You are on page 1of 30

1.

1 1Pojam radnog prava (radno pravo u uţem i u širem smislu); predmet radnog prava; značaj radnog prava Radno pravo obuhvata propise koji se odnose na zapošljavanje i radne odnose Radni odnosi obuhvataju: stalne poslove sa neprekidnim trajanjem, poslove sa izvjesnim sezonskim ili periodičnim prekidima i poslove na odreĎeno vrijeme Propisi koji utvrĎuju prava i obaveze u pogledu zapošljavanja imaju za predmet radne odnose, ali i druge forme zapošljavanja (npr. povremen ili privremen rad) za koje se ne zasniva radni odnos  Radni odnos pretpostavlja postojanje socijalnog osiguranja, međutim nepostojanje socijalnog osiguranja nije indikator nepostojanja radnog odnosa  Predmet radnog prava u širem smislu, jesu: radni odnosi i prava po osnovu zapošljavanja, načela i instituti vezani za njih, kao i prava iz socijalnog osiguranja  Predmet radnog prava u uţem smislu su prava i obaveze iz radnog odnosa  Radno pravo kao pozitivna pravna disciplina predstavlja granu prava koja obuhvata drţavne i autonomne propise o meĎusobnim odnosima radnika, kao i propise o radnim odnosima kod poslodavaca, ono predstavlja spoj javnog i privatnog prava I reguliše radne odnose i društveni poloţaj radnika.  Radno pravo kao izraz društveno-ekonomskih odnosa utiče na razvoj ukupnih društvenih odnosa, a ti odnosi po principu povratne sprege ostvaruju značajan uticaj i na radno pravo

Sloboda rada se ispoljava kao sloboda izbora posla, zaposlenja i poslodavca, ali i kao sloboda rada u toku trajanja radnog odnosa.

1

2. Odnos radnog prava sa drugim granama prava ODNOS RADNOG I USTAVNOG PRAVA  Ono je što je za radno pravo ranije značilo građansko pravo danas to čini ustavno pravo  Ustavni principi vezani za rad, radne odnose, kao i socijalno (zdravstveno, invalidsko i penziono) osiguranje se detaljno proučavaju u radnom pravu  Pravo na rad, pravo rada društvenim sredstvima je princip univerzalnog karaktera i detaljno se proučava u radnom pravu; pravo na organičeno radno vrijeme, pravo na humane uslove za rad, pravo na godišnji odmor, pravo na štrajk, zabrana prinudnog rada, zaštita lica sa invaliditetom, zaštita u vrijeme nezaposlenosti predstavljaju korpus prava koji su u ustavnom pravu postavljeni kao opšti principi, a u radnom pravu kao osnovna načela ODNOS RADNOG PRAVA I GRADJANSKOG PRAVA  Radno pravo je nastalo u okvirima građanskog prava, a zatim se izdvojilo i osamostalilo; u svom začetku sastojalo se iz ugovora o radu, ugovora o djelu i drugih ugovornih oblika, kao i imperativnih normi koje su se odnosile na zaštitu na radu ODNOS RADNOG PRAVA I UPRAVNOG PRAVA  Radno pravo i upravno pravo imaju više dodirnih i graničnih instituta, a ta veza je formirana intervencijom države u radne odnose  Preplitanje između ove dvije grane prava počinje uvođenjem tzv. službeničkih radnih odnosa koji su bili regulisani posebnim propisima. Prava iz socijalnog osiguranja, pravila upravnog postupka i upravnog spora predstavljaju most između upravnog i radnog prava jer se neka pravila upravnog postupka primjenjuju i u radnim odnosima Veza izmeĎu radnog i upravnog prava postoji i kroz regulisanje i rad inspekcijskog nadzora koji je veoma značajan za zaštitu prava radnika. U Crnoj Gori je 2008. donijet Zakon o drţavnim sluţbenicima i namještenicima kojim se ureĎuju pitanja poloţaja sluţbenika/namještenika koja se odnose na zasnivanje i prestanak radnog odnosa, zvanja, odgovornost, prava i obaveze iz radnog odnosa, zaštitu njihovih prava i druga pitanja ODNOS RADNOG PRAVA SA SUDSKIM PRAVOM  Pod sudskim pravom se podrazumijevaju: parnični, vanparnični, izvršni i krivični postupak

2

ODNOS RADNOG PRAVA I PRIVREDNOG PRAVA  Zapošljavanje i radni odnos se velikim dijelom ostvaruju u privrednim organizacijama  Radno pravo reguliše unutrašnje, personalne, ekonomske i socijalne odnose u preduzećima. ODNOS RADNOG PRAVA I KRIVICNOG PRAVA Zakonske norme i pravila autonomnog prava, u radnom pravu, imaju drugačiju prirodu u odnosu na zakonske norme sadržane u krivičnom pravu; ove dvije vrste normi se nalaze na suprotnim i udaljenim stranama  Iz radnih odnosa isključena je svaka represija u odnosima radnik – poslodavac i odnos države prema njima; to je međutim tako kao i u svakodnevnom životu dok ne dođe do teških povreda zakona, odnosno izvršenja krivičnog djela kada se otvara pitanje krivične odgovornosti u vezi sa radnim odnosom ili od značaja za radne odnose  Krivična odgovornost i krivične sankcije se pojavljuju u radnim odnosima, prije svega da bi zaštitili prava iz radnog odnosa i socijalnog osiguranja (v. Krivična djela protiv radnih odnosa) Prema sadašnjim propisima radniku će radni odnos prestati ako, zbog izdržavanja kazne zatvora mora biti odsutan sa rada duže od 6 mjeseci danom započinjanja izdržavanja kazne zatvora  U svim slučajevima krivične odgovornosti koje su vezane za radni odnos, krivična odgovornost moţe imati posledice u pogledu radnog odnosa

3

MOR je donošenjem Filadelfijske deklaracije nastavila svoju djelatnost i nakon II Svjetskog rata  MOR reguliše radne odnose putem svoje zakonodavne djelatnosti. odlučuje o prijemu u članstvo.3.). organi MOR-a) Medjunarodno regulisanje odnosa  Oktobarskom revolucijom (1917) došlo je do značajnih promjena u radnim odnosima u čitavom svijetu koje su vodile likvidaciji svakog vida eksploatacije radnika  Nakon II Svjetskog rata u rascjepu izmeĎu dva bloka (kapitalističkog i socijalističkog) došlo je do izgradnje koncepta socijalne države. tj. a 1906. putem konvencija i preporuka  Za MOR je karakterističan tripartizam. priprema prijedloge i dr. budţetu i dr.) •MeĎunarodni biro rada (administrativni organ MOR-a kojim rukovodi Generalni sekretar. utvrĎuje dnevni red Opšte konferencije. tj. migracija radnika razvijanjem meĎunarodnog trţišta roba i rada. ekonomskih i socijalnih poloţaja radnika. po kojem se delegacija svake zemlje članice sastoji od: dva predstavnika vlade. jednog predstavnika radnika i jednog predstavnika poslodavaca –Važno  Sastav MOR-a : •Opšta konferencija (donosi konvencije i preporuke. razvoj. konkurentnosti roba. •Administrativni savjet (izvršni organ MOR-a koji rukovodi poslovima MeĎunarodnog biroa rada i imenuje njegovog Generalnog sekretara. u Parizu. god. MOR (nastanak.  Iako je predstavljala sastavni dio Društva naroda. usvojene dvije značajne konvencije: Konvencija o zabrani upotrebe bijelog fosfora u proizvodnji šibica (smatra se oruzjem) i Konvencija o zabrani noćnog rada ţena  MeĎunarodno regulisanje radnih odnosa podrazumijeva djelatnost MOR-a. a čiji je rad kontrolisan Administrativnim savjetom) •Generalni sekretar meĎunarodnog biroa rada 4 . OUN-a i Savjeta Evrope u vezi radnih odnosa  MeĎunarodna organizacija rada osnovana je Versajskim ugovorom o miru 1919. zahtjevi radničkog i sindikalnog pokreta. god. države blagostanja putem OUN-a i MOR-a Početak meĎunarodnog regulisanja radnih odnosa inspirisali su ekonomski interesi poslodavaca za ujednačavanjem minimalnih uslova rada. kao i djelatnost pojedinaca  Na putu ostvarenja tih ciljeva odrţano je više meĎunarodnih radničkih konferencija.

koji važi kod nas (po kojem ratifikovana konvencija postaje obavezna činom ratifikacije). pa i odluke donijete na značajnim međunarodnim skupovima Kao sekundarni izvori (i polazna tačka za određene norme) se mogu javiti paktovi i o tehničkoj. Konvencija o diskriminaciji pri zapošljavanju.4. 2bilateralni meĎunarodni ugovori. koji nema pravne posljedice kao akt ratifikacije Preporuke mogu biti samostalne (kada se bavi pitanjima koja nisu mogla biti regulisana konvencijom) ili prate konvenciju (pri čemu je dopunjuju i objašnjavaju) Preporuke sadrţe ideje o tome kako regulisati odreĎena pitanja u nacionalnim zakonodavstvima 5 . preporuke MOR-a ne podliježu ratifikaciji već posebnom postupku prihvatanja. pri čemu nisu moguće nikakve izmjene i dopune Ratifikacija može biti izvršena djelimično. kulturnoj i prosvjetnoj saradnji KONVENCIJE I PREPORUKE MOR-a Zakonodavnu djelatnost MOR-a čine konvencije i preporuke. postoje dva sistema: 1. kao i 3akti regionalnih organizacija U radnom pravu vaţi načelo supremacije normi meĎunarodnog porijekla u slučaju njihove kolizije sa normama domaćeg porijekla Kao neka vrsta izvora prava mogu se javiti i paktovi. koje donosi Opšta konferencija MOR-a. njihove odluke. obezbijede uslove za njihovu primjenu i dostavljaju izvještaje ekspertskoj komisiji MOR-a U pogledu uvođenja ratifikovanih konvencija u nacionalno zakonodavstvo. Izvori radnog prava meĎunarodnog porijekla BROJNOST I SLOZENOST IZVORA MEDJUNARODNOG PORIJEKLA Najznačajniji izvori radnog prava međunarodnog porijekla su 1konvencije i preporuke MORa. Konvencija o davanjima za slučaj nezaposlenosti… za razliku od konvencija. deklaracije I ugovori međunarodnih organizacija.monistički. uslovno ili sa rezervom. a drţave su duţne da ratifikovane konvencije uvedu u pravni sistem svoje zemlje. Konvencija o sluţbi za zapošljavanje. Konvencije sadrţe opšta pravila koja za drţave ratifikacijom postaju obavezna.dualistički (po kojem ratifikovana konvencija mora biti sprovedena posebnim zakonom) i 2. postupku i formi uključivanja u nacionalno zakonodavstvo Konvencije MOR-a su višestrani ugovori sui generis čijom se ratifikacijom zemlje članice obavezuju na njihovu primjenu (donijeti na osnovu prethodno proučenog stanja i prijedloga Administrativnog savjeta) Država koja usvoji konvenciju mora je ratifikovati u tekstu koji je identičan sa tekstom koji je donijela MOR. dvotrećinskom većinom glasova Konvencije i preporuke MOR-a se međusobno razlikuju po sadržini. Najznačajnije konvencije koje je Crna Gora ratifikovala su: Konvencija o politici zapošljavanja.

. političko mišljenje i dr. a danas je zaključivanje bilateralnih ugovora učestala pojava u zakonodavnoj aktivnosti svih drţava ODLUKE I DJELATNOSTIi OUN-a U OBLASTI RADA I SOCIJALNOG OSIGURANJA  Prema povelji OUN-a. slobodu sindikalnog okupljanja i udruţivanja i zabranu diskriminacije po bilo kom statusnom osnovu) o čijoj primjeni se stara Evropski sud za ljudska prava.) Postoje organizacije koje “zamjenjuju” drţave (npr. i čiji akti predstavljaju izvore radnog prava Najznačajnija institucija EU je Savjet Evrope. pravu na udruživanje u sindikate i sindikalne slobode. slobodu rada.) se bavi rješavanjem krupnih ekonomskih i socijalnih problema u svijetu  Organi OUN-a su: Generalna skupština. ova organizacija (osnovana u San Francisku 1945. daje preporuke i usklađuje rad specijalizovanih organizacija) Najznačajniji akti koje je OUN usvojila su: Univerzalna deklaracija o pravima čovjeka *ne predstavlja formalan izvor prava*(1948. sistem nadzora i katalog prava. dvostrani (bilateralni) meĎunarodni ugovori su sporazumi koje Crna Gora zaključuje sa nekom drugom drţavom. a njegove osnovne nadleţnosti u oblasti radnog prava vezane su za organizaciju slobodnog kretanja radnika. pravo na jednaku zaradu za jednak rad.  Evropska socijalna povelja (koja utvrđuje režim obaveza. aprila 1904. pol. Savjet bezbjednosti. radi regulisanja prava i obaveza na radu i u vezi sa radom. Ratifikacijom Pakta. kao i prava iz socijalnog osiguranja Dvostrani ugovori su nastali iz potrebe regulisanja radnopravnih pitanja migrirane radne snage.) 1 govori o pravima na: socijalno obezbjeĎenje. pri čemu kao naročito značajne treba istaći: zabranu prinudnog rada.DVOSTRANI MEDJUNARODNI UGOVORI  U smislu izvora radnog prava. zaštitu od nezaposlenosti.Evropska konfederacija sindikata ( radničko udruţenje) 6 .  Najznačajniji socijalni partneri EU su: 1. ostvare bez ikakve diskriminacije zasnovane po bilo kom osnovu (rasa. Evropska unija) koje se bave pitanjima socijalnih prava i socijalnih odnosa (time i radnog prava). zadovoljavajuće uslove rada. države se obavezuju da sva prava formulisana tim Paktom. god. čija je nadležnost da prati stanje. jezik. Starateljski savjet. Najznačajniji akti koje je usvojio Savjet Evrope su:  Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (koja se bavi ukupnim korpusom ljudskih prava i sloboda.) 2 Pakt sadrži odredbe o: pravu na rad.Evropska konvencija o socijalnom osiguranju. MeĎunarodni pakt o ekonomsko –socijalnim i kulturnim pravima čovjeka (1966. katalogom prava se propisuju standardi prezentovani u vidu deklaracije . MeĎunarodni sud pravde i Sekretarijat Za radno pravo je od značaja ukupna djelatnost OUN-a i njenih organa (kao što je Ekonomski i socijalni savjet. god.organizacija BUSINESSEUROPE (na strani poslodavaca) i 2. pravu svakog na pravične uslove rada. Prvi takav ugovor zaključen je izmeĎu Italije i Francuske 14. pravu na socijalno osiguranje. I razradu socijalne politike. pribliţavanje zakonodavstva o radu. Ekonomski i socijalni savjet. pravu na obrazovanje itd.

a kolektivne ugovore socijalni partneri. javne sluţbe. ali dopunski regulišu i radne odnose. o penzijsko invalidskom osiguranju). Razlika je u tome što podzakonske akte donosi drţava. Podzakonski akti: donose ih određeni državni organi na osnovu izričitih ovašćenja u Zakonu( o radu. o mirnom rešavanju sporova. –Najznačajniji heteronomni (kongentni) izvori r. Malo opsirnije: Zakoni koji regulišu pravni odnos: Regulisanje isključivo radnog odnosa i Zakoni koji imaju za osnov regulisanje neke druge odnose. Zakon o radu je matični Zakon radnih odnosa i njime se ureĎuju sistem radnih odnosa. o zdravstvenom osiguranju. OVO JE EKSTREMNO VAZNO 7 . lokalnih samouprava itd).Zakon Zakonik o radu i podzakonski opšti akti(pravilnik.p su Ustav. odluke) Uredbe usvaja Vlada. Heteronomni izvori radnog prava5 su unutrašnji izvori radnog prava Ove izvore utvrĎuje drţava. uredbe. Zakoni koji regulišu radni odnos su: opšti (regulisu opšti reţim radnog odnosa i odnose se na poslodavce i zaposlene) i posebni (djelatnost drţavnih organa.5. o zaštiti na radu. oštrajku. a pravilnici su češće u upotrebi kao vrsta podzakonskih akata drţave. o zapošljavanju.

kolektivni ugovori) predstavljaju izvor radnog prava Za vrijeme važenja Zakona o udruženom radu. Autonomni izvori radnog prava  Autonomni izvori radnog prava su kolektivni ugovori i ugovori o radu(pitanje14) U savremenom radnom pravu. i utvrĎuje obim prava i obaveza rada u skladu sa Zakonom. naknade zarade i druga primanja zaposlenih 8 . a primjena kolektivnih ugovora je bila ograničena na radne odnose u privatnom sektoru * KOLEKTIVNI UGOVORI  Kao autonomni izvori radnog prava. naknada zarade. njime se utvrđuje minimalna zarada (u grani djelatnosti). elementi za utvrđivanje osnovne zarade. VAZNO  Vrste kolektivnih ugovora su:  Opšti – zaključuje se za teritoriju Crne Gore i primjenjuje na sve zaposlene i poslodavce. naknade zarada i druga primanja zaposlenih i uređuje obim prava i obaveza u skladu sa zakonom *  Kolektivni ugovor kod poslodavca – primjenjuje se na sve zaposlene kod tog poslodavca. kolektivni ugovori o radu. grupe i podgrupe djelatnosti. radnika i drţave u oblasti rada  U našem pravu kolektivni ugovori kao instrument regulisanja radnih odnosa su prvi put predviĎeni Uredbom o zasnivanju i prestanku radnog odnosa (1948. elementi za utvrđivanje osnovne zarade. autonomni akti imaju egzistencijalni značaj budući da se njima ureĎuju prava i obaveze iz radnog odnosa od značaja za sve poslodavce i zaposlene Jedna od karakteristika radnog prava je što i autonomni akti (u prvom redu. njime se utvrĎuje minimalna zarada. nastali su prije više od stotinu godina i ostali efikasno sredstvo ureĎivanja odnosa izmeĎu poslodavaca. dominantni autonomni izvori radnog prava su bili u formi raznih vrsta samoupravnih opštih akata. Njime se utvrđuje minimalna zarada.6.)  Kolektivni ugovori se zaključuju izmeĎu sindikalne organizacije i udruţenja poslodavaca radi neposrednog ureĎivanja odnosa izmeĎu radnika i poslodavaca. elementi za utvrĎivanje osnovne zarade. ostala primanja zaposlenih  Granski – zaključuje se za određene grane. Kolektivni ugovor ne moţe sadrţati odredbe kojima se zaposlenima daje manje prava ili utvrĎuju nepovoljniji uslovi od prava i uslova predviĎenih Zakonom o radu.

kao i propise o radnim odnosima kod poslodavaca Predmet radnog prava u širem smislu. ostvarivanje prava iz radnog odnosa pod jednakim uslovima. načela i instituti vezani za njih. ali samo na osnovu pravnosnaţne sudske odluke. karakteristike) DEFINICIJA PRAVA NA RAD. Radno pravo kao pozitivna pravna disciplina predstavlja granu prava koja obuhvata državne i autonomne propise o međusobnim odnosima radnika. Definicija: Pravo na rad je sloţeno socijalno pravo koje podrazumijeva jednako pravo na zapošljavanje. kao i prava iz socijalnog osiguranja Predmet radnog prava u uţem smislu su prava i obaveze iz radnog odnosa 9 . a nejednako pravo pod nejednakim uslovima)  Pravo na zaposlenje koje odgovara stručnim i radnim sposobnostima radnika  Sloboda rada (pravo radnika da slobodno odlučuje o zasnivanju i prestanku radnog odnosa)  ObezbjeĎenje sredstava za egzistenciju radnika  Stalnost i stabilnost zaposlenja  Pravo na školovanje i stručno usavršavanje  Pravo na očuvanje i zaštitu zdravlja  Prava za vrijeme nezaposlenosti Karakteristike: Prinudni rad je zabranjen i kao sredstvo diskriminacije . a i kao disciplinska mjera zbog učešća u (nezakonitom) štrajku. Pravo na rad (pojam. elementi. kulturnom i društvenom sistemu Elementi prava na rad:  Jednako pravo na zaposlenje (jednako pravo pod jednakim uslovima.7. nacionalne. jesu: prava po osnovu zapošljavanja. socijalne i religijske. Pod prinudnim radom podrazumeva se svaki oblik rada koji se nalaţe odreĎenom licu protiv ili nezavisno od njegove volje. pod prijetnjom izricanja sankcija 1IZUZETAK JE DA DOK TRAJE RATNO STANJE PRUNUDNI RAD U ODREDJENIM GRANICAMA JE DOZVOLJEN!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! + 2Dopuštenim se smatra i prinudni rad zatvorenika uz njegovu saglasnost. što zaposlenom i članovima njegove porodice obezbjeĎuje uslove za ţivot koji odgovaraju ekonomskom. zajedno sa socijalnim osiguranjem.rasne. bez diskriminacije.

osim ako takve odredbe. seksualno opredjeljenje. kulturom prava i afirmacijom morala. Savez sindikata i inspekcija rada na celu sa Ombudsmanom se u borbi sa diskriminacijom i mobingom koriste snagom zakona (u materijalnom smislu). nacionalnost. trudnoća. = X1  Indirektna diskriminacija: kada na prvi pogled neutralna odredba. Pozitivna Diskriminacija  pravljenje razlike. zdravstveno stanje. Osnovi diskriminacije:  pol. odnosno bračni status. 10 . i ako su sredstva za postizanje tog cilja primjerena i nužna. socijalno porijeklo. invalidnost. a posebno one o zaštiti lica sa invaliditetom. porodične obaveze političko ili drugo uvjerenje. vjera. Po osnovu uroĎenog ili stečenog svojstva. statusa.8. . statusa. opredjeljenje ili uvjerenja. dovode osobu sa odreĎenim X1 u nepovoljnu situaciju u poreĎenju sa drugim licima. Zabrana diskriminacije u radnom odnosu  Grčko-latinskog porijekla i znači (nedozvoljeno) razlikovanje (grčkog: dis. uslov ili praksa. uslovi ili posebna svojstva nijesu objektivno opravdana legitimnim ciljevima.  Odredbe zakona. odnosno posebne njege djeteta. članstvo u političkim i sindikalnim organizacijama ili neko drugo lično svojstvo *starost. kao i odredbe koje se odnose na posebna prava roditelja. boja koţe. usvojitelja. opredjeljenja ili uvjerenja  Neposredna diskriminacija: kada se jedna osoba tretira na nepovoljniji način u odnosu na drugu osobu u uporedivoj situaciji zbog nekog uroĎenog ili stečenog svojstva. staratelja i hranitelja. rasa. latinskog: crimen)  Pojam: Zabranjeno je svako pravljenje razlike. isključenje ili davanje prvenstva u odnosu na odredjeni posao kada je priroda posla takva da karakteristike povezane sa nekim od osnova diskriminacije predstavljaju stvarni i odlučujući uslov obavljanja posla i da je svrha koja se time ţeli postići opravdana. ţena za vrijeme trudnoće i porodiljskog odsustva i odsustva sa rada radi njege djeteta. jezik. kolektivnog ugovora i ugovora o radu koje se odnose na posebnu zaštitu i pomoć odredjenim kategorijama zaposlenih. autoritetom institucija. kojim se postiţe ugroţavanje ili onemogućavanje ostvarenja socijalnih prava. imovno stanje.

odgovornosti i filozofiji kompromisa. čime se uspostavlja tripartitni kolektivni radni odnos izmeĎu 1drţave (vlade). Tripartitni odnosi su direktno regulisani u pogledu zaključivanja opštih kolektivnih ugovora. stvaranju preduslova za trajnije očuvanje socijalnog mira i izgradnju pravednih odnosa među ljudima radi opšte socijalne sigurnosti. lokalne vlasti)( kao ravnopravnog subjekta sa socijalnim partnerima) Do usklaĎivanja različitih interesa izmeĎu partnerskih strana subjekti tripartizma dolaze putem kompromisnog tripartitnog dijaloga(kao osnovnog preduslova za obezbjeđivanje socijalne pravde. kao i politike zapošljavanja i radnih odnosa. 2udruţenja poslodavaca i 3drţave (tj. obezbjeđivanju ravnoteţe izmeĎu ciljeva ekonomskog razvoja i socijalne pravde.9. /2reprezentativnog saveza sindikata i /3reprezentativnog udruzenja poslodavaca na nivou Republike. Načelo tripartizma TRIPARTIZAM/ socijalnu (industrijsku) demokratiju čini komplementarnom političkoj demokratiji  Tripartizam je osnovni princip regulisanja i uspostavljanja odnosa izmeĎu socijalnih partnera – 1sindikata( kao profesionalna organizacija zaposlenih sa. Iako je to retkost u danasnjem radnom pravu  Značaj tripartizma se ogleda u: uspješnom projektovanju i ostvarivanju ciljeva u oblasti ekonomske. već na visokom stepenu socijalne kulture. razvojne i socijalne politike. U Crnoj Gori jos uvek je zadrzan tripartitni Opsti kolektivni ugovor. socijalnog mira i uspješnog poslovanja). zaštitinom i participativnom funkcijom). Tripartizam ne počiva na sankcijama. socijalnog dijaloga. 11 .

12 .NAČELO POVLjNOSTI ZA ZAPOSLENE jeste nacelo opšteg značaja u radnom pravu. već ni kad bi to bilo povoljnije za radnike in melius.10. a tice se granica slobode kolektivnog i individualnog ugovaranja. što se po pravilu ograničava vremenski (npr. Kolektivni ugovori o radu ne mogu prekoračiti domen radnog prava i urediti pitanja koja su u isključivoj nadleĎnosti zakonodavca (zakona). odnosno neposrednu primenu povoljnije odredbe kolektivnog ugovora i/li zakona. U pogledu medjusobnog odnosa kolektivnih ugovora o radu različitog nivoa. Drugim rečima. tako da kolektivni ugovor niţeg nivoa moţe predvideti povoljnije odredbe u odnosu na kolektivni ugovor višeg nivoa (npr. ZORCG: “ako pojedine odredbe ugovora o radu utvrdjuju nepovoljnije uslove rada od uslova utvrdjenih zakonom i kolektivnim ugovorom nistave su ”. tako da ne mogu biti izmenjeni kolektivnim ugovorom o radu ne samo ako bi to bilo nepovoljnije . a saglasnost za derogaciju nepovoljnijim klauzulama daje sindikat.  MeĎusobni odnos kolektivnih ugovora o radu razlicitog nivoa u nasem pravu zakonom je ureĎen shodno nacelu veće povoljnosti za zaposlene. u pogledu zarada u odnosu na granski kolektivni ugovor o radu). propisi drţave se nameću ugovornim stranama na jedan apsolutan način. u pogledu visine zarada. kao i automatsku ništavost nepovoljnije klauzule ugovora o radu.  Odnos individualnog i kolektivnog ugovora o radu. sloboda ugovaranja socijalnih partnera dopušta da se socijalni partneri na niţem nivou organizovanja sporazumeju da kolektivni ugovor o radu niţeg nivoa predvidi i klauzule koje bi bile nepovoljnije za zaposlene u odnosu na kolektivni ugovor višeg nivoa – derogacija in peius. Naime. Načelo in favorem laboratoris . ureĎuje se shodno načelu veće povoljnosti za radnika. za sest meseci ili godinu dana). načelo in favorem laboratoris omogućava da i ugovor o radu sadrţi povoljnije klauzule za zaposlenog u odnosu na kolektivni ugovor (i/li zakon).  Odnos zakona i kolektivnih ugovora o radu uredjuje se shodno nacelu vece povoljnosti za zaposlene – in melius. odnosno apsolutnog i relativnog socijalnog javnog poretka. Do toga u praksi dolazi kad poslodavac nudi sigurnost zaposlenja (odustaje od kolektivnog otpustanja) za nešto manje povoljne uslove rada (npr. trajanja radnog vremena.in peius1. godišnjih odmora).

na osnovu koje se radnik pod određenim uslovima i na određen način uključuje u organizovan rad u organizaciji (kod poslodavca) zauzimajući jedno određeno radno mjesto. koji predstavlja uspostavljanje odnosa između radnika i poslodavca u skladu sa zakonom. godina za rad na odreĎenim poslovima  Srodstvo kao smetnja za zasnivanje radnog odnosa – relativna smetnja (poslovi kućne pomoćnice i njegovateljice) 13 . godina ţivota  opšta zdrastvena sposobnost • POSEBNI:  stručna sprema radno iskustvo  poznavanje rada na računaru. kao proces. uspostavio radni odnos • PLAĆENOST RADA (ZARADA) • UKLjUČIVANjE U ORGANIZACIJU Nebitni elementi pojma radnog odnosa: • subordinacija • trajanje radnog odnosa • radno vrijeme 12. Pojam radnog odnosa Rad se. na kome obavlja određen posao (rad). Svako zaposlenje nije radni odnos. kolektivnim ugovorom i drugim aktima  “radni odnos je dobrovoljna. Uslovi za zasnivanje radnog odnosa • OPŠTI:  15. odnosno funkciju i razmjenjuje svoj rad za lični dohodak (platu ili zaradu) prema uloženom radu” Bitni elementi pojma radnog odnosa: • DOBROVOLjNOST (Dobrovoljno stupanje na rad) • LIČNO OBAVLjANjE RADA za koji je na osnovu ugovora o radu. ostvaruje kroz povezanu djelatnost pojedinaca Rad pojedinca je dio društvenog rada i dio rada kao društvenog procesa. već samo ono koje sadrţi bitno obiljeţje radnog odnosa! Radni odnos podrazumijeva rad. lična. radnopravna i funkcionalna veza radnika u organizaciji. odnosno kod poslodavca. znanje stranih jezika i sl.11. i SMETNJE za zasnivanje radnog odnosa  Neposredne: strancima je zabranjen rad u drţavnim organima  Posredne:  zabrana obavljanja odreĎenih poslova  Zaposleni mlaĎi od 18.

dnevni. mjesto rada. ukoliko se na oglas ne prijave kandidati) – kandidati koji mogu doći u status učesnika oglasa (lica koja ne zadovolje provjeru radnih sposobnosti gube svojstvo kandidata) 5. Postupak zasnivanja radnog odnosa 1. značaj i sadržina ugovora o radu su se promijenili. prebivalište. Donošenje odluke o izboru kandidata 7. Zaključivanje ogovora o radu I 8. duţina i raspored radnog vremena • Podaci o zaradi. bez obzira da li ispunjavaju predviđene uslove) – kandidati (lica koja ispunjavaju sve predviđene uslove) – učesnici oglasa koji mogu doći u status kandidata (lica koja ne ispunjavaju sve. ali ispunjavaju bitne uslove. sadrţina. Donošenje odluke o potrebi za novim radnicima od strane poslodavca 3. penzisko-invalidsko. vrste) Prvobitno. radni odnosi su u osnovi ugovorni odnosi koji se realizuju kroz kolektivne ugovore i ugovore o radu Ugovor o radu je obavezan akt i pravni osnov u postupku zasnivanja radnog odnosa kao i akt proširenja prava utvrĎenih zakonom. mjesto. Danas je ugovor o radu instrument zasnivanja i regulisanja individualnih radnih odnosa U tržišnim privredama. osiguranje za slučaj neuaposlenosti) Radni odnos se zasniva:1. Prijavljivanje na oglas (konkurs): – učesnici oglasa (sva lica koja se blagovremeno prijave. Stupanje na rad FIN *Prijavljivanje na obavezno socijalno osiguranje od strane poslodavca (zdravstveno. nedjeljni. Ugovor o radu (karakteristike. Intervencijom države u radne odnose. prema kojem ugovor o radu sadrţi • Podatke o poslodavcu (naziv i sjedište) • Podatke o zaposlenome (ime. Sadrţina ugovora o radu je odreĎena Zakonom o radu.Potpisivanjem ugovora o radu. radni odnos je bio izjednačavan sa ugovorom o radu do stepena njihove sinonimizacije. godišnji. novčanim naknadama i drugim primanjima zaposlenog na osnovu rada • Način korišćenja odmora (u toku rada. za vrijeme praznika) i drugih odsustava sa rada • Trajanje ugovora o radu  RADNU KNjIŢICU 14 . Akt o sistematizaciji radnih mjesta (sadrţi pregled svih radnih mjesta kod poslodavca –sa potrebnim uslovima za rad koje potencijalni zaposleni moraju ispuiti ) 2. Prethodna provjera radnih sposobnosti ****** *PROBNI RAD (DO 6 MJESECI) 6. stručna sprema. Prijavljivanje slobodnih radnih mjesta-interno oglašavanje 4.13. boravište) • Jedinstveni matični broj zaposlenog • Datum stupanja na rad • Radno mjesto na koje zaposleni stupa (opis posla). 2Stupanjem na rad VAZNO 14. jačanjem sindikata i pojavom kolektivnih ugovora. prezime.

VRSTE UGOVORA O RADU • Ugovor o radu direktora • Ugovor o radu za obavljanje poslova sa povećanim rizikom • Ugovor o radu sa nepunim radnim vremenom • Ugovor o radu za obavljanje poslova kod kuće • Ugovor o radu sa strancem • Ugovor o radu za obavljanje poslova u domaćinstvu POSEBNE VRSTE UGOVORA O RADU: • Privremeni i povremeni poslovi . neprekidno ili sa prekidima.izrada predmeta domaće radinosti.(sa nezaposlenim licem. radi obavljanja poslova čije je trajanje iz objektivnih razloga unaprijed odreĎeno ili je uslovljeno nastupanjem okolnosti ili dogaĎaja koji se nijesu mogli predvidjeti • Poslodavac. i sl. do 120 radnih dana) • Obavljanje poslova van prostorija poslodavca .(ne obavljaju se kao stalan i neprekidan proces. Radni odnos na odreĎeno vrijeme moţe se zaključiti na odreĎeno vrijeme. • Volonterski rad . sa istim zaposlenim. 15 . duţe od 24 mjeseca (prekid kraći od 60 dana ne smatra se prekidom) • Izuzetak: ako je to potrebno zbog zamjene privremeno odsutnog zaposlenog. Volonterski rad se obavlja bez prava na zaradu za obavljeni rad. u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorom.ne zahtijevaju posebno znanje i stručnost . VAZNO 15. znanja i vještina kojima se obavljaju usluge ili aktivnosti u korist drugog lica ili za opštu dobrobit društva. novina. ne moţe zaključiti jedan ili više ugovora o radu ukoliko je njihovo trajanje. brošura. obavljanja sezonskih poslova ili rada na određenom projektu do okončanja tog projekta. Naravno volonter će za svoj rad dobiti naknadu u vidu plaćenog prevoza. smještaja … • UGOVOR O DJELU • Poslovi van djelatnosti poslodavca • Zaključuje se po propisima autorskog prava • Predmet: samostalna izrada ili opravka odreĎene stvari ili samostalno izvršenje odreĎenog fizičkog ili intelektualnog rada Ugovor koji nije precizirao vreme – smatra se na neodreĎeno. Volonterski rad je dobrovoljno i besplatno ulaganje vremena. pruţanja usluga na računaru. skupljanje sekundarnih sirovina. sa licem koje ţeli da stekne posebna znanja u nekoj oblasti). prodaja knjiga.

RasporeĎivanje zaposlenih  Osnovno pravilo u pogledu rasporeĎivanja: 1. Zaposleni mlaĎi od 18 godina ţivota. Agencija za privremeno ustupanje zaposlenih Uslovi za Agenciju:  Svojstvo pravnog lica  Obavljenje poslova ustupanja kao jedine djelatnosti  Dozvola za rad USTUPANJE:  1.Organizovani prevoz . Ugovor o radu za privremeno obavljanje poslova: Agencija-zaposleni 16 .saglasnost zaposlenog i sporazum poslodavaca STATUSNE PROMJENE I PROMJENA POSLODAVCA  RasporeĎivanje u drugo mjesto rada: .16.Preuzimanje zaposlenih: USLOVI: .Djelatnost poslodavca se obavlja u drugom mjestu . Samohrani roditelj koji ima dijete mlaĎe od 7 godina ţivota. Zaposleno lice sa invaliditetom.Udaljenost do 60 km . Sporazum: Agencija-poslodavac korisnik  2. u slučaju zabrane obavljanja poslova radnog mjesta na kome je zaposleni rasporeĎen) 2NAZADOVANJE RasporeĎivanje kod drugog poslodavca: . stručnog usavršavanja) 1NAPREDOVANJE  RasporeĎivanje kao sankcija (ako zaposleni ne obavlja poslove radnog mjesta sa uspjehom ili ne ostvaruje predviĎene rezultate rada. Da postoji potreba procesa rada 2.Naknada troškova prevoza  ZABRANA RASPOREĐIVANjA Zaposlena ţena za vrijeme trudnoće. Da se rasporeĎivanje vrši na odgovarajućim poslovima i zadacima (koji odgovaraju stepenu stručne spreme zaposlenog) Izuzeci od osnovnog pravila:  Slučajevi kada zaposleni imaju pravo na rasporeĎivanje (u slučaju umanjenja radne sposobnosti. Zaposlena ţena koja ima dijete do 5 godina ţivota. . Zaposleni roditelj koji ima dijete sa teţim smetnjama u razvoju.Prestanak potrebe za radom zaposlenog.

vremenski period na koji se zaposleni ustupa . kao i propise koji se kod korisnika primjenjuju na utvrĎivanje zarada. zaštita na radu i posebna zaštita odreĎenih kategorija zaposlenih. Radno vrijeme (puno. poslove koje će zaposleni obavljati.  način i vrijeme u kojem je korisnik duţan da dostavi Agenciji obračun za isplatu zarada. nepuno i skraćeno)  Vrste radnog vremena: .Skraćeno radno vrijeme (naročito teški. mjesto rada.  obavljanja poslova iz djelatnosti Agencije.Sporazum o ustupanju SADRŢINA: broj zaposlenih koji se ustupaju korisniku.Nepuno radno vrijeme (do 1/4 punog radnog vremena) imaju pravo da rade i drugi posao .  odgovornost Agencije ako zaposleni koji je upućen na rad ne ispunjava obaveze      Ne moţe se zaključiti radi:  zamjene zaposlenih koji su u štrajku.Prekovremeni rad  Manifestacioni oblici radnog vremena: .Rad u jednoj smjeni i rad u smjenama = Preraspodjela radnog vremena 17 . i  obavljanja poslova u drugim slučajevima utvrĎenim kolektivnim ugovorom koji obavezuje korisnika.  Zaštita povrijeĎenih prava: kod Agencije 17.Rad noću i u toku dana . Ugovor o radu za privremeno obavljanje poslova  Na odreĎeno ili na neodreĎeno vrijeme  U pogledu ostvarivanja prava poslodavac je Agencija – izuzetak:propisi kojima se ureĎuje zaštita zdravlja.  ustupanja zaposlenog za obavljanje poslova za koje je korisnik u prethodnom periodu od 12 mjeseci otkazao ugovore o radu zbog tehnološkog viška. kod korisnika kod kojeg se sprovodi štrajk.Puno radno vrijeme (40 h sedmično) . do 36h Imaju beneficiran radni staž + nema pravo da radi kod drugog poslodavca . primijenjenost mjera zaštite na radu na radnom mjestu na kojem će zaposleni da obavlja poslove. u skladu sa zakonom.Jednokratno i dvokratno radno vrijeme . opasni i za zdravlje štetni poslovi).

8) potrebe da se izvrši neodložna veterinarska intervencija.odmor u toku rada (30 minuta). eksplozije. 18 .). poplave i dr. ako me pita. uvodjenjem rada u smjenama ili preraspodjelom radnog vremena ne može da obezbijedi neprekidnu bolničku i vanbolničku zdravstvenu zaštitu. Pravo zaposlenih na odmore  Vrste odmora: ada zbog psihofizickog stanja radnika. 9) u drugim slučajevima utvrdjenim kolektivnim ugovorom. posebni uslovi rada: 30 radnih dana): 1/12 godišnjeg odmora za svaki navršeni mjesec dana rada kod poslodavca ako u toj kalendarskoj godini zasniva radni odnos ili mu prestaje radni odnos kod poslodavca.odmor u toku dana (12 sati). prekovremeni rad iz stava 1 ovog člana može trajati dok se otklone uzroci zbog kojih je uveden. jonizujućih zračenja i većih iznenadnih kvarova na objektima. Obaveza uvodjenja prekovremenog rada Član 50 (1) Zaposleni je dužan da radi duže od punog radnog vremena u slučaju: 1) prevencije neposrednog nastupanja opasnosti po bezbjednost i zdravlje ljudi ili veće materijalne štete koji neposredno predstoje. 4) epidemije ili zaraze koje dovode u opasnost život ili zdravlje ljudi. . od člana 49 stav 2 ovog zakona.sedmični odmor (24 sata). . Prekovremeni rad..Godišnji odmor (minimum 20 radnih dana. 6) saobraćajnog ili drugog udesa kojim su ugroženi životi ili zdravlje ljudi ili materijalna dobra većeg obima.Dopunski rad 18. ako novim zapošljavanjem. 19. Prekovremeni rad (dežurstvo u oblasti zdravstva) Član 51 Zdravstvena ustanova može da uvede rad duži od punog radnog vremena (dežurstvo). uredjajima i postrojenjima. omladina: 24 radna dana. 2) elementarne nepogode (zemljotres. (2) Izuzetno. 3) požara. . namirnica i drugih predmeta za ljudsku i stočnu ishranu u većem obimu. ugrožavaju stočni ili biljni fond i druga materijalna dobra. 5) zagađivanja vode. 7) potrebe da se bez odlaganja pruži hitna medicinska pomoć ili druga neodložna medicinska usluga. .

stručna literature ) … C. specijalizacija) … B.  Upućivane na rad u inostranstvo u okviru međunarodno-tehničke ili kulturno-prosvjetne saradnje.20. seminari. . ukoliko se stručno usavršava van mjesta prebivališta.  Izbor. Stručno osposobljavanje zaposlenih Stručno usavršavanje.vrši se kada to zahtjeva proces rada zbog uvođenja novog načina organizacije rada. Obrazovanje I stručno osposobljavanje zaposlenih (Prekvalifikacija.  Izdržavanje kazne zatvora.  Neplaćeno odsustvo: za vrijeme i u slučajevima utvrđenim kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu. davanje krvi. vanbračna. predavanja. dokvalifikacija.Troškove usluge stručnog usavršavanja. u trajanju do 6 mjeseci. odnosno imenovanje na funkciju u državnom organu ili drugu javnu funkciju čije vršenje zahtijeva da privremeno prestane da radi kod poslodavca. sestre.Plaćeno odsustvo u skladu sa Kolektivnim ugovorom. polaganja stručnog ispita i u drugim slučajevima utvrđenim kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu. teže bolesti člana uže porodice. mjere bezbjednosti. rođenja djeteta. djeca (bračna. Stručno usavršavanje ( kursevi. povreda na radu.  Odsustvo sa rada zbog državnih i vjerskih praznika  Odsustvo sa rada iz zdravstvenih razloga (bolest. braća. Ostvaruje se putem sledećih oblika: A. Pravo zaposlenih na odsustva  Plaćeno odsustvo –u slučaju: stupanja u braka. . do isteka jednog mandata. usvojilac i staratelj.Troškove smještaja. a posebno kada dođe do usvajanja i primjene novih metoda u organizaciji i tehnologiji rada. samoobrazovanje itd 19 . .  7 dana: zbog smrti člana uže porodice . 22. vaspitne ili zaštitne mjere. Mirovanje prava i obaveza iz radnog odnosa.  Bračni drug zaposlenog koji je upućen na rad u inostranstvo u gore pomenutim slučajevima. uz saglasnost poslodavca. Zaposleni se može stručno usavršavati u zemlji i inostranstvu Zaposlenom koji se upućuje na stručno usavršavanje pripada pravo na: . usvojena i pastorčad). kao i na stručno usavršavanje ili obrazovanje. u diplomatska . tipa.Putne troškove. strucna praksa. roditelji. organa i tkiva) 21. Ostali oblici obrazovanja. konzularna i druga predstavništva.bračni drug.

kada praktično radiš besplatno ili za simboličnu naknadu. lekarskom profesijom. takodje. kao i u ime i za račun drugog poslodavca (do dvije godine po prestanku radnog odnosa). bez saglasnosti poslodavca kod koga je u radnom odnosu. a ne samo pravni osnov (antikonkurentska klauzula*). državnim službenicima… Radni staž koji moraš da obaviš da bi mogao da polažeš ispit i potom samostalno radiš zove se pripravnički staž. Kad je reč o ostalim primanjima koja pripadaju zaposlenima. Kao odredjena kompenzacija za ograničavanje slobode rada tokom vaţenja nekonkurentske klauzule i po prestanku radnog odnosa. predviĎena je zabrana konkurencije zaposlenog. sadržali su gotovo istu informaciju samo u različitom kontekstu. 23. ugovor o stručnom osposobljavanju i usavršavanju. odnosno nekonkurisanja svom poslodvacu. 20 . Zato je zakonom uređeno da. na primer. U crnogorskom radnom pravu. Takav je slučaj sa advokaturom. ima svoj duboki etički. obaveza izbegavanja konfliktnosti interesa. možeš s poslodavcem da zaključiš i poseban ugovor. nastavnicima. a ti si za to vreme pripravnik. tako što se ugovorom o radu mogu predvideti poslovi koje zaposleni ne moţe raditi u svoje ime i za svoj račun. Kako moţeš da obaviš pripravnički staţ? Za osobe koje su se školovale za zanimanja za koja je neophodno obaviti pripravnički staž najvažnije je da dobiju priliku da to urade. Trajanje pripravničkog staţa Obično propis koji je predvideo obavezu obavljanja pripravničkog staža određuje i njegovo trajanje. svi drugi tekstovi na koje sam naišao. 24. Visina pripravničke plate Kao pripravnik imaš pravo na zaradu najmanje u visini od 80% zarade koju inače dobija zaposleni na tom radnom mestu. Ako trajanje staža za neku delatnost nije uređeno propisom. Ako zaposleni prekrsi zabranu konkurencije. da dobijaš platu i imaš sva prava iz radnog odnosa. socijalnim radnicima. dakle. ZRCG predvidja obavezu poslodavca da zaposlenom isplati novčanu naknadu (u ugovorenoj visini). njih dobijaš u punom iznosu. Klauzula zabrane konkurencije VEOMA BITNO Slično obavezi lojalnosti. Tako. propisima predviđeno da prethodno moraš da radiš određeno vreme pod nadzorom nekog iskusnijeg i posle toga položiš poseban ispit. Zakon o pravosudnom ispitu kaže da diplomirani pravnici moraju da obave pripravnički staž u trajanju od dve godine u pravosuđu ili kod advokata. tri godine u državnom organu ili četiri godine u privredi. kako bi mogli da polažu pravosudni ispit i posle toga postanu advokati. Pripravnici Postoje zanimanja za koja je posle završene škole. poslodavac ima pravo da otkaţe ugovor o radu i od zaposlenog zahtijeva naknadu štete. sudije ili tužioci. smatra se da može da traje najviše godinu dana.Znam da je kratko ali sta mogu. da bi mogao samostalno da radiš. pored toga što pripravnički staž možeš da obaviš kao zaposleni.

ili stručne kvalifikacije.75%. dijela zarade za radni učinak i uvećane zarade. organa. Naknada zarade i druga primanja zaposlenih Zaposleni ima pravo na naknadu zarade u visini utvrdjenoj kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu za vrijeme:  državni i vjerski praznici. sindikata.0. na polugodišnjem nivou Uvećanje zarade  rad duži od punog radnog vremena (prekovremeni rad i dežurstvo) – 40%  noćni rad – 40% za rad noću (između 22 sata i 6 sati narednog dana). preko 20 godina .  privremena nesposobnost za rad. slučajevi utvrđeni k.  rad u dane državnih i vjerskih praznika – 150% minuli rad :  do 10 godina . uslovi rada i rezultati rada)  BRUTO zarada: zarada koju je zaposleni ostvario za obavljeni rad i vrijeme provedeno na radu.  korišcenje godišnjeg odmora. od 10-20 godina -0. ugovorom i ugovorom o radu.1. 26. dr.  odbijanje radnih obaveza zbog nepostojanj zaštite na radu i dr. u skladu sa kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu  Ugovorena zarada: utvrdjuje se ugovorom o radu i ne moţe biti niţa od minimalne zarade  Minimalna zarada ne moţe biti niţa od 30% prosječne zarade u Crnoj Gori u prethodnom polugodištu prema zvaničnom podatku koji utvrđuje organ uprave nadležan za poslove statistike IZNOS: utvrĎuje Vlada Crne Gore na predlog Socijalnog savjeta Crne Gore.  placeno odsustvo.  strucno usavršavanje i osposobljavanje po zahtjevu poslodavca  ucešce u radu organa poslodavca. naknada zarade i druga primanja utvrđena kolektivnim ugovorom i ugovorom o radu  Zarada za obavljeni rad i vrijeme provedeno na radu sastoji se od: osnovne zarade.00 %. odnosno kvalifikacije nivoa obrazovanja.  odazivanje na poziv državnih organa. vještine.5%. državnih i dr. Pravo na zaradu Elementi:  cijena rada  radni učinak  vrijeme provedeno na radu  PRINCIP RADNE RAVNOPRAVNOSTI: jednaka zarada za isti rad ili rad iste vrijednosti (rad za koji se zahtijeva isti stepen stručne spreme. Mogu ostvariti pravo: .25.Pomoć zaposlenima 21 . odgovornost.

Obaveze prema inspekciji rada Obaveze i prava zaposlenih u pogledu zaštite na radu:  Upoznavanje sa propisima i mjerama zaštite na radu.Vođenje evidencija u vezi zaštite na radu (o radnicima: osposobljenim za rad na bezbjedan način. eksploatacije mineralnih sirovina.. obaveze i odgovornosti)  Pojam: pravo na adekvatne i obavezne uslove rada koji se obezbjeđuju primjenom pravnih. .) Ovlašćenja i odgovornosti poslodavca u pogledu zaštite na radu: . oruđe za rad. prostorije.Osposobljavanje radnika za bezbjedan rad.Prethodne (ugrađuju se u zgrade. o povredama na radu i profesionalnim boljenjima.  Korišćenje sredstava i opreme lične zaštite i njihovo održavanje u ispravnom stanju. ako se zbog specifičnosti i opasnosti ne mogu obezbijediti opštim mjerama.Opšte (primjenjuju se u svim djelatnostima i njima se neposredno obezbjeđuje sigurnost radnika na radu) .  Obavještavanje odgovornog lica o kvarovima ili drugim nedostacima koji bi mogli ugroziti bezbjednost na radu. pravo-tehničkih propisa i njihovog izvršavanja kroz: tehničke. . . i td.Posebne (određuju se za posebne vrste tehnološkog procesa. kao i života i zdravlja ostalih radnika.da prilagođava rad radniku. prava. Pravo zaštite na radu (pojam. 22 . a naročito za radove: pod vodom. za određenu djelatnost.  Pridržavanje utvrđenih mjera zaštite na radu.Opšta i posebna zaštita na radu  VRSTE MJERA ZAŠTITE NA RADU: . opasnih materija i sl.Organizovanje poslova zaštite na radu (smanjivanje rizika u procesu rada od mehaničkih povređivanja.  Rad sa punom pažnjom. pod zemljom. zdrastvene i druge mjere.- Isplate po osnovu zajma Sredstva za rekreaciju i prevenciju 27. na otvorenom prostoru. invalidima rada). pravilno rukovanje oruđima za rad i opasnim materijama. pri tehnološkim procesima i sl. mjere zaštite. da zamijeni opasne komponente na radu bezopasnim ili manje opasnim. radi bezbjednosti svog života i zdravlja.  Obavezni prethodni i periodični ljekarski pregledi za radnike koji rade na posebnim uslovima rada  Pravo: da odbije raspoređivanje na radno mjesto na kome nijesu obezbijeđena propisana sredstva zaštite na radu.Obezbjeđivanje prve pomoći i spasavanje radnika. DF: zaštita prava radnika . zbog čega postoji opasnost po život i zdravlje. raspoređenim na radnim mjestima sa posebnim uslovima rada. . izvršenim pregledima i ispitivanjima radne sredine.).zaštita na radu . mašine) .

.U specifičnim fiziološkim procesima u kojima ne postoji mogućnost primjene pojedinih propisanih mjera zaštite na radu. na visokoj i niskoj temperaturi. fizioloških i bioloških štetnosti). fizičke i psihofizičke sposobnosti radnika za rad. . Radna mjesta sa posebnim uslovima rada  OdreĎuju se da bi se. nastanka profesionalnih bolesti i oštećenja (rad pod zemljom.Radna mjesta na kojima postoji povećani rizik od povreĎivanja.28. u cilju bezbjednog rada uslovljavaju posebne zdrastvene. pod uticajem hemijskih. u smislu zaštite na radu mogli odrediti uslovi koje mora da ispunjava radnik koji se rasporeĎuje na ova radna mjesta: . pod vodom. 23 .Specifični zahtjevi radnog mjesta koji.

odnosno bračnom statusu i planiranju porodice i drugih dokaza koji nijesu vaţni za obavljanje posla. Zaštita ţena s obzirom na fizičke osobine: • Radna mjesta sa posebnim uslovima rada • noćni rad (u industriji i graĎevinarstvu) Zaštita s obzirom na funkciju materinstva: U postupku zasnivanja radnog odnosa • Zabrana dostavljanja podataka o porodičnom. Posebna zaštita ţena na radu Afirmativna akcija: • Zbog .29. • zaštitu ţene u pogledu otkazivanja ugovora o radu. • pomirenje profesionalnih i porodičnih obaveza. Zaštita u toku trudnoće • Pravo na dodatnu zaštitu u toku trudnoće • Porodiljsko odsustvo: 45-28 dana prije poroĎaja • U slučaju mrtvoroĎenog djeteta: 45 dana • Naknada zarade: u toku ’’odrţavanja trudnoće’’ i porodiljskog odsustva • Novčana naknada po osnovu roĎenja djeteta RODITELJSKO ODSUSTVO • 365 dana od dana roĎenja djeteta. • Ako jedan roditelj prekine korišćenje r.Trudnoća. odnosno funkcija materinstva 12h) Obuhvata: • prilagoĎavanje uslova rada fizičkim osobinama ţene.odsustva-drugi ima pravo da nastavi korišćenje • Povratak na isto ili odgovarajuće radno mjesto • Zabrana prestanka radnog odnosa MAJKA: • Prekid-ne prije 45 dana od poroĎaja za majku djeteta • Produţavanje ugovora o radu na odreĎeno vrijeme do isteka porodiljskog odsustva 24 . odnosno svjedočenja zbog uznemiravanja i seksualnog uznemiravanja na radu i u vezi sa radom • Zabrana otkazivanja ugovora o radu zbog trudnoće ili ako ţena koristi porodiljsko odsustvo.Fizičkih osobina ţene . • Izuzetak: poslovi na kojima postoji rizik za zdravlje ţene i djeteta U toku trajanja radnog odnosa • Pravo na porodiljsko / roditeljsko odsustvo • Zabrana noćnog i prekovremenog rada • Zabrana rasporeĎivanja u drugo mjesto rada • Zabrana otkazivanja ugovora o radu Zaštita ţene u pogledu prestanka radnog odnosa • Nema štetnih posljedica u slučaju prijavljivanja.

ogovaranje.  Verbalni seksualni nasrtaji i uvrede  Fizičke prijetnje Mobing i slične pojave:  Diskriminacija  Seksualno uznemiravanje  Bullying UZROCI mobinga:  Lični konflikti na radu  Neodgovarajuća organizacija rada  Netransparentnost u radu  Ukazivanja na propuste u radu  Procesi priblizvanja sistemu tržišnog privređivanja SUBJEKTI MOBINGA:  Mober(i).. od strane jedne ili više osoba  Vrši se u kontinuitetu i u dužem vremenskom periodu  Dovodi do povrede dostojanstva zaposlenog i stvaranja neprijateljskog radnog okruženja  Ima za cilj prestanak radnog odnosa (na inicijativu ili krivicom zaposlenog) Manifestovanje mobinga  Neprijateljska i neetička komunikacija (komuniciranje povišenim tonom i vikom. sa ciljem eliminacije sa radnog mjesta  Ispoljava se u vidu psihičkog zlostavljanja i ponižavanja neke osobe na radnom mjestu. kleveta i uvreda..Kod godišnjeg odmora (najmanje 24 radna dana) 31. skrivanje važnih informacija. Je specifičan oblik ponašanja na radnom mjestu kojim jedna ili više osoba sistematski psihički zlostavlja i poniţava drugu osobu. opasni i za zdravlje štetni poslovi)...)  Ignorisanje (uskraćivanje prava na sopstveno mišljenje. ismijavanje. Mobing (Pojam.Kod rasporeĎivanja zaposlenih (naročito teški. . . ljudsko dostojanstvo i integritet.Kod zasnivanja radnog odnosa. def). širenje tračeva. Posebna zaštita omladine na radu  ZAŠTITA OMLADINE . Grupa za podršku 25 ..)  Davanje ponižavajućih poslova i poslova koji su štetni po zdravlje zaposlenog  Neargumetovana kritika rada (optuživanje za propuste koji se nijesu dogodili ili koji su ’’namješteni’’)  Neosnovana pojačana kontrola izvršavanja radnih obaveza  Uskraćivanje indivindualnih prava iz r. Žrtva.. ugroţava njen ugled.o.Kod radnog vremena (zabrana noćnog i prekovremenog rada) .30.

jedan ili više zaposlenih  Žrtve: ambiciozni. rast broja korisnika prava po osnovu invalidnosti ZAŠTITA od mobinga: MeĎunarodni propisi:  ILO: “uvredljivo ponašanje koje se manifestuje kao osvetoljubivi. povećanje stope nezaposlenosti.  Uticaj na materijalni poloţaj i porodične odnose  Uticaj na društveni poloţaj Po poslodavca:  Poremećeni meĎuljudski odnosi. surovi.poslodavac HORIZONTALNI mobing:  Odsustvo subordinacije između mobera i žrtve  Mober(i) .. nesposobnost koncentracije. god. zlonamjerni ili poniţavajući pokušaji da se sabotira jedan ili grupa zaposlenih’’  Rezolucija Evropskog parlamenta No 2001/2339  Okvirni kolektivni ugovor EU.) Uporedno zakonodavstvo:  Zaštita u okviru odredbi krivičnog i graĎanskog prava  Zaštita u okviru posebnih propisa: Švedska. gubitak samopoštovanja. bolesti srca i krvotoka. bespomoćnost. ’’Obrnuti mobing’’  moberi . povišen krvni pritisak. Francuska i Holandija 26 . kreativni i sposobni radnici  Uzrok: profesionalna konkurencija koja je praćena zavišću i ljubomorom od strane mobera POSLEDICE mobinga: Po zaposlenog:  Uticaj na zdravlje (produženi stres – ubrzan rad srca. depresija.. glavobolja. fizička napetost i sl.VRSTE MOBINGA VERTIKALNI mobing  Subordinacija između mobera i žrtve 1. Belgija. seksualne disfunkcije i ginekološka oboljenja. Bossing:  mober – poslodavac (ili predstavnici menađžmenta)  Žrtva: zaposleni koji uočavaju probleme i reaguju na njih  Grupa za podršku: zaposleni -’’ strateški mobing’’ 2. poremećaji metabolizma... maligne bolesti.)  Uticaj na psihičko stanje: osjećaj frustriranosti. burn-out sindrom – pad produktivnosti rada  Po društvo: pad sistema vrijednosti  Po nacionalnu ekonomiju: dodatna izdvajanja iz fondova.zaposleni  žrtva . smanjen ili povećan apetit. o zlostavljanju i nasilju na radu (2006.

zakon je zaposlenom ostavio pravo da. 32. odnosno ugovorom o radu 27 . To znači da zaposleni mora da prihvati aneks da bi zadrţao radno mesto.teret dokazivanja na poslodavcu PREVENCIJA mobinga:  Normativno regulisanje u okviru posebnih zakona  Normativno regulisanje u okviru kolektivnih ugovora (tripartizam)  Programi za borbu protiv mobinga  Kodeksi ponašanja kod poslodavca  Saradnja poslodavaca i predstavnika zaposlenih (informisanje. iako je prihvatio aneks ugovora o radu. • koji se odnosi na utvrđivanje zarade • u drugim slučajevima utvrdjenim kolektivnim ugovorom. MeĎutim.odreĎivanje povjerenika za zaštitu od mobinga  Postupak medijacije  ’’duvači u pištaljke’’  Zaštita od strane upravne inspekcije  Zaštita pred sudom . Ako zaposleni odbije da zaključi aneks ugovora o radu. moţe se zaključiti aneks ugovora o radu. odnosno njegovog organizacionog dijela. Tek ukoliko zaposleni prihvati ovu ponudu. zbog potreba procesa i organizacije rada. poslodavac mora zaposlenom da dostavi ponudu za zaključenje aneksa.sprovoĎenje internog disciplinskog postupka protiv mobera. Aneks ugovora o radu Aneks (dopuna/izmjena) ugovora o radu mora biti zaključen u pismenom obliku i potpisan od strane zaposlenog i poslodavca. • radi raspoređivanja na drugo mjesto kod istog poslodavca. pred nadleţnim sudom ospori zakonitost tog aneksa..Mehanizmi zaštite:  Normiranje obaveza za poslodavace: . Da bi aneks ugovora o radu bio zaključen.sprovoĎenje ’’analize rizika’’ od mobinga na radu ..donošenje plana prevencije mobinga . ako je djelatnost poslodavca takve prirode da se rad obavlja u mjestima van sjedišta poslodavca. Dopuna ili izmjena ugovora se vrši: • radi raspoređivanja na drugi odgovarajući posao. . konsultovanje)  Edukovanje menadžmenta po pitanju mobinga  Određivanje kvalifikovanog lica ili tijela za prevenciju mobinga kod poslodavca  Edukovanje sindikalnog članstva  Razvijanje mreže podrške  Uvođenje SOS telefona za prijavljivanje nezakonitosti u radu i korupcije. poslodavac ima pravo da mu da otkaz.

van mjesta prebivališta. penzioner i poljoprivrednik upisan u registar poljoprivrednika kod nadležnog organa Novčana naknada za vrijeme nezaposlenosti (40% min.o. zarade . prestao bez saglasnosti ili krivice. zaposleni kojem miruju prava iz radnog odnosa.  Obavještavanje Zavoda o promjenama koje utiču na ostavrivanje prava. NE: redovan učenik. ako zasnuje r.o.  Izvršavanje obaveza utvrĎenih individualnim planom.  Učestvovanje u mjerama aktivne politike zapošljavanja. koje nije zasnovalo radni odnos i koje aktivno traži zaposlenje.staž osiguranja 12 mjeseci neprekidno ili sa prekidima u poslednjih 18 mjeseci. osposobljvanje i PR teţe zapošljivih lica).Dobrovoljna .Latentna (prikrivena) .o.da je r.  Lično javljanje Zavodu (1.  Jednokratna novčana pomoć.  Individualni plan zapošljavanja.Stagnatna  Nezaposleno lice: DA: lice od 15 do 65 godina života koje je crnogorski državljanin i stranac sa ličnom radnom dozvolom. aktima Zavoda i individualnim planom.  VRSTE NEZAPOSLENOSTI: . 28 . Obaveze nezaposlenog lica:  Aktivno traţenje zaposlenja.  Prihvatanje odgovarajućeg zaposlenja. . .3 mjeseca).  Mogućnost stipendiranja  NEZAPOSLENOST: pojava da radno sposobni članovi jednog društva koji ţele da se zaposle to ne uspijevaju.  STOPA NEZAPOSLENOSTI: odnos izmeĎu broja nezaposlenih i aktivnih stanovnika u jednoj zemlji. sposobno ili djelimično sposobno za rad.Da je podnijet zahtjev u roku od 30 dana od prestanka r. Prava nezaposlenih lica  Informisanje.  Učestvovanje u programima i mjerama APZ.  Besplatno korišćenje usluga.33.Tekuća (privremena) .  dr. koje se nalazi na evidenciji Zavoda za zapošljavanje Crne Gore (u daljem tekstu: Zavod).  Novčana pomoć (za obrazovanje.OKU)  Uslovi: . obaveze u skladu sa zakonom. bez obzira na to da li su prije toga bili zaposleni ili prvi put traţe zaposlenje. student.

 Vodi registrar izdatih dozvola ZZZP CG: .  Organizovanja osposobljavanja i obrazovanja nezaposlenih lica. kroz plaćanje doprinosa.  Profesionalna rehabilitacija teže zapošljivih lica.  zaposleno lice koje traţi promjenu zaposlenja. Funkcije sluţbe za zapošljavanje  Istraţivanje odreĎenih pojava na trţištu radne snage i drugim područjima koja neposredno ili posredno utiču na zapošljavanje i zaposlenost. .  Profesionalna orjentacija i savjetovanje.Evidencija nezaposlenih lica i onih koji su proglašeni za ’’tehnološki višak’’ Agencija za zapošljavanje Ministarstvo:  Izdaje dozvole za rad.Zakon o zapošljavanju i ostvarivanju prava po osnovu nezaposlenosti Polje primjene: primjenjuje se na:  nezaposleno lice.Zaključuje ugovor sa Agencijom.  poslodavca i druga lica koja traţe informacije i savjete o uslovima i mogućnostima zapošljavanja Osiguranje od nezaposlenosti: učešće zaposlenog lica i poslodavca.  Posredovanje u zapošljavanju i radnom angaţovanju  Savjetovanje i informisanje poslodavaca i nezaposlenih lica o mogućnostima zapošljavanja. u obezbjeđivanju sredstava za ostvarivanje prava po osnovu nezaposlenosti.vodi registar zaključenih ugovora Poslovi Agencije:  Informisanje:  Posredovanje u zaposljavanju.  Propisuje uslove u pogledu prostora.  Obrazovanje i osposobljavanje odraslih. 29 . informisanje i savjetovanje stručnih kadrova i razvoj metoda za profesionalno usmjeravanje. kadra i opreme za rad. 34.  Profesionalno usmjeravanje.  Izrada programa zapošljavanja pojedinih kategorija nezaposlenih lica (lica sa invaliditetom i lica koja duţe čekaju na zaposlenje) .  Organizovanje zapošljavanja i zapošljavanje lica sa invaliditetom.

odnosno nivou obrazovanja i zanimanja. radi obavljanja poslova koji su van djelatnosti poslodavca. vrsta i stepen stručne spreme. 4) radnim mjestom se smatra skup poslova predvidjenih aktom o sistematizaciji. 2) zaposleni je fizičko lice koje radi kod poslodavca i ima prava i obaveze iz radnog odnosa na osnovu ugovora o radu. opis poslova radnog mjesta. koje sa zaposlenim zaključuje ugovor o radu. Poseban ugovor Ugovor o djelu Član 165 (1) Poslodavac moţe sa odredjenim licem da zaključi ugovor o djelu. a koji imaju za predmet samostalnu izradu i opravku odredjene stvari. granski kolektivni ugovor i kolektivni ugovor kod poslodavca. mjere aktivne pol.  dr. Javni radovi. zapošljavanja Značenje pojedinih pojmova 1) poslodavac je domaće ili strano. 6) akt o sistematizaciji je akt kojim se utvrdjuju radna mjesta. 5) radno iskustvo podrazumijeva vrijeme provedeno u radnom odnosu u određenom stepenu stručne spreme. odnosno dio stranog pravnog lica ili fizičko lice. samostalno izvršenje odredjenog fizičkog ili intelektualnog posla. Za razliku od Radnog prava čiji je predmet prije svega radni odnos ML  30 . vještine i radno iskustvo. 3) kolektivni ugovor podrazumijeva: opšti. odnosno nivoa obrazovanja i zanimanja.