You are on page 1of 64

MEUNARODNE MONETARNE I FINANSIJSKE INSTITUCIJE

ISPITNA PITANJA I ODGOVORI

Pitanja za MMFI:

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Osnovni ekonomski aspekti globalizacije Protivrjenosti globalizacija. Karakteristike i uloga MNK u meunarodnoj ekonomiji. Osnivanje i ciljevi MMF-a. Mehanizam funkcionisanja MMF-a. SDR Meunarodna banka za obnovu i razvoj-osnivanje i ciljevi Mehanizam finansiranja IBRD Grupacija SB IDA-osnivanje i ciljevi IFC-osnivanje i ciljevi MIGA-osnivanje i ciljevi Meunarodni centar za rjeavanje investicionih sporova BIS-osnivanje i funkcije Azijska banka za obnovu i razvoj Afrika banka za obnovu i razvoj Nunost reformi MMF-a i SB-politike djelovanja Meunarodna monetarna kriza EIB-osnivanje i ciljevi

20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38.

ECB-nastanak i glavna obiljeja Monetarna politika ECB EMS-nastanak, funkcije i zadaci EMU-nastanak i glavne karakteristike Mastrihtki kriterijumi konvergencije EU-nastanak i glavna obiljeja CEFTA 92 CEFTA 2006 NAFTA Globalno trite i interes krupnog kapitala Budet EU-glavna obiljeja STO GATT UNCTAD UNIDO FAO G-5 G-8 G-77
2

1. OSNOVNI EKONOMSKI ASPEKTI GLOBALIZACIJE Globalizacija je proces koji donosi promjene na ekonomskom i politikom polju. Ekonomski aspekt globalizacije tj. globalizacija u ekonomskom smislu dovodi do vee ekonomske povezanosti drava, razvoja transnacionalnih korporacija, slobodnog protoka roba, ljudi, usluga i kapitala, veu ekonomsku zavisnost, irenju modernih tehnologija u proizvodnji i slino. Moemo je svrstati u nekoliko taaka: 1. Globalizacija proizvodnje - proizvodi se za svjetsko trite, 2. Napredak u sferi transporta i komunikacija - smanjuju se trokovi, 3. Mobilnost finansijskog kapitala rast stranih direktnih investicija 4. Rast transnacionalnih korporacija. Ekonomska globalizacija predstavlja primarni aspekt globalizacije, jer globalizacija i ekonomski interesi pojedinih drava su direktno uslovljeni, ak se moe rei i da svi ostali aspekti globalizacije proizilaze upravo iz ekonomskog fenomena globalizacije. Kako je globalizacija neminovnost na uesniku ostaje da li e preuzeti aktivnu ili pasivnu ulogu subjekta 3 globalizacije.

Ekonomski aspekti globalizacije: 1. Mo i profit kao efekti globalizacije (Blagodati koje donosi globalizacija u vidu svjetskog povezivanja, prevazilaenja nacionalne zatvorenosti i slobodnog protoka ideja stvara megalomansku mo, a mo je u direktnoj sprezi sa profitom. Meutim to je rezultiralo produbljivanjem jaza izmeu bogatih i siromanih. 1930. god. odnos izmeu bogatih i siromanih iznosio je 3:1, da bi 1997. god. dostigao iznos 727:1). 2. Monopolska pozicija velikih kompanija (Savremeni globalistiki kapitalizam se moe posmatrati u kontekstu stvaranja, njegovanja i odravanja monopolistikih pozicija od strane monih drava, prije svega SAD, sprovode ga multinacionalne i transnacionalne kompanije koje proiruju djelatnost izvan nacionalnih granica pod okriljem slobodne trgovine, podinjavajui manje kompanije, a ujedno su i nosioci i kreatori globalne ekonomije). 3. Seoba kapitala prema povoljnijim uslovima poslovanja (Velike kompanije esto pribjegavaju seljenju kapitala tj. otvaranju svojih sjedita u zemljama sa liberalnom finansijskom i fiskalnom kontrolom i gdje je radna snaga jeftinija i na taj nain minimiziraju svoja poreska optereenja). 4. Ubrzan tehnoloki razvoj i produbljivanje svjetske podjele rada. 4 5. Nesmetan protok ljudi, roba i kapitala.

Drutveni aspekti globalizacije - Globalni principi tee da uspostave sinhronu mreu izmeu ekonomskih principa, koji razvijaju postulat efikasnosti slobodnog trita i konkurencije, i drutvenog bitisanja, koji podrazumijeva uspostavljanje novih vrijednosti, kako moralnih tako i kulturnih, religijskih, politikih i drugih. Drutveni aspekti globalizacije izraavaju se kroz socijalni i politiki aspekt, te savremenu potroaku kulturu : 1. Socijalni aspekti globalizacije marginalizacija nacionalnih drava; tehnoloka revolucija vodi do vika radne snage, primaran intelektualni rad, migracija stanovnitva u razvijene zemlje, liberalizacija ljudskih sloboda; moralne vrijednosti cilj opravdava sredstvo, dominacija materijalnih vrijednosti nad duhovnim, desocijalizacija ovjeka, profit je smisao ivota. 2. Politiki aspekti globalizacije politike implikacije globalizacije ekonomska i vojna mo razvijenih, globalistiki kapitalizam, ekonomska mo postoji kao sredstvo politike moi, manje zemlje ne mogu da vode svoju nezavisnu politiku. 3. Savremena potroaka kultura kao posljedica procesa globalizacije - potroaki duh drutva, potroau se namee ukus, agresivnost 5 reklame.

2. PROTIVRJENOSTI GLOBALIZACIJE Globalizacija je proces koji podrazumijeva intenzivno ekonomski, tehnoloko, politiko, kulturoloko, vojno povezivanje ljudi, naroda i drava po modelu zapadne civilizacije. Ideoloki globalizacija se zasniva na vrijednostima liberalno demokratskog modela zapadnog svijeta privatnom vlasnitvu, slobodi pojedinaca, demokratije. Postoje brojne dileme, da li e globalizacija svijet uiniti boljim ili e biti u funkciji moi nejednakosti, totalatizma, nasilja. Pored toga to globalizacija spaja razliita drutva ona u isto vrijeme ugroava i ponitava njihove tradicionalne vrijednosti, kulturu i istorijsko nasljee. 6

Proces globalizacije nosi sa sobom i odreene negativne procese koji se odnose na ispoljavanje nejadnakosti i nestabilnosti, nizak stepen socijalne pravde, unificiranje ukusa i obiaja, lake djelovanje teroristikih i drugih kriminalnih grupa i drugih asocijalnih grupa, lake prenoenje raznih bolesti i drugih poroka, negativni uticaj na ivotnu okolinu, itd. Zbog uinka i posljedica globalizacije u proteklih 25 godina, mnogi osuuju globalizaciju da je ona zapravo politiki projekt osmiljen od strane i u korist SAD, s jednim ciljem postizanja apsolutne dominacije najjae svjetske sile, kojim ona pokuava cijeli svijet preurediti prema svojim mjerilima, amerikanizirati ga. Globalizacija iz ove perspektive shvaena je kao neokolonizacija svijeta, organizovanog tako da jedinu korist od globalizacije imaju SAD i privatni interesi MNK i velikih kompanija kojima je globalizacija otvorila vrata novih trita, izvora sirovina i jeftine radne snage. Globalni igrai, kao to su WTO, Svjetska banka i MMF, kao i svjetski trgovinski zakoni, pomona su aparatura u ostvarivanju 7 ovakvog svjetskog poretka.

3. KARAKTERISTIKE I ULOGA MNK U MEUNARODNOJ EKONOMIJI

Za novi svjetski poredak i globalizaciju karakteristian je uspon MNK, mahom iz najbogatijih zemalja, prvenstveno SAD. Njihove aktivnosti opravdavaju se i potiu terminom globalizacije. Slobodan protok kapitala i roba, maksimizacija profita kao poticaj i cilj, zatieni su i ohrabreni zakonskim okvirima i mjerama koje donose organizacije kao to su: WTO, Svjetska banka i MMF. Pravila i zakoni slobodnog trita daju korporacijama slobode i irok prostor djelovanja na globalnom nivou.
Multinacionalna kompanija predstavlja matino preduzee koje: 1. Ostvaruje proizvodnju i druge aktivnosti u inostranstvu preko sopstvenih ogranaka lociranih u vie razliitih zemalja. 2. Ostvaruje direktnu kontrolu nad poslovanjem svojih ogranaka u inostranstvu preko sopstvenih ogranaka smjetenih u vie razliitih zemalja. 3. Nastoji da ostvari takvu politiku koja e prevazii granice izmeu zemalja i doprinjeti ostvarenju geocentrine orijentacije preduzea. U novim uslovima u svjetskoj privredi i trgovini MNK razvijaju sljedee tri strateke vrijednosti: 1. Multinacionalnu fleksibilnost radi brzog reagovanja na potrebe lokalnog trita. 2. Globalnu konkurentnost kako bi se mogla dostii efikasnost masovne proizvodnje i 8 3. Meunarodnu sposobnost uenja kako bi se postigle inovacije na svjetskom nivou.

Najvanija obiljeja MNK nije njihova veliina ve uticaj u svjetskoj privredi i meunarodnoj trgovini. Tee da prevladaju znaaj i uticaj u sopstvenoj zemlji - da ostvare globalni uticaj tj. da postanu kompanije bez drava. Najvee MNK imaju afilacije u vie od 20 zemalja svijeta: IBM, SIEMENS, MOBIL, SHELL. Njihova finansijska mo esto prevazilazi finansijsku snagu mnogih zemalja. MNK se pripisuju zasluge za rast bogatstva na svjetskom nivou, rast svjetske trgovine, izuzetan napredak na polju nauke i tehnike, ali im se pripisuje i odgovornost za posljedice koje nastaju, a to su rast nezaposlenosti, iskoritavanje jeftine radne snage u dravama u razvoju i poveanje jaza izmeu bogatih i siromanih. Glavni faktori moi MNK su faktori znanja i tehnologije to im omoguava efektivnu kontrolu najznaajnijih trita roba i usluga, finansijskog trita i trita informacija. U dravama i regionima gdje djeluju, ostvaruju efektivnu kontrolu proizvodnje, robnih tokova, politike cijena i investicija, ali i vre ogroman ideoloki, politiki i kulturni uticaj. MNK ulau direktne i portfolio investicije u nerazvijene drave 9 najvie radi obezbjeenja jeftinih resursa.

MNK koriste i restriktivne klauzule kojima dravi domainu uslovljavaju ulaganje kapitala nabavkom repromaterijala i neophodnih sirovina iskljuivo od matine kompanije. ine sve da privuku strunjake iz svih krajeva svijeta, prije svega iz nerazvijenih zemalja. MNK imaju glavnu ulogu i u ulaganju u globalno istraivanje i razvoj. Danas u svijetu ima oko 60.000 MNK, sa oko 500.000 podrunica. Preko njih se odvija najvei dio poslova irom svijeta. 100 naveih MNK (nisu ukljuene banke) prodaju godinje robe za 2,1 milijardu USD u cijelom svijetu, a izvan granica matine zemlje zapoljavaju 6 miliona ljudi. Rauna se da 90% MNK potie iz industrijskih zemalja zapada. Od 3 bilona USD, koliko je 1972. god. iznosio ukupan svjetski bruto nacionalni dohodak, MNK ostvarile su 500 milijardi USD, i to izvan zemalja u kojima im je sjedite, a od toga samo 10 amerike kompanije ostvaruju gotovo polovinu.

4. OSNIVANJE I CILJEVI MMF-a - MMF je nikao i razvio se na ruevinama zlatnog vaenja, posle velike ekonomske krize i posljedica prvog i drugog svijetskog rata. MMF je meunarodna globalna institucija koja je osnovana u Breton Wudsu 1944. god. na meunarodnoj konferenciji koja je bila posveena izgradnji meunarodnih finansijskih institucija. Opti cilj MMF je je voenje ekonomske politike i pomoi u prevazilaenju platno bilansnih potekoa zemalja lanica. Danas MMF ima 185 zemalja lanica. Osnovni ciljevi mmf-a: 1. Da razvija meunarodnu monetarnu saradnju putem stalne institucije. 2. Doprinosi stabilnosti valutnih kurseva, podrava redovne platne odnose izmeu drava lanica. 3. Pomae pri uvoenju i irenju multilateralnog sistema plaanja po tekuim transakcijama izmeu drava lanica i da ukida devizna ogranienja koja usporavaju razvoj svjetske privrede. 4. Pomae ekspanziju i ravnomjerno razvijanje meunarodne trgovine i da na taj nain doprinese razvoju i odravanju visokog stepena zaposlenosti. 5. Da prua pomo dravama lanicama putem raspoloivih sredstava kako bi mogle lake da otklone poremeaje u platnom bilansu. 11 6. Da skrati trajanje i smanji stepen neravnotee u platnom bilansu drava lanica.

KAPITAL I KVOTE MMF-a - Sredstva MMF-a formiraju se po osnovu: uplata drava lanica, pozajmica drava lanica i pozajmica na privatnom tritu kapitala. Osnovni izvor redovnog kreditnog potencijala MMF-a ine kvote drava lanica. Svaka drava duna je prilikom stupanja u lanstvo MMF-a da uplati pripadajuu kvotu i to: 25% u zlatu i 75% u nacionalnoj valuti. Najvee uee ima SAD, zatim Japan i Njemaka, Velika Britanija i Francuska. Visina nacionalne kvote je veoma znaajna jer predstavlja osnovicu za: 1. dodjelu sredstava fonda u okviru redovnih prava vuenja, 2. udio drave lanice u okviru specijalnih prava vuenja, 3. odreivanje pristupa lanice ostalim finansijskim sredstvima Fonda, 4. utvrivanje glasake snage drave lanice (l. XII Statuta, svaka drava lanica po 250 glasova i jo po jedan glas na svakih 100.000 SDR uplaenih po osnovu svoje kvote), 5. uestvovanje lanice u organizacionim tijelima Fonda.
12

5. MEHANIZAM FUNKCIONISANJA MMF-a U trenutku kada nastupe potekoe u plaanjima prema inostranstvu drava lanica podnosi zahtjev MMF za pomo. MMF tada upuuju u dravu lanicu svoju misiju, koja u konsultacijama sa kreditno-monetarnim vlastima domaina nastoji da sagleda ekonomsku situaciju i mjere kojima treba da se eliminiu privremeni poremeaji u plaanjima prema inostranstvu i uspostavi ravnotea u platnom bilansu. Zakljuak misije fonda drave lanice prihvataju kao objektivnu ocjenu ekonomske situacije drave lanice i na toj osnovi formiraju svoj stav i politiku prema toj dravi. Na osnovu zahtjeva i pozitivne ocjene ekonomske politike koju je sainila misija Fonda, Odbor izvrnih direktora donosi konanu odluku da se lanici odobri prodaja traene valute. Ova prodaja se vri u tranama od 25%, s tim da se prva trana, koja je jednaka visini uplaenog zlata dobija automatski. Odobravanje ovih trani od 25% vri se sve dotle dok ukupno potraivanje Fonda u valuti zemlje kupca 13 nedostigne 200% njene kvote.

Budui da se trane svake zemlje sastoje od 75% svoje nacionalne valute i 25% u SPV ili konvertibilnim valutama, to znai da svaka zemlja ima pravo da od Fonda kupi 125% drugih valuta u odnosu na svoju kvotu. Svaka trana od 25% iznad zlatne trane podvrgnuta je posebnom rigoroznom postupku. Kod druge trane Fond se postavlja dosta liberalno. Meutim, postupak je sve otriji ako se zaduivanje zemlje lanice pribliava gornjoj granici od 200%. Kao izraz poveanja kreditnog potencijala i jo vie naraslih potreba zemalja lanica, obogaen je finansijski mehanizam MMF-a. Pored obinih pozajmica, zemlje lanice mogu koristiti i stand-by kredite ili kredite u pripravnosti. STAND-BY kredit predstavlja posebnu formu kredita koji Fond odobrava lanicama za koje pretpostavlja da bi u skoroj budunosti mogle imati 14 tekoa u plaanjima prema inostranstvu.

6. SPECIJALNA PRAVA VUENJA (SDR) - Da bi se poboljala ukupna svijetska likvidnost i ublaile poslijedice svijetske krize, dolo se na ideju da se stvori odreeni mehanizam u okviru MMF-a koji bi rijeio ove probleme. Taj mehanizam je nazvan Specialno pravo vuenja, a predstavlja vrstu novca koji bi trebao da zamijeni zlato po emu je dobio naziv knjigovodstveno zlato. Specialno pravo vuenja predstavlja pseudo valutu koju je MMF kreirao 1969. god. kao dopunsku konvertibilnu valutu radi poveanja meunarodne likvidnosti budui da je procijenjeno da postojee rezerve (zlata i amerikog dolara) ne bi bile dovoljne da podre narastujui obim svijetske trgovine. Ova pseudo valuta moe se koristiti u transakcijama sa MMF i sa jo drugim 16 institucija koje za rezervu imaju SDR. Sastoji se iz ponderisane vrijednosti DOLARA, JENA, EURA I BRITANSKE FUNTE. Osnovna namjena specijalnih prava vuenja sastoji se u finansiranju deficita platnog bilansa zemlje uesnice u ovom 15 sistemu.

Uesnici u sistemu SDR - mogu se ukljuiti sve drave lanice, i - moraju deponovati izjavu da prihvataju sve obaveze drava lanica u ovom sistemu (obaveze se odnose na dobrovoljno prihvatanje svih uslova, a posebno da svaka drava lanica, po odreenoj proceduri, mora primati transfer SDR od deviznog uesnika koji ima platno-bilansni deficit. Bez ovog prihvatanja sistem SDR ne bi mogao funkcionisati). Osnovni cilj SDR je da se na dugi rok dopunjuju postojea sredstva meunarodnih rezervi, ako i kada se pojavi globalni nedostatak sredstava. Regulisanjem visine SDR regulie se visina meunarodnih sredstava plaanja i njihova struktura. Kreiranje i ponitavanje SDR vri se u principu svakih 5 godina (bazini period), kada se odreuje i dinamika korienja. Kada se donese odluka o kreiranju (nap. 10 mld), istovremeno se donosi i plan dinamike ,,vuenja,, (1.g. 3, a 2. i 3.g po 3,5 mld) Sve odluke (kreiranje, ponitavanje, poveanje ili smanjenje SDR) donose se po osnovu kvalifikovane veine od 85%. To znai da drave lanice koje imaju preko 15% ukupnog broja glasova (SAD, drave EU) imaju pravo veta. Svaka drava lanica ima 250 baznih glasova i uveano za jedan glas na 16 svakih 100.000 SDR uplaenih po osnovu svoje kvote.

7. MEUNARODNA BANKA ZA OBNOVU I RAZVOJ (IBRD) (Osnivanje i ciljevi) - Osnovana je zajedno sa MMF na konferenciji u BRETON WUDSU 1944. godine. Poela sa radom 26. juna 1946. lanstvo u Meunarodnoj banci za obnovu i razvoj uslovljeno je lanstvom u MMF-u. Sjedite banke je u Vaingtonu. Osnovni ciljevi, su: - Da pomae obnovu i razvoj proizvodnje u privredno nedovoljno razvijenim dravama lanicama, - Da podstie privatne investicije putem garancija ili participacije u zajmovima vlastitim ili pozajmljenim sredstvima, - Da pomae razvoj meunarodne trgovine i odravanje ravnotee u platnom bilansu podsticanjem meunarodnih investicija u cilju razvoja proizvodnih snaga drava lanica, doprinosei na taj nain porastu produktivnosti rada, ivotnog standarda i uopte poboljanju uslova ivota i rada, a pored toga banka obavlja i druge poslove kao to su: - preko svojih strunih timova participira u analizi ekonomskih problema i tehniko-tehnolokih rjeenja, i - vri edukaciju kadrova za ekonomska, finansijska i tehniko-tehnoloka pitanja. Osnovni problem u korienju sredstava IBRD je to ona kao i MMF sve vie uslovljava korienje njenih sredstava mijeanjem u kompletnu razvojnu 17 politiku i politiku drava kojima se sredstva odobravaju.

8. MEHANIZAM FINANSIRANJA MEUNARODNE BANKE ZA OBNOVU I RAZVOJ (IBRD-a) - Projekti koje finansira IBRD prolaze kroz nekoliko faza: 1. Faza identifikacije. Obuhvata utvrivanje projekta... 2. Faza pripreme. Zajedniki utvruju Zajmotrailac i IBRD... 3. Faza ocjene, pregovora i usvajanja. Po zavretku studije o projektu pristupa se njegovoj ocjeni. Ocjenu vre strunjaci IBRD i eventualno konsultanti sa strane. Valorizuju se: tehniki, institucionalni, ekonomski i finansijski aspekti projekta. Tehniki: pouzdanost projekta, uvaavanje standarda, veliina i lokacija objekta, tehnologija, oprema, projektovani obim proizvodnje, transportna povezanost, uticaj na prirodnu okolinu. Ekonomska analiza podrazumijeva analizu trokova i koristi za pojedine varijante projekta. Finansijska ocjena odnosi se na nain obezbjeenja potrebnih sredstava za realizaciju i eksploataciju projekta i cijene i mogunost servisiranja kredita. Nakon izvrene ocjene ... izvetaj se dostavlja IBRD,...osnova za pregovore. U razgovorima se utvruju mjere da bi se projekat uspeno realizovao,...izvetaj se sa ostalom dokumentaciojm dostavlja Odboru izvrnih direktora na usvajanje. 18 Poslije usvajanja slijedi potpisivanje i konano se pristupa realizaciji projekta.

4. Faza izvrenja i nadzor. Investitor povremeno dostavlja izvetaj IBRD o dinamici, finansijskim efektima i sl. IBRD upuuje misije strunjaka u dravu,... Po zavretku projekta, konaan izvetaj o izvrenju koji usvaja Odbor izvrnih direktora. 5. Faza naknadne ocjene projekta. Od nedavno IBRD praktikuje i naknadnu ocjenu projekta ija je svrha da se analizom pozitivnih i negativnih efekata izvuku pouke za poslovanje IBRD u budunosti. Do sada je IBRD dala vie od 300 mld US$ raznih zajmova za finansiranje brojnih projekta u svijetu,...i pored toga siromatvo ostaje jedan od najveih problema dananjice. IBRD ima sljedee organe upravljanja: 1. Odbor guvernera, koji ine predstavnici svake drave lanice (ministar finansija ili guverner centralne banke). Obavlja brojne poslove pored ostalog: - odreuje uslove za prijem novih lanica - donosi uslove u vezi sa +/smanjenjem kapitala banke - donosi odluke o suspenziji drava lanica - donosi odluke o podjeli dobiti i likvidaciji poslovanja IBRD - zakljuuje aranmane sa drugim finansijskim institucijama. 2. Odbor izvrnih direktora je izvrni organ IBRD i sastoji se od 24 lana, od kojih 5 imenuju drave lanice sa najveim brojem glasova (SAD, GB, F, N, J), a 19 biraju ostale drave lanice. 3. Predsednik IBRD rukovodi poslovanjem IBRD saglasno optim 19 smjernicama poslovne politike koju je definisao Odbor izvrnih direktora.

9. GRUPACIJA SVJETSKE BANKE - Grupu SB koja se sastoji od: 1. Meunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD) - Osnovana je zajedno sa MMF na konferenciji u BRETON WUDSU 1944. godine, osnovana kako za dugorono finansiranje posleratne obnove tako i za dugorono finasiranje ekonomskog razvoja manje razvijenih drava lanica) i 2. Meunarodno udruenje za razvoj (IDA) - osnovana 1960. sa ciljem da se povoljnim kreditima omogui razvoj proizvodnih kapaciteta drava u razvoju, ukljuujui i finansiranje investicionih objekata (saobraajnica, zdravstvenih objekata, kola i sl.). Tri specijalizovane finansijske institucije, afilijacije banke i to: 1. Meunarodna finansijska korporacija (IFC) - osnovana 1956. god. 2. Multilateralna agencija za garantovanje investicija (MIGA) - ova agencija promovie plasiranje direktnih stranih investicija u drave u razvoju. 3. Meunarodni centar osnovana sa ciljem (vlada) i dravljanja potpisivanjem ICSID konvencija. za rjeavanje investicionih sporova (ICSID) - je rjeavanja investicionih sporova izmeu drava drugih drava (individualni strani investitir i sl.) konvencije poznate i pod imenom Vaingtonska
20

10. MEUNARODNO UDRUENJE ZA RAZVOJ (IDA) (Osnivanje i ciljevi) Kao finansijska institucija zajedno sa IBRD ini Svjetsku banku. Osnovano je 1960. godine, a razlog osnivanja je nedostatak finansijskih sredstava u finansijskim institucijama svih nivoa namjenjenih finansiranju najnerazvijenijih drava, ali i zbog uslova pod kojima je IBRD odobravala zajmove dravama u razvoju. IBRD odobrava kredite dravama lanicama pod neto povoljnijim uslovima od onih koji vladaju na meunarodnom trtu kapitala, ali su i takvi uslovi za veinu drava jednostavno nepodnoljivi. Meunarodno udruenje za razvoj, osnovano je s ciljem da se povoljnijim - ''mekim" - kreditima omogui razvoj proizvodnih kapaciteta drava u razvoju ukljuujui i finansiranje investicionih objekata (saobraajnice, zdravstveni objekti, objekti za obrazovanje i sl.) koji ne stvaraju neposrednu dobit, ali ija realizacija doprinosi rastu ivotnog standarda najnerazvijenijih drava u svijetu. Meunarodno udruenje za razvoj je jedan od najveih izvora pomoi za 78 najsiromanijih drava sveta, od kojih je ak 39 iz Afrike. Udruenje je istovremeeno i najvei donator sredstava za osnovne socijalne potrebe ovih drava. 21

11. MEUNARODNE FINANSIJSKE KORPORACIJE (IFC) (Osnivanje i ciljevi) - Meunarodna finansijska korporacija kao jedna od afilijacija Svjetske banke, osnovana 1956. god. lanice korporacije mogu biti samo one drave koje su lanice IBRD-a. Sjedite je u Vaingtonu. Prema odredbama Statuta, osnovni zadatak IFC je da pomae privredni razvoj podstiui investicioni ciklus u produktivna privatna preduzea u dravama u razvoju, a naroito u najnerazvijenijim dravama lanicama, s osnovnim ciljem stvaranja uslova da ljudi izbjegnu siromatvo i poboljaju uslove ivljenja. Ovaj cilj IFC ostvaruje: 1. Promovisanjem slobodnog i odgovornog trita u dravama u razvoju. 2. Investiranjem u proizvodna privatna preduzea. 3. Stvaranjem povoljne klime za investiciona ulaganja. 4. Stvaranjem uslova za ljude da naputaju siromatvo i unapreuju ivotni standard. 22

Korporacija se, pored pomoi koju prua lanicama u raznim formama investicija, bavi i drugim poslovima, kao to su: - izrada projekata i poboljavanje njihovog kvaliteta, - prua pomo pri osnivanju, finansiranju i unapreivanju rada privatnih finansijskih kompanija za razvoj i drugih institucija koje su angaovane na unapreivanju i finansiranju privatnih preduzea, - podstie razvoj trita kapitala u dravama u razvoju, - podstie interes drava izvoznica kapitala na ulaganja u hartije od vrednosti preduzea drava uvoznica kapitala, prua savjete i daje predloge dravama u razvoju u pogledu koncipiranja mjera koje doprinose stvaranju povoljnije klime za poveanje interesa privatnih investicija.
23

12. MULTILATERALNA AGENCIJA ZA GARANTOVANJE INVESTICIJA (MIGA) (Osnivanje i ciljevi) Na skuptini Meunarodne banke za obnovu i razvoj 1985. god. prihvaena je konvencija o osnivanju nove afilacije Multilateralne agenzije za garantovanje investicija, a poela sa radom 1988. god. Kao lanica Grupe Svjetske banke ova agencija promovie plasiranje direktnih stranih investicija u drave u razvoju, kako bi pomogla ekonomski rast, smanjila siromatvo, i poboljala ivotni standard ljudi. Sjedite agencije je u Vaingtonu. Organi upravljanja: Savjet guvernera, Odbor ID i Predsjednik. lanstvo: lanovi IBRD i vajcarska, 172 drave lanice. MIGA predstavlja jednu novu specializovanu finansijsku instituciju iji je cilj da : 1. davanjem garancija za nekomercijalne rizike, podstie priliv privatnog kapitala u drave u razvoju, 2. prua informacije potencijalnim investitorima o mogunostima ulaganja u drave u razvoju, 3. obezbjeuje tehniku pomo, 4. bude mjesto na kojem e izvoznici i uvoznici kapitala saraivati. 24

13. MEUNARODNI CENTAR ZA RJEAVANJE INVESTICIONIH SPOROVA (ICSID) - je osnovan sa ciljem rjeavanja investicionih sporova izmeu drava (vlada) i dravljana drugih drava (individualni strani investitori i sl.) potpisivanjem ICSID konvencije poznate i pod imenom Vaingtonska konvencija. Konvencija se mogla potpisati od 18. marta 1965. godine, a stupila je na snagu 14. oktobra 1966. godine. ICSID danas broji 155 drava lanica od kojih su 143 punopravne lanice, a 12 drava su potpisale Konvenciju ali nisu dostavile ratifikaciona dokumenta. ICSD je usko povezana sa Meunarodnom bankom za obnovu i razvoj na iji je prijedlog i formirana. Svi lanovi ICSID su takoe i lanovi IBRD. Ukoliko vlada ne odlui drugaije, njen guverner za banku je po poloaju u Administrativnom savjetu ICSID. Organi upravljanja: Administrativni savjet i Sekretarijat. Postoje dvije grupe procedura koje se primenjuju i to: 1. ICSID konvencija, pravila i procedure koji se primenjuju u sluaju kada su u sporu drava lanica ICSID i individualni investitor ili korporacija koji su takoe iz drave lanice ICSID, i 2. ICSID dodatne procedure koje se primjenjuju kada ni jedna ili najmanje jedna od strana u sporu nije iz drave lanice ICSID. Usluge koje prua ICSID se deavaju u sjeditu centra u Vaingtonu. Generalno usluge se mogu dobiti i u institucijama sa kojima je ICSID 25 sklopio sporazume o pruanju takvih usluga.

14. BANKA ZA MEUNARODNE OBRAUNE (BIS) (Osnivanje i funkcije) Banka za meunarodne obraune BIS je najstarija meunarodna finansijska institucija. Osnovana je 1930. godine odlukom hake konferencije. Pored sjedita u Bazelu, BIS ima jo dva predstavnitva u Hong Kongu i Meksiko Sitiju. Najvanija funkcija BIS-a je unapreenje saradnje izmeu centralnih banaka. BIS je finansijska institucija u kojoj svoje predstavnike imaju skoro sve evropske centralne banke, banke Australije, Kanade, Japana i June Afrike. Banku vodi Odbor direktora koji se sastoji od 12 lanova. Odbor se sastaje 10 puta godinje, drugog utorka u mjesecu (osim u avgustu i oktobru).
26

FUNKCIJE BIS-a: 1. BIS je osnovana kao centralna banka centralnih banaka, ali u mnogim aspektima ona funkcionie kao komercijalna banka. Centralne banke daju depozit BIS-u u vidu svojih zvaninih rezervi i ona ih ponovo investira na euro tritu ili na nacionalnim tritima. BIS obezbjeuje fleksibilno upravljanje sredstvima koja su joj povjerena, koja stoga mogu biti brzo angaovana. Poto BIS ne objavljuje svoje transakcije, naredbe centralnih banaka ostaju anonimne i to je velika prednost u trenucima tenzija deviznog kursa. 2. Bankarska funkcija koju obavlja BIS ukljuuje i davanje kredita za likvidnost centralnim bankama. Ovo je direktna posljedica najvanije funkcije BIS-a - unapreenje saradnje izmeu centralnih banaka. CILJEVI BANKE: 1. Unapreivanje saradnje centralnih banaka i obezbjeivanje dodatnih sredstava za meunarodne finansijske operacije. 2. Prikupljanje statistiih podataka za centralne banke, naroito o meunarodnim tritima kapitala i meunarodnim kreditima. BIS je izgradila najveu banku statistikih monetarnih podataka u svijetu. 27

15. AZIJSKA BANKA ZA OBNOVU I RAZVOJ (ADB) - je poslednja od regionalnih razvojnih banaka. Osnovana je 1966. godine sa seditem u Manili, za azijske drave u razvoju. Trenutno ima 38 regionalnih i 16 vanregionalnih lanica. Najvei acionari su Japan i SAD. Cilj Azijske banke za razvoj je jaanje privrednog potencijala zemalja Azije i Dalekog istoka i davanje doprinosa ubrzanju procesa privrednog razvoja zemalja lanica ovog regiona (kolektivno i individualno). Da bi ostvarila ovako znaajne zadatke, Banka obavlja brojne funkcije, od kojih posebno istiemo: unapreenje, investiranja javnog i privatnog kapitala u svrhu razvoja regiona; korienje raspoloivih sredstava za finansiranje razvoja; pomo zemljama lanicama regiona; pruanje tehnike pomoi u vezi sa razvojnim programima; saradnja sa UN. Sredstva Banke se sastoje od redovnog kapitala i specijalnih fondova. Bankom rukovode 12 regionalnih i 4 vanregionalna direktora. Od 1993. godine, predsjednik banke je tradicionalno Japanac. Osoblje broji oko 1.700 zaposlenih. 28

16. AFRIKA BANKA ZA OBNOVU I RAZVOJ (AFDB) - je osnovana 1963. godine, od strane 30 nezavisnih afrikih drava. Sedite je u Abidanu. Banka ima 76 lanica: 51 afrika drava i 25 draava van regiona. Cilj Banke je da doprinosi privrednom i drutvenom razvoju zemalja lanica. Da bi ostvarila svoje ciljeve Banka obavlja sljedee funkcije: 1. Finansira investicione programe od posebnog znaaja za ekonomski i drutveni razvoj lanica, 2. Uestvuje u odabiranju, prouavanju i pripremanju programa koji doprinose najbrem i najpotpunijem razvoju zemalja lanica, 3. Vri mobilizaciju i koncentraciju sredstava za finansiranje prioritetnih programa, 4. Prua tehniku pomo kod pripremanja, izrade, finansiranja i 29 realizacije razvojnih programa.

17. NUNOST REFORMI MMF-a i SB - POLITIKE DJELOVANJA Reforme projektovane po savjetima zapadnih eksperata i finansirane od strane MMF i SB redom su podbacile. MMF se pretvorio u centar bogatstva i moi. Politika MMF zasnovana na osnovu odluke o osnivanju u stvarnosti se ne provodi. MMF je postao instrument krupnog (zapadnog) finansijskog kapitala, a posebno SAD (koja ima dominaciju u odluivanju MMF pa se praktino ni jedna odluka fonda ne moe donjeti bez saglasnosti SAD). Programi MMF-a su diktirani od strane SAD bez kojih se i ne sprovodi njegova politika. MMF je pored SB i STO postao glavni nosilac i stub procesa globalizacije. Na osnovu Vaingtonskog konsenzusa (MMF; SB i Trezor SAD) sprovode se, u najveem broju drava u svijetu, potpuno pogrena 30 koncepcija stabilizacije i razvoja.

MMF proklamuje politiku smanjenja deficita, poveanja poreza, monetarne restrikcije, poveanje kamatnih stopa, stabilnost cijena i kursa, realne kamate i realan devizni kurs to je najveem broju drava koje su primjenile program MMF-a dovelo do opadanja privredne aktivnosti, porasta nezaposlenosti, smanjenja kapaciteta, produbljavanja krize i propadanja banaka i preduzea. Nametanjem neadekvatnih rjeenja silom i ucjenom MMF je zauzeo imperijalistiki stav upakovan u ideju neoliberalizma i slobodnog trita a to je vodilo globalnoj nestabilnosti privreda, kriminalizaciji drutava, sa tekim posljedicama socijalnog raslojavanja. MMF je dakle sprovodio interese krupnog kapitala umjesto da pomae dravama u krizi i sprovodi globalnu ekonomsku stabilnost. I dok se dravama u tranziciji preporuuje (primoravaju se na) liberalizacija, u razvijenim privredama i dalje ostaju trgovinske protekcionistike barijere. Posebno su snane barijere za slobodno kretanje radne snage dok je dolo do liberalizacije u 31 kretanju kapitala i novca (to je kapital razvijenih).

18. MEUNARODNA MONETARNA KRIZA - Globalna finansijska kriza je produkt MMF-a. MMF ne zna da upravlja krizama. Od 130 kriznih situacija, predvideli su samo 14. To je dovelo do katastrofalnih socijalnih i ekonomskih posljedica. Tu je i odgovor zato trita ne mogu biti preputena sama sebi. Uloga drave u privredi koja je i dalje neophodna zamjenjena je formulom slobodnog trita, a upravo je potreban radikalno drugaiji ekonomski pristup. Liberalizacija nije praena obeanim rastom ve poveanom bijedom, nezaposlenou i osjeajem nesigurnosti. Drave u razvoju otvaranjem svojih finansijskim trita rizikuju: 1. Masovne steajeve i likvidacije domaih banaka; 2. Dovoenje stranih banaka i odliv kapitala preko njih. Privrede su prebrzo otvorene za konkurenciju prije nego to su uspostavile snane finansijske institucije i pripremile se da prihvate izazove svjetskog trita. Da bi dobile pristup svjetskom tritu kapitala sve drave lanice moraju slijediti recepte MMF-a. Na taj nain MMF umjesto da upravlja krizama i pomae dravama lanicama da prebrode krize (likvidnosti, platnobilansne i dr.) on ih izaziva preko svog programa 32 strukturnog prilagoavanja.

POLITIKA USLOVLJAVANJA I PRITISAKA - MMF i SB moraju mijenjati svoju politiku uslovljavanja u pravcu veeg uvaavanja institucionalnog ambijenta, kao srednjorono i dugorono vanijeg od kratkoronih ekonomskih pokazatelja (kretanje inflacije, stanje budeta, ponude novca i kredita, deviznih rezervi i sl.), ali i specifinosti svake drave. Odobravanje kredita MMF uslovljava prihvatanjem i sprovoenjem stabilizacionog programa MMF poznatog kao politika strukturnog prilagoavanja. U njega se redovno ukljuuju sljedee mjere makroekonomske politike: 1. Sprovoenje restriktivne monetarne politike (vrst novac) kroz visoke kamate 2. Smanjenje budetskog deficita, 3. Liberalizacija spoljnotrgovinskih odnosa (uvoza, izvoza, kaptala i direktnih stranih investicija), 4. Potpuno sprovoenje deregulacije privrednih tokova i privatizacija drutvene svojine, 5. vrst (stabilan) devizni kurs, 6. Liberalizacija svih trita i cijena
33 7. Rekonstrukcija i konsolidacija sa sanacijom (ienjem) bankarskog sistema.

Ako vlada drave lanice eli da dobije kredit, ona mora da prihvati paket nametnutih mjera, jer po ocjeni MMF jedino je tako mogue povratiti sposobnost samostalnog rasta i ostvariti suficit u platnom bilansu radi otplate spoljnih dugova. U ijem je interesu takva politika MMF? Naravno, u interesu povjerilaca. MMF sada priznaje da njegov stabilizacioni paket uslovljavanja nije bio dobar za sve drave i da on ne moe biti univerzalan. Zato se MMF sada postepeno okree institucijama sistema istiui posebno mjesto i ulogu institucija u privrednom razvoju (nova prevara), pokuavajui da mjeri kvalitet institucija u dravama lanicama prema tzv. agregatnom indeksu vladavine. Ovdje se istiu sljedee karakteristike: 1. Odgovornost (graani biraju vladu, imaju graanska prava, stepen slobode tampe), 2. Politika stabilnost i odsustvo nasilja (stepen parlamentarne smjenjivosti vlade), 3. Efikasnost vlade (kvalitet javnih usluga vlade, kompetentnost i politika odgovornost javne uprave) 4. Stepen regulacije (relativno odsustvo dravne kontrole i monopola na svim tritima), 5. Vladavina zakona (zatita ljudi i imovine od samovolje, prevara i sl. efikasno i samostalno sudstvo), 6. Osloboenost od grabei (smanjivaje 34 korupcije i zloupotreba javne vlasti u linu korist).

19. EVROPSKA INVESTICIONA BANKA (EIB) (osnivanje i ciljevi) EIB osnovale su kapitalistike drave lanice Evropske ekonomske zajednice 1957. godine. Ova regionalna zajednica osnovana je sa ciljem obavljanja sljedeih poslova: mobilizacije i transfera kapitala unutar Zajednice transfera kapitala iz bogatih u siromane drave lanice prikupljanja kapitala iz drava izvan integracije. EIB ima zadatak da oslanjajui se na trite kapitala i svoje vlastite izvore, doprinese ravnomjernom i nesmetanom razvoju zajednikog trita u interesu zajednice. U tom cilju EIB olakava finansiranje projekata u svim oblastima privrede: 1. projekata za razvoj manje razvijenih podruja; 2. projekata za modernizaciju ili preorjentaciju preduzea ili za stvaranje novih djelatnosti 35 3. projekata od zajednikog interesa za nekoliko drava lanica.

20. EVROPSKA CENTRALNA BANKA (ECB) (nastanak i glavna obiljeja) Evropska centralna banka zauzima sredinju poziciju unutar Evropskog sistema centralnih banaka (ESCB). ECB je centralna institucija monetarne politike Evropse unije. Osnovan je 01.06.1998. godine sa seditem u Frankfurtu na Majni i njime upravlja Vijee guvernera. Poetni kapital ECB-a izniosio je 5,0 milijardi eura. Osnovna funkcija ECB od 01.01.1999. god. sastoji se u voenju monetarne politike zemalja ,,evro zone,, kroz utvrivanje kratkoronih kamatnih stopa koje indirektno odreuju njihov tempo ekonomskog rasta. Nacionalne centralne banke predstavljaju podreene lanice Evropskog sistema centralnih banaka i pomau ECB u voenju monetarne politike. Organi ECB su: Savjet guvernera, Izvrni odbor i Generalni savet. Savjet guvernera ine: lanovi Izvrnog odbora i guverneri centralnih banaka zemalja lanica ,,evro zone,,. Izvrni odbor se sastoji od est lanova: Predsjednik ECB, podpredsjednik ECB i etri lana koji se biraju iz zemalja lanica ,,evro zone,,(po jedan lan iz svake od etiri najvee centralne banke Francuske, Njemake, Italije i panije). Njihov mandat traje osam godina. Ostali lanovi Izvrnog odbora mogu bez prava glasa da uestvuju u radu Generalnog savjeta., Generalni savet sainjava Predsjednik ECB i potpredsjednik ECB i Guverneri nacionalnih centralnih banaka. Predsjednik ECB-a je Jean Claude Trichet36bivi guverner Francuske centralne banke.

Dosadanja iskustva pokazuju da je ECB najsamostalnija centralna banka na svetu koja je ikad formirana. Samostalnost ECB proizilazi iz nekoliko naela na kojima je ona poiva. Prvo naelo govori o tome da ni ECB niti nacionalna centralna banka iz sistema ESCB, niti bilo koji lan njihovog tela, koji ima pravo odluivanja, nema pravo da trai niti prihvati zahteve i instrukcije od lokalnh institucija ili vlada zemalja lanica ili bilo kojih drugih tela. Drugo naelo polazi od toga da je zabranjeno pozajmljivanje novca bilo kojoj dravi lanici ,,evro zone,,. Na ovaj nai ECB je odvojena od finansijskih interesa politiara na vlasti u zemljama lanicama ,,evro zone,, i ne moe se desiti da ona postane maina za tampanje novca. Tree naelo polazi od toga zemlje lanice ,,evro zone,, prihvataju politiku ECB bez intervenisanja i meanja u njen rad u bilo kom obliku. etvrto naelo na kome poiva rad ECB govori o tome da bi izmena pravila rada zahtevala veoma sloenu proceduru koju bi bilo veoma teko sprovesti. Naime, za svaku izmenu pravila rada ECB potrebno je postii konsenzus svih zemalja lanica EU to je u postojeim uslovima 37 gotovo nemogue.

21. MONETARNA POLITIKA ECB Primarni cilj ECB-a i jedinstvene monetarne politike za koju je ECB odgovorna, definisan je Sporazumom kao odravanje stabilnosti cijena. Ovaj cilj je u skladu sa Sporazum dodeljen ECB-u iz dobrog razloga. Decenije praktinog iskustva i veliki broj ekonomskih studija ukazuju da e monetarna politika najvie doprineti unapredjivanju ekonomskih izgleda i podizanju ivotnog standarda gradjana odravanjem stabilnosti cijena na dugotrajan nain. Postoji nekoliko naina kako stabilnost cijena u smislu izbegavanja i produene inflacije i produene deflacije doprinosi visokom nivou ekonomske aktivnosti i zaposlenosti: stabilnost cijena omoguava da se lake primijeti promjena kod relativnih cijena, poto one nisu uinjene manje vidljivim fluktuacijama na ukupnom nivou cijene. ukoliko se investitori razuvjere da e se u budunosti odravati stabilnost cijena, oni nee zahtijevati premije zbog inflacionog rizika da bi ih kompenzovali zbog rizika vezanog za dranje aktive u toku dueg vremenskog perioda. vjerovatno odravanje stabilnosti cijene takodje ini da je malo vjerovatno da e pojedinci i firme preusmjeriti resurse od produktivne namjene kako bi ograniili inflaciju. poreski i sistem socijalne zatite mogu da stvore udne podsticaje koji remete ekonomsko ponaanje. odravanje stabilnosti cijena spreava veu i arbitrarnu preraspodjelu bogatstva u 38 zarada koja nastaje u inflatornom kao i deflatornom okruenju.

22. EVROPSKI MONETARNI SISTEM (Nastanak, funkcije i zadaci) osnovan je krajem 1978. godine, a poeo je da funkcionie marta 1979. godine. Motivi za formiranje: - ekonomska i monetarna integracija - jedinstvena zajednika valuta - jedna centralna banka - potpuna koordinacija nacionalnih ekonomskih politika - jedinstvena monetarna i fiskalna politika. Evropski monetarni sistem je izrastao iz procesa zapadnoevropske integracije vie drava. Izvan ovog sistema ostala je, za sada, samo V. Britanija. Osnovni cilj EMS je stabilizacija intervalutanih odnosa u okviru EEZ, kao i izmeu te grupacije i ostalog sveta. Karakteristike: - fiksni uzajamni pariteti valuta drava lanica, - jedinstvena monetarno kreditna politika i zajednika monetarna politika prema ostalom delu sveta, - unificirana politika na tritu kapitala, - usaglaavanje svih mera i koordinacija u voenju budetske politike drava lanica, 39 - centralizacija voenja celokupne ekonomske politike.

Bazu ovog sistema inili su relativno vrsti uzajamni kursevi valuta i nova valutna jedinica (ECU) European Currence of Unit (ECU). Mehanizam Evropskog monetarnog sistema sainjavaju: Evropska valutna jedinica (ECU), Mehanizam intervencija na deviznom tritu, Kreditni aranmani. EVROPSKA VALUTNA JEDINICA ECU slui za: - odreivanje centralnog kursa svake valute, a preko toga i meusobnih odnosa svih valuta u sistemu, - kao pokazatelj potrebnih intervencija na deviznom tritu i korektivnih mjera u ekonomskoj politici, - postaje sredstvo obrauna izmeu centralnih banaka drava lanica, - ima relativno stabilan fiksni paritet i stabilnost meuvalutinih odnosa. lanice EMS su obavezne da deponuju kod Evropskog fonda za monetarnu saradnju 20% svojih rezervi u zlatu i devizama, a za uzvrat dobijaju odgovarajuu protivvrijednost evropske novane jedinice (ECU). Glavna odlika politike ECB je ulogu glavnog arhitekte ekonomske politike koja se odlikuje niskom inflacijom, odnosno stabilnou cijena 40

23. EVROPSKA MONETARNA UNIJA (nastanak i glavne karakteristike) Evropski savjet je u junu 1988. godine potvrdio ciljeve stvaranja monetarne unije, a prihvatanjem izvetaja poznatog Delorovog komiteta odredio i poetak stvaranja Evropske monetarne unije za 1. jul 1990. godine. Nakon toga deklaracijom Evropskog savjeta (oktobar 1990. godine) odreene su tri faze u ostvarivanju Evropske monetarne unije: Prva faza je predviala izmjene u Rimskom sporazumu, kojim e se omoguiti stvaranje Evropske monetarne unije. Ova faza je uspjeno zavrena krajem 1993. godine. Druga faza je poela 1. januara 1994. godine. Potpuno usklaivanje makroekonomske politike je ostvareno. Poeo je sa radom Evropski monetarni institut (sa sjeditem u Frankfurtu), koji je trebao da pripremi sve za osnivanje Evropske centralne banke. U ovoj fazi odluke se i dalje donose na nacionalnom nivou. Trea faza je predstavljala potpuno uspostavljanje monetarne unije. Osnovne motive i za stvaranje EMU predstavlja stabilizacija 41 nacionalnog nivoa cijena i zaposlenosti.

Osnovni ciljevi Unije mogu se saeti u sljedeem: - podsticanje ekonomskog i socijalnog napretka kroz stvaranje ekonomske i monetarne unije, ukljuujui konano i jedinstven novac, - zajednika spoljna politika i politika bezbjednosti, i eventualno, formulisanje zajednike politike odbrane, zatita graanskih prava putem uvoenja dravljanstva Unije; - vrsta saradnja u oblasti unutranje sigurnosti, imigracije, droga, terorizma, viza i sl EURO je zvanina valuta ekonomske i monetarne unije EU i jedinstvena valuta oko 300 miliona graana 15 drava Unije: Austrije, Belgije, Finske, Njemake, Grke, Irske, Italije, Luksemburga, Kipra, Malte, Portugalije, Slovenije, Holandije i panije koje ine Evrozonu i Crne Gore, koja nije lanica Unije, i pokriva znatno vee trgovako podruje od dolara. Evro postoji na finansijskom tritu od 1999. godine, a kao valuta od 2002. godine. Evrom upravlja Evropski sistem centralnih banaka (ESCB), koji se sastoji od: Evropske centralne banke (ECB) i Evrozonskih centralnih banaka koje upravljaju u dravama. 42 ECB se nalazi u Franfurktu na Majni (Njemaka).

24. MASTRIHTKI KRITERIJUMI KONVERGENCIJE - Prema kriterijima usvojenim u Mastrihtu sve drave lanice svojom monetarnom i fiskalnom politikom u 1997. i 1998. godini trebalo je da obezbijede slijedeih pet zahtjeva konvergencije, da bi postale lanice jedinstvenog monetarnog sistema: Cjenovna stabilnost, tj. odrivo nizak rast cijena i prosjena stopa inflacije koja ne prelazi 1,5 procentnih poena iznad prosjene inflacije tri najuspenije zemlje lanice. Inflacija se, inae, mjeri na bazi uporedivog indeksa potroakih cijena; Dugorona kamatna stopa prosjena nominalna dugorona kamatna stopa ne smije da prelazi 2 procentna poena iznad prosjeka tri najuspenije zemlje lanice. Odrednica za utvrivanje kamatne stope su kamatne stope na dugorone vladine obveznice ili uporedive hartije od vrijednosti; Visina budetskog deficita utvrena je tako da stopa planiranog ili ostvarenog budetskog deficita ne prelazi 3% bruto drutvenog proizvoda; Kriterijum javnog duga predvia da javni dug ne prelazi iznos od 60% bruto drutvenog proizvoda; Stabilnost deviznog kursa i uee u Mehanizmu deviznih kurseva (ERM II). Ovaj kriterijum odnosi se na potovanje utvrenih margina fluktuacije deviznog kursa, bez znatnijih odstupanja u periodu od najmanje dvije godine prije uvoenja zajednike evropske valute. Vano je istai da potencijalna zemlja lanica u navedenom periodu, u kome je njena valuta ukljuena u Mehanizam deviznih kurseva, nema mogunost da samoinicijativno svoju valutu devalvira u odnosu na valutu neke druge zemlje lanice EU s ciljem poboljanja konkurentnosti 43 svoje ekonomije.

25. EVROPSKA UNIJA - nastanak i glavna obiljeja - Evropska unija (skraeno: EU) je meuvladina i nadnacionalna unija (zajednica) 27 evropskih drava. Unija svoje korjene vodi od Evropske ekonomske zajednice osnovane Rimskim ugovorom 1957. od strane 6 evropskih drava. Pod sadanjim imenom, ova zajednica je oformljena Ugovorom o Evropskoj uniji (vie poznatim pod imenom Mastrihtski ugovor) 1992. god. Mnogi aspekti EU su postojali i pre potpisivanja ovog ugovora, preko raznih organizacija oformljenih 50-ih godina dvadesetog vijeka. Lisabonskim sporazumom potpisanim decembra 2007. predviena je izmjena sadanjih sporazuma kako bi se korigovale politike i pravne strukture Evropske unije. Proces ratifikacije Lisabonskog sporazuma zavren je u novembru 2009. god. Evropska unija stvara jedinstveno trite putem sistema zakona koji se primjenjuje u svim dravama lanica, to garantuje slobodan protok ljudi, roba, usluga i kapitala. Ona zadrava zajedniku trgovinsku politiku, poljoprivrednu politiku i politika u oblasti ribarstva i regionalnog razvoja. Evropska unija je 1999. uvela zajedniku valutu evro, koju je do 44 sada usvojilo 13 drava lanica.

EU je definisana kao: - federacija u monetarnim odnosima, poljoprivrede, trgovine i zatiti ivotne sredine; - konfederacija u socijalnoj i ekonomskoj politici, zatiti potroaa, unutranjoj politici i - kao meunarodna organizacija u spoljnoj politici. Glavna oblast na kojoj EU poiva je jedinstveno trite koje se bazira na: carinskoj uniji, jedinstvenoj moneti (usvojenoj od strane 12 lanica), zajednikoj poljoprivrednoj politici i zajednikoj politici u sferi ribarstva. Vane institucije Evropske unije su: Evropska komisija, Evropski parlament, Savjet Evropske unije, Evropski savjet, Evropski sud pravde i Evropska centralna banka. Evropska unija nema zvanini glavni grad, a sjedita njenih institucija se nalaze u nekoliko razliitih gradova. Brisel je sedite Evropske komisije i Savjeta Evropske unije (Savet ministara), kao i domain sastanaka i plenarnih zasedanja Evropskog parlamenta. Brisel se upravo zbog ovoga smatra de fakto glavnim gradom EU. Strazbur je sedite Evropskog parlamenta i domain je veine plenarnih zasedanja. Evropski sud i sekretarijat Evropskog parlamenta se nalaze u Luksemburgu. 45 Evropska centralna banka je smjetena u Franfurktu.

26. CENTRALNOEVROPSKI UGOVOR O SLOBODNOJ TRGOVINI - CEFTA CEFTA 92 Nakon promjena koje su se dogodile 1990.-tih godina, a prije svega pada Berlinskog zida, raspada biveg SSSR-a i raspada Savjeta za uzajamnu ekonomsku pomo, najvei broj bivih socijalistikih drava poelio je da se prikljui zapadnim ekonomskim i vojnim integracijama. Zapadne drave u to vrijeme nisu bile ni spremne ni voljne da to uine, pravdujui svoj stav postojanjem velikih ekonomskih i plitikih razlika izmeu drava. Umesto toga, one su savjetovale istonoevropske drave da meusobno sarauju i da zajednikim aktivnostima razvijaju elemente slobodnog trita, demokratije i graanskog drutva. Kao rezultat toga tri najrazvijenije drave tog regiona, Maarska, Poljska i tadanja ehoslovaka (poznate kao ''Viegradska grupa''), poetkom 1991. godine potpisale su deklaraciju koja je prethodila godinu dana kasnije postignutom Sporazumu (21. decembar 1992. godine u Krakovu) o formiranju Centralnoevropskog ugovora o slobodnoj trgovini (CEFTA) - Central European Free Trade Agreement (CEFTA). Nakon toga lanice ovog sporazuma postale su: Slovenija, Rumunija, Bugarska, Hrvatska i Makedonija. Osnovni cilj ove integracije bio je da se povremeno smanjuju carinske dabine i vancarinske barijere, da bi, kako je inae bilo dogovoreno one potpuno bile ukinute. U skladu sa tim ve prvih godina carine na uvoz industrijskih proizvoda smanjene su za 50% to je udvostruilo trgovinu unutar integracije. Meutim, proces liberalizacije trgovine poljoprivrednim proizvodima znatno je sloeniji 46 i otvara mnoga delikatna pitanja, i ne samo u CEFTA. Meutim i tu su zapoete promjene u skladu i na osnovama pravila u STO.

27. CEFTA 2006 - Srednjoevropski ugovor o slobodnoj trgovini Novi dopunjeni sporazum CEFTA (Ugovor o izmjeni i dopuni i pristupanju Srednjeevropskom ugovoru o slobodnoj trgovini) potpisan je 19.12.2006. godine u Bukuretu, a stupio je na snagu 26.07.2007. godine. Nakon ulaska Bugarske i Rumunije u EU poetkom 2007. god. one su prestale biti lanice CEFTA-e. U lanstvu CEFTA ostalo je 8 zemalja - Hrvatska, Makedonija, Albanija, BiH, Crna Gora, Moldova, Srbija i UNMIK/Kosovo. Ugovor CEFTA 2006 ukljuuje savremene odredbe u potpunosti usklaene s pravilima Svjetske trgovinske organizacije, a osim uobiajenih odredbi o slobodnoj trgovini, tekst ugovora pokriva i jaanje saradnje na podruju trgovine uslugama, poticanja i zatite ulaganja. Ugovor takoe sadri savremene odredbe o zatiti trinog natjecanja te pravu intelektualnog vlasnitva. Kao vanu novinu Ugovora navode i detaljno razraen postupak rjeavanja sporova, koji ukljuuje i arbitrau. Osnovni ciljevi zamjene vie biletaralnih sporazuma o slobodnoj trgovini jednim jedinstvenim multilateralnim ugovorom lee u potrebi poveanja obima meunarodne robne razmjene i direktnih ulaganja u JI Europu, te olakavanje poslovanja i liberalizacija trgovine doprinosei na taj nain unapreenju i jaanju ukupnih trgovinskih i privrednih odnosa u regiji. Prema CEFTA 2006 sporazumu, predvieno je uspostavljanje zone slobodne 47 trgovine u prelaznom periodu koje zavrava najkasnije 31.12. 2010.

28. NAFTA Sjevernoameriki sporazum o slobodnoj trgovini Proces ekonomskih integracija u Sjevernoj Americi poeo je 1989. god. potpisivanjem sporazuma izmeu SAD i Kanade. Potpisan 17.12.1992. god., a stupio na snagu 01.01.1994. god. Ciljevi nafta sporazuma: - Redukovanje carina i ostalih trgovakih barijera izmeu tri zemlje potpisnice (SAD, Kanade i Meksika). S tim to su odreene tarife uklonjene odmah, a sve preostale u narednih 15 godina. - Ukinuta ogranienja u odnosu na trgovinu i ulaganje za veinu industrijskih, uslunih i poljoprivrednih djelatnosti. - Predviene zatitne klauzule koje se odnose na izvoz proizvoda uvezenih iz treih zemalja. - NAFTA osigurava slobodan pristup za ogroman broj proizvoaa robe i usluga SAD, Kanade i Meksika. Definisana i zatita ivotne sredine. NAFTA ili Sjevernoameriki sporazum o slobodnoj trgovini (eng. North American Free Trade Agreement) je uz Evropsku uniju najznaajnija kontinentalna integracija. Djeluje od 1994. godine, a ine je: SAD, Kanada i Meksiko. Cilj integracije jest uspostavljanje najvee zone slobodne trgovine u svijetu koja bi dugorono trebala obuhvatiti cijelu zapadnu hemisferu. lanice NAFTA-e zalau se za postepeno ukidanje carina i svih ogranienja za 48 slobodan protok kapitala i usluga, usklaivanje radnog zakonodavstva i ekolokih standarda te za zatitu intelektualnog vlasnitva.

29. GLOBALNO TRITE I INTERES KRUPNOG KAPITALA Ako gledamo globalnu sliku svjetske ekonomije vidjeemo sa jedne strane da su privrede siromanih drava najee u podreenom poloaju zato to su nedovoljno tehnoloki i ekonomski razvijene, iako posjeduju znaajne prirodne i ljudske resurse, odnosno njima nedostaje tehnologija i kapital koji su sa druge strane pod kontrolom najjaih. MNK u kojima je skoncentrisan veliki kapital diktiraju uslove na globalnom tritu na kojem upravo i prevladava interes krupnog kapitala. Globalno, s jedne strane svijet postaje sve bogatiji, a sa druge sve siromaniji. S jedne strane imamo MNK iji je profit porastao i do 700%, porast bogatih pojedinaca, a sa druge strane 49 vrtoglavo siromaenje.

30. BUDET EU - GLAVNA OBILJEJA - Budet Evropske unije u 2005. god. iznosio je 106,3 milijarde evra. U stvari, toliko je Unija najverovatnije potroila, iako je jo dodatnog novca (oko 10 milijardi evra) bilo odvojeno za projekte, ali e to moda biti iskorieno i u narednim godinama. 1. NAINI PRIKUPLJANJA NOVCA - Budet se puni iz 4 izvora: 1. Skoro tri etvrtine sredstava (73,4% 2004. god.) dolazi direktno iz drava lanica. Sve lanice imaju obavezu da doprinose budetu, iako se veini njih, kao, na primer, novoprimljenoj desetorki, kroz finansiranje odreenih projekata na kraju vrati vie nego to su same uplatile. 2. Jedan dio poreza na dodatu vrijednost, steenog u dravama EU, koristi se takoe kao izvor budeta Unije i on ini 14,1% ukupnih budetskih prihoda. 3. i 4. - Dva ostala izvora su porezi na uvoz poljoprivrednih proizvoda (1,3% ukupnih prihoda) i carine na uvoz ostalih vrsta proizvoda (10,4%). Svaka lanica izdvaja trenutno 1% bruto nacionalnog prihoda za potrebe Evropske unije, iako je tekui plafon 1,24%. Da bi obezbedila vie novca, i naroito odgovorila velikim potrebama siromanih pridolica sa Istoka, Evropska komisija je predlagala da se procenat do kraja narednog budetskog perioda (tj. do 2013. godine) povea u proseku na 1,14%, tako da u 2013. godini budet dostigne cifru od 143,1 milijardi evra. Najvei davaoci (Nemaka, Britanija, Holandija, Francuska, vedska i Austrija), meutim, snano se protive poveanju i zahtevaju da plafon ostane isti50 i kao do sada.

2. TROENJE NOVCA 1. Najvei deo budeta Evropske unije, skoro 80%, troi se poslednjih godina na dvije stavke: poljoprivredu i razvoj sela (46%) i nerazvijene regione (30%). Poljoprivredni budet je ogroman (2005. godine: 49 milijardi evra) i izaziva velike kontroverze i protivljenja, iako se u stvari poslednjih decenija procentualno smanjuje. Nekada je njegov udeo bio gotovo dvostruko vei, i iznosio je tri etvrtine budeta. 2. Regionalna pomo je druga po redu stavka budeta Unije (30%, odnosno 32 milijarde evra), i namanjena je siromanim, udaljenim i nedovoljno naseljenim regionima drava lanica. Broj takvih je, posle pristupanja nove desetorke porastao, pa stare lanice na svaki nain pokuavaju da i dalje koriste ovaj izvor za svoj razvoj. 3. Pomo drugim dravama i spoljna politika - Unija je i najvei davalac razvojne i humanitarne pomoi na svijetu, za ta je u 2005. god. izdvojila 1,5 milijardu evra. 4. Ista suma bila je potroena na istraivanje i razvoj, emu se posveuje sve vie panje, jer Evropska unija pokuava da preko ovoga pokrene privredu koja je u krizi, kako bi bio ostvaren cilj tzv. Lisabonskog programa - da do kraja decenije EU postane najkonkurentnija ekonomska oblast na svijetu. 5. Obrazovni i kulturni programi se, takoe, podstiu iz budeta: 2005. god. u iznosu od 900 miliona evra. 6. U kategoriji "ostalih trokova", osim obrazovanja i kulture, nalaze se jo dvije vrste izdvajanja: za razvoj transevropskih, transportnih, energetskih i telekomunikaconih mrea (1 milijarda evra) i kompenzacija novim lanicama, u iznosu od 1,3 milijarde evra, bez kojih bi one bile neto davaoci, a ne neto primaoci. 51 7. I 6% budeta, ili neto vie od 6 milijardi evra, troi se na administraciju Unije, a ovde spadaju trokovi plata, penzija, zgrada i opreme.

3. KO NOVAC DAJE, A KO UZIMA I ovogodinja debata povodom budeta Evropske unije dovela je do uobiajenog svrstavanja drava. Na jednoj su bili ve pomenuti neto davaoci, sa Njemakom na elu, a na drugoj primaoci, sa panijom na elu. Uplata Nemake u 2005. godini bila je ponovo najvea, oko 20 milijardi evra, ali je nakon povlaenja para iz regionalnih i poljoprivrednih fondova, ova drava godinu zavrila sa minusom od 8,6 milijardi evra, koje je dala u budet za potrebe drugih. Na suprotnom kraju je panija, koja je imala otprilike isti plus, od 8,5 milijardi evra, jer je toliko vie uzela iz zajednike kase nego to je u nju uplatila. 52

31. SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA (WTO 1995.) WTO je jedna globalna meunarodna organizacija koja se bavi pravilima trgovine meu dravama, kako bi pomogla proizvoaima roba i usluga, izvoznicima i uvoznicima u voenju njihovih poslova. Jednostavno reeno, WTO se bavi pravilima trgovine meu nacijama na globalnom i poluglobalnom nivou. WTO je organizacija za liberalizaciju trgovine, ali isto tako i forum gdje vlade drava pregovaraju u sporazumima i postavljaju pravne okvire. Djelatnosti WTO: - forum za trgovinske pregovore, - nadzor trgovinskih ugovora, - procjena nacionalnih trgovinskih politika, - pomo zemljama u razvoju u pitanjima trgovinske politike kroz tehniku pomo i programe, - saradnja s drugim meunarodnim organizacijama. Ciljevi WTO: - postavljanje i odravanje funkcionalnog i trajnog multilateralnog trgovinskog sistema, - smanjenje carina i drugih prepreka trgovini, uklanjanje diskrininacije u meunarodnim trgovinskim odnosima, integracija zemalja u razvoju u svjetskim multilateralni trgovinski sistem, poveanje ivotnog standarda, - ostvarenje zaposlenosti, - poveanje trgovine robama i uslugama, - zatita okoline itd.
53

Opti principi STO - etiri principa STO meusobno nisu uvijek komplementarna. Najvaniji i uvijek prvi meu njima je princip nediskriminacije, a on je u suprotnosti sa principom reciprociteta. Takoe postoji rakorak i izmeu principa pristupa tritu i fer konkurencije. Princip nediskriminacije ima dvije dimenzije. Prva se odnosi na princip najpovlaenije nacije Po ovom principu zahtijeva se da ukoliko zemlja lanica STO odobri trgovinske olakice nekoj drugoj zemlji, onda je duna da odmah i bezuslovno odobri iste i svim drugim zemljama lanicama STO, koje su zainteresovane za izvoz date grupe proizvoda u tu zemlju. MFN je dopunjen pravilom nacionalnog tretmana pod kojim se podrazumijeva da inostrana roba kada pree granicu i kada se na nju primijene sve mjere koje su tom prilikom uobiajene, treba da bude jednako tretirana kao i domaa roba, dakle, da na tom tritu ne bude tretirana manje povoljno (insistira se na terminu no less favourable) 54 od domae robe.

Princip reciprociteta zasniva se na ravnotei prava i obaveza koja se formiraju izmeu zemalja po pitanju njihove meusobne trgovine. Ravnotena razmjena ustupaka dvije zainteresovane strane je neophodna da bi do sporazuma uopte i dolo. Moglo bi se rei da je ovaj princip u odreenoj relaciji sa pravilom najpovlaenije nacije, jer je i nastao kao rezultat potrebe da se u izvesnoj mjeri ogranii zahtijevanje zemalja za dobijanjem ustupaka na osnovu pravila najpovlaenije nacije. Princip reciprociteta ipak nalae obostrano davanje ustupaka, iako se ne insistira na njihovoj potpunoj izjednaenosti. Naroito je to znaajno za male zemlje ili najmanje razvijene zemlje. Fer konkurencija. I ovo je poslednji princip ugraen u STO. Pojam fer konkurencije u okvirima STO ne podrazumijeva i najeu upotrebu ovog pojma na mikro planu, ve daje jedan iri koncept koji je zapravo lista ponaanja koja su dozvoljena ili zabranjena. Na primjer, subvencioniranje izvoza od strane vlada nekih zemalja, zemlje uvoznici mogu osuditi i ak i zabraniti takav uvoz. Zatim, zemlja uvoznik moe odrediti anti-damping duty ukoliko se radi o dampingu koji sprovodi izvoznik. Vlade zemalja uvoznika imaju pravo da reaguju ukoliko dati uvoz znaajno ugroava domau proizvodnju, ukoliko je potrebno sauvati ravnoteu platnog bilansa ili zatititi 55 zdravlje i nacionalnu bezbednost.

Sporazumi koji reguliu meunarodnu robnu trgovinu se dele u tri grupe: 1) Prva grupa se odnosi na sniavanje carinskih i necarinskih barijera u meunarodnoj trgovini, kako bi se omoguio jedan konkurentan pristup na trite drava lanica. Delovi ove grupe sporazuma su: GATT iz 1994. godine, Sporazum o trgovini poljoprivrednim proizvodima, Sporazum o tekstilnim proizvodima. 2) Druga grupa sporazuma, su sporazumi koji se odnose na unifikaciju pravnih normi u dravama lanicama. Ovakvim ujednaavanjem nestale bi prave barijere koje znaajno komplikuju dosadanju meunarodnu trgovinu. Ovu grupu ine: Sporazum o investicionim merama koje utiu na trgovinu, Sporazum o trgovini uslugama (GATS) i Sporazum o trgovini intelektualnom svojinom; 3) Treu grupu sporazuma ine sporazumi koji reguliu realizaciju spoljnotrgovinskog posla, gde su se do pojave ovih sporazuma javljala esta usporavanja u praksi. Jedan broj faza do okonanja spoljnotrgovinskog posla podrazumevao je veoma komplikovanu proceduru. Zato je donijeta slijedea grupa sporazuma o: antidampingu, tehnikim preprekama trgovini, carinskoj vrijednosti, kontroli prije isporake, pravilima o porijeklu robe, procedurama za izdavanje uvoznih dozvola, zatitnom sistemu, sanitarnim i 56 fitosanitarnim mjerama.

32. GATT - Na drugom zasedanju Pripremnog komiteta za Konferenciju Ujedinjenih nacija o trgovini i zaposlenosti, aprila 1947. godine, u enevi, voeni su bilateralni pregovori o carinskim koncesijama. Pregovori su zavreni uspjehom, a rezultat je konkretizovan u okviru Opteg sporazuma o carinama i trgovini (General Agreement on Tariffs and Trade - GATT). GATT je stupio na snagu 1. januara 1948. godine i bilo je predvieno da predstavlja samo privremeno, prelazno reenje za regulisanje meunarodne trgovine na multilateralnom nivou, sve do stupanja na snagu pravila Meunarodne trgovinske organizacije. GATT je meudravni ugovor koji regulie oblast meudravne trgovinske saradnje. Ciljevi osnivanja GATT-a su: 1. podizanje ivotnog standarda, 2. obezbjeivanje pune zaposlenosti, 3. obezbjeivanje rastueg realnog dohotka i efektivne tranje, 4. poveanje upotrebe resursa, 5. proirenje proizvodnje i razmjene dobara.
57

U naela funkcionisanja GATT-a ugraena su tri osnovna principa: 1. princip nediskriminacije primjenom klauzule najpovlaenije nacije, koja je zapisana u lanu 1. Sporazuma o GATT-u iz 1947, godine; 2. princip ogranienja trgovinskih politika na carinsku intervenciju bez korienja drugih oblika zatite, i 3. princip obavezne konsultacije lanica. Najvaniji je princip najpovlaenije nacije, prema kome se bilo koja posebna trgovinska koncesija data jednoj dravi mora automatski primijeniti na sve lanice GATT-a, a uvoz tretirati na isti nain na dravnoj granici bez obzira na njegovo porijeklo.
58

33. Konferencija UN o trgovini i razvoju (UNCTAD) Konferencija Ujedinjenih nacija o trgovini i razvoju (UNCTAD), promovie razvoj i ravnopravnu integraciju drava u razvoju u svetsku ekonomiju. Broji 193 drave lanice. To je ekonomska organizacija Generalne skuptine UN, kojoj podnosi i izvjetaj o svom radu (preko Ekonomsko socijalnog saveta UN). Konferencija UNCTAD-a sazvana je prvi put 1964. godine u enevi, s ciljem restrukturisanja meunarodne trgovine u interesu drava u razvoju, ostvarivanja pravilnih i stabilnih cijena primarnih sirovina, olakanja trgovine i razvoja drava u razvoju kroz otvoreni pristup tritima razvijenih drava. Inicijativa za osnivanje jednog ovakvog tela u okviru UN potekla je sa Konferencije nesvrstanih drava odrane 1961. godine u Beogradu, a godinu dana kasnije Konferencija neangaovanih drava uputila je zahtjev Generalnoj skuptini UN da se pod njenim okriljem formira jedno tijelo koje e se baviti problemima razvoja drava u razvoju, a ije je stanje dobrim dijelom bilo prouzrokovano njihovim neadekvatnim mjestom u svjetskoj trgovini i izostajanjem odgovarajue ekonomske i tehnike pomoi 59 razvijenih drava.

34. Organizacija UN za industrijski razvoj (UNIDO) Organizacija UN za industijski razvoj (UNIDO), pomae dravama u razvoju i dravama u tranziciji da se izbore i ne ostanu u grupi marginalizovanih drava. UNIDO pokree znanje, vjetine, informacije i tehnologiju da promovie zaposlenost, konkurentnu ekonomiju i zdravo okruenje. Kao takav, poveava saradnju na globalnom, regionalnom i nacionalnom nivou. Osnovan je 1966. godine, a status specijalne organizacije UN-a stekao je 1985. godine. UNIDO ima sopstveni Statut, svoje lanice, tela za sprovoenje politike, izvrni odbor i sopstveni budet. UNIDO ima posebno mjesto u sistemu UN i jedina je organizacija koja promovie stvaranje bogatstva dok je istovremeno krenula u borbu za smanjenje siromatva, kroz proizvodnju. Teite djelovanja UNIDA je na jaanju malih i srednjih preduzea.
60

35. Organizacija za hranu i poljoprivredu (FAO) - Osnovni cilj FAO jeste borba protiv gladi. Pomaui i razvijenim dravama i dravama u razvoju, FAO deluje kao nezavisna organizacija u kojoj su sve drave ravnopravne u pogledu pregovaranja i uticaja na politiku. FAO je takoe i izvor znanja i informacija i kao takav pomae podjednako kako razvijenim dravama tako i onima u tranziciji da modernizuju i unaprede poljoprivredu, umarstvo i ribarstvo i time obezbijede visok nivo ishrane za svoje stanovnitvo. Od svog osnivanja, 1945. godine, posebnu panju posveuje razvoju ruralnih sredina. FAO obezbjeuje informacije i zato slui kao mrea znanja. Korienjem ekspertize svojih stunjaka agronoma, umara, veterinara, nutricionista, sociologa, ekonomista, statistiara i drugih profesionalaca obezbjeuje prikupljanje, analizu i razmenu podataka koji pomau razvoj. 61 FAO objavljuje na hiljade biltena, izvetaja i knjiga i nekoliko asopisa.

36. GRUPA G-5


Sa porastom broja drava lanica Breton Wudskih institucija dolo je do oteanog rada i rjeavanja pojedinih globalnih problema. Zato se pojavila potreba da se prethodno obave konsultacije o pojedinim meunarodnim finansijsko ekonomskim pitanjima, u manjim i vie neformalnim grupama ali koje imaju sline interese. Tako je dolo do formiranja brojnih ekonomskih grupa, koje najee posluju bez stalnih kadrova ili sekretarijata i sastaju se povremeno, kada je potrebno, ili regularno nakon odreenog vremenskog perioda.

Grupa petorice G5, je dosta neformalne prirode. Ministri finansija i guverneri centralnih banaka 5 najvanijih drava SAD, Japan, Njemaka, Francuska i Velika Britanija sastaju se povremeno radi rasprave o deviznim kursevima i trendovima na polju kamata. Prvi sastanak je odrana1967. godine.....
62

37. GRUPA OSAM G8 G8 je organizacija sedam vodeih ekonomskih drava svijeta (G7) i Rusije (ne uestvuje na svim sastancima) i predstavnika Evropske unije kao posmatraa. Organizacijom predsjedava jedna drava na period od godinu dana. Drave grupe G8 poseduju preko 50% ukupne kupovne moi i realizuju 2/3 ukupnog svjetskog trgovinskog prometa, dok istovremeno u njima ivi oko 13% svjetske populacije. Osnovni cilj ove grupe je razmjena miljenja i usaglaavanje prije svega sopljnopolitikih i ekonomskih pitanja izmeu drava lanica. 63

38. G-77 GRUPA 77 je organizacija zemalja u razvoju u okviru Ujedinjenih nacija. Osnovana je 15. juna 1964. god. Danas je ini 130 zemalja. Cilj im je prvenstveno da manje razvijene zemlje ne ostanu u sjenci razvijenih, a naroito po pitanju ekonomije i uticaja u organima Ujedinjenih nacija.
64