrdi ol ahd-nmen srr budur andan ora yidi kez say itmek gerekdr yidi u- mmiye mubilinde andan ora Arafta (M116b) varma gerekdr ki dem avvy

3. accuz ve umrezi tamm id dimekdr : - A 5. avf- umre : umre A 6. ve yidi : -M 7. uada : dudada H / sar- vech-i dem : sar- vech A 8. anfete : anfua M / on drt : on M 9. snnetdr ve yidi da avf- ved : ved M 10-11. avf- ac : sar A / yigirmi sekiz sar- vech-i dem mubilindedr : - A 11-12. yigirmi sekiz sar- vech-i dem yigirmi sekiz kelime mubilindedr : - N 12-13. evvel avf- udm ora ac ve umre ve ved : - A, H, M 13-15. ve da avfda yigirmi sekiz kez acerl-esvedi pmek gerekdr anun kim acerlesved yidi u- mmiyen aldur anu mubilindedr : - N 15-17. ve da ol acerl-esvedden ibtid eyledikleri oldur ki ecerl-esved ol yidi u- ilhi mubilindedr ol yidi u- ilh aldan remzdr : - A ; ve da ol acerl-esvedden ibtid eyledikleri ol yidi u- ilh aldan remzdr H, M 17. eyitdi ki : eydr ki N 18-19. kinyetdr demden : - A 20. ahd-nme andan : andan ahd-nme N / ahd-nme bu acerdedr didi : - A; bu acerdedr didi M 21. vechini yard a- istiv srrn vechinde gsterdi : vechini a- istiv srr zerine yard A 22. uhra getrdi : gsterdi A

192

25 anda buld andan beynel-alemnden sratle gemek gerekdr ki a- istivya dellet ider yan a- istivy bilmek srat id dimekdr andan Minya gelmek gerekdr ve andan ba yletmek gerekdr anun kim dem ba mevidr ki ba (H110b) kitbetin ns lma gerekdr yan lisn- l ile ba yiridr dimekdr andan ora cmde atma gerek evvel Minya geldgi gn 30 yidi a atma gerek eyna yan yidi sar- avvy bilmemek eyn mertebesidr yan yidi kelime-i cehliyye-i ulmniyyeyi kendden atma ve gidermekdr badezn eyna a atma yirde va itdgi ikmet-i ilh budur ki her yirde yidier a (N73a) atlur yidi yigirmi bir a olur vech-i avv yigirmi bir kitbetdr yan ol yigirmi bir kitbeti bilmemek eyn 35 mertebesidr yan ol mertebeyi kendden gidermekdr cmde yirde va oldunu srr budur andan ora bu (M117a) yirde (A119a) ki a atlur gnde yigirmi bir a atlur gnde altm a olur ol yidi a ki ol geldgi gnde atmdur anula yitmi a olur srr budur ki yigirmi sekiz kelime-i Muammediyye ki al- kelm- admdr inbis itse ez-ry- ismiyyet yitmi 40 iki (H111a) olur kfla nn madardr madardan ayr yitmi alur yan yitmi kelime-i cehliyye kendden gidermekdr her kii ki acca vard bu srlar bilmedi al naarnda c olur indallah c olmaz her kii ki varmadn bu srlara vf olsa ve fehm itse ol kii indallah c-y a old indallahilal olmaz zr ki acca varmadan murd bu ileri ilemekden mad ll 45 srrn bilmekdr ve fehm itmekdr ves-selm

25. sratle gemek : geemek A 26. dellet ider : dellet eyler M/yan a- istivy bilmek srat id dimekdr : - A 27. gerekdrgerekdr : gerekgerek M 28. gerekdr : - A; gerek M 29. cmde : acer H / geldgi : geldi H 30. eyna : - H 31. kelime-i cehliyye-i ulmniyyeyi : kelime-i ulmniyyeyi A 31-32. atma ve gidermekdr : atmadur A, N, M 32. itdgi : itdi H ; itmegi N / ikmet-i ilh : kelime-i ilh M 33. yidi : gnde A / a olur : olur A, N 35. cmde : acer H / va : - A, H, M 36. oldunu : olmau M 37. gnde yigirmi bir a atlur : - N / geldgi : geldi H 38. yitmi a olur : yitmi olur H / srr budur : - A 39. kelm- admdr : kelmdur A 40. madardan ayr : - A / yitmi alur : alur H 42. olur : old H, N, M / indallah ac olmaz : indallah olmad H, N, M / varmadn : vard H / srlara : - N 43. olsa : old H, N, M / itse : itdi H, N, M / ol kii indallah c-y a old : - A 44. olmaz : olmad H, N, M / acca : - A, N, M /bu ileri ilemekden mad ll : - A / mad : -M 45. bilmekdr : bilmek H, N / ves-selm : - H, N

193

1 2

2/Bakara:196. bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336.

194

El-Bbu rn f haati kefis-s 1 ( M117b) iy lib-i esrr- ilh ve aky- kelime-i 5 n-mtenh bu kelm- adm mans dimek olur ki ol gn ki s ala cem-i lem secdeye davet olna secde idemeyenler oralar pes scd itmedikleri (N73b) in (H111b) bunlara bir meellet li ola yan Allah atnda r u ar olalar yan dem sndan kef-i icb ola ez-ry- tevl yan yigirmi sekiz mafal dem iki ayanda hir ola (A119b) drt opular 10 ile otuz iki ola otuz iki nuk- dem mubilinde ol gn ki bu sr hir ola ol kimseler ki vemh ile mevhm ile peresti iderlerdi ve da tald-i ulmtda almlar idi anlar tad idemeyeler pes scd itmemi olalar ve da adan ir itmi olalar 2 unlar ki Allah ta zerine bilmilerdr ki 3 srrna 15 irimilerdr anlar scd (M118a) eyleyeler ve mabl-i aret olalar iy lib-i esrr- ilh bu adi mebide aleb eyle ki a tal cem alya eyide her kii apdu Terisi atna varsun diye ir n nevbet mualere irie a tal kendyi dem retinde anlara tecell (H112a) eyleye badezn aret-i aadiyyet eyide iy aly benmle siz arauzda enbiy lisnndan 20 hi nin yo myd ki ol nin ile beni bilesz badezn aly eyideler ki bel bizm ninmz lisn- enbiydan ol idi ki a tal ardan kend sn arda dkeli mminler ol (N74a) sa secde eyleyeler ki ol s a tel kelm- adm iinde ikr itmidr 4 s- tenvn tamden ibretdr an-bade iindr muczavat iindr yan ol 1

3. - : N 4. ve aky- : - A, N 4-5. iy lib-i esrr- ilh ve aky- kelime-i n-mtenh : iy lib-i esrr- kelime-i ilh ve lim-i n-mtenh M 6. idemeyenler : itmeyenler N; idemeyeler M / pes : - A 7. Allah : - N 9. iki ayanda : ayanda H, N, M / opular : opular H 10. ola otuz iki : - H / nuk- dem mubilinde : kelime-i ilh mubilinde N / bu srr : bu sz M 11. vemh ile mevhm ile : mevhm ile A ; vehm ile N ; mevhma M / tald-i ulmtda : taldde almlar N 14. srrna : - H 16. cem : - A, H 17. irie : irise N 18. dem retinde anlara : vech-i dem anlara A ; dem retinde H 19. lisnndan : ninndan H, N 20. hi nin : lisn M / bilesz: bulasuz M / badezn : -M 21. lisn- enbiydan : enbiydan H, N 22. eyleyeler : eylediler N 23. - : M 24. tenvn tamden ibretdr : tenvn tamdr A

195

25 gn ki icb s- aamdan ala al secdeye davet olna anlar ki Allah bir ta (A120a) ile bilmilerdr nki ol s ardan greler (M118b) secde eyleyeler anlar ki tald ile ve vze ile peresti iderler idi anlaru aralarnu stn yek-pre ola secde idemeyeler 5 s ol kimsen sdur ki vechin ilati ki Kabedendr ve da ismi 30 Kabe onlmdur dem kabndan tri (H112b) onlmdur ki namzda yzi ol mama tevecch itmekde murd kabn asl itmekdr egere beytullah mam- vech-i demdr amm ism-i Kabe ki ana il eylediler bu mandandur ki her ande ki vech ola andan Kabe da ola yan dem ol ist vardur ki yzlerin anu kabna mteveccih eyleyp aret-i aadiyyete 35 peresti eyleyeler 6 ve da mam- brhmde iki aya nin vardur ki (N74b) Kabe muttaldur sa ve da a tal ademini duzaa oya yan tiz ola bir zamn gele cehennem zerine ki dibinde ukerdimesi biter (M119a) didkleri bu mandur ve da ol s- aama secde eyleyenler bilrler ki otuz iki rekat 40 namzda otuz iki ymdur ve otuz iki rtdur ve otuz iki rkdur ve otuz iki scddur ve otuz iki yine ymdur ve otuz iki scddur ve otuz iki uddur ve yine scd mulefet-i eyn nki deme secde itmedi kfir old ol dem ki mescd- melikedr ol (A120b) fn zil (H113a) olmaz ve yo olmaz ki ret-i adur bu dem ki fn zildr bulalar mehir-i demdr ve mecz- 45 demdr ve mirt- demdr

25. olna : ola N 27-28. aralarnu stn : aralar A 28. - : M 29. vechin ilati ki : vechin ki A, H, M / ismi : -M 30. dem kabndan tri onlmdur . M /tri onlmdur : ibretdr N 31. itmekde : itmek A / murd : - N, M / itmekdr : itmek gerekdr H, N, M 32. mam- vech-i demdr amm ism-i Kabe ki ana il eylediler : mam- ism-i Kabe ki ilk eylediler H / vech-i demdr : vechdr M 35. eyleyeler . eylerler A 37. ve da a tel ademini duzaa oya: -M/ duzaa oya : duzau zerine oya H ; duzau iine oya N 37-38. yan tiz ola bir zamn gele cehennem zerine ki dibinde ukerdemesi biter didkleri bu mandur : duzada cer-i cr bite didkleri bu mandur A 38. ukerdemesi : sukerdemesi N 38-39. biter didkleri bu mandur : bite ve da a tal ademini duzau dibinde sukerdemesi bite bu manyadur M 39. bilrler ki : bileler ki N 40. namzda : altda A ; namza H 40-41. otuz iki ymdur ve otuz iki rtdur ve otuz iki rkdur ve otuz iki scddur ve : - H, N 41. yine : - H, N / ve otuz iki scddur : - A 43. mescd- : scd- A 43-44. yo olmaz ki ret-i adur bu dem fn zildr : - A 44-45. mehir-i demdr ve mecz- demdr ve mirt- demdr : hir-i demdr ve mehir-i demdr A 45. mirt- demdr : mrekkeb-i demdr N / - : A

196

ve da her gnde on yidi rekat far ve on bi rekat snnet lnur yle ki iki rekat fara ubda ve drt rekat fara uhrda ve drt rekat arda ve rekat maribde ve drt ida on yidi far olur ve snnetler da iki rekat ubda alt rekat uhrda ve iki rekat maribde ve iki da badl-ida ve 50 (M119b) da vitr on bi rekat olur ve ar snneti ve i snneti mekkid degildr her gnde (N75a) otuz iki rekat namz dem vechin u ve sur mubilinde elbette lma gerekdr her abd-i mkellif ki imn ehli ola 7 yan otuz iki rekat namz otuz iki sar- vech-i dem mubilinde ve otuz iki sar- vech-i dem otuz iki nuk- dem (H113b) 55 mubilinde otuz iki nu- dem otuz iki kelime-i ilhyye ezelyye ebedyye lhtiyye mcerrediyye faliyye ayr- mer ve ayr- mass mubilindedr ki fl-aa bir nrdur lht mertebesinde ki meyi aa vcd- mula dirler anrlar sebebi ile grnse nst dirler mertebe-i nst mertebe-i ilatdr ve lem-i ddur ve lem-i aczdr ves-selm

46. on bi rekat snnet : on yidi rekat snnet M 47. ubda : ubdur N / uhrda : uhrdur N; uhrda M 47-48. arda ve rekat maribde ve drt ida on yidi far olur : ardur ve rekat fara maribdr ve drt rekat fara idur on yidi far old N 49. ubda : fecrde A / uhrda : uhrda M / iki rekat : iki M 51. namz : alt A 54. otuz iki sar- vech-i dem otuz iki nuk- dem mubilinde : - N 55. nu- dem : nu H, N, M 56. ayr- mer : - N 57. aa : - H, M ; ve A 59. ves-selm : - H, N

197

68/Kalem:42-43. 9/Tevbe:76 3 el-Buhr, K. stizn, 1; el-Acln, Keful-Haf , I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315, 323, 434. 4 68/Kalem:42. 5 68/Kalem:42-43. 6 2/Bakara:125. 7 2/Bakara:286.
2

198

el-Bbl-d vel-rn f tevdil-urf iy lib-i esrr- ilh her gh ki (A121a) a- naar eylese otuz iki urfu retinden ki ilm-i kelimedr ol vat otuz iki (M120a) kelime gresin ki 5 ibretdr il-ir ki mcerred gresin ve eklden ve retden ve peykerden ve heyetden ve ldan ve ardan ve umdan mnezzehdr ve da mecm kend tnda ales-seviyye gresin ki anlarda m ve mstabel ve l yodur aret-i melik mtal u pdih- lem-yezel l-yezel ft- admidr ve t- midr ve badezn bu otuz iki kelime-i mcerrede 10 (H114a) ann ile ve taavvur ile ve taayyl ile ve tevehhm ile mnasm olmazlar aret-i aadiyyet (N75b) tyla imdr -i ems gibi ki ems ile nu aati birdr ve rubet gibi uyla ve odu arreti gibi odla ve da bu otuz iki kelime-i lhtiyye-i mcerrede gibi mudr m-kn u m-yekn ve iki cihna mudr ezel ve ebeddr ki l-yemtdur nki bir nefs-i kmil-i 15 dem ve ud-ins kim kend ilatini otuz iki kelime-i ilhn ilmi grdi ve da kend ftn bu otuz iki kelime-i ilhn ilmi mhede itdi anu gibi kii mam- vulata irdi ki mamna (M120b) iridi ve da aret-i aadiyyet tna ve ftna vl old 1 anu gibi kii ki bunu gibi mama iridi nin bu yeti omaya kim 20 (A121b) 2 yle ki otuz iki kelimeyi bildi kend ftnda buld ol otuz iki kelime hezrn hezr (H114b) lmn u ri retinde ki lmn u ri anlaru mahardur tecell eyler ol ekl ile ve da ol otuz iki kelime kendyi asen retinde ki dem

3. a- naar : naar M / eylese : itse N / urfu : arf N 4. ilm-i kelimedr : lem-i kelimedr A ; ilm-i klldr N /kelime : kelime-i ilh A, M 5. il-ir : - A ; il H 6. mnezzehdr : mnezzeh gresin A 7. ales-seviyye gresin : ales-seviyyedr H, N 8. mtal u pdih- lem-yezel l-yezel : mtal A 9. ve t- midr : - H, N, M 10. annla : farla N, M 12. aati birdr ve : - H, N, M 16. otuz iki kelime-i ilhn : otuz ikin M 17. vulata irdi ki : vulatda ki H / mamna : mamdur M 19. nin bu yeti omaya kim : nin omaya bu yeti kim N, M 21. otuz iki kelimeyi bildi kend ftnda buld : otuz iki kelimede kend ftn buld H ; otuz iki kelimeyi kend ftnda buld N, M 21. hezrn hezr : hezrn hezrn H, N 22. ol ekl ile : - A, M

199

25

30

35

40

45

retidr tat- bzrgvr zerinde ki dem addi zerindeki yigirmi sekiz ve otuz iki (N76a) ile altm ar olur ol otuz iki kelime kendyi dem retinde ki 4 mhede eyleye 5 ki cennet sekiz apus vardur yle ki emred ehl-i cennet retidr vat ki (M121a) emred retindeki yidi sar a- istiv zerne gise sekiz sar olur iki banda iki ebr ve drt da kirpik sekiz sar olur her sar drt anardan mrekkebdr otuz iki sar olur ki vechullah mhede olnur / 6 7 ( H115a) cennet ibretdr bir kelime-i ilhden ki mtemmndur ve otuz bir kelimen mansna ki anu ar 01 9 8 41 31 21 11 15 ( N76b) a tal deme ve avvya eyitdi (M121b) bir cennetde arr eyle yiy i didi (A122a) 16 nki bir kelime-i ilhn aati otuz iki kelimedr yle ki bir rekat alt mtemmndur otuz bir rekat namza ki her rekatda bir Ftia ve bir yet onur otuz iki rekat namzda otuz iki Ftia ve otuz iki yet onur 17 mans budur pes 18 yan eger bir kimse ki bir rekat namz idrk itdi tamm- namz idrk itdi (H115b) ki bunu gibi cennetde l olur ves-selm /
3

25. ile altm ar olur : ola H ; ar ola N, M 27. eyleye : ider A 28. retidr : retinde A / vat ki emred retindeki yidi sar a- istiv zerine : ki yidi a- istivy A 29-31. sekiz sar olur iki banda iki ebr ve drt da kirpik sekiz sar olur her sar drt anardan mrekkebdr otuz iki sar olur ki vechullah mhede olnur : r anarla her yidi sekiz olur otuz iki sar mhede olnur ki A 32. cennet : - H 33. otuz bir : - A 34. - : A 35. - : A / - : A 36. - : M / 36-37. - : A 38. - : A 39. alt : namz H, N, M 40. otuz bir : otuz iki A 42. - : M 42-44. yan eger bir kimse ki bir rekat namz idrk itdi tamm- namz idrk itdi ki - : A 44. ves-selm : - H, N, M 45. - : / A,H,N

200

44/Duhn:56. 35/Ftr:34-35. 3 El-Acln, Keful-Haf, I/379. 4 el-Buhr, K. stizn, 1; el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315 ,323, 434. 5 13/Rad:23. 6 13/Rad:23. 7 39/Zmer:73-74. 8 2/Bakara:1-2. 9 l-i mrn:133. 10 57/Hadd:21. 11 15/Hicr:45. 12 2/Bakara:194. 13 8/Enfl:34. 14 44/Duhn:51. 15 54/Kamer:55. 16 2/Bakara:135. 17 Mslm, Sahh, K.Msfirn, 273-274; en-Nes, es-Snen, K.ftith,37. 18 el-Buhr, Sahh, K.Mevkt, 17, 28, 29;Mslm, Sahh, K. Mescid, 161-165, Ebu Davud, Snen, K.Tahra, 60.
2

201

el-Bb-n vel-rn fs-secdeti als-s 1 iy lib-i esrr- ilh ve ay- kelime-i n-mtenh ol 5 gn ki alt dem (M122a) sndan kef-i icb olur dimek mans dem iki ademin yigirmi sekiz mafal ehr kabla otuz iki olur otuz iki kelimen almetidr ki alt (N77a) iinde scd anu adedincedr keennehu bun byle bilmek scd itmekdr mans budur eger sil sl eylese sebeb nedr ki dem iki ademin barmalar mefilini ehr 10 kabla isb eyled m (A122b) beyni isb eylemed dise cevb oldur ki kelmullahda yet-i mens vardur ki an namzda oma cizdr amm anula (H116a) amel itmek ciz degildr 2 mml-kitb Ftiadur anun mml-kitb didiler ki otuz iki kelime-i ilh adedince otuz iki rekat namzda onur ki otuz iki kelime 15 kitbu aldur hemn bu manyadur ki aret-i rislet a.s. buyurd ki ve da beytullahu ismini Kabe od (M122b) l budur ki dem vechi ve cebhesi meviidr ikmeti nedr dise cevb budur ki Kabe kinyetdr dem kabndan mam- veche Kabe ismin od 3 dem kabn tam itmek indr murd demi tam itmekdr 20 4 yan am ki tenvn s- tamdr an-bad mcvezat iindr ves-selm

3. - : A 4. kelime-i : - A, H, M 5. alt : - H, N, M / olur dimek mans : - H, N ; ola M 6-7. otuz iki kelimen almetidr ki : - A / almetidr : almetleri M 7. alt : namz H, N, M 9. dem iki ademin : dem ademin M / iki ademin barmalar mefilini ehr : barmalarn A 12. itmek : - A, H / : A 13. mml-kitb : - N / kelime-i ilh : kelime-i ilhn A 15. hemn : - A / aret-i rislet : resl A 16. ve dai beytullahu ismini Kabe : - A / od : - A ; oyd N 16-18. l budur ki dem vechi ve cebhesi mevidr ikmeti nedr dise cevb budur ki Kabe kinyetdr dem kabndan mam- veche Kabe isimin : - A / dise :-M 18. od : - A ; koyd N 18-21. dem kabn tam itmek indr murd demi tam itmekdr yan am ki tenvn s- tamdr an-bad : -A 21. mcvezat iindr ves-selm : ves-selm A ; iindr H, M / ves-selm: -M,N

202

1 2

68/Kalem:42-43. 13/Rad:38-39. 3 5/Mide:97. 4 68/Kalem:42.

203

10

15

20

(N77b) el-Bb-li vel-rn f srr- ul-ems min maribih 1 ( H116b) iy lib-i esrr- ilh ve ay- kelme-i ayr- mtenh bu ad mans budur ki tevben apus vardur ki ol apunu eni yitmi yll mesfetdr imdi ol apu kilidlenmez att ems maribden (A123a) omaynca vat ki ems (M123a) maribden oa ol vat tevbe apus kilidlenr ves-selm iy lib-i aat bil ki Ysuf a.s. eyitdi ki 2 n Ysufu atas ve anas ve arndalar Ysufa secde eylediler Ysuf eyitdi ki 3 pes malm old ki enbiyullah ftb retinde gelrler imi pes ems kinyet old demden marib kinyet old beytl-muaddesden Mekkeye Medneye nisbet beytl-muaddes araf- maribdr ki mam- ahr- demdr vat ki dem ilati srr mam- ahrdan (N78a) hir olsa ol vat ems maribden om olur imdi iy lib-i a tal ol kinyetdr uhr- Faldan ki (H117a) aret-i Fal- Yezdn ayme-i mdu nblarn ve ualarn ve arn ve ln kend vcdnda ilmn gsterdi t allyan bilesin ki ol (M123b) ems-i marib old aret-i seyyid l-ayr beyt ( / A123b) ves-selm 4 elli nb elli urf u noa isndadur elli arfle noanu al yigirmi sekiz kelimedr yigirmi sekiz kelime-i ilhn al on yidi kelimedr bu on yidi kelimen al on drt mukemtdur ki on drt u- vech-i dem

4. ay- : - A / ayr- : - N 5. mtenh : n-mtenh H, N 6. imdi ol apu : ol A / kilidlenmez : kilitlenmez M 7. ems : - H / oa : osa A 8. kilidlenr : balanur dir A; kilitlenr M 9. : H 10. arndalar : ardeleri A, M 10-11. - : H, N, M 12. kinyet old : kinyetdr H, N, M / kinyet old : kinyetdr H, N, M 13. Medneye : - A / araf- maribdr : maribdr A 15. iy lib-i a tal : iy lib-i esrr- a M 16. aret-i Fal- Yezdn : - A 18. ol ems-i marib old aret-i seyyid : ems-i marib oldur H, M ; ems maribden oma oldur N / l-ayr beyt : - A, M 19. : A / : A 20. ves-selm : - A, M 21. al : ismi A, H, M 22. on yidi kelimedr bu on yidi kelimen al : - A, N 23. on drt u- vech-i dem : -H

204

25

30

35

40

45

mubilindedr dun kinyetdr dem vechindeki siyh ulardan ki vech-i demdr bil ki dem vechi sevdndan aam sevd yodur 6 da bu man zernedr badezn ol on drt mukemtu da al yididr yidi u- mmiye mubilindedr ki acerlesved anu im mamdur (H117b) (M124a) 7 ( N78b) iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i ay- nmtenh bil ki bu yet mans dimek olur ki y Muammed ol gn ki sen Rabbn ba yt gele ol gn hi kimseye mn menfaat eylemeye imdi iy lib-i a tal bil ki yt dimek almet dimekdr almet otuz iki kelime-i ilhdr ki aret-i rislet a.s.a yigirmi sekiz kelimesi (A124a) geldi yan yigirmi sekiz yt geldi drt yt da alm idi ki ol drt kelime-i ilhiyye-i demiyyedr mevf idi Falullahu uhrna vat ki ol ba yt hir olsa vcd- demde bil ki arem yiri yarlup dbbet urc itmek ol gndr ve nzl- s ol gndr ve ul-ems ol gndr ki bunlar er- satdr eger sil sl itse ki ftb maribden oma nice ola diseler cevb oldur ki resl a.s. buyurd ki her gh ki benden bir ad (M124b) rivyet eyleseler ol adii urna mubele eyle eger muvff gele abl id ve eger mulif gele redd id dimidr imdi kelm- adm iinde Ysuf a.s. eydr 8 Yab tevl eyledi ki 9( N79a) didi anun ki her gh ki ecrm- semv lem-i kefde gre ki aa scd eylerler nicesi ol ola ki Ysufa musaar olalar nki arndalar (A124b) ve atas ve anas Ysufa
5

24. mubilindedr dun kinyetdr dem vechinden ki : - H / siyh ulardan ki : siyh u- mmiye mubilinde A 24-26. vech-i demdr bil ki dem vechi sevdndan aam sevd yodur :A / aam : am H, M 26-28. da bu man zernedr badezn ol on drt mukemtu al da yididr yidi u- mmiye mubilindedr ki acerl-esved anu im mamdur : A 29. ay- : - N, M 29-32. iy lib-i esrr- ilh ve kelime-i imdi iy lib-i a tal bil ki yt : - H 32. dimek : - A, H, M / almet otuz iki : - H ; otuz iki N 33. kelime-i ilhdr ki aret-i rislet a.s.a yigirmi sekiz kelime geldi : - H 34. yan yigirmi sekiz yt geldi : - H, N, M / drt yt : - H ; drt yet N 34-35. da alm idi ki ol drt kelime-i ilhiyye-i demiyyedr mevf idi Falullahu uhrna vat ki ol ba yt : - H / ol drt kelime-i ilhiyye-i demiyyedr : on drt kelime-i demiyyedr M 36. hir olsa : - H ; uhr olsa N 36-43. vcd- demde bil ki arem yeri yarla ................. ecrm- semv lem-i kefde gr ki aa : - H 41. dimidr : -A, H, N 44. scd eylerler : - H ; secde eylediler N 45. arndalar : - H ardeleri A/ ve atas ve anas Ysufa : -H

205

50

55

60

65

70

secde eylediler Ysuf a.s. eyitdi ki 10 Ysufu di iki vechle tevl olnur imdi ftb maribden ul itmek ve scd itmek ib-i kelime-i keml uhrdur ve da kmil-i ud-insu zuhrdur ki ud-y tal lem-i kefde Ysufu Yaba (M125a) ftb retinde gsterdi ve da evvel dem olanlarnu blesi Ms blesiydi ki ayme-i mddur Beytl-muaddesde ol dem namdrdur ki marib arafndadur ki yz bi ve yigirmi drt bi enbiy ftb odu vaitde ve olandu vaitde yzlerin mam- ahra eyleyp peresti scd eylediler ve da resl a.s. avliyle zemn-i ar ol olsa gerekdr anun kim mam- adr u ahr- demdr ve da mirc gicesi resl a.s. mam- vechden mam- adr u ahra geldi andan ora smna vard ve melkt- semavt mhede eyledi andan ora elli namz aret-i rislete (N79b) vcib old badez taff (A125a) bide arr dutd (H118a) ve da mbrek vechini ayme-i mida eyleyp secde eyledi pes ol zemn zemn-i ar ola ve zemn ymet ola anun ki (M125b) mam- adr u ahrdur demdr ide eyledi ve da ahd-nmeyi acerl-esvede marlad ki vech mamdur ki 11 nki dem adr u ahr mam Beytlmuaddesdr mecm- enbynu ul mam- ahrdandur alel-u Yaba Ysuf ftb retinde gsterdi ve Ms a.s. ve resl vesr enbiy a.s. mkefe leminde neyyir-i aam retindedr mam- ahrdan ul itmilerdr pes mecm- enbiy andan ar olm olalar insn- kmil sitre ve mh u ftb mertebesindedr 12 her gh ki ems amer insn- kmil ola yz altm derece a eyledi ve yigirmi sekiz menzil-i amer old eger bir kii sl itse ve eyitse ki her ne ki atadan ve anadan iitdgi talddr bu ehdet kim (H118b) idersin ki dirsin

46-48. secde eylediler Ysuf a.s. eyitdi ki Ysufu di iki vechle tevl olnur imdi fitb maribden ul itmek ve scd itmek : - H 48. ib-i kelime-i keml : ib-i keml : H, N, M 50. blesiydi : blesidr A, N, M 52. odu : od H; dodu M 53. olandu : dolandu H / eyleyp : eylemiler ve A, N 54. zemn-i ar : zemn A / gerekdr : gerek H, N, M / kim : ki H, N 55. mam- adr u ahr- demdr : mam- ahr u adr- demdr N / resl a.s. : aret-i rislet M 57. old : eyledi A, H, M 59. ayme-i mida : ayme-i midda A, H / ola : olsa N 60. anun ki mam- adr u ahrdur demdr ide eyledi : - A / demdr : -M 61. ve da : ve A 61-62. ki - : A 62. mam : -A, H, N 66. ar olm olalar : ar olm ola H ; ar itmi ola N 68. old : bilindi N ; buld M 69. itse : eylese N / ve eyitse : -A,H,N / iitdgi : iitd M

206

75

80

85

90

95

bu da talddr ki atadan ve anadan iitmisn ki eznda (N80a) ve metde ve (M126a) namzda ve teehhdde ki dirsin (A125b) meel dem dirsin dem neydgin bilmezsin ki 41 31 15 ve da ol ki a tal kelm- adm iinde yd itdi 16 didi 17 ol kimdr dise cevb oldur ki 18 ol kimsedr ki ehd ola Muammed a resl olduna ehdet ide ve da ehd ol kimsedr ki mmet-i vasa ola 19 ve imdi mmet-i vasa ol kimsedr ki ehdet itmekde barma aldrma ne manyadur bile ve da idd- rekt- namzda bile ki nin on yidi on bi ve on bir old bvcd ki 20( H119a) ve yan bu srlara eyn vf degildr her ey eyndan mafdur ve da mirc gicesi nin elli namz far old ve da nin bide arr itdi bu srlara eyn (M126b) vf degildr be-km 21 eger sl sl itse eyitse ki nki Muammed a.s. dan on yidi ve on bi ve on biri fehm eyledi nin hir eylemedi diseler cevb (N80b) oldur ki vat ki ehd-i a gele beyn eyleye (A126a) ki h kimse an beyn eylememi ola bileler ki ol mbeyyendr ki gelmidr ilm-i dnyy ve ilm-i ymeti ve ilm-i sat ve ilm-i mukemt ve ilm-i mtebiht beyn eyleye ve bileler ki a atndan gelmidr ki t smn ilmin bilmeyince ki alt gnde al itdi ve melikeleri bilmeyince ki 22 oldunu ikmeti nedr bu ikmetleri bilmeyince 23 srrna iriilmez ve da eynlara yol virilmez ki bu srlara ve bu ikmetlere vf olalar ki mirc gicesi aret-i rislet demi evvelki at gkde nin (H119b) grdi ve da 24 srr nedr ve da aret-i resl a.s. a tal

72. namzda : -A, H, N 73. neydgin : nedr A ; neydi H 74. ve da olki : - A / kelm- adm : kelm A 75-76. ol kimdr dise cevb oldur ki - : A 76. ol kimsedr ki ehd ola: oldur ki N 76-77. Muammed a resl olduna ehdet ide : - A, N 78. - : A ; H, M 78. imdi : - A, H, M 82. her ey : her H, N, M/ namz : - H , M 83. ve da nin : ve A; ve nin H / itdi: eyledi N ; dutd M 83-84. vf degildr be-km : vf olmad N, M 84. sl sl itse : sl sl eylese H ; sl itseler M / eyitse ki : ki N 86. diseler : - N / vat ki : - H 87. eylememi ola : eylemedi ki A 89. eyleye : eyler H 90. ilmin : ilmini N / ilmin bilmeyince : ilm gelmeyince M 90-91. alt gnde al itdi ve melikeleri bilmeyince ki : - H 94. aret-i rislet : - A 95. srr nedr : srr budur A, H / aret-i resl . aret-i rislet a.s. M

207

100

105

110

115

aretni emred retinde nin grdi (M127a) ve da cem-i lem nin meb old ki 25 old ikmeti nedr bu ikmetlere eyn vf degildr ve 26 kmiyle ve s uhr itdgi vat nin bir dn ve bir meheb ve bir lisn zerne olalar ve nice olsa gerek cevb oldur ki mecm- ben dem reti dem ve avv retidr bir dn ve bir meheb ve bir lisn (A126b) zerne olma ol vat olur ki (N81a) dem ilati srrna irienler ki srrna irimi olalar ve da esm ilmin ki dem melikelere talm eylemidr evvel esm lmin bilmi olalar ve da ehl-i cennet nin emred retinde olsa gerek bilmi olalar ve da esm ve msemmy bir bilmi olalar ve mecm kitbet-i udy oum olalar ve da kend nefislerini ve ilatlerini bilmi olalar ki nefs-i insn ret-i demdr be-km ( H120a) 27 her kimse ki eynu tesbini bilse ve da bu mekrtu srlarn ve ikmetlerin bilse ve bir dn ve bir meheb ve bir lisn zerine olalar vat ki bu mekrtu srlarn ve ikmetlerin bilmese bir dn ve bir (M127b) lisn ve bir meheb zerine olmaz zr ki ol bilmeyenler fil-aa dem ol olmaz egere retde dem retindedr velkin manda ayvndur 28 anlardur 29 yan a tal chili dost idinmez dimek olur mans dimek olur ki cehlet arebdr kfre gz anu arasna yan oldundan da yandur iy lib-i esrr- ilh bil ki cem-i evr u ecr u(A127a) ubb (N81b) mantdur ki nie dellet eyler ve cem mevcdt hemnn ve on iki ay 30 ( H120b) ve on iki burc

96. azretni :-M 97. old ikmeti : ikmeti: - A, H, M 99. vat : vatin H / olsa : olsalar A 101. ve bir lisn : - H, N, M / zerne : - N 102. srrna irimi olalar : - A 103. esm lmin : esmy A, H, M 104. olalar : ola A; olur N 105-106. ve da esm ve msemmy bir bilmi olalar ve mecm kitbet-i udy oum olalar : - H ; esmy ve msemmyy olalar N / ve mecm kitbet-i udy oum olalar ve da kend nefislerini ve ilatlerini bilmi olalar :-M 108. tesbini bilse : tesbini nedr bilse H / ve da bu : ve A 109. ikmetlerin : ikmetlerini H 109-110. ve bir dn ve bir meheb ve bir lisn zerine olalar vat ki bu mekrtu srlarn ve ikmetlerin bilmese : -M / olalar : - H 110-111. vat ki bu mekrtu srlarn ve ikmetlerin bilmese bir dn ve bir lisn ve bir meheb zerine olmaz : - A 111. ol : olu H 112. retindedr : -A, H, N 113-114. yan a tal chili dost idinmez dimek olur : - A / a tal : Allah tal H, M / dimek olur :dimekdr H , M 117. eyler : ider N / hemnn : hem A ; hemnn H 118. - : A

208

120

125

130

135

140

ve yz altm derece ve yigirmi sekiz menzl amer ki ve ilat-i ey ve mescd-i a ve lem-i bda ve da ol ki bda grinr mmet-i vasa (M128a) ve a- istiv ve ar u krsi ve ilat-i sitte-i eyym ve her ne kim taavvra ve taaula gelr mecm dellet ider nie ki ni dur 33 ib madur Fal- Yezdna l-ekk-fh eger bir kii sl itse kim laf- cemdr bu ib cematedr eger mfred bir kiiye ib olsa dimek gerek idi imdi sen neden eyidrsin ki bu ib Faladur dise cevb oldur ki deme yet tamden tri laf- cem ile ib itdi nite ki bir kii tam itdgi kiiye selm virse dir ve da tam etdgi kiin selmn (N82a) alsa dir ve ha-milih imdi tale mmet-i vasa oldur ki vasadan aber vire ve aberdr ola ve ol ehd-i (H121a) a ola ki 34 delliyle bil ki ehd-i (M128b) a vardur (A127b) ehd-i mecz vardur mecm mmet-i Muammed a.s. ehd-i meczdr Fal- Yezdn- azze falah ehd-i adr ve hem imm- adr ol brhm a.s. kend zamnnda imm- a idi ki Kabeyi bin itdi 35 ve da Mehd Kabeden hir olsa gerekdr hem brhm rriyetinden hir olsa gerekdr 36 Mehd nin Kabeden hir olsa s nin Beytl-madisden hir olsa gerek 37 anun kim Mehd evvel yle gerekdr kim Kaben aatine yol ilete ve Kaben ve da Beytl-muaddes udvendi neslinden ola t ki yzini kend aatine dutm ola her gh ki s hir ola aly eyideler snu aberin yle iitmidk ki smndan gele bu kii smndan (M129a) nice geldi diyeler inkr ideler kfir olalar imdi iy lib-i esrr- ilh vat ki
32

31

119. - : A 122. mecm : - H, N 124. - : H, N, M /-: A 126. mfred bir kiiye ib olsa : mfrede olsa A 128. tamden tri laf- cem ile ib itdi nite ki bir kii : - H 129. selm virse : - A 131. aber vire ve : - H, N, M / ola ki : old H, M 133-134. ehd-i mecz vardur mecm mmet-i Muammed s.a. ehd-i meczdr Fal- Yezdn azze falah ehd-i adr : - A / azze falah : azze nehu M 135. imm- adr : men-i adr A 136. itdi : eyledi H, N, M 136-137. gerekdr gerekdr : gerek ... gerek : H, N 137. : : M 138. s nin Beytl-madisden hir olsa : - H /Beytl-madisden : beytl-muaddesden M 139. anun kim : anun H ; anun ki N 140. Beytl-muaddes : Beytl-muaddesin H 141. yzini : yzi M 143. nice : nin A

209

145

150

155

160

165

(H121b) ol ilmi ki Muammed a.s. mirc gicesi (N82b) smndan getrdi ki eyn an bilmege yol bulmaz ol ilmi dem ve olanlar bilr 38 imdi bir kimse ki ol ilm tevlin beyn ide malm ola kim ol kii smndan geldi ol ki buyurmdur ki s smndan nzl idecek iki elleri melikeler anadlarnda ola didi n ferite dem ekline gele iki elleri yigirmi sekiz kelimen mili ola pes mubil ola ol (A128a) llar ki feriteler vechindedr bir isbda anlar anad yirinedr anun ki anatda ar vardur hir imdi aret-i rislet a.s. Kabeden ki mam- reisdr mescid-i aya ki mam- ahrdur seyr itdi 39 ( M129b) andan ora smn- evvelde ki 40 demi grdi ve da erv- enbiyy ve ehl-i bihiti ve ehl-i duza mhede eyledi ve demi (H122a) grdi ki a arafna naar ider glerdi ki marlerdr ve da ehl-i bihitdr ki nmelerin a ellerine almlar gelrdi ve ol arafna naar idp alard ki marib arafdur ve duzahdr ki nmelerin ol ellerine almlardur ehl-i yemni grp glerdi ehli imli grrdi alard ve da (N83a) ol ki buyurmdur ki urn ardan bir defa smndan dnyya nzl itmidr ol kinyetdr demden ve da 41 abince didi ol sebeble didi ki bn-i mescidi a ol Ms idi ki ayme-i md ol bin itdi 42 ki mam- dem Beytl-muaddesdr ve Kabedr her (M130a) birisi in ecr vardur madur deme bir cennet mam- Kabe indr ve bir cennet mam- Beytl-muaddes indr eger bir kii sl itse ve eyitse ki (A128b) nin brhm evvel yzini mam- veche eyledi a Tal nin eyitdi Msya ki sen yzi (H122b) mam- adr u ahra eyle nin didi cevb oldur ki t keml-i kitbet-i ud hir ola evvel ki brhm a.s. yzin mam- veche eyledi ve da Ms adr u ahra aere yt levini

144. Muammed a.s. mirc gicesi : mirc gicesi Muammed a.s. N / eyn : eyn N 145. dem ve olanlar : dem ve dem olanlar N 147. kim : ki H, N, M / nzl : uhr H / iki : - A 150. vechindedr : yirindedr M/ yirinedr : yirindedr N 152. - : A, H 154. ve da erv- enbiyy : ve enbiyy A 155. a arafna : aa A 156. glerdi ki : - A ; grrdi ki N / marlerdr ve da ehl-i bihitdr : marleri ve ehli bihiti grrdi A / nmelerin : nmeyi H, N, M 157. almlar gelrdi : almlardur H, N, M / idp alard ki : ider A ; iderdi alard M 157-158. marib arafdur ve duzahdr : - A 158. nmelerin ol ellerine almlar : nmeyi ol eline almlardur H, N, M 158-159. ehl-i yemni grp glerdi ehl-i imli grrdi alard : - A / grp : grdi H / grrdi : grdi H 159. ardan : - N 163. Kabedr : Kabe H 165-166. ve eyitse ki : - H, N 167. eyitdi : eyitdi ki N

210

170 vech yerine od t peresti tam ola ol t- ayym ki mecm semvt ve ehl-i semvt anula imdr ol bildi kim mecm b-itiyr noa-i k diresini seyr iderler anun kim bir mahar- ud gelse gerek idi ve da ol aat ki smnda ve zemndedr uhr- lem kden bulsa gerek idi ol mam Kabedr ve Beytl-muaddesdr ki dem uhrndan din 175 (M130b) ve da 43( N83b) ibndan din ki evvel zamna add add nihyet yodur aret-i aadiyyet bilrdi ki semavt ve ehl-i semavt ne cihetden noa-i ki avf eylerler ve anlar ol seyrden aberdr degillerdr ve da bls-i lan aberdr degildr ve da (A129a) ne sebebden merdd old ve melike-i muarreb da (H123a) bilmez ki kime 180 secde eylemek vsasyla mabl-i aret-i izzet old yle ki aberde gelmidr ki ak telnu nie bi al vardur ki dem nedr ve bls nedr bilmezler lem-i erva nzl itmilerdr ve nie bi melike vardur ki kisvet-i beeriyyete ve ekl-i insna nzil olmlardur imdi bu ekle gelmekden illeti-i ayy demi tanmadur velkin bilmezler eger bir kii sl itse eyitse 185 ki bu kii Falullahdur geldi beyn- ilm eyler imdi bu kii Muammed ve Aln ve snu aatin beyn ider anlar adar var mdur (M131a) yosa anlardan lib midr yosa aaa mdur dise cevb oldur ki anlardan aaa olan kii anlaru aatinden beyn idemez ve anlaru aatine iriemez b-vcd ki smna urc itdgi srlarn beyn itdi pes bir vechle da y 190 anlardan libter ola yd anlaru gibi ola ki Muammed ve Aln ve s aati ola da (H123b) mutbaat lzm ve vcibdr eger mutbaat (N84a) itmeseler vcibl- (A129b) atl ola imdi iy mdde sen eyidrsin ki Muammed a.s. bun bildi ki srr- altdur yosa bilmedi mi imdi l iki vechden l degildr y bildi y bilmedi eger bildi ve amel anlaru adedince 195 eyledi bil ki anlaru ululu Allah tal atnda ne adar pye olm ola ndallah ne aametdr ve eger bilmedi uddan melek aa va getrdi ki analaru adedince amel it didi bil ki ndallah ne aametdr ves-selm

170. vech yerine od : yzine od A 172. seyr iderler : devr iderler N / anun kim : anun ki H, N, M 173. gerek idi : gerek N 178. degillerdr : degildrler N / aberdr degildr ve da : degildr M 178-179. bls-i lan aberdr degildr ve da ne sebebden merdd old : bls ne sebebden merdd old N 180. aberde : - H 182. melike vardur ki : melikeler M 184. illeti-i ayy : illet-i b M 186. ve snu aatin beyn ider anlar adar var mdur : aati midr A, N, M 190-191. ki Muammed ve Aln ve s aati ola : - N ; ves : - A ; ve Aln :-M 192. itmeseler : itmesen N / ola: olursn N / mdde : -M 193. yosa bilmedi mi imdi : - N, M 193-194. imdi l iki vechden l degildr : imdi ikiden l degildr A, H, M 195. anlaru ululu Allah tal atnda ne adar pye olm ola : - A, H, M *N nshasnn son ksmnda 189-194. satrlar arasnda yer alan blmler tekrar edilmitir.

211

1 2

et-Tirmiz, Sahh, K.Davat, 98; Ahmed bin Hanbel, Msned, IV/240,241. 12/Ysuf:4 3 12/Ysuf:100 4 12/Ysuf:10 5 bn Mce, Snen, K.Fiten, 8; Ahmed b. Hanbel, IV/278,357,383. 6 el-Acln, Keful-Haf, II/87. 7 6/Enm:158. 8 12/Ysuf:4. 9 12/Ysuf:6. 10 12/Ysuf:100. 11 bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336 12 12/Ysuf:4. 13 18/Kehf:65. 14 2/Bakara:31. 15 3/ Nis : 113. 16 13/ Rad: 43 17 13/ Rad: 43 18 13/ Rad: 43 19 2/Bakara : 143. 20 15/ Hicr : 17. 21 15/ Hicr : 17. 22 35/Ftr: 1. 23 53/Necm : 10. 24 44/Duhn: 10. 25 21/Enbiy: 107. 26 15/Hicr : 17. 27 17/sr : 44. 28 7/Araf : 179. 29 el-Acln , Keful-Haf, II/180. 30 9/Tevbe : 36. 31 85/Brc: 1. 32 36/Ysn : 39. 33 2/Bakara: 143. 34 2/Bakara: 143. 35 2/Bakara: 127. 36 2/Bakara: 124. 37 et-Ttirmiz, Sahh, K. Fiten, 59; bn Mce, Snen, K. Fiten, 33. 38 el-Acln, Keful-Haf, I/16. 39 17/sr: 1. 40 39/Zmer: 63. 41 17/sr: 1. 42 55/Rahmn : 46. 43 2/Bakara : 30.

212

10

15

20

25

30

1 2 ikisi dai rstdur ve da eyitmilerdr (M131b) ki Mehd otuz yanda olsa gerek ol cihetden ki aret-i izzet s bbnda buyurd 3( N84b) eyitmilerdr ki kehl otuz ya ola anu mri imdi hi ekk yodur ki ilm uhr vatinde Falullah azze falah u aim-ne otuz yanda idi pes (H124a) murd oldur ki Mehd (A130a) civn u tze ola ve siyh maasn ola yle ki bir a l olmaya 4 pench urf ve noa ki elli ilmdr vat ki on yedisi gitse otuz alur s ki kehl ola didgi ibretdr otuz yandan pes Mehd oldur ki muaat srrn beyn eyleye demde ve da ol vat ki zamn- urfa irie ol vat Mehd zamn ola bade emirl-mminn Al kerremallah- vechehu eydr ki 5 pes malm old ki ismdr ki urf- nid dil old 6 yan y Muammed o (M132a) rabbin ismin yan ve 7 ve bunu emli urf- muaatdan mecm esmdur ki arf-i nid esmya (N85a) dil olur urfa dil olmaz yan ol ism-i udy o anun (H124b) kim ismden yol msemmya varur ki msemm (A130b) Falullahdur pes malm old ki ol kimsen ismidr ki esmy kend vcdnda beyn eyledi ki 8 otuz iki kelimedr 9 yan o ol udnu ismini ki insn an u ala mertebesinde uhra getrdi kend ismine mahar eyledi badezn buyurd ki 10 kend fatn bey eyler a talm eylemekle alem sebebiyle l-cerm ol alemle sm ider ki 11 yan mecnn nnda degildr ki kelime ve kelm ve alem ve muaf- ayt srrna irie yan mecnn (M132b) elli arf ve noa srrna irimez ki nimet-i ilhdr ki zil olmaz mecnn mestr mansnadur ki nn ellidr elli ilmi alem uhra getrdi n aat ile ret-i insn ismin ve kelimen ilmidr ismi dkeli dem vech unu adedince od evvel ki aret-i rislete urn geldi ver-i ir geldi yitmi

5. bbnda : anda N 7. azze falah u aim-ne :azze ne A, H 9. a l : a l M 9-10. - : A, H, M 10. elli ilmdr : ellidr H ; elli ameldr M / gitse : alasn N 15. urf- nid : arf-i nid M 16. emli : mili N 17. arf-i nid : urf M 19. Falullahdur : Faldur M 22. an u ala : alaa ve an N / mertebesinde uhra : mertebesinden A, H, M 25. mecnn : - H 26. ve alem : - N 30. ver-i ir geldi : - H

213

(H125a) iki kelimedr yirmi sekiz kelimen (N85b) esms adedince (A131a) dr ki ilm vech-i demdr ve vech-i Muammeddr ki vech-i dem Kabedendr elbette namzda ol arafa tevecch gerekdr ki vech-i dem milidr ol vechin ilm adedince ymdur ve rtdur ve rkdur ve 35 scddur mecm erkn- alt vech-i dem ilm adedincedr pes malm old ki mecm- lem vcda geldgine illet-i yy uhr- demdr 21

35. vech-i dem ilm : vech-i dem A

214

el-Hkim en-Neysbr, Eb Abdillah Muhammed b. Abdillah, et-Mustedrek ales-Sahiheyn, IV/441; es-Suyt, el-Hv lil-Fetv, II/7,165. 2 bn Mce, Sunen, K. Fiten, 24. 3 3/l-i mrn : 46. 4 et-Tirmiz, Sahh, K. Cenne, 8,12; ed-Drim, Sunen, K. Rikk, 104; Ahmed b. Hanbel, Msned, II/290,343, VI/ 232, 240, 242. 5 19/Meryem: 1. 6 96/Alak : 1. 7 68/Kalem: 1. 8 2/Bakara: 31. 9 96/Alak : 1. 10 96/Alak : 3-4. 11 68/Kalem: 1-2. 12 5/Mide: 54.

215

el-bbl-mis vel-rn (M133a) f zamnil-Mehd vel-Mesh iz belaazzamni al urfi bismillah fel-Mehd imen iy lib-i esrr- kelime-i ilh eger bir kii sl itse zamn- urfa irimek ne 5 mandur dise sen cevb vir ki cem urnu ve zamnu ve uhru ve senen al yidi gnle gicedr her gn ile gicesi yigirmi drt satdr yidi kez yigirmi drt alt kez yigirmi sekiz sat olur badezn mecm- malt (H125b) alt cihet iinde madddur oldur imdi bu alt kez yigirmi sekiz tasm (A131b) eyle alt cihta pes yemnden yigirmi sekiz sat yigirmi 10 sekiz kelime-i Muammediyye mubilinde old ki vechullahdur seyyreden da yigirmi sekiz sat (N86a) yigirmi sekiz kelime-i Muammediyye mubilinde old ki vechullahdur vechullah srr budur 1 srr budur imdi iy lib-i (M133b) a tal bil ki esrr- zamn- urfa irimek bu srlaru ve bu 15 beynlaru uhrndan kinyetdr

4. esrr- kelime-i ilh : esrr- ilh H / sl itse : sl eylese H 5. dise sen : - N / ve zamnu : - H,N 6. gn ile gicesi : gn ile gice N 7. badezn : - N 8. oldur : - A ; olur N / imdi :-A 9. tasm : smet N 11-12. yigirmi sekiz sat yigirmi sekiz kelime-i Muammediyye mubilinde old ki vechullahdur : - A / mubilinde old ki : mubilindedr ki M 12. - : M 13-14. imdi :-H / iy lib-i a tal : iy lib A, N / bil ki :-N 14. esrr- zamn- urfa : zamn- urfa A, H, M

216

15/ Hicr : 87.

217

10

15

20

25

el-Bbus-sdis vel-rn f ati el-yevml-le yahrucl-Mehd ve yeknn-nsu inde urcihi al dnin-vidin ve al milletin vidin ve yminne ehll-kitbi kllhu kem lallahu tal 1 eger sil sl itse 2 dan eyitseler ki Muammed-i d a.s. eyitdi ki n s gele mecm- edyn bir dn bir meheb ve bir millet ola didi (H126a) ve da cem-i ehl-i kitb aa mn getre didi imdi bil ki ehlil-kitb bir kimesneden ibretdr ki ktb-i smniyye itid itmi ola pes bu manlar nice ola ve da tevdde (A132a) ve marifetullahda ve ilat-i eyda itilft nice mrtefi ola ve da nice apudan gele cevb oldur ki ilat-i demden ki ( M134a) 3 dkeli dem olanlar bu ilat (N86b) zernedr ve da dem aameti zerne ve dn millet zernedr ve da dem mescdiyyeti zerne ve dem melikelere talm-i esm itdgine ve da dem ve avv ata ve ana olduna cem ehlil-kitb bu mecmna illerdr ve mecm y ve deti ve reti ve melbs ve mekl ve mecm dem vadur mecm- lut al bil-ittif dem lutidr ve her kimse ki cennete gire evvel dem retinde gire ki 4 nin altm ar didi ehlil-kitb bun bilr ve da ehlil-kitb il ve muarrefdr ki felekl-burc on iki burcdur ki (H126b) 5 kitb- lev-i mafdur ki demdr ehlil-kitb bua ildr ve da her bir burc otuz (A132b) derecedr yz altm derece olur (M134b) ehlil-kitb bua ildr ve da dem yz altm pre stn vardur ki mebde gelmidr ki alt kez altm olur pes alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki olur ehlil-kitb olan bua ildr badezn bu yz altm derecen her derecesi altm daa

5. eger sil sl itse : eger sl itseler A,H 6-7. bir dn : - A 7. bir millet ola didi : bir millet ola A 8. kimesneden : kimseden A, H, M 12. dkeli : kll M 13. ve dn millet zerne : - H, N / ve da dem mescdiyyeti zerne : - H 15. illerdr : ildr N 18. gire ki: ola A 21. her bir burc : her birisi A ; her bir burc H, M 24. oyuz iki olur : otuz iki old H

218

30

35

40

45

olur pes yigirmi bir bi alt yz daa olur ve da her daas altm niyedr sekiz kez yz bi da (N87a) osan alt bi niye olur ve her niyesi altm liedr ve her liesi altm rbiadur ve her rbias altm misedr t ere varnca byledr ve da mh vat ki yigirmi ouzda grinse yigirmi ouz kelime-i ilh mubilinde vi olur ehlil-kitb olan bua ildr ve da her hefte ibretdr (H127a) yidi gnden her gn ile gice yigirmi drt satdr yidi gn sati alt kez yigirmi sekiz sat olur 6 ( 7 M135a) bu isb- dem ki alfetullahdur 8 isb itdi ve demden olanlarna iridi mecm ehlil-kitb ki dem olanlardur bu isba illerdr ve da yl on iki aydur ve ay otuz gndr ve otuz gicedr yz altm gn yz altm gice olur her yz altm alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz ikiye masbdur ehlil-kitb olan bu (A133a) a ildr ve her gn on iki satdr ve her gice on iki satdur pes otuz kez on iki sat gndzdr ve otuz kez on iki sat gicedr pes altm kez on iki sat olur pes otuz gn ile gicen sati on iki kez yigirmi sekiz ve on iki kez otuz iki sat olur 9( N87b) srr budur imdi ehlil-kitb olan bu isb zerne ildr (M135b) ve da ilat-i smn u zemn alt gnde al olnd 10( H127b) imdi iy lib bu alt gn sati drt kez yigirmi sekiz ve bir kez otuz iki sat olur ki 11 badezn yidinci gn ar yaradld yan alt bi yl gedi yidinci bi yl ki devr-i amerdr ki cuma gndr dem uhr cuma gnidr ki dem Faldan kinyetdr ki Fal- Yezdn cuma gni uhr itdi ar yidinci gn yaradld didklerin mans budur ar Faldan kinyetdr ki ilat-i dem yidinci gndr ki

27. niyedr : niye olur N / osan : dosan M / sekiz kez yz bi da osan alt bi niye olur : - A 28. liedr : lie olur N / rbiadur : rbia olur N 29. misedr : mise olur N / byledr : byle olur N 31. ildr : illerdr M 35. dem olanlardur : ben demdr A 38. ehlil-kitb olan bua ildr ve her gn on iki satdr : -H 38-39. her gice on iki satdur : - A 39. otuz ... otuz : altm ... altm A 40. pes altm kez on iki sat olur : - N / altm : otuz M / otuz : altm A 40-41. on iki kez yigirmi sekiz ve : - A 41-42. srr budur : - H, N, M 42. isb zerine ildr : isba ildr A, N 43. olnd : old A, H /- : M 44. iy lib : - A, H, M / sat olur : olur A, H 46. gedi yedinci bi yl : - A / devr-i amerdr ki : - N 46-47. dem uhr cuma gnidr : dem uhrdur N 47. Fal- Yezdn : Fal M 48. didklerin : didgin N / Faldan : demden M

219

50

55

60

65

70

75

yed-i udret kinyetdr yigirmi sekiz ve otuz iki kelimeden badezn r gn ile gicen sati on alt kez yigirmi sekiz ve on alt kez otuz iki satdr 12 mad bundan vech-i dem (A133b) mhede olnmadur imdi dem a.s. ilati ve smnu ilati (M136a) ve kitbeti vech-i demdr yle smet olmdur yigirmi sekiz ve otuz iki tevdden tri ki bir vechle da (H128a) 13 bir vechle da 14 pes mecm- ben deme far ve lzmdur ki kendn peyker-i van (N88a) bile ve ret-i van ve kendn mekn- van ve v da bile ve zamn ki arf vi olmdur van bile ve da kendn al- ilati ki mmi eklidr bunlar bilmege say ve gi ide 15 bunlar bilmege ve fehm idrk eylemege cehd ide ki 16 zinhr cehd eyle t ki 17 l ola bu mamda nefs r mansnadur bu ilat bozulmadn ve bu reti yire bramadan re eyle kend nefse ve ill eger bu mekrtn srlarn ve ikmetlerin bilmese eyna mtbat (M136b) itmi ola zr ki eyn bu srlara vf degildr 18 eyn dd- demdr ki (H128b) deme (A134a) secde eylememidr n bu man muarrer old ki alt ve ble ve ibh sefk-i dim bileler ki nin eylerler ve eger itilf ehl-i zamn ortasndan mrtefi olsa muarrer ola kim mecm- eynu tasmi ve da icrm- semavtu tasmi vech-i dem ilati zerne muarrer olmdur tasm-i zamn ve tasm-i sat dem tasmi zernedr be-cihet-i tevd imdi n Mes diler ki itilf ehl-i zamn ortasndan ref ide elbetde aa (N88b) gerekdr ki ilate gele ve ret-i deme ve man-y deme gele ki 19 dem ilfetine ve meliken scdna ve mml-ur mansna gele ve Beytl-muaddes mansna ve alt ve vu ve hefte ve sl u mh ve ey mansna gelmek

50. yed-i udret : bu da A 51. on alt : on iki A / on alt : on iki A / satdr : olur H 52. - : N 54. yigirmi sekiz ve otuz iki : - A 55. bir vechle da : ve f-rivyet-i ir H, M 57-58. ve kendn mekn- van : - N 58. ve zamn ki arf vi olmdur van bile : - N 61. t ki : ki N 62. nefs r : r nefs N 64. ola : olur N 67. eylerler : eylediler A ; eyler H 72. ref ide : vi ide N 73. - : A 74. Beytl-muaddes mansna : Beytl-muaddes A

220

gerek (M137a) t ki itilf ortadan mrtefi ola ve eger bu mekrtu mansna gelmeseler itilf ortadan mrtefi olmaz imdi iy muai-i munfne b-taub naar eyle ki bu ilm srr mtemildr ezel ebed ayna hi kimse emr-i ilhi olmaynca bu ilme (A134b) yol (H129a) 80 bulmaz ve da hi kimse aret-i aadiyyetden merdd olmaynca bu ilme mnkir olmaz zr ki ilmullahdur l-ekk-fh ve hem demi beyn ider her kim dem ilmine mnkir olsa ve il olmasa ol deme mnkir olm olur l-cerm deme secde itmeyen eyndan olur 20 abilinden olur ve da a tal deme itb eyler eydr iy dem yan iy ol kimse ki 85 dem ve avv retindedr ki 21 ve da aan ki cennete giresin dem retinde giresin ki dem mecm- melikeler mescddur a tal eydr deme ululu ve aameti ben virdm (N89a) dir (M137b) dem aametin Muammed a.s. bildi be-km 22 dem mescd- melikedr ve da eydr ilmi deme gnderdm 90 dir ve da esm ilmin ben deme talm eyledm dir ki ol esm adedince vechini dem cebhesi meviine eyleyp secde ve peresti buyurdm dir ve Muammed a.s. ol kimsedr ki atasnu ve anasnu udretini ve aamatini (H129b) ve rfatn ki dem ile avvdur yle bildi Ftiatl-kitb namzda yigirmi sekiz kez anun oma gerekdr ki vech-i dem u 95 adedincedr ki her (A135a) manas ki el-amd sresinde vardur bir kelimede da hemn man mevcddur 23 her yet ki evvel cem-i urnda ve nsudan ve mensdan ve vad ve vadden ve bunu eml her kelimen adedince oma gerekdr ki her man ki bir yetde mevcddur bir kelimede hemn man mevcddur l budur ki ol vaitde ki kfir kelime-i 100 tevd ider ve barma aldrur (M138a) andan ora

77. gelmeseler : gelmese N / itilf ortadan : - A 82. mnkir olsa ve il olmasa : mnkir ve il olmasa H ; mnkir ola ve il olmaya N 83. itmeyen : etmeyen A,H / eyndan : eynden H 84. olur : ola H, M 85. aan : -M 85-87. ki ve da aan ki cennete giresin dem retinde giresin ki dem mecm melikeler mescddur a tal : -A 88. dem aamatin Muammed a.s. bildi : bun Muammed a.s. bildi H, N, M 89. dem mescd- melikedr : -H, N, M / ve da eydr ilmi dem gnderdim dir :- N ; ilmi deme getrdim dir M 90-91. ki ol esm adedince vechini dem cebhesi meviine eyleyp secde ve peresti : ve vechi u adedince peresti ben A 92. udretini : adrini M 95. adedincedr : adedince ki H 96. da : - N / - : A / her yet : -N 99. hemn man mevcddur : hemn mevcddur H

221

105

110

115

120

125

slmu b erknn yirine getrmekde kelime-i dimek itiyc degildr meel ac eylemekde ve avm itdgi vatde ve zekt ardu vatde ve ad-i nik vatinde bu kelme-i tevdi dimek ol vatlerde itiyc degildr ill namz vatinde ve ezn vatinde ve ime vatinde elbette (N89b) dimek gerekdr ve barma ile iret (H130a) itmek gerekdr imdi bilmek gerekdr ki namz ed itmekde kelime-i ehdet dimek ve barma aldrma nin bilmek gerekdr ve bu ehdet kelimesin dimek ve bir barman aldma eznda ve namzda ve teehhdde mmrdur ki elbetde dimek gerekdr ve da peyamber a.s. mmrdur ki al atl eyleye ki t bu ehdet-i a l lalar t ehd-i ak ki ilm anu atndadur Allah emriyle gele enda ve metde (M138b) ve namzda teehhdde ehdet-i a b-tald dimek ve au vadniyyetine ve resl a risletine ehdet-i a ide anun kim vat ki Muammed pk-i adr inir old be-km 24 Cebril an smna iletdi ve apu ama alebin itdi ve enbiydan gedi ve sidretl-mntehya iridi ve Cebrilden gedi ve be-i avseyn evednya iridi ve da 25 ibn iitdi ve elli (H130b) namz vcib eyledi ve aleb-i taff eyledi bade on yidi ve on bi ve on bir old ve da bu esm sebebi ile dem a.s. mescd- melike old ve muallim-i melike old ve mecm otuz iki kelime-i ilh kend tnda bir kelime old anun kim peresti ve ibdet itmek anu adedince lnd ki au ft- admidr vat ki tlib-i slik ol otuz iki kelimen srrna (A135b) ve aatine iri (M139a)mese kelime-i dimez ve da Allah tal aretini mecm- eyda mhede idemez nki bu namzu aatine ve srrna irimese ki smndan gelmidr ki eyne yol virilmemidr ki eyleye be-km

103. ardu : kardug H 103-104. dimek ol vaitlerde : dimek bu vaitlerde H ; ol vaitlerde dimek N 104-105. namz vatinde ve ezn vatinde ve ime vatinde elbette : namzda ve metde ve eznda A 105. barma : barma H 106-107. imdi bilmek gerekdr ki namz ed itmekde kelime-i ehdet dimek ve barma aldrma : -A 107. nin : -A ; nindr H, M / bilmek gerekdr ve bu ehdet kelimesin dimek ve : -A 108. barman aldma : - A ; barma aldrma H / eznda ve namzda ve teehhdde : -A 109. peyamber a.s. : resl-i aret a.s. H; resl a.s. N, M / ki t : ki H; t N 110-113. ehdet-i a l .. risletine ehdet-i a ide : - N 113. anun kim : -A, N 113-121. vat ki Muammed pk-i adr adedince lnd ki au ft- admidr :-A, N 122. : ehdet A

222

130

135

140

145

150

62 ol nesne kim melikeye malm olmaya ki 27 ibn eyn nie iide imdi nki slik bu otuz iki kelime-i ilhyye adedince alt ve peresti eyledi dkeli eynu aatine iridi bu namzda (H131a) badezn ol zamnda eyide bilr alel-yan ber-ta badezn tale naar lur (N90a) grr ki Muammed a.s. nice firistde-i uddur ve ne aim-ndur 28 badezn (M139b) grdi ki cem-i urn bir kelimede mevcddur n byle olsa kelime-i ehdet namzda dimek gerek ( 92 A136a) 03 31 nkim km-i alt smndan geldi ehd ki ib-i mmlkitbdur yle gerekdr ki aber-i smn getre ki niedr eger sil sl itse ki n resl a.s. ol ehr kelime-i demiyye ile mtekellim olmad nin anu adedince aret-i izzete peresti eyledi cevb nie vech ile virile evvel 32 cevb- n aret-i aadiyyet ft- (H131b) admin tamm ile peresti eylemi ola ki 33 cevb- li ol cihet ile ki mebdur cem-i ben deme mecm- lut yigirmi sekiz ve otuz iki kelimedr cevb- rbi tekd ve mublaa (M140a) cihetindendr yan kelime ki aa gelmemidr ve da her nesne ki anu lisnna cr (N90b) olmamdur aret-i izzet aa andan aber virdi peresti ecri anu adedince l old mecm- enbiy ve ud-ins yle ki bir nesne vi olsa gerek idi umr- denyyeden ve umr- dnyeviyyeden elbetde ber-sebl mkafa an grmilerdr ve da ol nesne ki vi olsa gerek an da grrler ve da mecm- enbiy kitb- aytu miftn grmilerdr ve bilmilerdr ki kimdr ve niedr ve ne nin var (A136b) dur ki 43 35 63

126. kim : ki H, N 127. olmaya : eylemeye H / eyn : - A,N 128. dkeli : kll H 129. bu namzda : bu zamnda H 137. sil : -A 138. resl a.s. : reslullah a.s. M 139. eyledi : eyle N / cevb nie vech ile virile : nie vech ile cevb vardur N 140. cevb- n : n A, H, M 141. cevb- li : li A, H, M 143. cevb- rbi : rbi A, H, M 145. aa andan : andan aa H, M 148. grmilerdr : grmi olalar N / grrler : greler N / ve da : -H,N 150. kimdr : ne dimekdr N / ve niedr :- M; nicedr N 151. - : M

223

4/Nis:159. 13/Rad : 43. 3 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244,251,315,323,434. 4 El-Acln, Keful-Haf, I / 379. 5 9/Tevbe : 36. 6 13/Rad : 40. 7 31/Lokman : 34. 8 2/Bakara : 30. 9 31/Lokman : 34. 10 7/Arf : 54. 11 31/Lokman : 34. 12 31/Lokman : 34. 13 Benzer bir rivayet iin bkz. el-Buhr, Sahh, K. Tefsiru Sure, 45, K. Tevhd, 35; Mslm, Sahh, K. Elfz, 2, 3. 14 14/brhim : 48. 15 20/Th : 130. 16 29/Ankebt : 69. 17 es-Suyut, Abdurrahman b. Eb Bekr, el-Hv lil-Fetv,II /412; el-Acln, Keful-Haf, II/362; Aliyyul-Kr, el-Esrrul-Merfa, 351. 18 18/Kehf: 51. 19 2/Bakara : 31. 20 2 /Bakara : 34. 21 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244,251,315,323,434. 22 30/ Rm : 30. 23 el- Buhr , Sahh, K. Husumt, 4, K. stizn 18, Mslm, Sahh, K. Salt, 45; Eb Dvud, K. Salt, 144, et-Tirmiz, Sahh, K. Salt, 110. 24 94/nirh : 1. 25 53/Necm : 10. 26 37/Sfft : 8. 27 53/Necm : 10. 28 13/Rad : 43. 29 2/Bakara : 140. 30 2/Bakara : 143. 31 3/l-i mrn : 18. 32 2/Bakara : 285. 33 6/Enm : 115. 34 3/l-i mrn : 18. 35 8/Enfl : 29. 36 5/Mide : 54.
2

224

10

15

20

25

el-Bbs-sbi vel-rn f avlil-Mes mal avriyyn vem vuridet flncl 1 ( H132a) iy lib-i esrr- ilh a tal nclde gelmidrki s a.s. eydr iy avrler her szi ki ben size syledim remz ile (M140b) ve iret ile syledim u yine gelem ol remz ile syledgm szleri akre eyleyem imdi ben peder-i smn tna varuram didi bu ne man ola badezn eyitdi her kimse ki baa naar eyleye benm atama naar eylemi ola ben ve atam ikimiz yeksnuz badezn (N91a) eyitdi ol nesne ki evvel smndan geldi sz idi Allah ol szledr bil ben ol szin dir andan ora snu bir mrdi var idi sya eyitdi be-a- ncl-i ud vat ki smn u zemn yo idi sen ande id didi s a.s. eyitdi ben atamda idim atam bende idi didi yan benm atam uvvet-i ezeldr ben anu nuyam ve rl-uds anu avtdur imdi iy lib-i esrr- kelime-i ilh bil ki Mes hir olmadn enbiyullah aber virdiler (H132b) eyitdiler ki gelicek (A137a) zamnda bir z bir olan oura anu (M141a) ad udyma ola ol zu ad Ar ola vat ki ol z gele ve ol olan oa irk dnydan mrtefi ola didiler ve millet meheb bir ola mecm- ben dem ud-ins olalar enbiyullah ki sdan din gelmilerdi yle aber virmiler idi badezn vat ki s geldi Meryemden od dav-y nbvvet itdi Yehd avmi eyitdiler ki ol Mes ki terslar taavvur eylediler bu ol degildr ki enbiy vad eylemidr anun kim bir dn ve bir meheb olsa gerek idi pes bu dkeli bir olmad didiler cevb kinyetdr ki Mes eyitdi iy avrler (N91b) ben size szleri remzle ve iretle ve kinyetle syledim u peder-i smn tna varuben gir gelem anu mansn beyn lam didi ve

4-5. esrr- ilh a tal : a tal A; esrr- ilh H ; a tal M 5. gelmidrki : buyurlmdur ki N / ben size : size H ; ben N 6. syledim remz ile ve iret ile syledim u yine gelem ol remz ile : - A 8. didi :-A 10. evvel : -H / szin dir : szm dir A ; szm didi N 11. var idi . vard N 12. sen :-N 13. didi :-N / -: A,H 14. avtdur : retidr H 15. imdi :-H, N / iy lib esrr- kelime-i ilh : iy lib-i ilh A 16. eyitdiler ki : -M 17. anu ad : ad anu N 19-20. enbiyullah ki sdan din gelmilerdi yle aber virmiler idi :-A 21. Yehd : Yahd H, M / eylediler : itdiler H 22. kim : ki N / bir meheb : bir millet M 23. pes bu dkeli bir : -A / ki Mes eyitdi :-A 24. szleri : sz syledim A 25. varuben : varuram H, N, M

225

30

35

40

45

50

da eyitdi ki ben enbiynu dnlerin ns lma in gelmedim bil ki tamm (H133a) eylemek in geldim didi badezn bizm peymberimiz da Muammed a.s. ehdet eyledi ki ol s (M141b) ki enbiyullah andan aber virmiler idi ol oldur ki geldi ve gitdi gir gelse gerekdr ymet bir nin anu gelmesidr didi ol kelimetullahdur ve rullahdur didi imdi Mes avl ile iy ters ol sz ki s didi ki ben size her ne kim didim remz ile ve iret ile didim u yine gelem akre eyleyem didi pes Mes avliyle siz anu szini fehm idemezsiz t ol gelp beyn itmeyince imdi ol ki Mes ncl evvelinde getr (A137b) midr ol nesne ki smndan geldi sz idi ud ol szdedr ben ol szin didi bunu mans budur ki her sz ki uddan geldi vaiyle yd kendsi bir kimseye syledi yle ki Ms peyambere syledi ol vaitde ve ol zamnda anlaru arasnda ol sz ben idim didi pes her kiiye ki a tal sz syleye enbiydan ve melikeden (H133a) ol sz ben olm olam ve ol sz (N92a) au tndan cd degildr ve da (M142a) mevcdt ki a tal yaratd sz ile yaratd yan kn didi ol dimek olur her ne dil ile ki olsa hemn mans emirdr pes dkeli ey nu ile mevcd olm ola s a.s. eydr ki ben au sziyem dir l-cerm n udnu szi ola r ola 2 pes uddan ayru olmaya ve da ol ki dimidr yan atam tna giderem didi bir vechle oldur ki vcd- beer-i imdr ve vcd- peder ile ve da vcd- nu ile mdr t- ud ile ve t u ft ikisi birdr ve bir birin ayndur t ve ft bir bilmek gerekdr iki bilmek irkdr nki ud (A138a) dkeli eyya mudr ve s da kelm- uddur eyle gerekdr ki uddan cd olmaya dkeli eyya mu ola her nesneye ki ad virsen ol ad kelm- uddan ara degildr (M142b) da iki nesneyi her nesneyi biri birine ursa bir vze hir

26. ns lma : ns oma A ; ns alma oyma N 27. eylemek : eyleme H ; itmek M / badezn : bade A 29. virmiler idi : virdiler A / gir gelse gerekdr : yine gelse gerekdr A ; gir gelme gerek H 31. ben size her ne kim didim : ben size ne didim H ; ben size didim N 33. ol ki Mes : -A 34. sz idi : szdr A ; szdi N / szdedr : sz iledr N ; szdr M 35. szin didi : szin A : szm didi N 37. her kiiye : kiiye H 38. sz ben olm olam : sz ben idem A 39-40. mevcdt ki a tal yaratd : a tal mevcdt ki yaratd H, M 40. yan kn didi : ki kndr A / her ne dil ile ki olsa : her dell olsa M 41. hemn mans : -A / mans emirdr : man-y emirdr N 42. dir : - M 46. birdr ve : -H, M ; da N 46-47. t ve ft bir bilmek gerekdr : -A 47. iki bilmek : ikilik A 48-49. ve s da kelm- uddur gerekdr ki uddan cd olmaya dkeli eyya mu ola : -N 50. biri birine ursa bir vze hir : -A

226

55

60

65

70

olur ol vze kelm- adan ara degildr pes Mes uhr- sz ola ve sz dkeli eyda hir ola pes Mes a ile eyda ola i lem-i bda i lem-i hirde ve i lem-i telaffuda iy ters bil ki ol Mes geldi nin eyy ve mevcdt beyn eylemedi ne nesne mni old ki (N92b) evvel geldginde beyn itmedi eyitdi yine gelem beyn lam didi imdi iy ters bilittif cem-i tersyn Mes rhullahdur ve kelmullahdur Meryem bannda gt-mend old yan dem retine ve beer retine geldi bunda hi e yodur imdi geld Meryem retine Meryem ol reti demden ve avvdan bulmdur bu sze hi ekk tereddd yodur pes n r- pk Meryem raminde gt-mend old ret-i demden l eyledi ara geldi sze geldi avimine syledi kend (M143a) avmi luti zerine (H134b) t ki anlar fehm ideler imdi (A138b) iy terslar siz atuzda bitdr ki ol ret ki Meryem retidr ol ret demden ve avvdan mdur yosa degil midr elbetde biarr elbette dirsin ki bel demdendr ve avvdandur pes ol r ki gtmend old ve ret l eyledi ol ret ret-i demdr elbetde ve da Tevrtda ki kitb- Msdur gelmidr ki deme a tal mecm mevcdtu ismini talm eylemidr ve lt-i mutelife ki dem-zd arasnda ki vardur mecm demden bulmlardur ve da Tevrtda gelmidr ki 3 ( N93a) ve da brhm ki uuf geldi on bb geldi her bbnu evvelinde bu yet mektb idi ki

51. olur ol vze kelm- adan ara degildr : -A / uhr- sz : sz A,H 53. i lem-i hirde : -A, M ; i lem-i bdrda N / i lem-i telaffuda : -N 54. mni : vi N 55. geldginde : geldinde H/ imdi iy ters : imdi A; imdi iy tersyn H 56. kelmullahdur : -N ; kelimetullahdur H / bannda : retinde A, H, M 57. ve beer retine :-A, N 58. Meryem retine : ret-i Meryeme A / Meryem :-A 60. ara : dara A, N 61-62. t ki anlar fehm ideler : t anlar tefehhm in M 62. ideler : itmek in H, eyleye N / terslar : ters M 63. ol ret demden ve avvdan mdur yosa degil midr elbetde bi-arr dirsin bel :- A / ol ret demden ve avvdan mdur : ol ret demden midr M 64. ve avvdandur :-A,N 64-65. pes ol r ki gt-mend old : pes ol ret ki r- gt-mend old A, N, M 65. ol ret : ol A, H, M 71. mektb idi ki : mektbdur H

227

75

80

85

90

( M143b) ( H135a) ( A139a) imdi ret-i Mes ret-i demdr bil-ilf 4 pes bilmek gerekdr ki dem ne vechle ud ekline ve ud retine gelmidr imdi bil ki sen ekl ret u heyet demdendr vat ki ret-i demi bilesin udya yol iletmi olasn ve cem enbiyy bilmi olasn unula ki nu- udya yol iletmi olasn ki Mes eyitdi ki men nu- udyam ve san- udyam imdi iy ters n Tevrt kmiyle dem ret-i uddur pes ol ret ki Mes Meryem raminde gt-mend old ve ret l eyledi hem retullah ola evvel bil ki Mes nin gt-mend old ve ret-i dem geldi t ki malm ola ki ol Mesdr ki kelm- uddur hir eyleye ki men kelime-i udyam gelmiem bil ki iy ters vech-i dem ki (H135b) Mes ol vechi ve ol reti demden buld n Meryemden od Meryem gibi heft kitbet-i udy vechinde hem-rh old r mje her d ebr ve my- ser (N93b) heft anda ez ud-y ddger ve heft itbet da dem kitbetidr ( / / M144a) ( A139b) / on drt a- udydr bu on drt a- vech-i Mesh on drt mevidedr ki yigirmi sekiz olur menzil-i amer ki felekl-burcda yigirmi sekiz menzildr her felek ki felekl-burcu tatnda ve fevndedr ve anr- erbaa da yigirmi sekiz menzil-i amerden bu mecm yigirmi sekize smet olur Mes vechin smeti mubilindedr anun ki s a.s. kelime-i uddur dkeli ey kelimeden ara degildr eger iki nesnei birbirine ursan andan bir vz gelr ol vz otuz iki kelimeden

74. - : A, H, M 75. sen : -A, H / ekl : -N 76. ret-i demi : reti A 77-78. ve cem enbiyy bilmi olasn unula ki nu- udya yol iletmi olasn :-A 78. ki Mes eyitdi ki : -M 80. old : olm idi M / ve ret l : - N /eyledi : - N ; eylemi idi H, M 80-81. hem retullah ola evvel bil ki Mes nin gt-mend old ve : - N 81-82. t ki malm ola ki ol : t ki ol ki M 82-83. ki men kelme-i udyam gelmiem bil ki iy ters vech-i dem ki Mes ol vechi ve ol reti : - A 84. demden :- A ; andan H, M / buld :- A 85-86. heft anda ez ud-y ddger ve : -M 86. ve heft itbet da dem kitbetidr : - N / dem kitbetidr : dem kinyetdr M 90. yigirmi sekiz menzildr : yigirmi sekizdr A 91. da : -H / menzil-i amerden : menzil N 92. Mes vechin smeti : -A / mubilindedr : mubelesindedr H 93. dkeli ey kelimeden : -A / ara : - A; dara N 93-94. degildr eger iki nesnei birbirine ursan andan bir vz gelr ol vz otuz iki kelimeden : -A

228

95

ara degildr n Mes eyitdi ki ben ol kelmam pes ol (H136a) kelime ola ve vz ola ve da Mes eydr pederm uvvet-i ezeldr ve rul-uds anu retidr ve ben anu nuyam imdi bil ki Mes eyitdi ki men nu- udyam bu sz ki Mes lisnnda hir old ol nu- uddur ol vatde ki Mes geldi anu lisnna otuz iki (M144b) nu- ud ki deme talm eylemidr ol 100 otuz iki nu Mes lisnna cri degil idi anun eyitdi ki u giderem yine gelrem t dn-i enbiyy (N94a) tamm eyleyem ben tamm eylemek in geldm non eylemek in gelmedm didi ve da ol ki amn lem-i bda yidi boynuzlu o grdi eyitdi ki Muaf- ayt krsi-i bzrg-vr zerinde om idi yidi mhr ile mhr urmu idi ki h melek ve ben dem an 105 amaz s eyitdi an ben aam didi imdi ol Meryem yidi kitbetidr ki her birisi drt a- udydr k u b u bd u te yigirmi sekiz nu- ud mubilinde ki resl lisnnda hir (H136b) old nki ba kitbeti a- istiv ile ikfte ola yidi adan sekiz a hir olur (A140a) her a drt nsrla otuz iki a hir olur luat-i dem ve kelm- udy otuz ikidr ki 110 Mes vechinde mesrdur ol yidi boynuzl o ki muaf- ayt bu yidi (M145a) oldur ki anu srrna iridi melike ve enbiy anun aa secde eylediler ve eyitdiler ki bizi mutelif dillerden ve mutelif luatlerden urtard didiler ve da Beytl-muaddesde arb acayib luatler ile iki iki sz

95-96. ara degildr n Mes eyitdi ki ben ol kelmam pes ol kelime ola ve vz ola ve da Mes eydr : -A / ara : dara N 96. pederm: -A peder-i men H, M 96-98. uvvet-i ezeldr ve rul-uds ............ hir old ol nu- uddur :-A / ol nu- uddur : -M 98-99. Mes geldi : -H, N ; gelmidr M 99. eylemidr : olm idi A 99-100. ol otuz iki nu : -A, H, N 100-101. giderem yine gelrem : gidem yine gelem A; giderem yine gelem H, M 102. non eylemek : non A, N, M 102-103. emn lem-i bda yidi boynuzlu o grd :- A 103. eyitdi ki :-N / krsi-i bzrg-vr : rs A, H 104. mhr urmu idi ki : mhrlenmi idi ki H; mhrlemidi ki N 104-105. an amaz : amaz an H ; amaz N 105. aam didi : aam A; aaram N / imdi :H 105-107. her birisi drt a- udydr k u b u bd u te yigirmi sekiz nu- ud mubilinde ki resl lisnnda hir old : r nrla yirmi sekiz mubilindedr A 108-109. her a drt nsrla otuz iki a hir olur : t otuz iki a ki A; her a drt k u b u bd u te otuz iki a hir olur H, M 112. ve eyitdiler : -A

229

115

120

125

130

sylerlerdi didkleri hemn bu mandur ki lut-i mutelifeden al oldlar yigirmi sekiz kelime-i Arab ve ehr kelime-i diger ki dur otuz iki olur eger bir kimse sl eylese eyitse ki sebeb ne old ki s a.s. eyitdi ki ben size her ne kim syledim remz ile ve iret ile syledim u yine gelem tevlin beyn (N94b) lam ve hir eyleyem didi yan evvel geldginde hir eylemedi mni ne (H137a) old dise cevb oldur ki evvel geldginde hir eylemege udreti yo idi anun kim mecm kelime otuz ikidr ve ol vatde otuz iki kelimen mahar degil idi bildi ki bir vatde da bir maharda hir olsa gerek idi (A140b) otuz iki kelimeyle mtekellim olsa gerek idi t ilat tamm ve kelimen (M145b) tamm hir ola badezn hir idebilr idi nki beyn ilat-i kelime mubilindedr s dilinde otuz iki kelime revn degildi pes nie hir eyleye sya yigirmi drt kelime geldi Msya yigirmi iki kelime geldi Dvuda on sekiz kelime geldi Muammede yigirmi sekiz kelime geldi deme otuz iki kelime geldi ve da nclde gelmidr ki s Arnu raminde geldi gt-mend old yan kelime-i udydr ki ibretdr kelimetullahdan ki otuz ikidr insn maharnda ilm-i kelime peyd eyledi otuz iki pre gt kisvetinde t ki otuz iki kelimen ilmi ola pes kelime gt-mend olm ola (H137b) ol ki a tal buyurd 5 n beden kelimeye tebhdr ve im mamdur pes ol bedeni ldrdiler ol ki sdur kelimetullahdur ve rullahdur an kimse ldrmez t dellet eyleye ki kelime lmez ve kelimeye mevt gelmez (M146a) a tal buyurur ki

114. hemn : hem yine N 115. kelime-i Arab : kelm- Arab H / ehr kelime-i diger : drt kelime da A 116. kimse : kii N / sl eylese : sl itse M /eyitse ki : -H, N, M 117. kim : ki H, N 118. ve hir eyleyem : - H, M 119. mni ne old : -A / old dise : old ki H 120. kim : ki N 122. t ilat : -M 123. idebilr : olabilr H / imdi nki : nki N 124. mubilindedr : berberindedr N 125. yigirmi drt : yigirmi N 126. Dvuda on sekiz kelime geldi : - N; Dvuda da yigirmi iki kelime geldi A, M 126-127. Muammede yigirmi sekiz kelime geldi :-A 128. raminde geldi : raminde N 129. ilm-i kelime : ilm A, N, M 130. otuz iki kelimen : otuz ikin H, N, M 131. olm ola : old H, M ; ola N 133. kelimetullahdur ve rullahdur :-A 134. mevt gelmez : mevt olmaz H

230

135

140

145

150

155

( N95a) ve Muammed a.s.buyurur ki s smndan gele kelimedr t malm ola ki kelimeye merg rev degildr ol ki eydr ki Mes Meryemden gt-mend old bilmek gerekdr ki ne manyadur meel a tal urnda buyurur ki ( A141a) 7 ve s eydr ki pes gerekdr ki s avliyle nar atnda s nu ola ol vatde kim s Meryemden gt-mend old anlaru avliyle sda otuz iki kelime tamm yo idi ki ol otuz iki kelime-i tmme ki s ve mecm enbiy ve Mselmn u kfirn ol ilat (H138a) zerne ve ol endze zerine ret heyet peyker utmlardur ve badezn Mes gelmekligi (M146b) almeti oldur ki muaf- ayt ki yidi mhr ile mhrlenmi idi Mesh an aa andan ora urbn ola yidi boynuzl o retinde mecm melike aa secde eylerler ve da aly smnu melektne iridre ve da mutelif luatlerden urtara amn kitbnda yle gelmidr ki s zamnnda bir gice amn dinde yidi boynuzl o grdi ki bu o muaf- ayt bir am krsi zerinde or ve da or ve oudundan ora yidi mhr ile mhrler ve da muaf- ayt (N95b) yidi boynuzl o yudar andan ora bu yidi (A141b) boynuzl o urbn old andan ora amn bu di sya geldi didi s a.s. eyitdi amn ol yidi boynuzl o ki grd benn didi ol yidi mhri ben asam gerek didi Muammed mmeti (H138b) retinde gelem ol muaf- aytu (M147a) yidi mhrini ben aam didi vad itdi andan ora enbiy da ehdet itdi eyitdi ki s benm mmetm retinde gele benm bleme namz la didi ol yidi mhri ol boza muaf- ayt oya didi

136. gele kelimedr : gelecekdr H 138. a tal :-A 139. : A / s eydr ki : ve Mes eydr A /: A 140-141. s Meryemden : Meryemden s H, N 142. ol otuz iki kelime-i tmme ki :-A 143. kfirn : kfir A, H, M 144. utmlardur : dutmlardur N / gelmekligi : gelmeklii H 145. mhrlenmi idi : mhrlemilerdi A 146. boynuzl : boynuzlu H / aa : oa H / eylerler : eyleyeler H; eylediler N 149. yidi boynuzl o grdi : grdi yidi boynuzl o A 150. or ve oudundan ora : ourd ve andan ora A or ve odudan onra M 150-151. muaf- ayt yidi boynuzl o yudar : ol o bir da muaf yudar A ; muaf- ayt yudar H, M 152. old : olur A, N / andan ora : -A 153. boynuzl : boynuzlu H,N / benn : benem N 154. gerek didi : gerekdr N /muaf- aytu : muaf- ayvnu N 155. ben aam : aam A / tem : teml-enbiy A 156. eyitdi : - A, H, N 157. oya didi . oya N

231

imdi ez ry- tevl ol muaf- ayt vech-i demdr ol boynuzl o yidi u vech-i demdr ki lem-i seyrde yidi boynuzl o retinde gzkdi ol 160 muaf- ayt oma vech-i demde yigirmi sekiz ve otuz iki kitbet-i ilhyi omadur ol muaf- ayt o yutma ol muaf- aytu srrn bilmekdr imdi iy lib-i aat-i a bil ki muaf- ayt oyan Fal- Yezdndur ki yidi kitbeti kend ilatinde buld anra arb itdi yigirmi sekiz eyledi ve a- istiv ile anra arb itdi otuz iki eyledi ve da elleri (M147b) melike 165 anadndan oldunu tevlin 8 oldunu tevlin bbnda beyn itdk ve yazdu (H139a)

158. boynuzl : boynuzlu H, N 159. boynuzl : boynuzlu H, N 161. ol muaf- ayt o yutma :-A 162. aat-i a bil ki : aat bilmek gereksen ki N 163. arb itdi : arb eyledi H 164. ve a- istiv ile : -H / anra arb itdi :-A, H 160-161. otuz iki eyledi :-H 165. oldunu tevlin :-H, M 166. bbnda : evvelki bbda H / - : H

232

1 2

4/ Nis : 171. 4/ Nis : 171. 3 Kutsal Kitap, Yaratl, 26-27-28, 2. 4 3/ l-i mrn : 59. 5 4/ Nis : 157. 6 4/ Nis : 157. 7 4/ Nis : 171. 8 et-Ttirmiz, Sahh, K. Fiten, 59; bn Mce, Snen, K. Fiten, 33.

233

el-Bb (N96a) mn vel-rn f aati kenzil-Kabe ad-i adr mebde mekrdur iy lib-i esrr- ilh bu ad mans budur ki aret-i rislet a.s. buyurr ki 5 Kaben kenzini armaz ill iki incikl bir kii arur abeeden imdi iy lib-i ez-ry- tevl Kabe mam- vech-i demdr kenz didgi dem vechindeki yigirmi sekiz ve otuz iki udur ki otuz iki kelime mubilindedr iki incikl kinyetdr Billden badezn ol kenzi ardu yigirmi sekiz ve otuz iki en kelimesidr ki Kabe mubilinde ardudur meel on yidiyle on 10 bi n cem idesin (A142b) be-km 1 otuz iki kelime olur on yidi en- ub on bi en- uhr otuz iki kelime olur ve da on yidi en ub (M148a) on bi en- ar ile otuz iki kelime olur ve da on yidi en- ub ve on bi en- marib otuz iki kelime olur ve da on yidi en- ub ve on bi en- i otuz iki kelime olur badezn on yidi en- ub on bir 15 met-i ub ile yigirmi sekiz olur on yidi en- ub on bir met-i (H139b) uhr yigirmi sekiz olur ve da on yidi en- ub on bir met-i ar ile yigirmi sekiz olur ve on yidi en- ub on bir met-i marib ile yigirmi sekiz olur ve on yidi en- ub on bir (N96b) met-i i ile yigirmi sekiz olur dem ve Muammed vechi mubilinde old mad dkeli endan ve 20 metden ve namzdan dem ve Muammed vechindeki yigirmi sekiz ve otuz iki sar- ilh hir olma idi ki kenz-i ilh yigirmi sekiz ve otuz iki kelime-i ilhdr ki Bill-i abe Kabeye aru yigirmi sekiz ve otuz iki 1

5. Kaben : Kabe N 6. didgi :-H, N, M 8-9. yigirmi sekiz ve otuz iki en kelimesidr ki : otuz iki kelme-i ezndur ki H, N, M 9. ardudur : ardudur H, N 10. -: H 11. on yidi en- ub on bi en- uhr otuz iki kelime olur ve da :-A, M 11-12. on yidi en- ub on bi en- ar ile otuz iki kelime olur : -H 13-14. ve da on yidi en- ub ve on bi en- i otuz iki kelime olur :-A 14-15. on yidi en- ub on bir met-i ub ile yigirmi sekiz olur : -A, H, N 17-19. ve on yidi en- ub on bir met-i marib ile yigirmi sekiz olur ve on yidi en- ub on bir met-i ile yigirmi sekiz olur : al-ha el-b cmle A 19. dem ve Muammed vechi : -H ; vech-i dem ve Muammed N, M / old : olnd N / dkeli : kll H, N, M 20. metden ve namzdan : namzdan ve metden N 21. sar- ilh : sar N / olma idi : olmad N / kenz-i ilh : kenzi N 22. Kabeye aru : Kabeye mubil H, M; Kabe mamnda N

234

25

30

35

40

45

kelime adedince en u met ard keenne ol kenzi irc itmi old bir vech ile da eger bir kii sl itse ki Kaben kenzi ve genci nedr dise cevb budur ki 2( M148b) imdi ol eve a tal beytullah didi ve kendye kenz didi vat ki dem ve avv vechin ilati ol neden ve ol acerl-esved (A143a) den uhr itse ve da dem a.s. ramen reti zerne olsa ve da kelime-i ilh zerine mal olsa pes kenz-i Kabe ol ola ki (H140a) alfe-i ilhdr ki 3 n a tal kendye kenz didi ve demi kend reti zerne yaratd pes acerl-esved kenzi demdr bu evden ki mam- vechdr hir ola ki kenz-i ilh otuz iki kelime-i ezel ve ebeddr vat ki ol neden hir ola l-cerm ki mein-i Bill-i abedr ki on yidi rekat alt- aar ve on bi rekat alt- cuma ki yzini Kabeye eyleyp ol mein enyla lma ol kenz-i ilh kre (N97a) eylemekdr eger sil sl itse kenz-i Kabe nedr (M149a) dise bir vechle da cevb oldur ki 4 ve a kendye kenz-i maf didi her gh ki ilat-i vech-i dem ve cebhe-i dem a.s. mam- Kabeden hir ola ol acerl-esved ki 5 andan hir ola ki mevu- a- istiv-y vechi (A143b) demdr ki ilm-i kelime-i ilhdr pes kenz-i ilh hir olm (H140b) ola ve da aret-i aadiyyet t ve ft uhr itmi ola n yigirmi sekiz kelime adedince aarda ve seferde yzi ol veche tevecch eyleyp namz la ve da aarda ve cumada otuz iki kelime-i ilh adedince namz la ki 6 ol yigirmi sekiz ve otuz iki a- dem vechi zerinde lyi u tbndur ve hirdr yle ki

23. ard : ard H, N 23-24. bir vech ile da :-N 24. Kaben : Kabe A 27. ve ol acerl-esvedden :-N / ramen :-N 31. acerl-esved : acerl-esved ki M / evden : ivden H 32. kenz-i ilh otuz iki kelime-i ezel ve ebeddr vat ki ol neden hir ola :-N 34. mein-i Bill-i abedr : Bill-i abedr A ; mein-i Billdr N, M / on yidi rekat alt- aar ve on bi rekat alt- cuma : on bi rekat alt ve on yidi rekat alt ve on bir rekat altda N ; on rekat alt ve on bi rekat alt M 35. yzini Kabeye eyleyp : yzin Kabeye eylemidr A; yzin Kabeye eylemesiyle H / ol mein enyla lma : ol mein ki Billdr enyla lma N 36. itse : eylese N / bir vechle da :-A, H 39. hir ola : ola A,N 40. - : M 41-42. pes kenz-i ilh hir olm ola : hir ola A 43. yzi ol veche : vechi ol veche A : yzi veche H / 43-44.tevecch eyleyp : tevecch idp N 45. otuz iki :-H

235

50

55

60

65

70

tekrr idilmidr eger sil sl eylese dise ki sebeb nedr ki dise cevb oldur ki bu kinyet ola Billden ki men-i altdur ve da aly davet idicidr Kabeye tevecch idp on yidi rekat namz on bi rekat namz ve on bir rekat namz ed eylemege yan men-i a gele ki Falullahdur kenz-i Kabeyi ve Bill en srrn (M149b) hir eyleye ve beyn la yle ki Bill en r od ill mansn bilmedi fal- (N97b) mbeyyin gele hem en- r ve hem en- manev oya eger sil sl eylese ki aret-i rislet a.s. nin en- Bille buyurd ayrsna buyurmad (H141a) ikmet-i ilh ne idi dise cevb oldur ki (A144a) n acerl-esved im mam- vech-i demdr ki 7 acerl-esved Bill ennu otuz iki kelimesi almetidr ki yidi avfdur ki ibtid ol acerl-esvedden eylemek gerekdr yidi sar- vech-i demdr r mje her d ebr my- serdr mecm r u lmn ve ehl-i bihit ol ilat zerinedr ki her sar drt anrla yigirmi sekiz sar olur a- istiv ile otuz iki olur ki al- siyhdur 8 / ve da acerl esved siyh oldu onundr kim yidi sar ki vech-i demdedr andan hir olsa gerk idi ki siyhdur ve da resl a.s. mn itmege anun Billi itiyr itdi kim Bill siyhdur ki acerl-esvede aru yigirmi sekiz ve otuz iki kelime ard acerl-esved da siyhdur (M150a) ve da acerl-esved vasanda a- istiv vardur Bill da cebhesinde a- istivs vardur mnsebet tmmedr ve da kenz-i Kabe otuz iki sar- vech-i demdr ki ymet gninde (H141b) iki gzi ola gre ve bir dili ola syleye 9 vedat-nmesin anda od ve da yidi (N98a) avf- ac ve yidi avf- umre ve yidi avf- udm ve yidi avf- ved drt yidi yigirmi sekiz olur

47. dise : -A, H, N /nedr ki : ne idi ki N 48. dise : -H, N / kinyet ola : kinyetdr N 50. namz namz namz : alt alt alt M 51. Falullahdur : Fal- Yezdndur H,N / kenz-i Kabeyi : Kabeyi H 52. Bill :-A 52-53. ill mansn bilmedi : -A, H, M 53. Fal- mbeyyin : mbeyyin A, H, M 55. oldur : budur N 57. Bill ennu : ztnu A 58. ol :-N 59-61. r mje her d ebr my- serdr ............. olur a- istiv ile otuz iki olur ki :-A 62. kim : ki N 63. siyhdur : siyh idi N / Resl : aret-i rislet H,N, M 63-64. anun Billi itiyr itdi : Billi anun itiyr itdi H ; Billi itiyr eyledi N 64. kim : ki N 64-65. ki acerl-esvede aru yigirmi sekiz ve otuz iki kelime ard :-H, N, M 66. vasanda : ortasnda N /Bill da cebhesinde a- istivs vardur : Bill da a- istivs vardur cebhesinde H, N, M 67-70. kenz-i Kabe otuz iki sar ............. drt yidi yigirmi sekiz olur :-A / avf- udm ve yidi avf- ved : avf- udm ved M

236

75

80

85

90

dem vechinde mekbdur ol avfu adedince acerl-esvedi perler ve da ol acerl-esvedden ibtid eyleyeler ve da acerl-esved cennetden nzil old didkleri kinyetdr demden ki dem a.s. cennetden gelmidr bir vechi da n aret-i rislet a.s. pench arf nota adedince pench alt vcib eyledi ki yigirmi sekiz kelime-i ezel ebedn ilmi pench arf ve noa-i siyhdur ki aret-i rislet muaf ve kitbetidr gyende-i en da hemnn siyh gerek idi t vech-i mebihat l ola bir vechle da oldur kim bekm10 her yigirmi sekiz ve otuz iki (M150b) kelime her birisi kend tnda mecm bir kelimedr ve da ( A144b) yirine Bill eshed didi (H142a) laf- n yerine sn didi aret-i rislete a.s.a didiler aret-i rislet buyurd ki Bill sni a atnda n yirine abl olmdur didi maam- tevdde n sn elif y dkeli bir kelime ola ve da ehl-i bihitde ve r u lmnda yidi a vardur ki r mje her d ebr my- ser yidi sardur her drt sar yigirmi sekiz sar olur vat ki yidi sar a- istiv ile gise ba kitbeti iki olur yidi sar istiv ile sekiz olur bu sekiz sar (N98b) anra arb itse otuz iki sar olur ki aret-i rislet a.s. buyurmdur ki cennet sekiz apus vardur her apusnda drt sar yazlmdur otuz iki sar olur ki vech-i demde grrz ki vechullahdur ol sekiz sar otuz iki olur ki siyhdr muassim-i alt oldur ol mnsebetle buyurmdur aret-i rislet a.s. men-i alt siyh ola (H142b) didi ( M151a) 11 yle ki kitbet-i ilhn ibtids dur bismillahu ibtids bdur Bill da ismin ibtids bdur bu da mnsebet vardur

71-72. dem vechinde mektbdur ............. ve da ol acerl-esvedden ibtid eyleyeler :-A 73. dem a.s. :-A, N 74. pench arf nota : pench ve urf u nota H 77. kim : ki N 78-79. her birisi : -H, N 80. Bill eshed didi : eshed didi A; eshed Bill didi H / laf- n: n N 81. didiler :-H / aret-i rislet buyurd ki : buyurup didi kim A / n yirine : ne N / didi :-N 82. kelime ola : kelimedr N 83-85. r mje her d ebr my- ser gise ba kitbeti iki olur yidi sar :-A 85. istiv ile :-H, N, M 88. grrz ki : grndi ki H,N 89. buyurmdur : buyurd N 92. Bill da ismin ibtids bdur : - A, H, N

237

75/ Kymet : 17. bn Arab, el-Futht, III, 198, 419, (O. Yahya neri); . Rabban, el-Mektbt, I, 263 ; Erefolu Rm, Mzekkin-Nufs, 16. 3 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf , I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315, 323, 434. 4 el-Buhr, K. stizn, 1; el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244, 251, 315, 323, 434. 5 bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336 6 2/ Bakara : 31. 7 bn Mce, Snen, K.Mensik, 27; ed-Drim, Snen, K.Mensik, 26; Ahmed b. Hanbel, II/336. 8 44/ Duhn : 10. 9 7/ Arf : 172. 10 Msl, Sahh, K.Msfirn, 273-274; en-Nes,es-Snen, K.ftith,37. 11 el-Acln, Keful-Haf, I/99.
2

238

el-Bbt-tsi vel-rn f iati ismil-aam iy lib-i esrr- ilh v ay- ayr-i mtenh bil ki dem emini ve gn ve 5 emin iki (A145a) noasn ve bnsini ve cebhesini a tal yle al itmidr ki n kitbet ile ouyasn Fal- Yezdn ola (EKL)1 cem-i ben dem yzlerinde mektbdur ve mesrdur al-haz (M151b) (N99a)(H143a) 2 / ve da mirc gicesi aret-i aadiyyeti bu retde grdi ki 10 3 imdi bu ekl bu heyet mrekkebdr ehr abyiden pes k zerinde ve b zerinde ve bd zerinde ve nr zerinde bil-uvve mektb ola pes her ande ki ehr abyi ola ol smnda bil-uvve mektb ola 4 srr bu ola ol b ki grmi idi Fal- Yezdn ki udya ism vard ki ol ism idi pes 15 hejdeh hezr leme mu ola ism-i a ola arada olmaya ism-i aam ki levler zerinde mektb ola badezn au taaccb eylemegi ve bu yeti ouma ki 5 6 1

4. ay- ayr-i mtenh : ay- n-mtenh H ; ay- kelime-i n- mtenh N 7-8. -: A ; M 9. - : H, M 11-12. ehr abyiden k zerinde ve b zerinde ve bd zerinde ve nr zerinde : -A ; nr zerinde : te zerinde H, M 12. bil-uvve mektb ola : -A 12-13. pes her ande ki ehr abyi ola ol smnda bil-uvve mektb ola : -M 15. mu ola : mu idi N / ism-i a ola arada olmaya : ism arada olmaya M 17. - : M

239

2 3

2/ Bakara : 64. bn Arab, el-Futht, I/283; IV/12. 4 41/Fussilet : 54. 5 5/ Mide : 54. 6 27 Bakara : 105.

240

el-Bb-alin f ruyetillahi tal (M152a) 1 ( A145b) iy lib-i esrr- ilh ve ddr- a tal enbiy(H143b)ullah aret-i aadiyyeti (N99b) lem-i mkefede 5 grdiler ki anlara sz syler insn retinde ol sebeb ile ki bu szi a tal vay ile sylemek diledi yan iret-i ilh ile ol kimseler ile ki anu kitbetini ekl-i insnda oma diledi ol oma ret-i kelmullaha geldi da enbiyya cilve eyledi yle ki sen bir yazlm a grrsin ol a saa lisn- l ile sz syler ki men ne nesneyem imdi ol kitbet-i ilh vech-i dem zerinde 10 mesrdur ki insn- kmil terkbinde sz syler ki kelm- ud ne nesnedr mecm aly kim sz iidrler lem-i milde ol u- vech-i demdr ki lisn- l ile vech-i insnda tarr eyler meel Allah on drt kelimedr on drt urf- muaaa izsnda ki vech-i demde on drt a mektbdur ki ol kelm oma kelm- ayi omadur b kitbet a- mec (A146a) zdr ve 15 her (M152b) kii ki ol kitbeti omad vay nedr bilmedi ve lisn- lden (H144a) b-nab ve b-behre ald ve au nun hi iitmedi 2 ve da iretdr ki her (N100a) nesnen retine ki naar lasn dr yle ki ecerden ve da otdan 3 el-adi ve 20 da destini benm ptime od dir ve da Ms ile ud syledi aa retinden ve te retinden ve da Firan bare ar eyledi ve da ay deize urd deiz yarld peyd old ol te ki syledi hemn sevd- vech-i demdr ez-ry- tevl smet olmdur 1

3-4. ve ddr- a tal :-N 5. sebeb ile : sebebden N 6. kimseler : kimse M 7. oma : ouma N 8. grrsin : gresin H 10. insn- kmil : insn A, H, M 11. kim : ki N 12. Allah :-N 14. a- meczdr : meczdr H 15. vay :-N 19. otdan : oddan H 23. smet olmdur :-N, M

241

1 2

75/ Kymet : 23. 42/ r : 51. 3 bn Arab, el-Futht, I/283; IV/12.

242

10

15

20

25

el-Bbl-d ve-eln f ram ve avv ( H144a) ( M153a) 1 ( A146b) yan a tal al yaratd nki aldan fri old ram urd ramin izr-bendine yapd raman eyitdi gir ur yapma didi bade ram eyitdi bu mam senden a idenler yine saa avdet itse bu ol mamdur didi raman eyitdi neam bu ol mamdur raman eyitdi sen bua r degil misin ki her kii ki saa ulaa ben aa ulaam her kii ki senden kesile ben andan kesilem ram eyitdi bel ryam ben bu mama raman eyitdi ol mam sendr didi 2 yan a tal eydr ben ramanam rami yaratdum kend ismimden ism a itdm her kii ki ol rame ulaa ben aa ulaam her kii ki andan kesile ben da andan kesilem dir 3( M153b) a tal eydr ol kimse ki saa ulad ben aa uladum ol kimse ki senden kesildi ben da andan kesildm 4 ( N100b) 5 6 yan a tal eyitdi rame gir ur yapma didi ram avvdan kinyetdr yan a vech izr-bend dimekdr yan izr-bend demdr yan avv istedi ki dem retinde gele ve da dem vech-i kitbetin istedi ki kendde tamm ola (H145a) raman eyitdi benm ilatimi isteme bu ilatden el ek didi yan bu yidi kitbet ki ret-i emreddr arr dut kim benm ilatim uhr ol yidi adadur ki 7 hir ola (A147a) yan raman eydr avvya sen r degil misin ki ben ulaam ol kimseye ki saa ulad ve dai ben kesilem (M154a) ol

5-11. yan a tal al yaratd ............. eyitdi ol mam sendr didi : -A, N (H nshasnda derkenarda verilmitir.) 12-15. yan a tal eydr ben ramanam ........... ben da andan kesilem dir : -A, N ( H nshasnda derkenarda verilmitir.) 18. - : M 19. - : A, N 20. yapma : -M 21. - : M, A, H 22. avv :-N 22-23. dem retinde gele ve da dem vech-i kitbetin istedi ki kendde : -M 23. kendde tamm ola : tamm ola kendde H 24. kitbet : a M 25. adadur : aandur H

243

kimseden ki senden kesildi avv eyitdi bel rayam didi imdi iy lib-i a 30 tal avvya ulama avvanu un bilmekdr v omadur avvdan a itmek ilatin bilmekdr v avvay okmadur 8 yan ramet (N101a) nzil olmaz bir avm zerne kim ola yan avvy bilmese ve ularn omasa olur zerne ramet nzil olmaz yan ramet ki urndur ve urn yigirmi sekiz kelimedr 35 (H145b) yan dimek olur ki anu vcdnda yigirmi sekiz v otuz iki kelime-i ilh yazlmaz lem-i uvvetde alur yan bilmedgi yazlmadudur her kii ki avv ilatin bilse dem ilatin bilr ve her kii ki dem ilatin bilse kend nefsini bilr ve her kii ki kend nefsini bilse rabbini bilr ve her kii ki rabbini bilse mada vl olur 40 9

30. avvanu : anu N 31. avvay :-A 32-33. yan ramet nzil olmaz bir avm zerne kim ola yan avvy bilmese ve ularn omasa olur zerne : -M 33. ve uran :-A,N / yigirmi sekiz kelimedr :-A 35. yazlmaz : yazlmad N / bilmedgi yazlmadudur : bilmedigi yazlmadudur H 36-37. her kii ki avv ilatin bilse dem ilatin bilr ve : -M 37. her kii ki dem ilatin : her kii ki vechi ilatin M

244

Ahmed b. Hanbel, Msned, I/191,194; el-Buhar, Sahh, K. Edeb, 13; Tefsru Sure, 47, K. Tevhd, 35 ; Mslm ; Sahih, K. Birr, 16. 2 Ahmed b. Hanbel, Msned, I/191,194; el-Buhar, Sahh, K. Edeb, 13; Tefsru Sure, 47, K. Tevhd, 35 ; Mslm ; Sahih, K. Birr, 16. 3 Ahmed b. Hanbel, Msned, I/191,194; el-Buhar, Sahh, K. Edeb, 13; Tefsru Sure, 47, K. Tevhd, 35 ; Mslm ; Sahih, K. Birr, 16. 4 et-Tebrz, Miktl-Mesbh, 4931; bn Hacer, el-Metlibul-liye, 2485. 5 Ahmed b. Hanbel, Msned, I/191,194; el-Buhar, Sahh, K. Edeb, 13; Tefsru Sure, 47, K. Tevhd, 35 ; Mslm ; Sahih, K. Birr, 16. 6 El-Acln, Keful-Haf, I/431. 7 9/ Tevbe : 36. 8 et-Tebrz, Miktl-Mesbh, 4931; bn Hacer, el-Metlibul-liye, 2485. 9 /Arf:43.

245

10

15

20

el-Bb (A147b) n vel-lin f Al kerremallah u vechehu 1 hemn bu manya ki kelm- ft tdur ve tdan mnfekk ve mna olmaz ve au kelm da bir fatdur tdan mnfekk olmaz Al anun eyitdi pes resl a.s. eydr (M154b) 2 ve da Al eyitdi 3 pes nefsin bilmek oldur ki kii kendyi udnu kelm- n bile ol ki kelm- metdr (H146a) kelm- nu (N101b) ilmidr resl a.s. buyurd ki men tenzl ile ceng eyledim Al gele te'vl ile ceng ide didi pes tenzl aati te'vldr ol kimse ki te'vl ile ceng eyler man-i te'vl uddan aa nzil olm ola t ki te'vl ile ceng eyleye resl a.s. eyitdi tenzl kmi ile her yirde ki bng- namz olmaya anlar atl ideler didi ve esr eyleyeler didi ve da her kim bu emre teslm ola ol Mselmndur didi beisab- hir-i tenzl ve da bilmek gerekdr ki ne mandur ki bu km-i slm ve kfri bir (A148a) bng- namzda od ve da ol nidnu adedini ve ilm-i te'vlini her kimse ki bilmese Mselmn olmaya ol ehl-i te'vl olmaya ez-ry- bn ve da resl a.s.'dan mervdr ki on drt bi yl dem ve avvanu ilatin uhrndan din ben ve Al bir nr id didi nin on drt bi yl km itdi anun ki (M155a) indallah her gn bi yldur 4 nin (H146b) biri bi yl midrnca old anun ki nihyet aded bidr kelm- Arabda ve da a tal ur'nda buyurd ki 5 6 pes nr kelime ola mecm- kelime kend tnda bir kelime ola ve da a tal

3. hemn bu manya : hemn mandur M 4. tdur ve : - A / ve mna : - A 4-5. ve au kelm da bir fatdur tdan mnfekk olmaz : - A 5. eyitdi : ayd H 5-6. pes Resl a.s. eydr - : A 6. ve da : ve A 8. kelm- nu ilmidr :ilm-i kelimedr A 9. didi : - N 11. eyleye : ide N / eyitdi : - A 12-13. ve esr eyleyeler didi : - A 13-14. be-isab-i hir-i tenzl: be-km-i tenzl N 16. bilmese : - H / Mselmn olmaya ol ehl-i te'vl olmaya : Mselmn- te'vl olmaya : H, N, M 17. on drt bi yl : on drt yl A 18. nr id : nrdu A, M 19. - : A, H 20. bi yl : bi A, H 21. kelm- Arabda : Arab kelmnda H, N, M / ur'anda : - A 21-22. ur'nda buyurd ki : buyurd ki ur'nda M 22. : A, H, N, M

246

25

30

35

40

45

nki (N102a) demi yaratd ol nr iki smet eyledi be-isb mahar ve ill nr smet-per degildr ol ki eyitdi nr iki smet eyledi anun ki dem muallim-i mel'ikedr hem muallim-i esmdur be-km 7 dem alfe-i uddur ol nr iki maharda hir old ol nr a tal iki smet eylemi ola iki maharda ve da ilat-i dem vatinde kmiyle ve kmiyle ki te didi ve ( 8 A148b) didi ibretdr Muammed ve Alin sebu'l-mensinden (M155b) nki ikisi da ehl-i bihitdr udvend-i sebu'l-men olalar ve kelm- n olalar (H147a) 9 anun didi didi her kim kend nefsini bilse udsn bile ol mnsebetle ki aat-i dem kelm- n- uddur ve kelm- mtekkellimden cd degildr ud ile nefs arasnda ki kelmullahdur ki infikk yodur ( N102b) 10 mecm ey yzlerini zemne dutmlardur yle gerekdr ki insn yzini kendye duta t ki rabbini bile kend nefsini bilmek oldur ki andan aa ib eyleye ki anun didi on drt bi yl ben ve Al bir nr idk da eyitdi 11 didi pes kend (H147b) kelmna nr didi ben ve Al bir nr idk didi 12 ( M156a) pes ol dell ol kelm- n ola ki kelm- nrdur didi ve da ol duda ki me (A149a) bde gelmidr ki 13 yan mecm kelime ve kelm ile dimekdr anun ki otuz iki kelimen mahardur nrdur ve kelmullahdur ki 14 ve da m'minler kim dirler mnflar 15 dirler (N103a) ve da

24-27. mahar ve ill nr smet-per degildr............. dem alfe-i uddur: - A 27. ol nr a tal iki smet eylemi ola iki maharda ve da : - A 28. ilat-i dem ve atnda : dem ve avv ilatinde ki A 31-32. sebu'l-mensinden nki ikisi da ehl-i bihitdr : sebu'l-men olalar H 32. udvend-i sebu'l-men olalar : - H ; udvend-i sebu'l-mendr A / kelm- n olalar : kelm- ndur A 34. kend : - A 35. kelm- n- uddur : kelm- ndur A ; kelm- ndur uddur H 36. kelmullahdur : kelm- ndur H 36-37. - : A ; - : M 39 dutmlardur : utmlardur H 40 duta : dne A ; uta H 40-41. ki andan aa ib eyleye ki - : A 41. anun didi : ve da eyitdi A 42. nr idk : nrdu A, M 43 didi pes kend : pes kend N, M/ nr idk : nrdu A; nruz M

247

50

55

60

65

70

Al bu mama unula iridi ki resl mbrek ib-i srrdur ve hem msteadur ki ib-i srr ola elhmt- rabban ile eger bir a istese ki anlar uddan cd eyleye eyleybilmez ve da ud Muammede didi ki mfredtdur ki hem mukemtdur ve hem uddan cd degildr yle ki ud eyitdi 16 hemn bu manyadur ki 17 / muvffdur ve da ( H148a) didgine muvffdur ve da eyitdi ki 18 her kii ki kelime ve kelm srrna (M156b) irie hi kimse an uddan cd eyleyemez ve da Mes gh kelimetullah gh rullah ve ghi abdullah olur ( A149b) el-ad ol nr- vidi iki pre eyledi nf ben oldum ve nf Al old didi meel dem-i zd ki evvel mderden vcda gelr yidi a ile gelr iki a bir sa drt kirpik bu yidi a- aldr nki yidi a da ki dem adur (N103b) vat ki hir ola on drt a olur ki sebul-mendr pes nr iki smet old biri al u biri fer old ol ki aldur Muammeddr ol ki ferdr Aldr ol vsa ile ki yidi u- r zerine yidi u- mm yidi kelime-i aliyye mubilinde vi olmdur ol (H148b) budur ol ki yidi avr- feriyyedr ki yidi kelime-i ilh mubilinde vi olmdur ki ol yidi budur bu on drt kelime on drt a- vech-i dem mubilindedr ur'n lisn- l ile (M157a) eydr 19 02 mecm urn yigirmi sekiz kelimedr anun urnda yigirmi sekiz peyamber ismin tar itdi t ki

50. mbrek : - H, N, M 52. eyleybilmez : eyleyemez H, N / ud Muammede : Muammed A 53. hem : hem A 54. : A, H, N, M 58. eyleyemez : eyleymez A 58-59. ve da Mes gh kelimetullah gh rullah ve ghi abdullah olur : - A ; ve da Mes gh kelimetullahdur ve gh rullahdur ve gh abdullah olur N 60. ol nr- vidi iki pre eyledi : ol nr- vid iki pre old N / ben oldm : ben A 61. dem-i zd ki evvel : - A / gelr : geldi H 61-62. iki a bir sa drt kirpik : - A 63. vat ki hir ola : hir ola A ; rev ola N 64. fer old : fer A 64-65. ol vsa ile ki yidi u- r zerine ki yidi : - A ; ol vsa ile ki evvel ol yididr ki H 65-66. yidi u- r zerine yidi u- mm yidi kelime-i aliyye mubilinde vi olmdur : evvel ol yididr aldur yidi u- ilh yidi kelime-i aliyye mubilinde vi olmdur M 66. budur : - A / avr- feriyyedr : r- feriyyedr A av- feriyyedr M 67. yidi kelime-i ilh mubilinde vi olmdur ki : - A / ol yidi budur : ol budur A, N 70. - : A 71. anun urnda yigirmi sekiz peyamber ismin tar itdi t ki : - A / yigirmi sekiz peyamber ismin : peyamber a.s. yigirmi sekiz ismin H

248

75

80

85

90

mecm yigirmi sekiz peyamberi kelime-i uddur itid itmek gerekdr 22 dan murd resllullah ola ki yigirmi sekiz kelimeden biri oldur a tal didi y arf-i niddur s Muammede ibdur pes ol da kelime ola ve ur'n ola (A150a) anun eyitdi ki 23 ur'n Medne-i ilmdr ve Al anu (N104a) apusdur Al eyitdi pes Medne-i ilm apus noa ola (H149a) ve yigirmi sekiz peyamber ki ur'nda ar mekrdur isimleri budur dem ve N ve brhm ve sa ve Yab ve Ysuf ve Dvd ve Sleymn ve Ms ve Hrn ve ekeriyy ve Yay ve s ve lys ve smal ve Elyasa ve Ynus ve L ve Hd ve li ve Lomn ve l-arneyn ve Uzeyr ve drs ve lkfl ve Eyyb ve uayb ve Muammed aleyhis-selm drt peyamber da ur'nda amr ile gelmidr biri bundadur ki 24 bu Emldr peyamber da bundadur ki 25( M157b) / didgi ile dur didgi dur t ki bu drt peyamber ile otuz iki ola 26 yz yigirmi drt bi enbiyullah ki geldiler kez otuz iki bi ve bir kez yigirmi sekiz bi olur t ki ( H149b) tamm ola ve da peyamber eyitdi ( N104b) 27 bu adi mans budur ki benm milm peyamberler ile ol bir ar miline bezer ki bnyn b u laifdr ill andan bir libne terk olnd meel naar idiciler grdiler bu aru binas blun begendiler

21

72. mecm yigirmi sekiz : - A / - : M 73. peyamber kelime-i uddur itid itmek gerekdr : peyamber kelime-i udya itid itmilerdendr N 74. yigirmi sekiz kelimeden : yigirmi sekizden A 74-75. a tal didi y arf-i niddur s Muammede ibdur : - A, N, M 72. kelime : kelimeden H 77-78. pes Medne-i ilm apus noa ola : - A, N, M 79. isimleri budur : - A ; bunlardur N; budur M 79-83. dem ve N ve brhm ve .. uayb ve Muammed aleyhis-selm : - A 84-87. biri bundadur ki ............ dur t ki bu drt peyamber ile : biri dur ve biri dr ve biri dur ve biri dur ki A 87. yz yigirmi drt bi : yz bi ve yigirmi drt bi H, N, M 89. - : A 90-91. - : A 91. - : H 93. ar : aar A 94. meel : - A / grdiler : naar itdiler A / aru binas bln begendiler : aru binasn ve bln begendiler N

249

95

100

105

110

115

ill o yirde ki bir libne yirinde onlmam idi ben gelmeklikle anu bins tamm old (A150b) ben tem'n-nebiyyn oldum dir imdi bil ki aret-i rislet a.s. uhr itmedin yz yigirmi bi ouz yz osan (M158a) ouz peyamber uhra gelmi idi Muammed gelemklikle kelime-i dem ve kelime-i tem adedi tamm old Muammed gelmekle yz yigirmi drt bi tamm old ki kez otuz iki ve bir kez yigirmi sekiz bi olur ar- nbvvet Muammed ile tamm old ( H150a) d old pes sevd- aam ol old ki sevd- aam yigirmi sekiz kelime-i Muammediyye ve otuz iki kelime-i demiyyedr ki 28 otuz iki kelimedr 29 yan ben ol (N105a) kelm- ilhyem ve urnum ve da vriddr aret-i Alden ki pes noa-y by ilm Mednesin apus oldu ki b-y dan ora on drt kelime gelse gerek ki dr ve bunu mili ayr- mkerrer ki on drt urf- muaaadur kitbete ibtid itse evvel alem ki ada or t elif yaza ki olsa gerek bir nota l olur ol noadan bir noaya da geer t ni- mntehya degin bir a- mstam hir (M158b) olur pes noa-i evvel al ola ve b noa-i mkerrer ola n otuz iki kelime kend tnda birdr cem ftdan anlaru ilmi bir noa-i (H150b) al ola ki otuz iki kelimen 'im mam ola anun Al eyitdi ki cem-i esrr- ilh b-y u noas tatndadur didi ve ben ol noayam ki ol noa ilm-i kelime-i ilhdr yan ben

95. gelmeklikle : gelmekle H, N 97. imdi bil ki aret-i rislet a.s. uhr itmedin yz yigirmi bi ouz yz osan ouz peyamber uhra gelmi idi : - A / yz yigirmi bi ouz yz osan ouz : yz bi ve yigirmi bi douz yz dosan douz M 98. Muammed gelemklikle : - H, N, M / kelime-i dem ve : - N 99-100. Muammed gelmekle yz yigirmi drt bi tamm old ki : - A, M 100-101. ki kez otuz iki ve bir kez yigirmi sekiz bi olur ar- nbvvet Muammed ile tamm old : - A, N 101. d old : - A 102. sevd- aam : - A, N 102-103. yigirmi sekiz kelime-i Muammediyye ve otuz iki kelime-i demiyyedr ki : - A 103-105. ki otuz iki kelimedr yan ben ol kelm- ilhyem ve uranum ve da vriddr aret-i Alden ki - : A 106. apus oldu ki : apusdur ki A 106. - : A 107. kelime : - A 108. ayr- mkerrer ki : - A / - : A / urf- muaaadur : arf-i muaaadur H 109. itse : lsa A / evvel alem ki ada or t elif yaza ki olsa gerek : evvel alemi elif kitbeti n kda or A ; evvel ki alem ki kad zerine or t ki elif yaza ki olsa gerek H 110. geer : eker H 115. didi : - A / yan ben : -M

250

120

125

130

135

140

kelime-i ilhyem bu manya ki yigirmi sekiz ve otuz iki a- vech-i demdr ki bir noadan mektbdur eger istese ki ol (A151a) noay otuz iki kelimen ilminden ayurasn noaya ve kelimeye vcud lmaya adem-i ma ola pes noa aat ile kelime-i (N105b) ilh ola ve ilm-i kelime ola ve da Al kerremallah- vechehu buyurd ki bundan murd ol iki nesnedr ki birbirine ursa andan avz gelr ol kelmullahdur ve ol otuz iki kelime-i kitbet-i adur vech-i dem zerinde ki 30 post- vech-i demdr ki on drt sardur ve n a- istiv ile mna ola 31 on alt satr ola pes otuz iki kelime-i a vech-i demde otuz iki a gresin eger istese (M159a) ki eydan mahar- kelimei ilhdr ol kelimeyi cd eyleyesin (H151a) ne fil ile ne vehm ile ne taavvr ile imkn degildr ki cd ola meel iki a birbirine ursa elbetde andan bir vz gelr ki otuz iki kelimeden ric degildr eger ol iki nesneyi birbirine urmasa ol vze anlarda bi'l-uvve mevcd olur eger bir a dilese ki ol kelime ki iki nesneden hir olur an cd eylemek dilese ikisine da vcd almaya hem ol mahar- kelimeden ayr bir nesne da olmaya eger bir a ad-hezr pre eylese ve her presin birbirine ursa hemn avt andan hir ola eger ol au eczs kiklikde bir ayiyyetde olsa ki bir birine urulmasa ki anlardan avt hir ola ol kelime anlarda bi'l-uvve (A151b) mevcd ola (N106a) yle ki Resllullah a.s. buyurd ki seng-i rzen tesbi vardur ben ol tesbi iidirem didi ki mahar- kelime-i uddur cd degildr eger kelimeyi andan arsan ol seng-i rzeye vcd almaya anun kim 'imdr kelimeyle ve kelime-i ilh 'imdr t- ala 32 budur (H151b) n kelime-i affet (M159b) adm-i ilhdr ve imdr t- a ile hi nesne andan l degildr bu cihetden

116. kelime-i ilhyem :- M; kelimeyem A 118. kelimen ilminden : kelimeden A : kelimen aleminden H 120. Al kerremallah- vechehu : Al aret A 121. andan : bir / gelr : gele A 122. vech-i dem zerinde ki : vech-i demde ki A 124. mna : menr M/ on alt : on drt A 125. otuz iki a : - N / mahar- kelime-i ilhdr : - A 126. ne...ne...ne : y...y...y H, N 127. imkn : mmkn A/ meel iki a birbirine ursa : - A 127-129. elbetde andan bir vz gelr ki otuz iki kelimeden ric degildr eger ol iki nesneyi birbirine urmasa : - A, N 129-131. eger bir a dilese ki ol kelime ki iki nesneden hir olur an cd eylemek dilese ikisine da vcd lmaya hem ol mahar- kelimeden ayr bir nesne da olmaya : - A 132. ad-hezr pre : ad pre N ad-hezrn pre M / avt : ret M 133. ola : olur N / ayiyyetde olsa : ayiyyete irise N, M 134. avt : -M/ 134-135. ol kelime anlarda bi'l-uvve mevcd ola :-M 136. ben ol tesbi : anu tesbini A, H / mahar- kelime-i uddur : mahar- kelime-i lhdr H / cd degildr : - A, N, M 137. arsan : ekesin M 138-140. budur n kelime-i affet adm-i ilhdr ve imdr t- a ile : A

251

140 buyurd ki 33 eger cem mevcdtdan bi'l-far kelime-i ilhyi ekse eyda hi vcd almaya 34 bu yet-i ilhiden malm old ki nu insna ma degildr kll-i ey ymetde n olsa gerekdr ve kelime-i ilh eydan hir olsa gerek 35 63 ol zamnda dkeli 145 eydan u hir ola bu vechle eynu tesbi fehm olna ki ne imi ve da mebde gelr ki resl a.s. eydr ferzendn- dem yz altm pre stn vardur dir ki 37 ki alt kez altm olur ki her altm (N106b) yigirmi sekiz ve otuz iki smet olur pes alt kez yigirmi sekiz ve alt kez otuz iki olur pes stn- dem da (H152a) yigirmi sekiz 150 kelime-i tem ve otuz iki kelime-i dem (M160a) adedi zerne old anun alt kez altm oldu ki her mevcd- udvend e cihetdr f-fehm iy illenin ki r gn ve r gice ki alvetde (A152a) oturrsn be-km 38 tamm ola ve da ad-i udsi her dn ile gn yigirmi drt satdr ihil ebne rz sati on 155 alt kez yigirmi sekiz ve on alt kez otuz iki sat olur badezn zamn tasminden malt smetine var ve cem ey smetine ve kend vechin smetine var ve bil ve mav ol anu tnda ve ftnda (H152b) ve da felek'l-burc yz altm derecedr anda bir sitre vardur srr- 'ir dirler her otuz bi ylda bir burc a ider pes otuz alt bi ylda on iki burc 160 seyr ider her bii smet ile yigirmi sekiz ve otuz iki diye hemn smet-i leyl nehr 39 meel her aded on ouz kez otuz iki ve on drt kez yigirmi sekiz olur ve's-selam eger (M160b) s'il s'l eylese areti rislet a.s. nin beyn- aat itmedi dise (N107a) eyit ki didi dise cevb oldur ki n (H153a) resl a.s. ir zamn 165 peyamberi idi andan ora hi vechle peyamber gelmese gerek idi ol resl (A152b) aber virmidr ki benden ora benm mmetm yitmi

142-143. kll-i ey : cem ey N 145. hir : akre A / olna : ola A, N / ne imi : - A 146. pre : - A 147. vardur dir ki : vardur ki ikr olnd : A / olur : ola M 147-151. ............... mevcd- udvend e cihetdr f-fehm : - A 152-153. tamm ola ve da : - A 153. ad-i udsi : - A, N, M 154. sati : - N 154-155. on alt : on drt A 155. on alt : on drt A / sat olur : satdr A, H / zamn : - A, H 159. otuz alt bi ylda : yz altm bi ylda M, H 162. s'l eylese : s'l itse H 163. eyit ki : cevb oldur ki N 164. didi dise :- M, N; didi H / resl a.s. : peyamber a.s. N 166. yitmi : Yitmi A

252

fr ola yitmi iki frs ehl-i cehennem ola ve yzleri ara ola ve Deccl lekerinden ola ve aver ola ill fr-i vid ehl-i cennet ola yzleri a ola ve Med lekeri ola didi 40 170 imdi sevd- aam vech-i demdr ve da aret-i rislet a.s. eyitmidr ki benm mmetm risletme ehd ola Allah avliyle ol kimse ola kim 41 ola 42 her gh ki o ehd gele ehdet ide b-bhe benm (M161a) ilmm vrii ol ola ve da benm ilmim ayn ol ehd-i ud hir eyleye 175 mecm alya ren ola ki ol ehd oldur ki Allah atnda gelmidr ilm-i ud ile ve da fra-i ncyi (H153b) ol bilr bir vechle da oldur ki 43 gelicek nice aly lib-i esrr- ilh olalar ve bileler ve irieler ve ud-ins olalar ki ( N107b) 54 44 180 46 (M161b) 74 94 84 50 185

167-168. ve yzleri ara ola ve Deccl lekerinden ola ve aver ola : -N 168. a : a M, A 171. benm mmetm : -N 174. ayn : layn M / eyleye : ide A 175. mecm : -A / ren ola : hir ola N 177. lib-i esrr- ilh : lib-i esrr N 179. - : M 180. -: M 176-184. : -A

253

el- Acln, Keful-Haf , II/262. el- Acln, Keful-Haf , II/262. 3 es-Suyut, Abdurrahman b. Eb Bekr, el-Hv lil-Fetv,II /412; el-Acln, Keful-Haf, II/362; Aliyyul-Kr, el-Esrrul-Merfa, 351. 4 22/ Hac : 47. 5 4/ Nis : 174. 6 7/ Arf : 157. 7 el-Buhr, K. stizn, 1;el-Acln, Keful-Haf, I/379 Mslm, K. Birr, 115; bn Hanbel, II/244,251,315,323,434. 8 bn Arab, el-Futht, I/283; IV/12. 9 el- Acln; , Keful-Haf, II/ 262. 10 4/ Nis : 150-151. 11 el- Acln, Keful-Haf, I/265. 12 48/ Fetih : 26. 13 el- Acln, Keful-Haf , I /190. 14 24/ Nr : 35. 15 57/Hadd:13. 16 45/Csiye : 29. 17 5/ Mide :116. 18 el- Acln, Keful-Haf , II/262. 19 48/ Fetih : 26. 20 el- Acln, , Keful-Haf, I /203. 21 4/ Nis : 171. 22 48/ Fetih : 26. 23 el- Acln, , Keful-Haf, I /203. 24 2 / Bakara : 246. 25 36 / Ysn : 14. 26 70 / Meric : 4. 27 et-Tebrz, Miktl-Mesbh, 5745. 28 2 / Bakara : 31. 29 el- Acln, , Keful-Haf, I /203. 30 52 / Tr : 1-2-3. 31 52 / Tr : 2-3. 32 41/ Fussilet : 54. 33 41/ Fussilet : 54. 34 41/ Fussilet : 21. 35 17 / sr : 44. 36 64/ Tekbn : 1. 37 Mslim, Sahh, Kitabuz-Zekt, 54; Ahmed b. Hanbel, Msned, V/354. 38 7/Arf:142. 39 36/Ysn: 12. 40 Ahmed b. Hanbel, Msned, II/222, III/145; Ebu Davud, Snen, K. Sunne,1; et-Tirmiz, Sahh, K.mn,18, bn Mce, Snen, K.Fiten,17. 41 13/ Rad : 43. 42 13/ Rad : 43. 43 13/ Rad : 43. 44 5/ Mide : 54. 45 2/ Bakara : 255. 46 4/ Nis : 113. 47 17/sr: 86. 48 6/Enm: 115. 49 17/sr: 87. 50 7/Arf: 43.
2

254

7. SONU Hurfliin kurucusu olan Fazlullah- Hurfnin irvan veya Hazar denizinin gney dousundaki Esterbd ehrinde doduu sylenmektedir. Sf bir aileden geldii, babasnn ve dedesinin sf olduu bilinen Fazlullah, Mevlny ryasnda grr ve bir vahdet-i vcutu olarak ortaya kar. Cvidn-nme onun en nemli eseridir. Kurucusu olduu akm ncelikle sfahanda yaymaya balayan Fazlullah, ilk zamanlarda d yorumuyla ie balam ve bu ynyle hret kazanmtr. Fazlullah, d yoluyla hakikat bilgisine ulatn, baz srlara bu yolla vakf olduunu ileri srmtr. Bu anlay btn tevil geleneinin temel dayanadr. Hatta d yorumu alannda o kadar ileri gitmitir ki sahib-i tevil lakabyla anlmaya ve d tevili konusunda Hz. Yusuf ayarnda grlmeye balanmtr. Hurfliin filizlenmeye balad dneme damgasn vuran g hi phesiz Moollardr. Bu imparatorluun en nemli ismi Timurdur. Timurun medrese ve tarikatlara hogrl yaklamndan bir dnem Fazlullah da yararlanm ve Hurfliin yaylmasn byle bir atmosferde gerekletirmitir. Feriteolu Abdlmecid zmir Tirede domutur. Doum tarihi konusunda herhangi bir kayt bulunmamaktadr. Babas Kad zzddindir. Kardei olan bn Melekin olu olduu belirtilmekte ancak bunu dorulayacak herhangi bir kayt yoktur. Feriteolunun lm yeri Tiredir. lm tarihi konusunda ihtilaf bulunmaktadr. Ancak tm kaynaklara gre 1469dan nce lmtr. En nemli eseri phesiz Ik-nmedir. Yurt ii ve yurt d ktphanelerde bir ok yazma nshas bulunmaktadr. hiret-nme, Hidyet-nme, Hb-nme ve Lugat-i Kann- lh onun dier eserlerdir. Lugat-i Kann- lh dnda kalan eserler zerine herhangi bir alma yaplmamtr. ncelikle vurgulanmaldr ki , Hurflik yalnz kelimelere verilen eitli anlamlarla yetinmemekte, daha da ileri giderek kelimeleri meydana getiren harflerin

255

de gizli anlamlar tadn ileri srmekte ve bu sretle ayet ve hadisleri, harflerle ve harflerin says ile izah etmektedir. Ne var ki , harf simgecilii ve szn kutsall Hz. brahimden bu yana eitli din ve dncelerde varln srdrmektedir. Bunun yannda harflere kutsallk atfedip onlardan farkl anlamlar karma eklinde ortaya km btn tevil geleneklerinin ardl olan Hurflik, dini emirleri sz, harf / harflerle ve insan sretiyle tevil ederek bir yandan insan tanrsallatrrken dier yandan da tanry insanlatrmtr. Hurflik, Snn blgelerde Snnlii, i blgelerde ilii kabul eder grnmekle birlikte i-Btn karakterini her zaman muhafaza etmitir. Hibir zaman mstakil varlk bulamamas, zellikle Mevlev, Alev-Bekta ve Melm tarikatlarna nfuz etmesine neden olmutur. Hurfliin ne zaman ve nasl doduu bilinmemekle birlikte gerek anlamyla M.. IV. III. yzyllardan itibaren Ortadoudaki Helenestik-Gnostik karakterli dinlerde ortaya kt grlmektedir. ok eskiden beri tabiatta varl kabul edilen gizli gler, ekil ve harflerle ifade edilmeye allm, sonuta tabiat bilimlerinden nce efsun, tlsm, sihir gibi yntemlerle Hurf ilmi ad altnda ilimler ortaya kmtr. XIV ve XV. yzyllarda Hurfliin yayld balca merkezler, Horasan, sfahan, Tebriz ve Anadoludur. Hurf metinlerin ketebe kaytlarndan anlaldna gre Hurfliin faaliyet merkezleri, Rumelide Deliorman, Arnavutluk, Filibe, Tatarpazarc, Varna; Msrda skenderiye; Anadoluda Akahisar ve stanbuldur. Ayrca devlet arivlerindeki kaytlardan anlaldna gre XVI-XVIII. yzyllarda Anadoluda Bitlis, Akahisar, Eskiehir, ve Sivas yrelerinde Hurfler bulunmaktadr. Osmanl Devletinde Hurfliin, elebi Mehmet ve olu Sultan Murat

zamanndan balayarak, Fatih Sultan Mehmetin genlii dneminde saraya kadar szmtr. Hurfler Herat, sfahan ve Tebrizde uyguladklar yntemlerle bir taraftan

256

yenieriler arasna szmlar dier taraftan dnemin padiahlarn ele geirmeye almlardr. Ancak bu giriimler baarl olmamtr.

Ksaca Hurflik, bir yandan ran dinlerinin kalntlarndan etkilenirken, Manihaizm, Budizm gibi ilahi olmayan dinlerin yannda, Hristiyanlk, Yahudilik, Kabbalizm, Neoplatonizm, Hermetizm gibi inan ve anlaylara ait eitli dnceleri, btn bir anlayla yorumlayarak ortaya km senkretik mistik bir anlaytr. Hurflik bir din, mezhep veya tarikat deildir. Bir din deildir nk, mevcut dinlerin nasslarna veya onlarn btn tevil geleneklerine dayanr. Mezhepler daha ok eri hkmlerin, ibdetlerin farkllk gstermesi ynyle ortaya karlar. Hurflik, ibdetlerin yapl biiminden ok, saylaryla ilgilenir. Mezhepler arasnda farzlarn says ile ilgili herhangi bir ayrlk bulunmamaktadr. eitli yollara bavurarak gelecei kefetme merak slam ncesi toplumlara kadar uzanr. Asurlular, Bbilliler, Msrllar ve daha sonra Yahudilerle Hristiyanlar arasnda yaayan kahinler, mneccimler ve kimi mistiklerin kainatn sonu, devletlerin akbeti hakknda bilgi verdikleri bilinmektedir. rnein, Pisagor varlklarla saylar ve geometrik ekiller arasnda ilinti kurar. Tevrat Philo tarafndan btn manada yorumlanr. Aziz Augustinus gibi kilise babalarnn yazlarnda da cifr rneklerine rastlanr. Hurflerin gelecekten haber vermek gibi bir amalar bulunmamaktadr. Zaman kavram ortadan kalkmtr. Hurflik zellikle smil-btn tevil geleneinden ok etkilenmitir. Btn gelenein Snn tasavvuf erbabnda da grld bilinmektedir. Tevil gelenei Hurflikte, dier tm tasavvuf btn anlaylardan daha ok yer tutar. nk tevil tenzilden daha stndr. Fazlullah sahib-i tevildir. Bu ynyle sahib-i tenzil olan Hz. Muhammedden daha stndr. Hurf tevil gelenei, kaynan yet ve hadislerden alr. Kurann yedi batn olduu ve Mira gecesi Hz. Muhammedin Rabbimi olan suretinde grdm anlamndaki nasslar en nemli kaynaklardr. Hurflere de kaynaklk eden sz

257

konusu nasslar aslnda tm slam tasavvufular tarafndan kullanlmtr. Kaynaklar ayn olmasna ramen Snn ve i tasavvufulara oranla Hurflerin batn tevil gelenei asndan en u noktada olduklar sylenebilir. dem ve Havva, bazen ilk yaratlm insanlar, kimi zaman da genel olarak insan olu anlamnda kullanlr. Fazlullah- Hurf ilk ve son demdir. nsann tanrlatrld, tanrnn ise insanlatrld grlr. Tanr insan kendi suretinde yaratmtr. nsann vechinde Tanrnn btn szleri yazldr. Dolaysyla insan vechi kutsaldr. Bu kutsiyeti, vechin Kabe topraklarndan yaratlm olmas tamamlar. nsanlar Kabeye yneldiklerinde aslnda kendilerine ynelmektedirler. nsann derisi, kemii, dii, damar, yirmi sekiz veya otuz ikidir. Yirmi sekiz Kurann yazld dile, otuz iki ise Cvidn-nmenin diline tekabl eder. Fazlullah demdir. demin dili Farsadr. Kuran, zhirde mrekkeb ve kattan ibaretdir. Btn anlamda ise Kuran insan vcudunda yazldr. Kuran temelde szdr. Kelm- smittir. Onu seslendiren insandr. nsan Kuran kendi vcudunda grd, okuduu zaman onun hakikatine ulam olacaktr. Ftiha Kurann ilk suresidir. Yedi ayet ve yirmi bir harften oluur. Hurf tevile gre onun yedi ayetten ve yirmi bir harften olumas Havvaya delalet eder. Havva vechinde erkeklerde bulunan yedi hat bulunmamaktadr. Ftihaya mmlkitab denilmesinin nedeni budur. Btn yaratlmlar szden ibarettir. Tanr btn canl ve canszlar ol emriyle yaratmtr. Btn btn srlar szde gizlidir. Aslnda evremizde eya olarak grdmz nesneler sesten ibaretdir. Sesler harflere dnr. Harflerin kutsiyeti seslerin ekilleri olmasndan kaynaklanr. nsan btn yaratlmlardan stndr. nk Tanr sadece insana , kendine ait bir ilmi; esma ilmini retmitir. Bu ynyle insan, meleklerden ve eytandan da stndr.

258

Kurann yirmi dokuz suresinin nnde yer alan Hurf- Mukattaann Fazlullah- Hurfye gelinceye kadar srr zlememitir. Sz konusu harfler gayr- mkerrer on drt harften olumaktadr. On drt harf insan suretinde yazldr. Mridlerine gre Fazlullah- Hurf yeryznde tm toplumlarn bekledii Mehd, Mesh ve sadr. Btn toplumlar beklemelerine ramen o, Hz. Muhammed soyundan Mslmanlara gelmitir. Amac Mehdde olduu gibi, btn milletleri bir din, bir mezhep, bir dilde birletirmektir. Onun zuhuru ile zaman durmutur. Fazlullah ilk ve son demdir. Kuranda yirmi sekiz peygamber ismi gemektedir. Hz. Muhammedin

yirmi sekiz harfle konumasnn ve Kurann yirmi sekiz harften olumasnn nedeni budur. Fazlullah Ademin dili olan otuz iki harfle konumaktadr ve Cvidnnmeyi otuz iki harfle yazmtr. Daha nce gelmi tm peygamberler ve enbiya, Fazlullahn mjdecisidir. Asli grevleri byk kurtarcy haber vermek olan peygamberlerin dnemi sona ermi, uluhiyyet dnemi balamtr. Mira gecesi Hz. Peygambere farz olunan namazlarn asl amac yirmi sekiz ve otuz iki hatt bulmaktr. Farz namazlarn toplam yirmi sekiz ve otuz ikidir. Bunlar vech-i demde yazldr. Hurf tevile gre btn ibadetlerin amac insan suretini kutsamak, insan vechinde yazl olan yirmi sekiz ve otuz iki hatt bulmaktr. Bu srlara ulaanlar mmet-i vasat, dierleri ise eytan askeridir. Kabe, insan vechinin yaratld topraklara sahip olmas ynyle n plana kar. Yeryzndeki eitli insanlar gnn her saati, her dakikas yzlerini Kabeye tevecch ederler. Ancak gerekte kendi vechlerine secde etmektedirler. Fazlullah- Hurfnin Cvidn-nmesinin en nemli Trke evirisi kukusuz Feriteolunun Ik-nmesidir. Ik-nmenin ok okunan bir eser olduu bir ok yazma nshas bulunmasndan anlalmaktadr. Alev-Bekta evrelerde yaygnlaan ve dervi merep kiilerce istinsah edilen eserin mellif nshasna ulalamamtr. Drt nshadan hareketle karlatrmal nshas hazrlanan eserin, Eski Anadolu Trkesinin dil ve gramer zelliklerini yanstt sylenebilir. Eserin

259

dervi merep kiilerce istinsah edilmesi, bir ok nshada istinsah tarihinin bulunmamas, halk iin yazlm grnts vermektedir.

260

8. KAYNAKLAR ACLN, smail b. Muhammed, Keful-Haf ve Mzll-Elbsi, Beyrut, 1351. AKSU, Hsamettin , Cvidn-nme, DA , VII, 178. ................., Ali el-Al, DA , XVIII. 408-412 ................., Firiteolu Abdlmecid, DA, XIII , 134-135. ................., Fazlullh- Hurf, DA, XII, 277-279. ALPARSLAN, Ali , Cvidn-nmenin Nesimye Tesiri, (Yaynlanmam Doentlik Tezi), stanbul 1967 ATA, Aysu , lk Trke Kuran Tercmesi Dil ve Edebiyat Aratrmalar Sempozyumu, Mustafa Canpolat Armaan, Yaymlayanlar, Aysu Ata, Mehmet lmez, Ankara 2003, 41-55. ATALAY, Besim, Bektalik ve Edebiyat, 2. Bask, stanbul 1991. ATE, Ahmet , Btiniye , A, stanbul , 1993, II. 339. BAKTIR, Mustafa , bn Melek , DA, XX , 175-176. BRDOAN, Nejat , Alevi Kaynaklar-1, stanbul, 1996 BIRGE, J. Kingsly , Bektalik Tarihi, ev. Reha amurolu, stanbul 1991 BOLAY, Sleyman Hayri, dem, DA, I, 358. BOZHYK, Mehmet Emin , Hurf, DA, XVIII, 398 BUHR, eb Abdillah Muhammed b. smil, el-Cmius-Sahh, Beyrut ty. CENGL, Arzu , Kabballah Yahudi Gizemi, stanbul 2004. CORBN, Henry , slam Felsefesi Tarihi, ev. Hseyin Hatemi, stanbul 1994 ELEBOLU, Amil , Trk Edebiyatnda Mesnev, (XV. yy. Kadar) , stanbul, 1999. DEDEBABA, Bedri Noyan , Btn Ynleriyle Bektailik ve Alevlik, C II, Ankara, 1999. DUMAN, M. Zeki, ALTUNDA, Mustafa , Hurf- Mukattaa, DA, XVIII, 401408. EMR GIYASDDN MUHAMMED B. HSEYN B. MAHAMMEDLESTERBD, stiv-nme, Millet Ktp., Ali Emir, Farsa Ksm. no. 269 y. 1a ERDEM, Mustafa , Hazret-i dem (lk nsan), Ankara, 1994 FAZLUR RAHMAN, slm, ev. Mehmet Da, Mehmet Aydn, stanbul, 1992 FERTEOLU ABDLMECD , Ahiret-nme,Millet Ktphanesi, Ali Emir eriye No: 1364 1-27 yp.

261

..................., Hb-nme, Atatrk Kitapl, Osman Ergin Yazmalar, No: 1321/2 yp ..................., Hidyet-nme, Millet Ktp. Ali Emir eriye No:1350 1-27 yp. GOLDZHER, Ignaz , slmda Fkh ve Akaid, ev. lhan Bagz, Ankara 2004 GLCK, erafeddin , Beyn b. Semn DA, VI, 29. GLPINARLI, Abdlbaki , 100 Soruda Tasavvuf, stanbul, 1985. ..................., Fadlallah- Hurfnin Wasiyyat-nmesi veya Wsys, arkiyat Mecmuas, II, stanbul 1957, 53-62. ..................., Bektailik-Hurflik ve Fadl Allahn ldrlmesine Dlen Tarih arkiyat Mecmuas stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi, stanbul 1964, 15-22 ..................., Fadl Allah EI., II, 733-734. ..................., Hurflik Metinleri Katalou, Ankara, 1989, ..................., Tarih Boyunca slam Mezhepleri ve ilik, stanbul, 1997. ..................., Mevlanadan Sonra Mevlevilik, 2. Bask, stanbul 1983. GLLCE, Hseyin , Kurn Tefsiri Asndan Mesnev, stanbul, 1999 HALL, Seyyid Ahmed , Neetut-Tefsr fil-Kutubil-Mukaddese vel-Kurn, skenderiye, 1954 HARMAN, mer Faruk , Havv, DA, XVI, 542-543. HOCA SHAK EFEND, Kifl-esrr ve Dfiul-err, stanbul 1291 HODGSON, M.G.S., Btiniyya The Encyclopaedia of Islam, Leiden, 1983, I HUART, Cl., Fazlullah Md. A MEB. IV,.535-536 IIK, Emin, Ftiha Sresi, DA, XII, 252-253. LHAN, Avni , Btniyye, DA, V,190-191. KARTAL, Ahmet , Sad-i rznin Bostn simli Eserinin Trke Tercme ve erhleri, Trk Kltr ncelemeleri Dergisi, V, stanbul 2001, 99-120. KTB ELEB, Kefuz-Zunn an Esmil-Ktbi vel Fnn, Beyrut 1982. KILI, Sadk , slmda Sembolik Dil, stanbul, 1995. KPRL, M. Fuat , Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, 3. Bask, Ankara 1976. KUTLUAY, Yaar , slm ve Yahudi Mezhepleri, Ankara, 1965 KUTSAL KTAP, (Eski ve Yeni Antlama), Kitab Mukaddes irketi, stanbul, 2003. LEVEND, Agah Srr , Trk Edebiyat Tarihi, Ankara, 1988.

262

MACT, Muhsin, Karakoyunlu Hkmdar Cihnh ve Trke iirleri, Ankara 2002. MECD MEHMET EFEND, akaik- Numaniye ve Zeyilleri ( Nere Haz. Abdkadir zcan), stanbul 1989. MELKOFF, rene, Hac Bekta Efsaneden Geree, (ev. Turan Alptekin), stanbul 1998. ...................., Uyur dik Uyardlar, (ev. Turan Alptekin) , stanbul, 1994 MER, Rfk Mell , Hurflik, (Yaynlanmam Lisans Tezi) stanbul nv. Edb. Fakltesi, stanbul 1936. MUHTAR, Cemal , ki Kuran Szl Luat- Feriteolu ve Luat- Knn- lh, stanbul 1993. MSLM, Ebul-Huseyn Mslim b. el-Haccc, el-Cmius-Sahh, Beyrut, 1955. OCAK, Ahmet Yaar , Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler, (15-17. Yzyllar), stanbul 1998. ...................., Bektalik DA, V, 373-379. Z, Mustafa , Gliyye, DA, XIII, 333. Z, Mustafa , Mustafa Muhammed e-eka, smilyye , DA, XXIII, 128-133. ZTRK, Mustafa , Kuran ve Ar Yorum: Tefsirde Btnilik ve Btni Tevil Gelenei, Ankara, 2003. PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl, stanbul 1971 Schimmel, ANNEMARE, slamn Mistik Boyutlar, stanbul 2001 TANRIKULU, Rait, Cavidanneme i Sagr, Ankara, t.y. TOHUMCU, Nimet, Mislnin Kitb- Manzme-i Feyznme-i lh Mesnevsi, (Baslmam Yksek Lisans Tezi) Atatrk niversitesi Sosyal Bilimler Enst. Erzurum 2002. TOPALOLU, Bekir , Btn DA, V, 187. TKEL, Dursun Ali , Divan iirinde Mitolojik Unsurlar ahslar Mitolojisi, Ankara 2000 TUCKER ,William F., sler ve Gnostikler: elMure bn Sad ve Muriyye, ev. E. Ruhi Flal, slm limleri Enstits Dergisi, V, 1982, 203-216. ULUDA, Sleyman , Btn lmi , DA, V. 188-189. ................... , Tasavvuf Terimleri Szl, stanbul, 2002.

263

LKEN, H. Ziya , slm felsefesi: Kaynaklar-Tesirleri, Ankara, t.y. NVER, Mustafa , Hurflik ve Kuran Nesim rnei, Ankara, 2003 VAN, C. , Keysniye A, VI, 664-65. WENSNCK, A.J., Concordance et Indices de la Tradition Mslmane, stanbul, 1986. YAKIT, smail , Trk-slam Kltrnde Ebced Hesab ve Tarih Drme, stanbul 1992. YT, Mehmet , Hurflik ve Fazlullah Hurf, Yznc Yl niversitesi FenEdebiyat Fakltesi Sosyal Bilimler Dergisi, Van, 1990, S. 1 , 73-88. ................, Refnin Beret-nmesi, Dil Bilgisi- Karlatrmal Metin- Szlk, (Baslmam Doktora Tezi) Yznc Yl niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi, Van 1986 YRKAN, Y. Ziya , Anadolu Alevleri ve Tahtaclar, nr. Turhan Yrkan, Ankara 1998, 466. YURDAGR, Metin , Cefr, DA, C.VII, 215-218.

264

9. ZET Fars edebiyatnda ortaya konulan baz eserlerin Trke tercme erhlerinin yapld bilinmektedir. Hfz Divan; Feridddin Attrn Mantkut-Tayr ebsternin Glen-i Rz bunlarn en bata gelenleridir. Fars edebiyatnn Trk edebiyat zerindeki etkisinin yaygnlamasnda ve sreklilik kazanmasnda bu tercme ve erhlerin nemli bir yeri vardr. Hurfliin kurucusu olan Fazlullah- Hurfnin irvan veya Hazar denizinin gney dousundaki Esterbd ehrinde doduu sylenmektedir. Sf bir aileden geldii, babasnn ve dedesinin sf olduu bilinen Fazlullah, Mevlny ryasnda grr ve bir vahdet-i vcutu olarak ortaya kar. Cvidn-nme onun en nemli eseridir. Feriteolu Abdlmecid zmir Tirede domutur. Doum tarihi konusunda herhangi bir kayt bulunmamaktadr. Babas Kad zzddindir. Kardei olan bn Melekin olu olduu belirtilmekte ancak bunu dorulayacak herhangi bir kayt yoktur. Feriteolunun lm yeri Tiredir. lm tarihi konusunda ihtilaf bulunmaktadr. Ancak tm kaynaklara gre 1469dan nce lmtr. En nemli eseri phesiz Ik-nmedir. Yurt ii ve yurt d ktphanelerde bir ok yazma nshas bulunmaktadr. hiret-nme, Hidyet-nme, Hb-nme ve Lugat-i Kann- lh onun dier eserlerdir. Lugat-i Kann- lh dnda kalan eserler zerine herhangi bir alma yaplmamtr. Hurflik, bir yandan ran dinlerinin kalntlarndan etkilenirken, Manihaizm, Budizm gibi ilahi olmayan dinlerin yannda, Hristiyanlk, Yahudilik, Kabbalizm, Neoplatonizm, Hermetizm gibi inan ve anlaylara ait eitli dnceleri, btn bir anlayla yorumlayarak ortaya km senkretik mistik bir anlaytr. Hurflik bir din, mezhep veya tarikat deildir. Bir din deildir nk, mevcut dinlerin nasslarna veya onlarn btn tevil geleneklerine dayanr. Mezhepler daha ok eri hkmlerin, ibdetlerin farkllk gstermesi ynyle ortaya karlar. Hurflik, ibdetlerin yapl biiminden ok, saylaryla ilgilenir. Mezhepler arasnda farzlarn says ile ilgili herhangi bir ayrlk bulunmamaktadr. Hurfler, dem ve Havvadan balayarak, birok dini ibadeti kendilerince tevil ederler. Fazlullah- Hurfnin Cvidn-nmesinin en nemli Trke evirisi kukusuz Feriteolunun Ik-nmesidir. Ik-nmenin ok okunan bir eser olduu bir ok yazma nshas bulunmasndan anlalmaktadr. Alev-Bekta evrelerde yaygnlaan ve dervi merep kiilerce istinsah edilen eserin mellif nshasna ulalamamtr. Drt nshadan hareketle karlatrmal nshas hazrlanan eserin, Eski Anadolu Trkesinin dil ve gramer zelliklerini yanstt sylenebilir. Eserin dervi merep kiilerce istinsah edilmesi, bir ok nshada istinsah tarihinin bulunmamas, halk iin yazlm grnts vermektedir.

265

10. ABSTRACT It has been known that some works of Persian literature have been transtated into Turkish and they have Turkish explanations. The leading examples of these are Hafz Divans, Mantkut-Tayr of Feridddin Atar, Glen-i Raz of ebsteri. There have been important impect of these translations and explonations about Persian literature over Turkish literature, its spreading and maintaining. It is reported that founder of, Hurufics, Fadlulluh- Hurufi was born in irvan or Esterabad, near south-east of Hazar Sea. He came from a sufis family Fadlulluh, whose father and Grand-father were also sufis, dream Mevlana, who is an an important of mistic world, and he becames one of the pantheists. Cavidan-name is the most important work of Fadlulluh. Feriteolu Abdlmecid was born in Tire, zmir.There is no information about his birth year. His father is Kad zzddin. He died in Tire, as well. There are some different account about his death year, but it is known that he died before 1469. Ik-name is the most important work of Feriteolu.There have been a lot of monuscript of this work in Turkey and foreign libraries. His other works are Ahiretname, Hidayet-name, Hab-name and Lugat-i Kanun- lahi. There is not any research on his works but Lugat-i Kanun- lahi, Hurufism was affected by old iron religions. At the same time it was affected by the religions, such as Manihaism, Budism, Christianity, Jewish, Cabalism, Neo-platonism, Hermetism. This sufi path interpreted the understandings of those religious ideas. So, it is mistic sentretic understanding. Hurufism is not a religion, donomination or tariqa. t is not a religion; because it has the same rules with the celestial religions. Since denominations were appcared according to the differences, it is not a denomination. Hurufism has not dealt with worships, on the eontrar it has dealt with the figures of those worships. They have been interpreting many worships up to them since Adem and Eva. Ik-name of Feriteolu is the most important Turkis translation of Cavidanname of Fadlulluh. There have been many manuscripts of this work. So, it has been understood that it was a common-read work. We havent reached the authours copy. But, we have used four different copies. And we have seen that it has reflected the examples of old Anatolia Turkish. t has been understood that it was written fort he public since there were not writing date.