You are on page 1of 21

Alevi ve Bekta i nançlar n n slam Öncesi Temelleri

Ahmet Ya ar Ocak
Lisans e itimini stanbul Üniversitesi Tarih Bölümünde tamamlad ktan sonra Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümünde master ve Strasbourg Üniversitesi Türkoloji Bölümünde de doktora yapt . Halen Hacettepe Üniversitesi Tarih Bölümünde ö retim Üyesi olan Ocak, özellikle heterodoks slam a dair çal malar ile tan n yor. Ocak n 1980 den beri yay mlanan eserlerinin aras nda Babailer syan , Bekta i Menak bnamelerinde slam Öncesi nanç Motifleri, slam Türk nançlar nda H z r yahut H z r lyas Kültü, Osmanl mparatorlu unda Marjinal Sufilik: Kalenderiler, Kültür Kayna olarak Evliye Menak bnameleri, Türk Folklorunda Kesikba , Türk Sufili ine Bak lar, Osmanl Toplumunda Z nd klar ve Mülhidler, Türkler, Türkiye ve slam ve Alevi ve Bekta i nançlar n n slam Öncesi Temelleri bulunuyor.

ARKA KAPAK Ahmet Ya ar Ocak' n bu incelemesi, onun kitabi - ortodoks slamiyet d ndaki Müslümanl k anlay lar ve pratikleri hakk ndaki ara t rma zincirinin öneml i halkalar ndan birini olu turuyor. Türkler, Türkiye ve slam ve Türk Sufili ine Bak lar dan bildi imiz kuramsal bak ayr nt ya indiren bu usta zanaatkar ürünü çal ma, Anadolu heterodoksisi tarihine de erli bir katk sunuyor. Kitapta, eski Türk inançlar n n, amanizmin, Uzak Do u ve ran dinlerinin, H ristiyanl n, Yahudili in, putperestli in slam öncesi dönemde Türk topluluklar n nas l etkiledi i ve slam sonras nda hangi motifleri miras b rakt üzerinde duruluyor. Döneml er ve dinler boyunca hayat eden kültlere do aüstü inan lara, sa altma ritüellerine, hay r ve er alametlerine vb. dikkat çekiliyor. Söz konusu motiflerin ve tarihsel miras n izi, önemli Bekta i menak bnameleri boyunca sürülüyor. Hac Bekta - Veli, Hac m Sultan, Abdal Musa, Kaygusuz Baba, Seyyid Ali Sultan, Sultan ecaüdidin, Osman Baba menak bnameleri ve Babai hareketinin Menak bname-i Kudsiye si... Din tarihine sosyal tarihçilik perspektifiyle bakan Ahmet Ya ar Ocak, dinsel kültürleri tarihsel ve toplumsal arka planlar ve karma k etkile imleri içinde tahlil ederek, bu ülkeyi anlamak aç s ndan vazgeçilmez bir pencere aç yor. Ç NDEK LER Kaynaklar ............................................................................................................ 25 Bekta ilik ve Alevilikteki slam Öncesi nanç Motiflerinin Kaynaklar Olarak Türklerin Girdikleri Dinler ................................. 53 Eski Türk Dinleri Kaynakl Motifler (Tabiat Kültleri) ............................................ 113 amanizm Kaynakl nanç Motifleri .................................................................. 141 Uzak Do u ve ran Dinleri Kaynakl nanç Motifleri ......................................... 183 Kitab- Mukaddes Kaynakl nanç Motifleri ...................................................... 253

www.altinicizdiklerim.com

1

ÖNSÖZ Yani bu kitap, slami devir Türk metinlerinde slam öncesi inançlara ait kal nt lar tespit ve yorumlama yolunda bir çal ma mahiyetindedir. te bu kitap, Alevi ve Bekta i inançlar n n yaln zca belli bir etnik veya dini köken ve kültürün de il, Orta Asya'dan Balkanlar'a kadar uzanan geni bir co rafyan n ürünü oldu unu göstermek için yaz ld . KAYNAKLAR slam dünyas nda IX. yüzy ldan itibaren tasavvuf cereyan görülmeye ba lad , XI. yüzy ldan beri de tarikatlar n te ekkül etti i malumdur. Bu geli meye paralel olarak, bir velinin kehanetlerini anlatan k sa hikayeler demek ol an menkabeler yava yava ortaya ç km t r. te XIII. yüzy l n ikinci yans na do ru, Seyyid Ebu'l-Vefa Ba dadi (öl. 1105) taraf ndan kurulmu olup Anadolu Türkmen çev relerinde Baba lyas- Horasani'nin' (öl. 1240) temsil etti i Vefailik tarikat içinde yeni bir ba da t rmac (senkretik) heterodoks ak m meydana geldi. Babai hareketi ad yla niteleyebilece imiz bir ak m, XIV. yüzy l n ba lar na kadar yar m yüzy l boyunca geli erek Rum Abdallar (Abdaalan- Rum) denilen zümreyi meydana getirdi. lk Osmanl hükümdarlar n n da desteklerini sa layan bu zümre mensuplar , devletin kurulu y llar boyunca fetihlerde ve skan hareketlerinde de önemli i ler gördüler. XIV-XV. yüzy l boyunca, esas itibariyle Yesevi, Hayderi ve Vefai tarikatlar bünyesinde yer alan Kalenderi zümrelerinden bu sonuncusuna mensup bul unan Baba lyas' n halifelerinden olup büyük bir ihtimalle ayn zamanda Hayderi de olan Hac Bekta - Veli (öl. 1271) ananeleri etraf nda toplanarak nihayet yeni bir tarikat ekline dönü en Babai ak m , kendine isim babas olarak Hac Bekta ' seçti ve böylece XVI. Yüzy lda Bekta ilik ad n ald . Yeni menak bnameler yaz ld ki, bunlara genellikle Vilayetname (Velilik kitab ) denildi i görülmektedir. Hac Bekta - Veli'nin bu menak bnamesinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, ileride ilgili k s mda görülece i üzere, amanist inanç motiflerinin çoklu udur. Fakat bunun yan nda çok ilgi çekici bir yan da Hac Bekta ' n, baz menkabel erinin Kitab- Mukaddes'teki lya ve Eli a Peygamberlerin k ssalar yla çok yak n bir benzerlik göstermesidir. Hatta bizce buna benzerlikten öte, do rudan do ruya uyarlama (adaptasyon) demek daha do ru olur. Velayetname-i Koyun Baba Sultan dan elde etti imiz bilgiler, Koyun Baba'n n, Fatih Sultan Mehmet zaman nda Osmanc k'ta ya am ünlü bir Kalenderi eyhi oldu unu aç kça ortaya koyuyor. Ayr ca, mesela gerek Abdal Musa, Kaygusuz Abdal, gerekse Hac m Sultan velayetnamelerinde Hac Bekta - Veli ile ba lant kuruldu u halde, burada onun ad n n bir kere bile geçmemesi de, Koyun Baba'n n t pk Otman Baba gibi, Hac Bekta gelene i d ndaki, yani Haydari olmayan Kalenderilerden bulundu unu dü ündürmektedir.

www.altinicizdiklerim.com

2

Fakat sonralar .. W.. özellikle at takdisi. eski Türkler'in daha geli mi bir dini sisteme sahip olduklar n dü ünerek buna Toyunizm ad vermi tir. avc ve çoban toplumlarda mevcut olabilece ini. Gök Tanr Kültü Modern ara t rmalar.Bekta ilik ve Alevilikteki slam Öncesi nanç Motiflerinin Kaynaklar Olarak Türklerin Girdikleri Dinler X. Orta Asya'daki en eski Türk topluluklar n n inanç sistemlerinin atalar kültü. Maniheizm. bunlar n hepsinde de Gök Tanr inanc na ba l gök ve yer kültüyle. Bizi belli ölçüde amanizm'e götürdü ü gibi. kurban çe itleri ve muhtelif tabiat kültleriyle ilgili törenler hep ayn mahiyeti göstermektedir.. . Eski Türk topluluklar nda tabiat kültlerinin.com 3 . Tabiat Kültleri amanizm öncesi Türk inançlar içinde önemli bir yeri de muhtelif tabiat kültlerinin i gal etti i görülmektedir. Yani daha ziyade köylü ve konar-göçer kesimlerdir. Kafeso lu. dolay s yla bu kültün kayna n n Asya bozk rlar nda aranmas gerekti ini göstermektedir. çe itli sebeplerle daha slamiyet'in kabulünden itibaren kitabi slam' özümseyemem i ve eski geleneklerini bütün tazeli iyle sürdürmü bulunan ehirle memi topluluklard r. yüzy l n ba lar nda Maveraünnehir'de slamiyet'i kabul eden O uzlar' n yeni dini henüz tam anlayarak özümseyemediklerini ça da mü ahitler kaydediyor. Ona göre bütün bu kavimlerde hayvan. Ancak daha sonra bunun Budizm oldu u ortaya ç km t r. Samoyedler. Türklerin d ndaki kavimlerde bu inanc n atalar n yar tanr say lmas na kadar vard r ld n .altinicizdiklerim. Eski Türk nançlar Ziya Gökalp . onlar n hat ralar n n ve e yalar n n bile takdisine yol açm . yer ve gök kültü olmak üzere ikili bir görünüm ald mü ahede edilmektedir. . Bunlar n bütün tazelikleriyle ya ama ve yay lma imkan n bulduklar zümreler. www. Türkler ve Mo ollar gibi benzer göçebe çoban toplumlar n n üzerinde yapt ara t rmalar sonunda.. belki çok daha fazla Budizm. tabiat kültleri ve Gök Tanr kültü olmak üzere üçlü bir din anlay ndan ibaret kabul edilebilece ini göstermektedir. Ancak unu unutmamak gerekir ki. hatta amanizm öncesi eski Türk inançlar na götürmektedir. toprakla ilgisi bulunmad için göçebe. birbirinin ayn inançlara rastlad n . Koppers. kitap boyunca görülece i üzere. bu yüzden Türkl er ölülerini her türlü e yas yla birlikte gömmü lerdir. ancak Türklerde böyle olmad n belirtiyor. Durkheim'in etkisiyle eski Türkler'in dininin totemizm ve Natürizm safhalar ndan geçti ini s n rl malzemesinden hareket ederek ileri sürmü tür. Mazdeizm gibi vaktiyle slamiyet'i kabulden önce Türkler'in mensup oldu u çe itli dinlere. Gök Tanr kültünün. Atalar Kültü Ölmü atalara duyulan dini sayg . atalar ve tabiat kültlerinin bulundu unu ortaya koymaktad r. ba lang c ndan günümüze kadar Anadolu'da bu muhtelif men eli inançlar her yerde ayn nispet ve yo unlukla görülmemi tir.

Ali'nin Alevi inançlar ndaki telakki tarz . Zerdü tili e bir sosyal tepki olarak do an ran dinlerinin mensuplar . genel olarak dinler tarihinin en yetkili mütehass s s fat yla tan nan M. Barthold. Bununla beraber halk n Budist oldu u ve e er oldu ise yayg nl k derecesi hakk nda hemen hiçbir bilgiye rastlanmamaktad r. Hemen bütün Orta Asya Türk toplumlar nda çok köklü bir inanç olmas sebebiyle. Bir ara Bilge Kaan' n adeta Budizm'e ilgi duydu unu. O göçlerle Anadolu'ya gelip yerle en Yeseviler vas tas yla amanist ve Budist kal nt lar n buraya da nakledildi ini ortaya koymu tur.. Nitekim hemen hemen bütün ara t r c lar n bu noktada birle tikleri görülüyor.1167) ve benzeri evliyan n ahsiyetlerine uygulanarak evliya menkabesi ekline dönü türülmü tür. yüzy la kadar bu dine sad k kalan Uygurlar n X.. Esas nda Eliade' n söyledi i gibi bir büyü sisteminden ibaret olan amanizm için bu inanç çok üstün kal r. Bu menkabeler slamiyet'in kabulüne kadar halk aras nda çok yay lm t .kültünün Alevilikteki Hz. Eliade . Ka garl Mahmud'un Divan'u Lügati t Türk'ünde Maniheizme de il Budizm'e ait ipuçlar bulunmas ndan hareketle onun dev rinde Uygurlarda Budizm'in yayg n oldu u kanaatini benimsemektedir. daha çok modern Bat literatüründe kullan lan bir kelime olup as l kelime Kam'd r. ran-Çin kervan yollar vas tas yla çe itli www.Gök Tanr -ve bu arada güne .. Türkler Müslüman olduktan sonra da belli ölçüde. bizzat bu sisteme ait oldu unun kabul edilmemesi gerekti i inanc nday z.. slam sonras dönemde dahi kendini göstermi tir. Mazdeizm ve Mazdekizm Sasani mparatorlu undaki dini mücadeleler s ras nda resmi din Zerdü tilik kar s nda ran'da bar namayan Maniheizm ve Mazdekizm gibi. Yüzy ldan itibaren yeniden Budizm'e döndükleri görülüyor. inanç ve geleneklere adapte oldu unu göstermi tir. daha önce Zerdü tili in yapt gibi. F. Yahut daha do ru bir ifadeyle. mabetler yapt rmay tasarlad n fakat veziri Tonyukuk'un iddetle buna kar ç kt n ve hükümdar ikna etti ini biliyoruz.altinicizdiklerim. Maniheizmin kabulünden itibaren X. . Zerdü tlük. Ali kültüyle s k s k ya ne kadar ba lant l oldu unu lrene Melikoff çe itli yaz lar nda ve kitaplar nda ortaya koymu tur. Manihizm in resmi din olmas sebebiyle bir müddet geri plana itilen Budizm. amanizm Sadece amanizm'in de il.com 4 . aman kelimesi. bunlar aras nda eskiden beri mevcut. amanizm genel olarak kendisine aman veya Kam denilen ve do u tan gelen hususi birtak m kudretlerle mücehhez olup iddetli bir psikopat kabiliyete ve güçlü bir ki ili e sahip bulunan bir ahs n etraf nda dü ümlenen bir dini-sihri sisteme denmek tedir. Maveraünnehir de özellikle göçebe Türk topluluklar içinde yay lan Yesevili in. Uygurlarda yeniden güçlenmi tir. Ahmed-i Yesevi (öl. Budizm Budizm herhalde Göktürklerde sadece hükümdar ve yönetici çevrelerle yüksek tabaka aras nda tutunmu olmal d r. Gök Tanr dan ba ka bir ey de ildir. Budizm'in Uygurlarda uzun bir müddet ya ad ve 762-763 y llar nda bat da iyice kuvvetlenen Maniheizmin resmen kabulüne kadar devam etti i bilinmektedir. amanizm'deki Gök Tanr inanc n n. Ona göre Hz. Köprülü. Gök tanr kültünün etkisi.

hem kendi Maniheizm'i kabul ediyor. te onlar n bu geçici ikametleri. fakat Ötüken'e dönmeyip k sa bir müddet için orada yerle tiler.IX. Onun gittikçe bir tehlike haline gelece ini gören halifelik makam .Orta Asya ve bu arada Türk topluluklar n n bulundu u meml eketlere s narak kendi inançlar n yaymaya ba lad lar. Maniheizm Göçebe geleneklerine göre. gerek Zerdü tlük gerekse Mazdekizm. X. ba ta bizzat Ebu Müslim'in kendinin yönetti i ihtilal dahil. Zira slamiyet'in kabulünden sonra da göçebe kabileler aras nda hala kal nt lar bulunan Zerdü ti ve Mazdekist etkiler. ve hatta XII. Sonuç olarak denebilir ki. Zerdü tilik ve Mazdekizm'in O uzlar aras nda mevcudiyetinin tespiti. Abbasiler zaman nda VIII. Bu suretle yeni din. Uygurlar buna uyarak ya may gerçekle tirdiler. 763 y l nda bu dini ö retecek rahipleri de beraberine alarak Ötüken'e döndü. Horasan da ba latt ihtilalle Ebu Müslim Horasani'ye aitti. Onun öldürülmesi. ad n anmadan. Nitekim Ebu Müslim 755 tarihinde ortadan kald r ld . daha ziyade O uzlar vas tas yla buraya nakledilmi olmal d r. ve IX. Bunlar n yayd klar dinler aras nda Türklere en evvel nüfuz edenler. Bu olaylar hakk nda bilgi veren kaynaklar. Mazdeizmin mevcudiyetini haber vermektedirler. Zerdü tilik ile beraber Mazdekizm in de buralarda ya ayan Türk topluluklar nda hayli taraftar toplad n ortaya koymaktad r. IX. Çünkü yukar da da belirtildi i üzere. hepsinde de Horasan ve Maveraünnehir'deki Zerdü t ve Mazdekist Türkler'in pay na i aret etmektedir. ad geçenin ortadan kald r lmas n devletin selameti için gerekli bulmu tu. Böylece o. Maniheist misyonerlerle tan ma ve onlar n dinini ö renme f rsat n sa lam t . Biraz mübala al olmakla birlikte. Zerdü tili in Türkler aras nda. Emevi Devletinin y k l p Abbasi hanedan n i ba na gelmesinde en büyük hisse. yard m n kar l olarak ehrin ya ma ettirilmesi gerekiyordu. IX. K rg zlar. yüzy l slam co rafyac lar . bu taraftarlar taban n n ne kadar geni oldu unu gösterecek niteliktedir. Kimekler. Maniheizme büyük ilgi duyan ve ihtida etmek isteyen Bö ü Ka an. pek de küçümsenmeyecek bir taraftar kitlesi toplayabildi ini göstermeye yarar niteliktedir. Üstad. ki bunlar temelde eski Zerdü t ve Mazdekist çevrelere dayan yordu. hem de çevresindekilere kabul ettiriyordu. Bu konumunun sa lad birtak m avantajlar. yüzy llarda Horasan ve Maveraünnehir bölgelerinde cereyan eden birtak m olaylar. yüzy llarda. VIII. Horasan ve Maveraünnehir'de VIII. XI. Türkler içinde geni bir taraftarlar kitlesi elde edebilmi ti. kendisini ba ms z harekete sevk ediyordu. Bu nakil i inde k smen de Halaç ve Karluklar' n pay dü ünülebilir. Abbasi hakimiyetindeki Horasan ve bilhassa Maveraünnehir'de meydana gelen bir seri isyan.Sis'in etraf na üç yüz bin Zerdü ti O uz Türk ünü toplayabilmesi. Mazdeizmin ana esas ate ibadeti olup ölü yakma adeti de bu dinin gereklerinden say lmaktad r. Bilindi i üzere. . yüzy llar içinde birbirini takip eden ve Abbasi Devleti'ni y llarca u ra t ran birtak m isyanlar n patlak vermesine sebep oldu. Uygur Devletinin resmi dini olmu tu.com 5 .altinicizdiklerim. Macarlar ve benzeri Türk topluluklar nda. Zerdü tilik ve kronolojik olarak Maniheizmden önce ortaya ç kan Mazdeizm'dir. bilhassa Anadolu aç s ndan önem kazanmaktad r. Yaln z bunun ilk zamanlarda tabiat yla Bö ü Ka an ve www. Ebu Müslim taraf ndan bol bol kullan l yor. ate e ibadet edildi ini ve ölülerin yak ld n kaydetmek suretiyle.

altinicizdiklerim.çevresine münhas r kald ve halka inemedi i bir gerçektir. H ristiyanl kabul etmi lerdi. Volga ötesi O uzlar 'n n bir bölümünü te kil ediyorlard . Uzlar da onlar n pe inden Bizans s n rlar na gelmi lerdi. Uzlar (O uzlar) Kumanlardan (K pçak ve Kun) ibaret olduklar n biliyoruz. Bunlar bir müddet sonra Bizans' n hizmetine girerek H ristiyanl kabullendiler.com 6 . k sa zamanda taraftar toplamaya yüz tuttu. ran'da ve burada bulunan Nesturiler. Bu H ristiyan Türkler'in 1071'deki Malazgirt Sava s ras nda Büyük Selçuklular saf na kat ld klar bilinen gerçeklerdendir. Do u Avrupa ve Balkanlar'd r. bu s ralarda Merv metropoliti olan Elie'nin gayretiyle. k smen slamiyet'e yak n inançlar sebebiyle Araplar taraf ndan müsamaha ile kar lan yorlard . Bunlar n Peçenekl er. Bizans topraklar nda ya ayan bu H ristiyan Türklerin Anadolu Selçuklu döneminde bu tarafa geçip ihtida ettikleri de bilinmektedir. Emevi dönemine rastlayan bu devirde burada hayli fetihler yapm lard . Bununla beraber. oradan da Bizans s n rlar na kadar gelip yerle mi lerdi. Kunlar' n Nesturi olduklar n kaydediyor. Bunlar. Bunlar n da Balkanlar'a indikten sonra H ristiyanl a geçtikleri anla l yor. ran topraklar na geçtiler. et yemeyi ve adam öldürmeyi yasaklayan bu ehirli dinine al mas pek kolay olmam t r. Bunlar. üphesiz ilk zamanlarda et yiyen göçebe ve sava ç bir toplumun. Bundan çekinen Bizans hükümeti. Bu üç gurubun Do u Avrupa topraklar na göçü birbirleriyle alakal d r. Sasani mparatorlu u'nun y k lmas ndan sonra. Anadolu'ya intikal eden H ristiyan Türk nüfusunu te kil etmesi bak m ndan as l bizi ilgilendiren bu sahalarda ya ayan Türklerdir. belirtilen yerlerde de bar namaz hale gelen Nesturiler. www. Fakat mparator Zenon devrinde (435-457) bu takibat ve bask lar s kla nca. Peçenekler IX. Uygurlar n Maniheizme girdikten sonra zindeliklerini ve sava ç l klar n yitirdiklerini dile getiren sat rlara rastlanmaktad r. nispeten kontrol ve takibattan uzak olan Do u ve Güney Do u Anadolu taraflar na kaçt lar. Maniheizm Uygur devletinin resmi dini olmakla do u undan bu yana ilk defa bir devletin deste ini sa lam bulunuyordu. bu yeni mezhep mensuplar n iddetli takibat ve cezalara u ratmaya ba lad . yüzy l n ortalar ndan Volga dolaylar ndan Karadeniz in kuzeyine. Her ikisinde de Maniheizmin ana unsuru olan nur ( k) motifinin ne kadar kuvvetle vurguland görmemek mümkün de ildir. n H ristiyanl k 432 y l nda toplanan Üçüncü Efes Konsilinde sapk nl kla itham edilen stanbul Patri i Nestorius'un fikirleri etraf nda te ekkül eden Nesturilik. Bizansl lar taraf ndan Kumanlar olarak zikredilen K pçak ve Kunlar ise. Maveraünnehir in ran s n rlar na yak n taraflar nda bir k s m Türkler. Nitekim Mervezi. 644 y l na do ru yaz lm bir Süryani kroni inin verdi i bilgiye göre. ran'a hakim olan Araplar. H ristiyanl n Türklerde kitleler halinde ra bet gördü ü as l saha. Do u Avrupa'da Uzlarla ayn devirde görünmü lerdi.

.altinicizdiklerim. Bununla beraber. yüzy llarda Do u Avrupa sahas nda ilk muntazam Türk devletini kurmu olan Hazarlar. Hazarlar nkidir. Hem uzun zamandan beri Selçuklu hakimiyeti alt nda bulunan Orta Anadolu da. kasaba ve köylerde bu kültler. VII-IX.. i te böyle bir kültür ve inanç ortam yla ha r ne ir olmak durumunda idiler. Bunlar n Atilla'n n zaman nda a a Volga boylar nda ya ad klar görülüyor.. Grek. Müslüman devletlerin birinde bir havran n y k ld haberini i iten Hazar hükümdar . ileri seviyede putperest kültür ya ayan bir ülkeydi. o zaman bütün hayat kucaklam slam medeniyetinin eski Türk kültürü ile terkibini yaparak zaman na göre oldukça yüksek bir seviyeye ula m . Yüzy ldan ba layarak devam eden bu kar l kl muhtelif temaslar n.. köklü bir slam kültürü alm olarak yeni memleketlerine yerle mi lerdi. Bunun sonucu birtak m ihtidalar n vuku buldu unu tahmin etmek zor de ildir. Anadolu..com 7 . . hem de durmadan de i en uç m nt kalar nda Müslim ve gayri Müslim ahali devaml temas halindedir. Türkler Anadolu'ya iptidai bir kültürün temsilcisi olarak de il . inanç ve uygulamalar. daha önceleri Hun mparatorlu una tabi idiler. Roma hakimiyeti döneminden önce v e bu hakimiyet esnas nda. bir toplum olarak ayak basm t r. yüzy lda bile Abbasilere ve Bizans a kar kendilerini koruyabilmi lerdir. . 922 tarihinde til ehrindeki bir cami minaresini y kt rm t .. Bunlar VII. www. Anadolu'da H ristiyanl k yaln z yerli putperest kültlerle de il. Yüzy ldan itibaren peyderpey buraya yerle meye ba lad klar nda. baz ehir. lk önce amanizme mensup ol an Hazarlar n Bizans mparatorlu unda takibat ve bask lara u rayan Yahudilerin gelmesi sonucu ba layan yo un propagandalar takiben VIII. ilk ça lar n binlerce kökle mi . bir k s m inançlar konusunda günümüze kadar ya ayan birtak m etkileri inkar etmek kabil de ildir. Putperest ve H ristiyan Anadolu Kültürü Yerle ik hayat çoktan benimsemi olan ehirli ve k smen de köylü Türkler. . Türk öncesi Anadolu kültürünün ve bu arada dini inanç ve geleneklerinin olu mas nda kendilerine göre birer paya sahip olmu lard r. Bir rivayete göre. Göçebeli i henüz sürdürenler ve k smen köylüler ise. halk seviyesinde. yüzy lda ran'dan Kafkasya'y da zaptetmi ler ve iyice kuvvetlenerek X. baz adetler ve gelenekler. Müslim ve gayri Müslim halk aras nda yo un bir kültür al veri ine yol açt üphesizdir. Özellikle slamiyet'i iyice kavrayamam ve sindirememi göçebe ve yan göçebe çevrelerle.. Anadolu nun Türkle meye ba lad XI. Musevili i resmi din olarak kabul eden tek Türk devleti. yerli. günlük hayat tarz .. ran kültür ve inançlar yla da mücadele etmek zorunda kalm ve bütün bunlar. O dönemde slam medeniyeti henüz bütün teferruat ile hem Bat . bu arada ziyaretgahlarla ilgili menkabeler zamanla benimsenerek slamile tirildi.Musevilik Eldeki tarihi kay tlara göre. hem Do u H ristiyan medeniyetinden daha üstün bir seviyede oldu u gibi. siyasal üstünlük de o tarafta idi. genel planda slami bir cila alt nda yine eski kültürlerini ve inançlar n koruyorlard . yüzy lda Musevili i tan d klar anla lmaktad r. Türkler XI. Pers ve özellikle Mezopotamya kültürlerinin de i ik etkileriyle geli erek kendisine has bir biçim alm .

Anadolu'da böyle takdis edilen da lara bilhassa Bekta i ve K z lba toplumlar nda s k rastlanmaktad r. Hasandede Köyü'nün yan nda bulunan Denek Da bunlardan birini te kil eder. eldeki örnekler göz önünde bulundurularak slam öncesi devirde da ve tepelerde mevcut oldu una inan lan üstün güç veya ruhlar n slami devirde böyle kimli i meçhul evliya haline dönü tü ünü kabul edebiliriz. adaklar. . Her boyun ve her oyma n kendine ait mukaddes bir da olu an birliklerin de ortak mukaddes da lar vard . bunun ecdat telakki olundu unu gösterdi i gibi. Yüzy lda Ka garl Mahmud da. Ta ve Kaya Kültü Kanaatimizce bu menkabel er. Bunlar n pek ço unun üzerinde bir yat r bulunmaktad r.. c) Bu inanc n sonucu olarak fayday celb. O zaman. sunulan adak ve kurbanlar ve öteki i lemler. Bir defa kült konusu olan da lar n ço u gerçekte co rafi manada da de il. ata kavram d r. Hatta. Da kültünün ili kili oldu u ikinci kavram. esas nda zaten takdis ve ziyaret olunan bahis konusu kayalar n takdisine zahiri bir sebep olarak mütalaa edilmelidir. Da ve Tepe Kültü Hac Bekta Sulucakaraöyük e geldi i zaman. b) Bu nesne veya ah stan insanlara fayda yahut zarar gelebilece i inanc n n bulunmas . Dolay s yla tepe üstündeki bu yat rlar n büyük bir k sm n n gerçek yat rlar olmay p bölgedeki da kültünün bir evliyan n ahs nda sembolle tirilmesinden ibaret bulundu u sonucuna varmak do ru görünüyor. Buzta Ata ad n ta yan da . Fakat i in ilgi çekici yan . takdis ettikleri da n kendi atalar oldu unu kabul ediyorlard . K r kkale yak nlar nda. k saca kült merasimleri hep bu yat rlar n etraf nda cereyan etmektedir. yüzy lda Göktürkler dahil bütün Türk boylar me hur Ötüken ad ndaki ormanl da tan yorlard ve hakan n çad r buradayd . bu arada VII. proto Tunguzlar ve Mançular da. bu yat rlar n pek ço unun kimliklerini tespit etmenin mümkün olmamas d r.. XI. zarar def edecek ziyaretler. oradaki bir ma aray kendine devaml inziva yeri olarak seçmi tir.altinicizdiklerim. üzerinde bulunduklar da n veya tepenin ad yla an lmaktad r. Genel olarak bu yat rlar bir ah s ad yerine Nohutlu Baba.ESK TÜRK NANÇLARI KAYNAKLI MOT FLER (TAB AT KÜLTLER ) Bir kültün mevcudiyeti ancak u üç art n bir araya gelmesiyle tespit edilebilir: a) Külte konu olabilecek bir nesne veya ahs n mevcudiyeti. kurbanlar ve benzeri uygulamalar n varl . Bingöl Da lar üzerindeki Ka kar Tepesi. putperest Türkler'in tabiatta gördükleri her ulu varl özellikle yüce da lar ve tepeleri devaml takdis ve bunlara secde ettiklerini yazar. bu boy ve oymaklardan mukaddes . yüksek tepelerdir. köye yak n olan bu tepeye ç km . bunlar n belki de Bekta ilikten önce www. yak n zamanlara kadar civar n bütün K z lba Kürt köyleri taraf ndan takdis edilmekteydi. Hac bekta 'taki Arafat Da 'ndan ba ka.com 8 . Çaml k Baba gibi. oldu u gibi. Ziyaretler.

. H ristiyanl k ve slamiyet'e girmeden önce zaten takdis olunan bu kayalar. Bu itibarla. zikredilen dinlere girdikten sonra üzerlerinde ta d klar sözde insan izlerinin Buda. ondan.bölge halk aras nda böyle bir külte konu te kil etti i ve sonradan Bekta i ananesinin meydana geli i s ras nda. eski insan n yerine göre hayretini. varl n en devaml biçimde sürdürenleri insan n dikkatini çekmi tir. sa veya Hz. tabiat n ortas nda bütün ha metiyle duran iri bir kaya veya gö e do ru yükselen muazzam bir granit kütlesi. dünyan n neresinde olursa olsun. . onda varl n sand iyilik ve kötülük do urabilecek ey e tapm t r. Menak b. Eliade. eski Orta Asya'daki inançlar n devam ndan ba ka bir ey olmad n söyleyebiliriz.. ta lar n ve kayalar n.Veli'deki menkabelerde ortaya ç kan ta ve kaya kültüyle ilgili motiflerin. Orta Asya'da Budist Türkler'in de üzerinde Buda n n izleri oldu unu söyledikleri birtak m kayalar mukaddes addettiklerini biliyoruz. Ona göre. Bu. sabahleyin güne in ilk klar n n vurdu u kayalar öpmekte ve bunlar n kutlu oldu una inanmaktad rlar.. ayaklar yla kerpiç çamuru yo uran biri.. ilkel insan. ta a yahut kayaya de il. çok eski zamanlardan ben tabiattaki çe itli cans z varl klar içinde daima. Afyon'un Kalecik Köyü yak n ndaki oyuk bir kaya. o " ey"dir.. H ristiyan yahut slami bir çehre kazanm olmaktad r. Ali'ye izafe edilmesi suretiyle yine takdise devam olunmu lard r. Bugün Anadolu'nun hemen her taraf nda üzerinde Hz. yerine göre deh etini celp etmi tir. Hac Bekta 'a izafe edilerek kendine mal edildi i dahi dü ünülebilir. Mesela K r kkale'nin Hasandede Köyü'ndeki camiin duvar na yerle tirilmi olan irice bir ta .Hac Bekta . dayan kl l ile de sonsuza kadar var olabilmenin adeta sembolü gibi görünmü tür. Bu sebeple Hamurkaya denilen ve hala yerinde duran kayada inanca göre Hac Bekta ' n ayak izleri bulunmaktad r. o da kayan n üstüne ç karak hamur gibi yo urmu tu. Böylece. bu eski kült. madde olarak tap nma konusu olmad klar kanaatindedir. yan nda hiçbir mezar olmad halde Sar Çoban Dede ad yla an lmakta ve kendisine ziyaretler yap larak ifa umulmaktad r.. Dersim K z lba lar .com 9 . üphesiz. .altinicizdiklerim. O halde. A aç Kültü Evliya Çelebi'nin "a aca ibadet eden ademi kavmi" diye hayretle zikretti i Karakoyunlu Türkmenleri. ta ve kayan n bizzat kendisi de il. e er gerçek veli ise yak ndaki bir kayay ayaklar yla yo urmas n istemi . Pek çok bölgede Sünni ve K z lba kesimlerde takdis edilen ta ve kayalara rastlanabilmektedir. O . Elbistan yöresindeki K z lba lar ve Kurmançlar aras nda Ali Kayas diye bilinir ve son derece mübarek say l r. yerine göre Budist. Budizm. .halde kült konusu olan. Hac Bekta bir gün dola rken. takdis ettikleri a açlar n etraf nda kalabal k say da mum yakarak ayin yapmakta. Hac Bekta güvercin eklinde Anadolu'ya uçup geldi i zaman Sulucakaraöyük teki bir ta n üstüne konmu ve ayaklar bu ta a gömülmü tü. Ali'nin at n n ayak izleri bulundu u söylenen v e bu yüzden takdis ve ziyaret olunan birçok kayalara rastlanmaktad r. bölge K z lba lar taraf ndan ziyaret edilip büyük bir sayg yla takdis olunmaktad r. Hz. Orta Asya'da oldu u gibi Anadolu'da böyledir. www.

. a aç ona büyük faydalar sa layacak. onlar n a açlara büyük bir sayg lar ve ba l l klar vard r. Hafta içinde sal günleri de a aç kesilmez. Bu tepkiler. hastal k tedavisi vs. Tahtac lar. özellikle hassas bünyelerde ortaya ç kmakta ve bunlar sihirbaz din adam görevini yüklenmektedir.. mesela temmuz.altinicizdiklerim. www. Sünni kesimde slami telakkilerin daha etkili ve hazmedilmi olmas sebebiyle bu eski kültlerin daha çok zay flat ld eklinde olabilir. Bununla birlikte. imdi bu motifleri s ras yla incelemeye geçebiliriz. geçimlerini a aç kesmekle sa layan kimselerdir. Bununla birlikte. tabiata hükmedememeni n. Sünni halk aras nda bu a açlar n ya mur duas . Muharrem ay nda a aç kesmek iddetle yasakt r. amanizm hakk ndaki en eski ara t rmalardan beri malumdur. Abdal Musa ve di erleri gibi.com 10 . AMAN Z M KAYNAKLI NANÇ MOT FLER Bekta i velilerinin sahip oldu u bu kabiliyetlerin yahut da ba ka bir deyimle kerametlerin baz lar na veya en az ndan benzerlerine. amanlar n temel görevlerinin ve özelliklerinden birinin. Bu kerametler slam dünyas nda klasik ve ça da tasavvuf edebiyat nda "Cenabhakk n veli denilen sevgili kullar na ihsan ve inayeti" eklinde de erlendirilmi tir. .. kim a aca demir takarsa. çok çe itli maksatlarla ziyaret edildi ini ortaya koymaktad r. Y l n belirli zamanlar nda.a açlara demir parçalan asmaktad rlar. Bunun sebebi Ohlmarks taraf ndan öyle aç klanm t r: Sibirya ve Orta Asya gibi iklimi sert olan yerlerde ve genel likle tabiat artlar n n insanlara hakim oldu u bölgelerde. cehennemde yanmaktan korunacakt r. amanlar da sihirbazl k hüviyetini böyle yüklenmi lerdir. nançlar na göre. te eski sihirbazlar böylece yerlerini amanlara b rakm lard r. adlar ndan da anla laca üzere. Hac Bekta . Bunun izah herhalde.Kerim'de peygamber mucizeleri aras nda rastlan r. bayraml k elbiselerini giyerek kad nl erkekli gruplar halinde. Hz. yüzy lda Anadolu'ya muhtelif güçlerle gelip yerle en Türkmen babalar n n. çabuk evlenme. ayinler yapmaktad rlar. Hac m Sultan. geleneklerin hakim oldu u bir çevreden ç kma Türkmen babalar olunca. yani nakledilecek olan menkabelerin kahramanlar . Müslüman olmakla birlikte izleri bir türlü silinememi amanist vs. ilahiler ve dualarla bu a açlar ziyaret etmekte. yahut a ustos ay içinde Kurmançlara mensup çe itli Kürt topluluklar . Sünni halk aras nda bu uygulamalarda dikkati çeken bir taraf vard r: K z lba zümrelerdeki gibi belli zamanlarda yap lan özel ayin ve merasimler Sünnilerde tespit olunmam t r.. Sihir ve Büyü Yapmak XIII. A aç kültü muhtelif K z lba topluluklar içinde daha ziyade Tahtac lar ve Yörüklerde yay lm görünüyor. Hele söz konusu kimseler. bu motiflerde esas unsur olarak amanizm'i görmek tabii hale gelecektir. Kitab. eski Türk amanlar n n slamile mi ekilleri oldu u eskiden beri bilinmektedir. . Muhammed'in de bu motiflere benzer mucizelerine tesadüf edilebilir.Mukaddes ve Kuran. ilkel insanlarda isterik tepkilere sebebiyet verdi i görülmektedir. sihirbazl k ve büyücülük oldu u.

Anadolu'da dahi amanizmin bu ana fonksiyonunu silip atamam t r. Okuyup üflemek. uygulad klar tedavi usulleriyle amanlar üzerinde etkili oldular ve onlar n da bu vazifeyi yüklenmelerini sa lad lar.. büyü ve emsali ba ka kimselerin beceremeyece i birtak m kabiliyetler kazand klar n anlatmaktad r. duruma göre k sa veya uzunca bir müddet ba ka yerlerde dola t ktan sonra yeniden bedenlerine girmektedir. Baba lyas ve müritleri de. kötü ruhlar n etkisiyle vücudu terk etti i zaman hastal k meydana gelir. el. slami dualar. Yahya Pa a ve Otman Baba vecd ve isti rak haline girdiklerinde ruhlar bedenlerini terk etmekte. ço u defa kötü ruhlar n esiri olur. sihir ve büyünün Müslümanl kta kesin yasaklanmas . 1037). Gayp'tan ve Gelecekten Haber Vermek Bir aman n üçüncü temel vazifesi. muska yazmak vs. Günümüzde Anadolu'da da ayn durum söz konusudur. insan n vücudundaki ruh. gaipteki eylerden. Ne var ki. ip ba lamak. peygamber ve velilerin isimleri kar t r larak slamile tirilmeye çal lm t r.bn Sina(öl. bu yüzden ço u defa büyücü manas na cadü kelimesiyle tavsif edilmi lerdir. Perihan (Farsça "peri ça ran") denilen bu Müslüman amanlar bu yolla kendilerini koruyabilmi lerdir.altinicizdiklerim. amanist inanca göre. Ruh uçar gider ve yeryüzünde serseri bir ekilde dola r. Halk aras nda genellikle hoca diye tan nan bu ah slar.arat ad ndaki eserinin ruhi tecrübelerden bahseden onuncu ve ayn zamanda sonuncu bab nda. "muskalar" yazan.com 11 . Gerçek aman n vecd ve isti rak haline girebilen ki i oldu una inan lmaktad r. hastalar iyile tiren ve beraberli i bozulmu kar kocalar birbirine ba layan münzevi bir s fat yla kaynaklarda bahis olunur. E er çok uzun zaman v ücuttan ayr kal rsa ölüler diyar na gider. Bu bak mdan sihirbazl k bilen ama ayin sonras nda vecde gelemeyen amanlara arlatan gözüyle bak lmaktad r. gerçek amanlar hokkabaz de ildir. usullerle hastal k tedavi etmeye çal an kimseler vard r. Yüzlerce y ldan beri slamiyet.. Altay amanlar n n ayini. Ruh bu dola may yaparken www. Sünni çevrelerde Türkmen babalar n n iyi gözle görülmelerine engel olmu . arif ad yla eski Türk amanlar n ele almakta ve bunlar n s k ruhi tecrübe ve bedeni riyazatlardan geçtikten sonra sihir. gerçekte aman kal nt s kimselerden ba ka bir ey de ildirler. Bunu ancak aman yapabilir. Onun ba halifesi Baba shak'ta da yine sihir ve büyü yapan. Bugün Do u Türkistan'da hastal k tedavisi için uygulanan amanist i lemler slami bir k l kta devam etmektedir. böyle sihir ve büyü yapmas n bilen bir Türkmen babas yd . . Kendilerine Sramana veya amana denilen baz Budist propagandac lar. amanl n ana görevlerindendir. gelecekte olacaklardan haber vermektir. Hastalar yile tirmek Hastalar tedavi etmek. Buna engel olmak için yap lacak ey. Altayl amanistlerin inan lar na göre. hastan n ruhunu tekrar kendi vücuduna sokabilmektir. Menkabelerden anla ld na göre.

altinicizdiklerim. Ruben. OhImarks .. amanlar n bu transmigration halini Budizm'deki yoga ile ilgili görmektedir. sonra yeniden cismine dönerek gördüklerini anlatt rivayet olunur. Ortaça Türk ve Mo ol topluluklar nda amanlar ekseriya kabile eyhleriyle özde le tiriliyorlard . W.. gö e ç karak Tanr ile görü üp ondan birtak m bilgi ve haberler alan amanlar n hüviyeti rahatça te his edilebilir. Bunu da ancak amanlar yapabiliyorlard . aman n vücudu hareketsiz kald için.. Zira efin her eyi bilmesi.yerinde hareketsiz kalmaktad r. yüzy l n ünlü Türkmen eyhlerinden ve Sar Salt k n halifelerinden olan Barak Baba'n n da bu ekilde vecd ve isti rak haline girdikten sonra gelece e dair birtak m kehanetlerde bulundu u hakk nda kaynaklarda haberler vard r. Gö e ç karak Tanr ile konu up gelece i bizzat ondan ö renmek her aman n yapabilece i bir i de ildir. Bundan ba ka. hem de A k Pa a adeta Hz. Baba lyas' n verdi i cevap aynen öyleydi: "Yar n Tanr ile konu aca m ve sizin hepinizin huzurunda size ve bana bu talihsizli in neden eri ti ini soraca m. t pk Hz..i slami bir hava içinde imi gibi tasvir edilse de. hem Muhlis Pa a. Bu olaylar. Mevlana'n n da bir gün halvette iken bedenini terk ederek Ba dat ta bir müddet dola t . cezbe ve vecd (extase) durumunda olan bir kimse. Görüldü ü gibi her iki menkabede. her aman n bu kabiliyete sahip bulunmad n ileri sürmektedir. vücudunu aktif halde tuttu u zaman da kendinden geçip ba ka yerlere gitti i intiba na kap labilmektedir. Hakikatte bu iki menkabede. Asl na bak l rsa Ruben'in bu görü ü. her ne kadar yap lan. eski atalar n ruhlar yla oldu u kadar gizli güçler ve yeralt ruhlar yla da münasebeti olmas gerekiyordu. . Bunlardan biri. yogilerde de isti rak halinde ayn durum söz konusudur. A k Pa an n kerametlerini anlatan menkabelerden birinde de. seyircilerinin huzurunda Gök Tanr ile temasa haz rlanan bir aman n sözlerinden ba kas olamaz. Her iki olayda da.." Görgü ahitli ine dayal u ifadeler. tanr ile istedi i zaman temas kurabilen üstün kabiliyetli iki din adam n n siyasi iktidar ele geçirme çabalar hakim motif gözüküyor.com 12 . tamamen amanlar n s k s k gerçekle tirmeye çal t klar bir tecrübeden ibarettir. Muhammed tarz nda Allah ile vas tas z temasa geçirilerek yapacaklar i lere dair ondan talimat alm lard r. Sahip olduklar bu hem dini hem siyasi imtiyazlar yard m yla ara s ra kendilerini kuvvetli hissettikleri vakit merkezi otoriteyi sarsma ve iktidar kendi www. Ona bak l rsa. Ancak onu seyredenler. Eliade' n amanizm'in önemli ölçüde budik etkilere maruz kal d hakk ndaki görü ü ile beraberce mütalaa olunursa gerçekten yerindedir. gerçekten ruhunun bedenini terk etti ine inanmaktad rlar. Muhammed'in mirac gibi. Allah kat na ç karak onunla bizzat görü tü ü. Ona göre. Ohlmarks bu hadisenin ancak arktik bölge amanizminde mümkün oldu unu. Yaln z ve yaln z büyük amanlar n kudreti dahilinde bu i le ilgili sadece Menak bu'lKudsiye'de iki menkabe vard r. Baba lyas' n küçük o lu Muhlis Pa a. gizli alemleri ba tanba a seyrettirildi i ve zahir bat n her hususun bizzat Allah taraf ndan kendisine aç kland anlat l r. . XIII.. öteki onun o lu A k Pa a'ya dairdir.

Hz. O da bu haliyle sanki aleyhine dedikodu ç karan ehir halk na bir ders vermek istemektedir.. Günümüz Anadolu'sunda K z lba lar aras nda akaid ve ilmihal kitab vazifesini gören me hur mam Cafer Buyru u'nda da Tanr n n insan suretinde görünece i hakk ndaki bu inanc bulmak kabildir. t pk bir aman gibi hareket etmektedirler.altinicizdiklerim. Mirac hadisesinde Hz. . Eliade. Bunda da ayn amanist gelene in etkisini dü ünmemek mümkün de ildir. Tabiat Kuvvetlerine Hakim Olmak Eski Türkler aras nda bu ekilde tabiat kuvvetleri üzerinde hakimiyet kurabilme telakkisi. slamiyet'in kabulünden çok eskidir. Muhammed'e yap ld gibi in irah.ellerinde toplama te ebbüsüne geçiyorlard . Hac m Sultan ve Otman Baba. Ate e Hükmetmek Bekta i menak bnamelerinde en s k geçen amanist motiflerden birisi de budur. Menak bu'lKudsiye de bulunmaktad r. y ld r mlar has mlar üzerine gönderir veya f rt nalar ç kar rken.com 13 ... Teb-Tengri'yi ve Baba lyas' harekete geçiren motif temelde i te buydu. Tanr n n nsan eklinde Görünmesi (Antropofani) Hulul inanc ile kar t r lmamas gereken bu amanist motif. www. Altayl larda ve Yakutlarda amanlar art k gö e seyahat i ini temsili olarak yapmaktad rlar.sadr" denilen kalbin gö üsten ç kar l p temizlenmesi ameliyesi A k Pa a'ya da yap l r. Mevlana bir gece medresenin dam nda otururken adeta Otman Baba gibi birden cezbeye gelerek iddetli bir f rt na ç kartm ve kuvvetli bir ya mur ya d rarak Konya'y sellere vermi tir. Tabiat kuvvetlerine hükmedebilme motifinin biraz de i ik mahiyette slami gelenekte de yer ald n görüyoruz.. Yine slami unsurlarla gizlenmi bu menkabe aynen öyledir: . tek bir menak bnamede. amanizmin d ndaki baz büyü sistemlerinde de görüldü ünü söylemektedir. Bunun için hususi birtak m merasimler uygulanmakta ve Gök Tanr ya "beyaz bir at" kurban edilmektedir. Bu çok ilgi çekici menkabede Tanr n n bir ihtiyar eklinde göründü üne dair eski bir amanist inanç. Muhammed' in mirac na benzetilmekle slami bir çehreye bürünmü olarak ortaya ç km bulunmaktad r. peygamber mu cizeleri tamam yla ayr mahiyette eylerdir. aman bu beyaz at n ruhunu gö e yollarken kendi ruhunun da Tanr kat na eri ti ine inanmakta. ate in yak c l na kar koyabilme gücünün. Görünü te birbirlerine benzemek le beraber. etraf nda bulunanlara seyahati s ras nda gördüklerini ve Tanr ile neler konu tu unu anlatmaktad r.

. Hatta Peuch'un bildirdi ine göre. onu ve öteki. amanlardan ö rendikleri uygulamalar göstermeye ba lam lard . bilindi i üzere. Yemek için evinde ne kadar kuzusu varsa hepsini bo azlar. Anadolu'da yayg n inanca göre. . Bekta ilerdeki bu inanc n. Bu iki örnekle Müslüman ve H ristiyan gelene indeki yerini tespit edebildi imiz kemiklerden dirilme inanc n n. insan veya hayvan öldü ü zaman kemiklerinin en ufak bir parças n n bile kaybolmamas na özen ve dikkat gösterilirdi. Bu inanc n etkisiyle hareket eden Türkler ve Mo ollar n büyük dü manlar n n cesetlerini bazen gerekirse mezarlar ndan ç kararak yakt klar na dair tarihte misaller bulunmaktad r. bu tarihten sonra uraya buraya da lan Rufai dervi leri. insan n kuyruk sokumunda bulunan kemi i asla çürümez. iptidai dinlerde rastlanan kemiklerden dirilme inanc n n tipi bir Orta ve Kuzey Asya inanc oldu unu kabul etmektedir. Gerçekten bütün arkeolojik kaynaklar muhtelif Asya kavimlerinin çok eski zamanlardan beri iskelete büyük bir önem atfettiklerini ve ki inin yahut hayvan n yeniden dirili inin bu sayede olaca n dü ündüklerini gösterir mahiyettedir. öldürüldü ü zaman cesedini dolay s yla kemiklerini yakmakla mümkün olacakt r. Bekta i menak bnamelerinden nakledilen her iki menkabede de kemiklerden dirilme inanc dile getirilmektedir... Eliade.. Bu sürede o hayvan n gökte yeniden dirilerek Tanr ya ula aca na inan l rd . slam öncesi devirde Türkler ve Mo ollarda kurbanlar n etleri yenildikten sonra kemikleri k r l p parçalanmaz. yeni mürit olmu bir adamca z. . Bu sebeple. Kemiklerden Diriltmek ( ntermezzo) Hac Bekta 'a. 1258'de Hülagü'nun Ba dat zapt ndan itibaren Rufailik tarikat na da geçmi . aynen ran'da Ehl-i Hak Kürtler aras nda da çok yayg n oldu unu tespit etmi tir. Kad n-Erkek Mü terek Ayinler (Ayin-i Cem) Rum Erenleri'nin Bac denilen kad n velilerle bir arada oturup kalkt klar . Van Bruinessen. Kad nl -erkekli bu ayinlerin eski ran'da da bir gelenek oldu u ve özellikle Maniheistlerin bu tip ayinler yapt klar na dair tarihi haberler mevcuttur. büyük bir itina ile toplanarak ya gömülür ya da yak l rd . Müslümanl n kabulünden sonra da.altinicizdiklerim. aman st Türklerin uygulad klar bu kad nl erkekli dini ayin ve merasimler. Çünkü k yamet gününde insanlar bu kemikten dirileceklerdir. Tahta K l çla Sava mak www. ba ka dinlerde de mevcut oldu u anla l yor. müritleri evine yeme e davet eder.com 14 .. özellikle göçebeler aras nda devam etmi tir. baz geceler yap lan kad n-erkek kar k bu ayinler dolay s yla Maniheistlerin has mlar nca dedikodular ve Türkiye'deki "mum söndü" hikayesine benzer as ls z rivayetler ç kar lmaktayd .Mo ol amanlar n n ate le olan bu ilgileri. Türk ve Mo ollarda ba ka bir inanc n te ekkül etti i görülmektedir: Dü man n tekrar dirilip güçlenmesine engel olmak. Dua biter bitmez kuzular n hepsi de dirilerek aya a kalkarlar. M..

. öldükten sonra insan n ruhunun ba ka bir bedene intikal suretiyle hayat n sürdürmesi eklinde ifade edilebilecek olan tenasüh inanc . Adem donu. hemen hemen XIII. yüzy llarda ya am ve bir k sm ilk Bekta iler aras nda kabul edilen adlar geçen ah slar n velilik yönlerinin yan nda bir de gazilik taraflar oldu unu.altinicizdiklerim. Bu motif. er kuvvetlerle mücadele için bir sava arac d r.. O devirde bu ekilde hudutlarda sava an ve isimleri yaz ya geçmemi daha pek çok heterodoks dervi bulundu unu dü ünebiliriz. tahta k l ç. ruhun girdi i bedeni kastetmektedir. Metampsikoz) nanc Genel ve kaba bir tarifle. menak bnamelerden ba ka Osmanl Devleti'nin kurulu y llar n anlatan ilk devir vakayinamelerinde bile vard r.Bekta i velilerinin ortak bir yanlar da. Musevilik ve H ristiyanl k gibi büyük Monoteist dinlerde reddedilen tenasüh inanc . Buna ra men slam tarihinde muhtelif heterodoks mezhep ve tarikatlarda geni çapta yer buldu u görülmekte.. slamiyet'te de kabul görmemi tir. beden de i tiren ruhu belirtmekte olup Bekta i-K z lba metinlerinde çok s k geçer. Türkçe de de donuna girmek biçiminde kullan lmaktad r. Ali nin birçok kal plarda her devir ve zamanda yeryüzünde mutlaka mevcut oldu una inanmaktad rlar. Seyyid Battal donu. Ali s rr . E er dikkat edilirse yukar da nakledilen nefeslerde bu gizli hulul. Nusayrilik vs.com 15 . yerine göre kafirlerle sava arak onlar öldürmeleridir. Ali nin Hac Bekta olarak yeniden dünyaya geldi i belirtilmektedir. Ali donu vs. tahta bir k l ca sahip olmalar . hatta bunlar n baz lar n n temel doktrinini te kil etti i mü ahede olunmaktad r.-XV. eski dünyan n baz yerlerinde de i ik biçim ve anlay larda görülmü çok eski bir telakkidir. Yani tahta k l ç. Ata s rr vs. amanlar n ayin yaparken kulland klar aletlerden birinin de tahta k l ç oldu unu gösteriyor. s rr. Hac Bekta 'a ait menkabede ise. Bu iki tip tenasüh inanc nda asl nda gizli bir hulul inanc da mevcuttur. imdi de Sultan ucauddin'in bedeninde zuhur etti ini anlam olurlar. Yezidilik. s r terimidir. terkiplerde yer alan bu kelime. Hakikatte de bunlar n ço unun ilk devir Osmanl fetihlerine kat lm ki iler oldu unu bugün art k biliyoruz. Bekta iler ve K z lba lar. bu inanca geni yer verir. kafirlerle mücadele ettiklerini gösteriyor. yani Eski ehir dolaylar nda Seyyid Battal Gazi olarak ya ad n . Hz. te tahta k l ç bunlar n adeta sembolü gibi olmu tur. UZAKDO U VE RAN D NLER KAYNAKLI NANÇ MOT FLER Tenasüh (Reenkarnasyon. Türkiye'de ise özellikle K z lba l k ve Bekta ilik. terkiplerde geçen bu kelime ise. yani Allah' n insan vücuduna girmesi telakkisi rahatl kla sezilebilir. ran'da Ehl-i Haklar'da ruhun bu ekilde kal ptan kal ba girmesi don-be-don dola mak tarz nda ifade edilmektedir.Muhammed. Hz. Böylece eyhlerinin çok zamanlar evvel ayn yerlerde. Görüldü ü üzere. kinci kelime. Mesela Ehl-i Rak (Aliilahilik) mezhebi. bununla yerine göre ejderha. böyledir. www.

. Bundan dolay XVI. www.. ruhun ölümden sonra ba ka bir cesede girmesi kaç n lmazd r... hatta reddedilmesine ra men. Türklerdeki tenasüh inanc na ba ka bir kaynak aramak fuzulidir. Bu itibarla daha slam öncesi devirde Budizm kanal yla Türkler'e giren tenasüh inanc n n.altinicizdiklerim. aradaki büyük yak nl kolayca görmek kabildir. ruh da hilal gibi bir bedende do makta.. kötü bir insan n ruhunun ise kötülü ünün derecesine göre bir hayvan bedeninde cezas n tamamlay ncaya kadar hayat n devam ettirece ine inan lmaktad r..com 16 . Ancak Budizm bunu daha da geli tirip sistemle tirmi tir. Bugün Tahtac larda ve K z lba Kürtlerde tenasüh inanc bütün cepheleriyle ya amaktad r. gerçekte bu inanc n Buda'n n ya ad devirden çok eski zamanlarda Hindistan'da mevcut oldu unu ortaya ç karm t r. belki de bu propagandan n Anadolu'daki Türkmen çev relerinde sa lam bir ekilde tutunmas nda bunun öneml i katk s olmu tur. Budizm'in tenasüh telakkisine göre. ki tenasüh de bunlardan biriydi. dolay s yla Türk heterodoksisinin de ana unsurlar ndan birini te kil etmi tir. Tahtac larda. Budizm'deki tenasüh inanc biraz yak ndan incelenecek ol ursa. Buda'dan önce Brahmanlar bu inanc benimsemi ler ve i lemi lerdir. . O halde iyi i ler yapan kimseler asla ölümden korkmamal d r. Hak Muhammed Ali'ye iman edip de mür ide ikrar vermeyenler. Baz ara t r c lar. K z lba Kürtlerde de. . Üstelik dünya üzerinde tenasüh inanc n doktrininin temeli yapm ikinci bir din bulunmad n da hat rdan uzak tutmamal d r. özellikle hayvan kal b na girme telakkisini göz önüne alarak Türklerdeki tenasüh inanc n Totemizme ba lamakta ve bunun çok derin izler b rakarak amanizmin en kuvvetli unsurlar ndan biri haline geldi ini söylemektedirler. hangi bedene girerse girsin ruh da ayn ruhtur. Hatayi mahlas n kullanan ah smail'in . Ancak kötülük i leyenler için durum farkl d r. Budizm üzerinde yap lan çal malar. Türklerdeki tenasüh inanc n n kayna Budizm dir.. çünkü onlar kal p de i tirirken insan bedenine de il... On iki mam mezhebinde mevcut olmamas na. tenasüh inanc n kuvvetle i lemeye özen göstermi . eski Hint inançlar ndan bir k sm n kendi bünyesine ald biliniyordu. yüzy ldan itibaren Göktürkler ve daha sonra da Uygurlar aras nda uzun zaman Budizm'in mevcudiyeti de dü ünülürse. yüzy lda Safevi propagandas . olgun ya a gelmekte ve zaman dolunca bedenin ölümüyle ondan ç k p yepyeni bir ba ka bedende ortaya ç kmaktad r. . Zahirde hangi biçimde görünürse görünsün ay ayn ay oldu u gibi. atalar kültü ile kolayca ba da an bir nitelik ta mas sebebiyle tutundu unu söylemek herhalde mümkündür. iyi bir insan n ruhunun. Zamanla Bekta ilik ve daha ba ka tarikatlar n içinde iyice i lenen tenasüh inanc bilhassa K z lba zümrelerinde de temel inançlardan birini olu turmu .. Budizm te ekkül ederken. her seferinde biri ötekinden kötü hayvan kal b na girmek suretiyle cezaland r lacakt r. VI.Ay n hilal eklinden ba layarak zamanla dolunay halinde en olgun biçimine girip giderek kaybolmas gibi. dünyaya meyledip insanlara fenal k yapanlar. öldüklerinde hayvan donuna girip azap görürler. . öldükten sonra ba ka bir insan bedeninde.

sonra Nuh Peygambere hulul etmi . brahim vs. önünde secde yapm t . zaten gitti i her yerde kendinin ve müritlerinin tutuklanmas da hep bu yüzdendi. Hz. yani. geni çapta Hint.. Allah' n önce Adem Peygamber ol arak yeryüzünde göründü ü. Yani cisim olarak yarat lmadan önce ruhlar aleminde insanlara "Ben sizin rabbiniz de il miyim?" eklinde hitap edip onlardan Evet.. sonra s ras yla öteki büyük peygamberlerin ( it. Esasen modern ara t rmalar. bitkilerden hayvanlara.. Hulul inanc n n. Kaygusuz Abdal ve Muhyiddin Abdal' n nefesleri aras ndaki yak nl k hatta aynilik sezilmeyecek gibi de ildir. www. Tanr n n insan olarak dü ünülmesi demek olan antropomorfizmle bir alakas yoktur. hulul. Allah n kendisine hulul etti ine inand n biliyoruz. sürekli don de i tirmeye. Allah' n insan bedenine girmesi inanc d r.ran inançlar n n hakim bulundu u bir muhit olan bugünkü Afganistan denilen bölgede doktrinini geli tiren Zerdü t ün. yani don-be-don dola maya ba l d r. dris. Otman Baba kendini gösterip öyle ba rm t : Ya bu söyleyen kimdir? Bu sözlerin aç kça ifade etti i üzere Otman Baba Allah n kendine hulul etti ini belirtmek istiyordu. onlardan bitkilere. Bunlara göre insan ruhunun tekamülü..com 17 .altinicizdiklerim. A k Pa an n sanki Cenab Hakk' n zuhur etti i beden oldu u anlat lmak istenmi tir. . ondan sonra s ras yla bütün büyük peygamberler vas tas yla Muhammed'e kadar gelmi tir. insan ruhunun daha ilk yarat l ta cans z varl klara.. Zira devirde. en son olarak da kendi vücuduna hulul etmi ti. . Mukanna'ya göre Allah önce Hz. Mukanna'n n bu telakkisi ile yukar da Otman Baba'n n sözleri. Nuh. Bu. Bütün bu menkabe ve nefeslerden bir sonuç ç kar lmak istenirse görülecek olan udur: Ana inanç. Hulul inanc yla ilgili as l çarp c ifadeler Vilayetname-i Otman Baba'da bulunmaktad r. biraz Bekta ilikteki devir nazariyesine benzemekl e beraber devir de ildir. rabbimizsin cevab n alan Allah' n Otman Baba'da tecelli etti ini gören Turnac Baba. hatta Yezidilerde de bu inanc n mevcudiyeti birçok örnekleriyle biliniyor. hayvanlardan da insanlara intikal suretiyle en yüksek yarat l biçimine do ru bir geli me söz konusudur. Yani Cenab Hak kendi kudretinin aç a ç kmas ve insanlar taraf ndan tan nmas için insan eklinde görünmeyi uygun bulmu tur. Adem olarak yeryüzünde görünmü . adeta ortaya koydu u inançlar n merkezini te kil eden Ahura Mazda'n n yeryüzüne inmi insan timsali kabul edilmektedir. Ali'ye hulul eden Allah. Hulul inanc biraz incelendi inde Budizm ve Zerdü tlükle yak n ilgisinin bulundu u görülür. Muhammed'den Hz.. Hulul (Enkarnasyon) nanc Türk heterodoksisinin temel inançlar ndan biri de.smaililer ve Nusayriler aras nda. Me hur Mukanna' n da. Zerdü tlükte de buna benzer bir durum vard r. . Budist unsurlardan bir k sm n kendi sistemine ald n göstermektedir. s rayla evlad na ve nihayet Ebu Müslim Horasani'ye geçerek onun bedeninde ya am . Zerdü t.) bedenlerinde hulul ederek en son Hz.

hatta meselenin Budizm'le ilgisini örneklerle ortaya koymaktad r. Bazen Allah Hz. Bu konuyu en iyi inceleyenlerden biri olan Saadet Ça atay ise aksi görü ü ileri sürmekte. Ço u defa bu motifle. Ali'de olmu tur. Bu hüviyetiyle bu telakkiye tecessüd. amanlar n yapt hemen her ayinde mutlaka hayvan yer almaktad r.altinicizdiklerim. kusur ve kötülüklerden ar nm olmas laz md r.Muhammed'de zuhura geldi idir. Ali den sonra gelmeyecektir.com 18 . sihirbaz. gökyüzüne yapt seyahati hayvanlar arac l yla yapar. karn nda yavrusu olan bir ceylan avc dan kurtarmak için kendini feda eden Buda'n n anlat ld Kral Brahmadotta catakas yla ilgisi S. Hz. Bu itibarla. Bu hikayenin. o da geyi in slami devirde hem Orta Asya'da hem de Anadolu'da evliyal k mefhumu ile s k alakas d r. Bütün Tahtac ve Yörük www.Ça atay taraf ndan incelenmi . cad . ondan evlad na hulul eden Allah. Böyle bir hulul inanc n n Hulmaniyye mezhebi mensuplar aras nda da bulundu u anla l yor. Hatta baz lar n n bunu hulule kadar vard rd klar da malumdur. Anadolu'da ortaya ç km olmay p slam öncesine dayanmaktad r. masal ve efsanelerinde donuna girmek deyiminin kullan ld görülür: Geyik donuna girmek (geyik olmak). Böyle insanlar az oldu u için tam hulul ancak Hz. ekil (Don) De i tirme (Metamorfoz) ekil de i tirme genel likle üstün bir güç. Geyi in bilhassa Bekta i ve K z lba zümrelerinde mukaddes bir hayvan kabul edilmesiyle alakadard r. Anla ld üzere. Temelinde hiç üphesiz Buda-geyik münasebetinden geli tirilen evliya-geyik ili kisi bulunan bu telakki. Ali'de oldu u gibi. Hz. Allah n nurunun güzel yüzlü insanlarda tecelli eyledi ine inand klar n biliyoruz. Eskiden baz mutasavv flar n. Muhammed'den Hz. Ali'den sonra Allah' n hulul etti i hiçbir beden tam hulule mazhar olmu de ildir. Bu takdirde ya fiilleri ile. Bekta ili in takdis etti i bütün büyük evliyay dola arak onlar n vücutlar nda hulul etmi tir. ya yap lan bir iyili e kar l k mükafat veya kötülü ü ceza olarak gerçekle tirilmektedir. geyi in avlanmas kesinlikle yasaklanm görünüyor. bütün hüviyetiyle bir bedene hulul etmeyebilir. yerine göre Allah. bir a ac n. güvercin donuna girmek (güvercin olmak)gibi. Bu itibarla geyik k l na giren Türk dervi lerinin bu menkabeleri amanizm'le ilgilidir. evliya taraf ndan. Onun hulul edece i bedenin hem maddi hem manevi bak mdan her türlü noksan. Dü man ruhlara kar hayvan k l na girerek sava r. ayn geyik hikayesinin Kazakça manzum bir varyant ile de kar la t r lm t r. Ama bunlar n üçünün bir arada bulundu u bir beden Hz. insan-hayvand r. hayvan n yahut cans z bir nesnenin imdiki haline nas l geldi i aç klanmaya çal l r. Otman Baba'n n sözleri. ekil de i tirmeyi ifade için Türk menkabe. Bütün bunlar bir önemli hususu daha meydana ç karmaktad r ki. Budizm'le alakas n dü ünmek çok uzaklara gitmek olur. Bir bak ma aman. Hac Bekta 'tan sonra ise. Bu inanc n sonucu. ya s fatlar ile veya zat ile tecelli eder. tam bir tecessüd ifadesidir. daha sonra iilik tarihinin büyük isimlerini dola m ve Hac Bekta a gelmi tir. Allah' n ruhu her insan n bedenine hulul etmez. yani Allah n bir insan vücudunda cesetlenmesi de denilebilir. Ali'ye.

üzerlik denilen bir bitkinin ate e at lan tohumlar yla hastay tütsüleme..Erbaa) nanc Bekta ili in önemli inançlar ndan birini te kil eden bu anas r (unsurlar) telakkisinin. Tarih kaynaklar dört unsur inanc n n slamiyet e girmeden çok evvel eski Türklerde tan nd n gösteriyor. eski Hint'in halk inançlar ndaki mistik metotlar aras nda birinci s ray i gal etti ini söyler.. yani toprak. temsilci hayvan kaplan. Eliade bunun. baz lar nca bizzat Hac Bekta ' n yazd kabul edilen Makalat'ta da kuvvetle i lendi i görülmektedir. Dolay s yla bu unsurlar n özelli ini ta rlar. Buna göre yeryüzündeki her madde u dört unsurdan. Abidler denilen eriat ehli. günümüzde www. ku ya da ba ka herhangi bir hayvan n ekline girmeye dair inançlar. tarikat ehli olup oddan yarat lm t r. Marifet ehli olan arifler sudan. fevkalade bir kutsiyet izafe ediyorlar. K z lba Türkler ve Kürtlerde daha belirgin ve asl na daha yak nd r. bir k sm bize amanizm'le intikal etmi gibi görünmekl e beraber gerçekte tipik Budist inançlard r ve büyük bir ihtimalle.com 19 . . Geyik.. bayram vs. Türkler ate e. Menkabelerdeki anas r telakkisine tam anlam yla uyan bir ba ka telakkiyi biz ilk devir Budizm'inde buluyoruz. ate : i areti sseu. sonuncul ar te kil eden muhabbet ehli muhipler ise topraktan yarat lm lard r. Ate in Mazdeizm'de de temel bir öneme haiz oldu u bilinmektedir. yelden yarat lm t r.. dönmek eklinde görülen sinsin oyunu da. Anadolu'da Sünni halk aras nda ate kültünü yans tan bu gibi uygulamalar. daha Orta Asya'da Budizm in Türkler taraf ndan kabulü esnas nda amanizm'e geçmi bulunmaktad r. su: i areti hai... Ayr ca yine Anadolu'nun pek çok yerinde dü ün. su. yogi ve sihirbazlar n n menkabelerinde birçok örne i vard r. temsilci hayvan köpek.. eski ate ayinlerinin mahiyetini kaybetmi ve folklora yerle mi bir eklinden ba ka bir ey olmamal d r. Ate Kültü Zerdü tlükte ate in temizleyicili ine ve hayat yenileyicili ine inan lmaktad r. De i ik yörelerde. ate ve rüzgardan yarat lm t r. Ayn ekilde hava ve suyu takdis edip topra a büyük bir önem veriyorlar.altinicizdiklerim. insan n dört unsurdan yarat ld na dair Bekta ilikteki inanc n. toprak: i areti siu. temsilci hayvan domuz. Ancak. Allah insanlar bu dört unsurdan yaratm t r. Dört Unsur(Anas r. . be elemandan söz edilmektedir: A aç: i areti yin. Çin de . yak lan ate lerin üstünden atlamak. Zahidler. . Havada Uçma (Levitasyon) Eliade' n belirtti ine göre tipik bir Budist inanç olan havada uçman n eski Budist evliya.a iretlerinde.. temsilci hayvan y lan. Eski Türkler ve Mo ollarda. geyik vuran avc lar n ba lar na mutlaka bir felaket gelece i inanc n n mevcudiyeti dikkati çekiyor ve bu konuda say s z olaylar naklediliyor. ilk insan n be unsurdan mürekkep oldu una dair Maniheizm'deki telakkiyi hat rlatt n da hesaba katmak mant kl olacakt r.. çevresinde raksetmek. zamanlar nda. ..

aynen K z lba Türkler ve Kürtlerde de geçerlidir.. Bu da l mda. öyle bir tablo ile kar la lmaktad r.Veli de . bir hükümdar ve bir velinin ölmeyip gö e yükselmesi bahis konusudur. hep bu eski inanc n ifadesidir. Ate e b çak tutmak. Her iki tip menkabenin hem Kitab Mukaddes. ete ini kumla doldurup avuç avuç denize serpti i. 48 Uzak Do u ve ran dinleriyle ilgili motif mevcuttur. Bunlar n. Bu menkabenin yine ayn yerde geçen bir benzeri Seyyid Ali Sultan için de anlat l r.Mukaddes'ten al nmad r. Toplam miktar 145 oldu una bak l rsa bunun %10 u Tabiat Kültleri.Mukaddes men eli motifin birinci. %25 i amanizm. Hac m Sultan' n ya mur sebebiyle kabaran rma geçti i anlat l r..Mukaddes yar p kar ya www. kay kç lar n muhalefeti üzerine.Mukaddes men eli motifler olmak üzere bir da l m gösterdi i ortaya ç kmaktad r. Seyyid Cemal'in o lu Asildo an bir aral k Rumeli taraf na geçmek üzere Gelibolu kar s nda bo az n kenar na gelmi tir. Filistinlilerle cenge tutu up susayan Samson'un.. . o ailenin saadet ve süreklili ine i aret say lm t r.. Rabbin emriyle yerden su ç kar p içti i hikaye olunur. kum serpilen yerlerin kara yolu haline geldi i kaydedilmektedir.. SONUÇ Menak bnamelerde mevcut inanç motiflerinin toplam miktar na göre bir s ralama yap lacak olursa. Yaln z bu defa ad geçenin. .Hac Bekta ..com 20 . Bir menkabesine göre de. Böyle bir genel grupland rma. Aksi halde nispet büyüklü üne göre yap lacak bir s ralamada % 32'lik bir hisse ile Kitab.. Menak b. Oca n sönsün gibi dua ve beddualar. lkinde. ate in ölümüne sebep olacaklar için u ursuzluk getirdi ine inan l r. Bizde halk aras nda em'un Gazi diye bilinen zat budur ve anlat lan hikayeleri büyük ço unlu uyla Kitab. 27 amanist. Kitab. Tabiat kültleri ile alakal sadece 14 motife kar l k.. %33'ü Uzak Do u ve ran dinleri %32'si Kitab. Zerdü tilik. sa'n n sa olarak Allah kat na ç kt kabul edilir.Mukaddes kaynakl motifler ise 46 tanedir. K TAB-I MUKADDES KAYNAKLI NANÇ MOT FLER slamiyet'te haça gerilenin Hz. Burada unu unutmamak l az m geliyor: Bütün bu inanç örneklerinde herhangi bir insan de il. bir peygamber. %25'lik bir nispetle amanist motiflerin ikinci s ray alacaklar anla l r. öteki tek men elerle daha kolay k yaslama yapabilmek için tercih edilmi tir. Bir evde oca n devaml yanmas .. Mazdeizm ve Mazdekizm gibi muhtelif dinler bulunmaktad r. hem de Kur'an.Sibirya'da ve Altaylarda ate e kar yap lmas yasak i ler. Her insan için böyle bir sonuçtan söz edilmemektedir. pis bir ey atmak yasakt r. Uzak Do u ve ran dinleri umumi bir grupland rman n ifadesidir. bir kral. Kitab. su dökmek. sa olmay p Allah taraf ndan ona benzetilen münaf k bir havari oldu u ve ölmeden önce Hz.altinicizdiklerim. Anadolu d eski Türk efsane ve masallar nda yerden veya kayadan su ç karma motifinin bulunmamas bunun eski Türk inançlar yla alakas olmad n göstermeye yeter. tam susuzluktan ölece i s rada. as l manas bugün kaybolmakla beraber. Oysa bu % 33'lük pay n içinde Budizm.Kerim'de örne ini bulabiliyoruz. "Oca n yans n". Maniheizm.

. Umumi s ralama göz önüne al nd nda Türk heterodoksisinin unsurlar n te kil eden slam öncesi inançlar n Bekta i menak bnamelerindeki a rl k noktas n n amanizm de il..altinicizdiklerim.motiflerinin propaganda için bu kadar rahat kullan lmas nda kanaatimizce bir k sm n n slami inançlarda da mevcut olmas n n pay n bilhassa zikretmelidir.com 21 . . www. Budizm ile Maniheizm ve daha sonra öteki ran dinlerinin meydana getirdi i grup oldu u aç a ç kmaktad r.. di erlerinde bu konuda tek sat r dahi bulunmamas alt çizilecek bir husustur. Bu vesileyle Anadolu Türk heterodoksisine vücut veren ana faktörün iilik de il slam öncesi dinlerden kalan inançlar oldu u da aç k bir surette belirlenmi bulunmaktad r. Hz.. Ali ve On iki mam kültünden ba ka herhangi bir motife rastlanmamas . . Nitekim 46 motifin en az yar s slami gelenekte de mevcuttur. iili e ait motiflerin biraz zay f kal dikkati çekiyor.