You are on page 1of 171

Rza Zelyut _ Dersim syanlar ve Seit Rza Gerei Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.

com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek

gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir." Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@kitapsevenler.com veya kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. TRKYE Beyazay Dernei www.kitapsevenler.org www.kitapsevenler.com e-posta: kitapsevenler@kitapsevenler.com kitapsevenler@gmail.com Tarayan: Cem Kandemir Rza Zelyut _ Dersim syanlar ve Seit Rza Gerei DERSM SYANLARI SEYT RIZA RIZA ZELYUT GERE

Dnyann hzla yeni bir savaa srklendii, Hatay'da atmalarn balad 1937'de; Tunceli CDersim) blgesinde balatlan, kk 19SO'deki Kokr ayaklanmasna kadar uzanan isyann sebebi neydi? (Rza Zety metinde) O projenin arkasnda hangi Krt/Krdistanc rgtler vard? Seyit Rza kimdi; isyanlarn Alevilikle ilgisi bulunuyor muydu? Tunceli'nin kltrel kimlii neydi? Dersim ayaklanmalarn; bu ayaklanmay kartanlarn ve yrtenlerin belgelerini temel alarak ve Tunceli blgesini de inceleyerek yazdk. "Dersimliler, beni dinleyin; banzda bir felaketin dolatn gryorum." 1916- Hac Bekta postniini, elebi Gemaiettin Efendi "Tunceli'de Alevilik eitimi de yeren okullar aalm.",

1926- Mustafa Kemal ATATRK "ngiltere Hkmeti'ne, Trk hkmeti; Dersim blgesine girmeye kalkmtr, t...) Krtler, bu olay karsnda silaha sarldlar. Ben ve yurttalarm Trk ordusunu baarszla urattk." 1937- Dersim Generali Seyit Rza "Ben Trk ordusuna tek kurun atmadm" , Seyit Rza (Yakalandktan sonra] "ntikam!.. Krdistan denilen ykk anayurdun kurtarlmas iin. ntikam!... Krt diyarnda uluyan srtlan ve akallar rknn (Trk'n) pis vcutlarndan Krt vatann temizlemek iin." Dersimli Baytar Nuri (Seyit Rza'nn akl hocas) "Ankara hkmeti, Dersim blgesindeki Krt airetlerinin yeni bir gerici ayaklanmasn bastrmakla urayor. Bugn Kemalist hkmetin enerjik reformlar yznden, kendi iktidarlarn tehdit altnda hisseden feodal unsurlarn mitsiz bir direnii ile kar karya bulunuyoruz." 29 Temmuz 1937 tarihli Komntern'in yayn organ Rundschau gt 9786054125296 16 TL kr'pto 2 I DERSM SYANLARI VE SEYT RZA GERE

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Aratrma&nceleme Dizisi: 19 Genel Yayn Nu: 26 ZGEM

Yayn Ynetmeni Sayfa Dzenlemesi Dzelti Kapak Bask Sat ve Datm mit IKRIKI Burak YALIN Mustafa KELLEROLU Repro Karizma BRC Matbaas Hakan MERMCOLU 1., 2., 3. ve 4.Bask: Nisan 2010 KRPTO KTAPLAR Ziya Gkalp Cad. Kltr Mah. el Sokak 6/4 Kzlay - ankaya - Ankara Tel: (312) 432 1923 I Faks: (312) 432 1933 web:www.kriptokitaplar.com I e-posta:kripto@kriptokitaplar.eom k rtr pto Kitabn tm yayn haklar KRPTO KTAPLAR'a aittir. Ankara - Trkiye'de baslmtr. Y.S. Nu: 11826 KRPTO KTAPLAR, Kripto Bas.Yay.Da.Et.Dan.Org.San.Tic.Ltd.ti. Markasdr. Copyright 2010, KRPTO KTAPLAR Publishing House Yazar Rza Zelyut, 13.04.1948'de Tokat/Niksar'n Ormanck Kynde dodu. 1970'de Trabzon Eitim Enstits'n Trke retmeni olarak bitirdi. Yaz yaamna 1967'de yk ile giren Rza Zelyut'un bu almalar Ky, Hisar, Eflatun, Gney, Yelken, Trk Dili, Varlk, yk, Yansma gibi dergilerde yaymland. Daha sonra aratrmaya ynelen yazar, 1973 ylnda Trk Dil Kurumu'nun Cumhuriyet'in 50. Yl nedeniyle dzenledii "Trkiye'nin Kalknmasnda Cumhuriyet'in Rol" konulu yarmada birinci oldu. 1976 ylnda Hac Bekta Veli nceleme Ya-rmas'nda ikinci olan yazar, bu arada bilimkurgu trnde ocuk romanlar da yazd.

Yazarn 1978 ylnda yazd ve Kzldere olayn anlatt destan tr kitab, 1980 darbesinden sonra su sayld ve kendisi stanbul Skynetim Mahkemesi'nde yargland. 18 ay 14 gn hapse mahkm edilen Rza Zelyut bu cezasn hapis ve 4 aylk srgnle tamamlad. 1983 ylnda Hrriyet Gazetesi'ne giren yazar buradan 1991'de ayrld. Yurt iinde ve yurt dnda Alevi toplumunun rgtlenmesi iin alan Rza Zelyut, Nefes Dergi-si'nin yaymnda danmanlk yapt ve 1996'da Cem Dergisi'nin yeni biimde yaymn balatt. 1994 ylnda Akam Gazetesi'ne ISBN: 978-605-4125-29-6 4 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ke yazar olarak giren Rza Zelyut, bu grevini halen Gne Gazetesi'nde srdrmektedir. Rza Zelyut'un bir kitap hacmindeki yklerinden baka 3 ocuk roman bulunuyor. Yaymlanm dier kitaplar unlardr: Halk iirinde Gerekilik, Osmanl'da Kar Dnce ve dam Edilenler, Halk iirinde Bakaldr, z Kaynaklarna Gre Alevilik, Aleviler Ne Yapmal?, Alevilerde Mizah, Muaviye'den Erbakan'a Din ve Siyaset; TRK KML "Yabanc Kaynaklara Gre", Kripto Kitaplar, Ankara: 2009 TRK ALEVL, "Anadolu Aleviliinin Kltrel Kkeni" Kripto Kitaplar, Ankara: 2009 Yazarn Trk kltr ile ilgili yaymlanm birok makalesi ve bildirileri de bulunmaktadr. NDEKLER TARH BR KONUYA GNCEL NSZ 11 BRNC BLM DERSMN DEMOGRAFK YAPISI 13 Dersim smi Nereden Geliyor? 13 DERSM ARETLER 14 Kzlba Airetler 18 Airetler Aras Sava 19 JANDARMA RAPORUNA GRE DERSM ADININ ANLAMI DER GRELERE GRE DERSM ADININ ANLAMI DERSM BLGESNDEK SARI KRTLERN TRKL 1930'LARDAK DERSMN NFUSU VE ETNK YAPISI "EKRAD" TERMMNN SOSYOLOJK TANIMI 30 BLGENN CORAF ZELLKLER 37 "KRDSTAN" TERMNN TARF 42 6 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE DOU ANADOLU'NUN KADERN BELRLEYEN TARHSEL SRE 49 KRTLERN ALEVLERE KARI KULLANILMASI 54 Hamidiye Alaylar 58 Krtleen Baz Trk Boylar 61 DERSMN KLTRN OLUTURAN KMLK YAPISI VE NANILAR 63 Mezar Talarnda Trk Damgalar 64 Kk Trk Yemini Dersim'de 71 elebi Cemalettin ve Dersim 73 Trklerde Ejder (Evren) nan 80 Ylan Nereden kt? 83 Trk Ozan Krt Alier 85 Krtletirme Yalanlar 89 BLGENN KLTREL KMLYLE LGL

21 22 25 28

80 YIL NCE SAPTANANLAR 92 Horasanl-Kureyanl 95 Koresin Aireti 95 Dersim'in Fesatlar Bile "Horasanlyz" Diyorlar Dilenme ve Aforoz 100 Yryen Duvar 103 Dzgn Baba 105 Bir ki Efsane Daha 107 frkten Dispansere 108

96

RIZA ZELYUT I 7 CEM TREN 111 100 Yl nce de Ayn Biimdeydi 115 Her ey Trk i 119 Ali Allahlik 120 Krtlerde Cem Yoktur 123 Ocak Gelenei 126 KNC BLM DERSM SYANLARININ PERDE ARKASI VE LK KRT RGTLER 129 1 - KRDSTAN TEAL CEMYET 132 Krdistan Teali Cemiyeti'nin craat; Mustafa Kemal'e Suikast... 137 Suikast, Hkmetin Tertibi 142 Olayn Krtlk Boyutu 146 Mustafa Kemal ve Krtler 151 2 - TEKLT-ITMAYYE 158 3 - NGLZ MUHPLER CEMYET 158 4 - KRT TEAVN VE TERAKK CEMYET 160 5-HEV RGT 162 6 - AZAD RGT 163 7 - HOYBUN CEMYET 166 6 8 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 8 - DEVRMC DOU KLTR OCAKLARI 176 1930'LARIN KRTLERNN DNYA GR 179 ERMEN-KRT BRL 182 EYH SAT SYANI 187 syann Nitelii 193 Komnistler eyh Sait syann Nasl Yorumladlar? 197 SON KRT RGT PKK 206 NC BLM DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE... 213 SYANLAR NCES DERSM'DEK DURUM 213 Dersim, Tunceli Oluyor 221 Celal Bayar'm Raporu 222 SYANLAR NEDEN, NASIL BALADI? 227 KO KIRI AYAKLANMASI 229 Ankara Hkmetini Tehdit 236 Saldr Balyor 238 SEYT RIZA'NIN KML VE KL 250 Asl "Trk" Olan, "Krtlk" Adna Ayaklanan Bunun Yan Sra "Arapl" da Kabul Eden Lider 251 SEYT RIZA TRK'T 256 RIZAZELYUT I 9 SEYT RIZA'NIN BLGEDEK ETKS 259 KO KIRI SYANI'NDA SEYT RIZA'NIN ROL EYH SAT SYANI'NDA SEYT RIZA'NIN ROL ARI SYANI'NINDA SEYT RIZA'NIN TUTUMU ATATRK'N SEYT RIZA'YA GNDERD EL Semah Dnlyor 281 Devlet Sz Veriyor 285

266 272 274 277

Vali Ali Cemal Bardak'mn Raporu 286 Haydutlua Lider 290 GENERAL ALPDOAN VE SEYT RIZA 291 DERSM SYANI NCES DEREBEYLERNN HALKA YAPTII KARI PROPAGANDA 294 DERSM SYANI NASIL BALADI? 295 SEYT RIZA NGLTERE'DEN YARDIM STYOR 301 KARIDEVRMC HAREKET YENLYOR 306 SEYT RIZA NASIL YAKALANDI? 309 MAHKEMEDEK SEYT RIZA 313 DDANAMEDEK SEYT RIZA 320 1938 HAREKTI NEDEN YAPILDI? 326 Halk Uyarld 333 YABANCI BASINDA SYAN 337 KOMNSTLER DERSM SYANINI NASIL DEERLENDRD? KEMALST AYDINLARIN GZYLE DERSM SYANI 346 SYANLARA KARI DEVRMC TRK HKMET 354 10 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Dnya Faizmin Tehdidi Altnda 360 SYANLARDA KA K LD? 366 Dersim Halkm Hep Kullandlar 370 EK -1 373 EK -II 376 KAYNAKA 381 FOTORAF ALBM 385

341

TARH BR KONUYA GNCEL NSZ "Biz, daima hakikat arayan ve onu bulduka ve bulduumuza kani olduka, ifadeye cret gsteren adamlar olmalyz. Tarih yazmak; tarih yapmak kadar mhimdir. Yazan, yapana sadk kalmasa; deimeyen hakikat, insanl artacak bir mahiyet alr." Mustafa Kemal Atatrk 16 Austos 1931 Trkiye'de Krdistan isimli bir devlet kurmak hayaliyle harekete geen PKK'nn, stlendii misyonu inatla srdrmeye alt blgelerden birisi de Tunceli'dir. Eski ismi Dersim olan Tunceli ile ilgili olarak 2009 ylnda yaanan tartmalar; Trkiye'ye farkl bir yn vermeye alan siyasi odaklamay da ortaya koymutur. CHP Genel Bakan Yardmcs Onur ymen'in, AKP hkmetini eletirirken kulland, "Dersim'de analar alamad m!" sz ele alnarak i siyaset yeniden kurgulanmak istenmitir. ktidar partisi AKP; Dersim isyann sahiplenip buradan CHP'ye vurmaya abalam, iktidara destek verdii sylenen Glen ekibi ve bunlara bal basn, yayn organlarda ayn ynde yayn yapmlardr. Krt/Krdistanc kadro ise konuyu Avrupa platformlarna bile tamtr. Bunlara; Cumhuriyet rejiminin mrn tamamlad iddiasndaki liberal demokrat takm da candan destek vermitir. Yetmemi gibi Alevi rgtlerinden birisi olan Alevi Bektai Fede-rasyonu'nun bakan da ayn ittifaka dahil olmu, hatta yeni parti 12 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE

kurmaya bile kalkmtr. Tunceli kkenli bir kesim de, PKK ideolojisine uygun biimde bu cephede yer alp CHP zerinden cumhuriyete vurmaya abalamt. ok farkl gzken ama zleri bir olan bu ekibin iddiasna gre, 1937'de Dersim'de ayaklanan Seyit Rza masum ve mazlum birisiydi. O; Alevilerin hakkn savunmutu. Aslnda orada ayaklanma da olmamt da bunu devletiler uydurmutu. Bu yzden Trkiye Cumhuriyeti'nin Dersim'e ordu gnderip insanlar ldrtmesi bir soykrm idi (!). Bu rgtlenme arkasna Avrupa Parlamentosu'nu da alarak Trkiye'yi sktrma harektn bir yl ncesinden balatmt bile: Avrupa Parlamentosu(AP) himayesinde birincisi 13 Kasm 2008'de "Dersim Soykrm Konferans"

dzenlenmiti. Bu konferansn amac dzenleyenler tarafndan, "Ermeni, Sryani, Pontus Rumla-r'na kar 'soykrm' suu ileyen Trkiye'nin sular listesine yeni bir insanlk suu daha ekleniyor: 'Dersim Soykrm'" biiminde aklanmt. Brksel'deki bu soykrm toplantsnn ikincisi de 19 Kasm 2009'da yaplarak Trkiye'nin tam bir soykrmc lke gibi gsterilmesi abalar uluslararas bir sisteme balanyordu. Bylece; Dersim halkn 1937'de Krdistan hayaliyle ve derebeylik karlarn korumak amacyla ayaklandrp ordunun karsna dikenler aklanyordu. Krtlerle ve KrdistanTa ilgisi olmayan Tunceli blgesi de blc projenin bir paras yaplmak isteniyordu. Acaba, gerek neredeydi? te bu aratrma; Dersim gereini, Seyit Rza'nm olaylar iindeki yerini belgelere dayanarak ortaya koymak zere hazrland. Yntemimiz de Mustafa Kemal'in yukarda dile getirdii yol oldu. Okuyun; Dersim'de o gariban halkn analarn alatanlarn aslnda kimler olduunu greceksiniz. BRNC BLM DERSMN DEMOGRAFK YAPISI Dersim smi Nereden Geliyor? Dersim szc, bugn; Tunceli ilinin eski ad olarak bilinmektedir. Bu haliyle de Dersim; corafi bir terim gibi durmaktadr. Elbette belli bir corafyada meydana gelmi tarihsel/toplumsal olaylar da kucaklamas nedeniyle, Dersim szc tarihsel/siyasal bir anlam da tamaktadr. Cumhuriyet dneminde kurulan imdiki Tunceli ehri ile Dersim'in tarihsel ve siyasal ba bulunmamaktadr. Dersim szcnn nereden geldiine ilikin deiik varsaymlarla karlayoruz. Bunlardan en ok bilineni de Dersim'in Farsa tamlama bir szck "dersim" (gm kap) anlamna geldii yolundaki iddiadr. Bu aklama bir tr yaktrma gibi durmaktadr ve daha ok sonradan bulunmu bir aklama yolu gibi gzkmektedir. 16. yzyln sonlarnda, blge hakknda ayrntl aklamalar yapan eref Han; Dersim'den hi sz etmemektedir. Bu da Dersim isminin ok sonralar blge ismi haline geldiini gstermektedir. 14 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 15

RIZAZELYUT

1935 ylnda ileri Bakan kr Kaya'nn Millet Meclisi'ndeki konumasnda dile getirdii u gr de bunu dorulamaktadr: "Dersim eski zamanlarda muayyen bir mntkaya verilmi bir isim deildir.1 Sonraki dnemlerde, Dersim ile ilgili belgeler, daha ok buradaki airetlerle ilikili olarak karmza kmaktadr. Bunlar incelediimizde de Dersim kelimesinin corafi bir terim deil bir airetin ad olduunu grmekteyiz. 18. yzyl Osmanl arivlerinde bulunan bu belgelerden bir ksmn uzman Ahmet Hazerfen okumu ve Cemal ener de "Osmanl Belgelerinde Dersim Tarihi" ve "Osmanlca-Trke 50 Adet Orijinal Belge" ad altnda yaynlamtr. DERSM ARETLER 1732 tarihli hatt- hmayunda (fermanda) Dersim ismini, airet ad olarak, "Dersimli=Dersiml" biiminde grmekteyiz. lgili blm gnmzn diliyle yledir: "arsancak (Akpazar) kazasnda oturanlardan Karaorlu Elhac Osman; sarayma dileke verip bu ilede bulunan eyh Hasanl ve Dersimli ekyas, teden beri blgedeki halk, kyly, iiyi soymakta, yoksullarn mallarn ve erzakn yamalamakta, oluk ocuklarn almakta, esir etmektedir, bunu gelenek edinmilerdir; demitir, i...)"2 1745 tarihli fermanda, eyh Hasanlu (Hasanl)

ve Dersimli taifesinin Ki kazas evresinde yaadklar dile getiriliyor. Burada "eyh Hasanl ve Dersimli demekle tannan..." denilerek Dersimli szcnn eyh Hasanl gibi bir kabile (taife/topluluk) ad olduu vurgulanm oluyor. 1751 tarihli dilekede; Dersimli ve eyh Hasanl airetlerinden yaknma ok daha iddetli biimde dile getiriliyor. Keban'daki bakr madeninin ilenmesi iin gerekli olan kmrn elde edilmesi iin arsancak (Akpazar) dalarma (aalara/amlara) ihtiya olduu, buradaki yoksul halkn zulm ve soygundan korunmas gerektii belirtildikten sonra deniliyor ki: "teden beri ekyala alkn olan eyh Hasanl ve Dersimli taifesinin zararlarnn nlenmesi iin daha nceden birok dileke verilmiti. Bunlar, eski huylarndan vazgemedikleri gibi imdi isyanlar ve haydutluklar daha da artt. arsancak'n 13 kynn mallar ve eyalar bu taife tarafndan alnp yamaland. Kyler batanbaa ykld, imdi oralarda bayku tyor. Bu taifenin zararlarn nlemek, yamaladklar mallan geri almak iin (...)"3 1782 tarihli fermanda, yine bu airetlerin evre halkna ok zarar verdikleri belirtilerek sk nlem alnmas isteniyor. Bu fermanda; eyh Hasanl, Dersimli airetlerinin yan sra Gvenl (=Gvenli) airetinden de sz ediliyor. 1780 tarihli fermanda, ekya gsterilen airetler arasna Kokr, Gerne, Grn, adanlu, Greli, B&naml, Zirganl, akulu gibi airetler dahil ediliyor. Bunlarn dalardaki dier airetlerle birleerek evreye ok zarar verdikleri, kadnlarn rzna bile getikleri dile getiriliyor.4

1 2 3 4 16

TBMM Zabt Ceridesi, Devre 5, Cilt 7 "Osmanl Belgelerinde Dersim Tarihi", s. 28 Osmanl Belgelerinde..., s.52 Osmanl Belgelerinde..., s.90

I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 1787 tarihli belgede, bunlarn yan sra bu kez Dek aireti devreye giriyor. Dersimli ismi ile anlan airetin yaad yer ile ilgili olarak da bu fermanlarda bilgi paralar bulunuyor. 1732'de eyh Hasanl ve Dersimli airetleri arsancak (Akpazar) kazas dahilinde gs-teriliyorlar. Elbette ki bu blgenin dalk blgesinde bulunmaktadrlar. 1745 tarihli yazda ise bu iki kabilenin Ki kazas reayasndan olduu yazlyor. (Age, s.50) Sonrasndaki belgede bunlar arsancak ekyalar olarak grmekteyiz. 1782 tarihli belgede; Gvenli aireti ile birlikte eyh Hasanl ve Dersimli airetini Dek, Etrik ve Ovack denilen blgede oturuyor grmekteyiz. 1780 tarihli belgede de eyh Hasanl, Dersimli, Gvenli airetlerinin Dik ve Ovack blgelerinde bulunduu belirtiliyor. Bunlara Kokr, Kerne, adili, Greli (Sonrasnda Kureyli?...), Benaml, Bazgeli (Bazgel) gibi airetlerin katlmasyla; Gmhane, Erzincan, Kuruay, Kemah, Gercanis, emikezek, Ein ve Erzincan'n yamaland ikayet ediliyor. Blge halkndan yollanan dilekelerde, Dersimli airetinin Ovack mntkasnda bulunduu bildiriliyor.5 1780 tarihli belgede biraz daha ayrnt bulunmaktadr. Acmaszca insan ldren, melun, namus kirleten gibi gsterilen ekyadan, Dersimli, Baziler ve Bektalar; zik Da etrafnda sakin gsteriliyorlar. zik Da'nm Tazik szcne benzemesi dikkat ekicidir. Bunun zbek ile de ilgisi kurulabilir ki o zaman kastedilen blge Tacik Da olmaktadr. RIZAZELYUT I 17 Yukardaki bilgiler gstermektedir ki eyh Hasanllar gibi Dersimliler de bir airettir. Bunlar birbirleriyle komu olarak yaamaktadrlar ve tam bir ibirlii halinde bulunmaktadrlar.

Zaten sonraki dnemde yaplan almalarda, Ali Kemal'in Erzincan Tarihi ve M. erif Frat'n Dou lleri ve Varto Tarihi gibi aratrmalar dikkate alnarak saylar 126'y bulan Dersim airetlerinin byk blmnn bu iki koldan ortaya kt biiminde bir deerlendirme bulunmaktadr.6 Belgeler; iki kabilenin blgedeki en etkili kabileler olduunu aka gsteriyor. eyh Hasanllar, 1802 ylnda bakente (stanbul) yolladklar dilekede, emikezek'den Mercan Boaz yoluyla Erzincan'a kadar olan yollarn gvenliini salayacaklarn ve bylece hem kmr elde edenlerin hem de yolcularn rahat edeceini bildiriyorlar ve padiahtan yetki istiyorlar. Fermanlarda ve dilekelerde Dersimli airetinin bulunduu yerin deiik deiik gsterilmi olmas gayet doaldr. nk; bunlar gebe airetlerdir. Devlet takibinden kurtulmak iin gebe yaamak ve dalk alanlarda bulunmak zorundadrlar. 19. yzyln ortalarndaki Dersim airetleri bu 2 koldan oluuyordu: "eyh Hasanllar 1. Seyidanl Maksud (Kav) Ua Lain Ua Kalan Ko Ua Ferhat Ua Arslan Ua 2.eyh Hasanl Karaball Bezkar Ua Abbasanlar am Ua Krganl 3 Osmanl Belgelerinde..., s.80 Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 101 18 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 19

RIZA ZELYUT

Dersimliler Pilvenk adili Bahtiyar Yusufanl eyh Mehmedanl Kureyanl Karsanl arikli (arek/arekli) Alanl eyhanl Hranl (Hayranl) Balabanl Lolanl Sur Ua(ibanl) Haydaranl Arili"7 zolu Dersim corafyasnda u byk boylardan da Ouz kimlikli topluluklar bulunuyordu. Bunlar; Karakoyunlular; Akkoyunlular, Boz Ulus Trkmenleri, Aaeri, Yva, avundur, epni, Der, Eymr.8 Kzlba Airetler Osmanl belgelerinde Dersimli ve eyh Hasanl airetleri Kzlba olarak gsterilmektedir ve lanetlenmektedir. 1733 tarihli belgede unlar syleniyor: "arsancak ve Ki taraflarnda oturan soysuz ekyadan Dersimli ve eyh Hasanl Rafz mezhebinden olduklarndan, Hz. Ebu Bekir'in kz Aye'ye iftira edip halifenin (Ebu Bekir, mer, Osman) halifeliini kabul etmiyorlar ve 7 "Zazalar ve Trklk", s. 101 8 Zazalar ve Trklk, s. 89 Peygamberimizin baz yaknlarna da svyorlar. Bunlarn kadnlar da ayn sapk inan zerinedir."9 Bilindii zere; Rafz, tarih iinde Alevileri ifade eden bir terim olarak Snnilerce kullanlmtr. Anadolu'da ise bu terimle Kzlba Trkler anlatlmtr. Ebussuud Efendi fetvalar incelendiinde de Kzlba Trklerin 16. yzylda tam byle suland grlecektir.

1787 tarihli belgede, ele geirilen bu ekya elebalarmn ldrlmeleri istenirken; sebep olarak bunlarn Ebu Bekir, mer ve Osman'a svmeleri de ayrca dile getirilmektedir. Hi kukusuz ki resm devlet belgelerinde adlar anlan bu iki airetle ibirlii yaparak yama olaylarna karan dier airetler de Kzlba inancndan idiler. Airetler Aras Sava Dersim airetleri; sadece evredeki dier kyleri basp yamalamakla kalmyorlar; birbirleriyle de srekli dvyorlard. Bu kavgada elbette ki reislerin emrindeki sradan insanlar telef oluyorlard. Yzyllarca eskiye uzanan bu airet kavgalar; 1925'te btn iddetiyle devam ediyordu. Dersim'in kara talihi olan bu airetlerden hangi airetin hangi airetle kavgal olduunu u liste gsteriyor: "adll aireti, Kureyan aireti ile Hormik aireti, Anl aireti ile, Karsan aireti, btn komularyla, Haydaranl aireti, Anl ve eyhasan airetleri ile, 9 "Osmanl Belgelerinde Dersim Tarihi", s. 38 20 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Anl iareti, Hormik, Kureyan ve Haydaranl airetleri ile, Kureyan aireti, adll ve Anl airetleri ile Lolan aireti, Demenan aireti ile, Bahtiyar aireti, Yukar Abbas ve Lain airetleri ile, Ko ua iareti, am Ua'ndan baka btn airetlerle, Aa Abbas aireti Pilvank aireti ile, Yukar Abbas aireti Krgn, Kalan, Demenan ve Bahtiyar airetleri ile, Yukar Karaball aireti, Kalan aireti ile, Lain Ua aireti, Bahtiyar Ua aireti ile, Ferhat Ua aireti, Ko Ua aireti ile, Krgan aireti, Yukar Abbas Ua aireti ile, Pilvank aireti btn komular ile, Aa Karaball iareti Ko Ua ve am Ua airetleri ile, am Ua aireti Aa Karaball aireti ile, Kalan aireti Yukar Abbas ve Yukar Karaball airetleri ile, Maksut Ua aireti, Aslan Ua aireti ile, Aslan Ua aireti Maksut Ua aireti ile geleneksel dmandrlar Hkmet sicilinde toptan birok isyanlar olan bu kalabalktan yalnz eyh Memedan aireti ile Beyt ve Bezger Uaklar bu listede gzkmez."10 Elbette ki bu atmada, Dersim'in sradan insanlar asker gibi kullanlyorlar; ldrlyorlar, ldryorlard. RIZA ZELYUT I 21 JANDARMA RAPORUNA GRE DERSM ADININ ANLAMI Dersim hakkndaki Jandarma Genel Komutanl Rapo-ru'nda, 1930 balarnda, Dersim terimi ile ilgili olarak yle denilmekte: "Dersim adna gelince, bu adn menei hakknda imdiye kadar sarih bir malumata tesadf edilemedi. Yalnz Dersimanl airetine izafeten verilmi olduu hakknda bir rivayet vardr."11 Sz konusu raporda; blgede gm bulunuyor idiyse, burada alanlara ran dili hkimiyeti devrinde Dersimanl ad verilmi olabilecei ihtimali belirtilmektedir. Jandarma raporunu hazrlayanlar; Dersim isminin, eski Trkler tarafndan bir tr totem kabul edilen som bal ile balants olabileceini de belirtiyorlar. Dersom'un (gm gibi balk) zamanla Dersim biimini ald bir ihtimal olarak vurgulanyor. Blgenin ortalarnda Sin isimli kyn bulunmas ile Akad ilah Sin arasnda balant olabilecei de ne srlyor. Dersin, Der-sun biimlerine vurgu yaplyor. Munzur dalarnn Toros dalarnn devam olduu, burann ilk adnn Toros olabilecei, blgede yaayanlara da Torosman denilebilecei ve bunun bozulan biiminin Dersim'e dnebilecei de dile getiriliyor. Ayrca blgedeki Harzem kkenlilerin kendilerini "Bersim" ad ile andklar ve bunun zamanla "Dersim" olabilecei de ileri srlyor.

10 "Derebeyi ve Dersim", s. 28. 11 Jandarma Genel komutanl Raporu, "Dersim", s. 11

22 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE DER GRELERE GRE DERSM ADININ ANLAMI Dersim olaylarm Krt bir yaklamla anlatan ve yorumlayan ve Baytar Nuri olarak nlenen Dersimli Nuri ise Dersim ismi konusunda unu yazmtr: "Krtlerden bir ksm "der" kap, "sim" gm olduu iin Dersim kelimesini Gm Kap diye tabir ederler. Milattan alt asr nce, Yunan tarih ve corafyaclarnn Dersim havalisine Daranis adn verdikleri malum olduu gibi, Dara'nm Bistn kitabelerinde bu havaliye Zuza ad verilmi olmas ve Zuza tabirinin Dersim ve havalisinde konuulan Krte leheye alem olan Zaza kelimesine benzemesi dikkat eker."12 Tuncelili aratrmac Ali Kaya da bu aklamay tekrarlamaktadr. O da Yunan tarihi ve corafyaclarn Dersim yresine "Daranis" adn verdiklerini; Anadolu'ya ilikin en eski adlarn banda "Daiaini" isminin geldiini belirtir.13 Aratrmac Kaya; bu blgeye Daranalis adnn verilmesinin de M 519'da buralarn Pers Kral 1. Dara tarafndan fethedilmesine balanmas gerektiini vurgular. Ali Kaya; Dersim szc ile ilgili olarak farkl bir savla ortaya kmaktadr: "Dersim adnn kkeni, Hazar Denizi'nin RIZAZELYUT I 23 gneyindeki Deylem blgesinde yaantlarn srdren Deylemlilere kadar uzanmaktadr."14 Bu iddiaya gre, Hazar Denizi'nin gneyindeki Deylemliler, Mool basksndan kaarak Dersim blgesine snmlardr ve kendi adlarn da blgeye egemen klmlardr. Bu yaklama gre; Dersim'in asl Deylem'e dayanmaktadr. Dersimlilerin kkenini de Deylemlilere balayan Ali Kaya; Deylem'de ve Tunceli'de yapt dil almalar ile Gileki-Dmiliki (Zazaca) ve Krte'yi karlatrarak bu savn bir temele oturtmaya abalamtr. Ali Kaya; Tunceli, Elaz, Sivas, Bingl, Diyarbakr'n bu blgelere yakn hatlarnda konuulan Zazaca (Dimilice) ile Krte'nin ilgisi bulunmadm da aratrmasyla ortaya koymutur.15 Dersim isyanlarn PKK izgisinde Krt/Krdistanc bir anlayla yorumlayan M. Kalman Dersim ismini aklarken yle diyor: "Dersim; gemite corafi bir blgenin adyd. Uzun yllarca da byle adlandrld. (...)Dersim isminin nereden geldii konusunda bir netlik yok. ounlukla 'sim'den (gm) kaynakland ileri srlmektedir. Dersim (Desim) ismi, bir airet isminden kaynaklanm olabilecei gibi airetler st konfederasyonun ad da olabilir."16

12 13 14 15 16

"Krdistatt Tarihinde Dersim", s. 1 "Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 15 Balangcndan Gnmze..., s. 16 Balangcndan Gnmze..., s. 51 "Belge ve Tanklaryla Dersim Direnileri", s. 13

24

I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Burada yer alan, Dersim isminin gemite bir blgenin ad olduu iddiasnn belgesi yoktur. Bu ismin; yukarda verdiimiz belgelerde geen Dersiml aireti ile balantl olduu da bir gerektir. Bu airet, sonraki dnemde 17-18 airete ayrlarak bymtr. Yani; Dersimli aireti blgeye adn vererek dier 18 airet iinde bir tr kaybolmutur ama bu isim Osmanl kaytlarna girerek resmiyet kazanmtr. Nasl ki 550'lerde Moolistan'da Kk Trk mparatorlu-u'nun temelini atan ve ad Trk olan aile; 200 sene sonra tarihe karm ama dier Trk halklarna bu ismi ortak ad olarak vermise; Dersimli airetinin de blgeye adn verdiini ve dallara ayrlarak ortadan kalktm iddia etmek mmkn gzkmektedir.

Ali Rza zdemir'in, "Zazalar ve Trklk" adl aratrmasnda; Dersimli ve eyh Hasanl airetleri; 24'er boydan olumu gsterilmektedir. Bylece Ouz boylarnn yaplanmasnn kk bir rneinin Dersim'de ortaya kt anlalmaktadr. Nasl ki Ouzlar 24 byk boydan oluuyorlar ve "i Ouz- d Ouz" (Bozoklar- Oklar) diye iki ana kmeye ayrlyorlarsa; Tunceli blgesindeki airetler de byle konumlanm gzkmektedirler. Ayn almada, Zaza topluluunun etnik kkeni deiik varsaymlar dikkate alnarak incelenmitir. Varlan sonu da bunlarn Kpak (Kuman) rlkl Trk boylar olduu ynndedir. 17 Blgede grlen beyaz tenli, yeil gzl kumral insan tipi de buna kant olarak sunulmaktadr. RIZAZELYUT I 25 DERSM BLGESNDEK SARI KRTLERN TRKL Krtler; rani tiplidirler ve esmerdirler. Halbuki onlarla i ie yaayan ve Sar Krtler olarak bilinen bir baka insan tipi daha vardr. Kuman (sar insan) ve Kfsak /Kfak/Kpak (Sar Saka) diye adlandrlan Trk halklar Hazar'dan Karpatlar'a kadar uzanan blgede M. 700. yzyldan itibaren egemen idiler. skitler (Skidi/Skif, Saka/Sak) de denilen halkn Trk kimlikli olduunu bugn tarih bilimi ortaya koymutur. Zaten til-Ural hattnda; Trk varlnn M 3.-2. binlere kadar uzandn da Rus tarihiler tespit etmi bulunuyorlar.18 Kadnlarn da sava (Amazon) olduu Saka Trklerinin Kafkaslar zerinden Dou Anadolu ve Suriye hattna kadar indiklerini kazlar gsteriyor. anlurfa'da son yaplan kazlarda elde edilen seramikler, bunun kantdr. Haleplibahe'de inaat kazs srasnda ele geirilen bu mozaikler, at stnde sava kadn tasviri vardr. Bu kadn; Grek tipi deil Trk tipi giyinen kadndr. Banda brk bulunan bu sava kadn, tarihte Amazon diye bilinen sava kadnn en temiz rneidir. Seramik, M, 4.-3. yzyla tarihlendirilmektedir. Zaten, sadece Bat Trkleri deil, Dou Trkleri iinde de kara ve san kabileler i ie yaamaktadr. Uygurlar (Tokuz Guz/Ouz) kabileleri sar ve kara diye ikiye ayrlmtr. Araplarn Orta Asya'ya girmesi srecinde onlara direnen Trgi Kaanlar da sar ve kara kabilelere hkmediyorlard. 840'ta Uygur

17 "Zazalar ve Trklk", s. 76 8 "Trk Kimlii", "Anayurt til-Ural" blm 26 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Devleti'ni ykan Krgzlar da beyaz tenli kzl sal bir Trk halk olarak bilinmektedir. Kpaklarm sar olduu isimlerinden anlalmaktadr. Bunlarn Ruslar tarafndan Kuman diye isimlendirildii bilinmektedir. Kumanlar, btn Orta Avrupa'da sar kimliklerini damgalamlardr. Bunlarn atalarnn sa'nn doumundan yzyllarca nce douya geldikleri anlalyor. Trklerin Asya'da imparatorluk kuran Hyung-nu halk (Hunlar) Bat'ya da sarkmlar; burada Atilla komutasnda Fransa ortasna kadar uzanp oradan da italya'ya inmilerdir. Rus tarihilerin tespitine gre; Hunlar da 395'ten itibaren Kafkasya'y kuzeyden ap bugnk Dou Anadolu zerinden geerek Suriye'ye kadar ulamlar ve buralar yllarca yamalamlardr. Prof. L. N. Gumilev'in saptamalarna gre; buralara gelen Hun-larn en byk kolu Agaeri (Agatir/Agathir) denilen soydur. Hunlar; daha ok Bizansla ibirlii yapp Perslere kar savatlar. Bylece; Perslerin Dou'ya Trk illerine almalarna da engel oldular. Bu srete Bizans devleti, Agaeri boyunun blgenin tampon alanlarna yerlemesine izin verdi. Agaeri boylar, Dou Anadolu'ya (rnein bugnk Tunceli...) ve btn Toroslar'a yayldlar. Bunlarn daha sonraki ad Tahtaclar oldu. Trklerin Gk Trk diye bilinen halk da stemi Kaan nderliinde Karadeniz hattna kadar sokulmutu. Alban Tarihi'nde verilen bilgilere gre; Kk Trklerin

bat kolundan ordular; 630 ylnda Ermenistan'a inmiler ve burada bir Pers ordusunu da yenmilerdir. zetle; Sakalar; Hunlar; Gk Trkler; Anadolu topraklarna Ouzlardan ok ok nce girmilerdir. te Batl aratrmaclarn bilinli olarak Sar Krt diye gsterdii insan tipi; M 7. yzyla kadar uzanan bir srete bu RIZAZELYUT I 27 blgeye gelen Sar Trklerdir. Batl emperyalizmin etnik yaplardan millet imal etme projesi gereince Dou Anadolu'daki bu sar Trkler; Krt nfusa dahil edilmek istenmi ve bu baarlmtr da... u ana kadar ulatmz bilgilere gre; Dersim denilince akla sadece bir ehir veya belli bir arazi ismi gelmemektedir. Dersim; ismi, Tunceli evresinin ismi olarak ancak 19. yzyldan itibaren kullanlmaya balanmtr. "Tunceli evresi, 19. yzyln ikinci yarsndan itibaren Osmanl mparatorluu'nun resm yazmalarnda youn olarak Dersim adyla anlmaya balamtr. 1847 ylnda Dersim sancann Erzurum eyaletine verilmesinden sonra 1859 ylnda yaplan yeni bir deiiklikle Harput eyaletine balanr. te bu tarihten sonra Dersim ve evresi haritalarda gsterilmeye balanmtr."19 Zaten Dersim, bir yer ad olarak ancak 1849 ylnda Osmanl kaytlarnda yer almaya balamtr.20 Grlmektedir ki Dersim isminin resm belgelerde kullanlmaya balanmas ok yeni bir olgudur. 16. yzyl belgelerinden burann ana merkezinin emikezek olduu anlalmaktadr. te yandan; Dersim blgesinin kontrol edilemeyen bir corafya olmas nedeniyle, buras Osmanl devleti tarafndan daha ok "dlanm blge" gibi grlmtr. Kendi kaderiyle ba baa braklan ve halk, blgenin derebeylerine teslim edilen 19 "Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 17 20 Tahir Sezen, "Osmanl Yer Adlar", s. 148 28 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Dersim'de devlet hukuku yerine airet hukuku; genel adalet yerine blgesel adalet hkim olmu; ekonomi de buna gre ekillendirilmitir. Buna bal olarak da blgede devlet organlarnn oluturulmas hem ge hem de zor baarlmtr. Dersim isyanlar; bu dlanm blgenin, devletin dier blgelerine eklenerek normalletirilmesine, blge egemenlerinin gsterdii derin tepkinin de izlerini tamaktadr. 1930'LARDAK DERSM'N NFUSU VE ETNK YAPISI Dersim isyanlar srasnda on binlerce insann ldrld iddia edilmekte; hatta bu rakam yz bine kadar kartlarak neredeyse o zamanki Dersim nfusunun tm bu rakama dahil edilebilmektedir. Halbuki Dersim blgesinde saylar 30'u aan (Kimi tespitlere gre 126'dan fazla olan) airetlerden ancak 6's (Yukar Abbasl, Haydaran, Bahtiyar, Kureyan, Yusufan, Demanl) isyana katlm; askerin hedefi de bunlar olmutur. Dersim nfusunun ortaya kartlmas; bu soykrm/katliam iddialarnn gereki olup olmadn da ortaya koyacaktr. Dersim'in nfusuyla ilgili ilk ciddi bilgi; "Asya Trkiyesi Muharriri" diye bilinen Vitali Genet'in 1885 ylnda verdii rakamdr. Buna gre Dersim sancanda 15.460 Mslman, 27.830 Kzlba, 12.000 Krt, 8.170 Ermeni yaamaktadr.21 Buradaki 63 bin nfusun iindeki Mslman nfus, Snni Trkleri gstermektedir. Genet'in; Krtleri ayr gstererek Kzlba saymamas zerinde nemle durulacak bir konudur. Demekki; 21 Jandarma Genel Komutartl'mn Raporu, "Dersim", s. 29 RIZAZELYUT I 29 Dersim'de 19. yzyln sonlarnda; Krtlerle Aleviler ayr ayr varlklar olarak grlmektedirler. Bu durum bile Dersim'deki Kzlba nfusun Krt olmadn anlamak iin yeterlidir.

Cumhuriyet dneminde Dersim'in nfusuyla ilgili olarak farkl ama birbirine yakn rakamlar grlmektedir. Bunun sebebi; blgenin tam olarak kontrol altna almamaydr. "2935 nfus saym Plmr de dahil olmak zere bugnk Tunceli snrlar iinde 107.732 vatandamzn yaadm tespit etmektedir. Bu nfusun 955l'i kasabalarda, 98.172'si kylerdedir. Bu 98.000 rakamnn iindeki halkn hepsinin airet rejimi altnda yaadn sanmamaldr. emikezek'in Pertek'in ksmen Hozat, Plmr ve Ovack'n bu hayattan ayrlm olan ksmlarn kardktan sonra Dersim'de, hakkna, hrriyetine ve ereflerine kavumalar urunda Cumhuriyetin byk fedakrlklarla alt insanlarn toplam, 50 bin kadar tahmin olunabilir."22 Dersim blgesini 1925 ylnda inceleyen Nait Hakk Ulu; o dnemdeki nfusu 65 bin dolaylarnda gstermektedir.23 Devletin, Dersim nfusuyla ilgili resm tespitini 1935 ylnda Dahiliye Vekili kr Kaya TBMM'de dile getirmitir. 25.12.1935 tarihli oturumda konuan ileri Bakan Kaya; "Dersim (...) sakinleri 65-70 bin nfustan ibarettir. Aslen Trk unsuruna mensup bir kitledir." diyerek nemli bir gerei vurgulamtr. 18 Haziran 1937 tarihli Tan Gazetesi ve Son Telgraf Gazetesi isyan bastrldnda, lke nfusuna 70 bin yurttan kazan22 N. Hakk Ulu, "Tunceli Medeniyete Alyor", s. 90. 23 N. Hakk Ulu, "Derebeyi ve Dersim", s. 29. 30 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE lacam yazarak 24 o dnemdeki nfus hakknda ortalama bir fikir vermektedirler. syana katlan i blgelerdeki nfusun; 60 bin dolaylarnda olduu, yukardaki bilgilerden anlalmaktadr. nk en yksek olarak 107 binle gsterilen rakam iine, Dersim blgesini evreleyen ilelerdekiler de dahildir. Bunlar kesinlikle isyann dnda kalmlardr. Gnmzn Krtleri; isyanda ldrlenlerin rakamlarn abarttklar gibi eski Krtler de Krt nfusunu abartmak eilimindedirler. 1930'larda Krt nfusunu kimileri 4,5 milyon gsterirken Krtlerden M. Emin Zeki; Krdistan Tarihi isimli eserinde, Trkiye'de ayn dnemdeki Krt nfusun 1,5 milyon olduunu yazmaktadr. Garo Sasuni'nin de kabul ettii bu rakamn gereki olduu ortadadr. Nikitin tr, Rus istihbarat eleman gibi alan yazarlar ise nfusu abartarak Krt ayrlklara meruiyet ve hakllk kazandrmak peinde olmulardr. "EKRAD" TERMMNN SOSYOLOJK TANIMI eyh Hasanl ve Dersimli airet gruplar anlatlrken; Osmanl belgelerinde "Ekrad" terimi gemektedir. Bu kelime; bu airetlerin "Krtler" olarak nitelendiini gstermektedir. Halbuki; Tunceli blgesinin tarihi ve kltr Krtlerinkinden farkl; zellikle bulunduu nokta; Krtlerin yaad alann dndadr. Krtlere ok yaknlk gsteren, hatta 1915'te yazd Krtler isimli makalede; Krtleri aka kkrtan Rus diplomat Minorski, sonradan yazd Krtlerle ilgili ayrntl makalede; RIZAZELYUT I 31 Dersim blgesinde bulunan Zazalar; kesinlikle Krtlerden ayr gstermekte ve ran kkenli saymaktadr. "20. asrda Krtler arasnda bu kavme mensup olmayan bir rani unsurun (Guran-Zaza zmresi) mevcudiyeti ortaya karlmtr."25 u saptama da ayn gerei baka biimde tekrar etmektedir: "Bugn Krtlerin byk ekseriyeti afii'dir. (...) Bununla beraber az veya ok ii vasf gsteren mfritlik, daha ziyade Krdistan'n gerek Krt olmayan ran kabileleri arasnda taraftar bulmaktadr."26 Grld zere; Minorski; Tunceli blgesindeki Zazalar Krt saymamaktadr. yleyse; Osmanl kaytlarnda; bu iki aireti anlatrken kullanlan Ekrad szcnn srr nedir? Ekrad, Arapa Krt szcnn oulunu anlatr. Onun kovulmu anlamna gelen "karrada"dan tredii iddia edilmektedir.

Dou Anadolu airetleri ile ilgili olarak grlen belgelerde; Ekrad szc, etnik bir terim olarak Krtleri ifade ettii gibi; sosyal bir terim olarak gebe yaayan blge airetlerini de anlatr. "Osmanllar da ekrad tanmlamasn konar-ger airetler iin kullanmlardr. Yavuz Selim zamannda tutulmaya balanan tahrir defterlerinde ekrat tabiri, Trk olduu kesin olan birok konar-ger Trk aireti iin kullanlmtr. Sadece birka rnek olmak zere, konar-ger Kll,

"Yakn Tarihimizde Dersim syanlar ve Gerekler", s. 134 25 26 Bkz: slam Ansiklopedisi, Krtler maddesi, 6. cilt, s. 1091 slam Ans., s. 1100

32 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Der, Avar, irmidrtl airetleri saylabilir. Konu ile ilgili olarak yazar Baki z, 'Ekrat taifesi, Osmanlca'da ko-nar-ger, henz konar-gerlii brakmam, Krtlemi Trk boylarnn addr'der."27 Bu konuyu Osmanl kaynaklarn tarayarak aratran Prof. Yusuf Halaolu, ekrad terimi ile ilgili olarak yle diyor: " Sz konusu Krt veya Ekrad kelimeleri; 'dalk alanda yaayan insan' anlamna geliyor. (...) Karakeililerde olduu gibi; Sa-lurlu dediimiz 24 Ouz mensup boy ve Der dediimiz yine 24 Ouz boyuna mensup boyun da bu blgede yaayanlarna tahrir defterlerinde Ekrad denildiini gryoruz. 24 Ouz boyuna mensup Avarlar da 'Ekrad- Recepl Avar' olarak kaytlarda geiyor. Yani sadece Karakeililerden deil szn ettiim boylardan da Ekrad olarak Krtler olarak sz ediliyor. Dolaysyla buradaki Ekrad, etnik bir mana deil, dalk alanda yaayan insanlar anlamn tayor. Bunun sebebini de yle ifade edebiliriz: Bu blgede, Diyarbekir'den Ege Denizi kylarna kadar yaayan 4800 adr civarndaki Bozulu Trkmenleri, Kanuni Sultan Sleyman dneminde byk bir boy olduklar ve devlete kar byk bir g tekil ettikleri iin kk cemaatlere, kethdalklara blnyor. Her cemaatin bana bir kethda tayin ediliyor ve bu kk uruklar o kethdann ismiyle anlmaya balyor. Mesela Bozulu Trkmenlerinden zzeddnl Cemaati deniliyor; zira banda zzettin Bey var. zzettinli ceaatinin bir blm Kilis yresinde yayor. Orada Trkmen taifesinden gsterilirken, Osmanl Devleti tarafndan ok yapmakla grevlendirilince dalk alanRIZAZELYUT I 33 lara gitmek zorunda kalyorlar. nk, oku ancak dalk alanlardaki aalardan yapabilirler. Onlar dalk alanlara knca, kendilerine 'Ekrad- Oku zzeddinl ' denmeye balyor. Bu sadece ok ak seik rneklerden birisidir ama buna benzer pek ok rnek bulunmaktadr. Mesela bu blgelerde 'Ekrad- Trkmenan' ibaresi de ok sk olarak kaytlarda gemektedir. Ne demektir: Trkmenlerin Krtleri... Burada yine yukardaki rnekle ayn anlamda, Trkmenlerin dada yaayan gruplar anlatlmaya allyor."28 Etnik Trk ve Krt terimlerinin tarih iinde nasl farkl anlamlar kazandklarn Prof. rene Melikoff da ayrntl biimde tespit etmi bulunmaktadr. "Nasl Kagarl Mahmut'un gsterdii gibi "Tat" szc Mslman olmayan Uygur'u belirtiyor idiyse Trk de slam-lamam olana deniyordu. Bu szcn etnik anlamda deil sosyal bir anlamda kullanld aktr. Ayn olgu bugn belli lde, etnik olmaktan ok sosyal bir ayrm anlam ile kullanlan ve airet balar hl canl, cemaat d (heteredoxe) bir slam inan ile belli bir yaam tarzn srdregelen Anadolulu; anlamnda, "Krt" deyimiyle karmza kar. Aratrmalarm, beni, Kurmanc denen ve Krtler olarak tannan insanlar arasnda kalmaya gtrd. Treleri; Orta Asya'ya kadar uzanan Trk treleri idi. lmle ilgili adetler; yeni doanlar ve yeni lohusalar basan insan yiyici cin (demone), Al inan; ubat aynda, gerekte, Trklerin 12 Hayvanl

Takvimleri'ne gre eski "yeni yl bayramlar" olan Hzr Bayram'nn kutlanmas, vb...

Osmanh Belgelerinde Dersim Tarihi", s. 7 2S Aktaran: Macit Grbz, "Krtleen Trkler", s. 157 34 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Sorduumda, kaynaklarmdan birisi bana, "Soy olarak biz Krt deiliz, fakat inanlarmzdan dolay eza grdk, dalara sndk, Krtlere kartk ve Krtler olarak adlandrldk." dedi. Bunu syleyen; birok ayaklanmada etkinlii bulunan tannm Krt aireti Kokr'lardand. Artk aramzda bulunmayan mer Ltfi Barkan'a phelerimden sz ettiim zaman, bana, Kokr adnn dil ynnden Trke olduunu ve Akkoyunlu, Karakoyunlu vb. adlandrmalarla karlatrlabileceini iaret etti. Bunlar, sahip olunan srlere gre verilmi Trk airet adlardr. Sonu olarak; bu boylara verilen Krt ad; Alevi Krtler de bulunmakla birlikte, onlarn tmnn Krt kkenli olmas gerektiini gstermez. Krtlerin ou, afii mezhepten gerek Snnilerdir. Alevilere taklan Krt lakab, ancak sosyal bir deer tar; belli bir yaam biimini gsterir; resm Snnilie uymayan, airet adetleri hala canl bulunan ve kendi ilerine kapanm olarak yaayan cemaatleri ifade eder. Kendimizi, dini adan senkretizmi, sosyal adan cemiyet d ve rfe kar oluu (marginalite ve anti-conformisme), yerlemi dzenin reddedilii -ki, onu resm gcn hmna uratm bulunan ve her zaman uratmakta olan budur- ile belirlilemi, derin ve eski bir olgunun karsnda bulunmaktayz. "29 16. yzyl ariv kaytlarn inceleyen Osman Trkay'm sapta oymak, airet ve cemaatler iinde; "Trkmen Ekrad RIZAZELYUT I 35 Yrkan taifesinden" veya "konar-ger Trkmen Ekrad taifesinden" gibi oymak veya airetlere iaret ediliyor.30 Yukarda geen "Trkmen Krtleri Yrkleri" veya "Trkmen Krtleri" terimleri; etnik anlamda dnldnde ok sama gelir. nk "Trk Krtlerinin Yrk kolu" gibi bir anlam ortaya kar ki tarihte hem Trk olup hem de Krt olan Yrk olmamtr; bir kiinin tek kkeni olacandan byle bir durum olamaz da. Bu yzden; buradaki anlam; sosyal niteliklidir. Yani Krt gibi yaayan Yrklerden veya Trkmenlerden sz edilmektedir. Terimlerin; sosyal-siyasal gerekelerle farkl anlamlar kazanmalar olgusunu, Dersim evresindeki "Trk-Krt" kelimelerinin kullanmnda da grmekteyiz: "Sosyal bir vaka olarak zellikle Alevi Zazalar Snni Trkmenleri kendilerinden ayrmak iin onlara "Trk" derler. Ama bu bir etnik reddi deil, mezhep asndan bir reddi ifade etmektedir. Yani Aleviler; Snnilere Trk demektedirler. Snniler de Alevilere Krt"31 Dersim blgesindeki, hatta btn Dou Anadolu'daki Kzlba Trkler; burada anlatld zere, biraz da aalamak iin, "Krt" olarak gsterilip damgalanmlardr. Terimlere farkl anlamlar yklenmesi, Alevi (Kzlba) Trklerin yaad btn corafyalarda karmza kmaktadr. Prof. Melikoff, Bulgaristan'da bizzat saptad bir anlam aktarlm yle anlatyor: "Razgrad yaknndaki (...) Madrevo Ky tamamen Kzlba'tr. Nfusu 2000'dir. Caferler ya da Sever,

29 Alevilik Bektailik Aratrmalar, "Uyur dik Uyardlar",

s. 104

Aktaran: Kenan Ziya Ta, "Tarihin Inda...", s.67 "Zazalar ve Trklk", s. 101

36

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 37

RIZAZELYUT

3300 nfusludur. Bu ky aradan geen bir yolla ikiye blnmtr ki, bir yannda hepsi Mslman 1300 nfus yaamaktadr. Kzlbalar, bunlara 'Trk' derler; fakat onlara gre Trk szc Snni anlamdadr." 32 Anlam aktarl denilen bu olayn bir baka rneini ve aklamasn yine Prof. Melikof, aratrmalarna dayanarak yapmaktadr. Bu aklama; bize, Dersim blgesinde Kzlba terimi ile Krt teriminin nasl olup da yan yana gelebildiini gstermektedir. "(...) 'asi zndk' anlamna elen ve Kzlbalk olgusu kken bakmndan bir Trkmen olgusu olduu halde, birok durumda Krt'le anlamdalaan Kzlba deyiminin yklendii horlayc anlam olsa gerektir. Gnmzde; Alevi deyiminin giderek Kzlba deyimi ile ayn kmseyici anlama ekilmesi ve gittike Krt szc ile karmaya balamas olduka artc grnmektedir. Gnmz Trkiyesinde, eskiden Kzlba'a yklenmiken bugn Alevi deyimine yklenen bir anlam aktarl (translation du sens) olgusuna tank olmaktayz." 33 Eski kaynaklarda da Krtlerin gebe ve barbar gsterilmeleri; onlarn yaam biimlerini anlatmaktan baka bir anlam tamamaktadr. Yerleik hayata gememi topluluklarn genelde barbar diye nitelendikleri grlmektedir. Aratrmaclar, bu konuda hemen hemen u ortak kanya varmlardr: 32 Alevilik Bektailik Aratrmalar, "Uyur dik Uyardlar", s. 143 33 A.g.e., s.43 "Krt szc, ilk zamanlardan beri gebenin e anlaml-sdr. Araplar bu sz umumi olarak randaki btn gebeler iin kullanmlardr."34 "lgintir, dnemin Arap kaynaklarnda Krt kelimesi, bugn kkenleri kesin olarak bilinen deiik etnik gruplar iin de kullanlmtr. rnein Horasan'daki Halalar dahil buradaki birok Trk oyman, gebe olularndan hareketle Arap kaynaklar tarafndan "Ekrad-Krtler" olarak adlandrlmlardr. stahri de Halalar, gebeliklerine bakarak Krt olarak tantmtr."35 Pek ok tarihi belge ortaya koymaktadr ki, Trkmen/Ouz kkenli birok boya, yaam tarzlar yznden, yani gebe olular nedeniyle Krt denilmitir. Bu benzetme; Krt airetlerinin gezgin durumda olmasna yaplan bir gnderme, bir benzetmedir. Bu yzden de Dersim evresinde gebe olarak yaayan, apulculukla geinmeye abalayan airetlere de Ekrad denilmitir. Bu yzden; eyh Hasanl ve Dersimli airetlerinin etnik kimliini Krt gstermek gereki deildir. BLGENN CORAF ZELLKLER 1936'ya kadar Dersim adyla anlan Tunceli; Trkiye'nin en vahi corafyalarndan birisini kaplamaktadr. Buras; eskiden ulalamaz, geilemez bir blge idi. Gneyden kuzeye ve batdan douya ykselen il topraklarnn % 70'ini dalar, % 25'ini platolar, % 5'ini ovalar ve dzlkler oluturmaktadr. 34 Aktaran: Ali Rza zdemir, "Krtler ve Trklk", s.85, (Kenan Ziya Ta, Gneydou ve Diyarbakr) 35 A.g.e., s.83 38 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Dar, ilkel yollarn ulat geitler, airetler tarafndan tutulmutu. Tmyle Frat Havzas ierisinde kalan il, doal snrlarla kuatlm yksek bir blgedir. Dou Toros Dalarnn uzantlar dou-bat ynnde uzanarak ilin kuzeybatsn, kuzeyini ve kuzeydousunu hemen hemen btnyle kaplar. Bu dalar, yer yer hem yzey sularyla anarak hem de akarsular tarafndan derince oyularak yksek platolara dnmtr. Vadiler ok dar ve dik olup vadi tabanlarnda ovalar olumamtr. Munzur Dalar ve uzants olan Avc Dalar, il topraklarnn kuzeybat ve kuzey kesiminde doal snr oluturmakta, kuzeydousunda ise Barpaa Da yer almaktadr. lin en yksek noktas, Munzur Dalarnn dousunda 3463 metre ykseklikteki Akbaba Tepesi'dir. Munzur Dalar,

dik bir biimde Ovack knt alanna inmektedir. Bu kesim Mercan Dalar olarak bilinmektedir. Munzur Dalarndaki Mercan ve Kemah geitleri 3000 metreye yaklamaktadrlar. lin orta ve gney kesimlerinde 1500-2000 metre ykseklikte dizilen tepeler vardr. Mazgirt'in dousundaki Krklar Da (2033 m.), Hozat'n gneydousundaki Topatan Tepe (2234 m.), Merkez-Ovack arasnda bulunan Karaolan Da (2422 m.) ilin balca yksek tepeleridir. Birbirlerinden derin ve dar vadilerle ayrlan ve tek tek ykselen bu dalar, sk saylabilecek mee ormanlaryla kapldr. Eteklerde ise ard topluluklarna rastlanr. . Barpaa Da, Munzur Dalarn Karasu-Aras Dalarna balayan geni ve yksek bir ktledir. Barpaa Da'nm en yksek noktas 2906 metredir. zellikle gney etekleri, mee ve ard aalarndan oluan sk bir rtyle kapldr. Plmr, KaRIZAZELYUT I 39 rasu ve Peri Suyu vadilerine doru alalan kesimler, zengin otlaklarla kapl platolar durumundadr. l topraklarnn % 25'ini kaplayan platolar, Munzur Dalarnn ve Barpaa Da'nm doruklar blgesinde, yksek srtlarla evrilmi dzlkler eklindedir. Ayrca gneydou ve douda Plmr ay Vadisine inen kesimde, platolar vardr. Bu platolarn en nlleri, Mercan Dalar zerindeki Merk Yaylas ve Munzur Dalar'nm orta blmnde yer alan Kepir Yaylas'dr. ilin en nemli vadileri; Munzur, Mercan, Plmr, Peri ve Tahar ay vadisidir. Bu vadilerin zellikle gneyinde yer yer genileyen kesimlerinde tarm yaplabilmektedir. Tunceli'de ovalar il topraklarnn % 5'ini kaplamaktadr. lde nemli saylabilecek ova ve dzlkler bulunmamaktadr. Tunceli'nin kuzey yarsndaki dzlkleri, Munzur Dalarnn gneyindeki ukurlukta olumu Zeranik Ovas ile Ovack ilesinin Yeilyaz bucanda bulunan Yeilyaz Ovas'dr. Ovalarn azl; blgede tarmn gelimesini engellemitir. Tunceli, akarsu ynnden ok zengindir. Dzenli ya alan yksek dalarda yer altna szan kar ve yamur sular, daha dk ykseltilerde kaynaklar eklinde yeniden yzeye kar. Akarsular besleyen bu kaynaklar srekli olduundan, akarsularn tad sular bol ve aklar da olduka dzenlidir. lin nemli akarsular, Munzur Suyu, Mercan Deresi, Plmr ay, Peri Suyu ve Tahar aydr. Tunceli'de Keban Baraj Gl'nn dnda nemli ve byk gl yoktur. Munzur Dalar ile bu srann alt birikimlerini oluturan Mercan, Avc, Karasakal Dalar zerinde ve Barpaa Dann doruklar blgesinde buzul yataklarnn zamanla suyla dolmas sonucunda olumu kk krater glleri vardr. Bun40 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE lardan bazlar Karagl, Kogl, Mercan Glleri, Katr Glleri, Dilincik Gl, imli Gl, er Gl ve Buyer Baba Gl'dr. Krater glleri ierisinde en by, Ovack-Koyungl kynn kuzeyinde, 2400 metre ykseklikte yer alan Karagl'dr. Dou Anadolu Orman Kua iinde kalan il topraklarnn % 27'sini kaplayan ve genelde bodur ve baltalk mee aalarndan oluan ormanlar, ilin orta ve kuzey kesimlerinde, Tunceli Merkez, Ovack, Plmr, Hozat ve Nazimiye ilelerinde younlamaktadr. Vadilerde ve akarsu boylarnda mee aalarnn yan sra ard, grgen, dibudak, akaa, st, kavak ve nar aalar da bulunmakta, platolarda ise doal bitki rtsn ksa boylu ayr otlar oluturmaktadr. Bitki rts bakmndan ok zengin olan Munzur Vadisi Milli Park florasnda 1518 eitli bitki kaytl olup, bunlardan 43 eidi Munzur Dalarnda olmak zere toplam 227 eit endemik tr tespit edilmitir. Munzur Dalarndan baka hibir yerde bulunmayan endemik bitkiler arasnda; an iei, Erzincan Kiraz, Bindebir Keklik Otu, Munzur Kekii, Munzur Dn iei, Daay, Munzur Da Oltuotu ve Meneke saylabilir. Tunceli ili, yaban hayvan hayat bakmndan da olduka zengindir. zellikle Munzur Vadisi ve evresi yaban hayvanlar iin elverili bir ortam sunmaktadr. engel Boynuzlu Yaban Keisi ve Bezuvar isimli iki tr da keisi ile av kularndan Ur Keklii bu yreye zg ilgin ve nadir trlerdir. engel boynuzlu yaban keisi, yazn orman snrnn zerindeki kayalk yerlerde, kn ormann

iindeki sarp yerlerde yaamaktadr. lde sansar, kokarca, porsuk, tavan, da keisi, da koyunu, tilki, boz ay, domuz, kurt, sincap ve kirpi yaban hayatnn yaygn trlerini oluturmaktadr. Maaralarda ve kaya kovuklarnda RIZA ZELYUT I 41 yaayan boz ay, Munzur yaban hayatnn nemli byk memelilerinden biridir. Blgenin dier byk memelileri, orman ierisindeki kayalklarda yaayan vaak, yaban domuzu ve bozkurt-tur. lde yrtc kulardan kartal, akbaba, doan, ahin, atmaca, kerkenez, tellice ve aylaklara hemen her yerde rastlanmaktadr. Gece yrtclarndan puhu kuu, bayku ve yarasa da yaygn trlerdendir. Yrede yaayan dier ku trleri arasnda keklik, il keklik, toy, mezgeldek, turna, bldrcn, ulluk, veyik, tahtal ve kaya gvercinleri, baz rdek trleri ve ender olarak da kaz bulunmaktadr. Munzur Suyu, krmz benekli alabalk trlerinin yetitii bir alandr. Keban Baraj Gl'nde ise sazan, kpeli balk ve turna bal trleri bulunmaktadr. Tunceli; bugnk haliyle de Trkiye'nin doal hayat en zengin blgelerinden birisidir. 1930'larn Dersim'inin snrlarn ise yle zetleyebilriz: "Doudan Erzurum, Mu ve Cabakur vilayetleri; kuzeyden Frat nehri; batdan Frat nehri uzants ile Malatya vilayeti, gneyden Murat nehri ile evrilmi olan arazi Dersim blgesidir. Bu blgede oturan Dersim airetlerinden bir ksm, muhtelif amillerin evkiyle, bu blge dna ge mecbur olmu ve kuzeyde Bayburt, batda Kzlrmak nehri, gneyinde Karabet dalarndan Kangal ilesinin Kokpr ve Malatya'nn Akeda mntkasna kadar uzanarak, oralarda yerlemilerdir. Trk idari tekilatna gre; merkezi Hozat vilayeti olmak zre, doadan itibaren Ki, Mazkert, Nazmiye, Plmr, Peri (arancak), Pertek, imikezek, Ovack, Kemah, Arapkir, 42 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Ein ve Zara ileleri mevcut idi. En son tekilatta; Zara, Sivas vilayetine, Ein ve Arapkir Malatya vilayetine, Kemah, Plmr ve Ki Erzincan vilayetine birletirilmek suretiyle, Dersim mntkas ancak Frat ve Murat nehirleri arasndaki blgeye mnhasr addedilmi ve Hozat mutasarflna bal mtebaki ilelere Dersim ad verilmiti. Bu blge, son devrelere kadar, Trk hkmetinin nfuzuna asla tabi olmak istememi ve Ki ile Plmr ileleri de, Dersim'in siyasi meslekine bal kaldklarndan, Trkiye hkmeti bu iki ileyi dahi Dersim muhiti telakki ederek, idare bakmndan Dou ve Bat Dersim adyla iki blgeye ayrmtr."36 Ne yazk ki bu topraklar; 1938 ylma kadar; zel ordusu bulunan derebeylerinin elinde, zel kanunlarn geerli olduu tam bir kurtarlm blge durumunda idi. Cumhuriyet kurulduunda Dersim'in merkezi Hozat idi. Buras mutasarrflk iken Elaz'daki vilayete bal saylyordu. "KRDSTAN" TERMNN TARF Bugnk Trkiye-ran snrna denk den dalk alanlarda yaayan Krt isimli bir kavmin var olduu tarihsel kaynaklardan anlalmaktadr. Deiik airetlerden oluan; tamamen gebe yaayan, olduka vahi gsterilen ve yamacl bir tr yaam biimi gibi gren bu kavmin arlnn olduu blgeye de Krdistan denilmitir. Yalnz, bu Krdistan terimi yeni kullanlan bir terimdir ve ortaya k da Byk Seluklu mparatorlu-u'nun son zamanlarna denk der. RIZAZELYUT I 43 "Seluklular devrinden evvel Krdistan tabiri bilinmedii iin--" "Geni manada merkezi Krdistana tekabl eden al-Zavzan (zozan Krtede yaz otla demektir) tabiri mphem bir mahiyet arz etmektedir. Mukaddei, Zavzan', Cezirat bn Omar'm bir nahiyesi olarak olarak telakki etmektedir." 37 Minorski ile ayn dnemde ran'da Rus diplomat olarak alan Bazil Nikitin de Krdistan kavramn Seluklular dneminde ortaya km bir olgu olarak kabul etmektedir.

Nikitin, Krdistan' tanmlamak iin, "Krdn tam dal olduu yolundaki kkl ilkeden hareket etmek"38 gerektiini vurgularken; Krt terimi ve hatta Krdistan ile "dal yaam biimini" e hale getirmitir. "Krdistan; siyasal snrlarla evrilmi ve bu snrlar iinde tmyle homojen olmasa bile hi deilse ounluu ayn etnik kkenden gelen bir halkn yaad bamsz bir devletin ad deildir. Esasen bu ad ancak 12. yzylda son byk Seluklu Sultan Sancar zamannda ortaya kar. Bu sultan tarafndan kurulan ve merkezi, Hemedan'n kuzeybatsndaki Bahar kalesi olan Krdistan eyaleti, Zagros sradalarnn dousunda, Hemedan, Dinavar ve Kerman-ahan vilayetlerini; batdan ise ehrizur ve Sincar vilayetlerini kapsyordu. 12. Yzyla kadar bu blgeler sadece Ciball Cezire (ya da Diyarbekir?) adlar altnda tannyordu.

Nuri Dersimi, "Krdistan Tarihinde Dersim", s. 2 37 38 44 I Bkz: Minorsy, slam Ansiklopedisi, Krtler maddesi Nikitin, "Krtleri", s. 59 DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 45

RIZAZELYUT

Krdistan'dan ilk kez Nzhetl Kulub (Hicri 740 -Miladi 1361 RZ-) adl eserinde, yazar Hamdullah Mustafa Kazvini sz etmitir. Douda bu eyalet, Azerbaycan'n kuzeyindeki Irak- Acem'le, batda Irak- Arab'la, gneyde ise Kuzistan'la snrdat ve nem dereceleri ok farkl olan 16 ileyi iine alyordu. (...)Luristan dahil, ran Krdistan, 13. yzyla kadar, Araplarn Cibal dedikleri eyalete aitti. Daha sonra Trkiye ve Irak- Arap Krdistan eklini alacak olan Krdistan'a gelince, bu blge Cezire ya da daha dar anlamyla Diyarbakr eyaleti iinde bulunuyordu. Mool istilas srasnda ran Krdistan dalk Zagros blgesini kaplyordu. (...)sonunda Krdistan ad ran'da sadece, merkezi Sennah (ya da Sennenduc) olan Ardelan blgesine verildi. Ancak ok sonralar 17. Yzyl'n sonuna doru ortaya kan Trkiye Krdistan'na gelince; Osmanl idari corafyas Krdistan Eyaleti ad altnda sadece liva tanyordu: Dersim, Mu ve Diyarbekir."39 Osmanl belgelerinde de Krdistan'm bugnk Gneydou ile ilgili olarak kullanlmad bilinmektedir. Kanuni Sultan Sleyman'n 1526 ylnda Fransa Kral 1. Franois'ya yazd mektuptan da anlalyor ki Diyarbakr ile Krdistan denilen blgenin ilgisi yoktur: "Ben ki... Akdeniz'in ve Karadeniz'in ve Rumeli'nin ve Anadolu'nun ve Karanan'n ve Rum'un ve Vilayet-i Dulkadiriyye'nin ve Diyarbekir'in ve Krdistan'n ve Azerbaycan'n ve Acem'in ve am'n ve Haleb'in ve Msr'n ve Mekke'nin ve Medine'nin... nice diyarlarn sultan ve padiah Sultan Bayezid Han olu Sultan Selim Han olu Sultan Sleyman Han'm" Mektuptaki dizili nemli bir gerei gsteriyor: Adana-Diyarbakr-KrdistanAzarbeycan... Bu diziliteki Krdistan da Dou Anadolu'da, Azerbaycan'n gneyini iaret etmektedir. Batllar; eer iin iine siyasi hesap sokmadan deerlendirme yaparlarsa; Krdistan ve Krtler iin; Britanya'nn Irak Valisi Sir Arnold VVilson'm anlatmndaki gerei de grrlerdi: "Krdistan terimi, genel anlamda corafi bir ehemmiyeti olmayan, mphem (belirsiz) bir terimdir. Bugn, Suriye, Trk ve Irak snrlarnn kesitii

blgelerdeki byk dalar arasnda uzanan vadilerde yaayan Krtlerin, ait olduklar airet dnda pek fazla birlik ya da ballk duygusu yoktur."40 Grld zere; tarihsel Krdistan ile bugnk Krtlerin younlat alanlar ayn deildir. Bunun sebebi de gebe olan Krt boylarnn zaman iinde Kuzey Irak hattna doru yaylm olmalardr. stne stlk, tarihi belgelerin tmnde belirtildii zere; Krtler; airet olmay ap bir halk haline gelemediler. Bugnk Diyarbakr'da ve Gneydou blgesinde Krtler hibir zaman ounlukta olmadlar. Buralarn ynetimi hibir zaman Krtlerin eline de gemedi. ran ve Dou Anadolu; slam ncesi dnemden balamak zere Trklerin aknlarna urad.

A.g.e., s.56. 40 Kenan Ziya Ta, "Tarih Inda Gneydou ve Diyarbakr", s.177 RIZAZELYUT I 47

46 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Son olarak gelen Ouzlarla; blge Byk Seluklu Devleti'nin egemenliine girdi. Sonra Anadolu Seluklular; sonra Karako-yunlular, sonra Akkoyunlular, sonra Safeviler ve Osmanllar Dou blgelerinin egemeni haline geldiler. Anadolu'yu ele geiren Trkmenler; direnen Krtleri zaman zaman kltan geirdiler. Suriye ve Kilikya hattna kadar alanlardaki Krt airetlerin bana gelen olaylar byledir. rnein; Diyarbakr'da devlet kuran Artuklu Trkleri; evredeki Krt airetlerini sindirmiti. Trkmen devletlerinin ana siyaseti; ele geirilen yerlere kendi boylarndan kitleleri yerletirmeye dayaldr. Bu politika gerei; Anadolu'nun dousu ve gneydousu; Kuzey Irak ve Kuzey Suriye youn biimde Ouz boylan dolduruldu. rnein Seluklular zamannda Konya; Trk boylarnn belli bir eitimden geirilip balarna avular konularak yeni fethedilen lkelere yolland merkezdi. Seluklulardan sonra da bu Trkletirme politikasn Osmanl Devleti aynen srdrd. "Moollardan sonra rekabet halinde olan Trkmen slaleleri, nfuzlarn Krdistan zerine yaydlar. Hl pek az bilinen bu devir, Krtler iin byk ehemmiyeti haiz olmutur. Karakoyunlu ve Akkoyunlu Slaleleri, Krdis-tan'm iine kadar nfuz ettiler; Krt kabilelerini siyasi ve dini mcadelelere srklediler ve byk lde nfus hareketlerine sebebiyet verdiler. (...) Esas merkezleri Diyarbekir olan Akkoyunlular (Bayndr slalesi) byk Krt hanedanlarn ortadan kaldrmak siyasetini srarla takip ettiler. (...) Uzun Hasan'n kumandanlar Sufi Halil ve Arabah; Hakkari'yi zaptettiler. (...) Cezire tamamen Akkoyun-lularn hkimiyeti altna geti ve buraya alab Bey vali tayin edildi."41 1473'te Osmanl Sultan Fatih Sultan Mehmet, Akkoyunlu hakan Uzun Hasan' yenince; dalan askerlerden Kzlba olanlar da Ovack-Plmr hattndan Dersim blgesine sndlar. Akkoyunlu Devleti'nden sonra ran tarafna egemen olan Kzlba Trkmenlerin Safevi devleti de Kzlba Trkmenleri ne kartan tutum iine girdi. Bu srete; Kzlba boylarn blgede hkim duruma getirilmesi politikas temel alnmt. "(...) ah smail, (...) Badad ile Mara arasndaki btn topraklar ele geirdi. smail'in Krtlere kar siyaseti Akkoyunlu-larnkinden farkl deildi. ah da onlar gibi Trkmen kabilelerine dayanyordu. Lakin mfrit bir ii olduu iin bilhassa Snni Krtlere kar daha fena davranyordu. On bir Trk reisi, kendini Hoy'da karladklar zaman o, bunlarn ekserisini hapse att ve yerlerine Kzlba kabilelerinden setii valileri tayin etti. Bu devirden itibaren takriben asr zarfnda, Krdistan Osmanl padiahlar ile ran ahlarnn harp sahas haline geldi."42

Bu dnemlerde; Dersim (Tunceli) diye bir sancak veya eyalet yoktu. Lakin emikezek; Tunceli blgesinin merkezi konumundayd. Buras, 12. yzylda Seluklu Trklerinin denetimi altndayd. Bu gerek, erefname'de yazl bilgiler arasndadr. eref-name'de, emikezek hkmdarlar anlatlrken, emikezek beyi Melik ah bin Muhammed'in ba Bkz: Minorsy, slam Ansiklopedisi, Krtler maddesi 42 A.g.e., ayn madde 48 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE mszla ve tek bana hkm srmeye kalkt, bunun zerine 1202 ylnda Seluklu Sleyman bin Klarslan tarafndan ldrld ve o tarihten sonra da Erzen-i Rum'un (Erzurum eyaleti kastediliyor olmal) Rum Seluklularnn egemenlii altna getii yazldr.43 eref Han; szn ettii emikezek hkmdarlarnn Trk soyundan olduklarn aktaryor: "te yandan emikezek hkmdarlarnn adlar da onlarn Trklerin ocuklarndan ve torunlarndan olduklarn kantlar. nk adlarnn hibir vesile ile Arap veya Krt adlaryla ilgisi yoktur; Arap ve Krt adlarna hi benzemez ."44 eref Han; emikezek ailesine verilen Melki isminin de Melik ah ismini tayan ldrlm bu beyden gelmi olacan vurguluyor ve Osmanllardan nce de blgede Bayndrhlarn (Akkoyunlular) egemen olduunu ortaya koyuyor. Baymdrl Hasan (Uzun Hasan) blgeyi ele geirdiini u satrlar gsteriyor: "Bu Hasan Bey (...) nl Karakoyunlu airetinin kollarnn gllerinden biri olan Hrbendel kabilesini, istila iin emikezek Vilayeti'ne saldrtt. Hrbandeller, vilayeti, Emir eyh Hasan'dan aldlar."45 Bu eyh Hasan, daha sonra emikezek'i yeniden ele geirecektir. eyh Hasan ve ona bal boylarn Alevi Kzlba olduu anlalmaktadr. nk eyh Hasan'm torunu olan Hac Rs-tem; Dersim blgesini savamadan ah smail'e vermitir. Hac Rstem; ayrca 1514 ylndaki aldran Sava'nda ah smail'in RIZA ZELYUT I 49 yannda arpmtr. Sava Snni Trklerin galibiyetiyle sonulannca Hac Rstem, ailesindeki 40 kiiyle birlikte Yavuz Sultan Selim tarafndan ldrtlecektir.46 Bu ailenin ve evresinin Kzlba Trklerden olutuunu gsteren en nemli ikinci kant da udur: emikezek'ten 1000 kadar aile ah smail'in sarayna gitmi ve bunlar, ah'm Koruma Birlii'nde grev almlardr.47 Bu kayt u adan nemlidir: ah smail'in muhafz birliinde ancak Anadolu'dan gelen Kzlba Ouz boylar alplar grev alabiliyorlard. Bilinen tarihiyle artk u gerek ortadadr: Dersim'in tarih ncesindeki sakinleri kim olursa olsun; buralar; Trkler tarafndan gler yoluyla ok sk biimde doldurulmulardr DOU ANADOLU'NUN KADERN BELRLEYEN TARHSEL SRE Yukarda zetlenen byk tarihsel sre, Dou Anadolu'nun olduu kadar Krtlerin de Alevilerin de kaderini belirlemitir. 16. yzyln banda bat Trkleri (Osmanllar ile Safeviler) arasnda ortaya kan mcadele ve bunun doruk noktas olan aldran Sava (1514) tarihi olmaktan daha tede; siyasal, sosyal, kltrel ve ekonomik sonular ortaya karm; bu sonular gnmze kadar devam etmitir. ran'da 1501 ylnda devlet kuran ah smail; Anadolu'dan gelen Kzlba Trkmenlere dayanmt. Osmanl Devleti; ran'daki rakip devleti alt edebilmek iin blgedeki Krt airetlerden yarar-

43 44 45 16 17

A.g.e., s.189 erefname, s. 189 A.g.e., s.190 A.g.e., s.192 A.g.e., s.189

50 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE lanmak yolunu tuttu. Bitlisli Molla dris'in rgtledii Krt airet reisleri ve beyleri; Osmanl Devleti ile ibirliine gittiler. Bunlar; afii mezhebinden Snni Krtler idiler. erefname'de bu olay yle anlatlyor. "...Emir Eref(...) Sultan Selim han'n btn ran lkesini istila etmek niyetinde olduunu renince, bu artlardan yararlanmak iin frsatn elverili olduunu anlad. Ve (...) Bitlis bilgininin olu dnr dris ve (...) Muhammed Aa Kelhoki ile Al-i Osman sarayna itaat ve sadakatlerini ve tahtlarna ballklarn sunmak konusunda anlat. Bunlar Krdistan beylerinden ve hkmdarlarndan 20 kiiyi bu tedbirde kendilerine katncaya kadar altlar ve bir ballk ve itaat mektubu yazarak dnr Mevlana dris'e ve Muhammet Aa'ya verdiler; onlar da bunu yce eiklere sunmak zere hemen stanbul'a hareket ettiler. (...) Krdistan beylerinin bu istei ve dilei zerine, kendisine kar vefakar olan dostlarn seven ve kendisine kar kin besleyen dmanlarn da amansz bir ekilde peneleyen Sultan, Acemistan Vilayeti'ni istila etmek amacyla Azerbaycan ve Ermenistan lkelerine hareket etti: aldran Ovas'nda dman ah smail'le kar karya geldi ve aralarnda arpma balad. Sultan, bu arpmada parlak bir zafer kazand. Emir eref de, Krdistan hkmdarlarnn bir ksmyla birlikte muzaffer Sultan'n maiyetindeydi ve onun iaretine bal bulunuyordu.(...) Sultan'n ordusu Tebriz'den Rum tarafna dnnce, dnr dris, Krdistan beyleri adna yce Sultanlk tahtna bir rapor sunarak; Sultan'n merhametinden, irsi grevlerini eskiden olduu gibi kendilerine vermek ltfunda bulunmasn RIZAZELYUT I 51 ve komutas altnda hep birlikte Diyarbekir'e gidip Safevi Valisi Kara Han' oradan karmak iin balarna Beylerbeyi rtbesinde olacak byk bir ahsiyeti tayin etmesini dilediklerini bildirdi. Sultan dileklerini olumlu karlayarak u cevab verdi: " Kendi aralarndan, Krdistan beylerinden ve hkmdarlarndan, beylerbeyi grevini zerine alabilecek ve btn Krt beylerinin boyun eecekleri, komutas altnda Kzlbalarla arpmaya ve onlar lkeden kovmaya gidecekleri birini sesinler." Bunun zerine dnr dris bir rapor daha sunarak yle dedi: " Burada znel birlikten fazla okluk vardr, herkes 'Yalnz ben olaym, benden bakas olmasn' diyor ve kimse kimseye itaat etmiyor. Yce ama, Kzlba'larn topluluunu paralamaya ve birliini darmadan etmeye yol aacak tedbirleri almak olduuna gre; bu durumda Sultanlk Sara-y'nn adamlarndan, btn Krt beylerinin, itaat edecekleri ve emirlerine boyun eecekleri birinin tayin edilmesi daha iyi olur; bylece bu i en hzl ve en iyi ekilde tamamlanr." Bunun zerine, Bykl Mehmed diye tannan avuba Mehmed Aa'nm, Diyarbekir Eyaleti Beylerbeyi ve o eyaleti yabanclarn elinden geri alp egemenlik altna almay amalayan Krdistan Ordular Genel Komutan olarak tayin edilmesi hakknda bir emirname kt. ki taraf, Nusaybin dolaylarnda Ko-hisar denilen yerde kar karya gelince, iki ordu, dolup taan denizler ve grltl, imekli bulutlar gibi birbirine girdi.(...) arpma, Kara Han'n ldrlmesi, Kzlba topluluunun 52 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE darmadan olmas ve byk bir ksmnn da esir dmesiyle sonuland.48 Yavuz Sultan Selim, dris-i Bitlis'e gnderdii fermanda yle demektedir: "Sultanlarn dostu faziletler sahibi hakim eyh dris-i Bitlisi hazretleri, haberiniz olsun ki bize eriti doruluunuz ve sadaketle almanz. Btn gayretinizi sarf etmeniz sonucunda Diyarbakr ve evresinin fethedilmesi mmkn oldu. Bu baarnzdan tr yznz ak olsun; inallah dier yerlerin fethine sebep olma erefine nail olursunuz. Bu hususta yegne gvendiimiz sizsiniz. dari ilerde kullanlmak ve askere datlmak zere gereken tahsisatla birlikte

iki bin filori, bir samur ve bir vaak krk ayrca uha ve dier cins muhtelif hediyelerden gnderildi. nallah bunlar salimen eriir shhat ve selametle kullanrsnz. Vilayetlerde blm bulunduum sancaklara bize itaat eden Krt beylerini, iktidarlarna ve liyakatlarna gre tayin edin. Diyarbakr Beylerbeyi ve tarafnca kymetli ok byk olan Mehmet Beye nian erefimle imzalanm ahkmm gnderiyorum. Kendisini takdir edin. O yrede her beye verilen sancak ve vilayetlerin durumu bunlarn adetlerini ve beylerini lakaplarm, adlarn tarafmza bildirin. Beylere gnderdiim nianlar kendilerine takdim buyurun. Erdebil'in olu ah smail ve Hseyin Bey Bahvan Aa isminde iki eli gdermi, bunlar smail'in bana itaat ettiini ve her emrimi yerine getireceini bildiriyorlar. Bunlara 48 "erefname, Krt Tarihi", s.480-481 RIZAZELYUT I 53 inanmadm ve her ikisini de hapse attrdm, sen de ona kar uyank davran ve yalvarmalarna inanma."49 Artk Krtler, Snni Osmanl ynetimi ile birlik olup Kzlba (Alevi) Safevi devletine kar savayorlard. Yavuz Sultan Selim; yaymlad ferman ile 33 Krt beyine derebeylik hakk veriyordu. Bu hak ile airet beyleri, bulunduklar kyn, kasabann veya ehrin sahibi oluyorlard. Toprak; beyin mlkiyeti oluyor; o da bu mlkiyeti ocuuna veya ocuklarna brakabiliyordu. "Osmanl-Safevi mcadeleleri srasnda Krtler arasnda derebeylik hayatnn inkiafna msait bir muhit kt."50 aldran Sava'ndan nce Dou Anadolu'nun byk blm hatta Dersim blgesinin en byk kalesi Kemah yine Safevilere bal Alevilerin merkezi durumundayd. Bu srete; Dersim blgesi Alevi kimlikli Trkmenler tarafndan ynetiliyordu. Konu ile ilgili ayrntl bilgiler, erefname'de yer almaktadr. Yavuz Sultan Selim; ieride kalan en nemli Kzlba merkezi Kemah' ele geirmek iin Bykl Mehmet Paa'y grevlendirdi, iinde Krtlerin de bulunduu Osmanl ordusu ancak 1515'te burasn zaptetti. Bylece; blgedeki Kzlba gleri Dersim dalarna doru ekildiler; bunlarn boaltt aa kesimlere de Krt airetlerinden gelenler oldu. Ovalk blgelerdeki Kzlbalarn bu olaydan sonra i Dersim'e ynelmeleri ile oradaki nfus yaps byk lde Trkleti. Bylece; eski kltrel eler Trk kltr tarafndan eritildi. Bu yeni dalga Trkletirme ile Der49 M. Emin Zeki, "Krdistan Tarihi", s. 94. 50 Bkz: Minorsy, slam Ansiklopedisi, Krtler maddesi, s.1098 54 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE sim blgesinde en eski Trk inan biimleri de yaatlmaya baland. Bu olgu gnmze kadar srd geldi. KRTLERN ALEVLERE KARI KULLANILMASI Osmanl mparatorluu'nun en gl padiah olan Kanuni Sultan Sleyman; babas olan Yavuz Sultan Selim zamannda Krt beylerine tannan zel imknlar; olduu gibi srdrm ve kuvvetlendirmitir. Aada Sultan Kanuni Sleyman'n bu ayrcal resm hale getiren ferman yer alyor: "Kanuni Sultan Sleyman, babas Yavuz Sultan Selim zamannda Kzlbalara kar cephe alarak mspet ve hayrl hizmetlerde bulunan ve imdi de devlete dorulukla hizmetler ifa eden, bilhassa Seraskeri Sultan brahim Paa'nn bu defaki ran seferine katlarak Kzlbalarn yenilmesinde yararllklar gsteren Krt beylerine, gerek devlete kar gsterdikleri z kulluk ve dilaverlikleri karl olarak ve gerekse kendilerinin vaki mracaat ve istirhamlar gz nne alnarak, her birinin teden beri ellerinde ve tasarruflarnda bulunan eyalet ve kaleler gemi zamandan beri yurtlar ve ocaklar olduu gibi ayr ayr beratlarla ihsan edilen yerleri de kendilerine verilip mutasarrf olduklar eyaletler, kaleleri, ehirleri, kyleri ve mezralar btn mahsulleriyle ouldan oula intikal etmek artyla kendilerine temlik (mlk) ve ihsan edilmitir. Bu mnasebetle aralarnda asla anlamazlk ve geimsizlik kmamal, dardan mdahale ve taamz edilmemelidir. Bu emr-i celileye (padiah buyruuna) riayet

edilecek, hibir surette zerinde kalem oynatlmayacak, hibir yeri deitirilmeyecektir. RIZAZELYUT I 55 Bey ldnde, eyalet kaldrlmayp, btn hududu ile mlk-name-i hmayun (padiah tapusu) uyarnca olu bir ise ona kalacak, eer mteaddit ise istekleri zerine kale ve yerleri aralarnda paylalacaktr. Uzlamazlarsa, Krdis-tan beyleri nasl mnasip grrlerse yle yapacak ve mlkiyet yolu ile bunlara ebediyete kadar ila ebeddevran mutasarrf (srekli kullancs) olacaklardr. Eer bey, varissiz ve akrabasz lmse o zaman eyalet hariten ve yabanclardan hibir kimseye verilmeyecek, Krdistan beyleriyle grlp ve ittifak edilip, onlar blgenin beylerinden veya beyzadelerinden her kimi uygun grrlerse ona tevcih edilecektir". Bu belgenin gsterdii zere; Krtlerin blgedeki Alevilere kar kullanlmas, bundan sonra da aynen devam etmitir. Padiah 3. Murat, 1587 ylnda Hakkri'deki Krt beyine yollad fermanda, Krtlerin Kzlbalara kl salladn dile getirerek bunun srmesini istemektedir. "Emrinizde bulunan Krt askerleriyle kusursuz ve eksiksiz bir halde cenge (savaa) hazr olasz. Tebriz'de bulunan vezirim Cafer Paa'dan haber gelir gelmez acele hareket edip Tebriz'de ona mlaki olasz (buluasnz). Krt emirleri, imdiye kadar Kzlbalara kl sallayarak Allah yolunda gaza ve cihad ede-gelmilerdir. Abbas Mirza'nn etrafnda toplanan eytan tabiatl askerler tek durmayp muhalif hareket ederek onun bana bela getirseler gerekr. Artk hamiyet vaktidir. nallah uur-u hmayunumdaki hizmetiniz zayi olmayacaktr. Kat be kat oalarak inayetlerine maz56 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE hariyet muhakkaktr Din urunda alp, Krt emirlikleri arasnda faideli ve ad anlr olasz".51 Belgelerin gsterdii zere; Osmanl imparatorluu iinde baka hibir toplulua verilmeyen zel mlkiyet hakk, Krt beylerine tannm ve bu da onlar blgenin yerel otoriteleri haline getirmitir. M. Emin Zeki, Osmanl Devleti ile Krtlerin Kzlbalara kar anlamasnn taraflara getirdii ayrcalklar yle zetlemitir: 1-Krt emirliklerine zerklik verilecek. 2-Ynetimin babadan ola geecek. 3-Krtler savaa yardmc olacaklar. 4-Trkler Krtleri d saldrlara kar koruyacaklar. 5-Krtler de gerekli vergiyi verecekler.52 Yavuz Sultan Selim'in Krt beyleri ile yapt anlamann Aleviler asndan yaratt sonu, ok ac olmutur. Bunun hemen ncesinde 40 bin Kzlba kltan geirilerek, bir blm de uvalara konulup Kzlrmak ve Yeilirmak'a atlarak yok edilmiti. Bununla kalnmad. Osmanl Devlet ynetimi; eyhlislamlk makamndan, o zamana kadar hi grlmemi bir de fetva karttrd. Bu dinsel hkme gre; Kzlba demlen Trkler; "dinsiz, slam d, zndk, kfir" gibi sulamalarla hedef haline getiriliyorlard. Bu fetva knca da Alevilerin tek tek veya topRIZAZELYUT I 57 luca ldrlmeleri de dinin bir gerei yaplyordu.53 Yani; 15. yzyln sonlarndan balayarak Osmanl politikas Trk'n (Kzlba) yok edilmesi zerine yerletirilmi bulunuyordu. Osmanl kaynaklar incelendiinde grlecektir ki, devlet Trk deyince genelde Kzlba (Alevi) kimlikli boylan dile getiriyordu. "Etrak-i bidrak" (Aklsz/Aptal Trkler) ile de onlar hedef alnyordu. Trk kelimesi; Osmanl ynetimi tarafndan 500 yl boyunca bir aalama sfat olarak kullanlagelmi ve bu terimin yceltilmesi ve gerek anlamnn ona yeniden verilmesi de ancak Mustafa Kemal Atatrk'n yeni bir devlet kurmasyla mmkn olabilmitir. te bu 500 yllk sre iindeki temel krlma noktas, Osmanl Devlet ynetiminin (sadrazam ve eyhlislam alt ayaklar) ile Krt airetlerin yapt ibirlii oldu. Bu ibirlii sonucunda Osmanl snrlar iinde kalan Kzlba Trkler; krm, bask ve bunun peinden de eritilme srecini yaadlar. Bylece,

devletin dman sayd ve Krt beylerinin insafna terk ettii Kzlba boylar; Krt egemenlerine yanaacak ve oralarda yaayacak yollar aradlar. Kendilerini anlatmak ve kardakileri anlayabilmek iin Krte'yi renip anadilleri Trke yerine onu geirdiler. Bilimsel olarak da tespit edilmitir ki byle bir ortam iinde boylarn anadillerini 60 yl iinde yitirmeleri ve egemen dili kullanmalar olabilmektedir. Tarih iinde Trk olduklar belli olan Trk boylarndan bazlarnn bugn Krte konuuyor olmasnn sebebi de ite budur.

51 52

Belgeler: Macit Grbz; Krtleen Trklerden, s. 1.18-120 M. Emin Zeki, "Krdistan Tarihi", s. 92.

33 Bu fetvalarn ayrnts iin "Osmanl'da Kar Dnce ve dam Edilen ler" adl almamza baklabilir. 58 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 59

RIZA ZELYUT

Hemen belirtelim ki blgede ynetimin Krt derebeylerine braklmas sonucunda Krt olmayan yaplarn Krte'yi ana dil yapmalar sadece Alevi Trkmen airetlere zg deildir. Dou Anadolu'daki baz Ermeni topluluklar bile; dinleri ayr olmasna karn Krt airetleriyle iyi geinebilmek iin Krte renmek ve Krte konumak zorunda kalmlardr: "Baz Ermenilerin dillerini terk ederek Krte konutuklarna ahit olduk "54 Hamidiye Alaylar Krtlerin Alevilere kar kullanlmas ta Seluklular dneminde balamtr. rnein, 1240 ylnda Adyaman dolaylarnda patlak verip Amasya'ya kadar uzanan Baballar ayaklanmasnda; Seluklu ynetimi bu Kzlba Trkleri bastrmak iin Krtlerden de yararlanmtr.35 Osmanl Devleti de ayn politikay kuvvetlendirerek srdrmtr. 1514'te aldran Sava ve sonrasndaki ibirliinin bir devam da Kalender elebi ayaklanmasmdaki Osmanl-Krt ba-damasdr. Hac Bekta Veli soyundan olan Kalender elebi'nin adaletsizlie kar balatt ayaklanmada (1526) Osmanl kuvvetleri bozguna uratlmt. Peevi Tarihi'nde yazld gibi; Osmanllar Diyarbakr evresinden getirdikleri Krtleri kullanarak bu Alevi ayaklanmasn bastrp herkesi kltan geirttiler. Sonraki dnemde de Osmanl padiahlar, Krtleri Alevilere kar bir kym makinesi gibi kullandlar. Bu bask, krm ve eritme srecinin ikinci bir ahlan dnemi daha vardr. Dou'daki birok Kzlba Trk aireti; bu son dalga ile iyece ezilmi ve eritilmitir. Bu sre; Hamidiye Alaylar'nm balatt krm ve bask srecidir. Hamidiye Alaylar; Osmanl Padiah 2. Abdlhamit tarafndan kurulan ve saylar zamanla 100' bulan Snni/afii Krtlerden Krt milis kuvvetlerini anlatr. Yezidi, Alevi-ii, Drzi inantaki airetler, alay kurmak iin bavurmu olmalarna karn; Osmanl ynetimi bu istekleri geri evirmitir.56 Hamidiye Alaylar; Ermenilere kar kurulmu ama kurulu amacnn dna kp apulculuk ve katliama balamlardr. Tabii; bu eteler; Ermeniler gibi, devletin kt grd Alevi airetlere kar da zulm, katliam, talan uygulamlardr. Bunun en canl rneini de Mehmet erif Frat; Dou lleri ve Varto Tarihi adl 1948 ylnda yaymlad kitabnda anlatmtr. Mehmet erif, yle diyor: "Sultan Hamit, istihdam yrtmek iin artk temelli olarak bu airetlere Krt ve dou illerine de Krdistan ve kendisine de Krtlerin babas demekteydi. Onun, ahsi saltanat u-mda syledii bu szler, o gn, dou illerinin Trkln

yok etmeye kfi gelmi, zbez Trk soyundan olan dou halkn, Yavuz'dan sonra bir kere daha felakete srklenmiti, Yavuz Sultan Selim devrinden nce yazlm tarihlerin gerekte Krt olarak tesbit ettii bir millet ve dou illerimizin corafi durumunda yazlm bir Krdistan ad yoktu. Sultan Hamit bunu biliyordu. Fakat o, Tanzimat Trklerine

54 55

Nikitin, "Krtler I ", s. 77 Elvan elebi; "Menakbl Kudsiyye fil Menasbl nsiyye", s.54, 617. beyt

'Hamidiye Alaylar", s. 71, s. 95 60 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE kar saltanat ve istibdadm ayakta tutabilmek iin, corafi ve idari durumdan, istibdada elverili olan dou illerimizi o gnk, airetlerin her ubesinin nfusa en kalabal, zengini ve azls bulunan Kormano ubesindeki airetleri Hamidiye tekilatna alarak, bunlar Trklk ve genlik cereyanlarna kar bir kalkan gibi kullanmak istemiti. Her Hamidiye alay bin iki yz alt idi. Her alayn banda tek bir harf okumasn bilmeyen bir kaymakam dikilmiti. Eratn silahlar, ksmen bunlarn ekyalkta kulland silahlar ve ksmen de devletten verilmi tfeklerdi. mera ve zabtann kllar ve elbiseleri devlet tarafndan veriliyordu. Sultan Hamit, o gn, bu airet aalarna verdii geni selahiyet ve riitbe ile dou blgesindeki ehirleri, esnaf ve tccar ve dou illerindeki ifti ve halk tabakasn ve bu illerde, biz Trkz, diyenleri bu Hamidiye alaylarna birer esir gibi teslim ederek onlar airet alaylarna soydurmu, krdnn ve ezdirmiti. Koskoca bir Trk mparatoru olan bu zalim padiah, bilerek Trk rknn dman kesilmiti. Dou illerinde, Sultan Hamid'in ve kara kuvvetin birer mstebit ve kanl kollar gibi uzanan Hamidiye alaylar, dounun btn da ve derbentlerinde yollar kestiler, kervanlar soydular. Halkn malna ve canna kydlar. Binlerce masum kylnn kanlarn dktler ve bununla da kalmayarak Hamidiye tekilatna girmeyen kabile ve airetlerin kylerine basknlar verdiler, can yaktlar, mal talanladlar." ocukluu bu saldrlar iinde geen Mehmet erif Frat; daha sonra Hamidiye Alaylarnn blgede kendisini Trk kabul eden Alevi air 'tlere yapt zulm uzun uzun anlatmaktadr. RIZA ZELYUT I 61 zetle: Yavuz Sultan Selim dneminde balayan Osmanl-Krt badamas sonucunda Dou'daki Kzlba Ouz boylar zerinde korkun bir bask yaratlm; g; Krt derebeylerine verilmitir. Hem Osmanl Devleti'nin hem de Krt airet reislerinin basks altnda kalan Kzlba Trkler; yanlarnda bulunan Krtlerle anlaarak yaamaya abalamlardr. Bunun iin de gndelik dilde Krte'yi renmek zorunda kalmlardr. Bylece anadillerinin yerini yer yer Krte almtr. Lakin; ibadette; eski dillerini yani Trke'yi srdrmlerdir. Bir not olarak ekleyelim ki; devlet raporlarnda; 1930'larda; Dersim'de 60-70 yalarndakilerle Trke anlaldn ama bunlarn ocuklarnn tamamen Krte konutuu dile getiriliyor. Krtlemenin o sralar nasl hzlanm bulunduunu bu rnek de gstermektedir. Bylece, gnlk dili Trke'nin yan sra Krte veya Zazaca olan ama kltr, yaam biimi, inanc tamamen Trk olarak kalan bir hayat tarz ortaya kmtr. Dersim blgesinin damarlarna girince bu Trk kimliini ok parlak biimde bulmaktayz. Krtleen Baz Trk Boylar Osmanl Devleti'nin Krt airetlerini kullanarak yrtt Trk dmanl sonucunda Dou Anadolu'daki Kzlba Trk boylar yer yer Krtlemitir. Dou Anadolu'da kimliini deitiren boylardan bazlar unlardr: Hala, Aaeri, Mukri, Bayat, Avar, Bedilli, Eyva (Yva).

Gnmzde; Dou Anadolu'da yaayp kendisini Krt sanan Avarlar var. Afarlar Trkiye'nin dousuna, gneyine, batsna kadar salmlardr. 62 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Avarlar; byk tarihi Reideddin'e gre; "Hkmdar kartan Ouz boylarndan birisi"dir. Bunlar Ouzlar iinde; slamiyetten nce en gl boy idiler.57 Bedili (Badll) boyu da Reideddin'in Ouzname'sinde hkmdar kartan 5 Ouz boyundan birisi saylr. Bu Kzlba Trkmenlerden douda kalanlar Krtlemitir. Eyva (Yva-va) boyu da Divan- Ltgat-it Trk'te ad anlan byk boylardan birisidir. Kzlba Bayat boyu da nl Dede Korkut'un boyu olarak bilinir ve Alevilerin 7 Ulular diye bildii ozanlardan Fuzuli bu boydan gelmektedir. Aaeriler, en eski ve byk Trk boylarndan olup Hunlarm ardldrlar. dir (dr), dr'da da yaayan ve Anadolu ile Hazar tesinde de kollar bulunan bir Ouz boyudur. Halalar ise anayurtlar Fergana Vadisi dolaylar olup daha sonra Afganistan, ran, Anadolu gibi blgelere yaylm bir Trk halkdr. Bugn de Trk kimlikleri ile bilinirler. Karakeili boyu; Dou Anadolu blgesinde devlet kuran Ka-rakoyunlu ve Akkoyunlu Trkmenlerinin devamdr. Mukriler (Mukrin, Mukru, Mokri vb...) Reidddin'e gre; Ouz Han'n amcalarnn boylarndan tremilerdir. L. N. Gumilev ise onlar Kidanlarm bir kolu sayar. Gk Trk devleti iindeki halklardan birisi gsterilir. Bunun gibi baka birok Trkmen obas, oyma zaman iinde Krtlemi ve anadilini; Krte ile deitirmitir. Dersim de anadilini deitiren Ouz ve Kpak boylarnn yaad blgelerden birisidir. Blgede eski Trke'den kelimeRIZAZELYUT I 63 lerin varln devam ettirmi olmas da bu dil deitirmeyi ispat eden rneklerden sadece birisidir. DERSM'N KLTRN OLUTURAN KMLK YAPISI VE NANILAR Bilinmektedir ki bir toplumun kltr; onun' gerek kimliini ortaya koyan en nemli veridir. Bu yzden Dersim blgesinin mill kimlii; onun kltrnde sakldr. Kltr; insann hem manevi ynn (ruhsal tepkilerini; duygularn, inancn) kapsar hem de gndelik yaamda kulland ve gemite rettii btn maddi eleri iine alr. Bir toplumda geerli olan ve ayn zamanda da gelenek halinde srp giden her trl duygu, dnce, sanat, yaam eleri ve dil, kltr oluturur. Dersim blgesinde elde ettiimiz verileri inceleyince; burasnn, Anadolu'nun pek ok yerinden ok daha fazla Trk olduunu grmekteyiz. nk; da ta, suyu/pnar, aac, g, gnei-ay ile ve cemi-cemaati ile Dersim; Kzlbaln ana merkezlerinden birisi olarak yaamtr. Buna karn "Krt/ Kr-distanc" kadrolar, Tunceli blgesinin Krt olduunu iddia etmekteler. Buna da blgede konuulan dilin, Trke deil Krte olduu iddiasn dayanak yapyorlar. ncelikle belirtelim ki blgede konuulan ayr dil vardr. Bunlardan birisi Trke olup olduka yaygndr. kincisi Krte'dir ki bu Kurmanci diye bilinir. nc dil ise Zazaca'dr. 5/ Faruk Smer, "Ouzlar", s. 201 64 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Krtler; Zazaca'y da Krte gsterseler de bu dil yaps ile Gneydou'da konuulan dilin bir ilgisi yoktur.58 Zazaca'nn Kurmana'dan farkl olduunu blgeyi inceleyen ngiliz uzmanlar da tespit etmilerdir.09 Zazalarn bir blmnn de Krtler gibi afii inancn kabul etmeleri; Zazalar ile Krtleri ayn gstermek iin bir frsat kabul edilmitir.

Ayrca; Tunceli blgesi, Krtlerin yaad corafyann dndadr. Tarihte snrlar pek de belli olmayan Krdistan corafyas; Trkiye'nin ran snrndan telere denk dmektedir. En nemlisi de Tunceli kltr ile Krt kltrnn bir ilikisi bulunmamaktadr. Bu gerei Krtler ile ilgili aratrma yapan herkes grm ve yazmtr. Tunceli ile ilgili kltr elerinden bazlarnn izlenmesi bile; blgenin Trk kimliini yanstan bir corafya olduunu ortaya koyacaktr. Mezar Talarnda Trk Damgalar Mezar talan, topluluklarn ruhsal kimliklerini gsteren ok nemli belgelerdir. Bir mezarla bakarak; orasnn hangi millete ait olduunu kolayca tespit edebilirsiniz. Bu nedenle Dersim'de bulunan eski mezarlar; o blgenin mill kimliini gsterirler. Dersim blgesi ile burann batdaki uzants Kogiri alanlarnda, mezar talarnn ko biiminde ya da koba biiminde dikildii grlyor. Karakoyunlu ve Akkoyunlu (Bayndrhlar) 58 Ayrntlar iin Bkz.: "Zazalar ve Trklk" 59 "Amerikan ve ngiliz Raporlar Inda Dersim", s. 116 RIZAZELYUT I 65 Trklerinin ran'da ve Dou Anadolu'da yerletiklerini; devletler kurduklarn; bunlarn koyun-ko sembollerini mezar talarna ilediklerini biliyoruz. Ko biimli veya koba biimli sembollerin Trkler tarafndan kullanlmas binlerce yl eskiye gitmektedir. Hun Trklerinde ko, en makbul kurban saylyordu. At ve ko heykelleri mezar ta olarak dikiliyordu. Altaylar-da VIII. ve X. yzyllara ait bir mezarda erkein yannda at, kadnn yannda da ko bulunmutur. Deiik Trk halklar ko-ban eitli eyalarna ss olarak ilemilerdir. Krgz, Ouzlar, Avar, Karakalpak, uva, Bulgar Trk halklar gibi... Altay-lar'dan Anadolu'ya uzanan geni Trk corafyasndaki bu gelenei dalk Tunceli ve Bingl blgelerinde de aynen aynen grmekteyiz: "Bingl dalarnn eteklerinde kurulan btn kylerin mezarlarnda, eskiden yaplm ko heykelleri vardr. Bu heykellerin Varto, Hns, Karlova ve uar blgelerine yerleen Ak ve Karakoyunlu oymaklarna ait olduu sanlmaktadr. Varto ilesinde bu heykeller en faza Alevilii kabul eden halkn kylerinde ve Bingllerin yamacnda olan Kuzik (Grg), Caneseran (Daclar), aman (Tal yayla), Siiren (Dik tepeler), Kkar (Yarlsu), Kean (Seki), Glkler kylerinde gze arpar. Bu ko heykellerinin gs ve yanlarnda at, kl, karg resimleri kabartma eklinde yaplmtr."60 Bu ko biimli heykellerin Tunceli blgesinde ok daha eski dnemi temsil ettiini tespit etmi bulunuyoruz. nk bu ko biimli mezar talarnn stne ayn zamanda gne piktog-ramlar da ilenmitir. Bu sembol; Gk Tanr inancnn aka iaretidir. Mezar tanda (Bengta) bulunan Gne sembol, lnn Gk Tanr'nm yarlgamasma (esirgemesine) brakldn; 60 M.erif Frat, "Dou lleri ve Varto Tarihi", s.63

RIZAZELYUT I 67 66 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ruhunun Gk Tanr'ya kmasnn istendiini gsterir. Bu mezar talarna konulan Gn-Ay piktogramlar; Tunceli yresinin Trk kltrn en ilk dnemlerine yarar biimde yaattnn kanndr. ngiliz Misyoner H. Riggs'in 1911 ylnda Dersim'deki incelemeleri de blgedeki mezar talarnda youn biimde koyun figrnn bulunduunu gsteriyor. Snni kesimin de bu durumu utanlacak (putuluk, RZ) sayd anlalyor.61 Zazalar, Kpaklarn torunu sayan aratrmaclar; Ko heykellerini koyun totemli Trk boylarndan daha eskiye odaklamaktadr: "Anadolu'da ko heykelli mezar talar Zazalardan nce Kpak (Kuman) Trkleri ile blgede grlmeye balanmtr. zellikle Karadeniz Blgesi'nin Kpaklar tarafndan yurt tutulduunu ve burada birok ko heykelli mezar ta braktn biliyoruz.

Hatta ko heykelli mezar talarna Karadeniz'de (Bilhassa Rize) halk tarafndan "Kpak mezar" ad ve-j rilmektedir. Ayrca Erzurum'un Tortum lesi'ne bal Pehlivanl beldesinde Kpak Trklerine ait 13 adet Ko heykelli mezar ta bulunmutur"62 Tunceli'de eyh Hasanl Aireti'ne ait eski Trklerdeki Gn-Ay damgas tayan ko heykelli mezar ta zporlar Inda Dersim", s. 86 s.,77 61 "Amerikan ve ngiliz B 62 "Zazalar ve Trklk", Tunceli, Salamta Ky'ndeki ko heykelli mezar talar Tunceli'nin Ovack ilesinde bulunan ko heykelli yeni mezar tanda da Gn-Ay damgas grlyor. 68 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Milattan ncesinden balayarak Dersim corafyasna ulaan deiik Trk halklar olmutur. Bunlarn nemlileri unlardr: skitler: M 7. yy'da devletleen skitler; M 5. ve 4. yzyllarda Kafkaslar zerinden aarak Orta Anadolu'ya kadar uzanmlardr. Hunlar (Aaeri kolu): MS 396'dan balayarak deiik tarihlerde Dou Anadolu'yu hatta Suriye'yi bile istila etmilerdir. Aaeriler Bizans'la anlamal olarak buralardan balayarak Toroslara kadar yerlemilerdir. Sabrlar: 516'da Kafkaslar zerinden bu blgelere ve Orta Anadolu'ya kadar uzanmlardr. Hazarlar (Bat Gk Trkleri): 7. yzyln ilk eyreinden itibaren Hazar Trkleri Kafkasya zerinden gneye inmiler ve blgede etkili olmulardr. Kpaklar (Kumanlar): 10. yy Bizans askeri olarak Dou Anadolu'da yer aldlar. Bunlar daha sonra da bu blgere indiler ve Karadeniz hattna yerletiler. Beyaz tenli, yeil gzl, sar veya kumral Trkler, ite bu Kpaklarn torunlardr. M blgeye inen skitler de Sar ve esmer diye iki gruba ayrlmlardr. Guzlar (Ouzlar): 11. yy'dan balayarak byk ktleler halinde geldiler. Byk Seluklularn blgeyi ele geirmesinden sonra Trk boylar dalga dalga gelerek Dou Anadolu'da ounluu ele geirdiler. Ouz boylar; 16. yzyln ilk eyreine kadar Asya'dan Anadolu'ya akmay srdrdler. Bunlarn nderlerine de Horasan Erenleri deniliyordu. Horasan erenleri; Alevilerde; en ulu yol bykleri olarak kabul edilir ve Anadolu'nun Kzlba nderleri; kendilerini Horasan erenlerinin devam sayarlar. RIZAZELYUT I 69 Bu yzdendir ki Dersim Zazalar; kendilerini Krt deil Horasan soyundan (Trk) saymlardr. zellikle okumam ve geleneksel eitimle (Alevilik okulu) yetimi olan geni halk tabakalar byle dnmektedir. Karakoyunlular-Akkoyunlular: 14. yzyldan itibaren ran ve Irak hattnda devlet kuran bu Trk boylar 63 da Dersim'de ok etkili olmulardr. Bunlarn; blge nfusuna kuvvetli biimde hakim olduklar devam eden kltrel benzerlikten de anlalmaktadr. unu rahatlkla syleyebiliyoruz: Zazalarm kkeni zerinde farkl grler olsa bile; blgeye son gelen Kzlba Trkmenler; Dersim'i Trkletirmitir. Tunceli mezar talarnda grlen dier bir olgu da kn-ay piktogramdr. slami dnemde bile baz mezar talarnn st ksmlarnda; gne simgesinin yalmlatrlm biimi olan yldz ilenmitir. Davut Yldz biimindeki bu yldzlar; sadece Dersim'de deil; Niksar'daki Danimentli Trklerinin mezarlnda da bol bol grlmektedir. Eski Trklerdeki Kn-Ay sembolnn bir

devam olan bu izim; Dersim'in ruhunun Trk olduunu gsteren baka bir rnektir. Bu sembollerden gn (kn) Gne'i, ay da Ay' gsterir. Ta n Trklerden Chou Trklerinde (M 1. bin, Kuzey in) Gne ve Ay tanrlar gsteren bu sembollerin Dersim blgesinde mezar talarnda karmza km olmas; buradaki inancn reddedilemez biimde eski Trk inancnn devam olduunu gstermektedir. Yani Gk tanr inanc, Trkler arasnda en fazla DerBak: Prof. Dr. Faruk Smer, "Kara Koyunlular", c.I 70 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 71

RIZAZELYUT

sim blgesinde yaamtr ve hala da yer yer bu inan srmektedir. Gne ve ay inannn Dersim ve Bingl Alevilerinde ok nemli bir yer tuttuunu geen yzyldaki saptamalar da ortaya koymaktadr: "Dou illerindeki boy ve kabileler ayr ayr birok inanlara katlmlard. Bunlardan bazlar, gne doarken sal-vat getirir ve omzunu perlerdi. Ay ve gne karsnda dua ve ibadet edilirdi. Bilhassa Aleviler ay Ali'nin, gne Muham-med'in nurudur; derlerdi. Ay ve gnein, yldzlarn ve eref saatinin insanlar ve insan hayat zerindeki tesirine herkes inanrd (...)64 ngiliz Misyoner Riggs de 1911'de bu konuda yle yazmak tadr: "Seyit Mustafa Gne'in tm yaamn kayna oldu unu, bu nedenle her sabah doan gnee sayg gsterdiklerini syledi."65 Bu gelenein en az 3 bin sene eskiye giden bir Trk tapnma biimi olduunu; Hun tarihi aka gsteriyor. u alnt Hunlar deil de sanki Tuncelileri anlatyor gibidir: "Hunlar; her yl ilkbaharda bir defa, atalarna, gkyzne, yeryzne ve ruh lara kurban keserlerdi. Yabgu (hakan); her gn iki kez olmak zere; sabahleyin doan gnee, akamleyin ise aya kar sayg sn sunard." 66 Hemen belirtelim ki buradaki gnein Zerdtizmdeki atele ilgisi yoktur. Gne: Gk Tanr'y; Ay ise Yer alt Tans'm temsil eder. kisi birden "Gn-Ay sembol"n oluturur ve evreni temsil ederler. 64 "Zazalar ve Trklk", s.216 65 "Amerikan ve ngiliz Raporlar Inda Dersim", s. 83 66 Prof. Gumilev'den naklen: "Yabanc Kaynaklara Gre Trk Kimlii"; 22; Dersim-Bingl Alevilerinin Gne'i ve Ay' kutsamalar; eski Trk Tanrlar'na balln devam ettiinin belgesidir. Bu ballk btn Alevilerde "Ay Ali Gn Muhammet" biiminde slami bir klk altnda devam ettirilmitir.67 Kk Trk Yemini Dersim'de Bu inann somut biimini Seyit Rza'nm torunu R. Polat bir anlatmnda yakalamaktayz. R. Polat; Alier'e ilikin anlarn bir yerinde unlar sylemektedir: Alier, Kokirilidir. Kokiri de Trk Devleti'nin bandras (egemenlii) altna giriyor. Alier ve adamlar bu yenilgiden sonra Dersim'e geliyorlar. Seyid Rza, Keeli'de kendilerine yer veriyor. Seyid Rza bakyor ki, Alier yiit ve akll bir insandr, beraber alyorlar. Alier sava hazrlklarn yapmak zere Rusya'ya gitmek istiyor. Nasl oluyorsa Hain Rehber bu iin haberini alyor. Adamlarn toplayarak Alier'in izini sryor. Ovack taraflarnda, Munzur Baba rma kysndaki bir kyden Mursae Sev Khali adnda bir Dewrescemalz (Dervi Cemalli, olmal, RZ) bana unlar anlatt: "Bir gn Hain Rehber ve adamlar gelip bize misafir oldular. Hepsi de silahlydlar. Yemeklerini yiyip yattlar. Alier, o sralar Alte Maarasnda kalyordu. Alte Maaras Sultan baba (Tuzik Da) tarafndadr. Sabahleyin Alte Maarasna gitmek zere yola koyulduklarnda, Hain Rehber, baz adamlarn nc

gnderdi. O, Zeynel'le geride kaldlar. Ben o zamanlar yaa kk olmama ramen, Hain Rehber'le Zeynel, Bkz: "Trk Alevilii", s. 268. 72 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE yola koyulmadan aralarnda geen u konumaya ahit oldum. Zeynel dedi ki: "Alier, benim ikrarmdr (kirvemdir). Ben, sizinle gelemem." Bunu zerine Hain Rehber yle syledi: "Sen bizimle gelmek zorundasn!" Birbirleriyle bir hayli uratlar. Zeynel, Hain Rehber'den yakasn kurtaramayacan anlaynca yle syledi: "Bana yemin et! De ki; 'Yukarda mavi gk, aada kutsal yer ahidimizdir. Allah, bu yapacamz iin gnah ve mbalini bu dnyada da, o dnyada da benden sorsun!' Sen bana byle yemin iersen gelirim seninle." Hain Rehber, Zeynel'e: "Yukarda mavi gk, aada kutsal yer ahidimizdir. Bu iin gnahn ve mbalini Allah, bu dnyada da, o dnyada da yalnz benden sorsun." diye yemin ettikten sonra, Alier'in kirvesi olan Zeynel ikna oldu. Alte Maarasna doru Alier'i ldrmek zere yola koyulup gittiler."68 Yukarda anlatlan olaydaki yemin metni; Dersimlilerin Trklerdeki Gk Tanr inancn 1930'larda hala yaattklarn gsteriyor. Bilindii zere; gk, Trklerde kutsaldr ve Gne Tanr ile ayn anlama sahiptir. Mavi Gk' ahit tutmak; Allah zerine yemin etmektir ki bu da Mavi Gk'n Allah sayldn gsterir. Yine kutsal yer kavram da Trk din inancnn temel direklerinden birisidir. RIZAZELYUT I 73 Trklerde evren; yer-yrst (gk) ile yeraltndan olumu bir btn kabul edilmitir. Mavi Gk, Gk Tanr'dr. Bunun isimlerinden birisi lgen'dir. Yer ise, yer ve yer alt ruhlarn kapsar. Bunun ad da Kayra (Kara) Han'dr. Kutsal yer zerine yemin etmek de Kara Han'a yemin etmektir. Bu gelenek; 8. yzylda Orhon rma kylarna dikilen Trk yaztlarnda pek parlak biimde yansmtr. Bu olaydaki yemin treni ile Bilge Kaan'm 1300 sene nceki seslenii birbirine son derece benzemektedir. Bunun iin Bilge Kaan Yazt'nm okunmas yeterli olacaktr. elebi Cemalettin ve Dersim Dersim kltrn ve inann anlamak iin faydalanacamz ok nemli bir bilgi, Baytar Nuri'nin kitabnda yer alyor. Bu bilgi; elebi Cemalettin Efendi'nin Dersim blgesine yapt ar gezisiyle ilgilidir. Birinci Dnya Sava balaynca; Osmanl Devleti, Aleviler-den de alaylar oluturup bu askerleri Dou cephesinde Ruslara kar kullanmay planlamtr. Sonrasn Baytar Nuri yle anlatyor:69 "1915 ylnn yaz mevsiminde Ruslarn byk kuvvetlerle Erzurum cephesinden taarruza gemeleri zerine, Enver Paa, Dersim airet reislerini Sar olu vali Sabit bey vastasyla Elaziz'e davet etmiti, fakat Dersimliler bu davete icabet etmemilerdi.

68 Ali Kaya, "Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 297 69 Baytar Nuri'den yaplan alntlar orijinal hali ile kitapta yer almtr. (Y.N) 74 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 75

RIZAZELYUT

Talat ve Enver paalar Elaziz'e yetitiklerinde, Bat Dersim airetlerinin reislerinden olup, kurnazl ve siyasi hilebazl ile maruf Kango olu Mehmet ve Zeyno olu Meo gibi baz menfaatperest kimseler, Vali Sabit'in mtemadi srarlar zerine Elaziz merkezine gitmiler ve bakumandan Enver ve sadrazam Talat'la Bat Dersim adna bir mlakat yapmlard. Bu mlakatta Dersimlilerin byk kuvvetler tekilatlandrarak harbe itirak etmeleri teklif edilmiti. Bu teklif karsnda Kangoolu Memet: "Paam, Dersimliler Alevidirler, Hac Bekta evlatlarndan elebi Cemalettin efendiye hrmetleri vardr, u halde, emir buyurup da mumaileyhi cihada sevk ederseniz btn Dersimliler onunla harbe itirak ederler ve biz dahi mahcup olmayz, hem de paalarmz memnun kalm olurlar. Harp iin biz kendi airetlerimize sz anlatamayacamz gibi, dier Dersim airetlerine ve hususu ile Seyit R-za'ya hi szmz gemez. Yalnz ahsen bize emir buyuruyorsanz, iradenizi yerine getirmee hazrz." demiti. Paalar bu sz yerinde bulmular ve aalara klliydi paralar vermilerdi. Bir mddet sonra, ald emir zerine Cemalettin efendi byk bir debdebe ile Krehirden yola km ve Sivas vilayetine gelmiti. Burada etrafna toplad Alevilerden alaylar tekil, fahri subaylar tayin ve Dersim'in Seyitlik bakmndan Mriti olup Kohisar ilesinin Yalncak kynde oturan Aoanl Seyit Aziz'e uram ve mumaileyhi beraber alarak Kokiri airetlerini ziyaret etmiti. Kokirliler, Alier efendinin Rusya'ya iltica ederek Krt davas urunda almas yznden kendilerinin Trkiye hkmeti nazarnda iyi gzle grnmediklerim ve airet reislerinin ordu tarafndan tarassut ve phe altnda bulunduklarn, bu sebeple ilk nce Dersim airetlerinin harbe itirakinin temininden sonra Kokirlilerin dahi peyderpey harbe itirak edeceklerinden phe olmadn eyh efendiye ibla ve onu kandrarak Erzincan'a yolcu etmilerdi. Ben o srada Erzincan merkezinde subay idim, menzil mfettilii Kurmay Kaymakam Ali Rza, beni ordu emriyle elebi Cemalettin efendiye mavir tayin etmiti. elebi efendinin kapsnda saltanat arabalar, hususi nbetiler, yaverler ve kumandanlara yakr debdebeli bir daire de vard. Ziyaretiler arasnda Alaman Kurmayndan baz kumandanlarn vcudu dikkat nazar ekiyordu. elebi efendi siyasi toplantlara devam etmekte iken, kendisi ile beraber Erzincan'a gelmi olan Seyit Aziz de ayrca mahalleler iinde dolaarak alevi ounluu olan yerlerde toplantlar yapyor ve Tarikata ilgili va'z ve iradatta bulunarak Pene-Tarik akidesini ileri sryordu, halk Pene-i Al-i Aba remzine davet ediyordu. Bu sebeple halk iki ksma ayrlarak, bir ksm Seyit Aziz'in akidesini kabul ve dier ksmda kesin olarak reddediyor, itirazlar yapyordu. Bu olaylar srasnda elebi beni istemi ve yle demiti: "ittiime gre, Kistim denilen kyde Mar adl bir evliya varm, Krtler bu evliyaya tapyorlarm. u halde ben askeri kumandana syledim, yarn size bir askeri mfreze verilecek, Seyit Aziz de sizinle gelecek, siz bu mfreze ile Aziz'i, Krtlerin tecavznden korumak devindesiniz. Sz konusu olan evliya bir aa parasndan baka bir ey olmadn duydum, ite Aziz efendi Tarik adl bu aa parasn yakacaktr 76 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Ben bu teklife karlk olarak, "Teklif buyurduunuz bu devi ne yazk ki zerime alamyacam ve yapamyacam" dedim. Sebebini sordu, kendisine gzmle grdm olaylar u suretle anlattm: "Efendim; bu mntkadaki Krtler her yl Ocak ay sonunda gn Hdr orucu tutarlar, geen yl ayn mevsimde Balaban airet reisi Gl aa beni davet ederek, kendi ky olan Hinzori yaknndaki Kistim kyne gtrd. Her yl binlerce Krtler bu kyde Mar dedikleri evliyann evinde ayn gnde byk bir toplant yaptklarndan, Gl aa ile biz de toplant yerine gittik. Byk bir oda ortasnda, byk ve eski bir direk vard, bu direkte yeil sargya sarl bir sa aslm ve asann sargdan darda kalan ksm byk bir ylanba eklinde grnyordu. Buna herkes Kistim Man yani Kistim evliyas diyorlard. Sz geen oda o derece geni idi ki, bir iki bin kii iine sabilirdi. Buraya

toplanan halk, bir taraftan eninli seslerle Kuday'a yalvaryor ve bir taraftan Mar'a kar huu ile inkiyat ediyorlard. Genel bir alay ba gsterdi, ben dahi bu umumi heyecan ve heybetten alamaktan kendimi alamamtm. Cemaat birikmiti, Man karmaa yetkili aileden arpk, yar kt-rm bir zat ortaya gelerek direkte asl sargdan Mar' ya Allah diyerek karm ve yar ayakla, yar yerde secdeye gelerek Mar' insanlar zerine uzatmaa ve gnahlarna tvbe ettirmee tevcih ettirmiti. eyhin elindeki Mar, bazen uzanyor, bazen ksalyor ve bazen mnhani vaziyetler alyor, cemaat heycana getiriyor ve bazen de sahibini yerlere deviriyor ve eyhin feryad asumana kyordu. Binlerce halkn RIZAZELYUT I 77 manev kuvvetinin tam bir merkezde birletii bu anda, ben artk kendimden gemitim, Gl aann elini tutmu, karanlk geceden ve bu karanlk iinde nur fkran iddetli ateten, halkn cokun vaveylasndan iddetli bir heyecana kaplmtm. Bylece saatlar geti; yzlerce kurban kesildi, Mar tekrar yerine kondu tekrar Allaha yalvarmalar oldu ve toplant dald. Bu toplantya itirak eden airetler arasnda pek ok uzaklardan gelenlerde vard. Ertesi gn Gl aadan aynldm Erzincana geldim. u izahatm gsleriyorki, Kistim Marn krmak ve yakmak airetlerin ibirar ve husumetine sebep olaca gibi, byk bir isyan alevlendirmesi de melhuzdur. Ve airetler de benden nefret ederler, beni mazur grmenizi rica ederim." dedim. elebi efendi derin derin dndkten sonra, bu bapta Aziz efendi ile dank yapacan ve sonucunu bana bildireceini syledi. Ertesi gn beni Kitim'e gitmekten affetmiti. elebi efendiyle aramzda geen bu muhavereden airetler haber alm ve mumaileyhi bana Kistim Mar'n tahrip emrini vermee tevik edenin Aziz olduu bilinmiti. Bu sebeple elebi efendiye kar beslenen sayg sarslmt. Zaten bu sralarda Dersimliler, Rus ordularnn galip geleceini anlam olduklarndan, harbe itirak etmemek ve Ruslarn gazabn tahrik eylememek iin, elebi efendiye mazeretler gstermek yolunu tutmulard." Dersimlilerin; kendisine yardmc olmayacaklarn ve Krt-lk peinde kotuklarn anlayan elebi Cemalettin Efendi, Baytar Nuri'ye unlar sylemitir: 78 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 79

RIZAZELYUT

"Asrlarca evvel, ceddim Haci Bekta--Veli, Dersim mntkasna vaaz ve nasihat edici baz kimseler gndermiti, bu zatlar ceddimin verdii talimat dairesinde hareket etmiler ve Dersim airetlerini ceddim Haci Bekta- Veli'ye balamaya almlard. Fakat bu zatlarn lmnden sonra bunlarn evlatlar her nedense zaman geerek ceddimi unutmular, tamamen Krt olmular, kendi rey ve arzularna uygun ve akl ve mantk dnda bir din icat etmiler ve Dersimlileri de bu prensiplerine srklemilerdir. Tekkede bir bahemiz var, (Krehirde Haci Bekta tekkesi, RZ) ben ylda ancak bir kere bu baheye kabilirim. Bu defa ktmda bir rya grdm, ryamda ceddim bana grnd ve dedi ki, 'Sevdiklerimin ve hassaten Dersim mritlerimin banda bir kara bulut grnmektedir, size emrediyorum, gidiniz kendilerini irad ediniz, ileride hkmetin kendilerine, bir fenalk yapmas tehlikesi vardr, harbe itirak ederek bu suizandan kurtulsunlar.' te, ben buraya bu emre gre konamdan kp geldim. imdi, hem Dersimlileri cihada itirak ettirerek maruz kaldklar tehlikeden kurtarmak ve hem de, baz cahil Seyit ve dedeler vastasyla adet edindikleri tarikat slaha ve kendilerini doru yola sevk etmek isterim, bu sebeple, ma-iyetimdeki bir iki alay mrit ve muhibbanmla ben daha ileriye ve hatta harp cephesine kadar gidiyorum, ceddimin batini emirlerine gre kendilerimde davet ediyorum, ben kendilerine yazmm, siz dahi yaznz ve hatla Dersime kadar gidiniz." dedi.

elebi efendi, yukardaki szlerine ilaveten mill haklara ilgili Krt isteklerinin ecnebi tahrikatyla vuku bulduuna iaret ederek, Krtlerin her ne istei varsa bunu harbin sonunda ileri srebileceklerini nasihat etmei de unutmad. Seyit Aziz'i Sivasa geri gnderdiini szlerine ekledi. Bir mddet sonra elebi Efendi alaylarla Erzurum'a hareket etti." elebi Cemalettin Efendi o sralarda kalp rahatszl ekiyordu ve evinden dar bile kacak durumda deildi. Zaten; 23 Aralk 1919 gecesi; Mustafa Kemal'i Sivas'tan Ankara'ya dnerken konanda misafir etmi; ilk Meclis'e de seilmi ama bu grevini dorudan yapamamtr ve ksa bir sonra da vefat etmitir. Bu almada ortaya koyduumuz gibi Cemalettin elebi'nin ryas km; nce onun dn dinlemeyen Kokr Alevileri daha sonra da Dersimliler felaketle karlamlardr. Dersimli Baytar Nuri'nin her cmlede Krt gstermeye abalad airetlerden burada ad geen Balaban boyunun gerek bir Ouz boyu olduunu Osmanl kaynaklar aka gsteriyor. Balabanlar, Trklerin ku totemlerinden balaban kuunu kendilerinin atalar kabul eden bir koldur. Bu kolun bal olduu st Ouz boyu Bedili boyudur. Bedilililer Kuzey Suriye Trkmenleri veya amlu Trkmenler olarak kayt altna alnmlardr. 13. yzylda yaayan byk tarihi Reidddin, Bedili Trkmenlerini, padiah karan Ouz boylarndan birisi olarak kabul etmektedir.70 Bedililer, Kzlba idiler ve bunlar 1501'de devlet kuran ah ismail ile birlikte savamlardr. Yani; Osmanl Devleti'nin dman grd boylardan birisi de Bedililer ve alt kolu Bala70 Bkz: Prof. Dr. Faruk Smer: "Ouzlar (Trkmenler) Tarihleri-Boj Teki-lahDestanlan", s. 225 80 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE banlar idiler. Kzlba Trkmen olan bu boylar; 1514 aldran savandan sonra hayatta kalabilmek iin blgenin dalk alanlarna doru ekilmilerdi. Elbette ki airet reisini ve halk kandrarak Krdistan projesi iin kullanmaya abalayan o dnemin ajitatrleri; kendi gemiini bilmeyen bu insanlar ve kitleleri kandrarak Krt yapmlardr. Dersim trajedisinin altnda yatan ac gereklerden birisi budur. Trklerde Ejder (Evren) nan Baytar Nuri'nin kitabnda ayrntl biimde anlatt Kistim Mar', anlalyor ki Kitim'de bulunan ylanbal bir asadr. Anadolu'daki Alevilere zg bir ibadet olan cemde bu asaya tarik de denilir. Asa veya tarikin dier bir ad da "Erkn ubuudur. badetin yrtld denek anlamna gelir ki Alaca Denek de denildii olmutur. Anlalyor ki Dersim'de asa, bir evliya gibi kutsal saylmaktadr. Asann, Alevilerin ocak gelenei ile i ie olduu bilinen bir olgudur. Kzlbalarm din treni olan cemde; musahip (karde) haline gelen iki aile grgden geer. Ya, kltr, zihniyet, biraz da maddi ynden birbirine denk iki aile musahip olmak iin anlar. Bu i; eski Trklerdeki kan kardeliinin yol kardelii biiminde srdrlmesidir. Anlaan iki aile, grg ceminde ayrntl bir trenden sonra grlr ve karde haline gelirler. Topluluun nnde yrtlen bu tren srasnda erkekler nde, kadnlar apraz biimde onlarn arkasnda; dedenin nnde diz st secdeye varrlar. Dede oturduu ko postunda Hakk' temsil etmektedir. Dede dua okuduktan sonra kutsal asay alr ve RIZAZELYUT I 81 grlenlerin grgsn tamamlamak zere; bunlarn srtlarna er kez hafife vurur. Sz edilen asa; kayn aacndan yaplan ve bez bir klf iinde saklanan bir metre kadar uzunluunda deenektir. Bu sopann Musa'nn asas gibi kutsal olduu; gcnn bulunduu kabul edilir. Aratrmalar gstermektedir ki kaym aac Trklerde eskiden en kutsal aalardand. Bilindii gibi amanist Trklerde, Budizmin de etkisiyle doada

ruh olduu inanc yaygnd. Aalar, insan gibi ruh tarlar; bundan insanlar bile doabilirdi. Trk destanlarna yansyan bu olgunun dnda Miar denilen Trk halk; atasn "mise" yani mee aac sayan bir topluluktu. Bu Miarlar'm Rumlarca Agathiros denilen ve bugn Aaeri diye sylenen Hun halk olduunu; Anadolu'nun dousundan tutunuz da gneyinden kuzeydousuna kadar btn dalk alanlarda grldn de dikkate aldmzda, kutsal aa inancnn Anadolu'yu doldurduunu anlarz. Dersim blgesi de Aaerilerin Kafkaslar zerinden gneye inerken getikleri ve Bizans Devleti zamannda yerletikleri alanlardan birisidir. Aa hele ulu aalar; btn Alevilerin gznde olduu gibi DersimBingl Alevilerinin gznde de kutlu saylmaktadr: "Yce dalarn ularna, asrlk aalara, ehitlere, bir yerden akan saysz pnarlara sayg gsterilir, bunlara "gerekler ve erenler dura" denilirdi. "n in ok daha ilgin yan udur: skit Trklerinin ve Aaerilerin ortaya kn anlatan efsaneye gre; Herkl, yar ylan bir kzla yatm, ondan ocuk olmutur. Bunlardan birisi 71 "Dou lleri ve Varto Tarihi", 82 I s.96

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 83

RIZAZELYUT

skit; birisi Aaeri birisi de Gelon yani Ylan'dr. Bu Ylan/Gelon boyu tilUral Trkleri (Bakurtlar) arasnda halen yaamaktadr.72 Bugn bile Alevi Trkmenler aac kutsal bilirler ve ona bez balayarak oradaki kutsal ruhtan yardm dilenirler. Bu a-putla yer alt Tanrs ile balantya geilmi saylr. Niksar blgesinde; rnein benim doduum Ormanck'ta halen bu gelenek srmektedir. rnein sakzlk denilen ulu aalar asla kesilmedi, kesilmiyor. Bu aalardan bir dal kesenin bana byk bir felaketin geleceine inanlr. Bu aalarn sadece kurumu dallar o da yere dm olursa, yalnzca orada piirilen kurbann ateinde yaklabilir. Kzlbalar iinde; asann kutsall yaygndr. Sadece Hac Bekta'ta oturan Bektai elebileri, grgde tarik kullanmazlar; onun yerine kez ak elleriyle (pene ile) vururlar. elebilerde bu ele "Pene-i Al-i Aba", yani Ehlibeyt Eli denilir. Ehlibeyt'in, 5 (pen) kiiden olumas; elin 5 dalnn bulunmas ile uyuturul-mutur. Elin iinde Allah ve gz sembollerinin bulunduu da inanlardan birisidir. Anadolu ve Balkanlar'daki Alevilerden bir ksm Hac Bekta Veli evlad olan elebilere baldr. Bunlar cemde grgy el vurarak tamamlarlar. Geri kalan ocaklarda ise dedeler; grgy tarik veya asa kullanarak tamamlarlar. Pek bilinmez ama Aleviler evvelden tarikiler ve peneciler diye ikiye ayrlmlard. Okumu elebiler; tariki (asay) batl kabul ediyorlard. Bu yzden de ocaklar arasnda gizli bir ekime bulunuyordu. zellikle ah smail geleneinden gelen ve Anadolu'daki Alevilerin ounluunu oluturan militan Kzlbalar; bu tarik geleneine bal idiler... Halen krsal alandaki cemlerde tarik kullanlr. Bu gelenek aacn kutsallnn devam ettirilmesinden baka bir ey deildir. Ylan Nereden kt? Belli ki Dersim'deki Kistim Man denilen asann ba taraf ylan kafas biiminde yontulmutur. Ylan; ta Hunlar ve Gktrkler zamanndan beri kutsal ruhu, zellikle su ve yer alt ruhlarn temsil eden simgelerden birisidir. Bu konunun ayrntlarn Prof. Emel Esin; "Evren" ve yine "Ejder Taknn Kozmik Simgecilii ve Trk Simgeciliinde Ktlkten Koruyan Maske" isimli makalelerinde gstermitir.73 rnein inana gre; ift bal ejder (evren) ktlklerden korurdu. 732 ylnda byk Trk alp Kl Tigin adna dikilen antta, ift bal ejder (evren) moncuku(boncuk/dnya) azna alm biimde izilmitir. Evren kabartmas;

Seluklu sanatnda bol bol grlr. Bu ssleme biimi ile rnein evlerin, saraylarn kt ruhlardan korunduuna inanlrd. Ylan gvdesinin stne ba olarak arslan, pars, hatta kubanm yerletirildii grlr ki bu kavram daha da kuvvetlendirmek amac tar. Evrene insan ba eklenerek yaratlan ahmaran efsanesini de ayrca hatrlamak gerekir. Ylann kutsall, erenlerin yklerine (menakpnamelere) de yansmtr. Ylan kam eden eren (evliya) motifi sk sk karmza kmaktadr ve Hac Bekta Veli menakpnamesine de kuvvetle girmitir. Unutulmasn ki Hac Bekta Veli ile Krehir'de sk sk gren ve zel syleiler yapan en nemli erenin

Ayrntlar iin: "Yabanc Kaynaklara Gre Trk Kimlii", s. 379 Bkz: Trk Sanatnda konografik Motifler 84 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 85

RIZAZELYUT

ad da Ahi Evren'dir. Evren'in kutsal ve koruyucu ruh olmas nedeniyle isim olarak kullanlmas da doal gzkmektedir. Trk erenlerin gezginleri; Anadolu'da yuf borusu alarak dolarlard. Bu borularn az da ylanba biiminde hazrlanrd. Ylanbal borularn n Trk saylan Junglar tarafndan da kullanld biliniyor. Orta Asya'nn demirciliini yapan Trkler; kllarn, palalarn, hatta baklarn kabzasn ylanba biiminde yapp suya batryorlard. Demire tapm da simgeleyen bir tr tren idi bu ilem. Halen, demirci ustalar, baklara, ylan az biiminde biten saplar da takmaktadrlar. Ylan yer alt ruhunu da temsil ettiinden kimi yerlerde Trk mezar talarna bu evren izimleri eklenmitir. Yukarda zetlediim bilgiler de gstermektedir ki, Baytar Nuri'nin ayrntl biimde anlatt Kistim Man; Trk kltrndeki kutsal (ata/ruh tayan) aa inanc ile kutsal (ata) saylan ylan (evren) kavramnn i ie geirildii bir semboldr. Bu sembol slami bir grnt ile blgedeki Alevilerin cemlerine tarik (asa) olarak aktarlmtr. Ylan bal olmasa bile asa gelenei Alevi cemlerinde bugn de yaatlmaktadr. Baytar Nuri; bunu Dersim'le snrla sayarak Krtlere zg gibi gstermeye kalkyor. Halbuki Balkanlar da dahil btn Trk Aleviliinde bu gelenek kuvvetle yaamaktadr. Byle bir inan Krtler de dahil olmak zere; Snni slam dnyasnda aka sapklk grlmtr. Bu yzden de Aleviler tarafndan gizlenmitir. Gerek Krtlerin yaad alanlarda byle bir inan da grg de olmamtr. Baytar Nuri'nin Krtlk adna verdii bu bilgi Dersim blgesinin ruhunun en derinden Trk ruhu ve inanc olduunu gstermesi bakmndan son derece kymetlidir. Trk Ozan Krt Alier Bugn Tunceli gereini doru anlayabilmek iin Alier (Aliir: Aslan Ali) ismi ile Dersim ayaklanmalarnda rol alan kiiyi tanmakta byk yarar vardr. Onun hikyesi; bugn baz Tuncelili iin ders olacak niteliktedir. Alier; Dersimli Alevileri Krtletirmek iin ok abalayan ve onlar srekli ayaklanma iinde tutan isimlerin banda gelmektedir. Baytar Nuri; onu Seyit Rza ile hemen hemen ayn yata sayyor. Bu bilginin doru olmas gerekir. 1937'de ba kesilerek ldrlen Alier'in 1860'larda doduu anlalyor. Baytar Nuri onu yle anlatyor: "Dersim'in eyh Hasattan airetinin ocuudur. Kokirinin mraniye (mranl) nahiyesindeki iftliklerinde domu, tahsilini Sivas'ta ikmal etmitir. Ftri zeks, kuvvetli mantk ve muhakemesi ve olaanst natkasyla son derece hret kazanm bir Krt airidir.

Sultan Hamit devrinde, Kokiri airetleri reislerinden Mustafa beyin ktibi olmutur. (...) Mustafa paann mevkni oullar Alian ve Haydar Beyler igal etmilerdir. Mustafa paann vefatndan sonra, Alier; merhumun byk olu Alian beye vasi tayin edilmi ve bu sebeple de, umum Kokiri airetleri zerinde byk bir nfuza malik olmutur. Alier, bu nfuzunu kelimenin btn manasyla, Krtlk ve Krdistan stiklali davas urunda kullanm ve bu maksatla Dersim airetleri arasnda kuvvetli bir birlik yaratmaa muvaffak olmutur, Alier, kendi akrabasndan Zarife adnda bir kzla evlenmitir (...) Alier, Krte birok mill iirler tanzim etmi ve 86 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE bu iirleri pek gzel ald sazla halka teganni ederek (...) bir Krt edibi olmutur. Alier, 1914 Cihan Harbi'nde, Krdistan istiklalini temin maksadyla Rus ordusuna iltihak etmiti. Kokiri, Sivas, Malatya ve Dersim mntkalarnn Krt mmessili sfatyla, Rus himayesi altnda muhtar bir Krdistan daresi kurulmas iin almtr. Ruslarn Erzincan' igali srasnda, Alier bir askeri mfreze ile Ovack ile merkezine gelmi ve orada Trk idaresini lavederek bir Krt idaresi kurmutu. Bu baar, Rus ordularnn Dersimle irtibat noktalarn emniyet altna almt. Zaten bu devirde Dersim tamamen mstakil bir idare tesis edebilmiti. Ne yazk ki, Rus ordular, ekilmeye balam ve bu sebeple Alier onlardan ayrlmaa ve Dersim'e dnerek burada kalmaya mecbur olmutu. (...) 1335 H. ylnda stanbul Krdistan Teali Cemiyeti'ne bir mazbata gndererek, Kokiri ve Dersim Krtlerinin Cemiyete ballklarn bildiriyor ve ayn zamanda her tarafla bu Cemiyete ubeler kuruyordu. 1336 H. Ylnn (1919) ilkbaharnda, Dersime geliyor ve Sevr muahedesi mucibince Krdistan'n muhtariyetinin tastiki hususunda Dersimlilerle birlikte Ankara hkmetine telgraflar yadryordu.(...) Kokiri savalarna bilfiil itirak etmi ve bu yzden lm cezasna mahkum olmu olduundan, artk Ovack mntkasn ikametgh ittihaz etmiti. (...) 1937 Dersim harbnda, Seyit Rza ile ibirlii yapm ve szle, kalemle ve fiilen Dersimlilerin maneviyatn takviyeye ve umumi birlii perinlemee almtr.(...)" mranl'nn Az kr kynde doan Alier; kendisini Krt sansa bile; o aadaki iirden de anlalaca gibi ok baarl bir RIZAZELYUT I 87 Trk halk ozandr. Baytar Nuri'nin de belirttii gibi o; balamasyla alan ve syleyen birisidir. Balama da Trklere zg bir sazdr ve tpk asa (tarik) gibi kutsal kabul edilir. Alier'in elde edilebilen iirleri, gerekten de ok baarldr. Trk Halk Edebiyat'nm halk ozanlar (halk klar) dalma giren bu iirler; geleneksel Trk iirinin tam bir devamdr. te onun DersimTe ilgili olan tannm iiri: Gnl gel gezelim Dersim dan, Ne ho memlekettir Eli Dersimin, Seyran eyliyelim Sultan Ban, Ne ho iekler var gl Dersimin. Nice padiahlar geldi cihana, Bunu almak iin dt gmana, Her birin bir eit att bir yana, Kesilmedi kalu kili Dersimin. Arslanlar yurdudur tilkiler girmez, Gerekler srrdr akllar ermez, Krdistan gldr zalimler dermez, Onlara baldr yolu Dersimin. Krdistan eline kim ki bular, mdada kavuur hemen ular, Coa gelip imek gibi satar, Etraflar ykar seli Dersimin. 88 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Kahraman oktur kln taknr, Btn Krdistana yardm tokunur, Havariler yedi devlet saknr, Allah'tandr kavi beli Dersimin. Aayiri cmert hakkn rahna, Munzur da durmu kbleghna, Tujik da derler onun ahna, Atlr toplar beli Dersimin. Taki'nin Krt Ahmet edd-i alas, Seidan eyh Hasan ondan binas, kr, hakka gemi onun duas, Cmleye stndr eli Dersimin. (Alier)

Grld gibi; kendisini Krt sanan ve Krdistan iin cann ortaya koyan Alier'in iiri has Trke bir iirdir. nk o; blge halknn dilini kullanyordu ve kendisini de ancak Trke syleyerek anlatabiliyordu. O Krtlk propagandasn bile Trke ile yaparken ne kadar derin bir eliki iinde olduunun elbette ki farknda deildi. Alier Kogiri isyan srasnda da "Kogiri balad harbe" diye balayan bir koaklamay bestelemi; sazyla alp armaya balamt. Bunun gibi baka iirleri olan bu Trk olu; Krtlk akmna kaplm; devletle savam; hatta Ruslarla ibirlii yaparak lkesine ihanet etmi birisi olarak ld gitti. Onun trajedisi, aslnda bugn baka baz genlerin tavrnda devam ediyor. MaaleRIZAZELYUT I 89

sef, Tunceli'deki Trk kkenli baz insanlar kendilerini Krt sanyor ve ilerinden ok az da olsa birileri kp Krdistan davas iin can veriyorlar. Has bir Trk halk ozan olan Alier'in iine iteklendii aldantan doru sonular kartlrsa; Tunceli; Trkiye'nin geleceinde ok saygn bir kltr blgesi olarak yer alacaktr. nk; bu blge bugn de z Trk kltrnn en temiz biimde yaatld alanlardan birisidir. Nait Hakk Ulu'un Tunceli'de yapt incelemelerde tespit ettii gibi, Alier; tam bir Alevi ozan gibi ok deerli nefesler de sylemitir. Bu nefesler; tam anlamyla Trk Aleviliinin rn olan deyilerin benzeridir. te onlardan birisi udur: Bismillah diyelim Hak'tan inayet, T ezel mazhar ihsan Dersim. Muhammet Mustafa, ah- Velayet, On iki mam'n lisan Dersim. Ceddimiz, eyh Hasan, ah- Horasan Himmeti bizlere olmu sayebn. ikilik perdesin atalm heman, Birlik makamdr zaman Dersim... Krtletirme Yalanlar Alier gibi; Dersimli Baytar Nuri de z Trk Kalan boyunun ocuu iken kendisini Krt kabul etmi; mthi bir Krtlk propagandas yrtmtr. O; Krtlk propagandas yapabilmek iin, tarihsel gerekleri hi ekinmeden arptmaktadr. 90 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Baytar Nuri, Krtleri byk ve nemli bir halk gsterebilmek iin Ortadou'daki nemli isimleri, akmlar Krt gstermeye abalamaktadr. rnein; tarihte byle bir blge olumam iken Horasan'n bir yerine "Horasan Krdistan" diyebilmektedir. Byle diyen birisi elbette ki Emevi Devleti'ni ykan byk kumandan Eba Mslim Horasani'yi de Krt sayacaktr ki yle yapmaktadr. Mthi bir Trk dman olan ve kitabn "ntikam, intikam!" lklar ile bitiren bu kii; ii yle ileri gtrmektedir ki Dersim'de etkili olan Trkmen ulusu Hac Bekta Veli'yi de Arap gstererek 74 Trklerle ban kesmeye abalamaktadr. Daha da ilgin olan; Anadolu'daki Kzlba Trkleri, Kzlba Krt gibi gstermeye kalkmaktadr. u yazdklarna bakar msnz: "Dersim airetleri arasnda Bektai ve ialia nisbeten Horasan Alevilii stnln muhafaza etti. Bu hal Yavuz Sultan Selim zamanna kadar devam ederek, bu devirde, bu kide mntesibi Krtlere Kzlba denildi. ialk, Iran kidesine pek yakn olmas hasebiyle, Safavilere taraftar bulunmalar gz nnde tutularak, birok Krter -Dersim'in dalk ksm mstesna Yavuz'un imhasna uradlar." Anadolu'da aldran Sava'na giden Yavuz'un yok ettii Kzlba Trkmenleri bile Krt gstermeye abalayan Baytar Nuri'nin gerekleri hi ekinmeden arptmas; aslnda Krtler arasnda bir gelenek olmutur. PKK ideologlar da aynen Baytar Nuri'nin yapt gibi Krt milleti yaratmak adna Orta74 Nuri Dersimi, "Krdistan Tarihinde Dersim", stanbul 1992, s. 27 RIZAZELYUT I 91

dou kltrlerini Krt gsterme yoluna gitmiler ve buna kendi yandalarn da inandrmlardr. Tunceli blgesinin Krt olduuna inanan insanlar; bu arptmann yanltt kiiler olarak ortada durmaktadrlar. Dersimli Nuri; Dersim blgesindeki tarihi sembolik kiileri Krt gstermek iin olmayacak arptmalara yapar. Bir Trk ereni olduu ok iyi bilinen Saru Saltuk'u bile Krt gstermek iin unlar yazyor: "Sar Saltk. Bir kabile haline gelmitir. Bu kabilenin ceddi saylan Saltk'n trbesi, Sar Saltk dandadr. Sar kelimesi Med-Mar dilinde da demektir ve Saltk bu da zerinde medfun bulunmas hasebiyle, bu evliyaya izafeten, Krt dilindeki izafet usulyle, daa Sar Saltk yani Saltn da denilmitir. Buradaki sar kelimesi, Trkede bir renk ifade eden sar sfat s anlmamaldr. Bir Krt evliyas olan bu Saltn slalesine Krtler Seyit derler. Zaza dilini mkemmel bilirler, Krt olduklarn dahi hi gizlemezler. Bunlar airetlerden maddeten yardm grrler, silahszdrlar. Bu kabile mensuplarnda Krt milliyet mefkuresi ok kuvvetlidir. Krdistan Teali Cemiyeti yelerinden Miralay Halil, bu kabile evlatlarndan idi. Ayni airetin mmtaz evlatlarndan olan Molla Hdr, Balkan harbi esnasnda stanbul'a gelerek burada Krdistan Muhibban Cemiyeti adnda bir cemiyet kurmu ve Krtlk davas hakknda umumi efkr tenvire almt. stanbul'daki btn Krtler bu cemiyete itirak etmilerdi." Gerekten de Krtlk almalar sonucunda; baz Trk boylar kendilerini zaman iinde Krt saymlar; bunlarn reisle92 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ri de Krtlk almalarnn iinde etkin rol oynamlardr. Bu durum; Krtlerin; Alevi/Kzlba Trkleri olduka kolay kandrp erittiklerini gstermektedir. Ayn olay, son yllarda Tunceli blgesinde yeniden grlmeye balanmtr. Buradaki Trk kkenli insanlardan bazlar; kendilerini Krt saymaya balayarak Krt/Krdistanc projeye siyasi destek vermeye balamlardr. BLGENN KLTREL KMLYLE LGL 80 YIL NCE SAPTANANLAR 1925 ylnda Dersim blgesine giderek orada bilimsel almalar yapan Nait Hakk Ulu; bu blge ile ilgili ok deerli saptamalar yapmtr. Onun gzlemleri ve aktard bilgiler, bugn de Tunceli hattnda varln srdrmektedir. Nait Hakk Ulu'un saptamalarna 75 biz, ekler yaparak; blge kltrnn ne kadar canl bir Trk kimliini yaattn gstereceiz. "Dojikbaba bugn Dersim corafyasnda 2.890 metre yksekliinde bir dan addr, bir ad da Sultanbaba'dr; bu da, Dersim'in mihraplarndan biridir. En mukaddes tepesi ve Dersimlinin devlet kuvvetleri karsnda trmanp kurtulduu yerlerdendir. Orada Sultanbaba'dan yardm umulur ve Dojikbaba'ya snanlar ona trmanamayan devlet kuvvetlerinin elinden daima kurtulurdu. Dojik kelimesinin, kulanzda brakt etkiyi tarttnz m? Bunun Tacik, kelimesinin bir bozuntusu olduunu dnemez misiniz? Tarihte Tacik sznn, Mslmanln Orta Asya'ya doru ilerlemesi srasnda meydana ktn biliyoruz. Bir mil75 "Tunceli Medeniyete Alyor", s. 56'dan balayarak. RIZA ZELYUT I 93 let kast edilmeyerek -herhangi bir milletten olursa olsun- Mslmanl kabul etmi olanlara, eski dinlerini muhafaza edenler tarafndan Tacik adnn verildiini gryoruz. Harzem diyar, Araplarn Mslmanl ilk yaydklar Trk evresidir. Cellet-tin de Mslmanl kabul eden bir Trk slalesinin mensubu sfatyla, eski dinlerinde kalan tebaas tarafndan byle bir isimle adlanmt. Cellettin'in anas Trkn Hatun, aman dinine mensup Kpaklara dayanrd; ordusunun saflar arasnda bulunan Kpaklar, sultanlarna din bakmndan "Tacik Sultan" diyorlard ve bu yzden Sultanbaba'nm bir ad da Dersim dilinde bozularak "Dojikbaba", "Dojik Sultan" oldu, Ermenilerin Mslmanlara Tacik dediklerini hatrlatmak da bu yoldaki dncemizi aydnlatabilir. Bu civarda Tacik adn tayan kyler vardr; Hozat'n Tir kynn ad da Tacekrek'tir, sonradan bir ek almtr.

Dersim vicdannn bu kutsal babas kimdir? Dersimli, niin bu yksek tepeye Cellettin Harzemah'm adn koymutur? Tarih nakleder ki, Diyarbakr taraflarnda bsbtn ezilen ve elindeki kuvveti datan talihsiz Harzemah, dalara snm ve burada ldrlmtr. Onun izi zerinde koan ve kendilerine snacak yer arayan Harzemli askerler de bu dalara trmanmlar, evre kabilelerden evlenmiler ve buras yeni yurtlan olmutur. Cellettin Harzemah'm komutanlarnn arasnda Sa-ruhan ve Krhan adlarna rastlanr. Bunlar hkmdarlarn kaybettikten sonra Suriye'yi altst etmiler ve fakat Suriye hkmdarlarnn ittifak karsnda dayanamamlardr. Kumandanlar ldrlm olan askerler ya bu dalara kamlar, ya Seluklularn himayesine snmlar veyahut da kendilerini kovalayan Moollarn arasna karmlardr. Bugnn Krhanllar, o 94 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Krhan'm kabileleri ve bu airetin arasnda yaayan Saruhanllar da Saruhan'm maiyeti kabileleridir. Harzemah, Dersimlinin vicdannda o kadar derin bir yer alr ki, "Allah, Muhammed ve Ali" lemesinden baka Dersim inannn dier bir lemesini ifade eden "Alt, Hzr ve Munzur" ef-sanesindeki Hzr'n Cellettin Harzemah olduunu syleyenler de vardr. Kymetli bir incelemeci, tarih retmeni Talha, bu Sultan Hzr zerinde durmu ve Pertek'in Zive kynde Sultan Hzr'n kim olduunu 110 yalarnda bir ihtiyardan sorunca: "Dedemiz Horasanl Seyit Ahmet Yesevi'dir, olu Hasan Dede airetiyle Irak'a gm... Abbasi halifesi, dedeye yer vermi. Kendisi Hicaz', Msr' dolam, oralar beenmemi, kalkm Anadolu'ya gemi, Konya Seluklularndan Aleddin'e biat etmi. Aleddin kz kardeini eyh Hasan'a vermi ve aireti de Malatya taraflarna yollam. Yavuz'un gnne kadar Malatya'da oturan bu airet sonra Dersim'e kam... Hasan Dede yolda lm, Keban madeninin eyh Hasan kyne gmmler. Dedenin Hasan ve Seyit adl oullar airetleriyle Dersim'e gelmiler, Hasan Hozat civarnda kalm, Seyit de kabilesini alm, Ovack taraflarna gitmi, Hasan'n Karaball, Abbas, Krk ve Ferhat adl drt olu olmu, bunlardan bu adlan alan airetler tremi... Se-yit'in Ko, Kal, Kaf isminde ocuu olmu... Ko'un am ve Resik; Kal'n Bal, Abbas, Persim, Geel; Kafin da Beyt, Bezger, Maksud adl ocuklar domu. Alt yedi asr iinde bugn bu adlarla anlan airetler tremi..." RIZAZELYUT I 95 Horasanl-Kureyanl "Kureyanl airetinden Seyitlere rastladm. Dersim'in hemen her tarafna yaylm olan bu airet bir Seyit ocadr. Vaktiyle bizim Of kazas her tarafa nasl hoca, Akseki nasl kad yetitir-diyse, o da Dersim'in Seyit ihtiyacn karlayan kabilelerden biri olmutur, cerrar yetitirir. Younluklar douda olmak zere batya doru yaylmlardr. Dersim'in iine girip de bunlarn nasl konutuklarn kulaklaryla duyanlar, Horasanl kelimesinin kolaylkla Koresanl ve zamanla kendi akllarnca bir de Peygamber'e yaknlk erefi(!) yklemek isteyenlerin aznda Kureyanl olmu olduunu anlarlar; bunlarn yan banda Karsan, Karsan ve Harsan adlarna rastlanr. Bu airetten hatrl bir Seyit, "Biz Kurayanhyz, Peygamber soyundanz" dedikten sonra; "Dedemiz Horasan'dan gelmedir" szn de ilave etmeyi unutmad." Koresin Aireti Dou Anadolu'da incelemeler yapmaya ok merakl olan arlk aratrmaclar, Dounun sayl airetlerinden biri olan ikak airetinin de Trk olduunu sylerler. Esasen ikakl Semiko smail de asllarnn Trk olduunu ifade ederdi. Bu airet, komusu "Koresin" adl bir aireti ierisine alp eritmeye uramt. Koresin adnn Horasan'dan hi fark var m? Bugn kanun devrinde, eski basksn yapamayan ikakllarm elinden yakalarm kurtarnca, kln bile deitirip mill kimlii ile meydana kan Koresinliler, bu Horasan ocuklarnn ad ve varlklar, Kureyanllarm asl hakknda bir baka misal oluturmaz m?... Avrupa tarihilerinin Harzemlilere "Kurasmen" dediklerini de hatrlatmak faydaldr.

96 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Dersim'in Fesatlar Bile "Horasanlyz" Diyorlar Kogirli Aliir, 18 yldr, Dersim'de yayor ve Seyit Rza'nm etrafndaki ekyalk birliine akl hocal ediyordu. Dersim'de airet ve ekyalk rejiminin dnen kafas olan bu Aliir, 65 yalarnda Kafat maaralarnda gene Dersim rejiminin elinde can verdi; rakibi bir airet aas tarafndan ldrld. Dersim'de ekyal yaatmak iin iirler yazan ve bu iirleri yklan Dersim bilincine dayanak oluturan Aliir baknz ne diyordu: Bismillah diyelim Hak'tan inayet, T ezel mazhar ihsan Dersim. Muhammet Mustafa, ah- Velayet, On iki imam'in lisan Dersim. Ceddimiz, eyh Hasan, ah- Horasan Himmeti bizlere olmu sayebn. ikilik perdesin atalm heman, Birlik makamdr zaman Dersim... Gene Aliir, Dersim zihniyetini yaatmak iin yazd dier bir iirinde, btn Dersim'i soy olarak Horasanl eyh Ahmet Yesevi'ye balyor ve diyordu ki: Bihamdillah ezel ahd- rahmanz, Silsile-i Ahmet, ah- Merdan'z... Havariten druz, has Mslmanz. Gruh-u naciyiz, ayn- irfanz... RIZA ZELYUT I 97 Aliir, ritmini Bektai nefeslerinden ald iirlerinde, Dersim haydutluu iin manevi dayanaklar yaratmaya uram, btn mr boyunca bir gn bile bizim gibi dnmemi ve bizim gibi inanmam bir insandr. Byle azl bir haydudun Dersim'in asl zerinde bizimle bulumas ok dikkate deer deil midir? Aliir bir baka iirinde Dersim'i tasvir ediyor, Dersim ekyasn yreklendiriyor ve fakat Dersim'in btn varln gene Sultanbaba denen Harzemli Cellettin'e ve kendi asimi da Horasanl Ahmet Yesevi'ye baladktan sonra, bugn Dersimlilerin naklettikleri ve treyilerine esas olarak gsterdikleri Ahmet Yesevi'nin torunu Seydan ve eyh Hasan soyktn (?) doruluyor. iirde geen Tak ad, Aliir'in mahlasdr. (...) Dersim dini, tr kendine zg bir insanlar alamdr; her tabiat hadisesi, her hatra Dersimli'nin dar kafas ve zayf vicdan zerinde etkisini yapar. lk insanlarn inanlarndan tutunuz da, bugne kadar gelip geen btn inanlardan birer nebze, Dersim dininin iinde toplanmtr. Gneten itibaren btn tabiat kuvvet ve hadiseleri Dersimli iin mukaddestir. Yksek dalara, barndan su fkran kayalara, bol glge veren asrlk aalara, geceleri yol gsteren yldzlara, aya ve akarsulara taparlar. Gya btn bu varlklar, dedelerinin ruhlarnn deiime uram ekilleri ve onlarn mucizelerinin eseridir. Bu esas putlarn yavrucuklar birok totemler de vardr. Bir ykk duvardan, bir eski pabuca kadar inen bu totemler sayszdr, Seyitler iin ticaret vastasdr. Da Trkleri, bulunduu kyden grnen en yksek tepeyi kendisine mihrap saymtr. Doudan gne doduka ilknce elbette yksek bir dan doruuna vurur. O kyden grnen o kl nokta, Dersimli iin mukaddestir; her sabah gne 98 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 99

RIZAZELYUT

oraya vurunca, bir eli gsnde ve dier eli enesinde olarak eilir. Bu tap yabanclar iin daima gizli kalmaldr, sorarsanz inkr ederler. Animizm, naturizm ve nihayet Trklerin orijinal dini olan amanizm bugnk Dersim vicdannda en derin izleriyle yayor. Dersim'in dan ve deresini gezerken btn bu inanlarn birer ifadesi olan efsaneleri duyarsnz... Dersim'in samanlar olan Seyitler bunlar azdan aza bugne kadar yaatmlardr. Bugn Dersim halknn dini, ktklere Mslman ve mezhebi de Caferi olarak geer. Bugnk Aleviliin, Ali'nin Mu-hammed'e halef olmas lazm geldii esasndan doduunu sylemitik. Ali'den sonra muhtelif imamlara geen bu hak, en son esrarengiz bir surette kaybolan Mehdi'de kalmtr. Aleviler, dnyann

sonunda bu Mehdi'nin tekrar meydana kacama inanrlar. Bu mezhebin kendisine mahsus dini merasimi, namaz ve orucu vardr." Yukarda verilen bilgiler; Anadolu Alevilii dediimiz ve bir ucu ta Romanya'ya kadar uzanan Kzlbaln anlatmndan baka ey deildir. Yani; bu bilgileri Kzlbaln kollarndan hem Ocakzadelerde; hem de elebilerde ortak olarak bulabilmekteyiz. Aratrmac seyitlerle ilgili olarak da unlar yazmtr: "Bugn Dersim'de din ve mezhep vecibeleri, airet hayatn ve aalarla Seyitlerin tahakkmlerini devam ettirmek ihtirasnn bir vastas olmaktan baka bir ey deildir. Seyit denen cahil, tembel, haris bir sr, bu dinin kamlardr, tpk Altaylar'daki Trk kabileleri arasndaki kamlar gibi okuma yazma bilmeyen, kulaktan dolma birtakm iirler ezberlemi, sihirbazlk, hekimlik ve algclk gibi sanatlar kendisinde toplam kimselerden meydana gelmitir. Halkn bu halde kalmasnda Dersim seyidinin ok etkisi olmutur. Tpk Orta Asya'daki aman dininde olduu gibi, sazla, szle halk etkileri altnda bulunduran bu kamlar, aralarnda yaadklar insanlar slam olduk dedikten sonra da yeni dinin rahipliini zerlerine almlardr. Tarihin karanlndan bugne kadar ne eit insanlar insanln aklna girip km ise, bunlarn hemen hepsinin dkntlerine bugn Dersim'de rastlanr. Vaktiyle Trk kamlarnn okuduu atlarda Trk milletinin yiitlii, sava kahramanlklar ve yurdun gzellii naklonulurdu. Fakat bugn Dersim'de bu kamlar, Hseyin'e ve onlarn evlatlarna ait kahramanlklar ve ekya reislerinin yiitlikleriyle kstl kalan trk ve nefeslerden baka bir ey bilmezler. Trk'n eski hatralar cahil seyidin elinde snp gitmitir." Aratrmac Ulu'un aalayc yorumunu bir kenara brakrsak; geride kalan bilgiler bugn, dede dediimiz Alevi din adamlarnn anlatmndan baka ey deildir. 1930'larda dedelerin bu tr grntleri ve ilevleri sadece Tunceli ile snrl deildi ve btn Anadolu'da durum aa be yukar byle idi. Elbette ki Dersim'deki Seyitler, derebeylik gc ile Seyitlik gcn birletirip bir siyasi otorite haline gelip Anadolu'daki dier Ocakzadelerden farkl bir konuma ykselmilerdi. te sorun tam da bu yeni yapnn smrc bir kimlik kazanmasndan dolay byyor ve zm mmkn olmuyordu. 100 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 101

RIZAZELYUT

Aratrmac Ulu'un blgedeki seyitlerle ilgili gzlemleri yle devam ediyor: Dilenme ve Aforoz "Seyit, gya Peygamber slalesindendir, kutsaldr. Ona silah atlmaz, el kaldrlmaz. ki atein arasna girdii zaman ate kesilir. te bu ayrcalkl ve kerametli snf Dersim'in imamdr. Dini merasime reislik hakk Seyitlerindir. Bir Seyit bir eve girince oraya hayr ve bereket giriyor demektir, hane halknn musibet ve felaketlerden uzak kalmas iin Seyit dualar eder, tler verir, nefesler okur ve hayat zaten darlk iinde geen Dersim marabalarndan ne koparrsa koparr ve ayrlr. Seyidin evden eli bo kmas ihtimali pek azdr; seyidin memnuniyetsizliini ekmek ok tehlikelidir: Beddua almak ve yarn ahrette Hzr'n efaatinden mahrum olmaktan baka da, hayatta iken aforoz edilmek tehlikesi varsa buralarda verilmitir. Atalara inanma ve balanma terbiyesi ve bunun altnda airet hayatnn srdrlmesi yollan ve esaslar burada retilmitir. Bu toplantlarda alg alan, bir tr oynayan Seyitler merasim sonunda el, ayak ve omuzlarn halka ptrrler ve buna karlk Seyit de kendi "talip'lerini, kadn ve erkek ayrmakszn kucaklar ve per. Seyitlerin hepsi ayn derecede deildir; gsterdikleri keramet, edindikleri servet ve nfuza gre dereceler almlardr. Bunlarn mertebeleri trl trl

snflandrmaya tabidir. Birinci derecede Hac Bekta, ikinci derecede Aguien, nc derecede Seyit Sabunlar, drdnc derecede Baba Mansurlar, en sonra da Kureyanllar bulunan bir snflandrma, bu mertebelerin en nlsdr. Her Seyit kendi mertebesinden stn olan Seyitin mridi saylr." Yukarda Dersim blgesi iin verilen bilgiler Kzlba ocaklarda aynen geerlidir. Yalnz; yazar; bu pme iini duymu ama anlayamamtr. Szn ettii pme deil; cemde halka halinde bulunan canlarn (kiiler) birbirlerinden raz olduklarn gsteren niyazlamadr. Razl ifade eden bu tr pme; ayn halkada olanlarla snrldr. Erkekler; nde bir veya iki halka halinde otururlar; kadnlar ise onlarn arkasndadr. Erkeklere yakn olarak da yal kadnlar otururlar. Zaten; erkekler erkeklerle, baclar da baclarla niyazlarlar. Bir tr barma eylemi olan bu trende; erkein kadnla niyazlamas sz konusu deildir. Ka-dm-erkek birlikteliinde bir temastan sz edilemez. Yazar, Tunceli'yi anlatrken sanki Antalya dalarndaki Abdal Musa Dergh'na yakn corafyay anlatr gibidir: "Bir eyll gnnn scanda Ovack ovasnn ham yollarn atk, Munzur suyunun kaynann bulunduu Ziyaret kyne gittik. Ziyaret ky Munzur sradalarnn di-bindedir. Bu kyn birka yz metre batsnda bir kayaln dibindeki kaynaklardan -halk gze diyor- buz gibi, tatl bir su fkrr. Dersim'in kutsal suyu Munzur burada doar. Ziyaret'in suyundan kana kana itik. Ulu bir mee ve drt ceviz aac bu kzgn kayalarn dibinde geni bir glgelik yapyor. Burann ad "Ziyaret "tir, Dersimlinin en yce mihrab burasdr. Kurbanlar burada kesilir, adaklar burada adanr. Antlar burada iilir, devlete kar ayaklanmalardan nce iin sonu muvaffakiyetle talansn diye burada 102 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE dualar edilirdi. Bu ky halk bu Ziyaret yerini kullanrlar, o yzden hayli fayda grrlerdi. (...)Ali'nin Munzur olarak belirdii bu mihrabn nnj de, bu suyu ierek edilen antlardan bir daha dnlmez-mi... Bu kutsal su onlarn kann kartrr ve tutulan i muhakkak muvaffakiyetle sona erermi. Kyller, geen yl aslan dou Dersimin haydut bass Seyit Rza'nn da evvelki yl yakalanmadan nce buraya gelip kurban kestiini ve avenesiyle antlatm biraz zorlaynca sylediler. Ziyaret'in banda airetler arasnda iilen antlarla Oniki mam'm bana yemin edilirmi... Ve Oniki mam' temsil iin aalar birbirine on ikier kuru verirlermi... Yahut da bu souk havuzun karsnda karlkl on iki ta atarlarm... Nihayet bu merasim birbirine hasm olan airet aalarnn birbirinin yemeini yemek suretiyle karlkl itimatlarn dorulamalar ile biter ve ta atarak antlarn u szlerle katmerletirirlermi: - Andm bozarsam karm bo olsun." Yukarda aktarlan bilgiler, eski Trklerde temel ruhlar saylan "yir-sub" yani yer ve su ruhlar ile ilgili olup ok dikkate deerdir. Suyun kt yer (gze/kaynak/pnar) kutsal saylr. nk 1 buras su ruhunun bulunduu yer kabul edilir. Bu kutsal ruhtan yardm dilenir. Bir i yaplacanda; bir sz verildiinde, dnmemek iin o kutsal su (ruh) adna ant iilir ve su ruhu tank saylr. Bu Trk gelenei Orta Asya'nn sonsuz steplerinden ve ulu dalarndan olduu gibi Dersim blgesine aktarlmtr. Yir-sub inanc; Dersim kltrnn temel dokusunu oluturmutur. RIZAZELYUT I 103 Bugn de Munzur rma su ruhunu temsil eden kutsal bir su gibi kabul edilmektedir. Tunceli'deki Krtler bile ayn inan tamaktadrlar. Tunceli kltrnn Trk Aleviliinin bir paras olduunu gsteren ayrntlar, ayn kaynakta bol bol ortaya konuluyor. Yryen Duvar Mazgirt'in 20 kilometre dousunda Muhundi nahiyesi vardr. Bu nahiye orada bulunan ykk bir duvarn hatras yznden eski Dersim'in en mehur ziyaret

yerlerinden biri idi. Burada bir de trbe vard, halk cuma geceleri buraya toplanr, kurban keser, birtakm dualar okurlard. Muhundi 'nin efsanesi u: "Baba Mansur'un iki olu varm, biri Dzgn, teki Zel... Bir gn Alettin Paa, Baba Mansur'dan bir mucize istemi. O da yanna drt kii alarak kzgn bir firma girmi ve frn sndkten sonra mritleriyle birlikte sa salim km." Firma atlp oradan sapasalam kma yks; byk ocaklardan birisi olan Hubyar ocann piri olan Hubyar Baba iin de anlatlmaktadr. Ouz/Trkmen boylarnn ortak yks bu blgeye Mansur Baba adyla yanstlm gzkmektedir. "Bir de Kurey baba varm, o da vahi bir ayya binmi ve bileine bir ylan dolam, onunla ayy kamlayarak yrtm. O srada bir duvar yapmakla megul olan Baba Mansur, bir metre yksekliinde ve altm santim geniliinde olan duvara binerek Baba Kurey'e doru yrm... Kurey baba, bu byk mucize (!) karsnda hayran olmu, 104 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 105

RIZAZELYUT

sen ta duvara can verdin, diyerek komu Mansur'un elini pm..." Bu rivayet; daha nce yaam ulu babalarla ilikili olarak anlatlmtr. Hac Bekta Velyetnamesi'nde Seyyid Mahmud Hayran, aslana binip ylan kam ederek Hac Bekta Veliyi ziyarete gider. Hac Bekta Veli de oturduu kayay yrterek onu karlar. Elvan elebi'nin Baba lyas Horasani ve sonrasn anlatt Menakbu'l Kudsiyye isimli eserinde ise, aslana binip ylan kam yapan Seyyid Ahmed-i Kebir-i Rfai'dir. Bindii duvar yrterek onu karlayan ata ise Dede Garkn'dr. Sar Saltk'n anlatld Saltukname'de ise, Karaca Ahmed Sultann Hac Bekta'a kar aslana binip ylan da kam yaparak gittii ve Hac Bekta'm onu duvar yrterek karlad grlr. Bu inanca uygun olarak stanbul'daki Karaca Ahmed Sultan Trbe-si'nde u beyit yazldr; "Yrten cansz duvar Hac Bekta Veli/Bindin aslana Gazanfer Karaca Ahmed Veli" "Muhundi duvar, Baba Mansur soyundan akgz bir seyide tapuluydu. Seyit bununla halk soyard. Geen sene devlet bu duvar yktrd, halkn vicdann ve kesesini bu kara hatrann basksndan kurtard. Yoksa gene bu duvarn dibine ekmeini zor tedarik eden yzlerce Dersimli toplanacak ve yle hazin bir hadise devam edip gidecekti: Baba Mansur evladndan olduunu iddia eden bir Seyit, bu duvarn dibine oturacak, rehber eline sazn alacak ve yola yeni girecek olan gen bunlarn nnde diz kecek... Bu acemi eline yal bir rek alacak, pirin nne gidip eilecek, sa ayann baparman sol ayann baparma zerine koyacak, pir: -Allah Allah... Niyaz nur ola... ah zuhur ola... Gnller bir ola... Ya hak Muhammed, Ali'nin katarndan ayrlmaya... man Hseyin defterine yazm ola! Diye baracak, gen pirin ayan pecek ve dier misafirler de ayn eyi yaparak dizst oturacaklar ve sonra pir tekrar haykracak: -Edebi erkn, nmunei nian!.. Rehber saz almaya balayacak, birtakm nefesler okuyacak... Oniki mam methedilecek, secdeye kapanlacak, Muhammed'in ge kn taklit maksadyla bir kadnla bir erkek defa ayakta dnecekler, ondan sonra hazr bulunanlara su datlacak: -Saka Hseyin Cennetmekn, ya mam Hseyin, diye hayk-rlacak... Muhundi ayini bylelikle bitecek. Pir baracak: -Bir ku geldi batna, sra geldi kahve ile ttne... Bundan sonra elenceler ve cem ayini yaplarak merasim son bulacak idi..." Yukarda anlatlan olay, kk bir cem treninden baka bir ey deildir. Dersim yresinde icra edilen bu cem ile Bat'daki Trkmen Alevilerin cemi

arasnda hibir fark yoktur. Ocak geleneine bal Kzlbalar; bu trl bir cemi bilirler. Dzgn Baba Efsaneye gre, Dzgn Baba, Baba Mansur'un oullarndan biridir. Bugn Nazimiye civarnda Dzgn Baha'nn tepesindeki bir ziyaret yerinin addr. Dzgn, bir k gecesi bu dan bana km ve burada Ali'ye kavumu... Bu baba, Dersim inannda na-musluluun, doruluun ve ardnda sadakatin simgesidir. 106 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Byk antlar burada veya buna dorularak da iilirdi. Dzgn Baba doudadr. Dersim'in karanlk yrelerine hayli uzaktr, buna ramen kurbann bu babaya adayanlar iin oraya kadar gitmek klfetinden kurtaracak bir kap ak braklmtr; Dersimli kyne civar tepelerden birine kar, 2 880 metre yksekliindeki bu daa bakarak kurbann keser... Etini o civarn Seyitlerine takdim eder. Kn, evden klamayacak kadar souk gnlerinde evde de kurban kesilebilir, o zaman gnein batmas beklenir, mum veya petrole batrlm paavralarn nda koyun boazlanr. Bu esnada Dzgn Baba istikametine ynelmek kfidir. Nazimiye-Mazgirt yolu zerinde byke bir kaya burann nl sunadr. Ali'nin klcyla paralad bu kayann nnde her zaman taze kan lekesine rastlanr. Zavall Dersimli kazancm byle yerlere dker." Ziyaret edip nnde eildiim, dua edip medet dilediim Dzgn Baba; Anadolu'nun pek ok yerinde olduu gibi; eski Trk inannn yaatld bir alandr. Bilindii zere yksek dalarn tepeleri; kutsal ruhlarn topland bir mekn kabul edilmektedir. Dou Asya'dan Gneydou Avrupa'ya kadar Trklerin yayld her yerde bu gelenek grlmtr. Bugn, Altnoluk lesi'ndeki Sar Kz Tepesi de tpk Dzgn Baba gibi kutsal bir kiiliin simgesi yaplmtr. Burada da kurbanlar kesilmekte dilekler dilenmektedir. Trklerin atalar; Trkistan ve Sibirya corafyasnda da da doruklarna kaya resimleri bile izerek burada bulunduklarna inandklar ruhlarla balant kurmak istemilerdir. Bu tr yz binlerce kaya resm bulunmaktadr. Umulur ki Tunceli blgeRIZAZELYUT I 107 sinde yaplacak ayrntl bir inceleme ile bu blgede de eski Trklerin kaya resimlerinin devamlar ortaya ksn. Bir ki Efsane Daha Plmr'n bugn bir Haclar ky vardr. Bu kyn ad eskiden Bahecik idi. Burann halk Pir Sultan adn alan Sivas'n Hanos kynden gelme Haydar adl bir Kzlba babann torunlardr. Bu kyn batan aa Seyit olan halk Kerbela'ya hacca gidip geleli, kyn ad Bahecik Haclar'a dnmtr. Bunlarn da nl bir totemi var. Pir Sultan, Horasan'dan gelirken byk bir direk getirmi. Bu direk, bycek bir yapnn btn arl zerinde olmasna ramen bir yere dayanmadan havada du-rurmu... Baba smail ailesi bu direi bir gelir kayna olarak kullanrd." Grld gibi 7 Ulular'dan Pir Sultan Abdal; Dersim'de ocak ba gibi kabul edilmektedir. Bu Trkmen ulusunun torunlarnn seyit kabul edilmeleri de aslnda eski aman geleneinin seyitlik biiminde slami bir giysi altnda srdrlmesinden ibarettir. Dersim ruhunun z Trk oluunun kantlarndan sadece birisidir bu. "Pertek-Hozat yolunun kenarnda Barkini kynde bir mezar var... Birok kerametler gstermi olan "Karadonlu Canbaba" burada yatar, bu da hem Horasanl ve hem de mam Hseyin'in torunudur. Buna Dersimliler Auien derler. Babann harap mezarna-, hayat ve kazancm adayan Dersimli, Barkini Seyitlerinin sadk bir hara vericisidir." 108 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Bu bilgi de Dersim'in Hac Bekta Veli gelenei tarafndan kuatlm olduunu gstermeye yeter. Karadonlu Can Baba da Vilayetname'de gsterildii gibi Hac Bekta Veli'nin rencile-rindendir. Onun Kara Pirbat diye bilindii; Divrii civarnda yatt da sylenmektedir. Yatr nerede olursa olsun; Trkmen

babalarnn makam olarak Dersim'de temsil edildiini bu sylenceler ortaya koymaktadr. frkten Dispansere Sar Saltk, Hozat'n kuzeyinde 2.275 metre yksekliinde bir tepenin addr, burada harap bir atnn altnda "Sar smail Sultan" denen bir babann kemikleri varm. Sar smail ld vakit dokuz tabuttan ba gstermi... Rumeli'de, Bulgaristan'da Sveti Nikola diye anlan ve adna yortu yaplan, Dobrice ve Besa-rabya'daki Gagavuz Trkleri arasnda kutsal bir ahsiyet olarak tannan, oralarda da mezar olduu iddia edilen Sar Saltk, gya hayatnn son gnlerini Dersim'e vermi ve bu tepenin bana gmlmtr. Biraz tede Karaca kynde oturan Seyitler, biz Sar smail'in torunlarndanz derler. Sar Saltk mezar iyi bir sermaye, hi bakm istemeyen ve ok getiren bir gelir kaynayd. Dersim'in gz ve az hastalklarnn uzman hekimi vaktiyle Sar Saltk'm postuna oturan Karaal'yd, imdi bu halk Salk ve Sosyal Yardm Bakanlnn Hozat dispanserine kouyor." San Saltuk da Vilayetname'de anlatlan erenlerdendir. O; efsane deil, tarihi bir kiiliktir. Dersim blgesinde, Trk kltrnn kuatmasn gstermesi asndan ilgintir. Onun yatr orada deilse bile makam oradadr. Bu temsili varlk; zaman iind hakiki varlk gibi benimsenmitir. RIZAZELYUT I 109 Yukarda verilen bilgiyi ayklamak iin unu da bilmek gerekir: Sar Saltk ile Sar smail ayr ayr ahsiyetlerdir. Sar smail de Vilayetname'de gemektedir ve Hac Bekta Veli'nin kutlu adamlarndan birisidir. te bunun ocuklarnn Dersim'de bulunuyor olmalar da gsteriyor ki blge insan; ruhen ve kltr olarak da Trktr. "Krmil'de de bir trbe vard, buras da eyh Hasanlar koluna mensup airetler iin kutsal bir yerdi. Burada Kara Sleyman yatard; bu mezar dou Dersim'in en zorba seyidi Seyit Rza beklerdi. Buras gya onun atasnn mezaryd. Dersim'in karanlk vicdannda bir ur olarak yaayan Seyit Rza, geen yl yzlerce ailenin ocan sndrdkten ve birok karde kan itikten sonra Elaz'da daraacnda hayatn tamamlad. Bir de Dervi Cemal vardr, Hozat'a iki saatlik Seyit Cemaller kyn gya bu kurmutur. Bu ky kuru plak bir meelik iken bu dedenin mucizesiyle yemyeil olmutur, kendilerini bununla ilikilendirenler Dersim'in en nl Seyitleridir." Vilayetname incelendiinde grlecektir ki babalara/atalara kn aaca yaprak atrmak, meyve verdirmek trnden mucizeler yklemek; Ouz geleneinin bir parasdr... "Cellettin Harzemah'm mezar olduu ileri srlen Zeve kyndeki Sultan Hzr Trbesi de bir bakmdan rezalethanedir. ocuu olmayan zavalllar buraya gelir ve gnlerce srnrler. Sara illetine tutulanlar da Zeve Seyitleri okurlar." 110 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 111

RIZAZELYUT

1231 dolaylarnda bu blgede ehit edildii sanlan bu Trk bynn yatt yerin kutsallatrld anlalyor. Baba/dede/ata yatrndan ifa umma tavr; ata kltne bal bir gelenek olarak sadece Kzlba Trklerin deil Hanefi Trklerin de inand bir gelenektir. Bugn bile "baba" yatrlar ziyaret edilerek oralarda dilek tutulmaktadr. Eskiden stanbul'daki Karaca Ahmet Sultan Trbesi'ne sara hastalar ve ruh sal bozuk olanlar getirilip ifa dilenirdi. Tokat- Turhal'daki Keeci Baba trbesi de ayn biimde psikolojik sorunlar olanlarn gtrlp baland ve bir gece tutulduu tekkelerden birisi olmutu. Bugn bile yer yer bu gelenek devam ettirilmektedir. Niksar'da Danimendliler Devleti'ni kuran (10827-1092?) Danimend Gazi'nin mezar da oradaki Aleviler tarafndan ocak (ksrlk oca) kabul edilmi; kutsanmtr. Tunceli'de grlen

bu olgu; amanist/Budist geleneinin bir yansmasndan baka ey deildir ve 2010 ylnda stanbul gibi kresel bir kentin gbeinde bile yaamaktadr. "Kendisine byle bir mezar tedarik edemeyen babalar eline eski bir pabu veya tahta paras geirerek ona mukaddes bir kimlik vermiler ve onunla geinmilerdir. Karaca kynde Seyit Kasm'n evindeki bir ift pabuca yle bir kimlik verilmitir: Sar Saltk'm torunlarndan Seyit Nesim-'in bu pabular ne mucizeler yaratm neler, bunu ayana geiren Seyit iin Dersim, evinin bahesi kadar klrm; Seyit bununla bir yerden bir yere zplarm... " Bugn bile Kzlba Trkler; dedelerin byle kerametler gsterdiklerine inanrlar. Tokat yresinde grg yapan ah brahim Oca'na bal dedelerin de kaynayan kurban kazanma kollarn sokarak oradan et kardklar; bunu inansz grdkleri taliplerin azna tktklar anlatlagelmektedir. CEM TREN Bugn Tunceli blgesinde hkm sren inancn, Kzlba Alevilii olduunu; blgedeki cem trenlerinden de anlamaktayz. Son yllardaki incelemeler de gsteriyor ki Dersim Alevilii gerek Trk Aleviliidir. Tunceli blgesinde yaptm almalar gstermektedir ki buradaki Alevilikle Tokat'taki, zmir'deki ve hatta bizzat incelediim Bulgaristan'daki Aleviliin hibir fark yoktur. Bu iddiamz, bouna deildir. Bizden nce Bulgaristan'da 1983 ve 1985'te aratrma yapan Prof. rene Melikoff; buradaki Aleviliin Anadolu'daki ile ayn olduunu dile getirmitir: "Bulgaristan'da resm olarak kabul edilmi 90 bin kadar Kzlba vardr; fakat say daha da mhim grnyor; nk ou, Kzlba olduunu itiraf etmemektedir. Bu Kzl-balarn inanlar, Trkiye Trkiye Alevilerininkinden farkl deildir." 76 Prof. Melikof baka bir yerde de yle demektedir: "Ali'nin tanrsallna inanr, 12 mam'a ve Kerbela ehitlerine dini bir sayg gsterirler. Sufilik cilas altnda bir gne inannn (culte) kalnts apak grnr durur. Kzlba topluluunun yaplan, aa yukar Anadolu Alevilerininkiyle ayndr."77 Alevilik Bektailik Aratrmalar, "Uyur dik Uyardlar", s. 139 A.g.e., S.144 112 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Minorski; Krtler adl kitabnda; Ali'nin tanrsallna inanan Krtlerden sz ederken; bunlarn Sivas-Tunceli hattnda bulunduklarn iaret eder ve anlattklar da Prof. Melikoff un Bulgaristan Trklerini tanmlarken yapt tariflere benzemektedir. Blgeden yetien aratrmac Ali Kaya'nn almalar da Tunceli kltrnn ve inancnn gerek Trk kltrn yansttn gsteriyor. Onun Tunceli'de tespit ettii cem treni; tpk Kzlba Trklerin trenidir. Anlatm yledir: "Ayin-i Cem 'e gelenler ikier, drder cem evinin kapsndan ieri girerler, gelirlerken de her grubun elinde niyaz ad verilen (meyve, rek, kuruyemi ad verilen lokmayla pirin huzuruna karlar. Pirin huzuruna gelen kiiler, eli kuru bo, abdestsiz, taharetsiz ve bedhuy ile gelmezler. eriat ehli olduka ellerini balayp nazarda dururlar. Pirin glbenk duasndan sonra, gelen kii, pirin elini perek gsterilen yere oturur. Btn cemaat toplandktan sonra mrit veya pir tarafndan 12 hizmeti tutulur. Hizmetilerin her birine ayr ayr glbenkle dua edilerek devleri verilir. Bu hizmetiler unlardr: Kapc, rak, halife, a, niyaza, saka, sehnan, Izniki, avu, zakir ve kurbanadr. Kapc gvenlii salar, avu ayin-i cem'i gzler. (...) Zakirlik (saz alan) grevini, pir stlenir. Pir sazn eline alr. Nesimi'den, Pir Sultan'dan, Hatayi'den Virani'den, Noksani'den, Hac Bekta'tan deyi ve ozan nefeslerini syler, sylerken de herkes can kulayla dinler, Tanr'ya yakarlar, dualar edilir. Bir dinlenmeden sonra saki su ve dem datr, ikinci kez Hak sedalar ortal nlatr. On ki imamlarn, Allah- Mu-hanned-Ali'nin adlar geen deyiler ve nefesler sylenir. mam Hseyin, mam Hasan adna yazlan deyiler sylene-

RIZAZELYUT I 113 rek gzyalar aktlr. Pir'in /mridin verdii bir dua ile cem sonunda okunan dua ile cem trenine son verilir. "Allah, Allah!... Allah, Muhammed, Ali... Pirimiz, stadmz Hnkar Hac Bekta- Veli saklaya, bekleye, gre, gzete; neyleyim, nideyim, dedirtmeye... Hastalara ifalar, dertlilere devalar, evlat isteyene hayrl evlatlar, devlet isteyene hayrl devletler ihsan ederek, deryada-denizde, top, tfek aznda, sahrada, lde, girdapta kalp da "Ya Ali canmza yeti!" diyenin canna imdadna yetisin, darda, buda koymasn... Cemi cmle mmet-i Muhamed ile, eimizin, dostumuzun, talibimizin, muhibbimizin az tadlarm bozmaya; elem, keder vermeyerek, daim bugnlere kmamza nasip ve mukadder eylesin... Ya Rabb-el-alemin! Envr- aikan, nusret-i piran, mrid-i sufiyan, kutb-l arifin, Hazret-i Hnkr Hac Bekta- Veli ve ksi-l Kermt- zahir ve btn Es-Sultan Seyyid Hdr Abdal bin Karaca Ahmet Sultan bin Es-Seyyid Nureddin Seyyid-i sdtlarn hrmetlerine, hayrl huzur ve refahlar ihsan eylesin! Ali'nin inayetinden, Muhammed'in efaatinden mahrum koymayarak, alimlerin, pirlerin efaatiyle yarlgasn (kutsa-sn). Nr- Nebi, Kerem-i mam- Ali, Pirimiz, stadmz Hnkr Hac Bekta- Veli gerekler demine HM..." Cem evinde yemekler (lokma) datlr ve yksek sesle Dede u glbengi okur: "Allah Allah!... Muradmz hasl ola. Dileimiz kabul ola. Yznz ak ola. Hak- Muhammed -Ali srrn sfat eyle-yesiniz, hayrl hizmetinizde efaat bulanz. Emeklerimiz 114 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 115

RIZAZELYUT

zaya gitmeye. Pir divannda utanmayasnz. Darndan, di-darndan, cemalinden ayrmayasnz. Gnldeki muratlarnz ah- Merdat Ali'dir. Yarabbi borlarmz ihsan adaletler eyle. Hastalarmza ifalar eyle. Dertlerimize derman eyle. Abdestimiz alnm ola. Namazmz klnm ola. Kbeyi erifi Beytullah yazlm ola. Cemi cmleyi hrmetine bala yaabbi!" Dede, semah dnenlere u duay verir: "Bismiah Allah Allah... Akamlar hayrola. Hayrlar fethola. Serler defola. Hizmetleriniz kabul, muratlarnz hasl ola. Hazr cem erenlerinin nur- cemallerine ak ola. On sekiz bin lemle birlikte mmin, mslim cmle can kardelerimizi Muhammed-Ali katarndan ayrmaya. Ehl-i Beyt'e, neseb-i mam Hseyin'e nail eyleye. Yuh mnkre, ktye, lanet Yezid'e! Rahmet Eyl-i Beyt'i sevenlere, hakszla kar duranlara, zalimin zulmne boyun emeyenlere. Tecellanz, tevallanz, yznz ak ola. Dil bizden, nefes Hnkar Hac Bekta Veli'den ola. Gerein demine HL." Grld zere; buradaki cemin yrtlmesi, cemde okunan dualar (glbanglar) Trkiye'nin dier blgelerindekilerle ayndr. Bu blgedeki Aleviler de "dedeler-talipler" biiminde ikiye ayrlmtr. Talip; talep eden; dededen, iman, iyi ahlak ve bilgi isteyen insan konumundadr. Dede o ham varl cem treni ile piirerek olgunlatm-; toplumun iine katar. Talipler; kendi aralarnda musahiplik (kardelik) dzeni oluturmulardr. Cem eski Trklerdeki kurban trenlerinin devam ise musahiplik de kan kardeliinin slam klkl bir devamndan ibarettir. 100 Yl nce de Ayn Biimdeydi Tuncelili Ali Kaya'nm bu gzlemleri; blgede 100 sene nce yaplan gzlemlerin neredeyse aynyla tekrar gibidir. ngiliz H. Riggs de 1911'de bir seyidin evinde byle bir ceme tank olmu; orada "Hak Lokmas" yediklerini tespit etmitir.78 Bingl-Tunceli hattndaki Alevilii derinlemesine inceleyen M. erif Frat, bu blgedeki Aleviliin; Anadolu'nun dier yerle-rindekilerle tpatp ayn

olduunu ortaya koyuyor. Aadaki Alevilik anlatm; zl biimde; btn Alevilerin grnn dile getirilmesidir: "Alevi ve Bektailerin itikadna gre, dnya var olmazdan nce yeil kandildeki79 Bezm-i Elest'te (lk ruhlar toplants) Hak-Muhammet-Ali arasnda olan bu erser- ezeli; Peygamberin zuhurunda meydana km ve Mira yolundan sonra, Muhammet-Ali'nin aralarnda konutuklar gizli srdan "ia-Dost" mezhebi eklinde; Muhammet- Ali yaranlar arasnda yaylm, Ehl-i Beyt'i Peygambeleri ile beraber buna krk kii itirak etmitir ki bunlara "Krklar" denilmitir. Krklar gizli cemlerinde engr ezerek erbetini bade yapmlar ve ak- ilahi ile mest olup varlktan gemiler; Amerikan ve ngiliz Raporlar Inda Dersim", s. 83 Bu efsanenin asl ile ilgili olarak Bkz: "Trk Alevilii", s. 450 116 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 117

RIZAZELYUT

bunlarn Krk' bir, biri Krk olup80 birlie ve hakka eriler ve lmeden nce lp Hakk'm didarm (yzn/srrn) grmlerdir. Krklar ceminin ba Muhammet-Ali imi. Bunlarda hret, ehvet, nefis kalmad iin kendi aralarnda zahiri taattan (biimsel ibadetten) el yumu (vazgemi), hakikatte Hak ile Hak olmulardr (Tanr ile bulumulardr). Peygamberin vefatndan sonra bu mezhep, Alevilik ad atnda mam Ali'nin yaranlar (dostlar) ve talipleri (ballar) arasnda kklemi; bu mezhep saltanattan uzaklaarak mam Ali; mam Hasan ve Hseyin tarafndan "batn" (zselOisel) ve ak- lahi (Tanrsal ak) yoluyla yrtlm; beinci imam olan Cafer-i Sadk tarafndan Caferi mezhebi adn almtr. Alevilik; bu mezhebin yannda Ehlibeyt'in tarikati olarak kalm; mam Cafer, Kuran'm batn (i/z) manas olan "ledn" ilmini, mezhebinin esasna yerletirmi; bu ilimden ve Alevilik esrarndan tasavvuf ve vahdet-i vcud (varln birlii/Her eyin Tanr'dan ibaret olduu) inann meydana karmtr. Bu mezhebin tasavvufla kark olan, eriatn ahkam (hkmleri) ranilere, ia ve Caferi mezhebi eklinde gemi, yalnz tasavvuf va Alevilik esasna dayanan Caferi ve Alevi yol, Trkistan'a ve Trklere gemitir. Aslnda Hak-Muhammet-Ali sevgisi olan tasavvuf ve vahdet-i vcuddan kan Alevilikte; eriat, tarikat, marifet, hakikat adl Drt Kap ile bu kaplarn edep ve erkanndan olan Krk Makam vardr. Talibi (birey, bal kii) bu kaplara gtrecek bir tarikat rehberi, pir ve mrit vardr. Bu yolda ilk nce eriat babnda (kapsnda) ilim tahsil edilir ve Hak-Muhammed-Ali sevgisi yrekte yerletirilir. eriat kprsnden tarikate geilir. Burada rehber, pir ve mrit tutulur. krar verilir, nasip alnr. Talip dnyadan geer, marifet kapsnda irfana erer; oradan hakikat ehrine girer. Hakikat, Hak-MuhammetAli'ye vasl olur. Tanr ile birleir; "fenafillah" (Tanrda yok olu) ve "bakabillah" (Tan-r'da varolu) olur. O can, dnyada imtihann baar ile verdii iin ona manevi lm yoktur. lrken don deitirir; vahdet aleminde (Tanr ile bir olu) leminde; ar ve krste seyran eder (dolar);her yerde hazr ve nazr olur."81 Bingl Tunceli Alevilerinin bu Alevilik anlay; btn Anadolu ve Balkan Alevileri arasnda temel kabul olarak yaamaktadr. Bu blgedeki Alevilik uygulamalar da dier blgelerde geerli olan ve Trk kimlikli ulular tarafndan gelitirilen Aleviliin aynsdr. erif Frat'n tespitleri bu gerei bir kez daha ortaya koymaktadr: "Varto'daki Aleviler; Zazaca konutuklar son alarda bile kurduklar ayin-i cem meydanlarnda Trke syleir, bu meydanlarda Trke iir, nefes, mersiye, koma, deyi, glbenkler birbirini kovalar; ayin-i cem manzarasnda eski Trk atalarn birok det ve inanlar gze arpard.

Ayin-i cemde ince sazlarn t ve eitli makamlarda okunan Trke, deyi, nefes ve glbenklerin bir Trk edeb-erkn iinde gnllere verdii ruh sevgisi, insanlar vecde (cokuya)

Asl ile ilgili Bkz: "Trk Alevilii", s. 454 "Dou lleri ve Varto Tarihi", s. 40 116 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE bunlarn Krk' bir, biri Krk olup80 birlie ve hakka eriler ve lmeden nce lp Hakk'm didarn (yzn/srrn) grmlerdir. Krklar ceminin ba Muhammet-Ali imi. Bunlarda hret, ehvet, nefis kalmad iin kendi aralarnda zahiri taattan (biimsel ibadetten) el yumu (vazgemi), hakikatte Hak ile Hak olmulardr (Tanr ile bulumulardr). Peygamberin vefatndan sonra bu mezhep, Alevilik ad atnda mam Ali'nin yaranlar (dostlar) ve talipleri (ballar) arasnda kklemi; bu mezhep saltanattan uzaklaarak mam Ali; mam Hasan ve Hseyin tarafndan "batn" (zselOisel) ve ak- lahi (Tanrsal ak) yoluyla yrtlm; beinci imam olan Cafer-i Sadk tarafndan Caferi mezhebi adn almtr. Alevilik; bu mezhebin yannda Ehlibeyt'in tarikati olarak kalm; mam Cafer, Kuran'n batn (i/z) manas olan "ledn" ilmini, mezhebinin esasna yerletirmi; bu ilimden ve Alevilik esrarndan tasavvuf ve vahdet-i vcud (varln birlii/Her eyin Tanr'dan ibaret olduu) inann meydana karmtr. Bu mezhebin tasavvufla kark olan, eriatn ahkam (hkmleri) ranilere, ia ve Caferi mezhebi eklinde gemi, yalnz tasavvuf va Alevilik esasna dayanan Caferi ve Alevi yol, Trkistan'a ve Trklere gemitir. Aslnda Hak-Muhammet-Ali sevgisi olan tasavvuf ve vahdet-i vcuddan kan Alevilikte; eriat, tarikat, marifet, hakikat adl Drt Kap ile bu kaplarn edep ve erkanndan olan Krk Makam vardr. Talibi (birey, bal kii) bu kapRIZA ZELYUT I 117 lara gtrecek bir tarikat rehberi, pir ve mrit vardr. Bu yolda ilk nce eriat babnda (kapsnda) ilim tahsil edilir ve Hak-Muhammed-Ali sevgisi yrekte yerletirilir. eriat kprsnden tarikate geilir. Burada rehber, pir ve mrit tutulur. krar verilir, nasip alnr. Talip dnyadan geer, marifet kapsnda irfana erer; oradan hakikat ehrine girer. Hakikat, Hak-MuhammetAli'ye vasl olur. Tanr ile birleir; "fenafillah" (Tanrda yok olu) ve "bakabillah" (Tan-r'da varolu) olur. O can, dnyada imtihann baar ile verdii iin ona manevi lm yoktur. lrken don deitirir; vahdet aleminde (Tanr ile bir olu) leminde; ar ve krste seyran eder (dolar);her yerde hazr ve nazr olur."81 Bingl Tunceli Alevilerinin bu Alevilik anlay; btn Anadolu ve Balkan Alevileri arasnda temel kabul olarak yaamaktadr. Bu blgedeki Alevilik uygulamalar da dier blgelerde geerli olan ve Trk kimlikli ulular tarafndan gelitirilen Aleviliin aynsdr. erif Frat'n tespitleri bu gerei bir kez daha ortaya koymaktadr: "Varto'daki Aleviler; Zazaca konutuklar son alarda bile kurduklar ayin-i cem meydanlarnda Trke syleir, bu meydanlarda Trke iir, nefes, mersiye, koma, deyi, glbenkler birbirini kovalar; ayin-i cem manzarasnda eski Trk atalarn birok det ve inanlar gze arpard. Ayin-i cemde ince sazlarn t ve eitli makamlarda okunan Trke, deyi, nefes ve glbenklerin bir Trk edeb-erkn iinde gnllere verdii ruh sevgisi, insanlar vecde (cokuya)

sn Asl ile ilgili Bkz: "Trk Alevilii", s. 454 "Do lleri ve Varto Tarihi", s. 40

118

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 119

RIZAZELYUT

srkler, ilahi ve insani sevgiler, milli ve ruhani birlik burada kendini gsterir, "Krkmz bir, birimiz krk" gibi bir btnlk ve bol sevgive yol kanunu zerine btn canlar bir ve msavi gren adil bir hak ve hakl bir hrriyet vard. Herkes yerinde diz km, derin bir sessizlik iinde cemde okunan Abdal Pir Sultan, Kaygusuz Abdal, ah Hatayi, Gen Abdal, Seyrani, Dertli gibi birok Trk ozanlarnn deyilerini dinliyor; sra bunlarn adlarna geldi mi; sa elini gsne koyarak niyaz ediyorlard. Ayin-i cem, herhangi bir byk oda veya ev damnda yaplrd. Bu evin en st yerinde Pir iin bir post serilir; pir, postuna geer otururdu. Ayin-i ceme gelenler, ikier drder olarak, bir sini zerine koyduklar bir niyazla (rek, meyve gibi) meydann ortasna gelerek rkua gelir gibi eilir; baba'dan Trke bir glbenk duasn alr; niyaz niyazcya telim ederek babann nnde diz kp elini niyez eder, bo bulduu bir yere oturur. Ayin-i ceme gelenler bu suretle meydana gelerek sra halinde, edeb ve erkanla otururlard. Bazen meydana nasip alm kadnlar da gelir, meydann bir tarafndan saf kurarlard. Ceme gelen her kadn ve erkek bir yol ve hakikat kardei saylr, yoldan kan, kocasna uymayan veyahut zina ettii iitilen kadn ve yol yezitlii yapan, iftira atan ve nikahl kadn karan, zina yapa erkek ceme alnmazd. Ayn-i cem meydanlarnda kapc, yoklamac, irac, ciere niyazc, sprgeci, saki, zakir, haberci, nbeti, Selman gibi iki hizmeti (Pir ile birlikte 12; RZ) vard. Bu hizmetiler pirde birer Trke glbenk duasyla vazifelerine tayin edilirlere Bundan sonra baba, Trke bir glbenk ile ra yakar; saz kendisi veya zakire verir; btn cem "Edep-erkan!" nutkuyl dize gelir; ayin-i cem balard. Btn cem susar, derin bir ak iinde, zakirin okuduu Trke deyileri ve sazn dinlerdi."82 Her ey Trk i Tunceli ve Bingl blgesindeki inanlardan birisi olan ruhun lmszl inan; bilindii gibi Asya kaynakl olup o blgeden Trkler eliyle Anadolu'ya kadar aktarlm; bu topraklarda da Trk kimlikli Aleviler tarafndan yaatlmtr. Bu inann blgede ok etkili olduu anlalyor: "Bu halk dahi Anadolu'daki Alevi-Bektailer gibi ibadetlerini Trke yapm, ayin-i cem meydanlarnda z Trke nefes, koma, deyi ve glbenk okumulardr. Ayn zamanda bu halk eski Trk atalarn birok adetlerini bu tarikat iinde bir inan haline getirmi, mesela Palas Kalmuklarmdan kalan "tenash" faslna inanmlardr. Bu inana gre: nsanlar imtihan ve seyran iin ervah (ruhlar) leminden bu dnyaya gelir; bu fanide (geici dnyada), her trl bekasz (kalc olmayan) ve aldatc eyadan ve ktlkten ve nefsin mekrinden (pisliinden) saknarak ve bir mridi kamilin (usta retmenin) eteinden utarak kendi nefislerini karanlktan kurtarrlarsa ve benliklerini atarak Tanr'y z yreklerinde grrlerse, byleleri lmez. Don deiir. nk onlar salnda lmler, k, maukla birleip Hakk' zlerinde grmler; onlarn batn (i) gzleri aktr, her an Cemal-i lahi'yi (Tanrsal gzellii/yz) grrler. Onlar Hak'la birlemi ve kendilerini unutmulardr. Byle bir can dnyadan gecei gn, gzlerini kapar, lm taklit eder; uyur. Ruh, fani olan cesedi terk ederek ayr bir ceset ve canl mahlukun gzlerinden kayp olup (dalp) Dou lleri ve Varto Tarihi, s. 200-201 120 ! DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 121

RIZAZELYUT

batma (ie) geer; bir anda yldzlar, ay gnei, ar ve krs gezer dolar, her yerde hazr ve nazr olur... Topraa gmlen ceset bile Hak yolunda dnyada eridii iin rmez. Su gibi erir, topraa ve asl mayasna karr. Dnyadaki imtihann vermeyen, nefse ve eytana uyup Hakk'm buyruunu yerine getirmeyen, nefsini karanlktan kurtarmayan; eline, diline, beline mukayyet olmayan bir adam, bu dnyada hayvan- natk (konuan hayvan) gibi yaar. Yeryzndeki insanlar ve batn ruhlarn inciten bu adam, Hakk' burada gremedii iin kr ve hayvan suretlidir. O lrken ruhu bir hayvana girer, cesedi derhal rr, iledii sulara gre bu azap devresini geirir; ruhu hayvandan hayvana geer, azap mddeti bitince ikinci bir defa yine insan kalbnda dnyaya gelir. Eer bu ikinci geliinde kendisini tanr, grd azab hatrlar ve zn idrak eder de Hakk'a dnerse balanr, lrken bir insan olarak "erenler"e erer. Eer kendini idrak edip Hakk' grmese bu ikinci lmnde btn ebedi hayatn sonuna kadar hayvan sfatna girer; ruhu kalptan kalba geer dolar."83 Ali Allahlik Trkmen Kzlbalanm "sr" kabul edilen en nemli zellii, Hz. Ali'nin bir tr Tanr saylmasnda sakldr. Aleviler bunu eklen kabul etmez grnseler de iin asl Ali'nin Tanrsal bir nitelik tadna olan inanta yatar. Bu inancn temelinde, ruh lmszl ve ruhun dolamasna ve bedenlemesine olan inan da bulunmaktadr. Alevi sohbetlerinde ve cemlerde anlatlan pek nl bir sylenceye gre Hazreti Ali ldnde, yz 4 83 A.g.e., s. 199 rtl bir Arap gelmi; onun tabutunu deveye ykleyip alp gtrmtr. Oullar onun nne geip srar ile yzn atrdklarnda bu Arab'n Ali olduunu grmler; onun ayn zamanda tabutta olduuna da tmklk etmilerdir. Ayn yk Hac Bekta Veli'nin vefat zerine de kurgulanmtr. Bu durum Alevi-Bektai edebiyatna ok ak ve pek geni biimde yansmtr. ah Hatayi (ah smail) bir devriyesinde "Be erenler be gaziler/Gelen Murtaza Ali'dir." derken ruhun bedenden bedene getiini anlatyordu. 19. Yzyl Alevi edebiyatnn byk isimlerinden Hilmi Dedebaba; "Tuittum aynay yzme/Ali grnd gzme" dizelerinde de ayn eyi sylyordu. Anadolu Alevileri; Ali'yi Tanrlatrrken; onu eski Tanrlar olan Gk Tanr'ya benzetmilerdir. Prof. rene Melikoff'un bu tespiti; Alevi iirindeki tespitlerle de uyumaktadr. Ali'yi tanrlatran ozanlar; Trk ozanlardr. Bunlarn en nemlileri; 7 Ulular iinde yer alan Virani ile Yemini'dir. Yemini Baba, Faziletname'de Ali'den olaanst bir kiilik olarak ( Tanrsal) sz etmektedir. Virani Divan'ndaki iirler de aka gsteriyor ki Yemini'nin ada bu ozan da Ali'yi bir tr Tanr gibi anlatmaktadr. Bunlar 16. yzyl bandaki Kzlbala-rn grdr. 19. yzyl Alevi ozanlarndan Dervi Ali bu isimlendirmeyi aka yapmtr: "Yeri g ar krs yaratan Men Ali'den baka Tanr grmedim Yaratp kulunun ksmetin veren Men Ali'den baka Tanr grmedim."

122 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ait, o Yine Sabahat Akkiraz'm okuduu orumlu Sefil Ali'ye ok bilinen naad da Alitanrcln aka yanstr: "ah Merdan coa geldi srr aikar eyledi Yamuru tadran menim deyi ol mer'e syledi Oldem imek yalabyup yedi sema grledi Hem sakidir hem bakidir nuru rahmandr Ali Hem cier pare-i zhre nuru emim Haydar" te bu anlay, btn Aleviler arasnda u veya bu lde yaylmtr. Ayn durumun Tunceli'de olduunu Minorski'nin 1915'teki tespitleri ortaya koymutu.

Bu gelenein halen Tunceli'de yaadn biliyoruz. Buna ilikin ok ilgin bir gelime yle olmutur: emikezek'te 2006 ylnda bir cemevi alr. Burada dzenlenen cem trenine ilenin mfts ve imamlar da davet edilir. Trenden sonra imamlarla seyitler arasnda dinsel tartma yaanr. mamlarn, seyitlere Kuran'dan ayetler vererek hcum edip namaz, oru, hac gibi konular ne karmalar gerginlie yol aar. mamlarn kstaha tavrlar ve srarlar zerine toplumun sevdii ve dindar bildii 50 yalarndaki birisi mikrofonu ele geirir. Bu kii, sakin biimde byk bir Hz. Ali portresinin nne gider ve tok bir sesle, "Ali, Allahtr!" der ve btn tartmay bitirir.84 te bu Ali'nin Tanrl dncesi; eski Trk Tanrs Gk tanr inancnn blgede srdn gsteren nemli rneklerden birisidir. Bu durum; Tunceli halknn Trkln gsteren bir kanttr. Tunceli blgesinin bugn tamamen Trk kltr ile dolu olduunu gsteren bulgular hayatn dier alanlarnda da karmRIZAZELYUT I 123 za kmaktadr. Ali Kaya'nm aktard bilgiler pek boldur. rnein Tunceli'de byklerin kklere ettikleri dualar; Trk toplumunun ortak dualarmdandr. Tunceli trkleri; Trk halk mziinin bir kolundan baka ey deildir. Tunceli blgesinde de Trk halk kltrnn paras olan maniler pek yaygn biimde kullanlmaktadr. Yredeki bilmeceler, fkralar, ataszleri Trk kltrnn rndr. Blgeden derlenen uyku duas, kurban duas, niyaz duas, lokma duas hep Trkedir. Blgedeki Hzr inanc btn Trklerin ortak inancndan baka bir ey deildir ve kk slam ncesine kadar uzanmaktadr. Ayla, yldzla, yamurla, atele, rzgarla, ocukla, misafirle ilgili inanlar dier Trk topluluklarnn inanc ile tamamen r-tmektedir. Dersim'de ev, evlilik, lm, l ardndan yaplan trenler, kirvelik, sadece Alevilerle snrl olmayp btn Trk toplumu ile tam benzerlik gstermektedir. Blgedeki efsaneler, ocaklklar, adak yerleri hep eski Trk yaamnn devam biiminde yaayp gelmitir. Krtlerde Cem Yoktur Grld zere; Tunceli-Bingl hattndaki Aleviler arasndaki cem; Trk Aleviliinin cemi ile ayndr. Krt saylan airetler arasnda cem yoktur. nk onlar; Snni ve afii'dirler. Bu da Krtlerle Alevi Trkmenleri ayr ayr yaplanmaya yneltmitir. Krt kkenli aratrmaclar da bu gerei vurgulamlardr. rnein, "Oysa Trkmenlerle Krtler, mezhep ayrl, yani TrkA.Kerim Gltekin, "Tunceli'de Snni Olmak", s. 279 124 i DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE menlerin ii (Alevi) olular nedeniyle srekli bir anlamazlk iindeydi." 85 tespiti bu gerein altn 80 yl kadar nce izmitir. Anadolu Alevileri; ibadette, cami ve namaz yerine, cemevi ve cemi tercih etmeleridir. Krt blgelerinde bunun tarihsel bir kk olumamtr. Minorski'nin ve dier aratrmaclarn da ortaya koyduklar zere; Krt airetlerin byk ounluu Mslman; yine Mslman Krtlerin byk ounluu Snniliin afii mezhebindendir: "nan bakmndan Krtlerin ounluu Mslman olup Snnidirler. (...) Trklerin Hanefi ve Krtlerin ounluunun afii mezhebinden olmas bile ustaca kullanlnca dmanlklara ve olaylara neden olabilirdi"86 Rus diplomat Minorski, afii-Hanefi ayrln bile Krtleri ayaklandrmada bir ara gibi grrken; blgede oynanan oyunla rn d yzn de bize gstermitir. atma; elbette ki afiilerle Aleviler arasmda ok daha sert olmutur. Alevilik (Kzlbalk) bunlara gre kfirliktir. Elbette ki cem yapmak da kfrdr. Krt mollalarndan veya eyhlerinden hibirisinin cemden sz ettii ve ona meru gzyle bakt grlmemitir. Zaten Krt gelenein de de cem yoktur. jL

Aleviliin temel elerinden "dolu" da Krtler iinde bilinmeyen bir semboldr. Cemde sunulan dolu gelenei; eski Trklerde; beylerin hakana ballklarn anlatan yemin geleneinin devamdr.87 Zaten iki; Krtlerde kesinlikle haram kabul edilir. Byle bir anlayn doluyu benimsemesi mmkn olamaz. Cemlerdeki diz st oturuu da eski Trkler dneminde ok kesin olan ve beylerin hakan karsnda oturuunu temsil eden 85 M. Emin Zeki, "Krdistan Tarihi", s. 85 86 Minorsky, "Krtler", s. 49 87 "Trk Alevilii" Bkz.: "Dolu Maddesi", s.265 RIZAZELYUT I 125 gelenein devamdr. "Alp oturuu" denilen bu biimin kaynan Prof. Emel Esin kaynaklardan gstermitir. Alevi (Kzlba) topluluklarn 7 Ulular diye kabul ettii 7 byk ozan vardr; l.Seyyid madeddin Nesimi 2.ah Hatayi (Anadolu Aleviliinin temel direi saylr. ran'da Safevi Devleti'ni kurmutur. iirleri Trke ve Farsa'dr. Cem'de temeldir.) 3. Fuzuli 4.Yemini 5.Virani 6.Pir Sultan Abdal 7.Kul Himmet Btn Alevilerin 7 Ulular diye kabul ettii ozanlarn hibirisi Krt deildir; bunlarn Krte yazlm iirleri de yoktur. Tunceli blgesinde eskiden beri ite bu ulularn deyileri, nefesleri okunmutur. Orada; bunlarn benzeri tek bir iirin bulunduu gsterilemez. Anadolu Alevii'nde evliya (veliler) olarak kabul edilen isimler arasnda da hi Krt kimlikli birisi yoktur. Alevi ulularnn byk olarak kabul ettii isimler; ya Ehlibeyt soyundan olanlardr ya da Trk kimlikli isimlerdir. Kadm-erkek birliktelii de Alevi toplumunun temel zellik-lerindendir. Buna bal olarak da tek eli evlilik egemen durumdadr. Bu olguyu Krt topluluklar iinde grmek mmkn deildir. 126 ! DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE okkarl evlilik sistemi bugn Kuzey Irak'taki airetler arasnda yeniden yasal hale getirilmitir. Bunun gibi kltrel elerin yan yana getirilmesiyle oluan Alevi kltr iklimi ile Krt kltrnn benzerlii bulunmamaktadr. Ocak Gelenei Tunceli blgesinin Trk iklimi olduunu gsteren bir baka rnek de burada yaygn olan "ocak" geleneidir. Anadolu Aleviliinin temellerinden birisi olan ocak gelenei; eski Trklerin sosyal rgtlenme biimlerinden birisidir. Sivil biimli ocaklarn btn Trk dnyasnda yaygn olduu bilinmektedir. Modern tbbn gelimedii veya ulaamad krsal alanlarda; hastalar ifa iin ocak kabul edilen ailelere veya belli tekkelere giderlerdi. Dersim blgesinde bugn bile u ocaklar yaamaktadr: Az Erilen Oca; az erilen (arplan) kiilerin ifa iin gittii bir yerdir. Tutma Oca; romatizmallarn ocadr. Horirik Oca; ii sar su dolu kabarcklardan oluan cilt hastalna iyi geldii belirtilen ocaktr. Ocakl kadn; hasta ocuu brtlenlerin altndan geirir ve ocan suyu ile ocuu ykar. Ayrca da kendi yapt bir merhemi srer. Yel Oca; bir tarafna yel girmi (sanc tutmu) kiilerin saal-tldklar ocaktr. Karncalk Oca; kollarnda ark ban veya lira byklnde kantl kabarklar kanlarn okunduu ocaktr. aktrma Oca, horozcuk hastalndan sesi kslanlarn ifa arad yerdir. Naks Oca da aniden ar tutanlarn gittii ocaktr. Bu ocaa giden hasta ile ocak sahibinin konumas yledir: Ocak : Neye geldin? Hasta : Naksm var urdurmaa (vurdurmaya) geldim.

RIZAZELYUT I 127 Ocak: Ururum inallah. El benden sebep Allah'tan. (Bir eline 15 cm apnda bir tahta paras dier eline de ocak maas alr. Sol eli tuttuu tahtay aryan yere koyar. Sa elindeki maay da tahtaya yakn tutarak sorar:) Nereden geliyorsun? Hasta : Burada bir naks var urabilir misin? Ocak: Ururum. Hasta : Uramazsm. (Bu konuma birka kez tekrarlanr.) Ocak: Uram ki gresin Allah'n izniyle. (Bu szlerden sonra ocak sahibi, maa ile tahtaya kez hafif hafif vurur ve "Allah'n izniyle geer" der.)88 Yukardaki alntda geen, "urmak" szc; z Trke olup bugn kullandmz vurmak sznn asldr. Bu bile; Tunceli'nin en has Trke konuulan yerlerden birisi olduunu gstermeye yeter. Ocak asndan; Dzgn Baba da nemli bir ifa merkezi kabul edilir ve oraya gidilip kurbanlar kesilir. ocuu olmayanlar ocuk; hastalar da dertlerine ifa dilerler. Sultan Baba denilen (Ta-cik/Tazik) Celaleddin Harzemah'n yatt kabul edilen tekke de bir ocak gibi ifa dilenen ocaklardandr. Hozat Karacaky'deki Saru Saltuk'un babasnn pabucunun bulunduu kabul edilen Karaca ziyaret de felli hastalarn gittii ocaklardandr. Maz-girt'teki oban Baba trbesi de eitli dileklerin dilendii bir ocak kabul edilebilir. Plmr'n Aasenli kyndeki Kale Sipe (Beyaz htiyar) kutsal saylan ve dilek dilenen yerlerdendir. Bune Ocak Hozat'n Dzpelit (Bornek) kynde olup cilt hastalklar Jn makbul bir ocaktr. Elaz Karakoan'm Delikan kyndeki eh Sabum Oca da mucize merkezi kabul edilir. Ayrca trbesi Ali Kaya, "Tunceli Kltr", s. 100 128 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE denizler stnde olduu varsaylan Hzr Aleyhisselam iin de bir ocak kabul edilmitir. Tunceli'de ayrca; bu ocak tipinin slami hale getirilmi biimleri de yaamaktadr. Bu 4 nemli ocak unlardr: Baba Mansur Oca; Celal Abbas Oca, Dervi Cemal Oca, Sar Salruk Oca.89 Bu ocan bakanlar; seyit kabul edilmektedirler. Lakin ocaklarn da kendi iinde derecelendirilmeleri mevcuttur. Bu blgede mridin, Hac Bekta Veli kabul edilmesi; zaten Tunceli'nin Trk kimliini gstermek asndan en nemli kantlardan birisidir. Bilgiler, belgeler, halen var olan hayat tarz ve insan anlay asndan Tunceli insannn Krtlerle bir ilgilerinin bulunmad aktr. Buna karn; blgenin egemenleri tarafndan burann masum halk; Krtlk adna kullanlarak felakete itilmilerdir. Bunu yapanlar da Krdistan hayaliyle hareket eden Krt kiiler ve rgtler olmutur. KNC BOLUM DERSM SYANLARININ PERDE ARKASI VE LK KRT RGTLER Krtlk zerinde nemli almalar olan Bilal N. imir; Krtlk hareketini 3 Mart 1878'de Rusya'nn basksyla imzalanan Ayestefanos (Yeilky) Antlamas'nm ortaya kard olumsuz artlara balar. "Siyasi Krtlk bu srete yaratld ve krklendi."90 der. Krtler, Krdistan dedikleri Dou Anadolu'da bir devlet yaratabilmek iin 2. Merutiyet'in ilanndan itibaren almalara balamlar ve bunun iin de ak veya gizli rgtler kurmulardr. Elbette bu tarihlerden ok nce de Anadolu'da yaayan topluluklar; Krt diye bir kavimin olduunu biliyorlard. Onlarla i ie yaamaktan gelen bir doal kabul vard. Lakin bu ismi bir kavim ismi olmaktan kartp bir millet ismi yapmaya kalkanlar; siyasal Krtler oldular. Bat emperyalizminin ok halkl

89 A.g.e., s.99

Bilal N. imir, "Krtlk", s.141 130 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Osmanl Devleti'ni; etnik kimlikleri ayrtrarak paralamak politikas; siyasi Krtlk'n gelimesini tetikledi. Krtlerin rgtlenmesini bata ngiltere sonra Rusya ve Amerika ve Fransa kuvvetle desteklediler. Bu destee arlk Rusyas da maddi-manevi her trl yardm yapt. Rusya da n giltere gibi; Krt airetleri arasna hem asker hem de sivil g rntl ajanlar yollad. Bu ajanlardan ikisi olduka nldr. Bunlardan birincisi, sonradan nl Krdolog payesine ulaan Vladimir Minorski; dieri de yine ayn konumdaki Bazil Nikitin'dir. kisi de arlk Rusyas'nn ran'da grevli diploma tdr. Bunlar diplomat kimlii ile Dou Anadolu Blgesi'nde do lamlar; Krtler hakknda bilgi toplamlar ve onlar Osmanl Devleti'ne kar kkrtmlardr. Bu kkrtmalar; Minorski'nin 1915'te Birinci Dnya Sava srerken kaleme ald Krtler adl kitapta aka grlmektedir. u satrlarn anlam budur: "Krt ler hibir zaman Osmanllarn ynetiminde bu topraklarda bir Osmanl olarak yaamay iten benimsemediler. Krtler bu sa vatan (1. Dnya Sava) sonra emellerini Osmanllara balama yacaklardr. (...) zet olarak diyebiliriz ki her ulus gibi Krtle rin de z vatanlarnda kendi z devletlerini kurmalar ve topra nn kaynaklarndan yararlanmalar elbette ki en doal hakla rdr."91 1 Minorski; Krtleri elde edebilmek iin onlar vmekte; daha da ileri giderek 1915'teki byk Ermeni srgnnde grev alan ve arada cinayetler ileyen Krtleri aka aklamaktadr. RIZAZELYUT I 131 "Hele bu konuda dinden de yararlanarak kafirin maln jylslmana helal klmak politikas ve bu konuda din adamlarnn, eyhlerin tarikatlar zendirmeleri; bir Krd, ekmek iin alayan yavrusunu doyurmak iin Ermeni'nin zerine saldrt-maz da ne yapar? Hkmet izin vermi; eyhi, hocas Gavur'un ldrlmesinde cennet; malnn zorla alnmasna ganimet fetcas vermi; hatta bu uurda lenler iin ululuun en ykseklerinden ehitlik de ltfedilmi..."92 1915-1918 arasnda Rusya'nn Urmiye Konsolosu olarak grev yapan Bazil Nikitin de Krtler arasnda dolam; hatta Molla Said dedii Said-i Nursi ile grmtr. Nikitin; Said-i Nursi'nin Ruslarn Dou'dan ekilmesinin Krtler iin kt sonular yarattn sylediini aktarmtr.93 Nikitin; emperyalistlerin Trkiye'yi paylama antlamas olan Sevr Antlamas'n savunmakta ve Sevr'in uluslararas ahlak ilerletecek bir anlama olduunu iddia etmektedir.94 te byle hem Bat'dan hem de Kuzeydou'dan kkrtlan Krtler bamsz bir devlet kurmak iin harekete getiler. Bu rgtler; Dersim isyanlarn da tetiklediler. Alevi airetlerin iinden kan baz okumularn kkrtmas ile; Trkmen kkenli Aleviler; Krt gibi gsterildi. Bu insanlar; Krtler tarafndan kandrlarak silahlandrldlar. Blgenin egemenleri; yeni devletin (TC) oluum srecinde isyanlar kartarak yeni dzene kar direnmeye abaladlar. Dersim isyanlar byledir. Dersim isyanlarn da tetikleyen Krt rgtler unlardr:

91 Minorsky, "Krtler", s.62 ^A-g-e. s.69 f Nikitin, "Krtler 11", s. 82 A-g-e.,,s. 219

132 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 1 - KRDSTAN TEAL CEMYET Osmanl Devleti'nin 1. Dnya Savandan yenilgi ile kmasndan sonra; devlet iindeki etnik topluluklar hzla ayrma srecine girdiler. Bunlardan birisi de Krtler oldu. Krt okumularnn nclnde 30 Aralk 1918 tarihinde stanbul'da (Dersaadet) Kr-distan Teali Cemiyeti (Krdistan Ykselme Dernei) kuruldu. Bu dernek Trkiye'nin dousundaki illerde ubeler amak ve bamsz bir Krt devleti kurmak amacndayd. Bakentte daha nce kurulmu olan Krt derneklerinin sonuncusu olan Krdistan Teali Cemiyeti (KTC); her ynyle gl bir milliyeti dernek olarak ekillenmiti. Dernek kurucularnn Krt olmas art KTC tznn 3. maddesinde yer alyordu. Bu maddenin gnmz diliyle anlatm udur: "Danma Kurulu'na ye olacak kiilerin mensup olduu hanedann Krtler tarafndan bilinen ve saygdeer olmas veya o grevi kalben ve kalem yoluyla yapabilecek yetenekte fikir ve kalem sahibi olmas veya bilgisi ve olgunluu ile tannm sekinlerden bulunmas arttr." Bu maddeye uygun olarak Krdistan Teali Cemiyeti'nin kurucular oluturuldu. Krt hanedan diye niteledikleri Krt derebeyleri arasnda Bedirhan; emdinan ve Baban airet aileleri, Diyarbakrl Cemil Paa Ailesi kuvvetli biimde yer alyorlard. Ayrca Mevlanzade Rfat, Ahmet Hamdi Paa, Arvasizade Mehmet efik, Said Nurs, Said Molla, Yusuf Ziya Koolu, Mehmet kr Sekban, Emekli Ferik Fuat Paa, Emekli Ferik Ahmet Hamdi Paa da Krt Teali Cemiyeti'nin yeleri ve yneticileri idiler. O dnemdeki yasalara gre kurulan bu dernein asl amacn 4. maddede grmekteyiz. Maddenin bir blm yle: "... Kr-distan'm maddeten ve manen gelimesine ve ykselmesine ve RIZAZELYUT I 133 Krt kavminin slam fikri ve ruhuna gre yetitirilmesine almak..." Tzn 7. maddesinde de Ynetim Kurulu'nun grevleri arasnda yardma muhta Krt fertlerinin durumunu dzeltmekten sz edilmektedir. 19. maddede ise rgtlenme yaps aklanmtr: "Cemiyetin; Krtlerin yaad her vilayet, liva, kaza, nemli nahiye merkezlerinde birer ube kurulacaktr." ubelerin grevlerini aklayan 25. maddede de Krtlerin ilmen, ahlaken ve ruhen ykseltilip gelitirilmesi iin konferanslar, kitaplar yaynlamaktan; ayrca Krtlerle dier kavimler ve milletler arasnda ilikiler kurmaktan sz edilmektedir. Krt Teali Cemiyeti, padiah Hrriyet ve tilaf Frkas ve ngiliz Muhibleri Cemiyeti ile ibirlii iindeydi. Cemiyetin ngiliz yetkililer ile sk balantlar vard. Dernein bakan Seyit Abdlkadir ayn zamanda ura-y Devlet (Dantay) bakan idi. Hem stanbul Hkmeti hem de ngilizler ile ibirlii iinde almtr; ngiliz karlar ile rten ayaklanmalara nayak olmutur. ngiliz Yksek Komiseri Amiral John de Robbeck, 26 Mart 1920'da stanbul'dan yle bildiriyordu: "Krdistan, Trkiye'den tamamen ayrlp bamsz olmaldr. Ermeniler ile Krtlerin karlarn badatrabiliriz. stanbul'daki Krt Kulb Bakan Seyit Abdlkadir ve Paris'teki Krt delegesi erif Paa hizmetimizdedir." 22 Aralk 1918 tarihinde Hrriyet ve tilaf Frkas ile Krdistan Teali Cemiyeti arasnda anlama imzaland. Bu anlamay KTC adna bakan Seyit Abdlkadir, yelerinden Sait ve Meh-met Ali, Hrriyet ve tilaf Frkas adna ise Zeynelabidin (Konya Mebusu), Vasf (Karesi mebusu) ve Mustafa Sabri Efendi imza134 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 135

RIZAZELYUT

ladlar. Anlaama gereince Krt nfusunun daha youn olduu blgelerde slam halifeliine ve Osmanl saltanatna bal kalmalar kaydyla zerk bir ynetim ekli tannacakt. 17-20 Nisan 1920 tarihlerinde Amiral de Robbeck, Lord Curzon'a, Sadrazam Damat Ferit Paa ile grtn bildirdi. Robbeck, Ferit Paa'mn, anlama artlarna uygun olarak ayr bir Krt devleti kurulmas iin Krtleri, Mustafa Kemal'e kar kullanmay nerdiini aklad. Gelimeler hzlannca KTC Bakan Seyit Abdlkadir, Emin Ali Bedirhan, Said-i Nursi ve Mehmet kr Sekban stanbul'daki Amerikan, ngiliz ve Fransz komiserliklerini ziyaret ederek Krdistan projesiyle ilgili grmeler yaptlar. Said-i Nursi ile Amerikan komiseri arasnda z olarak u konuma geti: Said-i Nursi, Krdistan'm d dnya ile irtibatnn salanabilmesi iin bir denizle kys olmas gerektii dncesin-deydi. Amerikan komiseri, VVilson prensiplerine gre bunun mmkn olamayacan, zira Krdistan'm byk ksmn iine alan bir Ermenistan Cumhuriyeti kurulacan bildirdi. Said-i Nursi'nin cevab ilgintir: "Krdistan eer sahillerde bulunsayd dretnotlarnzla bu karar tatbik edebilirdiniz. Ama Krdistan dalarna sizin dritnotlarnz kamaz."95 Said-i Nursi Krdistan projesinin ve Krtln iddetli bir savunucusu olarak yazlar kaleme almt. "ki Mektebi Musibetin ahadetnamesi" adl makalesinde de Krt Halil Hayali'yi anlatmakta ve vp herkese rnek gstermektedir. Seyit Abdlkadir'in bamsz Krdistan kurmak amacyla ngilizlerle yapt grmeler stanbul Hkmeti'nce izleniyordu. Bu durum devre d braklan stanbul Hkmeti'ni rahatsz etti. 18 Haziran 1919'da Damat Ferit Hkmeti kabine toplantsnda Krdistan Teali Cemiyetinin siyasetle uramamas konusu grld. Cemiyet ileri gelenleri 10 Temmuz 1919 Tarihinde Babli'ye arlarak siyasetle uramamalar, yabanc devlet temsilcileri ile grmemeleri ve bamszlk iin almalar yapmamalar konularnda uyarldlar. Bu toplantda Abdlkadir Efendi adna konuan Mevlanzade Rfat, VVilson Prensiplerine gre bamsz Krdistan taleplerine kar klamayacan, Krtlere zgrlk ve gvenlik salayacak tek devletin de ngiltere olduunu, Trk Hkmetinin (stanbul Hkmeti) nce kendi bann aresine bakmas gerektiim syledi. Zaten; 1919 Ocak aynda Paris Bar Konferans'nda Osmanl delegelerinden Ermeni Boghos Nubar Paa ile Krt erif Paa bamsz bir Ermeni ve Krt devleti konusunda anlamlard. KTC Bakan, ayan yesi- Seyit Abdlkadir de Boghos Nubar Paa ile anlatklarn ngiliz Yksek Komiserlii Danman Hohler ile grmesinde aklad. Grld gibi; iin arkasnda ngilte'nin olduu ortaya kmaktadr. "Britanya mparatorluu, 19. yzyln nc eyreinden itibaren Osmanl Devleti'ni ykmaya azmetmi, bu uurda smrgeciliin ananevi silahlyarndan olan bl ve ynet" prensibini Gneydou Anadolu'da uygulamaya almtr."96 Bu byk projenin bir paras olarak da; Sivas blgesindeki Alevi Ko Knllar zerinde etkili olan Alier ile Dersim-

95 "Kogiri Halk Hareketi", s. 30 'Ingiltere'nin Gneydou Anadolu Siyaseti ve...", s. 1 136 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Sivas hattndaki Dersimlileri ynlendiren Baytar Nuri de cemiyete ye olarak Krdistan projesi iin almaya baladlar. stanbul basnnda, Seyit Abdlkadir'i ve bamsz Krdistan projesini eletiren yazlar knca Seyit Abdlkadir; Krdistan Teali Cemiyeti'nin hedefinin bamszlk deil zerklik olduunu bildirdi. Aslnda ortam yattrmak iin yaplan bu aklama, cemiyette atlaa sebep oldu ve bamsz Krdistan isteyen bir ekip ayrlarak Tekilat- itimaiye adl baka bir rgt kurdular. Ancak Seyit Abdlkadir, ikili oynuyordu. stanbul hkmetine kar lml davranrken

ngilizlerden kendilerine sunulandan daha fazlasn istemekteydi. Bu uurda Mustafa Kemal'i yok etme hareketine yardm edeceklerini de belirtmiti. Krt Teali Cemiyeti; Mustafa Kemal'in Anadolu'da balatt Mill Mcadeleye iddetle kar idi. KTC ynetimi; Kemalist hareketin; Krdistan projesini engelleyeceini anlamt. Bunlar 31 Mart 1920'de Peyam- Sabah Gazetesinde yaymladklar bildiride yle diyorlard: "Kuva-y Millye'ye altlanmaynz! Boleviklerin kafasn tayan yurtsuz serserilerdir. Hilafet ve Saltanat'a ballktan ayrlmaynz." ngilizler, Dou'da bamsz bir Krdistan ve Ermenistan devleti kurulmasn ok istiyorlard. Bylece hem Rusya'ya hkim olan Bolevikler ile aralarnda bir tampon blge oluturmay, hem de mtareke artlarm kabul etmeyen Kemalist kuvvetleri dizginlemeyi dnyorlard. Bunun iin de Krtlk hareketlerini tevik ediyorlar; Mustafa Kemal'in nn kesmek iin de Krtleri kullanmay planlyorlard. 8 Haziran 1919 tarihinde Diyarbakr Vali Vekili Mustafa Bey-'in 9. Ordu Mfettii Mustafa Kemal Paa'ya ektii telgraf bunu RIZAZELYUT I 137 gsteriyor. Bu telgrafta baz genlerden oluan Krt Cemiyeti'nin ngiliz koruyuculuunda bir Krdistan kurmay dndkleri; yanlarnda bulunan Sleymaniye siyasi hkimi (ngiliz subay) Mister Noel ile birlikte ehirde bu yolda propaganda yaptklar; bunun zerine halk arasnda tepkiler olutuu; bu durumun cemiyetler kanununa aykr bulunduu ve cemiyetin kapatlarak haklarnda yasal kovuturma balatld yazlmtr. 15 Haziran 1919 tarihinde Mustafa Kemal Paa, bu telgrafa bir ifreli telgrafla cevap verir. Mustafa Kemal; milletin geleceinin savunulduu bir dnemde; yabanc bir devletin koruyuculuuna snarak horlanm ve tutsak yaamay seen her trl grlerin, lkeyi blcle gtrecek her trl derneklerin datlmasnn pek yurtseverce ve zorunlu bir grev olduunu belirtir. Krdistan Teali Cemiyeti'nin bu sreteki ykc eylemlerini Atatrk, Nutuk'ta yle anlatr: "Bu dernekler dnda, memleket iinde daha baka birtakm dernek ve kurulular da ortaya kmtr. Bunlar arasnda Diyarbakr, Bitlis, Elz illerinde, stanbul'dan idare edilen Krt Teali Cemiyeti vard. Bu dernein amac yabanc devletlerin himyesi altnda bir Krt devleti kurmakt." Krdistan Teali Cemiyeti'nin craat; Mustafa Kemal'e Suikast ngiltere'nin ve Krdistan yanls Krtlerin ncelikli hedeflerinden birisi de Sivas Kongresi'ni datmak ve Mustafa Kemal Paa'y ortadan kaldrmakt. Bunun iin stanbul'daki Damat Ferit Hkmeti'nin de katld bir komplo dzenlendi. Ali Galip Olay diye bilinen bu komploya, Elaz Valisi Ali Galip Bey; 138 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Malatya Mutasarrf Halil Bey, ngiliz istihbarat Binbas Covbertin Noel ve Krt Teali Cemiyeti'nin kurucularndan olan Krt airet reislerinin oullar katlmtr. Mill Kurtulu Sava'n durdurmay amalayan bu plan stanbul'da yaplm; bu toplantya da ngiliz istihbarat yzbas Covbertin Noel, ingiltere stanbul Yksek Komiser Maviri Tom Hohler, Diyarbakrda ayrlk faaliyetleri neticesinde Halep'e iltica etmi Cemil Paa olu Ekrem; Bedirhanllardan Celdet ve Kmuran beyler katlmlard. ngiliz Yksek Komiser Maviri Tom Hohler, raporunda Krtlerin zerklik sz karlnda Mustafa Kemal'i yok etme vazifelerini yerine getirmek mecburiyetinde olduklarn bildirir. Kurtulu Sava tarihinde Ali Galip Olay diye bilinen olay; z itibariyle bir suikastten de te; Krt devlet kurma hayalinin bir parasdr. Bu durumu; Mustafa Kemal Atatrk, Nu-tuk'unda aada aktardmz zere, ayrntl biimde belgeleri konuturarak anlatmtr. Bu anlatm zetleyerek aktaryoruz: "Efendiler, daha Temmuz banda, Erzurum'da bulunduumuz sralarda Celdet ve Kmuran Ali adlarnda iki ahsn yabanclar tarafndan, bol para ile stanbul'dan Krdis-tan'a gnderilecei, bunlarn ykc propaganda ve aleyhte kkrtclk yapmakla grevlendirildikleri; bir iki gn iinde hareket etmi ve edecek olduklar haberi alnd. Bu haber

zerinde, bunlarn dadaaya meydan verilmeden gzetlenerek yakalanmalar gereini 3 Temmuz tarihinde Diyarbakr'da 13' nc Kolordu Komutan'na, ayrca Kurmay Bakan Halit Bey'e ve Canik Mutasarrf'na bildirdim. (...) Sivas Kongresi'nin ikinci gn, yani 6 Eyll tarihinde, "Bedirhanl ailesinden Celdet ve Kmuran ile Diyarbakrl Cemil Paazade Ekrem adlarnda ahsn, yanlarnda, RIZAZELYUT I 139 vaktiyle Diyarbakr ilinde aleyhimizde propaganda yapan bir yabanc subay bulunduu halde silhl Krtlerin koruyuculuunda Elbistan ve Akada zerinden Malatya'ya geldikleri, orada Mutasarrf ve Belediye Bakan tarafndan karlandklar" 13'nc Kolordu'nun yazsndan anlalyor. 15' inci Kolordu Komutan Kzn Karabekir Paa'nn 3' nc Kolordu Komutanl'na bununla ilgili olarak gnderdii 6 Eyll 1919 tarih ve 529 sayl ifresinde verilen bilgide : "Yabanc subayn, Trk, Krt ve Ermeni nfusunu incelemek zere, stanbul Hkmeti'nin izniyle dolatn syledikleri; Malatya'da bulunan svari alaynn mevcudunun azl yznden bunlar tutuklamaya cesaret edemedii, bununla birlikte hemen tutuklanmalar iin stanbul'a bavurulduu 13'nc Kolordu'dan bildirilmitir. Bu adamlarn ne maksatla hangi grevle, nereleri gezecekleri konusunda bildiklerini Harput Valisi'nden sordum" denilmekte idi. Harput Valisi Ali Galip Bey' dir. Bu adamlarn ne maksatla geldiklerini 3 Temmuz tarihinden beri bilmekteyiz. Be on silhl Krd'e kar bir svari alaynn mevcudu az grlm, tutuklanmalarna cesaret edilememi; asl hayret verici olan husus, bunlarn tutuklanmas iin stanbul'a bavurmu olduu haberidir. Bu kk ve nemsiz gibi grnen noktalar, o zamanki durum deerlendirmesinde, dikkate deer anlay ve zihniyet farklarnn bulunduunu gstermesi bakmndan kaydediyorum. Diyarbakr'da, 13' nc Kolordu Komutam'nn tutumu pheli grldnden, dorudan doruya bu kolordunun Kurmay Bakan'na 3'nc Kolordu Komutam'nn imzasyla 140 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 1 Eyll 1919 tarihinde yazlan (kiiye zel) ifrede, Vali Galip, Malatya Mutasarrf Halil, Kmuran, Celdet ve Ekrem Bey' lerle beraber ngiliz binbasnn mutlaka yakalanp Sivas'a gnderilmeleri iin Elz'da bulunan 15' inci Alay Komutan lyas Bey' in kendi komutasnda altm kadar atl ve katrl askerden oluan bir mfrezenin en ge 9 Eyllde Harput'tan Malatya'ya hareketi ile ilgili olarak ve iin kestirmeden bitirilmesi bakmndan dorudan doruya tebligat yapld bildirildi ve mfrezenin hemen hareketinin salanmas rica edildi. 8 Eyllde, Sivas'tan da bir otomobille baz subaylarn gnderilecei bilgisi verildi.". Diyarbakr'dan, Kurmay Bakan 7/8 Eyll 1919 tarihiyle verdii cevapta durumu stanbul'a sorduunu syleyince Mustafa Kemal Paa u telgraf ekmitir: "Malm ahslarn alaklklar ortaya kmtr. stanbul Hkmeti bu alakla ortaktr. Oradan emir beklemek dmana frsat vermektir. Bu hususta tebligat yaparken, hi kimseyi kararszla drmeyecek ekilde, hemen emir vermek, vakit geirmemek gerekir. (...)" Mustafa Kemal, Alay Komutan lyas Bey'e; "Vali Galip Bey, ingiliz binbas, Kmuran, Celdet ve Ekrem Bey 'lerin hep birlikte ustalkl bir tertiple yakalanarak Sivas'a gnderilmeleri zaruridir. " biiminde emir vermitir ama Cemal RIZAZELYUT I 141 Bey; "Arz ettiim zere durum ve kuvvetim buna elverili deildir. " diye bu ii yapamayacan belirtmitir. Mustafa Kemal Paa, telgraf banda bekleyerek evre illerdeki askeri birlikleri cesaretlendirmi; deiik yerlerden askeri birlikleri Malatya'ya sevk ediyormu gibi bir hava yaratarak Ali Galip suikastini pskrtmeyi baarmtr. Sivas'a 10 Eyll gn ge vakitte gelen telgrafta yle denilmektedir: "Harput Valisi ile Malatya Mutasarrf, ngiliz binbas ve yardaklar olan malum

kimseler 15,'inci Alay'n Elz'dan hareketini ve kendilerinin tutuklanacaklarn haber alr almaz, bu sabah erkenden kamlardr. Bunlarn Khta'daki Bedir Aa'nn yanna gittikleri ve oradan alacaklar Krtlerle buray basmaya gelecekleri syleniyor." Kamadan nce 9 Eyll akam, vezneden para alp ""Mustafa Kemal Paa ve adamlarnn ortadan kaldrlmas masraflarn karlamak zere, bununla ilgili emre uyularak alt bin lira alnmtr." diye senet de brakan suikastlarla ilgili olarak Kemal Paa; 10 Eyll'de lyas Bey'e u talimat veriyor: 1Kaaklarn sratle yakalanmalar, 2 - Krtlk akmna asla elverili bir ortam braklmamas, 3 - Malatya'da, mutasarrfl Jandarma Komutan Tevfik Bey'in zerine almas; uygun namuslu ve vatansever bir zatn da Harput'ta hemen valilik makamna getirilmesi, 4 - Malatya ve Harput'taki hkmet kuvvetlerini tamamen ele alarak vatan ve millet aleyhine hibir harekete meydan verilmemesi, 2 142 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 5 - Kaaklara uyanlarn amanszca ve merhametsizce yok edileceinin iln ve namuslu halkn gerek durumundan haberdar edilmesi, 6 - Mill varlmz tehlikeye sokacak olan yabanclarn askerlerine de kar konulacann belirtilmesi ve gerekli dzen ve tedbirlerin alndnn" bildirilmesi. Suikast, Hkmetin Tertibi Kemal Atatrk; bundan sonra; bu tertibin stanbul hkmetinin eliyle yrtldne ilikin belgeleri ortaya koymaktadr. Osmanl Dahiliye Nzn dil Bey 'le Harbiye Nzn Sleyman efik Paa mn ortak imzalaryla Elz Valisi Ali Galip Bey'e verilen 3 Eyll 1919 tarihli talimatta unlar syleniyor: " Bildi iniz zere, Erzurum'da Kongre ad altnda birka kii toplanarak birtakm kararlar aldlar. Ne toplananlarn, ne de aldklar kararlarn bir deeri ve nemi vardr. Ancak, bu durumlar lke apnda birtakm dedikodulara yol ayor. Avrupa'ya da pek abartlarak aksettiriliyor. Bundan dolay da kt etkiler yaratyor. Ortada nem verilmeye deer hibir kuvvet ve hibir olay bulunmad halde, srf bu abartma ve kt etkilerden endi eye den ingilizlerin, yaknda Samsun'a epeyce bir kuvvet karacaklar tahmin ediliyor. Hkmetin her yere olduu gibi size de gnderdii, malum genelgeye aykr hareketler devam ederse, karlacak yabanc kuvvetlerin Sivas' ve oradan daha da ilerleyerek birok yerleri igal etmeleri ihtimalden uzak deildir. Bu da memleketin karlarna elbette aykrdr. Erzurum'da toplanan malm ahslarn yaknda Sivas'ta birleerek yine bir kongre toplamak istedikleri, olaylarla ilgili haberlemelerden anlalyor. Byle be on kiinin orada toplanRIZAZELYUT I 143 masndan hibir ey kmayaca hkmete bilinmektedir. Ne var ki, bunlar Avrupa'ya anlatmak mmkn deildir. te bunun iindir ki, onlarn orada toplanmasna meydan vermemek gerekiyor. Bunu salayabilmek iin, her eyden nce, Sivas'ta hkmetin tam olarak gvenini kazanm ve memleketin iyiliine olan tebligat olduu gibi yerine getirmeye azimli bir vali bulundurmak gerekmektedir. Yksek ahsnz onun iin oraya gnderiyoruz. Geri, Sivas'ta kongre toplamak isteyen birka kiiye engel olmak o kadar g birey deilse de, yksek dereceli sivil memurlarla, komutanlarn, subaylarn ve askerlerden bazlarnn da bunlarla ayn dncede olmalar dolaysyla, hkmetin ald tedbirleri ellerinden geldiince boa karmaya ve malum ahslar gleri yettii kadar korumaya alacaklar gz nnde bulundurularak, gvenilir bir iki yz kiinin yannzda bulunmas baar salama bakmndan uygun grlmektedir. Bundan dolay, daha nce yazdm gibi, oralardaki Krtlerden gvenilir yz elli kadar atly birlikte alarak, oradan niin gidildiini hi kimseye sezdirmeden, Sivas'a hi kimsenin beklemedii bir zamanda vararak, vali ve komutanl hemen ele alacak ve saylar az olmakla birlikte oradaki jandarma ve askeri iyi kullanacak olursanz, karnzda baka bir kuvvet bulunmayaca iin

derhal otoritenizi kullanarak toplantya meydan vermemi olacanz ve orada bulunanlar varsa hemen yakalayp, gzaltnda stanbul'a gnderebileceiniz aikrdr. Bylece, kazanlacak hkmet nfuz ve otoritesi, ieride macera peinde koanlar yldrarak bir daha bu gibi kt hareketlerin meydana gelmesini nleyecei gibi, danda da pek iyi bir etki yapacak, yabanclarn asker kararak oralar igal etmek konusundaki ta144 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE sarlarndan vazgemeleri iin hkmete yaplacak mracaat ve teebbslere salam bir dayanak oluturacaktr. Zaten Sivas halknn baz tannm kimselerinden aratrlarak elde edilen doru bilgilere gre, halk bu politikaclarn kkrtmalarndan, para toplamak iin yaptklar basklardan pek nefret etmi. Bu hareketlerin nlenmesi iin, hkmete her trl yardma hazrdr. Orada derhal jandarmaya yazlacak, istenildii kadar asker bulunaca, bunlara nfuzlu kimseler tarafndan zel olarak yardm edilecei haber verilmektedir. Bu ekilde, yeteri kadar ve hkmete kuvvetle bal jandarma birlii kurulduktan sonra, birlikte gtreceiniz svarileri honut ederek yerlerine gndeririz. te alnacak tedbirler bundan ibarettir. Bunun kolaylkla ve baaryla uygulanmas, sadece son derece gizli hareket etmeye baldr. Sivas'a tayininizden, hatt o taraflara gideceinizden kendi aileniz iinde en ok gvendiiniz bir tek kimseye bile bahsetmeyiniz. Sivas'a girinceye kadar, maksadnz yannzdakilere bile sezdirmeyiniz. Bu, baarnn temel artdr. Bu itibarla, imdilik ailenizi her halde orada brakarak, etraftaki airetleri tefti iin be on gn kalacanz ailenize ve evrenizdeki yaknlarnza anlatarak, hemen yola kp bir gn ncesinden Sivas'a anszn girmeye gayret etmelisiniz. Oraya vardnzda, aadaki telgraf gereken kimselere gnderip, valilik ve komutanl ele alarak hemen ie balamalsnz. Bir yandan da makine bamda durumu Nezaret'e bildirmelisiniz. Bylece, oradaki artlar belli olur olmaz, size yine makine banda tarafmdan gereine uygun tebligat yaplacaktr. Bu ekilde ie baladktan sonra, ne vakit uygun grr seniz ailenizi ve eyanz Sivas'a getirtebilirsiniz. RIZAZELYUT I 145 Yalnz, imdi orada bulunan Reit Paa'nn valilik grevinden alnd, yerine bir bakasnn gnderilecei her naslsa duyularak, kendisi tarafndan Nezaret'e bavurulmu olduundan ve adlar malm kimselerin yaknda Sivas'ta toplanmak istedikleri alman haberlerden anlaldndan, bouna bir dakika geirilmeksizin bir an nce hareketle, oraya vaktinden nce ulamaya gayret etmeniz, iin gerei olarak pek nemli ve zaruridir. Bu durum karsnda, ne zaman hareket edeceinizin ve ne kadar zamanda oraya varabileceinizin bildirilmesi gerekiyor. Sivas'ta ilgililere gstereceiniz telgraf udur: "Ztlilerinin Sivas ve komutanlna tayinleri Meclis-i Vkel kararyla Padiah Hazretleri'nin yce buyruklarna sunulmu ve gerei erefle onaylanm olduundan, hemen hareketle, bu telgraf Sivas'taki sivil ve askeri memurlardan gerekenlere gsterip, vali ve komutanl zerinize alarak greve balamanz ve durumu hemen bildirmeniz tebli olunur . " Nutuk'ta verilen belgeler gsteriyor ki Dahiliye Bakan dil Sleyman efik, Elz Valisi Galip'e operasyonun masraflarnn karlanacan da bildirmektedir. Ali Galip 14 Eyll'de saldrya geeceini de stanbul'a bildirmektedir. Bunu renen Mustafa Kemal, stanbul'a u telgraf eker: "Dahiliye Nzn dil Bey'e Milletin, Padiah'ma maruzatta bulunmasna engel oluyorsunuz. Alaklar, caniler! Dmanlarla millete kar haince tertiplere giriiyorsunuz . Milletin kudret ve iradesini takdirden ciz olduunuza phe etmiyordum. Ancak, vatan ve millete kar haince ve son bir 146 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE rpnla alaka harekette bulunacanza inanmak istemiyordum. Aklnz banza toplayn. Galip Bey ve yardaklar gibi aptallarn verdikleri

ahmakasna ve aslsz szlere kaplarak ve Mister Noel gibi milletimiz ve vatanmz iin zararl olan yabanclara vicdannz satarak yaptnz alaklklarn millete sorulacak hesabn gz nnde bulundurunuz . Gvendiiniz ahslarn ve kuvvetin sonunu rendiiniz zaman, kendi sonunuzla karlatrmay unutmaynz." (Krdistan Teali Cemiyeti ve Ali Galip Olay iin u kaynaklara baklabilir: * Krdistan Teali Cemiyeti, smail Glda; * Trkiye'de Siyasal Partiler, Prof. DR. Tark Zafer Tunaya; * Krtlk 1787-1923, Bilal N. imir; * Nutuk; Mustafa Kemal Atatrk; * ngiliz Gizli Belgelerinde Trkiye; Erol Ulubelen; * stanbul Hkmetleri ve Mill Mcadele, Sina Aksin * Trk Devrim Tarihi; Prof. erafettin Turan; * Osmanl Devleti ve Krt Milliyetilii, Hakan zolu; * Trkler ve Krtler, Suat Parlar; * ngiltere'nin Gneydou Siyaseti ve Binba Noel'in Faliyetleri, M. Kemal ke; * Mill Mcadelede Erzurum, Cevat Dursunolu * Mill Kurtulu Tarihi, Doan Avcolu; * Atatrk, Bir Milletin Yeniden Douu, Lord Kinross; * Amerikan Gizli Belgeleriyle Trkiye'nin Kurtulu Yllar, Orhan Duru) Olayn Krtlk Boyutu Ali Galip Olay'nn Krtlk boyutunu; o skk sreteki telgraflar ortaya koymaktadr. Aadaki metinde bu durum belirgin biimde grlmektedir: "Malatya'dan lyas Bey: Gvenilir bir kimse olan Jandarma Yzbas Faruk Bey'den biraz nce alnan bilgiler aada verildii gibidir: RIZAZELYUT I 147 Faruk Bey, Khta ve evresinde takipte, Malatya'ya be saat uzaklktaki Raka kynde Krtlerin toplandklarn, imdi mutasarrf ile arkadalarnn orada bulunduklarn, Siverek 'e kadar uzanan blgedeki airetlerin birbiri ardnca buraya gelmekte olduklarn; Dersim airetlerine varncaya kadar Krtlk adna arldklarn, Mutasarrfn plnna uyularak nce Malatya'ya saldrp tamamyla yamaladktan sonra, btn kuvvetleri ile Sivas 'a doru yryeceklerini, Malatya'da bulunan Trkleri ldreceklerini ve sreceklerini, Dersimlilerin de ayn zamanda Harput'a yryeceklerini bildiriyor. nk, mutasarrfn Malatya'dan gitmesi Krtlk adna kendilerine kar byk bir aalama ve hakaret olarak saylyormu. Vali byle bir yamaya ve katliama taraftar ve raz olmadn, ancak, mutasarrfn dncesine de engel olamayacan bildirmitir. Malatya'ya arparak girdikleri zaman Krt bayra ekileceini ve yanlarndaki ngiliz binbas da rfa'da bulunan ngiliz tmeninin harekete hazr olduunu bildirmi ise de, Hac Bedir Aa'nm bunun kabul etmedii ve airetlerin, Malatya'nn Krdistan' saylp Malatya'da Krt bayra ekilmesinde direndikleri, dn akam Malatya'ya dnmek isteyen valiyi brakmadklar abartlmadan arz olunur." Mustafa Kemal; lyas Bey'e yazd telgrafta; "ngiliz binbasnn szleri blftr. Krtlerin de birleip toplanabilseler bile, asker kuvveti karsnda ne dereceye kadar 148 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE baar gsterebileceklerini takdir buyurursunuz . Bedir Aa'yi, Keven airetinin reislerini ve bu haince hareketlere kar olan beyleri tarafnza ekmeye almanz uygun olur. " diyerek; blc Krtlere kar vatansever Krtlerden yararlanmay nermektedir. lyas Bey, Mustafa Kemal'e verdii cevapta; "Bir saldr halinde, iddetle kar konulmas kesin olarak kararlatrlmtr. Ama eldeki kuvvet, Malatya'y uzun bir sre bir Krt saldrsna kar savunmaya yeterli deildir. Bunun iin elden gelen sratle yardmc kuvvetler gnderilmesine emir buyurulmas bir kere daha istirham olunur" demitir. Nutuk'ta anlatlan olaylar, ngiliz gizli belgeleri ile dorulanmtr. Malatya'dan Siverek'e kadar geni bir alandaki Krt airetlerinin harekete geirilmesi; Malatya'nn zaptedilmesi; Dersim airetlerinin de Krtlk adna arldklar; bunlarn da Harput (Elaz) stne yrmeleri planlanmtr. Elbette ki bu l ittifak; Mustafa Kemal Paa'y kendileri iin en birinci engel gryorlard ve onu ortadan kaldrmay ama edinmilerdi. nk; plana

gre Malatya'y ele geiren Krt kuvvetleri daha sonra Sivas'a saldracak ve Mustafa Kemal Paa ve arkadalarn yakalayacaklard. Elbette ki bu suikastin nlenmesinde Musaffa Kemal Pa-a'nm olaanst tekilatl birinci rol oynamtr. O; Krtlerin bar kesimini etkileyerek, Sivas' basma giriimini padiaha ve millete ihanet gibi gstermitir. Kemal Paa; Hac Kaya RIZAZELYUT I 149 Aa ve atzade Mustafa aalara yollad 15 Eyll tarihli telgrafta; f "Zavall Krt kardelerimizin birounun Osmanl askerleri tarafndan ldrlmesi gibi dnya ve ahrette pek elim bir sonucun meydana gelmesini nleme konusunda gayretleriniz, Sivas Umumi Kongresi heyetince takdir ve kranla karlanmtr. Sizler gibi din ve namus sahibi bykler olduka Trk ve Krd'n birbirlerinden ayrlmaz iki z karde olarak yaamakta devam edecei phesizdir." diyerek; Krtlerin bir ksmn yanma ekmeye ve hi olmazsa tarafsz halde tutmaya almtr ve bunda da yer yer baarl olmutur. Sivas Kongresinin datma ve Mustafa Kemal Paa'y ortadan kaldrma giriiminin baarszlkla sonulanmasnn ardndan Krdistan Teali Cemiyeti Bakan Seyit Abdlkadir, 8 Aralk 1919 tarihinde ngiliz Yksek Komiserlii Mstear ve Krt uzman T.B. Hohler ile grt. Bu grmeyi Hohler ngiliz Dileri Bakanl'na rapor etti. Hohler'in raporunda; Mustafa Kemal'in gitgide tehlikeli olmaya balad, Hrriyet ve tilaf Frkas'nn kendisine bamszlk sz vermesi karlnda Seyit Abdlkadir'in Krtleri Mustafa Kemal zerine saldrtt, Abdlkadir'den ald bilgiye gre Krtler ile Ermenilerin hem Paris'te hem stanbul'da bamsz Krdistan ve Ermenistan konusunda anlamaya vard ve Abdl-kadir'den alman anlamaya ilikin vesikann bir kopyasnn ekte olduunu yazlyordu. Mustafa Kemal Paa; Anadolu ve Rumeli Mdafaa-y Hukuk Cemiyeti ve Heyet-i Temsiliye Bakan olarak; General Harbord bakanlndaki ABD heyetine 24 Eyll 1919'da sunduu muhtrada ngilizleri yle eletiriyordu: "...Hrriyet ve tahsil hakla150 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 151

RIZAZELYUT

rndan mahrum bir sr haline geldii zaman kendilerinin arzularna boyun eecek bir esir srs elde edeceklerine tam manasyla katlidirler. Elde etmeye altklar netice budur ve bunun iin her trl entrikalara bavurdular... Trklerle Krtler arasnda bir karde harbine sebebiyet vermek iin, Krtleri ingiliz himayesi altnda mstakil bir Krdistan kurma planna itirak etmek zere tahrik ettiler. Bu teebbslerini tahakkuk ettirmek iin byk paralar harcadlar, her trl casuslua ba vurdular,... Bu suretle Noel isimli bir ingiliz subay uzun bir zaman Diyarbakr'da gayretler sarfetti ve faaliyetlerinde her trl aldatma ve sahtekrla bavurdu." stanbul'daki Amerikan Yksek Komiseri Amiral Bristol 30 Eyll 1919 tarihinde Washington'a bildirdii telgrafta ngilizle-' rin Krtleri kullanarak milliyeti akm bomak istediini bildirmiti. "ingilizler Krtleri kullanarak milliyeti akm bomak istiyorlar. Trklerin de Ermenilere kar bir hareketi olduu yolundaki haberler de bir ingiliz propagandasdr." Mustafa Kemal Atatrk, 1927'de okuduu Nutuk'ta dnemin etkin ingiliz casuslarndan Rahip Frew'a yazd mektuba yer verir. Mektubunda ingilizlerin Sivas Kongresi'ni engellemek iin blgedeki Mslman Krt halkn kkrtmak amacyla yaptklar eylemlerden bahsederek bunun dnyann medeni devletleri arasnda saylan ngilizler iin utan verici bir giriim olduunu syler. ngiltere'nin Krt konusuna yaklamn ortaya koymas a- I smdan Anadolu'daki istihbarat subay Albay Maunsell'in 5 Aralk 1917 tarihinde

Londra'ya yazd rapor olduka dikkat ekicidir. Maunsell raporunda; "...Pantrkizme kar arlk olarak Krt milliyetiliini karmak gerekir. Corafi durum dikkate alndnda Trk kovanna nemli bir unsur olarak sokulabilirler." dedikten sonra Krtlere otonomi ve toprak vaat ederek ulusal bilinleri zerinde allmasn teklif etmekle ve bu konuda Bedirhanlarn kullanlabileceini vurgulamaktadr. Mausell'in teklifleri dorultusunda I. Dnya Sava'mn sonunda Krtlere otonomi ve toprak vaat eden ngiltere onlarn koruyuculuunu da zerine almak istemitir. ngiltere; ngiliz nfuz alan olan Irak ve ran'da yeni bir koz elde etmi olacak; Rusya ve Dou Trkl ile Trkiye arasna Ermenistan ile ekilecek duvar tamamlanacakt. Krtler; ileride Trklere ve hatta Araplara ve ran'a kar kullanlabilecekti. Bylece de Irak petrol blgesi; Krtler vastasyla koruma altna alnm olacakt. Mustafa Kemal ve Krtler 29 Ekim 1923'te kurulan Trkiye Cumhuriyeti; Osmanl m-paratorluu'ndan kurtarlabilen topraklar zerinde ekillendirilmiti. Osmanl Devleti; Batl emperyalist glerin "etnik kimlikleri ayrtrarak" ykt bir devlettir. nce "Hasta Adam" ilan edilen Osmanl devleti; sonra paralanm ve son Trk yurdu saylan Anadolu bile igal edilmitir. O dnemdeki Trkiye'nin ordunun durumunu nl ngiliz casusu Albay Lawrence 3 Kasm 1919 tarihli zel raporunda yle zetliyor: "imdiki dununda Trkiye yorgun dmtr. Ahalisi (Trkler) 7 milyondan fazla deildir; bunlardan 350 bini asker saylabilir. Bu da onlarn 7 yl gibi bir sre iin askere alma yntemlerinden ileri gelmektedir. Ordu; zhrevi hastalklar ve doal 152 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE olmayan alkanlklar nedeniyle rmtr; bu nedenle doum oran dmektedir."97 Byle rm bir ortamda; ok kstl olanaklar kullanlarak yaratlan Trkiye Cumhuriyeti de tpk Osmanl Devleti gibi; emperyalist glerin tehdidi altnda kalmtr. Bu tehditte iki etnik yap, Krtler ve Ermeniler, ncelikle kullanlmlardr. Yani; Osmanl Devleti'nin paralanmas ve yklmas yetmemi; bunun yerine kurulan devlet (Trkiye Cumhuriyeti) de ayn yntemle kertilmek istenmitir. Etnik ayrtrmaclara asker bulmak iin de halkn dinsel duygular kkrtlm; "dini kurtarmak" gerekesiyle bu ayaklanmalar atelenmitir. Komprador burjuvazi ise bu isyanlara siyasi-maddi destek vermitir. Trkiye Cumhuriyeti'ni kuran ekip; kavimlerin Osmanl Devleti'nden etnik gerekelerle kopartldn gren ekiptir. Cumhuriyeti kuranlar; gen devleti ayakta tutabilmek iin blc/etnik faaliyetleri olabildiince yakndan izlemiler ve bar yntemi ile denetim altna almak istemilerdir. Gazi Mustafa Kemal; Trkiye'de bir Krt varl olduunu biliyordu ve bunu kabul da ediyordu. Kurtulu Sava'm her toplumun ortak davas yapmak iin rgtlenmenin iine Krtleri almaya ok nem veriyordu. Bu yzden de ErzurumSivas hattnda ok g koullarda toplantlar dzenlemiti. Krtlerle Trkleri birbirine balayan din ve akrabalk ilikilerine ok kuvvetli vurgular yapyordu. Bylece; ayrmac (Krt) elerin kkrtmalarn nlemeye abalyordu. Konumalarnda da ayrlk biimde bir Krt hareketinden sz etmeme dikkat ediRIZAZELYUT I 153 yordu. Bylece; birlik psikolojisini zedeleyecek bir ipucu yaratmamaya zen gsteriyordu. Bu durumu onun TBMM'deki gizli oturum konumalarnda da grmekteyiz. 3 Temmuz 1920, TBMM gizli toplantsnda yle diyor: "Genel olarak ilke udur ki ulusal snr olarak izdiimiz alan iinde yaayan eitli islam unsurlar, birbirlerine kar rksal, evresel ve ahlaksal btn hukuk kurallarna uyan z kardelerdir.

Bylece onlarn isteklerine kar biz de bir ey yapmak istemeyiz. Bizce kesin olarak belirgin bir ey varsa o da ulusal snr iindeki Krt, Trk, Laz, erkez vesaire btn bu slam unsurlar, orta kara sahiptir. Birlikte almaya karar vermilerdir. Yoksa hibir zaman baka bir anlay yoktur. Vicdani istek ile kardeesine ve dindarca bir ballk vardr. Bi kukunuz olmasn ki Krt, Laz ve saireye oyu sorulduu zaman bu oyu vereceklerdir."98 Mustafa Kemal, Kurtulu Sava'm baaryla tamamladnda; Kokr ayaklanmasn grm olmakla birlikte; Krt gereini kabul eden bir izgideydi. Krt nfusun arlkta olduu illerde; zerk birimler oluturulabileceini bile dnyordu. Elbette ki mill birlik fikri ve tek snr ierisinde... Onun 15 Ocak 1923'te Eskiehir'de gazetecilere yapt aklamada syledii u szler aydnlatcdr:

'Amerikan Gizli Belgeleriyle...", s. 52 I- Sadi ztrk, "Ulusal Kurtulu Mcadelesine Kar Ayaklananlar, Bakaldranlar", s. 162 154 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ! 155

RIZAZELYUT

"Ahmet Emin Bey- Krt sorununa temas buyurmutunuz, Krtlk sorunu nedir? Bir i sorun olarak temas buyurursanz ok iyi olur. Gazi Mustafa Kemal Paa- Krt sorunu; bizim yani Trklerin -karna olarak da kesinlikle sz konusu olamaz. nk bildiiniz gibi bizim mill snrmz iinde var olan Krt unsurlar o ekilde yerlemilerdir ki, pek az yerlerde youndur. Fakat younluklarm kaybede kaybede ve Trk unsurunun iine gire gire yle bir snr domutur ki, Krtlk adna bir snr izmek istersek Trkl ve Trkiye'yi mahvetmek gerekir. Szgelimi, Erzurum'a kadar giden, Erzincan'a, Sivas'a kadar giden, Harput'a kadar giden bir snr aramak gerekir. Ve hatta, Konya llerindeki Krt airetlerini de gzden uzak tutmamak gerekir. Dolaysyla bal bana bir Krtlk dnmektense, bizim Tekilat- Esasiye Kanunu gereince zaten bir tr yerel zerklikler oluacaktr. O halde hangi livann halk Krt ise, onlar kendi kendilerini zerk olarak idare edeceklerdir. Bundan baka Trkiye'nin halk sz konusu olurken onlar da beraber ifade etmek gerekir. fade olunmadklar zaman bundan kendilerine ait sorun yaratmalar daima mmkndr. imdi Trkiye Byk Millet Meclisi, hem Krtlerin ve hem de Trklerin yetki sahibi vekillerinden olumutur ve bu iki unsur btn karlarn ve kaderlerini birletirmitir. Yani onlar bilirler ki, bu ortak bir eydir. Ayr bir snr izmeye kalkmak doru olamaz."99 Mustafa Kemal; Musul sorunu ile ilgili olarak grn aklarken; Trkiye iindeki Krtlerin ayr bir devlet oluturmasna izin verilmeyeceini de aka vurgulamtr. "Gazi Mustafa Kemal Paa- (...) Musul'a gelelim; Musul ili mill snrmz iindedir. Bu mill snr ifadesini ben bulmutum. Atekese esas olacak herhalde bir snrmz olmas gerekir. Bu snr ne olabilirdi? Bu konuda snglerimizin bulunduu yeri snr yapmak hatrma geldi. Wilson prensiplerinden de esinlenerek skenderun'dan balayan ve Musul'u da kendi arazimiz iinde brakan snra mill snr dedim. Gerekten o zamanlar Musul'un gneyinde bir ordumuz vard. Fakat biraz sonra bir ngiliz kumandan gelmi ve hsan Pa-a'y aldatarak orada oturmu. Musul bizim iin ok deerlidir; birincisi evresinde sonsuz zenginlik oluturan petrol kaynaklar vardr. kincisi bunun kadar nemli olan Krtlk sorunudur. ngilizler orada bir Krt hkmeti oluturmak istiyorlar. Bunu yaptklar takdirde bu fikir bizim snrlarmz iinde Krtlere

de sirayet edebilir. Bu fikre engel olmak zere snr gneyden geirmek gerekmektedir."100 Lakin; gen cumhuriyeti ynetenlerin bu abalar yeterli etki yaratamam; ikide bir etnik ve dinci niteliin i ie getii ayaklanmalar ortaya km; devletin yaam tehlikeye dmtr. Bylece; Krtln cumhuriyet iin byk tehlike yarattn anlayan Kemal Atatrk; tek millet yaratma fikrini kuvvetle hayata geirecek alma ve devrimlere balamtr.

Eskiehir-zmit Konumalar, s.105 Eskiehir-zmit Konumalar, s. 95 156 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 157

RIZAZELYUT I

Bu yzdende Krt nfusun bulunduu blgelerin, bir an nce Trkiye'nin dier blgeleri ile ayn seviyeye getirilmesi isteniyordu. Olduka geri kalm olan bu blgeleri kalkndrmak Mustafa Kemal'in temel amalarndan birisiydi. Atatrk, Diyarbakr, Malatya, Elaz ve Dersim gezisinde, Dou ve Gneydou ile ilgili izlenim ve dncelerini yannda bulunan Sabiha Gken'e yle ifade eder: "nsan mr yaplacak ilerin azameti karsnda ok cce kalyor Gken... Getiimiz yerlerde fabrikalar grmek istiyorum, ekilmi tarlalar, dzgn yollar, elektrikle donanm kyler, kk fakat canl tertemiz salkl insanlarn yaayabilecei evler. Byk yemyeil ormanlar grmek istiyorum. Grbz ocuklarn, iyi giyimli ocuklarn, yzleri sararmamal, dalaklar i olmayan ocuklarn okuduu okullar grmek istiyorum. stanbul'da ne medeniyet varsa, Ankara'ya da ne medeniyet getirmeye alyorsak, zmir'i nasl mamur klyorsak yurdumuzun her tarafn ayn medeniyete kavuturalm istiyorum. Ve bunu ok ama ok yapmak istiyorum. Dedim ya insan mr ok byk ileri baarabilecek kadar uzun deil. Mamur olmal Trkiye'nin her bir taraf, mreffeh olmal... Devletin yapamadn, millet; milletin yapamadn devlet yapmal. Her eyi yalnz devletten ya da her eyi yalnz milletten beklemek doru olmaz. Devlet ve millet lke sorunlarn gslemede daima el ele olmaldr. Ben yapabildiim kadarn yapaym, sonra ne olursa olsun' demek benim kitabmda yok. Gelecei, gelecein Trkiyesi'ni, dnmek grevim. Bir i aldk zerimize bir savan stesinden geldik, imdi ekonomik alanda sava veriyoruz, daha da vereceiz... Bu heyecan yaatmak, bu heyecann rnlerini grmek lazm". te bu gaye ve bu yksek coku ile douyu batnn dzeyine ykseltmeye abalayan Kemalist devlete; Dou ve Gneydo-u'nun derebeyleri iddetle kar kyorlard. nk gen cumhuriyet; toplumdaki ayrcalkl snflar ortadan kaldrmay temel hedef yapmt. Bylece; aa ile reaya (topraksz kyl); reis ile gebe halk, eyh ile mrid arasndaki fark ortadan kaldrlacakt. ncelikle de dini kullanarak toplumu demir penesine alan eyhler, mollalar, seyitler tabakas Kemalist hareketin hedefindey diler. Yeni devlete (dzene) kar direnen egemenlerin, halk etkilemek iin kulland eriat ve Krt ideoloji, Trkiye Cum-huriyeti'ne kar balatlan isyanlarn manevi dayana olmutur. Dersim (Tunceli) blgesi de bu Krtlerin kulland alanlardan birisi haline getirilmitir. Dersim'de Krtlk yapanlar blgenin derebeyleri (airet reisleri-aalar-seyitler) olmu; bu fikir halk katmanlar arasna fazla girememitir.

te devletin 15 yl boyunca bar yoluyla dzene eklemeye alt ama hep kurunuyla karlat bu derebeyleri, Der-sim'in anasn alatanlar olmulardr. Cumhuriyet hkmeti Krt isyanlar bastrdktan sonra reformlara devam ederek tek vatan, tek millet, tek bayrak fikrine dayal, milli bir devlet yaratmtr. Krt hareketler; 1960'lara kadar dar ve yerel zellikler gstermekten teye gidememitir. 158 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 2 - TEKLT- TMAYYE Bu Krt rgt, Krt Teali Cemiyeti (KTC) iinde ortaya kan gr ayrlndan domutur. KTC Bakan Seyit Abdlkadir, dnemin Dantay olan ura-y Devlet'in de bakanln yapyordu. Bu haliyle de grnte, Osmanl Devleti'nin resm siyasetine aykr bir siyaset yrtemezdi. Krdistan'n bamszl projesi ise Osmanl devletince kabul edilmiyordu. Blgenin belli blmne zerklik vermek biiminde bir kabul sz konusuydu. Bu yzden hem hkmet hem de dnemin stanbul basn Seyit Abdlkadir'i eletiriyordu. Dantay bakanlndan ayrlmas istenen Seyit Abdlkadir; zorunlu olarak bir aklama yapt ve bamsz Krdistan deil zerk Krdistan istediklerini syledi. Seyit Abdlkadir'in bu aklamas KTC iinde atlaa yol at. Krdistan'n bamszln isteyenler, KTC den ayrlarak Teki-lt- timaiyye isimli Krt rgt kurdular. Emin Ali Bedirhan, Babanzade kr, Doktor Abdullah Cevdet, Ekrem Cemil Paa gibi isimlerin yer ald 12 kiilik bir ynetim kurulu oluturdu. stanbul o sralarda igal edilmi olduundan bu dernein kuruluu igal kuvvetlerine de bildirildi. Hevi'cilerin yayn organ olan Jin, bundan sonra Tekilt- timaiyye'nin resm yayn olarak devam etti.101 3 - NGLZ MUHPLER CEMYET Krt Teali Cemiyeti ile ingiliz Muhipleri Cemiyeti (MC) arasnda da amalarda ortak noktalar vard. Sk bir ngiliz yandal yapan ngiliz Muhipleri Cemiyeti'nin yeleri arasnda Padiah Vahdettin bile bulunuyordu. Trk milletinin bamszln 'Kogiri Halk Hareketi", s. 33 RIZAZELYUT I 159 endi bana salayamayacan; millet olarak geri bulunduumuzu iddia edenlerin oluturduu bu dernekte; stanbul'un ileri gelen pek ok ismi yer almt. MC deki baz nemli isimler unlard: Asl grevi casusluk olan ngiliz rahip Robert Frew, Kmil Paazade evket Bey, Sait Molla, Mustafa Sabri Efendi, Dahiliye Nazr, gazeteci Ali Kemal, air Rza Tevfik, Sultan Vahdettin, Sadrazam Damat Ferit Paa, Gmlcineli smail, Sait Molla... gal glerine tam bir ballk gsteren bu dernek; iktidar kontrol eden Hrriyet ve tilaf Frkas (Partisi) ile ibirlii yapmtr. ttihat ve Terakki Partisi'ne kar kurulan Hrriyet ve tilaf Frkas, tutucu kesimlerin grlerinin yansd bir yaplanma idi. Bu partinin nde gelen isimleri arasnda Damat Ferit Paa, Gml-cineli smail Bey, Filozof Rza Tevfik, Refik Halit Karay, Ali Kemal, Ltfi Fikri (Dnsel), Rza Nur bulunuyordu. ngiliz Muhipleri Cemiyeti ite bu kanattan maddi ve manevi destek alyordu. ngiliz igalini hakl gsteren bu rgt; elbette ki Mill Kurtulu Mcadelesi'ni baltalamak iin elinden geleni yapmtr. te bu ynyle de Krdistan Teali Cemiyeti ile dolayl bir dayanma iine girmitir. Kemal Atatrk, Nutuk'ta ngiliz Muhipleri Dernei ile ilgili olarak unlar sylemitir: "Bu demee girenlerin banda Osmanl Padiah ve Halfe-i Ry-i Zemn Unvann tayan Vahdettin, Damat Ferit Paa, Dahiliye Nzn olan Ali Kemal, Adil ve Mehmet Ali Beyler ile Sait Molla bulunuyordu. Dernekte Rahip Frezv (Fru) gibi ngiliz milletinden baz macera heveslileri de vard. Yaplan ilemlerden ve gsterilen faaliyetlerden anlaldna gre, dernein bakan Rahip Frev idi.

160

I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Bu demein iki yn ve iki ayr nitelii vard. Biri ak yn ve usulne uygun teebbslerle ngiliz himayesini salama amacna ynelmi olan nitelii idi. teki de gizli ynyd. Asl faaliyet bu gizli yndeydi. Memleket iinde rgtlenerek isyan ve ihtill karmak, mill uuru felce uratmak, yabanc mdahalesini kolaylatrmak gibi haince teebbsler, dernein bu gizli kolu tarafndan idare edilmekte idi. Sait Molla 'nn dernein aktan yapt almalarnda olduu gibi gizli almalarnda da ondan daha ok rol oynad grlecektir." Trkiye Cumhuriyeti'ni yaratan tarihsel srece kar ibirlii yapan glerin nitelii artk belli olmutur: Bat emperyalizmi ve bu emperyalizmin Trkiye'deki uzants olan kurulular (ngiliz Muhipleri Cemiyeti), KrtKrdistanc blcler (Krt Teali Cemiyeti) ve bunlara geni olanaklar ve yasal koruma sunan saltanat gericilii (Hrriyet ve tilaf Partisi). ite bu l ittifak ekil deitirse bile btn cumhuriyet boyunca varln devam ettirmitir. 4 - KRT TEAVN VE TERAKK CEMYET Krdistan Teali Cemiyeti'nden nce 19 Eyll 1908'de Krt Te-avn ve Terakki Cemiyeti kuruldu. stanbul Vezneciler'deki bu cemiyet; Krtlerin nl derebeyi ailesinin temsilcilerinin eseriydi. Birinci isim; eyh Ubeydullah'n olu Seyit Abdlkadir; ikincisi Bedirhanhlardan Mehmet Emin Ali Bedirhan, ncs de Baban ailesinden Babanzade Ahmet Naim Bey idi.102 Farkl poRIZAZELYUT I 161 litik grleri birletiren dernek ok sayda yeye sahip oldu. Dernein program yleydi: Okullar amak, Krtleri idari ve yarg grevlerine atamak, Krte dilini resm dil olarak kabul ettirmek, Krdistan'm muhtelif ehirlerinde niversiteler amak, anadilde siyasi gazete ve dergiler karmak, mecliste Krt temsilcilerinin de srekli olarak bulunmasn salamak, Krdis-tan'da ekonomiyi canlandrmak. Dernek, 9 Kasm 1908'de stanbul'da "Krd Teavn ve Terakki Cemiyeti" adyla bir gazete kard. Gazete, haftalk ve sekiz sayfa olarak 9 ay yaymland. Dikkat eken makalelerin yazarlar Said-i Krdi (Bedizzaman Said-i Nursi), smail Hakk Babanzade ve ulusal hareketin dier etkili dnrleriydi. Krt Teavn ve Terakki Cemiyeti 25 Eyll 1908'de de siyasi bir kulp at. Dernek, kulp rgtleriyle stanbul dnda Diyarbakir, Bitlis, Musul, Badat, Mu ve Erzurum'da politik faaliyetlerini srdrd. Bitlis kulb en byk ve en tesirli olanyd. Rus Bitlis Konsolos Yardmcs Akimovi hazrlad raporda kulbn ye saysnn binlerce kiiye ulatn belirtiyordu. Kulbn ye says Mart 1909'da 80 bini buldu. Jn Trk-ler,1909'dan itibaren btn Krt kulplerini adm adm kapatmaya baladlar. 1909 ylnn Temmuz aynda Krt Teavn ve Terakki Cemiyeti ve gazetesi varlna pratik olarak son verdi. rgt sadece belli eitim almalarn srdrebildi. Dernek bnyesinde grevi okul amak ve Krte kitaplar basmak olan "Krt Neri Maarif Dernei" kuruldu. lk Krt Okulu 1910 yl balarnda Divanyolu semtinde ald ve ksa bir sre sonra kapattrld. Krtlk", s. 251 162 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 163

RIZAZELYUT

5 - HEV RGT Osmanl'da yaayan Krtlerin tekilatlanmaya balamasnn hemen ardndan, 1912 ylnda, stanbul'da mer Cemil Paa tarafndan Hev (Umut) adl Krt renci rgt kuruldu. Hevi'nin ilk ideologu, Dr. Mehmet kr Sekban idi ve maddi yardmda da bulunuyordu. Birinci Dnya Sava srasnda da kongrelerini

yapan Hevi'nin giderlerini; stanbul'daki Krt amelelerden para toplayan Seyit Abdlkadir karlyordu. Bunun ilk ubesi de Darahanili Tayyip Ali tarafndan Erzurum'da almt. Tayyip Ali daha sonra eyh Sait isyannda ve arkasndan da Hoybun rgtnde yer almtr. Krt rencileriyle ilgili gzken bu rgt; bir zaman sonra temel olarak Wilson lkeleri'nden Krtlerin de yararlanmas gerektii hususunda almaya balad. stanbul'da renci ve genler arasnda ve Diyarbakr'da tekilatlanan rgt, 1918'de Krdistan Teali Cemiyeti'nin de kurulmasna katkda bulundu. Hevi 1913 ylnda Sleymaniyeli Abdlkerim Bey'in sorumlu mdrln yapt Roji Kurd isimli dergiyi kard. Bu kapatlnca yerine Hetawe Kurd isimli dergi kartld. Hevi'nin daha sonra kartt Jin isimli dergi ise Krt Teali Cemiyeti'nden ay* rlarak Tekilat- timaiyye'yi kuran kesin ayrlk grubun yayn organ oldu.103 Jin Dergisi'nin 21 ve 22. saylarnda (1917) yaymlanan bir beyanname Hevi Talebe Cemiyeti'nin Krtler ve Krdistan ile ilgili dncelerini net bir ekilde ortaya koymaktayd. "Gayret bizden, Krdler, yardm sizlerden" diye biten 1917 tarihli bildiride Krt genliinin Krt milletinin erefli bir noktaya ykselmesi iin Krt geleneini, fikrini, namusunu lmez bir imanla savunmas isteniyor. Bunun iin Krdistan'm her yerinde ubeler amak, yeler yetitirmek gereinden de sz ediliyor. Bazil Nikitin; "1913'te Heviya Kurda (Krtlerin Umudu) rgt kuruldu."104 biiminde tespitiyle kurulu tarihini bir yl sonra gstermektedir. Hevi; Birinci Dnya Sava'nn bitmesinden sonra Krdistan projesi iin harekete gemitir ama bu rgtn grevini daha geni biimde rgtlenen Krdistan Teali Cemiyeti stlenmitir. Grld zere Krt/Krdistanc rgtler; eklen ayr bir devlet ister grnmeseler de z itibariyle byle bir devlet yaratmay uzaktaki temel ama olarak kabul etmilerdir. Bu olgu; gnmzde de aynen devam etmektedir. 6 -AZAD RGT Bamsz bir Krt devleti kurmak amacyla gizli biimde oluturulan rgtlerden birisi Azadi'dir. Azadi'nin kuruluu 1923 gibi gsterilmekle birlikte; Garo Sasuni; rgtn ekirdeinin 1920 Kasmnda oluturulduunu105 belirtiyor. Azadi Cemiyeti'nin lider kadrosu Cibranl Albay Halit Bey, Yzba hsan Nuri, Bitlis eski milletvekili Yusuf Ziya, Krdistan Teali Cemiyeti Bakan Seyit Abdlkadir, Diyarbakrl Cemilpaazade Ekrem Bey ve Kr Hseyin Paa gibi kiilerden oluuyordu. "Komite birka ay iinde Krdistan'm biok ehirlerinde ubeler aarak Krdistan'm ta en cra kelerine kadar yaylm "Krtler I", s. 43 3 Garo Sasuni; "Krt Ulusal Hareketleri ve 15. Yzyl'dan Gnmze Ermeni Krt likileri", s. 183 103 "Kogiri Halk Hareketi", s. 33 164 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE di. D er simlilerle irtibat tesis edildi ve komitenin ilk ii Krte yaynlar yapmak oldu. Bu suretle birok sayda Krte kitaplar yaynland ve szl edebiyat toplanlma iine giriil, di. Komite ayrca, airet reisleri, ulemalar ve eyhlerle irtibat temin etmekle kalmayp, zellikle Trk okullarndaki Krt rencilerle, Trk ordusundaki Krt subaylar ve devlet dairesindeki Krt memurlarla da ilikiler kurdu. Krt Komitesinin haberleme blm ok dzenli ve gl idi. Komite, Krtlerin ulusal varlna kar Ankara'da verilmi olan herhangi bir karar daha uygulamaya konulmadan nce duyup, ilgililere uyank bulunmalarn tavsiye ederek iletirdi. Bu konuda Krt rencilerinin, subaylarnn ve memurlarnn vatanperverlii ve bu uurda canlarn bile adayabilmeleri saygya deerdir. Bamszlk hareketinde Krt ulemalar son derece sr saklamasn bilerek, ballk ve fedakrlklar gsterdiler.

Komitenin ulusal almalarnn btn amac, Krtlere kendi kltrlerini unutturmamak, onlara Trkn 'Kan ve Demir' siyasetini anlatmak ve her ne pahasna olursa olsun Trk boyunduruundan kurtularak Bamsz bir Krdistan kurulmasnn zorunlu olduunu gstermekti." 106 Yukardaki bilgiler; eyh Said isyan baladktan sonra Tanaklarn yaymlad Troak Dergisi'nde 1925 yl Aralk saysnda yer alyordu. Bu dnemde de Ermenilerle Krt ayrlklarn balantl olduklar anlalyor. RIZAZELYUT I 165 "... ok saydaki zorluklara ramen, Tanak Partisi, Er-meni-Krt uyumas almalarn srdrerek hem lkenin iinde ve hem de dnda byk dmana kar davalarnn ayn olduunu kavram birok Krt lideri bulabildi. (...) Yalnz u kadarn syleyeyim ki, 1924'te; Sevr Antlamas snrlarn ve prensiplerini gz nnde tutan Tanak Partisi ve Krt Mill Komitesi arasnda bir anlama yaplmt.107" Musul meselesinin kriz dneminde 1924 ylnda ilk kongresini yapan bu cemiyet; Dou Anadolu'da btn airetlerin katlaca bir isyan balatmak ve bunu takiben Krdistan'm bamszln ilan etme karar almt. rgt yeleri byle bir isyann baarya ulamas iin d yardmn zaruri olduu konusunda gr birliine varmlard. 1924 ylnda Hasananl Halit'le Yusuf Ziya, Bitlis'te isyan hazrladklar gerekesiyle tutuklandlar. Beytebab'ta subay olan hsan Nuri ve arkadalar, Yusuf Ziya'nn ifreli telgrafn yanl yorumlaymca zamanndan nce isyan balatld. Baarl olamaynca bunlar Irak'a katlar. Yusuf Ziya ve Hasananl Halit bu nedenle tutuklandlar. Bu gelimeden sonra Azadi rgt, lider boluunu eyh Sait'le zd ve o oybirlii ile baa geirildi. eyh Sait, birok ynde almalar yapt. Dier paralardaki Krt nderleriyle ilikiler kurmaya zen gsterdi. stanbul'daki etkili isim eyh Abdlkadir'le olu araclyla balant salamt. eitli toplantlarnda d devletlerle nasl balant kurulacann tartmalar da yaplmt.

Krt Ulusula Hareketleri ve..., s.185 Krt Ulusal Hareketleri ve..., s.184 166 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE eyh Sait; Alevi airetlerinin liderleriyle de balantya geti. Hatta sylenildiine gre Dersim'e gelip Seyit Rza'yla da bulutu. eyh Said ve adamlarnn Seyit Rza'nm kestirdii koyunun etini Kzlbalarn kestii yenmez mantyla yememesi yznden bunlarn anlaamad sylenmektedir. Baytar Nuri Dersimi ise belli bir ibirliinin saland ynnde yazmaktadr. Dersimli Baytar Nuri; Azadi'nin adn Krt stiklal Cemiyeti olarak vermektedir.108 7 - HOYBUN CEMYET Krdistan projesini hayata geirmek amacyla oluturulan rgtlerden birisi de Hoybun'dur. Bu rgt; Krtlerle Ermenilerin; kendileri iin ortak dman saydklar Trkiye Cumhuriyeti'ne kar birlikte kurduklar bir yeni yaplanmadr. Bu cemiyetle ilgili olarak Do. Dr. Yusuf Sarmay, Atatrk Aratrmalar Dergisi'ndeki (Mart 1998) unlar yazyor: "Gerek Azadi Cemiyetinin takibat srasnda, gerekse eyh Sait isyanndan sonra Irak, ran ve Suriye'ye kaan baz Krt liderler, Trkiye'ye kar faaliyetlerini devam ettirmek amacyla yeni bir rgt kurma almalarna balamlardr. zellikle Irak ve Suriye'ye mandater devlet stats ile yerleen ngiltere ve Fransa'nn blgedeki karlarm devam ettirmek amacyla saladklar yardm ve hogr ile balayan bu faaliyetler 1927 ylnda Krte "benlik" manasna gelen Hoybon, Ermenice "Ermeni yurdu" anlamna gelen Haypun kelimesinin birletirilmesiyle ortaya kan bir stt olan Hoybun Cemiyeti'nin kurulmas ile sonulanacaktr. Bu

RIZAZELYUT I 167 yeni organizasyonun en nemli zellii ve ncekilerden farkl yn Trkiye'ye kar isyana mtemayil veya mterake dneminde ngilizlerle ibirliine giren Krt liderleriyle Ermeni Tanak liderleri arasndaki ibirliine dayanmasdr." Hoybun Cemiyeti'nin kuruluuyla ilgili ilk toplant 1927 u-bat'mda ingilizlerin Revandiz Kaymakamlna getirdikleri Seyit Taha'nn evinde yaplmtr. ngiltere'nin Irak Olaanst Komiser Yardmcs Edmons'un organize ettii bu toplantda Trkiye'de karlacak bir isyanla ilgili olarak u kararlar alnmtr: a) ngilizler, Krtlere para ve ihtiya halinde silah yardm yapacaklardr. b) Nasturiler, Krt kyafetleri giyerek isyana katlacaklardr. c) Hazrlklar tamamlandktan sonra harekete geilecektir. d) syan emdinli Yksekova'dan balayacak ve hedef Van'n ele geirilmesi olacaktr. (...)1927 yl boyunca devam eden toplant ve faaliyetlerden sonra 5 Ekim 1927 tarihinde Lbnan'n Bihamdun kasabasnda geni apl bir kongre yaplarak Hoybun Cemiyeti kurulmutur. (...) Kongrede; Hoybun Cemiyeti'nin amac "Trk Krdistann bamszl olarak" tesbit edilmi...(...) Hoybun Cemiyeti Bakan Celadet Ali Bedirhan ile Tanaklarm Cemiyet nezdinde temsilcisi olan Vahan Papazyan arasnda Trkiye'ye kar Halep'te yaplan bu ittifakn Dahiliye Vekaletinin Bavekalete yazd cemiyet faaliyetleri ile ilgili 18.7.1929 tarihli gizli rapora gre maddeleri unlardr: 1. "Ermeni Tanak Cemiyeti Krt milleti ile aralarnda geili olan maceralar unutmu bir ittifak yapmtr. Krt Hoybun Krdistan Tarihinde Dersim", s. 173 168 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 169

RIZAZELYUT

Cemiyeti de hakiki dmanlarn anlayarak Ermeni milleti ile ittihat ederek ortak amalar iin kuvvetlerini harcayacaktr. 2. Krt istiklalini temin ve mill amalarn elde etmek iin siyasi, idari ve askeri btn kuvvetlerini Tanak Cemiyeti memnuniyetle ortaya koyacaktr. 3. Ermeni hkmet ve milletinin btn ama ve arzularn tatmin ve hukuki meruiyetini temin etmeyi Hoybun Cemiyeti bir vazife olarak kabul eder. 4. Ermeni ve Krdistan snrlar her iki cemiyet mhr ile tasdik edilen haritalardaki gibidir. Bu haritada Dou Anadolu blgesini Kafkasya'ya kadar iine alan esas Ermenistan ve ukurova blgesinde de gney Ermenistan izilmi olup, almda "Rize Ermenistan'n mahrecidir. skendurun Krfezi ise Cenubi Ermenistan'n mahrecidir. Bu iki Ermenistan aarsnda vasi ve mttefik bir Krdistan vcuda getirilecektir" eklinde bir aklama yaplmtr. 5. Tanak ve Hoybun Cemiyetleri madur Nasturi, Yezidi ve erkezlerle birlemeyi ve onlarn hakiki hrriyetlerini taahht ederler. 6. Dank erkezlere Suriye'de, srail'e bahedilen imtiyaza benzer bir imtiyazla belirli bir yurt tahsisine allacaktr. 7. Tanak ve Hoybun Cemiyetleri ranl Fars rkdalar ile dostluk ve ibirlii ierisinde yaamak isterler. 8. Rza Pehlevi hazretlerinin emirlerinin taraflarn menfatine olduu kabul edilmi ve ran'da zel olarak hareket serbestlii hakk elde edilmi olduundan her iki cemiyet bu meseleye son derece riayetkar olacaktr. 9. Hoybun Cemiyeti Krt ama ve isteklerini Tanak Ermeni Cemiyeti de isteklerini tesbit etmilerdir. Bu madde bir siyasi ilke olarak kabul edilmitir. Binaenaleyh btn Krtlerin temsilcisi Krt Hoybun Cemiyeti ve btn Ermenilerin temsilcisi Tanak Cemiyeti olarak kabul edilmitir. 10. Tanak Cemiyeti, Hoybun Tekilat iin gerekli unsurlar

temin edecektir. Bu erevede Trkiye'ye kar hareketin icras na balanld zaman Tanak Cemiyeti General Karakin, Nejde, General Dm, General Subuh, General Simpat, General Nazarbekofve General Gargatof gibi kymetli kumandanlarn istihdam etmeye amadedir. Haybun Cemiyeti de Seyit Mehmet Taha, Seyit Abdullah, Mulu Kasm Bey, Hakkarili eref Bey, onun olu Hasan Bey, Batnusi Hseyin Paa, Barkinli Mehmet Sddk, Mustafa Nadir ve Musa Bey ve Osmanl ordusunda hizmet edip Cemiyete ilhak eden bilcmle zabitini istihdam etmeye amadedir. 11. Dersim, ruhu meselesidir. Krt harektna istinat noktas tekil eder. Haydaranl, Bahtiyarh, Lolanl, Balabanl, Karakiyhili, Arelli ve arkl airetlerinin tamamen elde edilmesi lazm geldiinden bu hususu Hoybun Cemiyeti deruhte eder. Bu du rum mtereken tesbit edilerek karar altna alnmtr. t 12. Trkiye'ye kar dardan yaplacak genel bir harekt iin muayyen ve detayl bir plan hazrlanacaktr. 13. Taraflarca seilecek temsilciler daima temas halinde bulunulacak ve nemli meseleleri merkezi umumiye bildireceklerdir. Taraflarn temsilcileri Halep'te bulunacaklardr. 14. Bu ittifakn tatbik ve icrasn Ermeni Tanaksutyun ve Krt Hoybun Cemiyeti deruhte ederler. ittifakn maddelerinden de aka anlalaca gibi, Hoybun ve Tanak Cemiyetleri Trkiye'yi zayf drmek ve blmek amacyla geni apl bir organizasyona gitmilerdir. (...) 170 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Ayrca uzun yllar ran Krdistan Demokratik Partisi bakanl yapan Abdurrahman Ghasseumlou da gerek Ermenilerin, gerekse ngiliz ve Franszlarn Hoybun Cemiyetine verdii destein ne anlama geldiini u szlerle ortaya koymaktadr: "... Krdistan dnda yaayan gmenlerin temsilcileri tarafndan 1927'de tm Krt milliyeti kurulularn birleimi olarak Hoybun Partisi kuruldu. Bu temsilciler, feodaller, toprak aalar ile entelektellerden oluuyordu. Yine 1927'de Lbnan'n Bihamdun kentinde Parti ilk kongresini toplad. Keza kongreye Ermeni Tanaklarnn liderlerinden biri olan Vahan Papazyan'da katld. Ynetimlerin ortak karlar gerei parti resmen kurulamad ve aktif almalar ok gszd. 37 fakat, Trkiye'ye siyasi bask yapmak iin Krt sorununu kullanan emparyalist glerin desteini ald. Bu nedenle ngiltere kendisini belli etmeden, Trk hkmetlerinin politikasna kar olaylar Hoybun un faaliyeti imi gibi gstererek bir yntem izledi. Trkiye ile anlamazlklar konusunda Fransa da ayn yolu izledi. Tanaklar Hoybun'u dorudan etkileri altna aldlar..." Sreyya Bedirhan ise Hoybun Cemiyeti'nin Avrupa Temsilcisi sfat ile Paris'te bir bro aarak Avrupa'daki faaliyetleri yrtmektedir. (...) Hoybun Cemiyeti'nin 1927'de Krdistan'm bamszln Sevr'de belirtildii ekliyle ilan ettiini belirten Bedirhan, "ran, Ermenistan, rak ve Suriye'ye dostluk duygularn dile getirirken Trklere kar savaa devam edeceklerini" vurgulamaktadr. (...) zellikle ittifakta dikkati eken dier hususlar, Trkiye'ye kar ierden ve dardan genel bir isyan hareketinin RIZAZELYUT I 171 planlanmas, daha 1928 ylnda Dersim blgesinde bir isyan karmak konusunda mutabakata varlarak hazrlklara vurgu-lanmasdr. Nitekim ran'n bu destei Ar isyanlarnda aka grlecektir. (...)Dier taraftan Hoybun Cemiyeti Yezidiler ve Nasturilerle de ibirliine giriirken, Trkiye'den kaan erkez Ethem ve Reit Bey ile de Revandiz'de Seyit Taha'nn evinde bir grme yaparak anlama salamlardr. Mevcut belgelere gre, bu srada Suriye'de tekil edilen bir ksm Ermeni ve erkez gnll etelerinin Fransa'nn kontrolnde gzkmelerine ramen, bunlarn gerekte Hoybun ve Tanak Cemiyetleri ile irtibatl olduklar, Dou Anadolu'da isyan

baladndan bunlarn Antep, Urfa, Mardin ve Midyat zerine yryerek, Trk kuvvetlerini zerine ekerek Ar'daki isyana yardmc olmay planladklar anlalmaktadr. (...) Yukardaki belgelerden de grlecei gibi, bu srada mandater (koruyucu) devlet stats ile Suriye'yi yneten Fransa, Hatay meselesinden dolay blgedeki Trkiye aleyhindeki faaliyetleri desteklemektedir. (...)Hoybun Cemiyeti'nin; Hatay meselesinin gndeme geliine paralel olarak Fransa'nn mandaterliindeki Suriye'de yeniden bir canlanma iine girdii grlmektedir. (...) 1936 yl balarndan itibaren Hoybun Lideri Celadet Ali Bedirhan skenderun, Halep ve Beyrut'taki Tanak nderleri ile grmeler yaparak Cezire zerinden Trkiye'ye kar bir hareket yapmay planlamlardr. Ayrca Tanak-Hoybun ibirliine Trkiye'ye kar dmanca duygular besleyen Samdaki erkez Cemiyeti dahil edilmitir. Bu konuda Celadet Ali ile erkez Cemiyeti Bakan Abdullah Bey arasnda bir ittifak yaplarak Trkiye'ye kar cemiyetin birlikte hareket etmesi kararlatrlmtr. Bu 172 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 173

RIZAZELYUT

ittifakn yaplmasndan sonra Trkiye'ye kar 1937 yl balarnda veya ilkbaharda harekete geilmesi uygun bulunarak Trkiye iindeki taraftarlar olarak kabul ettikleri baz airetlere hazrlk yapmalar iin talimat dahi verilmitir. Nitekim 1936 yl sonlarnda Trkiye'nin gney snrnda bir takm ete saldrlar grlmeye balam, 1937 yl bandan itibaren bu saldrlarn artt grlmektedir. Bu saldrlarla Hoybun Cemiyeti'nin dorudan ilikisi konusunda salkl bilgi mevcut deilse de, yukarda belirtilen hazrlklar dikkate alnrsa etkisi olabilecei dnebilir. Zira bu srada Fransa ngilizlerin Musul meselesini zmek iin kullandklar modeli kullanarak Trkiye'ye ynelik blc hareketleri kkrtma yoluna gitmitir. zellikle Trkiye asndan Hatay'n n plana kt 1937 ylnda, Fransa Der-sim'de meydana gelen ayaklanmay tevik etmitir. Bunun zerine Trkiye 8 Temmuz 1937 tarihinde Afganistan, Irak ve ran ile Sadabat Pakt'n kurarak blgeden ynelebilecek blc hareketleri nleme yoluna girmitir. Ancak Trkiye'nin abalarna ramen 1937 ylnda Dersim Ayaklanmalarnn kmas nlenememi, 1938 ylma kadar srmtr. Hoybun rgtnn Ermeniler tarafndan nasl grldn, Garo Sasuni yle anlatyor: "Krt ve Ermeni siyasi liderleri 1926-1927 yllarnda devaml bir aba gstererek, dncelerini yaydlar, aralarnda eliki halinde bulunan gleri bartrdlar ve bunun sonucunda 1927 Yaznda birok blgesel toplantlar ve tartma oturumlar yapabildiler. Daha sonra ayn senenin sonbaharnda Krt Mill Genel Kurultay yapld. Buna mlteci Krtleri, dardaki Krt gruplarnn, aydnlarn ve isyan halinde olan blgelerin temsilcileri de katldlar. Bu kurultay, ekil bakmndan Krt ulusunun o zamana kadar hibir zaman sahip olmad ilk ciddi siyasi ve devrimci bir kurultayd. Bu kurultay "Hoybun" ulusal siyasi partisinin temelini att. Ona eski rgtler ve siyasi akmlar da katlarak Tanak Partisi'nde olduu gibi tek bir ulusal parti meydana getirdiler. Kurultay partinin amacn, siyasi yolunu i rgt tzn gzden geirdi. Partinin amac, Trkiye Krdistan'nn bamszl olduuna gre, bu amaca ulamak iin btn gcn rgtlendirerek, gaddarlyla tm Krt ulusunu yok etmeyi amalayan Trkiye'ye kar ynelmekti. "Hoybun" partisinin siyasi izgisi ise yleydi. ncelikle ran devletine, Irak ve Suriye'deki Arap halkna ve onlarn himayecilerine (ingiliz ve Fransz) kar dostane bir tutum taknarak, o yerlerdeki byk Krt blgelerinin bar ve refahn garanti altna almak. Sonra da ayn kadere sahip olan Enneni ulusuyla dostluk kurarak, ortak dmana kar ibirlii yapmak, Ermenistan ve

Krdistan'n bamszlklarnn toprak btnlklerinin karlkl olarak kabul edilmesini tartma gtrmez temel bir prensip olarak kabul etmek. Kurultay "Hoybun"un Merkez Komitesini seti, bu komite Birleik Krt Ulusal Partisi'nin politbrosu olarak faaliyete gemekle beraber, Kurultay tarafndan "Krdistan Mill Hkmeti" olarak ilan edildi. Kurultay dalmadan nce iki bildiri hazrlad ve bunlar yrtme organna teslim etti. Bildirilerden biri herkese dieri ise Sosyalist Enternasyonal'e hitab etmekteydi. 174 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 175

RIZAZELYUT I

Birinci bildirinin drt maddesi "Hoybun" un amacnn ve siyasi yolunun bir zetini verdii iin buraya ksaltarak aktaryorum. 1- Birinci Krt Kurultay, barbar Trk rejiminin despotluu altnda ezilen Krtlerin bulunduklar tahamml edilmez durumlarn, geni apta uygulanan katliamlar ve de Krt ulusunun zgr ve bamsz yaama zlemini gz nne alarak Trkiye Krdistan'n bamsz bir devlet haline getirmek amacyla kurtarmaya karar vermitir. 2- Kurultay Irak iinde yresel bir Krt zerklii yaratmak konusunda, Milletler Camias tarafndan yaplm olan istei ingiliz ve Irak hkmetlerinin destekleyeceklerini umar. 3- Kurultay, ngiltere, Fransa, Suriye, ran ve Irak hkmetlerine Trkiye'de baskya urayarak ge mecbur braklan Krt mltecilerini sevgiyle kabul etmi olduklarndan dolay onlara minnettarlklarn sunar. 4- Kurultay herkese duyurur ki, Ermenistan ve Krdistan'-da asrlardan beridir Ermeniler ve Krtler yaamaktadrlar. Onlar kendi bamszlklar uruna alrken, lkelerinin herhangi bir yabanc hakimiyetine bal olmasn red ederler. nk, bu iki lke yalnz ve yalnz Ermeni ve Krt uluslarna aittir. (4) Bylelikle Krt Ulusal Birlii artk birinci kurultayn ve "Hoybun" un meydana gelmesi sayesinde gereklemiti. "Hoybun" drt seneden beri faaliyette, kendi rgtn gelitirmekte ve Krt halkn rgtlemekteydi. Bylece Krt Ulusunun bamszlk bayran Krtlerin byk ounluuna mal ettirmekteydi." m Hoybun'a katlan airetlerin uyumalarn garanti altna almak iin, parti tznn ykmlerinden baka aadaki kardelik andn da ettiriyorlard: "Kardelik And u anda imza ettiim tarihten itibaren, iki yllk zaman sresince, eer Krt ulusunun varln ve gvenliini tehdit eden bir tehlike ortaya kmazsa ve ayet hayatmn ve erefimin ya da kendi erefini koruyan, ailesini ve Krtl korumaya zorunlu ahslara (ki ben onlara kar vazifeyle ykmlym) kar baka bir Krt tarafndan bir hcum olmazsa, herhangi bir Krde kar silah kaldrmamay, kan davalarnn ve dier anlamazlklarn zmn bu iki seneyi takip eden dneme ertelemeyi, iki Krt arasnda kiisel nedenlerden dolay karde kan dklmesine tm gcmle engel olmaya, dinimin, erefimin ve kutsallklarmn stne yemin ederim. Yallah, Billah bu and bozan herhangi birisi Krt ulusunun dman ve hainidir. Herhangi bir hainin hak ettii ceza lmdr." n0 Krt/Krdistanc hareketin bu abalar sonucunda Ar isyan diye bilinen ayaklanma balatlacaktr. Ve akllarda hep Dersim vardr... m "Krt Ulusal Hareketleri ve 15. Yzyl'dan Gnmze Ermeni - Krt likileri", s. 200 110 "Krt Ulusal Hareketleri ve...", s.202 176 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 8 - DEVRMC DOU KLTR OCAKLARI

Dou'da kurulan Devrimci Dou Kltr Ocaklar (DDKO), blgesel ama genel bir rgtlenme saylmaldr. nk; bu srete Krtlk; kendisine ideolojik dayanak olarak dinin yanna sosyalizmi de eklemitir. rgtlenmede Krtlk zellikli geleneksel aa-eyh takmyla sosyalist yeni kuak ibirlii yapmtr. Devrimci Dou Kltr Ocaklar; cemiyetler kanununa uygun olarak kuruldu. Kurucular arasnda Musa Anter, Tark Ziya Ekinci, Naci Kutlay, Sait Eli, Canip Yldrm, Tahsin Ekinci, Hseyin Musa San gibi isimler bulunuyordu.111 lk nce Ankara'da kurulan DDKO, sonra stanbul'da arkasndan da Diyarbakr, Silvan, Ergani, Batman Kozluk, Beiri, Kulp'ta ald. Kurulu iin 5 Mays 1969'da yaplan toplantda, isim olarak Dou szcnn kullanlp kullanlmamas tartlm; bunun dernein kuruluuna engel olabilecei de ileri srlm ama bu isim tze konulmutur. Bylece dernein amacnn dou ve Gneydoulular olduu da iaret edilmitir. 21 Ekim 1971'de DDKO aleyhine askeri mahkemede alan davaya; sanklarn verdii savunmada, rgtle ilgili olarak unlar sylenmitir: "rgtn ve yelerinin abalar, Trk ve Krt halknn kardeliini, birlik ve beraberliini salamak iin yaplan ve fikir plannda kalan abalardr. DDKO'nun tznde de belirtildii gibi gayesine ulamak iin devrimci kltrn yaygnlap gelimesi iin konferanslar, akoturumlar tertip etmek, gazetedergi karmak gibi kltrel almalarda bulunarak AnayaRIZA ZELYUT I 177 sa'nm ve kanunlarn vermi olduu haklar kullanmaktan teye bir faaliyeti olmamtr. rgt ve yelerinin gayesi, tzk, blten ve eitli vesilelerle kamuoyuna aklanmtr. Btn gaye, Trkiye halklarnn eit ve kardee bir arada yaamalarnn temini iin almaktr. Bunun iin de tarihi ve sosyolojik bir gerek olan ve eitli vesilelerle devletin resm belgelerinde de kabul edilen KRT halk'nm varln kabul etmek, KRT halknn diline, kltrne sayg gsterilmesini istemek, insan haklar evrensel beyannamesinin altnda KRT halknn asimile edilmesine (eritilmesine) Trkiye'de yalnz KRT halknn yaad blgelerde var olan komando zulmne, toprak aalarna, airetilie devrimci ve ilerici bir adan kar kmaktr. DDKO btn eylemlerini (mitingler-gsteri yryleri dahil) demokratik ve yasalara uygun biimde yrtmtr. Trkiye'de KRT halknn aslnda anayasann tanm olduu demokratik haklarnn elde edilmesi abas, hibir ekilde blclk sonucunu dourmamtr."112 Savclk iddianamesinde ise DDKO'nun gizli gayesinin bulunduu ileri srlerek yle sulamalar getirilmitir: Krtl-e inanm salam militanlar bulup onlar yetitirmek. leride yaplacak hareketin ncln yetien militanlara yaptrmak. Bunun iin dzenlecek semirlerde halk bilinlendirmek. Krt halknn demokratik zlemini dile getirmek suretiyle, , bask, iddet uyguland propagandas yaparak halk devlete kar soutmak. Ayr bir Krt rk bulunduunu kabul ettirerek bamsz bir Krdistan kurmak.

Devrici Dou Kltr Ocaklar Dava Dosyas 1", s. 25 112 DDKO, s. 125 178 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ddianamede; DDKO'nun milliyeti Krtler (Said Eli) ile sosyalist Krtler (Tark Ziya Ekinci, Naci Kutlay, Mehdi Zana, Tahsin Avc) arasnda yaplan bir anlama sonucu kurulduu113 bunlarn Kuzey Irak'taki Molla Mustafa Barzani'den emir aldklar da ileri srlmektedir. 12 Mart 1971 askeri mdahalesinin gerekelerinden birisi gsterilen Dou ve Gneydou'daki mitingleri, DDKO dzenlemiti. Bu mitinglerde; devletin blgede yrtt politika ile birlikte aalara ve airet reislerine kar bir duru da

bulunuyordu. Bu yzden de Trk sosyalistler tarafndan, DDKO olduka desteklenmiti. Askeri mahkemede yaplan yarglamalar sonucunda DDKO kapatlm yeleri de eitli cezalara arptrlmlardr. Yarglama srecinde, DDKO'nun Krdistan hayalinde olduunu gsteren birok malzeme de ortaya konulmutur. Onlardan birisi de Ankara DDKO lokalindeki aramada geirilen Krt Genliine Hitabe balkl brordr. Orada, "Yaasn kahramanlar yaratan Krt milleti, yaasn hr ve Mstakil Krdistan" cmlesi biti cmlesidir. Aramalarda "yeil-krmzsiyah" renklerden oluan ve Krdistan bayran temsil eden kk bayraklar da ele geirilmitir. u 1970'in banda hayali Krt bayranda siyah olan renk, PKK tarafndan on yl kadar sonra "sar" olarak deitirilecektir. DDKO, Krt sorununu Gneydou'ya tamas asndan Krt hareketler iinde ayr bir neme sahiptir. PKK da artk bu sorunu blgedeki insanlarla gtrmek yolunda daha nasyonalist bir izgide ortaya kmtr. RIZAZELYUT I 179 1930'LARIN KRTLERNN DNYA GR Bu rgtleri kuran Krt aydnlarn dnyaya nasl baktklar da zerinde durulmas gereken nemli bir konudur. Yukarda sz edilen nemli aileden kan aydnlar; hi kukusuz ki bu Krt kadro iinde Bat dnyasna en yakn gzken isimlerdir. Bunlardan birisi olan Hoybuncu Celadet Ali Bedirhan'm, Mustafa Kemal Paa'ya Paris'tan yazd ve aslnda bir meydan okuma nitelii tayan mektup, bu ekibin niyetini ve zihniyetini anlamamza yetebilir. Trkiye'ye ve zellikle de Atatrk'n yrtt yenileme (devrim) almalarna Krt Bedirhan yle bakyor: "Yeni Trkiye ykselme ve ilerleme yolunda dev admlarla yrrken her eyi, bilhassa slamiyet'in uhrevi ve dnyevi bir dinin btn abidelerini ykyor, eserlerini ve baslm kitaplarn yakyor, eitli rk ve unsurlar arasnda adeta milli bir birlik vcuda getiren ve slam dininin feyizli kaynandan doan bir siyasi kurallar, yerine hibir ey koymakszn ortadan kaldryor; kkleriyle beraber skyor ve mahvediyordu. yle bir skme ii ki devirdii her stunun temeli ebediyen bo kalmaya ada bir ktlk ukuru, gemie alayan bir matem trbesi. Trkiye modernize ediliyordu. Evet; Trkiye'nin tarihini, geleneklerini, ahlakn 24 saat ncesine gelinceye kadar yaayan btn kurumlarn bir darbede ykan, kemikleri henz "3 DDKO, s.23 4 DDKO, s.48 180 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE

mezarlarda rmemi dnk babalar hakkn inkar eden bir modernizasyon...."115 Grld zere; bu Krt aydn; btn tezlerini dine dayamakta; slamc eski dzeni; aka yeni dzenden stn grmektedir. Yenilemeye iddetle kar kan ve bunu lanetleyen bir zihniyetle hareket ettii anlalan Celadet Ali Bedirhan'm bu tavrn, onun ada olan btn Krtlerde grebilmekteyiz. 1925 isyannn elebas eyh Sait de hemen hemen ayn gerekelerle silaha sarlmt. Onun isyan ncesinde verdii fetvada unlar syleniyordu: "Kurulduu gnden beri, Din-i Mbin-i Ahmedi'nin (Kutsal slam dininin) temellerini ykmaya alan Trk Cumhuriyeti Reisi Mustafa Kemal'in arkadalarnn, Kuran'n ahkamna aykr hareket ederek Allah ve peygamberi inkr ettikleri ve slam halifesini srdkleri iin, gayrimeru olan bu idarenin yklmasnn btn slamlar zerinde farz olduunu, cumhuriyetin banda bulunanlarn ve cumhuriyete tabi olanlarn mal ve canlarnn eriat- Gurre-i Ahmediye'ye (Peygamberin yce eriatna) gre helal olduu..." Ayn dmanlk, Krt okumularn Alevi kanadnda da karmza kmaktadr. Bunun en ar rneini de Baytar Nuri Dersimi oluturur. Onun, saldrgan ve dmanca zihniyetini gsteren bir yazsn bu almann sonunda bulacaksnz. Dini kullanarak geri dzenlerini devam ettirmek isteyen bu ekibin; ada yaplanmaya kar verdii sava daha sonra da devam etmitir. Bunlardan birisi de Said Nursi veya bir d-

115 Celadet Ali Bedirhan, "Trkiye Reisicumhuru Gazi M. Kemal Paa Hazretlerine Ak Mektup (1933)", s. 80 RIZAZELYUT I 181 nemde kulland adyla Said Krdi'dir. Krt Sait de aynen Bedirhan gibi, eyh Said gibi Trk devrimlerine iddetle kar km; hayatn da devrimle mcadeleye adamtr. Said Nursi; iin silahla ve Krtlkle gtrlemeyeceini grnce; bu eilimi brakmak zorunda kalm ama dini kullanmay derinletirerek devam etmitir. Bylece evresinde Nur talebeleri denilen bir ekip yaratmtr. Bu almasnda Trk kesimden de olduka yanda kazanmtr. Yeni dzeni dine aykr gstererek ktlemek, yeni dzeni yaratan kadrolar dinsizlikle sulamak ve eski dzeni (eriat sistemi) vmek... Bu tavrlar ile Krt gericiler; Trk eriat yandalaryla doal ittifak oluturuyorlard. 1930'de Ar syan Dou'daki Nakibendi Krtler tarafndan kartlmken; Menemen ayaklanmas da ayn tarihte Nakibendi Trkler tarafndan kartlmtr. Krtlerin, gericilerle el ele vererek Trkiye Cumhuriyeti ile mcadele etmeleri bir gelenek halinde bugnlere kadar gelmitir. Ve bu gelenek; kendisini Fethullahlk biiminde yenileyip hem Trkiye'de hem Trkiye'de ciddi bir oyuncu haline gelmitir. Trkiye; 2010'da nemli lde ite bu gelenek tarafndan kontrol edilir hale gelmiti. 1960'larda yeniden canlanan Krt rgtlenmesi; sosyalizmin etkisiyle; eyhmolla-aa etkisinden uzak biimde dnlmse de sonuta bir biimde bu egemen tabaka egemenliini srdrmesini bilmitir. Bugn Gneydou Anadolu'yu temsil eden milletvekilleri arlkl olarak bu tabakadan gelmektedir. in iine ticari burjuvaziyi de kattnzda PKK izgisindeki siyasetilerin bile bu kanaldan geldiklerini grebilirsiniz.

182

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE

RIZAZELYUT I 183

ERMEN-KRT BRL Osmanl Devleti'ni resmen paralayan Sevr Antlamas 10 Austos 1920'de imzaland. Emperyalistlerin Bar Konferans dedikleri bir srecin sonunda imzalanan bu ykc anlamadan nce; Ermeniler ile Krtler; Trk topraklarnda Ermenistan ve Krdistan isimli iki ayr devlet kurmak iin anlamlard bile. Bunlar; Bar Konferansma verilmek zere aadaki nergeyi hazrlam ve imzalamlard: "20 Kasm 1919- Paris Byk Bar Konferansna, Bay Bakan! Bizler, aada imzas bulunanlar Ermeni ve Krt uluslarnn temsilcileri Byk Bar Konferansna, iki ulusun da ayn ari kavminden ve karlarnn da ayn olduunu ve ayn amac, yani kendi bamszlklar amacn gttklerini belirtmekten eref duyarz. zellikle Ermeniler insafsz Osmanl idaresinden kurtulmak abasndadrlar ve genellikle de hem Ermeniler ve hem de Krtler her iki ulusa da facialar getiren ' ttihat ve Terakki' komitesinin 'resmi' veya 'gayri resmi' kabinelerinin boyunduruundan kurtulmay zorunlu bulmaktadrlar. u halde Bar Konferansndan, aramzda tam anlamaya varm olarak beraberce sizden uluslarn haklar prensibine uygun olarak 'Birleik Bamsz Ermenistan' ve 'Bamsz bir Krdistan ' in yaratlmasn, kurulacak olan bu devletlerin, halklarmzn istekleri gz nne alnarak, byk devletler yardmn alabilmesinin teminini, bu konuda karara varlmasn ve de lkemizin tekrar gelimesi sresinde bu devletlerin gerekli olan ekonomik ve teknik yardmlarn esirgememelerini rica ederiz. Delegasyonlarmz tarafndan sizlere srayla raporlar eklinde sunulan aramzdaki anlamazlk konusu olan topraklara gelince, ak bir ekilde sizleri

temin ederiz ki bunlarn bir zme balanmasn Bar Toplantsnn kararlarna brakyoruz. nk, verilecek kararn adaletli bir ekilde verileceine eminiz. Ayn zamanda her iki devletimizin de iinde yaayan aznlklarn hukuki haklarna sayg gstermek konusunda tam bir birlik inde olduumuzu da bildiririz. mzalar Boos Nubar : Ermeni Mill Delegasyonu Bakan Dr. H. Ohancanyan: Ermenistan Cumhuriyeti Dele gasyon Bakanvekili erif Paa : Krt Mill Delegasyonu Bakan" Bu nerge Bar Toplantsna sunulduktan sonra, Ermeni Cumhuriyetinin Washington elisi Armen Garo (Dr. Karekin Pastrmacyan) nergeyi imzalam olan Boos Nubar ve H. Ohancanyan'a kar bir protesto gnderdi. Armen Garo'ya gre bu nerge ile Ermeni Ulusu, Krt Ulusuna toprak konusunda belirli tavizler vermi oluyor ve bylelikle tartmas gereksiz Ermeni topraklar zerinde Krtlerin mdahalesine kap alyordu. phesiz ki bu protestonun yaplmasna yol aan o dnemde Ermeni siyasi liderlerinin sahip olduklar genel fikirlel 184 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE riydi. Buna gre denizden denize Ermenilerin toprak haklar tartma gtrmezdi.116 Garo Sasuni sonraki durumu yle anlatyor: "Sevr'de Ermenistan'n bamszl ve zgrl konusu ( herkese bilindii gibi) kesin olarak imza edildi. Ermenistan Cumhuriyetinin bat ve gney snrlarnn tesbit edilmesi iin ABD Reisicumhuru Wilson, hkim (arabulucu) olarak tayin edilmiti. Wilson ayn senenin sonbaharnda Ermenistan'n kesin snrlarn mttefik kongresine sundu. Bu snr Trabzon ve Giresun arasnda, Giresun'un 20 kilometre dousundan balayarak, Dersim'in dou eteklerine, Erzincan'n 20 kilometre batsna kadar inip sonra Erzincan'n gneyinden Bingl dalarnn gney eteklerine varr. Surp - Garabet dolaylarndan gneye doru Sasun sradalarnn kuzey tepelerinden geer ve Bitlis'in 20 kilometre gneyinden devam ederek ran snrna ular. Bu snrlar iinde kalan Osmanl Ermenistan' ve Kafkas Ermenistan', Birleik ve Bamsz bir devlet oluturuyordu. Kafkas Ermenistan' ksmnn kuzey ve dou snrlar ise ya Rusya ile ya da dier bamsz Kafkas Cumhuriyetleri ile sulh mdahalelerinin imzalanmasyla nihai bir duruma geecekti. " m Yukarda, birinci el Ermeni kaynandan aktarlan bilgiler; nemli bir olguyu ortaya koyuyor: Ermenilerle Krtler arasnda kurulan bu birlik; Ermenistan ve Krdistan projelerinin toprak alanlar konusunda doan anlamazlk yznden yrtlememitir. nk; Ermeniler; Krtlerin Krdistan topra saydk..., s. 177 ..., s.178 6 Krt Ulusal Hareketleri ve 7 Krt Ulusal Hareketleri ve RIZAZELYUT I 185 lan blgenin nemli bir blmn de istiyorlard. te bu durumu bilen Mustafa Kemal Paa; bu iki milliyeti kesim arasna bak gibi dalarak onlarn ortak alma yapmalarn engellemeye balad. Bunun iin de milliyeti Krtlere kar dindar Krtleri kullanmaya alt. Ayrca; Hamidiye Alaylar iinde yer alan airetleri de Ermenistan projesine kar ynlendirmeye abalad. Bylece; Krtleri ikiye bld. Bunun sonucunda etnik milliyeti Krtler zayflad; hilafeti Krtler ise hi deilse tarafsz konuma geerek Ulusal Kurtulu Sava'n balatanlara dolayl olarak destek vermi oldular. Bylece de Sevr Antlamas'na yerletirilen Krdistan projesi ile ilgili maddeler ie yaramaz hale getirildi. Sevr'deki o maddeler unlardr:

"Madde 62 - ngiltere, Fransa ve talya hkmetleri tarafndan kendilerine yetki verilmi yeden oluan bir komisyon stanbul'a yerleerek, anlama bakanlnn tzne gre belirtilmi bulunan alt aylk sre ierisinde Frat'n dousunda bulunan ve snrlar ileride saptanacak olan Ermenistan'n gneyi ile Trkiye, Suriye ve Mezopotamya'nn kuzeyi arasndaki belirtilmi bulunan ve Krtlerin salt ounlukta bulunduklar blgeler iin, anlamann 27. maddesi II, 2 ve 3 derecelerine uygun olarak, dahili otonomi plann hazrlayacaktr. Herhangi bir sorun karsnda oy birliine varlmamas halinde, komisyon yeleri durumu kendi hkmetlerine ileteceklerdir. Ad geen plan, bu blgeler iinde bulunan Sryani, Keldani ve dier etnik, dini topluluklarn tm aznlk haklarn garanti altna almak zorundadr. Ve bu amala ngiliz, Fransz, italyan, Acem ve Krtleri temsilen kurulacak 186 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE bir komisyon, bizzat yerinde incelemelerde bulunacak ve gerek Osmanl devleti dahilinde ve gerekse ayn ekilde ran snrnda yaplacak bir deiiklik sz konusu olursa, bu deiiklikler, anlamann ieriine uygun bir ekilde gerekletirilecektir. Madde 63 - Osmanl hkmeti u andan itibaren, 62. maddesine gre kurulmu bulunan her iki komisyonun bildirecekleri kararlara aynen uymay ve bu kararlar ay iinde tatbik etmeyi stlenir . Madde 64- Antlama bakanlnn saptad tarihten itibaren geecek en ok bir yllk sre ierisinde, eer 62. maddenin kapsam iinde bulunan Krt halk yani bu blgede oturan halk ounluu Osmanl devletinden ayrlarak tamamen "BAIMSIZ" olmak arzusunu belirtirse ve Milletler Topluluu Konseyine bavurursa ve eer Kon-sey'de bu halkn bamszlk isteini gerekletirebilecek kapasitede bulunduuna inanrsa ve bunun yerine getirilmesini tlerse, Osmanl devleti bu tlemeye aynen uymay ve bu blgedeki btn haklar ve unvanlarndan vazgemeyi ve kendisini buna gre ayarlamay imdiden stlenir . Bu vazgeme ileminin ayrntlar, balca mttefik glerle Osmanl devleti arasnda varlacak zel bir szlemeye balanacaktr. Bu vazgeme ii tamamlandktan ve Krdistan devletinin bamszl gerekletirildikten sonrada, bu bamsz Krt devletiyle gnmze kadar Krdistan'm bir paras olan Musul ilinde yaayan Krtlerin kendi istekleriyle birlemeyi RIZAZELYUT I 187 istemeleri halinde mttefik gler bu birlemeye kar hibir itirazda bulunmayacaklardr."118 Elbette ki Ankara hkmeti; yani Mustafa Kemal hkmeti bu anlamay tanmadn ilan etmitir. O srada Rusya'ya hakim olan Bolevikler de Sevr'i kabul etmemilerdir. Ermenilerle ibirlii yapan ilk grup ise Dersim'deki Krtler olmulardr. Birinci Dnya Sava baladktan sonra gerekletirilen bu ibirliini, dnemi iyi bilen Dersimli Baytar Nuri ayrntl biimde anlatmaktadr. Onun verdii bilgiye gre; Dersim blgesindeki Krtler; Rus Kumandan Lahof ve Ermeni Kumandan Murat Paa ile anlaarak ekilen Osmanl ordusuna saldrmlar ve Ovack blgesinde Krdistan adyla geici bir devletik bile kurmulardr.119 Trklere kar, Ermeni ve Krt milliyetilerinin ibirlii; Ermenistan ve Krdistan projeleri Mustafa Kemal tarafndan Lozan Antlamas ile kertildikten sonra da devam ettirilmitir. EYH SAT SYANI Ayn sralarda Trkiye; Musul konusunda halk oylamas yaplmasn istiyor; ngiltere ise konuyu Milletler Cemiyeti'ne gtrerek buradaki etkinliini kullanp Musul'daki kontroln srdrmeye alyordu. Trkiye ile Irak'taki ngiliz gleri arasnda snr atmalar balyor ve artyordu. Trkiye snrda A.g.e., 179 119 "Krdistan Tarihinde Dersim", s. 113 188 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE

yeni asker tedbirler alrken 1925 yl ubatnda eyh Sait isyan balatyordu. Garo Sasuni; eyh Sait syan'nn geliimini yle zetliyor: "syan 1925 ylnn ubat banda Krdistan'n btn blgelerinde birden balad. Hasananl aireti reisi Albay Halit Bey derhal Mu'u kuatt. Cibranl airetinden Hasan Bey arpmalardan sonra Hnus'u, eyh Abdullah ise Varto'yu zapttettiler. Birka nemsiz arpmadan sonra Erga-ni-Maden de zaptedildi. eyh Said 7000 isyancyla birlikte Ki, Ein stne yryp, Hay ne, Lice ve Piran' zaptederek apakur'a hkim oldu ve btn Harput'u tehdit altna ald. Az sonra da evre airetlerinden yardmc kuvvetler alarak derhal Diyarbekir stne yrd. 'Trkler' endieye kaplarak derhal Sarkam'taki 9., Erzurum'daki 8., Diyarbekir'deki 7. tmenleri ve Mardin'deki 1., Urfa'daki 14. svari alaylarn, Van'daki 1. svari tmenini ve hudut birliklerini harekete geirdiler. Bu ok byk saydaki birlikler, sadan soldan temin edilmi olan dier muntazam birliklerle takviye edilerek her ynden Krt glerine kar yrmeye balayp kanl arpmalara yol atlar. G ve azimlerini ulusal bamszlk ruhundan alan Krtler, bu byk Trk birliklerini her yerde malubiyete uratp dattlar. Krt isyanclar kurtarlm blgelerde mill rgtlerini daha da ok salamlatryor ve glerini arttrmaya hz veriyorlard. Kn korkun frtnalara, kara ve tipiye ramen Krtler byk bir ustalkla Krdistan'n doal engebeliklerinden faydalanarak muntazam 'Trk' birliklerine kar arpyorlard. RIZAZELYUT I 189 Silvan, Beiri ve Pehrelik blgeleri 'Trklerden' alnd ve sonra Kuzeye, Palu istikametine ynelerek Malazgirt, Piran, Bulank zaptedildi. Bununla yetinmeyen Krtler, Malatya vilayeti istikametinde ilerleyip, Ptrge'de kurtarlarak emi-gezek'i aldlar. te yandan da Siverek istikametinde ilerlediler. Bylelikle 1925 yl Mart aynn sonlarnda Krtler Krdistan'n yaknen 12 vilayetini kurtarp, mevcut telefon ve telgraf hatlarndan da faydalanarak bu sayede Krt Merkezi ile mill Krt gleri arasndaki irtibat muhafaza ediyor ve Trk birliklerinin hareketlerini de takip edebiliyorlard. Ayn zamanda ok sayda makineli tfek ve silahlarla donatlm byk Krt mill gleri Diyarbekir stne yryerek hem kuzeyden ve hem de gneyden taarruza getiler. (...) Krt mill askerleri, hanerleri ellerinde 'Biji stiklal, Biji Krdistan' (Yaasn zgrlk, Yaasn Krdistan) sesleriyle hcum ediyorlard. Krt ruhunda ulusal hissin ne kadar gelimi olduunu, ulusal varlk iin yiitesine lm hissinin ne kadar yce olduunu ispatlamak iin bundan daha ak bir delil dnlemez... Buna paralel olarak ulusal glerden kuvvetli bir kol Siverek istikametinde, dier bir kol ise Harput ve Malatya istikametlerinde ilerlemekte idiler. syanclar igal ettikleri btn yerlerde derhal geici bir 'Krdistan Hkmeti' kurarak disiplin ve gveni salyorlard. Trklerden esir alman askerlere ve zellikle ocuklara ok iyi davranlyor, zel esir yerlerine yerletiriliyorlard. Krtlerin hizmetinde bulunmay arzu eden baz 'Trk' subay ve askerler, kendi rtbeleri ve maalar korunarak grevlendiriliyorlard. Trk ordu birliklerinde bulunmakta olan bir190 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ok Krt subaylar ve erleri gnll olarak isyanclara katlarak grev istediler. ok tabiidir ki byleleri gvenle kucakland ve rtbeleri ykseltilip sevinle kabul edildiler. Artk Krtler Krdistan'n 12 vilayetini zaptetmilerdi. Durumun ok tehlikeli olduunu, isyanclarn Siverek kaplarna dayanm olduklarn ve isyan blgelerindeki Trk birliklerinin tamamen eriyip dalm olduunu gren Ankara hkmeti derhal genel seferberlik ilan etmeyi zorunlu buldu." 120 Elbette ki gen cumhuriyet tehlikeyi grmekte gecikmedi. Terakkiperver Cumhuriyet Parti izgisine yakn bir tutum izleyen Babakan Fethi Bey, isyann patlamasndan bir ay sonra 3 Mart'ta istifa etmek zorunda kald ve yerine smet

nn geldi. Derhal isyan blgesinde skynetim ilan edildi ve Takrir-i Skn Kanunu kartld. Yasaya gre; gericilie, isyana, toplumsal dzeni bozmaya ynelik eylemler, rgtler, yaynlar hkmet tarafndan yasaklanacakt. Peinden stiklal Mahkemeleri kuruldu. syan blgesine her taraftan kuvvetler sevk edildi. Bu ilerin TBMM'deki grlmesi srasnda; Terakkiperver Cumhuriyet Frkas; isyan nlemeye ynelik tedbirleri; yasalara aykr grdn belli eden bir tutum taknd. Daha sonra; lkedeki hilafeti/saltanat takm gibi Krt isyanclarn da bu partiyle balantlarnn olduunu gsteren belgeler ele geirildi. Bunlara; stanbul merkezli liman burjuvazisi kuvvetle destek RIZAZELYUT I 191 veriyordu. stiklal Mahkemesi'nin yapt yarglama ile Terakkiperver Cumhuriyet Frkas da kapatld. Bu partiyi kurarak Mustafa Kemal Paa'ya kar muhalefet balatanlarn iinden kan bir ekip daha sonra Atatrk'e zmir'de suikast giriiminde bulunacaktr. eyh Sait syan srasnda Dersim airetlerinden Ko Ua aireti, 20 Mart'ta emikezek'e saldrm ama baarsz olmutu.121 Buna karn Dou Dersim airetlerinin byk blm ve Varto'daki Alevi airetler cumhuriyet hkmetinin yannda yer almt. Bununla ilgili ayrntl bilgileri ve belgeleri dnemi yaayan Mehmet erif Frat, Dou lleri ve Varto Tarihi adl kitabnda ortaya koymaktadr. eyh Sait, Varto'daki Hormeklilere Trke mektup yazar ve isyana katlmalarn ister. "Hormekliler mektubu alnca: Bu i zerine toplanarak verdikleri kararda; btn kuvvetleriyle isyan ordusuna kar koyacaklarn eyh'in elisine syleyerek, bu mektubu Kasmen kyl M. erif ile Varto Kaymakam Srr Bey'e gndermilerdi. Srr Bey, keyfiyeti hemen Mu iline bildirip gereken tedbirlerin hkmet tarafndan alnmasn salamt." 122 eyh Sait'in komuta ettii isyan ayr blgede yrtlyordu. Birinci blgede hedef Diyarbakr'd, burann komutan eyh Sait'ti. eyh erif; 2. blge olan Elaz- Dersim blgesini ele geirmeye abalyordu. an eyhleri Musaffa ve brahim'in emrindeki kuvvetlerle saldrd Ki blgesi 3. isyan alan idi.123

120 Krt Ulusal Hareketleri ve..., s. 187 121 "Siyasi Hatralar II", s. 154 2 "Dou lleri ve Varto Tarihi", s.171 123 Dou lleri ve , s.174 192 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE

"Asilerin bir ksm Dersim eteklerine sokulmu, buradaki Alevi airetlerini ie katmay dnmlerdi. Bu srada Dersim eteklerine misafireten gelen tarikat mridi sayld iin halk yannda byk bir itimad sahibi olan Malatya ovasndan Auanl Doan Dede olu Hseyin Efendi, Dersim airetlerinin bu asilere silahla mukabele etmesini sylemi; bunun zerine Hran, zol Alevileri ve Ohi bucandan Necip Aa, Pertek blgesinde asileri kuatarak Beritanl ussat (isyanclar) Hac brahim oullaryla apakur Zazalarmdan hayli adam ldrp asileri, Palu ovas zerinden Kzm Bey'in frkas nne drmlerdi."124 Aada bir blmn verdiimiz resm belge de Varto-Dersim arasndaki Alevi airetlerinin eyh sait kuvvetlerine kar devletin yannda nemli grevler yaptn gstermektedir: "Talimatname Hns, 14 Mart 1341 (1925) 1-Mntkamzn arek airetinden toplanan atl ve piyade mevcuduyla, burada bulunan Hormek ve Lolan airetleri aavatyla (aalaryla) imdi Arapderesi'ne hareket edilecektir.

2-Bu mfrezenin vazifesi: Ussatn (asilerin) Varto'dan Hns istikametine doru muhtemel olan taarruzunu def etmek ve ussatn arkasnda kalan Hormek ve Lolan airetleri ile irtibat tesis ederek mtereken yapacaklar basknlarda ussat tepelemek ve istihbarata son derece ehemmiyet vermek ve alacaklar her gn sabah, akam raporla bildireceklerdir. (...) Hns mfreze Kumandan Kaymakam Osman"125 124 Dou lleri ve , s.178 125 Dou lleri ve , s.188 RIZA ZELYUT I 193 Bat Dersim airetleri de byk lde, isyan srasnda tarafsz gzkmektedirler. syann bastrlmasndan sonra Trkiye Cumhuriyeti hkmeti; yrtt devrim hareketlerini daha kuvvetli biimde yaygnlatracak ve Orta a'a zg kurumlar yok edecek admlar atacaktr. Bu devrimci srete; Trkiye byk dalgalanmalar yaayacaktr. syann Nitelii eyh Sait syan; yeni ynetimle atmada olan deiik odaklarn/kar gruplarnn destekledii bir ayaklanma olarak patlak verdi. Bir tarafta, isyana moral ve siyasal destek yaratan Terak-kiperverci siyasi kanat; bir yanda stanbul'daki liman burjuvazisi, bir tarafta airet reisleri ve toprak aalar, bir kanatta da hilafeti padiahlar... Sava gc olarak da Krt/Krdistanc kadro... syann lideri eyh Sait; yabanc glerin kulland bir isim olarak belirginlemektedir. General Ali Fuad Cebesoy, eyh Sait'in 1914 ylnda da bir isyan karttn; isyan asker tarafndan bastrlnca bu kiinin Rus konsolosluuna sndn belirtiyor. eyh Sait'in 1. Dnya Sava'nda Rusya lehinde tahrikte bulunduunu belirten General Cebesoy, 1925 ayaklanmasnn ise ngilizlerin destei ile kartldn dile getiriyor. ne General Cebesoy, isyann bir dier ayan ise yurt dna kam olan hain Vahdettin olarak gsteriyor. "syan; bata ngilizler olduu halde, Krt Teali Cemiyeti, Vahideddin'in reisliSiyasi Hatralar II", s.141

RIZAZELYUT

195

194 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE i altnda bulunan Tarikat- Salahiye Cemiyeti gibi teekkl ve ahslar tahrik etmi; eyhler bizzat isyan hareketine kumanda etmilerdi. n? eyh Sait, halk isyana ekebilmek iin din olgusunu ok kuvvetli biimde smrmtr. Onun isyan iin yaymlad fetvada, bu durum aka grlmektedir. Fetvada; Atatrk ve arkadalarnn slam dininin temelini ykmaya altklar; Kuran'a aykr davranp Allah ve peygamberi bile inkr ettikleri; bunlarn ve bunlara uyanlarn mallarnn ve canlarnn isyanclara helal olduu sylenmektedir. Bu mthi din istismarcl cahil halk ayaklandrmak iin eskiden beri kullanla gelmiti. Ayaklanmay ingilizlerin destekledii ve bu ayaklanmann baarya ulaacana ok inandklar da belgelerden anlalyor. yle ki Diyarbakr' almak iin iddetle saldran eyh Sait kuvvetlerinin pskrtlmesinden bir gn sonra, 9 Mart 1925'te, bu ehre, zerinde "Krdistan Kraliyeti Harbiye Bakanl" yazl zarflar geliyordu. Bu zarflarda da ngiltere'deki baz silah fabrikalarnn kataloglar ve mektuplar bulunuyordu. Bu belgeleri deerlendiren smail Beiki, 1970'in banda yle yazyordu:

"Cumhuriyetten sonra merkezi otoriteye kar giriilen isyanlarda, isyanlarn sonucu olan srgnlerde hep dinsel sloganlar kullanlmtr. Fakat bu dini sloganlarn arkasnda emperyalizmin ekonomik ve siyasal karlar yatm ve yatmaktadr-Bu bakmdan 1925'te eyh Sait'e, Gen'te silahn patlatmasndan 3-5 gn sonra ingiliz silah fabrikalarnn kataloglarnn aelmesi ok anlaml ve zerinde uzun dnlmesi gereken bir olaydr." ABD'nin stanbul Yksek Komiseri Amiral Bristol'e sunulan rapordaki u cmle, hem ngilizlerin Krtlk konusundaki tavrn gstermekte hem de yukardaki deerlendirmeleri ksaca zetleyip onaylamaktadr: "Krt sorunu ile megul olduu srece, Mustafa Kemal'in Musul'a el koyamayacan dnmektedirler."129 Dou Anadolu'nun Osmanl Devleti tarafndan Krt dere-beylerine temlik edilmesi (yurtluk verilmesi; zel mlk yaplmas) sonucunda blgede oluan derebeyleri, kyl ve gebeleri smrerek mutlu biimde yaam; yetmedii yerde apul saldrlar ile smrsn kuvvetlendirmitir. Cumhuriyet dnemi isyanlar; bir aya ile ite bu eski dzeni srdrme giriimleridir. Avrupa'da, feodal beylerle kyller arasnda ortaya kan snf mcadelesi; Dou Anadolu'da grlmedi. nk; buradaki feodaller; slam dinini yle bir kullandlar ki; din; onlarn bu stnlklerini ve retim biimini koruyan bir zrh yapld. Bu *i; yani smry gzel gsterme iini de blgedeki eyhler, mollalar ve seyitler yrttler. Bylece; derebeyleri ile kylk/gebeler arasnda olmas gereken mcadele; etnik bir temele kaydrtld. Alt katmanlar; onlar birinci azdan smren ai-ret reislerinin ve din derebeylerinin hizmetinde olmay hayatn e dinin doal bir grnts kabul ettiler.

127

Siyasi Hatralar , s.163

?nail_Beiki, "Dou Anadolu'nun Dzeni", s. 145. Kurtlk", s. 453 196 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Krtlk ve din ad altnda eski dzeni srdrme abasm-isyanclar yarglayan mahkemenin bakan da dile getirmitir 29 kiiyi idama mahkm eden mahkemenin bayargc 28 Haziran 1925'te sululara yle seslenmiti: eyh Sait askeri birliklerce yakalandktan sonra. Oturanlardan ortadaki eyh Sait. "Kiminiz hasis ahsi menfaatlerinize bir zmreyi alet; kiminiz ecnebi kkrtmasn ve siyasi hrslarn rehber ederek hepi. niz bir noktaya, yani 'Mstakil Krdistan' tekiline doru yrdnz. Senelerden beri dndnz ve tertiplediiniz umumi isyan ve ayaklanmay yaparak bu mntkay ate iinde braktnz." 13 RIZAZELYUT I 197 KOMNSTLER EYH SAT SYANINI NASIL YORUMLADILAR? Trkiye'de pek ok aratrmaya konu olan eyh Sait Ayak-lanmasyla ilgili olarak; o dnemdeki komnist dnrlerin grlerine ok az yer verilmitir. Halbuki; bu evre; olaya dardan bakarak daha bilimsel, daha nesnel deerlendirmeler yapmlardr. Bu yzden, onlarn yapt deerlendirmeler; Krt hareketlerinin geneli iin de kabul edilebilecek nemli yorumlardr. Bu yzden Internationale Presse-Korrespondenz'de deiik tarihlerde yaymlanan makaleleri okumak arttr. Komnist aydnlarn yorumlarnda; eyh Sait isyannda; Trkiye'de yeni kurulmu olan Terakkiperver Cumhuriyet Fr-kas'nm da ok nemli etkisinin bulunduu vurgulanmaktadr. Bu deerlendirme; eyh Sait syam'n masumca bir ayaklanma gibi sunmaya abalayan Krt ve liberal aratrmaclarn gereki davranmadklarn da gstermektedir.

Trkiye'deki en byk demokratik devrim; 29 Ekim 1923'te padiah ynetimin yerine cumhuriyet ynetiminin getirilmesidir. Bylece 600 yllk tek adam ynetimine son verilmitir. Bu byk devrimi yapan Kemalist kadro; yine dnyada bir ei daha grlmemi; ikinci bir adm daha atarak; cumhuriyetin kurulmasndan bir sene sonra; ikinci bir partinin kurulmasna izin vermitir. Bu parti; Terakkiperver Cumhuriyet Frkas'dr (TCF). Tek adam ynetimine alm; eriat hukuku ile ynetilen ve tebaa kimliinden kamam, eitim durumu son derece dk bir toplumda byle bir alma izin vermek; gerekten byk bir admd. 130 "Siyasi Hatralar II", s.172 198 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 199

RIZAZELYUT

Lakin; Terakkiperver Cumhuriyet Frkas; ksa srede padiahlarm/hilafetilerin; tarikatilerin, Krtlerin ve ibirliki burjuvazinin dolutuu bir gerici odak haline geldi. Bu partinin tzne konulan "Frka; efkar ve itikad- diniyeye hrmetkardr." (Parti; dinsel itikadlara ve fikirlere saygldr.) maddesi 131 o tarihe kadar yaplan dnyacl devrim hareketlerine kar bir kar kn iaretiydi. Partinin, "Milletten vekalet alnmadka yeni inklaplar yaplmayacak!" biimindeki gr132 yaplan devrimlere kar olduklarn sylemekten baka bir ey deildi. Bu haliyle de eski dzen yandalar, eski dzeni olaan sanan kitleler; TCF'ye akn akn geliyorlard. Elbette ki Krt/ Kr-distanc kesim de TCF'yi kendileri iin bir smak, bir korunak, bir kamuflaj rgt olarak grm, oraya dolumulard. Devrimci Kemalist harekete kar oluturulan bir kardevrim hareketi balatlm gzkyordu. Btn bu gerekler; Komntern belgelerinde ok aka ortaya konuluyor. syan baladktan iki hafta sonra 26 ubat 1925'te Moskova'da basma verilen blten; Internationale Presse- Korrespondaz'da 31. sayda yaymlanmtr. lk deerlendirme yledir: "Mustafa Kemal ve Ankara hkmetine kar Krdis-tan'daki eyh Sait ayaklanmas, Moskova tarafndan Trk gericiliinin ngiliz emperyalizmi ittifak halinde geri dn giriimi olarak deerlendirilmektedir. Kemal, genel olarak ulusal kurtulu hareketini temsil etmekte ve Trkiye'nin demokratlatrlmas ve feodal kalntlar ile Mslman din adamlarnn etkisinden kurtarlmas ixn almaktadr. Kemal'e kar ilk olarak emperyalizm, ikinci olarak feodal aalar, nc olarak din adamlar ve drdnc olarak liman ehirlerinin yabanc sermayeye bal ticaret burjuvazisi mcadele etmektedir. Son zamanlarda btn gerici gler, Kemal'e kar bir harekete nderlik eden Terakkiperver Cumhuriyet Frkas'n kurdular. syanclar; din adamlarnn yozlatrd gebe airetleri harekete geirdiler ve dinci sloganlaria ortaya ktlar. Ayaklanma, byk toprak aalarnn hkim olduu dou illerinde patlak verdi. syanclarn arkasnda Musul sorununda, yani petrol sorununda kar olan ngiltere bulunuyordu. Ayaklanmann balad tarih; ilk olarak Musul sorununun Milletler cemiyeti'nin bir komisyonu tarafndan aratrld; ikinci olarak, hkmetin zaman zaman toplam rnn yzde 80'ini bulan 'aar' kaldrmay planlad dneme rastlyordu."133 Ayn gazetede, S. Brike'nin 13 Mart 1925'te yazd makalede; Fethi Bey hkmetinin ekilip smet Paa hkmetinin kurulmas yorumlanrken, Halk Partisi iindeki gerici kanadm 1924 sonlarnda harekete geerek Terakkiperver Cumhuriyet Frkas'n kurduu belirtiliyor ve yle devam ediliyor: "Bu partiyi tantmak

iin Terakkiperver Cumhuriyetilerin ekirdeini oluturan 19 milletvekilinin toplumsal durumlarna dikkat ekmekle yetineceiz: Bunlardan ll'i Dou vilayetlerinin feodal aalarn, sekizi ise stanbul'un mali ve ticari burjuvazisini temsil etmektedir."134

131 132

Siyasi Hatralar Siyasi Hatralar

, s.113 , s.114

3 "Komntern Belgelerinde Tiirkiye-3: Krt Sorunu", s.15 Komntern Belgelerinde..., s.18 200 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Yazar; kar devrim hareketinin ekirdei olarak niteledii TCF'nin, CHP'nin uzlama arayn reddettii de vurgulanmaktadr. Korrespondenz'de 24 Mart 1925'te yaymlanan yazda isyann sebepleri arasnda Krt devleti kurma amac da saylmaktadr: 'Trkiye'deki Krtlerin aniden balattklar ayaklanma ciddi bir nitelie brnmtr. Trkler ayaklanmay bastrmak iin 40 bin kiilik bir orduyu harekete geirmek zorunda kaldlar. Ankara Hkmetinin harekete geirdii bu olduka kabark sayya ramen, imdiye kadar elle tutulur hibir baar kazanlamamtr. Ayaklananlarn banda eyh Sait bulunmaktadr. Ayaklanma dini ve ulusal nedenlere balanmak isteniyor, Krtler, bir yandan Kemalistlerin 2 Mart 1924 tarihinde kaldrdklar Halifelii geri getirmek, te yandan bamsz bir Krdistan kurmak iin ayaklandrldlar. Krtler, saylar milyonu bulan ve Trkiye, Irak ve Iran olmak zere devlete blnm kk bir halktr. Krt halknn iinde bulunduu kltrel ve maddi dzey ok dktr. Krtlerin byk ounluu, dalarda, dere yataklarnda ve yaylalarda, adrlar iinde gebe ve yar-gebe bir hayat srmekte ve hayvanclk yapmaktadr. ehirlerde ise Krtler, hamallk ya da benzeri ilerde altrlmaktalar.(...) Krt ayaklanmas, ngiliz emperyalizminin Ortadou'daki yeni bir saldr manevrasdr." 135 135 Komntern Belgelerinde..., s.22 RIZAZELYUT I 201 11 Haziran 1926 tarihli makalede; Trkiye ile ngiltere arasnda imzalanan ve Trkiye'nin Musul zerindeki iddialarndan uzaklat Musul Antlamas incelenirken; eyh Sait isyannn Trkiye'ye maliyeti de gzler nne seriliyor. Trk hkmetinin ne kadar zor artlarda almak zorunda kaldn gsteren Korrespondenz'deki makalenin bir blm yle: "Gerekten de Ankara Hkmetinin kar karya bulunduu ekonomik glkler, bu iddialar iin olduka elverili bir zemin yaratmaktayd. 1925-26 mali ylnda Trkiye btesi, yaklak 31 milyon liralk ak vermiti. Bu a giderlerle ksnt yaparak kapanma abalar ise, kar-devrimci eyh Sait ayaklanmas yznden baarya ulaamad. 1925 ylnn ubat ve Mart aylarnda, Trkiye'nin Gneydou illerinde patlak veren (ve dzenlenmesine ngiliz ajanlarnn da katld) bu ayaklanma, Trkiye Cumhuriyeti'ne 20 milyon liraya mal olmutur. Musul snrnn dzene sokulmam olmas ve srekli olarak silahl atmalarn kmas olasl Trk ekonomisi iin ar bir yk oluturmaktayd. 1926/27 mali yl bte tasars, tarm ve sanayinin yeniden biimlendirilmesi iin yaplacak harcamalarn nemli lde artmasnn yan sra, milli savunma giderlerinin muazzam bir miktar (yzde 37) tutmasn, yani geen yla oranla yzde 50 arttrlmasn da ngrmektedir, ingiliz basnnn bildirdiine gre, son zamanlarda Trk hkmeti, tam alt dnemin yedek askerini (120 bin kii) silah altnda tutmak zorunda kalmtr. Trk ordusu, bar zama-nndakinden iki kat daha byktr. Dnya pazarlarndaki elverisiz artlar ve zellikle de yedek sermayenin eksiklii d ticaret bilanosunun ak verme-

202 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE sine ve Trk parasnn deerinin sarslmasna yol at. 1926 ilkbaharnda, buna, bir de ok ar bir Pazar bunalm eklendi. Bu bunalm sonucu Trkiye ekonomisi, birok alanda (pamuk, fndk, tahl, meyvaclk) byk lde geriledi ve ok sayda Trk ticaret firmas iflas etti. Birok blgede tarm makinalarn ve tohumluluu kredi karlnda alm bulunan kyller, borlarn deyemez duruma dtkleri iin, bankalar, kyllerin mallarna haciz koydular ve ak artrmayla sata kardlar. Trk Hkmetinin vergi yknn nemli bir blmn kylln srtndan kaldrarak ehir burjuvazisine ykleyen vergi siyaseti ve tketim mallarna konulan yeni vergiler, ithal mallarnn fiyatlarndaki art hzlandrd. Bu art, tarmsal hammaddelerin fiyatlarndaki dle bir araya gelince, Trkiye ekonomisinde son zamanlarda bir "amaza" yol at. Bunun sonucunda ise, bu kez ehir mallar asndan bir Pazar bunalm ortaya kt. Dolaysyla ehir halk byk lde honutsuzlua kapld ve bu temel zerinde de muhalif ve tasfiyeci akmlar glenebildiler. Ayn ekilde Trkiye'nin iinde bulunduu genel siyasal durumda, bu akmlar tevik etmekteydi, ingiliz diplomasisi, siyasal bask yapabilmek iin Trkiye'yi tecrite ve Yunanistan ve talya'nn araclyla Trkiye'nin gvenliini silahla tehdit etmeye ynelik btn tedbirleri almt. Musul Anlamas, Trkiye halkna ekonomisini glendirmede daha fazla olanak salamak bakmndan, belli llerde, bir soluklanma dnemi olabilir. Musul Anlamas, Trkiye iin yabanc sermaye ile, zellikle de ngiliz sermayesi ile ibirliine balang anlam m RIZA ZELYUT I 203 tayor? Ankara Hkmetinin "Bat'ya" ynelmeleri setii anlamna m geliyor? Bu tr iddialarn hibir temeli yoktur. Tam tersine, Trk basn, Trkiye'nin Bat kapitalizmine hibir ekilde boyun emediini ve emeyeceini, Trkiye iin lm kalm mcadelesinin henz sona ermediini ve bu mcadele Trkiye'nin saldrgan Bat'ya kar ancak kendi z glerini gelitirerek ve Douda srtn salama alarak zafer kazanabileceini zellikle vurgulamaktadr. Milletler Cemiyeti ise, Trklerin gemiteki siyasal kavraylarnda olduu gibi, bugnk kavraylarnda da, emperyalist Bat'nn Dou halklarna kar kurduu ittifakn bir simgesi olmaya devam etmektedir." 136 29 Haziran 1926 tarihli S. ranski imzal makalede "Trkiye'de Gerici Bir Darbe Denemesi" bal altnda, zmir Suikasti yorumlanyor. Komnist basn; bu olay bir intikam hareketi olarak deil Yunanistan, Polonya, Portekiz gibi lkelerde yaplan byk bir hkmet darbesi giriimi olarak yorumluyor. ranski; darbecilerin kkenini Terakkiperver Cumhuriyet Frka-s'na balamaktadr. Terakkiperver Cumhuriyet Frkas'nn uluslararas sermaye ile balantlarna vurgunun da yapld yazda iin arkasnda ngiltere'nin bulunduu dile getirilmektedir. ranski; Londra'da kan Times Gazetesi'nin hemen, yeni partiyi "Mustafa Kemal'in her admn" eletirdii iin kutladn ortaya koyduktan sonra TCF'nin tutumuyla ilgili dndrc ayrntlar veriyor: "13 ubat 1925'te Trkiye'de Krt ayaklanmas patlak verdiinde "Terakkiperver Cumhuriyet Frkas", hkmetin 136 Komntem Belgelerinde..., s.42 204 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 205

RIZAZELYUT

Krtlere kar mcadelesini zorlatrmak iin elinden geleni yapmaya koyuldu. rnein, 4 Mart'ta parlamentoda, ayaklanmay bastrmas iin smet Paa Hkmetine olaanst yetkiler verilmesinin aleyhinde oy kulland. 8 Mart'ta Mustafa Kemal'in Bakomutanlk grevinden uzaklatrlmas iin nerge verdi, 31 Mart'ta Parti, ayaklanma blgesinde olaanst yetkilerle donatlm olan askeri

mahkemeler kurulmasna kar kt Nisan aynda da Krdistan'da skynetimin uzatlmasna kar kt. Hkmet, "Mustafa Kemal'in her admn eletirenler"e kar, ayaklanma bastrld oranda sertleen tedbirler almaya balad. Krt ayaklanmasnn elebas olan eyh Sait'in yarglanmas srasnda, "Terakkiperver Cumhuriyet Frkasnn ayaklanmayla ilikisi olduu ortaya knca, bu parti, hkmetin 3 Temmuz 1925 tarihli bir kararyla datld. "Te-rakkiperver'ler" illegale getiler. En uzlamaz "ideolojik" gericileri seferber etmek iin altlar. Yurt dna kam olan gericilerle ve onlarn yabanc koruycularyla balarn glendirdiler. Harekete gemek iin bu an semeleri, bir rastlant deildir. u anda Ankara'da hkmetin daha nceki aklamalarna tamamen ters den Musul Anlamas imzalanm bulunuyor. Tekellerin korunmasyla baz gda maddelerinin fiyat u sralarda ok ykselmi durumda. Hkmetin ald son derece gerekli ve iktisadi bamszln korunmas iin kanlmaz dier birtakm nlemler nedeniyle de pahallkta belli bir art eilimi grlmektedir. Demiryollar yapm ve hkmetin baz dier iktisadi nlemleri, d ticaret bilanosundaki ak ve para deerinin yaratt glkler yznden yavalamtr. "D ticaretin kolaylatrlmasn savunanlar", gen ulusal Trkiye'nin btn bu byme hastalklarn, "Yabanc ser-mayenin gvenini kazanmak iin" ktye kullandlar. Darbe giriiminin baarya ulamas, Trkiye'nin i siyasetinde "Bulgarlamas", ite padiahlk zamanna geri dnmesi, dta ise Lokarno tertipleri zincirine katlmas demek olurdu. Neyse ki bu gereklememitir. Darbenin baarszl, bugn artk Trkiye'nin yeni ulusal temel zerinde ykselen i ve d siyasal durumunun istikrar kazanm olduunu ve iteki hibir kar devrimci abann, ne kadar yabanc karlara dayanrsa dayansn, bu durum karsnda baarl olamayacan kantlamaktadr."137 Grld zere; 1923'te kurulan gen Trkiye Cumhuriyeti; daha kuruluundan bir yl sonra ciddi bir komplo ile kar karya gelmitir. Bu komplonun arkasnda Ortadou'yu kontrol etmek sevdasndaki ingiltere'nin bulunduu aktr. ngiltere; bu komployu yrtmek iin a/stanbul merkezli ibirliki (komprodor) deniz ticareti burjuvazisini, b/stanbul ve Avrupa odakl padiahhilafeti eski Osmanllar c/eriat-tarikati kesimi, /Krt Krdistanc ekibi, d/Ankara'daki padiah-tutucu politikaclar, e/Aalk ve airet dzeninin ortadan kaldrlacan gren derebeylerini kullanmtr. Bu mcadele; "Trk ulusal devrimcileri" ile btn ibirliki ve gerici takm arasnda ortaya kmtr. Lakin, Krt/Krdistanc kadrolar kullanarak Trk devrimi ile mcadeleyi srdrmek isteyenler, rahat durmamlar; yola devam etmilerdir. Komntern Belgelerinde..., s.47 206 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERCEGI I 207

RIZAZELYUT

SON KRT RGT PKK Partiya Karkeren Krdistane (Krdistan i Partisi: PKK), Abdullah calan tarafndan kurulmutu. calan; Ankara Yksek renim Dernei Ynetim Kurulu'na girdiinde, yakn arkada Baki Karer'le, Krtler'in bir ulus olduunu, smrge halinde yaadklarn ve haklarn almak iin bamsz bir rgtlenmeye gitmeleri gerektiini savunmaya balad. calan'dan nceki Krtler de artk Trk solcularndan ayr dnmeye ve temel elikiyi Krt-Trk elikisi gibi grmeye balamlard. 1975'te Komalclar yle yazyorlard: "... Gnmzde Krt halknn ba elimesi, onun varln reddeden, demokratik haklarn gasp ederek btn doal zenginliklerine el koyan merkezi otorite iledir. "13S

Abdullah calan ile arkadalar ite bu fikri ele alarak, iine biraz Leninizm katarak gelitirdiler. Bunlar; ilk dnemlerde kendilerini Ulusal Kurtulu Ordusu (UKO) diye adlandrdlar. Diyarbakr'n Lice ilesine bal Fis kynde, 28 Kasm 1978'de yaplan bir toplantda rgtn kuruluu tamamland. Dnemin etkili akm olduu iin ii Marksist -Leninist temellere dayamay zorunlu grdler. Hedef; Krdistan devletini silahl mcadele yoluyla kurmakt. Bu rgte Partiye Karkeren Krdistan (PKK) (Krdistan i Partisi) ad verildi ve Genel Sekreterlik grevine Abdullah calan getirildi. Blgede datlan el ilanlarnda unlar syleniyordu: "Bamsz, birleik, demokratik Krdistan'a doru! 'Kogiri Halk Hareketi", s. 8 Emperyalizm ve smrgecilie son! Yaasn bamszlk ve proleterya enternasyonalizmi! Yaasn PKK!"139 En bandaki bildirilerde de grlecei zere; PKK'nm ii snfnn ideolojisi ile hibir ilikisi yoktu. Ama/ Krtlk ve Krdistan olmakla birlikte; buna ideolojik bir klf bulabilmek iin "ii snf" ad ve "proleterya enternasyonalizmi" sembolleri kullanlyordu. PKK'nm ilk yneticileri arasnda u isimler de yer almt: Kesire Yldrm, Mehmet Hayri Durmu, Cemil Bayk, Baki Karer, Duran Kalkan, Ali Haydar Kaytan, Ali Gndz, Resul Altmok, Sakine Polat, Seyfettin Zuulu, Suphi Karaku, Mehmet ener, Ferzande Taa, Mehmet Duran, Karsl Abbas, Antepli Faruk, ahin Dnmez, Mazlum Doan ve Hseyin Tokgler. PKK yaplanmasn Gneydou'ya tamt. Krt ve Kr-distanc izgideki varln kabul ettirebilmek iin dier rgtlerle mcadeleye giriti. Kawa, zgrlk Yolu, DDKD gibi Krt gruplar revizyonist ve ibirliki ilan edildi. m zellikle Krdistan Ulusal Kurtuluular (KUK) adyla bilinen rgt yeleri, PKK'nm hedefi oldu. PKK; 12 Eyll 1980'e kadar gvenlik glerine ve blgedeki dier rgtlere kar yzlerce silahl eylem gerekletirdi. 1980 ncesinde bu rgt; PKK'dan ok "Apocular" olarak biliniyordu. Abdullah calan, Trkiye'de olaylarn hzlandn grd ve askerin mdahale edebileceini anlayp 7 Temmuz 1979'da Suriye'ye kat, ardndan Lbnan'a giderek Suriye denetimindeki Aliza Marcus, "Kan ve nan; PKK ve Krt Hareketi"; s. 70 Kan ve nan, s.55 208 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Bekaa Vadisine yerleti. 12 Eyll'den sonra yurt dna kan ynetici kadro da Bekaa'ya gitmiti. Burada oluturulan yeni militanlarla Trkiye'de yapacaklar silahl ve kanl eylemlerin hazrlklarna baladlar. PKK, 1984'te ilk ses getiren eylemini yapt ve 15 Austos gecesi Eruh ve emdinli ilelerini bast. PKK; 1985 ylnda ERNK (Krdistan Ulusal Kurtulu Cephesi) ad altnda cephe oluturdu. Bu rgtle ky korucularna ynelik sistemli bir saldr balatt. Blge halkn korkutmak ve terrize etmek iin toplu katliamlar da yapt. PKK; 1986'da Mardin'in Pnarck kyn basp kadn ve ocuklarn da aralarnda bulunduu 30 kiiyi katletti. 1984-90 arasnda kendisine destek vermeyen Krtleri de dman ilan eden PKK; yapt saldrlarla halk korkutup yanna ekmeyi veya devletten uzaklatrmay baard. PKK, Avrupa'daki dier Krt gruplarn da yok etmek iin 1980'lerde iddete balad. Bu hedeflerden birisi de Komkar rgt idi. "Yurt dnda yaymlanan "Denge Komkar" dergisi, 1 Nisan 1987: - Krt Yurtsever Hareketi ciddi bir provokasyon ile kar karyadr. (...) saldrganl lgnlk dzeyine ulatrd lar (...) kan dktler... Ayn derginin 29 Mays 1987 sayl yaynndan da bir alnt yapalm: - Halkmzn yiit evlad Ali Hoca (Ramazan Adgzel) PKK'l ajan provokatrlerce katledildi... Trkiye Krdistan Sosyalist Partisi 4 Mays 1987 gnl aklamas: RIZAZELYUT I 209

- 12 Eyll sonrasnda PKK'nm ipleri Ortadou plannda baka glerin eline geti. (...) PKK hem yurt iinde hem yurt dnda Krt ulusal hareketine ve genel olarak Trkiye'de devrim ve demokrasi glerine kar bir provokasyon arac olarak kullanlyor... Krdistan i Dernei Fransa rgt bakannn (Ali Aka-gndz) ldrlmesi zerine "Denge Komkar" adl derginin 1 Temmuz 1987 tarihli saysnda yaymlanan 21.6.1987 tarihli bildiriye de gz atalm: -Bu erefsizce saldrnn sorumlusu da yllardr Avrupa'nn u veya bu lkesinde dernek basan, kundaklayan, devrimci ve yurtsever kiilere saldran, onlar ldren, yaralayan, bu ii temel politika haline getiren Apocu etedir..." wl PKK'nm Krdistan' kurmak iin balatt eylemler ve dier Krt gruplara kar uygulad iddet; olumlu yank yapm; artk Suriye'den, ran'dan, Kuzey Irak'tan militanlar akn akn PKK'ya gelmeye balamt. calan; bu ileri Suriye'nin korumas altnda yrtyordu. Beka Vadisi'nde gzkse de ou zamann da am'da geiriyordu. am'da nemli miktarda Krt kkenli insan yayor. Bunlarn byk blm de Rkneddin Mahallesi'nde. am'da 2007 ylnda yaptmz aratrmada rendik ki bu mahalle; Abdullah Ocalan'm barnd blge imi. Rkneddin Mahalle-si'ne giren caddenin sanda askeri birim var. Tam karda ise bo bir alan bulunuyor. Buradaki tesiste eskiden PKK'llarn bulunduu ve talim yaptklar syleniyor. Abdullah calan; bu ' Uur Mumcu, "Cumhuriyet", 17 Temmuz 1992 210 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 211

RIZAZELYUT

bo alana bakan ve askeri noktaya yakn olan tam kavaktaki bir apartmanda kalyormu. Bir sokak aradan sonra askeri blgenin balad bu yer calan'n korunmas iin bilinli biimde seilmi. Abdullah calan; ayrca Mizze Mahallesi denilen; bu blgeye yakn daha lks bir semtte de ayr bir daireye sahipmi. Bazen orada bazen Rkneddin'de kalarak Trkiye tarafndan yaplacak bir saldraya kar korunuyormu. Elbette ki btn bu ilerden Suriye gizli haber rgt El Muhaberat'n bilgisi bulunuyordu. PKK Lideri'nin byle uluslar aras korumaya alnd bir dnemde; Birinci Krfez sava ile Irak'n gvenlii paralanyor; Kuzey Irak'taki airetler de PKK'nm gizli destekisi haline geliyorlard. Silahl militan says 15 bini bulmu; Trkiye iinde 50 bini gekin sivil militan yaratm; Avrupa'da da on binlerce taraftar salamt. Bu kadar glenen PKK artk ehirlerde kitle eylemlerine balayabilirdi... Bylece rgt; kurtarlm blgeler yaratmaya alt. Bunda yer yer baarl bile oldu. PKK; artk Gneydou'nun hakimi gibi gzkmektedir. Bu rgtn siyasi kolu olarak alan Demokratik Toplum Partisi (DTP) kapatlmtr ama hemen Bar ve Demokrasi Partisi (BDP) bunun ilevini yerine getirmeye balamtr. PKK'nm bu kolu istedii gibi almakta; siyasi ve ideolojik propaganday srdrmektedir. Bu propaganda, "demokrasi-bar" gibi kavramlar kullanmakla birlikte son tahlilde Krtlk ve Krdistan temeline dayanmaktadr. 2009 yerel ynetim seimlerinden sonra, dr Belediye Bakanl'nn da kazanlmas zerine DTP Milletvekili Per-vin Buldan, "Krdistan'n snrlarn belirledik!" diyerek aka bir snr izmitir. Krdistan'dan sz etmek; artk olaan bir demokratip talep gibi grlmeye balanm; savclar da bu konuda soruturma amaktan vazgemilerdir. Yakalanp yarglanan Abdullah calan Savunma'smda demokratik zm ve demokratik cumhuriyetten sz ederken bile Krdistan fikrini terk etmemektedir: "lke btnl; ortak vatan gereini daha da glendirecektir. Balangta bamsz Krdistan fikri gdlmse de pratik gerek; bu mevhumun korunmasyla beraber; lke btnlnn vurgulanmas ve Trkiye'nin iki halkn ortak vatan

olduudur." U2 Grld zere calan'n bu yazdklarnda; PKK'nm bamsz bir Krdistan devleti kurmak iin yola kt kabul ediliyor. Bu kavramn korunmas nerilip Krdistan iddiasndan hibir koulda vazgeilmiyor Ayrca, Trkiye; sadece Trklere ve Krtlere aitmi gibi gsterilerek millet iki kutuplu hale getirilmek isteniyor. Krtlerin insani olarak deil de siyasi olarak Trk milleti ile ayn glere sahip olmasn neren bu anlay; kesinlikle Trkiye'de ikinci bir millet imal etmeyi hedefliyor. PKK'nm bu amala 2009'da yapt saldrlar; ehirlerin caddelerini ve ara sokaklarn sava alanna evirdi. AKP hkmetinin Krt sorunu dedii bu terr dalgas, blgede giderek iddetleniyor. Bu saldrlar durdurmak amacyla balatlan Krt Alm/ Demokratik Alm/Bar ve Kardelik Projesi gibi adlar verilen giriim de olumlu bir sonu yaratabilmi deil. Hkmetin; birlik, demokrasi, kardelik gibi sfatlarla yrtt politika, terr rgtnn daha ok alan kazanmasna yol am gibi gzkmektedir. nk terr rgt; artk ehirlerde yaplamak ve dadaki 12 "Tarihin Inda Gneydou ve Diyarbakr", s. 148 212 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE rgt gcn ehirlerde devreye sokmak peindedir. PKK'nrn Kongre kararyla kurulan Krdistan Demokratik Topluluu (Koma Civaken Krdistan: KCK) bu i iin grevlendirilmitir. KCK; akademisyen hsan Bal'n deyii ile PKK'nm ehir polisi gibi almakta ve blgeyi elinde tutmaktadr. rgt, blgedeki geleneksel dinsel yapnn gcn grdkten sonra, kurulu yllarndaki sosyalist sylemleri tamamen terk ederek; Dou'nun derebeylik sisteminin bir paras haline gelmitir. u bir gerektir ki, Krt/Krdistanc rgtler arasnda en direnlisi PKK kmtr. rgt; varln srdrmek iin demokratik haklar ve hukuk kurallarn ustalkla kullanm; Trkiye'nin demokratikleme ataklarn da kendi varln kuvvetlendirmek iin bir frsata evirmitir. PKK'da Krdistan Teali Cemiyeti gibi Tunceli blgesini Krt gstererek Trk hkmetine kar kullanmaya abalamaktadr. : UUNCU BOLUM DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE SYANLAR NCES DERSM'DEK DURUM Dersim blgesi; 1930'larda devlet iinde devlet olan bir corafya idi. Burann egemenleri de airet reisleri, aalar ve Seyitlerden oluan derebeyleri idi. Buradaki halk, egemenler tarafndan oluturulan sosyal zincirlerle kleletirilmi durumdayd. Dou blgelerimizde hkim olan airet dzeni ve aalk; Tanrsal bir dzen gibi gsterilip kutsallatrlm; halk; bunlarn insafna terk edilerek; bir tr "aa putuluu/aa tapna" yaratlmt. V. Minorski, 1915'te yapt gzlemlerinde bu aa tapman gzlemi ve aktarmtr: "Aa ile bireyler arasndaki ilikilere gelince, bu ba Krtler arasnda ok gldr. Aaya sonsuz ballk ve ba eme vardr. Aa, onlarn varlklarnn en nemli parasdr. Aaya srekli stn bir varlk ve muzaffer kumandan gzyle baklr. (...) Airetin bireyleri bu etkinlii zorla deil iten gelen bir arzu ile kabul ederler. yle ki Trkle214 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE rin igal ettikleri yerlerden bazlarnda, halkla yaptm konumalarda, Trklerin, aalarn egemenliine son vermeye almalarndan dolay ikayet ediyorlar ve 'Artk aamz olmayacak ve biz aasz kalacaz.' diyorlard." Aalk/reislik ekonomik/sosyal sistem olduundan farkl bir kltrel kimlii bulunan Dersim blgesinde de ayn etkiyi yaratyordu. O dneme ilikin fotoraflar incelendiinde grlen genel manzara i burkucudur. Kyler; on, on iki evlik kk yerleim birimleri halindedir. ki, evlik komlar daha yaygndr. Kylnn oturduu ev, tek gzldr. Mutfa, ambar, yatak odas buradan ibarettir. Kaba tatan duvarl, kk pencereli bu odann bitiii de ahr ve samanlktr.

Genelkurmay Bakanl'nca 1930'da blgenin inceletilmesi sonucu hazrlanan raporda sylenenler bu yoksul ve g yaam gzler nne sermektedir: "Dersimliler geim zorluu iindedir. Halk, yazn dalarda mantar ve benzeri yabanl sebzelerle st-yourt, ya kullanr. Kn da yazdan tulumlara baslan kelek, ksmen ya ile geinirler. Reislerin dndaki halk msr ekmei yer. Ziraata uygun yerler azdr. Uygun ksmlar da reisler tarafndan ekilir. Mesela arkl airetinde arazi tmden ah Hseyin Bey ailesine aittir. Halkn oturduu evler, tepeden delikli birer indir. Yatmak, oturmak, ekmek piirmek, hlasa btn ihtiya iin bir tek oda ile yannda samanlk ve ahrdan ibaret maaraya benzer yerlerdir. RIZAZELYUT I 215 Giydikleri; koyun ve kei klndan alvar ve cepken, kadnlar alvar ve peli entaridir. Bu biimde yaayan geri halk Seyitlerin, reislerin birer esiridir."143 Btn belgelere yansd zere; bu dalk blgede hayat zor, imknlar ok kstldr. Bu durum; ingilizler tarafndan Dersim iin gizli olarak hazrlanan raporlara da yansm; blge halknn geri kalml dile getirilmitir.144 Bu yzden de kyl, yaamak iin bir aann veya airet reisinin snts olmak durumundadr. syan ncesinde Dersim blgesinde yaplan incelemelerde halkn konumunu ve derebeylerinin (aalar-reisler-Seyitler) st durumlarn tespit eden bilgiler yle zetlenebilir: "...Ferd, aaya kar hibir hak iddiasnda bulunamaz. Aa airetten istediinin mal ve canna sahiptir. Aa aleyhine hkmete mracaat yasaktr. Mracaat eden airet yasasn bozmak suu ile airete cezalandrlr, yani ldrlr." "...Aa msaade etmeyince evlenilmez. Babann erkek evlat zerindeki hakk ancak on be yana kadar srer, bu yatan sonra hak, aaya geer." "...Hak bakmndan kzlarn ailede ahsiyeti yoktur, kzlar miras alamazlar. Boanma da yoktur. Kocann kars zerinde hakk genitir, ldrmeyi bile kapsar." "... Gayrimenkulun airete ait olduunu biliyoruz. Menkullerde de airet uann hakk tam deildir, menkul aln satmnda aaya hisse verme mecburiyeti vardr." 143 Jandarma Genel Komutanl Raporu, "Dersim", s. 182 U4 "ngiliz Belgeleriyle Trkiye'de Krt Sorunu", 3 Ocak 1936 tarihli belge zetinden, s. L 216 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE "... Toprak aann olmutur. Dersim'de zel mlkiyet varsa da laftadr. Mlk sahibi kalanlar da her sene aaya bir nevi aalk hakk derler."115 Aratrmalar; Seyitlerin durumunu da ortaya koyuyor: "Seyitlerin bazlar tam manasyla derebeyi idiler. Kendi ahslarnda byk siyaset (!) kuvveti ile airet reisliini toplayan kimseler en tehlikeli derebeyleri olmulardr. Yarm asr nce btn Dersim'e hkmeden en nfuzlu derebeyi Plmr'n ah Hseyin olu idi, onlar tepelendi, Ko uandan dare, Dersim'in en kabaday haydudu oldu. O da tepelenince Seyit Rza'nn ikbal devresi balad. Bu Seyit hem Abbas uann ba ve hem de soy ktn daha nce rendiimiz eyh Hasanlar kolunun dini amiriydi. Bununla beraber burada tekkeye, seyide vakfedilmi topraklar ve bu topraklar zerinde ortaklkta alan insanlarn kazancyla iler tekkeler ve tapnaklar olmad iin, Dersim'in samanlar, eer airet aas deillerse cerrarlkla, bir totem ticareti, sadaka veya adakla yaadlar. Seyit Rza'nn serveti bu cerr arlk gelirinden daha ziyade avanesinin apullarda vurduu mallarla meydana gelmiti."146 Blgede isyan ncesinde toprak aalnn durumu yle zetleniyor: "Toprak aal, bugn Dersim'in airet rejiminden kurtulmu grnen ksmlarnda bile hl en byk iddetiyle hkmn sryor: Bu da iki trdr: "Tunceli Medeniyete Alyor", s.113 Tunceli Medeniyete , s.114

RIZAZELYUT I 217 1- Komu airet reisi, cebinde parasyla gelmi ve airetinin hibir alakas olmad bir kyde toprak alp maraba altrmaya balamtr. Fakat eski memurlar tamahkrla sevk etmenin trl trl yolunu bilen, hak iddia edenin can, mal ve rzn tehdit etmenin her zaman kolayn bulan aa, tapulu arazisinin snrn o kadar geniletmitir ki, geride o kyn asl halkna yer kalmamtr denebilir. 2- Be on kuru para biriktirmenin yolunu bulmu ve daha ziyade kaza merkezlerine bitiik kylere yerlemi olan insanlar, iftilik maksadyla toprak alrlar. Bunlarn arasnda Amerika'da yllarca alarak aln teriyle hayli para biriktirip toprak alanlar da vardr. B ylelerinin topraklar arasnda bir ailenin kendi bana ekip biecei miktardan kat kat geni araziye de rastlanr; onlar kyly maraba olarak kullanr ve rnn belli oranna ortak ederler. Bu marabalardan aann mal olan evlerde oturanlar olduu gibi aann toprana bir at kurmu olanlar da vardr. Fakat hepsi bu topraa balanmtr, bir ot gibi, bir bitki gibi... Buradan kp ayrlamazlar. Bu iki tr toprak aalnn, rne ortaklk oranlar trl trldr. Fakat hibir zaman kylnn eline yzde 40tan fazla bir ey kalmaz. Azdan sylenen oranlar unlardr: Dersim'in ilerinde toprak gerek aann zerine olsun ve gerekse zerinde alan ahsa tapulu bulunsun, bu arazi rnlerinden sekizde biri bir kere peinen aalk hakk olarak ayrlr. Sonra tohum pay, ift pay, hkmete verilecek vergi pay adlan ile geri kalann yars ellerinden alnr. Bundan sonra da Seyitler cerre karlar, geriye kalan 218 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 219

RIZAZELYUT

dardan onlar da ne koparrlarsa koparrlar. Dersimlinin eline kendisini ancak be alt ay besleyebilecek kadar bir tahl kalr. Dersimli dier aylar iin katn ve ambarnn an namlusundan kacak kurundan bekler. Ya bir tuluma biner, hayat pahasna Murat' veya Frat' geerek Kemaliye'ye saldrr. Yahut emikezek'in veya Pertek'in madur halkn soymaya frlar, canl ve cansz neleri varsa srer, ykler getirir. Soygunculuk, Dersim geleneinde kurallamtr. Zaten airet hayat demek, reisin halk istedii gibi oynatmas demektir. Reis kanun koyucudur. nk kuvvet onun elindedir, onun dedii haktr, isabetlidir. Zaten Seyit de iin ahretle ilgili ksmn kolaylkla halleder. Dersim corafyasnda soygun yollar, bir memleketin ticaret yollar gibi adeta apaktr, bellidir. Bu yollar kuzeyde, Ovack'ta Mahmut gediinden Plmr'n Akirik ve Danzik kylerine kar. Mercan boaznda Katr gedii zerinden Erzincan merkezine uzar. Sibilibaba boazndan, Harami deresinden Dereky'ne klr. Seyit Rzann apulcu kollar Aslan ua iinden geerek bu yolu takip ederlerdi. Ylanl deresi nl bir ekya yoludur, Aslan uann apulcu kollar, Aksu'nun at Merdiven deresinden istifade eder ve Erzincan'la Kemah'a akard. Karakol gediinden ve Ekya gediinden Kemah'a gidilirdi. Ziyaret boaz, Maksut uann blgesindedir, Bezker ua da apula buradan kard. Kurudere boaz tamamen ekya geidiydi. Behre gedii Kemaliye'ye taan ekyann yoluydu. Ovack ve Hozat airetleri Karayel gedii ile Behre gediinin arasnda Havaor boazndan istifade ederlerdi. Karayel gediinden Kolar, Ferhatlar, Karaballar, Abbaslar faydalanrlard. Salda boaz Hozat, emikezek ve hatta Ovack airetlerinin bir ksmnn Arapkir'e ynelttikleri soygun yoluydu.

Nazimiye taraflarnda Deruvan, Kalman, Aa ark civar Kigi'ye akan apulcularn yoluydu. Hel da Plmr zerinden Erzincan ovasna yol verirdi." 147 Dersim'de derebeylerinin kurduu dzeni inceleyenlerden Dahiliye Vekleti Mlkiye Mfettii Hamdi Bey 1925 senesinde dzenledii raporda zetle yle diyordu: Dersim, Cumhuriyet iin bir bandr, bu ban zerinde kati bir ameliyat yaplmaldr. Son derecede zeki, kurnaz ve hileci olan bu halk, hkmetin zayf ve kuvvetli bulunduuna gre saldrgan veya itaatlidir. Mektep amak, yol yapmak, refah getirecek fabrikalar kurarak buray medeniletirmek bo hayaldir. Cehalet, geim darl, i d kkrtmalar; Krtlk eilimleri, son gerici ayaklanmay (eyh Said isyan) bastrmaktan kaynaklanan intikam duygusu; yrtlen toplumsal ve dinsel devrimler yznden gerici glerin duyduu tepki sorunun temelidir. Bunlar kullanan aa, reis ve seyit, halk esir gibi kullanr ve onlar ekyala sevk eder. Musul sorununun kesin sonuca balanmad bu gnlerde, Dersim sorunu zlmelidir. nk yakn veya uzak bir gnde burada isyan patlayacandan eminim. Dersim iin sratle Dersim Medeniyete Alyor, s. 114 220 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE tedbir alnmaldr. Silah toplanmal, Dersim'deki derebeyleri uzak blgelere srlmelidir. Bu zorbalarn elinden kurtarlan halka toprak ve tohumluk verilmeli; blgeye banka aarak halka kredi datlmal, madenler iletilerek halka i yaratlmal, devlet yollarn her tarafa ulatrmak, blgede eitimi artrp Trkl hakim klmaldr. Yoksa Krtlk blgede baarl olur.148 Grld zere en sert raporlarda bile; Dersim halk deil, Dersim'in derebeyleri (aa-airet reisi-Seyit) hedef alnmaktadr. Dersim blgesinin dzene kavuturulmas iin ekonomik nlemlerle sosyal nlemler de dnlmektedir. Devletin bak bu olmakla birlikte; blgedeki devlet memurlarnn Dersim halkna hasmane ve kk grc biimde yaklatklar da anlalyor. Bu memurlarn, Dersimli'yi Krt ve Kzlba grerek ezmeye almas; blgedeki derebeylerinin halk kolayca kkrtmasna ortam hazrlyordu. Yerelde yaplan yanllara karn; cumhuriyet ynetimi Der-sim'i bar yoluyla kazanmak iin giriimlerini srdrmeye devam etti. Kemal Atatrk; Trk bildii Dersim blgesini bar yoluyla devrimci uygulamalara aabilmek iin oraya hem ordu komutanlarn hem de valileri kendisinin temsilcisi olarak yollad. Bu gerek; Trkiye Cumhuriyeti'nin dman olan Baytar Nuri'nin verdii bilgiler arasnda bulunmaktadr. Lakin; Der-sim'i kurtarlm blge yapmaya abalayan derebeyleri 15 yllk bu bar arlarna silahla karlk verdiler. RIZAZELYUT I 221 Dersim, Tunceli Oluyor Belgelerde ve zel raporlarda grld gibi Dersim airetleri; cumhuriyet hkmetini arkadan vurmak iin ortaya kan her frsat kullanyorlard. 1920/21 Kogiri isyannda olduu gibi 1930 Ar isyannda da Dersimli airet reisleri; Krtlerin yannda yer aldlar. Trkiye Cumhuriyeti iinde ayr bir devlet grnmndeki bu blge; iyi niyetli yaklamlara silahla karlk veriyordu. "1931 sonbaharnda Dersim gene azgnd. Dersim'in iindeki ve yresindeki halk yer yer ikyet ediyordu. Haydaranllar Ki'ya, Yukar Abbasllar ve yine Seyit Rza'-nm himaye ettii Kogirililer, Kemaliye, Refahiye, Zara ve Sivas'a kadar soygunculuk yapyorlard. ki yl iinde Dersim'de yaplan sularn takibi iin karlan mahkemeye arma, tutuklama ve yakalama mzekkerelerinin ve zel mzekkerelerin toplam 4.680'i bulmutu. Dersim'i evreleyen kazalarn 150 bin nfusluk halk, Dersimlilerin art arda ve srekli taarruz ve tecavzlerinden bkmta. Dersime yakn yrelerin kazan ve hayatlar Dersimlilerin ayaklarnn altnda ineniyordu. Toplu ve byk etelerin ky basmas, sr gtrmesi, mukavemet edenleri ldrmesi, son aylarn adi vakalar arasna gemiti. Dersim'e yakn yerlerdeki halk, malndan, canndan emin deildi; bu halkn manevi cesaret ve mukavemeti de krlmt.

Dersim'in ii daha ackl idi. emikezek, Pertek, Mazgirt ve Hozat kazalarnda airet hayatndan ayrlm olan iftilerin de aalarn eline dt grlyordu. Devlete asker ve vergi veren bu halk canm ve maln korumak iin kendileriJandarma Genel Komutanl Raporu, "Dersim", s. 167 222 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ne musallat olan airetlere de hara vermek mecburiyetin-deydiler, soyuluyorlar, ldrlyorlard. Airetler arasndaki dmanlk da pek canl bir halde idi. Bu dmanlk, tarih boyunca birbirlerini soymalarndan baka, eski idarelerin airetleri birbirine krdrmakla Dersim'e hkim olunabileceim zanneden sakat hareketlerinden de hatralar ve izler tayordu."149 Bu ok sorunlu blgenin lkeyle birletirilmesi iin ayrntl biimde incelemeler yaptrld; raporlar hazrland. Bu raporlar dorultusunda hkmetler almalar yrttler. Raporlarn tmnde ortaya kan gerek gsteriyor ki; cumhuriyet hkmetleri Dersim'i silah zoruyla yola getirmek yerine; ikna ederek dzene eklemeyi dnyorlard. Celal Bayar'n Raporu Bu konuda Celal Bayar'n 1936 ylnda hazrlam olduu rapor son derece aydnlatcdr. Btn Dou ve Gneydou iin geerli kabul edilse bile; Celal Bayar raporu, Tunceli gereini de kuvvetle kapsamaktadr. nk; Celal Bayar; blgeye atanan olaanst Vali General Abdullah Alpdoan ile de grm ve izlenimlerini kaleme almtr. Devletin de eletirildii o raporun ilgili blmleri yledir: "10/12/1936 Yksek Baveklete; Dou illeri, bizim rejimimize gelinceye kadar kati bir tarzda hkimiyetimiz altna girmemiRIZAZELYUT I 223 tir. Gemi hkmetler, halk zerindeki hkimiyetlerini aalar ve eyhler vastasyla yrtmek istemilerdir. Aalar ve eyhlerin soyduklarnn bir ksmn hkmet erknna vermeleri suretiyle mterek idarei maslahat devri yaanmtr. Dou'da, bugn iin dahi, tamamen yerletiimiz iddia olunamaz. Dayanacamz en mhim kuvvet, ordumuz ve jandarmamzdr. Bu iki mhim kuvvetin disiplinli ve modern zihniyetle idaresi karsnda, iftihar duymamak mmkn deildir. Geen sene Bavekilimiz smet nn'nn seyahatinden sonra idari ve mali sahalarda da yaplmaya balanlan yenilikler gze arpmaktadr. Yeni ie balam aydn kaymakamlar, tahsil grm yeni mal mdrleri karmza kmlardr . Hkmet tekilatnn esaslar kurulmaya balanm demektir. Mali sistemde de, ilerlemi tedbirler grlmtr. Askere alma muamelelerinin intizam iinde yrtld, vatandalar arasnda bir ksm mstesna vatan hizmetlerinin genelletii alakal-larca ifade edilmitir. Devlet cihaznn muntazam yryebilmesi iin lazm gelen elemanlar hazrlanmaya doru istikamet alm demektir. Hkmet binalar, bilhassa kazalardakiler, pek periandr. Bu binalar iinde uzun mddet oturup alanlarn, enerji ve muhakeme kabiliyetlerini kaybedeceklerinden korkulur. Yeni eleman, yeni bir zihniyetle yerlemeye altmz bu muhitlerde muntazam hkmet dairelerinin, memur ailelerinin ikametghlarnn inas mhim bir mesele halindedir. Devlet otoritesinin kurulabilmesi iin bu da bir zarurettir. Tnceli Medeniyete Alyor, s. 172 224 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Farkl Muamele , Dou illerinde hkimiyet ve idare bakmndan gze arpan ak bir hakikat vardr: eyh Sait ve Ar syanlar'ndan sonra Trklk ve Krtlk ihtiras,

karlkl ahlanmtr. syan edenleri cezalandrmak iin iddetin manas, anlalr ve yerindedir. syandan sonra, fark gzetmeksizin idare etmek de, bundan ayr ve mutedil bir sistemdir. Gzlemlerime gre, Krte konuan vatandalarmzn hayatnda da canllk vardr. Faaliyet vardr. Bu husus kendilerinde ve ocuklarnda nazar dikkati ekmektedir. Esasen sz konusu etmek istediim hayatiyetin en kati bir delili de, bulduklar bo ve bereketli yerlere, derhal, hibir taraftan yardm grmeden yerlemi ve ie balam olmalardr. Hariten sokulmaya allan politikann zararl cereyanlarn krmak ve bu yurttalar anavatana balamak iin devaml almak ister. Kendilerine, yabanc bir unsur olduklar resmi azlardan da ifade edildii takdirde, bizim iin elde edilecek netice, bir tepkiden ibaret olabilir. Bugn, Krt diye, bir ksm vatandalar okutturulmamak ve devlet ilerine kartrlmamak isteniliyor. Ve daha dorusu bu ksm vatandalar hakknda ne gibi bir sistem takip edilecei idare memurlarnca ak olarak bilinmiyor. Bunu bir sisteme balayarak, kendilerine ak talimat verilmesini, ok yerinde ve faydal bir tedbir olarak grmekteyim. Hi olmazsa bu suretle, tereddtlerin ve kiisel deerlendirmelere dayanan keyfi hareketlerin nne geilmi olur. RIZAZELYUT I 225 Toprak Datm Dou vilayetlerinde toprak datmann, halk toprak sahibi klmann ehemmiyeti aikrdr. Gayemiz bunlar sadece toprak sahibi yapmakla yetinmek de deildi. Mmkn olduu kadar kredi vastalarn, retim imknlarn da ayn zamanda vermek lzmdr. Mahsullerinin satlarn da temin etmek icap eder. Bu suretle hkmet, aalarn yerini alr ve bu hareket tarz, halkla hkmeti birbirine balar. retim arac meselesinde "mmkn olduu kadar" kaydn koydum, bu muvaffakiyetin esas olmakla beraber, sadece toprak isteyen, st tarafn kendilerinin halledeceini syleyen kyllere de rastladm. Vaktiyle yaplm olan arazi datmnn bir ksmnda baz yolsuzluklar olduu iddia ediliyor . (...) Kyly toprak sahibi yapmak, kyly hkmete balayacak ok tesirli bir tedbirdir. Bu tedbirin tam semere verebilmesi iin de ikinci bir art vardr: O da muhitteki nfuz sahibi mtegallibenin aileleriyle birlikte i vatana nakledilmesi keyfiyetidir. Bu hareket, devlet nfuz ve kuvvetini gstermekle beraber, halkn zorbalktan fiilen kurtulmasna yardm etmektedir. Bu itibarla muhitte memnuniyet yaratmaktadr. (...) zetle mtegallibenin, aileleriyle beraber yerlerini deitirmek esasl ve iyi bir politikadr." ktisat Vekili Celal Bayar; Dersim evresine de urayarak lke iin nemli olan bu blgeyi de Vali Abdullah Alpdoan ile grmtr. Celal Bayar'm anlatmndan kyor ki; Vali 226 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Alpdoan; bu tarihte bile Dersim'e kar silahl politika uygulamak yanls deildir ve sorunu grmeler yoluyla zmek istemektedir. te o blm: "General Abdullah Alpdoan Geen defaki Dou seyahatimde Dersim meselesi en kt devrelerinden birini yayordu. Bu defaki seyahatimde Drdnc Umumi Mfetti General Abdullah Alpdoan'm izahatn dinledim. Onun, kan dklmeden bu meselenin halli ve Dersim halknn dier vatandalardan farkl olmayarak birer vatanda haline gelebilecekleri hakkndaki midi bal bana bir hadisedir. Mntkasndaki ilerle ok yakn bir alaka ve ciddiyetle uraan ve esasl malumata sahip bulunan Alpdoan, buna muvaffak olduu takdirde, yalnz bundan dolay vazifesini iyi yapm saylr ve takdir olunur." Abdullah Alpdoan'm Dersim blgesini slah etmek iin blgenin ileri gelenleriyle anlamaya altn hsan Sabri alayangil'in anlarndan da anlamaktayz. alayangil; Abdullah Alpdoan'la birliktedir. Ordunun harekt yapmamas iin 13 kiinin devlete teslim edilmesi istenmitir. Dersimlilerle buluurlar. Gelenler, 3 kii hari 10 kiiyi verebileceklerini sylerler. O verilmek istenmeyen kiiden birisi de Seyit Rza'dr. Abdullah Paa; "Olmaz!" der.

Onlar da son derece kararl bir sesle, "Paam nidek, olmazsa olmaz!" derler. Abdullah Paa, devletle ba edilemeyeceini syledikten sonra bu isimleri neden vermediklerini sorar. lerinden en uzun boylu olanlar ne kp yle der: RIZAZELYUT I 227 "Bir kadnn tek kocas olur. Siz imdi hkmetsiniz, askeriniz var. Bugn buradasnz. Bunlar size veririz, alr gidersiniz. Biz yarn yine onlarn eline kalrz. Bunlar, bu aalar bizim klmz attrrlar. Siz Dersim'e giremiyorsunuz, jandarmanz sokamyorsunuz." 150 Gerek Celal Bayar'm gerekse Vali Abdullah Alpdoan'm Tunceli blgesini bar iinde devlete ekleme abalar hep direnile karlamtr. Blgenin derebeyleri; ikiyzl bir politika izleyerek devleti kandrmaya devam etmiler; kendilerine uymayan halkn da kln attrmlardr. SYANLAR NEDEN NASIL BALADI? Dersim blgesinde; Osmanl Devleti zamannda ortaya kan ayaklanmalar; daha ok derebeylerinin yama hareketleri ile snrl idi. Bu hareketler kimi zaman kk apl kimi zaman da bir ilenin kuatlmas, kylerin yamalanmas biiminde yar isyan niteliini alabiliyordu. Belgeler aka gsteriyor ki Dersim airetlerinin bu yama ve apul eylemleri; ovalarda yerleik durumdaki evre topluluklar ok rahatsz etmitir. Devlet; bu yamalara kar ikide bir cezalandrma operasyonu yapm ama sava airet birlikleri ulalmaz, geit vermez dalk alanlara kaarak kendilerini kurtarmlardr. Osmanl Devleti'nin k dneminde; imparatorluun dier kavimlerinin yapt gibi Krtler de ayr bir devlet kurma hareketine giritiler. Bylece devletle atmak iin eski feo"Kader Bizi Una Deil ne tti: alayangil'in Anlar", s. 68 228 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE dal/mezhepsel gerekelerin yanma etnik bir gereke de eklenmi oldu. Krtlk biimindeki bu gereke ncelikle Bat Dersim'i etkiledi. Bu blgede; okumu takmnn balatt yapay bir Krtlk harekete geirildi ve Kurtulu Sava'nm balatld ok kritik bir dnemde Krt Kokr ayaklamas kartld. Trkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra; bu Krtlk hareketi daha da iddetlendi. Krt hareketin merkezlerinden birisinin de Dersim blgesi olduunu; o dnemde yaayan ve olaylarn gzlemcisi durumunda bulunan Tanak Partisi yneticilerinden Yazar Garo Sasuni aka belirtmektedir. Sasuni, Dersim blgesinin Trkiye Cumhuriyeti iin ok tehlikeli bir blge olduunu yle dile getiriyor: "Bu ynde en tehlikeli yer Der-sim'di. nk, Dersim byk bir Krt oca olup gl bir askeri potansiyele sahip ve ayn zamanda Dersim stratejik durumu ile Harput, Erzincan, Diyarbakr'a ok yakn olduundan Trk ordu merkezlerine kar bir tehdit tekil ediyordu. nk Der-sim'den gelecek bir darbe, sadece bir Krt darbesinden kp o yrede ayn zamanda Kemalist rejimden honut olmayan dier gleri, Kemalistleri devirmek iin ayaklandrabilirdi."151 Trk dman Tanak bir siyasetinin 1931'de yazd bu satrlar; 1937'de kinci Dnya Sava'nm balayacann anlald bir siyasi ortamda harekete geen Seyit Rza'nm davrann da aklamaktadr. Dersim blgesinde ortaya kan ayaklanmalar; sadece Seyit Rza'nm 1937'de kartt isyanla snrl deildir. Bu isyanlarn 151 "Krt Ulusal Hareketleri ve...", s. 203 RIZAZELYUT I 229 ilki Ko Kr ayaklanmasdr. Bu isyan anlamadan Dersim ayaklanmalarn kavramak mmkn deildir. KO KIRI AYAKLANMASI Kaynaklara "Kogiri" olarak geen terimin asl "Ko Kr" olup ko-koyun semboll Karakoyunlu ve Akkoyunlu Trklerinin yaad blgeyi anlatr. Btn kaynaklar; Kara Koyunlu Trkmenlerinin "ar ii" olduunu yazmaktadr. Bunun anlam; "Gulat" takmndan olmalar demektir. ii'nin "Ali Yanda/Alevi" anlamna geldii de bilinmektedir. Ar (Gulat) Alevi; tarihte Kzlba olarak nitelenen Trkmen gruplar gsterir. Bunlarn Snni slam'dan tamamen ayr bir

Batni slam anlayn temsil ettikleri; ruh gne ve ruhun bedenlenmesine inandklar; Ali'yi Tanr gibi niteledikleri bilinmektedir. Bu nitelenen topluluk da Anadolu Alevileri dediimiz Alevilerle ayn topluluktur. Rusya'nn Tahran konsolusu olan Minorski, 1915'te yazd Krtler'de, bu blge ile ilgili ilgin bir bilgi veriyor: "Osmanl mparatorluundaki Kzlbalarm inancna gre, Ali, klcn Ruslara, yeil bayran da ngilizlere armaan etti. Bir gn nemli bir sava olacak; ngilizler ile Ruslar Ali'nin bayra altnda, onun klcn ekerek Trkleri mahvedeceklerdi. nk Ali onlara byle buyruk verdi. Kukusuz bu masal Trkler'den ok zarar gren ve Ali'nin gcne inanan kimselerin alma duygusu ile uydurulmutur. Bu inanc bana anlatan Rus gezgini, bunu 1913 ylnda Sivas'ta bu mezhebe bal kiilerle yapt sylei srasnda duyduunu

230

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 231

RIZAZELYUT

ve bu olayn hicri 1330 'da olacan, ayn zamanda Ali'nin reform iin yere ineceine inandklarn anlatt. Ayn yl kendisi de orada olduu srada halkn, Ali'yi karlamak iin hazrlklara tank olduunu da syledi. Nitakim garip bir rastlant sonucu, Hicri 1330 ve Miladi 1914 ylnda sava balad."152 Ali Allahi diye gsterilen bu kesimlerin inan; Trkmen Alevilerin inan ile ayndr. Blgede; Osmanl devletinin zulm yznden ortaya kan tepkiyi anlatan bu hikaye; sosyal bir gerei de ortaya koymaktadr. Kokr ayaklanmasn yorumlarken; bu hikayeyi hep aklda tutmak gerekir. Kogiri syan olarak tarihe geen ayaklanma; Bat Dersim denilen blgede ortaya kmtr. Buras Sivas'n dousu ile Tunceli'nin batsn kapsar. syan kartanlar; genelde Alevi airet reisleridir. Kokr isyannn balatld sre ok ilgintir: Trkiye; bu sralarda igal altndadr. Ankara'da kurulmu olan yeni Meclis; bir hkmet oluturarak lkeyi igalcilerden kurtarmak iin ilk admlar atmtr. Byle hassas bir srete; ite Kokr airet beyleri; Krdistan talebi ile ortaya kmlardr. Kemal Atatrk, Nutuk'ta Kokr ayaklanmasna ksaca yer vermitir. "1921 yl balarnda da Kokiri aireti bakanlarndan Haydar Bey, stanbul'da Seyyid Abdlkadir'den ald talimat zerine, Alian ve hsmlarndan Naki, Alier ve bakalaryla birlikte ayaklanmaya balamlard. Birok kuvvetlerimiz, bir yandan Pontusularla bir yandan da bu ayaklanmalar izleyip tepelemekle urayorlard. Anadolu ortasndaki gvenlii salamakla grevli kuvvetlerimizi bycek bir ko152 "Krtler", s. 54 muta altnda birletirmenin yararl olacan dndmzden 9 Aralk 1920'de Sivas'taki nc Kolordu'yu kaldrp onun grevini, yeni kurduumuz Merkez Ordusu'na verdik. Bu orduya da Nurettin Paa'y komutan yaptk." syanclarla Ankara hkmetinin ordusu arasnda etin savalarn yapld dnemde TBMM'de Krt kesimden gelen milletvekilleri de bulunmaktadr. Mustafa Kemal; Millet Mecli-si'nde Krt kkenli milletvekillerinin zellikle bulunmalarn salayarak geni bir savunma cephesi yaratmaya almtr. Lakin; Krtler; Millet Meclisi'ndeki Krt kkenli temsilcileri de bask altna almak iin ellerinden geleni yapmaktadrlar. syan rgtleyenlerden birisi Baytar Nuri, br de Alier'dir. Alier, Kogiri blgesindeki en etkili bey olan Alian'a srtn dayamtr ve Jepin adl bir gazete katp 1918'den itibaren Krt-lk propagandas yapmtr.

Kogiri ayaklanmasnn Krdistan hayaliyle balatldn bizzat iin iindeki Baytar Nuri (Nuri Dersimi) ok ak biimde; bu konudaki belgeleri de ortaya koyarak anlatmaktadr. Krdistan zlemiyle yanp tutuan; Trklerden nefret eden, kendisini fazla ne kartan ynn darda tutarak incelediimizde, onun yazdklarnda nemli ayrntlar yakalamak mmkn olmaktadr. Dersim'in hakiki Trk boylarndan birisi olan Kalan Boyu'nun bu ocuunun savrulduu Krdistan iklimini ve hayalini de onun satrlar arasnda yakalamak mmkn oluyor. Kogiri ayaklanmasn Dersimli Baytar Muhammet Nuri'nin kaleminden aktaryoruz: "Mtarekeyi mteakip stanbul'a gelmitim. Kokirili Mustafa paa olu (....) da oraya gelmiti. Mumaileh ile 232 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 233

RIZAZELYUT

birlikte Krt Teali Cemiyeti'ne intisap etmi ve mill haklarmzn tahakkuku urunda almaa balamtk.(...) Meclis yelerinden, stanbul Polis Mdr Dersimli Mi-ralay Halil'in itirakyla Seyit Abdlkadir'in bakanlnda yaplan baka bir toplantda, baz genlerin tekilat yapmak iin Dou vilayetlerine gitmelerine karar verildi. Dersim'le Sivas Kokiri arasndaki mnasebetlerin takviyesi maksadyla da, o srada stanbulda bulunan-imdilik ismini aklayamayacam- Dersimli binba (....) nn Ein kaymakamlna ve benim de Sivas airetleri arasnda bulunmaklm temin iin Zara-Divrii-Kangal ileleri veterinerliine tayinim tensip edilmiti. (...) Bu srada mraniye (imdiki mranl, RZ) nahiyesi mdr; Kokirili Mustafa paa olu Alian beydi. lk nce, Kokiri airetleri reisi Mustafa paann katibi olan ve yukarda ad geen Alier'in Dersim'e giderek orada tekilat yapmasna karar verildi. Bu srada Sivas merkezinde bz Fransz subay ve efradnn dolamakta olduklar haber alnm ve bu haber airetler arasnda genel bir kaynama ve heyecan uyandrm olduundan, muhitte bir kararszlk havas esmee balamt. Zara-Divrii-Kangal-Hafik ileleri arasnda temaslara geilerek, Krt nfus kesafeti bulunan mraniye (mranl), Beypnar Celalli, Sincan, Hamo, Zmara ve Domurca nahiyeleri merkezlerinde birer Krdistan Teali Cemiyeti ubesi alarak Krtler arasnda kuvvetli bir mill cereyan meydna getirmee muvaffak olmutum. Ayn ekilde Dersim'de de Alier vastasyla tekilat yaplmasna devam olunuyordu. (...) Bir taraftan Krt mill davas cereyan ve dier taraftan Mustafa Kemal'in pek ustalkl ve aldatc manevralar sayesinde meydana gelen mill menfaatlarmza aykr cereyan, airetler arasnda ikicilik dourmu ve baz menfaatperest Krtler, para ve payeye kaplarak, Trk hkimiyetini takviye iin Mustafa Kemal lehinde propagandaya balamlard. Merkezle muhaberemiz kesilmi olduunda, talimatsz olarak ve kendi bamza Krdistan'n dier mntkalarnda meydana getirilecek mill menfaatmza uygun harektn inkiafna ve bunun Dersim'de tekil edebileceimiz mill kuvvetlerin harekt sahasna ilavesine alyorduk. Tehlikeyi sezmi olduumuzdan, Alian, Sivas mebusluu adaylndan ekildi. Ben dahi, Mustafa Kemal'in bakanlndaki temsil heyeti hkmetine itirak edemiyeceimi Sivas vilayet mektupusu Divrikli Ayan bey olu vastasyla bildirdim. nk, Dersim'deki tekilatmzn inkiaf mitlerimizi kuvvetlendiriyordu. Gsterilen lzum zerine Dersim'e giderek, babam ve Seyit Rza ile grtm. Alier ile ibirlii yapmalarn saladm ve Ovack Krtlerinin yardmmda saladktan sonra, Kokiri'ye dndm. Artk Dersim'de byk bir kaynama balam ve Ankara hkmetinden Krdistan muhtariyetinin kabul edilmesi istei ileri srlmt. Halbuki, Ankara Hkme-

ti'nin ifalatna kaplan Krdistan ^.abuslar, tilaf Devletlerine bir telgraf ekerek, Trklerden ayrlmayacaklarn bildiriyorlard. 234 ! DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 235

RIZAZELYUT

Krt muhtariyet ve bamszlk davasna, mill benliklerini inkr eden bu soysuzlarn indirdii darbeyi hkmsz braktrmak iin, Dersindiler adna mufassal bir rapor tanzim ederek. Krdistan Teali Cemiyeti vastasyla tilaf Devletleri mmessillerine gnderdik. Bu raporda, (...)bamsz bir Krdistan yaratlmasn istedik. (...) Krt mill tekilatna itirak eden airetler arasnda, Trke konuan Alevi kyller dahi vard ve bunlar m-kemmelen silahlandrlmlard. 336 yl balangcnda, Kangal ilesinin Yellice nahiyesinin Hseyin Aptal tekkesinde nemli bir toplant yaptrmtm. Bu toplantya Canbegan, Kurmean ve dier airetler ve o mntkadaki btn Krtler itirak etmiti. Toplantda hazr bulunanlarn cmlesi and ierek: Sevr muahedesinin tatbikini ve Diyarbekir, Van, Bitlis, Elaziz, Dersim-Kokiri mntkalarn ihtiva eden bamsz bir Krdistan tekilini baarmak iin silaha sarlmaa ve bu uurda sonuna kadar savamaa tam bir ittifakla karar verdiler. Hseyin Aptal tekkesinin sahibi olan aile ile mevcut alakam, bu ittifakn tesisine mhim bir amil olmutu. (...) Anlama gereince Krtler civar merkezlerden cephane tedarik ediyorlard. Dersim'den gelen son raporlarda, muntazam tekilatl 45 bin kiilik bir Krt kuvvetinin Bat Dersim'de harekete hazr bulunduunu ve bu harekete Dou Dersim kuvvetlerinin de inzimam edecei bildirilmekle beraber Elaziz merkezinde dahi Krdistan Teali Cemiyeti ubesi teekkl ettii ve Krdistan'n her tarafnda mill heyecann yksek bir tarzda inkiaf etmekte olduu bildiriliyordu. Sivas mntkasnn Dou ve Kuzey blgelerine Krtler tamamen hakim bulunuyor ve Trk mntkalarn daima tehdit ediyorlard. 336-920 yl Temmuzunda, Misto kumandasndaki mfrezelerimiz Zara'nm ulfa Ali Trk karakolunu baskn yaparak esir almlard. Bu sebeple Trk hkmeti Sivas ve Erzincan'dan Kangal ve Zara merkezlerine mhimmat sevk edemiyordu, Krtler, Trk karakollarna hcum ederek, bunlarn cephanelerini msadereye devam ediyorlard. Durumu korkun gren Sivas vilayeti, Ankara'dan ald talimata gre, mahalli durumu dzeltmek midiyle, Kokiri airet reisi Alian'm Refahiye kaymakam vekletine ve kardei Haydar'n da mraniye (mranl) nahiye mdrlne tayin edildiklerini ilan etmiti. (...) Alian, Refahiye kaymakam vekili olmas sfatyla Dersim kuvvetlerini takibi bahane tutarak, yz kiilik bir Krt mfrezesiyle Kuruay-Kemah'tan Dersim'in Ovack mntkasna girmiti. Burada airetler Alian' iyi niyetle kabul etmilerdi, nk Dersim'deki tekilatmzn merkezi Ovack't ve Ovack Krtleri, Alian'n Krt milliyetisi olduunu biliyorlard. Mumaileyhin yanlarna gelmi olmasndan faydalanarak, Krdistan'n bamszl davas urunda canlarn fedaya hazr olduklarn bir defa daha teyid ve antlarn yenilemilerdi. Alian, Ovack'tan airet reisleriyle beraber Hozat mntkasna dahi gitmi ve oradaki Krtlerle de temas etmiti. Hozat ve imikezek mntkalar airetleri genel bir top236 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE lant yaparak, Krt mill kurtulu harekelinde birlik olduklarn, Krdistan'n bamszln ilana hazr bulunduklarn, Bat Dersim'den 45 bin kiilik muntazam bir kuvvetin (ki bu cihet Alier'in sicil kaytlarna dayanmaktadr)

teki-latlandrldn ve Dou Dersimlilerin de ayn nisbette yardmda bulunacaklarn bildirmilerdi. Yaplacak bu harekete btn Krdistan'n elbirlii yaparak ayaklanacaklarndan emin olduklarn beyanla, bu milliyetperver Krt toplants yeleri Alian' temin etmilerdi. Bu kararlarndan dnmiyeceklerine dair de, Dersimlilerin Seyit zmresi ananeleri zre, Zlfikar- Murtaza'ya (Hz. Ali'nin klcna, RZ) ve paralayp niyaz makamnda yedikleri elmaya yemin etmilerdi. Hozat airetlerine emniyeti olmad iin, yalnz Seyit Rza bu yemine itirak etmemi ve ancak Ovack airetleriyle kuvvetli bir birlik kurmakla iktifa etmiti." Ankara Hkmetini Tehdit Dersimli Nuri'nin anlatmnda Krt ve Krdistan ok ne kyorsa da, gerein bir boyutu da budur. Blgedeki airet reisleri; ingiltere'den ve Rusya'dan kuvvetle destek gren Krt-lk kaldracna sarlmann baar iin art olduunu sanyorlard. Bunu bilen Mustafa Kemal de Dersimlileri Meclis iinde tutmak iin sk biimde alyordu. nce Meo Aa'y sonra da Meo Aa araclyla Diyap Aa'y Dersim milletvekilleri olarak TBMM'ye almt. Blgeden huzursuzluk ykselince de bu blgenin ileri gelenlerini TBMM'ye getirme abalarn daha bir yaygmlatrmt. Baytar Nuri'nin satrlar arasnda bu politik ata aka gryoruz: RIZAZELYUT I 237 "Mustafa Kemal; Ankara askerlik ubesi bakan Dersimli Mustafa'y, Sivas'n Aziziye kazasna uzun seneler evvel yerlemi olan Dersimin Kara Bal airetinden kolaaslktan emekli Kango olu Ahmet Ramiz'i ve binba Krt Hasan Hayri'yi dahi kandrarak, bunlarn Dersim mebusu tayin edildiklerini acele olarak Dersimlilere bildirmi ve bu suretle Dersim mill harektn zaafa drmee muvaffak olmutu." Elbette ki bu ataklara; Krtler, Alier ve Baytar Nuri zerinden kar ataklarla cevap veriyorlard. Bunlar ii aztmlar, Ankara'daki Meclis'i tehdit eder hale gelmilerdi. Baytar Nuri bunun belgelerini de ortaya koyuyor. Hozat'ta yaplan toplantdan sonra Ankara nkmetine aadaki telgraf ekiyorlar: "1- Krdistan muhtariyet idaresine muvafakat eden stanbul Saltanat Hkmetinin bu baptaki kararn Mustafa Kemal hkmetinin de resmen kabul edip etmiyeceinin aklanmas. 2- Krdistan muhtariyet idaresi hakknda Mustafa, Kemal hkmetinin gr noktas ne olduu hususunda Dersimlilere acele cevap verilmesi. 3- Elaziz, Malatya, Sivas ve Erzincan mntkalar hapishanelerinde mevcut btn Krt mevkuflarn hemen serbest braklmas. 4- Krt ounluu bulunan mntkalardan Trk hkmeti idare memurlarnn ekilmesi. 5- Kokiri mntkasna gnderildii haber alnan askeri mfrezelerin derhal geri alnmas (15 Kasm 1336) Tehdit; Baytar Nuri'nin aktard u telgrafta daha da aka ortaya kmaktadr: "Elaziz vilayeti vastasyla 238 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE RIZAZELYUT I 239

Ankara Byk Millet Meclisi riyasetine Sevr muahedesi mucibince Diyarbekir, Elaziz, Van ve Bitlis vilayetlerinde mstakil bir Krdis-tan teekkl etmesi lazm geliyor, binaenaleh bu tekil edilmelidir, aksi takdirde bu hakk silah kuvvetiyle almaa mecbur kalacamz beyan eyleriz . 25 Terin Sani 1336 mza: Garbi Dersim aair ruesas (Bat Dersim Airet Reisleri) "

Bu telgraflara Ankara hkmeti yazl karlk vermedi. (...) Malatya'nn Arapgir ilesi mntkasnda Drejan, Atma ve Divrii dalarndaki Parkan airetleri de mill harekete itirak edeceklerini vaad etmilerdi. Programmz, u idi: lk nce Dersim'de Krdistan istiklali ilan edilecek, Hozat'ta Krdistan bayra ekilecek, Krt mill kuvveti Erzincan, Elaziz ve Malatya istikametlerinden Sivas'a doru hareket ederek Ankara hkmetinden resmen Krdistan istiklalinin tannmasn isteyecekti. Trkler bu istei kabul edeceklerdi, nk isteimiz silah kuvvetiyle desteklenmi olacakt. lk adm baaryla aldktan sonra, btn Krdistan'm bizimle ibirlii yapacana phe yoktu, nk mill kurtulu ve ecnebi boyunduruunu krp atmak mill vakar olan her Krdn emeli idi." Saldr Balyor Baytar Nuri, rgtleyicilerinden birisi olduu ayaklanmann geliimini yle anlatyor: "(...) Krt hkimiyetine fiili bir ekil vermek iin, Krt halknda dikkate deer bir hazrlk ihtiyac ve sabrszlk ba gstermiti. Bu sebeple SivasKangal-Divrii Trk postas Dumurca Dalar'nda Canbegn aireti tarafndan msadere edilerek, posta mdr Divriili Trklerden Ayan olu Mustafa imha edilmiti (20 Aralk 1336 H./1920). (...) Krt mfrezeleri, Trk ordusundan Kokiri tekilatmza iltihak eden Yzba Selahattin idaresinde idi. Askeri tertibat ve harekt mumaileyh tanzim ediyor; airetlerle irtibat ve Der-sim'le mnasebet ve muhaberat dahi ben temin ediyordum. (...) Bu srada Sivas jandarma taburu Zara'ya hareket emri almt. Si-vasllarca Zalim avu hretiyle yd olunan adan aireti Krt yiitlerinden Hseyin Aa kuvvetleri bu taburla arpmaya balad ve Karacaren nahiyesinin Kaya mntkasnda ad geen mfrezeye indirdii kati bir darbe ile teslime mecbur etti. (...) Sivas merkezinin durumu pek tehlikeli olduundan Ankara'dan imdat istenmiti. Bunun zerine 18 Ocak 1337'de Frka Kumandan Malatyal Miralay Halis, Sivas'ta ihtiyata brakt 6. Svari alayyla ve bu alay kuvvetine bir ksm makineli tfek ve birka top ilavesiyle grnte Erzincan'a gemek bahanesiyle Zara'ya gnderilmi ve (...) Miralay Halis'in da 15 ubat 1337'de mraniye zerine yrmek emri almt. (...) Krtler 6 Mart 1337 de mraniye merkezini her taraftan muhasara emberi altna aldlar. Yirmi drt saat sren iddetli muharebelerden sonra, Trk alay teslime mecbur oldu. Kumandan Halis, hususi surette tekil edilen Krt askeri Divan Harbi tarafndan yarglanarak lme mahkum ve lm karar mraniye merkezinde Halis'in kuruna dizilmesi suretiyle infaz edildi. 240 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 241

RIZAZELYUT

Trklere kar elde edilen bu parlak zafer zerine mraniye merkezinde Krdistan bayra ekildi. Yaplan muharebelerde imha edilen Trk alaynn btn top makinal tfenk ve askeri tehizat elimize getii gibi binden fazla at ve klliyetli miktarda nakliye katrlar itinam edildi. (...) Btn Krt kuvvetleri hudutlarda savaa hazr bir duruma getirilmiti. Alian bey olu zzet kuvvetleri, 12 Mart 1337'de Divrii'nin Hamo nahiyesine gelen Divrii jandarma bln tamamen esir etmilerdi. mraniye'deki sava durumu ciddi tedbirler alnmasn gerektirdii, Dersim, Erzincan ve Malatya airetlerine bildirildi, bunlardan imdat istenildi, halbuki mevsim k olduundan acil bir imdadn yetimesine imkn olmad anlalyordu. (...) Alian bey olu Mahmut, Divrii cephesi kumandanln zerine ald, Azamet ve Aki ise Kuzey cephesini muhafaza ediyorlard. (...) Kangal, Kohisar, Divrii, Zara, Refahiye, Kuru ay ve Kemah kazalar Dersim hududuna kadar

igalimiz altnda idi. Bu mmtkalardaki btn Krtler mill haklarn elde etmek iin temamen isyan halinde bulunuyorlard. Bu srada Trk hkmeti, Temyiz Mahkemesi Bakan Bitlisli efik'in bakanlnda Kokiri'ye bir heyet gndermiti. 8 Mart 1337 de Ovack airetlerinden ancak 2500 mevcutlu bir kuvvet, ayaklarnda hedik ve lekan denilen kalburlar takl olduu halde karla rtl Munzur dalarn aarak Kemah'a gelmilerdi. Bu Krt kuvveti Kemah merkezinde Trklerin mukavemetini krarak, hkmet konan ve Kemah derebeylerinin konaklarn yakmlar ve kaymakamla jandarma kumandann esir etmierdi. Bu baardan sonra, Frat nehri zerindeki eytan Kprs denilen kpry tamir ederek, Kuruay ilesine girmiler ve burada da Trk mukavemetini krarak, hkmeti igal ve kaymakamla burann derebeylerinden ehsivar olu Mahmut ve arkadalarn tevkif ederek muhakemeleri grlmek zre mraniye merkezine getirmilerdi. Dersim kuvvetlerine kumanda edenler, Pezgvr airet reisi Bira brahim, Maksudan reisi Polis Mnzur, rpazin nahiyesi sabk mdr Mustafa, Arslanan airet reisi Mahmut aalarla Alier idiler. Yukarda sz geen Krt kuvveti, Refahiye ilesini, Divrii mntkas nahiye merkezlerini ve Kohisar ilesinin Celalli nahiyesini dahi igal ettikten sonra, suretini aynen aaya dere ettiim telgraf ekmilerdi; "Ankara Byk Millet Meclisi Riyasetine, Nefsi Zara hari olmak zre ekseriyet azimesi Krtlerle meskn olan Kokiri kazasyla Divrii, Refahiye, Kuruay ve Kemah kazalarnn mmtaz bir vilayet haline ifra ve tekiliyle yerli Krtlerden bir valinin tayinini, memurin-i adliye ve mlkiyenin yine vazifeleri banda bulunmasn dileriz. 11 Mart 1337 H. Kokiri Aireti Reisi: Muhammet ve Taki Dersim airetleri reislerinden: Mustafa, Seidhan, Muhammed, Munzur. Sadattan: Alier" (...)Gnderdiimiz telgraf zerine (...) 15 Mart 1337'den itibaren Sivas, Elaziz ve Erzincan vilayetleri dahilinde rfi idare ilan edilmiti. 242 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 243

RIZAZELYUT

Dier taraftan bu hazrlklar engelsiz olarak ikmal iin, e_ fik'in bakanlndaki heyet, Haydar'm konanda Krt airet reislerini aldatp uyutmaa alyorlard. (...) Sivas valisi, Elaziz vilayeti vastasyla, Dersim airet reislerine bir telgraf ekmi ve mcadeleye devam edip etmiyecekleri hakknda bilgi vermelerini istemiti. Bu telgrafa cevap olarak, Dersim airet reisleri yine ayni yolla ve telgrafla gerek Sivas vilayetine ve gerek Ankara hkmetine: "Trk hkmetinin, Krtleri de Ermeniler gibi tehcir ettirmek emelinde olduunu bildikleri iin, mill istekleri urunda ve meru mdafaa durumunda savaa devam edeceklerini" bildirmilerdi. Alian'm Dersim'de kalarak tekilat yapmaa devam etmesi, Ankara hkmetini byk mklat karsnda bulunduruyordu, nk Dersim'den yaplacak muhtemel bir taarruza kar, Yunanllarla savamakta olan Trk kuvvetlerinden bir ksmn cepheden ekerek, ihtiyat olarak alkoymak zorunda kalyordu. Krt harekt baaryla sona erdii ve Krdistan Trk topraklarndan ayrlmaa muvaffak olduu taktirde, Ankara hkmetinin artk mevkiinde tutunamayarak inhilal edecei (kecei) phesizdi. Bu sebeple Ankara, Nasihat Heyeti vastasyla airetleri aldatmaktan baka aresi olmadn kestirmi ve bu heyeti Kokiri'ye gndermekle beraber, Sivas ve Ankara zerine vukuu muhtemel hcumleri nlemek iin de, Trk Kurmay Heyeti, 14'nc Svari frkasyla 13'nc Svari livasn acele olarak Sivas'a gndermi ve harektn Dou ve Kuzey'e yayl-mamasm temin maksadyla dahi Elaziz ve Erzincan merkezlerine nemli kuvvetler sevk etmiti.

Bu durum karsnda, amacmza baaryla yetiebilmek iin her zamandan ziyade birliimizin takviyesi gerekiyordu, fakat ne vazk ki, Haydar; Nasihat heyetinin yalanlarna aldanmt ve bu sebeple Sivas vilayetinin Krtler tarafndan igaline ve Ankara zerine kadar harektmzn genilemesine iten engeller kmt. Bu srada Ankara Byk Millet Meclisi'nde, Merkez ordusunun Kokiri zerine hareketi mzakere ediliyor ve Krdistan mebusu adn tayan ve Krtleri hi bir suretle temsil etmeyen bir takm dalkavuklar, Mustafa Kemal'e ho grnmek iin, Krtlerin imhasn hedef tutan bu harekt, Muvafk! sedala-ryla tasvip ediyorlard. Bu dalkavuklardan istisna tekil eden yalmz Erzurum mebusu ve adan aireti aydnlarndan Hseyin Avni olmutu. Bu zat, Krtleri imha hedefini gden byle bir hareketin icrasna itiraz etmek cesaretini gstermiti. Mustafa Kemal, bu itiraza cevaben: "Ordunun Kokiri'ye hareketi, tenkil maksadyla olmayp ileride vukuu melhuz byk bir hadiseyi nlemek maksadna matuf bir tedip ve slah hareketi olduunu" dermeyan ederek Meclis'ten istedii karar alm ve Nureddin Paa acele olarak Sivas'a hareket etmiti. (...) Sivas, Kangal, Malatya, Elaziz, Si vas-Zara oseleri ordu kuvvetlerinin kontrol altna alnarak buralardan seyahat yasak edilmiti. Dersim ile Elaziz, Arapkir, Malatya, Ein ve Kemah arasndaki Frat ve Murat nehirleri zerindeki kprler dahi kapatlm ve geit noktalarna askeri mfrezeler konmu, gemiler bu kuvvetlere teslim edilerek mnakale tamamen kesilmiti. Dersim-Erzincan mntkasna gelince: Bu mntkada karl ve ba dumanl Munzur dalarndan gemek esasen ok gt ve mevsim dolaysyla vadilerde sular, nehirler, aylar cokun bir halde olup yamur mtemadi bir surette yamaa devam ediyordu. Tabiatn bu engellerine ramen, sava btn iddetiyle 244 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 245

RIZA ZELYUT

balamt. Krtler iin artk bir lm kalm mcadelesi meydana gelmiti; bu sebeple eli silah tutan erkek, kadn, kz ve hatta ocuklar bile glerinin yettii ve ellerinden geldii kadar savaa itirak ediyorlard. (...) SivasKohisar-Zara ve Sivas-Kangal hatlar zerinde iddetli muharebeler balam ve ayn hatlarda Seyit Aziz dahi bizzat muharebelere itirak etmekte idi. Sivas istikametinden, Hafik cephesinde, Kurmean airetiyle muharebe eden orduya Krt Aziz bey kuvvetleri pitarlk ediyorlard. (...)aslen Krt olup Trke konuan btn Alevi mntkalar, saflarmzda Krt mill davas urunda bizimle beraber cansiperane savaa itirak ediyorlard. Harbin arlk merkezi evvelce Sivas ve Kzl rmak hattna mnhasr iken, Kuzeydou'dan Giresunlu Topal Osman ete alay, Seyran jandarma kuvvetleri ile 20 Mart 1337 de Refahiye zerinden Kokiri'ye cephe amlard. (...) Kahraman Kokiri aireti artk yalnz balarna kalmlar ve arslanlar gibi savaarak vicdansz ve hayn dmana kar lm dirim mcadelesi yapmaya devam ediyorlard. (...) Erzincan hkmeti, Dersimlilerin hcumuna maruz kalmaktan endie ederek mevzii seferberlik ilan etmi ve btn ihtiyat subay ve erlerini silah altna almt. (...)Dostan ve Lordun geitlerinde karlanan Divrii jandarma taburlar tamamen malup edilmiti. Kangal airetlerinin itiraki ile Divrii'nin Sincan nahiyesine de hcum edilmi ve 30 Mart 1337'de nahiyede mevcut Trk mfrezesi teslim alnmt. (...) Arapkir jandarma bl (...) teslime mecbur olmutu. (...) Durum bu merkezde iken Kangal aas Krt Hac Aa (...) Celalli mntkasnda bulunan cephe kumandanlarmzdan Seyit Aziz'i ve Krt kahramanlarndan Zalim ve kardei Hseyin avular cephane ve erzak tevzii bahanesiyle aldatarak konana

davet etmiti. (...) Murat paann hazrlad 40 kiilik bir kuvvet, gafil Krt yiitlerini derdest etmi (...) bu bedbaht kahramanlar derhal Sivas'a nakledilerek 24 saat sonra Divan- Harpe lme mahkum edilmilerdi. (...) Nurettin Paa ordusu, Kurmean airetine hcum ve kylerini imhaya balamt. Krt cephesini idare eden Kurmean aireti reisi Eymerli Gzel Aa harikalar gsterdikten sonra ehit dmt. (...) Kuvvetlerimiz Kohisar istikametinden douya doru ekilmek zorunda idi. (...) Dersimli mehur Ate Kuvvetleri dahi Erzincan-Kemah arasn keserek ricat hat-tmz takviyeyi baarmlard.. Harp btn iddetiyle Kokiri ve mraniye mntkalarna mahsur kalm ve bir ksm kuvvetlerimiz de Zara civarnda harp ediyorlard. mraniye cephesi kumandanmz Azamet Bey dahi ehit dmt. (...) Dersim'den Kasm olu Munzur kuvvetleri Bey tan airetiyle (...) Erzincan'da toplanan Trk kuvvetlerinin Kokiri zerine harektn geciktirmeye muvaffak olmulard. Erzincan'n gney mntkasnda bulunan Auran aireti dahi Dersimli Seyit Rza'dan aldklar ilham zerine Erzincan' skca tehdit ettiklerinden Dou Cephesi bir dereceye kadar memmen olarak harbe devam ediyordu. Fakat gney ve bat istikametlerinde imdatsz kalan kuvvetlerimizi Trk ordusu drt be paraya blmeye muvaffak olmutu. Airet cephe kumandanlarndan Sabit ve Bahri Beyler de ehit dmlerdi. Harp sahasndaki kadn ve ocuklarn Dersim'e iltica ettirilmesi kararlatrlmt." Baytar Nuri; Kogiri ayaklanmas srasnda Alier'in yazd bir destan da kitabnda aktaryor. Grlecei zere; kendisini en hzl Krt sayan Alier; bu destan Trk halk edebiyatnn ekli ile ve Trk dili ile yazmtr. 248 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE lis'ten istedi. Meclis bu istei tamamen kabul etti. Keyfiyet Sivas ve Kokiri mntkalarnda ilan edilerek, lme mahkm btn mevkuflar serbest brakld. (...)Tahliye edilen mevkuflardan byk bir ksm, hrriyetlerini tehdit eden baz artlar dahilinde Kokiri'ye dnmlerdi. Sz geen affn Dersimde bulunan Kokirililere mul yoktu." Verilen bilgilerden anlalyor ki Kokr ayaklanmas; Dersim isyannn bir n hazrl gibidir. Baytar Nuri'nin aktard bilgilere gre; Dersim'den gelen kuvvetlerin toplam 2150 savay buluyor. Bu kuvvetlere Alier, Baytar Nuri, Munzur, brahim, Ate, Seyit Abbas, Zeynel gibi isimler kumanda ediyordu. Kogiri airetlerinin silahl kuvveti ise 6185 isyanc idi. Bu kuvvetlere; blgedeki airetlerin salad yan destek de dikkate alndnda; Ankara'da kurulan Millet Meclisi'nin ok ciddi bir tehditle kar karya bulunduu anlalr. stne stlk de isyan eden bu kuvvetler; ete savalarn ok iyi bilen kiilerden oluuyordu. Ankara hkmetinin gnderdii ordunun bu isyan bastrmas; bu nedenle ok nemli bir baardr. Gnmzn Krt/Krdistanc proje yandalar; Kokr ayaklanmasn masum gstermek iin; kendi adamlarnn yazd kitaplar bile grmezden geliyorlar. Kokrl Alevilerin Krtlk fikriyle kandrldklar gerei o zamanki TBMM tutanaklarna da yansm bulunuyor. Hkmetin, alevlenmesini nlemek iin kk bir olay gibi gstermeye abalad bu ayaklanmann Alier tarafndan kotarld gerei 18 Kasm 1920 tarihli TBMM toplantsnda ileri Bakan Adnan Advar'm u szlerinden de anlalmaktadr: "... Efendim soru nergesinin drdnc maddesinde Krdistan'da bir takm propagandaclarn dolatnn doru olup olmad soruluyor. te bu RIZAZELYUT I 249 Aliir, propaganda yapanlardan birisidir. Krdistan istiklali namna propaganda yapyor ve propagandann kklerini uzaklardan da ald sanlyor (maznundur). Bu propaganda burada henz tamamen yaylm olmamakla birlikte baz airetler arasnda byle bir fesat tohumu atlm olduu muhakkaktr. "153 Blgedeki Krt/Krdistanc kadro; Anadolu'ya giren Yunan ordusunun saldrlarn da dikkate alan bir ayaklanma politikas izliyordu. Kokr isyannn ciddi bir saldr haline gelmesi; Yunan ordusunun 22-23 Mart gecesi balatt harektla ok ilikilidir. kinci nn Sava denilen etin savalar srerken, 29 Mart 1921'de Kokr isyanclar Kuruay' basyorlar; Divrii kaymakamn ve jandarmasn esir alyorlard. Bu ortamda, 10 Nisan'da Nurettin Paa; ayaklanmay bastrmak iin Merkez Ordusu'nu harekete geirmitir.

Tabii Krt Krdistanc ekip bunun zerine; bu ordunun Krtlere ve Alevilere kar harakete getii propagandas yapmaya balamlard. Durumu renen Nurettin Paa yaymlad bildiride yle diyordu: "Fesatlar ve mnafklar, mraniye etelerinin yok edilmesi iin hkmete alnan gvenlik nlemlerini; gya Krtler ve Alviler aleyhine bir hareket gibi gstermeye uratklarn ve din kardeleri arasna nifak sokmaya altklarn zntyle ve nefretle renmekteyim. bu kt maksatl sylentileri, geersiz rivayetleri ve blcl; din ve devletimiz adna kesin olarak yalanlarm."154 17 Haziran 1921'de tamamen bastrlan bu ayaklanmadan sonra; Merkez Ordusu Komutan Nurettin Paa, uygulad bas153 "Krtlk", s. 455 154 Krtlk, s. 464 250 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE trma yntemi yznden TBMM'de iddetli eletirilere urad Ar biimde cezalandrlmas istenen Nurettin Paa'y Mustafa Kemal savundu ve cezalandrlmasna frsat vermedi. Bu ayaklanma; Kokr blgesinde bitirilmi olsa bile hafifletilmi biimde bittii yerden Dersim (Tunceli) blgesinde srdrlecektir. Dersim isyanlarnn liderliine de Seyit Rza gelecektir. SEYT RIZA'NIN KML VE KL Trkiye'nin ortasndaki bir corafyada neredeyse bir krallk kurma noktasna gelen Seyit Rza yakndan tannrsa, Tunceli'nin dalk alanlarnda patlayan isyann nitelii ve devletin tavr da daha kolay anlalacaktr. Adn herkesin duyduu ama hakkndaki bilgilerin son derece az olduu Seyit Rza ile ilgili bilgileri ilk kez derli toplu biimde sunuyoruz. Bylece onun bir halk kahraman m yoksa eteba m olduu daha iyi anlalacaktr. Seyit (Seyyid) Rza; Dersim (Tunceli) evresindeki iki ana airet kolundan eyh Hasanlar topluluunun lideridir. Kendisi eyh Hasanllar'm Yukar Abbasllar isimli nisbeten zayf kolunun reisi olmakla birlikte; "seyyid" ailesinden gelmesi yznden glenerek etkisini dier airetlerin stne yaymtr. Devlet adamlaryla ilikilerini de kurnazca yrterek; onlar srekli aldatarak kendisini dier airetlerin gznde; "Devletin sayg duyduu/korktuu adam" gibi gstermesini becermitir. Onun, eski Trklerin "yama" saldrlarna benzer bir siste, yaratt anlalyor. O, hem rakip airetleri hem de ovalk alanlardaki yerleik kyleri ve kasabalar vurarak mal gasp eden bir ete yaratmtr. Seyit Rza, bu silahl gruplar ok iyi ynettiRIZA ZELYUf I 251 inden dier airetler ister istemez onun egemenliini tanmlardr. Ash "Trk" Olan, "Krtlk" Adna Ayaklanan, Fakat "Arapl" da Kabul Eden Lider Seyit Rza'nm hayat hikyesi gsterecektir ki, o bir yandan "Krtlk" adna ayaklanm; bylece Krt olmu; bir yandan da "seyyid" olduunu syleyerek Arap kkenli olduunu kabul etmek zorunda kalmtr. Seyit Rza etnik kimliini; kendi karna gre Arap veya Krt yapmakta bir saknca grmemektedir. Seyit Rza'nm kendine kken belirlemesi tamamen politik olmutur. nk o; Dersim'e ok erken gelen Kzlba Trkmenlerin ocuudur. Seyit Rza'nm iinden kt eyh Hasanllar, daha nceki belgelerde gsterildii zere, Kzlba Trkmenlerin emikezek'teki babularndan eyh Hasan'dan ad almlardr. Seyit Rza'nm; Dersim'da en az 500 sene egemen olan derebeylik dzenini srdrmek iin mcadele eden ve bu dzenin nimetlerinden yararlanan isim olduunu belgeler gsteriyor. Seyit Rza; Trkiye Cumhuriyeti'nin 15 yl boyunca gnderdii nasihat heyetlerini; arabulucular, bar yoluyla blgenin Trkiye'ye eklenme nerilerini reddetmi; devleti de silahla korkutmaya abalamtr. aresiz ve yoksul halk din ve airet gcyle tam bir kska iine alan Seyit Rza; o kitleyi istedii gibi kullanm; devletin karsna dikerek katledilmelerine de sebep olmutur. Bu yzden Dersim halkna en byk zulm yapan isim olarak onun anlmas gerekmektedir.

Seyit Rza; bana toplad ete ile hem Dersim iinde hem de Dersim evresindeki alanlarda terr estirmitir. O; rakip ai252 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 253

RIZA ZELYUT

retleri basm; ileri gelenlerini yok etmitir. Bundan baka; etesiyle evre ilelere ve illere aknlar yapm; yamada bulunmu; yakaladklarn soymutur. 1925'te yaplan aratrma gsteriyor ki Seyit Rza evresindeki yoksul Dersimlilerden vergi ad altnda koyun, kei, sr alm; vermeyenleri de cezalandrm ve bu hususta da acmasz olmutur. Daha Osmanl Devleti zamannda yapt saldrlar ve yamalar yznden Seyit Rza idama mahkum edilmiti ama daha sonra bu cezas affedilmiti. Aadaki belge bunu gstermektedir: "(28/Z /1330 Hicri) (08.12.1912) Pazartesi: Dersim'in Yukar Abbasi (Abbas Ua) Aireti Reisi olub gyaben idam cezasna mahkum olan Seyid Rza'nn hukuk- ahsiye davas baki olmak zere afv." 1S Sonraki dnemde ise; gelien Krtlk akmn da kullanmaya balam ve oradan yaratt gereke ile derebeyliini srdrmeye almtr. Bu yzden de Dersim'i Krdistan gibi gstermeye kalkm; isyan edince de sanki bir lkenin devlet bakan gibi ingiltere'ye mektup bile gndermitir. Airet reislii gc ile dedelik (seyitlik) gcn ahsnda birletirerek, bunu kurnaz bir politika ile kullanan Seyit Rza'nm maceras; Dersim halknn kara talihinin de hikayesi gibidir. Onu yakndan tanyan ve akl hocaln da yapan Baytar Nuri; onu yle anlatyor: "Seyit Rza, Dersim'de domutur ve Dersim'in belirli nderlerinden Seyit brahim'in oludur. Seyit Rza'nn soy 155 Babakanlk Osmanl Arivleri Dosya No: 156, Gmlek No: 1330/Z-04, Fon kodu: , MMS durumunu izah iin ilk nce Seyit brahim'in kim olduunu bilmek gerektir. Seyit brahim, Bat Dersimin eyh Kaanan airetinin kabile reisleri yani Ocak slalesinden srp gelen ve Krtler-ce en asil saylan bir ailenin oludur. Tarikat noktasndan dahi en yksek derece olan Rahber mertebesine varm olduu iin, kendisine Seyit unvan verilmi ve bu suretle gerek asalet cihetinden ve gerek manevi cihetten Dersimin eyh Hasanan airetlerinin cmlesi kendisini airetlerin ba evlad tanmtr. Dersimin Kuzeydou mntkasnda Dersimlilerin esas cedleri adna ithaf edilen Kaimen Sor ve Lirtik mntkalarnn Deri Ari kyn Seyit brahim kendisine makar ittihaz etmiti. Drt erkek evlad olup bunlardan en k Rza idi. Seyit brahim, olu Rza'da grd zek ve dirayet hasebiyle onu ok severdi. Bu sebeple vefatndan sonra airetlerin idare nderliini Rza'ya braktn vasiyet etmiti. Dersimliler Seyit brahim'e baba anlamna gelen "babo" unvann da veriyorlard ve bunda hakl idiler, nk Seyit brahim zamannda Dersim temamen mstakil bir durumda ve Trk hkmetinin zulm ve ihtiraslarndan vareste bir halde kalmt. Merhum Seyit brahim, tahsilini byk ceddim Colikzade Mehmet Ali efendiden grmt. Mehmet Ali Efendi, Seyit brahime Krtlk mefkuresini telkin eden emsalsiz bir Krt bilgini idi. Seyit brahim, olu Rza'yi ayn mefkure ile terbiye etmiti. Krtler Seyit Rzaya Rizo ve Rayber ve babasnn olu anlamna gelen Lace baboyi nvanlaryla hitap ederlerdi. 254 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 255

RIZA ZELYUT

ahsnda, tavr ve hareketlerinde Krt karakteristii, Krt civanmertlii ve Krt fizyonomisinin btn vasflar tecelli etmekte idi. Bahasnn vefatn mteakip, Lirtik'ten hicret ederek, Tujik da eteindeki Adat kyne yerlemiti." 156 Seyit Rza'mn yerletii Tujik Da 2400 metre ykseklikte olup ksor dalaryla birleerek Kutu Deresi'nin balangcn da oluturur. Tujik (Tazik/Tacik) dann tepesinde nl Trk sultanlarndan (hakan/padiah) Celaleddin Harzemah'm yatt kabul edilmektedir. Kutsallatrman bu sultan yznden Tujik Da'na Sultan Baba da denilmektedir. Baytar Nuri'nin inatla Krt gstermeye alt Dersindiler iin Celaleddin Harzemah'm mezar bir tekke olmutur ve halk oradan yardm ummaktadr. Bu durum; Trklere zg Atalar Klt'nn Dersim'de ne kadar kuvvetli olduunu gsteren rneklerden birisidir. Seyit Rza da ite bu Trklere zg atalara sayg geleneinden yararlanan ve hatta onun sembol haline gelen bir isimdir. Seyit Rza; manevi gcn bu peygamber soyundan gelme gerekesine baladndan, babasn da kutsallatrm; Krmil'de ona bir trbe yaptrarak oray da kendisine makam haline getirmitir. Seyit Rza; devletle ilikilerinde gayet kurnazca davranarak etki alann geniletmiti. Dier airet reisleri de onu kskanmaya ve taklit etmeye de balamlard. Seyit Rza'mn giderek Der-sim'in lideri haline geldiim; dnemin ileri Bakan kr Kaya'nm 1931 sonunda hazrlad rapor gsteriyor. Raporda, blgedeki airet reislerinden sz edilirken yle denilmektedir: "Kendilerile ayr ayr grld vakit btn fenal yapan hasm olan airet reisidir. Hkmet onun vcudunu kaldrrsa Dersim meselesi halledilir. Her birinin ayr ayr ikyette ittifak ettikleri ahs Seyit Rza ile Haydaranl reisleri Kamer ve Hdr aalardr. Seyit Rza'mn gnden gne nfuz ve hkmn arttrd mehuttur. Yama ve hrszlklardan en ok istifade etdii ve hkmete en az ehemmiyet verdii iin dier airet aalar zahirde onu tel'in etmekte, fakat hakikatta ona gpta eylemekte ve gittike nfuz ve tefevvukunu kerahetle kabul etmektedirler. Haritekilerle mnasebetlerinden phe edilen ve Kokiri'ye kadar nfuzu amil olan ve hariteki katil ve hrstzlarda himaye ederek silh kuvvetini ve adamlarn arttran bu adam kafi tetbirler alnmazsa istikbalin Dersim iin hazrlanm bir efidir. Arzettii hal ve manzara ahslardan ziyade bir sistem o sisteme kar idaredeki ihmalin neticesidir. Bu vaziyeti ihdas eden sistem, airet hayat ve an'anesidir. Bu sistemi muzr ve tehlikeli yapan en messir sebep ise airetin silhl olmasdr. Silh mikdar altm bu kadar airetin azlna ve okluuna gre tahavvl etmek zere ve kendilerinin de ayr ayr ifadelerine gre 18: 20 bin tahmin edilmektedir."157

"Krdistan Tarihinde Dersim", s. 291 Jandarma Genel Komutanl'nn Raporu, "Dersim", s. 193 254 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ahsnda, tavr ve hareketlerinde Krt karakteristii, Krt civanmertlii ve Krt fizyonomisinin btn vasflar tecelli etmekte idi. Babasnn vefatn mteakip, Lirtik'ten hicret ederek, Tujik da eteindeki Adat kyne yerlemiti."156 Seyit Rza'nm yerletii Tujik Da 2400 metre ykseklikte olup ksor dalaryla birleerek Kutu Deresi'nin balangcn da oluturur. Tujik (Tazik/Tacik) dann tepesinde nl Trk sultanlarndan (hakan/padiah) Celaleddin Harzemah'm yatt kabul edilmektedir.

Kutsallatrman bu sultan yznden Tujik Da'na Sultan Baba da denilmektedir. Baytar Nuri'nin inatla Krt gstermeye alt Dersimliler iin Celaleddin Harzemah'm mezar bir tekke olmutur ve halk oradan yardm ummaktadr. Bu durum; Trklere zg Atalar Klt'nn Dersim'de ne kadar kuvvetli olduunu gsteren rneklerden birisidir. Seyit Rza da ite bu Trklere zg atalara sayg geleneinden yararlanan ve hatta onun sembol haline gelen bir isimdir. Seyit Rza; manevi gcn bu peygamber soyundan gelme gerekesine baladndan, babasn da kutsallatrm; Krm'de ona bir trbe yaptrarak oray da kendisine makam haline getirmitir. Seyit Rza; devletle ilikilerinde gayet kurnazca davranarak etki alanm geniletmiti. Dier airet reisleri de onu kskanmaya ve taklit etmeye de balamlard. Seyit Rza'nm giderek Der-sim'in lideri haline geldiini; dnemin ileri Bakan kr RIZAZELYUT I 255 Kaya'nn 1931 sonunda hazrlad rapor gsteriyor. Raporda, blgedeki airet reislerinden sz edilirken yle denilmektedir: "Kendilerile ayr ayr grld vakit btn fenal yapan hasm olan airet reisidir. Hkmet onun vcudunu kaldrrsa Dersim meselesi halledilir. Her birinin ayr ayr ikyette ittifak ettikleri ahs Seyit Rza ile Haydaranl reisleri Kamer ve Hdr aalardr. Seyit Rza'nn gnden gne nfuz ve hkmn arttrd mehuttur. Yama ve hrszlklardan en ok istifade etdii ve hkmete en az ehemmiyet verdii iin dier airet aalar zahirde onu tel'in etmekte, fakat hakikatta ona gpta eylemekte ve gittike nfuz ve tefevvukunu kerahetle kabul etmektedirler. Haritekilerle mnasebetlerinden phe edilen ve Kokiri'ye kadar nfuzu amil olan ve hariteki katil ve hrszlarda himaye ederek silh kuvvetini ve adamlarn arttran bu adam kafi tetbirler alnmazsa istikbalin Dersim iin hazrlanm bir efidir. Arzettii hal ve manzara ahslardan ziyade bir sistem o sisteme kar idaredeki ihmalin neticesidir. Bu vaziyeti ihdas eden sistem, airet hayat ve an'anesidir. Bu sistemi muzr ve tehlikeli yapan en messir sebep ise airetin silhl olmasdr. Silh mikdar altm bu kadar airetin azlna ve okluuna gre tahavvl etmek zere ve kendilerinin de ayr ayr ifadelerine gre 18: 20 bin tahmin edilmektedir."157

6 "Krdistan Tarihinde Dersim", s. 291 157 Jandarma Genel Komutanl'mn Raporu, "Dersim", s. 193 256 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE SEYT RIZA TRK'T Dersim blgesindeki egemenliini srdrmek iin Krt gzken ama seyidim diyerek soyunun Arap olduunu da kabul eden Seyit Rza'mn kknn Trk olduunu nceki bilgiler aka gsteriyor. Kendisi de Seyit Rza'mn airetinden gelen aratrmac smail Onarl'nm bu konuda verdii bilgiler ilgintir. Aratrmac Cemal ener'in smail Onarl ile yapt konumann metninin izlenmesi ile Seyit Rza'mn Trk olduu gerei daha net anlalacaktr: "Cemal ener: -Dou Anadolu'da halen Krte, Kirmanca, Kudasa, Zazaca konuan Alevi Ocaklar var. Bunlarn yallaryla ya da dedeleriyle karlatmzda onlarn ou kendilerinin Trk olduunu, anadillerinin Trke olduunu, Zazaca ya da Krte konumalarna ramen Trk olduklarn ifade ediyorlar. Burda ne demek istiyorlar? smail Onarl: - imdi ben 1970'den gnmze kadar Dede Ocaklaryla ilgili gerek devlet arivlerinde gerekse birebir 300'e yakn dedeyle gr]} konuarak aratrma yaptm. eitli dede ocaklaryla grtm. Dediklerinize aynen katlyorum. Grtm dedelerin ou % 90, Trk kkenli olduklarn sylediler. Yani 22 tane Ocak var dedik, ama fakat daha sonra Hac Bekta

1250'li yllardan itibaren 40'a km, daha sonra Osmanl dnemine geldiimiz zaman 1911 'lere 120 civarnda ocak var. Yani bu ocaklarn mesela 300 dedeyle grtm. 1500 tane tekke var. Bektai tekkeleri var. (...) Bunlarla alan aratrmalarnda da dedelerin ou kkenini Horasan'a dayandryor, Trklere dayandryor. Mesela ben eyh Hasan soy eceresini Babakanlk ariv belgelerinden hem dier belgelerden, Bodik gibi Tunceli yresindeki blgelerden, eyh HaRIZAZELYUT I 257 san Ky, Onar Ky, AdafKy gibi dedelerle konumalar yaptmdan ve kendi elimdeki 1204 ylna ait belgeye gre Trk saymdanz. Yani eyh Hasan soyu, eyh Hasan airetlerinin kurucular, yani hepsini kastetmiyorum. eyh Ahmet ve eyh Hasan bunlar iki karde zaten. Bu soylar Trk soylusu. Bunu elimizdeki kaynaklara dayanarak sylyorum. Bunlar Bayat boyundan. 1204 yl Gyasettin dnemine ait belgeler var. Alaattin Keykubat dneminden daha eski. Cemal ener: - ismail Bey, eyh Hasan ocann yaygn olduu blge neresi? smail Onarl:: - Airet olarak Tunceli blgesi. Cemal ener: - Mesela Seyit Rza o ocaktan m? smail Onarl: - Seyit Rza o ocaktan. Ben bugn birka kitap, gazete, dergi okudum. Almanya'da yaynlanan dergilerde dahil, isim vermeyeyim de reklam olmasn diye. imdi Almanya ve Fransa'da kan dergileri inceledim. Tunceli kkenlilerin kard. eyh Hasan Ocan Krt ve Zaza olarak telakki ediyor ki ben kabul etmiyorum. nk belgeler bunu kabul etmiyor. Belgelerden konuacaz. Yazl belgelerden. eyh Hasan Oca Seyit Rza dahil Trk kkenlidir, kesinlikle. Cemal ener: - Peki bunu neye dayanarak sylyorsunuz? smail Onarl: - Ben arivlere dayanarak ve kendi belgelerime dayanarak sylyorum. Cemal ener: - smail Bey, gerek eyh Ahmet Oca, gerekse u an Zaza ya da Kurmanca ya da Kudasa konuan ocak ya da kiiler bu dilleri nasl renmiler, bu serven nasl olmu? smail Onarl: - Daha sonra olmu da, ben imdi eyh Hasan airetiyle ilgili bir ey daha syleyeyim. Kazak Tarih Akademisi var. Kazakistan'da ve Urumi Dou Trkistan'daki olan belgeleri dege\ 256 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE SEYT RIZA TRK'T Dersim blgesindeki egemenliini srdrmek iin Krt gzken ama seyidim diyerek soyunun Arap olduunu da kabul eden Seyit Rza'nn kknn Trk olduunu nceki bilgiler aka gsteriyor. Kendisi de Seyit Rza'nm airetinden gelen aratrmac smail Onarl'nm bu konuda verdii bilgiler ilgintir. Aratrmac Cemal ener'in smail Onarl ile yapt konumann metninin izlenmesi ile Seyit Rza'nm Trk olduu gerei daha net anlalacaktr: "Cemal ener: -Dou Anadolu'da halen Krte, Kumanca, Krdaa, Zazaca konuan Alevi Ocaklar var. Bunlarn yallaryla ya da dedeleriyle karlatmzda onlarn ou kendilerinin Trk olduunu, anadillerinin Trke olduunu, Zazaca ya da Krte konumalarna ramen Trk olduklarn ifade ediyorlar. Burda ne demek istiyorlar? ismail Onarl: - imdi ben 1970'den gnmze kadar Dede Ocaklaryla ilgili gerek devlet arivlerinde gerekse birebir 300'e yakn dedeyle grp konuarak aratrma yaptm. eitli dede ocaklaryla grtm. Dediklerinize aynen katlyorum. Grtm dedelerin ou % 90, Trk kkenli olduklarm sylediler. Yani 12 tane Ocak var dedik, ama fakat daha sonra Hac Bekta 1250'li yllardan itibaren 40'a km, daha sonra Osmanl dnemine geldiimiz zaman 1911 'lere 120 civarnda ocak var. Yani bu ocaklarn mesela 300 dedeyle grtm. 1500 tane tekke var. Bektai tekkeleri var. (...) Bunlarla alan aratrmalarnda da dedelerin ou kkenini Horasan'a dayandryor, Trklere dayandryor. Mesela

ben eyh Hasan soy eceresini Babakanlk ariv belgelerinden hem dier belgelerden, Bodik gibi Tunceli yresindeki blgelerden, eyh HaRIZAZELYUT I 257 san Ky, Onar Ky, AdafKy gibi dedelerle konumalar yaptmdan ve kendi elimdeki 1204 ylna ait belgeye gre Trk soyun-danz. Yani eyh Hasan soyu, eyh Hasan airetlerinin kurucular, yani hepsini kastetmiyorum. eyh Ahmet ve eyh Hasan bunlar iki karde zaten. Bu soylar Trk soylusu. Bunu elimizdeki kaynaklara dayanarak sylyorum. Bunlar Bayat boyundan. 1204 yl Gyasettin dnemine ait belgeler var. Alaattin Keykubat dneminden daha eski. Cemal ener: - smail Bey, eyh Hasan ocann yaygn olduu blge neresi? smail Onarl:: - Airet olarak Tunceli blgesi. Cemal ener: - Mesela Seyit Rza o ocaktan m? smail Onarl: - Seyit Rza o ocaktan. Ben bugn birka kitap, gazete, dergi okudum. Almanya'da yaynlanan dergilerde dahil, isim vermeyeyim de reklam olmasn diye. imdi Almanya ve Fransa'da kan dergileri inceledim. Tunceli kkenlilerin kard. eyh Hasan Ocan Krt ve Zaza olarak telakki ediyor ki ben kabul etmiyorum. nk belgeler bunu kabul etmiyor. Belgelerden konuacaz. Yazl belgelerden. eyh Hasan Oca Seyit Rza dahil Trk kkenlidir, kesinlikle. Cemal ener: - Peki bunu neye dayanarak sylyorsunuz? ' smail Onarl: - Ben arivlere dayanarak ve kendi belgelerime dayanarak sylyorum. Cemal ener: - smail Bey, gerek eyh Ahmet Oca, gerekse u an Zaza ya da Kurmanca ya da Krdaa konuan ocak ya da kiiler bu dilleri nasl renmiler, bu serven nasl olmu? smail Onarl: - Daha sonra olmu da, ben imdi eyh Hasan airetiyle ilgili bir ey daha syleyeyim. Kazak Tarih Akademisi var. Kazakistan'da ve Urmi Dou Trkistan'daki olan belgeleri dee\

256 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE SEYT RIZA TRK'T Dersim blgesindeki egemenliini srdrmek iin Krt gzken ama seyidim diyerek soyunun Arap olduunu da kabul eden Seyit Rza'nn kknn Trk olduunu nceki bilgiler aka gsteriyor. Kendisi de Seyit Rza'nm airetinden gelen aratrmac smail Onarl'nm bu konuda verdii bilgiler ilgintir. Aratrmac Cemal ener'in smail Onarl ile yapt konumann metninin izlenmesi ile Seyit Rza'nn Trk olduu gerei daha net anlalacaktr: "Cemal ener: -Dou Anadolu'da halen Krte, Kirmanca, Krdaa, Zazaca konuan Alevi Ocaklar var. Bunlarn yallanyla ya da dedeleriyle karlatmzda onlarn ou kendilerinin Trk olduunu, anadillerinin Trke olduunu, Zazaca ya da Krte konumalarna ramen Trk olduklarn ifade ediyorlar. Burda ne demek istiyorlar? smail Onarl: - imdi ben 1970'den gnmze kadar Dede Ocaklaryla ilgili gerek devlet arivlerinde gerekse birebir 300'e yakn dedeyle grp konuarak aratrma yaptm. eitli dede ocaklaryla grtm. Dediklerinize aynen katlyorum. Grtm dedelerin ou % 90, Trk kkenli olduklarn sylediler. Yani 12 tane Ocak var dedik, ama fakat daha sonra Hac Bekta 1250'li yllardan itibaren 40'a km, daha sonra Osmanl dnemine geldiimiz zaman 1911 'lere 120 civarnda ocak var. Yani bu ocaklarn mesela 300 dedeyle grtm. 1500 tane tekke var. Bektai tekkeleri var. (...) Bunlarla alan aratrmalarnda da dedelerin ou kkenini Horasan'a dayandryor, Trklere dayandryor. Mesela ben eyh Hasan soy eceresini Babakanlk ariv belgelerinden hem dier belgelerden, Bodik gibi Tunceli yresindeki blgelerden, eyh HaRIZAZELYUT I 257

san Ky, Onar Ky, AdafKy gibi dedelerle konumalar yaptmdan ve kendi elimdeki 1204 ylna ait belgeye gre Trk Boyundanz. Yani eyh Hasan soyu, eyh Hasan airetlerinin kurucular, yani hepsini kastetmiyorum. eyh Ahmet ve eyh Hasan bunlar iki karde zaten. Bu soylar Trk soylusu. Bunu elimizdeki kaynaklara dayanarak sylyorum. Bunlar Bayat boyundan. 1204 yl Gyasettin dnemine ait belgeler var. Alaattin Keykubat dneminden daha eski. Cemal ener: - smail Bey, eyh Hasan ocann yaygn olduu blge neresi? smail Onarl:: - Airet olarak Tunceli blgesi. Cemal ener: - Mesela Seyit Rza o ocaktan m? smail Onarl: - Seyit Rza o ocaktan. Ben bugn birka kitap, gazete, dergi okudum. Almanya'da yaynlanan dergilerde dahil, isim vermeyeyim de reklam olmasn diye. imdi Almanya ve Fransa'da kan dergileri inceledim. Tunceli kkenlilerin kard. eyh Hasan Ocan Krt ve Zaza olarak telakki ediyor ki ben kabul etmiyorum. nk belgeler bunu kabul etmiyor. Belgelerden konuacaz. Yazl belgelerden. eyh Hasan Oca Seyit Rza dahil Trk kkenlidir, kesinlikle. Cemal ener: - Peki bunu neye dayanarak sylyorsunuz? smail Onarl: - Ben arivlere dayanarak ve kendi belgelerime dayanarak sylyorum. Cemal ener: - smail Bey, gerek eyh Ahmet Oca, gerekse u an Zaza ya da Kurmanca ya da Krdaa konuan ocak ya da kiiler bu dilleri nasl renmiler, bu serven nasl olmu? smail Onarl: - Daha sonra olmu da, ben imdi eyh Hasan airetiyle ilgili bir ey daha syleyeyim. Kazak Tarih Akademisi var. Kazakistan'da ve Urumi Dou Trkistan'daki olan belgeleri dee\ 258 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE tirdim. Buradaki belgelerde Kurgan blgesi geiyor, Kurgan, blgesi bizim airetin eyh Hasan'in airetinin geldii blge. Oray incelettim. Bugnk Yesikent, Trkistan kentiyle im kenti arasndaki bir vadinin ismi. Yani Anadolu'ya geli yerimiz belli. Trk ve Bayat boyundanz. Dedemizin Bayat boyuna ait damgamz var, sanca var, eceresi var, vakfiyeleri var. Arapkir'de eyh Hasan Ky'ne eyh Hasan gelmi, Muar'da eyh Hasan Beylii kurmu ve ordaki dier halklarla karm. Yani Zaza, Krt, Ermeni tm halklar Mslmanlam. Ayn zamanda kendi de airetin reisi olmu. Kardei de oradaki dini otorite eyh Ahmet Dede. Yani eyh Hasan Ky'nde kendisi airet reisi olduu iin, bey olduu iin kardei de orann dini retimini vermi. Airetin ikili ilevi var. Kendisi airet reisi askeri lider olmu. Kardeini dini ilerin bana getirmi. Posta oturtmu. Kendisi Seluklu dneminde emikezek-' in fethine katlm, Hozat'n fethine katlm. Yassimen Savama katlm. Alanya kuatmasna katlm eyh Hasan. Konya'da gelmi divan toplantlarna katlm. Bugn belgeler var. Mikail Bayram Hoca'da bu belgeler mevcut elimizde. Babakanlk arivinde ben 11 padiaha ait ve Alaettin Keykubat'a ait, Gyasettin Keyhsrev'e at belgeler var elimizde. steyenler arayabilirler. (...) Ben ancak Osmanl arivlerinden, Seluklu arivlerindeki belgelerden yola kyorum. Seyit Rza'yla ayn soydan olduumuz iin, ayn kkten geldiimiz iin biliyorum. Seyit Rzann elindeki 1530'lu yllardaki Bodik ecerelerinden unu karyorum. Seyit Rza 1515 sonras 1530''da Adad'a gidiyorlar. Bodik kyne yerleiyorlar. Elimdeki belgelerden konuuyorum. Bunlar Trkmen boyu. eyh Hasan Kynden gitmeler Seyit Rzalar. (...) Bizim eyh Hasan'n yerleim blgelerinden ta Bulgaristan'a kadar giden balca oymaklar RIZAZELYUT I 259 vardr. Bunlar Trke konuuyorlar. Bunlar Balkesir'de vardr. 9 ky eyh Hasanl... Yukardaki bilgileri, tarihsel belgeler olduunu byk bir ihtimalle Seyit Rza da Toroslar'da da vardr. "15S de desteklemektedir. Durumun byle biliyordu ama kendisini Trk

gstermenin hibir avantaj olmadndan kimi zaman Arap kimi zaman da Krt gzkmeyi tercih ediyordu. SEYT RIZA'NIN BLGEDEK ETKS Seyit Rza'nm Dersim'deki roln daha iyi anlayabilmek iin, 1925 ylnda blgede uzun almalar yapan Nait Hakk Ulu'un yazdklarn bilmek gerekiyor. Bir derebeyinin dini de kullanarak nasl etkili hale gelebileceinin fotorafdr bu tespitler: "Krmil mntkas Dersim'in kalbidir. Hozat, Nazimiye, Maz-girt ile Ovack arasndaki bu mntka tam Dersim tabiatmdadr. Bir tek jandarma yz grmemi olan kisor, Pizvank, Adat, Yukar Abbas Uaklarnn ssdr. Burada, kendisinde byk bir airetin reislii ile eyh Hasan-lar kolunun baseyitliini toplayan Seyit Rza oturur. Seyit Rza kimdir, nedir, ne olacak? Ben Dersin'e giderken btn kumandanlarn, btn mesul idare amirlerinin kafas bununla meguld. Seyit Rza, Pizvank'ta trbesinde, ama ufak bir kaleyi andran mazgall, siperli trbesinde yatan Seyit brahim isminde birinin oludur. 65 yalarnda, uzun boylu, uyumlu endaml, kr sakall, siyah ve gr kal, cazibeli gzl, byk ve gagams burunlu bir

\ 'Alevilerin Etnik Kimlii", s. 105 260 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE daldr. Bana giydii klahn zerine yeil ve siyah kark sark sarar, ayana alvar ve srtna bir palto giyer. Bu din grnle Dersim'in en tipik adamdr. Hilekar, oynak, elastik, politik Seyit'in i hayat bir srdr. Esrar ier derler ve fakat shhatine ok itina ettii de bilinir. Seyit Rza, Karaball, Ferhat, Abbas, Krgan ve Lain Ua airetlerine Allah tarafndan m Peygamber tarafndan m musallat edilmi olduu bilinmeyen bir ihtirastr. Bunun girdii bir evin halk artk cehennemlik deildir. Bir ev onu getirmeye muvaffak olduktan sonra yarn ahrette cennettin en yksek katnda bir kk temin etmi demektir. Seyit, nazldr, her eve her adra gitmez. Onun gnln yapmak her trl fedakrln gsterilmesiyle mmkndr. Seyit, btn kullarnn tavr ve hareketlerinden etkilenir, alnr. Onur rzasn, Allah'n ve Ali'nin demek olan rzasn alamayanlara ne yazk!.. te bu Seyit Rza'nm dedeleri hibir hkmet saygs bilmeden Sultan Hamit devrine kadar geldiler. Sultan Hamit devri kolayd. Hozat'tan kmldanmayan "gazab ahane "ye uram, srlm iki Sultan Hamit Paas'na arada bir hediye yollamakla, iki senede bir Erzincan'a Drdnc Ordu'nun mehur Miri Zeki Paa'ya gitmekle Osmanl haritas iinde oturmann mecburiyetini yerine getirirlerdi. Giderken kendi airetlerini de, komu airetleri de soyup soana evirerek kumandann nne ydklar hediyelerle itaatlerini teyit edip dnerlerdi. Her Erzincan seyahati, muhitte zorbal, kibiri arttrma iin yeni bir kudret kayna olur, yeni bir hamle imkan verirdi. *** RIZA ZELYUT I 261 1324 (1908) senesi ilkbaharnda artk Dersim, bir istibdat sultan iin bile hazmedilemeyecek kadar azmt. Dersim, hibir ey dinlemiyordu. Bugn en akll ve uslu grnen Dersim balar, en nde Diyap Aa olduu halde ayaklanmlar, Ovack havalisinde bulunan ktalar kuatmlard. Asi Dersimlilelere Seyit Rza kumanda ediyordu. Garnizon Kumandan neden sonra bir neferi kuatma hattndan kararak Kemah'a gnderebildi ve oradan Drdnc Ordu Mirini haberdar etti. Drdnc Ordu Miri, nihayet Abdlhamit'ten Dersim'i bastrma iradesini alabildi. Hemen drt taraftan 17-18 tabur asker topland.

Taburlar, nce kuatmay kaldrarak Ovack Garnizonu'nu kurtardlar. Hozatl asilerin hepsi Munzur suyu tarafna atld, bir ksm daa snd. Tam o srada Merutiyet ilan edildi. Aalar ardlar, memurlar aaladlar. Ekya mukavemetten vazgeti, takip durdu. Yeri yurdu dalan aalarn bu yumuakln gren kumandan: "Bizim vazifemizi tamam. Artk bundan sonra mlki idarenindir" diyerek iin iinden temize kmak yolunu tuttu. Mutasarrf, aalardan para szdrmak iin kem km ettiyse de kimse dinlemedi ve nihayet askeri harektn durdurulmasna karar verildi. Asker, garnizonlarna dnnce Dersim, yine eski Dersim oldu. Harekt neticesiz kald. Yaplan fedakrlklar boa gitti. Seyit Rza bu hareketin de kahraman idi. *** Bu seyitin kendisini saydrmak iin politikas bakn nedir: O yle her valinin, her kumandann ayana kolay kolay gitmez. Bir mutasarrf, bir vali geldi mi, dier airet aalan srlerle nne akarken Seyit'ten haber kmaz, bu Dersime yaylr. Seyit Rza 262 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE yeni bir vesileden istifade etmitir. Vali, bunu bir izzetinefis meselesi yaparsa derhal zerine yrmesi onu vurmas icap eder. Fakat Seyit'e bu ehemmiyeti neden vermeli? O gelmezse ne olur, o da kim oluyor?.. Bir Dersim ekyasndan ne fark var!... Fakat bunun muhitte yapaca tesir baka grnr. "Seyit Rza, valiyi hie sayd, gelmedi" denir. Dersim'i yine nam tutar diye korkulur... Aalar, el etek pmeye gelen, devletin yeni temsilcisinin ayann tozuna yz srmeye gelen alara, valinin kulana fsltarlar: -"Paam, Beyim emret, derhal ayana getirelim o kpein ne ehemmiyetti var, yalnz sen emret" erler. Bu teklif ikiyzldr. Bir manas, gidip Seyit'i ikna edip getirmektir. Asl iyz, Seyit Rza'nm ykselen servetini, dolan kesesini paylamak iin airetle zerine yrmek arzusudur. Vali, soukkanldr. Bir izzetinefis meselesinden muhiti tanmadan, neticeyi kestirmeden byk bastrma hareketine sebep olacak bir ie girimek istemez. Fakat; Seyit Rza "muhakkak gelmeli, ayama kapanmal" der... Mesela Dersim ba; Cemit, Mio ve Kangozade, validen gidip Seyit'i getirmek msaadesini alrlar. Fakat bu msaadecik, Hozat'n kapsndan kmadan derhal fevkalade delegelie dnr. Meruti hkmetin fevkalade temsilcileri aalar, on saatlik yolu be gnde olarak Seyit Rza'nm yanma giderler. Orada ne konuurlar, ne dertleirler, neler syleirler bilinmez. RIZAZELYUT I 263 Ayrldklarndan on gn sonra Hozrat'tadrlar. Valinin huzuruna mahcubane dnerler. Zavalllar uramlar, ter dkmler, fakat Seyit Rza'y ikna edememilerdir: "Seyit Rza, efendimizden korkuyor, 'Vali yularsz bir arslandr, beni paralar' diyor" derler. Vali sorar: "Ey ne demek istiyor?..." Aalar, Seyit Rza'nm dikte ettii talimata harfi harfine riayet ederek: Bir kulunu buraya gndersin, oluk ocuumun ii rahat olsun, diye Seyit Rza niyaz ediyor, derler. Vali emreder, her vali deiiinde Seyit Rza'nm kyne gidip rehin kalmann gediklisi, Tabur Aas Emin Aann katrna eer vurulur. Emin Aa bununla Adat yolunda onuncu veya on ikinci seyahatini yapar. Rehin, Rza'nm evine konur. Seyit kalkar, vergi toplar, kabilelerin zerinden bir bela silindiri gibi geer, getirir topladnn te birini Hozat Mal Sand'na yarr, valinin elini eteini per, Seyit Rza'nm gelmesi Dersim iin, devlet iin bir hadise olur. ***

Bana Seyit Rza'nm bir bastrmaya 1328 (1912)'de uradn sylediler. Ve hadiseyi yle naklettiler: Dersim'i bilen, Dersim'in aclarn ocukluundan beri duyan Kemahl Saroullarmdan Sabit Bey (eski Erzincan mebusu), buraya ttihatlarn mutasarrf olarak gnderilir. Sabit Bey eski hesaplar bir tarafa brakarak bundan sonra ciddi bir disiplin te264 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 265

R1ZAZELYUT

sisi yolunda didinirken, bir gn Tarcan'da iki katrn, Seyit R-za'nm yardaklar tarafndan alnd ikayeti gelir. Mutasarrf Dersim'de ufak bir tecavz, hrszl derhal tepeleyerek bir dahasma imkn vermemeyi kafasna koymutur. Byk bir bastrma mfrezesi hazrlatr. 400 jandarma toplanr. Hozatl Hzr avuun emine verilir. Hzr avu, hayatn Dersi dalarnda zabta memurluunda geirmi, Dersim'i de deresiyle, tepesiyle en iyi bilen jandarmadr. Drt yz jandarma ve bir o kadar milis airet efrad Seyit R-za'nn zerine gnderilir. aramba olduka iddetli olur. Drt milis bu taraftan sekiz asi br taraftan lr. Seyit Rza Kutuderesi'ne, Dersim'in bu ebedi ekyalk ocana kaar. Bastrma kuvvetleri btn yukar Abbas Ua'm tepeledikten sonra dner. Seyit Rza, Kutuderesi'nde ebediyen yaayacak deil ya... imdi politika deiir... Bir gn Hozat'n szm yabana Belediye reisi ahut Ahmet Aa, mutasarrfn yanma gelir ve der ki: -Seyit Rza kleniz geldi, boazna bir yular takm, ayaklarnz pmek istiyor... Ekya reis, boynuna en ok yakan bir ziynetle hkmet konann kaps nndedir. Tercan'da alman katrlar, katrlar alanlar da beraberdir. Hkmetin alt katndaki hapishanenin tahta parmakl alr ve ieriye girerler. *** Seyit Rza'nn siyasi fikri nedir, devlet nfuz ve tesirinden uzak olan Adat muhiti neye gebedir? Bunlar katiyetle kestirmek mmkn deildi. Seyit Rza menfaati iin her eyi yapabilecek bir tynette idi. Merutiyetten evvel Ermeni komiteleriyle de birlikte alm, Tanakstyun komitesine yazlarak, onlarn gayelerine and imi derlerdi. stelik milli mcadelenin balarnda Zara ve mraniye havalisinde karklklar karan airet reislerinden Alian Bey'in katibi, akl hocas olan Alier ve Kokiri airetinden elini kana bulayan birok katiller, senelerden beri Seyit Rza'ya snmt. Alier'i bir tesadf m yoksa bir tertip mi Seyit Rza'ya katip yapmt, o da mehuld... 1925 ubat'mda eyh Sait isyan ettii vakit, Dersim aalar Cumhuriyet'e ballklarn teyide geldiinde, Seyit Rza bunlarn arasnda yoktu. Hakikaten o, yerinden kmldamad ama kendisinin itimada deer bir adam olmadn ispat etti... 1925 Mays'nda Dersim'in merkezine kadar tefti iin giden ordu mfettii, bu Dersimli Aa'y Hozat'ta da "el pmeye gelenler" arasnda grmemiti... Seyit Rza'nn ad "Cumhuriyet'e bal" aalar arasnda kocaman bir soru iareti gibi dolayordu. *** Ben, Seyit Rza'y grmedim. Fakat Dersim'in kasabalsndan, bir Sivasldan, bir Einliden fark olmayan kasabalsndan Seyit Rza'y yle dinledim:

"Dersimlinin, Krt olmadn tarih ve fen ak gsterir. Fakat ne diyeyim, efendim bu zavalllarn banda bu belalar, bu seyitler ve hele Seyit Rza varken bunlarn ne Trkl ne insanl kalyor. 266 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Hakikaten bunlar, Horosan'dan gelme Trk evlatlar, Timurlenk'in aknnda bu dalara kaan Trk kabileleri, Yavuz, aldran'a geerken nnden kaarak dalara trmanan Kzlba Trkler ve biraz da teden beriden gelip bu dalara sman eitli insanlardr. Fakat ben bunlara nasl Trk diyeyim? Bunlar hl ilka hayat yayor, gebelii brakmyor, benim gibi aralarnda airet hayat zlm kyller gibi yaamyor... Ve dnmyor.. ."159 te bu kii; seyit geinmesine karn; byk kars Elif Harun'un stne; kendisinin yar yandan kk Besi'yi de getirerek iki karl reis olmu; kendisini bir devlet lideri gibi grp 1937 ylnn Nevruz'unda son macerasna balamtr. KO KIRI SYANI'NDA SEYT RIZA'NIN ROL Ankara hkmeti Kokr ayaklanmasn bastrm, hemen sonrasnda af kartarak sorumlular cezalandrmamt. Lakin; derebeyleri; kendi egemenliklerini kuvvetlendirmekten vazgemi deillerdi. Bunun iin de Ankara'da oluan yeni otoriteye kar silahl birlikleri ile direniyorlard. Bu ayaklanmalarn merkezi artk Dersim blgesi idi. nk; Kokr blgesinden dalan isyanclar buralara ekilmiler; Seyit Rza'nn evresinde kmelenmilerdi. Krtlk fikri; artk Seyit Rza iin bir kaldra haline gelmiti. Zaten o, Kokr ayaklanmasn onaylam; isyan srecinde de bulunduu blgeyi igal ederek devlet iinde devlet gibi olmutu. Derebeyi ve Dersim, s. 43 RIZAZELYUT I 267 Seyit Rza, Mustafa Kemal'in blgeyi temsil iin milletvekili olarak ald isimlere kar da mcadele ediyordu. Hedefindeki isimlerden birisi mebus Mio (Mustafa) Aa, birisi de Diyap Aa idi. Bu iki aa da cumhuriyet rejimine ballklarn her zaman ortaya koyuyorlard. Seyit Rza ise Dersim blgesinin cumhuriyet Trkiyesi'nin dnda bir toprak paras olarak tutmak gibi olmayacak bir davann peinde gidiyordu. Bu gerei Baytar Nuri'nin verdii bilgiler doruluyor: "Dersim fiilen bamszd, idare bakanlm Seyit Rza ele almt ve Krdistan adna faaliyetine devam ediyordu. Ankara ile ibirlii yapan Krt mebuslarnn menfaatsever kimseler olduklarn toplant ve kongrelerle Seyit Rza, Krtlere ilan ediyordu. Ankara'da bulunan Dersim mebuslar Seyit Rza'ya gnderdikleri mektuplarda, kendilerinin Mustafa Kemal hkmetiyle ibirlii yapmaktan gayeleri Krdistan haklarnn muslihane yollarla temini olduunu bildiriyorlar ve ahsi menfaat iin ihtiyar ettikleri ihaneti bu suretle mazur gstermek istiyorlar ve yahut da hakikaten Trk hilebazlma kurban olduklarnn farkna varmam bulunuyorlard." Yukardaki satrlarda da grld zere; blgede ipleri ellerinde tutanlarn aklnda bir Krdistan vardr. Mustafa Kemal Paa ise; Dersim blgesinin bar iinde devrimci Trkiye'nin bir paras haline getirilmesinin peindeydi. Bunun iin de blgenin nde gelen isimlerini ikna etmeye alyordu. Krt takm; Gazi Mustafa Kemal'in bu tavrn hilebazlk gibi gsteriyorlar. Lakin, Trkiye'nin liderinin blgeyi barla lkeye eklemek iin ok aba gsterdii Krt Baytar Nuri'nin anlatmndan bile anlalyor: 266 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Hakikaten bunlar, Horosan'dan gelme Trk evlatlar, Timurlenk'in aknnda bu dalara kaan Trk kabileleri, Yavuz, aldran'a geerken nnden kaarak dalara trmanan Kzlba Trkler ve biraz da teden beriden gelip bu dalara sman eitli insanlardr. Fakat ben bunlara nasl Trk diyeyim? Bunlar hl ilka hayat yayor, gebelii brakmyor, benim gibi aralarnda airet hayat zlm kyller gibi yaamyor... Ve dnmyor.. ."159 te bu kii; seyit geinmesine karn; byk kars Elif Hatun'un stne; kendisinin yar yandan kk Besi'yi de getirerek iki karl reis olmu;

kendisini bir devlet lideri gibi grp 1937 ylnn Nevruz'unda son macerasna balamtr. KO KIRI SYANFNDA SEYT RIZA'NIN ROL Ankara hkmeti Kokr ayaklanmasn bastrm, hemen sonrasnda af kartarak sorumlular cezalandrmamt. Lakin; derebeyleri; kendi egemenliklerini kuvvetlendirmekten vazgemi deillerdi. Bunun iin de Ankara'da oluan yeni otoriteye kar silahl birlikleri ile direniyorlard. Bu ayaklanmalarn merkezi artk Dersim blgesi idi. nk; Kokr blgesinden dalan isyanclar buralara ekilmiler; Seyit Rza'nm evresinde kmelenmilerdi. Krtlk fikri; artk Seyit Rza iin bir kaldra haline gelmiti. Zaten o, Kokr ayaklanmasn onaylam; isyan srecinde de bulunduu blgeyi igal ederek devlet iinde devlet gibi olmutu. ''9 Derebeyi ve Dersim, s. 43 RIZAZELYUT I 267 Seyit Rza, Mustafa Kemal'in blgeyi temsil iin milletvekili olarak ald isimlere kar da mcadele ediyordu. Hedefindeki isimlerden birisi mebus Mio (Mustafa) Aa, birisi de Diyap Aa idi. Bu iki aa da cumhuriyet rejimine ballklarn her zaman ortaya koyuyorlard. Seyit Rza ise Dersim blgesinin cumhuriyet Trkiyesi'nin dnda bir toprak paras olarak tutmak gibi olmayacak bir davann peinde gidiyordu. Bu gerei Baytar Nuri'nin verdii bilgiler doruluyor: "Dersim fiilen bamszd, idare bakanlm Seyit Rza ele almt ve Krdistan adna faaliyetine devam ediyordu. Ankara ile ibirlii yapan Krt mebuslarnn menfaatsever kimseler olduklarn toplant ve kongrelerle Seyit Rza, Krtlere ilan ediyordu. Ankara'da bulunan Dersim mebuslar Seyit Rza'ya gnderdikleri mektuplarda, kendilerinin Mustafa Kemal hkmetiyle ibirlii yapmaktan gayeleri Krdistan haklarnn muslihane yollarla temini olduunu bildiriyorlar ve ahsi menfaat iin ihtiyar ettikleri ihaneti bu suretle mazur gstermek istiyorlar ve yahut da hakikaten Trk hilebazlma kurban olduklarnn farkna varmam bulunuyorlard." Yukardaki satrlarda da grld zere; blgede ipleri ellerinde tutanlarn aklnda bir Krdistan vardr. Mustafa Kemal Paa ise; Dersim blgesinin bar iinde devrimci Trkiye'nin bir paras haline getirilmesinin peindeydi. Bunun iin de blgenin nde gelen isimlerini ikna etmeye alyordu. Krt takm; Gazi Mustafa Kemal'in bu tavrn hilebazlk gibi gsteriyorlar. Lakin, Trkiye'nin liderinin blgeyi barla lkeye eklemek iin ok aba gsterdii Krt Baytar Nuri'nin anlatmndan bile anlalyor: 268 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE "Mustafa Kemal, Alian' da elde etmek isliyordu. Bu maksatla mumaileyhe Dersim mebuslar vastasyla haber gndererek Sivas mebusu sfatyla Ankara'ya gelmesini ve bunu arzu etmedii taktirde Sivas'ta yksek bir memuriyete tayin edilmek zere Dersim'den ayrlmasn tavsiye ediyordu. Bu vaad ve tavsiyelere, Dersim mebuslarnn arzu ve isteklerine uygun olarak Dersim'e bir Krt mutasarrf gnderileceini de ilave ediyordu. Alian, mevsim dolaysyla Dersim'den ayrlmasna shhi durumu elverili olmadn bildirdi, Seyit Rza, mhim bir kuvvetle Dersim merkezini igal etti ve Mustafa Kemal'e ektii bir telgrafla, Ankara'da bulunan ve Dersimliler adna mebus tayin edilen ahslarn Dersim'i katiyyen temsil salahiyetini hayiz olmadklarn, Dersim'in bamsz bir Krt idaresi istediini ve bu mill istek Ankara hkmeti tarafndan kabul ve resmen ilan edildikten sonra, ancak Krdistan'n bir konfederasion eklinde Ankara ile ibirlii yapabileceini bildirdi. Dersimlilerin bu istei Ankara'da bulunan Krt mebuslarnn dahi dikkat nazarn ekiyordu." Kokr ayaklanmasnn bizzat iinde bulunmamakla birlikte; Seyit Rza bu ayaklanmaya ciddi katkda bulunmutu. Bu durumun tan olan Baytar Nuri unlar yazyor: "Dersimdeki Kokiri fedaileri, faaliyetten durmamlard. Dersime Trk kuvvet ve nfuzunun girmesi mmkn deildi.

Adat denilen Seyit Rza mntkasnda, Krdistan bayra dalgalanyordu. Trk kuvvetlerine kar sistemli aknlar yaplyor ve bu aknlar Trk hkmetini artyordu. RIZAZELYUT I 269 Bu sebeple Byk Millet Meclisi; bir kararla, Dersim mebuslarndan bir ksmn, Erzincan mebusu Hac Fevzi ile birlikte Nasihat Heyeti olarak Dersim'e gnderdi. Dersim mebusu Diyap aa, Mustafa Kemal ile pek samimi olduunu sylyor, beraber aldrdklar fotoraflar gsteriyordu. Mustafa Kemal bir gn kendisine, ayet Ankara'dan karak Dersim'e gelsem, mcadelemizi baa karmak iin yksek dalarnz ve byk maaralarnz var mdr? diye sorduunu bizlere sylyordu. Bu srada Yunanllar Ankara kaplarna yanam olduklar iin, Mustafa Kemalin Diyap aaya bu sorusunda nemli bir mana gizleniyordu. Trk hkmetinin durumu pek nazik idi, nk bir taraftan Yunan ileri hareketi ve dier taraftan Dersimlilerin istiklal davas urunda yaptklar savalar; Trkiye Byk Millet Meclisini ikinci bir afv karar vermek zorunda brakmt. Bu karar,-Dersimli Baytar Nuri ve Alier mstesna olmak zre - Alian ve arkadalarna temil edilmekte idi. Bundan sonra, Mustafa Kemal, Dersim airetlerine izafeten Seyit Rza ile telgraf muhaberesine balam ve sknetin muhafazasn rica etmiti. Erzincan mebusu Hac Fevzi dahi Erzincan'a gelmi, Seyit Rza ve Alian' mzakereye davet etmiti. Seyit Rza, Alian'm sran zerine mlakata muvafakat ederek, Ovack airetlerinden bin kiilik bir kuvvet alm ve AlianTa birlikte Erzincan'n Kismkr kyne gitmilerdi. Buraya mft Haci Fevzi, Erzincan valisi Ali Rza ve bir ksm Erzincan eraf gelmi bulunuyorlard. 270 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 271

RIZAZELYUT

Seyit Rza, mzakere esaslarnn tesbit edilmesi iini uhteme brakm olduundan, 24 maddelik bir talepnameyi hazr bulunanlar huzurunda okudum. Erzincan valisi; "Bu artlarn teklif usul, ancak bir hkmetin dier bir hkmetle mzakeresi usul olduunu ve bu cihetin nazik bir mesele bulunduunu" beyan ettikten sonra, Dersim'i Trk hkmetine bal bir mntka telakki etmek artyla mzakereye balamak icap edeceini syledi. (...) Hac Fevzi ise Mustafa Kemal'den ald yetkiye dayanarak isteklerimizin Ankara Meclisince kabul edileceine yemin ve Alian'n Erzincan'n merkezinde ikamet etmesi artyla Dersim'den kmasn srarla rica etti. Heyetin gayesi; bu suretle, ihtilal iinde bulunan Erzincan ve Sivas mntkalarnn skunete kavumasn temin idi. (...) Mft Fevzi Ankara'dan Seyit Rza'ya bir mektup gnderiyor ve bu mektupta isteklerimizin prensip itibariyle kabul edildiini bildirdikten sonra Alian ve Haydar'm tekrar Kogiri'ye gitmelerine ve Refahiye ile Kuruay kaymakamlklarna tayinlerine karar verildiini ve keyfiyetin merkez ordusu kumandan Nureddin Paa'ya bildirildiini dahi verdii malumata ilave ediyordu." Seyit Rza; Krtlerin ynlendirmesiyle; Kogiri isyann neredeyse kald yerden devam ettiren bir isim haline gelmitir. Baytar Nuri; iinde yer ald bu kkrtmalar ve Seyit Rza'nn eylemlerini ayrntl biimde anlatyor: "1924'te Mustafa Kemal, Halk Partisi adna Feridun Fik-ri'yi aday gstererek Hozat merkezine gndermi ve mebus seilmesini salamak iin propagandalar balamt. Feridun Fikri, Dersimli ve milletleraras hrete malik hukukinas Ltfi Fikri'nin amcazadelerinden idi. Krt olmasna ramen Trkl ile tannm ve bu gaye urunda Mustafa Kemal ile ibirlii yapm bir zat idi. Bu zat rknn kendisine vermi olduu zeky yadlar hesabna kullanmakta olmasna ramen, bir gn Krt istiklali tahakkuk ettii taktirde, iyi bir Krt

siyasisi olabilmek istidadna malikti, fakat tuttuu yol gz nne alnarak, Dersim mebusu adayln Seyit Rza kabul etmedi. Bu srada, Terakki Perver partisine intisap etmi olan sabk Dersim mebusu Hasan Hayri dahi kaarak, Mustafa Kemal aleyhinde harektta bulunmak zere Seyit Rza'ya iltica etmiti. Seyit Rza, Mustafa Kemal'e ektii mteaddit telgraflardan birinde, Feridun Fikri'nin ileride Mustafa Sagir gibi kendisine suikastta bulunacan bildirmesi zerine, Mustafa Kemal cevabnda, Feridun Fikri'nin sadk ve vatanperver bir ahs olduunu bildirerek, Baytar Nuri ile Hasan Hayri'nin ihanetleri dolaysyla Dersim'den karlmalarn tavsiye ediyordu. Dersimliler, mtemadiyen iddialarna devam ve Hasan Hayri'nin Dersim Krtlerini temsil etmekte olduunu bildiriyorlard. Bu maksatla, Seyit Rza, bir iki bin Krtle Hozat merkezini muhasara ve Ankara hkmetini tazyik ediyordu. Hasan Hayri, Mustafa Kemal partisine muarz olduundan, bunun adaylnn hkmete mahzurlu olduuna phe yoktu. Halbuki, Dersimliler bu kanuni mahzurlar nazara almakszn kendi istedikleri kimseleri mebus yapmak istiyorlard. Hakikatta ise, yaplacak ey intihap nam altnda bir tayinden ibaret idi. Hozat valisi basit bir mazba272 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ta tanzim ederek, intihapta filan kazanmtr diyecekti. te, airetler byle uydurma bir mazbata ile Feridun Fikri'nin mebus karlacan haber alm ve Hozat'n muhasaras iddetlenmiti. Hozat'ta bulunan jandarma kuvvetleriyle arpmalar olmu ve Feridun Fikri yaralanmt. Bu srada Elaziz'den gelen askeri taburlarn himayesinde Feridun Elaziz'e kamaa muvaffak olmutu. Hozat'n zapt Seyit Rza'nn hedefi olmasna ramen, Krt olan Hozat jandarma kumandan Yahya efendi zade Ali Avni, Mezra kynde Seyit Rza ile bir mlakat yapm ve Hozat' muhasaradan vazgeirmee muvaffak olmutu." Yukardaki satrlar; Seyit Rza'nn o sralar yaknnda bulunan onun kurmaylarndan birisine aittir. Grld gibi; Seyit Rza, Kokr isyanndan hemen sonra devletle atmaya balamtr. EYH SAT SYANI'NDA SEYT RIZA'NIN ROL Krtlerin; bamsz bir devlet kurmak amacyla balattklar ikinci ayaklanma eyh Sait syan'dr. Nakibend Krtlerin yer ald bu ayaklanmada, Dersim airetleri yer almadlar. nk Nakibendlerle Aleviler arasnda eskiden beri srp gelen inansal atmalar vard. Belli bir belgeye balanmamasna karn; isyan dnemini hatrlayanlarn anlattna gre; eyh Sait; Seyit Rza ile bulumu ve isyana onu katlmaya armtr. Grmeler srerken; yemek yenilme zaman gelmi; Seyit Rza'nn adamlarnn kestii koyun etini eyh Sait ve adamlar "Kzlbam kestii yenmez." artlanmas yznden yememiRIZAZELYUT I 273 lerdir. Bu durumun ortaya kmas zerine; Seyit Rza ile eyh Sait arasndaki grmeler kesilmitir. Baytar Nuri'nin anlatmna gre de eyh Sait ile Dersim airetleri arasnda isyan esnasnda balant kurulmutur. Bu durumu u satrlar gsteriyor: "Gkdereli eyh erif ve Yado kuvvetleri, Palu'yu igal ederek buradaki airetlerin de itirakiyla 5- 3-1925 te Elaziz vilayetini zaptettiler. Elaziz ahalisi kamilen mcahitlere iltihak etmiti. eyh erif, Huseynik merkezinde Dersimli Hasan Hayri'nin evine misafir olmu, 6-3-1925 te Elaziz merkezine gelerek, Mft Mehmet efendiyi Elaziz valiliine tayin etmi ve Dersim'e aadaki telgraf ekilmiti: Hozat'ta Celalzade Mehmet Efendi vastasyla bilumum Dersim airetleri resasna: Skneti muhafaza ediniz, yaknda bir heyetle Dersim'e geleceiz, muvaffakiyetler. Elaziz 6 Mart 1925 Elaziz cephesi kumandan: eyh erif Dersim mebus sabk: Hasan Hayri" 16 Baytar Nuri'nin verdii bilgiler gsteriyor ki Dersimli eski milletvekili Hasan Hayri bu isyann elebalar arasmdadr. Seyit Rza da isyanclar desteklemek niyetindedir. Lakin Snni Krtlerin gemite Alevi airetlere yaptklar zulm yznden arada bir dmanlk olumutur. Bu yzden baz Alevi

airetler, eyh Said kuvvetlerine kar devlet glerinin yaranda savaa katlmlardr. Bu durumu Baytar Nuri yle anlatyor; "Dersimli Seyit Rza; Elaziz'i igal eden eyh erif Krdistan Tarihinde Dersim, s.180 274 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE kuvvetlerinin Malatya zerine hcumlarn mit ederek, o anda kendisi de Erzincan ve Kokiri airetleriyle Sivas'a hcum tasavvurunda bulunuyordu. Dnce bu merkezde iken, Ma-latya-Siverek cephesinden 5 inci F. K. Kzim Paa ktaat Elaziz'e doru taarruza balamt. Trk erknnn ifalatna kaplan Elaziz beyleri, adan airet reisi Ohili Necip aa kuvvetleri ve o srada Elazizde bulunan Doan Dede olu Hseyin'in tahrikiyle de, arki Dersim airetlerinden Palu mntkasna hemhudut olan Hran, Lolan, Izolan, uran airetleri, eyh erif kuvvetlerine arkadan saldrmlar ve Krt mcahitlerini Pah istikametine doru ekilmee mecbur etmilerdi. (1-4-1925). Bu durum karsnda, Dersimin mtebaki airetleri kendi mevcudiyetlerini temamen koruyabilmiler ve Trk ordularnn Dersini mntkasna nfuz edebilmesine mani olabilmilerdi." 161 Dersim ve Bingl blgesindeki Alevi airetlerin bir blmnn Trk ordusu ile birlikte isyanclara kar arptklarn M. erif Frat, daha nceden bir blmn verdiimiz belgeleriyle birlikte ortaya koymutur. ARI SYANI'NINDA SEYT RIZA'NIN TUTUMU Trk hkmeti eyh Sait isyann bastrmt ama Dersim hattndaki Koan (Kolar) aireti saldrlara balamt. Bu sralarda Hoybun rgt; yeni bir Krt ayaklanma kartmak iin 161 Krdistan Tarihinde Dersim, s. 187 RIZA ZELYUT I 275 yrtt hazrlklar tamamlam ve Ar blgesinde silahl eylemlere balamt. Ar syan diye bilinen bu isyan alevlendiinde; Seyit Rza; isyanclar desteklemek iin harekete geti. te o gerekleri yine Seyit Rza'nn adam Baytar Nuri yle anlatyor: "1925-1926'dan beri Ar'da toplanm olan Krt kahramanlarnn faaliyeti, yukarda bahsettiimiz gibi, 1930 yl iptidalarnda daha fazla alevlenmi ve btn Krdistan' amil bir mahiyet almak istidadn haiz bulunmu olduunu Dersimli Seyit Rzaya haber vererek bu hareketi desteklemek vacip olduunu bildirmitim. Bunun zerine, Seyit Rza ve Keelan airetleri 1930 yl ilkbaharnda isyan ederek, Erzurum ve Erzincan mntkalarnda bulunan Trk kuvvetlerine iddetle taarruza baladlar. Seyit Rza'nm balad bu isyan mntkas, gnden gne genileniyor ve Trkler iin korkun bir mahiyet alyordu. Bu sebeple Trk hkmeti, Mir Fevzi paay bu havaliye gndermee mecbur kalmt. Halbuki, Fevzi paann bu memuriyetinin hakiki mahiyeti gizli tutuluyor ve gelen ordunun gya yllardan beri asker ve vergi vermekten istinkaf eden Plmer ilesinin Danzi, Akirek ve Harsi kyleri ve civar halkn kanuna itaata icbar maksadyla gnderilmi olduu ileri srlyordu. (...) Seyit Rza, Bat Dersim'den Plmer airetlerine klliyetli yardm gndermi ve Briman, Hayderan, Demnan airetleri de yardma yetierek, Trklerle ibirlii yapan Krt milis kuvvetlerine klli telefat verdirmilerdir. Netice itibaryla, Trkler pek byk zayiat vermi olmalarna ramen Dersim'e girememilerdir. Dersim kuvvetleri ise, Erzincan zerine yaptklar bir hcumda, bir Trk taburunu muhasara 276 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ve imha ve gerek bunlarn ve gerekse bunlara yardmda bulunmu olan Trk kylerinin silah, mhimmat ve mevaisini itinam ederek Dersim'e dnmlerdir. Bu baarlar zerine Balan, Lolan ve Karsan airetleri dahi hcuma gemiler ve Erzincan tehdide balamlardr. Dersimliler Merh gedii denilen mevkide klliyetli tahidat yaptktan sonra, esir alm olduklar Plmer kaymakam vastasyla Trk ordusuna bir ltimatum gndererek teslim olmalarn ihtar etmiler ise de, ordu kumandan Rt ald

yeni takviye kuvvetine gvenerek harekele gemi ve Erzincana civar olan Abbasan aireti kylerini yakmtr. 27-10-1930 tarihinde Dersim kuvvetleri Trk askeri birliklerine kar taarruza gemi ve kendileri bir kii bile zayiat vermeden, nemli Trk kuvvetlerini imha etmilerdir. Bu muharebelerde, on birinci tabur kumandan Srr, btn muhimmatyla teslim olmu ve zaferden midi kesen Albay Rt istirahat etmek behanesiyle kuvvetlerini geriye ekmitir. Ar savalarndan geri dnmekte olan nc Frka kumandan mer Halis paa, 7-11-1930 tarihinde Erzincanda Rt kuvvetler ile birleerek, Dersimlilere kars taarruza balam ve hi bir netice elde edemeksizin savaa son vermee mecbur kalmtr. Kn basmas, Dersimlilerin en etin tehassungahlara snmas, iddetli souklarn hkm srmesi ve Dersim kuvvetlerinin mkemmel mukavemeti karsnda aciz kalan Halis paa ordular, sava terke ve ilkbaharda yeni harp hazrlklarna balamak bahanesiyle geri ekilmee mecbur kalmlardr." RIZAZELYUT I 277 ATATRK'N SEYT RIZA'YA GNDERD EL; - Diyarbakr Valisi Ali Cemal Bardak Gnmzde; olaylar bilmeyen baz Tuncelili Aleviler; Seyit Rza'y bir Alevi nderi veya Alevilik iin mcadele eden bir lider gibi gryorlar. Onun hayatn incelediimizde aka gryoruz ki Seyit Rza iin Alevilik, zavall taliplerini kandrmak iin kulland bir ara olmaktan teye gitmemitir. Ayrca; onun yapt saldrlarn arasnda Aleviler iin atlm tek kurun yoktur. stne stlk; Atatrk tarafndan Alevi toplumuna daha 1926 ylnda verilecek zel haklar da onun ahsi ihtiras yznden battal edilmitir. Bu gerei; Krt Baytar Nuri'nin yazd satrlarn arasndan gayet canl biimde yakalayabiliyoruz. Mustafa Kemal; Kurtulu Sava'nda kendisine byk destek veren dier Alevilerin hatrn da gzeterek bu blgeyi Trk kimlii iinde slah edebileceini dnmt. Bu yzden de Diyarbakr Valisi Ali Cemal Bardak'y eli olarak Dersim'e yollam; gemiteki saldrlarn bile yok sayarak Seyit Rza'y onun vastasyla ikna etmeye almt. Vali Ali Cemal; torunu Murat Bardak'nm bize verdii bilgiye gre, 1920'de Bektai tarikatine girmi olan bir brokratt. Bu yzden Alevi saylrd. Kendisine; Dersim halkn aydnlatarak bar bir biimde devletle uyumasn salama grevi yklenmiti. Vali Ali Cemal de bu ii baarabileceini dnyor; bunun iin de dier blgelerde tand Alevi toplumunun bar kimliine gveniyordu. 278 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 1926 ylnda; Trkiye Cumhuriyeti'nin Dersim politikas belliydi: Blgenin gerek kimliini, Trk olduklarn halka anlatmak; o halk kendi devleti saylan Trkiye Cumhuriyeti ile buluturmak. lkenin her tarafnda yrtlen devrim eylemini burada da uygulamak. Bunun iin de blgeye yol, kpr, okul, hastane yapmak; bunlarn gvenliini salayabilecek karakollar kurmak; topraksz kylleri ve gebeleri topraklandrmak... ok ibretlik bir rnek olarak grlecektir ki Atatrk; blgeye zzettin Paa'y gndermi; ona; "Benim adma airetleri selamla!" demitir. zzettin Paa; bunu airetlerin temsilcisi Seyit R-za'ya sylemitir ama o tam bir derebeyi havasnda; meydan okuyan tavr taknmtr. Bu gelimeleri; bizzat o gnleri yaayan Dersimli Baytar Nuri'nin kaleminden aktaralm: "Diyarbakr Valisi Ali Cemal, Seyit Rza ile bir mlakat yapmak zere Dersim'e geldi. Mlakat mahalli olan Karaca kynde Ali Cemal'i, etrafna Seyitler ve Dedeleri toplam olduu halde bir iki masas banda bulduk. Ali Cemal sze balyarak: Kendisinin alevi olduunu, Dersimlilere byk tevecchleri bulunduunu, Erzincan-Elaziz mntkalarnda metruk Ermeni arazilerini Dersimlilere verdireceini, Dersim'de okullar aarak Alevi ananelerine (geleneklerine) uygun

tedrisat (ders) yaplacan ve Kokirililer hakknda da umumi afin karlacan bildirdi. Ertesi gn, Diyarbekir'den Umumi Mfetti zzettin ve Elaziz valisi Rza da Hozat'a gelmilerdi. Ali Cemal, bizi zzettin paa ile grtrmek iin srar ediyordu. zzettin paann ani surette Hozat'a gelmi olmas Seyit Rza'y pheye drmt, bu RIZA ZELYUT I 279 sebeple mlakat teklifini kabula tereddt ediyordu. Bunu anlayan Ali Cemal, cebinden tabancasn kararak:" "Bu tabancam alnz, arkamdan geliniz, size ufak bir yan bakan olursa beni bu tabancamla imha ediniz, size erefimle sz veriyorum, beni mahcup etmeyiniz!" dedi. Bunun zerine, Seyit Rza ile Hozat merkezine gidip zzettin paa ile grmee sz verdik. Beraberimizde vali Cemal bulunduu halde Hozat'a muvasalatmzda, hkmet kona nnde askeri bir kta tarafndan resmen selamlandk ve doruca zzettin paann huzuruna kabul olunduk. Seyit Rza ile benim mill kyafetle bulunmamz paann dikkat nazarn ekmiti, "Seyit Rza ve Baytar Nuri siz misiniz?" dedi. Ben msbet cevap verdim. Seyit Rza ise: "Ben Dersimli Rizo'yum, Dersim'de her mee altnda ve her da banda birok Rzalar vardr, u halde, hangi Seyit Rza'y soruyorsunuz, bilmem?" dedi. zzettin Paa: "Mademki Adad kynde oturuyorsunuz, Seyit Rza da sizsiniz." dedikten sonra; uzun uzadya tler vermeye balad ve Ali Cemal'in Elaziz'e vali olarak geleceini, Dersimlilerin her trl arzular tatmin edileceini, Mustafa Kemal'in umum airetleri selamlamaa kendisine vazife verdiini bildirdi. (...) Dou Dersimli bi Zeki adl bir Krt, Ali Cemal ile sk alaka tesisi iin kendini bir Trk dostu gsteriyor ve Dou Dersim'den baz airet reislerini Ali Cemal'in ziyaretine getiriyordu. Ali Cemal ilk hamlede, Dou Dersim airetleri reislerinden nfuzlu olanlar Elaziz vilayeti Daimi Encmen azalklanna in280 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 281

RIZAZELYUT

tihap ettirdi. Bunlardan birincisi de bi Zeki idi. Olaylardan Seyit Rza'y gn gnne haberdar ediyordum. Dersimlilerden takriben 2000 aileye skn kanununa gre Elaziz ovasnda arazi teffiz edildi. Hususi Muhasebeden-Artrma yoluyla-Holvenk manastn dahi bana verildi. Seyit Rza'nin Elaziz'e gelmesi iin Ali Cemal durmadan srar ediyordu ve ben de mmkn olmadn bildiriyordum. Dou Dersimliler Ali Cemal'in Alevi olduuna kesin olarak inanmlard. Ali Cemal, Dersimlileri kendine celp etmek iin gizli tahsisat parasndan klliyetli sarfiyatta bulunmakta ve hatta arada srada, "Hkmet Dersimi slah iin ordular gnderse milyonlarca para sarf etmek zorunda kalacakt. Dersim bu masraflarn yars ile ve idareten slah edilirse daha muvafk olur ve ben dahi Dersim'i muhafaza etmi ve esirgemi olurum." demekte idi. Vali Cemal iin gsteri tarafn dahi ihmal etmiyordu. Bu gaye ile Mustafa Kemal'i ziyaret bahanesi ile Ankara'ya Dersim airetlerinden mrekkep bir arz- tazimat heyeti gndermesini tasarlamt. Bu maksatla beni vilayet konana isteyerek kendisi ile beraber Dersim'e gitmekliimi rica etti. Bu vesile ile arkadalarmla bizzat grebileceimi dnerek yaplan teklifi kabul etmi ve beraberce Hozat'a gitmitim. Seyit Rza'y getirmek zere, beni Adat kyne gndermiti, mumaileyh kendisinin gelmesi muvafk olmadn, benim heyetle

gitmekliimi ve bunun mucip sebeplerini bana anlatt, Hkmetin msaadesi olmakszn Dersim'e gitmek benim iin mmkn olamadn* dan bu frsattan faydalanarak Seyit Rza ile mill davamzla ilgili btn meseleleri grtk ve Adat'tan ayrldm. Seyit Rza'nin kardei olu Rahber'in amcas ile bir ky muhalefeti vard, bundan dolay Seyit Rza'nin tuttuu meslek aleyhine hareket frsatn karmyordu. Amcas gelmedii iin kendisi, sz geen bi Zeki'nin vastasyla Bahtiyar aireti reisi Yusuf, Arslanan ve Maksudan airetlerinden Keko aalarla Hozat'a gelmilerdi. Dier airetler vali Cemal'a red cevab vermilerdi." Semah Dnlyor Baytar Nuri; Vali Ali Cemal'in yapt her iyi niyetli ii ktye yorsa da onun samimi olduu yaptklarndan anlalyor. Vali Cemal Bey; Dersim derebeylerini Alevilik zerinden etkilemek iin onlar iin bir tr cem treni bile dzenlemi; burada semah bile dnlmtr. Baytar Nuri'nin u satrlar bunu anlatyor: "Vali, bir gece, mutasarrflk konanda bir iki lemi tertip ettirmiti, kendisi keman ve ben balama ile koma, alyor Hu, Alim Hu diye terennmler ediyor ve beraberce bir "mey" alemi geiriyorduk. (...) Ertesi sabah Elaziz'e hareket ettik, Elaziz belediyesi heyet erefine bir balo tertip etti. Bu baloda frka komandan Mustafa Haydar da hazr bulunuyordu. Baloda Alevi tarikatna mahsus sema yaplmakta ve Gazinin yaranlarndan olan Diyap ve Meo aalar dahi ortaya atlarak ve ah, ah nidalariyla el rparak pervaneye (semaha) balamlard. Hlasa, Trk'n ba olan Gazi'nin de Alevi olduuna kanaat etmilerdi. 282 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE bi Zeki vastasile ekserisi Dou Dersim'den gelmi olan heyete Ali Cemal'in srarna ramen ben de itirak etmitim. Karabal reisi Kango olu Mehmet Ali, Ko Mustafa, Abbasan reisi Meo, olu Hseyin ve kardei Beko, Ferhadan reisi Cemid, Diap olu Veli, Pilvenkan reisi Sleyman ve Hdr, Krgan reisi Aa, Bahtiyar reisi Yusuf, Seyit Rza'nm kardei olu Rahber, Arslan, Maksudan reisi Keko, Yusufan reisi Kanber, Allan reisi Ali, Hran reisi Mustafa, adan reisi Veli Hakii, Kii adna Mehmet, Sleyman, Elaziz Belediye reisi mtekait Miralay Halil, hususi idare reisi Sabri, Encmen yelerinden bi Zeki ve Vali Ali Cemal'dan mrekkep heyet Diyarbekir yolu ile Ankara'ya mteveccihen yola kmt. Byle uzun bir yolu ihtiyardan maksat Krdistan zerine tesir brakmak olduunun farknda idim. Diyarbekir'de ordu kumandan zzettin paa, Urfa'da Vali Fuat Paturay taraflarndan gine birer balo, gine ayn ama... (...) Ankara'da Mustafa Kemal'e vekleten Meclis Bakan Kzim paa ile Byk Millet Meclisi dairesinde grtk. Bizi, paaya, vali Cemal prezante ediyordu. Kzm paa; "Baytar Nuri'yi tanyabilir miyim?" dedi. Vali Cemal, beni ikinci defa takdim etti. Kazm paa heyete dnerek: Ziyaretimizden Gazi'nin ve kendisinin memnun olduklarn Seyit Rza'nm ve dier airet reislerinin gelmemesinden teessr duyduunu, Dersim'in pek yaknda oselere, mekteplere ve mran vastalarna malik olacan, vali Cemal'in iktirah mucebince Doudan Batya srgn edilmi olan btn Krtlerin memleketlerine dndrleceklerini, bu hususta pek yaknda Meclise bir af kanunu tasars sunulacan, Gazi'nin dahi bu hususu kesin olarak vaad ettiini ve Dersimlilere Elaziz, ErzinRIZAZELYUT I 283 can ve Malatya yayla ve ovalarnda toprak datlacan, Dersimlilerden skneti muhafaza etmelerini beklediini syledi. Bu szleri, tarihi nutkunu yazmakla megul olduu iin bizimle bizzat gremeyen, Gazi'nin emri ile sylediimide szlerine ilave etti. smet paay ziyaretimizde dahi ayni nakarat dinlemitik.

Vali Cemal, Dahiliye Vekili Cemil ile grerek Krt srgnlerinin affedileceine dair kesin vaad aldn heyetimize bildirmiti. Heyet Ankara'dan Dersim'e dnm, ben, bir ksm arkadalar ve vali Cemal stanbul'a gitmitik. zmir'e srgn olup bu srada stanbul'da bulunan Diyar-bekirli Cemil paazade Kadri ile Readiye otelinde gizli olarak grtm. Dersimlilerin Ankara hkmetiyle siyaseten yaptklar temaslarn gayesini terih ettim ve mill haklarmzn istihsali iin ilelebet alacamza dair Dersimliler adna Umumi Merkez'e bildirilmek zre bir Taahtname imzalayarak kendisine verdim. "stanbul'dan Elaziz'e dnmden az bir zaman sonra, Af Kanunu ilan edildi ve btn Krdistan srgnleri Bat vilayetlerinden memleketlerine dndler. Dersim, Elaziz ve Erzincan merkezlerindeki btn mevkuflar cezalan tecil edilerek serbest braklmlard." Trk devletinin en koyu dmanlarndan birisi olan Dersimli Baytar Nuri'nin yukardaki anlatm gsteriyor ki cumhuriyet rejimi Dersimlileri bar yoluyla ikna etmek iin ok dikkatli davranyorlard. Verilen szler tutuluyor; eyh Sait ayaklanmasnda isyanc olan ve batya srlen Krt airet reisleri de Dersimliler istedii iin affediliyordu. 284 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 285

RIZAZELYUT

Kogiri isyann dzenleyenler iin de iki af kartlmt... Btn bunlar; devletin vatanda ile diyalog kurmaya abaladnn kantlar idiler. Lakin; Seyit Rza; bu bar elini skmaya yanamyor; eski sistemi korumak iin her an silahl atmaya hazr bekliyordu. Seyit Rza; Dersim'de kurduu derebeyliini koruma yolu olarak Krt ideolojiyi de bir savunma arac gibi kullanyordu. Bu durumu Dersimli Nuri'nin anlatm ele veriyor: "Dersimlilere kar gsterilen btn bu msamahalara ramen, Seyit Rza ihtiyatl durumunu muhafaza ediyor ve Trk hkmetine itimat edemiyordu. nk, tarih boyunca, Trk idaresi daima bu gibi hilelerle Krd aldatm, gafil avlam ve frsat deneyerek Krtler aleyhine fecaatlar yaratmt. Bu hakikati en iyi takdir edenlerden birisi byk Krt nderi Seyit Rza olmutu. Mumaileyh, Trk hkmetine Krt mill haklarnn nelerden ibaret olduklar hakknda srarli isteklerde bulunuyor ve bu isteklerin mahiyeti Trklerce mahrem tutuluyordu. Bu isteklerden balcas Dersim'de Krte okullar amak idi. Bu istee Bat Dersim'in kahraman Koan aireti de srarla itirak ediyordu. Vali Cemal bu istekten son derece sinirleniyor, Dersimlilerin irken dal Trk olduklarn ve esasen btn Trkler ilk nce Alevi iken sonralar Snni mezhebine girmi bulunduklarn ileri srerek Krtleri kandrmaa alyordu. Btn gayretlerine ve mitlerine ramen vali Cemal, Seyit R-za'y elde edemiyeceine kani olduundan benden de emin deildi ve zevahiri kurtarmak iin temasa devam ettiini anlyordum, nk Seyit Rza'nm fikirlerinin mrevvici olduumu, vali Cemal anlamt." Devlet Sz Veriyor Vali Ali Cemal; Dersimli airetleri yola getirmek iin ylmadan alyor ve ii bar yoluyla zmeye abalyordu. Vali Ali Cemal; airet reislerinin Alevi olmasna bakarak; onlarn Alevilik iin baz iyi eyler isteyebileceklerini sanyordu. Bu yzden de o duyguyu ne kartmaya alyordu. Baytar Nuri'nin anlatt Munzur suyu banda yaplan yemin treninde de bu olay karmza kyor. (...)Vali Cemal beni istedi, benimle birlikte Ovack mntkasna bir seyahat yapacan ve Munzur suyu menbamda umum Ovack airetlerinin toplanmasn temin etmekligimi teklif etti ve toplant mahallinde bu airetlere baz tebligat yapacan bildirdi. Valinin, tekliflerine kar gelmemek planmz gereinden idi. Cemal ile Ovaca muvaseletimizde, airetlerin Ziyaret kyne toplanmalar istenildi.

Ovack airetlerinden ancak drt airetin, yani Arslan, Beytan, Pezgevran ve Maksudan airetlerinden bir ksm ile reisleri, Munzur menbama toplanmlard. Vali Cemal, ilk nce airetler efradnn airet usuluna gre reislerinin tensip edecekleri hareketlere boyun eeceklerine dair and imelerini teklif etti. Bu teklife uyarak airetler efrad Munzur menbama ilerlediler ve avulariyla bir miktar su imek suretiyle reislere inkyat edeceklerine (uyacaklarna) ananevi usulda ant itiler. (...) Vali Cemal, bu ananeyi her halde biliyordu ki byle bir yeminle airetlerin ittihadnn teminini dnmt. Reisler intihap edildikten sonra, Cemal dahi ayaa kalkarak menba yaklat ve halka hitaben: 286 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 287

RIZAZELYUT

"Aalar, ben de sizinle sadakatle konuup, sadakatle hareket edeceime dair bu-mukaddes Munzur suyundan bir bardak su imek sureti ile yemin ediyorum." dedi ve cebinden kard bir bardakla menbadan su itikten sonra, "Aalarm, Gazi paann sizlere hassatan selam var, beni size o gnderdi, itiim su ile yemin ederim ki, o Alevidir, dnyadaki btn Alevileri ihya edecektir. Ben dahi Aleviyim, bu sfatla size sz veriyorum, yollarnz yaplacak, mektepler alacak, topra olmayanlara Erzincan'da ve Elaziz'de toprak verilecek. Ancak sizden bir hizmet bekliyorum ki o da, yaknda hkmet kuvvetleri gelecek ve teden beri Dersimin adn lekeliyen Ko Ua airetini biraz slah edecek, siz dahi btn airetiniz efradyla bu harekete itirak edeceinize imdi sz vereceksiniz. Bu suretle Koan aireti slah edildikten sonra, Dersim'de her ey yoluna girmi olacak, hkmet Dersim'den emin kalacak ve Dersimlilerin her trl istekleri yerine getirilecektir." dedi. Reislerden Kasm olu Munzur aa kendi aralarnda hususi bir toplant yaparak ertesi gn son szlerini verebileceklerini bildirdi ve bunun zerine Munzur'daki toplantya son verildi." Ne yazk ki Vali Ali Cemal'in bu nerilerine, Alevi grnen Seyit Rza olumlu bir karlk vermemitir. Vali Ali Cemal Bardak'nn Raporu Baytar Nuri; Ali Cemal Bardak'y kt gstermeye abalasa da onun Dersim halkn gerekten korumaya alt anlalyor. Ali Cemal Bey'in szlerinin samimi olduu ve hkmetle haberli biimde konutuu Vali Ali Cemal Bey'in Ankara'ya yollad aadaki raporda aka grlyor. 926 tarihli Vali Cemal Bey'in raporu u maddeleri kapsyor: 1- Krt ve Arap airetler ile Trkmen airetleri arasnda bir mabehet (benzerlik) yoktur. Trkmen airetleri tekilt, Kanuni Sleyman'dan sonra tefessuha (ke) balamtr. Dersim'de ve Trkmen airetlerile meskn sair baz havalide ara sra tahadds eden (kan) isyankr vaziyetlerin sebep ve saiklar Krt ve Arap airetlerinin isyan sebep ve saiklerinin ayni deildir. Alevi ve halis Trk olan Trkmenler, Yavuz zamanndan beri mthi tazyiklere maruz kalm ve on binlercesi merhametsizce katil ve imha edilmitir. 2- Dersim ihtillar (buhranlar) byk, kk memur ve mutaassp hocalarn tahrik ve tevikile cahil Snni ahali tarafn dan haklarnda reva grlen muamelttan mmbaistir. (kaynak lanmaktadr) Bu nalyk (uygunsuz) muamele Alevi Trkmenler arasnda tesand kavi (gl dayanma) ve tekfl itimai (toplumsal badama) vcude getirmitir. Bu vaziyeti pek ok memurlar Krt airet tekiltnn ayni zannederek yanl karar ve tetbirler almlardr. Tazyikat (bask) nihayet bulur ve uurlu bir

surette hareket olunursa Dersimliler Cumhuriyetin ok sadk ve fedakr hadumleri olabilirler. 3- Dersim seyahatmda Trke bilmeyene ve Krt tipine rast lamadm. 288 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 289

RIZAZELYUT

Snniler, Alevilere Krt; Aleviler de Snnilere Trk derler. Krtlerle komu Dersim Alevilerinde Trkten baka bir millet olduklar kanaati olmakla beraber memurlar da bu hataya dmlerdir. Seydanl, eyh Hasanl unvan umumileri altnda toplanm olan kyler ve kabileler arasnda da ahengi muaeret (grg birlii) yoktur. 4- Dersimliler taktil (ldrlmek) ve tehcirden (srlmek) korkuyorlar; gemi memurlar esassz kanaatlar izale edeme milerdir. Airet ve kabileler arasndaki mtekabil (karlkl) gasp ve garatlar (vurumalar) devam etmekte ve husumetlerin temadisine (srmesine) sebep olmaktadr. be ahs mstesna, aalar ve reisler de dahil tekmil Dersimliler mthi bir fakru zaruret iinde rpnmaktadr. Gaspu garatlarm sebebi yaamak hissi ve endiesidir. 5- Drt yz seneden beri Dersim'e hkmet nfuzu girme mi, ilmi mana ve mul ile bir otorite teesss etmemitir. Her Dersimli hayatn, maln muhafaza kaygusile msellh (silahl) bulunmak mecburiyetinde kalm. 6- Bir iki frka ile Dersimi silhtan tecrit mmkndr. Fakat Trk kan ve Trk paras zayi olur. Uzun mddet devam edecek bir (Gerill) harbi de muhtemeldir. Fikirlerime nazaran Dersim'in hareketsiz silhtan tecrit ve slah mmkn; bunun iin de hkmete kar olan itimatszlk ve emniyetsizlii gidermek, hkmetin niyyal ve makasd hayrhanesine (iyi niyetine) kendilerini ikna etmek lzmdr. 7- Mezhep ihtilf Dersimliyi taan (ayplama) ve teni (ktleme) vastas olamamak. Mezhebi mnaferetleri izaleye (mezhep yobazlklarm gidermeye) almaldr. Caferi mezhebine salik Alevi Trkler arasnda tarihi edyan (din) ve mezahibin (mezheplerin) kati ettii sebeplerle batl pek ok itikatlar kksalmtr. Fakat bu itikatlar yirminci asrn fikri tenkit ve tahlili karsnda muhafazai mevcudiyet edebilecek (varln srdrecek) kuvvet ve kudreti oktan kaybetmilerdir. Maarifle (eitimle) ve mefkreci muallimlerle (aydn retmenlerle) bu itikatlar yerine muhab-beti millyeyi (ulusal sevgiyi) ikame (yerletirmek) mmkn ve ok kolaydr. 8- Dersimlilere medar maiet (geim iin) i bulmak lzm dr. Dersim ve civarlarnda ina edilecek umumi ve hususi yollarda altrlman. 9- Elziz ve Malatya'daki arazii metrukede (bo arazide) is kn edilmeli. Seyit Rza da dahil resa (reisler) ve aavatm (aalar) pek oklarn Elzize nakli haneye rza ettim (raz ettim). 10-Bu tedabir alnrsa Dersimlilerin silhlarn kendiliklerinden teslim edeceklerine inanyorum." Vali Cemal Bardak, sadece Ko Ua airetinin kuvvetli haydutluk yaptn belirterek bunlarn zerine askeri harekt istiyor. z Trk kabul ettii dier airetlerin i-ekmek, eitim ve hizmet yoluyla 5 ayda yola getirilebileceini ve silahlarnn toplanabileceini de raporun sonuna ekliyor. Ne yazk ki onun bu iyi niyetli yaklamn; blgede 400 yldr devam eden derebeylik sistemi asla anlamaz ve asla kabule

290 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE yanamaz. Bylece; baarsz duruma den Ali Cemal Bardak; zgn biimde Elaz'dan ayrlr. Haydutlua Lider Sonraki srete blgeye gelen Umumi Mfetti ibrahim Tali; Seyit Rza ve br derebeylerini ikna yolunu kullanmay srdrr. ard airet reislerine biner lira para verir. Seyit Rza'ya ise 2 bin lira ile bir sandk hediye gnderir. Seyit Rza silah brakmak yle dursun; blgede kanun benim deyip istedii cinayeti ilemeye devam eder. Meo Aa olu Hseyin; Seyit R-za'nm damad olan Aa Abbasan ua reislerinden ibrahim Aa'y ldrnce; Seyit Rza silahl adamlaryla Hseyin'in kyn sarm; onlar ldrp mallarn mlklerini de yamala-mt. Bylece de hkmetle olan yzeysel anlamay bitirmi; evreye saldrlarn iddetlendirmiti. 1930 ylnda Hakkari Valisi Fahri Elaz'a yollanmt. Deli Fahri adyla nlenen bu Vali; ncekilerin aksine; ii asker kullanarak halletmeye eilimli idi. Bu durumu anlayan Dersimli airet liderleri; saldrlarn daha da artrmlard. Karakollar, telgraf telleri tahrip ediliyordu. Fakat; bu iin arkasndaki Seyit Rza, Ankara'ya, hadiselerin btn sorumluluunu Vali Fahri'ye ykan telgraflar ekiyordu. Saldrlarn artmas zerine Ankara rahatsz olmu, smet nn bizzat Elaz'a gelmi; incelemeler yapm, Elaz ve emigezek erafn hkmet konanda toplam; onlara nasihatta bulunmutu. smet nn; Vali Fahri ile brahim Tali'yi de uyardktan sonra Ankara'ya dnmt. brahim Tali Dersim'de duruma hakim olamad iin hkmet tarafndan genel mfettilik grevinden alnm; Ankara'ya milletvekili grevine geri dnmt. RIZAZELYUT I 291 GENERAL ALPDOAN VE SEYT RIZA 1936 banda ad Tunceli yaplan Dersim blgesinin genel valisi olan General Alpdoan; blgeye gelirken; Dersim ile ilgili raporlar incelemiti. Hkmet; her eye karn konuyu askeri g kullanmaktansa ikna ile halletmeyi bir kez daha denedi. Genel Vali Alpdoan; Celal Bayar'm da raporunda belirttii gibi blgenin airet reisleri ile halk ile grmeler yapt. Onlara; Trkiye Cumhuriyeti'nin iyi niyetini; blgeye yapaca yatrmlar anlatt. Lakin; Seyit Rza; elindeki derebeylik gcnden vazgemek niyetinde deildi. Grmeden sonrasn Baytar Nuri yle anlatyor: "Bir frsat bularak, ben dahi Seyit Rza ile grmee muvaffak oldum. Seyit Rza bana; General Alpdoan'm fikri pek fena olduuna tamamen kanaat getirdiini ve bu sebeple mukavemetten baka hibir are kalmadn, Trk ordularnn Dersimlilerle baa kamayacaklarn, fakat her ihtimale kar, benim bir an nce Trkiye dna karak, durumumuzu byk ve adil devletlere ibla etmekliimi tavsiye etti. Seyit Rza, Elaziz'e geldiinde, general ile yalmzca grm ve bu grmelerde baka hi bir Krt nderi hazr bulundurulmamt. Zaten mumaileyh Elaziz'de ancak 24 saat kalarak Dersim'e dnmt. Bu mddet zarfnda Seyit Rza'nm zeks Alpdoan'm btn ruhiyatn anlamaa kfi gelmi ve ald intibaat airetlere tebli etmiti. Bir mddet sonra, Alpdoan, kurmay binbas ve istihbarat reisi olan evket'i Dersim mntkasna gndermiti. Bu zat, airetlere misafirlie gitmek kabilinden, ilk nce Hozat ve daha sonra Ovack merkezine giderek, oradan yanna al292 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE d bir iki airet reisi ile birlikte Seyit Rza'nm mntkasna gitme arzusunu gstermise de, buna Seyit Rza muvafakat etmemiti. evket, alm olduu istihbarata binaen, Seyit Rza'nm tede beri hasm olan ve arazi meselesinden aralarnda ciddi mnazaalar mevcut olan biraderzadesi Rehber'e misafir olmak zere Hacili kyne gideceini bildirmi ve Rehber'in gnderdii muhafzla Hacili'ye giderken, karsnda arkadam Alier'i bulmutu. Alier, evket'in Rehber nezdine gideceini daha evvelden hissetmi olmala, bir an evvel Rehber'in yanma giderek evket'i kabul etmemesini, mumaileyhin kendisiyle amcas

arama fesat brakacan bildii iin, bu bapta Rehber'i ikaz etmek fikri ile Seyit Rza'nin yanndan Hacili'ye gelmiti. evket, Rehber nezdinde bir gn misafir kalm ve ertesi gn Rehber'i beraber alarak Elaziz'e getirmi, general ile konumutu. General, Rehber'e birok vaad-lerde bulunmu, paralar vermi, hlasa: amcas Seyit Rza'ya kar muhasm bir cephe almasn temine muvaffak olmutu. Seyit Rza, btn bu olaylardan bilvasta haberdar olmutu. Alpdoan, yaynlad umumi bir tebli ile umum Dersim airetlerinden 200 bin martin tfengi istiyordu. Bu yekna, her airet nfus kesafetine gre itirak edecekti. Dersimliler, yaplan tebligattan hi bir ey anlamamala geliyor ve ellerinden geldii kadar mdafaa hazrlklarnda bulunuyorlard. Kurmay binbas evket, Hozat airetleri arasnda mtemadiyen dolamakta ve nifak ve tefrike karmaa almakta idi. Yapt propagandalarda, hkmetin btn tedbirleri Dersimin slah maksadna matuf bulunduunu, balca slah edilecek, Seyit Rza ve taraftar olan airetler olduunu, dier RIZAZELYUT I 293 airetler de silahszlandrldktan sonra yerlerinde serbest braklacaklarn telkin ediyordu. Hain Rehber dahi; her hususta evket'le ibirlii yapyor ve bir taraftan da amcas Seyit Rza'ya ve airetler halkna sadk grnmee alyordu. Hkmeti aldatmakta olduunu ileri sryor ve netice itibaryla amcasyla ibirlii yaparak Trk ordularyla arpacan ve airetlere kar ihanette bulunmyacan bildirerek, iki yzl bir siyaset takib ediyordu. Halbuki Elaziz ve Hozat kahvehanelerinde; evket'in her defasnda kendisine beer bin lira verdiini nmek suretiyle boboazlk ederek, foyasn meydana koyuyordu. Bu srada Demenan ve ksmen de Nazmiye airetleri, hudutlarnda yaplmasna teebbs edilen askeri karakollar, binalarna hcum ederek henz ikmal edilmeden bu binalar tahrip ve muhafzlarn silahtan tecrit etmee balamlard. Seyit Rza ise, General Alpdoan'a; Dersim hakkndaki kanunun ilga edilmesini ve Dersim iin hususi ve mill haklar temin eden mmtaz (zel) bir idarenin ihdasn (kurulmasn) mtemadiyen istiyordu. Bu teklife kar; General Alpdoan jandarma alayn ve 9 uncu frkay Dersim hudutlarna tahit ediyor ve Diyarbakr'dan her sabah onar tayyare gelerek Dersim zerinde uuyordu. Artk skn bozulmu ve ortalk karm olduundan, her taraftan msademe balamt. K basm olduundan, harp faaliyeti uzun srmemi ve Dersim mahsur halde kalmakla beraber, msademelere son vermek mecburiyeti hasl olmutu." 294 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE DERSM SYANI NCES DEREBEYLERNN HALKA YAPTII KARI PROPAGANDA Tunceli'deki derebeylerinin temel gcn oradaki aresiz ve yoksul halk oluturuyordu. Bu yzden blgedeki airet reisleri ve aalar halk kandrmak iin mthi bir propaganda yrtyorlard. Ayaklanma ncesinde Tunceli'deki ete ba konumundaki derebeylerinin sylediklerinin zeti unlard: Dersimdeki kadnlar gndz kocalarnn gece askerin olacak. Elaz halkevinde yaptklar gibi, kadnlarla erkekleri birlikte toplayacaklar; sonra da mumlar sndrecekler. Evlerin bir giri bir de k kaps olacak, iki kapda da polis bekleyecek; sizlerin btn kazandklarnz elinizden alacak. Ekmek, odun, hatta keilere toplayacanz mee yapraklan bile izin kadna (vesika) balanacak, bunlarn vergisini vereceksiniz. Sizleri de Ermeniler gibi kesecekler, srecekler. Eskiden olduu gibi Ankara hkmeti de Dersim'in i iine karmayacak. Airet reislerinin dedii olacak. Seyit Rza ne derse Ankara onu kabul ediyor; onu Dersim'in reisi sayyor. Trk hkmeti istese bile Dersim'e giremez; buna yetecek gc yoktur; gemite de girememitir. Kendi ellerindeki gc yok edecek devrim yasalarna; yol su, okul, hastane gibi uygarlk eserlerine iddetle kar kan Dersim derebeyleri elbette ki bilinli idiler. nk; ada uy-

RIZAZELYUT I 295 garlk eserlerinin blgeye gelmesi ile ite byle kandrp korkuttuklar halk uyanacak ve ellerinden uacakt. Cumhuriyet hkmeti; devrim yasalarn, ada uygulamalar Dersim'e de sokmaya kalknca derhal silaha sarldlar ve blgeye giri noktas olan kprleri yaktlar; karakollar bastlar. DERSM SYANI NASIL BALADI? Hkmet; dersim blgesini; Trkiye'nin dier paralar gibi, yasalarn uyguland bir blge haline getirmek niyetindeydi. Bunun iin blgeye yollar, kprler, karakollar, devlet binalar yaptrlyordu. Dersim'in merkezlere yakn halk da toplanarak askere alnyordu. Blge Valisi General Abdullah Alpdoan; airetlere haber salarak saldrlar kesmelerini ve silah brakmalarn istemi; saldrganlar ise devlete yle artlar ileri srmlerdi: 1-iimize karakollar yapmayacaksnz. 2-Kpr kurmayacaksnz. 3-Yeniden nahiye ve ile merkezleri oluturmayacaksnz. 4-Silahlarmza dokunmayacaksnz. 5-biz vergilerimizi her zamanki gibi pazarlk usulyle vereceiz.162 Grld zere; devlet iinde devlet haline gelmi bir Dersim derebeylii sz konusudur. Bunlar; devletin bu istekleri kabul etmemesi zerine silaha sarldlar. 21 Mart gecesi Demenanl ve Haydaranl saldrganlar; Kahmut kprsn yakp Pah naYakn Tarihimizde Dersim syanlar ve Gerekler", s. 125 296 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE hiyesini de bastlar; telgraf tellerini kestiler. 25 Mart'ta da Bat Dersim blgesinde Seyit Rza'mn adamlar Sin Ky'ndeki karakolu bastlar. Bundan sonra saldrlar blgenin her yanma yaylmaya alld. lk saldrlar yapanlar; Seyit Rza'mn banda bulunduu Yukar Abbas Ua ile Haydaran, Yusufan, Kureyan airetleri idi. Bunlara Demenan ve Bahtiyar airetleri de Seyit Rza'mn teviki ile katalacaklardr. Bu alt airetin toplam nfusu 20 bin dolayndadr.163 Hkmet, Dersim ayaklanmalarn sona erdirecek askeri operasyona karar vermiti. Mustafa Kemal'in de bilgisi dahilinde; almalar balatlmt. Saldrlara kar askeri harektn kanlmaz olduu anlalm ve Atatrk'n ve Mareal Fevzi akmak'in da katld Bakanlar Kurulu toplantsnda u karar alnmt: "1937 ylnda Yaplan Tunceli Tenkil Harektna Dair Bakanlar Kurulu Karar, Gayet Gizlidir Karar: 4 Mays 1937 Bavekalet Kararlar Mdrl Say: Son gnlerde Tunceli'de vukua gelen hadiselere dair raporlar 4.5.1937 tarihinde Atatrk'n ve Marealin huzurlaryla tetkik ve mtalaa edilerek aadaki sonuca varlmtr. 12-Toplanan kuvvetlerle Nazimiye, Keigezek (Aa bar) Sin, Karaolan hattna kadar, edid ve messir bir taarruz hareketi ile varlacaktr. RIZAZELYUT I 297 13-Bu defa isyan etmi olan mntkalardaki halk toplanp baka bir yere nakil olunacaktr. Ve bu toplama amaliyesi (ii) de kylere baskn edilerek hem silah toplanacak, hem bu suretle elde edilenler nakledilecektir. imdilik 2.000 kiinin nakli tertibat hkmette ele alnmtr. Mlahaza: Sadece taarruz hareketi ile ilerlemekle iktifa ettike isyan ocaklar daimi olarak yerinde braklm olur. Bunun iindir ki, silah kullanm olanlar ve kullananlar yerinde ve sonuna kadar zarar veremeyecek hale getirmek, kyleri kamilen tahrip etmek ve aileleri uzaklatrmak lzumlu grlmtr.

Not: Malatya'dan ve Ankara'dan gnderilen kuvvetlerin cepheye vasl olmalar ve cephedeki kuvvetlerin ufak-tefek talimleri ve istirahatlar ve bundan baka Diyarbakr'dan gelecek taburun yerletirilmesi , btn bunlar dnlerek bir hafta sonra, yani 12 Mays'ta ileri hareket balanabilecei anlalmaktadr. Not: Paraya acmakszn, ilerinden ok adam kazanp kullanmaya almak lazmdr." Asl gibidir (imza)164 Hkmetin bu karar ald dnemde; Yusufan aireti Mazgirt blgesinde askere saldrmt. Seyit Rza da devlet yanndaki Krgan airetinin Sin kyn basm; olu Bra brahim'i ldrdklerini ileri srerek ordakileri katletmiti. Krt olup Suriye'ye snm olan Hasanan airet reislerinden Mehmed Emin

'Yakn Tarihimizde ', s. 190 "Osmanl Belgelerinde Dersim Tarihi", s. 284 298 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 299

RIZAZELYUT

Bey olu Fasih; toplad bir takmla Diyarbekir'deki Kara Kpr karakoluna baskn yapmt. Bu haberin alnmas zerine hkmet; iileri Bakan'n Diyarbakr'a gndermiti. Diyarbakr'daki kolordu da Yusufan airetine hcum etmiti. Elaz'daki smail Hakk emrindeki frka ise Seyit Rza'nm bulunduu blgeye kar harekete geirilmiti. Bu atmada Krgan aireti Trk ordusuna nclk yapyordu. 1937 isyannn Trk basnna yansmas kstl olmu gzkyor. nk hkmet; talya, Fransa, ngiltere, Rusya gibi lkeler karsnda pazarlk gcn zayflatmamak iin bu i sorunu mmkn olduunca gizli tutmaya alyordu. Bu yzden de Mays aynda bu konuda bir makale yaymlayan Son Telgraf Gazetesi bir sre kapatlmt.165 Belli bir zaman geince 21 Haziran 1937 tarihli Akam Gazetesi'nde Babakan nn'nn Tunceli'nde byk bir sevinle karland haber veriliyor ve "Balanlan slahatn hzlatrlmas iin tedbirler alnacak" deniliyordu. 23 Haziran tarihli haberde ise Seyit Rza'nm teslim olmak iin mektup gnderdii iddia olunuyordu. Bu haberlerin kamuoyunu yattrmak ve olay nemsiz gstermek iin hazrland anlalmaktadr. Babakan smet nn'nn 19 Haziran tarihli gazetelerde yer alan; "Tunceli tam bir skna kavumutur." biimindeki aklamas da devleti gl gstermek iin sylenmi bir sz olarak kalmtr. nk bu sralarda atmalar iddetli biimde sryordu. 16 Temmuz tarihli ngiliz belgesinde de arpmalarn devam ettii; Trklerin isyanclardan daha fazla kayp verdikleri dile getiriliyor.166 Amerikan Bykelilii'nin VVashington'a yollad 25 Haziran 1937 tarihli raporda da Babakan smet nn'nn, ayaklanmann bastrld iddiasnn henz aklk kazanmad belirtilmektedir.167 Sonraki atmalar Dersimli Nuri yle anlatyor: "Seyit Rza ile birlik Bahtiyar aireti de harba girmee mecbur kaldndan, harp alan genilemi ve muharebeler Hozat'n Bahtiyar, Yukar Abbas, Karabal ve Ferhat airet-leriyle, Nazmiye ilesinin Haydaran, Mazkert ilesinin Demnan ve Yusufan airetlerinden ibaret olan yedi airet zerinde iddet-lenmiti. Baki kalan airetler ise, tarafsz kalmlard. Krtler, saldr durumuna gemi ve smail Hakki kuvvetlerini Hozat istikametine gerilemee mecbur etmilerdi. Bu durum sebebiyle, Erzurum-Erzincan

kolordular dahi tahrik edilmiti. Diyarbekir'den Yedinci Kolorduya bal uak karargh dahi Elaziz'e getirilmi, harp alannda zehirli ve boucu gaz bombardmanlarna balanm ve Dersimliler bir Trk tankn tahribe muvaffak olmulard. Trk hkmeti, Bat vilayetlerinde mevzii seferberlik ilan ederek, 26-27-28 doumlular silah altna alm ve General smet nn, Dersimdeki ktalar teftie gelmiti.

165 "ngiliz Belgeleriyle Trkiyede Krt Sorunu", s LIII, 23 Mays Tarihli Gizli Rapordan ngiliz Belgeleriyle..., s. LII "Amerikan ve ngiliz Raporlar Inda Dersim", s.54 300 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 301

RIZAZELYUT

Seyit Rza, General Alpdoan'a bilvasta yeniden bavurmu ve Krt mill haklarna sayg gsterilmek ve olunun katilleriyle mevvikleri kanun penesine teslim olunmak artyla, askeri kuvvetlerden msadere edilen harp tehizatn ve esir edilen subay ve erleri geri dndrmee raz olacan bildirmiti. Alpdoan ise bu teklife kar, Seyit Rza ile mttefiklerinin 80 bin mavzeri hamilen kaytsz artsz teslim olmalarndan baka are olmadn bildirmiti. Harp yeni bir iddet safhasna girmi, taraflar ok byk zararlar vermee balamlard. Trkler teslim olan fakir ve silahsz halk temamen imha ediyorlard. Bu srada Seyit Rza'nn kardei olu Rehber, Hozat civarnda Pehami kynde tarafszln ilanla beraber Trklerle temasn muhafazaya devam ediyordu. Krt umumi efkrn aldatmak iin, Trkler, Rahber'in Hozat'tan kaarak asi kuvvetlerle ibirlii yapmakta olduunu resm bir tebli ile ilan ediyorlard. Rehber, bir ksm maiyetiyle ilk nce Bahtiyar airetiyle birlemiti. Rehber, bir Trk casusu olarak Krtler arasna girmiti ve Krt kuvvetleri hakknda elde ettii istihbarat gn gnne Trklere ulatrmakta olduu anlalyordu. (...) Harbin arlk merkezi Seyit Rza zerinde olup, harp planlarn da Aler tanzim ediyordu. Bu sebeple, General Alpdoan'n biricik gayesi Alier'i imha ettirmekti. (...) Seyit Rza'nn karargh merkezi Halvori Vank, Alier'in ise Adat idi, Tujik da eteinde bir maarada ailevi bir melce'i dahi vard. (...) Seyit Rza, Alier'in ran veya rak'a iltica ederek, Fransa ve ngiltere hkmetlerinin tavassutunu dilemesini kararlatrmt. Bu karara vakf olan Rehber (...) mumailehin zerine apansz ate etmi ve b emsalsiz Krt kahramann ehit etmitir. (...) Alier ve einin ehadeti, Seyit Rza ile Dersim airetleri zerinde pek derin bir teessr ve akslameli mucip olmutur." SEYT RIZA NGLTERE'DEN YARDIM STYOR 75 yandaki Seyit Rza; kendisini neredeyse bir Krt padiah gibi grm, gcne gvenerek ayaklanmt ama bu kez devlet gleri baskn kyordu. nk; bu kez Elaz'dan havalanan uaklar da atmaya katlyorlar ve en sarp noktalar bile bombalayabiliyorlard. Bu uaklar basit olsalar bile harektn gzlenmesi asndan da ok yararl hizmet yapyorlard. Seyit rza iyice sktrlmt. Bu nedenle; Baytar Nuri'nin de nerisiyle ngiltere'ye mektup yazarak d destek aramaya kalkt. ngiliz arivlerinde yer alan bu mektup; Seyit Rza'nn amacn; isyannn niteliini gstermesi asndan ok reticidir. te o belge udur: "Dileri Bakanl Dersim-Krdistan 30 Temmuz 1937

Sayn Bakan, Yllardan beri, Trk Hkmeti Krt halkn asimile etmeye almakta ve Krt dilinin gazete ve yaynlarn yasaklayarak, anadillerini konuanlara eziyet ederek, Krdistan'm bere302 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE RIZAZELYUT I 303

ketli topraklarndan gidenlerden byk bir blmnn telef olduu Anadolu'nun orak topraklarna, zorunlu ve sistemli gler dzenleyerek, bu halka zulmetmektedir. Son olarak Trk Hkmeti, kendisiyle yaplan bir anlama sonucu, bu basklardan arndrlm, Dersim blgesine de girmeye kalkmtr. Bu olay karsnda, Krtler gn uzak yollarnda can vermek yerine, kendilerini korumak iin 1930'da Ararat Tepesi'nde, Zilan ve Beyazt Ovas'nda olduu gibi, silahlara sarldlar. aydan beri lkemde, tyler rpertici bir sava sryor. Sava olanaklarnn eitsizliine ve bombardman uaklarnn, yangn bombalarnn, boucu gazlarn kullanlmasna ramen, ben ve yurttalarm, Trk ordusunu baarszla urattk. Direniimiz karsnda, Trk uaklar kasabalar bombalyor, yakyor. (....) (...) Zindanlar yumuak bal Krt halkyla dolup tayor, aydnlar kuruna diziliyor, aslyor ya da Trkiye'nin tecrit edilmi blgelerine srgn ediliyor. (....) milyon Krt, benim sesimden Ekselanslarna sesleniyor ve bu hkmetinizin yksek manevi etkisinden Krt halkn yararlandrmanz sizden istirham ediyor. Sayn Bakan, en derin sayglarmn kabuln rica ederim. Dersim Generali Seyit Rza"168 Mektuptan anlalmaktadr ki Seyit Rza; Dersim blgesini gerek Krdistan olarak grmektedir ve burada kendince bir hkmet kurduunu da aka ortaya koymaktadr. ekli gsteriyor ki, bu mektup Seyit Rza devletinin (Krdistan) Dileri Bakanl tarafndan yazmtr. mzalayan da kendisine "Dersim Generali" unvann vermi olan Seyit Rza'dr. Mektubun yanstt gerei doru okuyalm: Dersim blgesinde Krdistan devletinin kurulmu olduu; buraya Trk hkmetinin girme hakknn bulunmad iddialar yer almaktadr. Seyit Rza; Trk ordusu ile sava yaptm da dile getiriyor. Zaten, ngiltere Dileri Bakanl gizli belgeleri arasnda bulunan 22 Mays tarihli belgede, "saylarnn 1500'n stnde olduu sylenen Krt asilerinin Trk kuvvetlerine ciddi kayplar verdirmeye devam ettii ve ellerine den subaylarn vcutlarn vahice paraladklar sylenmektedir."169 Bu bilgi ile Seyit Rza'nm resm belge niteliine soktuu mektubunu birletirirsek; ortada nemli bir ayaklanma olduunu ve bunun da Krt isyan gibi planlanp yrtldn anlarz. Seyit Rza ngiliz hkmetine yollad mektubun giriinde, temel amacnn Krtlk ve Krdistan olduunu itiraza gerek brakmayacak tarzda gsteriyor. Ortada bir Krt devleti kurmak iin balatlan ak bir isyan vardr. Bu isyan da bir ordu biiminde rgtlenmi olan milis gleri tarafndan yrtlmtr. Yine, bu mektup aka gstermektedir ki Seyit Rza; Alevilik veya Aleviler iin hareket etmemitir. nk mektubunda; bu

Belge ve Tanklaryla Dersim Direnileri", s. 310

169 ngiliz Belgeleriyle Trkiye'de Krt Sorunu, 3 Ocak 1936 tarihli belge zetinden, s. L 304 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE konuya hi deinmemektedir; onu Aleviler de Alevilik de hi ilgilendirmemektedir. Seyit Rza'nm bu mektubu ingiltere'ye ulamtr, ikinci Dnya Sava'nm ufukta belirdii byle bir ortamda; ingiliz hkmeti; Trkiye ile arasn bozacak byle bir talebe olumlu cevap vermemitir. ngiltere; stanbul'daki ngiliz Elilii'ne 5 Ekim 1937 tarihili bir yaz gndererek Seyit Rza'nm destek beklentilerinin kabul edilmediini bildirmi ve bunun Trk hkmetine zellikle iletilmesini istemitir. 17 Belgenin orijinali iin: Dersim Direnileri, s. 311 Elbette ki Seyit Rza da yeni bir dnya savann ufukta belirdiini anlam; Trkiye'nin Hatay sorunu yznden Fransa ile taktn grnce; blgede bir devlet kurma hevesi iyice kuvvetlenmitir. Yanndaki Alier; Seyit Rza'nm genelkurmay bakan gibi alan birisidir. Onun ngiltere, Fransa ve Rusya ile balantlarnn olduu bilinmektedir. Bu balantlar abartarak Trkiye'yi dize getirebilecekleri dncesiyle Seyit Rza devletle atmay gze almtr. Dersim isyanlarn aratranlar; bu ayaklanmalardaki Krt-lk esini imdiye kadar grmezden gelmilerdir. Hlbuki devlet adna hazrlanan raporlara bu olgu daha nceden girmiti. Genelkurmay Bakan Mareal Fevzi akmak, Ar ayaklanmasnn bastrlmasn takip eden gnlerde. Dou ve Gneydou Anadolu blgesinde yapt geziler sonucundaki gzlem ve izlenimlerini, bir rapor haline getirmi Babakanla ve ileri Belgenin orijinali iin: Dersim Direnileri", s. 311 RIZAZELYUT I 305 Bakanl'na iletmiti. Eyll 1930 tarihli o raporda unlar belirtiliyordu. "1-Erzincan ilindeki incelemelerim srasnda ekonomiyi nemli surette zarara sokan ve il dahilindeki asayisizliin en nemli amirlerinden olan Akirik, Grk, Dabey, Hariki kylerinin tedip ve tenkilinin zorunluluk olduunu grdm. 2- Genel mfettilik blgesi dnda kalan bu kyler, il jandarma kuvvetlerinin yetersizlii nedeniyle, ciddi bir tedibe uramadan yaptklar ekavetle memleketin Trk halk zerinde byk lde olumsuz etki yapmakta ve evre Krt kylerini isyana tevik etmektedirler. Bu bakmdan vilayet bu kylerin vergi ve asker vermelerini, silahlarn teslim etmeleri tebli ederek olumsuz bir sonu alnd takdirde bu blgede ok mark bir durum alm olduundan btn Krt kylerine bir etki yapmak ve devlet nfusunu hkim klmak iin Erzincan'a nakledilecek bir hava ktasyla bu kyleri tahrip etmenin uygun olaca dncesindeyim. 3- Erzincan merkez ilesinde 10 bin Krt vardr. Bunlar Alevilik'ten faydalanarak mevcut Trk kylerini Krtletirme-ye ve Krt dilini yaymaya almaktadrlar. Birka sene sonra Krtln btn Erzincan' istila edeceinden endie edilebilir. Orfen Trk fakat Alevi olan birok Trk kyleri, Aleviliin Krtl ifade ettii zihniyetiyle ana lisanlarn terk ederek Krte konumaktadrlar. Bu ie n ayak olan her akavete (etecilie) yataklk eden Rumsaray, Mitini, nc, Krtkendi, Kelarik kylerinin esasl bir ekilde kayda tabi tutularak bun306 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE lardan gerekenlerinin Trakya'ya nakli ve bu blgedeki baz reislerin il merkezlerine polis nezareti altnda ikamete zorunlu tutularak emniyete alnmalar gerekmektedir. Trk olan Alevi kylerini Trke konumaya ve Trk dilini btn blgeye yaylmas iin esasl tedbirler almaya ihtiya vardr. 4- l blgesinde baz memurlarn Krt rkna mensup olduu bilinmektedir. rnein Erzincan sorgu hkimi Plmr'l evki Efendinin Krtleri himaye ettii ve geceleri Krtleri evinde toplad gereklemitir. Bu adamn her ne ekilde olursa il blgesi dna nakline ve btn memurlar hakknda ayn ilemin uygulanmasna gerek vardr.

5- Arz ettiim bu sorunun en nemlisi, birinci madde ad geen kylerin kesin bir ekilde tedibi ve irken Krt olduu bilinen memurlarn bir an nce yerinde alnmas, gerekli tertibatn alnmasn arz ve teklif ederim."171 KARIDEVRMC HAREKET YENLYOR TBMM'de yaplan konumalar gsteriyor ki; Trkiye Cumhuriyeti; yrtt devrimci uygulamalar, Tunceli blgesine de hkim klmak iin harekete gemiti. Derebeyleri; gerici ve smrc sistemlerini ayakta tutabilmek iin Krtle sarlarak ayaklanmlar; devletle savayorlard. Bu atmalar; yine Baytar Nuri'nin gzlemlerinden aktaryoruz: 1/1 "Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 254 RIZAZELYUT I 307 "Harp btn iddetiyle devam ediyor ve sklet merkezi Bahtiyar aireti zerine yklenmi bulunuyordu. Seyit Rza bizzat harp sahasnda idi. Trk askeri kuvvetleri, Dersim ormanlarna ate vermi olduu iin, yangnlar Dersim mntkasnn birok yerlerini sarm ve geceleri dehet verici yanar dalar manzaras arz etmekte bulunuyordu. Kureyan aireti dahi Seyit Rza'mn yardmna koarak harbe itirak etmiti. Bahtiyar aireti reisi ahin, harbi idare ediyordu. (...) ahin uykuya dalar dalmaz, melun Hdr, ahinin bana bir kurun skm, (...) Rehber'in yapt gibi, bu da ahin'in ban kesmi, gece karanlndan faydalanarak airet mntkas dna km, doruca Hozata giderek ahin'in ban kumandanna teslim etmi, kendinin afedilmesini dilemiti. Kymetli nderini kaybetmi olan Bahtiyar aireti, faik dman kuvveti karsnda bir mddet dayandktan sonra, mukavemeti krlm, ksmen malup ve ksmen imhaya maruz kalmtr. Bu suretle, bu mntka dman igali altna gemi ve sa kalan bir ksm kuvvet Seyit Rza airetine iltihak etmitir. (...) Elaziz askerle dolmu, bir maher manzaras arzediyordu Her tarafla hummal hazrlklar, geceli gndzl Dersime doru akan asker, harp malzemesi ve tanklar akn grlyordu Seyit Rza, mntkasn terke mecbur olmu, bitaraf kalan airetler arasna geerek bunlar dahi harekete itirak ettirmee ve harp sahasn genilettirmee alyordu. Trkler Tujik da eteklerini temamen igal etmi ve buralarda ellerine geen Krt halkn merhametsizce ldrmlerdi. Tujik da eteklerinden ksor vadisindeki byk maaralara s306 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE lardan gerekenlerinin Trakya'ya nakli ve bu blgedeki baz reislerin il merkezlerine polis nezareti altnda ikamete zorunlu tutularak emniyete alnmalar gerekmektedir. Trk olan Alevi kylerini Trke konumaya ve Trk dilini btn blgeye yaylmas iin esasl tedbirler almaya ihtiya vardr. 4- l blgesinde baz memurlarn Krt rkna mensup olduu bilinmektedir. rnein Erzincan sorgu hkimi PlmrT evki Efendinin Krtleri himaye ettii ve geceleri Krtleri evinde toplad gereklemitir. Bu adamn her ne ekilde olursa il blgesi dna nakline ve btn memurlar hakknda ayn ilemin uygulanmasna gerek vardr. 5- Arz ettiim bu sorunun en nemlisi, birinci madde ad geen kylerin kesin bir ekilde tedibi ve irken Krt olduu bilinen memurlarn bir an nce yerinde alnmas, gerekli tertibatn alnmasn arz ve teklif ederim."171 KARIDEVRMC HAREKET YENLYOR TBMM'de yaplan konumalar gsteriyor ki; Trkiye Cumhuriyeti; yrtt devrimci uygulamalar, Tunceli blgesine de hkim klmak iin harekete gemiti. Derebeyleri; gerici ve smrc sistemlerini ayakta tutabilmek iin Krtle sarlarak ayaklanmlar; devletle savayorlard. Bu atmalar; yine Baytar Nuri'nin gzlemlerinden aktaryoruz: Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 254 RIZAZELYUT I 307 "Harp btn iddetiyle devam ediyor ve sklet merkezi Bahtiyar aireti zerine yklenmi bulunuyordu. Seyit Rza bizzat harp sahasnda idi.

Trk askeri kuvvetleri, Dersim ormanlarna ate vermi olduu iin, yangnlar Dersim mntkasnn birok yerlerini sarm ve geceleri dehet verici yanar dalar manzaras arz etmekte bulunuyordu. Kureyan aireti dahi Seyit Rza'nm yardmna koarak harbe itirak etmiti. Bahtiyar aireti reisi ahin, harbi idare ediyordu. (...) ahin uykuya dalar dalmaz, melun Hdr, ahinin bana bir kurun skm, (...) Rehber'in yapt gibi, bu da ahin'in ban kesmi, gece karanlndan faydalanarak airet mntkas dna km, doruca Hozata giderek ahin'in ban kumandanna teslim etmi, kendinin afedilmesini dilemiti. Kymetli nderini kaybetmi olan Bahtiyar aireti, faik dman kuvveti karsnda bir mddet dayandktan sonra, mukavemeti krlm, ksmen malup ve ksmen imhaya maruz kalmtr. Bu suretle, bu mntka dman igali altna gemi ve sa kalan bir ksm kuvvet Seyit Rza airetine iltihak etmitir. (...) Elaziz askerle dolmu, bir maher manzaras arzediyordu Her tarafla hummal hazrlklar, geceli gndzl Dersime doru akan asker, harp malzemesi ve tanklar akn grlyordu Seyit Rza, mntkasn terke mecbur olmu, bitaraf kalan airetler arasna geerek bunlar dahi harekete itirak ettirmee ve harp sahasn genilettirmee alyordu. Trkler Tujik da eteklerini temamen igal etmi ve buralarda ellerine geen Krt halkn merhametsizce ldrmlerdi. Tujik da eteklerinden ksor vadisindeki byk maaralara s308 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE mm ulan binlerce ocuk, kadn ve kzlar, bu maaralarn menfezleri Genel Kurmayn emir ve murakabesi altnda - imento ile kapattrlmak suretiyle mahvedilmilerdi. (...) Bahtiyar ve Kureyan airetlerinin kadn ve kzlarndan byk bir ksm dahi, eref ve namus dman Trk'n eline dmemek iin, kendilerini uurumlardan sarp talar zerine ve yahut Munzur ve Parik sularnn kurtarc derinliklerine alarak, Krt kadnna yakr bir erefle lmlerdir." Yukardaki satrlar, dnemin Krtlerinin ne kadar kendilerinden gemi olduklarn gstermeye yetiyor. Kandrp kullandklar; bir ordunun karsna dikerek krlmalarna yol atklar insanlarn vebalini; bakalarna yklemeye abalyorlar. Halbuki; Dersim blgesinde; cumhuriyet ordularna kar koyacak durumda deillerdi. Ama bunun bile farkna varamayacak derecede fanatik hale gelmilerdi. Ne olursa olsun eski dzeni yaatmak zere; karan dnya artlarn da frsat bilerek ayaklanmlard ama artk sonlar geliyordu: "Seyit Rza'nn Koan aireti dahilinde Uzun Mee mntkasnda bulunduunu sezen Trk kuvvetleri, bu mntka zerine tayyare bombardman ve topu hazrlndan sonra iddetli bir hcum yaparak mntkay muhasara altna almlard. Durumun ciddiyetini takdir eden Seyit Rza, bir yarma hareketiyle muhasara emberini krmaya ve Ovack istikametine ekilmee muvaffak olmutu. Fakat bu baar pek pahalya mal olmutu, nk Kozluca muharebesi adyla anlan bu savata, Seyit Rza ile bilfiil harba itirak eden kk kars Besi ve byk olu eyh Hasan, torunlar ve bin kiiye yakn bir kuvveti ehit dmlerdi." RIZAZELYUT I 309 Bu atmalarda; hava kuvvetleri blgede ok etkili olmu; ilk kadn pilotumuz olarak grev yapan Sabiha Gken, Seyit Rza'nn evini bile bombalamta. SEYT RIZA NASIL YAKALANDI? La Deresi'nde odun kesilmez Doktor sard yaram eyvah zlmez Yz bin doktor gelse yaram saalmaz Hele bir greyim Dersim dalarn La Deresi'nde ot kucak kucak 1306'llar ne bildi byle olacak Dersim dalarnda yamur yerine kurun yaacak Hele bir greyim Dersim dalar n La Deresi'nin serin dalar stmzde uan ecel kular Nice ehit dm din kardalar Hele bir greyim Dersim dalarn (syan sonlarnda yaklan bir trk)

Bundan sonra Seyit Rza kamaya balamtr. Baytar Nuri; Seyit Rza'y hkmetin kandrarak teslim aldn iddia etse de gerein byle olmad bilinmektedir. Baytar Nuri; isyann baarszlkla sona ereceini grnce; kam; Suriye'ye snmtr. Seyit Rza ise; Erzincan tarafndaki tandk airetlere snmak iin kuzeye doru gitmitir. Aklnda belki de Rusya'ya s310 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE mmak vardr. Hasta ve yal adam grnts ile kamaya abalayan Seyit Rza; Erzincan yolu zerindeki bir kprde bekleyen jandarma tarafndan tannm; sng ekilerek teslim alnp karakola gtrlmtr. Yani; onun devletle anlaarak teslim olduu fakat devletin anlamaya uymayarak onu ast iddias; tamamen uydurmadr. Bu durumu; onun en yaknlarnn yapt aklamalar da ortaya koymaktadr. Seyid Rza'nm torunu R. Polat'm anlatmlarna gre Seyit Rza'nm yakalan yledir: " Bizim ailede annem babam da, ailemizin dier fertleri de, her frsatta dedem Seyit Rza'y konutular, konuuyorlar. Seyit Rza, son bir defa Erzincan'a giderken, Ecem kendisine elik etmitir. Burada bu tann bana anlattklarn, abartmadan azaltmadan vermek istiyorum. Ecem olay yle anlatmt: "Byk Raiver (Seyid Rza), evlerin altndaki maarada saklanyordu. Hain Rehberin kendisini ihbar edip yakalatmasndan ekiniyordu. Gerekten de Hain Rehber, Byk Raiver'in (Seyid Rza) yerini yurdunu bilseydi, hemen yakalatrd. Neyse, Byk Raiver, gizlice beni yanma ard, dedi ki: "Ecem, git benim katr semerle, hazrla, getir bana! Seninle gideceiz!" dedi. Ben: "Nereye gideceiz?" diye sorunca o: "Erzincan'a" dedi. Ben kye dnerek, Raiver'in (Seyid Rza) kara katrn hazrlayp getirdim Raive 'i katra bindirdim. Raiver. Kimseler kendisini tanmasn diye byk petemalyla ban ve sakaln sard, bana "Beni semere iyice bala ki dmeyeyim!" deyince, kendisini iple, dmeyecek biimde se^mere baladmRIZAZELYUT I 311 Dalardan, gediklerden, Kalan ve Asuran ky ynnde, Erzincan'a doru yola ktk. Sabaha kar Asurn blgesine geldik. Orada Asureli Babo Leng adnda biriyle karlatk. Babo Leng, ky olan Kariye'ye geliyordu. Bize: "Nereye gidiyorsunuz?" diye sorunca, ben de: "Erzincan'a gidiyoruz." dedim, bunun zerine o: "Ben de Erzincan'a geleceim. Ama siz gidin! Ben evden ekmek, yiyecek bir eyler alp arkanzdan gelirim" dedi ve biz yolumuza devam ettik. Biz tm gn yol aldk. Ama Babo Leng gelip kavumad bize. Bana kalrsa, Babo Leng, Seyid Rzay tanmt. Bazlar, Seyid Rza'nn Erzincan'da bir dostu olduunu, o dostunu Seyid Rzaya, "Erzincan valisiyle aram iyidir. Erzincan'a gel! Seni onunla grtreceim! Devletle, hkmetle aran yapacam!" diye haber gndermi olduunu sylyorlar. Bu sylenenlerin ne kadar doru olduunu bilmiyoruz. Neyse, biz Erzincan'a yaklatmzda, yolumuzun zerinde yaylalar vard. Seyid Rza bana: "Beni indir! Git u yaylalardan bana bir tas ayran getir!" deyince hayvan durdurdum, indirdim Seyit Rzay katrdan. Yaylalara gittim. Kadnlara: "Babam hastadr. Bir tas ayran verir misiniz? " dedim. Kadnn biri hemen doldurdu ayran getirdi. Seyid Rza, ayrann itikten sonra hemen yola koyulduk. Yolumuz a-tallamca (Her iki yol da Erzincan'a gidiyordu) Seyid Rza: "Bu yoldan gitmeyelim, bu yolun zerinde karakol var" dedi. Biz de dier yoldan gittik. 312 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Meer, Babo Leng, arkamzdan gelerek, karakolun olduu yoldan, karakola gitmi. Karakolda: "Seyid Rza, bu tarafa doru geldi! Grmediniz mi?" Bu haber zerine askerler, yollar keserek kpry tutmulard. Bizi, kpry gemek isterken

durdurdular. Askerler kimliimizi sorduklarnda Seyid Rza: "Seyid Rza dedikleri benim!" dedi. Orada tuttular Seyid Rza'y. Rapor yazdlar, tutanak yaptlar. Meer ki rapor ve tutanakta yazmlar ki: "... Seyid Rza, Rusya'ya gitmek zere karya gemek isterken tarafmzdan yakalanmtr..." Ben oradaki askerlere, yetkililere: "Bu adam yaldr. zin verin ben de beraberinde geleyim" dedimse de, onlar: "Sen git! Biz onu gtrrz" dediler. Tm yalvarma yakarmalarma karn, umudum kesilince gerisin geri kyme dndm. Bir hafta sonra duyduk ki, Seyid Rza'y, Kemah tarafndan Harput'a (Elaz) gtrmler. Olu Seyid en, babasnn Harput'a gtrldn duyunca, arkasndan Harput'a gitmek zere yola ktnda, komular, dostlar, ileri gelenler, kyller, Seyid Uen'in nn keserek: "Hak, Hzr, Pir akna gitme!..." dedilerse de, o da Hozat zerinden Harput'a gitti."172 172 Pir Dergisi, Aralk 1995, Say 4, s.49 / Aktaran Ali Kaya, "Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 304 RIZAZELYUT I 313 MAHKEMEDEK SEYT RIZA Dersim isyanclar iin Elaz'da Divan Harp mahkemesi kurulmutu. Burada yaplan yarglama ile ilgili olarak gazetelere yansyan haberler Seyit Rza'nm kendisini kurtarmak iin masum rolne brndn gsteriyor. Yarglama haberlerinden bir blm yledir: 19-22 Ekim 1937 tarihli Tan Gazetesi: "Dersim isyan sanklarnn mahkemelerine bugn de devam edildi. Mazgirt'in muhtelif kylerinde Demenan, Yusufan airetinde be kiinin daha mahkemeye sevk edilmilerdir. Bunlar hakknda alan davann Seyit Rza ve avanesinin mahkemeleri ile birletirilerek grlmesine karar verildi. Bu suretle bu davadaki sulularn says 58'i bulmu oluyor. Bugnk celsede bir ksm sulularn mazbut ifadeleri okundu. Dinlenen ahitler, karakolu basanlarn Seyit Rza'nn airetinden ve damatlarndan olduunu Seyhan aireti reisi Husho Seydonun da askeri mhimmat yama edenler arasnda bulunduunu sylediler. Bu celsede en dikkate deer taraf Seyit Rza'nn torununun ehadeti oldu. Bu torun, dedesinin 60 silahl ahsla beraber olduunu anlatt. Verdii tefsilat (ifadeler) karsnda Seyit Rza bir hayli aknlklar geirdi ve tevil yollu cevaplar vermek mecburiyetinde kald. Mahkemede grlen durumada Seyit Rza'nn adamlarndan Zeynel'in ifadesi de sulular artt ve airet reislerini itirafa "mecbur" brakt. Yine ahitlerden ounun ifadeleri ile maktul Alier'le Seyit Rza'nn teden beri halk arasnda ok irkin propagandalar yaptklar bu arada "Tunceli kanunu, Dersim'i tehcir iin yaplmtr. Hkmet yarn sizden vergi 314 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 315

RIZAZELYUT

ve asker alacak, tarlalarnza erif vuracaktr; kylerde ekmek ve odun vesika ile datlacaktr." eklinde yalanlar uydurduklar tespit edildi. leden sonraki celsede Hozat Jandarma komutan ile nahiye mdr ve dier drt ahit dinlendiler. Bunlarn ifadeleri sulu Seyit Rzann mukavemetinin bsbtn sarst ve Mun-zur itimama riyaset ettiini itiraf etmek mecburiyetinde kald. Jandarma komutan ile nahiye mdr hadisenin bandan sonuna kadar geirdii btn safhalar hakknda ok dikkate deer ahadette bulundular" deniliyordu. "te yandan 19 Ekim 1937 tarihinde devam eden celsede ise mahkeme sanklarn ifadelerinin alnmasna devam edildi. Mahkeme riyasette B. Cemil vard. Celse alnca hadisenin ahitlerinden nahiye mdr Stk ahit olarak dinlendi ve airet reislerinin kendi aralarnda yapm olduklar ilk toplant hakknda u bilgileri verdi. "Bunlarn bu toplantda vardklar kararlar ve tasavvur

ettikleri hadiseleri, projeleri anlatt" ahidin ifadesine gre eleba Seyit Rza idi; dier sulular inkr yoluna saptlar. Seyit Rza bir aralk "Allahm, devlete kar gelmek iin kudurmu muyum ben!" diye haykrd ve el kaldrd. Sonra ahit Muhindili Hseyin dinlendi. Bu hkmet namna airetlere dalalet tavsiye etmiti. Bu hususta uzun tafsilat verdi. Haydaranl Hamza bu hususta nasihat ediyormu. Kamber yle haykrm: "Bana apka koydun da adam m oldun" ahit airet reislerinin yannda bir Ermeni casusuna rastladn da syledi. Yine dier bir ahidin ifadesine gre airet reisleri bir devlet kurmak iin su imek suretiyle yemin etmiler; Hseyin Demenanlar ikna etmi fakat Seyit Rza yle barm. "Su ien yeminden dnmezi" Seyit'in bu ifadesi hakknda da ne diyecei Seyit Rza'ya soruldu. Kattiyen inkar etti. Yusufan airet reisi de ahidi ithama alt ve dedi ki "Bu adam casustur, eyh oludur, bizi teslim olmaya tevik etti" Bundan sonrada ahit Hdr arld ve isyann balangc hakknda malumat verdi. Dedi ki: "Reisler kabile halkna devlet kurmak iin Ermeni'den 4 milyon altn geldi demiler. Reislerden Husso da Seyit Rza'nn evinde plan izmi..." ahidin ifadeleri hakkndaki diyecekleri sorulduu zaman inkr etti. Seyitlerin ifadesi ve tahkikata gre Seyit Rzann Ermeni bir propagandac kulland tahakkuk ettirmitir. Dier ahitler de uyar ile balama yeri olan Pah nahiyesini ba ve oradaki, karakollara baskn yapan airetler arasnda bilhassa Demenan airetinin ve bu airetin reisi Cebrail ile olu Keko'nun oynad rolleri anlattlar." Ulus gazetesi 16 Ekim 1937 talihine Tunceli hadiselerinin failleri Elaz ar ceza mahkemesindeki sorgular hakknda da yle bahsetmektedir: "Davada Seyit Rza'nn baka bir harekete itirak eden Yusufan aireti reisi Kanber. Haydaran aireti reisi Keko, Demenan aireti reisi Cebrail, Kureyan aireti reisi Husso Seydo'nun ve bunlarn 30 ksur avanesi maznun (sank) bulunmakta idi. Mddei umumi bu reis ve avanelerinin Tunceli halkn isyana tevik ve bilfiil isyana itiraktan dolay Trk Ceza Ka-nunu'nun 149. maddenin 2. ve 3. fkralarna gre tecziye edilmelerini (cezalandrlmalarm) istiyordu. Airet reislerinin Munzur suyu kenarnda Seyit Rza ile toplanarak hkmet aleyhine hareket etmeye karar verdikleri ve bu kararlarn Munzur suyunda birer yudum ierek yeminle teyit ettikleri 316 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 317

RIZAZELYUT

muhtelif sormalarda ve maznunlardan Demenan aireti reisi Cebrail'in kaamakl ifadelerinden anlalyordu. Demenan airetinden birka silahl ahsn da Kahmut kprsn yaktn airet reisi itiraf etti. Mahkeme leden sonraya kald. Garbi (bat) Dersim'de Seyit Rza ile dier airet reislerinin sular tespitinden mahkeme edilecektir. Bugn leden sonra muhalefet hareketine itirak eden btn Dersim airetleri reisleri ile Seyit Rza'ya tevhiden mahkemelerine devam edildi. Maznun mevkiinde elliden fazla reis ve avaneleri bulunmakta idi. Seyit Rza'nn Hozat cumhuriyet mddeyi umumiliine hitaben yazd mektuplar okundu. O zaman cumhuriyet mddeyi umumisinin baki olan davetine niin icabet etmedii sualine; Seyit Rza hastalandn ve korktuunu syleyerek tevillerde bulundu. Ar ceza reisi, Seyit Rza'ya Kogiri isyann yapan Alier'i tanyp tanmadn sordu. Seyit Rza verdii cevapta Alier'i tandn onun Kogiri isyanna ait hatralarn anlatt. Mahkeme birok ahitlerin Seyit Rza'nn airetinin Sin karakolu binasn bastn ve telefon tellerinin bunlar tarafndan kesildiini syleyen ifadelerin maznunlara sordu: Maznunlarn hepsi inkara saparak bu ii yapmadklarn sylediler. Mahkeme ok alakal safltaya gelmitir. Celse vaktinin ge olmas sebebiyle 18/10/1937 saat 9:00'a tatil

edildi ve 18/10/1937 Seyit Rza'nn mahkemesine devam edilir. Bu olaylarla ilgili dier ahitlerin ifadeleri dinlenir ve Seyit Rza ile yzletiri-lir. Dinlenenler arasnda ahit olarak iki nahiye mdr ve bir de ahit Seyit Hseyin vard. ahadetlerini yaparlarken Haydaran aireti reisi Kamber, Demenan airet reisi Cebrail, Yusuf an aireti reisi Kamber ve Kamber olu Fndk'n Seyit Rza'nn isyan hareketini idare ettiklerini ve bunlarn Mun-zur suyu kenarnda hkmet aleyhine hareket etmek zere and itiklerini bildiklerini maznunlarn (sanklarn) yzlerine kar syledikleri mahkeme leden sonraya braklr. leden sonraki Tunceli muhalefet hareketi mazunlarnn Seyit Rza ile dier airet reislerinin de Kamber, Cebrail, Seyit Husso ile krk dokuz avanesinin mahkemesine ge vakte kadar devam edildi. Bu celsede de birok ahidin mazbut ifadelerini okunmasna devam edildi ve bir ksm ahitlarin ifadeleri alnmt. ahitler arasnda ky muhtarlar da bulunmaktadr. ahitlerde lkrek kyl Hasan olu Hdr ifadesinde Sincik danda bulunan maktul Bahtiyar airet reislerinden ahin Aa'ya Seyit Rza haber gndererek delikli tataki karakolumuzu basmasn ve oradaki kuvvetlerini srmesini emrettiini syledi. Baka ahitlerden Imindiri Hseyin de ifadesinde isyann ne suretle ktn ve toplantlarn nerede ne suretle yapldn anlatt. Ve isyan amil mevvik reislerinin rollerini belirtti. Sulular inkrda devam etmektedirler. Dier ahitler de isyann ilk balama yeri olan Pah nahiyesini basan, oradaki karakollara baskn yapan airetler arasndan bilhassa Demenan aireti ve bu airetin reisi Cebrail ile olu Keko'nun byk rol oynadn anlattlar." 24/10/1937 Tan gazetesinde ise Dersimcilerin mahkemesi, "Bu dava suikaste urayan Tunceli'nin Dersim aleyhine at davadr" bal ile yle bahsedilmektedir: "Bugn cumhuriyet adliyesinin huzuruna karlacaklar. Mahkeme salonunda maheri bir kalabalk var. Saat 2'ye 318 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 319

RIZAZELYUT

doru etrafta bir kmldan seziliyor. Hakimler heyeti yerlerini igal ediyorlar, bir yandan da sulular getiriliyor, elliye yakn bir kafile celse aldktan sonra ilk olarak hviyetler tespit ediliyor. Takat ou Trke bilmiyorlar. Bir tercman tayini yapldktan sonra ie balanyor. Haydaran Reisi, makina gibi anlatyor fakat hibir eyden haberi yok. Hkmete kar gelinir mi hi. Demenan reisi de yle. Ktlk edildiini sadece iitmi fakat el bandrmam. Dierleri de ayn nakarat tekrarlyorlar. Seyit Rza bile bir eylere dahli olmadn ileri sryor. Bir eyler olmu bunlar yalnz iitmek kabilinde biliyormu. Bir iki defa kendisine kt eyler teklif edilmi ama hi birini kabul etmemi. Hem byle isyankr hareketlere hi karlr m imi. Damad da olu da her eyden bihaber. Btn kabileler kendisine dman olduklar iin ismini kartrmlar; btn mesele bundan iba-retmi. kinci celsede ise Yusufan aireti reisi Kamber, Haydaran aireti reisi, Demanan aireti reisi Cebrail Tndk, Sleyman olu Musa, beyaz donuyla hazr. kk omuzlaryla Cebrail olu Hasani Deli olu Abbas, Seyit olu Aslan, Seyid Rza'-mn mehur hizmetisi Mrlo, hazr bulunurlar, yalnz bu celsede Seyyid Rza olu Hseyin ve damad Memed Ali yok. lk olarak Yusuf olu Kamberin sorgusu yapld. 73 yanda olduunu, renberlikle megul olduunu syledi evli olmadn ve mahkmiyeti de bulunmadn ilave etti. Bundan sonra sra Haydaranl Kamber'e gelmiti. 96 yanda olduunu, babasnn Ahmet annesinin Tatma olduunu evli ve ocuunun olduunu anlatt. Sorgular devam ediyor. Demenan aireti reisi Cebrail 95, Kreyan aireti reisi

Hsso Seydo'nun 75 yanda olduunu anlatt. Sanklar hepsi yal grnme hevesindeler. O kadar ki Mirza olu Ali 75 yanda olduunu syleyince reis ihtar ediyor. Doruyu syle diyor." Sorgu bittikten sonra iddianamenin okunmasna geiliyor. 28/10/1937 tarihli Ulus Gazetesi'nde: (...) "Cumhuriyet mdeyi umumisi B. Hatemi ahanolu, bu iddianamesi ile bize Dersim meselesini btn hususiyetlerini ihtiva eden bir vesika sunmaktadr. Dersim tarihinin itimai ve adli bakmlardan dikkatle gzden geirildiini ispat eden iddianamenin ilk ksmlar Mart 1937 hadisesini douran sebepleri ok gzel aydnlatmaktadr. Aadaki satrlar ise muhalefetin kimler tarafndan ve nasl hazrlandnn neticeleri belirtilmektedir. syan hazrlayanlardan bahsederken ba tarafa Alier'in ismini geirmek lazmdr. Alier, Zara'nm mraniye nahiyesine bal Azkir kynde domu ve er iin yaratlm bir mahluktur. Byk harpte Ruslara casusluk etmi, birok mahsun hanmann (ocan) sndrm ve sonunda Rus karargahna firar ederek igal edilen Trk topraklarnda yapmad melanet kalmamtr. Mtarekeden sonra da Alier, Seyid Rzann himayesine iltica etmi ve Erzincan, Sivas ve Dersim havalisinde (yresinde) ika edilen apulcu akmlardan barol ifa eylemitir. Mill mcadele istiklal ordusu erkez Ethem'i tedip ederken anszn taarruz eden Yunan kuvvetleriyle Birinci nn'de hayat memat dne girdii srada Trk tarihinde en buhranl gnlerinde Alier'i yine Kogiri isyannn banda Pontosular'la birlemi ve milletin bana umulmadk gaileler karm gryoruz. Mudanya mtarekesinden sonra Alier ve Seyid Rza artk

320

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 321

RIZAZELYUT

ayr ayr iki ahsiyet olmaktan km; apul serkelik ve ihanet ruhunu temsil eden bir halita olmutur. Yksek mahkemenin imta ettii zzettin lter davasnda geen bu mevzua ait ayan nefret tafsilat kerrare (tekrara) lzum grmem. Ne yazk ki isyann ve hiyanetin bu ruhu habisi, ayak-landrld son kyamn ateleri iinde cannn vermi, bugnk hesap gnne yetimemitir. Evrak arasnda kan iki vesika dosyadadr. Bunlardan biri ngilizlerle Byk Krdistan hakkndaki muhaberesine aittir. Dieri de Byk Harb'te (1. Dnya Sava, RZ) dman kumandanndan Dersim'de ikamet iin ald vesikadr." Alier ile Seyit Rza ibirliinin rn olan bu ayaklanmanm iddianamesinde de ilgin bilgiler bulunmaktadr. DDANAMEDEK SEYT RIZA ddianamede Seyit Rza hakknda yle denilmektedir: "Seyit Rza, Hozat'n Sin nahiyesine bal Adat kyndendir. Seyit Rza, Dersim'in seyidi, Yukar Abasan uann da reisidir. ok defa Viyalik'ta ve bazen de Sosan kaledeki evinde oturur. Dersim'e ait iler Viyalik'te grlr. Otur kalk emiri de Sosan kalede verilir. Son fieini sarf ettikten ve yanndaki avanesi de ksmen imha ve ksmen de dalarak kendisini Sarolan'da tek bana braktktan sonra komu vilayetlere kaarken Erzincan kprsnde yakalanm ve yksek mahkemeye mevcuden sevk edilmitir. Sulunun nefsinde cem ettii Seyitlikle reislik haleti ruhiyesini isticabnda (sorgulanmas) verdii ifadede sknetle okumak mmkndr. Seyit Rza, Erzincan kprsnden geerken vesika aranp aranmayacan uzun mddet tahkik ediyor, gelip serbest olduunu reniyor, fakat kprye gelince jandarma nbetisi yakalyor. Hviyetini musrren (inatla) saklamasna ramen yanndaki zerinde yazl isminden pheye den vazifeinas nbeti sngsn kendisini karakola davet ediyor. gitmenin kendisini drbnn ekiyor,

Seyit Rza'nn bu ksma ait ifadesinde izhar ettii son temenniyi tekrar ediyorum: "Jandarmann sng ektiini rica ederim yazmaynz, kendisine bir zarar gelmesin... " Seyit Rza kendisine irad edilen her suale cevab yerine bir sualle mukabele ediyor ve krlan desti, dklen su imi gibi kendi teviline gre bir kere teslim olduktan sonra artk sorguya, suale neden lzum grldn bir trl anlayamyor ve muttasl Ankara'y sayklyor." Sululardan Yusufan aireti reisi Kamer'le eyhanl Huso Seydo ve Haydaran reisi dier Kamer yukarda zihniyetlerini izah ettiimiz tiplerdendir. lk isyan hareketi Yusufan ve Demenan airetleri iinden balamtr. Demenan aireti reisi Cebrail de bu isyanda Seyit Rza'dan aa olmayan bir rol oynam ve ahsen ve fiilen asileri sevk ve idare etmitir. Yeni karakolun kaldrlmasn, mektebin yklmasn ve nahiyenin lavedilmesini teklif eden ahs budur. Bahtiyar aireti reisi ahin de nihayet kendi avanesinin gayz ve kin dolu tezahrat arasnda can vermi o da dier bir ksm emsali gibi hesab gnne yetimemitir. Btn sulara ait sbut delilerini esas hakkndaki iddiamzda ayrca arz ve tafsil edeceiz. syann sureti vukuuna gelince: Hkmet bir taraftan imar ve slah program tatbik ve halkn talihini iyiletirmeye urarken bata Seyit Rza, Cebrail ve maktul Alier, ahin olmak zere 322 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE sulular da bo durmuyorlard. 936 senesi k mevsiminde hazrlkla, kendi tabirleri vehile yek dierlerine "eli" gndermekle, akla smaz ve hayalden gemez uydurma propagandalarla megul oluyorlar. Bu uydurmalar ksmen sulularn, ksmen de ehitlerin azndan muhtasaran nakletmekliine yksek mahkemenin msamahasn dilerim: "Airet kadnlar gndzleri kocalarnn geceleri karakol efradnn olacaktr. Seyit Rza'nn gnderdii habere gre Sin karakolunda ihtiyar bir adama ar tecavzler yaplmtr. Bahar gelir gelmez yeni alan Sin karakolu ile Kahmut Karakolu, Elaziz'e kadar srlecektir. Bu karakollar airetleri tehiz iin bir hazrlktr." Bir de Sosan kaleden elilerle drt tarafa datlan aiyalardan bir misal alalm: "Atatrk'den bir mektup aldm. Dersim halk fakir olduundan, Cumhuriyet hkmeti de Dersim'i padiah zamannda idare edildii gibi brakacaktr. Abdullah Paa'ya askerle yardm edilmeyecektir. Dersim nasl isterse serbeste hareket edebilir." Bu propagandalarn istenilen asabiyeti, hissiyat tahrik ve tevlit etmedii grldke daha byk mikyasta uydurmalar ina ediliyor: "Kylerdeki btn halk bir yere toplanacak, bir sraya yaplan evlerin ierisine tklacak, bu evlerin yalnz iki kaps olacak. Kaplarda da birer polis bekleyecek, ekmek, odun ve keiler iin mee yapra ve saire ihtiyalar vesika ile verilecek, halkn btn kazand elinden alnacak ve her pazar gecesi Elaz'da halkevinde tatbik olunan usul tatbik olunacak, mumlar snecek, ilahere..." RIZAZELYUT I 323 Btn bu propagandalarn sonunda, karlar erir erimez yeni yaplan kprlerin yklmas, yeni karakollarn da tahrip edilmesi tavsiye olunuyor. Ve Seyit Rza tarafndan halka korkmamalar ve byk paalarn kendi yanma gidip gelmeye baladklar bildiriliyordu. Asrlardan beri mistik telkinlerin tesiri altnda yaayan bir muhitte Sason kaleden kan bu samalara inanan apulcular bulunabilirdi. apulcunun fikri masallarla, hurafelerle uyuturulmutu. Dersim'de nelere inanlmazd?... Seyit Rza'nn Sosan kalesine yakn Vank isminde bir ky vardr. Bu kyn mstahkem kilisesinde, alt taraf gm savatl st taraf altn yaldzl tahminen iki kilo skletinde bir ha vardr. Bu hacn ortasnda muhaddep bir cam iinde fndk tanesi kadar bir nesne vardr. Bu nesne mam Hseyin'in ba parmann kemiidir. Dersimli apulcu ba sktka bu hatan istinabe iin kiliseye girer, huzu ve huu ile ha per; hamilinde, mkilat eken, kadnsz kalan mariz gene Vank'a gider. Papaza yalvarr ve ha per. Seyit Rza bile hastalandka bu kiliseyi ziyaret etmitir. Bir ky papaz kim bilir ne vakitten

beri btn Dersim'e bylece haa tapmay retmeye urayordu, izzettin lter'in bir tahta kutu, bir ocuk takunyas ve bir de fener pili ile Dersim iinde yapt marifetleri burada nelere inanlabilecei-nin baka bir misali olmak zere tekrar hatrlayabilir. Hl "Erkan" aac tuhaflklarna inanan fikirsizler iinde Viyalktan kan yalanlara kaplanlarn bulunmas da mmkndr. Bu propagandalardan sonra apulcularn hissiyatm muayyen istikametlere tevcih edebilmek artk kolaylatndan tasavvurdan fiiliyata geilmi ve cemaatlarn faaliyeti balamtr. Dersim'in isyan tarihi sadece bu cemaatlarn hazrlad bir eser, bir apul-namedir. Bu defa da isimlerini arz ettiim alt airetin 324 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 325

RIZAZELYUT

murahhaslar evvela Haydaran aireti iinde Krpik'te toplanmlardr. Kahmut kprsnn yklmasna da burada karar verilmitir. Bu karar 20-21 Mart 937 gecesi Demenan, Haydaran, Yusufan airetlerine mensup silahl ehas tarafndan infaz edilmitir. Dersim kazann, fakat bu defa devirmek iin ilk defa kaldranlar arki Dersim'de Demenan-llar olmutur. Bu kpr ykldktan sonra 25 Martta Kahmut ve Pah arasndaki telefon hatt kesilmi ve Kahmut karakolunu takviye iin gnderilen jandarma kuvvetine kar neticesiz bir pusu tertip edilmitir. "Seyit Rza bu neticeyi aldktan sonra garbi Dersim'de de ilk hareket balyor. 26 Mart gecesi on kiilik bir grup tarafndan Hozat'n Sin karakoluna ate edilmi ve telefon hatt kesilmitir. 27 Mart gecesi de drt kiilik eyhanl ve drt kiilik de Bahtiyarl apulcunun iltihak ettii krk kiilik bir Abbas ua etesi Sin karakolumuzu tekrar noktadan atee tutmutur. Seyit Rza 2 Nisan da Viyalk'ta kendi airetine mensup yz kiilik bir toplant yapmtr. Kahmut kprs bu srada tamir edilmi ve kesilen telefon hatlar yenilenmiti. Fakat apulculuk kararndan dnmyordu. 4 Nisanda Uzun tarlada yaplan toplantdan sonra Kahmut kprsnn yeniden tahribine teebbs edilmi ve dou Dersim'de Demenanl Cebrail'in kumandasnda Nohut tepe, Kpr mevkii ve Taht karakollarmza basknlar yaplmtr. 26 Nisanda Askiser karakoluna ve 29 Nisanda bat Dersim'de Sin karakolundan ekilen efrada taarruz ediliyor. 29-30 Nisanda Pal hkmet binas yaklyor. Ve eyas yama ediliyor. 4-5, 9-10 Mays geceleri Bahtiyarl ahin, Pulur karakolumuza tecavz etmitir. Tedib kuvvetlerimiz 14 Maysta asilerle temasa geti. Tedib kuvvetine kar da airetler arasnda bir mukavemet tesisi maksadyla Seyit Rza riyasetinde yaplan son cemaatHalvori cemaatdr." Bu sonucu cemaatn toplantya daveti de dierlerinde olduu gibi tek bir ve kabul manasna birer tek eker veya birer lokma ekmek, keeklah gndermek suretiyle vuku bulmu ve dalrken de mukavemete ahdpeyman manasna Munzur suyundan birer avu su iilmiti,173 Blgeyi Trkiye'den koparmak, eski dzeni srdrmek amacyla balatlan bu ayaklanma; elbette ki 2. Dnya Sava'na hazrlanan Trkiye tarafndan bastralacakt. 11 Eyll 1937 gecesi, Frat kprs zerinde jandarma tarafndan yakalanan Seyit Rza, sorgusunda; kendisinin hibir hata yapmadn sylemi; "Dmanlarm beni hkmete kt bildirdi." diyerek bakalarn sulam; bu ocuka tavr ile kendisini kurtarabileceini sanmtr. 22 Eyll 1937 tarihli Akam Gazetesi'nde yer alan Seyit Rza'nm ifadesinde inanlmaz blmler vardr. rnein; o yle diyebilmitir: "Hkmet kovalad, ben katm, fakat tek kurun atmadm. Bir gn obanm tayyareye bir kurun att, onu hrpaladm." te bir zamanlar ordu komutanlar ile dalga geen bir adamn yakay ele verdikten sonra sergiledii tavr budur. Gnmzde mazlum ve kahraman haline

getirilmeye allan Seyit Rza; Tunceli halknn mahvolmasna yol aan ark kurnaz bir bir derebeyi olarak tarihe gemitir.' Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 306 326 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 1938 HAREKTI NEDEN YAPILDI? Devlet; 1937 ylnda isyannn elebas Seyit Rza'y ve onun gibi etkili dier 6 airet reisini asarak dersim ayaklanmalarna noktay koymu gibi gzkyordu. Lakin; airetler sadece isyanc 6 boydan ibaret deildi. Ayrca; bunlar bile tam olarak etkisiz duruma getirilememilerdi. Bu durum, Krtlerin, 1937'de Dersim hakknn soykrama uratld iddiasnn bo bir politik slogan olduunu da ortaya koymaktadr. Seyit Rza ortadan kaldrlmt ama derebeylik yaamaya devam ediyordu. Airet reisleri halk yine saldrlarda kullanmaya balamt. Bunlar; saldrlar yeni silah elde etmek iin askeri birliklere yneltiyorlard. 1937'deki asker operasyon yznden blgede ktlk balamt. Baz saldrlar da yiyecek bulmaya ynelikti. Durum byle iken 2 Ocak 1938'de Kr Abbas, Keel ve Bal Ua airetlerinden bir ete; Akka mevkiinde askeri birlii pusuya drp 7 jandarma erini ldrmt. Ayn ete Mercan Karakolu'ndan 2 jandarmay da ehit edince Ovack'tan jandarma taburu takip iin grevlendirilmiti.174 Durumu inceleyen 4. Genel Mfettilik; Munzur, Merho, Mercan derelerini ve Kalan airet blgesini kapsayan yerlerin boaltlmas gerektiine karar verdi. Bunun iin evre illerden de kuvvet getirilmesi, ayaklanmay srdrenlerin ele geirilip belli bir blgede denetim altnda tutulmas planlanmt. Babakan Celal Bayar, Tunceli'den gelen bilgileri deerlendiriyor ve 23 ubat 1938'de, blgede kargaann srdn; k artlarnda baskna RIZAZELYUT I 327 uramamak iin ok uyank olunmasn ileri Bakan'na bildiriyordu. Genelkurmay Bakanl 21 Mart 1938'da yaymlad emirde; "Bu yl hazirandan itibaren Tunceli'de geri kalan tenkil ve silah toplama harekt yaplmas hkmete karar altna alnmtr." deniliyordu.175 Hkmetin blgede yeni bir harekta balayacan bilen derebeyleri de kar propagandaya balamlard. Bunlarn halka yaydklar iddialar zetle yleydi: Aalar ldrlecek, srlecek ve basz kalan halkm da hayat ve namusu yok edilecektir. Haklarnda yargnn takipsizlik karar verdii kiiler ile beraatlerine karar verilenler, Tunceli Jandarma Komutanl tarafndan takipleri braklan, cezalar ertelenmi olan kiilerin bu durumu geicidir... Hkmet kuvvetlerinin aramzda dolamad zamanlarda rahat idik. imdi birok klfete boyun emek zorunda kaldk. Rahatmz ve menfaatimiz bozuldu. Aslanlar ve hapsedilenler gibi bizim de hayat ve hrriyetimiz tehlikededir. Bunun iin birlemek ve birlikte direnerek hkmetin burada yaptklarn engellemek gerekir. G ve hareket birlii yapmazsak hkmet bizi ayr ayr krar ve hepimiz mahvoluruz. Hkmet 1937 ylnda pek ok para harcayarak Tunceli'nde harekt yapt ve Tunceli slah olundu denildi. Bu yl tekrar bir harekt yapamaz. nk imdiye kadar yaadmz tecrbelere gre, iki askeri harekt arasnda birok yl geer. Bunun iin elimizde birka senelik frsat ve zaman vardr. Biz bu za 174 "Devletin Gzyle Trkiye'de Krt syanlar", s. 242 173 A.g.e., s.244 328 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE

mandan faydalanarak elimizde bulunan az silahla fakat hep beraber direnmeye balayalm. Teslim etmi olduumuz silahlarn yerine yenisini temin edelim ve askeri iimize sokmayalm.176 Dersim aalarnn kendi dzenlerini korumak iin yeniden rgtlendikleri bu srete; devlet; asker harektn yan sra ekonomik iyiletirmeler yaparak halk kazanacak politikalar da devreye sokmutu. Askere saldranlarn toplanmas ve blge dna karlmas planlanrken; yasak olan yaylalara da itaatli halkn kmas iin dzenleme yaplyordu. Ayrca, emikezek blgesindeki hazine topraklarna yoksul insanlarn yerletirilmesi, bunlara tapularnn verilmesi ii de balatlmt. Peri ve Paavenk bucakla-rndaki bo topraklara da yersiz yurtsuz olanlarn veya da balarnda kalanlarn yerletirilmesi yrtlyordu. Blge halknn ulam iin yeni yollar, kprler, okullar, salk ocaklarnn yapm balatlmt. Hkmet; 1938 operasyonunun aamada yaplmasn ve Austos sonunda bitirilmesini planlamt. Birinci aama Mercan deresinin temizlenmesi olacak sonra da Merho Deresi ile Kalan deresinin temizlenmesi yaplacakt. 1938 harektn, Nait Hakk Ulu da izlemiti. Onun anlatm yle: "Havalar alnca asker Kalan blgesine girdi, Demenlerle Haydarlarn blgelerindeki dkntleri toplad; aalarn ktlne ve fesadna alet olmaktan bkm olan ve asrlardan beri onlarn zulm altnda inleyen halk, askere klavuzluk ederek aalar, azllar, onlarn yataklarn, yardmclarn gsterdi ve yakalatt. Dersimli hrriyetin tadn tadyor, inRIZAZELYUT I 329 sanlk havasn solumaya balyordu. Asker en yksek dalara kyor, dereleri ayor, maaralar aryor ve yrenin kt unsurunu topluyordu, kalm silahlar da bylelikle ele geiriliyordu. Bu blgelerde harekt devam ederken, Ko aalar ordunun gelip, halk kendi ellerinden kurtaracam anladlar, -Aktal Hseyin'in karsnn gelip airet geleneini tahrik etmesi zerine- bir destekleme isyan karttlar, 19 Haziran gecesi Amutka karakolunu bastlar, Amutka'da bir irfan oca kurmak iin bin bir glk iinde alan okul inaat ustalar da koup karakola kapandlar. Karakolun basld gecenin sabah Elaz'n Vertetil havalimanndan kalkan tayyareler Amutka karakolunun zerinde uuyor ve makineli tfekleriyle etraf sarm olan haydutlar taryordu. Arkadan seyyar jandarma geldi, karakolu kurtard ve Ko blgesi de bask altna alnd. Artk Dersim eski Dersim deildi, tayyare yarm saat sonra imdat isteyen herhangi bir noktaya varyor, byk kuvvetlerin gelii de ertesi gne kalmyordu. Devletin kuvvetle Dersim'in her yanma hkim olmas zaman gelmi bulunuyordu. Kamutay 1938 yaz tatiline girerken o zamanki Bakan Celal Bayar i meseleler arasnda Dersim'e de temas ederek, bu yl Dersim denilen ii kati surette tasfiye etmek iin devletin bir tedbiri daha olduunu ve ordumuzun Dersim havalisinde vazife alacan ve genel bir tarama hareketiyle cezalandrma kuvvetlerine destek olaraktan bu meseleyi kknden skp atacan sylemiti." Nait Hakk Ulu'un yukarda szn ettii Celal Bayar'm konumasnda sylenenler yle: "...Dersim meselesi 176 A.g.e., s.243 330 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Bu senenin dahili ileri noktayi nazarndan size ehemmiyetle bahsetmeye deer bir mevzuu vardr. O da Dersim meselesidir. Dersim'de bir slahat programmz vardr. Bu program yrmektedir. Yol, kpr, karakol ve mektep inas suretiyle... Geen sene Askeri harekt yapld. Bu btn teferruatyla herkesin malumudur. Bu sene iinde bu programa gre askeri harektn yrmesi lazmdr. Geen seneye nazaran burada bu sene, daha fazla kuvvetlerimiz toplanmtr, birka yerde de ufak tefek msademeler olmutur. Dersim iin tatbik etmekte olduumuz programn icab olarak bu meseleyi sureti katiyede halletmek ve Dersim

denilen ii sureti katiyede tasfiye etmek iin alacamz bir tedbir daha vardr. Yaknda ordumuz Dersim havalisinde manevralar yapacaktr. Bu mnasebetle ordu, Dersim iin vazife alacak ve umumi bir tarama hareketiyle tedip kuvvetlerine mzahir olaraktan, bu meseleyi kknden skp atacaktr, (bravo sesleri ve srekli alklar) Arkadalar, Dersimliler ne istiyorlar? Dersimli Orta a'a ait bir zihniyetle orada oturup ekavet yapmak istiyor. Mal alacaz, diyor. Silahla gezeceim, msamaha edeceksiniz, diyor. Vatani mkellefiyetlerimi ifa etmeyeceim, imtiyazl bir insan olarak hepinizin muvacehesinde dolaacam, diyor. Bilinmesi lazm gelen bir hakikat vardr ki, Cumhuriyet byle bir vatanda tanmyor, (bravo sesleri, srekli alklar) Cumhuriyet klfette olduu kadar nimette, nimette olduu kadar klfette msavi ve seyyam muameleye tabi insanlardan mekkeptir. (bravo sesleri srekli alklar) Bu hakikat anlalncaya kadar, kuvvetlerimiz orada fiilen bulunacaktr. Eer ellerinde bulunan RIZAZELYUT I 331 silah teslim ederler ve cumhuriyetin emirlerine intiyad ederlerse kendileri iin yapacamz ey, muhabbetle gsmz ap deragu etmektir. Bu yaplacaktr. Dersimliler sesimizi iitmelidir. Bu krsden akseden bir saday, kendi menfaatlarna gre, muhakeme etmelidirler. Bizim sesimizde efkat olduu kadar, kudret de vardr, (alklar) Bu ikisinden birini intihap etmek, kendilerine aittir. Bilmelidirler ki efkatimiz de kahrmz da boldur. ...Cumhuriyet, herkesin kalbinde ve fikrinde garantile-mitir, hibir eyden pervas yoktur. Birtakm, vatani hizmetlerden kam, bedbahtlara diyoruz ki, geliniz, grnz, sizin istemediiniz, yadrgadnz veyahut ilanet ettiiniz rejim ne yapmtr? Buna gsmz kabartarak, iftiharla ilave edebileceimiz dier bir ey vardr: Eserimiz seyrederlerken onlara diyoruz, sizi affettik... nklplarn yapc kudretlerinin yannda bu da byk bir faziletleridir. Bu fazileti, nadir meclisler, nadir inklplar elde edebilmilerdir. Biz iimizde muvaffak oluyoruz. dealimizin tahakkuk ettiini gryoruz. Gnahlar da affetmek zevkine mazhar oluyoruz, (alklar) Bunu efimizin glgesine ancak Byk Millet Meclisi idrak edebilmitir, (alklar) Arkadalar, af meselesinin ifade ettii dier bir mana daha vardr. O da memleketimizde Trk vahdetinin ve rejiminin eliklemi olmasdr. Bunu cihana gstermek istiyoruz. Affmzn bir gayesi de budur. Yoksa birka bedbaht affetmi veya affetmemiiz, bunun maddi hibir kymeti yoktur. Bizim Trk vahdeti zerinde, daima hassas olduumuzu sylersem, yanl bir telakkiye uramayacana eminim. 332 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Kemalist rejim, btn eserleriyle, bu milletin kalbinde, nasl bir mevcudiyet olduunu gstermi ve btn bir terakki amili olarak hepimizin ruhuna girmitir. Prestij ediyoruz, seviyoruz. Biz Kemalizm karsnda hangi memleketten gelirse gelsin, hangi manay ifade ederse etsin, ister sa, ister sol, ne isterse olsun, herhangi yabanc bir cereyan yadrgayan insanlarz. Bizim iin esas olan ey, Kemalist rejimdir. Trk varidetidir. Trk milliyetiliidir, (alklar)"177 Babakan Celal Bayar'n TBMM'de yapt bu konumaya uygun bir operasyon yrtld: "3. Ordu'nun alm olduu bu vazife Genelkurmay Bakanmz yce Marealin (Genelkurmay Bakan Mareal Fevzi akmak, RZ) de hazr bulunmas ile Ordu Mfettii Orgeneral Kzm Orbay'n sevk ve idaresi altnda iki safhada yapld. Btn Dersim, gayet ciddi bir surette tarand. Bu harekt olurken ben de Tunceli'de bulundum. Airet reisleri ve aalar, fesat Seyitlerle elebalar tutuldu, Dersim'den karlarak batya yolland. Ordunun yksek bir gayret ve tam bir muvaffakiyetiyle baard bu harekt, bundan sonra Tunceli'de genel ve toplu ekyalk nitelii tayacak herhangi bir harektn olmas ihtimalini kknden sildi. Dersim artk kurtulmu ve kurtarlmtr. Dersimde asker aya basmam, subayn ve komutann zek ve enerjisinin temas etmemi olduu bir nokta kalmamtr. Ordu bu byk hizmetiyle de Trk milletinin sonsuz teekkrne bir kere daha layk olmutur."

RIZAZELYUT I 333 Halk Uyarld Dersim'de balatlan ikinci harekt srasnda; Dersim halk, uaklardan isyan blgelerine atlan bildirilerle uyarlmt. 14 Austos 1938 ylnda kinci Tunceli Harekt srasnda 4. Genel Mffetilike yaymlanan bildirge yle: ''... Ovack kazasnn Lertik, Mercan ve mntkalarnda oturan Kalanl halk! Halk fukaralktan ve cahillikten kurtarmak iin hkmetin Tunceli'de yapmakta olduu iyi ileri her gn reniyorsunuz. Bu gzel ve hayrl ileri kendi menfaatleri iin zararl sanan baz bo kafal zalimler, iinizden bir ksm cahilleri yalan ve iftiralarla kandrarak Mansur ua kynde ve dier kylerde, askere tfek skmak ve masum halkn mal ve davarlarn zorla almak gibi sular yaptrdlar. Bu su yznden cahilleri hkmetten uzak bulundurmak suretiyle fakir fukarann cann, rzn ve maln kendi keyifleri iin istedikleri gibi kullanmak istediler. Bu sebeple hkmet zalimlerin zulmlerine son vermek, masum halk onlarn elinden ve errinden kurtarmak iin asker getirmi bulunuyor. Gryorsunuz ki 4 tarafnz asker sarmtr. Ve harekete geecektir. Maksadmz yalnz sulular ve bilhassa elebalar us-landrmaktr. Bunun iin: 1-Zorla ve cahillikle, dnmeden su yapm olanlar, canlarn oluk ve ocuklarn kurtarmak iin hkmetin adaletine gvenerek gelip teslim olmazlarsa gnlleri ile su yapm saylacaklarndan behemahal takip edilecek ve ele geirileceklerdir. O zaman ok ar ceza greceklerdir. 177 "Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi", s. 101 334 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 335

RIZAZELYUT

2-Bu sulular, kendilerini zorla felakete srkleyenleri, l veya diri yakalayp hkmete veya askere teslim ederlerse cezadan kurtulmakla beraber mkfat da alrlar. inizde susuz olanlar oktur. Asker sulular ararken bu susuz halkn zarar grmemesi iin sululardan ayrlp oluk ocuklar ile beraber Plr'deki kaza merkezine gelsinler. Hkmet geen senelerde olduu gibi bunlara da efkatini esirgemeyecektir. 3. Hkmetin bu son szn yerine getirmeye mani olanlarn gnah ve vebali kendi boyunlarnda kalr." ikinci Tunceli harekt srecinde 4. Genel Mfettilike yaynlanan baka bir bildirgede de unlar syleniyor: "Gznzle gryorsunuz ki askerlerimiz Bobyezbaba, Koz Da, Dolubaba, Azizabdal ve Zel Dan tutmu, her taraftan ve yakndan sizi ember iine almtr. Tayyarelerimiz de stnzde dolayor. Ve ne yaptnz gryor. Birka aklszn yalan szlerine kanarak onlara uydunuz. Evinizden, tarlanzdan ayrlarak, korku, heyecan, zahmet ve strap iinde sefil ve a bir halde ukur yerlere ve havasz maaralara oluk ocuk ve hayvanlarnz gtrdniiz. Alk ve skntdan bunlar arasnda hastalk kacaktr. Bu yerlere snmakla takipten kurtulacanz sandnz. Kahraman askerlerimiz gvendiiniz dalar at ve her tarafa girip kt. En son sndnz yerlere girmek iin hazrdr. Fakat devlet, evlatlarna kzmaz. Onlara hibir zamana fenalk yapmak istemez, itaatsizlik yapan evladn dverken de yrei acr. Sizin de yaptnza nedamet ettiinizi ve piman olduunuzu biliyoruz. Sizi felakete srkleyenlere kzdnz ve beddua ettiinizi iitiyoruz. Size ve bilhassa oluk ocuunuza ok, hem pek ok acyoruz. Bu azaptan ve felaketten kurtulmak iin yegne are devletin kucana dehalet edip gelmektir. Akll olanlar bu ie hemen giritiler ve imdi, Erzincan'da, Plmr'de, Nazimiye'de, Mazgirt'te ve Ovack'ta rahat ve huzur iinde oturuyorlar. Bugnk perian halinize son verip takipten ve ar

cezadan kurtulmak istiyorsanz, ite size son nasihatimizi ve efkatli szmz tekrarlyoruz. Eer oluk ve ocuunuza acyorsanz siz de bizim gibi dnrsnz ve yaparsnz. Gelip dehalet edenler (teslim olanlar) strap ve zahmetten kurtulurlar. Gelmeyenlerin zerine askerlerimiz yryecek ve tayyarelerimiz uacaktr. Kurtulu ve selamet yolu devletin kucana iltica edip efkat istemektir. Hkmete ve askerlere abuk dehalet ediniz ve sefaletinize son veriniz. Dehalet edenlere (teslim olanlara) iyi baklmas iin emir verilmitir. Kouakllar birka cahilin yaptndan abuk piman oldular ve hkmetin efkatine dehalet ettiler ve takipten kurtuldular. imdi kylerinde rahat oturuyorlar. Ekiyala karmam olanlar kylerinde ileri ve gleri ile megul bulunuyorlar. Bu akll Tuncelililer hali hepinize rnek olsun"178 Bu uyarlarn ve arlarn sradan halk zerinde pek fazla etkili olmas mmkn deildi. nk onlar; derebeylerinin elinde bir oyuncaktan farkszdlar. Trajedi u idi: Dersim'in susuz insanlarna iki tfek yneltilmiti: Birincisi devletin tfei idi; ikincisi ise derebeylerinin tfei. Derebeylerinin emrindeki kitlenin ka yoktu; lecekti1/8 Balangcndan Gnmze Dersim Tarihi, s. 337 336 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ler. syan etmeseler; reisler ldrecek; isyanda yer alsalar asker ldrecek... kinci ayaklanma, tam da byle oldu... kinci ayaklanmay bastran hkmetin banda Celal Bayar bulunuyordu. Celal Bayar; ttihat ve Terakki'nin nc isimlerinden birisiydi. Ekonomide liberal olmasna karn; dersim isyann bastrmada ahinlemiti. stne stlk; blgedeki derebeylerinin (aa-airet-reisi-seyyit) Alevi olmas; subaylara psiko- lojik olarak daha rahat silah kullanma hakk salyordu. Bu srete artk Kemal Atatrk'n hastal iyice arlamt ve sreci kontrol edebilecek durumda deildi. Bylece; onun Alevilere kar olan koruma kalkan da ortadan kalkm durumdayd. Bu operasyonun yrtlmesi ile eyh Sait isyannn bastrlmas karlatrldnda gerek daha net ortaya kar. eyh Sait operasyonunda sivil halka dokunulmad halde; Dersim'de zellikle 1938 harektnda halktan pek ok insan ldrlmtr. Osmanl art kadrolarn bilinaltndaki dmanlk yznden; kumandanlk seviyesinde olmasa da alt rtbeli subaylarn acmasz davrandklar; Dersimlilerin anlarndan anlalmaktadr. nk isyanc reislerin basks ve yaratlan hkmet korkusu ile siviller de dalara ekilmiler; asker karsnda hedef haline gelmilerdi. te, silahl milisler ile mcadele eden askeri birlikler; dalarn kovuklarnda bulduklar bu insanlar da hedef almlard. RIZA ZELYUT I 337 YABANCI BASINDA SYAN Tunceli'deki ikinci operasyon da ayn biimde gazetelere fazla yansmamtr. Lakin bu operasyonlarla ilgili olarak yabanc basnda haberler kmtr. 1937 yl Eyll banda yurt dna kaan Baytar Nuri; Suriye'de iken ikinci operasyonla ilgili olarak blgedeki gazetelere yansyan haberleri de derlemitir. Onun aktard baz haberler;179 Dersim'deki durumun, 1938 ylnda da bir ayaklanma manzaras gsterdiini ispat etmektedir. te o haberlerden bazlar yledir: "Samda kan El-hbar gazetesi, 13 Temmuz 1938 gn ve 419 sayl nshasnda Londra'dan ald, tercmesi aada yazl haberi neretmiti: "Trkiyede Krt isyan iddetlendi, Krtler, Trk ktalarna hcum ettiler ve inhizama (bozguna) urattlar." bal altnda: Londra Dnki gazeteler, Trkiye'de Dersim mntkasnda iddetli isyanlarn ktn muhtelif menbalardan (kaynaklardan) aldklar malmata binaen yazyorlar. Krtler Trk ktaatna hcum ederek inhizama urattlar. Trklerden birok yaral ve l vardr. Baz kanaata gre, ibu isyanlar Rusya'nn para ve silahlaryla beslenmektedir. Bu isyan bastrmak iin Trkiye hkmeti byk askeri kuvvetler gndermitir.

Krdisinin umum mntkalarnda beyannameler neredilerek btn Krtler ittihada davet edilmekte ve Trk boyun179 Nuri Dersimi, "Krdistan Tarihinde Dersim", stanbul 1992, s. 307'den balayarak. 338 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE duruundan kurtulmak iin arpmalar istenmektedir, diyordu. Beyrut'ta kan Errabtat-Earkiye gazetesinin 30 Temmuz 1938 gn ve 623 sayl nshasnda Dersim mntkasnda iddetli muharebeler bal allnda u haber veriliyordu: "Atina- Trkiye'den gelen haberlere gre, Dersim mntkasnda on gnden beri iddetli muharebeler devam etmektedir. Birok kabileler harbe itirak etmilerdir. Trkiye hkmeti muharebelere byk askeri kuvvetler gndermi ve hatta bu kuvvetlere top, uak, projektr ve byk tanklar itirak ettirmek zorunda kalmtr. Krtler bu kuvvetlere toptan hcum etmilerdir. Trkler, Dersim Krtlerini Dersim dalarnda muhasara etmee muvaffak olamamlardr." am'da kan Elifba gazetesinin 4 Austos 1938 gn ve 5252 sayl nshasnda "Dersimde Krt isyan" ve "Trkiye Bavekilinin tasrihat, isyann mevcudiyetini isbat ediyor" bal altnda: "Havl zamandan beri, telgraf ve cihan ajanslar haberleri mtemadiyen Trkiye'nin Dersim mntkasnda Krt harektndan bahsetmektedirler. syan yeniden ba gstermi olduuna ayrca iaret edilmektedir, hal bu ki Trkiye hkmeti byle bir halin vukuunu resmen yalanlamaktadr. Geen yl, bu isyanlarn bastrld bildirilmekte ve Dersim'de emniyet hkm srd ilave edilmekte olmasna ramen, dnk gn Trkiye hkmet reisi Celal Bayar'n Trkiye Millet Mecli-si'nde yapt ve radyolarla yaynlanan beyanatna gre; Ankara hkmetinin imdiye kadar isyan bastrmaa muvaffak olamad ve hakikati umumi efkrdan gizlemi olduu anlalyor. nk Hkmet Reisi, Krdistan mntkaRIZAZELYUT I 339 snda byk askeri manevralar yaplacan ve Dersim'de son gnlerde kan isyanlar bastracam ve bu maksatla byk ordunun hemen Dersim'e gnderileceini bildirmekle beraber, bu ordularn tank ve uaklarla mcehhez bir durumda manevralara itirak edeceini tasrih etmitir. Bu dehetli tasrih, halka hakikati aklam ve Dersim'de isyann mevcut olduunu itirafla beraber, durumun pek tehlikeli olduunu da isbat etmitir." am'da kan El Amel-El Kavmi gazetesinin 7 Aostos 1938 gn ve 52 inci saysnda stanbul, Atina ve Badat muhabirlerine atfen verdii aadaki haberler meselenin nemini aklamaktadrlar: "Tehlikeli anlamalar: Krtler, Trk ordularna hcum ederek bir ksmn malup ettiler. Bu sebeple rak, ran ve Trkiye birbirlerine yardma karar verdiler." stanbul- Krt isyan iddetlendiinden, Dersim'e 3 kolordu Trk askeri daha hareket etmitir, isyan bastrmak iin yeniden muharebeler balamtr. "Atina- iddetli sansre ramen, aldmz mevsuk ve deerli malmata gre; Dersim krtleri, Dersim dalarnda Trk kuvvetlerini krmlar ve birok silah, cephane ve zahire iti-nam etmilerdir. Bu muzafferiyet zerine, bitaraf kalm olan kabileler dahi kadn, kz ve hatta ocuklaryla harbe itirak etmilerdir. Trkiye hkmeti orduya mtemadiyen yardm gndermektedir." "Badat- Krt fitnesini bastrmak zre Hamit apc kumandasndaki askeri ktalar Beter mntkasna gnderilmitir. devlet hudutlar arasnda Krt isyan hareketinin genilememesi 340 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE iin karlkl tedbirler alnmas hususunda rak, Iran ve Trkiye hkmetleri aralarnda mzakereler cereyan etmektedir." am'da kan ve o zaman hkmetin yar resm organ olan El Kabes gazetenin 13 Agostos 1938 gn ve 1470 saysnda Atina muhabirine atfen verdii aadaki haberdi: "Dersimde Krt isyan canland

Hkmet manevralar bahanesiyle ordular gnderiyor." "Atina- (ark - El- Arabi)iddetli sansre ramen, Trkiye'de kan Krt isyan hakknda kymetli malmat alnabilmitir, Yeni ve byk kuvvetler yeniden Dersim zerine, gnderilmitir. Trkiye hkmeti tela iindedir. Krt isyann bastrmak maksadyla, Trkiye hkmeti yllk askeri manevralarn Dersim mntkasnda yapmaa karar vermitir. Bu hal Trk hkmetinin askeri, siyasi ve mlki makamlarnn, ne derecede korkun bir durumda bulunduklarn ve Krt isyannn ne derece nemli olduunu gstermektedir. Bu manevralar vastasyla gdlen ama, isyan mntkasnn temizlenmesi olduunu hkmet itiraf etmitir. Alnan son haberlerden anlaldna gre; Trkiye hkmeti Krt memleketinde toplumsal bir devrim yapabilmek iin hi bir karar almaa, muvaffak olamamtr." Yakn arkm en nemli gazetelerinden olup Beyrut'ta yaynlanan Franszca L'Orient gazetesi de, 7 Austos 1938 tarih ve 26 sayl nshasnda u makaleyi yaynlamt: "Krt syan 13 Yanda" htilal hareketinin muharriki olan eyh Sait asld, fakat sava asla durmad. Krt isyan 13 yandadr. On yldr Krt halk silahn terk etmemitir. Mu ovalarndan Ararat'a, Dersim dalarna RIZAZELYUT I 341 kadar, Krt airetleri kk guruplar halinde Trk alaylarna kar mukavemet etmektedirler. syan bastrlamamtr, fakat Trk Genel Kurmay onu bastrmaa karar vermitir. Ankara'nn bu baptaki kararn nde gelenler teyit etmekledir: stanbul, 2 Aostos. -Krt mntkasnda yaplmakla olan manevralara muvazi olarak, Krtlerin sk sk isyan etmekte olduu Dersim mntkasnda zuhur eden yeni karklklara kar tenkil tedbirleri alnacan Bavekil haber vermitir. Birok tank ve uaklarla takviye edilmi kolordu derhal hareket edecektir." Grld gibi Batl lkelerde; Dersim isyan Krt isyanlarnn bir paras gibi gsterilmektedir. O dnemlerde; bu bak asnn bir temenni olduunu hatrlamakta yarar vardr. KOMNSTLER DERSM SYANINI NASIL DEERLENDRD? Bugn; Seyit Rza'nm balatt son Dersim ayaklanmalarn bir zgrlk aray veya hakszla kar bakaldr gibi gstermeye abalayanlarn; olaylar tam anlamyla arpttklarn dnemin belgeleri ispat ediyor. Bilinmelidir ki Dersim'de Seyit Rza'nm yrtt ayaklanma hareketi; Avrupa'da da ok yank buldu. O dnemdeki komnistlerin st fikir rgt Komnist Enternasyonal, Dersim ayaklanmasn deerlendirdi ve bu gr de Komntern belgelerinde yer ald. Dersim isyan ile ilgili olarak 29 Temmuz 1937 tarihli Komntern'in yayn organ Rundschau'da unlar yazlyor: "iki ay akn bir zamandan beri Ankara Hkmeti, Dersim blgesindeki Krt airetlerin yeni bir gerici ayaklanmas342 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 343

RIZAZELYUT

n bastrmakla urayor. Feodal unsurlar, Kemalist parti tarafndan gerekletirilen reformlara ramen, bugne kadar lkenin bu sapa blgesinde barnmay baarmlardr. Bu blgeye, getiimiz yl Tunceli ad verilmiti. Dersim'in hakim katmanlar, yrrlkteki yasalara ramen, kendi yasad ayrcalklarn koruyabilmilerdir. Halk Partisi (Kemalistler), i pazarn geniletilmesini isteyen ulusal burjuvazinin basksyla, geen yl cumhuriyeti devletin btn arln ortaya koyarak bu ad duruma bir son vermeye karar verdi. zel bir yasa kartarak, lm cezalarn onaylamak da iinde olmak zere geni olaanst yetkilerle donatlm askeri bir ynetimi, bu kendi bana buyruk vilayette Byk Millet Meclisi'nin yerine, i bana geirdi. Amac, gebelie son verme ve airet reisleriyle (eyhler, beyler, aalar ve seyitler) onlarn kiralk adamlarnn

Bat Anadolu'nun modernlemi vilayetlerine srme hedefini gden bir reform plann zorla uygulamakt. Basnda kan haberlere ve Babakan inn'nn Byk Millet Meclisi'nde yapt konumaya gre, balangta, yani Nisan aynda, nfusu en az yz bini bulan halkn aa yukar 25-30 bin kadar hkmetin ald bu nlemlere kar isyan etmitir. Ancak isyanclarn byk bir ksm, gelen basklar karsnda geriledi ve askeri ynetime teslim olmay yeledi. Bugn hkmetin askeri kuvvetlerine kar koyanlarn saysn, ancak on bin civarnda olduu sanlmaktadr. Dersim vilayeti Trkiye'nin dousunda yer almakla birlikte, snrlara olduka uzaktr. Blgenin tm 6300 km. kare kadar olup, burada 75 bin ile 100 bin nfuslu gebe bir halk yaar. Topran ancak yedide biri ekime elverili olduundan, ana iktisat dal hayvanclktr. Halk, hibir ynden bir btn oluturmamaktadr. Saysz airete blnmtr ve ayn zamanda din ve rk bakmndan da paralanm durumdadr. Bununla birlikte halkn ounluu, Zaza airetindendir. Dersim, son derece dalk bir blgedir. Sarp ve uurumlu dalarn ykseklikleri, ou kez drt-be bin metreyi bulur. Arazinin bu yaps ve doru drst ulam yollarnn bulunmamas, ekya etelerinin barnaklarna ulamay hemen hemen olanaksz klmaktadr. Bu durum, askeri harektlar da gletirmektedir. Bugne kadar Dersim, Trkiye'nin ulusal ekonomisinin dnda kalmaktayd. Az gelimi olan ticaret, tamamen airet reislerinin ve onlarn adamlarnn araclyla yrtlyordu. yle ki, baka bir vilayetten hibir tccar, Dersim'de i yapmay gze alamazd, nk mahalli mtegallibenin silahl eteleri tarafndan haraca kesilmesi veya yamaya uramas kesin gibi bir eydi. Bu eteler bununla da kalmaz, bar komu kylere yama seferleri dzenlerdi. Dersim'de devlet otoritesi sadece kat zerinde kalyordu. Feodal airet reisleri, her frsatta, devleti hie sayarlard. Devletin Dersim'de askerlik ykmlln gerekletirmesi ve yasal vergiler toplamas bugne kadar mmkn olmamtr. Bu iki sorun, daima, eyhler ve aalar tarafndan toptan hallediliyordu. Aalar, kendi ynetim ve yarg yetkileri altnda bulunan ahaliden ilerine geldii gibi vergi alyor ve bunun ancak kk bir ksmn hazineye devrediyorlard. Blge genlerinin byk bir ksm, askere gidecek yerde, airet reislerinin muhafz birliklerine fedai olarak giriyor, yani aslnda ekya eteleri oluturuyorlard. 344 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 345

RIZAZELYUT

Bu artlar altnda, Dersim tarihinin ayaklanmalarla dolu olmas, alacak bir ey deildir. Ayaklanmalar, padiahlk zamannda, Merutiyette ve Jn Trk hareketi srasnda olduu gibi, bugnk Cumhuriyet idaresi altnda bile hemen hemen hi aralksz sregelmitir. Bugn, Kemalist hkmetin enerjik reformlar yznden kendi iktidarlarn tehdit altnda hisseden feodal unsurlarn mitsiz bir direniiyle kar karya bulunuyoruz. Kemalist Hkmet, Byk Millet Meclisi'nde u nlem kararlarn aldrmay baarmtr: 1. Airetler, bundan byle tzel kiilie sahip olmayacaktr. Bu karara aykr tm kararlarn, belgelerin ve hkmlerin hibir geerlilii yoktur. 2. Airet reisinin, beyin ya da eyhin tm yetkilerine son verilmitir. 3. Airete ait olan ve airet reisleriyle, beylerin ve aalarn, airet adna, kendi mlkiyetlerinde bulundurduklar btn tanmaz mallar-mlkiyetleri hangi resm belgeye, karara ya da gelenee dayanrsa dayansn -devletin mlkiyetine devredilecektir.

syann arifesinde tapu kadastro idaresi, feodal airet reislerinin elinde bulunan halka ait mallarn incelenmesi ve saptanmasna ilikin hkmet nlemlerini uygulamaya balamt. Bu durumda feodalizm, kendi yasad egemenliinin iktisadi temellerini yitirme tehlikesiyle kar karya bulunduunu hissetti. te, zellikle bu nlem, isyana yol aan neden olmutur. Kitleleri kendi pelerinden srkleyebilmek iin feodal unsurlar, hkmetin silahl kuvvetinin zayf olduu lafn yaydlar. Yaydklar sylentiye gre, hkmet, ayaklanmay bastrmak iin silahl birliklerini gndermeye cret ettii takdirde, ngilizlerle Franszlar Trkiye'ye hemen sava aacaklard. Ayrca Araplarn da isyanclardan yana olduu eklinde haberler kardlar. Feodal unsurlar kamuoyunu bu ekilde hazrladktan sonra birok airet kendi arasnda ittifak yapt ve Genel Mfetti'e (General Abdullah Alpdoan-RZ) yazl bir aklama gndererek idari makamlarla anlama temeli olmak zere utanmazca artlar ileri srd. stedikleri ey, hkmeti; feodal yneticilerin zorbala dayanan keyfi rejimlerini tasfiye yolunda ald tm tedbirlerden vazgemeye zorlamakt. u anda askeri harekt btn hzyla srmektedir. ok sayda uak filosu bu harekta katlyor. Mcadelenin nasl sonulanaca imdiden bellidir." (...)180 Grld gibi; 1937 ylnda dnemin devrimci aydnlar bu isyan derebeylerinin gerici bir hareketi olarak damgalamlar-dr. Sadece bununla kalnmam; Trkiye Cumhuriyeti'nin blgede yrtt operasyonun da devrim hareketinin devam olduu vurgulanmtr. te Dersim olaylarnn z ve zeti bu saptamada netletirilmitir. Komntern Belgelerinde Trkiye-3: Krt sorunu, s.66 346 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE KEMALST AYDINLARIN GZYLE DERSM SYANI Blgede ortaya kan olaylara; Ankara'daki aydnlarn nasl baktn ortaya koyan en nemli alma 1938 ylnda yazlm olan "Tunceli Medeniyete Alyor" isimli kitaptr. Nait Hakk Ulu'un blgeyi iki kez gezerek yapt bu alma, az ok devletin bak asn da dile getirmektedir. Dnemin aydnlar; Krt ayrlklnn lke iin tehlike yarattn bildiklerinden; sorunu Krtlkle ilikilendirmemeye gayret etmilerdir. Yine dorudan doruya Aleviler sulanmamtr. Lakin; Alevi geleneklerinin iddetle eletirildii anlalmaktadr. Bu ynyle de blge halkna kar dmanca bir bak olduu sylenebilir. te bu bak asnn; askeri harektta etkili olduunu sylemek mmkndr. Harekt yrtenlerin Osmanlc-Snni gelenekten geliyor olmalar; onlarn 1938 operasyonlarnda sivil halka kar acmasz davranmalarnda etkili olmu gzkmektedir. Nait Hakk Ulu; Dersim operasyonlarn yle zetlemektedir: "nn, yl nce, bir dou seyahati yapmt. Dou illerimizde byk imar ve medeniletirme hareketinin hzlanp programlamasna esas olan bu kutlu gezide, byk devlet adam Dersim'in ortamn da grd. nn, Dersim iini en gereki bir gzle bir kere daha inceledi; Erzincan'a geldii zaman Dersim'in medeniletirilmesi zerindeki kararnn ana hatlar belirmiti. nn'nn, yllarca byk bir srar ve nemle takip ettii politika neticesinde demiryolu inaatnn Dou'ya doru ilerlemesi sayesinde dou vilayetlerimizin imar ve bayndrl iin dev admlar atlacak gnler artk gelmi bulunuyordu. RIZAZELYUT I 347 Trk inklbnn tarihe geecek byk belgelerinden bir belli bals niteliinde olan nn'nn "Dou Seyahati Raporu" Dersim'in de medeniletirilme ve imar esaslarm tespit eden bir eserdir. nn Dou'dan dnnce, bu memleket apndaki kararlarn uygulamak iin liyakatinden emin olduu vatan ocuklarna vazifeler verdi; Kzm Orbay ve Abdullah Alpdoan Dersim'i batanbaa dolamak ve verilen direktiflere gre Dersim'in medeniyete almas iin lazm gelen tekliflerle Ba-bakan'm nne gelmek vazifesini aldlar. ki komutan, Dou'ya gittiler, 1. Genel Mfettile grtler, Dersim'i gezdiler, halk dinlediler,

araziyi, kasabalar, kyleri, yollan yeni batan incelediler, dnp geldiler ve nn'ye grlerini sundular. Bunun zerine verilen karar zetle u oldu: Dersim'de bir vilayet kurulacaktr, vali ayn zamanda bu vilayetin komutan olacaktr. Dersim ve yresi bir genel mfettilie balanacak ve bu vali ve komutan ayn zamanda genel mfetti olacaktr. Dersim imar edilecek ve medeniletirilecektir. Bu kurtarc hareketin byk ehirlere, medeni tesislere ve kltr ocaklarna dayanmas lazmdr. Byk ehrin kltr, salk ve vasta bakmndan oynayaca rol de byktr. Elaz demiryoluna balanmtr; imar, demire, imentoya ve yapc insana dayanaca iin buras bu kutlu hareketin ss olacaktr. dari bakmdan ihtiyalar, bu mfettiliin kuzeyde Erzincan'a ve gneyde Elaz'a hkim olmasn icap ettirir. Hkmetin teklif ettii bu esaslar, Byk Millet Meclisince kabul edilerek Tunceli kanunlar derhal uygulamaya kondu, 4. Genel Mfettilik ve Tunceli Vali ve Komutanl vazifesi Korgeneral Alpdoan'a verildi (4 Ocak 1936). 348 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 349

RIZA ZELYUT

Genel Mfettiliin ilk vazifesi Dersim'e hkim olmakt. Dersimin iine girip yerlemek iin yol ve kpr yaptrmak lazmd; kprnn yaklmamas ve yklmamas iin de beton olmas artt. Dersim'in corafyasna gre bu kprlerin Murat zerinde Pertek'te, Palu yolu zerinde Klkr'de, abakur, Uhi ve Mazgirt yolu zerinde Ban'da, Dersim'in iinde Mazgirt yolu zerinde eyhsu'da ve Hozat yolunda Singe ay zerinde yaplmas lazmd. Bu kprlerle Dersim'e girilebilir, Elaz-Pertek, PertekMameki, Pertek-Hozat-Plr yollar ile Dersim'in iinde yrmek mmkn olurdu. Bam-Mazgirt, Pah-Nazmiye yollar da lazmd. Dersim'in iinde hkmet konaklan, klalar, karakollar kurmak ve bu blgede vazife greceklerin ikametghlarn da ina icap ediyordu. Bu tesislerle beraber dispanserler ve okullar almal, salk ve kltr vastalaryla halk yerletirilmeliydi. Bir taraftan da, Dersim'de yeni bir devir amak ve bu programn uygulanmas esnasnda kabilecek zorluklan yenmek iin vali ve komutana baz adli ve idari yetkiler verilmek lazmd. Millet Meclisi, kanun kard; Tunceli vilayetinin idaresi hakknda 2884, baz idari tekilat yaplmasna dair 2885 ve Tunceli vilayeti halkndan olup nfus ve askerlik kanunlarna gre kendilerine ceza verilmesi lazm gelenlerin affna ve nfus yazm ile askerlik ilerine dair 2887numaral kanunlar. (...) Meclis, 1937 btesine yarm milyonu nakit ve yarm milyonu da ertesi yla yaylan taahhde girebilmek yetkisi koydu ve 1937, Dersim'in imar iin hayrl bir balang yl oldu. Genel Mfettilik bu denek ile bugn tahta bir kpr ile geilen Murat suyunun zerinde ve en msait bir noktada beton Pertek, Pertek-Hozat yolu zerinde beton Singe kprleri ile Elaz-PertekHozat-Plr yolunu yaptrmaya balad. Ayrca Kllr kprs de yaptrlyordu. Plmr'de ve Ovack kazasnn merkezi olan Plr'de birer kla, bir hkmet kona yaptrlyor, bir yandan dispanserler alyor ve okullarn says artrlyordu. Devlet bu ilere balad zaman Dersim aasn, Dersim seyidini byk bir endie almt, onlar bu geliteki ciddiyeti sezmilerdi; bu geli, eski seferler gibi bir sele benzemiyordu. Bu defa, devlet Dersim'in iine yerleiyordu ve bu yerlemenin hedefi ancak airet rejiminin tahribi olabilirdi. Akll Dersim aalar bunu gryor, ellerindeki esirlerin bir hamle ile zincirlerini krarak kurtulacan anlyorlard. Genel Mfetti halkla temasa balad, onlara Dersim hakknda Cumhuriyet'in iyi niyetlerini anlatt. Bir

yandan da ilerleyen imar ilerinden, Dersimli iin kazan yollan almt. Aadan korkmalarna ve kazandklar paray reislerin ellerinden alacaklarndan endie etmelerine ramen Dersimliler, yol boylarna dklm ve almaya balamlard. (...) Bu esnada kla, karakol, okul, yol ve kpr inaat devam ediyor, lzum ve ihtiya duyulan noktalarda karakollar alyordu; Kahmut'ta birinci ve in'de ikinci karakol ald, Kahmut karakoluna gidip gelebilmek iin Pah ile Kahmut arasnda Hark suyu zerinde telle asma bir kpr yaptrd. Genel Mfetti her hafta Dersim'in bir kesine gidiyor, devletin yerleecei zamana kadar halka t vererek, kendilerine hakikati, asllarn ve menfaatlarn retmeye urayordu. Devlet da balarndaki tek evleri kaldrarak ky topluluklar kuracak, birka kyn ortasnda bir okul aacak, ky ve nahiye 350 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 351

RIZAZELYUT

yollarn yapacak ve halka hayvanclk ve hayvan rnlerini slah yollarn gsterecekti. Halka kar gsterilen kurtarc alaka ve geim yollar yaratan tedbirler, hkmetin nfuzunu her gn bir kat daha artryor; sulular, cezalarn affettirmek iin takm takm hkmet dairelerine kouyorlard. Kahmut'ta ve in'de karakollarn aldn, yollarn durmadan ilerlediini ve bylelikle Dersim ekyalnn sonunun geldiini, artk halk bir kle gibi kullanamayacaklarn gren aalar, son defa bir talih tecrbesi daha yapmak istediler. (...)Aalarm tahrikine uyan Demenliler 21-22 Mart 37 gecesi Kahmut kprsn yaktlar ve karakola tecavze baladlar. Bunun arkasndan Seyit Rza akisi de in karakoluna tecavz etti (26 Nisan 37). Yrtlen imar ve medeniletirme almalarnn bu suretle nne geilmek istendii grlnce 1937 harektna lzum hissedildi. Ana kuvvetler toplanncaya kadar kk ktalar ezdirip de ekyay martmamak iin Kahmut tarafndaki kuvvetler Mazgirt'e, Sin tarafndaki kuvvetler de Beyazda'a alnd. Doudan hazrlanan kuvvetlere Ankara'dan Muhafz Alay da katld ve bu kuvvetlere Nazmiye-Keiseken-Sin-Karaolan hattna sratle varmak vazifesi verildi. Genelkurmay Bakan Mareal akmak beraberinde Asbakan Orgeneral Asm Gndz ve kurmaylar olduu halde Dersim'e giderek harekt takip ettiler. Byk kahramanlk gsteren ktalar, yukarda ad geen hatt ve hatta daha ilerisini ksa bir zamanda tuttular, bu hattn gerisinde sulu ve silah topladlar. Babakan nn Tunceli hadiseleri hakknda Millet Meclisi'ne verdii izahat arasnda esas olarak demiti ki: "Hkmet iki seneden beri Tunceli blgesinde zel slahat program takip etmektedir. Bu program bu blgeyi medeniletirmek iin btn vastalarla ve zel hkmler dahilinde orada geni bir alma ayrntlarn iermektedir. Bunu, imdiye kadar orada kanuna muhalefetten kuvvet ve zevk alm baz reisler iyi karlamadlar. Islahat programna mukavemet ve muhalefet etmek istediler. Bu, bizim zel askeri tedbirler almamz icap ettirdi. Orada unu dndk: Mukavemet eden ve hkmet programna muhalefet eden blgede ne yapmalyz? imdiye kadar olan Dersim tecrbeleri, orada hkmetin bir emrine kar muhalefet olunca mhim bir kuvvet toplayarak o blgede ciddi cezalandrmalar yapmak ve brakmak... Biz buna "sel seferleri" dedik. Ve memleketin bir tarafnda bir hadise knca onun zerinden kuvvetli bir surette ve sel halinde gelip gemekten bir fayda kmayaca kanaatinde bulunduk. Biz muhalefet edenlerin mukavemetlerini bertaraf ettikten sonra, kendi programmzn -hibir ey olmam gibi- takip olunmasn esasl vazifeden saydk... Tunceli'de slahat program olarak dndmz tedbirler ara grmeksizin devam etmektedir. Yol yapyoruz, mektep yapyoruz, karakol yapyoruz. Bir iki ay mddetle bu ilere ara gelmi olan yerlerde tekrar bu ilere baladk.

(...) Oradaki vatandalarn iitmelerini isterim ki, Cumhuriyet hkmeti oraya slah programn ss olarak, heves olarak gtrmedi. Zorluklara urasa da, yaz ve k bu program biz orada uygulayacaz!" nn Hazirann 19. gn, yannda Doktor Refik Saydam olduu halde Elaz'a gitmi ve o gn Dersim'in iine girmiti, er352 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 353

RIZAZELYUT

tesi gn Kzlda'a kan nn imar ve medeniletirme almalarn grm ve yerinde direktifler vermiti. Bu harektn devlete kar fiilen itaatsizlik gsterenlere, haydutlara kar olduu, uslu oturana bir ey yaplmayaca ilan edildi ve bu tedbirle ayaklanmalar yerelletirildi; daha ileri hatlara varlarak Demen ve Abbas uaklar blgesi ekyadan temizlendi. Seyit Rza'y saklayan Lin blgesinde de silah ve sulu topland: Linlere yardm tespit edilen Ko uaklarndan da silah istendi. Kalanllar uslu durdular. Dersim vicdannn uru Seyit Rza, Demen uann ba Cebrail ve Haydaranl Kamer yakalandlar. Seyit Rza bu sefer Dersim zihniyetinin kellesine mal olduunu grd, yarm asrdan beri bu dalarda akan kanlarn belli bal bir sorumlusu olan bu haydut, Elaz cezaevinde kendisini grenlere: "Soranlara syleyin, Seyit Rza divane oldu..." szyle Dersim'de haydut saltanatnn perian olduunu ve tarihe kartn itiraf etti. 1937 harekt biterken Munzur dann kuzey yamalarnda oturan halkn silahlar toplatld ve jandarma bu vazifeyi muvaffakiyetle baard. 1937 ylnn son aylarnda Atatrk, yannda Celal Bayar olduu halde bir Dou seyahati yapmtr. Bu seyahatinde Dersim'e de urayan Atatrk, Singe suyu zerinde yaplan byk bir beton kpry am ve Murat suyu zerinde yaplmas kararla-an kprnn yerini incelemiti. 1938 ylma girerken devletin imar ve medeniletirme kolu karlan btn engellere ramen durmadan iliyor, Dersimlinin kesesine para akyordu. Danzik, Seyithan, Tllk, Karaolan ve Amutka'da karakollar, nahiye konaklan yaptrlyor ve Nazimiye, Plmr, Mameki, Dest, Hozat ve Ovack'ta klalar, hkmet konaklan ve evler ina ediliyordu. Dersim aalar korktuklar akbetin artk tamamen balarna geleceini gryorlar, son bir defa daha Dersim'i ayaklandrmak iin bahane aryorlard; nk sular ertelenmi, nfus ve askerlik cezalan kaldrlm, askerlik mddetleri alt aya indirilmi, vergi borlan hafifletilmi, bir yandan da topraa kavumakta olan ve devletin yaptrd yollarda, yaplarda bir lira gndelikle i bulan Dersindiler, aalara aldrmamaya balamlard. Kprlerin kurulduunu, yollarn aldn, gnde altm kamyon dolusu inaat malzemesinin Dersim topraklarna girdiini, hastasna sama dispanserlerin kapsnn daima ak olduunu, 19 okulun bir yl iinde yeniden aldn, hayvancln ve ziraatin iyiletirilmesi iin devletin yardm ettiini, tohum ve fidan verdiini, aalarn alattn gren halk arasnda, aaya dirsek evirmeye balayanlar hayli oalmt. Dersim belasnn ba ve sorumlusu olan aalar gene el ele verdiler, ellerindeki halkn hepsinin birden kap kurtulmasna meydan brakmadan yalanlar ve dolanlarla onlar azdrdlar. Azgnlk bu sefer Kalan blgesinde balad. Kalanllara bundan nce uslu oturduklarndan dokunulmamt; henz imar ve medeniletirme almalar kendi blgelerine erimemi olan Kalanllar, aalarn ve Seyitlerin tahrikine uyarak Dizta karakoluna tecavz ettiler. K gelmiti, dalar karla rtlmt, yollar henz bitirilmemiti, harekta yazn devam edilmek zere k geirildi." Grld zere; Dersim harekt; bir intikam, bir kym harekt olarak deil; blgeyi Trkiye'nin normal bir paras yapmak

354

DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE

zere dzenlenmiti. Bu da kanlmazd. nk; yeni Trkiye; eski sistemi silah zoruyla srdrmeye kalkan bir gruba ba eemezdi. SYANLARA KARI DEVRMC TRK HKMET Dersim isyanlarn ve bu isyana hkmetin mdahale etmesini anlamak iin zellikle u geree dikkat etmek arttr: Sadece Kemalist kadronun ve aydnlarn dedikleri ile deil, dnyann gz ile bakldnda da Kemal Atatrk bakanlndaki Trk hkmetleri; devrimci bir program uygulamlardr. Bu programlarla yeni bir dzen ve yeni bir Trkiye yaratlmtr. Bu dzenin temeli de kurucu iradenin syledii gibi akl ve bileme dayaldr. Eitim ve ada kltrle yeni bir dnya kurulmaktadr. te bu yeni dzen ve yeni sistem iinde yer alan Dersim blgesi, eski dzeni yayordu. Aaya aldmz baz devrimci admlarn incelenmesi bile; Dersim'in, Trkiye'nin gerisinde kaldn gstermeye yetecektir: 23 Nisan 1920'de Trkiye Byk Millet Meclisi topland. Bylece, egemenlii halka indiren bir kurtulu programn balatld. 1 Kasm 1922'de padiahlk kaldrld ve tek kii ynetimi fiilen bitirilmi oldu. 29 Ekim 1923'te ilan edilen cumhuriyetle; yzyllardr padiah (tek aile) tarafndan ynetilmeye alm, bunu iselletir-mi bir toplum demokrasiye geirildi. Bylece, iktidar gksel (Tanrsal) glere dayayan aile ynetimine (Osmanl) son verilip irade halka teslim edildi. RIZAZELYUT I 355 7 ubat 1924'e, ba msz ve milliyeti politika gerei yabanc okul binalarnn iinde bulunan dinsel iaretler ve simgeler kaldrtld. 3 Mart 1924'te halifelik kaldrlarak din ileri hanedan etkisinden kartld. Ayn tarihte Seriye ve Evkaf Vekaleti kaldrlm, din ileri Diyanet leri Bakanl'na aktarlarak dinin toplumu ynlendiren etkisi engellenmek istenmitir. Yine 3 Mart 1924'te; Osmanl ailesi Trkiye'den kovulmu-tur. Bylece; demokratik sisteme kar olan gruplarn dayanaklar yklm ve demokratik sisteme kar yaplabilecek komplolar engellenmitir. 3 Mart 1924 tarihinde Tevhid-i Tedrisat kanunu (Eitimin Birletirilmesi Yasas) kartlarak, eitim dinsel glerin etkisinden kurtarlm, sadece sivil eitim temel alnmtr. Bylece lke iinde dinsel veya etnik gruplara ve yine aznlklara zg, zel eitim kurumlarnn almas yasaklanmtr. Eitim tek elde toparlanarak btn yurttalara eit ve ayn eitim olana getirilmitir. Bu yasa; Trkiye'de laiklik ve adalama adna atlan en nemli admlardan birisi olmutur. 3 Mart 1924 tarihli baka bir yasa Genelkurmay Bakanl; Bakanlar Kurulu'nun dna kartlm ve askerin ynetim stndeki arlna snrlama getirilmitir. 8 Nisan 1924'te Seriye mahkemeleri (dinsel mahkemeler) kaldrlarak yerine sivil yarg konulmutur. 17 Kasm 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Frkas kuruldu. Bylece, padiahlk sisteminden yeni km, eitimsiz bir toplumda bile demokrasiyi gelitirmek adna alma izin veril 356 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE di. Kemalistlerin demokratik kiiliini gstermesi asndan bu rnek son derece nemlidir. 17 ubat 1925'te "Aar" vergisi kaldrld. Bylece aalarn kyly smrmesine bir set ekildi. 5 Kasm 1925 Ankara Hukuk Fakltesi alarak pozitif (sivil) hukukun eitimi balatld. Uygar bir toplum oluturmann temellerinden birisi atlm oldu.

25 Kasm 1925'te; fes ve sark giyilmesi yasaklanarak apka taklmas zorunlu klnd. 30 Kasm 1925'te, hibir kimsenin dinsel giysi giyemeyeceine ilikin yasa kartlarak toplumun din kullanlarak etkilenmesine bir baka engel daha getirilmitir. 30 Kasm 1925'te baka bir yasa daha kartlarak tarikatler, tekkeler, zaviyeler, trbeler kapatlm buralarda grev yapan eyhler, babalar, dedeler, trbedarlar grev yapamaz hale getirilmilerdir: "llerden yardm dilemek, uygar bir toplum iin lekedir. Bugn bilim, teknik ve btn yaygmlyla aydnlatan uygarlk karsnda filan ya da falan eyhin tleri ile maddi ve manevi mutluluk arayacak kadar ilkel insanlarn uygar Trk toplumda bulunabileceini asla kabul etmiyorum. Efendiler ve ey millet iyi biliniz ki, Trkiye Cumhuriyeti eyhler, derviler, mritler, meczuplar lkesi olamaz. En doru ve gerek tarikat uygarlk tarikatidir. Uygarln istediini ve buyurduunu yapmak, insan olmak iin yeterlidir. Tarikat bakanlar; bu dediim gerei btn akl ile kavrayacak ve kendiliklerinden derRIZAZELYUT I 357 hal tekkelerini kapatacak; mezlerinin artk byyp akllandklarn elbette kabul edeceklerdir." Gazi Mustafa Kemal 26 Aralk 1925'te, Hicri (Arabi, ay ylma dayal) takvim kaldrlarak Miladi (batl, Gne ylma dayal) takvim kabul edilmi ve Trkiye'nin modern dnya ile balantl hale getirilmesi yolundaki devrimler srdrlmtr. 17 ubat 1926'da 743 Sayl Trk Medeni Kanunu kartlmtr. Bylece; yzlerce yldr eriat hukukuna dayal toplumsal yaam; sivil hukuka ( pozitif hukuk) dayandrlmtr. Toplumsal yaammzdaki en byk devrimlerden birisi olan bu yasa, Trk insannn modernlemesinde byk etki yapmtr. 1 Temmuz 1926'da Kabotaj Yasas kartlarak karasularmzda sadece Trk bayrakl gemilerin ve Trk personelin almas getirildi. 28 Mays 1927'de padiahlara ve halifelere ait vc szler ve armalar devlet binalarndan kaldrld. 1 Kasm 1928'de Arap harflerine dayal yaz sistemi kaldrlarak Latin kkenli bugnk Trk alfabesi kabul edilmitir. Bylece okuma-yazmanm renilmesi kolaylatrlm ve eitim halk katmanlarna indirilebilmitir. Eitimin yaygnlatrlmas asndan bu alfabe deiimi byk bir devrim olmutur. 1 Nisan 1931'de Doulu l birimlerinin yerine Batl l birimleri (arn yerine metre; okka yerine kilo gibi) geirildi. 18 Temmuz 1932'de Trkiye Milletler Cemiyeti'ne ye olarak kresel oyundaki yerini de ald. 9 ubat 1934'te Trkiye; Balkan Pakt'n oluturarak Balkanlar' bir gvenlik alan haline getirdi. 356 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE RIZAZELYUT I 357

di. Kemalistlerin demokratik kiiliini gstermesi asmdan bu rnek son derece nemlidir. 17 ubat 1925'te "Aar" vergisi kaldrld. Bylece aalarn kyly smrmesine bir set ekildi. 5 Kasm 1925 Ankara Hukuk Fakltesi alarak pozitif (sivil) hukukun eitimi balatld. Uygar bir toplum oluturmann temellerinden birisi atlm oldu. 25 Kasm 1925'te; fes ve sark giyilmesi yasaklanarak apka taklmas zorunlu klnd.

30 Kasm 1925'te, hibir kimsenin dinsel giysi giyemeyeceine ilikin yasa kartlarak toplumun din kullanlarak etkilenmesine bir baka engel daha getirilmitir. 30 Kasm 1925'te baka bir yasa daha kartlarak tarikatler, tekkeler, zaviyeler, trbeler kapatlm buralarda grev yapan eyhler, babalar, dedeler, trbedarlar grev yapamaz hale getirilmilerdir: "llerden yardm dilemek, uygar bir toplum iin lekedir. Bugn bilim, teknik ve btn yaygmlyla aydnlatan uygarlk karsnda filan ya da falan eyhin tleri ile maddi ve manevi mutluluk arayacak kadar ilkel insanlarn uygar Trk toplumda bulunabileceini asla kabul etmiyorum. Efendiler ve ey millet iyi biliniz ki, Trkiye Cumhuriyeti eyhler, derviler, mritler, meczuplar lkesi olamaz. En doru ve gerek tarikat uygarlk tarikatidir. Uygarln istediini ve buyurduunu yapmak, insan olmak iin yeterlidir. Tarikat bakanlar; bu dediim gerei btn akl ile kavrayacak ve kendiliklerinden derhal tekkelerini kapatacak; mezlerinin artk byyp akllandklarn elbette kabul edeceklerdir." Gazi Mustafa Kemal 26 Aralk 1925'te, Hicri (Arabi, ay ylma dayal) takvim kaldrlarak Miladi (batl, Gne ylma dayal) takvim kabul edilmi ve Trkiye'nin modern dnya ile balantl hale getirilmesi yolundaki devrimler srdrlmtr. 17 ubat 1926'da 743 Sayl Trk Medeni Kanunu kartlmtr. Bylece; yzlerce yldr eriat hukukuna dayal toplumsal yaam; sivil hukuka ( pozitif hukuk) dayandrlmtr. Toplumsal yaammzdaki en byk devrimlerden birisi olan bu yasa, Trk insannn modernlemesinde byk etki yapmtr. 1 Temmuz 1926'da Kabotaj Yasas kartlarak karasularmzda sadece Trk bayrakl gemilerin ve Trk personelin almas getirildi. 28 Mays 1927'de padiahlara ve halifelere ait vc szler ve armalar devlet binalarndan kaldrld. 1 Kasm 1928'de Arap harflerine dayal yaz sistemi kaldrlarak Latin kkenli bugnk Trk alfabesi kabul edilmitir. Bylece okuma-yazmanm renilmesi kolaylatrlm ve eitim halk katmanlarna indirilebilmitir. Eitimin yaygnlatrlmas asndan bu alfabe deiimi byk bir devrim olmutur. 1 Nisan 1931'de Doulu l birimlerinin yerine Batl l birimleri (arn yerine metre; okka yerine kilo gibi) geirildi. 18 Temmuz 1932'de Trkiye Milletler Cemiyeti'ne ye olarak kresel oyundaki yerini de ald. 9 ubat 1934'te Trkiye; Balkan Pakt'n oluturarak Balkanlar' bir gvenlik alan haline getirdi. 360 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Dnya Faizmin Tehdidi Altnda Trkiye Cumhuriyeti; yeni bir toplum yaratmak iin olaanst bir aba iindeydi. Bu devrimlere kar; Dou blgesinden srekli direni geliyordu. eyh Sait; Ar gibi isyan blgelerinin yannda Dersim de bulunuyordu. Dersim'e hkmetler olduka hogrl davranmlard. Kokr Ayaklanmasndan sonra iki ayr af kartlmt. eyh sait isyanmdandan sonra da 1926 ve 1928 tarihlerinde yine iki ayr af kartlarak blge insann bar biimde dzene ekleme abalar srdrlmt. 7 ylda kartlan 4 af, Trkiye Cumhuriyeti'nin dmanca bir politika yerine bar yolunu tercih ettiini gsteren en ak kanttr. 1930'larn ortasna gelindiinde; Dersim; bir devrim sorunu olmakla kalmamakta; artk bir d gvenlik sorununa bile dnebilecek manzara sergilemektedir. nk; Avrupa neredeyse batan baa faist (yeni emperyalist) rejimlerin etkisine giriyordu. 1936 ylma girildiinde; dnyada kinci Dnya Sava'nm kaca biiminde bir hava olumaya balamt. Hitler Almanyas; talya ve Japonya; yeni bir dnya paylam savan balatmak iin dmeye basmlard

bile. talya'da faist rejimin ordular 1935'te Habeistan'a girmi; bu lke 1936'da talya tarafndan igal edilmiti. 1936'da Roma-Berlin ittifak imzalanmt. spanya'da faistler harekete gemilerdi. 5 Nisan 1936 tarihli Akam Gazetesi'nde Uzakdou'da Rus ve Japon ordularnn ymak yapt haberi yer alyordu. Japonya da in'i yutmaya hazrlanyordu. Avrupa ktas iin 8 Nisan tarihli haberde denilen uydu: "Siyasi vaziyet ok gergin. ngiltere talya'ya kar yeni RIZAZELYUT I 361 tedbirler alnmasn istiyor. Cenevre'de vaziyet karanlk gzkyor. Baz Fransz gazeteleri Avrupa'da bir harp kmas ihtimalinden sz ediyorlar." Kemal Atatrk 01.11. 1935'teki Meclis toplantsnda senelik konumasn yaparken; dnyann ar bunalm iine girdiini; sulhun bozulduunu; bundan ok znt duyduunu vurgulam ve ieride nlem alnmas gerektiini belirtmek iin de "Dersim blgesinde esasl bir slahat programnn uygulanmas dnlmtr." demitir. Mustafa Kemal, 1936 yl ortalarnda; Avrupa'da hzla g kazanan faizmi grm ve Hitler 'in Avrupay yutaca uyarsnda bulunmutu bile. Devlet Bakan olarak Mustafa Kemal; Hitler'e srtn dayayan talyan diktatr Mussolini'nin Trkiye ile sorun karacan tahmin ediyordu. Bu yzden 1934'te Balkan Antant'n gerekletirmiti. Dou snr iin de yeni bir ttifak almas yrtlyordu. Trkiye; dnyann hzla savaa srklendii bu ortamda 10 Nisan'da Boazlar hakkndaki hkmlerin deitirilmesi iin ilgili devletlere nota vermiti. Hkmet; "Memleketin emniyeti iin Boazlar rejiminin yeniden dzenlenmesini istiyoruz." biiminde bir aklama yapmt. Hava kuvvetlerinin gelitirilmesi iin de youn bir kampanya yrtlyordu. te ilk kadn pilotumuz, Atatrk'n manevi kz Sabiha Gken; Trkiye'nin yeni bir dnya savama hazrlanmak iin yetitirdii havac kadronun bir paras olarak ortaya kmtr. yle ki kadnlarn bir sava srasnda ieride hizmete alnabilmesi iin de hazrlklara bile balanmt. 362 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE 1936 sonbaharnda Hatay ve skenderun'da olaylar patlak vermi; Aralk'ta blgede skynetim ilan edilmiti ama sokaklara Trk bayraklar aslmaya balanmt bile. Yani Hatay sorunu yakc biimde gndeme gelmiti. Trkiye; yeni bir dnya sava tehdidi; Hatay-skenderun sorunu ve gelenekselleen Krt ayaklanma tehdidi altnda idi. Lakin; Kemal Atatrk, hkmetleri ynlendirerek bu bunalml dnemi Trkiye iin kazanca evirecek giriimlerde bulunuyordu. O; Hitler tarafndan sktrlan Fransa'nn bir ey yapamayacan anladndan Hatay' ana vatan topraklarna katacak almalar balatmt. Suriye'yi elinde tutan Fransa ile Trkiye ilikileri bu yzden gerilmiti. Trkiye'nin Fransa ile bir atmaya girme olasl kadar, talya ile Ege Adalar yznden bir savaa girme olasl da bulunuyordu. Dersim'deki derebeyleri burasn Trkiye'den koparmak ve ayr bir devlet halinde yaamay dnrlerken; Kemal Atatrk; Trkiye'ye yeni topraklar katmak hayali iindeydi. Onun; bu hayali; 1920'lerde szn ettii Misak- Milli snrlaryla rt-mekteydi. Atatrk'n bu hayalini u alnt aka gsteriyor: "Amerikal General Mc. Arthur, 'Hatralar'nda, byk devlet adamlarndan biri olarak tandn ifade ettii Atatrk'le 1933'te Ankara'da yapt bir mlakatta unlar kaydeder: "Sizin, Trkiye'nin gelecei hakknda tasavvurlarnz nedir?' diye sorduumda; 'Allah naip eder, mrm vefa RIZAZELYUT I 363 ederse Musul, Kerkk ve Adalar' geri alacam. Selanik de dahil Bat Trakya'y Trkiye hudutlar iine katacam"181 u bir gerektir ki "Yurtta sulh cihanda sulh!" dese de Gazi Mustafa Kemal, Trkiye'nin Lozan'da istemeden brakt baz blgeleri yeniden Trkiye'ye katmann planlarn yapyordu. Bunun iin de kacak savata nerede durmas

gerektiini dnyordu. Elbette ki yeni bir dnya savama; ieride isyan eden bir blge ve orada bir ordu kuvvetindeki ayaklanm g bulunurken girilemezdi. Byle bir ortamda; Mustafa Kemal Paa; Dersim airetlerinin isyan eden elerini etkisiz hale getirmenin artk art olduunu dnyordu. Bu yzden de Dersim blgesini; yasann hakim olduu; Trkiye'nin olaan bir paras haline getirecek dzenlemeler iin 1935 ylnda dmeye basld. "Munzur Vilayeti Tekilat ve daresi Hakknda Kanun Layihas", 25. 12. 1935 tarihinde yaplan TBMM toplantsnda ele alnd bu ilin ad deitirilerek Tunceli yapld ynetimi zel valiye verildi. Yasann baz maddeleri yledir: Madde 1- Tunceli Vilayetine ordu ile irtibat baki kalmak ve rtbesinin salhiyetin haiz bulunmak zere korkomutan rtbesinde bir Vali ve Kumandan seilir. Vali ve kumandan usul vehile Mill Mdafaa Vekleti'nin muvafakati alnmak artile Dahiliye Vekilinin inhas ve cra Vekilleri Heyeti karar ile tayin olunur. 181 "Tarihin Inda...", s. 104 364 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Bu vali ve kumandan tekil edilen Drdnc Umumi Mfettiliin de Umumi Mfettiidir. Madde 2- Vali ve kumandan vilayet umur ve muamelatnda ve vilayet memurlar hakknda, vekillerin kanunen haiz olduklar btn salahiyetleri haizdir. Vali ve kumandan lzum grd takdirde vilayeti tekil eden kaza ve nahiyelerin hudud ve merkezlerini deitirir ve keyfiyeti Dahiliye Vekaletine bildirir. Madde 3- Bu vilayetin kaza kaymakamlar ve nahiye mdrleri usul dairesinde Mill Mdafaa Vekaletinin muvafakati alndktan sonra Vali ve kumandann inhas ve Dahiliye vekilinin tasvibi zerine kararname ile ve orduya irtibatlar baki kalmak artile muvazzaf subaylardan dahi tayin olunabilir. Bunlarn ve vilayet kadrosunda i gren subaylarn hak ve kdemleri mahfuzdur. Buradaki kadrosunda i gren subaylarn hak ve kdemleri mahfuzdur. Buradaki hizmetleri askeri hizmetten saylr ve maalar rtbelerine gre Mill Mdafaa Vekillii btesinden verilir. Madde 4-Tayini vali ve kumandana aid memurlarn ve mstahdemlerin harcrahlar geldikleri yerden memur olduklar mahalle kadar verilir. Madde 5- Vali ve kumandan vilayette kullanlan asker memurlar hakknda inzibati bakmdan askeri kanunlarn kendisine verdii disiplin salahiyetini kullanr. (.. ,)182 182 TBMM Zabt Ceridesi, Devre 5, Cilt 7, tima 1, 25.12.1935 RIZAZELYUT I 365 Kanunun 6. maddesinde genel meclis yetkisi, 7. maddesinde belediye reislerini atama yetkisi genel valiye verilmektedir. Bundan sonraki yasa maddeleri ise yarglamaya ilikindir. Trkiye Cumhuriyeti; kendi snrlar iinde yeni bir devletle kar karya kalm gibiydi. Bu Krt; gerici, devrime direnen ve halk kle gibi kullanan yapy devlet bakan olarak Mustafa Kemal de gryordu. Kemal Atatrk; 1936'da Meclis'in ilk al konumasnda yapt konumada Tunceli olayna deiniyor ve unlar sylyordu: "Dahili ilevimizden en mhim bir safha varsa o da Dersim meselesidir. Dahilde bulunan ibu yaray, bu korkun ban, ortadan temizleyip koparmak ve kknden kesmek ii her ne pahasna olursa olsun yaplmal ve bu hususta en acil kararlarn alnmas iin, hkmete tam ve geni salahiyetler verilmelidir." Yani; Atatrk; Dersim'in durumunu biliyordu ve burasn lkeye eklemek iin ciddi nlemler alnmasn kanlmaz gryordu. Konunun kamuoyuna aktarlmasndan nce Dersim sorununu kkten zecek admlarn atlmas kararlatrlmt. Bunun iin de yeni bir yasa kartlarak, Dersim ilinin ad bile deitirilmiti. Bu yasaya dayanlarak Elaz merkezinde Dersim Valilii adyla bir yap kuruldu. General Abdullah Alpdoan hem vali ve kumandan hem de Genel Mfetti

olarak Elaz'a gnderildi. Dersim derebeyleri, bu duruma karakollar basarak, kprleri yakarak karlk verince atmalar da balad. 366 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE SYANLARDA KA K LD? Dersim'deki iki ayaklanmada ldrlen insan saysn Krtler ve bunlara destek veren liberal takm olabildiince abartmaktadrlar. Aye Hr; "Tahminlere gre 110 bin nfusu olan Dersim'in 72 bin kiisi lkenin deiik blgelerine srld" diyor. smail Beiki, "1937-1938'deyse, 50 binin zerinde Alevi Krdn ldrld grlmektedir." iddiasndadr. DTP'li e-rafettin Halis; "Dersim'de 70 binle 90 bin arasnda insann kanna ve canna mal olan bir katliam yaanmt." diye konuuyor. Mustafa Yelkenli, "Mustafa Kemal'in emriyle yz bin kadar kiinin katliamna neden olacak bastrma operasyonu" yapld buyuruyor. zlem elik: "Dersim'de 90 binden fazla insan l-drld."diye iddiay srdryor.383 Grld gibi, Dersim operasyonunu ktlemek iin ldrlen isyanc says ve sivil halkn nfusu anormal biimde yksek gsterilmektedir ve bu konuda bir yar yaplmaktadr. syann elebalarndan Baytar Nuri de 1937 operasyonunda neredeyse; btn Dersim halknn yok edildiini ileri srmtr. Bunun doru olmad; Seyit Rza'mn sava alan dnda kalan ailesine bile dokunulmamasyla ortaya kmaktadr. stelik; ertesi sene yeni bir ayaklanma balatacak kadar kuvvetli bir nfusun Dersim'de bulunduu da anlalyor. Yani; Dersim'de soykrm iddiasn o dnemin belgeleri aka yalanlamaktadr. RIZAZELYUT I 367 Millet Meclisi'nin 07.07.1939 tarihli toplantsnda Dahiliye Vekili Faik Oztrak, Dersim isyanlarn zetleyen konumasnda u bilgiyi veriyor: "Dersim mntkasndan imdiye kadar toplanan silahlarn adedi 14.593'tr. Bu silahlarn hepsi son sistemdir."184 5 Eyll 1938 tarihli ngiltere'nin Trkiye Ataesi tarafndan hazrlanan raporda da Trklerin blgeden 12 bin silah ele geirdii yer almaktadr.185 Bu rakam; bugnk anlatmyla 3 PKK byklndeki bir isyanc gc anlatr. Bunlarn; gerilla savan ok iyi bilen eteler olduu da dikkate alndnda; devletin yrtt operasyonun ok zorlu olduu anlalr. ileri Bakan Faik ztrak, yukarda andmz konumasnda, 1939'da bile Dersim'de hl kk bir blgeye tam hakim olmadklarn vurgulamtr. Ksacas; Dersim'deki isyanclar; sonuna kadar direnmeyi srdrmlerdir. Operasyon srasmda devlet kaytlarna giren bilgilere gre ldrlen isyanc says binlerle deil ancak yzlerle ifade edilmektedir. Son olarak 3. Ordu Mfettilii'nin yapt aklamada, tarama blgesinden l ve diri 7954 kiinin karld dile getirilmitir. Bu 7954 kiinin 5 bin ile 7 bin kadar Bat blgelerine srlmtr. Bu rakamlara gre; Dersim isyanlarn bastran askeri kuvvetlerin 2 yl iinde ldrd insan says en fazla 2500 civarndadr. Bu 2500 rakam; Dersim'de katliam yapld iddiasnn

183 "Teori", ubat 2010, s. 20 184 TBMM Zabt Ceridesi, Devre 6, Cild 4, tima F 185 "ingUiz Belgeleriyle Trkiye'de Krt Sorunu", 3 Ocak 1936 tarihli belge zetinden, s. LIII 368 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE dayand rakamdr. Bu rakamn iinde; blgeyi terk ederek Erzincan, Elaz, Sivas taraflarna kaan nfus da bulunmaktadr. Trkiye'yi ve zellikle de Kemalist ynetimi ktlemek isteyenler bu rakam, hibir bilgi ve belgeye dayanmadan; sanki btn Tuncelililer ldrlm gibi abartmaktadrlar. rnein; eriat/hilafeti Necip Fazl Ksakrek, Dersim'de 50 bin sivil katledildiini iddia etmitir.

Dersim isyanlar baladnda; blgedeki btn airetlerin nfusunun 60-70 bin dolaylarnda olduu bir realitedir. 1937'de Tunceli'nin nfusuyla ilgili olarak gazetelere yansyan rakam da 70 bini gstermektedir. Bilinmesi gereken bir gerek de udur: "1937-38 hareketi sonrasnda, 1940 saymmdaki nfusu ise 95 bindir."186 Nasl oluyor da btn nfusu katledilen Dersim'de yl sonra bu kadar nfus tespit edilebiliyor. stne stlk orada skynetim uygulanrken ve blgeye dardan girilere izin verilmezken. .. Gnmzde de Osmanlc/hilafeti-gerici kesim, Tunceli halkn kkrtmak iin bu katliam yalann iddetle devam ettiriyorlar. "Tuncelililerin dini yoktur!" diyen Fethullah Glen'in basndaki adamlar da ayn oyunu oynuyorlar. Dersim'deki Krt/Krdistanc kesim de bunlarla ibirlii halinde konuyu alabildiine arptyor ve devleti ypratmak iin kullanyor. 186 "Teori", s. 21 RIZAZELYUT I 369 Dersim'de aclar yaanmtr; bu dorudur. Dersim halknn Alevi olmas, baz brokratlarn ve baz subaylarn burada zulm derecesinde iler yapmasna yol am grnmektedir. Bunun belgesi yoksa da o dnemden kalan an krntlarnda bu gerei yakalamak mmkndr. Bu hatralarn; tpk ldrlen insan says gibi abartlarla dolu olduu kabul edilebilir. Lakin; baz maaralardaki insanlarn ldrld, isyanc airetlere ait kylerde ele geirilen baz sivillerin de kuruna dizildii bir gerektir. Bu yanltr, insaf d bir krmdr. Dersim'deki baz Osmanlc subaylar; gemiin intikamn almak; bunlar bir daha ayaa kaldrmamak gibi bir niyetle hareket etmi gzkyorlar. Olayn bir de devlet tarafndan grlen yz vardr: kinci Dnya Sava'na giden bir dnyada, Hatay sorunu ve Boazlar konusu ile uraan Trkiye Cumhuriyeti, yeni dzeni Dersim blgesinde de egemen klacakt. lkenin dier yerlerinde olduu gibi burada da eskiyle yeninin sava yaanmt. Buralarda ldrlen sivil halkn saysnn 100 bin olmasn brakn 100 tane olmas bile onaylanamaz. Fakat; yaplan askeri arpmadr. Bu arpmann dzenli iki ordu sava olmad; gerilla sava veren tarafn bastrlmas srasnda byle zayiatlarn ortaya kt bir gerektir. Ve krlan Dersim'in susuz insanlar olmu; bu krm hazrlayanlardan; tarih nnde Dersimliler hesap sormay dnmemilerdir. in tek olumlu yan udur: Bu operasyon, Dersim blgesindeki kat airet reisliini ve aalk sistemini kertmi; blge insann zgrletirmitir. Bugn, Tunceli insannn en ada deerlere ak olmasnn; akl ve bilimi savunan bireyler haline 370 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE gelmesinin sebeplerinden birisi; Tunceli'nin devlet eliyle dere-beylerinden temizlenmesidir. Dersim Halkn Hep Kullandlar Blgedeki sivil kayplarn ba sorumlusu oradaki derebeyle-ridir. Unutulmamaldr ki, Tunceli derebeyleri, oradaki aresiz halk, daha 1915'lerde Ruslar iin bile byle kullanmlardr. Bunun bilgileri Krt Baytar Nuri'nin daha nce szn ettiimiz kitabnda ayrntlar ile yer almaktadr. 187 Ruslar; dere-beylerine, Dersim'i bamsz bir devlet haline getirme sz vermilerdir. Baytar Nuri'nin yazdklarn; devlet raporlarndaki bilgiler de dorulamaktadr: "Ruslar bu srada Bitlis, Mu, Hns, Mamahatun ve Rizeyi igal etmiler ve Dersime yaklamlard. Dersim airetlerinin tecavzlerini hkmet merkezlerine kadar uzatmalarnn Ruslarn tahriki ile olduu bilahare anlald. Ruslar, Krte bilen Ermenileri ve Binba firari Mustafay ve dier baz hainleri Dersimin ierisine saldrarak Trklere kar yaplacak bir isyan hareketi ile Ruslara yardm edilirse Dersimi igal ettikleri zaman Ruslar tarafndan kendilerine zarar gelmeyecei ve istiklaliyet verilecei eklinde propagandalar yapmlar, bir taraftan da Balabanl ve Kureyanl airetlerini bir alay tekiline tevik etmiler, Bu alay, Trk asker ve anasr ile mcadele

ve Dersimin istiklalini temin iin hazrlanmak istenmi, giren "Krdistan Tarihinde Dersim", s. 109

ayni zamanda Dersim'e

RIZA ZELYUT I 371 Kokirili Ali paa da (Sz edilen kii Alier olmaldr. RZ) Ruslarn verdii mhim mikardaki silh ve cepaneyi Ko uana gtrm ve btn Dersimde istikll telkinleri ve tahrikat yaplmaa balanm. Dersimde aleyhimize bu suretle bir pusu ve teekkl varm. Yekdierini takip eden baz hadisat Dersim hareketinin inkiafna mani olmutur." 188 Dersim'i Trkiye'nin iinde ayr bir devlet haline getirtmek hayalindeki Krtler, buradaki aresiz halk, kendi davalar iin bulunmaz bir kaynak gibi gryorlard. Blgede 1930'larda Krtlk faaliyetinin yagmlatn devlet tespit etmiti.189 Fakat bu Krtlk dncesinin halk arasnda yaygn olduunu gsterecek bir bilgi bulunmamaktadr. Yani Dersim'in Krtleri oradaki airet reisleri, baz Seyitler ve aalar olmutur. Bunlar kendi dzenlerini srdrmek urana; Dersim halkn bile bile lme iteklemilerdir. 1938 felaketine yol aan Krtlerin gnmzdeki uzantlar, Trkiye Cumhuriyeti'nin Dersim'e, Alevi olduu iin saldrd trnden kkrtmalar da yapmaktadr. Halbuki devlet adna hazrlanan raporda, Tunceli'ye yaplacak uslandrma harekatnn Trklk Snnilik veya Alevilik gibi gerekelere dayandrl-mamas gerektii aka belirtilmektedir. "O halde her zaman Dersim'e kar yaplacak tedip hareketi beyannamesi ve hedefi; ne Trklk Snnilik ve ne de Alevilik olmayp ancak devlet kanunlarna mutlak itaat lss Jandarma Genel komutanl Raporu, "Dersim", s. 138 189 A.g.e., 159 372 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ve ekavetin meni gibi Dersimi ve airetleri fikren ve zihnen de elecek ve mukavemet imknlarn ok azaltarak ve namuslu ahaliyi bitaraf ve belki de devlet tarafnda bulunduracak bir esasa istinat ettirilmek icap eder. Ve ancak bu suretledir ki bir ksm Trke bilmeyen bu eski Trkler kendi asl milliyetlerine, Trklklerine tedricen snm ve dnm olacaktr."190 Grld zere; devletin Alevileri hedef almak gibi bir tavr asla olmamtr. Tam aksine; Trkiye Cumhuriyeti; blgeyi inceletmi; burasnn Alevi Trk kimliini tespit etmi; halk kazanmak iin yllarca uram, birok kez af kartm ama srekli isyan halindeki derebeylerine kar kuvvet kullanmaktan baka are bulamamtr. Ve ilgintir ki ilk saldr yine Dersim derebeylerinden gelmitir. Bu yzden; Dersim'de analar alatanlar; bu blgeyi demir cendere iine alan oradaki Seyit Rza trnden derebeyleri ve onlara akl hocal yapan Krtler olmulardr. Yukardaki belgeler ve bilgiler Tunceli halkna k olsun... Dzgn Baba da ahit... EK SABHA GKEN VE DERSM HAREKTI Sabiha Gken, anlarnda Atatrk'n tevikiyle nasl havac olduunu, Dersim operasyonuna da nasl katldn ayrntl olarak aklamaktadr. Atatrk tarafndan manevi evlat kabul edilen Sabiha Gken; kendisinin Dersim'e gtrlmeyeceini renince Atatrk'e kp itiraz eder. Cesaretini daha nce ispat etmi olan bu gen kz, tehlikeli saylan bu operasyonda mutlaka grev almak istediini syler. Sonrasn ondan dinleyelim: "(Atatrk'n) Yznde bir k yanp snd: "Peki..." dedi. "Madem ki bu kadar istiyorsun ben sana izin veriyorum... Ama Sayn Mareal akmak'a da bir kere sormamz lazm... Bu bir askeri harekttr. Eer o da msaade ederse gidersin... Yalnz unu unutma, sen bir kzsn. Alacan grev olduka etin. Aldatlm bir ekya etesi ile kar karya kalacaksn. Onlarn da ellerinde bir takm silahlar var. Uan arza yapacak olursa mecburi inie geecek ve sonunda onlara teslim olacaksn. Bunun ne demek olduunu bana gelmedike bilemezsin... Bu takdirde ne yapacan dndn m?"

19u A.g.e., s. 185 Ona u yant verdim 374 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 375

RIZAZELYUT

"Hakknz var.. Nihayet altmzdaki bir uak. Her an arza yapabilir. Debilir, aklabilir... ayet byle bir ansszlk olursa, hi merak etmeyin, ben kendimi onlara canl olarak teslim etmem..." Szlerim Atatrk' ok mtehasss etmiti: "O halde ben sana kendi kullandm tabancay vereyim Gken." dedi. "nk sen onunla daha iyi nian alabiliyorsun!" Ve daima yannda tad, stanbul'da Florya deniz kknde akama dayatt Simitvatson'u uzatarak unlar syledi: "Bu kez ii doludur dikkatli ol... Umarm kt bir durumla karlamazsn. Fakat herhangi bir zamanda senin eref ve haysiyetine dokunacak bir olayla, bir durumla karlatnda hi tereddt etmeden bu silah ve karn-dakine kar, ya da kendi beynine boaltmaktan asla ekinme!" Tabancay aldm; nce Atatrk'n elini sonra da silah ptm: "Paam!" dedim; "Bu szlerinizi mr boyu unutmayacam ve sznz mutlaka tutacam!.." (...) Atatrk Dersim'e gidebilmem iin Sayn Fevzi ak-mak'la temas ederek yazl bir izin belgesi almt. (...) O gece sofrada Dersim harekt ve aldatlm kiilerle ilgili baz konular zerinde durulduktan sonra Atatrk, arkadalarna: "te yine Trk kzna grev dt.." dedi. "Bizim Gken ua ile Dersim harektna katlacak yarn sabah... O artk bir gen kz deil, bir gen askerdir.. Arkadalarndan geri kalmayacandan, grevini bihakkin yerine getireceinden ben nasl eminsem, sizler de emin olmalsnz. Bunun ne derece tehlikeli bir ey olduunu biliyor. Ama greve gnderilmedii takdirde byle bir ayrmn onun en ok sevdii meslek olan havaclk mesleinden kopmasna neden olabilecei dncesindeyim... Yetitii ocakta bu gibi hallerde greve komas retildi kendisine. O halde? O halde afakla beraber Dersim harekatna katlacak.. Haydi imdi sen git yat, bir gzel uyku ek.. Sabah erkenden kalkacaksn.." zin isteyip odama ktm. I sndrp yatama yattm. Ellerimi bamn arkasna kenetleyip dnmeye baladm. Tavanda, sava alanlar grr gibi oluyordum. Bu isyan hareketinin nedenleri, aldatlan zavall insanlarn kar iin kurban edilmeleri bir bir gzlerimin nnden bir sinema eriti hassasiyeti ile geiyordu."191 Grld gibi Dersim harektndan Atatrk'n haberi vardr, tehlikenin bykln de grmtr. Sabiha Gken'e kendi tabancasn vermesi de orada arpan askerlerin karlat tehlike iin bir ipucu olmaktadr. Trk hkmetinin Dersim'e yapt harekt; bilinli biimde; Atatrk'n de katlmyla planlanmtr ve yrtlmtr. Devlet; bu ayaklanmay, aldatlm kiilerin gen ve devrimci cumhuriyete kar isyan olarak grm ve dnya da bu olay yle alglamtr Sabiha Gken "Atatrk'n zinde Bir mr Byle Geti", s. 102 EK II Krt / Krdistanc zihniyetin ne olduunu anlatan metinlerden birisi, Kokr ve Dersim ayaklanmalarn karan kadronun iinde yer alan Baytar Nuri'nin yazd aadaki hitabedir. Kemal Atatrk'n Genlie Hitabesi'ni

taklide alan bu yazda; ihanetin ve dmanln ne kadar kuvvetli olduu aka grlmektedir. 1937 ylnn eyll banda; akl hocal yapt Seyit Rza'nm yenildiini grnce; Tunceli'den kaarak Suriye'ye sman Baytar Nuri; kkrtmalarna bura da devam etmitir. Onun yazd bu intikam metni; bugnk Krtlerin de fikir dokusunu oluturmutur. te o ihanet belgesi: KRT GENLNE HTAB ! "EY KRT GENC; ey asrlarn zulmn istihkar eden (hor gren) civanmert milletin olu, beni dinle! nsanlk tarihinin afa aarrken, onun ilk uleleri Hint denizinden Kafkaslara, kk Asya'nn dou yamalarndan Orta Asya'ya kadar uzayan yksek dalarda ve gneli yaylalarda seni douran byk rkn marur alnna isabet etmitir. Senin tarihin, ard aras kesilmeyen kahramanlk menkbelerinin tarihidir. nk sen, krk asrdan beri namuslu ve azade (zgr) bir varlk iin savaan ve bu gn dahi o savatan ylmam olan bir milletin ocuusun. Krd'n frtna ve kasrgalarla dolu dnk ve bu gnk hayatnn, maruz kald felaketlerin ve ektii zdraplarm sebep ve meneini aramak, tarihin cilvelerini intibah (uyanklk) gzleriyle tetkik etmek hepimizin borcudur. RIZAZELYUT I 377 Varln korumak, benliini muhafaza etmek iin, hi bir millet bizim kadar uzun ve srekli savalar yapamamtr. Uzun tarihimiz boyunca, hibir kuvvet bize malubiyet itiraf yaptramamtr... Krt aln, Krt yurdunun hametli zirveleri gibi, daima yksek kalm ve hibir fatihin nnde eilmemitir. Krt hayatiyetinin hakikati, bu gnn de amaz hakikatidir. nk, Krt lm kalm cidalini (savan) terk etmemi, malubiyet itirafnda bulunmam, dnya milletleri saflarndan silinmemeye karar vermi, yaamak isteyen ve yaamak iin lmesini bilen bir millettir. Ey Krt olu, ey Krt kz, dnya bu kararndan haberdar olmaldr! Yaamak isteyen her varlk dmelidir! Dnya zerinde bir yeri olmak isteyen her millet arpmaldr! Tabiatin deimez kaidesi budur. Kimyevi, nebati ve hayvani alemin amansz varlk kanunu budur; dmek, savamak!... Bu kaide, insan cinsi iin daha amanszdr. Irk rkn, millet milletin, insan insann yrtc canavardr. nsanlk medeniyeti henz bu kaideyi tebdile (deitirmeye) muvaffak olamad, sava kanunu tadil edemedi. Bu gn de, yaamak iin dmek gerek, kanmak lmektir. Biz, lmek istemeyen bir milletiz. Krt, yaamaya karar vermitir ve yaayacaktr. Uzun tarihimiz boyunca bir ok rklar, milletler ve devletler Krd' ldrmeye almlar, onu hayat hakkndan mahrum etmee azmetmiler, fakat muvaffak olamamlardr. Doudan, batdan, gneyden ve kuzeyden gelen cihangir aknlar, Krt 378 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE dalarnn eteklerinde krlm, Krt azmi karsnda paralanmtr. Dnya tarihinin seyrini deitiren kahhar (ezici) kuvvetler, birok milletlerin varlna hateme (izgi) ekmi, bize muasr (ada) birok milletler tarihe gemi, fakat mcadeleden ylmam olan Krt, tarihe kar kanlar akan alnn ykselterek: "Ben lmedim, ben yaayacam!" demitir. Hibir milletin tarihi bizimki kadar kanl olmamtr. Hi bir milletin yurdu bizimki kadar istila dalgalarna uramamtr. Hi bir millet bizim kadar mtemadi (srekli) dmemitir. En gayri msait artlar altnda bile, Krt, eli silah tutarken teslim olmamtr. Kahhar kuvvetlerin, say okluunun sava iin meydan okumalarna, Krt daima "Evet!" cevabn vermitir. te, varlmz btn hikmeti, devammzn btn srr bu kelimede mndemitir (sakldr). Ey rkmn midi, istikbali olan Krt genlii! Bu naiz (lml) eseri sana ithaf ediyorum.

Yurdundan uzak, yad ellerde kalbi milli izdraplarla szlayan, Krd'n istiklal ve hrriyet gneinin doumuna tene (zleyen) ruhu alevlenen derbeder bir Krd'n, intikam gnnn maherini senin bklmez bazularmdan mit eden Dersimli bir Krt ocuunun sana, yalnz sana mteveccih (ynelik) feryadna kulak ver! Ben sana, senin namus ve erefini lekelememek iin vatann yaln kayalar, mthi uurumlar zerinden kendilerini halaskar (kurtarc) lmn kucana atan binlerce gelin ve kzlarmzn feryadn inliyorum! Ben sana, hala bu gn bile, namert dmann kapsnda esaret altnda yaayan, her gn, her an damla damla len, milliyeti, dili RIZAZELYUT I 379 ve mukaddesat tahkir edilen kle Krtlerin enin (inilti) ve zdraplarm alyorum... Krdistan'm zmrt dalarndan, gneli yaylalarndan srlerek, Anadolu'nun orak ovalarnda alktan len, kahpe dmann sngsyle, kurunuyla imha edilen ve gnahlar yalnz ve yalnz Krt domu olmalar olan kardelerimizin gzlerini lm kapatrken, onlarn mitlerinin ufuklarnda sen bir gne gibi belirdin... Onlarn sana, bir tek kelimede tekasf eden, amansz amir ve kahhar bir vasiyeti var: ntikam! ntikam!.. Krt namusuna srlen lekeyi temizlemek iin. ntikam!.. Snglenen yz binlerce Krt yavrularnn feryadn dindirmek iin. ntikam!.. Girdaplara atlan, atelerde yaklan gelin ve kzlarmzn Krdistan afakmda (ufuklarnda) uuldayan eninlerini (iniltilerini) teskin iin. ntikam!... Daraalarnm altnda lm kahramanca selamlayan, "Yaasn hr ve mstakil Krdistan!" diye hay krarak ehadet tacn giyen binlerce vatan kurbanlarnn gayelerini tahakkuk ettirmek iin. ntikam!.. Krdistan denilen harabezar (ykk) anayurdun istihlas (kurtarlmas) iin. ntikam!... Krt diyarnda uluyan srtlan ve akallar rknn mlevves (pis) vcutlarndan Krt vatann tathir (temizlemek) iin. ntikam!.. "Medeniyef'denilen kahpenin peine snarak bize uluyan kpekleri susturmak iin. 380 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE ntikam!... ntikam!... ntikam!... ehitlerimizin kanl cesetleri zerinde kanla, gzyalaryla yazl vasiyetname ite bu bir tek kelimedir!.. Namusu olan her fert, sinesinde Krt kalbi rpman her insan, damarlarnda Krt kan evelan eden (dolaan) her gen bu vasiyetnameyi unutmamaldr. Onu infaz edinceye kadar uyumamak, rahat etmemeli ve almaldr! Dnn tarihini kanlaryla yazan Krt neslinin, kanlaryla izdikleri yoldan yrmek borcumuzdur! Biz, kanlarmzla Krt istiklalinin kzl afaklarn aacaz. Ruhlarmzdaki volkanlarla, Krt kurtuluunun alevli gneini yaratacaz! Dnya tarihi bize bakyor. ehitlerimizin gzleri bize mteveccihtir (bakmaktadr)! Hrriyet ilahna sunduumuz binlerce kurbanlar, kendileri iin bizden bir trbe istiyorlar, hatralar iin bir abide bekliyorlar!.. Bu abide, Kr ve mstakil Krdistan'dr! Bu abide, milletler camias arasnda eref mevkiini ihraz edecek olan mstakbel Krt devletidir! ehitlerimizin ruhunu ad edelim! Yaasn kahramanlar yaratan Krt milleti, yaasn hr ve mstakil Krdistan!192 KAYNAKA Alevilerin Etnik Kimlii, Cemal ener, Etik yaynlar, 2002. Amerikan Gizli Belgeleriyle Trkiye'nin Kurtulu Yllar, Orhan Duru, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, 2001.

Amerikan ve ngiliz Raporlar Inda Dersim; Dr. Suat Akgl; Yaba Yaynlar, 3. basm, 2004. Anadolu Aleviliinin Kltrel Kkeni Trk Alevilii, Rza Zelyut, Kripto Yaynlar, 2009. Atatrk'n zinde Bir mr Byle Geti, Sabiha Gken, Trk Hava Kurumu Yaynlar, 1982, Kaleme Alan: Oktay Verel. Balangcndan Gnmze Dersim tarihi, Ali Kaya, Can Yaynlar, 3. basm, 2004. Byk Osmanl Entrikas Hamidiye Alaylar, Kemal Sphanda, Komal Yaynlar. Derebeyi ve Dersim, Nait hakk Ulu, Kaynak Yaynlar, 2009. Dersim: Jandarma Genel Komutanl Raporu, Tarihsiz, Kaynak Yaynlar, 3. bask Dersim Direnileri, M. Kalman, Nujen Yaynlan, 1995. Devletin Gzyle Trkiye'de Krt syanlar, Em. Kur. Albay Reat Halli yazm Harp tarihi Bakanl'nca onaylanmtr. Yayna hazrlayan Faik Bulut, Yn Yaynlar, tarihsiz. Devletleraras Smrge Krdistan, smail Beiki, Yurt Kitap-Yayn, 1991. 192 Metnin Kayna: Nuri Dersimi, "Krdistan Tarihi'nde Dersim", s. 336 382 i DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Devrimci Dou Kltr Ocaklar Dava Dosyas I; Komal Yaynlar, 1975 Dou Anadolu'nun Dzeni: Sosyo-ekonomik ve Etnik Temeller, smail Beiki, E Yaynlar, 1970. Dou lleri ve Varto Tarihi, M. erif Frat, Trk Kltrn Aratrma Enstits, 5. bask, 1983. Eskiehir-zmit Konumalar (1923), Mustafa Kemal, Kaynak Yaynlar, 1993. ingiltere'nin Gneydou Anadolu Siyaseti ve Binba E. W. C. Noel'in Faaliyetleri (1919), Do. Dr. M. Kemal ke, Trk Kltr Aratrma Yaynlar, 1988. ngiliz Belgeleriyle Trkiye'de Krt Sorunu (1924-1938), eyh Sait, Ar ve Dersim Ayaklanmalar, Bilal N. imir, Ankara, 1975. Kader Bizi Una Deil ne tti: alayang'in Anlar, Bilgi Yaynevi, 1. bask 2007 Kan ve nan: PKK ve Krt Hareketi, Aliza Marcus, letiim Yaynlar, 2008. Kokiri Halk Hareketi, Komal Yaynlar, 1975. Komntern Belgelerinde Trkiye-3: Krt Sorunu; Derleyen Dou Perinek, Kaynak Yaynlar, 2. bask. Krdistan Tarihinde Dersim, Dr. Vet. Nuri Dersimi, Dilan yaynla-rl988, 4. bask. Krtler, Minorski, Komal Yaynlar, 1977 Krtler: Sosyolojik ve Tarihi nceleme, Bazil Nikitin, (Rusya'nn ran Konsolosu)I-II, zgrlk Yolu Yaynlar, 1976. Krtler ve Trklk: Kart-Kurt Sesleri Arasnda Kaybolan Gerek, Ali Rza zdemir, Kripto Yaynlar, 2. bask, 2010. Krtleen Trkler, Macit Grbz, Selenge Yaynlar, 1. bask 2007 Krt Ulusal Hareketleri ve 15. Yzyldan Gnmze Ermeni-Krt likileri, Garo Sasuni, Med Yaynlar, 1992. Krtlk: 1787-1923, Bilal N. imir, Bilgi Yaynevi, 2000. RIZAZELYUT I 383 Osmanl Belgelerinde Dersim Tarihi (Osmanlca-Trke 50 Adet Orijinal belge), Osmanlcadan eviren Ahmet Hezarfen, Yayma Hazrlayan Cemal ener, Etik yaynlar, 1. bask, 2003. ark Raporu, Celal Bayar, Kaynak Yaynlar, 2006. erefname: Krt tarihi; eref Han, eviren Mehmet Emin Bozarslan, Ant Yaynlar, 1971. Siyasi Hatralar, 2. Ksm, General Ali Fuad Cebesoy, zel yayn, 1960. Tunceli Kltr, Ali Kaya, zel yayn, 1995. Tunceli Medeniyete Alyor, Nait Hakk Ulu, Kaynak Yaynlar, 2007 (lk basm: 1939)

Tunceli'de Snni Olmak: Ulusal ve Yerel Kimlik elerinin Tunceli Pertek'te Etnolojik Tetkiki, Ahmet Kerim Gltekin, Berfin Yaynlar, 2010. Trkiye'de ark meselesi ve Alnacak Tedbirler, Seyyid Ahmed Arvasi, Bilgeouz Yaynevi, 2009. Trkiye'nin Dzeni (Dn-Bugn-Yarn), Doan Avcolu, Bilgi Yaynevi, 4. basm, 1969. Trkiye Reisicumhuru Gazi M. Kemal Paa Hazretlerine Ak MEKTUP (1933), Celadet Ali Bedirhan, Yaymc: Komal Yaynlar, 1978.) Ulusal Kurtulu Mcadelesine Kar Ayaklananlar, Bakaldranlar (Byk Nutuk'ta ve TBMM'nin Gizli Oturum Tutanaklarnda Atatrk'n Szleri; ibrahim Sadi ztrk, Ankara Ticaret Odas Yayn, 2004) Uyur dik Uyardlar: Alevilik-Bektailik Aratrmalar; rene Melikoff, Makaleler; cem Yaynlar 1. bask, 1993. Yabanc Kaynaklara Gre Trk Kimlii, Rza Zelyut, Kripto Yaynlar, 2009. Yakn Tarihimizde Dersim syanlar ve Gerekler, Suat Akgl, Boazii Yaynlar, 1. basm 1992. 101 Soruda Krtler, Ali Rza zdemir, Kripto Yaynlar, 2009. 384 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE RIZAZELYUT I 385

Zazalar ve Trklk: Ko Heykelli Mezarlarn zinde, Ali Rza z-demir, Kripto Yaynlar, 2010. RZ: Rza Zelyut'a ait not. slam Ansiklopedisi, 6. Cilt, Krtler maddesi, V.Minorsky. TBMM Zabt Cerideleri... Teori Dergisi, ubat 2010 says. Dnemin gazeteleri... FOTORAF ALBM Seyit Rza 386 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 387

RIZAZELYUT

(Soldan Saa) Seyit Rza, Seyit Rza'nm babas, Seyit brahim, Yusuf Aa ve olu.

Seyit Rza kendisiyle grmeye gelen devlet erkn arasnda. Seyit Rza, olu ve damadyla Nuri Dersimi (Dersimli Baytar Nuri) (Seyit Rza'nm akl hocalarndan)

388 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE Atatrk Pertek Halk Evi nnde (17 Kasm 1937) Atatrk Tunceli Pertek'te Singe Kprs'nden geerken (17 Kasm 1937) Dnyann ilk kadn sava pilotu Sabiha Gken 390 I DERSM SYANLARI VE SEYT RIZA GERE I 391

RIZAZELYUT

Seyidi Rza Erzincan valisine nasl teslim oldu? Kalr zelinde yz kapal, iki agnm yedeginds Frat Kprsnde jandarmalarn eline dutu H.vdud, mu n hayatm anlatt ve l Yakalandktan sonra bir baka grnt... Mahkemede yarglanan Seyit Rza ve arkadalar. YAYINLARIMIZ Aratrma nceleme Dizisi

Ali Tayyar nder | mit zda Yaar Yazcolu Erol Sanal Nadim Macit Ali Rza zdemir Rza Zelyut Yahya Aksoy Yaar Yazcolu Rza Zelyut mit zda Murat Arabac Ergder Topta Ali Rza zdemir mit zda V. Volkan - N. Atabey Ali Rza zdemir Mekre Ylmaz Rza Zelyut mit zda 1. Trkiye'nin Etnik Yaps (49. Bask) | 2. PKK Terr Neden Bitmedi, Nasl Biter? (5.Bask) 3. Bitmeyen Hesap (2. Bask) I 4. Kresel Aktrler | 5. teki Din | 6. Krtler ve Trklk (2. Bask) | 7. Trk Alevilii (3. Bask) | 8. Si'an'dan Tiran'a Tarihi pek Yolu | 9. Milli Gvenlik Notlar | 10. Trk Kimlii (5. Bask) | 11. Pusu ve Katliamlarn Kronolojisi | 12. Kur'an'n Terk Edilen Emri Bilim (2. Bask) | 13. 21. Yzylda, SAVA (Yeni) | 14. 101 Soruda, KRTLER (Yeni) | 15. Trk Sorunu (2. Bask) | 16. Osmanl'nn Yasndan Atatrk'n Trkiye'sine (Yeni) | 17. Zazalar ve Trklk (Yeni) | 18. Trklerin Dnyas (Yeni) | 19. Dersim syanlar ve Seyit Rza Gerei (Yeni) | 20. Askeri Galibiyetten - Siyasi Malubiyete (Yeni) |

Sessiz Sava Kitaplar 1. stihbarat Teorisi (3. Bask) | mit zda 2. Amerikal Diplomatlarn Gneydou Faaliyetleri (2. Bas.)| Ceyhun Bozkurt 3. Trk Derin Devleti (2. Bask) | Bora yiat 4. Milli Bilin Nasl Krlr? (3. Bask) | zcan Yenieri 5. Ermeni Psikolojik Sava | . zda - . Yenieri 1. iifrasiz Bilgi Rza Zelyut _ Dersim syanlar ve Seit Rza Gerei Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN:

5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir." Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@kitapsevenler.com veya kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. TRKYE Beyazay Dernei www.kitapsevenler.org www.kitapsevenler.com e-posta: kitapsevenler@kitapsevenler.com kitapsevenler@gmail.com Tarayan: Cem Kandemir Rza Zelyut _ Dersim syanlar ve Seit Rza Gerei