You are on page 1of 4

«Επαλαζηαηηθά θηλήκαηα ηνπ 19νπ αηώλα

,
Ιιινπκηλαηηζκόο θαη Αλδξέαο Κάιβνο»
Κπξίεο θαη Κύξηνη
O 19νο αηώλαο ππήξμε κηα επνρή πνιηηηθήο αζηάζεηαο θαη αλαηαξαρήο. Οη
δεκνθξαηηθέο, αληηθιεξηθαιηζηηθέο θαη θηιειεύζεξεο δπλάκεηο πνπ αλέηξεςαλ ηηο
δπηηθνεπξσπαηθέο κνλαξρίεο, κε εκβιεκαηηθή ζηηγκή ηεο ηζηνξίαο ηνπο ηε Γαιιηθή
Δπαλάζηαζε, κάρνληαλ κε ηηο δπλάκεηο ηεο ζπληήξεζεο πνπ απνζθνπνύζαλ ζηελ
παιηλόξζσζε ηεο κνλαξρίαο θαη κε ηε δηθηαηνξία ηνπ Ναπνιένληα πνπ
θαηέξξεπζε, παξαδίδνληαο ηειηθά ηελ ηαιαηπσξεκέλε Δπξώπε ζηα ρέξηα ηεο
απηαξρηθήο Ιεξήο ΢πκκαρίαο ην 1815. Πξάγκαηη, ε νξηζηηθή ήηηα ηνπ Ναπνιένληα
ην 1814 άλνημε ην δξόκν γηα ηελ Παιηλόξζσζε ηνπ παιαηνύ θαζεζηώηνο θαη ηελ
επαλαράξαμε ηνπ ράξηε ηεο Δπξώπεο, ελώ ηελ αιιαγή απηή εμέθξαζε ην
΢πλέδξην ηεο Βηέλλεο ηνπ 1815. ΢ε απηό νη ληθήηξηεο δπλάκεηο δεκηνύξγεζαλ ηνπο
κεραληζκνύο εθαξκνγήο ησλ απνθάζεσλ πνπ έιαβαλ, ππνγξάθνληαο ηελ
΢πλζήθε ηεο Ιεξήο ΢πκκαρίαο, θεληξηθόο ζηόρνο ηεο νπνίαο ήηαλ ε απνηξνπή κηαο
δεύηεξεο επαλάζηαζεο.
Γπξίδνληαο πίζσ ζηνλ ρξόλν, ν δέθαηνο όγδννο αηώλαο καο δίλεη ηελ ηζηνξηθή
βάζε ησλ γεγνλόησλ απηώλ. ΢ηα ηέιε ηνπ δέθαηνπ όγδννπ αηώλα αληρλεύεηαη θαη
ε ίδξπζε ηεο Ιιινπκηλαηηθήο Δηαηξείαο, ε νπνία έπαημε ελεξγό ξόιν ζηελ
πξνεηνηκαζία ησλ γεγνλόησλ πνπ νδήγεζαλ ζηελ Γαιιηθή Δπαλάζηαζε θαη έπεηηα
ζηα επαλαζηαηηθά θηλήκαηα ηνπ δέθαηνπ έλαηνπ αηώλα.
Η Ιιινπκηλαηηθή εηαηξεία ηδξύζεθε ην 1776 ζηε Βαπαξία από ηνλ Καζεγεηή ηνπ
θαλνληθνύ Γηθαίνπ Άληακ Βάηζρανππη. Λίγν ρξόλν κεηά από ηελ ίδξπζή ηεο, ε
Δηαηξεία δηαδόζεθε ζε νιόθιεξε ηε Γεξκαλία θαη ηελ θεληξηθή Δπξώπε ,θαη κεηαμύ
ησλ κειώλ ηεο ζπγθαηαιέγνληαλ κεγάια πλεύκαηα ηεο επνρήο, όπσο ν Γθαίηε, ν
΢ίιιεξ θαη πηζαλόλ ν Μόηζαξη. Οη Ιιινπκηλάηη θαηεγνξήζεθαλ από ηελ ηόηε
εμνπζία γηα αζέβεηα, κίζνο ελάληηα ζηνπο εγεκόλεο θαη αληηπαηξησηηζκό θαη
άξρηζαλ δηώμεηο ελαληίνλ ηνπο κε ελνξρεζηξσηέο Ιεζνπίηεο θαη νξηζκέλνπο
Γεξκαλνύο πξίγθηπεο. Η βαπαξηθή αζηπλνκία αλαθάιπςε ζεκαληηθό κέξνο ησλ
ηιινπκηλαηηθώλ αξρείσλ θαη έζεζε ηελ Ιιινπκηλαηηθή εηαηξεία ππό δησγκό. Έηζη, νη
ηιινπκηλαηηθνί ππξήλεο δηαιύζεθαλ, θαη πνιινί Ιιινπκηλάηη βξέζεθαλ ή ζηε
θπιαθή ή ζηελ εμνξία. Οη θπγάδεο Ιιινπκηλάηνη ίδξπζαλ λένπο ππξήλεο. Επίζης,
ζσνέτιζαν να ειζτωρούν ζηη ζσνήθη Μαζονία για να προωθούν ζε ασηήν
ηις ιδέες ηοσς, εθόζνλ παληνύ ν Ιιινπκηλαηηζκόο είρε ηεζεί ππό δησγκό.
Παξάιιεια, πνηθίιεο δπκώζεηο γίλνληαλ ζηηο ηεθηνληθέο ΢ηνέο ηεο Γαιιίαο, κε
απνηέιεζκα ν Γαιιηθόο ηεθηνληζκόο λα ζπλδεζεί κε ηε Γαιιηθή Δπαλάζηαζε ηνπ
1789. Πξάγκαηη, ηα ζηξαηεύκαηα ηεο Γεκνθξαηίαο, καδί κε ηηο επαλαζηαηηθέο
ηδέεο, κεηέθεξαλ ζηηο ληθεθόξεο εθζηξαηείεο ηνπο θαη ηηο ηεθηνληθέο ΢ηνέο, νη
νπνίεο γξήγνξα κεηακνξθώλνληαλ ζε ηαθσβίηηθεο ιέζρεο.Όηαλ ηα γαιιηθά
ζηξαηεύκαηα εηζέβαιαλ ζηελ Ιηαιία, ε νπνία κέρξη ηόηε δνύζε ππό ηνλ πλεπκαηηθό
θαη πνιηηηθό δεζπνηηζκό ηνπ Πάπα, απιώζεθε έλα θιίκα Γεκνθξαηίαο θαη
Διεπζεξίαο. Η Λνκβαξδία, ε Μπνιώληα θαη ε Φεξξάξα ζρεκάηηζαλ ηελ Δληεύζελ
ησλ Άιπεσλ Γεκνθξαηία, θαη αξγόηεξα, ην βαζίιεην ηεο Νάπνιεο έγηλε ε
Παξζελόπεηα Γεκνθξαηία, ελώ κηα πξνζσξηλή δεκνθξαηηθή θπβέξλεζε
ζρεκαηίζηεθε ζηελ Σνζθάλε. Ο Πάπαο ππέζηε ζεκαληηθή θάκςε ηεο εμνπζίαο
ηνπ.΢ύληνκα όκσο, ν Ναπνιέσλ έδεημε ην εμνπζηαζηηθό ηνπ πξόζσπν. Δγθαηέιεηςε

1

ηελ νπζία ηνπ αξρηθνύ δεκνθξαηηθνύ θαη θηιειεύζεξνπ πνιηηηθνύ πξνγξάκκαηόο
ηνπ θαη επεδίσμε λα γίλεη έλαο λένο πνιηηηθόο δεζπόηεο ζηε ζέζε ησλ δπλάκεσλ
ηνπ παιαηνύ πνιηηηθνύ δεζπνηηζκνύ. Μάιηζηα, ην 1802, ν Ναπνιέσλ, έρνληαο
ζέζεη ππό ηνλ έιεγρό ηνπ ηε Μαζνλία, ηε κεηαηξέπεη νπζηαζηηθά ζε κηα
ζπληεξεηηθή θπβεξλεηηθή ππεξεζία. Οη ηιινπκηλάηνη αληηδξνύλ ελάληηα ζηελ
εμέιημε ηεο Ναπνιεόληεηαο πνιηηηθήο θαη θαη επέθηαζε ελάληηα ζηνλ έιεγρν ηνπ
ηεθηνληζκνύ από ηελ θπβέξλεζε. Απηή ε αληηπνιίηεπζε απνθξπζηαιιώζεθε
νξγαλσηηθά ζε κπζηηθέο επαλαζηαηηθέο αδειθόηεηεο πνπ είραλ ηνληζκέλν
ηειεηνπξγηθό θαη ηεξαξρία πνπ πήγαδαλ από ηα καζνληθά πξόηππα.Μεηά ηελ ήηηα
ηνπ Ναπνιένληα, θαη ζην αληηδξαζηηθό θαη απνιπηαξρηθό πνιηηηθό πεξηβάιινλ πνπ
εγθαζηδξύζεθε ζηελ Δπξώπε από ηελ Ιεξή ΢πκκαρία δξαζηεξηνπνηήζεθαλ πνιιέο
εζηίεο αληίζηαζεο. Μηα από ηηο ζεκαληηθόηεξεο ήηαλ εθείλε ησλ Καξκπνλάξσλ. Οη
Καξκπνλάξνη είραλ αξρηθά αλαιάβεη επαλαζηαηηθή δξάζε ελαληίνλ ηνπ
Ναπνιένληα θαη, ζηε ζπλέρεηα, επερείξεζαλ λα επαλαζηαηηθνπνηήζνπλ ηηο
ζπλεηδήζεηο ζε νιόθιεξε ηελ Δπξώπε ελάληηα ζε θάζε πνιηηηθό θαη πλεπκαηηθό
δεζπνηηζκό. Πξαγκαηηθά, νη επαλαζηάηεο ησλ δηαθόξσλ επξσπατθώλ θξαηώλ
ζεσξνύζαλ ηνπο εαπηνύο ηνπο «πξννδεπηηθέο θαη ρεηξαθεηεκέλεο ειίη πνπ έπξεπε
λα δξάζνπλ ζηνπο θόιπνπο θαη πξνο όθεινο κηαο ηεξάζηηαο θαη αδξαλνύο κάδαο.
Όινη λννύζαλ ηελ επαλάζηαζε σο εληαία θαη αδηάζπαζηε: έλα εληαίν επξσπατθό
θαηλόκελν κάιινλ, παξά έλα άζξνηζκα εζληθώλ θαη ηνπηθώλ απειεπζεξσηηθώλ
θηλεκάησλ. Σν γεσγξαθηθό ιίθλν ηνπ Καξκπνλαξηζκνύ ήηαλ ε Νάπνιε ηεο
Ιηαιίαο, ην πλεπκαηηθό ηνπ ππόβαζξν ήηαλ ν Ιιινπκηλαηηζκόο, θη είρε
ηαθσβίηηθε θαηαγσγή. Μηα αλαθνξά ηεο επνρήο κάιηζηα, ε νπνία ζπληάρζεθε ηνλ
Ννέκβξην ηνπ 1815 από ηνλ Πηέηξν Νηόιηζε πξνο ηνλ Κώκε ΢σξάλ, επηζεκαίλεη
όηη ε Δηαηξεία ησλ Καξκπνλάξσλ ηδξύζεθε από ηνπο Ιιινπκηλάηνπο ηεο Νάπνιεο
ππό ηελ θαζνδήγεζε ησλ Ιιινπκηλάησλ ηνπ Λνλδίλνπ. Από ην βαζίιεην ηεο
Νάπνιεο, ν Καξκπνλαξηζκόο επεθηάζεθε ζε νιόθιεξε ηελ Ιηαιία, εηδηθά κεηά από
ηελ πηώζε ηνπ Ναπνιένληα θαη ηελ Παιηλόξζσζε. Οη Καξκπνλάξνη αληινύζαλ
κέιε από όιεο ηηο θνηλσληθέο ηάμεηο. ΢ηελ εζσηεξηθή ζπκβνιηζηηθή ηνπο
ρξεζηκνπνηνύζαλ ηεθηνληθά ζύκβνια όπσο ν πέιεθπο, ε αμίλα, ν γλώκνλαο θαη ην
ηζνζθειέο ηξίγσλν κε ηνλ ζετθό νθζαικό ζηε κέζε. Η δε δνκή ηεο νξγάλσζεο
πξνζνκνίαδε πξνο ηε δνκή ηνπ ηεθηνληζκνύ. Ωζηόζν, πνιιέο ηεθηνληθέο δπλάκεηο
είραλ απνιέζεη ηελ επνρή εθείλε ζε κεγάιν βαζκό ηνλ δεκνθξαηηθό θαη
θηιειεύζεξν ραξαθηήξα ηνπο. Γη’ απηό, ιόγσ ηνπ πνιηηηθνπνηεκέλνπ θαη
ξηδνζπαζηηθνύ ραξαθηήξα ηεο αδειθόηεηαο ησλ Καξκπνλάξσλ, από πνιινύο
Διεπζεξνηέθηνλεο ζεσξήζεθε σο «εθθπιηζκέλε ζπληερλία» πνπ δελ είρε ζρέζε
πιένλ κε ηνλ Διεπζεξνηεθηνληζκό.
Με ηελ πηώζε ηνπ Ναπνιένληα ζηηο αξρέο ηνπ 1800 θαη ηελ Παιηλόξζσζε,
αλάκεζα ζην 1815 κε 1848, ηελ Δπξώπε ζάξσζαλ ηξία θύξηα επαλαζηαηηθά
θύκαηα. Σν πξώην θύκα εκθαλίζηεθε ζηα 1820 – 1824. Πεξηνξίζηεθε ζηε
Μεζνγεηαθή Δπξώπε θαη είρε επίθεληξν ηελ Ιζπαλία, ηελ Νάπνιε θαη ηελ Διιάδα.
Σν δεύηεξν επαλαζηαηηθό θύκα εκθαλίζηεθε ζηα 1829 – 1834 θαη επεξέαζε όιε
ηελ Δπξώπε δπηηθά ηεο Ρσζίαο θαη ηελ βνξεηνακεξηθαληθή ήπεηξν. Ήηαλ
απνηέιεζκα ηνπ εθζξνληζκνύ ησλ Βνπξβόλσλ ζηε Γαιιία, ν νπνίνο ππξνδόηεζε
θαη ηα άιια επαλαζηαηηθά θηλήκαηα ζηελ Δπξώπε.
Σν ηξίην θαη κεγαιύηεξν επαλαζηαηηθό θύκα ήηαλ ηνπ 1848, ην νπνίν ήηαλ
απνηέιεζκα ρξόληαο νηθνλνκηθήο, θνηλσληθήο θαη πνιηηηθήο θξίζεο ζηελ Δπξώπε.

2

Δίρε ραξαθηήξα παγθόζκηαο επαλάζηαζεο γη’ απηό θαη νλνκάζηεθε από ηνλ
ηζηνξηθό Hobsbawm «ε άλνημε ησλ ιαώλ».
Σα επαλαζηαηηθά απηά θηλήκαηα ηνπ 19νπ αηώλα ελεγξάθεζαλ ζηα πνιηηηθά
πξόηππα πνπ δεκηνύξγεζε ε Γαιιηθή Δπαλάζηαζε ηνπ 1789. Ωο θύξηνη κνρινί
ηωλ επαλαζηαηηθώλ θηλεκάηωλ αλαδείρζεθαλ θαη πάιη νη κπζηηθέο
επαλαζηαηηθέο αδειθόηεηεο αλά ηελ Επξώπε.
Οη Καξκπνλάξνη πξσηνζηάηεζαλ θαη πάιη ζηα γεγνλόηα, θαηά ηελ πεξίνδν 18091832, θαηά ηελ νπνία αλέπηπμαλ δξάζε θπξίσο ζηελ Ιηαιία, θαζώο θαη ζηελ
Γαιιία, ηελ Πνξηνγαιία, ηελ Ιζπαλία ηελ Διβεηία θαη ηελ Πνισλία.
Οη απνιπηαξρηθέο θπβεξλήζεηο θαη νη κπζηηθέο αζηπλνκίεο ηεο Ιηαιίαο
πξνζπάζεζαλ λα δηαιύζνπλ ηνπο Καξκπνλάξνπο όρη κόλν κε δησγκνύο, δίθεο θαη
θαηαδίθεο αιιά θαη κε παξαθξαηηθέο νξγαλώζεηο, νη νπνίεο δηέπξαηηαλ βίαηεο θαη
δνινθνληθέο ελέξγεηεο ζε βάξνο ησλ Καξκπνλάξσλ. Σν 1816, ν Τπνπξγόο
Αζηπλνκίαο ηνπ Βαζηιείνπ ηεο Νάπνιεο, Πξίγθηπαο Καλόδα, ίδξπζε ηε δνινθνληθή
νξγάλσζε Δηαηξεία ησλ Καιληεξάξη, ζηελ νπνία ζπλέλσζε άιιεο αληηδξαζηηθέο
νξγαλώζεηο γηα λα πνιεκήζεη κε ζθνηεηλέο ελέξγεηεο ηνπο Καξκπνλάξνπο. Σν
Παπηθό Κξάηνο αλέπηπμε ηε δηθή ηνπ δνινθνληθή παξαθξαηηθή νξγάλσζε ελαληίνλ
ησλ Καξκπνλάξσλ, ε νπνία νλνκάζηεθε ΢αλθεληίζηη, δειαδή νη Τπεξαζπηζηέο ηεο
Αγίαο Πίζηεο.
Σνλ Ινύιην ηνπ 1820, μέζπαζε ε εμέγεξζε ηεο Νάπνιεο. Η Ιεξή ΢πκκαρία,
ηξνκνθξαηεκέλε από ηνπο Καξκπνλάξνπο θαη γεληθά από ηηο επαλαζηαηηθέο
δπλάκεηο απνθάζηζε ζηε ζύλνδν ηνπ Σξνπάνπ ην 1820, ζπλελώλνληαο όιεο ηηο
επξσπατθέο απνιπηαξρηθέο εμνπζίεο, ηε βίαηε θαηαζηνιή ηεο επαλάζηαζεο θαη ηνπ
Καξκπνλαξηζκνύ. Απζηξηαθνί ζηξαηηώηεο θαηέπλημαλ ηηο επαλαζηάζεηο ηεο
Νάπνιεο θαη ηνπ Πηεκόληε θαη αθνινύζεζαλ ηξνκεξά αληίπνηλα θαη δηώμεηο ζε
βάξνο ησλ δεκνθξαηηθώλ ζηνηρείσλ. Όμως ο αγώνας ηων θιλελεύθερων
δημοκραηών ηοσ Ιλλοσμιναηιζμού ζσνετίζηηκε ζσμβάλλονηας καίρια ζηο ηρίηο και
μεγαλύηερο επαναζηαηικό κύμα ηοσ 1848.
Σέινο, ζην ζεκείν απηό ζα ήζεια λα αλαθέξσ αθξνζηγώο ηε δηαζύλδεζε ησλ
ηιινπκηλαηηθώλ ηδεωδώλ κε ηελ ηζηνξία ηνπ Νεόηεξνπ ειιεληζκνύ, όπσο
απνηππώζεθε ζην πξόζσπν ηνπ θνξπθαίνπ Έιιελα Καξκπνλάξνπ πνηεηή Αλδξέα
Κάιβνπ.
Ο πνηεηήο ηεο ιπξηθήο ηόικεο ήηαλ πξσηίζησο πνιηηηθόο, ζηξαηεπκέλνο πνηεηήο.
΢ηελ Φισξεληία εληάρζεθε ζηνπο Καξκπνλάξνπο θαη εμαηηίαο ηεο δξάζεο ηνπ
ζπλειήθζε θαη απειάζεθε ζηελ Διβεηία, ζηε Γελεύε ηνλ Απξίιην ηνπ 1821. ΢ηα
ηέιε ηνπ 1820 ή ζηηο αξρέο ηνπ 1821 ζπλέζεζε ηελ καθξά σδή «Δηο Θάλαηνλ»,
πνπ είλαη γεκάηε από ηνπο ζπκβνιηζκνύο ηεο θαξκπνλεξίαο θαη ζηελ νπνία
θσδηθνπνηείηαη ε ηδενινγία ησλ θαξκπνλάξσλ:
Γξάθεη ν πνηεηήο: («Εγώ ηώξα εμαπιώλω / ηζρπξάλ δεμηάλ / θαη ηελ άηηκνλ
ζθίγγω / πιεμίδα ηωλ ηπξάλλωλ / δνιηνθξόλωλ / Εγώ ηα ζθήπηξα
ζηάδνληα / αίκαηνο θαη δαθξύωλ / θαηαπαηώ• θαη θαίω / ηεο
δεηζηδαηκνλίαο / ην βαξύ βάθηξνλ. / Επάλω εηο ηνλ βωκόλ / ηεο αιεζείαο,
ηα ζθάγηα / ηώξα εγώ ξίπηω• κ' άθζνλα / ηνλ ιίβαλνλ ζωξεύω, / κ'
άθζνλα ρέξηα. / Ωο απ' έλα βνπλόλ / ν αεηόο εηο άιιν / πεηάεη, θαηγώ ηα
δύζθνια / θξεκλά ηεο αξεηήο / νύηω επηβαίλω».

3

΢ηε Γελεύε εληάρζεθε ζην θίλεκα ησλ θηιειιήλσλ, ελώ ην 1823 εληάρζεθε ζηελ
ηαθσβηληθή-θαξκπνλαξηθή νξγάλσζε «Γαιάηεο Αλακνξθσηέο» ηνπ Φίιηππνπ
Μπνπνλαξόηηη. Σν κίζνο πξνο ηνπο απνιπηαξρηθνύο εγεκόλεο απνηεινύζε άξζξν
πίζηεσο γηα ηνπο επαλαζηάηεο θαη ηδίσο γηα ην δίθηπν ηεο εκβιεκαηηθήο
επαλαζηαηηθήο κνξθήο ηνπ Μπνπνλαξόηη.
Δπηηξέςηε κνπ λα θιείζσ ηελ νκηιία απηή κε ηελ πξώηε ζηξνθή ηεο «Δηο ΢άκνλ»
σδήο ηνπ Κάιβνπ, ε νπνία αλήθεη ζηηο γλσζηόηεξεο ηνπ θαιβηθνύ έξγνπ
«Οζνη ην ράιθενλ ρέξη / βαξύ ηνπ θόβνπ αηζζάλνληαη / δπγόλ δνπιείαο
αο έρωζη / ζέιεη αξεηή θαη ηόικελ / ε ειεπζεξία».

Οκηιηα ζην πιαηζην ηνπ Φεζηηβαι"Η Αηγππηνο ζηελ Αζελα", 24-25 Απξηιηνπ 2010, Σερλνπνιηο ηνπ
Γήκνπ Αζελαίσλ, Γθαδη.

4