You are on page 1of 11

A G N I E S Z K A P I O T R O W S K A- C Y P L I K

Wydzia Nauk oywnoci iywieniu Uniwersytet Przyrodniczy wPoznaniu apio@up.poznan.pl

Perspektywy rozwoju rynku produkcji biopreparatw do procesw biodegradacyjnych


sowa kluczowe: biopreparaty, odpady przemysowe, biodegradacja streszczenie: Celem bada byo opracowanie bazy danych biopreparatw dostpnych na rynku polskim dla podjcia bada nad stworzeniem innowacyjnego preparatu bakteryjno-enzymatycznego do biodegradacji. Wpracy realizowano zadania zwizane ze zbieraniem danych woparciu owybrane metodyki analizy foresight oraz przygotowywano opracowanie na temat zestawienia najbardziej efektywnej kompozycji drobnoustrojw ienzymw wformie biopreparatu. Analiza literaturowa wskazuje, e wany jest nie tyle udzia poszczeglnych mikroorganizmw wbiopreparacie, ile biopreparat traktowany gwnie jako nonik genw.

Development prospects for production market of biopreparations for biodegradation processes


keywords: biopreparations, industrial waste, biodegradation abstract: e aim of the study was to develop adatabase of biopreparations available on the Polish market to undertake research on the development of innovative bacterial-enzymatic product for biodegradation. e work carried out tasks related to data collection based on chosen foresight methodology. e author also prepared astudy on the most eective composition of microorganisms and enzymes in the form of biopreparation. e literature analysis indicates that the part of individual microorganisms in biopreparation is not the most important biopreparation should be treated primarily as agenes carrier.

Foresight w przedsibiorstwach. Nauka technologia wdroenie Krzysztof Borodako, Micha Nowosielski (red.) Instytut Zachodni, Pozna 2012 by Instytut Zachodni, Pozna 2012

138

Agnieszka Piotrowska-Cyplik WPROWADZENIE

Rozwj gospodarczy przyczynia si do powstawania stale wzrastajcej iloci odpadw iciekw pochodzcych zrnych gazi przemysu, wtym zprzemysu tuszczowego ipaliwowego. Wiele uwagi powica si metodom odpowiedniego zagospodarowania iutylizacji odpadw. Odpady tuszczowe oraz odpady zawierajce wglowodory s jednymi znajbardziej uciliwych problemw, ze wzgldu na swoj nierozpuszczalno wwodzie oraz zrnicowany skad. Jedn znajlepszych metod ich utylizacji jest mikrobiologiczna degradacja. Do stworzenia preparatw biologicznych degradujcych substancje tuszczowe iropopochodne wykorzystuje si drobnoustroje oraz enzymy. Wostatnich latach prowadzone s badania na temat doboru odpowiedniej mikroory oraz optymalizacji procesw biologicznej biodegradacji. Racjonaln metod utylizacji wydaje si zastosowanie biologicznej degradacji za pomoc biopreparatw. Biopreparat jest to preparat biologiczny przypieszajcy proces biodegradacji organicznej frakcji odpadw. Biopreparaty nie wykazuj toksycznoci wstosunku do ludzi izwierzt ijest to ich gwna zaleta. Wpracy realizowano zadania zwizane zprzegldem izestawieniem literatury wzakresie przyszoci rozwoju rynku biopreparatw stosowanych wochronie rodowiska do biodegradacji odpadw woparciu ometodyki analizy foresight. Pierwszy etap pracy dotyczy analizy potencjalnych miejsc itechnologii, ktre mona wspomaga woczyszczaniu poprzez dodatek biopreparatw. Stwierdzono, e wwojewdztwie wielkopolskim gwnym miejscem ich stosowania s przydomowe oczyszczalnie ciekw, osadniki gnilne oraz rury kanalizacyjne zanieczyszczone odpadami tuszczowymi, aprzede wszystkim miejsca skaone wyciekami wglowodorw (Bednarski iin. 2003). Nastpnie, korzystajc zdostpnych baz danych takich wydawnictw jak Springer, Elsevier, Willey, Blackwell iinnych, dokonano przegldu biopreparatw stosowanych na wiecie do wspomagania oczyszczania ciekw ibioremediacji gruntu. Szczegln uwag zwrcono na skad stosowanych biopreparatw. Przeanalizowano biopreparaty zarwno pod ktem ich stosowania, jak iskadu. Szczegln uwag zwrcono na preparaty enzymatyczne, bakteryjne ibakteryjno-enzymatyczne.

Rynek produkcji biopreparatw

139

Ich zastosowanie ma duy potencja wprzypadku likwidacji skae spowodowanych awariami, wyciekami oraz do wspomagania rekultywacji terenw trwale zanieczyszczonych (Przywarska, Pszczka 1994). Podczas stau powoywano panele dyskusyjne skadajce si zwaciciela rmy istaystw realizujcych sta oraz osb nie bdcych ekspertami wdziedzinie likwidacji skae ibioremediacji gruntw. Przedyskutowano wady izalety wspomagania mikrobiologicznego oraz stosowania substancji powierzchniowo czynnych do zwikszenia efektywnoci biodegradacji. Wskazano potencjalnych odbiorcw biopreparatw. Kolejny etap prac polega na przeprowadzeniu bada literaturowych nad wpywem warunkw naturalnych na stosowane konsorcja rodowiskowe wformie biopreparatu. Podczas tego etapu przedyskutowano wpyw formy biopreparatu (granulat, liolizat, ciecz, dodatek stymulatorw wzrostu itd.) na efektywno biodegradacji prowadzonej wrnych warunkach rodowiskowych (skad granulometryczny, zawarto prchnicy, kwasw humusowych, pH, zawarto fosforu, azotu ipotasu, aktywno wody, zawarto metali cikich, potencja redox iinne).
PRZEGLD LITERATURY. HISTORIA BIOPREPARATU

Drobnoustroje byy wykorzystywane przez czowieka zanim poznano ich natur idziaanie. Pomagay one m.in. wwypieku chleba oraz wprzyrzdzaniu napojw alkoholowych. Pierwsze prby zastosowania ich wtechnologii ciekw w1931 r. miay miejsce wStanach Zjednoczonych. Badano wwczas ich wpyw na fermentacj metanow. Pierwsze poprawiacze biologiczne stosowano wosadnikach gnilnych. Od 1953 r. rozpoczto badania nad zastosowaniem biopreparatw. Uzyskano zwikszon tolerancj na szok obcieniowy ciekw mleczarskich dziki zaszczepieniu osadu wyizolowanymi ztwarogu enzymami ibakteriami. McKinney w 1953 r. nazwa bezcelowym dodawanie samych enzymw do komr osadu czynnego. Aby enzymy mogy zadziaa, naleaoby doda bardzo due ich iloci (Krajewski 2006). Wlatach 1950-1970 2/3 operatorw oczyszczalni ciekw biorcych udzia wbadaniach potwierdzio pozytywny wpyw dodatkw biokatalitycznych na aerobowe procesy rozkadu biologicznego. Wostatnich

140

Agnieszka Piotrowska-Cyplik

latach dziki postpowi biotechnologii przeprowadzono wiele bada na temat zastosowania biopreparatw. Pojawienie si licznych nowych metod izolowania ioczyszczania enzymw spowodowao spadek cen biopreparatw, dziki czemu stay si one bardziej dostpne. Przodujcym krajem wprodukcji bioproduktw s Stany Zjednoczone. Na rynku dostpnych jest tam okoo 1000 bioproduktw (Krajewski 2006). WEuropie najwiksze koncerny biotechnologiczne znajduj si wWielkiej Brytanii, Francji iNiemczech. Ju od pocztku lat 90. rwnie na polskim rynku oferta biopreparatw cigle si powiksza. WPolsce mona kupi biopreparaty rnych rm, m.in. Hantpol, AQuafor, Biozym, Nata iwiele innych.
MOLIWOCI ZASTOSOWANIA BIOPREPARATW

Biopreparaty znalazy szerokie zastosowanie, nie tylko jako rodki do biodegradacji odpadw iciekw, ale rwnie jako preparaty udraniajce kanalizacje, utylizujce gnojowice iinne. Przykady moliwoci zastosowa: oczyszczanie ciekw bytowych iprzemysowych, przyspieszanie degradacji tuszczw izapobieganie ich odkadaniu wprzewodach kanalizacyjnych, likwidowanie odorw, poprawa parametrw zyko-chemicznych jezior, staww, rzek, konserwacja iudranianie kanalizacji, utylizacja gnojowicy, oczyszczanie zbiornikw wodnych, uycie wkomorach fermentacji metanowej, sporzdzanie kompostu, wspomaganie komr osadu czynnego. Stosowanie biokatalizatorw jest wskazane wszdzie tam, gdzie powstaje problem zutylizacj ciekw, np. wobec braku wokolicy zakadu utylizacji lub zainstalowania separatora jest wtrudno dostpnym miejscu. Wykorzystanie tego rodzaju preparatw przyczynia si do polepszenia warunkw pracy wkuchniach przemysowych, restauracjach, sklepach, zakadach przetwrstwa misnego, tuszczowego, cukrowniach, mleczarniach (Fober 2004).

Rynek produkcji biopreparatw ZALETY IOGRANICZENIA STOSOWANIA BIOPREPARATW

141

Bakterie do produkcji preparatw izoluje si najczciej zmiejsc, wktrych wystpuj one naturalnie: ze ciekw, separatorw tuszczu oraz innych okolic skaenia (Fober 2004). Ich dziaanie opiera si na powstaniu odpowiednio licznej populacji wyselekcjonowanych bakterii przez dodanie wysokiej dawki zaszczepiajcej. Po zaszczepieniu nastpuje wzrost inamnaanie okrelonej grupy bakterii, dla ktrych warunki rodowiskowe, wjakich bytuj, s najkorzystniejsze. Wporwnaniu zpreparatami enzymatyczno-bakteryjnymi ich dziaanie jest wolniejsze wwyniku wyduenia si wstpnej fazy oczyszczania. Bakterie musz wytworzy iwydzieli na zewntrz okrelon ilo enzymw. Dopiero po wydzieleniu enzymw moliwe jest upynnienie zanieczyszcze zawartych wciekach (Konieczny, Szymaski 2007). Zalet tych biopreparatw jest to, e po dostosowaniu si do panujcych warunkw, namnaaj si idominuj mikroorganizmy dziaajce najbardziej efektywnie na rozkad danego typu zanieczyszcze. Preparaty biologiczne mog zawiera wzalenoci od przeznaczenia bakterie beztlenowe, tlenowe lub fakultatywne. Szczepy zostaj odpowiednio wyselekcjonowane, aby wwarunkach spotykanych wciekach charakteryzoway si jak najwiksz aktywnoci. Maj one znacznie wiksz skuteczno ni naturalnie wystpujce wciekach szczepy autochtoniczne (Orzeszko, Sutarzewicz 1994). Mechanizm dziaania preparatw enzymatycznych, zawierajcych wswoim skadzie wycznie enzymy, polega na reakcji fragmentacji lub przebudowy pocze bdcych zanieczyszczeniami ciekw. Enzymy s zwizkami biakowymi, ktre katalizuj reakcje biologiczne. Wodrnieniu od katalizatorw chemicznych charakteryzuj si wysok selektywnoci dziaania. Czsto enzym moe katalizowa tylko jedn reakcj. Preparaty te stosuje si gwnie do tzw. upynniania (wstpnego rozkadu zanieczyszcze). Waciw aktywno enzymy wykazuj jedynie wwarunkach optymalnych (obecno okrelonych substratw, odczyn, obecno aktywatorw okrelonych jonw, temperatury, brak inhibitorw). Ilo enzymw po zaaplikowaniu nie ulega zwikszeniu, mog one by wymywane, odprowadzane wraz ze ciekami lub blokowane przez niesprzyjajce warunki rodowiska. Odpowiednie dziaanie tych bio-

142

Agnieszka Piotrowska-Cyplik

preparatw wymaga staego doprowadzania nowych partii preparatu (Hasan iin. 2006). Zalet biopreparatw jest brak toksycznoci wzgldem ludzi izwierzt oraz ekologiczne dziaanie nie wpywajce negatywnie na rodowisko. Biopreparaty maj zastosowanie do szerokiej grupy substancji zawartych wciekach iodpadach. Nadaj si one do stosowania woczyszczalniach ciekw bytowych igospodarczych. Pomagaj rozkada zanieczyszczenia biakowe, tuszczowe iwiele innych rodzajw uciliwych odpadw, dziaaj wszerokim zakresie temperatury ipH. Wykazuj rwnie odporno na adunki szokowe (nagy iduy wzrost zanieczyszcze). Preparaty wykazuj rwnie wysok oporno na detergenty, ktre mog znajdowa si wciekach (Rogulska iin. 2003). Dziaaj na wiele substancji toksycznych, zarwno przy niskim, jak iprzy wysokim steniu zanieczyszcze. Do korzyci wynikajcych zzastosowania preparatw biologicznych mona zaliczy popraw parametrw ciekw (Fober 2004). Enzymy stosowane wbiopreparatach maj t przewag nad katalizatorami chemicznymi, e zapewniaj wysok selektywno dziaania, nie powoduj korozji urzdze oraz odznaczaj si szybkoci dziaania. Kolejn niewtpliw zalet jest likwidowanie towarzyszcych rozkadowi odpadw iciekw, nieprzyjemnych zapachw, odoru oraz niszczenie bakterii chorobotwrczych (ze wzgldu na due namnoenie bakterii zawartych wbiopreparacie, bakterie chorobotwrcze nie maj szans rozwoju) (Konieczny 2006). Wad biopreparatw jest fakt, e nie oczyszczaj ciekw cakowicie (Lataa iin. 2004). Nie jest dozwolone pozbywanie si ciekw zszamb potraktowanych preparatem biologicznym poprzez wylewanie ich na wasna dziak. cieki te zawieraj produkty rozkadu zwizkw organicznych, takie jak np. azotany, azotyny, siarczany, siarczki. Mog one przenika do gruntu, aprzy ograniczonej chonnoci gruntu, do wd gruntowych, pogarszajc ich jako. Poza tym stosowanie biologicznego oczyszczania tam, gdzie nie ma odpowiednich urzdze, ktre pomagaj wyduy czas zatrzymania ciekw, jest nieuzasadnione. Dziki odpowiednim urzdzeniom cieki duej mog mie kontakt zbiopreparatem, dziki czemu biodegradacja jest moliwa (Orzeszko,

Rynek produkcji biopreparatw

143

Sutarzewicz 1994). Preparaty biologiczne pomimo wielu zalet maj take pewne wady. Jednak prawidowe ich uytkowanie izastosowanie odpowiednich urzdze niweluje te ograniczenia.
DAWKOWANIE

Biopreparaty dawkowane s wpostaci roztworw wodnych, rozcieczone wwodzie oodpowiedniej temperaturze do wymaganego stenia. Wielko dawki jest zalena od: iloci ciekw, gruboci nagromadzonych zogw tuszczw, sposobu dziaania urzdze oczyszczajcych, adunku zanieczyszcze wciekach, miejsca kierowania ciekw podczyszczonych. Pocztkowo naley stosowa dawki zaszczepiajce, tzw. uderzeniowe, nastpnie dawki zmniejszone, tzw. podtrzymujce. Najczciej preparaty stosuje si wpostaci roztworw wodnych. Dokadny sposb dawkowania jest zaleny od specyki biopreparatu ipodawany jest przez producenta na opakowaniu. Biopreparaty mog by stosowane przez cay rok. Temperatura ciekw powinna oscylowa wgranicach 6 60C, natomiast pH 4,5 9,5 (jeeli nie mieci si wtych granicach, wymagana jest korekta pH) (Orzeszko, Sutarzewicz 1994).
ATEST PZH

Mikroorganizmy zawarte wbiopreparatach powinny nalee do Ikategorii szkodliwoci, awic stwarza jak najmniejsze prawdopodobiestwo wywoywania chorb uczowieka. Nie mog szkodzi rodowisku ani czowiekowi oraz zakca biologicznej rwnowagi wglebie iwodach powierzchniowych. Aby zapewni otych waciwociach, producenci mog skada wnioski oatest higieniczny. Posiadanie atestu nie jest obowizkowe. Okazanie takiego dokumentu jest atutem wofertach przetargowych oraz jest wykorzystywane wmarketingu. Atest pzh jest wydawany przez Pastwowy Zakadu Higieny, ktry ma upowanienie do przeprowadzania bada materiaw iprocesw technologicznych, wcelu ustalenia stopnia szkodliwoci dla zdrowia oraz zakresu tych bada (Dz. U. nr 101, poz. 473 zdnia 3 lipca 1996 r.). Dokument ten wiadczy obraku zwizkw chemicznych oraz mi-

144

Agnieszka Piotrowska-Cyplik

kroorganizmw, ktre mog mie szkodliwe dziaanie dla czowieka irodowiska. Atest nie wiadczy oskutecznoci dziaania preparatu. Atesty wydawane s od 1990 r. Do 1995 r. byy wydawane bezterminowo, od 1995 r. na 10 lat. Wobec szybkiego rozwoju nauki iwiedzy na temat rodowiska, od 2000 r. atesty dla biopreparatw wydawane s na 5 lat zzaznaczeniem, e wrazie zmiany receptury lub technologii wytwarzania dokument traci wano.
WYNIKI BADA

Wpracy realizowano zadania zwizane ze zbieraniem danych zwykorzystaniem wybranej metodyki analizy foresight oraz przygotowywano opracowanie na temat zestawienia najbardziej efektywnej kompozycji drobnoustrojw ienzymw wformie biopreparatu do procesw biodegradacyjnych. Analiza literaturowa pozwala wnioskowa, e stosowane wbiopreparatach mikroorganizmy powinny nalee do Iklasy ryzyka mikrobiologicznego. Stwierdzono, e wany jest nie tyle udzia poszczeglnych mikroorganizmw wbiopreparacie, ile traktowanie biopreparatu jako nonika genw kodujcych enzymy warunkujce intensywny przebieg procesw biodegradacyjnych. Szczeglnie jest to istotne wprzypadku biodegradacji wielopiercieniowych wglowodorw aromatycznych. Badania literaturowe wykazay, e podstawowe znaczenie ma obecno genw kodujcych enzymy: monooksygenazy idioksygenazy. Zwrcono rwnie uwag na obecno wbiopreparacie substancji odywczych oraz makro- imikroelementw. Stwierdzono, e preparat nie powinien by sprzedawany wformie pynnej, lecz wpostaci proszku lub granulatu. Bakterie naley wysuszy, majc do dyspozycji dwie techniki: liolizacj isuszenie rozpyowe. Aby zapewni wysok ywotno mikroorganizmw po ich wysuszeniu, naley dobrze dobra parametry suszenia, takie jak czas itemperatura oraz naley przeprowadzi badania nad rodzajem stosowanego nonika. rdem mikroorganizmw dla biopreparatw mog by miejsca trwale skaone wglowodorami, wktrych mikroorganizmy zdyy si ju zaadaptowa iwyksztaci mechanizmy zdolne do wykorzystywania zanieczyszcze jako rda wgla.

Rynek produkcji biopreparatw Tabela 1. Przegld wybranych biopreparatw dostpnych na rynku polskim
Przeznaczenie Nazwa biopreparatu Bio 7 CHOC Bio 7 OSADNIKI (Entretien) Biolatrin Wspomaganie dziaania przydomowej oczyszczalni ciekw Biosan KZ 2000 Biosanit Microbec Septifos SUPER SZAMBEX (Bio-Sol) Trigger- 1 Bio 7- Kanalizacje Konserwacja iudranianie kanalizacji Bio 9- Drena BIOLUX Kana Enzybac Enzymix Bio 7 G Rozkad tuszczu Bio 7 Tuszcze Biolux CPL-50-G Agrozyme Poprawa warunkw panujcych wbudynkach inwentarskich Bio 9 MD2 Biosan GS Biosan P Lityme Amulon Poprawa warunkw panujcych wzbiornikach wodnych Bacti-Flor Bio- Aqua Koi-Bakter Trigger- 3 rdo: Opracowanie wasne. Producent Ab7 Ecogene (Francja) Ab7 Ecogene (Francja) Hantpol (Polska) BioBakt (Polska) Aquafor (Polska) Bros (Polska) Eau Ecarlate S.A.S. (Francja) Microferm Ltd (Anglia) Trigger (Polska) Ab7 Ecogene (Francja) Bio9 (Polska) Aquafor (Polska) Biozym (Polska) Biozym (Polska) Ab7 Ecogene (Francja) Ab7 Ecogene (Francja) Aquafor (Polska) Biozym (Polska) Biozym (Polska) Bio9 (Polska) BioBakt (Polska) BioBakt (Polska) Biozym (Polska) Wirexim Biotechnologie (Polska) Biozym (Polska) P.P.H.U. Ekoserwis (Polska) Wirexim Biotechnologie (Polska) Trigger (Polska)

145

146

Agnieszka Piotrowska-Cyplik WNIOSKI

Na podstawie przytoczonego przegldu dotyczcego zastosowania biopreparatw mona stwierdzi, e preparat odpowiednio dobrany idozowany wedug zalece producenta jest skuteczny wwalce zokrelonym zanieczyszczeniem. Preparaty biologiczne ciesz si coraz wikszym zainteresowaniem. Na rynku polskim mona znale wiele rm, ktre zajmuj si sprzeda tego typu mieszanek, atake szerok gam tych produktw. Dziaanie wszystkich mieszanek mikrobiologicznych sprowadza si do wspomagania, przyspieszenia izwikszenia efektywnoci procesu rozkadu. Ponadto biopreparaty usuwaj nieprzyjemne zapachy, redukuj liczb drobnoustrojw chorobotwrczych, udraniaj urzdzenia kanalizacyjne, rozkadaj tuszcze, poprawiaj jako przetworzonych ciekw iwarunki panujce wbudynkach inwentarskich oraz przywracaj prawidow rwnowag wzbiornikach wodnych. Skad danego biopreparatu jest rny wzalenoci od przeznaczenia. Jak ju wspomniano, istniej trzy rodzaje bioaktywatorw: bakteryjne, enzymatyczne ibakteryjno-enzymatyczne. Naley jednak zaznaczy, e zdecydowan wikszo wrd tego typu produktw stanowi biopreparaty bakteryjne ibakteryjno-enzymatyczne. Najmniej jest preparatw enzymatycznych. Biopreparaty moemy naby wrnej formie (tabletki, proszek, granulat, pyn itp.). Produkt wpostaci pynu jest najatwiejszy wdozowaniu, poniewa nie trzeba go dodatkowo rozpuszcza wwodzie, wystarczy go doda bezporednio do okrelonego urzdzenia lub zbiornika. Wprzypadku proszku czy granulatu odpowiedni dawk biopreparatu najczciej naley najpierw rozpuci wwodzie. Preparaty biologiczne moemy podzieli na takie, ktre powinny by stosowane tylko wprzypadku rozruchu przydomowej oczyszczalni ciekw lub zbiornika bezodpywowego oraz biopreparaty suce do eksploatacji urzdzenia. Naley jednak zaznaczy, e producenci ostatniego typu biokatalizatorw wwikszoci przypadkw zalecaj zastosowanie pierwszej dawki wwikszej iloci, tzw. dawki startowej danego produktu, anastpnie dawek mniejszych (dawki eksploatacyjne). Do takich produktw nale midzy innymi Biosanit, biolux Kana iEnzybac. Bioaktywatory maj rne zastosowanie, ztym e jeden biopreparat moe rozwizywa kilka problemw. Przy-

Rynek produkcji biopreparatw

147

kadowo biopreparat przeznaczony do stosowania wprzydomowych oczyszczalniach ciekw moe by rwnie dozowany do zbiornikw bezodpywowych lub budynkw inwentarskich. Powoduje to obnienie kosztw zakupu oraz zwiksza wygod uytkownika. Cena biopreparatw jest rna wzalenoci od jego formy, iloci, zastosowania iproducenta. Produkty te nie nale do drogich, adaj najczciej pozytywne efekty. Stosowanie biopreparatw nie jest koniecznoci, jednak ich dozowanie znacznie poprawia efektywno procesw oczyszczania iusprawnia prac oczyszczalni. Naley pamita, e biopreparaty przynosz okrelone korzy tylko wtedy, gdy s odpowiednio stosowane. Zakup produktu powinien by przemylany, ajego zastosowanie zgodne zinstrukcj doczon do opakowania. Systematyczne stosowanie produktu zapewni dugotrwae efekty.
LITERATURA
Bednarski W., Adamczak M., Krzemieniewski M. (2003), Biotechnologia utylizacji tuszczw zproduktw ubocznych, odpadw iciekw przemysu spoywczego igastronomicznego, Przemys Spoywczy nr 7. Fober I. (2004), Sprztam i... znikam, Przegld Techniczny nr 9. Hasan F., Ali Shah A., Hameed A. (2006), Industrial applications of microbial lipases, Enzyme and Microbial Technology Vol. 39. Konieczny P. (2006), Przemys spoywczy arodowisko, Wodocigi Kanalizacja nr 26. Konieczny P., Szymaski M. (2007), cieki iosady zprzemysu spoywczego charakterystyka problemu waspekcie zagroe ikorzyci, Przegld Komunalny nr 2. Krajewski P. (2006), Biopreparaty historia, rozwj, aplikacje, Wodocigi Kanalizacja t. 20. Lataa A., Wierzba S., Farbiszewska T., Polaczek B., Boniewska E. (2004), Biodegradacja odpadw gospodarczych przy uyciu szczepw lipolitycznych, proteolitycznych icelulolitycznych, Prace Eksperymentalne t. 3, nr 66. Orzeszko G., Sutarzewicz D. (1994), Biopreparaty moliwoci iograniczenia zastosowania woczyszczaniu ciekw Gospodarka Misna nr 46. Przywarska R., Pszczka K. (1994), Zastosowanie procesw biotechnologicznych do utylizacji odpadw, Biotechnologia nr 2. Rogulska B., Matuszewska R., Podsiady T. (2003), Zastosowanie biopreparatw do rozkadu materii organicznej, Przegld Komunalny nr 7.