T Ü R K S A N AY ‹ C ‹ L E R ‹ V E ‹ fi A D A M L A R I D E R N E ⁄ ‹

TAR‹H
1839-1939
Yrd. Doç. Dr. Ahmet Kuyafl Yay›n Yönetmeni
Galatasaray Üniversitesi Siyaset Bilimi Bölümü

Prof. Dr. Feroz Ahmad
Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü

Yrd. Doç. Dr. Ahmet Ersoy
Bo¤aziçi Üniversitesi Tarih Bölümü

Prof. Dr. Cemal Kafadar
Harvard Üniversitesi Tarih Bölümü

Doç. Dr. M. As›m Karaömerlio¤lu
Bo¤aziçi Üniversitesi Atatürk ‹lkeleri ve ‹nk›lâp Tarihi Enstitüsü

Prof. Dr. fievket Pamuk
Bo¤aziçi Üniversitesi Atatürk ‹lkeleri ve ‹nk›lâp Tarihi Enstitüsü

Prof. Dr. Zafer Toprak
Bo¤aziçi Üniversitesi Atatürk ‹lkeleri ve ‹nk›lâp Tarihi Enstitüsü

Prof. Dr. Mete Tunçay
‹stanbul Bilgi Üniversitesi Tarih Bölümü

Özgür Türesay
Galatasaray Üniversitesi Siyaset Bilimi Bölümü

Aral›k 2006 (Yay›n No. TÜS‹AD-T/2006/12-425)
Meflrutiyet Caddesi, No: 46 34420 Tepebafl› / ‹stanbul Telefon : (0212) 249 19 29 • Telefax: (0212) 249 13 50

ÖNSÖZ
TÜS‹AD, özel sektörü temsil eden sanayici ve ifladamlar› taraf›ndan 1971 y›l›nda, Anayasam›z›n ve Dernekler Kanunu’nun ilgili hükümlerine uygun olarak kurulmufl, kamu yarar›na çal›flan bir dernek olup gönüllü bir sivil toplum ör© 2006, TÜS‹AD

gütüdür. TÜS‹AD, demokrasi ve insan haklar› evrensel ilkelerine ba¤l›, giriflim, inanç ve düflünce özgürlüklerine sayg›l›, yaln›zca asli görevlerine odaklanm›fl etkin bir

Tüm haklar› sakl›d›r. Bu eserin tamam› ya da bir bölümü, 4110 say›l› Yasa ile de¤iflik 5846 say›l› FSEK uyar›nca, kullan›lmazdan önce hak sahibinden 52. Maddeye uygun yaz›l› izin al›nmad›kça, hiçbir flekil ve yöntemle ifllenmek, ço¤alt›lmak, ço¤alt›lm›fl nüshalar› yay›lmak, sat›lmak, kiralanmak, ödünç verilmek, temsil edilmek, sunulmak, telli/telsiz ya da baflka teknik, say›sal ve/veya elektronik yöntemlerle iletilmek suretiyle kullan›lamaz.

devletin varoldu¤u Türkiye’de, Atatürk’ün ça¤dafl uygarl›k hedefine ve ilkelerine sad›k toplumsal yap›n›n geliflmesine ve demokratik sivil toplum ve laik hukuk devleti anlay›fl›n›n yerleflmesine yard›mc› olur. TÜS‹AD, piyasa ekonomisinin hukuksal ve kurumsal altyap›s›n›n yerleflmesine ve ifl dünyas›n›n evrensel ifl ahlâk› ilkelerine uygun bir biçimde faaliyette bulunmas›na çal›fl›r. TÜS‹AD, uluslararas› entegrasyon hedefi do¤rultusunda Türk sanayi ve hizmet kesiminin rekabet gücünün artt›r›larak, uluslararas› ekonomik sistemde belirgin ve kal›c› bir yer edinmesi gerekti¤ine inan›r ve bu yönde çal›fl›r. TÜS‹AD, Türkiye’de liberal ekonomi kurallar›n›n yerleflmesinin yan›s›ra, ülkenin insan ve do¤al kaynaklar›n›n teknolojik yeniliklerle desteklenerek en etkin biçimde kullan›m›n›, verimlilik ve kalite yükseliflini sürekli k›lacak ortam›n yarat›lmas› yoluyla rekabet gücünün art›r›lmas›n› hedef alan politikalar› destekler. TÜS‹AD, misyonu do¤rultusunda ve faaliyetleri çerçevesinde, ülke gündeminde bulunan konularla ilgili görüfllerini bilimsel çal›flmalarla destekleyerek

Tarih 1839-1939 kitab›, (7, 9, 10, 15, 16 ve 18. bölümleriyle 26-31, 34-35, 78-81, 84-85, 98-101, 240-247 ve 254-255. sayfalar› hariç) Jean-Michel Lambin, Annette Becker, Odile Louage, Marie-Anne Matard-Bonucci, Jean-François Sirinelli, Jean Vassort, Jean-Luc Villette, Nicolas Werth, José Zimniak taraf›ndan haz›rlanan HISTOIRE PREMIÈRE, Hachette Livre – Education 1997 kitab›n›n tercümesidir.

ISBN : 9944-405-03-5

kamuoyuna duyurur ve bu görüfllerden hareketle kamuoyunda tart›flma platformlar›n›n oluflmas›n› sa¤lar.

Birinci Bask› / 1.000 adet bas›lm›flt›r. Da¤›t›m› ücretsizdir.

TÜS‹AD, e¤itim sistemi ve e¤itim politikalar› konular›nda daha önce yap›lm›fl olan çal›flmalar›n›, ortaö¤retim için yard›mc› ders kitaplar› yay›mlamak yoluyla geniflletmifltir. Bu do¤rultuda yay›nlanan Co¤rafya 2001, Co¤rafya 2002,

Felsefe 2002 ve Tarih 2002 kitaplar›n›n yan›s›ra, elinizdeki Tarih 1839-1939 haM‹KADO MATBAACILIK ve Tic. Ltd. fiti. Oto Sanayi Mah. ‹mam Çeflme Cad. G/47 Sokak No:6 Seyrantepe - ‹stanbul Tel: (0212) 289 27 93 Faks: (0212) 289 08 96

z›rlanm›flt›r.

3

Tarih 1839-1939, Hachette Yay›nevi’nin, "Hachette Éducation dizisi içinde yer
alan, Jean-Michel Lambin yönetimindeki, lise üçüncü s›n›flara yönelik Histo-

ülkemizde ve yurt d›fl›nda yap›lm›fl olan tarih araflt›rmalar›n›n bir sentezini sunma çabas›d›r. Bilindi¤i gibi tarih, her nesil taraf›ndan yeniden yaz›l›r. Ancak yeniden yaz›lan bu tarih, ders kitaplar›na genellikle geç yans›r. Tarih 1839-

ire - Premières adl› kitaptan yola ç›k›larak haz›rlanm›flt›r. Kitab›n Tanzimat
Ferman›’ndan ‹kinci Dünya Savafl› öncesine kadar olan dönemde Avrupa ve dünya tarihine iliflkin bölümleri Türkçe’ye çevrilmifl, Fransa’n›n siyasal ve toplumsal tarihine iliflkin bölümleri ise ç›kar›larak, bunlar›n yerine Osmanl› ‹mparatorlu¤u ve Türkiye Cumhuriyeti tarihi bölümleri konmufltur. Bu yap›l›rken, do¤al olarak, kitab›n kronolojik yap›s›nda de¤ifliklikler olmufl ve kitap, Osmanl› ‹mparatorlu¤u ve Türkiye Cumhuriyeti tarihlerindeki önemli dönüm noktalar›ndan yola ç›k›larak yeniden bölümlendirilmifltir. Ayr›ca, kitab›n ilk k›sm›nda yer alan ve iktisadî, dinî ve sanatsal geliflmeleri anlatan üç bölümüne, Osmanl› ‹mparatorlu¤u ve Türkiye Cumhuriyeti’ndeki geliflmeleri veren alt bölümler eklenmifltir.

1939’un yaz› kurulu, bu gecikmeyi biraz olsun kapatabildi¤i inanc›ndad›r. Tarih 1839-1939’un haz›rlanma aflamas›nda birçok kiflinin, kendilerine önemsiz gözükecek, ama yaz› kurulu için çok de¤erli katk›lar› oldu. Yaz› kurulu, Fahri Aral’a, Ercüment Asil’e, Zeynep Atademir’e, Prof. Dr. Süheyl Batum’a, Aylin Befliryan’a, Ferhat Boratav’a, Esra Dicle’ye, Anastasia Falierou’ya, Sacit Kutlu’ya, Fahri Özdemir’e, Onur Öztürk’e, Zeynep fiarlak’a, Lorans Tanatar Baruh’a, Yaflar Temiz’e, Berna Toksoy’a, Dr. Alexandre Toumarkine’e, Atefl Uslu’ya, Murat Yurdakul’a ve özellikle kitab›n çevirisini büyük bir titizlikle gerçeklefltirdi¤i gibi, kitab›n oluflmas›nda büyük bir özveriyle her türlü editörlük çabas›n› gösteren Esra Atuk’a teflekkürü bir borç bilir. Bu çal›flma, alfabetik s›rayla, Anadolu Endüstri Holding A.fi., Do¤an fiirketler Grubu Holding A.fi., Eczac›bafl› Holding A.fi., Enka Holding A.fi., Hedef Alliance Holding A.fi., Nurol Holding Yat›r›m A.fi. ve Tekfen Holding A.fi.’nin maddi katk›lar›yla gerçeklefltirilmifltir.

Tarih 1839-1939, daha önce yay›nlanan 1939-2002 dönemini kapsayan Tarih 2002 ile ayn› özellikleri tafl›yan bir kitap. Ö¤rencilere, ad› ortaö¤retimdeki tarih derslerinin en bafl›nda hep geçen, ama ö¤rencilerin hemen hemen hiç görmedikleri bir fleyi, "tarihsel belge"yi veriyor. Bunun pedagojik yarar›n› uzun uzad›ya kan›tlamaya çal›flmak gerekmez. Ne de olsa belgelerdir tarihi bir inanç nesnesi ya da bir ideoloji olmaktan ç›karan. Ayr›ca belgelerin, tarih kitab›n› s›k›c› bir kitap olmaktan kurtarmak ve ö¤retilen konunun bellekte daha iyi yer etmesini sa¤lamak gibi hat›r› say›l›r iki ifllevi daha var. Ancak, Tarih 1839-

1939’da belgelerin sunumunda bir yenilik yap›ld› ve dönemin Türkçesi bugünün gençlerinin anlayabilece¤i, yal›n bir Türkçe’ye aktar›ld›.

Tarih 1839-1939, t›pk› 1939-2002 dönemini kapsayan Tarih 2002 gibi, tarih ö¤renimini ezbercilikten kurtaracak, ö¤renciye analitik ve elefltirel bir yaklafl›m kazand›racak ve giderek ö¤rencide daha fazla merak uyand›racak bir yöntemle haz›rlanm›flt›r. TÜS‹AD ve Tarih 1839-1939 kitab›n›n yaz› kurulu, elinizdeki kitab›n Türkiye’de son y›llarda okul kitaplar›na iliflkin olarak ortaya ç›kan tart›flmalara bu aç›dan da bir katk›da bulunaca¤›na inan›yorlar.

Tarih 1839-1939’un üçüncü bir özgünlü¤ü de, özellikle Osmanl› ‹mparatorlu¤u ve Türkiye Cumhuriyeti’ne iliflkin bölümlerinde, son yirmi befl, otuz y›ld›r

4

5

3. Kitap. Totaliter rejimler: Faflizm. ülkeleri Birinci Dünya Savafl›’na sürükleyen anlaflmazl›klar ve yaratt›¤› tüm çalkant›larla uluslaflma olgusu. Konu 19 Konu 20 Sonuç bölümü olarak. konunun da¤›lmas›n› önleyerek sorunsal›n a盤a ç›kmas›n› sa¤l›yor. Avrupa ve Kuzey Amerika’da sanayi ça¤›yla birlikte yaflanan ekonomik ve toplumsal dönüflümler. devletler ve Avrupa’da ulusçuluk sorunlar› (1815-1914) Uluslararas› iliflkiler ve çat›flmalar Mutlakiyet ve demokrasi Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda reform (1839-1876) Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda mutlakiyet ve modernleflme (1876-1908) ‹kinci Meflrutiyet (1908-1918) 1839 1839 1856 1876 I. Sanayi ça¤› uygarl›¤› Sayfa 12-107 Birinci bölüm: Sanayi ça¤› uygarl›¤› Konu 1 Konu 2 Konu 3 Konu 4 Konu 5 Ekonomik büyüme ve sanayileflme 1839’dan 1939’da toplum ve ideolojiler Dünyada Avrupa egemenli¤i 1839’dan 1939’a dinsel yaflam 1839’dan 1939’a sanat ve kültür 1839 1856 1876 I. Meflrutiyet 1914-1918 I. yüzy›l ortalar›ndan 1914’e) Sayfa 108-227 II. bir dönemi tüm ayr›nt›lar›yla kapsama iddias› tafl›m›yor. ‹mparatorluktan cumhuriyete Türkiye’nin incelenmesinde ise belirgin bir yaklafl›m izleniyor. yüzy›l ortalar›ndan 1914’e. yüzy›l ortalar›ndan 1939’a. Muhafazakâr gelenek ve liberal ilerleme aras›nda sanayi devletleri. Rus Devrimi ve Avrupa’da çalkant›lar. Meflrutiyet 1914-1918 I. 1. dönemle ilgili önemli inceleme eksenlerini ortaya ç›karmay› hedefliyor. dönemin zihinsel altyap›s›n› anlafl›l›r k›lmay› hedefliyor. Kitap. Meflrutiyet 1914-1918 I. Avrupa’da 1914 öncesi uluslar ve ulusçu hareketler. ideolojik ve kültürel sonuçlar›yla sanayileflme olgusu. 2. kültür ve sanat. di¤er yanda do¤urdu¤u siyasal geliflmeler. 4. Avrupa ve dünya. stalinizm. Dünya Savafl› 1923 Cumhuriyet 1939 II. Bir savafltan di¤erine (1914-1939) Sayfa 228-417 Konu 10 1856 1876 I. 2. Konu 22 6 7 .Dönemin bafll›ca izlekleri Kitab›n›z I. 3. olaylarla ilgili bilgileri birbirine eklemek yerine. Meflrutiyet 1908 II. ‹kinci bölüm: Uluslar ve Devletler Konu 6 Konu 11 Konu 8 Konu 7 Konu 9 Uluslar. Din. yüzy›l ortalar›ndan 1914’e 1. Liberal demokrasilerin bunal›m›. Dünya Savafl› 1923 Cumhuriyet 1939 III. Bu eksenler döneme damgas›n› vuran iki önemli veri etraf›nda biçimleniyor: Bir yanda tüm toplumsal. Meflrutiyet 1908 II. Sanayi ça¤› uygarl›¤› 19. Birinci Dünya Savafl›. haritalar yard›m›yla dünyan›n Konu 21 savafla do¤ru ilerleyifli incelenecek (1935-1939). nazizm. Üçüncü bölüm: Bir savafltan di¤erine Konu 12 Konu 13 Konu 14 Konu 17 Konu 15 Konu 16 Konu 18 Birinci Dünya Savafl› (1914-1918) Rusya’da devrim Birinci Dünya Savafl›’n›n sonuçlar› Zaferden bunal›ma liberal demokrasi Millî Mücadele (1918-1923) Türkiye’de Cumhuriyet ve devrimler (1923-1930) Türkiye’de tek-parti yönetimi (1931-1939) Faflizm Nazizm Stalinizm Savafla do¤ru « 19. Ortaokulda edindi¤iniz bilgilerden yola ç›karak. tarih ö¤retmenlerinin ders program›n› ifllerken kullanacaklar› pedagojik yöntemlerin seçiminde ve konu s›ras›n›n takibinde özgür olduklar›n› gözard› etmeksizin. dönemin belli bafll› izleklerini belirli bir mant›¤a uygun olarak veriyor. 1839’dan 1918’e Osmanl› ‹mparatorlu¤u. Bir savafltan di¤erine (1914-1939) 19. Uluslar ve devletler (19. 1918’den 1939’a Türkiye. yüzy›l ortalar›ndan 1939’a dünya » Kitab›n içeri¤i: Bu kitap. Meflrutiyet 1908 II. I. Özenle seçilen ve derinlemesine çözümlenen belli say›da belgenin incelenmesi. 2. ideolojiler. 1. Uluslar ve Devletler 19. Dünya Savafl› 1923 Cumhuriyet 1939 III. 3. bu do¤rultuda.

. Düyun-u Umumiye ‹daresi’nin kurulmas› son dönem Osmanl› tarihi içinde bile bir dönüm noktas›d›r. zaibatsu. Meflrutiyet’te kad›nlar n Saraybosna. yüzy›l ortalar›nda Osmanl› maliyesinin ne tür sorunlar› vard›? 4.. 700 F . bir se...Charle s DICKE NS. bafllang›çta yaln›z kendisine b›rak›lm›fl olan vergileri toplamakla yetindi. gelirlerde ve tüketimde önemli oranda büyüme) yapan ilk bölgeler bunlar oldu. . Hükümet bu konuda her türlü yard›mda bulunacak ve gerekti¤inde yeni yönetimi askeri güçle koruyacakt›.5 milyon Osmanl› alt›n› temin etmifltir.65 milyon Osmanl› alt›n› temin etmifltir..891 945 580 262 229 198 16 13 147 % 44.4 Mali reformlar›n baflar›l› olabilmesi için bilgi...3 14. olas› m›? in görünüflü A’dan B’ye ndeki bu n Son olara de¤iflimler k. . . Les finances de la Turquie kitab›nda. 1977). M›s›r vergisinin birinci borçtan serbest kalan k›sm› ile Suriye ve ‹zmir gümrükleri gelirleridir. ... Memurlar›n yüzde ikisi yabanc›.dersin program›ndan baz› konular üzerinde derinlemesine inceleme yapabilir ve tarihçilerin tart›flma konular› üzerinde düflünebilirsiniz ("Dosya" sayfalar›).Rahmi Koç Sanay i Müzes (Sütlüce i . Tarihsel terimler ve kifliler n Ders sayfalar›nda yer alan anahtar sözcükler n Kitab›n sonunda yer alan sözlük n "Konunun özeti" sayfalar›nda yer alan "Kar›flt›rmayal›m" bölümü n Biyografiler: ABDÜLHAM‹T II 169 AHMET CEVDET PAfiA 82 AHMET RIZA BEY 186 Yusuf AKÇURA 206 ÂLÎ PAfiA 134 Mustafa Kemal ATATÜRK 293/309/325/351 Celal BAYAR 342 Otto von BISMARCK 119 Nikolay BUHAR‹N 396 Camillo CAVOUR 116 Friedrich ENGELS 50 ENVER PAfiA 205 Charles de FOUCAULD 74 Francisco FRANCO 412 Sigmund FREUD 98 FUAT PAfiA 135 Mohandas GAND‹ Giuseppe GAR‹BALD‹ André G‹DE Joseph GOEBBELS Herman GOER‹NG Ziya GÖKALP Theodor HERZL Heinrich H‹MMLER Adolf H‹TLER HO fi‹ M‹N ‹smet ‹NÖNÜ Franz KAFKA Yakup Kadri KARAOSMANO⁄LU Aleksandr KERENSK‹ John Maynard KEYNES LEN‹N Abraham L‹NCOLN 67 126 99 390 390 207 75 390 382 66 351 99 363 260 25 259 154 André MALRAUX Karl MARX MEHMET VI VAHDETT‹N “Kavalal›” MEHMET AL‹ PAfiA M‹DHAT PAfiA Benito MUSSOL‹N‹ MUSTAFA REfi‹T PAfiA MUTSU H‹TO NAMIK KEMAL OSMAN HAMD‹ BEY Recep PEKER Franklin ROOSEVELT "Prens" SABAHATT‹N BEY TALAT PAfiA Lev TOLSTOY Lev TROÇK‹ Z‹YA PAfiA 99 50 288 139 172 369 130 62 136 102 343 332 187 205 93 262 137 Çal›flma yöntemi Çal›flma yöntemi edinme ya da gelifltirme “Yöntem” sayfalar› n Belgelerin yorumlanmas›: • ‹statistikleri okuma ve karfl›laflt›rma • Harita okuma. % 6 faizli ve çeflitli vadeli bir tür hazine bonosu idi.. .Karfl›laflt›r ri y›l y›l okunur.. Hükümetin... Osmanl› Devleti niçin ve ne zaman d›fl borçlanma sürecini bafllatt›? 2.. lir.000 hissey r›ndan biridir. . n Yata y ve dikey yo¤ unlaflma Dikey yo¤unl aflma Yatay yo¤unl aflma Kömür maden i Yüksek f›r›n Çelik fabrika s› Mekanik inflaat 2 Tersane 1872-1873 mali y›l›nda devlet giderleri. % olarak ).. . B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n D›fla ba¤›ml›l›kta iç dinamiklerin rolünün saptanmas› Dosya Kaynak: Charles Issawi. ‹hraç fiyat› 102 5/8 ve faiz haddi % 4 olan bu borç hazineye 5.. i. Zor Günler .47 Elde edilen kâr 886 500 771 836 790 342 2 241 131 2 875 409 1 929 465 1 885 949 1 730 480 2 393 798 2 635 818 4 861 784 Ba¤lam› haritalarda görme • 1850’lere do¤ru sanayi Avrupas› • 1930’lar›n bafl›nda sanayi Avrupas› • Sömürge imparatorluklar› • 1850’de Avrupa’n›n siyasal haritas› • Savaflta Avrupa ve Ortado¤u • 1923-1924’te Avrupa ve Ortado¤u • Diktatörlüklerin hamleleri.. k: Çeflitli ›mlar (Örne k: Bir bütçe ülkelerin sanay giyim. 240 F 2 000 F LANMAS n ‹statistik I ve ÇÖZ dizileri aç›kla ÜMLENM yararl› olabi yabilmek ES‹ lir.1 5.. 6 250 F .. karfl›l Bafllang›ç . öbürüyse Avrupa’n›n sürekli olarak bask› alt›nda tuttu¤u ve s›k›flt›rd›¤› Osmanl› Maliye Bakanl›¤›yd›..4 1929 42.. Günlük giderleri bile karfl›lamakta sürekli s›k›nt› içinde bulunan Hazine.20... herhangi bir özel flirketten fark› olmamas›na karfl›n. Böylece ortaya.7 9. s›nai kalk›nma Avrupa’n›n geneline yay›lm›flt›..2 11. Konsey. 2 500 F .. Al›fl›lageldik devlet gelirleriyle bu borçlar›n toplam› savafl masraflar›n› karfl›lamaya yine yetmedi¤i için imparatorluk.. "Çözümleme" türü konu 4. Osmanl› ‹mparatorlu¤u borçlanmaya bafllar bafllamaz bu alanda derhal ileri gitmifltir" der. 1 500 F . 2 1930’lar›n bafl›nda sanayi Avrupas›. kendi memurlar›n› diledi¤i gibi tayin etmekte serbestti. a¤›r koflullar›n ileride do¤uraca¤› mali ve siyasal sonuçlar› kale almadan yabanc› piyasalardan borç almaya devam etti.. . vs.. haritalar› karfl›laflt›rma • Tarihsel metin incelemesi (1) • Tarihsel belge olarak foto¤raf okuma • Tarihsel metin incelemesi (2) • Tarihsel belge olarak karikatür inceleme • ‹ki metni karfl›laflt›rma (1) • ‹ki metni karfl›laflt›rma (2) • Tarihsel metin incelemesi (3) • Siyasal söylem çözümlemesi • Siyasal program incelemesi n Kompozisyon: 1. Bu idarenin oluflturulmas› ondokuzuncu yüzy›lda Osmanl› egemenlik haklar›ndan verilen en önemli ödünlerden biri oldu¤u gibi. üretim in tüm aflam alar›n› bünyesinde bir araya getirdi¤ind e (örne¤in. Alacakl›lar›n haklar›n› korumak üzere 1881’de kurulan Düyun-u Umumiye Yönetimi ise. n 1930’lu y›llar›n bafl›nda.. bir ya ye olana da birde k tan›yan n fazla belirl rakamsal t›nda topla i gözlemi veri dizile nabilir: bir arada ridir.. S. . Düyun-u Umumiye ‹daresi’nin kuruluflundan sonra Osmanl› ekonomisinin genifl ve gittikçe geniflleyen bir kesiminin iflleyifli kademeli olarak yabanc› denetimi alt›na girerek art›k Osmanl› hazinesini de¤il Avrupal› alacakl›lar› zenginlefltirmekteydi. Buna elde etmifl say›s›na göre.Da¤›l kârlar). . 1... bir Avusturya-Macaristan. hissenin bafl›na 3 getirisi % lira tutar› 3 olacakt›r. özellikle Donbas havzas›nda gelifltirmeye bafllad›.De¤ifl ölçmegözlemler iklik göste üç bafll›k ren geliflm Carmaux aleler (Örne kömür made k: 1860-1913 ... Histoir e économ sociale du ique et monde (Paris. i üretimi).6 6. s. flirketten oluflan n Trust. sanayileflme yavafl yavafl baz› Balkan kentlerine de yay›ld›.00 fiirketin temettü bir y›ll›k ödenecekt 0 lira kâr kâr› hisse ir..2 4. Konunun okunmas›. 1936-1939 • 1 Eylül 1939’da Avrupa 33 69 85 145 191 225 253 267 301 319 377 49 163 337 391 105 125 209 281 363 405 Sanayi Avrupas› Atlas Okyanusu Glasgow "Dosya" sayfalar› ‹SVEÇ Stokholm Sankt Peterburg Atlas Okyanusu NORVEÇ Oslo ‹SVEÇ F‹NLAND‹YA Leningrad Stokholm B‹RLEfi‹K KRALLIK Newcastle Lancashire Yorkshire Galler Londra Moskova Glasgow Kuzey Denizi Newcastle Moskova Kuzey Denizi PRUS YA Varflova Smolensk B‹RLEfi‹K KRALLIK Lancashire Liverpool Yorkshire Midlands Londra Gdynia Smolensk Ren Nord Paris NantesSaint-Nazaire Ruhr Berlin Saksonya Bohemya Moravya Viyana RUSYA Di Galler n Osmanl› borçlar› ve Düyun-u Umumiye Yönetimi n Marksizmin kurucusu Karl Marx n Ferdinand de Lesseps ve Süveyfl Kanal› Adana 34-35 50-51 70-71 86-87 106-107 126-127 146-147 192-193 210-211 226-227 n Çanakkale Savafllar› n S.Tanzim at’tan Cumhu riyet’e Türkiye Ansiklo pedisi (‹stanbul. bir flirket serma yesinin payla N flirketi...fiirketlerin ma dönü daha iyi fltürülmesi örgütlenme .. birimler: Bunlar brüt göreli de¤e rler (%.. ma manda hem istatistikleri iki eksene y›ll›k geliflm göre okun de rakam mal›d›r: dizileri aras›n e gözlenmeli (yüks Ayn› zanoktalar› elme daki farkla farkl›l›k r karfl›laflt›r› ya da düflüfl). 1985): "‹ktisadi Yap›" (cilt III) ve "Sanayi" (cilt V) bölüm leri. gelir sa¤layacak ekonomik alanlara yat›r›lmad›klar› için.. Berlin ve Londra’daki kupon sahipleri ad›na vergi topluyordu. . fiener (Ankara. Ayzenfltayn imzal› bir film.. Tanzimat I (‹stanbul. devletin destek verilm ekonomiye esi (fordi müdahales zm).20 2. Konsey.. .. “iki maliye yönetimi” ortaya ç›kt›. serma bir grup ye kat›l›m flirketi anlat lar›yla birbir mak için Japonya’da lerine ba¤la kullan›l›r... Sa¤l›k harcam 420 F alar› . “Avrupa yönünden aç›ktan a盤a korunan Düyun-u Umumiye.. . L...). n fazla aflam art›fl. 1870’li y›llarda kurulan kimya ya da 20. Bu görüflü ileri süren yazar›n hakk›n› teslim edece¤iz. HOBSBAWM .Geliflme ya da karm istatistikle afl›k olabi .. Arada da (1861 ve 1876) toplam› 50 milyonu aflan k⤛t para ç›kar›ld›. 1962). Hollandal› ve Belçikal› alacakl›lar›..‹stanbu l) OK UY GEZ ALIM EL‹M Bir flirket .000 kese (500 kurufl) Genel borçlar Ordu ve donanma Sivil yönetim Hanedan Bay›nd›rl›k iflleri Maliye E¤itim Sa¤l›k ve ticaret (tar›m dahil) Di¤er 1.3 4. Düyun-u Umumiye’nin faaliyetleri ask›ya al›nd›. Enver Ziya Karal.7 10. ‹stanbul). Ren havzas›) kaps›yordu. Devrim Ça¤›. . Vergilerden sonra kalan gelir Harcamalar : Kira . Osmanl› Devleti’nin son dönemlerinin belki de en önemli özelli¤i olan egemenlik haklar›n›n yitirilmesi sürecindeki en etkin ö¤elerden biri oldu.. .. zorunlu bir iç borçlanma anlam›na gelen k⤛t para basma önlemine de baflvurmufltur. 1914 35. .. Ruhr).. bir Osmanl› delegesi de mensup olduklar› memleketlerin alacakl›lar›n›... Türkiye Cumhuriyeti.3 ABD Almanya Birleflik Krall›k Fransa Rusya/SSCB 1938 32.Girifl bölüm yapaca¤›m›z yorum yabiliriz? lar› ünde istati . 1966). Düyun-u Umumiye Yönetimi’nin nas›l siyasal bir ifllev de kazand›¤›n› yorumlay›n›z. verile (Örnek: r aras›ndaki Bir bütçe nin farkl› farklar› kalemleri). i nas›l aç›kla . Yerli Hristiyanlar›n say›s› % 7 kadard›.000 lira .. Ekonomik si. 1850’li y›llar›n eski sanayi merkezlerinin tümü ayaktayd› ve zenginleflmifllerdi (örne¤in Kuzey Fransa ve Silezya). a konze rn. Bu kararnameye göre. konseyde dan›flmanl›k s›fat›yla bir komiseri bulunacakt›. görüflmeler yap›ld›...34 3. nda n Hisse ve temettü ve zaibatsu ABD’de trust. g›da. yüzy› baz› giriflim li l sonunda lerde bulun korumac› . ödevin sunulmas› 2. Konseyde bir ‹ngiliz delegesi ‹ngiliz. kimi] vergileri toplay›p onlarla d›fl borçlar›n faiz ve amortismanlar›n› ödemeyi sa¤layacakt›.. 34 35 8 9 .1 13. .Sonuç a¤› verilm bölümünde tan›mlanmal› ve aç›kla elidir. n bilgilerin . konzern Avrupa’n›n Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda giderek geniflleyen faaliyetinin simgesi ve tafl›y›c› gücü olan Osmanl› Düyun-u Umumiye ‹daresi gittikçe büyük boyutlara ulaflan konsolide Osmanl› borçlar›n›n Avrupal› alacakl›lara geri ödenmesini denetlemek üzere 1881 y›l›nda kuruldu.. 1 250 F . Hükümet ile konsey aras›ndaki anlaflmazl›klar.. Düyun-u Umumiye tuz.. pul. yaratmak gerekir ise. ... 1983). sanayi merkezleri az say›da ve da¤›n›kt›. . finans ve faaliyet birbirinden sanayi grubu gösteren çok say›da ayr› ve dur. cilt VIII (Ankara.Sapta sti¤in türü. bu yatay yo¤unlaflm ad›r. kurulan uluslararas› mali reform komisyonlar›na karfl›n olumlu bir sonuç elde edilemedi. de¤erler ‰ ya da söz konu göstergele (frank.. (1873-1896 Refah döne olarak birbir aras› “büyü mleri (1850 ini izledi k bunal›m”. Buna karfl›l›k. n y›la dikka rler n Tablo t etmek nun okun gerekir mas› kolay . . . olarak yat›r› . 168 ve 182). Avrupal›lar›n ilerde Osmanl›lar›n borçlar›n› reddetme olas›l›¤›ndan duyduklar› kuflkular› da gidermiflti [.] Verdiklerini geri alacaklar›ndan art›k emin olan Avrupal› yat›r›mc›lar›n yoksullaflm›fl Osmanl› hazinesine önerdikleri yeni borçlar toplam yabanc› borç miktar›n› daha da artt›r›yordu. Bu . . nm›fl bir banka çeflitli sanay etraf›nda i kollar›nda yap›lanm›fl. .Karfl›laflt›r nlerinde aras› malar (Örne ücret ve . 3 750 F . “Tanzimat Devrinde ‹stikrazlar”. Pek çok sanayi bölgesinde art›k genifl bir üretim yelpazesine rastlan›yordu. E¤er bu flirket üretim in ayn› seviye sinde faaliy gösteren et çok say›da kuruluflu bir araya toplam›flsa . Metalürji alan›ndaki geliflmeler Lorraine bölgesinde ç›kar›lan demirin ifllenmesine olanak tan›d›. .. e iflleminin E¤er 1900 sermayesi sonucudur: y›l›nda N olan flirketi 30. Ekonomik bak›mdan hamle (üretimde. Bunlardan biri. Donald Quataert. B’den sabit duru a göstermek C’ye azal›fl m)? .000 ise bir bölm . 33 ‹KLER‹N AÇIK . Hizmetliler 60 F . • MÜZE .. Türkiye tüm borçlar›n yüzde 67’sini devralmay› kabul etti. Türkiye’nin Malî Tutsakl›¤›. ..Eric J.. ›lan ana fikir yaz›lm al›d›r. azal›fl. Pierre Léon (yay. 1854’te K›r›m Savafl›’n›n bafllang›c›ndan az sonra Osmanl› ‹mparatorlu¤u ilk gerçek borcunu ‹ngiltere’den alm›flt›r. 2000). Örne için baze k: Bir mem g›da ya n yüzdeleri da giyim urun ya hesaplama harcamala da bir burju k n Bir grafi r›n›n pay› van›n bütçe ne kada k oluflturma sinde rd›r? ru incele k ve elde mek de edilen e¤rile genellikle . Beklenmedik . Ço¤u Osmanl› uyru¤u olan binlerce Düyun memuru. [. tekstil bölgeleri daha da¤›n›kt› ve bitkisel (keten. 3 300 F . 5..Kullan›lan kayna¤›. 100 liral›k 10.. yo¤un laflma yoluy hakim konu la ekono ma gelmi minin bir fl bir flirket Almanya’d sektöründe i ifade eder... masraflar›n k›s›lmas›n› ve düzenli bir bütçe ç›kartmak ve uygulamak için özel bir komisyon oluflturulmas›n› emretmifltir. ç›kar nmal›d›r. . 28 Haziran 1914 Dosya 500 km A k d e n i z Demir-çelik sanayii ve dönüfltürmeye dayal› metalürji Tekstil sanayii Di¤er sanayi kollar› 1930’lara do¤ru bafll›ca demiryollar› Petrol Hidroelektrik santrali Kömür Demir Demir-çelik sanayii ve dönüfltürmeye dayal› metalürji Tekstil sanayii Di¤er sanayi kollar› Germen Konfederasyonu 1850’de bafll›ca demiryollar› Kömür Demir 1 1850’lere do¤ru sanayi Avrupas›. Hazinenin senelik borç yükünün a¤›rlaflt›¤›n› ve para piyasas›n›n keflmekefl içinde bunald›¤›n› gören Abdülmecit.. Yedi kiflilik bir konsey bu yönetimi sa¤layacakt›. ... 4 1 Al›nan ilk borçlar.. The Economic History of the Middle East 1800-1914 (Chicago. 1929) ile 1930’lu Güçlüklerle y›llarda durgunluk mücadele dünya buna etmek için l›m›) sürek . litre) su oldu¤ unda. kayn eler . bir Frans›z....2 22. Piyasaya sürülen bu tür bonolar›n toplam de¤eri de befl milyonu aflm›fl bulunuyordu...Da¤›l aflt›rma lamak ›m istati olana¤› stiklerinde ilginç olabilir. ... 2003).32 4..94 3...... Osmanl› Tarihi.. Tasarruf . Muharrem Kararnamesi. Sonradan sanayi ve ticaret at›l›mlar›na da giriflmek yoluyla etkinlik alan›n› geniflletti ve gelifltirdi. Maliye Bakanl›¤› d›fl›nda ba¤›ms›z bir Düyun-u Umumiye yönetimi kuruluyordu. Refii fiükrü Suvla. . Bunlar›n hiçbiri bulunmad›¤› için. büyüme düzenli dönemleri olmad›. . .. 300 F ri .bilgilerinizi toparlayabilir ve zenginlefltirebilirsiniz ("Konunun özeti" bafll›kl› sayfalar). . 360 F seyahat . ‹STAT‹ST ‹K VER‹ TÜRLER ‹ "Konunun özeti" sayfalar› • “Sentez” bölümü • “Kar›flt›rmayal›m” bölümü KARIfiTIRM AYALIM 1881 y›l›nda d›fl borçlar alacakl›lar›n›n vekilleri ‹stanbul’a davet edilerek . ‹lk borcun üzerinden henüz bir sene geçmiflken imparatorluk 1855’te ola¤anüstü diyebilece¤imiz koflullar alt›nda ikinci bir borç alm›flt›r... yüzy› uldu: ekonomi l bafllar›nda politikalar› n itibaren . ton. hisse bölünür. M. E¤lence. içindeki harcamala r: Kira. 5 Düyun-u Umumiye üzerine. ...E¤ri üzeri nas›l (art›fl nde birde .19. Birleflik Krall›k. Parvus Efendi’nin 1914’te dedi¤i gibi. Memur Burjuva 6 000 F 25 000 F n ‹statistik veriler tablo say›da önem biçiminde li ögeyi gösterilir. hem gösteriyors için yüzd lmal›d›r.Önemli elerle aç›kla i devrim miktarlarda ine dayal nabilir: › olarak servetin . Konsey. Örne¤ Temettü e bölünebilir in.. vs. "Eshâm-› cedîde"... 120 F . Bu kaynaklar›n yard›m›yla: .. demir made ncili¤inden metalürjik dönüfltürm e sanayiine) dikey yo¤unlaflm adan söz edilir.4 0. Baydo¤ an (‹stanbul. . ayd›nla 900 F tma .12 2. Mutfak giderle .Teknik gerçekleflen sermaye bulufllar.bilgiye en çabuk flekilde ulaflabilirsiniz (anahtar sözcükler.. Lozan’da var›lan anlaflma uyar›nca borç ödemeleri 1929 y›l›nda bafllad›. .. ipek. Fransa ve Germen Konfederasyonu d›fl›nda ise.5 3 1913’te iki bütçe (alt›n frank olarak)... Bu borcun faiziyle birlikte ödenmesi için M›s›r vergisi karfl›l›k gösterilmifltir. Kuzey ve Do¤u Fransa. sözlük ve biyografiler).. yüzy›l›n bafl›nda ortaya ç›kan otomotiv gibi yeni sanayi kollar› do¤mufltu. Hakem karar› kesindi... Çocuklar›n 780 F e¤itim giderle 3 250 F ri . • ANS‹K LOPED‹ .. "tahvilât-› mümtâze" ve "eshâm-› mümtâze" adlar›n› tafl›yan bu senetler (hepsine birden "sergi" de denilmekte idi). tütün ve alkolden al›nan vergiler.89 5..39 4.4 6..‹ncele dikkate Bu verile me konu almak gerek ri okurk sunu belirt ... Sovyetler Birli¤i de sanayi gücünü. 2 Çeflitli ülkele rin sanay (dünya toplam i üretim i › içindeki pay. eleri hesap a. Ekim n 1914’ten 1923’e Ortado¤u n ‹stiklâl Mahkemeleri n Yeni Türk alfabesi n 1930’lu y›llarda yaflanan bunal›m›n kökenleri n Güzellik yar›flmalar› n Faflist yönetim alt›nda sanat n Nazi ideolojisi n Nazizm ve stalinizm farkl› iki totaliter rejim miydi? 3 Düyun-u Umumiye binas› (fiimdilerde ‹stanbul Erkek Lisesi. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun iktisadi ve siyasi özgürlü¤ü ve Avrupa’yla iliflkilerindeki seçenekleri o ölçüde daralmaktayd›.6 0.. As›l olan.. baz› bölgelerden al›nan harçlar gibi önemli gelir kaynaklar›n› ve di¤er baz› gelirleri do¤rudan denetimi alt›nda tutmaktayd›. bir ‹talyan.. Düyun-u Umumiye Yönetimi hangi koflullarda ve niçin kuruldu? 5. 500 F . Belçika. Belçika. giderek ödenemez oldu (bkz. bundan baflka bir temsilci de Galata bankerlerini temsil edeceklerdi.97 2.6 9. n Avrupa’n›n Katalonya ya da Varflova yöresi gibi çevre kesimlerinde yeni sanayi bölgeleri ortaya ç›kt›. .E¤rin ri genelden yararl›d›r: in genel görünümü özele do¤.. . -1873. Osmanl› Devleti’nin d›fl borçlar› 1923 y›l›nda Lozan’daki bar›fl görüflmelerinin en önemli ve karmafl›k maddelerinden birini oluflturdu..6 4. Sonuçta meydana gelen anlaflma Muharrem Kararnamesi ile tesbit edildi (20 Kas›m 1881).. ya (gösterge ans al›na Göreli de¤e da = 100). bunlar›n en zengin ve en kolay toplan›r gelir kaynaklar› olmas›yd›. Charles Morawitz.. Giyecek .. incelemek ‹STAT‹ST OKUNM ASI • K‹TAP LAR Is›tma.. yazmam›z gerek nan geliflm ir: tarihi. Osmanl› Devleti’nde Avrupa ‹ktisadi Yay›l›m› ve Direnifl (1881-1908) (New York. hakem yoluyla çözülecekti. . Bu kurum. Osmanl› hükümetinin bir kuruluflu gibi ifllev görmesine ra¤men hükümete de¤il kendi hissedarlar›na karfl› sorumluydu. jüt) ya da hayvansal (yün) lif üretim alanlar›na veya pamuk ithalat›na (Amerika Birleflik Devletleri’nin güneyinden ya da Hindistan’dan) ba¤l›yd›.. Temsilciler. bal›kç›l›k.. Bat›’n›n iktisadi ç›karlar› 盤 gibi büyürken.. ise. Ca¤alo¤lu.Tablo ir: en çok en bafll›k da verile . Büyük Güçlerin diplomatlar›nca kendi devletlerinin temsilcisi gibi görüldü..1930’lu na baflvu y›llarda tüketime rulmas›. n Birinci sanayi devrimi Kuzey Bat› Avrupa’y› (Birleflik Krall›k... 16 17 n Alsace-Lorraine’de siyasal yaflam ve Almanlaflt›rma 164-165 Konunun özüne inme SENTEZ konunun özeti y›llar› aras›n ekonomik da birbir ini izleye büyüme n iki sanay flu geliflm .. 32 Hisse. .8 14.. ‹talya’n›n Milano-Torino-Cenova sanayi üçgeni iyice belirginleflti. . n Demir madencili¤inin geliflti¤i bölgeler az say›dayd› ve maden kömürü havzalar›nda yo¤unlaflm›flt› (örne¤in ‹ngiltere’nin orta kesimi.3 3.. . 19. refer r) olabilir.000 kiflilik bir kadro bu yolla meydana getirilmiflti.88 4. Y›l 1860 1865 1869 1875 1881 1886 1889 1895 1900 1905 1913 Ortalama ücret 1. bask› (‹stanbul.s›navlara daha iyi haz›rlanmak için çal›flma yönteminizi gelifltirebilirsiniz: belgelerin yorumlanmas› ve kompozisyon ("Yöntem" sayfalar›). 1. bir Alman. 254-255 268-269 282-283 302-303 320-321 338-339 364-365 378-379 392-393 406-407 ALMANYA Ruhr Re n Silezya ny ep Nord er Berlin Lodz Varflova Donetz NantesSaint-Nazaire FRANSA Le Creusot Lyon SaintEtienne Paris Lorraine Saksonya Bohemya Prag Silezya Tu na RUSYA POLONYA Di ny ep er AVUSTURYA Tu FRANSA SaintEtienne Le Creusot Lyon Viyana Budapeflte Triyeste Belgrad Dniepropetrovsk Donbas Asturias na ‹SPANYA Madrit Cenova Kara d e n i z OS MA Asturias Bask Bölgesi Milan Torino Cenova ROMANYA Ploeflti Bükrefl Odessa Madrit Katalonya Barselona NL ‹TALYA Roma YUGOSLAVYA Sofya Karadeniz BULGAR‹STAN ‹stanbul Selanik Ankara ‹zmir I ‹M ‹stanbul PA RA ‹SPANYA TO RL U⁄ U YUNAN‹STAN A k d e n i z 500 km n Hilafetin yükselifli ve sonu n Charlie Chaplin ve Modern Zamanlar n Garibaldi ve ‹talyan birli¤i n Alafranga / Alaturka n Sansür uygulamas› n II.5 18. (*) Yani borç al›nd›¤› kabul edilen rakam›n yaln›zca % 80’i Osmanl› Devleti’nin eline geçiyordu. Karfl›l›k. (*) Parvus Efendi. di¤erleri yerli idi.Kitab›n›zdaki pedagojik kaynaklar Kitab›n›z size çok say›da pedagojik kaynak sunuyor. 1896. Osmanl› Devleti ald›¤› borçlar› neden geri ödeyemedi? 3. Fransa’n›n kuzeyi.. ‹STAT‹ST ‹KLER‹N n ‹statistikle r.. .. Uzun tart›flmalardan sonra Osmanl› Devleti’nin ödenmemifl borçlar› nüfus ve di¤er konular dikkate al›narak mirasç› devletler aras›nda paylaflt›r›ld›. çev.E¤rin . kamu harcamalar›nda tasarrufa uymak gerekirdi.”* Birinci Dünya Savafl›’n›n bafllamas›yla Osmanl› Devleti d›fl borç ödemelerini durdurdu. 1850-1940 Osmanl› borçlar› ve Düyun-u Umumiye Yönetimi Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun K›r›m Savafl›’ndan itibaren mali s›k›nt›lar nedeniyle almaya bafllad›¤› d›fl borçlar.). 1940). Osmanl› flehir ve köylerine yay›larak Paris. Lozan sonras›nda öngörülen y›ll›k miktarlardan daha az ödeme yaparak Osmanl› borçlar›n› 1954 y›l›na kadar ortadan kald›rm›flt›r. "Karfl›laflt›rma" türü konu n Araçlar: • Bir film sekans›n›n çözümlenmesi • Çift giriflli tablo • Siyasal terimlerle tan›flma • Bir tarih müzesini ziyaret yöntem • Edebiyat ve tarih ‹statistikl erin okun mas› ve karfl› laflt›r›lm • Biyografi yazma as› 1 Carmaux kömür made ücret ve kârlar (frank nlerinde olarak). damga resmi. 2. "Çok çabuk ö¤renilen ve al›fl›lan fleyler vard›r.96 3.1 7 4. alacakl›lar taraf›ndan befl y›l için seçilecekti ve yeniden seçilebileceklerdi. 420 F giderler ... YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1.. "Tablo" türü konu 3. . sebat ve özellikle o zamanki koflullar alt›nda. çev. % 80 fii ihraçl›* ve % 6 faizli olan bu borç Hazineye 2. ve temizl 2 400 eme . 1977-1 978)..

. . . . . . . . . . .126 Konu 19: Faflizm I. . . . . . . . . . . . .252 Dosya : Çanakkale Savafllar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .326 .76 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . Kapitalizme karfl› verilen mücadeleler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 IV. . . . Mutlakiyet rejimi . . .172 Konu 22: Savafla do¤ru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1848 sonras› ulusçu talepler II. . . . . . . . . . . . . .26 V. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .264 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .296 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sanatta devrimler ve Belle Époque’un aç›l›mlar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Büyük dönüm noktas› (1930-1933) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sanayi toplumlar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osmanl› Devleti’nin savafla girifli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .304 I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .192 II. . . . . . . . . . 1838-1914 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44 IV. M›s›r Meselesi V.308 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 . . . . . . . . . . . . . . 1930’larda parti ve devlet . . . . . . . . . .80 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . .322 1918: Liberal demokrasinin zaferi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 III. . .404 Dosya : Nazizm ve stalinizm farkl› iki totaliter rejim miydi? . . . . . . . . . . . . . . . . . Hayatta kalma çabas› ve kurulufl y›llar› . . .32 Dosya : Osmanl› borçlar› ve Düyun-u Umumiye Yönetimi . . . . . . . . . . . . . . .328 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .98 V. . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . y›k›mlar.218 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ufuklar karar›yor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osmanl› Devleti’nin sonu . . fiubat 1917 Devrimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .150 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Faflist diktatörlük III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .110 1850’de Avrupa’n›n siyasal haritas› I. . . . . . . . . .96 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . .64 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . .136 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .314 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ç›lg›nl›k Y›llar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .364 . . ayaklanmalar ve ulusçu hareketler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Atatürk ve ‹nönü . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Türkiye Büyük Millet Meclisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .400 Konu 4: 1839’dan 1939’a dinsel yaflam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .104 Dosya : Charlie Chaplin ve Modern Zamanlar . . . . . . . . . . . . . . . .18 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rejimin ideolojik temelleri III. . . . . . . . . . . . . Küreselleflme ça¤›nda Osmanl› ekonomisi. . . . . . . . . . . . . . . . Liberalizm ve uygulamalar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . y›k›nt›lar . . .190 Dosya : Sansür uygulamas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 IV. . . . . .392 Konu 8: Mutlakiyet ve demokrasi .274 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .182 I. . . . . . . . . . . . . . . . . .352 . . devletler ve Avrupa’da ulusçuluk sorunlar› (1815-1914) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .72 I. . . . . . . .144 Dosya : Alaturka . . . . . . . . . . . . . . Türk ulusçulu¤u ve "millî iktisat" . . . . . . 20. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .418 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .376 Dosya : Faflist yönetim alt›nda sanat . . . . . . . . . . . . . . . . Yükselen iki güç . . . . .100 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .224 Dosya : Saraybosna. . . . .86 Konu 5: 1839’dan 1939’a sanat ve kültür . . . . . . . . . Dayat›lan antlaflmalar. . . . . .292 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Toplumsal ve siyasal geliflmeler karfl›s›nda Kiliseler . . . yüzy›l dünyas›nda Avrupa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .176 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Ein Volk. . . . . . . . . .242 VI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anadolu Savafl› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . reddedilen antlaflmalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .346 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modernleflmede süreklilik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Devrimler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Milli Mücadele’nin bafllang›c› . . . . . . . . . . .278 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . .382 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .262 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .302 Konu 16: Türkiye’de Cumhuriyet ve devrimler (1923-1930) . . . . . . . . 1921 dönemeci ve NEP’in oluflturulmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .246 VII. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1918 sonras›: Avrupa hâlâ egemen mi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .270 1923-1924’te Avrupa ve Ortado¤u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ölüler. . Tanzimat’tan Cumhuriyet’e mimarî ve resim . . . . . . . . . . . . . . . .260 III. . Baflkald›r› ve umut aras›nda edebiyat . . . . . . . . .222 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .146 Konu 20: Nazizm I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .140 Konunun özeti/ Yöntem .254 Konu 13: Rusya’da devrim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Büyük kriz (1875-1878) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .210 10 11 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .268 Konu 14: Birinci Dünya Savafl›’n›n sonuçlar› . Do¤u Sorunu . . . . . . . . . . . . . . . . . Sanc›l› y›llar (1909-1913) . . . . . "Silahl› bar›fl" (1905-1914) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Balkanlar’da ulusçu hareketler V. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Meflrutiyet’te kad›nlar . 19. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58 III. .258 II. . .306 II. . . . . Demokrasinin ilerlemesi . . . . . . . . . . . .208 Dosya : II. . . . . . . . . . .166 I. . . . . . .300 Dosya : ‹stiklâl Mahkemeleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . yüzy›la girerken Avrupa’n›n üstünlü¤ü . . . . . . . . . . . . .160 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . Sanayi devriminin dünyas› . . . . . . . . . . . . . . . . . 1936-1937 dönemeci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .232 I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .286 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .412 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .238 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Çokuluslu bir devlet: Avusturya-Macaristan Konu 21: Stalinizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1930’larda Türkiye’nin d›fl politikas› Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . .266 Dosya : S. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .194 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Düflünce dünyas›yla iliflkiler V. .204 IV. . . . . . . Zor bafllang›ç (1908-1909) . . . . . .214 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .368 Faflizmin iktidara geçifli Konu 7: Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda reform (1839-1876) I. . .240 V. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1815 Avrupas›’n›n sorgulanmas› (1850-1870) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .116 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .342 . . . .74 II. . . . . . .162 Dosya : Alsace-Lorraine’de siyasal yaflam ve Almanlaflt›rma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78 IV. . . . .148 I. . . . . . . . . . . . . . . . Otoriter bir monarfli: Almanya IV. . . . . . . . . . . . . . . Almanya’n›n do¤uflu ve ‹talyan birli¤inin tamamlanmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .186 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . .374 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osmanl›-Türk toplumunda laikleflme . . .220 V. . . . . . . . . .410 I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Yeni insan" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .114 Konu 11: Uluslararas› iliflkiler ve çat›flmalar . . . . Ayzenfltayn imzal› bir film: Ekim . .14 ULUSLAR ve DEVLETLER Konu 6: Uluslar. . . . . . . . . . . . . . . . . . Osmanl› kimli¤i IV. .402 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . .282 Konu 15: Millî Mücadele (1918-1923) . . . . . . . . . . . . . .358 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‹talya’n›n do¤uflu . . . . 1914 yaz›nda ç›kan kriz . . II. . . . . .124 Konu 2: 1839’dan 1939’a toplum ve ideolojiler . . . . .380 Hitler’in iktidar› ele geçirmesi . . . . . . . . . . . . . . . . . Büyümenin dalgalanmalar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .284 I.152 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .68 Dosya : Ferdinand de Lesseps ve Süveyfl Kanal› . . . . . . . . . . . . . . . . .324 . . . .40 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .340 Sanayi Avrupas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‹ki dünya savafl› aras›nda Türkiye ekonomisi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .84 Dosya : Hilafetin yükselifli ve sonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .390 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Avrupa’da dinler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .338 Konu 18: Türkiye’de tek-parti yönetimi (1931-1939) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reformlar ve otokrasi aras›nda Rusya . . . . . . . . . . . . 1920’li y›llarda refah ve s›n›rlar› III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .94 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ‹mparatorlu¤un sonuna do¤ru . . . . . . . . . . . . . . . . .416 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .408 Büyüyen tehlikeler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bar›fltan savafla . .48 Dosya : Marksizmin kurucusu Karl Marx . . . .396 V. . . . . . .320 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .414 . . . . . Cephe gerisinde savafl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .52 1914’te sömürge imparatorluklar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .336 Dosya : 1930’larda yaflanan buhran›n kökenleri .130 . Sanayi at›l›m› . . . . . . . . . . . . . . . . . . .386 III. . . . . .334 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .372 . . . . . . . . .230 Savaflta Avrupa ve Ortado¤u: 1914’ten 1917’ye cepheler . . . . .138 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Yeni devletin oluflumu . 19. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anglo-sakson demokrasileri III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .394 I. . . . . . .366 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .212 I. . . . . . . . . . . . . . . . Lozan Antlaflmas› ve Halk F›rkas› . . Totaliter devlet IV. . .248 VIII. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Belirleyici on y›l›n bilançosu . . . . . . . Ein Führer" . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50 Dosya : Garibaldi ve ‹talyan birli¤i . . . . . . . . . . . . . ‹ttihat ve Terakki iktidar› (1913-1918) . . . . . . . . . . . . . Toplumun biçimlendirilmesi . . . . . . . . . . . .280 Dosya : 1914’ten 1923’e Ortado¤u . . yüzy›l sonunda ulusçuluk Konunun özeti/Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tanzimat ayd›nlar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kentlilerin ço¤almas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ein Reich. . . . . . . . . . . . Jön Türkler . . Ekim 1917 Devrimi . . . . . . . . . . . . . . . .46 Konunun özeti/ Yöntem . . . . .216 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bat›’da laikli¤in yerleflmesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .250 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . .168 II. . . . . .350 . . . . . . . . . . . . . .62 V. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bismarck Avrupas› (1870-1890) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .362 Dosya : Güzellik yar›flmalar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Avrupa egemenli¤inin genifllemesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .236 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .276 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Savafl›n “yasad›fl›” ilan edilmesi V. . Siyaset ve ulusçuluk . . . . . . . . . . . . . . . . . . .370 Tanzimat Ferman› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . M. . . . . . . .398 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .158 II. . . . . . . . . . . . . Krizin demokrasiler üzerindeki etkileri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .272 I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .118 IV. . . . . . . . . . . . . . .54 I. .36 I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Topyekûn bir savafl . . . . . . . . .196 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16 I. .234 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cumhuriyet devrimi ve sorunlar› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .226 Konu 17: Zaferden bunal›ma liberal demokrasi I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .156 . . . . . . . . . . Uyuflmazl›klar›n artmas› (1890-1905) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164 II. . . . 28 Haziran 1914 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II. . . . . . . . . . . . .310 IV. . . . . . . . . . . . . Nazileflen Almanya Dosya : Nazi ideolojisi Konunun özeti/ Yöntem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .298 Konunun özeti/ Yöntem . . . . . NEP’in güçlükleri (1924-1929) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .406 Konu 9: Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda mutlakiyet ve modernleflme (1876-1908) . .318 Dosya : Yeni Türk alfabesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88 IV. . . . . . . . . . Diktatörlük ve korku (1934-1939) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Savafltan b›rak›flmalara . . . . . .330 IV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .388 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256 I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anschluss ve Südet sorunu III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .122 VI. . . . . .378 Konu 3: Dünyada Avrupa egemenli¤i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Türkiye Cumhuriyeti’ne geçifl . . . . . Dünya çap›nda bir savafl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .128 II. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .200 III. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cepheler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kitle kültürüne do¤ru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .348 B‹R SAVAfiTAN D‹⁄ER‹NE Konu 12: Birinci Dünya Savafl› (1914-1918) . . . . . . . . . . . . . . Nihai kriz (mart-eylül 1939) Sözlük Konu 10: ‹kinci Meflrutiyet (1908-1918) I. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .106 V. . . .120 .‹Ç‹NDEK‹LER B‹R‹NC‹ BÖLÜM ‹K‹NC‹ BÖLÜM SANAY‹ ÇA⁄I UYGARLI⁄I Konu 1: Ekonomik büyüme ve sanayileflme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Alafranga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . .s. . 1839’DAN 1939’A D‹NSEL YAfiAM . . . . . .B‹R‹NC‹ BÖLÜM SANAY‹ ÇA⁄I UYGARLI⁄I KONULAR 1. DÜNYADA AVRUPA EGEMENL‹⁄‹ 4. . 1875. . . . . . . . . . . . 88 Yukar› Silezya’da (Prusya) bir demirhane. . Adolf von Menzel (1815-1905) imzal› tablo. . . .s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 52 3. . . . . . . . . . . . EKONOM‹K BÜYÜME VE SANAY‹LEfiME . . . . . . . . 5. . . . 1839’DAN 1939’A TOPLUM VE ‹DEOLOJ‹LER . . 14 2. . .s. . . . . s. Ulusal Galeri. . . . Berlin. . . . . . . . . . . . . . . .s. . . . . . . . . . . . . . . 72 1839’DAN 1939’A SANAT VE KÜLTÜR .

W. Sanayileflmeye dayal› benzeri görülmemifl bu büyüme düzenli de¤ildi.. Suluboya. V. III.1 Ekonomik büyüme ve sanayileflme 1 850-1940 aras›nda. özel koleksiyon. büyüme ve bunal›mlar önemli dalgalanmalarla yer de¤ifltirdiler. Faiz ve Para Genel Teorisi 1891’de ‹ngiltere’de ekin dövülürken. Nord bölgesi) Motte-Bossut fabrikas›. Sanayi at›l›m› Sanayi devriminin dünyas› Büyümenin dalgalanmalar› Küreselleflme ça¤›nda Osmanl› ekonomisi. II. Söz konusu dönem boyunca. M. Londra. 14 15 . IV.. Avrupa. 1838-1914 ‹ki dünya savafl› aras›nda Türkiye ekonomisi • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Osmanl› borçlar› ve Düyun-u Umumiye Yönetimi 1 1846’da Roubaix’de (Fransa. 1848 Kaliforniya’da alt›na hücum ABD’de (Oklahoma) 1869 ve Rusya’da (Bakü)1870 petrol bulunmas› 1881 Düyun-u Umumiye’nin kurulmas› 1914 Birinci Dünya Savafl›’n›n bafllang›c› Birinci sanayi devrimi ‹kinci sanayi devrimi Avrupa’da demiryolu inflaat›nda patlama (1850-1870) 1930’LU YILLARDA BUNALIM BÜYÜK BUNALIM 1850 1860 1870 1880 1878 Edison ampulü 1890 1900 1910 1920 1930 2 1846 Birleflik Krall›k’›n serbest ticaret sistemini kabul etmesi Fordizmin bafllang›c› 1936 J. A. Kuzey Amerika ve Japonya. kitle üretiminin geliflmesini sa¤layacak müthifl bir ekonomik büyüme yaflad›lar. Chesher imzal› tablo. n Büyüme ekonominin tüm kollar›n› ve tüm ülkeleri eflit biçimde kaps›yor muydu? n Büyüme sanayi dünyas›nda ne gibi dönüflümlere yol açt›? KONU KONUNUN PLANI I. Keynes: ‹stihdam. Roubaix Müzesi.

n Avrupa’n›n Katalonya ya da Varflova yöresi gibi çevre kesimlerinde yeni sanayi bölgeleri ortaya ç›kt›. sanayi merkezleri az say›da ve da¤›n›kt›. 2 1930’lar›n bafl›nda sanayi Avrupas›. tekstil bölgeleri daha da¤›n›kt› ve bitkisel (keten. Ren havzas›) kaps›yordu. gelirlerde ve tüketimde önemli oranda büyüme) yapan ilk bölgeler bunlar oldu.Sanayi Avrupas› A t l a s O k y a n u s u Glasgow ‹SVEÇ Stokholm Sankt Peterburg A t l a s O k y a n u s u NORVEÇ Oslo ‹SVEÇ F‹NLAND‹YA Leningrad Stokholm B‹RLEfi‹K KRALLIK Newcastle Lancashire Yorkshire Galler Londra Moskova Glasgow Kuzey Denizi Newcastle Moskova Kuzey Denizi PRUS YA Varflova Smolensk B‹RLEfi‹K KRALLIK Lancashire Liverpool Yorkshire Midlands Londra Gdynia Smolensk Ren Nord Paris NantesSaint-Nazaire Ruhr Berlin Saksonya Bohemya Moravya Viyana RUSYA Di Galler ALMANYA Ruhr Re n Silezya ny ep Nord er Berlin Lodz Varflova Donetz NantesSaint-Nazaire Paris Lorraine FRANSA Le Creusot Lyon SaintEtienne Saksonya Bohemya Prag Silezya T a un RUSYA POLONYA Di ny ep er AVUSTURYA Tu FRANSA SaintEtienne Le Creusot Lyon Viyana Budapeflte Triyeste Belgrad Dniepropetrovsk Donbas Asturias na ‹SPANYA Madrit Cenova Karadeniz OS MA Asturias Bask Bölgesi Madrit Katalonya Barselona Milan Torino Cenova ROMANYA Ploeflti Bükrefl Odessa NL ‹TALYA Roma YUGOSLAVYA Sofya Karadeniz BULGAR‹STAN ‹stanbul Selanik Ankara ‹zmir Adana ‹stanbul I ‹M PA RA TO R ‹SPANYA LU ⁄U YUNAN‹STAN A k d e n i z 500 km 500 km A k d e n i z Demir-çelik sanayii ve dönüfltürmeye dayal› metalürji Tekstil sanayii Kömür Demir Demir-çelik sanayii ve dönüfltürmeye dayal› metalürji Tekstil sanayii Di¤er sanayi kollar› Germen Konfederasyonu 1850’de bafll›ca demiryollar› Kömür Demir Di¤er sanayi kollar› 1930’lara do¤ru bafll›ca demiryollar› Petrol Hidroelektrik santrali 1 1850’lere do¤ru sanayi Avrupas›. n Birinci sanayi devrimi Kuzey Bat› Avrupa’y› (Birleflik Krall›k. Buna karfl›l›k. Ruhr). s›nai kalk›nma Avrupa’n›n geneline yay›lm›flt›. Sovyetler Birli¤i de sanayi gücünü. n Demir madencili¤inin geliflti¤i bölgeler az say›dayd› ve maden kömürü havzalar›nda yo¤unlaflm›flt› (örne¤in ‹ngiltere’nin orta kesimi. 1870’li y›llarda kurulan kimya ya da 20. Kuzey ve Do¤u Fransa. Belçika. Fransa’n›n kuzeyi. n 1930’lu y›llar›n bafl›nda. sanayileflme yavafl yavafl baz› Balkan kentlerine de yay›ld›. Metalürji alan›ndaki geliflmeler Lorraine bölgesinde ç›kar›lan demirin ifllenmesine olanak tan›d›. jüt) ya da hayvansal (yün) lif üretim alanlar›na veya pamuk ithalat›na (Amerika Birleflik Devletleri’nin güneyinden ya da Hindistan’dan) ba¤l›yd›. Fransa ve Germen Konfederasyonu d›fl›nda ise. 1850’li y›llar›n eski sanayi merkezlerinin tümü ayaktayd› ve zenginleflmifllerdi (örne¤in Kuzey Fransa ve Silezya). Belçika. ‹talya’n›n Milano-Torino-Cenova sanayi üçgeni iyice belirginleflti. Pek çok sanayi bölgesinde art›k genifl bir üretim yelpazesine rastlan›yordu. özellikle Donbas havzas›nda gelifltirmeye bafllad›. Ekonomik bak›mdan hamle (üretimde. yüzy›l›n bafl›nda ortaya ç›kan otomotiv gibi yeni sanayi kollar› do¤mufltu. 16 17 . Birleflik Krall›k.

1. n Giriflim özgürlü¤üne inanan baz› insanlar. yeni döküm ve çelik üretim yöntemleri gibi yeni tekniklere dayal› olarak bafllad›. A. Gübre. Sanayi at›l›m› A N A H T A R S Ö Z C Ü K L E R • EKONOM‹K BÜYÜME Üretimin sürekli ve geri dönüflü olmayacak biçimde artmas›. ardarda gelen iki sanayi devrimi* idi. dünya sanayi üretiminin % 79’u yaln›zca alt› ülke (ABD. sanayinin getirdi¤i kâr yeni faaliyet alanlar›n›n geliflmesini sa¤lad›. birinci sanayi devrimi Birleflik Krall›k’ta tamamlanm›fl. Evet. F›flk›rtt›¤› k›v›lc›m bulutu o kadar parlakt› ki. Yeni tekniklerin kullan›m›. Le Tour de France par deux enfants (Paris. ard›ndan. Birleflik Krall›k. milyon ton çelik 100 Japonya Rusya 80 ABD Fransa Almanya Birleflik Krall›k 60 Gidip gelen iflçilerin ço¤unun yüzünde metal kafesli bir maske vard›. zengin do¤al kaynaklardan ve kitleler halinde gelen göçmenlerle dinamik giriflimcilerin varl›¤›ndan yararlanan Amerika Birleflik Devletleri’nde bafllad›. Avrupa d›fl›nda sanayi devrimi. yani petrol ve elektri¤e dayal›yd›. yüzy›l›n ilk yar›s›nda olgunlaflan ikinci sanayi devrimi. SSCB ve Japonya) taraf›ndan gerçeklefltiriliyordu. n 19. yüzy›ldan bafllayarak. Amerika Birleflik Devletleri’ninki ise yirmi kat›na ç›kt›. Fabrikalar. Grafikte yer alan alt› ülke d›fl›nda kalan ülkelerin imalat sanayiindeki pay› nedir? 0 1860 1880 1900 1938 Bafll›ca sanayi ülkelerinde çelik üretimi. kor kütlelerini f›r›nlardan çekiyorlar. 1870) hem de sanayide sa¤lad›¤› olanaklar›n artmas›yla geliflti. Rusya ABD Japonya SSCB Fransa Almanya Birleflik Krall›k 20 0 1870 1880 1890 1900 1910 1920 1930 1938 5 Dünyada imalat sanayiinin evrimi. Bu flirketler ilk aflamada tar›m ve ticaretten elde edilen kazançlar sayesinde kuruldular. Sanayi devriminin olgunlu¤a eriflebilmesi için gerekli tüm koflullar› çok erken bir tarihte bir araya getiren Birleflik Krall›k. Fransa. iflçi örsün üzerine iri bir blok kor yerlefltirmiflti. elektrikli aletler) devam etti. Almanya’da. 1877). yüzy›l ortalar›nda. Hazar Denizi k›y›lar›nda 1860’ta baflland›. sonra bunlar› ittikleri el arabalar›na yerlefltirerek çekiçle dövülmek üzere devasa örslerin yan›na götürüyorlard›.I. Rusya’da ise Bakü’de. imalât makineleri ve otomobil üretiminde de flafl›rt›c› geliflmeler yafland›. yüzy›lda ise demir-çelik sanayiini gelifltirdi. uçak. yüzy›l›n sonunda petrol. ‹lk kez Creusot’da flu anda içinde bulundu¤umuz fabrikada üretilen ve kullan›lan. dokuma sanayiini (pamuk). dedi Bay Gertal. erimifl kor parçalar›na ve k›v›lc›mlara karfl› vermek zorunda olduklar› mücadele gerçek bir savaflt›. – ‹yi bak. Paris. ad›na buharl› flahmerdan dedikleri fley bu iflte. Julien. ekonominin örgütlenmesinde baz› dönüflümleri de beraberinde getirir. Böylece üçüncü bir devrim bafllam›fl oluyordu. Almanya. o kadar uzakta olmas›na ra¤men Julien gözlerini kapatmak zorunda kald›. Ancak bu çekiç. dumana bo¤ulmufl "kara flehir" manzaralar› ortaya ç›kt›. 1 18 19 . 1920’den sonra yeni bulufllarla (radyo. 2 1855 Dünya Sergisi’nde Sanayi Saray›. n Birinci sanayi devrimi kömüre. Birinci sanayi devriminin kökenleri ve aflamalar Belge 1. ‹flte sanayi harikalar›ndan biri. Tam o s›rada. bu güçlü ve cesur iflçilerin dört bir yandan f›flk›ran atefle karfl›. gö¤üsleri ve kollar› sacdan bir tür z›rhla kapl›yd›. Oklahoma). Bir iflaret yapt› ve havan çekici birdenbire inerek demiri yamyass› etti. 19. çilingirlerin ya da köy demircilerinin kulland›klar› s›radan çekiçlere hiç mi hiç benzemiyordu. dizlerine kadar gelen iri çizmeler giyiyorlard›. 19. tar›m makineleri. B. madenlerini. Elektri¤in kullan›m›. devasa kütle sanki görünmez bir güç taraf›ndan itilmifl gibi hareketlendi. Ancak bu kalk›nma birkaç ülkeyle s›n›rl›yd›: 1938’de. Bu büyümenin nedeni. iki sütun aras›nda buhar gücüyle kalkarak tavana kadar yükselen ve olanca a¤›rl›¤›yla örsün üzerine düflüveren lök bir demir blo¤uydu. yeni ekonomik faaliyet alanlar›n›n geliflmesi ve üretimin önemli oranda büyümesi ile kendini gösterir. uzak mesafelere tafl›nmas›na olanak tan›yan ilerlemeler sayesinde (yüksek gerilim hatlar›) ve hem hanelerde (Edison lambas›. 1868’den itibaren (Meiji dönemi) modernleflmeye bafllayan Japonya’da da benzer bir geliflme gözlemleniyordu. * Domestic system 3 Creusot’ya ziyaret. 2. 1850 ile 1940 aras›nda Avrupa ve Kuzey Amerika ülkeleri ile Japonya önemli bir ekonomik büyüme* yaflad›lar: Fransa’n›n toplam üretimi dört kat›na. Fransa’n›n Kuzey ve Do¤u bölgeleriyle Belçika’da ise yeni bafllam›flt›. bir yandan demiryolu a¤› örülürken. 1769’da ‹skoç James Watt taraf›ndan gelifltirilen buhar makinesine ve tekstil makineleri. S Ö Z L Ü K Sanayinin zaferi yaln›zca sergilenen makinelerde de¤il. sanayi devrimleri de mümkün olmayacakt›. K›tan›n geri kalan bölümünde Bohemya-Moravya gibi sanayi adalar› bulunsa da. ‹malat sanayiinde pay› azalan ve artan ülkeler hangileridir? 2. S›k› s›k› kavrad›klar› uzun maflalar yard›m›yla. yapay dokumalar. yeni enerji kaynaklar›na. ‹kinci sanayi devrimi 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 % Belge 1 ve 5 40 n 1880’lere do¤ru bafllayan ve 20. domestic system*i oluflturan da¤›n›k atölyelerin zarar›na ço¤almaya bafllad›. bunlar daha yal›t›lm›fl durumdayd›. savafl. enerji kayna¤› olarak kullan›l›yordu (patlamal› motorlar). 19. n ‹lk olarak. ülkenin 1871’de birleflmesinden sonra özellikle Ren bölgesi ve Saksonya’da yay›ld›. art›k Birleflik Krall›k’›n önüne geçmifl olan ABD ve Almanya’da gerçekleflen bu ikinci devrim. 18. ekonomik ç›k›fl› yakalayan ilk ülke oldu. Bruno [Augustine Tuillerie]. G. galerinin mimarîsinde de kendini gösteriyor. yüzy›l›n ortalar›na gelindi¤inde. Bu çekicin a¤›rl›¤› 3000-5000 kilo aras›nda… Vurdu¤u darbelerin fliddetini tahmin edebilirsin. 3 ve 4 • SANAY‹ DEVR‹M‹ Sanayinin yo¤un bir dönüflüm geçirdi¤i dönem. sanki bir savafla gider gibi silahlanm›fllard›. Bu art›fl. 4 ‹lk buharl› lokomotiflerden biri. kâr elde etmek umuduyla flirketler kurma riskini göze almam›fl olsalard›. Petrolün s›nai olarak ifllenmesine ABD’de 1859’dan itibaren (Titusville.

Bu yaln›zca k›sa vadeli bir amaç. 1840. ‹flçilerin hareketlerini kronometre ile ölçtü ve dokuz saatten dördünün gidifl-gelifllerle geçti¤ini farketti. iflçilerin üretim sürecine do¤rudan en ufak bir katk›da bile bulunmalar›na engel olmakt›r.-P. haz›r ürün stoklar›) Sermaye C. üretimi tasavvur edilemeyecek boyutlarda artt›rmak amac›yla kronometraj sistemini yerlefltirmek istiyor. örne¤in binalar. Sanayinin dünyay› dönüfltürmesi Belge 5 n Sanayinin büyümesi tafl›mac›l›k alan›ndaki at›l›mlara dayan›yordu: 19. 2. Ekibi oluflturan iflçilerin say›s› 28’den 14’e indi. 3. 1868 sonras› Japonya ve 1917 sonras› Rusya d›fl›nda. Montajc› tezgah›n› terk etmiyordu. iflçiler taylorizme neden karfl›yd›lar? MINNESOTA ILLINOIS LORRAIN IRON Co STEEL Co STEEL Co ELGIN JOLIET & EASTERN RAILROAD Kapitalist flirket örgütlenmesi. 1 km Tourcoing Yönetim Kurulu Kâr› da¤›t›r Seçer Hissedarlar Genel Kurulu Kârlar Seçerler Hissedarlar (Binalar. kenar mahalleler. Her hisse y›ll›k kârdan temettü* ad› verilen bir pay elde eder. paralar›n istikrar›n› korumaya devam etti. çünkü sanayi ayn› zamanda askerî gücün de temelini oluflturuyordu. 5 UNITED STATES STEEL CORPORATION . Henry Ford. bu ifllem yaln›zca üç dakika sürüyor ve pek de üzerinde durulmas› gerekmeyen bir iflmifl gibi duruyordu. Araflt›rma. Eh. 3 Ford flirketinde Taylor yöntemlerinin uygulanmas›. Dokuz saatte toplam 175 piston ve piston kolu monte ediyorlard›. banliyöler gelifliyordu. Tar›mda makineleflme üretkenli¤i* artt›r›yor. e¤er be¤enilen bir iflçiyseniz. Bunu nas›l m› yapacak? Çok basit! Art›k iflçinin düflünmesine izin verilmiyor. Metinden hareketle. ‹flveren. Mevduat bankalar› ise. ‹flverenin istedi¤i. yüzy›lda Fransa’n›n Roubaix ve Tourcoing kentlerinin büyümesi. Taylor yöntemlerinin neye dayand›¤›n› aç›klay›n. pazar› paylaflarak rekabeti s›n›rlamak amac›yla kartel*ler oluflturmak üzere aralar›nda anlaflt›lar (1914 öncesinin “çelik karteli” gibi). 19. Bu sisteme göre. 19. • MENKUL KIYMETLER BORSASI Hisse senedi al›m-sat›m ifllemlerinin gerçeklefltirildi¤i yer. Fabrikalar kentlerde yo¤unlaflt›¤›ndan. ‹flveren emekçilerin zihinsel seviyesini düflürmeyi. Yap›lan ifllemi inceleyen ustabafl›. bu da k›rdan kente göç hareketini h›zland›r›yor ve g›da maddeleri üretiminin artmas›na olanak tan›yordu. A. yani taylorizm. 19.(USS) 1901’de nominal semaye: 1. B. ancak büyük flirketler daha büyük miktarlarda para bulmak zorundad›rlar. Hisseler. 1800’de kent merkezleri 1848’de kent merkezleri 1914’te banliyölerle birlikte il s›n›rlar› Roubaix 19. üniversitelerde yürütülen araflt›rmalardan yararlan›yordu. 20. Her adam. 4 ve 6 n fiirketler belli alanlarda yo¤unlaflma sayesinde örgütlenme yöntemlerini iyilefltirdiler. 2. Kentlerin yap›s› de¤iflmiflti.. S›nai üretimde çal›flma yöntemleri de gelifliyordu.400 milyon dolar CARNEGIE GRUBU Pittsburgh’da 19 yüksek f›r›n MOORE GRUBU (American Tinplate ve National Steel) J. bunun için üç dakika harcan›yor olmas›na flafl›rd›. sanayinin geliflimine ender olarak müdahale ediyorlard›. Almanya’da sanayi. Metinden hareketle. Bu flirketler. hammadde stoklar›. sanayide üretkenli¤in artmas›n› sa¤lad›. Sanayi devriminin dünyas› A N A H T A R S Ö Z C Ü K L E R • SERMAYE Bir flirketin. Bu flekilde. yüzy›l bafllar›nda da karayolu tafl›mac›l›¤› geliflti. Piston ve piston kolu montaj›n› ele alal›m. Eski sisteme göre. Yap›lmas› gereken ifl alt› ifllemden olufluyordu. n Ticarî bankalar kendi sermayelerini flirketlere uzun vadeli kredi (10 y›ldan fazla) vermek için kullan›yorlard›. yüzy›lda demiryolu ve buharl› gemiler. 2 Justus von Liebig’in laboratuvar›. yüzy›l ortalar›ndan itibaren halka aç›k iflletme* sistemini gelifltirdiler. Buna karfl›l›k. Ama 1914-1918 savafl› bu sistemin çökmesine neden oldu. 1913’te Ford taraf›ndan gelifltirilen üretim hatt› iflçili¤i ile birlefltirilen bu yöntem. 32). 32) n Bir flirketin iflleyifli sermaye* gerektirir. Giessen (Almanya). arz-talep yasas›na göre menkul k›ymetler borsas›*nda de¤ifltirilebilir. her ifllemin bölündü¤ü pek çok basit hareketten birini h›zla ve sonsuza dek gerçeklefltirmekten baflka yapacak bir ifl kalm›yor. s. Yine de bu geliflmeye tümüyle ilgisiz kald›klar› söylenemez. 19141918 savafl› bunun kan›t›d›r. 1914’e kadar alt›n para standard›. al›m fiyat›ndan daha pahal›ya sat›labilirler. e¤er ekonomik faaliyet yavafllarsa. tezgaha bir k›zak yerlefltirdi ve iki taraf›na üçer adam koydu. ifllemin tümünden sorumlu olmak yerine yaln›zca üçte birini yap›yor. 4 Taylor yöntemlerine tepki. Hisse senedi de¤erlerinin birdenbire düflmesi de borsan›n çökmesi*ne yol açabilir. yüzy›l›n sonlar›nda iflçilerin üretim sürecinde gerçeklefltirdikleri hareketleri en ufak parçalar›na ay›rarak kronometre ile ölçmeyi önerdi.600 montaj gerçeklefltiriyor. fiirketlerin etkinli¤inin artmas› Belge 2.II. Baflka büyük flirketler. Bu konuda ne kadar tasarruf sa¤land›¤›n› hesaplamak gerekmez bile.. Asl›nda Taylor yöntemi iflverenin çok daha yüksekleri hedeflemesine olanak tan›yor. böylece yer de¤ifltirmesine de gerek kalm›yordu. makineler sat›n alarak ifllemesini sa¤lamak üzere yat›r›lan paralar›n tümü. aile sermayesi genellikle yeterlidir. Önemli ülkelerin paralar›n›n alt›n olarak sabit bir karfl›l›¤› vard›. böylece uluslararas› ticaret. maliyet fiyatlar›n› düflüren yeni üretim teknikleri gelifltirdiler (1855’te bulunan Bessemer çelik üretim tekni¤i). Amerikal› Taylor. gerekli tüm zihinsel faaliyetleri onun yerine kronometraj bürosunda gerçeklefltiriyorlar. 1922). onlar› ifllerinden tiksindirmeyi ve ayn› zamanda her türlü idealden yoksun b›rakmay› iflte böyle tasarl›yor! Frans›z CGT sendikas›n›n Renault fabrikalar›nda da¤›t›lan el ilan›. n Mühendisler. 7 adam sekiz saatte 2. taylorizmin neye dayand›¤›n› aç›klay›n›z. 1913. MORGAN GRUBU NATIONAL TUBE Co AMERICAN STEEL & WIRE Co Maafllar FEDERAL STEEL CORPORATION birleflmeleri sonucunda olufltu Emek ‹flçiler 1. konzernler ve zaibatsular ortaya ç›kt› (bkz. Bugün. yüzy›l›n ortalar›ndan itibaren Almanya’n›n büyümesinde rol oynayan en önemli unsurlardan biri oldu. hisselere bölünen sermaye hissedarlar›n elinde bulunur. Sermayenin daha etkin kullan›lmas› S Ö Z L Ü K Belge 1 * Üretkenlik * Borsan›n çökmesi * Kartel * Temettü (bkz. 1 ABD’de flirketlerin yatay olarak gruplaflmas›na bir örnek: "US Steel Corporation"›n oluflumu. tasarruf sahiplerinin paralar›n› çekerek k›sa vadeli kredi (5 y›ldan az) veriyorlard›. makineler. hat iflçili¤i ve taylorizm özellikle otomotiv sektöründe h›zla yay›ld› (1914’ten önce Renault fabrikalar›nda oldu¤u gibi). Gereksiz kat› yönleri nedeniyle çok erken tarihlerde elefltirilmeye bafllam›fl olsalar da. büyük bir iflgücüne ihtiyaç duyuluyordu. ama montaj› biten parçay› kenara koymak için biraz öteye gidip gelmek zorundayd›. Baz› flirketler bankalara baflvurmuyor ve kendi kendilerini finanse ediyorlard›. ‹flverenin istedi¤i. sabahtan akflama yaln›zca sizden istenenleri yapmakla yetineceksiniz. Sendikan›n bu el ilan›na göre. iflçileri yapt›klar› iflle ilgili her türlü inisiyatiften yoksun b›rakmakt›r. hisselerin de¤eri düfler ve hissedarlar hisselerini olabilecek en h›zl› biçimde elden ç›karmaya çal›fl›rlar. n Devletler. Ustabafl› tüm ifli üç aflamaya ay›rd›. kur de¤iflikliklerinden etkilenmiyordu. ‹flçiye ise. s. Bu ifli yapmak için iki tezgah ve 28 adam bulunuyordu. Bolluk dönemlerinde de¤erleri artar. Bu yöntemlerin uygulanmas› iflçilerin çal›flma hayat›nda ne gibi dönüflümler meydana getirmifl olabilir? 1. daha düflük maliyetle daha fazla üretim yapabilen tröstler. Küçük flirketlerde. My Life and Work (New York. 6 20 21 .

Bunun yafll› Avrupa k›tas› üzerindeki etkileri de Kuzey Amerika’dakilerle ayn›yd›: iflsizlik ve toplumsal kriz. s. ekim 1929’da borsa spekülasyon*lar› yüzünden Wall Street Borsas›’n›n çökmesiyle (bkz. 1895). Alt›n üretimi. 339) 2 Yat›r›mlardaki belirsizli¤in aynas› Borsa. Buhran. […] Blériot Manfl Denizi üzerinden uçtu¤unda. Toplumlar›n manevî yaflamlar›n›n ifllevleri. 12 milyon Amerikal› iflsizdi. bu k›tada da (özellikle Avusturya ve Almanya’da) bankalar›n iflas etmesine neden oldu. Sanayileflmifl ülkelerde ekonomik büyüme oran› % 2’nin alt›na düfltü. ekonomik yaflamdaki yavafllamaya ahlakî çöküfl efllik eder. sürecin uzunlu¤u ve tünelin ucundaki ›fl›¤›n bir türlü görünmemesi nedeniyle iyice a¤›rlafl›r. 6 Refah Kriz 22 23 . Evliliklerin zorlaflmas› gelecekte inanç eksikli¤ine yol açacak. Dünün Dünyas› (Stokholm. yüzy›l bafllar›nda at›l›m ve ilerleme. n 1850 ve 1860’l› y›llarda Avrupa ekonomisi flafl›rt›c› bir büyüme yaflad›. Hector Denis. Kaliforniya’da (1848) ve Avustralya’da (1850) alt›n madenlerinin keflfedilmesiyle ortaya ç›kan para bollu¤u ve demiryollar›n›n geliflimi sayesinde. 1920’li y›llarda. ço¤u bilinçsiz. sanayileflmifl dünyan›n tamam›na h›zla yay›ld›. konjonktür olumsuz bir hal ald›. ekonomik dengelerde genel nedenleri hâlâ varl›¤›n› koruyan bir kopufltur. Sanayi ürünlerine olan talep art›yor ve Fransa. Yafll› dünyam›z› hiç dünya savafl›ndan hemen önceki y›llarda oldu¤u kadar sevmemifltim. […] Zenginli¤in artt›¤› ve daha genifl kesimlere yay›ld›¤›. yüzy›l›n ilk yar›s›na Belge 2." 200 100 0 1830 1850 1870 1890 19001910 Refah Bunal›m Refah Bu yazara göre. dolay›s›yla yeni yat›r›mlar yapmak için gerekli sermaye bulunamaz olmufltu. ‹nsanlar toplu tafl›mac›l›k. Bu anlamda kriz. 300 "Frans›z sanayiine katk›da bulunun. 25 20 15 10 5 0 1925 1927 1929 1931 1933 1935 1937 1939 Aktif nüfus içinde iflsizlerin oran› (%) B. s. Amerikal›lar›n Avrupa’ya yat›rd›klar› sermayeleri toplu halde geri çekmeleri. Belge 1 ve 3 • BUNALIM Ekonomik faaliyetin önemli oranda ve sürekli olarak gerilemesi. Citroën sat›n al›n. S Ö Z L Ü K * Konjonktür * Yat›r›m * Spekülasyon (bkz. 1942). n 1870’li y›llar›n bafl›nda. t›pk› yaflam›n a¤›r a¤›r. Avrupa ve ABD’de sanayi üretimi % 50’den fazla art›fl gösterirken. . Refahtan krize: ABD’de iflsizlik. 46). Stefan Zweig. . konjonktür* de buna olanak tan›yordu. 330) birdenbire son buldu. abart›l› bir biçimde borsaya yat›r›m yapm›fl olan çok say›da bankan›n iflas etmesine neden oldu. ABD’nin yaflad›¤› ekonomik güçlükler hisse senedi de¤erlerinin bu biçimde düflmesini aç›klamak için yeterli olmayabilir. 5 ve 6 Dünya alt›n üretimi (ton) 700 Alt›n madenlerinin keflfi 600 Kaliforniya ve Avustralya Alaska Güney Afrika n 1896’dan itibaren sanayi dünyas›. n Ancak. yoksa toplumsal bir çözülmenin habercisi mi oldu¤u konusunda ise hemen hemen tümü karars›z. yüzy›ldan bir karikatür: Solda “art›fl”. "Buhran" sözcü¤ü.. Kriz genellikle ani. sendikalar halinde örgütlenen iflçiler (bkz. Bankalar›n güç kaybetmesi nedeniyle.Önceki dönemde gerçeklefltirilen önemli yat›r›m*lar her zaman umulan kârlar› getirmemifl. bazen fliddetli.. organik ve ekonomik yaflamlar›ndaki bozukluklar›n darbesini yer. 500 400 5 1927 tarihli Citroën reklam›.Kaliforniya’daki madenlerin tükenmesiyle alt›n k›tl›¤› bafl göstermiflti. yeniden büyüme sürecine girdi. yüzy›lda ekonomik konjonktürün önemli ögelerinden biriydi. ‹ngiltere ve ABD’de "s›nai ve ticarî buhran" ya da "ekonomik buhran" sözcüklerini benimsediler. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan.Patronlar sorunlar›n› art›k ücretleri düflürerek çözemiyorlard›. ama k›sa süreli ve kesin sonuçlar› olan bir sars›nt›d›r ve ifllerin yeniden canlanmas› fazla gecikmez. Bu olay. yüzy›l sonu bunal›m›. bir keflif eskisinin yerini al›yor ve herbiri göz aç›p kapay›ncaya kadar herkese maloluyordu. 4. . intihar ve suç oranlar›ndaki art›fl ekonomik dengedeki kopuflun u¤ursuz ›fl›¤›n› yayacakt›r.III. Bu s›k›nt›lar›n pek çok nedeni vard›: . ne flirketlere borç vermek ne de tüketim kredileri sa¤lamak için gerekli sermaye bulunabiliyordu. […] K›rk y›l süren bar›fl ülkelerin ekonomik düzenini sa¤lamlaflt›rm›flt›. 1914-1918 savafl›ndan sonra da devam etti. yaflam konforu ve e¤lence alan›nda yeni olanaklara kavufltu. tam anlam›yla uzun süreli bir kriz. buhran›n daha mutlu yar›nlar m› haz›rlad›¤›. sanayileflme de çevreyi ve toplumlar› dönüfltürmeye devam ediyordu. öyle mimarlar ve kurbanlar ki. Özellikle ABD’de çok aç›k görünen bu büyüme. Bu modernleflme. Refahtan bunal›ma: 19. A. 19. […] Yafll› Avrupam›z›n tüm ülkelerinde neredeyse ayn› biçimde hissedilen bir at›l›m bafll›yordu. 19. kendilerini savunmay› ö¤renmifllerdi. Kriz ç›kmadan aylar önce. Büyümenin dalgalanmalar› A N A H T A S Ö Z C Ü K R 4 20. 3 Ça¤dafl bir tan›¤›n gözünden 19. 19. iflte bu uzama nedeniyle yavafl yavafl ahlak dünyas›na da yay›l›r. Afrika ve Latin Amerika) ile büyük bir tezat oluflturuyordu. Birleflik Krall›k ve Belçika’da y›lda % 3-4 oran›nda önemli bir ekonomik büyüme sa¤l›yordu. 1873’te Viyana Borsas›’n›n çökmesi “büyük bunal›m* ”› (1873-1896) bafllatarak refah döneminin sonunu getirdi. ülkede tüketimin azald›¤› göze çarp›yordu. n 1896’da bafllayan büyüme süreci. …20. sa¤da “düflüfl”. ayn› zamanda talep yetersizli¤ine bir cevap olarak ortaya ç›km›flt› ve iflsizli¤in büyük oranda artmas›na yol açt›: 1933 y›l›n›n bafl›nda. ekonominin hâlâ geleneksel tar›ma dayal› oldu¤u dünyan›n geri kalan genifl bölgeleri (Asya. s. yüzy›l sonu bunal›m›n›n bafll›ca özellikleri nelerdir? 1 Dünya alt›n üretimi. Bu gerilemeye genellikle iflsizlik efllik eder. Buhran. derece derece sönmesi gibidir ve etkileri. Amerikan ekonomisinin düzeni bozuldu. Bu. k›smen yeni alt›n madenlerinin keflfi (Alaska ve Güney Afrika) sayesinde. La Dépression économique et sociale et l’histoire des prix (Brüksel. Kriz.1873’ten önce büyümeyi besleyen teknik ilerlemeler tüm meyvelerini vermifllerdi ve yenileri pek beklenmiyordu. Bir icat. zenginli¤in toplumsal hareketinde önemli bir h›z ve yo¤unluk kayb› ifade eder. Böylesine vahim olan bu olgunun biz hem mimarlar› hem de kurbanlar›y›z. Ekonomik faaliyetimizin son durumunu anlatmak için. sanki bizim kahraman›m›zm›fl gibi Viyana’da sevinç 盤l›klar› atm›flt›k. herfleyde hissediliyordu.

Bu uygulamalar üretim iliflkilerinin yeniden düzenlenmesine ba¤l›d›r […]. Faiz ve Para Genel Teorisi adl› kitab›nda aç›klad›¤› fikirleri oldu. otomobil Kondratiyev devreleri Nükleer B ‹ Y O G R A F ‹ 4 John Maynard Keynes (1883-1946). 1926). petrol. Yükselme dalgas› bafllamadan önce ve bafllang›ç aflamas›nda. 1944’te dünya para sisteminin yeniden infla edildi¤i Bretton Woods Konferans›’na kat›ld›. yüzy›l›n ilk yar›s›nda yayg›n buhar kullan›m›nda oldu¤u gibi. "B aflamas›"nda duruyor ya da düflüyordu. Bunu sa¤lamak için. teknik icatlar alan›nda önemli bir faaliyet göze çarpar. Boerler. 1914-1918). Kore. 1914’te. teknik alanda. Bu politikalar sonucunda toplu tüketim artt› ve devletlerin ekonomik yaflamdaki rolü önem kazand›. yüzy›lda ve 1920’lerde yaflanan ekonomik büyümenin temelini oluflturan parasal istikrar bu geliflmelere kurban edildi. Dalgalanmalarla mücadele: ‹ktisat politikalar› Belge 1. yüzy›l sonundaki büyük bunal›m s›ras›nda. Ve t›pk› 19. fiyatlar›. Vietnam. ‹flte bu tercih. Büyük bir devrenin yükselme dalgas› gerilemeye bafllamadan önceki yirmi y›l boyunca. iktisatç›lar aras›nda hakim olan görüfllere karfl› s›k s›k özgün tav›rlar al›rd›." 1930’lar›n en ünlü bay›nd›rl›k 5 çal›flmalar›ndan biri: San Francisco’da Golden Gate Köprüsü. 1919’da Almanya’ya dayat›lan savafl tazminatlar›n›n çok yüksek oldu¤unu söylemifl. Çin Hindi. ama en zay›f flirketleri ortadan kald›rarak ve di¤erlerini ifl kalitesini ve üretkenli¤i artt›rmaya zorlayarak ekonominin sa¤l›¤›n› kazanmas›na katk›da bulunuyordu. daha sonra bu görevden uzaklaflt›r›ld›. n 19. Motor gücü ve ifl aletleri. üretim fazlas›ndan kaynaklan›r. Buharl› gemiler Kimya sanayii. kötü hasatlar›n zora soktu¤u tar›m ekonomilerinde oldu¤u gibi üretim azl›¤›ndan de¤il. Balkanlar. h›zla sanayide uygulama alan› buldu. Cezayir). n 1929 krizi. sahnede ön plana yeni faaliyet kollar› geçiyordu. Meksika). yüzy›ldan itibaren büyük ma¤azalar aç›lmaya bafllad› (1849’da Londra’da Harrod’s. ekonomik refah ve küçülme dönemlerinin dönüflümlü olarak yer de¤ifltirmesi üzerinde düflünmeye daha 19. 4 ve 5 n Sanayi ekonomilerinde güçlükler. ‹talya. 3 19. yüzy›l sonu iktisat tarihine uyarlanm›fl devre kuram›. n Birleflik Krall›k. Bu çaba bir kez gerçeklefltirildikten sonra. Juglar’›n dalgalanmalar›n›n üzerine oturan yaklafl›k 25 y›ll›k baflka aflamalar oldu¤unu ortaya ç›kard›lar. ‹ngiltere Merkez Bankas›’n›n genel müdür yard›mc›l›¤› görevine getirilen Keynes. bu icatlar›n sanayi alan›nda genifl ölçüde uyguland›¤› gözlenir. yüzy›l›n ortalar›ndan itibaren serbest ticaret* ilkesini benimsedi. bir tür yeni sanayi devrimi geçirdi. ekonomik güçlüklerin çözümünü. 1890’lardan itibaren.A N A H T A S Ö Z C Ü K R C. topraklar›n› geniflletmekte arad›lar. elektri¤in ve kimya alan›ndaki bulufllar›n yayg›n kullan›m› da ekonomik kalk›nman›n yeniden h›z kazand›¤› bir döneme rastlad›. dünyay› ‹kinci Dünya Savafl›’na sürükleyecekti. 1940 1896 1848 Demiryollar›. n ‹ktisatç›lar. ‹ngiliz mal› sat›n al›n. krize çözüm olarak tüketimin artt›r›lmas›n› önerdi. ancak konferansta tüm önerileri kabul edilmedi. Ama bunu çehresi de¤iflmifl olarak yap›yordu. Schumpeter’e göre krizler ekonominin geliflmesi için vazgeçilmezdi. kendilerine yeni kaynaklar sa¤layaca¤› düflüncesiyle. ekonomilerini ABD’de Tennessee vadisine kurulan barajlar gibi büyük bay›nd›rl›k çal›flmalar› ve silah sipariflleri yoluyla da iyilefltirmeye çabal›yorlard›. elektrik kullan›m› motor tekniklerinde adeta devrim yaratt›. Cambridge Üniversitesi’nde iktisat profesörü olan Keynes. Uygulanmas›n› istedi¤i liberalizm ilkelerine ba¤l› olan Keynes. yani 1873-1896 döneminde. "A aflamas›"nda üretim. maafllar›. Çin Devrimi 1973 • EKONOM‹K DEVRELER Üretimi. 24 25 . Örne¤in. Sanayileflmifl ülkeler aras›ndaki rekabetin sertli¤i malî ve sömürgeci bir emperyalizmin ortaya ç›kmas›na neden oldu. 1870-1890 y›llar› aras›nda gerçekleflen bu teknik baflar›lar. Bir yandan da "reklam" ve kredilerle pazar› canland›rma çabas› içine girildi. D. "Alman ürünlerini boykot edin. Konjonktürün Büyük Devreleri [Rusça] (Moskova. A 1873 B A 1920 B A S Ö Z L Ü K * Fordizm * Serbest ticaret * Korumac›l›k * Devalüasyon Nikolay Dimitriyeviç Kondratiyev 1892 do¤umlu bir Rus iktisatç›d›r. Ancak kendisini ünlü yapan. 1852’de Paris’te Le Bon Marché gibi). 1920’den 1928’e kadar SSCB Konjonktür Enstitüsü’nü yöneten Kondratiyev. ayd›nlatma ve iletiflim alan›nda da h›zla ilerledi. Japonya. 6 ile 11 y›l aras›nda de¤iflen aral›klarla at›l›m ve kriz aflamalar›n›n birbirini izledi¤i ekonomik devre*leri tan›mlad›. istihdam›. Onun bu önerileri ABD. Onu 1860’da Fransa’n›n yapt›¤› gibi pek çok ülke izledi. Ancak sanayileflmifl ülkeler aras›ndaki rekabet yo¤unlafl›nca. Ayn› zamanda uluslararas› rekabet büyüyor ve korumac› politikalar Birleflik Krall›k da dahil olmak üzere her yerde güçleniyordu. yüzy›lda bafllam›fllard›. Faiz ve Para Genel Teorisi (1936) adl› eserinde. ekonomi yeniden at›l›ma geçebiliyordu. Japonya ve Almanya gibi baflka ülkeler ise. Önceleri bu ihtiyac› iç pazarlar karfl›l›yordu. alt›n para standard›ndan vazgeçilmesini ve devletin ekonomiye müdahale etmesini savunmakta tereddüt etmedi. ‹ngiliz iktisatç› Keynes (1883-1946). Nikolay Dimitriyeviç Kondratiyev. 1870’li y›llardan itibaren do¤a bilimlerindeki h›zl› ilerlemelere ba¤l› olarak. ‹ngiltere’de korumac› tepkiler. daha çok tüketmeleri ve özellikle kendi üretti¤i otomobilleri sat›n alabilmeleri için iflçilerinin maafllar›n› artt›rd›. özellikle de halk tüketimini artt›rman›n kaç›n›lmaz oldu¤una inan›yordu. yüzy›lda Kondratiyev ve Schumpeter gibi baflka iktisatç›lar. Amerikan iç savafl›. 1848 devrimleri Bismarck sistemi Savafllar (‹spanya-ABD. 1930’da tutukland› ve 1938’de kurfluna dizildi. klasik liberalizmin tüm dogmalar›na karfl› ç›karak. 1870 Fransa. Dalgalanmalar›n aç›klanmas›: Devre kuram› Kondratiyev devreleri. günümüzde hâlâ kendi ad›yla an›lan ekonomik devreleri aç›klar. Bu tezler 1930’lardan itibaren ve özellikle ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra etkili oldu. 1 1930’lu y›llarda. ABD gibi pek çok ülke. Konjonktürün Büyük Devreleri adl› eserinde. elektrik. Bunun yan› s›ra devletler. Amerikal› otomobil üreticisi Ford. üretimini d›flar›ya daha kolay satabilmek için 19. Ürünlerin sürülece¤i pazar sorunu ortaya ç›kar. tüketimi. özellikle 19. bu politikan›n yerini korumac›l›k* ald›: Her ülke kendi pazar›n›. ürünlerin sürülebilece¤i pazarlar bulma kayg›s›n› iyice canland›rd›. 20. bu uygulamaya fordizm* ad› verildi. ihracatlar›n› artt›rmak amac›yla devalüasyon* yapma yoluna gittiler. 19. ücretler ve kârlar yükselirken. yüksek gümrük tarifeleri ile korumaya çal›flt›. Bir devre içinde bir büyüme ve bir durgunluk ya da yavafllama aflamas› yer al›r. n Kriz dönemleri ya da B aflamalar› iflas ve iflssizlik getiriyor. ‹stihdam. 1917 Devrimi ‹ki savafl aras› (1939-1945. etkileyen dalgalanmalar. Birleflik Krall›k ve Fransa’da izlenen politikalara esin kayna¤› oldu. 1862’de Juglar. 1920’li y›llarda da ‹ngiliz hükümetinin izledi¤i deflasyon politikas›n› elefltirmiflti. özellikle de elektrik konusunda önemli icatlar yap›ld› […]. 1930’lu y›llardaki kriz s›ras›nda gelifltirdi¤i ve özellikle ‹stihdam. vs. ticareti. 2 Belge 2 ve 3 Savafllar (K›r›m. Özellikle kimya ve elektrik sanayii derin bir dönüflüm.

tiftik. ‹mparatorlu¤un kendi iç ticareti d›fl ticaretten çok daha önemliydi. ‹hracat›n bu kadar artmas›.7 1.5 1. Ba¤dat.4 6. 130). Sivas.. Bak›r›n üçte ikisi ihraç edilir.5 milyon kiloyu buldu.000 kilo oldu¤u gibi.5 2. Örne¤in. y›lda 65. Diyarbak›r’da ihracata yönelik üretim yapan imalât türleri flunlard›r: bak›rc›l›k. (*) “Di¤er” ürünler aras›nda bulunan ve yukar›daki ürünlerin ço¤undan daha önemli oranlarda ihraç edilen tütün ve dokuma hal›. üzüm. n Bu antlaflman›n kendi bafl›na Osmanl› sanayiini y›kt›¤›n› ileri sürmek yan›lt›c› olur. ‹hracattan al›nan vergiler Birinci Dünya Savafl›’na kadar yüzde 1 düzeyinde kald›. Kaynak: fievket Pamuk. özellikle de pamuklu ve yünlü tekstil ürünlerinden olufluyordu. ‹thalattan al›nan vergiler ise Osmanl› yönetiminin çabalar› sonucunda bir miktar art›r›lm›fl. çok az bir miktar da Harput ve Malatya’ya gönderiliyor. Naviçev.5 44.8 0. 1995). Mamul mallar ile tar›msal mallar aras›ndaki ticaret daha önce görülmemifl boyutlarda ve h›zla geniflledi. yüzy›l›n bafllar›nda Osmanl› d›fl ticaret hacmi*. ‹hracat tümüyle durmufl gibidir.9 Osmanl› k⤛t paralar›. Osmanl› yönetimi bir dizi reformla devletin gücünü art›rmaya çal›fl›rken ekonomi de d›fla aç›lmaya bafllad›. çal›flan iflçi say›s› ise 100 civar›nda. 19.9 1910 6. Tenekecilik.8 3. incir. yüzy›la gelindi¤inde Osmanl› zanaatleri dinamizmini büyük ölçüde yitirmiflti.6 6. daha sonra da di¤er Avrupa devletleriyle imzalanan ve benzeri koflullar içeren di¤erleri izleyecektir. 20. marangozluk.4 3. % 25-30 net kâr b›rakan bu iflle geçimlerini sa¤lard›. esas olarak siyasal nedenlerle.. 19. Yüzy›l ilerledikçe Bat› Avrupal› giriflimcilerin yat›r›mlar› da önem kazanmaya bafllad›.4 1. deri iflçili¤i. Bak›rc›l›k: Diyarbak›r’da bu üretim kolu eskiden çok canl›yd›. Bu uygulama fiyatlarda önemli art›fllara neden olmufltur.3 3. Bu 230 imalathanenin flimdilerde yaln›zca 30 tanesi ayakta. kârl›l›k oran› da % 5-6’ya düflmüfltür. yüzy›la kadar Osmanl› para düzeni sadece alt›n. Osmanl› Devleti 1838 Antlaflmas›’n› ancak Birinci Dünya Savafl› bafllad›ktan sonra bir kenara itebilecek ve ancak savafl›n getirdi¤i ola¤anüstü koflullarda daha ba¤›ms›z bir d›fl ticaret politikas› izleyebilecektir.000 Osmanl› liras› de¤erinde deri üretirlerdi ve net kârlar› % 25-30 idi.5 1.6 46.2 43. yüzy›lda Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun temel ihraç mallar›n› oluflturuyordu. Harput.2 2.6 3. 1838-1914 S Ö Z L Ü K * D›fl ticaret hacmi * Sikke 2 Diyarbak›r’da el sanatlar› (1889). bu miktar 1911’de 814. Charles Issawi. ithalattan al›nan vergiyi ise yüzde 5 olarak sapt›yordu. 1838 Ticaret Antlaflmas› Belge 1 ve 2 n 1838 y›l›n›n 16 A¤ustos günü Sadrazam Reflit Pafla’n›n Bo¤aziçi’nde Balta Liman›’ndaki kona¤›nda Reflit Pafla ile ‹ngiliz elçisi Ponsonby iki devlet aras›nda yeni bir ticaret antlaflmas› imzal›yorlard›. Balta Liman› Antlaflmas› ihracata uygulanan vergileri yüzde 12’ye ç›kar›yor. Bu deriler Musul. Malatya ve Erzurum’du..6 0. Yerel tüketim ve ihracat için çal›flan 230 imalâthanede. 1861’de yüzde 5’ten yüzde 8’e. antlaflman›n iktisadî ve malî sonuçlar›ndan habersiz olmamakla birlikte. 1896 y›l›ndan 1914 y›l›na kadar.9 3. mefle palamudu. vs.3 2. en önemli pamuk yetifltirme bölgesi olan Adana’n›n üretimi. imparatorluk içindeki toplam üretimin yüzde 1 ya da 2’sini aflm›yordu. ihraç edilen mallar›n üretimindeki önemli art›fl›n sonucudur.9 2.4 2. 3 B. Ba¤dat.6 3. 2.6 3. 5 Tar›mda geliflme.9 0.1 1. Bugün Diyarbak›r’da yaln›zca yedi tabakhane kalm›flt›r ve ürettikleri derinin piyasa de¤eri 2.6 3. kentlisiyle köylüsüyle. kundurac›l›k. Bu ifl kolundaki kârl›l›k oran› ise flimdilerde yaln›zca % 9-10 civar›nda.7 6. ipekli ve pamuklu dokumac›l›k ve ipek böce¤i yetifltiricili¤i. ham ipek. Birinci Dünya Savafl›’na kadarki dönemde Osmanl› d›fl ticareti 10 kattan daha fazla artm›flt›. Sanayi devrimi sonras›nda. .000 kilo civar›nda ifllenmifl bak›r üretilirdi. demircilik. yüzy›l›n bafllar›na gelindi¤inde.6 2.0 3. Hepsi Hristiyan olan 600 usta ve iflçi. 1994). Üzüm ve incir üretimi de ciddî bir art›fl gösterdi. Küreselleflme ça¤› olarak da an›lan bu dönemde Bat› Avrupa ile Osmanl› ekonomisinin iliflkisi ticaret ve yat›r›mlar yoluyla oldu. D. Önde gelen ihracat pazarlar› Musul.6 2.2 3. Sat›fla sunulan miktar 16.4 2. 1905’te yüzde 11’e ve 1908’de yüzde 15’e ç›kar›labilmifltir. afyon. Kaynak: fievket Pamuk. Üretim yerli pazara yönelik.8 5.000 tona ç›kt›.7 3.1 1.IV. n Tütün.1 2.7 2. 1909-1913 (toplam ihracat içindeki paylar›yla).0 3. 1820’lerden Birinci Dünya Savafl›’na kadar geçen yaklafl›k yüz y›ll›k sürede Osmanl› Devleti. 1937). Osmanl› ekonomisi g›da maddeleri ve hammaddeler ihraç eden. 1904’ten 1913’e üzüm üretimi 36. 1884’te tütün ekilen alan›n toplam› 192.262 dönümdü. siyasal ve iktisadî gücüyle karfl› karfl›ya geldi. 1863 y›l›ndan itibaren ka¤›t paralar› devletin verdi¤i yetki ile Osmanl› Bankas› piyasaya sürmeye bafllad›. gibi zanaatlar yaln›zca yerel tüketim için üretiyorlar. A. Bu antlaflmay› ayn› y›l Fransa ile. Küreselleflme ça¤›nda Osmanl› ekonomisi. Birleflik Krall›k’›n Osmanl› Devleti’nin toprak bütünlü¤ünü korumas›n› sa¤lamak için bu antlaflmay› imzalam›flt›r (bkz. kalan› yerli piyasaya verilirdi. ‹lk Osmanl› k⤛t paralar› “kaime” ad› alt›nda 1840 y›l›nda piyasaya sürüldü. s.000 tona. Akdeniz k›y›s›nda... 1820-1913 (‹stanbul. A. Sanayi Devrimi’nin ürünlerinin rekabeti karfl›s›nda.4 4.1 4. n 1838 öncesinde Osmanl› Devleti hem ithalat hem de ihracat üzerinden yüzde 3 oran›nda gümrük vergisi almaktayd›. gümüfl ve bak›r sikke*lerden olufluyordu. yoksuluyla zenginiyle Anadolu ve imparatorluk nüfusu büyük ölçüde ithal mal› pamuklu kumafl ya da ithal mal› iplik ile yerel olarak dokunmufl pamuklu kumafl kullanmaktayd›. 4 Osmanl› Devleti’nin önde gelen ihraç ürünleri. nalbantl›k. zanaatlara dayal› üretim faaliyetleri kimi dallarda direnebilmifl ancak pek çok dalda gerilemiflti.2 1913 10. 400 tondan 33.000 tondan 32.3 5. Y›lda yaklafl›k 15. Osmanl› Ekonomisinde Ba¤›ml›l›k ve Büyüme.000 liray› bulmuyor. Açerki ekonomiki turtsii (Moskova ve Leningrad.5 milyon kilo olan ürün miktar› 1911’de 63. Erzurum ve Trabzon’a ihraç edilirdi. incir üretimi ise 18.1 1. Bat› Avrupa sanayii ile rekabet edebilmesi çok zordu. 19.7 5. n Bat› Avrupa’dan yap›lan ithalat›n yar›dan fazlas› mamul mallardan.0 5. Osmanl› hükümetlerinin daha sonralar› ba¤›ms›z d›fl ticaret politikas› izleyebilme seçene¤ini ortadan kald›rm›flt›r. 1820-1912.6 3. her biri dört-befl iflçi çal›flt›ran 80 tabakhane (debba¤hane) vard›.3 7. Ancak bu antlaflma.8 5.00070.4 43. 1980). Bat›’n›n askerî. The Economic History of Turkey 1800-1914 (Chicago.4 2. buna karfl›l›k mamul mallar ve belirli g›da maddeleri ithal eden bir ekonomi durumuna geldi.750 tona ç›kt›. Y›llar 1820-1822 1838-1840 1850-1852 1874-1876 1897-1899 1910-1912 Endeks (1820-1822 = 100) 100 138 200 582 980 1 250 Belge 1.7 1911 7.6 3.2 2. .9 10. D›fl ticaret 1 Anadolu’dan y›ll›k ihracat miktarlar›. Ticaretin ve kent nüfusunun art›fl›na koflut olarak tar›mda pazar için üretim de yayg›nlaflmaya bafllad›. 1884’te 22. Harput. 26 27 . Frans›z konsolosu Bertrand’›n raporundan..3 0. Avrupa’da Napolyon Savafllar›’n›n sona ermesinden sonra bu tablo h›zla de¤iflti.7 3. duvarc›l›k. pamuk ve zeytinya¤› gibi tar›msal ürünler 19. Osmanl› Bankas›’n›n ç›kartt›¤› (16 Kas›m 1863) ilk k⤛t para olan 200 kuruflluk banknotun ön ve arka yüzü. Osmanl› yönetimi.8 3. veri eksiklikleri dolay›s›yla bu tabloya al›nmam›flt›r. kerestecilik. Ayr›ca 1877-1878 Rus Savafl› ve Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda Osmanl› Devleti ek gelir sa¤lamak amac›yla büyük miktarlarda ka¤›t para basm›flt›r.5 3.162 olmufltur.000 tondan 69. Yüzy›lda Osmanl› D›fl Ticareti (Ankara. Malatya. 1909 Kuru üzüm Ham ipek F›nd›k Pamuk Tiftik Arpa Afyon ‹pek koza ‹ncir Mefle palamudu Yapa¤› Yumurta Zeytinya¤› Susam Bu¤day Di¤er* 8.9 3. f›nd›k.7 0. Deri iflçili¤i: Yirmi y›l önce Diyarbak›r’da. 4 ve 5 n 19.6 3.2 5.

Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun ve Türkiye’nin Nüfusu. Haydarpafla Gar›. Osmanl› ‹mparatorlu¤unun ‹ktisadi fiartlar› Hakk›nda Bir Tetkik (‹stanbul. yüzy›l boyunca imparatorluktan ayr›lan bölgelerdeki Müslüman nüfus. ‹statistik Göstergeler. 2 D. Kafkasya’dan Rumeli’ye ve Anadolu’ya göç eden Çerkezler de en yo¤un olarak 1850’lerde ve 1860’larda gelmifllerdir. D›fl borçlar n Osmanl› Devleti K›r›m Savafl› s›ras›nda. aral›k 1881’de imzalanan bir antlaflmayla sonuçland›. Buna karfl›l›k Osmanl› Devleti. 1970).50 2 1 Bugünkü Türkiye s›n›rlar› içinde nüfus. Bu sonuçta bir ölçüde Tanzimat reformlar›n›n pay› vard›r. Demiryollar› sayesinde tar›msal vergilerin daha etkin bir biçimde toplanabilece¤i ve ‹ç Anadolu gibi bofl topraklar›n bulundu¤u bölgelerde yeni alanlar›n tar›msal üretime aç›laca¤› da umulmaktayd›.A N A H T A S Ö Z C Ü K R C. Kaynak: Vedat Eldem. Kafkaslar’dan ve Balkanlar’dan Anadolu’ya göç etmifltir. Anadolu’da nüfus ve gelir düzeyi Belge 1. yüzy›lda Anadolu’da yap›lan demiryollar›n›n en önemlileri Ege bölgesinde ‹zmir-Ayd›n ve ‹zmir-Kasaba hatlar›. Dünya Savafl› öncesinde 16 milyona yükseldi. n 1914’e gelindi¤inde.5 17. yüzy›l›n ikinci çeyre¤inde 10 milyondan I. 3 ve 4 • DÜYUN-U UMUM‹YE YÖNET‹M‹ 1881’de Osmanl› borçlar›n›n ödenmesini düzenlemek üzere oluflturulan uluslararas› kurum. n Osmanl› Devleti ile alacakl›lar›n temsilcileri aras›nda bafllayan müzakereler. 2003). (Kurufl/Kg) Ekmek Pirinç Zeytinya¤› 1. Nihayet. devlet gücünün imparatorlu¤un uzak köflelerine ulaflt›r›lmas› ve savafl dönemlerinde cepheye asker ve malzeme tafl›nabilmesi geliyordu. Bunun yan›s›ra. Osmanl› yöneticileri demiryollar›ndan birçok yarar bekliyorlard›. belki daha da fazla artt›¤› tahmin ediliyor. Elimizdeki veriler kifli bafl›na üretim ve gelir düzeylerinin 1820’lerden I. Hicri takvime göre "Muharrem Kararnamesi" diye adland›r›lan bu antlaflma ile d›fl borçlar›n miktarlar› indiriliyor. Böylece Osmanl› maliyesinin önemli kimi gelir kaynaklar› Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar) Yönetimi* ad› verilen ve yabanc› alacakl›lar taraf›ndan yönetilen bu yeni kurulufla teslim edilidi.20 2 6 5. The Economic History of Turkey. yüzy›lda Anadolu’ya yap›lan göçlerde üç büyük unsur görülmektedir. Anadolu’ya gelenlerin ço¤u. Bu h›zl› art›fl›n bir bölümü nüfusun kendi büyümesinden kaynaklan›yordu. 34-35. yüzy›lda Osmanl› ekonomisindeki en önemli geliflmelerden biri de demiryolu yap›m›d›r. yabanc› alacakl›lar›n temsilcisi olarak çal›flacak ve devletin vergi gelirlerinin bir bölümünü toplay›p yabanc› alacakl›lara aktaracak yeni bir örgütün kurulmas›n› kabul ediyordu. çok yüksek faizlerle al›nan borçlardan sonra Osmanl› Devleti. özellikle 1850’lerde ve 1860’larda büyük miktarlara varm›flt›r. Ayr›ca. 5 ve 6 1914 y›l›nda ‹stanbul’da temel g›da maddelerinin fiyatlar›. Ayr›ca bkz. 1900-1914 (Chicago. ‹lk olarak 1780’lerde bafllayan K›r›m’dan Rumeli’ye ve Anadolu’ya göçler. 6 E. 1923-2002 (Ankara. ‹stanbul’u Anadolu’ya ba¤layan ‹zmit-Ankara ve Eskiflehir-Konya hatlar›d›r. Y›llar 1840 1880 1914 1927 1939 Nüfus (milyon) 10 13 16 13. Osmanl› Devleti gelen nüfusun k›rsal alanlara yerlefltirilerek tar›mla u¤raflmas›n› özendirmeye çal›flm›flt›r. Demiryollar› Belge 2. K›r›m’dan. Elveriflsiz koflullarla. Balkanlar’dan ve Makedonya’dan Anadolu’ya gelen nüfus ise 1877-78 Rus Savafl› ile 1912-13 Balkan Savafllar› s›ras›nda ve sonras›nda göç etmifltir. 1996). 28 29 . n Osmanl› Devleti’nin sundu¤u kâr garantileri demiryollar›n›n yap›m›n› ve iflletmesini üstlenen yabanc› flirketlere çok elveriflli koflullar sunuyordu. 1854’ten itibaren Bat› Avrupa’dan borç almaya bafllad›. n 19. Yüzy›l boyunca Anadolu’da kifli bafl›na gelirin en az % 50. ‹kinci olarak. Göçmenlerin büyük bir k›sm› zaten k›rsal alanlardan geliyordu. 1898. 1980) ve Devlet ‹statistik Enstitüsü. s. 1840-1927 (bin olarak). n Ciddi bir sanayileflme görülmemesine karfl›n bu dönemde kifli bafl›na gelirlerde art›fl olmufltur. 19. Balkanlar’dan gelen nüfus içinde daha önce K›r›m ve Kafkasya’dan Rumeli’ye geçenler de bulunmaktayd›. 19 A¤ustos 1908’de hizmete aç›ld›. Ankara 20 35 75 Adana 12 42 73 Bursa 70 80 62 Edirne 100 83 35 Kaynak: Cem Behar. Kaynaklar: Charles Issawi. ödeme koflullar› yeniden düzenleniyordu. eski borçlar›n anapara ve faizlerini ödeyebilmek için giderek artan miktarlarda yeni borç bulmak zorunlulu¤u belirmiflti. 5 Büyük Kentlerin Nüfuslar›. 1500-1927 (Ankara. 1840-1939. Yap›m› 1906 may›s›nda bafllayan Haydarpafla Gar›. aç›k ekonomi koflullar›nda tar›m a¤›rl›kl› ekonominin giderek ihracata yönelmesinin ve bu modelin dolays›z yabanc› sermaye yat›r›mlar›yla desteklenmesinin de önemli katk›s› oldu. Bunlar›n bafl›nda iç güvenli¤in sa¤lanmas›. Osmanl›lar her yeni borçlanma için yabanc› devletlere yeni ödünler vermek zorunda kal›yorlard›.100 691 ‹zmir 110 300 154 Koyun eti fieker Kaynak: ‹stanbul Ticaret Odas› Fiyat ‹statistikleri. Osmanl› Devleti’nin d›fl borçlar› 160 milyon ‹ngiliz liras›na ulafl›yordu. 19. 4 Osmanl› döneminde Türkiye s›n›rlar› içinde infla edilen demiryollar›. 1876’da borçlar›n› ödeyemez duruma geldi¤ini ilan etmek zorunda kald›. ekime elveriflli bofl topraklar›n bulundu¤u bölgelere ve ‹ç Anadolu’da demiryolu çevresine yerlefltirildi.5 n Bugünkü Türkiye s›n›rlar› içinde kalan alanlar›n nüfusu 19. Yap›m tarihi ‹zmir-Ayd›n-Denizli hatt› ve uzant›lar› ‹zmir – Kasaba hatt› ve uzant›lar› ‹stanbul-Edirne hatt› ve uzant›lar› Haydarpafla-‹zmit Mudanya-Bursa Mersin-Adana ‹zmit-Eskiflehir-Ankara Eskiflehir-Konya Konya-Uluk›flla-Resulayn Toplam 1856-1911 1863-1896 1869-1870 1872-1873 1872-1892 1884-1886 1888-1890 1893-1896 1904-1914 Uzunluk (km) 609 702 364 93 41 67 495 445 918 3 734 1840 1912 1927 ‹stanbul 375 1. Malî bunal›m yine a¤›rlaflm›fl. Dünya Savafl›’na kadar artma e¤ilimi gösterdi¤ine iflaret ediyor. 3 Sakarya Nehri üzerinde Balaban Köprüsü.

E) ‹nk›lâpç›d›r. Görüyorsunuz ki. [. Ancak 1929’da patlak veren dünya bunal›m› sadece sanayileflmifl ülkeleri de¤il. 1935) ve On Beflinci Y›l Kitab› (‹stanbul.V. Ancak 1912 y›l›ndan itibaren karfl› karfl›ya kal›nan ve aral›klarla on y›l süren savafllar ekonomiyi tahrip etti. görgülü gözler için flükrana lay›kt›r. kendi dokumas›ndan gömle¤ini. Örne¤in bir kilo bu¤day›n fiyat› 1928’de 13 kurufltan 1931’de 4 kurufla kadar geriledi. ‹statistik Göstergeler. n Ankara merkezli yeni bir ülke kurulurken. mahfuz k›yafetiyle dünyan›n dört köflesinde kuvvetiyle an›l›rd›. Bu Anadolu halk›. Ülke ekonomisine özel sektörün öncülük etmesi fikri benimsendi. Kendi kendine yeterli bir ekonomi. yeni bir ekonomi de yarat›lmaya çal›fl›ld›. Baflvekil ‹smet Pafla Hazretlerinin S›vas’ta irat buyurduklar› nutuk (Ankara. özellikle k›rsal nüfusun tekrar artmas› sayesinde. Bu sayede sanayide de daha h›zl› büyüme sa¤lanabildi. 1923-1992 (Ankara. [B]u sene memlekette ekmek dahi ucuzlam›flt›r.F. 1930’larda da ekonomi toparlanmaya devam etti. Kaynak: Histoire de la République turque (‹stanbul. B) Milli- Kesindir ki. Ço¤unlu¤u oluflturan Müslüman nüfusun yan›s›ra Ermeni nüfus da a¤›r kay›plar verdi. Bunal›m k›sa zamanda kentlere s›çrad› ve kent ekonomisini etkiledi. Bu kadar kuvvetli ve feyizli bir ulaflt›rma program› olmaks›z›n o k›tl›k senelerde bu Orta Anadolu halk›n› ne ile besleyecektik? Baflvekil ‹smet Pafla Hazretlerinin S›vas’ta irat buyurduklar› nutuk (Ankara. 1930). düflük tar›msal fiyatlara karfl›n. Devletçilik Belge 3 ve 5 1935 1936 1937 1938 1939 n Dünya iktisadi koflullar›n›n daha da bozulmas› üzerine. ‹nce pamuk bezi. Ankara. 1934’te uygulamaya konan befl y›ll›k Birinci Sanayi Plan› ile Devletin sanayi yat›r›mlar› da programa ba¤land›. Özel sektöre destek sa¤lamak için 1924 y›l›nda ‹fl Bankas› kuruldu. gelirler artt›. Demiryolu yap›m›na h›z verildi. 1930).] Ç) Bireysel çal›flma ve etkinli¤i esas tutmakla birlikte mümkün oldu¤u kadar az zaman içinde ulusu refaha ve ülkeyi bay›nd›rl›¤a erifltirmek için ulusun genel ve yüksek ç›karlar›n›n gerektirdi¤i ifllerde – özellikle ekonomi alan›nda – devleti edimli olarak alâkadar etmek önemli esaslar›m›zdand›r. Program› (‹stanbul. kurtulmaya çal›flt›¤›m›z bir belâd›r. Dünya Savafl› öncesinde gelirler de art›yordu. yetçi. Kaynak: Devlet ‹statistik Enstitüsü. Havza’dan Samsun’a bir çuval un sevketmek için yan›na bir çuval daha koyuyorlard› ve arabac› raz› olmuyordu. Ç) Devletçi. Cumhuriyetin ilk y›llar›nda olumsuz koflullara karfl›n önemli yap›sal dönüflümler gerçeklefltirildi. A. Güç hal ile yetifltik.. Erzak ambar› Sivas burada dururken k›y›lar ekmeklerini yurt d›fl›ndan temin ederlerdi.. kendi ekme¤ini yer. 4 ve 6 n 1923 y›l›nda Lozan Konferans› henüz sonuçlanmadan Mustafa Kemal Pafla’n›n önderli¤inde toplanan ‹zmir ‹ktisat Kongresi’nde. Geçen üç dört k›tl›k senesinde baflaklar› bir avuç kül olan kad›n erkek Anadolu halk› bu flimendifer program›ndan g›da alm›fllard›r. Osmanl› ekonomisi tar›ma dayal› bir yap› göstermekle birlikte. Tar›msal ürünlerin fiyatlar›n›n h›zla düflmesi. Beyaz makina unu. tar›m üretiminde önemli art›fllar gerçekleflti. tar›m üreticilerinin gelirlerinde ciddi düflüfle yol açt›. Ürünlerimizi ot fiyat›na ç›karmak ve dokuma olarak atefl pahas›na gömlek giymek. ekme¤imizi tahrip edinceye kadar ilerledi. ve en nihayet yaflam koflullar›na da ucuzluk getirmifltir. 3 Devletçilik. Ülke nüfusunun. A) Cumhuriyetçi. Savafl y›llar›ndaki büyük y›k›ma karfl›n. 1994). gömle¤i de kurtarmaya çal›flaca¤›z. 1929 y›l›n›n ortalama gelir düzeyleri 1914 y›l›ndakileri yakalayabilmiflti. Ekonomik bak›fl aç›s›ndan bu geçen seneler boyunca flimendifer politikas›n›n memlekete ifa etti¤i hizmet. 1938). 1931). 5 Edirne ‹stanbul Mudanya Bal›kesir Bursa Ere¤li Adapazar› Amasya Eskiflehir Ankara Afyonkarahisar Kayseri E¤ridir Ayd›n Denizli Konya Isparta Mersin Antakya Adana Marafl Malatya Diyarbak›r Mardin Elaz›¤ Mufl Van Sivas Erzincan Erzurum Samsun Kars Dünya bunal›m› ve Türkiye’nin d›fl ticareti.. Osmanl› Devleti’nin d›fl borçlar›ndan Türkiye’nin pay›na düflen miktar›n ödenmesine de 1929 y›l›nda bafllama karar› al›nd›. C.5 milyona geriledi. Dünya Bunal›m› Belge 5 Osmanl› döneminde yap›lan 1929 1930 1931 1932 1933 1934 n 1920’ler Türkiye ekonomisinde toparlanma dönemi oldu. kurulacak yeni Devletin izleyece¤i ekonomik ilkeler tart›fl›ld›. n Türkiye ekonomisi dünya bunal›m›n› çok fazla etkilenmeden atlatabildi. yani % 20’ye yak›n bir düflüfl gösterdi. Türkiye gibi tar›ma dayal› ekonomileri de olumsuz etkiledi. 1924 y›l›nda ise iki Devletin iflbirli¤i ile ‹stanbul d›fl›nda kalan bölgelerdeki Rumlarla Yunanistan’daki Müslüman-Türkler de¤ifl tokufl edildi. Etibank gibi büyük ölçekli Devlet iflletmeleri üstleniyordu. Örne¤in. flalvar›n› giyer ve bu dermanl› ve mazbut.. En önemli olarak da. hükümet 1930 y›l›ndan itibaren devletçilik ad› alt›nda yeni bir iktisat politikas› uygulamaya karar verdi.. "fiimendifer* siyaseti"nin amac› ülkeyi demir a¤larla örmekti. ‹zmir’in servet ve güvenli¤inin her tehlikeden azade olmas›n›n bafll›ca vas›tas› S›vasl›n›n 24 saat sonra ‹zmir’i savunacak olanaklar› bulmas›yla gerçekleflebilir. Türkiye s›n›rlar› içindeki nüfus 1914 y›l›nda 17 milyonu aflarken 1927 y›l›nda 13. Konferansta ayr›ca. C) Halkç›. Osmanl› döneminde yap›lan demiryollar› da yabanc› sahiplerinden sat›n al›narak millilefltirildi. Dokuma sanayiini de böyle koruma karar›nday›z. C. dokumalar›m›z› öldürdü. Çiftçi borçlar›n› ödeyemez duruma düfltü. D) Lâik. ‹ki dünya savafl› aras›ndaki dönemde Cumhuriyet’in ekonomi alan›ndaki en önemli hedefi sanayileflmek ve kendi kendine yeterli bir ekonomi kurmak oldu. korunacak fleyi seçip korumakta ›srar etmek. Devletçilik döneminde sanayi sektörüne daha fazla a¤›rl›k verildi. hattâ ihracat yapmaya bafllad›. yabanc›lara iktisadi hayatta ayr›cal›klar tan›yan kapitülasyonlar›n kald›r›lmas› için çaba sarfetti ve bunu sa¤lad›. ekonomi tar›m a¤›rl›kl› bir yap›dan sanayileflmeye geçifl yolunda bir hayli mesafe ald›. n Lozan Konferans›’nda Türkiye. ‹fl Bankas› Genel Merkez binas›. Savafllar›n y›k›m›ndan sonra üreticiye destek olmak amac›yla aflar* vergisi 1925’te kald›r›ld›. ‹ki dünya savafl› aras›nda Türkiye ekonomisi S Ö Z L Ü K * fiimendifer * Aflar 2 Demiryollar›n›n önemi. Sanayide önceli¤i ise Sümerbank. ‹zmir-Lozan Belge 1. Y›llar ‹thalat ‹hracat (milyon dolar) 87 100 129 121 108 114 124 70 60 41 45 69 71 74 91 119 92 51 82 103 96 81 88 75 71 60 48 58 73 76 94 109 115 100 Il›ca 1923 1924 1925 1926 1927 1928 Palamutluk Kütahya Manisa B. I. 1 Verilerde korumac›l›k politikas›na iliflkin bir ipucu var m›? 30 31 . Ekme¤i kurtard›¤›m›z gibi. 2. Bu olumlu geliflmede tar›m kesiminin önemli pay› vard›. hem memleket evlâd›n›n benzine kan. Gümrük vergileri artt›r›larak yerli sanayi ithal mallar›n›n rekabetinden korunuyordu. ‹K‹NC‹ KISIM Cumhuriyet Halk F›rkas›n›n Ana Vas›flar› Cumhuriyet Halk F›rkas›. Rus yönetimi veya iflgalinde yap›lan Cumhuriyet döneminde yap›lan 1938’de yap›lmakta olan Yap›lmas› 1938’de düflünülen 4 6 29 Ekim 1938’de Türkiye’de demiryollar›. ülke bu¤day üretiminde kendine yeterli duruma geldi.H..

.. . .. n Hisse ve temettü Giyecek ve temizleme . . . Sonuç bölümünde ise. ç›kar›lan ana fikir yaz›lmal›d›r.. Hizmetliler . azal›fl.19... . yüzy›l bafllar›ndan itibaren tüketime destek verilmesi (fordizm).. ..). . . ...000..8 14.97 2. .000 lira kâr elde etmiflse. bir flirket sermayesinin paylar›ndan biridir.De¤ifliklik gösteren geliflmeler (Örnek: 1860-1913 aras› Carmaux kömür madenlerinde ücret ve kârlar).. litre) ya da göreli de¤erler (%.. . 2000).7 10.. .. ... Hisse. Bu verileri okurken çok say›da önemli ögeyi dikkate almak gerekir: . vs.fiirketlerin daha iyi örgütlenmesi. .2 4.. Baydo¤an (‹stanbul.2 11.. .. Refah dönemleri (1850-1873. % olarak)... tarihi. Japonya’da zaibatsu. bir banka etraf›nda yap›lanm›fl. konzern ve zaibatsu 3 1913’te iki bütçe (alt›n frank olarak). Bafllang›ç noktalar› farkl›l›k gösteriyorsa.5 18. ..Da¤›l›mlar (Örnek: Bir bütçe içindeki harcamalar: Kira. ...12 2. g›da.... çev. sabit durum)? .. .. .Kullan›lan birimler: Bunlar brüt de¤erler (frank.1930’lu y›llarda devletin ekonomiye müdahalesi.32 4. sermaye kat›l›mlar›yla birbirlerine ba¤lanm›fl bir grup flirketi anlatmak için kullan›l›r.20 2... ‰ ya da göstergeler) olabilir...1 7 4... ... Dikey yo¤unlaflma Kömür madeni Yatay yo¤unlaflma 2 2 1 1 1 2 2 4 ‹STAT‹ST‹KLER‹N OKUNMASI n ‹statistik veriler tablo biçiminde gösterilir.Tabloda verilen bilgilerin kayna¤›... .konunun özeti SENTEZ 1850-1940 y›llar› aras›nda birbirini izleyen iki sanayi devrimine dayal› olarak gerçekleflen ekonomik büyüme flu geliflmelerle aç›klanabilir: . .7 9.Önemli miktarlarda servetin sermaye olarak yat›r›ma dönüfltürülmesi. .. 1896-1929) ile durgunluk dönemleri (1873-1896 aras› “büyük bunal›m”. Göreli de¤erler söz konusu oldu¤unda..4 • K‹TAPLAR .Eric J. vs.6 4.. Histoire économique et sociale du monde (Paris.. .. üretimin tüm aflamalar›n› bünyesinde bir araya getirdi¤inde (örne¤in..... .. . .34 3.E¤rinin görünüflündeki bu de¤iflimleri nas›l aç›klayabiliriz? n Son olarak. Zor Günler. 1860 1865 1869 1875 1881 1886 1889 1895 1900 1905 1913 yöntem ‹statistiklerin okunmas› ve karfl›laflt›r›lmas› 1 Carmaux kömür madenlerinde ücret ve kârlar (frank olarak). 6 000 F 25 000 F 900 F 300 F 2 400 780 F 420 F 60 F 360 F 420 F 120 F 240 F 3 750 F 1 250 F 6 250 F 3 250 F 2 500 F 500 F 700 F 3 300 F 1 500 F 2 000 F Is›tma.. B’den C’ye azal›fl. 1914 1929 42.. .. . . . S.. . .. KARIfiTIRMAYALIM Yatay ve dikey yo¤unlaflma n Bir flirket.3 1938 32.94 3. Almanya’da konzern. 1985): "‹ktisadi Yap›" (cilt III) ve "Sanayi" (cilt V) bölümleri. bir ya da birden fazla belirli gözlemi bir arada ölçmeye olanak tan›yan rakamsal veri dizileridir. yapaca¤›m›z yorumlar› yazmam›z gerekir: Girifl bölümünde istatisti¤in türü. .. . OKU YAL IM GEZ EL‹M Tersane Pierre Léon (yay.. Temettü ise bir bölme iflleminin sonucudur: fiirketin bir y›ll›k kâr› hisse say›s›na bölünür.. . .‹stanbul) ABD’de trust..).. ‹STAT‹ST‹KLER‹N AÇIKLANMASI ve ÇÖZÜMLENMES‹ n ‹statistik dizileri aç›klayabilmek için bazen yüzdeleri hesaplamak yararl› olabilir. ... . hisse bafl›na 3 lira tutar›nda temettü ödenecektir. . . Çocuklar›n e¤itim giderleri ..Karfl›laflt›rmalar (Örnek: Çeflitli ülkelerin sanayi üretimi). hem de rakam dizileri aras›ndaki farklar karfl›laflt›r›lmal›d›r. giyim... 1930’lu y›llarda dünya bunal›m›) sürekli olarak birbirini izledi.88 4.. E¤er 1900 y›l›nda N flirketi 30. . .. . . . . ..20.. 32 33 .. . . HOBSBAWM.. . bir hissenin getirisi % 3 olacakt›r. . . Ekonomik büyüme düzenli olmad›. . ton.89 5. .. .Karfl›laflt›rma istatistikleri iki eksene göre okunmal›d›r: Ayn› zamanda hem y›ll›k geliflme gözlenmeli (yükselme ya da düflüfl). Beklenmedik giderler . ...... L..Teknik bulufllar.Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (‹stanbul. . yüzy›l sonunda korumac› ekonomi politikalar›na baflvurulmas›. . Bu gözlemler üç bafll›k alt›nda toplanabilir: . kayna¤› verilmelidir. . Y›l Ortalama ücret 1. Örne¤in. .‹nceleme konusunu belirten bafll›k.. E¤er bu flirket üretimin ayn› seviyesinde faaliyet gösteren çok say›da kuruluflu bir araya toplam›flsa.. . demir madencili¤inden metalürjik dönüfltürme sanayiine) dikey yo¤unlaflmadan söz edilir. . n Trust... yo¤unlaflma yoluyla ekonominin bir sektöründe hakim konuma gelmifl bir flirketi ifade eder.. Buna göre. .96 3. Yüksek f›r›n 2 Çelik fabrikas› Çeflitli ülkelerin sanayi üretimi (dünya toplam› içindeki pay. . karfl›laflt›rma olana¤› yaratmak için yüzdeleri hesaplamak ilginç olabilir. . .47 Elde edilen kâr 886 771 790 241 875 929 885 730 393 635 861 500 836 342 131 409 465 949 480 798 818 784 ‹STAT‹ST‹K VER‹ TÜRLER‹ n ‹statistikler. .Geliflme istatistikleri y›l y›l okunur. fiener (Ankara. Memur Burjuva Vergilerden sonra kalan gelir Harcamalar: Kira .Da¤›l›m istatistiklerinde ise.E¤rinin genel görünümü nas›l (art›fl.000 lira sermayesi olan N flirketi. ayd›nlatma Mutfak giderleri .. . . veriler aras›ndaki farklar› incelemek gerekir (Örnek: Bir bütçenin farkl› kalemleri). ..5 Mekanik inflaat ABD Almanya Birleflik Krall›k Fransa Rusya/SSCB 35. .. . seyahat Tasarruf . • ANS‹KLOPED‹ .6 9. . . . Güçlüklerle mücadele etmek için baz› giriflimlerde bulunuldu: . Sa¤l›k harcamalar› E¤lence. • MÜZE ....Charles DICKENS... . . . . .4 6...39 4. .. 1977-1978). n Tablonun okunmas› kolay ya da karmafl›k olabilir. ... . ... 1..E¤ri üzerinde birden fazla aflama göstermek olas› m›? A’dan B’ye art›fl...000 hisseye bölünebilir. Örnek: Bir memurun ya da bir burjuvan›n bütçesinde g›da ya da giyim harcamalar›n›n pay› ne kadard›r? n Bir grafik oluflturmak ve elde edilen e¤rileri genelden özele do¤ru incelemek de genellikle yararl›d›r: .. . Saptanan geliflmeler tan›mlanmal› ve aç›klanmal›d›r. .Rahmi Koç Sanayi Müzesi (Sütlüce .. ... referans al›nan y›la dikkat etmek gerekir (gösterge = 100)... . Devrim Ça¤›. 2003).3 14.. bu yatay yo¤unlaflmad›r.. 100 liral›k 10. çev. ... .. .. birbirinden ayr› ve çeflitli sanayi kollar›nda faaliyet gösteren çok say›da flirketten oluflan finans ve sanayi grubudur.

1854’te K›r›m Savafl›’n›n bafllang›c›ndan az sonra Osmanl› ‹mparatorlu¤u ilk gerçek borcunu ‹ngiltere’den alm›flt›r. Hazinenin senelik borç yükünün a¤›rlaflt›¤›n› ve para piyasas›n›n keflmekefl içinde bunald›¤›n› gören Abdülmecit. (*) Yani borç al›nd›¤› kabul edilen rakam›n yaln›zca % 80’i Osmanl› Devleti’nin eline geçiyordu. Osmanl› Devleti niçin ve ne zaman d›fl borçlanma sürecini bafllatt›? 2. Bu idarenin oluflturulmas› ondokuzuncu yüzy›lda Osmanl› egemenlik haklar›ndan verilen en önemli ödünlerden biri oldu¤u gibi. 5. 168 ve 182). 1962).1 13. Düyun-u Umumiye Yönetimi’nin nas›l siyasal bir ifllev de kazand›¤›n› yorumlay›n›z. bafllang›çta yaln›z kendisine b›rak›lm›fl olan vergileri toplamakla yetindi. Parvus Efendi’nin 1914’te dedi¤i gibi. Lozan’da var›lan anlaflma uyar›nca borç ödemeleri 1929 y›l›nda bafllad›. masraflar›n k›s›lmas›n› ve düzenli bir bütçe ç›kartmak ve uygulamak için özel bir komisyon oluflturulmas›n› emretmifltir.. 3 Düyun-u Umumiye binas› (fiimdilerde ‹stanbul Erkek Lisesi. bunlar›n en zengin ve en kolay toplan›r gelir kaynaklar› olmas›yd›. sebat ve özellikle o zamanki koflullar alt›nda. Yedi kiflilik bir konsey bu yönetimi sa¤layacakt›. “Tanzimat Devrinde ‹stikrazlar”. (*) Parvus Efendi. Piyasaya sürülen bu tür bonolar›n toplam de¤eri de befl milyonu aflm›fl bulunuyordu. Memurlar›n yüzde ikisi yabanc›.5 milyon Osmanl› alt›n› temin etmifltir. damga resmi. hakem yoluyla çözülecekti. Berlin ve Londra’daki kupon sahipleri ad›na vergi topluyordu. 2 1872-1873 mali y›l›nda devlet giderleri. bir Avusturya-Macaristan.. [.891 945 580 262 229 198 16 13 147 % 44. Düyun-u Umumiye’nin faaliyetleri ask›ya al›nd›. Hollandal› ve Belçikal› alacakl›lar›. Ço¤u Osmanl› uyru¤u olan binlerce Düyun memuru. Bunlardan biri. Temsilciler. kimi] vergileri toplay›p onlarla d›fl borçlar›n faiz ve amortismanlar›n› ödemeyi sa¤layacakt›. 1983).000 kese (500 kurufl) Genel borçlar Ordu ve donanma Sivil yönetim Hanedan Bay›nd›rl›k iflleri Maliye E¤itim Sa¤l›k ve ticaret (tar›m dahil) Di¤er 1. Lozan sonras›nda öngörülen y›ll›k miktarlardan daha az ödeme yaparak Osmanl› borçlar›n› 1954 y›l›na kadar ortadan kald›rm›flt›r. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. yüzy›l ortalar›nda Osmanl› maliyesinin ne tür sorunlar› vard›? 4. bir Frans›z. Avrupal›lar›n ilerde Osmanl›lar›n borçlar›n› reddetme olas›l›¤›ndan duyduklar› kuflkular› da gidermiflti [. Bu görüflü ileri süren yazar›n hakk›n› teslim edece¤iz. Büyük Güçlerin diplomatlar›nca kendi devletlerinin temsilcisi gibi görüldü. bask› (‹stanbul. 1977). 4 1 Al›nan ilk borçlar. ‹stanbul). kurulan uluslararas› mali reform komisyonlar›na karfl›n olumlu bir sonuç elde edilemedi. ipek. Günlük giderleri bile karfl›lamakta sürekli s›k›nt› içinde bulunan Hazine. Uzun tart›flmalardan sonra Osmanl› Devleti’nin ödenmemifl borçlar› nüfus ve di¤er konular dikkate al›narak mirasç› devletler aras›nda paylaflt›r›ld›. Bat›’n›n iktisadi ç›karlar› 盤 gibi büyürken. giderek ödenemez oldu (bkz. Konsey. Türkiye Cumhuriyeti. öbürüyse Avrupa’n›n sürekli olarak bask› alt›nda tuttu¤u ve s›k›flt›rd›¤› Osmanl› Maliye Bakanl›¤›yd›. Enver Ziya Karal. Donald Quataert. Düyun-u Umumiye ‹daresi’nin kurulmas› son dönem Osmanl› tarihi içinde bile bir dönüm noktas›d›r. Osmanl› Tarihi.000 kiflilik bir kadro bu yolla meydana getirilmiflti.Dosya Osmanl› borçlar› ve Düyun-u Umumiye Yönetimi Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun K›r›m Savafl›’ndan itibaren mali s›k›nt›lar nedeniyle almaya bafllad›¤› d›fl borçlar. bal›kç›l›k.6 0.3 4. baz› bölgelerden al›nan harçlar gibi önemli gelir kaynaklar›n› ve di¤er baz› gelirleri do¤rudan denetimi alt›nda tutmaktayd›. 1940).65 milyon Osmanl› alt›n› temin etmifltir. cilt VIII (Ankara. 5 Düyun-u Umumiye üzerine. "Eshâm-› cedîde". Refii fiükrü Suvla. Ca¤alo¤lu. Arada da (1861 ve 1876) toplam› 50 milyonu aflan k⤛t para ç›kar›ld›.3 3. % 80 fii ihraçl›* ve % 6 faizli olan bu borç Hazineye 2. As›l olan. Düyun-u Umumiye ‹daresi’nin kuruluflundan sonra Osmanl› ekonomisinin genifl ve gittikçe geniflleyen bir kesiminin iflleyifli kademeli olarak yabanc› denetimi alt›na girerek art›k Osmanl› hazinesini de¤il Avrupal› alacakl›lar› zenginlefltirmekteydi.. . 19. tütün ve alkolden al›nan vergiler.6 6. di¤erleri yerli idi. Osmanl› Devleti’nin son dönemlerinin belki de en önemli özelli¤i olan egemenlik haklar›n›n yitirilmesi sürecindeki en etkin ö¤elerden biri oldu. Osmanl› flehir ve köylerine yay›larak Paris. Tanzimat I (‹stanbul. Konsey. alacakl›lar taraf›ndan befl y›l için seçilecekti ve yeniden seçilebileceklerdi. Türkiye’nin Malî Tutsakl›¤›. Böylece ortaya. bundan baflka bir temsilci de Galata bankerlerini temsil edeceklerdi. 34 35 .. gelir sa¤layacak ekonomik alanlara yat›r›lmad›klar› için. kamu harcamalar›nda tasarrufa uymak gerekirdi.”* Birinci Dünya Savafl›’n›n bafllamas›yla Osmanl› Devleti d›fl borç ödemelerini durdurdu. Sonradan sanayi ve ticaret at›l›mlar›na da giriflmek yoluyla etkinlik alan›n› geniflletti ve gelifltirdi.. Hükümet bu konuda her türlü yard›mda bulunacak ve gerekti¤inde yeni yönetimi askeri güçle koruyacakt›. Hükümetin. Osmanl› ‹mparatorlu¤u borçlanmaya bafllar bafllamaz bu alanda derhal ileri gitmifltir" der. M›s›r vergisinin birinci borçtan serbest kalan k›sm› ile Suriye ve ‹zmir gümrükleri gelirleridir. Osmanl› hükümetinin bir kuruluflu gibi ifllev görmesine ra¤men hükümete de¤il kendi hissedarlar›na karfl› sorumluydu. “Avrupa yönünden aç›ktan a盤a korunan Düyun-u Umumiye. konseyde dan›flmanl›k s›fat›yla bir komiseri bulunacakt›. Hükümet ile konsey aras›ndaki anlaflmazl›klar.4 Mali reformlar›n baflar›l› olabilmesi için bilgi. "Çok çabuk ö¤renilen ve al›fl›lan fleyler vard›r. Muharrem Kararnamesi. Konseyde bir ‹ngiliz delegesi ‹ngiliz.. Bunlar›n hiçbiri bulunmad›¤› için. The Economic History of the Middle East 1800-1914 (Chicago. Charles Morawitz.. kendi memurlar›n› diledi¤i gibi tayin etmekte serbestti.4 0. "tahvilât-› mümtâze" ve "eshâm-› mümtâze" adlar›n› tafl›yan bu senetler (hepsine birden "sergi" de denilmekte idi). 1966). Düyun-u Umumiye tuz.2 22. 2. % 6 faizli ve çeflitli vadeli bir tür hazine bonosu idi. Avrupa’n›n Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda giderek geniflleyen faaliyetinin simgesi ve tafl›y›c› gücü olan Osmanl› Düyun-u Umumiye ‹daresi gittikçe büyük boyutlara ulaflan konsolide Osmanl› borçlar›n›n Avrupal› alacakl›lara geri ödenmesini denetlemek üzere 1881 y›l›nda kuruldu. “iki maliye yönetimi” ortaya ç›kt›. Al›fl›lageldik devlet gelirleriyle bu borçlar›n toplam› savafl masraflar›n› karfl›lamaya yine yetmedi¤i için imparatorluk.. s. B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n D›fla ba¤›ml›l›kta iç dinamiklerin rolünün saptanmas› Dosya Kaynak: Charles Issawi. Bu kararnameye göre. bir Alman. Maliye Bakanl›¤› d›fl›nda ba¤›ms›z bir Düyun-u Umumiye yönetimi kuruluyordu. bir ‹talyan. Hakem karar› kesindi. Bu borcun faiziyle birlikte ödenmesi için M›s›r vergisi karfl›l›k gösterilmifltir. zorunlu bir iç borçlanma anlam›na gelen k⤛t para basma önlemine de baflvurmufltur. herhangi bir özel flirketten fark› olmamas›na karfl›n. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun iktisadi ve siyasi özgürlü¤ü ve Avrupa’yla iliflkilerindeki seçenekleri o ölçüde daralmaktayd›. Konsey. Alacakl›lar›n haklar›n› korumak üzere 1881’de kurulan Düyun-u Umumiye Yönetimi ise. Osmanl› Devleti’nin d›fl borçlar› 1923 y›l›nda Lozan’daki bar›fl görüflmelerinin en önemli ve karmafl›k maddelerinden birini oluflturdu. Türkiye tüm borçlar›n yüzde 67’sini devralmay› kabul etti. Osmanl› Devleti’nde Avrupa ‹ktisadi Yay›l›m› ve Direnifl (1881-1908) (New York. Sonuçta meydana gelen anlaflma Muharrem Kararnamesi ile tesbit edildi (20 Kas›m 1881). Karfl›l›k. ‹lk borcun üzerinden henüz bir sene geçmiflken imparatorluk 1855’te ola¤anüstü diyebilece¤imiz koflullar alt›nda ikinci bir borç alm›flt›r. bir Osmanl› delegesi de mensup olduklar› memleketlerin alacakl›lar›n›. Les finances de la Turquie kitab›nda. Bu kurum. 1. a¤›r koflullar›n ileride do¤uraca¤› mali ve siyasal sonuçlar› kale almadan yabanc› piyasalardan borç almaya devam etti. Düyun-u Umumiye Yönetimi hangi koflullarda ve niçin kuruldu? 5. Osmanl› Devleti ald›¤› borçlar› neden geri ödeyemedi? 3. pul. Yerli Hristiyanlar›n say›s› % 7 kadard›. ‹hraç fiyat› 102 5/8 ve faiz haddi % 4 olan bu borç hazineye 5. 1881 y›l›nda d›fl borçlar alacakl›lar›n›n vekilleri ‹stanbul’a davet edilerek . görüflmeler yap›ld›.1 5.] Verdiklerini geri alacaklar›ndan art›k emin olan Avrupal› yat›r›mc›lar›n yoksullaflm›fl Osmanl› hazinesine önerdikleri yeni borçlar toplam yabanc› borç miktar›n› daha da artt›r›yordu.

. Enternasyonal 1889-. Paris. Enternasyonal 1864-1875 III. • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Marksizmin kurucusu Karl Marx "‹flçinin üç ça¤›". Léon imzal› tablo.2 1839’dan 1939’a toplum ve ideolojiler Sanayileflmifl ülkelerde 1839-1939 y›llar› aras›nda yaflanan ekonomik dönüflümler. IV. Bazille imzal› tablo. I. Enternasyonal 1850 1860 1870 1867 Karl Marx: Kapital 1880 1890 1900 1910 1920 1930 1848 Karl Marx: Komünist Parti Manifestosu 1895 Fransa’da iflçi sendikas› CGT’nin kuruluflu 1919 Fransa’da 8 saatlik iflgününün kabul edilmesi 1917 Rus Devrimi 36 37 . Elefltirel bir bak›flla bu yeni toplumu daha da iyilefltirmeyi hedefleyen çok say›da düflünce ak›m›n›n ortaya ç›kmas› bu flekilde aç›klanabilir. 2 1896. F. 1867. F. Paris. III.. n Sanayileflmifl ülkelerde toplumlar 1839’dan 1939’a kadar nas›l evrildi? n Bu toplumlar dönüflümlere nas›l tepki verdi? KONU KONUNUN PLANI I. Sanayi toplumuna geçiflin yaratt›¤› dönüflümler. Orsay Müzesi. burjuva s›n›f› ile iflçi dünyas› aras›nda gerilimler ortaya ç›kt›. bu ülkelerin toplumsal yap›s›n› da derinden etkiledi: Kentler geliflti. II. Kentlilerin ço¤almas› Sanayi toplumlar› Liberalizm ve uygulamalar› Kapitalizme karfl› verilen mücadeleler 1 "Aile toplant›s›". 1878 Londra’da Selamet Ordusu’nun kurulmas› 1840 Proudhon’un Qu’est-ce que la propriété? (Özel Mülkiyet Nedir?) kitab› 1867 Londra’da ilk kent metrosu 1891 Rerum Novarum bafll›kl› Papal›k genelgesi II. dönemin düflünürlerinin de gözünden kaçmad›. Orsay Müzesi.

Kent mimarîsi. di¤er yandan öteki k›talara do¤ru önemli bir göç hareketi bafllatt›. Örne¤in. sanayi iflletmeleri etraf›nda yepyeni kentlerin kuruldu¤u da oldu (Fransa’n›n Lorraine bölgesindeki Longwy ya da Pas-de-Calais bölgesindeki Lens kentleri gibi). 1900 ve 1937’de Paris) gezen merakl› kalabal›klar ortaya ç›kt›. yani % 8’i. Beslenme. sanayi ülkeleri giderek daha fazla kentleflti. Paris’inki 1 milyondan 2. Flat Iron Building. ama sefil bir barakan›n içinde üstüste yatmak zorunda kald›¤›nda bu mümkün de¤ildir. Deniz afl›r› ülkelere göç de yavafllad›. ama söylenenler yine de yetersiz kal›yor. hijyen ve t›ptaki geliflmeler sayesinde ölüm oran› düflerken. yüzy›l›n sonlar›ndan itibaren. 2 Frans›z Georges Carpentier ile Amerikal› Siki aras›ndaki boks maç›. 6 ve 7 Boulogne Orman› LA MONTMARTRE CHAPELLE LA TERNES 3 VILLETTE n Pek çok yeni kentli için. giderek yükselen yaflam standard›n› koruma arzusu ve do¤um kontrolünün yayg›nlaflmas› (özellikle Fransa ve Birleflik Krall›k’ta) ile aç›klanabilir.. yüzy›lda.7 milyondan 7. Örne¤in. özellikle 1918’den sonra. Büyük Londra’n›nki ise 2. 1918’den sonra. Sanayi dünyas›n›n kitleler ça¤›na geçiflinin en iyi göstergesi kentlerdi.3 milyona ç›kt›. 2 4 BELLEVILLE 6 CHAILLOT PASSY 19. Henüz tüm utanç duygular›n› kaybetmemifl bir varl›k için bu yaflam koflullar›n›n ne ölçüde tiksindirici oldu¤unu hayal edebilmek güç. Bu eflik. 19. 5. yüzy›l›n bafllar›nda k›rsal kesimde pek fazla de¤ifliklik gözlenmezken. Charles Gide. 20. k›rsal kesimde de pek çok atölye varl›¤›n› sürdürüyordu. New York (1868). Avrupa’daki nüfus art›fl› bir yandan k›rdan kente göçü kamç›larken. sanayileflmifl ülkelerde nüfus önemli oranda artt›. ard›ndan. spor karfl›laflmalar›n› izlemek için stadyumlarda toplanan kalabal›klar. 1850 y›l›nda Birleflik Krall›k nüfusunun % 50’si kentliydi. yüksek kald›. kent ortam›nda yaflam güçtü. Konut sorununun toplumsal aç›dan ne kadar önemli oldu¤u b›kk›nl›k verecek kadar çok anlat›ld›. Daha da kötüsü. A. Kent uygarl›¤› Belge 1. yüzy›l sonunda Paris metrosu çal›flmalar›. Hamburg Amsterdam Londra Berlin Rotterdam Varflova Anvers Atlas Ruhr Leipzig Dresden Lodz Köln Brüksel Frankfurt Wroclaw Paris Stuttgart Viyana Okyanusu Münih Budapeflte Lyon Milano Marsilya Torino Lizbon Madrit Napoli Barselona Roma Kiev 40 30 Odesa 20 10 Karadeniz ‹stanbul 0 0 1851 1860 1870 1880 1890 1900 1910 1920 1930 1939 Do¤um oran› Ölüm oran› Toplam nüfus K›rsal kesim nüfusu Kentli nüfus S Ö Z L Ü K * Do¤urganl›k * ‹mar A k d e n i z Büyükflehir s›n›rlar› içinde yaflayan nüfus 400 bin-1 milyon 1-4 milyon 4 milyondan fazla B. 1850’lerde ilk kez Paris’te görülen Büyük ma¤azalar. vatanseverlik duygular›yla ya da çeflitli siyasal nedenlerle gösteri yapan coflkulu kalabal›klar. Des institutions en vue de la transformation ou de l’abolition du salariat (Paris. 1920). banliyölerde. Kentlilerin ço¤almas› A N A H T A S Ö Z C Ü K R 500 km Stokholm Glasgow Edinburgh Newcastle Leeds Manchester Moskova Sankt Peterburg 3 1913’te bafll›ca Avrupa kentleri. Amerika Birleflik Devletleri 1900-1913 y›llar› aras›nda y›lda bir milyon göçmen kabul etti. ard›ndan Londra (1867). bu koflullara al›flm›fl ve art›k rahats›zl›k duymayan çok daha fazla say›da insan için bunun nas›l bir afla¤›lanma olabilece¤ini hayal edebilmek güç. Ekonomik kriz dönemlerinde öfkeye kap›lan iflsiz kalabal›klar›.000’den 2 milyona. ama büyük metropollerde de görülüyordu: 1850-1910 y›llar› aras›nda Berlin’in nüfusu 400. 1922. Belge 2 ve 3 ‹ngiltere’de 1851’den 1939’a nüfus hareketleri. büyük sergileri (1851 ve 1862’de Londra. (bu s›fat› alayc› olmadan kullanabilmek ne kadar mümkünse) mahrem tuvalet ihtiyaçlar›.. Paris. yüzy›lda. 7 38 39 . sanayi kollar›n›n tümü kentlerde yerleflmemiflti.I. C. n Ancak. Maden bölgelerinde. Kentleflme* olgusu küçük kentleri etkileyebiliyordu. say›lar› artan sinema salonlar›. a¤layan hasta çocuklar. 1889. 5 Kent yaflam›n›n büyük dertlerinden biri: Konut sorunu. önce gazla. Demografik geliflmeler Belge 4 Liverpool Birmingham Do¤um ve ölüm oranlar› (%) 50 Nüfus (milyon) 50 40 30 20 10 • KENTLEfiME Nüfusun kentlerde yaflayan bölümünün say›ca ço¤almas›. kalabal›klar da kentlerde toplan›yordu. gelip birileri kald›rana kadar yatakta so¤uyan bir ceset için hep ayn› oda. kad›n ya da erkek. yemek yemek. dinlenmek ve. Louvre Belediye Saray› CHARONNE Notre-Dame AUTEUIL GRENELLE 1 VAUGIRARD 5 7 8 6 BERCY Vincennes Korusu 2 km 1860’ta Paris kentinin s›n›rlar› 1 2 3 4 Montparnasse Gar› Saint-Lazare Gar› Kuzey Gar› Do¤u Gar› 5 6 7 8 Bastille Gar› Lyon Gar› Orléans Gar› Sceaux Gar› ‹kinci ‹mparatorluk döneminde Paris kentinin büyümesi.9 milyona. [. Fransa d›fl›nda. n Bunlara ek olarak. Paris (1900) ve Berlin’de (1908) ilk metrolar›n yap›lmas›yla giderek iyileflti. zorda kal›rsa kara ekmek yiyerek ve lime lime k›yafetler giyerek de onurunu koruyabilir. Kiralar çok yüksekti ve genellikle Londra’daki East End gibi yoksul mahallelerde ya da kentin çevresindeki varofllarda. 1911 y›l›na do¤ru afl›r› kalabal›k konutlarda yafl›yordu. Budapeflte (1896). Japonya d›fl›ndaki sanayi ülkelerinde nüfus eskisi kadar h›zl› artmamaya bafllad›. iflgücünün yak›nlar›na yerlefltiler. Paris’te (ve banliyösünde) toplam 4 milyon nüfustan 321 bini. do¤uran bir kad›n. ‹nsan. büyük sanayi ülkelerinde do¤um oran› düflmeye bafllad›. Sanayi devriminin fabrikalar› ise özellikle kentlere ya da kentlerin çevresine. Kentlerin büyümesi 1 New York’da bir gökdelen. n Toplu tafl›ma araçlar› önce tramvaylar›n yayg›nlaflmas›. n Bu koflullar alt›nda. sonra da elektrikle ayd›nlat›lan cadde ve sokaklar kentlilerin yaflam›n› dönüfltürdü. Bu olgu. demir ve çeli¤in kullan›lmaya bafllamas›yla de¤iflikli¤e u¤rad›. Paris’te Haussmann’›n gerçeklefltirdi¤i türden (1853-1869) imar* çal›flmalar› kent merkezlerini güzellefltirdi. Birleflik Krall›k’›n nüfusu 1851-1901 aras›nda 21 milyondan 37 milyona ç›kt›. do¤urganl›k* oran›. n 19. orta karar lojmanlarla yetinmek gerekiyordu.] Yani uyumak. çal›flmak için tek bir oda! Sarhofl bir adam. 4 n 19. evde çal›flan iflçiler söz konusuysa. sanayi ülkelerinin tümünde 1850-1940 y›llar› aras›nda afl›ld›.

Kent merkezinde hâlâ ço¤unlukla serbest meslek sahipleri oturuyordu.. Jean Béraud imzal› tablo. Yükselifle geçen orta s›n›flar 1 Bir büyük burjuva. n Kol gücü gerektirmeyen ifllerde çal›flan orta s›n›f mensuplar›. Ephraïm Grenadou ve Alain Prévost. 1933). K›smen yenilenen yönetici s›n›flar Paul Richer [. ABD’de "petrol kral›" John Rockefeller (1839-1937) ya da "otomobil kral›" Henry Ford’un (1863-1947) baflar›s› da ayn› oranda göz al›c›yd›.. ya memur. "Condorcet Lisesi da¤›l›rken".. Amerikal› çiftçilerin 1918-1939 aras›nda karfl›laflt›klar› güçlüklerin de gösterdi¤i gibi. Üstelik.) yan› s›ra. Mekanik donan›m olarak da. Varl›klar›n› sürdürebilenler de tar›m yöntemlerini modernlefltirdiler. piskoposluk.]. n ABD ve Birleflik Krall›k’ta. Japonya’da samuray*lar sanayi at›l›m›nda önemli rol üstleniyorlard›. n Ancak. Eskiler topra¤› on santimetreden daha derin sürmezlerdi. Bu s›n›f Bat› Avrupa’da da belirleyici bir rol oynuyordu. tar›m iflletmelerindeki yo¤unlaflma nedeniyle çiftçilikle u¤raflanlar›n say›s› azald›.] uzak düflüyordu. Alfred Krupp (1823-1896). Sanayi toplumlar› A N A H T A S Ö Z C Ü K R 3 Fransa’n›n Beauce bölgesinde bir çiftçi. n Gençlerin kente göçü nedeniyle nüfusu azalan k›rsal toplum dönüflüme u¤ruyordu. Gustave Courbet imzal› tablo.] Tarif edilemeyecek bir halde ayr›kotlar› ve dikenlerle örtülü topra¤›. daha çok tüccarlar›n yaflad›¤› [.] Gece gündüz demeden topra¤›. Fransa’da 19. Her türden ikinci ekim [.. çocuklar› için arzu ettikleri ö¤retmenlik. 4 Belge 1 S Ö Z L Ü K n Sanayi at›l›m›. ‹ngiltere’deki aristokrasi ve yüksek burjuvazi bunun en iyi örneklerinden biridir. 200 hektar›n tamam›n› altüst etmeye koyuldu [. onlar› ortaö¤retime yazd›r›yorlard›. detay.. sanayileflmeyle birlikte önem kazanan toplumsal kategorileri de (teknisyenler ve mühendisler) içeriyordu. "Fuardan dönen Flagey’li köylüler". Richer buralarda bir devrim yapt›. * Samuray * "‹ki yüz aile" * S›n›f atlama Çifli¤i modernlefltirmek için hangi yöntemler kullan›l›yor? 6 Bir taflra kenti... Bu mahalle. Orta ve Do¤u Avrupa’daki genifl ölçüde k›rsal kalm›fl ülkelerde aristokrasi hâlâ hakim konumdayd›. ‹ngiltere ve Fransa’da. Prusyal› asiller (Junker’ler) Ren bölgesi burjuvalar›yla evlilikler sayesinde birlefliyor.. ço¤u milletvekili olan asiller siyasî ve ekonomik yaflamda önemli rol oynuyor. çünkü genellikle ücretli olan ortaö¤retim onlar için çok pahal›yd›. Bloyé’ler. toplumsal yaflam›n dönüflümüne öncülük eden çok zengin bir yönetici s›n›f olufltu.. Ancak bu güçlü az›nl›k.. 5. s›n›f atlama yolunda zorunlu duraklardan biriydi. art›k geleneksel temsilcilerinin (üst düzey memurlar. Evlerine dönmek için geçtikleri sokaklar [. Farkl› kesimlerden insanlar› bar›nd›ran ve kabaca küçük ve orta burjuvaziyi oluflturan bu karma grup.]. orada da henüz k›rsal kesim havas› hakimdi. onlardan böyle bir uzakl›kla ayr›lmak ne büyük bir mutluluktu! Paul Nizan. Antoine Bloyé (Paris.. Bu alanlarda kad›nlar›n da çal›flmaya bafllamas› (kad›n ö¤retmenler ya da santral memureleri) yeni bir olguydu. tar›mdaki makineleflme nedeniyle ifl bulamayan ve kentlerdeki ifl olanaklar›n›n cazibesine kap›lan tar›m iflçilerinin say›s› giderek azal›yordu.. n Böylece.. yüzy›l sonunda santral memureleri. Kaymakaml›k.. sanayi bölgesinden ya da büyük yollar›n kavuflma noktas›ndan çok bir tar›m pazar›n› and›r›yordu. doktorlar. Lise.. ‹flçiler ise bu olanaktan yoksundu.] Ama Richer’yle birlikte. art›k atlar da süremiyordu [. bu kesimin durumu ekonomik konjonktüre son derece duyarl›yd›. Belge 2. 5 C. 7 40 19. 1978). Frans›z Alphonse de Rothschild (1827-1905) gibi bankac›lar›. kapitalizm karfl›tlar› taraf›ndan elefltiriliyordu. Almanya’da. hemen hemen tüm aile reisleri ya mühendis... Richer.] dükkânlara ayr›lm›fl sokak ve meydanlardan uzaktayd›. ‹flçilerin aras›na kar›flmamak. yavafl yavafl nadas› da terketti. yüzy›lda bir memur... A. 1902-1903. [. [. B. Gerileyen k›rsal toplum Belge 3 ve 4 • ORTA SINIFLAR Toplumun iflçi s›n›f›na ya da yönetici s›n›flara (aristokrasi ve büyük burjuvazi) dahil olmayan bölümü. yüzy›ldan itibaren sanayi toplumlar›nda giderek önem kazanmaya bafllad›. devlet dairelerinde memurluk gibi ifllere ya da serbest mesleklere girifl olana¤› veriyordu. ya da küçük rütbeli subaylard›. flirketlerin yönetim kurullar›n› oluflturuyorlard›. tüm topra¤›. aile iflletmecili¤i ilkesine ba¤l› kalmay› tercih etti. 2 19. Eure-et-Loir bölgesinin en iyisiydi. Fransa’da ise tar›m sektöründeki geleneksel yap›lar daha dirençliydi. paysan français (Paris. örne¤in giyim tarzlar›yla da köylü ve iflçilerden farkl›laflmaya çal›fl›yorlar. Ticarî yap›lar›n büyümesi memur say›s›n›n artmas›na neden olurken.. Fransa’daki tüm taflra kentlerinde oldu¤u gibi. orta s›n›flar›n. Oraya yerleflti¤inde baflar›l› olabilece¤ine kimse inanm›yordu. Alman Alfred Krupp (1812-1887) ya da Frans›z Eugène Schneider (1805-1875) gibi demir sanayicilerini. kentin yerleflime en son aç›lm›fl mahallesinde oturuyorlard› [. Avrupa’n›n her yerinde. Grenadou.].. devlet de posta ve e¤itim gibi çok say›da insan çal›flt›ran hizmetleri gelifltiriyordu. 200 hektarl›k Bourdinière çiftli¤ini 1926 y›l›nda ald›.] Toulon’da iflçilerin yaflad›¤› mahalleye [. 41 . Alman Werner von Siemens (1816-1892) gibi elektrik sanayicilerini toplumun en üst kademelerine ç›kard›. 19.] yapmaya bafllad›k. 6 ve 7 n Orta s›n›flar*. yüzy›l›n ortalar›ndan itibaren ülkenin dümenini elinde tuttuklar› iddia edilen "iki yüz aile"* aleyhinde propaganda yapmaya bafllad›lar.. Pek çok çiflik sahibi. Ancak. Besançon Güzel Sanatlar Müzesi. belediye tiyatrosu ve mahkeme binas› etraf›na y›¤›lm›fl kent merkezi. mason locas›.]. gübre de ekleyerek yirmi santimetre sürmeye bafllad›k.. Paris Carnavalet Müzesi. Bu muhalifler. Herkes bizim deli oldu¤umuzu san›yordu. [Yeni mahallede]. 1855.II.. çocuklar›n›n s›n›f atlamas›n›* arzulad›klar›ndan. benim Fordson’dan çok daha güçlü McCormick marka bir traktör ve üç demirli bir sabanla geldi [.

Çal›flanlar›n örgütlenmesi ve ifade hakk›. Bu say› 1914’ten sonra. [. Pe yn 200 ir Sü t ve h Ka u Yum 150 rta . 4 ve 5 250 n 1850’lere kadar son derece güç koflullarda yaflayan iflçilerin durumu. 1884 Sendikalara izin veren Waldeck-Rousseau Yasas›. 1 Kalabal›¤› denetleyemeyece¤inden korkan askerî birlikler. personelin büyük k›sm›n› e¤itimsiz ve sürekli tekrarlanan tek tip görevleri yerine getirmekle yetinmek zorunda olan iflçiler oluflturuyordu.iflçilerin eski talebi . tüm sanayi ülkelerinde. 1932 Ücretlilere ödenecek aile yard›mlar›yla ilgili yasa. toplumsal mücadeleler* 1860’tan itibaren özellikle Fransa ve ‹ngiltere’de gerçek ücret*in artmas›yla sonuçland›. Dokuz iflçi öldü." 1906’dan 1937’ye Parisli iflçi ailelerinin g›da maddesi tüketimi. Avrupa’daki ifl dünyas› büyük bir çeflitlilik arzediyordu: Belge 2 ve 3 2 1864’ten 1936’ya Fransa’da sosyal yasalar›n geliflimi. flirkette aral›ks›z en az bir y›l çal›flm›fl olan iflçilerin [yararlanabilece¤i] 60. bandaj ve di¤er sa¤l›k hizmetleri. silah alt›na al›nan erkeklerin boflaltt›klar› yeri doldurmak için yine kad›nlara baflvuruldu. yüzy›l sonunda ç›kard›¤› afifl. 1906 Çal›flma Bakanl›¤›’n›n kurulmas›. iflçi ile firmay› fazla ba¤lad›¤› ve aç›kça grev hakk›n› k›s›tlad›¤› gerekçesiyle itiraz edildi. elektrikli ev aletleri.varl›klar›n› korumaya devam etti. pek çok ülkede iflçiler için ücretli izin sistemi uygulamaya kondu.. kundurac›lar. Lebenserinnerungen (Berlin. gürültü. atölyelerde çal›flan çocuk say›s›nda azalma oldu. Çocuklar. fabrikalarda çal›flan kad›nlar›n say›s› oldukça fazlayd›. sendikalar kurmaya (bkz. 2. Hastal›k yard›mlar›. Bunlar genellikle k›rsal kesimden gelen. 1898 ‹fl kazalar› ile ilgili sigorta sistemini getiren ve masraflar› iflverene devreden yasa. . Nord bölgesi) 1 May›s 1891. n Di¤er yandan.. . 1864 Güç birli¤i hakk›n› kald›ran ve grev hakk› tan›yan yasa. yüzy›l›n sonlar›nda ilk sosyal yasalar*. . ifl kazalar› ya da ekonomik konjonktürdeki olumsuzluklar nedeniyle her an iflsiz kalma tehlikesi alt›ndayd›lar. 19. 1892 ‹flgününü 13-16 yafl aras› çocuklar için 10. 19.Seçkinler* ve orta s›n›flar evlerinde çok say›da hizmetli çal›flt›r›yorlard›. Patronlar›n tutumu: Siemens flirketi örne¤i. Erkeklerden daha az ücret alan kad›nlar. meslekî bilgi birikimlerine son derece ba¤l› çok say›da zanaatkârmarangozlar.. yüzy›lda.Günlük ücreti 6 mark 2/3’ü geçmeyen tüm sanayi çal›flanlar› hastal›¤a karfl› sigortalanacaklard›r. düzenleyen yasalar. ‹flçi toplumunun çeflitlili¤i n 19.] ‹flçilere gelince. . Werner von Siemens. 1919 ‹flgününü 8 saate indiren yasa. vb. yüzy›l ortalar›nda. bunlardan ço¤u hâlâ zamanlar›n› topra¤›n ifllenmesi ve dokumac›l›k gibi bir sanayi faaliyeti aras›nda paylaflt›ran köylü-iflçilerdi. 1906 Haftal›k izin gününü zorunlu k›lan yasa. memur! 8 saat ilkesi oyland›. Revue d’économie politique.000 thaler’lik bir kaynak aktard›k.. 1919 Toplu ifl sözleflmelerinin statüsü ile ilgili yasa. S Ö Z L Ü K * Seçkinler * Toplumsal mücadeleler * Gerçek ücret Tüketilen miktarlar (kg). ayr›ca gözlük. Çal›flma süresi. Bu koflullara. 5 Frans›z Genel ‹fl Konfederasyonu’ nun (CGT) 8 saatlik iflgünü için 19. emeklilik ve ifl kazalar› ile hastal›¤a karfl› sigorta sisteminin kurulmas›yla birlikte Almanya’da kabul edildi.. Yard›mlar›n üçte biri iflveren taraf›ndan karfl›lan›r. iflçilerin yaflam ve çal›flma koflullar›n› yasalar yoluyla iyilefltirmek gerekti¤inin fark›na vard›lar. 1939. 8 saatlik iflgünü için gösteri yapan grevcilerin üzerine atefl açt›. vs. 1894 ‹flçilerin emeklilik haklar› ve madencilerin hastal›k yard›m sand›klar› ile ilgili yasa. 2. Almanya’da iktidar bu tür sosyal politikalar›n karfl›l›¤›nda nas›l bir yarar sa¤lam›fl olabilir? fiar küt 300 E. 1936 Toplu ifl sözleflmeleri ve atölye delegelerinin seçilmesiyle ilgili yasa. Çal›flma koflullar› ve çal›flanlar›n korunmas›.1919’da kabul edildi.. 1928 Sosyal sigortalarla ilgili yasa. 42 43 . hastal›¤›n bafllang›c›ndan itibaren en fazla üç hafta devam eder. sosyal yasalar›n kabul edilmesi fazlas›yla gecikmeli olarak ancak 1918’den sonra gerçekleflti. MADDE 5. "‹flçi. ücretsiz hekimlik hizmetleri. Bu sayede çok say›da iflçi hayatlar›nda ilk kez tatile ç›kabildi. 3.Hastalara yap›lacak yard›m flunlar› içerir: 1. 1935 Sosyal sigortalarla ilgili kararname. s. Fransa 1936’da (y›lda iki hafta). Ancak bu kez de iflçiler. bu iflçiler aras›nda hâlâ çok say›da çocuk bulunuyordu.]. hizmetlilere duyulan ihtiyac› ortadan kald›ran geliflmelerin (merkezî ›s›tma. her iflgünü için günlük ücretin yar›s›na kadar para yard›m› [. genellikle ikinci s›n›f ifllerde kullan›l›yordu. yüzy›l ortalar›nda fabrikalarda çal›flan teknisyen ve vas›fl› iflçi say›s› giderek artsa da. Alman devleti ve iflverenlerinin inisiyatifi iflçilere ne gibi avantajlar sa¤l›yordu? 2.) yay›lmaya bafllamas›yla birlikte giderek azald›. Halbwachs. Buna karfl›l›k. hastal›k. ilaçlar. köklerinden kopar›lm›fl. 46) bafllad›lar ve yaflam koflullar›n› mücadele yoluyla iyilefltirmeyi denediler.1940’l› y›llara kadar. Çal›flanlar›m›z›n tamam›na.Bu arada iflçiler de kaderlerini kendi ellerine alarak grevler düzenlemeye. Devletin rolü: 1884 tarihli hastal›k sigortas› ile ilgili yasadan al›nt›lar. ücretlilerin çal›flma koflullar›n›. hastal›k ve ifl kazalar›na karfl› sigorta sistemini. emeklilere ve ifl kazas› geçirenlere yard›m fonu olarak. MADDE 1. makinelerin alt›na kolayl›kla kayabilme ve ipliklere dü¤üm atma becerileri nedeniyle özellikle tekstil fabrikalar›nda aran›yorlard›. Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda. 1929 krizi önemli oranda iflsizli¤e yol açt›. 33 iflçi de yaraland›. Ücretlerdeki bu art›fl e¤ilimi 1939’a kadar devam etti. 1874 13 yafl›ndan küçük çocuklar›n çal›flt›r›lmas›n› yasaklayan yasa. 1936 Ücretli izinlerle ilgili yasa: Y›lda iki hafta. • SOSYAL YASALAR Çal›flma süresini. iflin sürekli tekrar eden tek tip yap›s›n› iyice ön plana ç›karan taylorizmle karfl› karfl›ya kald›lar. n 1930’lu y›llar›n sonunda. 1895). . 1936 Haftal›k çal›flma süresini 40 saate indiren yasa. 1880’lerden itibaren. Et 100 fiarap Ekm ek 1906 60 1936-37 M. 1874 Çal›flma Müfettiflli¤i’nin kurulmas›. 1906 = Gösterge 100 400 eri 350 n 1850 y›l›nda. 1910 ‹flçi ve köylülerin emeklili¤ini düzenleyen yasa. ‹flçilerin durumunda kademeli iyileflme ta Çik ola Belge 1. emekli maafllar›n›n miktar› k›demleriyle do¤ru orant›l› olarak art›yor.Ancak.Hay›rseverlik ruhuyla hareket eden baz› seçkinler. 4 Fourmies’de (Fransa. Çocuk çal›flt›rmay› yasaklayan yasalar›n yavafl da olsa uygulanmaya bafllamas›yla birlikte. emekliye ayr›lma yafl›n›. Sosyal yasalar›n uygulanmas›ndan sorumlu kurumlar. ›s› ve iflgününün uzunlu¤u nedeniyle iyice çekilmez hale gelen iflleri yapmay› kabullenen kad›nlar ve erkeklerdi.A N A H T A S Ö Z C Ü K R D. bu tarihten sonra yavafl yavafl düzelmeye bafllad›: . Üstelik. ama uygulanmas›n› ancak senin eylemin sa¤layabilir. kol gücüyle çal›flanlar aras›nda en kalabal›k grubu yine iflçiler oluflturuyordu. Bu ifl kolunda çal›flanlar›n say›s› 1900 y›l›nda Fransa’da bir milyondu ve çal›flan kad›nlar›n % 82’sine karfl›l›k geliyordu. Örne¤in Fransa’da. Ayr›ca. saatçiler. 1. 3 Almanya’da ilk sosyal yasalar. Hastal›¤›n bafllang›c›ndan itibaren. Hastal›k nedeniyle çal›flamama halinde. ücretleri. fabrikalar kentsel alana yay›ld›kça bu uygulama da geriledi. . kad›nlar için 11 saatle s›n›rlayan yasa. iflgününün sekiz saate indirilmesi . fiiddetli çarp›flmalar grevcilerle silahl› güçleri s›k s›k karfl› karfl›ya getirse de (1891’de Fransa’n›n Fourmies kentinde oldu¤u gibi). Birleflik Krall›k ise 1938’de (y›lda bir hafta) bu sistemi benimsedi. Birleflik Krall›k ve Fransa’da ise. n 19. ifl güvenceleri var ve otuz y›ll›k aral›ks›z çal›flmadan sonra emekli maafllar› ücretlerinin üçte ikisine kadar ulaflabiliyor.

523 Herkesin refah› her birimizin refah›n›n kofluluysa. 3 19. bunlar›n içiçe geçmifl oldu¤unu ve hep birlikte genel refah›n sa¤lanmas›n› gerektirdi¤ini kabul edin.. Toplumun afl›r› uçlar›nda yer alan s›n›flar da buna katk›da bulunmal›.]. Bu düflünce baz› paternalist* patronlar› harekete geçirdi (örne¤in. Ancak. David Ricardo. Liberallere göre Devlet. Faucher’nin valilere gönderdi¤i genelge. S Ö Z L Ü K Pazar tatili. çünkü kol gücüne olan talep büyüktür. beceriksiz ya da erdemsiz iseler ayn› h›zla düflüyorlar.. sanayi toplumunu dönüfltürmenin kaç›n›lmaz oldu¤u fikrine vard›lar.. Modernli¤in simgesi olan fabrika ve kabare ise aksine an alt köflede resmedilmifl. daha sonra yasalar›n sert diliyle konufltu¤unuzda daha güçlü olabilin. Konu 4). Ama liberaller* . n 19. kilisenin emirlerine (pazar günleri dinlenme) sayg› duyanlarla pazar günü çal›flanlar karfl› karfl›ya geliyor. 19. tekellerin kamuoyunun darbeleriyle birer birer y›k›lmas› için yeterli olurdu. Henri Schneider’in 1897 tarihli "Grevlere valinin kar›flmas›n› kabul edemem" sözleri bu yaklafl›m› yans›t›r.5) 1891 1. 1 44 45 . Çal›flma özgürlü¤ünü savunan 19. 5 Gelenekçi tezler. hem her bireye daha iyi bir yaflam. zümre ya da s›n›flardan de¤il. yoksullar da nefreti bir kenara b›rakmal› ve ifllevlerini onurlu bir biçimde yerine getiren toplumun üst tabakalar›na sayg› duymal›. yüzy›lda pek çok yazar taraf›ndan (Jean-Baptiste Say. Bu çat›flma toplumsal gerginliklere ve iflçilerin yaflamlar›nda liberalizme yöneltilen elefltirileri hakl› ç›kartan bir sefalete yol açt›. [. yüzy›l›n ilk yar›s›ndan itibaren. ‹flçilerin bu temel gerçekleri anlamas›n› sa¤lay›n. n Bu bireylerden her biri önce kendi kiflisel ç›karlar› do¤rultusunda hareket eder. toplumsal H›ristiyanl›k yanl›lar› uzun süre gelenekçilere yak›n durdular. toplumsal aç›dan sonuçlar› a¤›r oldu. yönetilenlerin yönetenlere itaatine. diplomasi.. bize k›s›r geçimsizliklerimizi bir kenara b›rakmam›z› ve toplumsal uyumun yeniden sa¤lanmas› için çal›flmam›z› emrediyor. [. Ancak. liberalizm ilkelerinin uygulanmas›ndan do¤an yeni kölelik düzenini elefltiriyordu. Modern toplumlarda. * Arz ve talep yasas› * Gelenekçi * Paternalist B. bireylerden oluflur. Yeni rejimin belirleyici özelli¤i. Liberalizm Belge 1. 2 ve 4 • L‹BERAL Adam Smith’in tan›mlad›¤› ekonomik özgürlüklerin ve Frans›z Devrimi’nin getirdi¤i ilkelerle belirlenen siyasal özgürlüklerin uygulanmas›n› mümkün oldu¤unca kolaylaflt›racak bir siyasal ve ekonomik sistem taraftar› ve savunucusu olan kifli. Zenginler kendilerini kamu yarar›na adamal›. 4 ‹yimser liberalizm. Papal›k da Kilise’nin toplumsal doktrinini tan›mlamak için yine bu fikri benimsedi (bkz. 1850). [. genel bir uyum yarataca¤›na inan›rlar.] bu durumu daha da güçlefltirdi. Liberal doktrinin temeli "b›rak›n›z yaps›nlar. tarlalar) simgeleri görülüyor..bu kiflisel ç›karlar›n toplam›n›n arz ve talep yasas›* arac›l›¤›yla. liberalizm ilkelerinin uygulanmas› sanayi devrimininin yay›lmas›n› kolaylaflt›rarak ifl dünyas›nda burjuvazinin yükseliflini sa¤lad›ysa da... ‹nsanlar›n toplumsal hiyerarflinin basamaklar›ndan ç›kmalar›na ya da inmelerine yol açan etmenler aras›nda. sanayileflmifl ülkelerin tümünde uyguland›. sanayi k›skançl›klar›n›n. Rahip Lamennais’nin 1839 tarihli kitab›.. beylerin ya da ataerkil otoritenin dayatt›¤› ba¤lardan kopan bireyler. Frédéric Le Play. Onlara göre toplum özerk bireylerden oluflmuyordu. Toplumsal H›ristiyanl›k taraftarlar› iflçilerin yaflam koflullar›n› iyilefltirmeye çal›flt›lar. ahlakî gücüne güvenebiliriz. b›rak›n›z geçsinler" ilkesidir. 1864-1867). baz› H›ristiyanlar da liberalizmin etkilerinden çekinmeye bafllad›lar. 2 fiubat 1849. Gerçekte gelenekçiler. Onlarla konuflurken mant›kl› ve sempatik bir dil kullanmal›s›n›z ki. birilerinin di¤erleri için çal›flmas› demektir. yüzy›lda ‹ngiliz ekonomisinin yükselifle geçti¤i bir dönemde ‹skoçyal› iktisatç› Adam Smith (1723-1790) taraf›ndan ortaya at›lan ve 19. hem de herkes için daha fazla toplumsal istikrar sa¤lanaca¤›na inan›yorlard›. serbest piyasan›n yaln›zca ekonomik gücüne de¤il. Böylelikle. Birleflik Krall›k’ta devletin ekonomiye müdahalesi. eski toplumun kat› zümre ay›r›m›na dayal› düzenine ba¤l›yd›lar. Creusot’da Schneider’ler gibi) ve protestan rahip Booth’a 1878’de Londra’da yoksullara "çorba. n Sanayi devrimi liberalizm çerçevesinde geliflti. Resmin üst taraf›nda. Frans›z ‹çiflleri Bakan› L. arz ile talep aras›ndaki iliflkinin ifadesi olmal›d›r. ‹lk H›ristiyan sendikalar›n kurucular›n› harekete geçiren.ya da en az›ndan içlerinden en iyimser olanlar› . [. ‹nsanlar›n gerçek ç›karlar›n›n nerede oldu¤unu anlamalar›. Dolay›s›yla. eski toplumda ekonomik ve toplumsal örgütlenmenin dayand›¤› loncalar gibi kat› yap›lar› ortadan kald›rd›. La Réforme sociale en France (Paris. bu nedenle ekonomik ve toplumsal yaflama kesinlikle müdahale etmemelidir.] ödevlerimiz ve ç›karlar›m›z. n 19. ›fl›klar içinde dinin (kilise) ve geleneklerin (flato. erdemli ya da yetenekli iseler h›zla yükseliyor. Liberalizm ve uygulamalar› A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 Liberal kuramlar›n uygulamas›..] Kapitalistler ve iflçiler.. sabun ve selamet" sa¤lamay› vadeden bir "selamet ordusu" (Salvation Army) kurma girifliminde ilham kayna¤› oldu.. Gelenekçilik ve toplumsal H›ristiyanl›k milyon sterlin 1 288 Ulusal gelir Devlet bütçesi (savunma. çünkü emek arz› talep edilenden fazlad›r. [. n 19. sanki "görünmez bir el" bunun için çabal›yormuflças›na. 57 (% 11) 1851 96 (% 7. Liberalizm. yüzy›lda.III. yüzy›l sonunda kilisede Pazar ayini.] Otoritelerin müdahalesi hiçbir fley de¤ifltirmeyecektir. Fransa’da.. John Stuart Mill) yeniden ele al›nan bu doktrine göre toplum.] Ücret oranlar›. [. 18. yüzy›l Avrupas›’nda kapitalistlerle iflçilerin ç›karlar› gerçekten "ortak" m›yd›? 2. geçmiflte kitleler aras›nda bir çeflit güç eflitli¤i sa¤layan baz› etkileri. Bu metnin üslubunu ‹çiflleri Bakan›’n›nkiyle karfl›laflt›r›n (Belge 2). yüzy›lda bu ilkeler.] sistematik olarak yok etmesidir. devlet otoritesi ücretle ilgili meselelere asla kar›flmamal›d›r.. bu fiyat sanayi üretimi yavafllad›¤›nda düfler. adalet. bundan da öte. her zaman ve mutlak surette.. yönetenlerin de kendilerine itaat edenleri koruma sorumlulu¤una dayanan geçmifle ait hiyerarflik düzeni yeniden kurmak istiyorlard›. ilk s›rada servet yaratma ya da yarat›lan serveti korumaya iliflkin olanlar geliyor [. Eski Rejim’in yozlaflm›fll›klar› ile yeni rejimin devrimlerinin ardarda yol açt›¤› düflmanl›klar [. Örne¤in. Les harmonies économiques (Paris. A.. Ancak. yüzy›l liberalizmi. Bu resimde. ‹lgili taraflar müdahale etmesini isteseler bile. polis) Belge 3 ve 5 n En önemlileri aras›nda ilk s›raya Frans›z Le Play’i (1806-1882) yerlefltirebilece¤imiz gelenekçi* iktisatç›lar liberalizm ilkelerini reddettiler. ücretlileri gittikçe güçlenen patronlar karfl›s›nda yapayaln›z ve savunmas›z b›rakt›. Toplum demek. içlerinden baz›lar› giderek geçmiflin toplumsal yap›s›na dönmenin art›k mümkün olmad›¤›n› farkettiler.] ç›karlar›n›z›n ortak oldu¤unu. ticarî savafllar›n. liberalizmin reddine ve H›ristiyan inanc›na dayanan bu fikir oldu. El eme¤inin fiyat› sanayinin faal oldu¤u dönemlerde artar. Frédéric Bastiat.. bu uyuma ulaflmak için gerekli olan özgürlü¤ün (özellikle de giriflim özgürlü¤ünün) hiçbir engel taraf›ndan s›n›rlanmamas› gerekir.

bilime ya da erdeme haiz olmayan kifliler taraf›ndan [. komünist bir toplum düzeni kuracaklar. ABD. Latince “soyu devam ettirenler” demek olan proles sözcü¤ünden gelen bu terim. 1898: Rus Sosyal-Demokrat Partisi’nin kurulmas›. hep daha fazla say›da ve daha çok sömürülen iflçilere gerek duyuluyordu. d›flar›da savunduklar› fikirleri sendikaya getirmemelerini istemekle yetinir.] gözalt›na al›nmak. de¤erlendirilmek. 1864: Fransa’da grev hakk›n›n tan›nmas›. maddesini onaylar: "CGT. yüzy›l›n sonlar›nda ilk kez karfl› kafl›ya geldiler. toplumsal taban›n özgür r›zas› üzerine kurulacak bir sistemden yanayd›.. 1906’da CGT Kongresi’nde kabul edilen Amiens Sözleflmesi. eskilerin yerine . tarifelendirilmek. Komünist Partisinin Manifestosu (Londra. her türlü siyasal ak›m›n d›fl›nda. azarlanmak. reformcular (sosyalist s›fat›n› korudular) ve devrimciler (komünist diye adland›r›ld›lar) olarak ikiye ayr›ld›lar. kesintisiz bir savafl sürdürmüfllerdir. tek sözcükle. 1905: Fransa’da SFIO’nun (‹flçi Enternasyonali Fransa fiubesi) kurulmas›. [. ‹flte yönetim. 1848.] demektir. Devrimin haz›rlanmas›n› h›zland›rmak için.. Yönetilmek. Kapitalizme karfl› verilen mücadeleler A N A H T A R S Ö Z C Ü K L E R • PROLETARYA Yaflamlar›n› sürdürebilmek için el eme¤inden baflka bir varl›¤› bulunmayanlar (Antik Roma’ da. iflte ahlâk›! [. iflçilerin dünyas›nda kapitalizmin yol açt›¤› sefaleti elefltirdiler ve yeni ideolojiler* önerdiler... 1825: Birleflik Krall›k’ta grev hakk›n›n tan›nmas›.. getirmekten baflka bir fley yapmad›. bey ile serf. Sosyalizm Belge 2. 5 6 Pas-de-Calais’de (Fransa) maden iflçilerinin grevi... 1851). bu görev sendikac›l›¤›n yaln›zca bir yönüdür. Bakunin’in düflünceleri. 258) göre tan›mlamak zorunda kalan sosyalist partiler. Yasaklanm›fl oldu¤undan uzun süre yer alt›nda örgütlenen iflçi eylemleri. Burjuva toplumu . kimi zaman aç›k ve her seferinde ya toplumun tümüyle devrimci bir yeniden kurulufluyla. Le Petit Journal. Rus Bakunin (1814-1876) terorizmi de savunuyordu. Ancak. Komünistler … hedeflerine ancak eski toplumsal düzenin zorla y›k›lmas›yla ulafl›labilece¤ini aç›kça ilân ediyorlar . Idée générale de la révolution au XIXe siècle (Paris. 1906.] Devrim ise baflkad›r. 4 ve 5 • SOSYAL‹ST Toplumsal örgütlenmenin ekonomik temellerini. iflçilerin refah düzeyinin yükseltilmesi için hemen uygulamaya konacak çal›flma süresinin azalt›lmas›." Kongre bu ifadeyi. fiyatland›r›lmak. bu ifl için gerekli s›fata. kaydedilmek. demokratik oldu¤unda dahi iflçileri ezmeye devam etti¤ine inand›klar› devlete de sald›r›yorlard›. kimi zaman üstü örtülü. damgalanmak. ücretlerin artt›r›lmas› gibi iyilefltirici düzenlemelerle birlikte örgütlemeye devam edecektir. taban tabana z›tlaflan iki büyük s›n›fa bölünüyor: Burjuvazi ve Proletarya. toplumu kendi bak›fl aç›s›na göre daha adil hale getirmek üzere dönüfltürmeyi amaçlayan sosyalizm doktrinine ba¤l› kifli. eylem yöntemi olarak genel grevi savunur ve bugün yaln›zca bir direnifl toplulu¤u olan sendikan›n gelecekte toplumun yeniden örgütlenmesinin temelini oluflturacak bir üretim ve bölüflüm toplulu¤u olaca¤›na inan›r [. yüzy›lda egemen olan s›n›f burjuvaziydi.. n Marx. do¤an›n ve toplumun yasalar›n› gösterir ve sonra der ki: "Bu yasalar gereklilikten do¤anlard›r. 19. 1906’dan itibaren anarko-sendikalizm* ak›m›na kat›l›yordu. Frans›z düflünür Proudhon’un (1809-1865) izinden giden ve Marx’›n fikirlerine karfl› ç›kan bu ak›m. say›lmak. tek serveti çocuklar› olan toplumsal tabakalar› anlatmak için kullan›l›yordu). Bu karfl›tl›k burjuva egemenli¤ini y›kacak bir devrimi kaç›n›lmaz k›l›yordu. kapitalizmi elefltirmekle yetinmedi. Confédération générale du travail) siyasî partilerle olas› tüm ba¤lar› reddediyor. üretim araçlar›n› özel mülkiyet olmaktan ç›karacaklar ve bir proletarya diktatörlü¤ü kurarak iktidara el koyacaklard›. fiimdiye kadarki bütün toplumlar›n tarihi. sansürlenmek. tüm sosyalistler Marx’›n devrimci fikirlerini paylaflm›yorlard›. engellenmek. s. patentlenmek. isyan halindeki emekçileri kapitalist s›n›f taraf›ndan iflçi s›n›f›na karfl› kullan›lan maddî ya da manevî tüm sömürü ve bask› biçimleriyle ekonomik alanda karfl› karfl›ya getiren s›n›f mücadelesinin tan›nmas› olarak kabul eder [. Ancak özellikle Almanya ve ‹ngiltere’de. 1848). kapitalizmin geliflmesiyle.. 1864’te bir Enternasyonal* kurdu. lonca ustas› ile kalfa. iflçilerin kaderini iyilefltirmek için devrimden çok yasal de¤iflikliklere öncelik verilmesi gerekti¤ini savunuyordu. bu da proletarya*y› sömürmesine olanak tan›yordu. Enternasyonal onun ölümünden sonra. Kazanacaklar› bir dünya var. gündelik hak mücadelesinde iflçi çabalar›n›.. bu düzen de "herkese kendi ihtiyac› kadar" ilkesine dayanarak herkese mutluluk getirecekti. onaylanmak. yönlendirilmek. ezen ile ezilen birbirleriyle sürekli karfl› karfl›ya gelmifller. C. Ard›ndan s›n›fs›z ve devletsiz. Fransa’da ise. ya da çat›flan s›n›flar›n birlikte mahvolmalar›yla sonuçlanan. yeni s›n›flar . iflçiler yavafl yavafl kendi ç›karlar›n› savunma iflini üstlendiler. izne ba¤lanmak.] Devrim esinlenmeyi izler.. iflte adaleti. II. Ancak. Proleterlerin zincirlerinden baflka kaybedecek bir fleyleri yok. hapsedilmek. Marx’a göre. teftifl edilmek. B‹RLEfi‹N‹Z! Karl Marx ve Friedrich Engels. buyruk alt›na sokulmak demektir. 3 Proudhon ve Devlet. patron. iki düflman kampa. 1917’de ise tart›flma yeniden aç›ld›. vazedilmek. bölüflülmek. Sendikac›l›k. Kendilerini Rus Devrimi’ne (bkz. n 19.. 1906: Birleflik Krall›k’ta Labour Party’nin (‹flçi Partisi) kurulmas›. sana da onlar› kimse dayatmaz". yenilefltirilmek. Fransa’da 1864) ve sendika* kurma özgürlü¤ünün (Fransa’da 1884) elde edilmesiyle güçlendi. sendikal›lara topluluk d›fl›nda kendi felsefî ya da siyasî anlay›fllar›na uyan her türlü mücadeleye kat›lmalar› konusunda tam özgürlük tan›r. 1868: Birleflik Krall›k’ta Trade Union Congress’in kurulmas›. patrisyen ile pleb. Toplum. gözetlenmek. yola getirilmek. grev hakk›n›n (Birleflik Krall›k’ta 1825. çünkü üretim araçlar›*n›n denetimini elinde bulunduruyor. 46 47 . Konfederasyonun Amiens Kongresi. S Ö Z L Ü K * ‹deoloji * S›n›f mücadelesi * Üretim araçlar› * Enternasyonal * Sendika * Anarko-sendikalizm n Devrimciler ve reformcular 19. Frans›z sosyalist Jean Jaurès’in (1859-1914) temsil etti¤i e¤ilim. n Anarflistler yaln›zca liberal toplumu elefltirmekle kalm›yorlar.. 1881: ABD’de American Federation of Labor’›n kurulmas›. sultan Nas›l bizleri kurtar›r Bizi kurtaracak olan Kendi kollar›m›zd›r . denetlenmek.... 1895’te kurulan Genel ‹fl Konfederasyonu (CGT. Ak›l. BÜTÜN ÜLKELER‹N ‹fiÇ‹LER‹. Birleflik Krall›k ve Almanya’da sendikalar genellikle sosyalist partilere yak›nd› ve reformcu düflünceyi paylafl›yorlard›. Fikirleri iflçiler aras›nda yay›ld›. A. Bu amaca ulaflabilmek için. ücretli çal›flma ve patronluk müesseselerinin kald›r›lmas› için verilmesi gereken mücadelenin bilincinde olan tüm emekçileri bünyesinde toplar. Anarflistler "burjuva devleti"ni devirmek için genel greve güveniyorlard›.] notlanmak. ölçülmek. CGT’nin kurucu 2. 1884: Fransa’da sendikalar›n kurulmas›na izin veren yasa. beyni y›kanmak. Özgür insan ile köle. 4 Enternasyonal Marfl›.. 1895: Fransa’da CGT’nin (Genel ‹fl Konfederasyonu) kurulmas›.. Sendikac›l›k. Alman filozof Karl Marx (1818-1883). a¤a. Pierre-Joseph Proudhon. Anarflizm Belge 3 1 ‹flçi hareketi tarihinde baz› dönüm noktalar›. düzeltilmek [.. ‹talya ve ‹spanya’da önemli oranda hissedildi. Sendikac›l›k Belge 1 ve 6 n 19 yüzy›lda.]. Bu ak›ma reformcu sosyalizm ad› verildi. Tüm Avrupa’da taraftar toplayan anarflizmin etkisi Fransa’da. Karl Marx ve Friedrich Engels tüm iflçileri s›n›r tan›madan birleflmeye ve devrimci partiler kurmaya ça¤›rd›lar. deneyimle birleflerek.. bey. (nakarat) Hem fabrikalar hem de toprak Her fley emekçinin mal› Asalaklara tan›may›z hak Her fley eme¤in olmal› Cellatlar›n döktükleri kan Bir gün onlar› bo¤ar Bu kan denizinin ufkundan K›pk›z›l bir günefl do¤ar (nakarat) B.. yüzy›l sonunda Avrupa’n›n her yerinde giriflilen suikastlara esin kayna¤› oldu. 19. Yönetilmek. de¤er biçilmek. Onlar› kimse yapmam›flt›r... Bu kavga en sonuncu kavgam›zd›r art›k Enternasyonalle kurtulur insanl›k (nakarat) Uyan art›k uykundan uyan Uyan esirler dünyas› Zulme karfl› h›nc›m›z volkan Kavgam›z ölüm dirim kavgas› Y›kal›m bu köhne düzeni Biz baflka dünya isteriz Bizi hiçe sayanlar bilsin Bundan sonra her fley biziz (nakarat) Tanr›. 2 Komünist Parti Manifestosu.. allan›p pullanmak. ‹flçiler bir kez iktidara geldikten sonra. yasalara ve kurallara ba¤lanmak. s›n›f savafl›mlar› tarihidir.]. ancak sermayenin kamulaflt›r›lmas›yla gerçekleflebilecek olan topyekûn özgürleflmeyi haz›rlar. yüzy›lda baz› düflünürler. Rusya’da ve özellikle k›tan›n güneyinde. Kongre. [. 1889’da kuruldu. 1875: Alman Sosyal-Demokrat ‹flçi Partisi’nin kurulmas›.IV. toplumun ç›karlar› birbirine z›t s›n›flardan olufltu¤una (Frans›z Devrimi öncesinde soylular ve burjuvazi gibi) ve tarihin bir s›n›f mücadelesi*nin sonucu oldu¤una inan›yordu.

n Girifl bölümünü. yüzy›lda "sosyalist" denirdi) Proletarya Diktatörlü¤ü Komünist toplum: S›n›fs›z toplum. . n Konunun zamandizimsel s›n›rlar›n› belirleyin Konu türleri KARIfiTIRMAYALIM n Kapitalizm ve liberalizm Kapitalizm.Büyük burjuvazi ve aristokrasinin egemenli¤i. "devlet" ve "iktidar"› birbirine kar›flt›rmay›n. . n Sözcüklerin dizilifl s›ras›n› yorumlay›n. tar›m iflçilerinin say› olarak yavafl yavafl azalmas›. .giriflim özgürlü¤ünün bulunmad›¤› ve bireysel özgürlüklerin de s›n›rl› oldu¤u bir rejimi savunuyordu. "Herkese kendi ihtiyac› kadar". kapitalizmin reformlar yoluyla dönüfltürülmesi gerekti¤i (Devletin ekonomiye müdahalesi) düflüncesine ba¤l› kald›.‹zlenecek plan› aç›k bir dille anlat›r. (Örnekler için.Ermanno OLMI. n OKU YA GÖR LIM EL‹M Sosyalizm ve komünizm • K‹TAPLAR Sosyalizm ve komünizm. 1989). büyük harf kullan›m›na dikkat edin. yani s›n›fs›z ve Devletsiz bir topluma do¤ru en çabuk ilerleyecek yol oldu¤u inanc›na dayan›r: "Herkese kendi ihtiyac› kadar.konunun özeti SENTEZ Sanayileflmifl ülkelerin nüfusu 19. . 163). 1974-1976. yöntem Kompozisyon (1) Konunun okunmas›. Alt›nova (‹stanbul. -de. özellikle de ABD’ye göç etti. 391). 1931. .Charles DICKENS. (Örnekler için. . 1991). ödevin sunulmas› KONUNUN OKUNMASI n Anahtar sözcükleri bulun ve anlamlar›n› kesin olarak saptay›n Konu bafll›¤›ndaki özel isimleri. toplumlar büyük z›tl›klar içeren özellikler gösteriyordu: . .Hem karfl›laflt›rma. cins isimleri ve fiilleri kesin olarak tan›mlay›n. .Gelece¤e aç›l›mlar yaparak konuyu geniflletir. 1919-1920’den sonra. "b›rak›n›z yaps›nlar. . 337 ve 391). Liberalizm ise. 337 ve 391). Kapitalist toplum: Burjuvalar proleterleri sömürür Enternasyonal Emekçiler Birli¤i halinde birleflmifl devrimci partiler (19.. s. N. C.Geliflme bölümünde yap›lan çözümlemeyi özetler ve en önemli iki-üç nokta üzerinde durur. mülkiyet. temel izlek). 191.Sorunsala yan›t verir. Modern Zamanlar. 163. k›rdan kente göç h›zland› ve Avrupa nüfusunun bir k›sm› baflka k›talara. Meyhane. . Örnek: "1876’dan 1908’e Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda siyasal yaflam". co¤rafî çerçeve. bir kiflinin ya da bir ülkenin bir tarihten di¤erine geçirdi¤i dönüflümlerin anlat›lmas›. çev. askerî. b›rak›n›z geçsinler" ilkesinden yanad›r. Zor Zamanlar. Komünizm ise: . toplumun zenginleflme ve hareket etme özgürlü¤üne sahip bireylerden olufltu¤u fikrine dayan›yordu. iki siyasetçi) aras›ndaki farkl›l›klar›n ve benzerliklerin ortaya konmas›. konunun ifllenmesine olanak tan›yan ve kompozisyonun plan›n› yaparken omurga görevi gören sorular biçiminde ortaya ç›kar. Örne¤in. Örnek: "1914 savafl› arifesinde Avrupa’da imparatorluklar" (bkz. dünya. 2002). . Örnek: "20’li y›llarda Avrupa’da demokrasi" (bkz. ba¤lant› sözcüklerini (ve. ba¤laçlar ve konunun kapsad›¤› zaman aral›¤›ndan (konu ne zaman bafll›yor.Émile ZOLA. . ekonomik. . 337). Devlet müdahalesini tümüyle d›fllayan liberalizm. Sosyalizm. geliflme bölümünün alt bafll›klar›n› ve sonuç bölümünü.Orta s›n›flar›n geliflmesi. Süreya (‹stanbul. Sanayileflmifl ülkelerde. toplumsal. 1900 (iki bölüm). "ve" sözcü¤ü her zaman çok önemlidir: . Sorunsal. Nal›n A¤ac›.Liberalizm. bireysel ç›karlara karfl› kollektif ç›karlar› savunan ve özgürlükten çok eflitli¤e vurgu yapan bir toplumsal örgütlenme anlay›fl› ile liberalizme karfl› ç›kar. . giriflim. Sanayi medeniyeti büyük ideolojilerin ortaya ç›kmas›na da neden oldu: .Karfl›laflt›rma türü konu: Belli bir durum içinde. yani komünist partinin elinde oldu¤u. Örnek: "1914’te dünya". s. s.Karfl›laflt›rma ("Fransa ve Almanya’da sanayi devrimi"). çev. bkz. • F‹L‹MLER . . Reformcu sosyalistlerin projesi SOSYAL‹ST M‹LLETVEK‹LLER‹ SEÇ‹LMES‹ DEVR‹M Kapitalist toplum: Burjuvalar proleterleri sömürür Reformcu sosyalist partiler Sosyal yasalar›n oylanmas› ‹flçilerin yaflam›n›n iyileflti¤i ve toplumsal eflitli¤in hakim oldu¤u.) incelenmesi. siyasal parti sisteminde ço¤ulculu¤u kabul eder. "kapitalizm" ve "liberalizm"i. .Geliflme türü konu: Bir olay›n. yüzy›l›n bafllar›nda artt›.Toplumsal mücadelelerin geliflmesi (grevler) ve iflçilerin yaflam ve çal›flma koflullar›nda giderek düzelmeler sa¤layacak biçimde örgütlenmesi. 2002).Charlie CHAPLIN. Her tarih konusu. Komünizm. böyle bir rejimin "komünist" bir topluma. s. 163. n Co¤rafî alan› özenle belirleyin Her tarih konusu belirli bir co¤rafî alan› kapsar: ülke. diplomatik.Sosyalizm ve anarflizm sanayi devriminin yaratt›¤› toplumu reddediyor ve sendikalar›n eylemine esin kayna¤› oluyordu. sosyalizm.Tablo türü konu: Tarihin bir an›nda bir durumun farkl› yönlerinin saptanmas›. n Konuyu ödevin bafl›na hatas›z ve k›saltma kullanmadan yeniden yaz›n. Germinal. yüzy›lda sömürgecilik") gibi farkl› durumlar› anlatmak için kullan›labilir. yüzy›lda ve 20. k›ta.Bir sorunsal önerir.. Karac›k (‹stanbul. Geliflme: En fazla iki ya da üç alt bölümden oluflur." Komünistlerin devrimci projesi .) özenle saptay›n Örne¤in.‹liflkilendirme ("Sanayi devrimi ve kentleflme"). Çelik ve R. çev. s. fiehir Ifl›klar›. hem karfl›tl›k ("Avrupa’da sanayi devrimi ve 19.Bernardo BERTOLUCCI. Kentler geliflti. 1936. ayn› türden iki olgu (iki devlet. Güngör (‹stanbul. yasa yoluyla dönüfltürülmüfl toplum 48 49 . fi.Émile ZOLA. S. veya. çok k›sa bir zaman aral›¤›ndan ("1914’te Avrupa") çok uzun bir zaman aral›¤›na ("1850’den 1939’a Avrupa’da iflçiler") uzanan bir süreyi kapsayabilir. bkz. Sonuç: .. konuya uyan bir sorunsal bulun. ÖDEV‹N DÜZENL‹ VE AÇIK B‹Ç‹MDE SUNULMASI n Ödevin üç büyük bölümünün içeri¤ine dikkat edin: Girifl: . David Copperfield.Charles DICKENS. 1978. "Faflizm ve nazizmin bafllang›çlar›" (bkz. "ekonomi" ve "sanayi"i. sat›n alma ve satma özgürlü¤ü üzerine kurulu bir doktrindir.Çözümleme türü konu: Bir olgu ya da bir durumun farkl› yönlerinin (siyasal. her seferinde bir ya da daha fazla sat›r atlayarak birbirlerinden iyice ay›r›n. . sermaye ve üretim araçlar›n›n özel mülkiyeti ile sürekli kâr arama ilkeleri üzerine kurulu ekonomik bir sistemdir. 1917 y›l›na kadar.iktidar›n tek partinin. 191..Charlie CHAPLIN. . . çev Ö. ne zaman bitiyor?) hareketle. komünizm ve sosyalizm efl anlaml›d›r.Konuyu tan›t›r (zamandizimsel çerçeve. . SORUNSAL ÇIKARMA n Anahtar sözcükler.

000 libre dokuma ipli¤ine ve 600 libre at›¤a dönüfltürür. orada sosyalist iflçilerle ve Proudhon’la tan›flt›. Marx taraftarlar› ile Proudhon’a sad›k anarflistler aras›ndaki sürekli çat›flma nedeniyle y›pranan I.. Enternasyonal’i kal›c› bir biçimde etkiledi. gittikçe büyüyor. s›n›f mücadelesinin toplumu zorunlu olarak proletarya diktatörlü¤üne götürdü¤ünü. Marx ve Engels komünizmi insanl›k tarihinin var›fl noktas› olarak tan›mlarlar. Ayr›ca. 6 Marx’›n takipçisi Lenin.Dosya Marksizmin kurucusu Karl Marx Marx. ‹flçinin eme¤iyle üretilen sermaye iflçiyi ezer.000 makara çal›flt›r›r ve her hafta makara bafl›na bir libre dokuma ipli¤i üretir. 1864. Köln’de ç›kan liberal bir gazetede (Rheinische Zeitung) haberci olarak çal›flmaya bafllad›. 5 "Marksizmin vadetti¤i topraklar". liberal bir avukatt›. I. tüm biçimleriyle köleli¤in. Marx’la Köln’de tan›flt›. eflit haklara ve ödevlere sahip olmak ve her türlü s›n›f egemenli¤ini yok etmek için verilen bir mücadele oldu¤undan. 1889’da Engels taraf›ndan ikinci bir Enternasyonal kuruldu.. köylü tar›m›n›n etraf›na at›lan finansal sermaye dü¤ümü giderek s›k›lafl›yor. aralar›nda Marx’›n ölmeden önce kaleme ald›¤› son çal›flmalar›n›n da bulundu¤u çok say›da kitap yay›mlad› ve 1889’da kurulan II. S›n›f mücadelesi ve proletarya diktatörlü¤ü Modern toplumda s›n›flar›n varoldu¤unu ve aralar›nda bir mücadele bulundu¤unu keflfetmenin onuru bana ait de¤il. Bu örgütü s›k› bir denetim alt›nda tutan. Marx’a göre dünyan›n tüm emekçilerinin birleflmelerini gerektiren nedenler nelerdir (Belge 3)? 5. Viyana. iflçi güdümlü bir ekonomik yap› içinde toplan›rken. 3. 1848’de Brüksel’den de sürülen Marx. Yani emek. Sanayide büyük üretimin zaferi art›k gözle görülür bir hale geldi. Art›k-de¤er kuram› Marx’›n ekonomik kuram›n›n temelini oluflturur. art›k-de¤erin oran›: 80 : 52 = %153.. Burjuvazi de. V. yüzy›l bafllar›n›n Frans›z sosyalist düflünürlerinin siyasî fikirlerine yöneltti¤i elefltiri oluflturur. bu diktatörlü¤ün de s›n›flar›n ortadan kald›r›lmas› ve s›n›fs›z bir toplumun kurulmas›na kadar yaln›zca bir geçifl dönemi oluflturdu¤unu göstermek oldu. yani kimseyle paylaflmayaca¤› ve do¤rudan do¤ruya kitlelerin silahl› gücüne dayanan bir iktidar› tan›maya götürür. 47)? 4. 2. eme¤in üretkenli¤inin artt›r›lmas›na ve büyük kapitalistlerin kurdu¤u birliklerin üstünlük sa¤lamas›na neden oluyor.] Benim yeniden yapt›¤›m: 1. k›sa süre sonra "marksist" s›fat›y- B 2 ‹ Y O G R A F ‹ Friedrich Engels (1820-1896) Protestan bir sanayicinin o¤lu olan Alman felsefeci Friedrich Engels. Glühlichter. 1844’ten itibaren Marx’la dostluk kurdu ve onunla birlikte Komünist Parti Manifestosu’nu kaleme ald›. ancak proletarya onun kaç›n›lmaz. Kuram›n›n ç›k›fl noktas›n› ‹ngiliz liberal iktisatç›lar Adam Smith ve David Ricardo ile 19. Nisan 1871’de. emekçilerin özgürleflme mücadelesinin ayr›cal›klar ve s›n›f tekeli elde etmek için de¤il.. Emekçinin ekonomik aç›dan üretim araçlar›n› tekeline alanlar›n boyunduru¤una girmesinin. 10. sabit giderlerin pay› = 378 £.. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. makinelerin kullan›m› genellefliyor. Binalar›n kiras› haftada 6 £’dir. De¤iflken sermaye nedir (Belge 4)? 6. 1867). Engels’in sosyalist harekete katk›s› ne oldu (Belge 2)? 3. bizi zorunlu olarak proletaryan›n siyasal egemenli¤ini.600 libre pamu¤u toplam 10.378 £ = 132 £. Haftal›k kömür masraf› 4 £’dir. Emekçilerin özgürleflmesinin emekçilerin kendi çabalar›yla gerçekleflmesi gerekti¤inden. Buna göre. Karl Marx’tan Joseph Weidemeyer’e mektup (1852). 1876’da la¤vedildi. cilt I (Hamburg. I.. Lenin. Fikirlerini. Bu hesaba göre. tar›mda da benzer bir olgu göze çarp›yor. Karl Marx. [. tüm di¤er yan maddelerin tüketimi ise 6 £ tutar.] Küçük üretimi vuran sermaye.000 libre dokuma ipli¤inin fiyat› 510 £’dir. 1892. entelektüel çöküflün ve siyasal ba¤›ml›l›¤›n birincil nedeni oldu¤undan. Das Kapital. 2. s›n›flar›n varl›¤›n›n üretimin tarihsel geliflimindeki belirli aflamalara ba¤l› oldu¤unu. Belge 5’teki gravür nas›l bir gelecek öngörüyor? 7. Marx ve Engels’in fikirlerine sad›k sosyalistler. a¤ustos 1917. meslekten felsefeci bir düflünürdür. özellikle de farkl› s›n›flar aras›ndaki çat›flman›n bir sonucu oldu¤unu kabul eden felsefî görüfl. Devlet ve Devrim. s. Lenin’in Devlet ve Devrim kitab›ndan yap›lan al›nt›da Marx’›n hangi fikirleri benimsenmifltir (Belge 6)? Lenin’e göre kapitalist sistemin kusurlar› nelerdir? B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Tarihin ak›fl›nda bir adam›n rolünün saptanmas› S Ö Z L Ü K • TAR‹HSEL MATERYAL‹ZM Dosya Tarihin Tanr›’n›n iradesinin de¤il. 50 51 . 1848 devrimlerinin baflar›s›zl›kla sonuçlanmas›n›n ard›ndan. ard›ndan baflyazar oldu. Bu rakamdan de¤iflken sermayeyi ç›kar›rsak = 52 £. birlikte toplumsal s›n›f fikrini kurarlar. Enternasyonal kurulufl bildirgesinin önsözü. toplumsal sefaletin. Uluslararas› Emekçiler Birli¤i’ni kurmak için gerekenin yap›lmas›na karar vermifllerdir. Üretim anarflisi.. köylüler geri kalm›fl teknolojilerinin bask›s›yla boyun e¤iyor ve iflas ediyorlar. [.] Yetkilerini 28 Eylül 1864’te Londra’daki Saint Martin’s Hall’da toplanan kongreden alan bu kurulun afla¤›da imzas› bulunan üyeleri. toplumsal bir sorun olarak. bir avuç kapitalist ortak eme¤in ürününü sahipleniyor. ç›lg›nca bir pazar arama yar›fl› ve kitlelerin güvence alt›nda olmayan geçimleri biçimlerinde. Marx taraf›ndan devlete ve sosyalist devrime uyarlanan s›n›f mücadelesi doktrini. ‹ngiltere’ye döndü. Marx’›n ölümünden sonra.. Bu iki adam. bir haftada üretilen de¤er = 510 £ . bu miktar pamu¤un fiyat› 342 sterlindi. Marx ve Proudhon baz› fikirleri paylafl›yorlar. B 1 ‹ Y O G R A F ‹ Karl Marx (1818-1883) Karl Marx. Kapital adl› eserinde ortaya koydu ve 1864’te Enternasyonal Emekçiler Birli¤i’ni kurdu. diktatörlü¤ünü.] yerel ya da ulusal de¤il. Babas› Yahudilikten Protestanl›¤a dönmüfl. Engels’in parasal deste¤i ile. ertesi y›l Londra’ya yerleflti. Makaralar›n y›pranma pay› haftada 20 £’e kadar ç›kar. Büyük kapitalist tar›m giderek üstün geliyor. eme¤in özgürleflmesinin [. yüz binlerce. Bonn ve Berlin’de felsefe ve hukuk okuyan Marx. [. bunlar hangileridir (bkz. 1848’de Komünist Parti Manifestosu’nda. Bu hesaba göre. 1818’de Trier’de do¤du. Karl Marx ad› 1845’ten itibaren Friedrich Engels ad›yla ayr›lmaz bir bütün haline gelir. Brüksel’e yerleflti ve Friedrich Engels’le birlikte Komünist Parti Manifestosu’nu yazd›. küçük patronlar› iflasa sürükler ve bir iflsizler ordusu yarat›r.. ‹flçilerin haftal›k ücreti 52 £. Karl Marx’›n sosyalizmin yaln›zca kuramc›s› olmakla yetinmedi¤ini gösterin (Belge 3 ve 4). Art›k-de¤er: Bir örnek Fabrika 10. ama umutsuz direniflini k›racak güçte egemen bir s›n›fa dönüfltü¤ünde devrilecektir. Enternasyonal. insanlar›n eyleminin. Babas›n›n fabrikalar›ndan birinin bulundu¤u ‹ngiltere’ye yapt›¤› bir yolculuk s›ras›nda iflçilerin içinde yaflad›klar› sefaleti gördü ve 1845’te ‹flçi S›n›f›n›n Durumu adl› kitab›n› yay›mlad›. Haftal›k pamuk at›¤› oran› %6’d›r. 1843’te Paris’e gitti. [. Orada babas›n›n fabrikas›nda çal›flt›.. 1845’te Paris’ten sürülünce.] en ileri ülkelerin kuramsal ve pratik yard›m›n› gerektirdi¤inden. haftada 10. 4 Marx’›n fikirlerinden baz›lar›. Üretim gitgide toplumsal hale gelir. milyonlarca 3 Enternasyonal’in kurucusu Karl Marx. 80 £’lik bir art›k-de¤er kal›r. krizler.

‹talyan ve Belçika fetihleri Sömürge emperyalizminin doruk noktas› 1860 1865 ABD’de ‹ç Savafl’›n sonu 1870 1868 Japonya’da Meiji döneminin bafllang›c› 1880 1890 1898 ABD’nin ‹spanya karfl›s›nda zaferi 1900 1910 1920 1930 1936 Etiyopya’n›n ‹talya taraf›ndan iflgali 1905 Mançurya için ç›kan Japon-Rus Savafl› 1 "Frans›z sömürgelerinin bafll›ca ihraç ürünleri" (detay). ‹ngiliz. n Avrupa’n›n dünya üzerindeki egemenli¤ini gösteren ö¤eler nelerdir? n Avrupa’n›n egemenli¤i dünyay› nas›l dönüfltürdü? Bu üstünlü¤e karfl› neden tepkiler olufltu? KONU KONUNUN PLANI I. II. IV. ‹nsanlar›n›. III. 19. 1931. Japonya ve Amerika Birleflik Devletleri’nin gerçeklefltirdi¤i at›l›mlarla. M. Birinci Dünya Savafl›’ndan sonra ise Avrupa üstünlü¤üne karfl› giderek büyüyen tepkilerle yüzleflmesi gerekecekti. Ancak 1914’e do¤ru. Géo imzal› tablo. Alman. Paris. V.3 Dünyada Avrupa egemenli¤i 19. böylece ekonomik ve siyasal denetimini uçsuz bucaks›z topraklara yay›yordu. ürünlerini ve sermayesini tüm k›talara gönderiyor. 52 53 . Afrika ve Okyanusya Sanatlar› Müzesi. yüzy›l Avrupas› dünyaya hükmediyordu. yüzy›la girerken Avrupa’n›n üstünlü¤ü Yükselen iki güç 1918 sonras›: Avrupa hâlâ egemen mi? • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Ferdinand de Lesseps ve Süveyfl Kanal› 1863 Çinhindi’nde Frans›z sömürgecili¤inin bafllang›c› 1884-1885 Berlin Kongresi 1898 Fafloda krizi 1914 Birinci Dünya Savafl›’n›n bafllang›c› Afrika’da Frans›z. yüzy›l dünyas›nda Avrupa Avrupa egemenli¤inin genifllemesi 20.

. Sömürgelefltirilen topraklar›n giderek genifllemesi Avrupal› güçler aras›ndaki rekabeti daha da artt›rd›.C. 1850’lere do¤ru henüz oldukça s›n›rl›yd›: .) (1898) Çinhindi Guam ABD Ekvator Büyük Hollanda Hindistan› Timor Yeni Gine BREZ‹LYA am bi Okyanusu Angola k ua Güneybat› Afrika lan oz na M Madagaskar Hint Okyanusu Avustralya O¤lak dönencesi Okyanus ARJANT‹N Güney Afrika Birli¤i Be ch d Büyük Güçler ve denetledikleri sömürge topraklar› (1914’teki durum) Etki yönü Birleflik Krall›k Etki yönü Danimarka ‹spanya Hollanda ABD Japonya Rusya 5 000 km Ekvator merkezli Mercator projeksiyonu Avrupa sermayeleri Güney Buz Denizi Fransa Almanya Portekiz Belçika ‹talya 55 . 1898’de Sudan’da ‹ngilizlerle Frans›zlar aras›nda Fafloda olay›. Afika’da ve Güneydo¤u Asya’da (Filipinler) ‹spanyol ‹mparatorlu¤u.Hollanda ‹mparatorlu¤u (Hollanda Hindistan›.-K. 54 Grönland Kuzey Buz Denizi Kuzey Kutup Dairesi ‹ZLANDA Alaska (1867) R U S Sankt-Peterburg ‹ M P A R A T O R L U ⁄ U Sibirya Kanada B‹RLEfi‹K KRALLIK Berlin Londra ALMANYA Paris AVUSTURYA MACAR‹STAN ‹MP.Karayipler’de (Küba). ‹talya ise Etiyopya’y› ele geçirdi. 1914’te Afrika’da yaln›zca Etiyopya ve Liberya ba¤›ms›zl›¤›n› koruyordu. Avustralya ve Yeni Zelanda. baz› yerler Fransa ve Birleflik Krall›k’›n mandas›na geçti.Karayipler’de ve iflgali 1830’da bafllayan Cezayir’de Frans›z ‹mparatorlu¤u. n Avrupa’n›n sömürgelefltirme hareketi esas olarak 1870’li y›llardan sonra geliflmeye bafllad›.Afrika’da (Angola ve Mozambik) ve Asya’da Portekiz ‹mparatorlu¤u.Tüm k›talara yay›lm›fl topraklar›yla sömürge imparatorluklar›n›n en genifli olan ‹ngiliz ‹mparatorlu¤u: Kanada. . bugünkü Endonezya). Rusya. FRANSA Roma Kafkasya ‹TALYA Tunus Trablusgarp M›s›r OSMANLI ‹RAN ‹MPARATORLU⁄U T‹BET NEPAL Hindistan ‹mparatorlu¤u Rus Orta Asyas› K›y› Eyaleti Mançurya (1905) Sahalin (1905) Kuril Adalar› ABD Washington D. n Sömürge imparatorluklar›n›n s›n›rlar› 1914’ten 1939’a kadar pek az de¤iflikli¤e u¤rad›.1914’te sömürge imparatorluklar› n Esas olarak 15 ve 18. . Hindistan. yüzy›llar› aras›nda hüküm sürmüfl imparatorluklar›n devam› olan sömürge imparatorluklar›. Alman ‹mparatorlu¤u yok oldu. çok say›da ada ve liman. Avrupal› büyük güçler aras›ndaki rekabetin bafll›ca zeminini oluflturuyordu. Afrika ise hâlâ genifl ölçüde keflfedilmemifl bir k›ta olarak duruyordu. Orta Asya ve Kafkasya’daki egemenli¤ini güçlendirdi ve Büyük Okyanus’a kadar uzanan bir sömürge imparatorlu¤u kurdu. O dönemin en önemli sömürge imparatorluklar› ‹ngiliz ve Frans›z ‹mparatorluklar› idi. ‹SPANYA Fas Cezayir Ç‹N 1910 Kore (1910) Büyük JAPONYA Tokyo Okyanus Yengeç dönencesi Midway (1867) Havai (1898) Nikaragua Küba Frans›z Bat› Afrikas› Sudan Frans›z Ekvator Afrikas› Belçika Kongosu Fafloda (1898) ET‹YOPYA Somali Güneydo¤u Afrika Atlas Panama (1903) Formoza Hong Kong (1895) Filipinler (B. . Fransa ve Almanya aras›ndaki ise Fas krizleri (1905 ve 1911) yafland›. Afrika ve Güneydo¤u Asya.

Daha az say›da olmakla birlikte.I. 1900’lü y›llar›n bafllar›nda ise bir milyonun üzerine ç›kt›.] Santos’ta karaya ç›kt›ktan sonra. Bu ticaret. B. kahve) ithal ediyor. Kuzey Amerika ve Rusya ovalar› bu¤day tarlalar›m›zd›r. 1830-1914 aras›nda (1873’ten 1896’ya kadar süren ve büyümenin y›lda % 2. Tüm gemicilik flirketlerinin bu say›n›n s›n›rlar› dahilinde Avrupa’dan Santos liman›na üçüncü s›n›f yolcusu tafl›ma izinleri vard›r..5 Sao Paulo devletinin yasayla belirlenmifl haklardan yararland›raca¤› göçmen say›s› her y›l kararnamelerle belirlenir.) Britannia (B. [göçmenlerin u¤rad›¤›] ilk durak hospedaria1 olur. 1887’den 1906’ya kadar Sao Paulo 1. Avrupa. 1850’den 1913’e. n 1918’den sonra. topraklar›na girifli. Güney Amerika s›¤›r sürülerimizi bar›nd›r›yor.000 46. göçmeni daha az gezgin k›lar. uluslararas› ticaret h›zla büyüdü. 1869’da Süveyfl ve 1914’te Panama kanallar›n›n aç›lmas›. bu yolculardan her biri için para yard›m› al›rlar.) Lusitania (B.. W. Odesa ambarlar›m›z. Göçmenlerin 8 güne kadar ücretsiz olarak kalabildikleri genifl han. fiu anda.. Le Brésil au XXe siècle (Paris. güzergâhlar›n k›salmas›n› sa¤lad›. Güney. kahve ekiminin kaplad›¤› alanla orant›l› olarak çeflitli özerk kentler aras›nda paylaflt›r›l›rlar [.000 1900 dolaylar›nda. The Coal Question (Londra. o dönemde Avrupa’da yaflanan do¤al nüfus art›fl›d›r. Uzun süre yelken gücüyle çal›flan bu gemilerde de baz› geliflmeler oldu. Uluslararas› ticaretin % 40’› Avrupa ülkeleri aras›nda gerçeklefliyorsa. flekerimiz.000’den fazla göçmen ald›. 1875-1914 aras›nda ‹talya’dan 7 milyon. tekstil ürünleri) ihraç ediyordu.000 56.. Avrupa dünyayla ticaretini gelifltiriyor Belge 3. pervaneler ve 1880’li y›llardan itibaren yavafl yavafl yelkenlerin yerini alan buhar gücü kullan›lmaya bafllad›. ticaret filolar›n›n toplam tonaj› dört kat›na ç›kt›.200. dünyan›n geri kalan›yla ticarî iliflkileri de bu sayede geliflmeye bafllad›. 1909). gerekti¤inde masraflar› da karfl›layarak. . Bu ajans.. 5 1850’den 1914’e ticaret filolar›. ‹ngiliz sömürgesi olan bölgeler hangileri? 1. K. ‹lk ifl anlaflmalar›n› orada yaparlar..000 kifli bile gelmemiflti.] Tüm bu önlemler.. ç›kard›¤› kota* yasalar›yla k›s›tlad›. K. dünyan›n befl k›tas› da bizim gönüllü tedarikçilerimizdir. Göçmenin yerleflik düzene geçebilmesi. 1895’te 149. Avrupal›lar dünyay› dolduruyor Belge 1.. 1886’da Sao Paulo’ya henüz 9. K.5 Avrupal›lar›n tümü ‹ngilizler ‹talyanlar Almanlar Slavlar (Rusya ve Avusturya-Macaristan) 1 19. yüzy›l dünyas›nda Avrupa A N A H T A S Ö Z C Ü K R 4 Y›l bafl›na göçmen say›s› (milyon) 1. et (özellikle 1880’lerden sonra frigorifik gemiler sayesinde) ve tropikal ürünler (fleker.. A. Pierre Denis. 1 Yolcu gemilerinin h›z› (1 dü¤üm = 1.000 16. Bunun d›fl›nda. n 19.83m3) 1870 1917 317 tonilato 870 tonilato En yüksek tonajl› yolcu gemileri (Tonilato olarak) 1855 1875 1899 1907 1912 1913 Persia (B. gerçekten büyük ölçüde ailesinin varl›¤› ile sa¤lan›r. 1866). Çelik gövdeler. ulusal bir ifl ve iflçi bulma bürosu gibi plantasyon sahipleriyle göçmenler aras›nda arac›l›k yapar. n Bu göçmenlerin büyük ço¤unlu¤u.hammadde (pamuk. Avusturya-Macaristan ‹mparatorlu¤u’ndan 4 milyon ve Rus ‹mparatorlu¤u’ndan yine ayn› say›da insan. Do¤urganl›¤›n gerilemesi nedeniyle Avrupa’daki nüfus fazlas› oldukça azald›. Göçmen*lerin say›s› önceleri y›lda 200-300 bin dolaylar›nda iken. 7 milyon kadar› ise Latin Amerika’ya yöneldi. yüzy›l sonunda Sao Paulo’ya gelen göçmenler. denizcilerin kömür stoklar›n› yenilemek için konaklama limanlar›na gereksinim duymalar›na da neden oluyordu. Orta ve Do¤u Avrupa’dan giderek daha fazla göçmen ç›kmaya bafllad›. 1850-1914 aras›nda yaklafl›k 25 milyon göçmen ABD ve Kanada’ya gitti. aile. [.000. kurduklar› denetim sayesinde sat›n ald›klar› ürünler için oldukça düflük ücretler belirleyebiliyorlard›. yeni pazarlara ihtiyaç duyuyordu. Avustralya koyun a¤›llar›m›z›. her befl ticaret gemisinden dördü Avrupa limanlar›na yöneliyordu. Hangi ürünlerin ticareti yap›l›yor? 2. baflkalar› da Avustralya. göçmenler aras›nda ailesi olmayan erkeklerin say›s›n›. Karayipler ve Hindistan’dan kahvemiz.. .. Ayn› yüzy›l›n sonlar›nda ise.9’la s›n›rl› kald›¤› “büyük bunal›m” dönemi hariç). 19. Hükümet. 2 ve 4 • GÖÇMEN Kendi ülkesini baflka bir ülkeye yerleflmek üzere kesin olarak terkeden kifli. O s›ralarda dünyada birinci olan Londra liman›n›n doklar› Thames nehri k›y›lar› boyunca uzan›yordu. yaklafl›k 40 milyon Avrupal› denizafl›r› topraklara yerleflmek üzere yafll› k›tay› terk etti. Yeni Zelanda. [. Kanada. Bu göçlerin nedeni. Böylece.) Titanic (B.2 S Ö Z L Ü K 1840 1850 1860 1870 1880 1890 1900 1910 * Kota 2 1850’den 1914’e kadar Avrupa’dan göçenler. 1914’te. her zaman olabildi¤ince az tutmaya çal›flm›flt›r. göçmen ak›m›n›n muazzam boyutlar›n› gösterir. [. Bu ticaret daha çok deniz yoluyla yap›l›yordu.. Gemicilik flirketleri. uluslararas› pazarlar› denetim alt›nda tutan Avrupa’n›n lehine iflliyordu. Adam bafl›na ödenen prim [. n 19.] Önceleri ABD’den elde etti¤imiz pamu¤umuz da flimdilerde dünyan›n tüm s›cak bölgelerinden geliyor. yün. Bu arada ABD de. baflka topraklara yerleflmek üzere ayr›ld›lar.. üçte birinden fazlas› da Avrupa’yla di¤er k›talar aras›nda yap›l›yordu. Oysa 1906’da ülkenin nüfusu henüz 3 milyona ulaflmam›flt›. Kaliforniya ve Avustralya da alt›n›n› bize gönderiyor. yüzy›l›n sonlar›nda Londra liman›. 5 milyona yak›n› ‹rlandal› olmak üzere toplam 15 milyon göçmen) ve Alman (6 milyon göçmen) kökenliydi. göçmen ak›mlar› gücünü yitirmeye bafllad›. kauçuk)..5 dü¤üm 25 dü¤üm 6 19.. Gemilerin ortalama tonaj› (Uluslararas› ölçü birimi olarak 1 tonilato = 2.) 3. 5 ve 6 n Sanayi devrimi ile birlikte üretimin kayda de¤er ölçüde artt›¤› Avrupa. Chicago.]. 1. 56 57 .. [. bu¤day. Çinliler bizim için çay ekiyor. yüzy›lda. Avrupa limanlar› büyüdü.. Ellis Adas›’na (New York) varan göçmenler. baharatlar›m›z geliyor. burada imzalanan anlaflmalar›n dürüstçe ve kurallara uygun olarak yap›lmas›n› gözetir. Göçmenler asla yaln›z gelmezler.852 metre/saat = 1 deniz mili/saat) Britannia Lusitania 8. Peru gümüflünü. göçmenlerin çiftçi olmalar› kofluluyla. n 1840-1914 y›llar› aras›nda..) Bismarck (Alm. Stanley Jevons.. ticaret hacmi her y›l ortalama % 4 oran›nda büyüdü. 3 Birleflik Krall›k ve dünyan›n geri kalan›.) Deutschland (Alm.] bugün geçifl ücretine eflittir [. 1880’de 500 bin s›n›r›n› aflt›.. Güney Afrika ve Kuzey Afrika’ya yerleflti. Ancak bu son geliflme. 0. çünkü Avrupal›lar.] Yerlefltirme ve Çal›flma Ajans›. Göçmenler.ifllenmifl ürünler (demiryolu malzemesi. Balt›k ülkeleri ormanlar›m›z. Kuzey Amerika’ya yerleflti..500 5.]. yüzy›l bafllar›nda ilk Avrupal› göçmenler özellikle Britanya kökenli (1840’tan 1914’e kadar. 1888’de 92. 0. dünyan›n her yerinde Avrupal› insan topluluklar› olufltu ve bunlar yafll› k›tan›n uygarl›¤›n› simgeleyen de¤er ve al›flkanl›klar›n gezegenin dört bir yan›na yay›lmas›na katk›da bulundular. K.500 33.000 kifli girifl yapt›.

yerli halklar›n korunmas›na ve maddî ve manevî yaflam koflullar›n›n iyilefltirilmesine özen göstereceklerine ve köleli¤in. ‹nanç özgürlü¤ü ve dinsel hoflgörü. bilimsel uygarl›¤›n ilkel uygarl›klar karfl›s›nda sahip oldu¤u gücün. Ben kendi ad›ma. dosdo¤ru çöküfle götüren genifl bir yoldur sadece! ‹çinde yaflad›¤›m›z bu zamanda uluslar›n büyüklü¤ü. hiç kuflkusuz sömürgelerdeki yerli halklar› köleli¤e. Jules Ferry sömürgecili¤i savunmak için hangi önermeleri kullan›yor? 2. sömürgeler neden gerekli? [. Afla¤› ›rklar› uygarlaflt›rmak onlar›n ödevidir [. s.19. insana sahip olmak. Jules Verne’in romanlar›n›n elde etti¤i baflar›n›n da kan›tlad›¤› gibi. Avustralya’ya. Alman bilimadamlar›n›n Frans›zlar›n Almanlara göre afla¤› bir ›rktan oldu¤unu bilimsel olarak gösterdiklerini ö¤rendi¤imden beri bu laflara metelik vermiyorum. Kapitalist sömürgeci siyaset. Avrupa egemenli¤inin genifllemesi S Ö Z L Ü K 3 Jules Ferry sömürgeci yay›lma politikas›n› savunuyor. 1899. Afrika k›y›lar›nda yeni toprak kazan›mlar›n›n gelecekte ortaya ç›karabilece¤i yanl›fl anlafl›lma ve protestolar› önlemeyi arzulayan ve ayn› zamanda yerli halklar›n maddî ve manevî refah›n› artt›rman›n yollar›n› arayan [Avrupal› güçler]. sab›rs›z Yar› fleytan. özellikle de siyah insan ticaretinin ortadan kald›r›lmas› için çal›flacaklar›na söz verirler.] Tekrar ediyorum. Fransa Cumhuriyeti hükümetinin de onay›yla kendilerine Almanya ‹mparatorlu¤u hükümeti taraf›ndan yap›lan ça¤r› üzerine. ancak gerçeklefltirdikleri faaliyetlerle ölçülür [. denizafl›r› bölgelerde yeni pazarlar ele geçirmeye çal›flt›lar. Avrupal› güçlerden ço¤u . di¤er yandan. dünyan›n ifllerine kar›flmadan. Kamerun. – Yukar›da sözü edilen topraklarda egemenlik haklar›na sahip olan ya da gelecekte bu tür haklar elde edecek olan hiçbir güç. Beyler. yar› çocuk Halklar›n. Yüceltmekte oldu¤unuz fetih. yani ‹ngiliz ‹mparatorlu¤u. 1870’e do¤ru sömürge imparatorluklar› Belge 5 * Sömürge * Dominyon (bkz. Bunlardan en büyü¤ü. Tam ehlileflmemifl. Enternasyonal karar›. sömürgeci yay›lma yeniden h›z kazand›. ‹nsan›n insan taraf›ndan sömürüldü¤ü tüm düzenlerin düflman› ve ›rk ayr›m› gözetmeksizin tüm ezilenlerin savunucusu olan Kongre. Birleflik Krall›k egemenli¤ini Hindistan’a ve Kara Afrika’ya yayd›. Avrupa’n›n bugün varm›fl oldu¤u noktada.Birleflik Krall›k.... n Sömürge fetihleri ço¤unlukla ekonomik ihtiyaçlara cevap veriyordu. Kongo. Tahiti’ye. 28 Temmuz 1885.] içe kapanma ya da çekilme politikas›. ayr›ca sömürgecilik siyasetinin sömürgeci halklar aras›ndaki savafl tehlikesini artt›rd›¤›n›n da fark›ndad›r. Fransa’y› Fafloda karargâh›n› boflaltmaya (Fransa’y› temsil eden Yüzbafl› Marchand’›n bölgeye ‹ngiliz Kitchener’den önce gelmifl olmas›na karfl›n) ve Sudan’› Birleflik Krall›k’a b›rakmaya zorlad›. Tunus’a ve yine Kara Afrika’ya do¤ru geniflledi. 5 Sömürgecili¤in muhalifleri. çünkü onlar›n bir ödevi vard›r. daha önce iflgal etmifl olmalar›na ra¤men buran›n denetimini ‹ngilizler’e terkettiler. ticaretin herkese aç›k bir faaliyet olmas›n› arzuluyorlard›. Bu imparatorluklar›n kökenleri. zorunlu çal›flmaya ve yokolufla sürükler. Fransa ve Birleflik Krall›k savafl›n efli¤ine gelmifllerdi.. 1898’de ‹ngiliz sömürgeleri 1898’de Frans›z sömürgeleri B. büyük bir ulus için bu flekilde yaflamak. egemen güçlerin halklar›na ve yabanc›lara oldu¤u gibi yerli halklara da aç›kça garanti edilmifltir.. ama Osmanl›lardan Libya’y› ald›. 68) * Özerklik Kahire n 1870’e do¤ru. Tutsaklar›n›n hizmetkâr› olsunlar A¤›r koflumlar›yla. Do¤u Afrika’da Birleflik Krall›k ve Almanya. ayr›ca 1867’de dominyon* olan Kanada gibi. 58 59 . [. Avrupa kökenli yerleflimcileri çekiyor. o da sorunun insanî ve uygarlaflt›r›c› yönü [. liberaller de denizafl›r› pazarlar›n tek bir ülkenin denetiminde kalmas›na neden olan ve son derece masrafl› bulduklar› sömürgecili¤e karfl› ç›k›yorlar. 2. Fas’ta Fransa ve Almanya aras›nda çekiflmeler yaflan›yordu.]. Bu. 1898’de ‹ngilizlerin verdi¤i bir ültimatom. Di¤er yandan. Afrika’ya ya da Do¤u’ya aç›lmay› bir macera. J. ondaki gücün tamam›n› sözde uygarlaflt›r›c›n›n yarar›na sömürmek için aç›kça kötüye kullan›lmas›ndan ibarettir.. Fransa ise 1848’de kald›rd›. hener Kitc Dakar Marchan d Fafloda Cibuti Cape Town 3 000 km 4 Savorgnan de Brazza. sömürgelerin ço¤unda uygulanmakta olan kölelik sistemini elefltiriyorlard›..].] Sömürge sorunu. üstün ›rklar için bir hak vard›r. n Ancak. "Büyük bunal›m" (1873-1896) ve aralar›nda giderek artan rekabetle mücadele etmek zorunda kalan Avrupa devletleri.. 30 Temmuz 1885. Hay›r. ele almam gereken ikinci bir nokta daha var [..]. 1 Fafloda olay›. Beyler. Frans›zlar. Harekete geçmeden. aralar›nda çekiflmelere de neden oluyordu: Asya’da Birleflik Krall›k ve Rusya. Daha sonralar› Almanya ve ‹talya da sömürge topraklar› elde etmeyi denediler. I. A. Afrika’n›n Avrupal› güçler aras›nda paylafl›lmas›na iliflkin ilkeleri belirledi. MADDE 6.. Yeni Zelanda’ya ve Güney Afrika’ya yay›ld›. Stuttgart Kongresi.birer sömürge imparatorlu¤u haline gelmiflti. içifllerinde belli bir özerklik*ten yararlan›yorlard›. – Söz konusu topraklarda egemenlik haklar›na sahip olan ya da bu topraklar› denetleyen güçler. (Afl›r› sol milletvekillerinin oturduklar› s›ralar›n ço¤undan homurtular).. Georges Clémenceau’nun Frans›z Millet Meclisi’nde yapt›¤› konuflma.. bu amaçla Berlin’de bir konferans toplamaya karar vermifllerdir.. [. Kapitalist toplumun yerine getirdi¤ini iddia etti¤i uygarlaflt›rma görevi. Ekonomik aç›dan. Almanya. MADDE 1. Belçika Kral›’n›n egemenli¤i alt›na girdi.]. Karfl›l›kl› uzlaflma zihniyeti içinde. teslim olmak ve inanamayaca¤›n›z kadar k›sa bir sürede birinci s›radan üçüncü. Frans›z Victor Schœlcher gibi baz› Avrupal›lar. 2 Beyaz Adam›n Yükü Üstün ›rklar! Afla¤› ›rklar! Bunlar bofl laflar.] MADDE 5. ‹spanya.]. Etiyopya’da egemenlik kurmay› baflaramad›. fethedilecek bölgelerin daha iyi tan›nmaya bafllamas›yla mümkün olabildi. bu h›rs›zl›k ve fetih siyasetini k›nar.. bizimki gibi sanayilerinin do¤as› gere¤i büyük oranda ihracata yönelen ülkeler için bir pazar sorunudur [. Beyler. [.. Beyaz adam›n yükünü üstlenin Evlatlar›n›zdan en iyilerini gönderin. yaln›zca onun sömürme ve fethetme açl›¤›n› gizlemek için kulland›¤› bir bahanedir [. Kongo’da (1905). Afrika’n›n baz› bölgelerinde ticaretin ve uygarl›¤›n geliflmesi için en olumlu koflullar› oluflturmak ve Atlas Okyanusu’na dökülen bafll›ca iki Afrika ›rma¤› üzerinde serbest seyir hakk›n›n sa¤layaca¤› avantajlar› tüm halklara garanti etmek isteyen. egemen gücü temsil etmek üzere görevlendirilen bir vali arac›l›¤›yla do¤rudan metropolden yönetiliyorlard›. inan›n bana. yaklafl›k 22 milyon km2’lik bir alana yay›l›yor ve 250 milyon nüfus bar›nd›r›yordu. Hindistan ya da Kara Afrika topraklar› gibi yerli halklar›n ço¤unlukta oldu¤u tropikal sömürgeler. Avrupa devletlerinin denizafl›r› baz› topraklarda ticaretin tekelini ellerine geçirmeye bafllad›klar› 16. Portekiz . üstün denilen uluslar›n afla¤› denilen uluslar karfl›s›nda hiçbir haklar› yoktur [.II.. asl›nda üstün ›rklar›n afla¤› ›rklara karfl› bir haklar› oldu¤unu aç›kça söylemek [.. 3.. Fransa. n Avrupa devletlerinin sömürgeci emperyalizmi.. çünkü Almanya’ya karfl›l›k vermek için giriflilecek olas› bir savaflta onlar›n deste¤inden mahrum kalmak istemiyorlard›. ve 17. ‹talya. Fafloda’da (Sudan) meydana gelen ciddî bir anlaflmazl›k Londra ve Paris’i karfl› karfl›ya getirdi. Fas’a. 1884-1885’te toplanan Berlin Kongresi. 19 Mart 1905 tarihli Le Petit Journal gazetesinin manfleti. Bu uygulamay› Birleflik Krall›k 1833’te. bir tuzak gibi görerek geçmiflin par›lt›lar›yla yetinmek.. hatta dördüncü s›raya düflmek demektir.]. Çinhindi’ne ve Cezayir’e. giderek büyüyen bir merakla körüklenen çok say›da keflif sayesinde. Togo ve Tanganika’n›n denetimini ele geçirdi. özellikle Afrika haritalar›nda "bilinmeyen topraklar" ifadesiyle gösterilen alanlar giderek azald›.]. 1898’de. Jules Ferry’nin politikas› uygulamaya geçirilecek mi? Belge 1. Ferry’nin Frans›z Millet Meclisi’nde yapt›¤› konuflma.. Avrupa’daki tüm birlik olas›l›klar›n›n d›fl›nda kalarak. n Il›man bölgelerde yer alan sömürgeler. 1907. Hollanda. ticarî alanda ne türden olursa olsun tekel oluflturma hakk› ya da herhangi bir ayr›cal›k veremeyecektir. n 1870’li y›llardan itibaren.. etraf›m›zda bunca rakibin büyüdü¤ünü gördü¤ümüz bu rekabet ortam›nda.. yüzy›l bafl›nda sömürgecili¤in yay›lmas› 1. Fransa Çinhindi’ne. ona iflkence etmek. Birleflik Krall›k ise Hindistan’a.. yüzy›llara kadar uzan›r. 4 ve 6 6 Berlin Konferans› (1884-1885). Ancak 1815-1870 y›llar› aras›nda yeni sömürge*ler de ele geçirildi: Fransa Ekvator Afrikas›’na. O¤ullar›n›z› göçe mahkum edin ki. üzerine titresinler Yaramaz ve vahfli halklar›n.. – Tüm uluslar›n ticarî faaliyetleri tam özgürlük ilkesinden yararlanacakt›r.] gerekir. Diplomatlar ise bu uyuflmazl›klar› çözmeye çabal›yorlard›. Rudyard Kipling.. yüzy›l sonu ve 20.

19. Bu durumun Çin aç›s›ndan ne gibi siyasal ve ekonomik sonuçlar› oldu? 4. Katolik misyonerler ve Alman hay›r kurumlar›yla doldu [. 34 Anglo-sakson Amerika 2 5 T r an sm ançurya JAPONYA Vladivostok Tokyo Mançurya Mo¤olistan Pekin -H Port-Arthur Çingtav fianghay 5 Bü y ü k Okyanus fiincan Hu a ng e Frans›z iflgaline Vietnam’dan bir tepki. seçkinler 1885’te bir araya gelerek daha fazla özerklik talep eden bir Kongre Partisi kurdular. askerî. ‹ngiliz ‹mparatorlu¤u ise dünya nüfusunun dörtte birine karfl›l›k gelen 450 milyon kifliyi bar›nd›r›yordu. yüzy›la girerken Avrupa’n›n üstünlü¤ü A N A H T A S Ö Z C Ü K R 3 Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Alman yay›lmac›l›¤›.] Fransa’n›n ihracat›n› fersah fersah geride b›rakan bir rakama ulaflt›. Ama Avrupa etkisinin en önemli arac› dil oldu: ‹spanyolca. Sonsuza kadar yorulmak bilmeden savaflmaya yemin ediyoruz. [.]. n Dünyan›n bu biçimde "Avrupal›laflt›r›lmas›"na karfl› ç›kanlar çok azd›. 1 60 61 .. 1857’de vahim Sipahi isyan›na sahne olan Hindistan’da. 20.. sömürge halklar›n› teknoloji ve t›p alan›ndaki geliflmelerden de yararland›r›yordu. Almanlar. bizimki Do¤u denizlerine aittir.) sömürgelerden elde edilen gelirlere ekleniyordu. yüzy›l bafl›nda Avrupal› uluslar›n emperyalist uygulamalar›na baflka hangi ülkeler maruz kal›yordu? Milyar alt›n frank olarak sermayeler ‹ngiliz Frans›z Alman 20.. Ancak bu direnifller Avrupa’n›n dünya üzerindeki egemenli¤ini 1914 y›l›na kadar sarsamayacakt›.. Almanlar on y›ldan k›sa bir sürede tüm yerel ticareti ele geçirmeyi baflard›lar. 1892-1894 aras›nda da Dahomey sakinleri silaha sar›larak iflgallere direndiler. Sizin ülkeniz Bat› denizlerine. Çin ve Osmanl› ‹mparatorlu¤u gibi yafll› imparatorluklarda daha çok (madenlerin ya da tar›m alanlar›n›n iflletilmesi. bir zamanlar Türk ordusunu ve Osmanl› Devleti’nin çeflitli idarî kurumlar›n› düzenlemekle görevlendirilmifl olan Frans›z subay ve memurlar›n›n yerini ald›lar. Fas ve Libya’daki savafllar› protesto ettiler. Hakimiyetini baflka ülkelere de yaymaya çal›flan bir devletin izledi¤i siyaset. Birleflik Krall›k’›nkiler ise 52 milyar dolaylar›ndayd›. yüzy›l bafl›nda. Elimizde hiçbir fley kalmad›¤›nda. Revue indochinoise. Bu tarihte. askerlerimizi silahland›rmak için a¤aç dallar›n› kullanaca¤›z.. yüzy›l›n bafllar›nda.. 1870’ten beri gerçeklefltirilen sömürge fetihlerinin bilançosu etkileyiciydi. Bafllang›çta yaln›zca yaklafl›k % 10’u sömürgelefltirilmifl olan Afrika k›tas› için bu oran.. Berlin piyasas› Paris’in yerini alarak Osmanl› maliyesini canland›rma iflini üstlendi ve Alman ticareti [. Ekonomik ve finansal emperyalizm Belge 1. ama daha çok Tanr›’dan korkuyoruz. Emperyalizm ekonomik. n Avrupal›lar di¤er k›talar üzerinde egemenlik kurmak için her zaman sömürge sistemine baflvurmad›lar... Ancak Avrupa egemenli¤i yaln›zca sömürgelere de¤il. 1900’de Avrupa karfl›t› Boxer hareketi geliflti. Çin’deki yabanc› güçlerden ikisi aras›ndaki rekabet yüzünden 20.K. yol ve demiryolu inflaat masraflar›. Böylece misyonerler Hristiyanl›¤›n etkisini dünyaya yaymaya bafllad›lar (bkz. yüzy›l bafl›nda nas›l bir sorun ç›kt›? 5. Latin Amerika 13 5 4 B. ‹stanbul ve Türkiye’nin di¤er kentleri Alman göçmenlerin ve sermayedarlar›n ak›n›na u¤rad›. Eugène Jung. 2. imparatorluk hanedan›n›n 1911’de çökmesine neden oldu. [. Almanya göçmenlerinden bir k›sm›n› flimdiden Do¤u’ya yönlendirdi [. ekonomik sömürüyle yetinmiyorlard›. Sultan Abdülhamit ise bunlara her türlü tavizi ve yetkiyi verdi. yüzy›l ortalar›ndan itibaren iflte bu yöntemle gerçek anlamda bölüflüldü. 2 25 Avrupa 5 16 Sahalin RUS ‹MPARATORLU⁄U Tr a sib ns irya II. Avrupa d›fl›ndan hangi ülkenin Çin’de etki alan› var? 3. Les Puissances devant la révolte arabe (Paris. Kültür emperyalizmi Belge 5 Tibet i gz Jia ng Afrika 13 6 2 Asya 15 5 2 n Sanayi devriminin kendilerine sa¤lad›¤› teknik üstünlükle dünyaya egemen olan Avrupal›lar. bunun lütuflar›ndan dünyan›n geri kalan›n› da yararland›rmay› hedefliyorlard›. NEPAL BUTAN Ya n 1862’de Saygon yak›nlar›nda bir a¤aca çak›lm›fl ve büyük olas›l›kla yerel seçkinlerden biri taraf›ndan kaleme al›nm›fl olan ilan.. A. Avrupa sömürgeleri dünya üzerinde bilinen topraklar›n yar›s›n› oluflturuyor. Kral›m›z›n iktidar›n› kaybedince... Hi ndi stan ‹ mparatorl u¤u Yabanc› güçlerin etki alanlar› Yunnan Birmanya Macao (PORTEK‹Z) Çinhindi (FRANSA) Hanoy ‹ngiliz Alman Formoza Hong Kong (B. Uygarl›klar›n›n üstünlü¤üne inand›klar›ndan. haziran 1902. yüzy›l›n bafl›nda ‹ngiliz. ona yap›lan haks›zl›klar›n intikam›n› alaca¤›z ya da onun için ölece¤iz. 20. Filistin. n Avrupa. 1900 y›l›nda Dahomey’de bir demiryolu inflaat›: Yeni donan›mlarla ve yerli halk› zorla çal›flt›rarak ülkeye de¤er kazand›rma çabas›. bu da önemli miktarlarda kâr›n k›taya geri getirilmesini sa¤lad›. Avrupa d›fl›nda baz› halklar Avrupa egemenli¤ine karfl› ayakland›lar. sömürgeci ya da kültürel olabilir. Ka¤›t üzerinde ba¤›ms›z bir devlet olarak kald›. emperyalizm*e dayan›yordu. 1914’te Fransa’n›n Avrupa d›fl›ndaki yat›r›mlar› 8 milyar frank. 1877-1879 aras›nda Zulular. liman ya da demiryolu infla etme haklar›n›n al›nmas› gibi) ekonomik avantajlar elde etmeye çal›flt›lar. Çin’de.III. ama ulusal ba¤›ms›zl›¤›n korunmas› konusundaki yetersizli¤i. Avrupa’da sosyalistler ve özellikle anarflistler. Frans›zca ve özellikle ‹ngilizce ticaret ve diplomaside kullan›l›yordu. Ayr›ca Avrupa. ancak gümrük haklar› da dahil tüm zenginlikleri Avrupa devletleri taraf›ndan sömürülmeye bafllad›.] Sizin gücünüzden çekiniyoruz. Hangi Avrupa ülkelerinin Çin’de etki alan› var? 2. 3 ve 4 • EMPERYAL‹ZM Latince "hakimiyet" anlam›na gelen imperium sözcü¤ünden. Çin. Wilhelm’in ‹stanbul’a yapt›¤› iki ziyaret Fransa’n›n Anadolu ve Do¤u Akdeniz’deki as›rl›k prestijini kaydade¤er ölçüde zay›flatmaya yetti. 1913’te % 95’i aflm›flt›. Afrika’da. 1906).]. n 20. 1810 ile 1822 aras›nda ba¤›ms›zl›klar›na kavuflan Amerika’daki eski ‹spanyol ve Portekiz sömürgelerinde ya da ‹ran. yabanc› güçlerin Çin’deki etki alanlar›. dünyan›n her köflesine sermaye yat›r›m› yapt›. Frans›z ve Alman yat›r›mlar› (milyar frank olarak). bafllang›çta metropollere pahal›ya malolan (yönetim giderleri. Konu 4). 1. babas›n› ve annesini kaybetmifl bir çocuk gibi çaresiz kald›k. Bu yolla elde edilen kâr. Manevî alanda da Alman etkisi ayn› oranlarda artt›. Bu tür topraklar “etki alanlar›” diye tan›mlan›yordu. Uzun süre geliflmifl sanayii ile tan›nan Birleflik Krall›k. Suriye ve Anadolu.] Biz kral›m›za flükranla ba¤l›y›z.) 1000 km Japon Frans›z Rus Demiryollar› 4 20. giderek sermayelerinin geliriyle yaflayan bir rantiyeye dönüflüyordu.

.. 1901). Bat›’yla eflit koflullarda karfl› karfl›ya gelebilmek için.]. Theodore Roosevelt. bir Avrupal› gibi yetiflmifl olanlarda bile hâlâ çok yayg›n. 3 4 Gerçekten büyük bir halk olacaksak. Anayasam›z. ülkenin sahip oldu¤u zengin do¤al kaynaklar sayesinde. 1903). Bugünkü Japonya imparatoru ile ayn› hanedandan olan Mutsu Hito. n Hapsoldu¤u tak›madalar›n darl›¤›ndan s›k›nt› çeken Japonya da yay›lmac› bir politika izlemeye bafllad›. 1867’den 1912’ye kadar Japonya imparatoru olan Mutsu Hito. 1868’de aniden Ortaça¤ dünyas›ndan modern dünyaya geçifl yapt›. Baflkan Lincoln’ün izledi¤i politika sayesinde Kuzeyliler savafl› kazand›.. 1. “ayd›nlanm›fl siyaset ça¤›” anlam›na gelen Meiji döneminin bafllad›¤›n› ilan etti. Arizona Apaçilerine ne oldu (sondan bir önceki cümle)? Son cümleyi aç›klay›n. bizim aç›m›zdan bafllang›çta san›ld›¤› kadar derin bir de¤iflim gerektirmeyecek... onun ö¤retisini izlemek zorundayd›. geleneksel tören usulleriyle ilgili görevlerin biçimsel hiçbir de¤ifliklik yap›lmadan korundu¤u belki de bilinmiyordur.. Sarayda. bu kez de maddî geliflmenin ›fl›¤› olarak modern bilimin önünde e¤ilmemize neden oldu [. Havai. Miss issip ARIZONA 1912 pi n 1848’de Kaliforniya’n›n ilhak›yla birlikte. geleneksel kültürüne ve dinine (fiintoizm) ba¤l› kalmay› da sürdürdü. fiimdi de öyle. 68) n 1865’ten sonra Amerikal›lar ülkenin bat›s›ndaki topraklar› de¤erlendirmeye bafllad›lar.. 1. Avrupal›lar›nkine benzer k›yafetler. Denizlerde ve ticarette üstünlük sa¤lama mücadelesindeki yerimizi korumak istiyorsak. Yükselen iki güç 1775’te ABD’yi oluflturan 13 eyalet KANADA WASHINGTON 1889 ss M i ouri en t FL Ri o Gr an de OR ID A 63 . Sanayiine ba¤l› olarak geliflen askerî gücü sayesinde. 1898’de ‹spanya ile savafl sorunuyla karfl›laflmaktan kaç›nmam›z mümkün de¤ildi [. dünyada önemli bir rol oynamak için iyi niyetle çal›flmal›y›z [.. Küba. köleli¤in kald›r›lmas›ndan ve sanayileflmeden yana olan Kuzey devletleriyle tar›m ekonomisini ve kölelik düzenini korumak için Birlik’ten ayr›lmak isteyen Güney devletleri aras›ndaki iç savafl yüzünden ikiye bölündü. manevî rehber olarak Konfüçyüs’ü seçmemizi sa¤layan ayn› seçmeci yaklafl›m. Tüm bunlar Japon ulusunun birlik duygular›n› güçlendirdi. sizin atalar›n›z› ve benimkileri Amerika Birleflik Devletleri’ne yerleflmifl olduklar› için suçlamaktad›r. "yönetilenlerin r›zas›"ndan söz edenlere [.]. demiryollar›. Theodore Roosevelt kimdir? Amerikan emperyalizmini dünyan›n hangi bölgelerine do¤ru yönlendirmek istiyor? 2. zorunlu e¤itim ve askerlik kabul edildi. Avrupa’n›n toplumsal ve siyasal geleneklerinin benimsenmesi.] Bat› kanunlar›n›n ruhuna sad›k kalan medenî kanunumuz. 20.].] Çekingenliklerini insanc›l olma mazeretinin arkas›na saklayan ve hiç de samimi olmayan bir ifadeyle "özgürlük"ten. henüz “vahfli” kabul edilen Bat›’dan ay›ran çizgi. Bu pazar. Burada anlat›lan program gerçeklefltirildi mi? 3. 1871’de feodal sistem kald›r›ld›.. 3 Ocak 1868’ de "Meiji Devrimi" ad›yla bilinen bir darbe gerçeklefltirdi. Meiji dönemi Japonyas›’nda modernleflme ve geçmifle sadakat. yasalar önünde eflitlik ilkesi benimsendi. B. ‹mparator Mutsu Hito.]... Japon uygarl›¤› hangi alanlarda bat›l›laflma yaflam›flt›r? 2. 1905’te. s. ülkeyi modernleflme yoluna soktu. Filipinler’in denetimini de ele geçirdiler. Do¤u ve Bat› okyanuslar›n›n kaderini belirlemek konusunda söz sahibi olmam›z› sa¤layacak avantajl› konumlar› ele geçirmeliyiz. yüzy›lda ABD’de Bat›’n›n fethi.].OREGON 1859 IDAHO 1890 A N A H T A S Ö Z C Ü K R A. 1898’de ‹spanya’ya karfl› kazan›lan zafer. Dinî rehber olarak Buda’y›. Göçmen ak›n› ve büyük bir demiryolu a¤›n›n kurulmas› sayesinde – k›tay› bafltan bafla geçen ilk demiryolu 1869 y›l›nda tamamland› – “s›n›r*”› hep daha ileri tafl›may› baflard›lar ve Bat›’n›n fethini sürdürdüler. n Önce devlet.. ‹ktidar›n›n kökenleri 13. ancak 1889 Anayasa*s› yine de imparatora önemli yetkiler b›rak›yordu. s. Kakuzo Okakura.. Bat›l› yöntemlerin benimsenmesi ulusal yaflam›m›z› san›ld›¤› kadar fazla etkilemedi. büyük ölçüde bizim geçmiflimizden gelen örf ve adetleri yans›t›yor. Rusya karfl›s›nda kazand›¤› zafer sayesinde – Avrupal› bir güce karfl› Avrupal› olmayan bir güç taraf›ndan kazan›lan ilk zafer – Japonya. yüzy›l bafl›nda Amerikan emperyalizmi. 1861-1865 y›llar› aras›nda ülke.] karfl› fazla sabr›m yok [. Onlar›n doktrinleri. Yeni emperyalizmlerin do¤uflu n 1823’te Monroe Doktrini*’nin kabulünden beri Avrupal›lar›n Amerika k›tas›na müdahalesine karfl› ç›kan Amerika Birleflik Devletleri. ard›ndan da zaibatsu* ad› verilen önemli aileler (Mitsui.. Bu ilerleyifl yerlilere karfl› verilen savafllarla eflzamanl› gerçekleflti. Bu arada Japonya. 1 ‹mparator Mutsu Hito (1852-1912). gücümüzü kendi s›n›rlar›m›z›n d›fl›nda infla etmeliyiz. 1914’te Amerika Birleflik Devletleri. Böylece Karayip Denizi bir "Amerikan gölü" haline geldi. Bu belgeye göre. Yerliler nihai olarak 1890’da yenilgiye u¤rat›ld›lar.. [. Japonya’n›n uyan›fl› Belge 1 ve 4 n ‹ki yüzy›l boyunca her türlü yabanc› etkiye kapal› kalan Japonya. yüzy›la dayanan ve bir tür baflbakan say›labilecek çok güçlü bir kiflilik olan flogun’u devlet yönetiminden uzaklaflt›rd›. Yenilikleri geleneklerimizi feda etmeden karfl›lamaya al›fl›k oldu¤umuzdan. Böylece. Porto Rico ve Filipinler’de üzerimize düflen sorumluluklardan kaçamay›z [. ancak siyahlarla beyazlar aras›ndaki ayr›mc›l›k* tümüyle ortadan kalkmad›. asl›nda eski yönetim sistemimize dayan›yor ve tanr›lar›n devrinden örnek al›yor [..]. 19. 32) * Monroe Doktrini * Himaye (Protektora) (bkz. Büyük Okyanus’ta yine ‹spanyollara karfl› kazand›klar› zaferle. Mitsubifli) tekstil ve demir-çelik sanayiinin geliflmesine öncülük ettiler. Yazar bu bat›l›laflmay› nas›l tan›t›yor? 62 St- 1783’te ABD MAINE 1820 MONTANA M VERMONT NEW IC HAMPSHIRE 1791 HI 1889 GA NEW MASSACHUSETTS N GÜNEY WISCONSIN YORK DAKOTA RHODE ISLAND 1848 1837 WYOMING 1889 Detroit CONNECTICUT 1890 Chicago New York IOWA NEBRASKA PENNSYLVANIA NEW JERSEY 1867 OHIO 1846 INDIANA 1803 DELAWARE BATI ILLINOIS 1816 MARYLAND COLORADO VIRGINIA 1816 1876 KANSAS h i o 1792 1863 VIRGINIA Washington O DC 1861 MISSOURI KENTUCKY KUZEY 1821 CAROLINA 1796 NEW TENNESSEE S OKLAHOMA A S MEXICO GÜNEY N 1907 ALABAMA A 1912 CAROLINA RK 1817 A 1836 GEORGIA 1817 LOUISIANA TEKSAS MISSISSIPPI 1812 1845 KUZEY DAKOTA MINNESOTA 1889 1858 Göller Bölgesi La ur IV. 1895’te Çin’i yendi ve Formoza Adas›’n› (Tayvan) ilhak etti. Göçler Amerika’da iç pazar›n geliflmesine de olanak tan›d›. S›n›rlar›m›z içinde belirsizli¤e gömülmüfl y›¤›nlar halinde yaflamam›z ve keyfimize göre birinin mal›n› baflkas›na satan bir arac›lar toplulu¤undan baflka bir fley olmad›¤›m›z› kabullenmemiz mümkün de¤ildir [. Amerika Birleflik Devletleri’nin ortaya ç›k›fl› Belge 2 ve 3 1803’te Fransa’n›n b›rakt›¤› topraklar 1818 ve 1846’da Birleflik Krall›k’›n b›rakt›¤› topraklar 1819’da ‹spanya’n›n b›rakt›¤› topraklar 1845’ten 1853’e Meksika’n›n b›rakt›¤› topraklar Tarihler. topraklar›n Birlik’e ba¤l› bir devlet olduklar› y›l› gösterir K›tay› boydan boya geçen ilk demiryolu ‹ç savafl s›ras›nda Güneyli topraklar›n s›n›rlar› • “SINIR” Amerika Birleflik Devletleri’nde. dünyan›n en büyük sanayi gücü konumundayd›. k›tan›n bat›s›n›n fethi tamamland›ktan sonra kendisine yeni hedefler belirledi. büyük ölçüde tröstler taraf›ndan gerçeklefltirilen güçlü sanayi at›l›m›n› kolaylaflt›rd›. C. Avrupa ülkelerinin anayasalar›na benzer gibi görünse de. önemli reformlar gerçeklefltirildi. Mançurya’y› sömürgeleri aras›na katt› ve 1910’da ilhak edece¤i Kore’de bir himaye* yönetimi kurdu.]. Japonya.. Bunun en çarp›c› örneklerinden biri. Onlar›n savunduklar› doktrinleri uygulamaya kalksak. The Strenuous Life (New York. hatta vals bile yay›lmaya bafllad›. S Ö Z L Ü K * Ayr›mc›l›k * Anayasa * Zaibatsu (bkz. yüzy›lda bu çizgi Atlas Okyanusu’ndan Büyük Okyanus’a do¤ru giderek ilerledi. [. Arizona Apaçilerini kendi refahlar›n› sa¤lamak konusunda serbest b›rakmam›z ve tek bir k›z›lderili rezervine bile müdahale etmememiz gerekirdi.. Geleneksel müzik ve tiyatro e¤itimi. Rusya’ya savafl ilan etti¤imizde bunun Mikado’nun özel ula¤› taraf›ndan Günefl Tanr›ças› Ameterasu’ya bildirilmifl olmas›d›r. Havai Adalar›’n› iflgal ettikten sonra Amerikal›lar. Kölelik kald›r›ld›. K›stakta bir kanal (Panama Kanal›) açmal›. Amerika Birleflik Devletleri’nin topraklar› Atlas Okyanusu’ndan Büyük Okyanus’a kadar yay›lm›fl oldu. meskûn ve uygarlaflm›fl Do¤u’yu. NEVADA 1864 San Francisco CALIFORNIA 1850 UTAH 1896 MEKS‹KA 1845 500 km 2 19. ABD’nin Porto Rico’yu ilhak etmesine ve Küba’y› denetimi alt›na almas›na olanak tan›d›.. The Ideals of the East (Londra.. Bu dönüflümler ülkeyi bat›l›laflt›rd›.

Amerika Birleflik Devletleri gibi. Birleflik Krall›k’›n ekonomisi için pazar güvencesi sa¤layan tercihli imparatorluk bölgesi* uygulamas›yla ‹ngiliz ‹mparatorlu¤u’nu uyumlu bir ekonomik ve parasal birlik haline getirdi. Asya. "Banania. Savafltan yenik ç›kan Almanya. Yine de ça¤dafl sömürgecili¤in." 4 5 * Manda Avrupa’n›n üstünlü¤üne iliflkin kuflkular. Neden? Fransa’n›n ve ‹ngiltere’nin köleleri olarak kalma hakk›na sahip olmak için! Lev Troçki’nin III. George’un flatafatl› taç giyme törenine dominyon ve sömürgelerini de dahil etti. Kuzey Afrikal›lar. Kral VI. Bu metin sömürgecilikle ilgili nas›l bir bilanço ortaya koyuyor? 2. 1920 Bar›fl Konferans› s›ras›nda kurulan Milletler Cemiyeti’nin merkezinin Cenevre’ye yerleflmesi de bunu simgeliyordu. baflkalar› ise. Hintliler. […] Büyük keflifler ça¤›ndan beri. Japonya gibi. ço¤u ancak yar›m yüzy›ll›k baz› giriflimler için hiç de flafl›rt›c› de¤ildir […]. Büyük ve köklü uygarl›¤›n›n üstünlü¤ü sayesinde Avrupa’n›n tüm dünyaya egemen olmas›. Paris. 1930’lu y›llarda geliflen ekonomik korumac›l›k ortam›nda imzalanan Ottawa Anlaflmalar›. Konu 13). May›s 1937’de. n Ancak bu karamsarl›k fazla uzun sürmeyecekti. Araplar. yafll› k›tam›z için gerçek bir hegemonya ve yay›lma krizinin de bafllang›c› olmad› m›? Albert Demangeon. Almanya’ya gelince. 1937). Enternasyonal’in I. 1918 sonras› dünya siyasetinin merkezinde Avrupa Belge 5 Son savafl. Hindistan ‹mparatoriçesi Kraliçe Victoria’n›n do¤umgününde ve 1897’de yapm›flt›. sömürge topraklar›ndan tah›l ürünleri. sömürgecili¤in gelecekteki aç›l›mlar› neler olabilir? 64 65 . Bunlara ek olarak. 3 Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda Senegalli askerlerin sergiledi¤i ba¤l›l›ktan esinlenen 1915 tarihli Frans›z afifli. Fransa’n›nkiler ise üçte iki oran›nda azald›. Hassas mideler için enfes bir yiyecek. 1920). Afrika. Sömürge halklar› Avrupa’n›n savafl›na daha önce görülmemifl boyutlarda kar›flt›r›ld›lar. Ancak görevi henüz bitmemifltir. Frans›zlar ve ‹ngilizler kazand›klar› zaferin güçlerini çarp›c› biçimde kan›tlad›¤›na inan›yorlard›. özüyle besledi¤i ve kendisinden örnek alarak biçimlendirdi¤i ülkeleri. büyük güçlerin ekonomik ve siyasal stratejilerinde giderek artan bir rol üstleniyorlard›. Madagaskarl›lar Avrupa k›tas›nda savaflt›lar. özellikle de iflgücü sa¤lad›lar. egzotik yiyecek pazarlar›n› kendi limanlar›na çekiyor. Bunlardan baz›lar›. Avrupa’n›n üretim becerilerinin zay›flamas›na neden olan ve böylece onlarla bizim aram›zda derin bir dengesizlik yaratan savafl. bir dayan›flma görevi olarak görmeye ça¤›r›yor. Konu 14). gerçek anlamda "Avrupa’n›n günbat›m›"n› ya da "beyaz ›rk›n çöküflü"nü kabullenmek güçtür. La Politique coloniale et le partage de la terre aux XIXe et XXe siècles (Paris. o da u¤rad›¤› yenilgiyle eflzamanl› olarak ortaya ç›kan iç kar›fl›kl›klar› atlatmay› baflarm›flt›. 1 1914’te sömürge imparatorluklar›. Amerika ve Okyanusya’daki sömürgelerin kültürel ve ekonomik zenginliklerinin say›s›z ziyaretçiye tan›t›ld›¤› 1931 Sömürgeler Sergisi’ni büyük bir ilgiyle izledi. Senegalliler ve Vietnaml›lar Frans›zlar›n yan›nda savaflt›lar. Alman Oswald Spengler’in Bat›’n›n Çöküflü (1919) ya da Frans›z co¤rafyac› Albert Demangeon’un Avrupa’n›n Çöküflü (1920) adl› eserlerinde ifade bulan türden büyük bir karamsarl›¤a yol açt›. Fransa ve Birleflik Krall›k. ABD savafltan sonra uluslararas› sahneden çekilmifle benziyordu. […] Ancak. Etkisi ve sayg›nl›¤› dünyan›n en ücra köflelerine kadar kendini gösteriyordu. Kanadal›lar ve Hintliler ‹ngilizlerin yan›nda. Bu zay›fl›k özellikle finans alan›nda kendini gösterdi. 19. bilinçli ya da bilinçsiz olarak. Birinci Dünya Savafl›’ndan zay›flam›fl olarak ç›kt›lar (bkz. n 1918’de Fransa ve Birleflik Krall›k. kendisini taklit etmeye ve kendisine hizmet etmeye zorlad›¤› toplumlar› gururla s›ral›yordu. Dünya siyaseti hâlâ Avrupa baflkentlerinde belirleniyor gibi görünüyor. Keflfetti¤i ve yaflam›n ak›fl›na dahil etti¤i ülkeleri. Avrupa’n›n kendi kan›yla beslenmifl. Baz› hatalar yapt›¤›n›. 1920’de. Bu yeni güçlerin geliflimini h›zland›ran. Birleflik Krall›k taraf›ndan Avrupa d›fl›na yat›r›lan sermayeler % 25. […] Vahfli topraklar› meskûn bölgelere dönüfltürmek için gerekli öncüleri de sa¤l›yordu. Leziz flekerli kahvalt›. n Sömürge imparatorluklar›. Avrupa ekonomi alan›nda da yönetimini tüm dünyaya dayatm›flt›. 2. 1918 sonras›: Avrupa hâlâ egemen mi? A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 Birinci Dünya Savafl›’nda sömürgelerin rolü. 1914 öncesinde Almanya ve Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun elinde bulunan topraklar›n yönetimini manda* olarak devrald›lar (bkz. halklar›n içe kapan›kl›¤›n› ortadan kald›rma ve tüm insanlar› ayn› insanl›k seviyesine getirme yönünde dünyan›n geçirdi¤i dönüflümün en önemli.V. Böyle bir tespit. bazen talihsiz içgüdülere boyun e¤di¤ini itiraf etmeliyiz. 278-279). Birleflik Krall›k bunu daha önce 1887’de.2 1. bugüne kadar iktisadî co¤rafyan›n temel olgular›ndan biriydi. 4 ve 6 n Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda sömürgeci güçler. s. Cömertlik konusunda temel bir kayg›n›n yan›s›ra sa¤duyu da Avrupa’y› sömürgecili¤i zincirinden boflanm›fl azg›n bir güç ya da dizginsiz kullan›lan bir hak olarak de¤il. sömürgelerin ç›karlar› do¤rultusunda yap›lmad›¤› halde. Gemileriyle uzak ülkelerin ürünlerini tafl›yor. Avustralyal›lar. bu ticaretten elde etti¤i kârlar› daha sonra baflka bakir bölgelere yat›r›m yapmak üzere bankalar›nda biriktiriyordu. yüzy›l›n sonunda Avrupa d›fl›ndan baz› uluslar›n rekabeti ve gücü kendini hissettirmeye bafllad›. n ‹ki savafl aras› dönemde. aç›kça kapitalist Bat›’ya karfl› gerçeklefltirilen Rus Devrimi ile birleflince (bkz. bir sömürge imparatorlu¤unun tüm topraklar›n› kapsayan bir tür korumac›l›k biçimidir. Metne göre. Georges Hardy (Cezayir kenti Milli E¤itim Müdürü). savafltan zaferle ç›kan ülkeler. 1919 • TERC‹HL‹ ‹MPARATORLUK BÖLGES‹ Ticarette kendi sömürgelerine ayr›cal›k tan›yan bir devletin baflvurdu¤u uygulama. B. sömürgelerin yard›m›yla yürütüldü. sömürgelerini kaybetti. k›saca.25 9 1. Yaln›zca sömürgecilik faaliyetinin durumuna bakarak. içe kapan›kl›¤›n k›s›rlaflt›rd›¤› ›rklar›n yeniden canlanmas›n› sa¤layan bu dönüflümü yüz y›ldan k›sa bir sürede tek bafl›na gerçeklefltiren yine Avrupa olmufltur. "Hint çay› sat›n al›n". Tercihli imparatorluk bölgesi uygulamas›. savafl halinde insan ve malzeme gücü bak›m›ndan üstünlük kurabilmek için hâlâ büyük ölçüde sömürgelerine güveniyorlard›. Kongresinde yapt›¤› konuflma. Sömürgelerine karfl› uzun süre kay›ts›z kalan Fransa’da ise kamuoyu. Avrupa devletlerinin gücünün temeli olarak sömürgeler Belge 1. […] Dünyan›n bütünleflmesini sa¤layan bu büyük eseri. Le Déclin de l’Europe (Paris. gücünün ve yaflam›n›n sa¤lad›¤› zenginlikleri da¤›t›yordu. hammaddeler. tüm dünyaya paras›n›n. en etkili ve en tutarl› arac› oldu¤u kesindir. Sömürgecili¤in bafllang›çta belirledi¤i amaçlar›n tümüne ulaflamad›¤› ve pek çok alanda beklenmedik engellerle karfl›laflt›¤› do¤rudur. Bu büyük olas›l›kla kaç›n›lmazd›. Yüzölçümü (bin km2) Nüfus (milyon) Birleflik Krall›k Hollanda ‹talya Belçika Portekiz ‹spanya 15 000 2 060 3 485 2 390 2 080 350 414 61 15 14. 6 Israrla sömürgecili¤e inananlar. Siyahlar. Troçki sömürgecili¤i nas›l de¤erlendiriyor? S Ö Z L Ü K Birleflik Krall›k’›n 1930’lu y›llarda benimsedi¤i tercihli imparatorluk bölgesi politikas›n› yans›tan ‹ngiliz afifli. Reklam Müzesi. A. Bu güçlükler. Avrupa’n›n verdi¤i örnek ve ö¤ütlerle biçimlenmiflti. Devrimci komünist hareketin 1922’den sonra gerilemeye bafllamas› da Avrupal› uluslar›n üstünlük duygusunu pekifltirdi. 3. sömürgeci güçler keyifle imparatorluklar›n›n gücünü kutlad›lar.

1945’te Vietnam’›n ba¤›ms›zl›¤›n› ilan etti ve 1945’ten 1954’e kadar Fransa’ya karfl› verilen silahl› mücadeleyi yönetti. iflte bu zihniyetle ve fliddet karfl›t› yöntemleri benimseyen avukat Gandi’nin (1869-1948) etkisi alt›nda self-government* yönetimi kurmak için u¤rafl›yordu. 2. ulusçu hareketleri temsil ediyordu. ba¤›ms›z bir devletin baflka bir devlet taraf›ndan hoyratça ilhak› olarak de¤erlendirdi. n Frans›z ‹mparatorlu¤u s›n›rlar› içinde de yerli halklar›n ulusçuluk* hareketleri geliflmeye bafllad›. Benedictus. Komünist Parti ve Birleflmifl Emekçiler Genel Konfederasyonu bayra¤› alt›nda. 3 1931’de Paris’te aç›lan Uluslararas› Sömürgeler Sergisi’nin afifli. 4 Panasyac›l›k. Londra’da hukuk ö¤renimi gördükten sonra avukat oldu. E. Hindistan’da tüccar bir ailenin çocu¤u olarak dünyaya gelen Gandi. 1930’da Çinhindi Komünist Partisi’ni kurdu. Bat›’n›n açgözlülü¤ü nedeniyle zaten mahvolmaya mahkum oldu¤unu ve bu koflullar alt›nda manevî de¤erleri üstün k›lman›n da Do¤u’ya düfltü¤ünü savunuyordu. Sömürgelerin ba¤›ms›zl›klar›na kavuflmas›. ‹kki Kita. 1919. Bu nedenle ABD. Papa XI. ‹çeride protestolar Belge 1. Son sömürge fetihleri Belge 3 B 2 ‹ Y O G R A F ‹ • ULUSÇULUK Ulusal duygular›n yüceltilmesi. bir ulusun gücünü artt›rmay› hedefleyen fetih politikalar›na oldu¤u kadar. Ayn› zamanda. Bu arada Birleflik Krall›k. Bir misyonerin insanca görüfllere kendini kapt›rd›¤›n› ve her alanda gerçek bir din adam› gibi davranmak yerine kendi ülkesinin ç›karlar›na hizmet etme kayg›s› sergiledi¤ini varsayal›m. Romain Rolland ve André Gide gibi entellektüeller bunlar›n aras›ndayd›. Bangladefl. Ortado¤u’daki ulusal taleplere M›s›r (1922) ve Irak’a (1933) k›smî ba¤›ms›zl›k tan›yarak yan›t verdi. Böyle bir misyonerin tüm giriflimleri yerli halk›n gözünde bir anda de¤erini yitirecek ve yerliler H›ristiyanl›¤›n flu ya da bu yabanc› ulusun dini oldu¤una kolayca inanacaklard›r. ülkesinin ABD’ye karfl› giriflti¤i savafl s›ras›nda öldü. metropollerin egemenli¤i alt›ndaki uygarl›klar›n geleneklerine dayan›yordu. Çinhindi’nde. Baz›lar›na sefalet… Baz›lar›na zenginlik. Baflka bir deyiflle. 1912’den 1920’ye kadar ABD baflkanl›¤› yapan Wilson. emperyalizm ve sömürge imparatorluklar› ABD’nin baz› kaynaklara. Uluslararas› Sömürgeler Sergisi. Mohandas Gandi (1869-1948). ancak metropollerdeki emekçi s›n›f›n haklar›na kavuflmas›yla mümkün olabilir. D›flar›da rekabet Belge 4 1 Ho fii Min. Cezayir’deki Frans›z hakimiyetini yeren 6 Frans›z Komünist Partisi afifli (1930). fliddet karfl›t› özgün mücadele yöntemlerini benimsedi. Avrupa’da kurulacak proletarya diktatörlü¤ü sizin için özgürlük demektir! Lev Troçki’nin III. Japonya’n›n Çin topraklar›na girerek Mançurya bölgesinde. n ‹talya 1936’da Etiyopya’ya girdi¤inde verilen tepkiler de benzer nitelikteydi. daha sonra bu topraklar› kendimiz iflgal etmek üzere savafl açma hakk›na sahibiz. "Büyük Japonya"n›n kuruluflunu hakl› nedenlere dayand›rabilmek için. Örne¤in Hintli flair Rabindranat Tagor (1861-1941). Ulusumuz [Japonya]. Komünist siyasetçiler ve Lev Troçki. Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda yay›nlanan bir metinde sömürge egemenli¤inin dayand›¤› ilkeleri tart›flmaya aç›lm›flt› (bkz. 1919). Papa XV. Hindistan’da Kongre Partisi. Sibirya’n›n uzakdo¤u topraklar› ve Avustralya’daki iflgalcilere karfl›. özellikle de Woodrow Wilson. Çin’in toprak bütünlü¤ü ve Hindistan’›n ba¤›ms›zl›¤› gibi bu önemli güncel sorunlar ad›na. Cezayir. 30 Ocak 1948’de fanatik bir hindu taraf›ndan öldürüldü. Fransa’da Tours Kongresi’nde (aral›k 1920). Uluslararas› kamuoyu bu fethi 19. kongresinde yapt›¤› konuflma. "100 y›ll›k Frans›z hakimiyeti. sömürge halklar›n›n ba¤›ms›zl›¤› için aya¤a kalk›n!" 66 67 . bu engeli ortadan kald›racak olan "aç›k kap›" politikas›*n› savunuyordu. 1916’da Hindistan’a geri döndü. yüzy›l boyunca Birleflik Krall›k ya da Fransa’n›n yapt›¤› gibi bir tür uygarlaflt›rma giriflimi olarak de¤il. Maxima illud bafll›kl› Papal›k bildirgesi. ard›ndan da 1930’lu y›llarda bu ülkenin do¤u k›sm›nda gerçeklefltirdi¤i sömürge fetihleri. yani halklar›n do¤al haklar›n› hiçe sayarak hukuka ayk›r› biçimde bu genifl topraklar› ele geçirmifl olanlara karfl›… savafla giriflme hakk›na […] sahiptir. Cezayir’de Mesali Hac taraf›ndan kurulan Kuzey Afrika Y›ld›z›.A N A H T A S Ö Z C Ü K R C. K›sa bir süre sonra Mahatma ("yüce ruh") s›fat›yla an›lmaya bafllad›¤› ülkesinde. Ulusal yeniden yap›lanma projesi (Tokyo. "Bir günde dünya turu. Enternasyonal’in 1. Pius (1922-1939) ilk kez yerli Çinli ve Afrikal› piskoposlar at›yordu. Afrika ve Asya sömürgelerinin köleleri. Ba¤›ms›z Kuzey Vietnam Baflkan› olduktan sonra. Bu çabas› pek çok kez hapse at›lmas›na neden oldu. bu nedenle Milletler Cemiyeti üyesi ülkeler taraf›ndan fliddetle k›nand›. örne¤in Ortado¤u petrollerine ulaflmas›n› engelliyordu. ba¤›ms›zl›klar›n› kazanmak isteyen halklar›n silahl› mücadelelerine de esin kayna¤› olabilir. ‹ran ve Ermenistan iflçi ve köylüleri ba¤›ms›z bir yaflama kavuflma olas›l›¤›na ancak Frans›z ve ‹ngiliz iflçileri […] devletin yetkesine el koyduklar›nda sahip olabilir. Protestolar. n Amerika Birleflik Devletleri. Kongre Partisi ile birlikte bir sivil itaatsizlik hareketi bafllatt› ve ‹ngiliz ürünlerinin boykot edilmesini sa¤lad›. 5 ve 6 * Self-government * Panasyac›l›k * "Aç›k kap›" politikas› n Sömürge imparatorluklar›n›n s›n›rlar› içinde memnuniyetsizlik giderek art›yordu. Asya’da Japonya’da geliflmeye bafllayan panasyac›l›k* ak›m›yla mücadele etmek zorundayd›lar. Amerikal›lar ülkelerinin de bir ba¤›ms›zl›k savafl›ndan do¤du¤unu unutmam›fllard›. n Sömürge egemenli¤ini k›nayanlar›n sesleri Avrupa’da bile giderek yükseliyordu. onlar için geniflleme devri art›k kapanm›flt›." Japon ulusçulu¤u hangi Avrupal› güçleri hedef al›yordu? 5 Sömürgecili¤e yönelik 1919 tarihli iki sorgulama. S Ö Z L Ü K D. Bu duygular. belge 2). Ayr›ca. daha sonra Ho fii Min olarak tan›nacak olan Nguyen Ai Kuok taraf›ndan 1930’da kurulan Komünist Parti. Japon ulusçular› beyazlar›n üstünlü¤üne karfl› sar› ›rktan halklar›n birli¤ini yüceltiyorlard›. 1920’den itibaren Frans›z Komünist Partisi’ne üye olan Ho fii Min (1890-1969). n Avrupa ülkeleri. s. Avrupal›lara karfl› yine onlardan ö¤rendikleri özgürlük ve ulusal ba¤›ms›zl›k ilkelerini kullan›yorlard›. 1919. sömürgecilik fikrine pek de s›cak bakm›yordu. Annam. 277. Tunus’ta Habib Burgiba’n›n Yeni Düstur Partisi. ‹ngiliz egemenli¤ine ve toplumsal adaletsizliklere karfl› mücadeleye giriflti. Kilise de kendi ad›na Avrupa devletlerinin sömürgeci emperyalizminden uzaklaflmaya çal›fl›yor. ya da Albert Einstein. n Sömürge imparatorluklar› iki savafl aras›nda güçlerinin doruk noktas›nda bulunsalar da. Eylemini siyasal alandan çok düflünsel alanda yürüten Gandi. ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra Hindistan’› ba¤›ms›zl›¤a tafl›yan Gandi. k›rsal kesimdeki yoksullu¤u azaltmak için Hintli zanaatkârlar› cesaretlendirdi. n Ancak sömürge halklar› özerklik ya da ba¤›ms›zl›k talep ederken.

Bu topraklar ›l›man bölgelerde yer al›rlar (Kanada. metropolden büyük topluluklar halinde ve örne¤in çiftçilik yapmak üzere gelen göçmenlerin yerleflti¤i sömürge topraklar›n› anlatmak için kullan›l›r. 1999). sayfa 54-55 ve 58’deki haritalarla karfl›laflt›r›n: . HOBSBAWM. Avrupal› güçler Birinci Dünya Savafl›’ndan zay›flam›fl olarak ç›kt›lar. askerî güçlerini ve ekonomilerini canland›rmak için hâlâ sömürge topraklar›na güveniyorlard›. sayfa 54-55’teki haritalara ek olarak hangi bilgileri vevriyor? Sayfa 58’deki harita hangi bilgileri veriyor? 1878’de Yeni Zelanda 1920’de Frans›z Bat› Afrikas› Madera Cezayir Kanarya Adalar› Rio de Oro Yeflil Burun Adl. bir durumun tarihin farkl› dönemleri aras›nda geçirdi¤i de¤ifliklikleri anlat›r. Himaye ise. Birleflik Krall›k ve Fransa.konunun özeti SENTEZ 1914’e kadar. iflletim sömürgesi ve kontuvar Yerleflim sömürgesi. Senegal Cibuti Cibuti Gambiya Frans›z ET‹YOPYA Nijerya Nijerya Gine Ekvator ‹ngiliz ET‹YOPYA ‹ngiliz Somalisi Afrikas› Sierra Leone Kamerun Somalisi Kamerun ‹ngiliz L‹BERYA L‹BERYA Togo ‹talyan Togo Do¤u Koloniler Alt›n K›y›s› Alt›n K›y›s› Belçika Afrikas› Somalisi Alman Kongo Belçika Kongosu Kongo Kongosu Birleflik Krall›k Do¤u Alman Do¤u Afrikas› Fransa Afrikas› Komor Komor Angola Angola Almanya Rodezya Aden 1885 Cape Town Sömürgesi 1914 Güney Afrika Birli¤i bik Madagaskar 1 000 km 68 69 . Dominyon.Afla¤›daki haritalar. Britanya ‹mparatorlu¤u’nun önce özerklik. Renkli Siyah-Beyaz (Noirs et blancs en couleur). 1998). zay›fl›¤›. tümüyle baflka bir devletin egemenli¤i alt›nda bulunan toprakt›r. Toplam nüfus: 350 000 kifli Toplam nüfus: 14. n Geliflim gösteren bir harita. Avrupa kökenli kültür modelinin tüm k›talara yay›lmas›. 1885’te ve 1914’te Afrika. HAR‹TALARIN KARfiILAfiTIRILMASI n Bu sayfadaki haritalar›. ard›ndan da ba¤›ms›zl›k verdi¤i eski sömürgelerine verilen add›r. Britanya’n›n ilk dominyonu Kanada oldu (1867). Ama ABD ve Japonya’n›n yükselifli bu ülkelerin sömürgeler üzerindeki hakimiyetini tehlikeye sokuyordu. Fas ve Kamboçya’n›n durumu buydu.Jean-Jacques ANNAUD.‹lber ORTAYLI. ancak içifllerinde özerkli¤ini koruyan bir toprak ya da devlettir. metropole çeflitli hammadde ve g›da maddeleri (tropikal ürünler gibi) sa¤layan sömürge topraklar›d›r. yeri…). Bu statü önce beyaz ›rktan yerleflimcilerin yaflad›¤› sömürgelere verildi. Frans›z sömürge imparatorlu¤unda Tunus. Ancak. ‹flletim sömürgesi.7 milyon kifli % 0. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Alman Nüfuzu (‹stanbul.Eric J. Metropol bu topraklara genellikle memur ve asker gönderir. Genifl sömürge imparatorluklar›n›n kurulmas›. bir metropolün denetimi alt›nda bulunan. Avrupa’n›n dünya üzerindeki hakimiyetini gösteren pek çok kan›t bulunuyordu: Milyonlarca Avrupal›n›n göçü.Ortak bir izlekten söz edilebilir mi? Haritada gösterilen yer ayn› m›? Bu sayfadaki haritalarla bir karfl›laflt›rma yap›labilir mi? n Yerleflim sömürgesi. Aslan (Ankara. Avrupa’n›n sömürgeci hakimiyetine karfl› tepkiler büyümeye bafllad›. dominyon ve himaye (protektora) Sömürge. FARKLI HAR‹TA TÜRLER‹ KARIfiTIRMAYALIM n Sömürge. Ticaretin geliflmesi. ‹mparatorluk Ça¤› 1875-1914. Birbirini izleyen tarihler hangi konuda fikir vermeyi amaçl›yor? n Betimleyici harita tarihin belli bir an›ndaki bir durumu gösterir.17 Mo % 88 Avrupal›lar Yerliler Güneybat› Afrika Madagaskar Mozambik TRANSVAAL ORANGE Portekiz ‹spanya Belçika ‹talya Alman Güneybat› Afrikas› zam Yeflil Burun Sudan Eritre Adl. yöntem Harita okuma Haritalar› karfl›laflt›rma HAR‹TANIN ‹NCELENMES‹ n Haritay› tan›mlay›n: Bafll›¤› nedir? Lejand›n içeri¤i? Ölçe¤i? Gösterdi¤i co¤rafî alan? n Haritaya dökülmüfl olgunun do¤as› nedir? Harita bir geliflmeyi mi. V. Özellikle Asya’da. hukukî olarak ba¤›ms›zl›¤›n› koruyan bir ülkenin topraklar›nda bulundu¤u halde baflka bir devlet taraf›ndan denetlenen ticarî bir yerleflkedir (genellikle bir liman). 1976. finansal yat›r›mlar›n artmas›. Kontuvar ise. . • F‹LM . çev. Bir yerleflim sömürgesi: Bir iflletim sömürgesi: . Senegal Gambiya Gine Sierra Leone Tunus M›s›r Cezayir Tunus Madera Kanarya Adalar› Fas Rio Frans›z de Oro Bat› Afrikas› Trablusgarp M›s›r • K‹TAPLAR OKU YA GÖR LIM EL‹M . Haritalaflt›r›lm›fl olguya iliflkin hangi bilgiler veriliyor? (Söz konusu olgunun önemi. Yeni Zelanda ya da Cezayir). yoksa belli bir tarihteki durumu mu gösteriyor? n Oklar var m›? Renklerde ton farkl›l›klar› var m›? Bu yöntemler kullan›larak ne anlat›lmak isteniyor? ABD ve Japonya da deniz afl›r› topraklarda varl›k gösterebilmek için Avrupa’n›n kulland›¤› ekonomik yöntemlere baflvurdular.

283 tonilato Atlas Okyanusu 2 Londra AVRUPA Süveyfl Kanal›’n›n tarihçesi.. iki aflamada infla edildi: 1859-1862 (76 km’lik ilk bölüm için ifle al›nan 20. Enfantin) 1830 tarihli projesi: "Do¤u’nun ve Bat›’n›n befli¤i Akdeniz". ...436 mil Süveyfl’ten .. Kâr›n geri kalan› afla¤›daki gibi paylaflt›r›lacakt›r: % 75 flirket yarar›na. Cebelitar›k Malta Süveyfl Kanal› K›br›s 1878 ASYA H‹ND‹STAN Bombay 1912: 20... fiirket resmî olarak 1856’da kuruldu.11....... Aden Hint Okyanusu 3 Ferdinand de Lesseps (1805-1894).. B‹RLEfi‹K KRALLIK 2 500 km ekvator ölçekli 50 km 6 1 Süveyfl Kanal›. deniz seviyesinde kumlu zemin.Saint-Simon’cular›n (Talabot.623 mil Toplam kazanç % 40’t›r.... Birleflik Krall›k kanalla neden ilgilenmiflti? 8. Hindistan Yolu ve Süveyfl Kanal›...018 mil Toplam kazanç % 8’dir. Kahire ‹smailiye F. Bu hakk›n kullan›lma süresi doksan dokuz y›ld›r. 1869... M›s›r hidivi Muhammed Said.....1956: M›s›r devlet baflkan› Nas›r Süveyfl Kanal›’n› devletlefltirdi. Birleflik Krall›k M›s›r üzerinde hakimiyet kurmay› nas›l baflard›? Neden? B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Bir grup belgenin birlikte ifllenmesi S Ö Z L Ü K • SAINT-SIMON’CULUK Saint-Simon kontunun (1760-1825) kurdu¤u doktrin... Liverpool’dan Bombay’e (Hindistan) Ümit Burnu’ndan ..000 hisse projenin yabanc› ortaklar›na .... ..680 mil Süveyfl’ten ..Ö... Hanedan döneminde (M...1875: M›s›r hidivinin hisseleri Birleflik Krall›k taraf›ndan sat›n al›nd›....... Antik ça¤larda su yolu: XII.. Mesafe kazan›m› Trafik art›fl› (net tonaj) 1870: 436.. Liverpool’dan Melbourne’a (Avustralya) Ümit Burnu’ndan .. 775’te Halife Mansur taraf›ndan doldurtuldu.......332 tonilato 1908: 13.... geniflli¤i 22 m olan ve tesviye havuzu bulunmayan bu kanal.275. Liverpool’dan Yokohama’ya (Japonya) Ümit Burnu’ndan ...633.113 mil Toplam kazanç % 24’tür. […] M›s›r hükümeti flirketten her y›l net kâr›n %15’ini alacakt›r […]. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. % 10 kurucu üyeler yarar›na. K›z›ldeniz ile Akdeniz’in büyük gemilerin de geçebilece¤i bir su yolu ile birlefltirilmesi konusuna dikkatimizi çekmifltir. Öngörülen maliyet: 160 milyon Frans›z frang› Gerçek maliyet: 467 milyon Frans›z frang› 17 A¤ustos 1869: Kanal›n aç›l›fl›. Teknik koflullar: Önce yerli. o s›ralarda M›s›r’da görevde bulunan Frans›z diplomat› Ferdinand de Lesseps’e Süveyfl k›sta¤›n›n kaz›lmas› için bir flirket kurma ayr›cal›¤› tan›d›.Dosya Akdeniz Bur-Said Ferdinand de Lesseps ve Süveyfl Kanal› 25 Kas›m 1854’te. gemilerden ton ve yolcu bafl›na 10 Frans›z frang› al›n›yordu.500’er frankl›k 400.890 mil Süveyfl’ten . do¤ufltan gelen farkl›l›klar›n yokoldu¤u. Süveyfl k›sta¤›n›n kaz›lmas› ve iki deniz aras›ndaki kanal›n iflletilmesi için […] bir flirket kurma ve yönetme hakk›n› b›rakt›k. 15 Aral›k 1858: Süveyfl Deniz Kanal› fiirketi’nin kurulmas›.11. Bu doktrine göre ulus.... ‹lk halifeler taraf›ndan restore edildi. ...000 hissenin da¤›l›m› flöyleydi: 197... Dostumuz Ferdinand de Lesseps. Napolyon’un deste¤i ile ve Birleflik Krall›k’›n muhalefetine ra¤men gerçeklefltirilen projesi (1848-1854)..000 M›s›rl› iflçi).... de Lesseps taraf›ndan kurulan kent Süveyfl Kanal› Büyük Ac› Göl MISIR Süveyfl 5 K› z› ld en iz Süveyfl Kanal›’n›n aç›l›fl›.263...... 7 1913 y›l›nda kanaldaki gemi trafi¤i. Uzunlu¤u 161 km......000 hisse M›s›r hidivine 11. Dosya Dosya 70 71 .1 Frans›zlar : %8....... daha sonra Avrupal› iflgücü. 4 Süveyfl Kanal› fiirketi’nin kurulufl akti. 1864-1869 (flantiyenin bitirilmesi için getirtilen Avrupal› iflçiler). Bur-Said’den gelen gemilerin Resü’l-ifl’den geçifli..11..120 tonilato Bafll›ca kullan›c›lar (1870-1880 aras› net tonaj içindeki pay olarak) Britanyal›lar : %76... de Lesseps ve Muhammed Said’in III.. 2000-1788 aras›) firavunlar taraf›ndan aç›ld›. Süveyfl Kanal› fiirketi’nin hissedarlar› kimlerdi? 5........ Ferdinand de Lesseps ile ilgili bir araflt›rma yaparak 10-15 sat›rl›k bir biyografi yaz›n.14.......F.Napolyon Bonapart’›n M›s›r seferi s›ras›nda tasarlad›¤› 1799 tarihli proje.1 ‹talyanlar : %2. Kanal›n boydan boya geçilmesi iki buçuk gün sürüyor.10.. ‹ktidar ise sanayicilerin eline b›rak›lmal›d›r (endüstriyalizm)..3 Hollandal›lar : %4...7 AFR‹KA Projeler: .. yüzy›lda deniz tafl›mac›l›¤›nda gerçekleflen devrim içinde nas›l bir yer tutuyordu? 4. Kendisine. Süveyfl Kanal›’n›n aç›lmas›n›n ekonomik sonuçlar› nelerdir? 6. Saint-Simon’culuk ak›m›na ba¤l› olmas› kanal ile ilgili giriflimini aç›klamaya nas›l yard›mc› olabilir? 7. ayr›cal›kl› olarak........ Böyle bir proje için gereken malî ve teknik koflullar nelerdir? 3. Emekçilerin sömürülmesine dayanan özel mülkiyeti k›nar... ama kiflilerin kapasitelerine ba¤l› farkl›l›klar›n korundu¤u genifl bir atölye olmal›d›r. Ptolemeler taraf›ndan gelifltirildi: "Trajan Irma¤›"... Stratejik aç›dan önemi nedir? 2..6..... Kanal›n aç›lmas› 19. Bizans döneminde ihmal edildi....... Projenin gerçeklefltirilmesi: 25 Kas›m 1854: Ferdinand de Lesseps ve M›s›r hidivi aras›ndaki anlaflman›n imzalanmas›. Süveyfl Kanal›’n›n ekonomik aç›dan önemini aç›klay›n›z...000 tonilato 1879: 2. Malî organizasyon: . derinli¤i 8 m.000 hisse projenin Frans›z ortaklar›na 192.

Bakire Meryem’in bir ma¤arada kendisine göründü¤ünü iddia etti. yüzy›l bafllar›nda tüm Avrupa ülkelerinde de¤iflen yo¤unluklarda yafland›. bir yanda e¤itimin yayg›nlaflmas› ile koflut olarak dinsel bir canlanma yaflarken. III. iflçilerin dinden uzaklaflmas›. IV. 19. entelektüel ve siyasal geliflmeler. ma¤aran›n yak›nlar›na bir bazilika infla edildi ve önceleri Fransa’dan. daha sonra tüm Avrupa’dan yüz binlerce Katolik hac ziyareti için bölgeye ak›n etmeye bafllad›. Ancak yüzy›l›n ikinci yar›s›nda. Vatikan Konsili XI. Pius (1922-1929) 1910 1905 Fransa’da devlet ve Kilise’nin ayr›lmas› 1840 1850 1870 1880 1890 1891 1896 Rerum Theodor Novarum Herzl: bafll›kl› Yahudi Papal›k Devleti bildirgesi 1900 1920 1930 1858 Bakire Meryem’in Lourdes’da (Fransa) görünmesi 1878 Londra’da Selamet Ordusu’nun kurulmas› 1926 1937 Mit Papan›n brenender Fransa’daki Sorge bafll›kl› Action française Papal›k hareketini bildirgesi k›namas› 72 73 . Meflrutiyet döneminde yo¤unlaflan laiklik tart›flmalar›. toplumsal. yüzy›l sonunda dinsel inanc›n ne kadar derinleflti¤ine tan›kl›k eder. Kiliselerin etkisi azalm›flt›. Ayn› dönemde Osmanl› ‹mparatorlu¤u. Fausto Zonaro’nun tablosu. Leo (1878-1903) 1860 1859 1860 I. laiklik gibi meydan okumalar› karfl›s›nda Kiliseler nas›l tepki verdiler? n Osmanl› Devleti’nde laikli¤e do¤ru gidiflin nedenleri nelerdir? KONU 1 Lourdes’daki (Fransa) ma¤aran›n önünde hac›lar. yüzy›l sonlar›yla 20. II.4 1839’dan 1939’a dinsel yaflam S anayileflme ve kentleflmeyle birlikte. • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Hilafetin yükselifli ve sonu 1916 Tevhîd-i Kazâ Kararnamesi 1917 Hukuk-u Aile Kararnamesi 1910 Askerlik bedelinin kald›r›lmas› 1924 Halifeli¤in kald›r›lmas› ve Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu 1926 Medenî Kanun 1928 Anayasa’n›n laikleflmesi 1839 1855 1856 Tanzimat Cizyenin Islâhât Ferman› kald›r›lmas› Ferman› 1870-1876 Mecelle’nin haz›rlanmas› Polonya’da pogromlar Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda cemaat çat›flmalar› Rusya’da pogromlar XIII. Bilimsel ya da toplumsal geliflmelerin do¤urdu¤u dinsel tart›flmalar 19. 19. 1910. Fransa’daki Lourdes kentinden Bernadette Soubirous ad›nda genç bir köylü k›z›. yüzy›l Avrupas›’nda dinsel ibadet oran› gerilemifl. Cumhuriyet’in laiklik ilkesini benimsemesiyle sonuçland›. özel koleksiyon. 1858’de. Avrupa’da dinler Toplumsal ve siyasal geliflmeler karfl›s›nda Kiliseler Bat›’da laikli¤in yerleflmesi Osmanl›-Türk toplumunda laikleflme 2 “Galata Mevlevihanesi’nde Ayin". II. di¤er yanda da siyasal ve toplumsal nedenler ile laiklik yönünde ad›mlar at›yordu. n Modern dünyan›n sömürgecilik. Bu olay› izleyen y›llarda. din adamlar›n› ço¤unlukla oldukça nazik konularda tav›r almaya itiyordu. Bat› Avrupa’da yayg›n olan çeflitli dinlere mensup kifliler aras›nda ruhanî alanda belirgin bir canlanma gözlenmeye bafllad›. Bu hareket. 1872. KONUNUN PLANI I. Ayr›ca.

Canl› türlerinin geçirdi¤i evrimin kökeninde do¤al eleme yasas› yat›yorsa. özellikle Müslüman ve Budist ülkelerde her zaman baflar›l› olmuyordu elbette. yani Siyonizm. Syllabus ya da “Zaman›m›za özgü bellibafll› yanl›fllar katalo¤u”. t›p ve insanî yard›m alanlar›nda çabalar art›yordu. 1916’da ‹slamc›lar taraf›ndan öldürüldü. Tanr›’n›n bu süreçteki kal›c› etkisini ve nihai olarak ruhun yarat›l›fl›n› kabul etmek. . ‹sa Peygamberin atas›n› do¤urmufl. Avrupa toplumlar› dinsel aç›dan üç büyük gruba ayr›l›yordu: Kendi içinde pek çok farkl› kiliseye bölünmüfl olan Protestan dünyas›. yüzy›lda yo¤unlaflmaya bafllad› ve farkl› kiliseler içinde bölünmelere yol açt›. B. Nitekim misyoner*ler bazen sömürgelefltirilecek bölgeye askerlerden önce gidiyordu. 1. ve siyasal çözüm olarak bir Yahudi devletinin kurulmas›. modern antisemitizmin hedefi haline geldiler. Paris’te bir Avusturya-Macaristan gazetesinin temsilcili¤ini yaparken. ebedî kurtulufla giden yolu bulabilirler ve ona ulaflabilirler.. dünyan›n her yan›nda din hemen hemen her alanda etkisini koruyordu.‹nsanlar. Papa IX. sömürgelefltirme hareketinin dinsel uzant›s›nda Avrupa emperyalizminin bir ifadesini görüyordu. Kiliseleri dinsel inançla bilimsel ilerleme aras›ndaki iliflkiyi sorgulamaya itti. yetifltirmifltir. yavafl yavafl H›ristiyanl›ktan uzaklaflmakta olan iflçi s›n›f›yd›. ilerlemeyle. antisemitizme karfl› çare olarak bir Yahudi Devleti kurulmas›n› önerdi ve böylece siyonizm*in kurucusu oldu. 74 75 . Vatikan’da atan Katolik Kilisesi.H›ristiyan bir devletin gençli¤ini yetifltiren tüm devlet okullar›n›n yönetimi [. Avrupa’da da Kiliseler* toplumsal yaflamda önemli bir rol oynuyorlard›. insan›n dünya üzerinde kutsal kitaplarda söylenenden çok daha uzun süredir yaflad›¤›n› kan›tlayan arkeolojik bulgular gibi büyük ilerlemeler kaydedildi. o zaman dünyan›n ve canl›lar›n yarat›l›fl› üzerine ‹ncil’de anlat›lanlara ne demeliydi? Papal›k. ama Kara Afrika’da Katolik ve Protestan dinleri giderek yayg›nlafl›yordu. yüzy›l›n ortalar›nda. Katoliklerde ise. sonra papaz oldu ve Büyük Sahra’da misyonerlik yapt›. Baz› misyonerler de kendi kendilerine H›ristiyan Bat› modelini ihraç etmek isterken hata edip etmediklerini sormaya bafllam›fllard›. içine ilk ruhu üflemek üzere bir maymun ›rk›n›n tohumunu henüz oluflum aflamas›ndayken seçmifl ve böylece difli bir hayvan gerçek bir insan›.Evlili¤in kutsanmas›. Sömürgeci devletler aras›ndaki rekabet yüzünden. yeni fikirlerin ço¤unu reddediyordu (1864 tarihli Syllabus). Viyanal› bir Yahudi olan Theodor Herzl. Bilimsel ö¤reti ile inanc› uzlaflt›rmay› deneyen Katolikler de 1907’de papa taraf›ndan fliddetle k›nand›lar.I. Macaristan’da do¤du. K›rsal kesimde ve refah düzeyi yüksek kentsel çevrelerde de dinsel ibadet gerilemiyordu. Dinsel inançla ilerlemeyi nas›l ba¤daflt›rmal›? Belge 3 ve 6 1 Charles de Foucauld.Papa. ne de zaman›d›r. ancak Yahudi milliyetçili¤i. Devlet de Kiliseden ayr›lmal›d›r. Herzl. . Yahudilerin zulüm görmeden yaflamalar›n› sa¤layabilirdi. Avrupa’da dinler A N A H T A S Ö Z C Ü K R ‹sveç Birleflik 2 1880’e do¤ru Avrupa’da dinler. türlerin evrimi* kuram›. 19. H›ristiyanl›¤›n adalet ve evrensellik ilkeleri unutulmak üzereydi. C. evlilik sözleflmesi aç›s›ndan yaln›zca bir süstür ve ondan ayr› tutulmal›d›r. hangi dinden olurlarsa olsunlar. Raoul de Scoraille. yüre¤i Roma’da. önce keflifl. Yahudi düflmanl›¤›n›n Yahudilerin Avrupa milletlerine kar›flmas›n› ya da kaynaflmas›n› nas›l engelledi¤ini anlatt›. n Sömürgelefltirilen toplumlar›n seçkinlerinin bir k›sm›. bafllang›çta H›ristiyan toplulu¤unu anlatmak için kullan›l›yordu. evrenin gözlemlenmesi. siyasal iktidarlara s›k› s›k›ya ba¤l› olan Ortodoks dünyas›. Kölelikle mücadele baflar›yla sonuçlanm›fl ve sömürgelerde yerli bir ruhban s›n›f› yetifltirilmiflti. Dreyfus olay› s›ras›nda (1894-1906) Fransa’daki Yahudi düflmanl›¤›n›n boyutlar›n› keflfetti.Kilise Devletten. toplumun tahammül edemeyece¤i türden bir laikleflme*nin temelini oluflturuyordu. bilimsel araflt›rmalar alan›nda. n 1850-1914 y›llar› aras›nda. hayvanlarda meydana gelen bir dizi dönüflümle olufltu¤u ve insan›n bu dönüflümlerin son halkas› oldu¤u konusunda bir kan› ortaya at›ld›. . Orta ve Do¤u Avrupa’da. Ona göre. Rusya Danimarka A. Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage (Yahudi Devleti. bafllang›çta maddenin bu dönüflüm dizisinin evrimsel güçleriyle yarat›ld›¤›n›. Ba¤›ms›z kiliselere ayr›lm›fl olan Ortodoks dünyas›n›n bir k›sm›. n Protestan dünyas›nda dinsel tart›flmalar 19. çok say›da Protestan Kilisesi ve birçok ba¤›ms›z Ortodoks Kilisesi bulunur. Bu geliflmeler. Pius’a göre bu fikirler. Misyoner Kiliseler Belge 1 ve 4 n Kiliseler sömürgecili¤in etkili araçlar› aras›nda yer al›yordu. e¤itim. 6 Türlerin evrimi kuram›n›n bir cizvit taraf›ndan k›nanmas›. Bu konuda tek istisna. yaln›zca sivil otoriteye b›rak›labilir ve b›rak›lmal›d›r. Bakire Meryem inanc› etraf›nda yo¤unlaflan dindar e¤ilimler güç kazand›. 56. yüzy›lda. 55. 45. Faaliyetleri. Yahudi gazeteci ve yazar Theodor Herzl. özellikle Fransa’da yaflanan Dreyfus olay›* s›ras›nda. Yahudi sorununa modern bir çözüm denemesi) (1896) bafll›kl› kitab›nda. Kiliselerin etkisi Belge 2 ve 5 Krall›k Hollanda Uni Almanya Atlas Okyanusu Belçika Fransa ‹sviçre AvusturyaMacaristan S›rbistan Romanya • K‹L‹SE Yunanca “meclis” anlam›na gelen ekklesia sözcü¤ünden gelen kilise. . ‹lk insan vücudunun do¤rudan Tanr›’n›n elleriyle de¤il. H›ristiyan dünyas›nda bir Katolik Kilisesi. yine bu varsay›ma göre Tanr›. Ancak. beslemifl. çok say›da yeni kilisenin infla edilmesi ve Charles Péguy ya da Paul Claudel gibi tan›nm›fl entelektüellerin Katolikli¤i benimsemesi gibi örneklerle kendini gösteriyordu. Der Judenstaat. Dinsel coflkunluk. 1886’da Katolik dinine döndükten sonra. Charles de Foucauld (1858-1916). Ancak bu arada. n 19. çar›n ruhban s›n›f›n› denetim alt›nda tuttu¤u Moskova’ya yöneldi. Bu kuram. liberalizmle ve modern uygarl›kla uzlaflmal› ve uyum içinde olmal›d›r. 4 22 Kas›m 1878 tarihli Les Missions catholiques gazetesinin kapak sayfas›. ‹ngiliz do¤abilimci Charles Darwin (1809-1882) taraf›ndan gelifltirilmifltir.1 Buna göre. bizim atam›z›. . 1864. yüzy›llard›r H›ristiyan dünyas›ndaki Yahudi düflmanl›¤›n›n kurban›yd›lar. siyasal Siyonizmin kurucusu kabul edilir. Études (1888) dergisindeki yaz›s›ndan. Portekiz ‹spanya ‹talya Karadeniz Bulgaristan Osmanl› ‹mparatorlu¤u Yunanistan 400 km Katolik ço¤unluk Protestan ço¤unluk Ortodoks ço¤unluk Akdeniz Müslüman ço¤unluk Yahudi az›nl›klar H›ristiyan az›nl›klar Katolikler Protestanlar % 40-43 Ortodokslar % 25 Yahudiler % 24 % 2-3 Müslümanlar % 3-5 Dinsizler % 2-3 S Ö Z L Ü K 3 * Komünyon * Pogrom * Dreyfus olay› * Siyonizm * Türlerin evrimi * Laikleflme * Misyoner Syllabus: IX. hac ziyaretleri (Fransa’daki Lourdes kasabas›na yap›lan yolculuklar gibi) artt›. 16. n Avrupal› Yahudiler. Pius’a göre kabul edilmesi mümkün olmayan modern fikirler. kusursuz do¤ru yolda kalmak için yeterlidir. 1883-1884’te Fas’› dolaflt›. 80. Bu tiksindirici kurgular›n bilimsel olarak ne de¤er tafl›d›klar›n› incelemenin ne yeri. fliddetli pogrom*lar yaflad›lar.. B 5 ‹ Y O G R A F ‹ Theodor Herzl (1860-1904).]. Baz› dinlerde bu sözcük ”inananlar toplulu¤u” anlam›na da gelir. Bir çocu¤un ilk komünyon*u aile içinde sevinçle kutlanan olaylar aras›nda yer al›yordu.

1893: Baflkeflifl Garnier. bir rahip. 1892: Kayg›lar aras›nda bafll›kl› Papal›k genelgesi. ancak Frans›z Katolikleri cumhuriyetin yüceltti¤i laiklik* fikrini kabul etmiyorlard›. içerdi¤i eflitsizliklerle ‹sa’n›n ö¤retisine ters düflen liberal kapitalizmin elefltirisine geçiyordu. genellikle ikiye ayr›l›yordu: Durumlar›ndan flikayet etmeden. I. Kilise’ye göre s›n›f mücadelesi de. n Toplumsal H›ristiyanl›k (bkz. 1891: Rerum novarum bafll›kl› Papal›k genelgesi. yaln›zca hay›rseverlik ad›na de¤il. Normandiya’da ilk Frans›z H›ristiyan demokrat gazetesi Le peuple français’yi ç›kartmaya bafllad›.. 20 yafl›nda Katolikli¤i benimsedi. S Ö Z L Ü K * Yard›msever * Papal›k genelgesi * I. Cumhuriyet’le birlikte yeniden canland›. tüm yaflam› boyunca pazar ve bayram günleri d›fl›nda tek bir gün bile izin kullanamazd›. Bu doktrine göre. Böylece Katolik Kilisesi." B. hay›r iflleri ile adalet aras›ndaki z›tl›¤› ortadan kald›rmaya çal›flacak olan "sosyal Katolik doktrini"nin temellerini att›. Her iki genelgenin de ACJF üzerinde güçlü bir etkisi oldu. H›ristiyan hay›rseverli¤inin en yayg›n ifade yollar›ndan biri. 1906. sanayi devriminin sonuçlar› olarak ortaya ç›kan proletaryan›n yoksullu¤u ve sömürülmesiyle mücadele etmek için Birleflik Krall›k. Fransa’da.] Kentin duvarlar› her türden yerel olay› duyuran ve kaydade¤er bir h›zla yenilenen afifllerle kapl›yd›: Sovyet filmleri. 1 1.. Fransa’da iyice az›nl›kta olan Protestan ve Yahudilerin gönülden arzulad›klar› bu geliflme. Yaflam flartlar›ndaki eflitsizlikler. Nord bölgesinde H›ristiyan Demokrasi Partisi’ni kurdu.. Bölgedeki en düflük ücretleri veren üç fabrikan›n patron ve sahipleri yerli Katoliklerdendi. Tanr›’n›n buyurdu¤u hiyerarflik düzene dayal› toplum yap›s›n› tepkisizce kabullenmeyi b›rak›yor. ard›ndan komflu ülkelere yay›lan inanç özgürlü¤ü. (Bir iflçi. Bu hareket içinde yer alan yard›msever*ler. s. Bir baflka sürpriz de. ‹talya’da yoksul çocuklara Noel hediyeleri da¤›t›l›rken. 1897: Baflkeflifl Gayraud. Buna ra¤men. Bu durumda papalar›n önünde tek seçenek kal›yordu: Dinî iktidarlar›n› sa¤lamlaflt›rmak. ideolojik konferanslar. k›z›l Paskalyalar. n Fransa’da ruhban s›n›f› düflmanl›¤›*. ama patronlar›n ödevi de iflçilere adil ücretler ödemekti. ‹flçi dünyas›n›n H›ristiyanlaflt›r›lmas› faaliyetlerine kat›ld›. Leo. Ivry’de beni sürprizler bekliyordu. Kiliseler ve toplumsal sorunlar Belge 1. geleneksel Katolik rakibini geride b›rakarak Brest milletvekili seçildi. genifl ölçüde komünizmin ya da sosyalizmin etkisi alt›nda. dinsel hiyerarfli karfl›s›nda göreli bir özerkli¤i vard›. 2 ve 4 • LA‹KL‹K Her türlü dinsel etkinin ve dinsel aidiyet iflaretinin e¤itim. 1904 y›l›nda do¤an Madeleine Delbrêl. bir H›ristiyan olarak karfl›laflt›¤›m sürprizler ekleniyordu. hac ziyaretleri. vs. ‹flçi dünyas› neden H›ristiyanl›ktan uzaklaflm›flt›? 2. ‹talyan Birli¤i. Baflkeflifl Lemire.) Toplumsal alandaki sürprizlere. kendilerine yap›lan iyili¤i kabul eden "iyi" yoksullar ve yaflam koflullar›n› iyilefltirmek için toplu mücadeleye haz›r proleterlerden oluflan "kötü" yoksullar. o zaman›n – 1936’dan önce – iflçi dünyas›n›n yaflam flartlar› beni flaflk›nl›¤a sürüklüyordu. Oysa orada yaflayan di¤er H›ristiyanlar beni flafl›rtan herfleye mükemmel biçimde al›flm›fl görünüyorlard›. eylem mitingleri. katolik ve protestan din adamlar›. belediye vaftizleri. 1914’de Katoliklerin de Fransa Cumhuriyeti’ni savunmak için savaflmalar› ve 1924’te Vatikan’la diplomatik iliflkilerin yeniden bafllamas›. Nous autres gens des rues (Paris. 1910’da papa taraf›ndan k›nand› (bkz. Ivry ve çevresinde "H›ristiyan" fabrikalar. Vatikan Konsili* (1869-1870) bu amaçla papan›n ayr›cal›klar›n›. 1971). n 1789 Frans›z Devrimi ile önce Fransa’ya. n 1891’de Papa XIII. Vatikan Konsili * Ruhban s›n›f› düflmanl›¤› 4 Çiçe¤i burnunda bir Katolik "k›z›l" banliyöde. Papal›k’a ba¤l› devletlerin zarar›na gerçekleflti ve papan›n dünyevî iktidar›n› büyük ölçüde kaybetmesine yol açt›. Bu genelge. sonunda ilk kez Katoliklerin cumhuriyete ba¤lanmas› gerekti¤ini savundu. toplumsal dan›flmanl›k e¤itimi alm›flt›m.. Yazar› en çok ne flafl›rtm›fla benziyor? 5 Paris’teki Sainte-Clotilde Kilisesi önünde. 85). Siyasal alanda çok temkinli. Devletlerle Katolik Kilisesi’nin eskilere dayanan kavgas› Haftal›k Les Corbeaux dergisinden bir karikatür. Belge 3 ve 5 dukça yaln›zd›m." 1894: Baflkeflifl Six. 1886: Frans›z Katolik Gençlik Derne¤i’nin (Katolikli¤i modern toplumla uzlaflt›rma kayg›s› tafl›yan Katoliklerin kat›ld›¤› toplumsal hareket) Albert de Mun taraf›ndan kurulmas›. henüz yeni hidayete ermifltim ve ol- 3 "‹flte özgür düflünürlere böyle yap›yoruz!.. Harekete ba¤l› “demokrat baflkeflifller” siyaset sahnesinde de faal olmak istediler ve din konusunda toplumsal bir mevzuat›n gereklili¤ini savundular. iflçilerin patronlar›na karfl› ödevleri vard›. iflçi s›n›f›n› yeniden kazanmay› denediler. kamu idaresi ve siyasal iktidar›n kullan›lmas› ile ilgili alanlar›n d›fl›nda tutulmas› ilkesi. A. Bu düflmanl›k 1871’den itibaren. Belediye binas›n›n üzerinde sürekli k›z›l bir bayrak dalgalan›yordu. Kilisenin cumhuriyet rejimine muhalefet etmeye bafllamas›yla ortaya ç›km›flt›. 1894’te Marc Sangnier’nin kurdu¤u Sillon hareketi.II. ama bu arada Kilise de iflçi dünyas›nda sosyal lojmanlar kurulmas›.. Katoliklerin ço¤u için tahammül edilemeyecek bir fleydi. [. 1896: Ulusal H›ristiyan Demokrasi Konseyi kuruldu. vahfli liberalizm de kabul edilemezdi. Kilise karfl›tl›¤› da 1920’li y›llarda giderek yumuflad›.. Rahip Lemire taraf›ndan gelifltirilen iflçi bahçeleri gibi baz› faaliyetler bafllatt›. dinsel ve toplumsal bir hareket olan derne¤in. 19. 1933 y›l›nda iki arkadafl›mla birlikte ‹ncil’in ö¤retisini özgürce yaflamak üzere Ivry’ye geldi¤imde. 13 Aral›k 1893: XIII. Almanya ve Fransa’da geliflmifl bir harekettir. kentin komünist olmas›yd›. 1850 ile 1914 aras›nda. Leo. 44). Kilise ve devletin ayr›lmas› ile ilgili yasalara karfl› Katoliklerin düzenledi¤i gösteri. Toplumsal ve siyasal geliflmeler karfl›s›nda Kiliseler A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 Frans›z Katolik Gençlik Derne¤i (ACJF). ‹ncil’in yoksullara iletilmesi gerekti¤ini her zaman hat›rlamal›d›r. 77 76 . gerginliklerin yat›flmas›n› sa¤lad›. özellikle de görüfllerinin yan›lmazl›¤›n› kesin bir dille yeniden ifade etti. Leo’nun Coutances Piskoposuna mesaj›: "Rahiplerinize hay›r iflleriyle ilgilenmelerini ö¤ütleyin. yüzy›l devletlerle kiliseler aras›nda kopuflun yafland›¤› bir dönem oldu. [. E¤itim ve vak›flarla ilgili kavgalar. Madeleine Delbrêl. yüzy›lda tüm Bat› Avrupa’da giderek geliflti. Bu nedenle. modern anlamda 1793 y›l›nda. Cavour bu kopuflu flu sözlerle ifade eder: "Özgür devlet içinde özgür kilise". aralar›nda Katolik Eylem ve H›ristiyan ‹flçi Gençlik’in de bulundu¤u çeflitli hareketler. 1904’te Fransa ile Papal›k aras›ndaki tüm diplomatik iliflkileri kopma noktas›na getirdi ve bundan bir y›l sonra Kiliselerle Devletin birbirinden ayr›lmas› ile ilgili yasan›n ç›kar›lmas›yla sonuçland›. Ancak Kiliselerin gözünde yoksullar.. 18 A¤ustos 1907.. III. s. 1920’li y›llarda. kiliseler infla ediyorlard›. toplumsal adalet ad›na yoksullu¤a karfl› bir mücadele bafllatt›lar. 1892’de Papa XIII. Rerum novarum bafll›kl› Papal›k genelgesi* ile toplumsal sorunlara yan›t getirmeyi denedi. belediye kermesleri. 1900 y›l›nda.] Tamamen raslant› olarak.. 19. Hazebrouck milletvekili seçildi.

yüzy›l sonlar›nda ç›kart›lan bir kanunla (Test Act). ülkedeki ço¤unlu¤a göre (Fransa’da) Katolik veya (baz› Alman devletlerinde) Protestan ilmihali ö¤retiliyordu. kamusal düzeni korumak amac›yla afla¤›da s›ralananlar d›fl›nda hiçbir k›s›tlama olmaks›z›n. Bu kanun ayr›ca. Fransa Ulusal E¤itim Müzesi..] Bu yasan›n yay›nland›¤› tarihten itibaren. yüzy›l›n son çeyre¤inde neredeyse bütün Bat› Avrupa’ya hakim olan genel oy hakk›. Din ve mezhebe iliflkin her türlü ayr›mc›l›¤› kald›ran Birleflik Krall›k’ta. 1777’den itibaren Virginia’da resmi bir Kilise olmas›na karfl› ç›km›fllar. ibadetlerini düzenlemeyi amaçlad›klar› dinin genel kurallar›na uygun biçimde örgütleneceklerdir. Cumhuriyet’in birinci ödevi cumhuriyetçi yurttafllar yaratmakt›r. Locke’un burada savundu¤u ana fikir. her bireyin kiflisel olarak ba¤lanmas› gereken ulusal devletin. Alman birli¤inin kurulmas›yla birlikte. n Modern laiklik alan›nda ilk ad›m. 2. Alman ‹mparatorlu¤u’nu örnek alarak resmi dinlerini kald›rd›lar. yüzy›l sonlar›nda ortaya ç›kan çok say›da yay›n aras›nda en tan›nm›fl›. ne parlamentoya seçilenlerden. laik vatandafll›k ilkesini benimsemekte zorland›lar. 1903. Bu ise. bir ergen veya bir genç k›z› . Dünya Savafl› y›llar›nda Yahudi bir bakan vard›. ABD’de dinle devletin ayr›lmas›. 5 78 79 . 4 ve 5 n 1791 tarihli ‹nsan ve Vatandafl Haklar› Evrensel Bildirisi. Laiklik. ulusal ordularda. yani devlet tarafs›z olacak. n 20. yüzy›l boyunca Protestanlar yüksek devlet görevlerinde bulunabildiler. B. bir müdürün. din ve mezhep gözetmeksizin herkese eflit vatandafll›k hakk› tan›yarak. Birleflik Krall›k’ta 18. iki alan›n varl›¤›n› kabul eden Locke.. Biri kamusal alan. James Madison. John Locke’un A Letter Concerning Toleration (Hoflgörü Hakk›nda Bir Mektup) adl› küçük kitab›d›r. tüm borç ve yükümlülükleri ve ayr›cal›kl› mülkiyetleriyle. yüzy›l bafllar›nda tümüyle laikleflmifl Bat› Avrupa toplumlar›.. Fransa ve Almanya’y› izledi. din karfl›tl›¤› anlam›na de¤il. [. Danbury Vaftizciler Birli¤i’ne yazd›¤› 1802 tarihli mektubunda Jefferson. 1787’de kaleme al›nan ABD Anayasas›. fazla ifl yükü alt›nda en bunalm›fl emekçiyi almak ve ona kendi kendine düflünmesi gerekti¤i. n 19. MADDE 3. insanlar›n en e¤itimsizini. herhangi bir din ya da mezhebe ait olma duygusunun önüne geçmeye bafllad›. Bu yüzden baz› ülkelerin Yahudileri ve Balkan Müslümanlar›. Belirli bir ulusa ait olma duygusu. inanç özgürlü¤ünü güvence alt›na al›r. dinsel vak›f gelirleri. yüzy›l boyunca Do¤u Avrupa’da. Amaçlar›na 1786’da ulaflabilmifller ve metnini Jefferson’un kaleme ald›¤› bir kanunla Anglikan din adamlar›n›n kamu paras›yla finansman›na son vererek Virginia’da tam bir din özgürlü¤ü sa¤lam›fllard›r. Cumhuriyetçi yurttafl yaratabilmek için. hiç kimseye inanç ve itaat borcu olmad›¤› fikrini afl›lamak gerekir. MADDE 1. ‹lk geliflmeler Belge 2 ve 3 * Land n 16 ve 17. Kamu kurumlar›nda H›ristiyanl›¤›n simgesi olan haç bulunuyor. Fransa’da III. Ancak. kamu yönetiminde. C. I. – Bu yasan›n yay›nlanmas›n› izleyen bir y›l içinde. Ancak bu ayr›m. Bat› dünyas›nda bir hoflgörü ortam› yaratm›flt›. Nitekim bu kifliler ayn› zamanda din özgürlü¤ü için de çal›flm›fllard›r. ço¤unlu¤un dini de olsa. 18. ço¤unlu¤un dini hâlâ kamusal alanda hissediliyordu. Çok sert gerginlikler yaflam›fl din veya mezheplerden bireyler. söz konusu kurumlar›n eski yetki bölgelerinde dinsel ibadetlerin yerine getirilmesi için 19. Benjamin Franklin. vatandafllar›n vergileriyle oluflan ulusal bütçeden hiçbir dinsel kurum veya ibadethaneye herhangi bir harcama yap›lamayaca¤›n›. genç Amerika’da devlet ve Kiliseler aras›ndaki iliflkiyi. insan› en küçük ve gösteriflsiz haliyle ele almak gerekir. MADDE 2. devletin vicdanlar› zorlamaya gücünün yetmeyece¤i. 3 A. Katolik ve Protestan papazlar›na destek bütçeleri ve kamusal ibadet kurumlar›na ait di¤er tafl›n›r ve tafl›nmaz mallar›n tümü. din e¤itimi de veren okul dizgeleri sürmekle birlikte. yirminci yüzy›l›n ikinci yar›s›nda kazan›lan ba¤›ms›zl›k sonras›nda bu ülkelerde sürekli cemaat savafllar› yaflanmas›na neden oldu. Dinsel hoflgörüye iliflkin. yüzy›l sonlar›nda. Yine bu kurumlar›n kullanma hakk›na sahip olduklar›. dolay›s›yla da dinsel tekdüzeli¤in mümkün olmad›¤›d›r. özellikle de okullardan haç› kald›rma giriflimi. "Dünyevî ya da ruhanî önder" sözlerinin ne anlama geldi¤ini aç›klay›n. Bu uygulama 1820’lerin sonlar›na kadar sürdü. ilçe ve beldelerin bütçelerinden ç›kar›lacakt›r. n 1870’lerde bile tanr›tan›maz olduklar›n› söyleyen milletvekillerini Avam Kamaras›’ndan ihraç eden Birleflik Krall›k da. daha 17.] Kamuya ait tüm ibadet kurumlar› [.] kapat›lacakt›r. hiçbir dini resmî din olarak tan›maz. di¤eri de inançlar› içeren özel alan olmak üzere.. Bu dernekler. – Cumhuriyet. Buisson’un Radikal Parti kongresinde yapt›¤› konuflma. Bat›’da laikli¤in yerleflmesi S Ö Z L Ü K 2 John Locke (1632-1704). Dolay›s›yla. ‹ngiltere’de 17.III. o zamana kadar devletin elinde bulunan ibadethanelerin de sivil derneklere devredilece¤ini belirtiyor ve din derslerinin okul programlar›ndan ç›kar›laca¤›n› öngörüyordu. Jefferson ve Madison. Hollanda’da Katolikler ve Yahudiler. Frans›zlarca vatan kabul edilen Cezayir’de bile uygulanmad›. Amerika Birleflik Devletleri’nde at›ld›.. Thomas Jefferson) hepsi devlet ve Kiliselerin ayr›lmas›ndan yanayd›. özellikle de Balkanlar’da kurulan yeni devletler. Her türlü ibadetin. – Cumhuriyet. vatandafll›k ilkesini daha da güçlü bir biçimde vurgulayan bir e¤itim dizgesi gerektirdi. tanr›sal hiçbir varl›¤a gönderme yapmad›¤› gibi. bir önderin a¤z›ndan haz›r bir bilgi gibi almak yerine kendi bafl›na aramas›n›n do¤ru oldu¤unu anlatmak gerekir. [Ona] gerçe¤i dünyevî ya da ruhanî bir efendinin. bu yasan›n yay›nlanmas›n› izleyen 1 Ocak tarihinden itibaren dinî ibadetlerin gerçeklefltirilmesiyle ilgili her türlü harcama devletin. 2. yüzy›l bafllar›nda Ayd›nlanma fikrinin de yayg›nlaflmas›yla. maddede belirtilen koflullara uyacak biçimde yasal olarak kurulacak derneklere devredilecektir. Bat› Avrupa’da laiklik yönünde önemli bir ivme yaratt›. 1776-1783 y›llar›ndaki ba¤›ms›zl›k savafl› s›ras›nda gerçekleflti. illere ve beldelere ait mallar›n tahminî envanteri ç›kar›lacakt›r. yard›m etmeyecekti. 18. kamu görevlileri taraf›ndan: 1. 18. Sömürgelere laikli¤in girememesi. giderek Bat› Avrupa’da geliflen siyasal rejimlere benzemeye çal›flsalar da. [hiçbir din kurumuna] maafl ya da ödenek olarak destek vermez. Söz konusu kurumlar›n tafl›n›r ve tafl›nmaz mallar› ile. serbestçe gerçeklefltirilmesini sa¤lar. ne de federal ya da federe devlet yöneticilerinden dinsel inanca iliflkin herhangi bir aç›klama istenemeyece¤i belirtir (Madde 6). Ba¤›ms›z Amerika’n›n kurucular›n›n (George Washington. Fransa’da ise. Do¤u Avrupa ve sömürgeler n 19.. Katoliklik ve Protestanl›k aras›nda neredeyse yar› yar›ya bölünmüfl olan Alman ulusunu yaratt›lar. aflar ve e¤itim vergilerinin Anglikan Kilisesi’nin tekelinde olmas›n› elefltirmifllerdir. yüzy›l ortalar›ndan beri hükümdarlar›n›n dininde olmalar› gereken küçük Alman devletlerinin tebalar›. John Adams. Cumhuriyet kurulduktan (1875) sonra bafllayan.. Bunun sonucunda Alman Land*’lar›. 1905 aral›¤›nda ç›kar›lan devletle dinin ayr›lmas›na iliflkin kanunla tamamland›. yüzy›llardaki din savafllar›n›n verdi¤i zararlar› engelleme arzusu.. 4 Fransa’da Kilise ve devlet ifllerini ay›ran 9 Aral›k 1905 tarihli yasa. orduda ve adliyede çal›flacak olanlar›n Anglikanizm’in do¤ru din oldu¤una ve Teslis (yani Baba. 1 “Cumhuriyetçi yurttafl yaratabilmek için”. kamu kurumlar›ndan. din d›fl›l›k anlam›na geliyordu. devletin kamusal alanda kar›fl›kl›k yaratmayacak tüm inançlar› korumas› gerekti¤ini savunuyordu. n 16.. bürokrasilerde birlikte bulunmaya bafllad›lar. bu kurumlar›n yasal temsilcileri taraf›ndan. Ancak. herhangi bir dinle özel bir iliflki içinde olmamas›n› zorunlu k›l›yordu. laiklik ilkesini sömürgelerine sokmad›lar. genelde güç koflullarda yaflamak zorunda kald›lar veya göç ettiler. devlete. [. yüzy›lda göreli bir serbestli¤e kavufltular. belirli bir dine ayr›cal›k tan›mayacak. O¤ul ve "Kutsal Ruh" üçlüsüne inanç) ilkesine ba¤l›l›¤a iliflkin yemin etme zorunlulu¤u getirildi. il. kiliselerin gelirleri. F. Thomas Jefferson (1743-1826). devlet okullar›nda.. 1.] MADDE 4. – [. Bir çocuk. Bu sözler kime karfl› söylenmifl olabilir? Paris’te bir okuldan haçlar›n kald›r›lmas›. aralar›ndaki "ay›r›c› duvar"›n tan›mlad›¤›n› söylemifltir. Ulusçuluk ve demokrasinin etkileri Belge 1.

toplumun resmen din esas›na dayanan "millet" denen gruplara bölünmesi. buna dünyan›n her yerinde en çok Müslümanlar hürmet göstermifllerdir. Bu ise adlî ve yönetsel örgütlenmede dine dayal› bir tür adem-i merkeziyetçilik ve çeflitlilik demektir. "Millet" ay›r›m›nda dil ve ›rk esas› gözetilmezdi. Nitekim Rusya ile savafl› bile göze alarak Polonyal›lar› kabul etmedik mi (bkz. devlet ve toplum Hazreti Peygamber Yemen’e vali olarak gönderdi¤i Maaz bin Cebel ile flöyle konuflmufllard›: Hazreti Peygamber – Ya Maaz. Hazreti Peygamber – Kitap ve sünnette bulamazsan? Maaz – Reyimle. e¤itim. Cumhuriyet dönemine göre çok s›n›rl› olmakla birlikte. n ‹slam hukuku ve Osmanl› geleneklerinden türetilmemifl. Kuramsal olarak sert görünen kurallar. e¤itim gibi alanlarda baz› yeni kurumlar ve uygulamalar din ve/veya gelenek çerçevesinde temeller aranmaks›z›n devreye konmufl. n Ayr›ca. 3 Asil ‹slam doktrini. “baflka dinlerden olanlar”›n ve kad›nlar›n kimlik ve hukukunu tan›makta orta ve yeniça¤ Avrupa H›ristiyanl›¤›na göre daha hoflgörülü olmufltur. nüfus say›m›nda bile etnik ay›r›m de¤il. aç›kça Avrupa mevzuat›ndan esinlenmifl yeni kanunlar. di¤erlerinin ise Adalet Bakanl›¤›na ba¤lanmas›. Ancak ‹slamiyet. mensup olduklar› Kiliseye göre. Bundan baflka gayrimüslimlere gösterilen hoflgörü. “devlet inançs›zl›ktan de¤il adaletsizlikten y›k›l›r” anlam›na gelen hadisi anarak ‹slam-Osmanl› siyaset düflüncesinin laikli¤e bakan penceresini aralar. Gündelik hayat›n ve toplumsal iliflkilerin kutsal inan›fllara ya da bunlar üzerinden hüküm veren kurumlara do¤rudan ba¤›ml› olmayan alanlarda flekillenmesi. Bunun bafll›ca nedeni. uygulamada hafifler. iki bafll›l›k sorununa yol açm›flt›r. Tanzimat’tan önce din. 1974). Besim Atalay. beledî hizmet alanlar›nda sorumlu ve yükümlü tutulmufltur. Mithat Pafla’n›n 1864’te Tuna Vilayetinde uygulad›¤› reformlar sonucunda kad›lar›n yerel yönetimle ilgili baz› yetkileri yeni kurulan ve gayrimüslimlerin de bulundu¤u meclislere b›rak›ld›. "Ermeni-Katolik". laikleflmenin di¤er bir boyutunu oluflturur. 1850’de ise ticaret hukukunda yürürlü¤e girmifltir. Dinler aras›ndaki mücadelelerde hep ‹slâmiyet galip gelmifltir. Vicdan özgürlü¤ü meselesine gelince. kad›n ile erke¤in her aç›dan eflit olmas› düflünülemezdi.. özellikle devletleraras› görüflmelerde çevirmenlik yapan görevliler için kullan›l›rd›. bir benzeri de e¤itimde görülen. Türkler. Siyasî Hat›rat›m (‹stanbul. Yemen’de ne ile hüküm edeceksin? Maaz – Kitap ve sünnetle. Ancak. yarg› düzeninin ve e¤itimin bu anlay›fl içinde cemaat liderleri taraf›ndan örgütlendirilip. B. Belge 1. ayr›ca fleriat mahkemelerinin etkinlik alan›n› s›n›rland›ran yeni mahkemelerin kurulmas› sert bir muhalefete yol açt›. kamu düzenini ‹slami kurallara yasland›r›rd›. s. hukukta. yumuflarlar. maliye. III. dinsel gruplama esas al›nm›flt›r. o devirde yay›lan kahve. ‹lber Ortayl›. 15-17. tarihsiz). "Allah’a flükür olsun ki elçisini baflar›l› k›ld›" demifltir. 2 Osmanl› devlet ve toplum düzeni. 2 ve 4 • DRAGOMAN Arapça as›ll› tercüman kelimesinden gelen bu sözcük. yüzy›llar›n Osmanl› yönetiminde o ça¤›n Avrupas›’na göre dinî bir hoflgörü ve Osmanl› hukuk düzeninde din d›fl› uygulamalar›n yayg›nl›¤›n› gördü¤ümüz halde. n Laikleflme olgusu sadece din-devlet iliflkileri ve yasalar düzleminde anlafl›lmamal›d›r. devletin korunmas› ve yerel gelenek gibi ölçütler. Buna karfl›l›k Bulgarlar ve Rumlar ayn› millet say›l›yordu. Kamu yarar›. Osmanl›-Türk toplumunda laikleflme A N A H T A S Ö Z C Ü K R 1 Yönetimin temelleri. çevirmenli¤in ötesinde bir çeflit d›fliflleri müsteflarl›¤›na denk düfler. .. Arnavutlar. A. 1877 bahar›nda. Araplar "‹slâm"d›. 15. H›ristiyanl›k ve Yahudilik doktrinlerinden afla¤› de¤ildir. yürütülmesidir. Mahmut’un giderek laikleflme yönünde evrilen ›slahat projeleri yüksek düzeyli ulemâ*dan destek görmüfltür. ‹stanbullu Rum seçkinleri aras›ndan atan›yor. Selim’in ve II. Bunun üzerine Hazreti Peygamber. 17. birkaç kuflak içinde bunlar›n tümü Müslümanlaflt›. Gayrimüslimler. Osmanl› toplumunda da serpilmifltir. zaman zaman oldukça esnek yorumlanan fleriatla çeliflmedi¤i sürece. ama bu bir zorlama sonucu de¤ildi. Dinî cemaat örgütlerinin liderleri. Devletin iflleyiflini ve kamusal hayat› yönlendiren kurumlarda laikleflme. ‹stanbul’da bir kahvehanede Rusya ile savafl olas›l›¤› tart›fl›l›rken. Osmanl› devlet ve toplum düzenini laik diye adland›ramay›z. toplumsal hayat›n derinliklerindeki bu tür damarlarla örtüfltü¤ü için görece baflar›l› olmufltur. n Osmanl› Devleti kendisini bir ‹slam devleti sayar. Ayn› dili konuflan Ermeniler. yüzy›lda bir k›s›m Ermeniler de "Protestan" milletleri olarak geçerdi. 142)? Sultan Abdülhamit II. sa¤lam bir devlet düzeninin fleriatla oldu¤u gibi ak›l yoluyla da kurulabilece¤i zaman zaman ifade edilmifltir. Bu anlamda 15. yüzy›lda Rumeli’deki sipahilerin % 10’undan fazlas› H›ristiyand›. as›l ivmesini Tanzimat’tan sonra kazan›r. tek ve eflit bir vatandafll›k anlay›fl›na do¤ru sanc›l› bir süreç bafllat›lm›flt›r. Dünyan›n hiçbir milleti bizim kadar misafirperver de¤ildir. zamanla fleriat mahkemelerinin dini bir makam olan fieyhülislaml›¤a. Türk Dili ile ‹badet (‹stanbul. Osmanl› hukukunda din d›fl› ilkelere bir yer aç›lmas›n› sa¤lam›flt›r. Bu nedenlerledir ki böyle bir düzeni laik olarak niteleyemeyiz. Illustrated London News. tütün gibi baz› adetleri dine ayk›r› bulup yasaklamak isteyenleri elefltirirken. 19. her yerde fazileti tavsiye eder ve aç›klad›¤› doktrin. Seküler kamuoyu mekân› 4 olarak kahvehane.IV. S Ö Z L Ü K * Ulemâ Cahil Avrupal›lar ne hakla bizim dinimizin aleyhinde konuflabilirler? Peygamberimizin buyurdu¤u kurallar›n baz›lar› sert gibi gözükebilir ama. Memleketinden sürülen pek çok kifliye bar›nacak yer vermiflizdir. vergilerin bu gruplamaya göre sal›n›p toplanmas›. 1866’da Medenî Kanun için de ayn› modelin önerilmifl olmas›. fleriat mahkemelerini de kendi aralar›ndaki meseleler için çokça kullanm›flt›r. Bu görevin getirdi¤i yetki ve sorumluluklar. Fikir ve davran›fllar› Sünni ‹slam’›n d›fl›na taflt›¤› için öldürülenlerin say›s› az de¤ildir. bu iki bafll›l›ktan kurtulma konusunda gösterilen kararl›l›kt›r. sünnî olmayan Müslümanlara hiç gösterilmemifltir. Kur’an. n Osmanl› devlet ve ordusunda gayrimüslimlerin görev ald›¤› da görülür. Bir yandan hukuk. çeflitli mahkemeler aras›nda yetki da¤›l›m› hiçbir zaman kesinleflmemifl. Tanzimat ve hukukta dönüflüm Belge 3 n Din-devlet iliflkilerinde. yüzy›l›n büyük düflünürü Kâtip Çelebi. yarg›. "Ermeni". Bundan baflka ‹slâmiyet’in kuvvetli bir din oldu¤u pek çok vesilelerle görülmüfltür. 1660’lardan 1820’lere kadar dragoman*lar. bir yandan da dini kimliklerden ba¤›ms›z. Cumhuriyet reformlar›n›n ve laikleflme anlay›fl›n›n en önemli özelliklerinden biri. H›ristiyanlar›n ve Yahudilerin kutsal kitaplar›nda da bu tarz pek çok kural vard›r. 80 81 . yasalarda ve kurumlarda laikleflme. yüzy›ldan beri birçok ülkede görülen laikleflme e¤ilimleri. flimdiki Romanya’n›n yönetimi de bunlara veriliyordu. 1983). Müslüman ile gayrimüslimin. Kilise veya haham mahkemelerinin yan›s›ra. fieriat mahkemelerinin ifllevlerinin daha da genifl k›s›mlar› yine 1860’larda kurulan Nizamiye mahkemelerine verildi. 21 Nisan 1877. ‹mparatorlu¤un En Uzun Yüzy›l› (‹stanbul. Ceza Kanunu’nun 1858’de yenilenirken Fransa modeline dayand›r›lmas›. ‹mparatorluk da¤›lana kadar. 1840 y›l›nda ceza.

Galata’da Voyvoda Karakolunda eskilerden bir tabur a¤as›1 varm›fl. Kararnamedeki amaç evlenme. zaman›n›n gereksinmelerine en uygun gelen kurallar› bu kitaba koymufltur. n Öte yandan. 1. s. Cumhuriyet döneminde de gündemden inmemifltir. Halûk’a da Amerika’da çal›flt›¤› için "yabanc›" diyorsunuz! "Türk"ün "Türk" diye vaftiz edilebilmesi için (!) sizce nas›l bir dine ve inanca sahip olmas› gerekiyor? Bunun cevab› Anayasam›zda verilmifltir: Laik Türkiye Cumhuriyeti’nde kimsenin vicdan›na bask› yap›lamaz. Tarih musahabeleri (‹stanbul. Medenî Kanun’a gidiflte ilk sistematik hukuk çal›flmas› olan Mecelle’nin yan›s›ra. Yazara göre Mecelle’nin devrimci özelli¤i nedir? 6 5 Dinin siyasetten kurtuluflu. örne¤in son derece kritik 1848-1849 y›llar›nda Bâb-› Âli*’nin Londra büyükelçili¤ini Muzurus Pafla üstlenmifltir. Cemaatlerüstü okul ve karfl›tlar›. Müslüman oldu¤u için Mehmet Akif’i Türk flairi saymazs›n›z!. 19. Söyleye söyleye dilimizde tüy bitti" diye kabahatliyi azarlar ve paylarm›fl. Mecelle de yerini bu kanuna b›rakm›flt›r. 19. Mecelle’yi meydana getirmekle ‹slâm f›kh›n› (hukukunu) Türkçelefltirdi¤i gibi o devrin adliyesinde düflünce birli¤i vücuda getirmifl. kim de¤il? Tevfik Fikret’in efliyle mülâkat. Kendisine ba¤land›¤›m›z için ikirciksiz ve mutlu oldu¤umuz ‹slâm dinini. n Modern devletlerin oluflumunda görüldü¤ü gibi. 2002). papaz ve hahamlar›n. Zaptiye binbafl›s›. bize kendini bir gerçeklik biçiminde gösteriyor. 1860’da fiam’da yaflanan cemaatler aras› çat›flmalar›n sonucunda binlerce H›ristiyan hayat›n› kaybetmifltir. hukukta oldu¤u gibi e¤itimde de bir yanda laik. H›ristiyanlar›n yönetti¤i bir okula göndermekte tereddüt edenler vard›. Osmanl› Devleti’nde de ça¤dafllaflma sürecinde vatandafll›k ile askerlik görevi aras›nda bir iliflki kurulmufl.. Yusuf Hikmet Bayur. komiser. sonra bürokrasiye geçerek birçok önemli memurluklarda bulunmufl ve bakanl›k yapm›flt›r. Daha okulun aç›lmas›ndan önce Papal›k makam› iki emirname ile Katoliklerin bu okula gitmesini yasaklad›. iktisatç›lar›n›n. Cevdet Pafla’n›n Tanzimat adliyesini kurmak.. Gerilimler ve yeni sorular Belge 5 ve 7 n Geleneksel dengelerin yerinden oynamas›yla birlikte hem toplum hayat›nda hem de zihin dünyalar›nda yeni kayg›lar ve gerilimler ortaya ç›km›flt›r. Ancak ›slahat fermanlar› ve çeflitli yasalar›n bu konuda eflitleyici söylemine karfl›n uygulama çok s›n›rl› kalm›fl. [D]insiz diye Fikret’i vatan›ndan. yüzy›llardan beri al›fl›lagelindi¤i gibi bir politika vas›tas› olmak durumundan kurtarma ve yüceltme gereksinimi. K›sacas›. Müslümanlar için bir türlü "tevhid-i içtihad"a gidilmifl. Türkçe e¤itime ve Avrupa dillerine a¤›rl›k veren bu okullar. Yahudi cemaati içinde de Yahudi çocuklar›n› Müslümanlar›n sahip oldu¤u. yüzy›l›n en önemli tarihçi. Cumhuriyet. Tanzimat’tan sonra hem say›lar› hem sorumluluk alanlar› büyüyen taflra yönetimi ile ilgili meclislerde ve her iki meflrutiyet döneminin merkez meclislerinde gayrimüslimler nüfuslar›na orant›l› bir flekilde temsil edilmifllerdir. D. 1 Mart 1924. çok önemli bir Osmanl› tarihinin (Tarih-i Cevdet) ve neredeyse bütün okullarda okutulan K›sas-› Enbiya adl› ‹slâm tarihinin yazar›d›r. Madde ile kald›r›lm›flt›r. Düflünce düzleminde ise. Ayr›ca. General ‹gnatiyef’in okula muhalefet etmek için baflka bir nedeni daha olabilir mi? 82 83 . anlatamad›k m›? fiimdi Tanzimat var. cilt III/4 (Ankara. 7 Kim Türk. Yeni sentezler Belge 1 ve 3 2 Gâvura gâvur demek yasak! 3 Cevdet Pafla ve Mecelle. bu yeni yasa. Ancak. 1868 y›l›ndan beri bütün imparatorluk mahkemeleri türel meselelerde Mecelle’nin genel yarg›lar› dahilinde davalar› çözümlemifllerdir. 1967). Türk bas›n› okul lehine yaz›lar yazarak gelece¤in mühendislerinin. Osmanl›-Türk ayd›nlar› aras›nda hem yepyeni yarat›c› aç›l›mlara hem de korunmac› ba¤nazl›klara yol açarak. ‹mamlar›nki otomatik olarak iflin yarg›c›n eline geçmesiyle. Abdurrahman fieref. de¤iflken ve her türlü ç›kar ve h›rs›n göründü¤ü bir sahne olan siyaset dünyas›ndan ve siyasetin bütün organlar›ndan bir an önce ve kesin bir biçimde kurtarmak. hukukçu ve yöneticilerinden olan Ahmet Cevdet Pafla. 3. ‹slâm dininin yüceli¤i ancak bu yolla kendini gösterir. bir yanda dini-geleneksel kurumlar ve anlay›fllar yanyana ama ayn› zamanda gerilimli bir flekilde yaflama¤a devam etmifllerdir. Osmanl› yönetiminde Rumlar görev alabilmifl. nafaka (geçim koflullar› belirlemek). Devlet ve birey: Yeni iliflkiler Belge 2. Cevdet Pafla. Bat›’dan esinlenmifl yasal yeniliklere karfl› oluflan tepkinin d›flavurumu ve en büyük baflar›s›d›r. 17 fiubat 1926 tarihinde Türk Medenî Kanunu’nun kabulü üzerine. Galatasaray Lisesi asl›nda ilk ve yükseke¤itim aras›nda dinler aras› bir ortaö¤retim müessesesi olarak 1868’de . Ortodoks Rumlar›n bu okula gitmesine karfl› bu elçilik taraf›ndan propaganda yap›l›yordu.S Ö Z L Ü K C. birlikte yaflama ve boflanma koflullar›n›n bütün Osmanl›lar için belirli kurallara ba¤lamak ve ifli yarg›çlar›n yetkisine vermektir. ana eserleri haz›rlamak bak›m›ndan hukuk alemimizde yapt›¤› hizmet gerçekten büyük olmufltur.. Galatasaray Lisesi’ne karfl› din çevrelerinden gelen ilk tepki. Fakat . fleriat hukukunda ilk kez kodifikasyon*a gidilmesi aç›s›ndan Mecelle’nin kendisi de modernlefltirici bir hukuk reformudur. Türkiye’de Ça¤dafllaflma. ne gayrimüslimler bu konuda hevesli olmufl ne de onlar›n orduya kat›lmas› fikri devlet kademeleri ve Müslüman ahali aras›nda güven uyand›rm›flt›r. birçok aile bafllang›çta tered- B‹YOGRAF‹ 1 Ahmet Cevdet Pafla (1823-1895). kökenine bak›lmaks›z›n her yetiflkin erke¤in devletine karfl› böyle bir yükümlülü¤ünün oldu¤u ilke olarak benimsenmifltir. Gazi Mustafa Kemal’in TBMM’nin ‹kinci Dönem Birinci Toplant› Y›l›n› aç›fl konuflmas›. yüzy›l›n ortalar›ndan itibaren Osmanl›-Türk düflünce hayat›n›n merkezini medrese d›fl›na tafl›m›flt›r. Dolay›s›yla. n Mecelle’nin d›fl›nda b›rak›lan medeni hukuk. askerlik. Yeter ki topluma zarar› dokunmas›n. ulusun dünyadaki ve ahiretteki mutlulu¤unun emretti¤i bir zorunluluktur. Mecelle meselelerinin evveline doksan dokuz tane ana fikir (kavaid-i külliye) koymufl. tekefllili¤in kabulü. drahoma ve çeyiz ifllerindeki yarg› haklar› 156. 1917 y›l›nda Hukuk-u Aile Kararnamesi ile ele al›nm›flt›r. Osmanl› baflkentinde Frans›z nüfuzunu k›rmak için büyük çaba göstermekteydi. kad›nlar›n boflanma haklar›n›n geniflletilmesi gibi özelliklerin yan›s›ra. Ayr›ca ulemân›n e¤itim sistemini biçimlendiren ve denetleyen kurullardaki rolü giderek azalm›fl. Ba¤›ms›z bir Yunanistan Devleti’nin kurulmas›ndan sonra bile. örfe ayk›r› olan halk göreneklerine uymayan fetvalar› kabul etmeyip. Son derece k›sa ömürlü olsa da. O zaman elçi olan General ‹gnatiyef. H›ristiyan ahali ara s›ra bir Müslimi yakalay›p karakola götürür ve "Bana gâvur* dedi" diye cezaland›r›lmas›n› istermifl. 10 Ekim 1939. 1924).. "Ey o¤ul. ‹kinci tepki Rus elçili¤inden geldi. ne kadar ileri bir hareket olmuflsa. t›p. fiahsiyeti. Türk ‹nk›lâb› Tarihi. Kutsal ve Tanr›’ya dönük olan inanç ve vicdan dünyalar›m›z›. ayn› flekilde orant›l› olmasa da. Mehmet fiakir Ülkütafl›r. ‹slam dini modern bir hayat› ve bu ba¤lamda laik bir kamu düzenini besler mi yoksa engeller mi? Benzeri sorular. Yine Cevdet Pafla’n›n yapt›¤› bu yenilik sayesindedir ki. Avrupa dillerini ö¤reten bu okuldan yetiflece¤ini temin ediyorlard›.. Türk Medenî Kanunu’nun kabulü sosyal devrimimiz bak›m›ndan ne kadar önemli. ‹slâm f›kh› ö¤retim usulü bak›m›ndan da yeni bir ilerleme yoluna girmifltir. Cevdet Pafla’n›n Mecelle’yi meydana getirerek eski adliyemizde türel ve düflünsel bir birlik yaratm›fl olmas› da o devre göre büyük bir devrim mahiyetindedir. Ulemâ aras›ndan Müslüman çocuklar›n okula verilmesine karfl› resmî bir muhalefet gelmedi. 4 ve 6 n Tanzimat’tan sonra aç›lan okullar›n "laik e¤itim" verdikleri söylenemez. ulemân›n yetiflti¤i medreselerde ise ciddi reform yap›lmad›¤› için geleneksel yöntemler sürdürülmüfltür. Cevdet Pafla. 1858’den itibaren k›zlar için de rüfltiye mektepleri aç›lm›flt›r. 140) * Gâvur n Yeni yasa ve mahkemelere muhalefet edenler. Eserleri (Ankara. aç›lm›flt›.. E. mülkiye* gibi dallarda kurulan. Tabur a¤as›.. * Kodifikasyon * Rüfltiye * Mülkiye * Bâb-› Âlî (bkz. nikâh k›ymak ve onu bozmak (evlendirmek ve boflatmak). belirsiz. Vatikan’›n tepkisi oldu.. Müslüman ve gayrimüslim ailelerin tek ve ayn› yasaya tabi olmas› yönüyle dini kimlikleri aflan yekpare bir vatandafll›k anlay›fl›na do¤ru giden yolda en önemli deneylerden biridir.. ancak rüfltiye* ad› verilen yeni ortaö¤retim kurumlar›n›n ders program›nda din d›fl› konular ve dini e¤itimden ba¤›ms›z baz› beceriler ön plana ç›km›flt›r. devlet memuriyetlerinde hatta bakanl›klarda gayrimüslimlerin say›s› giderek artm›flt›r. 1868-1876 y›llar› aras›nda Cevdet Pafla’n›n önderli¤inde haz›rlanan Mecelle. Medreselerin d›fl›nda yüksekokullar›n kurulmas› Tanzimat’tan önce bafllam›flt›r. Bununla birlikte. 1945). Art›k bunlar üzerine flu veya bu mezhebe göre hüküm yürütmek kad› ve müftülerin yetkisi d›fl›na ç›kar›lm›flt›r. Reflit olmufl her Türk inan›r veya inanmaz. önce bunlar›n bellenmesiyle öteki meselelerin de bunlar sayesinde çözülebilmesi iflini kolaylaflt›rm›flt›r. yani türlü mezheplerdeki hükümler aras›nda zamana ve uygarl›¤›n gidifline en uygun olan› seçilmifl ve o kanunlaflt›r›lm›flt›r. Türklü¤ünden d›fllars›n›z!. Mühendislik.. Cevdet Pafla: Hayat›. ö¤retmenlerinin. Müslüman çocuklar›n Avrupa’ya gönderilmesine lüzum kalmayaca¤›n›. bu söylem daha genifl olarak medeniyet ve kimlik tart›flmalar›na eklemlenmifltir: tüm insanl›¤›n flu veya bu ölçüde birlikte yo¤urdu¤u ve paylaflt›¤› tek bir medeniyet mi vard›r yoksa birbiriyle uzlaflma veya çat›flma içinde tahayyül edebilece¤imiz çeflitli medeniyetler mi vard›r? Bunlar›n baz›lar› di¤erlerinden ileri midir? Bu ilerilik ve gerilik dinle ilgili midir? Örne¤in. ‹slam hukukunun kuflat›c›l›¤›n›n ve üstünlü¤ünün korunarak baz› yeni yorumlarla ça¤›n gereklerine cevap verebilece¤ini savunuyorlard›. Buna göre Müslümanlar için imamlar›n ve H›ristiyanlarla Yahudiler için kendi dinsel kimselerinin bu ifllerle ilgileri kesilmifltir. 4 Hukuk-u Aile Kararnamesi (7 Kas›m 1917). bask› (‹stanbul. önce medrese e¤itimi alm›fl. bu alandaki gerekli teflkilât› yapmak. gâvura gâvur denmeyecek. düt geçirdiler. H›ristiyanlarla temaslar›n›n Müslüman inançlar› üzerine zararl› etkisi olmayaca¤›n› da belirtiyorlard›. Niyazi Berkes. dinin (ve kutsallaflm›fl geleneklerin) devlet ve kamu hayat›ndaki rolü tart›fl›l›r olmufl. yemeklerde ‹brani kurallar›na ayk›r› yiyecekler olmamak flart›yla çocuklar›n› gönderenler oldu.

Marc Sangnier. Türkiye’de Ça¤dafllaflma (‹stanbul. Marc Sangnier. yüzy›lda. felsefî mistisizmlerini yüceltmek. ilk anda anlam›n› kavrayamad›¤›n›z baz› deyimleri saptay›n. kime. Pius taraf›ndan k›nanmas›. yeni toplumlar kurmak mümkün de¤ildir. tarihleri. Leo. Ders kitab›n›zda yer alan. ‹ncil ile Devrim aras›nda hakaret dolu benzetmeler yapmaktan çekinmediler [. Din.]. Genelde ‹slâm. Papa’n›n Frans›z Piskoposlar Kurulu’na gönderdi¤i 29 A¤ustos 1910 tarihli mektuptan al›nt›lar. Dergâh.Geliflme bölümü için.konunun özeti SENTEZ 19. 1894’te ayn› ad› tafl›yan bir dergi de ç›kmaya bafllad›.]. Selim ve II. baflkald›r›n›n. METN‹N D‹KKATLE OKUNMASI n Bir metin üzerinde çal›flmaya bafllamadan önce. Toplumsal Çal›flma Dernekleri ve Halk Enstitüleri kurdu.Metni yorumlamayan ya da dersin bir bölümünü ezberden aktararak metinden uzaklaflan kompozisyonlar. Erdem. 19. Sekülerlik ise.Olaylar›n NEDEN bu biçimde geliflti¤ini anlamaya çal›fl›n (3. art›k yaln›zca özel alana ait olacakt›r. Bafllang›çta dinsel içerikli bir düflünce hareketiydi. Dergâh. çev. Hareketin üyelerinden ço¤u Frans›z Katolik Gençlik Derne¤i’ne kat›ld› (bkz. vs. 1902’den itibaren Marc Sangnier. öncelikle devlete. Baz›lar› siyasete at›ld›. o kadar ki Peygamberimiz ‹sa’y› ço¤unlukla sayg›s›z denebilecek bir samimiyetle anmaya cesaret ettiler. ne. M. yüzy›l›n Ayd›nlanma felsefesiyle sekülerleflmifl olan Bat› dünyas›nda laiklik. Protestan dünyas›nda dinselli¤in yeniden uyan›fl› ve Avrupa’n›n sömürgecilik hareketine efllik eden H›ristiyan misyonlar› ile kendini gösteriyordu. Dreyfus olay› s›ras›nda antisemitizmi. 2. ne zaman). soru). ne de bulutlar›n üzerinde yeni bir ülke yaratmak gerekiyor. O ‹ncil’de Kurtar›c›’n›n gerçek ‹ncil’ini bulduklar›n› sand›lar. 20.sosyalizm ve liberalizm konusunda var›lacak yarg›lar. ama di¤er yandan sosyal bir Kilise doktrininin temellerini att›. Hareketin 1910’da papa taraf›ndan k›nanmas›n›n nedenleri: .bilimsel geliflme ve dinsel inanç aras›ndaki iliflkiler. Özel.Sonuç bölümü. farkl› H›ristiyan Kiliselerinin etkisinin özellikle dinsel ibadetler (ayinlere kat›lma. 2 "Sillon" hareketi (1894-1910) nedir? "Sillon" hereketi. ekonomik ve siyasal geliflmeler. Bu tarihten sonra. herkesin kendini müçtehit ve yasa koyucu ilan etti¤i bu toplumsal ve entelektüel anarfli devrinde. giderek Osmanl› Devleti’nde de yerleflti. Toplumsal. çev.. ancak k›rsal kesimde canl›l›¤›n› koruyordu."Sillon"un Katolik hiyerarflisi karfl›s›nda özerklik kazanma arzusu. sayg›de¤er kardefllerim. sözü edilen hareketi tan›mlamal›s›n›z. Rerum novarum bafll›kl› genelgesinde (1891) sosyalizmi k›nad›. "Sillon". sorunun yan›t› girifl bölümünü oluflturur (kim. O ülke. . say› 30 (1993). metnin kapsam›n› ortaya ç›kar›r ve gelece¤e yönelik aç›l›mlar içerir (4. . OKU YAL IM • K‹TAP . n Laiklik ve sekülerlik (sekülarizm) Laiklik.Katolik dünyas›n›n büyük bölümünde eskiden beri hakim olan cumhuriyete karfl› muhalefeti güçlendiren Kilise karfl›t› ortam. sa¤l›ks›z ütopyalar›n. Meflrutiyet döneminde bu anlay›flla at›lan köktenci ad›mlar Cumhuriyet döneminde tamamland›. 84 85 . Ancak. dindar olsalar da olmasalar da. Belge 2). aralar›nda papan›n da bulundu¤u din görevlilerini pek çok konuda tav›r almaya zorluyordu: . H›ristiyanl›¤›n gerilemesi ise. dinlerin toplumlar ve devletler üzerindeki iktidar›n› yok etmeyi amaçlar. konuyla ilgili di¤er kaynak kitaplara baflvurun. "Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda ‹slam". "Sillon"u siyasal ve toplumsal bir eylem hareketine dönüfltürdü. . La Démocratie (Demokrasi) ad›nda yeni bir gazete ç›karmaya bafllad› ve "Genç Cumhuriyet" ad›nda siyasî bir hareket kurdu. Hay›r.Niyazi BERKES. soru). komünyon. . 2002). H›ristiyanl›k henüz o kadar gerilememiflti. baz› Katolik çevrelerde önemli boyutlara ulaflt› (1910’da 20. Kilise temelini atmaz ve çal›flmalar› yönetmezse. 19. say› 80-83 (1996-1997). [Sillon’cular hakk›nda] Duygular›n›. o Katolik ülkesi vard› ve bugün de var. 77. . 18. ‹ncil’in ve hem Tanr› hem ‹nsan olan ‹sa Efendimizin kutsall›¤›n›n Sillon hareketi ve baflkalar› taraf›ndan bu biçimde çarp›t›lmas›na dikkatinizi çekmek istedim. dünyay› Tanr›’n›n infla etti¤inden farkl› bir biçimde infla etmenin mümkün olmad›¤›n› olanca enerjimizle hat›rlatmal›y›z.Halil ‹NALCIK. dinsizli¤in sürekli yenilenen sald›r›lar›na karfl› o ülkeyi do¤al ve tanr›sal temelleri üzerinde kurmak ve canl› tutmakt›r [.. özelde de Osmanl› tarihinde din d›fl› bir adalet gelene¤inin de olmas›. s. Papa XIII.. "semitler"e yönelik ›rkç› ayr›mc›l›k dinsel Yahudi karfl›tl›¤›na eklenmifltir. . sorunun anlam› budur). o H›ristiyan uygarl›¤›n›n ülkesi. kendinize flu sorular› sormal›s›n›z: Metnin yazar› kim? Metin ne zaman yaz›lm›fl? Metin kime sesleniyor? Metinde neden söz ediliyor? n Metinde geçen özel isimleri. Dinsel ibadetler yavafl yavafl azal›yor. Rusya’daki pogromlar› ve ifl yaflam›ndaki sömürünün afl›r›l›klar›n› k›nad›. yüzy›l bafllar›nda karfl›laflt›¤› toplumsal sorunlar.000 üye). bir din olarak Yahudili¤in ve bu dine mensup olanlar›n d›fllanmas›d›r. yüreklerindeki karfl›l›k beklemeyen iyili¤i. özgürlük ve ilerleme fikirlerini savunuyordu. n Yahudi karfl›tl›¤› ve antisemitizm Yahudi karfl›tl›¤›. onlar› yeni bir ‹ncil’e yöneltti. "III. Kendisini merkez sola yerlefltiriyor. yüzy›l›n bafllar›nda. 1919’da milletvekili seçildi.Metnin baz› bölümlerinin baflka bir biçimde yeniden yaz›lmas›. YORUMLAMA n Sorular› s›rayla yan›tlay›n: . öncelikle topluma hattâ bireylere iliflkin bir kavramd›r ve bireylerin. anafikri bir ya da iki cümleyle özetler.. Böylece Osmanl› toplumu vatandafl eflitli¤i yönünde evrilmeye bafllad› ve söz konusu eflitli¤in temel ilkesi olan laiklik. biyologlar ve antropologlar ›rklar› yaratmaya ve s›n›fland›rmaya bafllad›ktan sonra oluflturulmufl bir sözcüktür. laikleflme Avrupa’da kendini dayatsa da. • MAKALELER .Uriel HEYD. S. yüzy›lda dinlerin artan etkisi. Katolik Kilisesi’ne ba¤l›l›kla modern toplumla uyum içinde yaflamay› buluflturmay› amaçlayan Parisli bir grup ö¤renci taraf›ndan kuruldu.Hem siyasal hem de dinsel olan amac›n›n bulan›kl›¤›. ‹dealleri Devrim’inkine yak›n oldu¤undan. "Sillon"un bafl›na geçti. devletle toplum aras›ndaki iliflkilerin yeniden düzenlenmesi zorunlulu¤unu ortaya ç›kard›. II. Hay›r.. Mahmut dönemlerinde bat›l›laflma ve Osmanl› ulemâs›". Katolik dünyas›nda popüler hac ziyaretleri. Osmanl› Devleti’nin 19.H›ristiyan inanc›n›n güncel ideolojiler taraf›ndan sapt›r›ld›¤›n› görme korkusu. n Kaç›nman›z gereken hatalar: . Hedefi demokrasi fikrini gelifltirmek ve H›ristiyan ideallerini topluma yaymakt›. Marc Sangnier’nin güçlü inanc› ve güzel konuflma yetene¤i sayesinde "Sillon"un baflar›s›. bu yeniden düzenleme çabas›n› görece kolaylaflt›rd›. Antisemitizm ise.1. derste ö¤retmeniniz taraf›ndan kullan›lan kaynaklara. kesin olarak yerleflti.. sözlüklere. olaylar›n nas›l geliflti¤ini anlamaya çal›fl›n (örne¤in burada. . . yani yönetim biçimine iliflkin bir kavramd›r ve devletin herhangi bir din veya mezheple özel iliflkilerde olmamas› anlam›na gelir. yüzy›l›n demokrasi yönündeki siyasal geliflmeleriyle birlikte. Yapmam›z gereken tek fley. Sayg›de¤er kardefllerim. art›k ne uygarl›¤› yeniden icat etmek.) konusunda gerilemesini anlat›r. . toplumsal yaflam› alg›lay›fllar›nda ça¤›n gereklerine göre davranmalar› anlam›na gelir. yöntem Tarihsel metin incelemesi (1) 1 Fransa’da "Sillon" hareketinin Papa X. Marc Sangnier boyun e¤di ve hareketi feshetti. KARIfiTIRMAYALIM n Laiklefltirme ve H›ristiyanl›¤›n gerilemesi Laiklefltirme.

Fakat bu hilâfet kurumunu ald›ktan birkaç y›l sonra düflmeye bafllam›flt›r. yüzy›lda] güçlerini yitirmeye bafllay›p ‹slam dünyas›ndaki üstünlüklerini vurgulama ihtiyac› hissettiklerinde. yüzy›l›n sonlar›na do¤ru. Panislamizm ve hilafet siyaseti aras›nda kurulan s›k› ba¤lar. Bu nedenle hiçbir zaman Osmanl› ‹mparatorlu¤u üzerinde fazla durmamak.. Gilles Veinstein. savafl sonunda ortaya ç›kan yeni Türkiye’ye uygun bir kurum de¤ildi. 1974). Hem uluslararas› iliflkilerde sorun ç›karma olas›l›¤›. Maalesef ‹ngilizler zararl› propagandalar›yla imparatorlu¤umuzun birçok yerinde "millet.. Dört Halife ve ilk Abbasîlerin ülkülefltirilen uygulamalar›yla yak›nlafl›yordu. 1882 y›l›na rastlayan Hicret’in 14. Hilafet kurumu . Kürtler. Osmanl› halifeli¤i kavram›n›n K›r›m’daki durumun ortaya ç›kard›¤› baz› ihtiyaçlardan dolay›. Fransa ve Rusya’n›n siyasal. II. 1 Osmanl›lar ve hilafet. tam tersine hilafet kurumuna de¤er ve güç kazand›ran unsur dünya ‹slam dayan›flmas› fikrinin geliflmesi ve yayg›nlaflmas›d›r. [18. Yavuz Sultan Selim’in 1517’de M›s›r’› fethetmesi üzerine ‹stanbul’da Ayasofya Camii’nde yap›lan bir törenle Abbasî Halifesi el-Mütevekkil Hilafet’in bütün haklar›n› resmen Sultan Selim’e devretti. terime eskiye göre çok daha kesin ve özgül bir anlam yükleyen yeni biçimiyle yer al›r. ‹slâm dünyas›n›n durumunda ilk göze çarpan yan. 6 Hilâfetin ne yarar› var? ‹stanbul’daki hükümdarlar. Abdülhamit. devletin siyaseti için yararl› m›d›r. Halifeli¤in kökenlerine iliflkin efsane de büyük olas›l›kla yine ayn› s›ralarda. Sultan II. M›s›rl›lar. güçlü Avrupa devletlerinin bu dünyan›n büyük k›sm› üzerinde egemenlik kurmas›d›r. Her zaman. Hakikatte.. Dosya 86 87 . Osmanl› hilafeti. bu yaklafl›mlar›n ürünüdür. yüzy›llard›r bir ifllevi olmayan hilâfet kurumunu Rusya’ya karfl› kullanm›flt›. Ne var ki. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1923 Eskiflehir-‹zmit Konuflmalar› (Ankara. Selim’in o zaman "Hadimü’l-Haremeyn" (Mekke ve Medine’nin hizmetkâr›) unvan›n› alm›fl oldu¤udur. do¤rudan do¤ruya Müslümanlar›n ba¤›ms›zl›klar›n› yitirmeleri ve siyasî olarak hilafetin de¤er kazanmas›yla ortaya ç›km›flt›r. vatan sevgisi ikinci derecede olmal›d›r. Gazi Mustafa Kemal Pafla – Elbette zaaft›r. hilâfetten dolay› bana ba¤l› olma! Yetmifl milyonu kurtarmak için sekiz milyonu da yok etmeye kalk›flma! M›s›r’›n on dört milyon nüfusu vard›r. hepimizin Müslüman oldu¤unu özellikle belirtmekte yarar vard›r. Bir rivayete göre. Orta Asya. Mümtaz’er Türköne. s. Selim’in el-Mütevekkil’den hilafeti devrald›¤›na yahut devrald›¤›n› iddia etti¤ine dair o devre ait hiçbir kay›t mevcut de¤ildir. Yani hilâfet hiçbir fley kazand›rmam›flt›r. 3 Yeni hilâfete do¤ru. Hilafet Türkiye’de ulusal bütünlü¤ün sa¤lanmas›nda neden engel oluflturuyordu? B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Geleneklerin uzun ya da k›sa bir süre önce oluflmufl veya farkl› ba¤lamlarda yeniden oluflturulmufl olabileceklerini unutmay›n. ‹lk Osmanl› anayasas›na da giren halifelik kurumu. Avrupal› Katolikler için de durum ayn› de¤il midir? H›ristiyanlar da baflta Katolik Kilisesi’ni ve papay› sayarlar. yani hilafet görülecektir. maddesinde. Almanya’n›n istekleri do¤rultusunda Birinci Dünya Savafl›’nda da kullan›lmaya çal›fl›lan (bkz. 180-181)... 19. muayyen siyasi gayeleri desteklemek üzere bu rivayet çok daha sonra 18. sonra vatanlar›n› düflünürler. Abdülhamit döneminde diplomasinin ana konular›ndan biri haline gelecektir. Bat›’n›n endiflesi Müslüman sömürgelerindeki toplu isyanlard›r. say› 2 (1994). [Hicret’in] 13. bask› (‹stanbul. 2 Hilafet gelene¤inin icad›. II. San›yor musunuz ki Hintliler. Elimizde konunun 18. Les Annales de l’autre islam. 1727 Osmanl›-‹ran anlaflmas›nda kullan›lan ifadeyle "Büyük Efendi. Osmanl› Padiflahl›¤› hilâfeti almadan önce Osmanl› döneminin en parlak evresini yapm›flt›r. yüzy›lda ihdas edilmifltir. 1982). Böyle "sembol olarak" denecek! Fakat kimse böyle sembol tan›m›yor ki. Bulgarlar. yüzy›l›n sonlar›nda ‹bn Haldun halifenin ifllevinin birbirinden büyük ölçüde uzak ülkelerin sultanlar› taraf›ndan yerine getirilebilece¤ini kabul ediyordu. Tunus. ‹man ve halife aflk› baflta. ‹ran. Arnavutlar. Müslüman topra¤› olan K›r›m’› yitirirken. 19. hükümdarlar›. güç müdür? Yoksa ne yararl› ve ne de güç müdür? Gazi Mustafa Kemal Pafla – ‹slâm dünyas› aç›s›ndan bile kalmas› zaaft›r. Osmanl› hilafetinin meflruiyet kazanmas›.] sav›n› ortaya atabiliriz. halifelik makam›n›n "yeniden araçlaflt›r›lmas›" için gereken koflullar da bir araya gelmifl oldu. Cava. buna karfl›l›k. ekonomik ve militer hükmü alt›na girmifltir.. [Bu giriflim]. Tekrar belirtiyoruz: Panislamist dayan›flmay› ve düflünceyi yayg›nlaflt›ran hilafet kurumunun varl›¤› de¤ildir. padiflahlar› hilâfetten ayr› bulunduklar› zaman en büyük heybeti ve gücü göstermifltir.). Osmanl›ca metinde "‹mâmü’l-mü’minîn ve halîfetü’l-muvahhidîn" biçimini al›r. bu antlaflman›n imzalanmas› s›ras›nda yeniden bu biçimde tan›mland›¤› [. Araplar. Suriye’de de bu konuda haz›rl›klar vard›r. ›rk" fikrinin tohumunu ekmeyi baflarm›fllard›r. ‹slâm dünyas›n›n halifesi olarak birçok ülkeden gelen tebrik telgraflar› ald›¤› zaman. “Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda ‹slâm”. Efendim. panislamist dayan›flma hilafet iddialar›n›n pefli s›ra ortaya ç›kmam›fl. 242-243) hilâfet. "Les origines du califat ottoman". Hilafetin 18. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. 4 Yeni hilafetin anlam›.. yüzy›lda birçok yerin yan›s›ra neredeyse bütün ‹slâm dünyas›n› da yönetir duruma gelince. 5 Ak›nt›ya karfl› kürek çekmek.. 14. itibarî bir kurumdur. s. Çünkü devletin toplumsal bünyesi ve politikas›n›n esas› din üzerine kurulmufltur. Arabistan k›y›lar›. yüzy›ldaki kullan›l›fl›yla. II. Abdülhamit ile Gazi Mustafa Kemal’in sözleri hangi konuda uyufluyorlar? 4. ancak bu unsur göz önünde bulunduruldu¤u zaman gerçek de¤eriyle takdir edilebilir. Zenciler ve di¤er birçok unsurdan oluflmufltur. halifeli¤in kald›r›lmas›n› gerekli k›l›yordu. yüzy›ldan itibaren Osmanl› padiflahlar› da ba¤›ms›z birer Müslüman hükümdar olduklar›na delalet etmek üzere halife unvan›n› kullan›yorlard›. 18. ‹smail Müfltak (Mayakon) Bey – O halde zaaft›r. Müslümanlar›n bafl› ve Halifelerin gerçek halefi olarak tan›nmal›d›r" cümlesini aktar›r. Osmanl› ‹mparatorlu¤u. Öyle görünüyor ki. Osmanl› halifeli¤i ilk kez bu antlaflman›n 3. yüzy›l bafllar›ndan itibaren gündeme yerleflti¤ine dair ipuçlar› bulunmaktad›r. Dergâh. Kendilerini kurtarmaya çal›fls›nlar. birbirinin yerine ikame edilebilir kavramlar olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. say› 30 (1993). Rumlar. Fakat imparatorlu¤umuzda vatan fikri ilk planda gelmemeli. Abdülhamit’in politikas› aras›nda ne fark var? 2. ‹ngiltere. yarar sa¤layamam›flt›r. Bizden daha fazla nüfusludur.. tam tersine panislamist dayan›flman›n ortaya ç›kmas›yla hilafet yeni bir itibar kazanm›flt›r. hilafet kurumuna efsanevî bir anlam yükleyeceklerdir . M›s›r. Ancak ayn› anlaflman›n Osmanl›ca metninde böyle bir ifadeye rastlanmaz. [Halifelik konusunun] Küçük Kaynarca Antlaflmas›’n›n pazarl›klar› s›ras›nda gündeme yerleflti¤i ise kesindir. Abdülhamit’in Bat› toplumlar›n› iyi tan›d›¤› söylenebilir mi? (bkz. hem de anayasal bir kurum olarak Osmanl› hanedan›nda bulunmas›. Yani bugünkü koflullara göre biz kendi üzerimizdeki kötülü¤ü artt›r›yoruz. yüzy›l›n ortalar›ndan sonra. ilgi merkezi haline getiren. Arabistan ve Arnavutluk bafl kald›rm›fllard›r.Dosya Hilafetin yükselifli ve sonu Osmanl› ‹mparatorlu¤u. Böylelikle herhangi bir ba¤›ms›z Müslüman hükümdar›n halife unvan›n› tafl›yabilme uygulamas› yayg›n hale geldi. Halbuki . 1991).. Halil ‹nalc›k. Avrupa’da birazc›k fikir cilâs› yapm›fl olan baz› gençler. fler’î temellerinin sa¤laml›¤›ndan güç alan bir kurum de¤ildir. Cezayir gibi ülkeler. her yerde Emirü’l-müminin ünvan› baflta gelmeli. Afganl›lar vesaireler dinî bir ilgi ile bize ba¤l›d›rlar? Tam tersine. ulusal ülküleri ile bizi kurban etmeye çal›fl›yorlar. Hollanda. yüzy›l› bafl›nda Abdülhamit. Bu isyanlar veya muhtemel tepkiler örgütlü tahriklerin neticesi olarak de¤erlendirilecek ve arkas›nda fleytanî bir güç olarak panislamist politikan›n üretildi¤i merkez. ne Selim ne de o¤lu Süleyman ‹slâm dünyas›ndaki üstünlük iddialar›n›n böyle bir hak devrini icab ettirdi¤ini hissetmifl olamazlar. Niyazi Berkes. birçok Müslüman ülkesinde gözler Osmanl› hilâfetine çevrilmeye bafllad›. 76) 3. Üstünlük iddia eden bir padiflah için o devirde en yüce unvand› bu. Osmanl› hilafeti. Bir ‹ngiliz gezgin o döneme ait kitab›nda. Hilafet kurumunu ön plana ç›karan. fiöyle bir hayal vard›r ki hilâfet s›fat›n› tak›nd›¤›m›z zaman bütün ‹slâm dünyas› yard›m eder ve destek verir! Nedir yani? En felâketli anlar› geçirdi¤imiz zaman ne yapt›lar? Bizim aleyhimize gelip savaflt›lar! Ar› ‹nan (yay. "siz çal›fl›n da biz kurtulal›m ve biz size hilâfetten dolay› ba¤l›y›z". böylece bir d›fl politika kozu olarak kullan›ld› (bkz. hem ulusal bütünlü¤ün sa¤lanmas›nda bir engel oluflturmas›. Bunlar›n bizden rica ettikleri fley. Sultan Abdülhamit II. 3. [bu makama] meflruluk kazand›rma ihtiyac›n›n kendini hissettirmeye bafllamas›yla birlikte ortaya ç›kar. Türkler. Halifeli¤in Birinci Dünya Savafl›’nda ifle yaramad›¤›na ne gibi örnekler verebilirsiniz? 5. Türkiye’de Ça¤dafllaflma.. Bat› dünyas› 19. Osmanl›lar bu pazarl›klar s›ras›nda eskiden ‹stanbul’un haraçgüzar› olan K›r›m Tatar Hanl›¤› üzerindeki himaye haklar›n› korumaya çal›fl›yorlar. Hindistan. Yeni Osmanl›lar›n üzerinde epey düflündükleri bu fikri benimseyerek. ‹smail Müfltak (Mayakon) Bey – Türkiye’de bulunan hilâfet. Hint Hilâfet Komitesi vard›r. Avrupa gücünün bu ‹slâm dünyas›n›n üstüne yay›l›fl›na bir tepki olarak. zaman zaman vatan sevgisi hakk›nda nutuklar vermeye bafll›yorlar. 2002).. Ayn› soruna iliflkin yaz›flmalar›m›z oldu. Kendinizi kurtar›n! Efendiler! Hilâfet ulusumuza bir bafl belas›d›r. Bu geliflmeyle birlikte 19.. arkas›ndaki dünya ‹slam dayan›flmas› fikridir. Fas ve bir iki küçük ‹slâm devleti d›fl›nda bütün ‹slâm dünyas› Avrupa egemenli¤i alt›na girmifl bulunuyordu. Antlaflman›n özgün ‹talyanca metninde yer alan "Supremo Califfo Maomettano" ifadesi. genifl bir kabule mazhar olmas›. ‹slamc›l›¤›n Do¤uflu (‹stanbul. yüzy›l›n›n sonlar›nda. Osmanl› komutanlar›. yüzy›lda yayg›n olan Avrupa-merkezli görüfller.. Osmanl› Padiflah› unvan› ise ikinci sat›rda belirtilmelidir. s. yüzy›l ‹slam dünyas›n› konu alan araflt›rmalarda ço¤u zaman panislamizm ve hilafet siyaseti. Sonra M›s›rl›larla vesaire ile yaz›flmam›z vard›r. Siyasî Hat›rat›m (‹stanbul. Birçok kötülükler getirmifltir. Tarihen sabit olan. özellikle II. Ruslar ise birkaç y›l sonra ilhak edecekleri hanl›¤›n ba¤›ms›zl›¤›n› talep ediyorlard›. Buna karfl›n iman birli¤i bizi büyük bir ailenin bireyleri gibi birbirimize yaklaflt›r›r. bir dayan›flma fikri ortaya at›ld›. söz konusu dayan›flma çabas›n›n merkezine Osmanl› hilâfetini yerlefltirdi. dünyan›n birçok milletini ba¤r›nda toplam›fl olan bir imparatorluktur. ‹slâm halifesi etraf›nda bir "‹slâm birli¤i" (ittihad-› ‹slâm) özlemi uyanm›fl bulunuyordu. zay›f da olsa. [Öte yandan] 14. Müslümanlar aras›nda. Hemen her köflede.

Monet "Hamamet Motifi" (1914). 1848’den 1914’e kadar sanat ve edebiyat alan›ndaki üretimin bafll›ca merkezi konumundayd›. III. IV. 2 Paul Klee’nin suluboya tablosu. É. Picasso 1910 1911 Sar›. Malraux (1920’lerin sonu) Sesli sinema 1872 ‹zlenim. gerçek anlamda bir "kitle kültürü"nün oluflmaya bafllad›¤›ndan söz edilebilir mi? KONU KONUNUN PLANI I. C. yüzy›l›n efli¤inde. Manet 1860 1870 1880 1890 1889 Eiffel Kulesi 1896 Sineman›n icad› 1900 1907 Avignon’lu K›zlar. Pissarro. Güneflin Do¤uflu. ilk kez kötü niyetli elefltirmen Louis Leroy taraf›ndan bu tablo için kullan›ld›. Basel Müzesi. mavi. P. Bu yarat›c›l›k dalgas› iki savafl aras›nda da büyümeye devam etti. bu alanda önce Viyana. Yepyeni iletiflim araçlar› kültürün giderek daha genifl halk katmanlar›na yay›lmas›n› sa¤lad›. Degas. II. Güneflin Do¤uflu". A. V. Claude Monet’nin 1872 tarihli tablosu. V. edebiyat da bilinçalt› ve imgelemi keflfe ç›kt›. 1924 ‹lk Gerçeküstücü Manifesto 88 89 . Picasso Umut. ard›ndan Berlin’le rekabet etti. n Yeni sanatsal ve kültürel ak›mlar›n özellikleri nelerdir? n ‹ki savafl aras› dönemden itibaren. Kandinski 1920 1930 1937 Guernica. 1 • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Charlie Chaplin ve Modern Zamanlar 1881 ‹stanbul Arkeoloji Müzesi 1883 Sanayi-i Nefise Mektebi 1899 1900 Mürebbiye Aflk-› Memnû 1896 Araba Sevdas› 1909 Osmanl› Ressamlar Cemiyeti 1914 ‹nas Sanayi-i Nefise Mektebi 1873 Usûl-i Mimârî-î Osmanî Akademicilik Gerçekçilik ‹zlenimcilik Art nouveau Kübizm Soyut Sanat 1850 1863 Olympia.5 1839’dan 1939’a sanat ve kültür A vrupa. Seurat. Sanatta devrimler ve Belle Époque’un aç›l›mlar› Kitle kültürüne do¤ru Ç›lg›nl›k Y›llar› Baflkald›r› ve umut aras›nda edebiyat Tanzimat’tan Cumhuriyet’e mimarî ve resim "‹zlenim. yüzy›l›n sonlar›nda ortaya ç›kan izlenimcilik ve d›flavurumculuk gibi yeni ak›mlar. Paris. 20. Söz konusu dönem boyunca yarat›c› üretimin befli¤i olan Paris. Marmottan Müzesi. 19. k›rm›z›. P. Bazille taraf›ndan temsil ettikleri resim ak›m›n› tan›mlamak üzere benimsendi. “‹zlenimcilik” yak›flt›rmas›. Terim daha sonra Claude Monet ve arkadafllar› Manet. öncü sanatç›lar taraf›ndan yay›ld› ve geleneksel resim sanat›n› altüst etti.

1 Jules Verne’in bir roman›. 90 91 . Müzikte romantizm. model de ifle yaramaz" idi. Paris. yüzy›l sonunda demirin kendisinin dekoratif unsur olarak ya da. boyan›n tüplerde saklanmas›n› sa¤layan teknik bir yenilik sayesinde aç›k havada resim yap›yorlard›. en az resim dünyas› kadar entelektüel yaflam› ve edebiyat› da kaps›yordu. Verlaine. s. Ç›plak Da¤da Bir Gece Smetana. "difli goril". Çizgiler siliklefliyor. ulusçu ak›mlar›n sözcülü¤ünü de yapmaya bafllad›. 20. resimdeki aray›fllar›nda daha da ileri giden Cézanne. 1852). n Bu aray›fl› daha da ileri götüren do¤alc›l›k* ak›m›. ‹talyan besteci Verdi ve Çek besteci Dvorak ile müzik. Ku¤u Gölü Dvorak. s. resimde oldu¤u gibi edebiyat alan›nda da bir geliflme bafllam›flt›. Ancak. Di¤er yandan. Orsay Müzesi. 1850’den sonra inan›lmaz geliflmelerin meydana geldi¤i bilimsel ortama da tafl›nd›. Sisley. 89. ‹leride bu teknikten kübistler yararlanacakt› (bkz. Bir Pan›n Ö¤ledensonras› ‹çin Prelüd Ravel. n Bu sanatç›lar. Paris. Verdi. Gerçekçilik ve do¤alc›l›k 2 Baz› müzik eserleri. Belge 1) izlenimcilik* hareketini bafllatt›lar. romanda gerçekli¤i yeniden üretme aray›fl› kendini göstermeye bafllad›. n Mimarîde 盤›r açan yeniliklerden biri demir konstrüksiyonlar oldu. k›smen do¤alc›l›¤›n afl›r›l›klar›na karfl› do¤du ve maddî dünyan›n ötesinde daha derin manevî bir gerçekli¤in de varoldu¤unu göstermeye çal›flt›. Paris Hayat› Musorgski. bir yandan modern yaflam› tüm ayr›nt›lar›yla betimlerken. Bahar Ayini 1851 1859 1866 1867 1874 1875 1876 1893 1894 1903 1913 Belge 1 n ‹zlenimci ressamlar›n sanat ve gerçek yaflam aras›ndaki iliflkiyi sorgulayan yaklafl›mlar›. fiehrazat Stravinski. Ancak 1860’l› y›llarda resmî sanat anlay›fl›ndan kopufl giderek belirginleflti. Manet’ye yak›n bir grup genç ressam (özellikle Monet. Ama as›l yenilik. "Sainte-Victoire Da¤›" (1887). yüzy›l ortalar›. Bu tav›r özellikle Zola’n›n eserlerinde belirgindi. Thomas Couture’ün (1815-1879) tablosu. Faust Offenbach. Gustave Eiffel’in kulesinde (1889) oldu¤u gibi. "sar› göbekli odal›k".I. Tablo. tek yap› malzemesi olarak kullan›lmas› oldu. Tablolar›n bafll›ca konusu haline gelen manzaralar›n içinde ›fl›¤›n yans›malar›n› ve atmosferin renkli titreflimlerini yakal›yorlard›. Güneflin Do¤uflu tablosundan alan (bkz. "Olympia" (1863). yüzy›l›n bafllar›nda Stravinski müzik esteti¤i ve tekniklerine yenilik getirdi. Orsay Müzesi. sert bir biçimde elefltirildi. Jules Verne’in eserlerinin elde etti¤i baflar›n›n ilerlemeye olan inanc› yans›tt›¤› edebiyat alan›nda da gerçekçilik konusu gündemdeydi. Romantizmi. 4 Édouard Manet’nin (1832-1883) tablosu. Yazar Théophile Gautier’ye göre de. Metal kirifller kullan›larak genifl alanlar›n üzeri kapat›labiliyordu (Londra’da King’s Cross ‹stasyonu. B. 1880’lere kadar egemenli¤ini korudu. 3. Rigoletto Gounod. resmî sanat anlay›fl›n›n kurallar›n› y›k›p Akademicilik* gelene¤ini bir kenara b›rakarak. Gerçekçilikten izlenimcili¤e * Akademicilik * ‹zlenimcilik * Do¤alc›l›k * Simgecilik * Gerçekçilik n 1850’li y›llarda ressam Courbet. Claude Bernard’›n T›pta Tecrübe Usulünün Tetkikine Girifl bafll›kl› kitab› (1862) bilimsel alanda ortaya ç›kan bu yeni düflünce biçimini yans›t›r. Van Gogh ve Gauguin ile birlikte bu geliflme iyice belirginleflti. 1870’li y›llarda ad›n› Monet’nin 1872 tarihli ‹zlenim. 104). Vatan›m Bizet. Belge 2. Dörtleme. Çaykovski. 4 ve 5 A. Carmen Wagner. sanat elefltirmenleri taraf›ndan. Bu arada. gündelik yaflamdan kesitler çizmeye bafllad› (bkz. Simgecilik* ak›m› (Baudelaire. konturlar giderek gölgeleniyordu. "derinin tonu kirli. Sanatta devrimler ve Belle Époque’un aç›l›mlar› S Ö Z L Ü K "Çöküfl döneminde Romal›lar" (1847). Orsay Müzesi. duygulara daha az boyun e¤meyi hedefleyen ak›mlar izledi. Örne¤in Cézanne. 1885’ten itibaren. Paris. Gerçekçilik yavafl yavafl ikinci plana itildi. Pissarro. Manet’nin kulland›¤› genifl renk yüzeyleri tekni¤i de hiç be¤enilmemiflti. Mallarmé). di¤er yandan ona bilimsel aç›klamalar getirmeye çal›flt›. "çürümüfl fahifle" gibi adlar kullan›larak. Elefltirmenler tabloyu "baya¤›l›k abidesi" olarak nitelediler. Biyolog Louis Pasteur ve fizikçi Pierre Curie’nin bulufllar› da yeni yaklafl›m›n örneklerindendir. 5 Paul Cézanne’›n (1839-1906) tablosu. biçimleri basitlefltiriyor ve nesneleri farkl› aç›lardan gösteriyordu. Renoir). 3 Akademicili¤in doruk noktas›nda oldu¤u 19. Yeni Dünyadan Senfonisi Debussy. 1863 y›l›nda Manet’nin Olympia adl› tablosu etraf›nda ç›kan skandal bu kopuflun göstergelerinden biridir. Flaubert’le birlikte. s. Özellikle Alman besteci Wagner’in operalar› ve Rus besteci Çaykovski’nin senfoni ve baleleriyle etkisini devam ettirdi. Bu tart›flma. 41) ve "gerçekçi*" sanat ak›m›n›n bafl›n› çekmeye bafllad›ktan sonra fliddetli elefltirilerin hedefi haline geldi.

ba¤›ms›z biçimler ba¤›ms›z renklerle bulufluyordu. yüzy›l›n sonlar›nda. Savafl›n dehfleti bu dönemin güzelli¤inin yüceltilmesine neden olmufl. yüzy›l bafllar›nda genç entelektüellerin gözünde Tolstoy’un sayg›nl›¤›n› güçlendirdi. Mermi gibi giden. Filippo Tommaso Marinetti. arkeologlar›ndan [. D›flavurumcular. Özellikle madde ve enerji aras›ndaki iliflkilerin tan›mlanmas› gibi belirleyici olabilecek konularda yap›lan keflifler insanl›¤›n bilgi düzeyini yükseltmeye devam etti. özellikle edebiyat alan›nda gerçekli¤e iliflkin baflka yaklafl›mlar›n da ortaya ç›kmas›n› sa¤lad›. Figüratif resimden soyutlamaya Belge 1. özellikle 1880’den itibaren güzel sanatlarla dekoratif sanatlar› yuvarlak çizgilerin hakim oldu¤u bir estetik anlay›fl› içinde buluflturan "Art nouveau*" tarz›n›n yay›lmaya bafllad›¤› ortamda. nesneyi onu kopyalamaktan baflka bir amaç gütmeden kopyalaman›n gereksizli¤i [aç›kt›r. Bu ak›m.. S Ö Z L Ü K * Bilimcilik * Fovizm * Figüratif resim * Art nouveau * D›flavurumculuk * Gelecekçilik 3 Gelecekçilik Manifestosu. 76).] ‹talya’y› say›s›z mezarl›klarla kaplayan say›s›z müzelerinden kurtarmak istiyoruz. Serflerin serbest b›rak›lmas›n› savunan Tolstoy. ç›karc› ve faydac› tüm korkak tav›rlarla savaflmak istiyoruz. ahlakç›l›kla. Parças› oldu¤u büyük kompozisyonun d›fl›nda düflünülemez. 1880). Bu kültürel zenginlik. Rus yazar Tolstoy’un yaflam›n›n sonlar›na do¤ru benimsedi¤i tav›r buna bir örnektir.. Rus edebiyat› da Dostoyevski (Karamazov Kardefller. fiiirimizin temel ögeleri. Pablo Picasso’nun (1891-1973) tablosu. Felsefe ak›mlar› da görünürde bilimin herfleyi aç›klayamayaca¤› saptamas›ndan etkilendiler. • KÜB‹ZM 1907’de Picasso ve Braque taraf›ndan bafllat›lan ve gerçekli¤in düz bir yüzey üzerine serilmifl yan›lsamas›n› reddederek nesneleri basit geometrik biçimlerle göstermeyi deneyen sanat hareketi. yavafl yavafl soyut resme do¤ru kaymaya bafllad›. 1863. 1905-1914 aras›nda ressam Otto Dix ve Georg Grosz ile olgunlu¤a eriflti. 1920’li y›llarda Fritz Lang ve Friedrich Murnau’nun eserleriyle sinemaya da yans›d›.. n Bilimin mutlak gerçeklerden oluflan bir bütün sunabilece¤ine iliflkin inanc› yans›tan bilimcilik* anlay›fl› sars›lmaya bafllam›flt›. 1865-1869. ama o y›llar ayn› zamanda sanatsal.. Almanya’da bu hareket. sanatç›n›n bak›fl aç›s›n› fliddetle dayatmaya çal›fl›yorlard›. kütüphaneleri y›kmak. gerçekçilik gelene¤inden kopufl art›k oldukça aç›kt›.. 5 “Sar›.. anarflistlerin y›k›c› eylemlerini. Vasili Kandinski’nin (1866-1944) tablosu. 2.A N A H T A S Ö Z C Ü K R C. 1 n 1918’den sonra. feminizmle.] bir yar›fl otomobili. mavi” (1991). 1901’de "tanr›tan›maz ve sapk›n" oldu¤u gerekçesiyle bu Kilise taraf›ndan afaroz edilmesi. Zaten.. çünkü ‹talya’y› bir kangrene dönüflen profesörlerinden.] 9. [. Münih’te. militarizmi. 1877). Bu tarihten sonra. Rus aristokrat› Tolstoy. felsefeci Nietzsche ve romanc› Thomas Mann ile birlikte kiflili¤in yüceltilmesine dayanan bir ak›m bafllatt›.. Paris. enerjiye ve gözüpekli¤e duydu¤umuz yak›nl›¤› hayk›rmak istiyoruz. herfleyden önce. Ancak bilim. kükreyen [. yurtseverli¤i. Biçim. figüratif* betimlemeye sad›k kal›rken renkleri ve ›fl›¤› ön plana ç›kard›lar. 1912). Bu tabloda. 3. Dünyadaki tek hijyen kayna¤› olan savafl›. simgeci ressam Gustav Klimt’in eserlerinde ifade buldu. 1910’a do¤ru Kandinski. New York. yaz›n hayat›na 20. Orta Avrupa’n›n sanat baflkenti olan Viyana’n›n ›fl›lt›s›. çok say›da roman›n yazar›d›r (Kazaklar.. Tehlikeye olan aflk›m›z›.. Picasso) yepyeni bir dil yaratm›fllard›. Modern Sanatlar Müzesi. 1903) ve Lev Tolstoy gibi yazarlarla yüzy›la damgas›n› vurmaya devam ediyordu. Biçim oldu¤undan baflka bir fley de¤ildir. 20. Rus Ortodoks Kilisesi’nin ‹ncil’deki idealleri ö¤retmekten uzak oldu¤u kan›s›ndayd› ve ilkel H›ristiyanl›¤a yaklaflmaya çal›fl›yordu. Semadirek’te bulunan Zafer heykelinden daha güzeldir. öldüren güzel fikirleri ve kad›n› hor gören bak›fl› yüceltmek istiyoruz. Ancak kendi içsel renk tonlamalar›n›n mutlak beklentileriyle iliflkisi içinde varolabilir. 1. s. 4 ve 5 baflkald›r› olacak.. Almanya’da izlenimcili¤e tepki olarak geliflen d›flavurumculuk* ak›m›. 4 “Avignon’lu K›zlar” (1907). Modern Sanatlar Müzesi. Savafl ve Bar›fl. Resimde gelecekçilik*. d›fl dünyan›n basit bir izlenimini vermek yerine. [. onunla bütünleflmek zorunda oldu¤u için vard›r. Fondazione e manifesto del futurismo (Venedik. Sanatta Ruhsall›k Üzerine. Dinselli¤in geri dönüflü pek çok Avrupa ülkesinde kendini hissettirdi. “Sanatç› bafllang›ç noktas› olarak imkâns›zl›¤› almal›d›r. isyankâr ve k›flk›rt›c› olmal›yd›. Fransa’da savafltan önceki y›llara "Belle Époque" (Güzel Ça¤) ad› verildi. "Emilie Flöge’nin Portresi" (1902). bilim dünyas›nda kaydade¤er geliflmeler meydana geldi. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›kan baz› Avrupal› sanatç›lara göre kültür. Gustav Klimt’in (18621918) tablosu. [.. Gerçekli¤i. yüzy›l›n bafllar›nda at›lan yeni kuflak yazarlar için (Marcel Proust. Böylece figüratif resim. Bu metin devrimci mi? 92 93 . Fransa’da fovist*ler (Matisse. Sanatç›n›n birincil görevi – bütün tablonun kompozisyonu –. 1909’da ‹talyan flair Marinetti. Kübist devrim Bat›’da sanat› yeni bir aflamaya tafl›d›. Einstein.. n Bu ortam. Viyana. bu do¤rultuda akademicili¤e karfl› gerçek bir baflkald›r› ça¤r›s› say›labilecek Gelecekçi Manifesto’yu yay›nlad›.] ve antikac›lar›ndan kurtarmak istiyoruz. Yaln›z bafl›na ele al›nan bir biçimin yans›malar› çok zay›flayabilir. kültürel ve bilimsel alanlarda belirleyici olacak an›lar da b›rakm›flt›. Fransa’da.] 4.]. 1909). 10. Çehov (Viflne Bahçesi. Vlaminck). André Gide). Dünyan›n gözkamaflt›r›c› güzelli¤inin yeni bir n Resim sanat›nda da yeni aray›fllar göze çarp›yordu. onu daha iyi ifade edebilmek için biçimsizlefltirdiklerini iddia ediyorlard›.] Bugün bafllatt›¤›m›z gelecekçilik ak›m›n›n bu y›k›c› ve yak›c› fliddet manifestosunu ‹talya’da yay›nl›yoruz. nihai amac› olmal›d›r. d›fl dünyaya iliflkin her türlü göndermeyi bilinçli olarak ihmal eden ilk soyut tablosunu boyad›.” (Vasili Kandinski. at›lganl›k ve D. h›z›n güzelli¤iyle zenginleflti¤ini ilan ediyoruz. özellikle kübizm*den esinleniyordu. n 20. Anna Karenina. tüm Avrupa’da etkili oldu. 1916’da Newton’un yerçekimi kuram›n› sorgulamaya açan "genel görelilik kuram›"n› ortaya att›. güzellikle. Gerçekten de bu dönemde kübist ressamlar (Braque. etkinli¤i bilimcili¤in geliflmesiyle birlikte zay›flam›fl olan Katolik Kilisesi. Evreni maddeci bir bak›flla alg›lamay› reddeden Bergson’un fikirleri büyük yank›lar uyand›rd›. içinde yer ald›¤› büyük biçimsel kompozisyonun yap›sal ögelerinden yaln›zca bir tanesidir.. n 19. [. insan›n kendisini çevreleyen dünya ile ilgili sorular›n›n tümüne yan›t veremeyecek bir noktaya da eriflmifl gibi görünüyordu. k›rm›z›. Gerçekçilikten izlenimcili¤e Belge 2 B‹YOGRAF‹ 2 Lev Tolstoy (1828-1910) Büyük toprak sahibi bir ailenin o¤lu. manevî alanda yeniden güç kazanmaya bafllad› (bkz. Müzeleri. Derain. Historisches Museum der Stadt. cesaret.

Weimar Cumhuriyeti’nin çöküflünü yans›t›yordu. . bir kabare flark›c›s›n› canland›rd›¤› Lola rolünde. Kitle kültürüne do¤ru S Ö Z L Ü K A. Bunlardan en önemlileri Amerika Birleflik Devletleri’nde Time ve Life. 4 3 Çeflitli radyolar› tan›tan 1936 tarihli bir sat›fl katalo¤u. 268) ile sessiz film döneminde de sevilen ve büyüleyen sinema. Üstelik burada sözü edilen resim art›k gravür ya da boyama de¤il. Resmin dönüflümleri 21 A¤ustos 1934 tarihli Match dergisinin kapa¤›. n Ancak kültürün kitlesel boyuttaki esas arac› hareketli resim. foto¤raf bilgi aktar›m›n›n en önemli araçlar›ndan biri haline geldi. 2 94 95 .Toplumsal ve kültürel aç›dan bir kaynaflma unsuru olan zorunlu askerlik hizmeti. 1932’de bu saptamay› flöyle dile getirdi: "Resim. 5 Bir caz orkestras›. özellikle ses ve resmin önem kazanarak belirleyici bir dönüflüm bafllatt›klar› iki savafl aras› dönemden itibaren. Alain Saint-Ougan’›n yaratt›¤› Frans›z Zig ve Puce ya da 1929’da Hergé’nin çizgileriyle hayat bulan Belçikal› Tenten (Tenten Sovyetler Ülkesinde) ile ilk ç›k›fl› yakalad›. Heinrich Mann’›n Profesör Unrat adl› roman›ndan sinemaya uyarlanan Mavi Melek (1930) filmi. Böylece radyo kitlesel bir medya* haline geldi. Giderek artan etkisi. Amerikal› Griffith. “Ses y›llar›” Belge 3 ve 5 n Ses ve resmin insan yaflam›nda giderek daha fazla yer kaplamas›. * Kültürel al›flkanl›klar * Medya B. ‹ki savafl aras›nda foto¤rafa dayal› süreli yay›nlar geliflti. Belge 1. Bu geliflmeyi aç›klayan pek çok unsur vard›r: . 1938’de haftal›k resimli Match dergisini sat›n alan Jean Prouvost. ama asl›nda iki gerçe¤i birden yans›t›yordu. bir Alman kentinde gece kulüplerindeki yaflant›y› canland›r›r. Sanayici Jean Prouvost. 12 milyon Amerikan ailesinin evinde radyo al›c›s› bulunuyordu. Bunun yan›nda. 1897’de do¤an çizgi roman. Fransa ve Belçika’da çizgi roman› kamuoyuna tan›tan resimli bir bas›n ortaya ç›kt›. ABD. n Radyo da bafldöndürücü bir geliflme yafl›yordu.Teknik alandaki ilerlemeler (foto¤raf ve sinema). Fransa’daki radyo al›c›s› say›s› ise 1939’da 5. iki savafl aras›nda Amerikal› kahramanlar Tarzan. teknik ilerlemelerle yaflam düzeyindeki yükselmenin ürünüdür.E¤itim alan›ndaki ilerlemeler ve günlük gazetelerin yayg›nlaflmas›. resim de zevk ve duyarl›l›klar dünyas›nda daha önemli bir yer tutmaya bafllad›.II. . 1920’li y›llar›n sonlar›nda seslendi. . ‹ngiliz Charlie Chaplin (bkz. hem klasik müzi¤in hem de popüler flark›lar›n evde de dinlenebilmesini sa¤lad›. Pek çok aile için art›k radyo da yaz›l› bas›n gibi bir bilgi ve kültür kayna¤›yd› ve sanayileflmifl ülkelerde girdi¤i evlerin say›s› giderek art›yordu. 1920’li y›llarda. Superman ve Mickey. yani h›zla geliflmeye devam eden sinema oldu. Kitle kültürünün kökenleri n Kültürel al›flkanl›klar* asl›nda 1914’ten önce dönüflmeye bafllam›flt›. n Gerçekten de. 4 ve 5 1 Günlük gazeteler Le Petit Parisien Paris-soir L’Écho du nord Ouest-éclair Tiraj 1 250 000 2 000 000 300 000 350 000 n Ayn› dönemde. gerçekli¤i oldu¤u gibi gösterebilen foto¤raft›. kitle kültürü al›flkanl›klar›n›n yay›lmas›n› kolaylaflt›rd›. s. ça¤›m›z›n kraliçesi oldu". sesin kaydedilmesi ve saklanmas›n› mümkün k›lan teknikler bu alandaki ilerlemede belirleyici oldu. Alman kamuoyunun bir bölümüne göre bu gece yaflant›s›. Alman aktris Marlene Dietrich. 1 Haziran 1939 tarihli haftal›k Junior dergisinde Tarzan. Dakikada 78 devirlik h›zla dönen ve bu nedenle “78’lik” diye bilinen ilk mikro-kanall› plak. 6 Süreli yay›nlar Marie-claire Confidences Match Tiraj 1 000 000 1 000 000 800 000 1930’lu y›llarda Frans›z bas›n›. 106). 2. Fransa’da Match dergileriydi. meydana gelmekte olan dönüflümü yans›t›yordu. C. 1930. gramofon ve plak bu sayede giderek yay›ld›. Alman Fritz Lang ve Rus Ayzenfltayn (bkz. 1920’li y›llar›n sonlar›nda. resmin artan egemenli¤inin simgelerinden biri haline gelecekti.2 milyondu. 1896’da Lumière kardefllerin buluflu olarak do¤an ve Frans›z Abel Gance. s. Tüm bu unsurlar. Bu ifade biraz abart›l› gelebilir.Demiryollar› sayesinde iletiflim alan›ndaki kolayl›klar›n giderek artmas›.

Rusya’da 1917 Devrimi. yani Stalin döneminde geliflecek olan sosyalist gerçekçilik*ten (bkz. Savafl öncesi dönemde varolan tüm kaynaklar kullan›l›yor. Otto Dix gibi sanatç›lar sanat ile para aras›ndaki iliflkiyi ya da sanatç›n›n toplum içinde üstlenmesi gereken rolleri sorguluyorlard›. S Ö Z L Ü K Konstrüktivist ak›m›n temsilcilerinden Lissitski’nin çizimi. Bu dönemde. 1924’te. "Yeflilli k›z" (1927). yaz› yazmak için gerekli fleyleri getirtin. kendinizi tutmayacak ve yazd›klar›n›z› yeniden okuma arzusuna kap›lmayacak kadar h›zl› yaz›n. Konu 21) çok önce. küçük Saksonya kenti Dessau’da. Modern Sanatlar Müzesi. biçimlerin çarp›t›lmas› tekni¤inin örneklerindendir. Bridgeman Art Library. 6 Dessau (Almanya). Gündelik yaflam›n ihtiyaçlar›na uyarlanm›fl "dekoratif sanatlar" da yine ayn› dönemde geliflti. “dik aç› mimarîsi” gibi basit geometrik ögelerin kullan›m›n› ön plana ç›kar›yordu. Avangardlar ve gelenekler Belge 1 ve 2 • AVANGARD Entelektüel alanda ya da sanatta yenilikçi hareket. Bauhaus’un mimarîsi. Tamara de Lempicka’n›n tablosu. Dönemin verimlili¤i mimarl›k alan›na da yans›d›. yeteneklerinizden ve baflkalar›n›nkilerden uzaklafl›n. mimar Walter Gropius (1883-1969) Bauhaus okulunu yaratt›. "düflüncenin yaz›ya mant›ksal herhangi bir denetim olmadan ve estetik ya da ahlakî kayg›lardan tümüyle ar›nm›fl bir biçimde geçirilmesi" olarak tan›mlar. Örne¤in ressam Robert Delauney. Otto Dix’in (1891-1969) tablosu. Edebiyat›n her yere varan en hüzünlü yollardan biri oldu¤unu kendi kendinize iyice hat›rlat›n. sergi saray›n›n d›fl›nda. Manifeste du surréalisme (Paris. soyutlama ve figüratif sanat›n çat›flmas›yla belirginleflen kutuplar tart›flma yaratmaya devam ediyordu. Alman Bauhaus "okulu" sanatsal üretimle "uygulamal› sanatlar›". 1916’da ortaya ç›kan Dada hareketi vard›. çok yarat›c› avangard*lar kurallara ba¤l› kalmay› seçen bir kültürle içiçe geçti. ama yine onlar gibi sanat ve edebiyat› devrimin hizmetine sunmay› arzulayan yeni bir ak›m do¤du: Gerçeküstücülük*. neden "en pasif ya da almaya en elveriflli konuma geçmek" gerekiyor? 19. 1925. Londra. 1924). Ancak 1930’lu y›llarda. Kendi dehan›zdan. André Breton. n Fransa’da Braque ve Matisse. Paris. iki savafl aras›nda resimde varl›¤›n› sürdüren figüratif ak›m›n örneklerindendir. zaten gerçeküstücü oyunun ilginçli¤i de büyük ölçüde bundad›r. 96 97 . Gerçeküstücü resimde. sonraki her saniye de bir sonraki cümleyi getirecektir. biçimler bilinçli olarak mant›ksall›ktan uzaklafl›yor ve fizik kurallar›na meydan okuyordu. Ç›lg›nl›k Y›llar› A N A H T A S Ö Z C Ü K R A.III. 1 Bauhaus (“yap› evi”) okulu. h›zl›. ‹lk cümleyi yazm›fl olman›n minimum bir alg› yarataca¤› kabul edilirse. hem de bilinçsiz olan›na kat›l›r. ne soyutlamac›l›¤a ne figüratif sanata ba¤l› olan. resimde sanatlar›n›n doruk noktas›na ulaflt›lar. 1937 Paris Dünya Sergisi bu canl›l›¤a tan›kl›k ederek. sanatsal aray›fllar›n› sürdürüyorlard›. 1919 y›l›nda. C. Di¤er taraftan. konstrüktivism* ak›m› ve flair Mayakovski’nin temsil ettikleri bir patlama yaflanmas›na neden oldu. n Gerçeküstücülük önce edebiyat alan›nda ifade buldu. sanat ve edebiyat alan›nda. Önceden tasarlanm›fl bir konu olmaks›z›n. Bauhaus’un tarz›na yeni sanayi teknikleriyle sanat› bütünlefltirme arzusu hakimdi. Avrupa kültürünün canl›l›¤› Belge 4 ve 6 Breton’a göre. ‹talya’da faflizm ve SSCB’de stalinizm bu tür sanat ak›mlar›n› susturdu. Edebiyatta gerçeküstücülü¤e bir örnek: Otomatik yaz›. Salvador Dali’nin (1904-1989) tablosu. Bu tablo. daha modern e¤ilimler de kendilerini ifade edebiliyordu. André Breton imzal› ilk Gerçeküstücülük Manifestosu. Ayr›ca Seine Nehri boyunca gece gösterileri düzenleniyor. 4 “Gaziler”. ilk cümle kuflkusuz hem bilinçli faaliyetinize. Bu ak›m›n kökeninde. Soyutlamac› ressamlar da yeni aray›fllar peflinde koflmay› sürdürüyorlard›. 2 * Konstrüktivizm * Sosyalist gerçekçilik * Gerçeküstücülük "Belle¤in ›srar›" (1931). sinemaya da esin kayna¤› oldu. farkl› tarzlar›n kar›fl›m›n›n döneme nas›l damgas›n› vurdu¤unu gösterdi. Bu kar›fl›m "Ç›lg›nl›k Y›llar›"na kendine özgü renklerini kazand›rd›. Pek bir fley umursamaman›z gerekir. Zihninizin kendi üzerinde yo¤unlaflabilmesi için olabildi¤ince uygun bir yere yerlefltikten sonra. Mayakovski’nin "Üçüncü Enternasyonal" fliiri için yap›lm›fl ve flairin 1923 tarihli Avaz›m Ç›kt›¤› Kadar derlemesinde yay›nlanan çizim. hakim yatay çizgiler. Olabilecek en pasif ya da almaya en elveriflli konuma geçin. Salvador Dali’nin iflledi¤i eriyen saatler konusu. "aç›khava sergi saray›"n› dekore etmekle görevlendirilmiflti. Bu hareket "burjuva kültürü"ne karfl› gerçek bir savafl ilan›yd› ve silah olarak y›k›c› tav›rlarla alayc›l›¤› kullan›yordu. Sergiye ev sahipli¤i yapmak üzere infla edilen Chaillot Saray› son derece klasik bir mimarî anlay›fl›n› yans›t›yordu. ‹lk cümle kendili¤inden gelecektir. Gerçeküstücülük estetik bir devrim miydi? Belge 3 ve 5 5 n Fransa’da. 1919-1939 y›llar› aras›nda ulaflt›¤› çeflitlilikle parlak bir döneme girdi. ‹spanyol Luis Buñuel’in filmlerinde oldu¤u gibi. Gerçeküstücülük. 1920’lerde. n ‹ki savafl aras› dönemin kültürel canl›l›¤› 1930’lu y›llar boyunca sürdü. yüzy›l yazarlar›n›n çal›flma biçimiyle bu metin aras›nda ne gibi farkl›l›klar görüyorsunuz? n Avrupa’da 1914’ten önce ortaya ç›kan avangardlar (örne¤in ‹talyan gelecekçiler ve Alman d›flavurumcular). ça¤dafl besteciler Arthur Honegger ve Darius Milhaud’nun eserleri gösterilere efllik ediyordu. bu ak›m›. özellikle mimarl›k ve mobilya üretimi alan›nda birlefltirdi. Louis Aragon ve André Breton gibi Birinci Dünya Savafl›’na kat›lm›fl olan yazar ve flairler. ard›ndan resim sanat›na yay›ld›. caml› cepheler. 3 B. savafltan sonra bu sanatsal baflkald›r›y› daha da yo¤unlaflt›rd›lar. n Kitle kültürünün geliflmesine paralel olarak kültürel üretim.

Barrès bu sözcü¤ü. 1930’lu y›llar büyük davalar›n. yazar ve sanatç›lar dönemin siyasal tart›flmalar›na kat›lmaya bafllad›lar. bilimin o güne dek pek araflt›r›lmam›fl bir dal› geliflmeye bafllad›. siyasal eylemlere bizzat kat›ld›. Fransa’da da önemli mücadeleler entelektüelleri harekete geçiriyor. Yaz›lar›nda Almancay› kullanan Çek yazar Franz Kafka. Dreyfus davas›n›n temyiz edilmesi için imza veren tüm yazar. y›k›ma karfl› gelene¤i. 1930’lu y›llarda komünizme ilgi duymaya bafllayan Gide. Cezal›lar Kolonisi. 13. Fransa’da Henri Barbusse (Atefl. aflk konusunda pek çok hayal k›r›kl›¤› yaflayan ve tüberküloz hastal›¤›na yakalanan Kafka. Pirenelerin di¤er yan›ndan binlerce gönüllü gelerek bizimle birlikte savaflt›. hemen hemen tüm hayat›n› do¤du¤u kentte geçirdi. Savafltan sonra yaflanan boflalma. 1936’dan itibaren Fransa’da Halk Cephesi’nin kazand›¤› zafer ve ‹spanya içsavafl› ile yeniden canland›. 11. parti ayr›m› gözetmeksizin tüm Katoliklere düflmektedir. Baargeld. hayattayken çok az eserini yay›nlad› (Dönüflüm. Baflkald›r› ve umut aras›nda edebiyat A N A H T A S Ö Z C Ü K R B 3 ‹ Y O G R A F ‹ Franz Kafka (1883-1924) Prag’da dünyaya gelen Franz Kafka. Savafl›n floku Belge 3 ve 4 • ENTELEKTÜEL Toplum. kad›n ve çocuk hayat›n› kaybetti. ö¤retim üyesi. fliddete karfl› düzeni ve adaleti. yine ayn› yöntemle. Rafaele Sanzio. 1919). yazar ve sanatç›lar› bölüyordu. Bu koflullar alt›nda. aradaki fark çarp›c›yd›. ‹mzalayanlardan baz›lar›: Abel Bonnard. 3. Psikanaliz*in kurucusu Viyanal› Sigmund Freud’un eserleriyle birlikte. Baflar›s› 1933’te ald›¤› Goncourt edebiyat ödülüyle tescillenen (‹nsanl›k Durumu) yetenekli yazar André Malraux (1901-1976). Ülke d›fl›nda meydana gelen k›y›mlar. “Gerçek ‹spanya”dan yana olanlar Bu ac› dolu saatlerde. 2 Siyasal tav›r alan iki yazar: Malraux ve Gide. Robert Desnos. üç kültürün buluflma noktas›nda yer al›yordu. Steinbeck. n 1930’lu y›llarda. Bask ülkesinde ibadetlerin hiçbir zaman kesintiye u¤ramad›¤› tart›fl›lmaz bir gerçektir. Bask halk›n›n Katolik bir halk oldu¤u. bilimadam›. Ressam Picasso. René Crevel. 17. 5. 1920’li y›llarda. araflt›rmac›. Büyük Milletler Savafl› [I. 9. Onlara elimizi uzat›yoruz ve kendileriyle dayan›flma içinde oldu¤umuzu bildiriyoruz. Geçmiflte pek çok kez. 1938’de nazilerin iflgalinden sonra do¤du¤u kenti terk etmek zorunda kald›. 15. Kafka. 1919).IV. Paul Éluard. 1920’li y›llar boyunca savafl›n gölgesi Avrupa üzerinde dolaflmaya devam etti. 7. ‹spanyol içsavafl› s›ras›nda uluslararas› tugaylara. Dolay›s›yla. faflizm ve komünizm karfl›tl›¤›n›n damgas›n› tafl›yordu. dünyan›n saçmal›¤› karfl›s›nda insan›n çaresizli¤ini dile getirdi. faflizme karfl› mücadele bünyesinde bir araya geldiler. gelenek ve kültür ba¤lar›n› unutamay›z. Guernica ve pek çok baflka yerde. Gala Éluard. Durango. Max Morise. 1938’de Paris’e var›fllar›nda. biz. savafl›n dehfletini yeniden yaflat›yordu. ‹spanyollarla Frans›zlar›n ayn› dava için ve ayn› bayrak alt›nda çarp›flt›klar›n› unutamay›z. Bunun d›fl›nda. sanatç› ve bilimadamlar›na sald›rmak için kullanm›flt›. Bu romanlar›n baflar›s›. 10. Durango’ya hava bombard›man› düzenlendi. Philippe Soupault. ‹nsanl›k Durumu roman›n›n yazar› Malraux. Jean Paulhan. Louis Aragon. 4. Bu korkunç düflmanl›k saatinde ülkelerinin akl›n› ve kültürünü böylesine onurlu bir biçimde temsil eden adamlar› selaml›yoruz. Otomobili tahta oturtan Frans›z Paul Morand’›n romanlar› çok tutuluyordu. André Gide (1869-1951). Teodore Fraenkel. 1930’lu y›llarda ABD’deki yoksul köylülerin yazg›s›n› anlatt›. 19. edebiyatta da türler en az sanat alan›nda oldu¤u kadar büyük bir çeflitlilik sergiledi. 14. Solda ise entelektüeller. toplumsal sorunlar yaz›lar›nda giderek daha önemli bir yer tutmaya bafllad› (Voyage au Congo – Kongo’ya Yolculuk – adl› kitab›nda sömürgecili¤in k›nanmas› gibi). Giorgio Di Chirico. 10 Aral›k 1937’de Occident gazetesinde yay›nlanan metinden al›nt›. ‹spanya’da bugün barbarl›¤a karfl› medeniyeti. bizi Latin kardefllerimize ba¤layan ›rk. komünist harekete yak›n durdu. n Önceki on y›lla karfl›laflt›r›ld›¤›nda. Arp. kiflili¤in yap›s› ve kiflilik bozukluklar› ile ilgili çal›flmalar bu dönemde yayg›nlaflt›. Max Ernst. Bask halk›ndan yana olanlar ‹spanyol içsavafl› özellikle Bask ülkesinde tüyler ürpertici bir hal alm›flt›r. H›ristiyan bir halk›n ac›mas›zca katledildi¤ini dünyaya duyurmak için sesini yükseltme görevi. entelektüelleri Etiyopya ve ‹spanya’daki savafllara karfl› büyük imza kampanyalar› düzenleyerek bir araya gelmeye teflvik ediyordu. B. yazar olarak 1914’ten önce kendisini kabul ettirmiflti. Almanya’da Erich Maria Remarque (Bat› Cephesinde Yeni Bir fiey Yok. adalet sorunlar› karfl›s›nda tav›r alan yazar. Yahudi kökenli bir t›p doktoru olan ve yüzy›l bafl›nda Viyana’da psikanalizi kuran Sigmund Freud. Fitzgerald ve Steinbeck gibi yazarlarla birlikte özgün bir Amerikan edebiyat› geliflmeye bafllad›. Sa¤da. Gerçeküstücülerin toplu portresi: 1. Malraux ve Gide. 1916. Léon Daudet. naziler taraf›ndan tutuklanan Alman komünist yönetici Thaëlman’n›n serbest b›rak›lmas› için düzenlenen bir mitingde görülüyorlar. bu baflkald›r› yaz›lar›n›n d›fl›nda baflka edebiyat biçimleri de gelifliyordu. Pek çok Alman entelektüel* nazizmi k›nad› ve 1933’te Hitler’in iktidara geliflinden sonra ülkelerini terketmeye zorland›. 1935 y›l›nda çekilen bu foto¤rafta. A. 1929) gibi yazarlar›n bafll›bafl›na bir tür haline getirdi¤i savafl edebiyat›. siyasal durufllar›n› kuramsal düflüncelerine kat›yorlard›. Bu olgu asl›nda son derece anlaml›yd›. Siyasal tav›r alma zaman› Belge 2 ve 5 5 ‹spanyol içsavafl›n›n böldü¤ü Frans›z entelektüelleri. Bir Çek kentinde yaflayan ve Almanca yazan Yahudi kökenli bir yazar olarak. n 1918’den sonra. Quantum fizi¤indeki ilerlemeler ve Einstein’›n görelilikle ilgili keflifleri sayesinde. Bir sigorta flirketinde memur olarak çal›flan. günümüzde 20. Pierre Drieu la Rochelle. Fiodor Dostoyevski. 16. ‹spanya’da küçük bir uçak filosuna komutanl›k etti ve 1937’de Umut roman›n› yay›nlad›. n Ancak. Guernica’da oldu¤u gibi aç›k flehirlerin bombalanmas›n› hiçbir neden hakl› ç›karamaz. Özgüvenin geri gelifli K Belge 1 S Ö Z L Ü * Psikanaliz * Halk Cephesi n 1920’lerin ortalar›nda. 1917’den beri çok güçlü olan komünizm karfl›tl›¤›. ‹spanya’da çarp›flan taraflarn niteli¤i hakk›nda hangi görüfle sahip olursak olal›m. a. ama kendini hiçbir zaman saf bir Stalin hayranl›¤›na kapt›rmad›. SSCB’ye gitti. Frans›zlar. fen bilimleri kesin oldu¤u kabul edilen pek çok bilimsel gerçe¤in sars›lmas›na katk›da bulundu. yüzy›l sonlar›na kadar s›fat olarak kullan›lan entelektüel sözcü¤ü. Gazap Üzümleri (1939) roman›nda. savunmas›z bir kent ve Bask geleneklerinin befli¤i olan Guernica tamam›yla yok edildi. “Dostlarla Buluflma”. 2. Dünya Savafl›] s›ras›nda da. Dün. b. sanatç›. Paul Claudel. n Bunlara ek olarak. hatta ölümünden sonra notlar›n›n yok edilmesini istedi. André Breton. Dos Passos. Avrupa’da revaçta olan edebiyat ak›mlar› yavafl yavafl geri gelen özgüveni yans›t›yordu. Ramon Fernandez. Bugün. Dreyfus olay› s›ras›nda isim olarak da s›kça kullan›ld›. Etiyopya’y› iflgal etti¤i için Milletler Cemiyeti’nin ‹talya’ya uygulamaya karar verdi¤i yapt›r›mlar yüzlerce sa¤c› entelektüel taraf›ndan protesto edildi. keyfîli¤e karfl› kiflinin güvence alt›na al›nmas›n› savunanlar›n zaferini dilemekten baflka bir fley yapamay›z. yaflama sevincinin geri dönüflü ve gelece¤e yönelik umutlar bu y›llara damgas›n› vurdu. hiçbir fley ba¤›fllatamaz. 8 May›s 1937’de L’Aube ve La Croix gazetelerinde yay›nlanan metinden al›nt›. 8. Ölümünden sonra yay›nlanan en önemli eserleri Dava ve fiato. 4 C. 12. siyaset. Çok say›da mültecinin bulundu¤u Bilbao da ayn› sonla kafl›laflma tehdidi alt›ndad›r. 1916) ve Roland Dorgelès (Les Croix de bois. yüzlerce silahs›z insan. yazar André Malraux bu eylemin önemli isimlerindendi. Ülke içinde ise Halk Cephesi*. hem insan›n umutsuzlu¤unu hem de dünyan›n saçmal›¤› karfl›s›nda duyulan korkuyu dile getirir. 98 99 . ama ayn› zamanda bölünmelere yol aç›yordu. Fransa’n›n iflgali s›ras›nda da direnifl hareketine kat›ld› ve General de Gaulle’ü destekledi. 1 Sigmund Freud (1856-1939) ve k›z›. bazen kendileri de savafla kat›lm›fl olan gerçeküstücüler akademik dil ve sanata kökten karfl› ç›k›yor. 6. özellikle Amerikan ba¤›ms›zl›k savafl› s›ras›nda. Benjamin Péret. ö¤retim üyesi. yeniden ilerlemeye inanmaya bafllayan ve keyfi h›zla yerine gelen bir toplumu simgeliyordu. Max Ernst’in tablosu (1922). yüzy›l›n en büyük yazarlar›ndan biri kabul edilmektedir. Sovyet gerçe¤inin hayalinde canland›rd›klar›na hiç uymad›¤›n› keflfetti ve oldukça elefltirel iki eser yay›nlad›: SSCB’den Dönüfl (1936) ve “SSCB’den Dönüfl”e Rötufllar (1937).

s. Londra ve Viyana gibi merkezlerdeki akademilere yollan›r.. 2 Dolmabahçe Saray› (Garabet ve Nikogos Balyan). Osmanl› mimarîsinin son dönemdeki dönüflümü de bânîler ve sanatkarlar›n köklü Osmanl› altyap›s› üzerinden flekillendirdikleri yerel kayg›lar. Özellikle 2. Yüzy›lda Avrupa maddi kültürüne ve esteti¤ine duyulan ilginin artmas›yla birlikte Osmanl› sanat ve mimarl›¤›nda Bat›l› birçok biçim ve tekni¤in yerel unsurlarla yarat›c› biçimde sentezlendi¤i görülür. gelifltirir ve zenginlefltirir. Osmanl›-‹slam sanat› ve mimarîsi. Mimarî dilde yeni aray›fllar Belge 1. Tanzimat modernleflmesinin gözden geçirildi¤i bu ortamda Osmanl› mimarlar›nca haz›rlanan Usûl-i Mimârî-i Osmânî (1873) adl› kitap Abdülaziz döneminin Osmanl› mimarl›¤›nda köklere dönüfl ve yerel bir "rönesans" bafllatt›¤›n› ilan etti. yüzy›lda askeri okullarda teknik resim derslerinin bafllamas›yla ortaya ç›kar. kubbeli yerel bina tiplerinin tüm yüzeylerde heykelsi Avrupa unsurlar›yla tamamen donat›ld›¤› görülür. süslemesiz ve modernist mimarîyi benimsedi. mimarî kültüründe de buna tekabül eden de¤ifliklikler yaflanm›flt›r. Kendilerinden sonraki Kemalist milliyetçilerin tersine. kimi de asker/bürokrat kimli¤inin yan›nda resim yapmay› sürdürdü. Meflrutiyet döneminde Mimar Vedat ve Kemalettin Bey’ler Osmanl› "milli" (bkz.. n Osmanl› mimarl›¤›nda bat›l› formlar›n en yo¤un olarak kullan›ld›¤› zaman Tanzimat dönemidir. beklentiler ve seçimler do¤rultusunda ortaya ç›km›flt›r. n 1860’larda Avrupa’ya yollanan ikinci nesil asker ressamlar›n bu k›s›tl› ve kuru resim anlay›fl›n› aflt›klar› görülür. Bu dönüflüm. 100 101 . Resimde "Osmanl› Öncüleri" Belge 5 n Avrupa kültürüyle etkileflim kendini 18. Cumhuriyet’in ilk y›llar›na kadar Osmanl› mimarî miras›n› tan›mlay›p yeniden canland›rma giriflimleri kapsaml› restorasyon/belgeleme çal›flmalar›yla ba¤lant›l› olarak devam etti. An›tsal yap›larda tutarl› flekilde uygulanan bu yaklafl›m Tanzimat’›n resmi mimarl›k dilini oluflturur. Ç›ra¤an Saray› gibi. Sibel Bozdo¤an. 2.. zira yarat›c› etkileflim bir kültürü zay›flatmaz.. Osmanl› Devleti’nin ortak kültürüydü ve bu devletin bütün halklar›na aitti.] 1908-1918 döneminin mimarî kültürüyle ba¤lant›l› olarak “milliyetçilik” terimini çok ihtiyatl› kullanmak gerekir.V. do¤adan edindi¤i anl›k izlenimleri yap›tlar›na yans›tmaya çal›flan ve dolay›s›yla teknik tutuklu¤undan tamamen s›yr›labilen ilk Osmanl› ressam› olarak an›lmal›d›r. perspektif ve ›fl›k kullan›m› konular›nda becerilerini sergileme çabas›ndad›r. Özellikle Süleyman Seyyid. kozmopolit karakterini temsil eden bir siyasi toplulu¤a karfl›l›k gelen kapsay›c› bir kavramd›. hareketsiz nesne ve do¤a tasvirleridir. Bu sanatç›lar›n yap›tlar›nda içerik belirleyici de¤ildir. Dönüfllerinde kimi resim hocas› olarak görev yapt›. 1830’larda Mühendishane ve Harbiye’de resme heveslenen birçok ö¤renci Paris. Abdülmecit’in yapt›rd›¤› Dolmabahçe Saray› ve camiinde oldu¤u gibi. ‹stanbul Resim Heykel Müzesi. yüzy›ldan itibaren resimde de gösterir.] Milli Mimarî Rönesans›’n›n içinde do¤du¤u bu vatansever Osmanl›c›l›k.. Ferik ‹brahim Pafla.. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e mimarî ve resim A. 3 ve 4 n 18. sanatç›lar› ve mimarlar› aslen. Resimle tan›flt›klar› teknik ortam›n etkisiyle bu öncü ressamlar daha çok derinlik. yüzy›l bafl› ayd›nlar›. 2001). Vak›f Han (Mimar Kemalettin Bey). ç›kmal›. 134-135 ve 144) üslubunun en olgun ürünlerini verdiler. Ço¤unlukla insan figürlerinden kaç›nmaya devam etseler de fieker Ahmet Pafla ve Süleyman Seyyid gibi ressamlar betimledikleri nesnelere kiflisel yorumlay›c› duyarl›l›klar›n› yans›tmay› baflarm›fllard›r. [. 1842-1853. Nuruosmaniye Camii (Mimar Mustafa A¤a). [. Osmanl› kültürünün “Bat› etkisiyle yozlaflmas›” biçiminde alg›lanmamal›d›r. 1926. Osmanl› düflünsel hayat›nda beliren elefltirel ve muhafazakar tav›rlara koflut olarak Tanzimat’›n mimarî dilinin "yerellefltirilmesi" konusunda yeni tart›flmalar ortaya ç›kt›. tuvalini stüdyodan ç›kar›p k›rlara tafl›yan. Bu dönemde. imparatorlu¤un etnik ve dini bak›mdan heterojen. “Millet” fikri hâlâ. 1748-1755.. Nuruosmaniye Camii (1755) örne¤inde oldu¤u gibi Avrupa mimarîsinden gelen süsleme ö¤eleri ve hatta mekansal unsurlar (at nal› fleklinde avlu) klasik Osmanl› görsel dilini ciddi ölçüde dönüfltürür. farkl› dönemlerden Osmanl› ve ‹slam süsleme ö¤elerinin birlikte kullan›ld›¤› yeni eserler de mimarîdeki bu ulusal "uyan›fla" örnek olarak gösterilir. Hüsnü Yusuf Bey gibi ilk asker ressamlar›n yap›tlar› genellikle anlat› ve figür içermeyen. 4 Osmanl› “millî”sinden Türk “millî”sine. 1930’larla birlikte ise Cumhuriyet kadrolar› geçmifl hanedan› fazlas›yla hat›rlatan bu üslubu terk ederek “kübik” denilen Avrupa kökenli ifllevsel. sultan ve imparatorlukla özdeflleflerek Osmanl› Devleti’ni korumakla ilgileniyorlard›. sofal›. 1 5 “Portakal”. Ancak kitap illüstrasyonu ve duvar resimleri d›fl›nda gerçek anlamda Bat› tarz› resim 19. 3 4. B. Süleyman Seyyit imzal› tablo. n 1870’lerle birlikte. Modernizm ve Ulusun ‹nflas› (Seattle. Kendine özgü Avrupa esinli karakteriyle bu görsel dil Tanzimat yönetiminin Bat› odakl› yönelimlerinin ve kozmopolit bir Osmanl› kimli¤i aray›fl›n›n en çarp›c› göstergelerinden biridir.. Birinci Dünya Savafl› civarlar›nda yerini geliflme halinde olan Türk milliyetçili¤i ideolojisine b›rakm›fl.

befli ressam alt› sanatç›n›n . Resim. Hamdi Bey 1881-1910 y›llar› aras›nda Osmanl› Arkeoloji Müzesi’nin müdürlü¤ünü yapt›... s›radan Oryantalist resimlerde fliddet. Padiflahlar aras›nda Abdülaziz de ressamlara ›smarlad›¤› kompozisyonlar için taslaklar çizebilecek kadar resim bilgisine ve ifllek bir kaleme sahipti. Ço¤u ‹ttihatç› yönetim taraf›ndan Paris’e yollanan bu ressamlar 1. mimarl›k ve çeflitli el sanatlar› konusunda oluflturdu¤u yeni tart›flma ve uygulama platformuyla bu okul. kurmaya karar verdikleri d Grubu. Bunlar aras›nda belki de en tan›nan örnek Osman Hamdi Bey’dir. Louvre Müzesi. hatta d›flavurumculu¤a de¤in hemen her yenili¤e aç›kt›. düflkün bir "karfl› dünya" olarak betimledi¤i Oryantalist gelenek. en Osmanl› Parisli" olarak tan›mlad›¤› bu "frenkmeflrep" bürokrat ve ressam 1871’de ülkesine dönüflünden itibaren Osmanl› kültür hayat›n›n en önemli flahsiyetlerinden biri haline geldi. Hamdi Bey 1860’ta hukuk okumas› amac›yla gönderildi¤i Paris’te daha çok Güzel Sanatlar Akademisi’nde sanat ve arkeoloji ile ilgili derslere kat›lm›flt›r. fiehzade Abdülmecit. baz› bürokratlar ve zengin burjuvalar resim koleksiyonlar› oluflturmaya bafllad›lar. 4 di¤er ressamlarla fiiflli Atölyesi’nde (1917). Avrupa’da avangard ak›mlar sanat›n temel kabullerini sorgularken. n 1883 y›l›nda Hamdi Bey’in giriflimiyle Osmanl› dünyas›n›n ilk güzel sanatlar akademisi olan Sanayi-i Nefise Mektebi aç›ld› (bkz. n Ortak ve tutarl› denebilecek bir sanat görüflüne sahip ilk topluluk "1914 Kufla¤›" olarak tan›nan akademili ressamlar grubudur. Hikmet Onat. Bat›’da etkinli¤ini sürdüren ça¤dafl yaklafl›mlara aç›k bir grup olarak [1933’ün] eylül ay›nda kurulmufltur. Biri heykeltrafl. cilt I (‹stanbul. Osman Hamdi’nin resimlerini Bat› kal›plar› içinden Oryantalist gelene¤in yayg›n kabullerine yöneltilen bir "karfl› sald›r›" olarak alg›layabiliriz. o güne de¤in plastik sanatlar alan›nda kurulmufl dördüncü grup olmas› ve kurucular›n›n alfabede bunun karfl›l›¤› olan "d" harfini seçmeleriydi. Zeki Faik (‹zer). Cemal (Tollu). mazbut aileleri. D. Mimar Sinan Üniversitesi Resim Heykel Müzesi. Bu gruba dahil olan Nazmi Ziya Güran. Akademi ve sonras› Belge 4. tüm resim camias›n›n sanat heveslisi amatörlerden ibaret oldu¤u unutulmamal›d›r. “Koç Kahvesi”. Ali Cemal. Osmanl› sanat›n›n geliflmesinde bir dönüm noktas› oluflturdu. Cemal Tollu. Arkeolog arkadafl› S. Reinach’›n "en Parisli Osmanl›. 1914 Kufla¤› üyelerinden birço¤u Sanayi-i Nefise’de ö¤retim kadrosuna kat›ld› ve buradaki kal›plaflm›fl klasik e¤itim sistemine karfl› ç›karak görsel sanatlarda özgür ifadeyi gelifltirmeyi amaçlayan modern yaklafl›m›n öncüsü oldular. Osmanl› Müzesi müdürü Hamdi Bey’in elinde ortak bir tarih ve kimlik bilinci afl›lamak ve Osmanl› kültür miras›n› tüm ihtiflam›yla yans›tmak için kullan›lan etkin bir araç haline gelmiflti. Art›k tüm sanat ak›mlar› ve oluflumlar›nda mekteplilerin imzas› vard›. Sara Rodrik koleksiyonu. Abdülmecit Efendi. 1998). Osman Hamdi Bey (1842-1910) Tanzimat devrinin önemli devlet adamlar›ndan ‹brahim Edhem Pafla’n›n o¤ludur. ilk sergisinden (ekim 1933) bafllayarak uzun süredir Bat›’da yayg›n olan kimi e¤ilimleri yurda getirerek tan›tmaya çal›flt›. 6 “d” Grubu.. Abidin Dino gibi sanatç›lar “d Grubu” adl› yenilikçi bir topluluk oluflturdular. 1940’lara do¤ru ise modern sanat dilini kullanarak yerel ve milli unsurlar› ifade etmek “d” Grubu’nun belirleyici ülküsü haline geldi. Soldan sa¤a: Mehmet Ruhi Arel. Nam›k ‹smail. d Grubu . ‹brahim Çall›. Nurullah (Berk). “d” Grubu. 1914’te de kad›nlar için ‹nas Sanayi-i Nefise Mektebi kuruldu. (eski Halil fierif Pafla koleksiyonu). Avrupa’n›n en tan›nan sanatç›lar›na ait çok say›da de¤erli eseri kapsamas›yla ünlüydü. ‹zleyici kitle s›n›rl› da olsa 1870’lerden itibaren Osmanl› payitaht›nda birçok resim sergisi düzenlendi. 5 ve 6 2 “Konuflan Hocalar” (1907). 3 1 Osman Hamdi Bey. Cumhuriyetin 75 Y›l›. 5 "d Grubu ve Beyo¤lu sergisi". 102 103 . “d” Grubu sanatç›lar› çal›flmalar›nda d›flavurumculuk. flehvet ve sefalet içinde tasvir edilen egzotik belde ile tam bir tezat teflkil ediyordu. Ortak amaçlar› düzenledikleri sergiler ve etkinliklerle modern sanat› Türkiye’de hayat›n bir parças› ve Cumhuriyet döneminin yeni ifade tarz› olarak yerlefltirmekti. Askerlerin yan›s›ra Osmanl› sivil kesiminden de birçok resim merakl›s› farkl› beklentilerini tuvale yans›tt›. birçok kaz›lara kat›ld› ve ilk eski eserler yönetmeli¤inin yürürlü¤e girmesine önayak oldu.. Dünya Savafl›’n›n bafllamas›yla ‹stanbul’a dönmüfllerdi. Abidin (Dino) ve heykeltrafl Zühtü (Mürido¤lu) taraf›ndan oluflturulan gruba bu ad›n verilmesinin nedeni. 1930’larda birçok grup üyesi devletin ulusal sanat politikalar›n›n belirlenmesinde etkin rol oynad›. bu sanatç›lar›n hala izlenimci tekniklere ba¤l› kalmalar› Türkiye’de sanat anlay›fl›n›n ne kadar temkinli ve muhafazakar bir alana s›k›flm›fl oldu¤unun göstergesidir. resim alan›nda tek bir görüflü savunmuyordu. ölü izlenimcili¤e karfl›. Hamdi Bey’in f›rças›nda Osmanl› tarihi ve milli de¤erlerinin yüceltildi¤i bir ifade arac› haline dönüfltü. Nazmi Ziya (1881-1937). 1860’larda Paris Güzel Sanatlar Akademisi’nde baz› stüdyolara kat›lan Hamdi Bey. 2 ve 3 * Oryantalizm * Egzotik n Tanzimat döneminde bat›l› zevklerin ve yaflam tarz›n›n yayg›nlaflmas›yla birlikte Osmanl› saray›. Çeflitlenen yönelimler Belge 1.. Bu nitelikleriyle de Hamdi Bey’in resimleri Osmanl› dünyas›nda büyük popülerlik kazand›. Yine de. bu dönemde askeri okul ö¤retmenleri hariç. Sami Yetik ve Ali Sami Boyar. heykel. Jean Auguste Dominique Ingres. n Bat› kökenli plastik sanatlar alan›nda canlanmaya bafllayan ilgi çeflitlenmeyi de beraberinde getirdi. kariyeri boyunca figür a¤›rl›kl› Oryantalist* eserler vermeyi tercih etmiflti. Osman Hamdi Bey. s. 1883’te Sanayi-i Nefise Mektebi’nin kurulmas›nda önemli rol oynad› ve ölümüne kadar bu okulda resim ö¤retmenli¤i yapt›. Elif Naci. Avni Lifij. kübizm ve soyut sanat gibi farkl› modern ak›mlardan etkilendiler. n 1933’te Cumhuriyet’in genç kufla¤›n› temsil eden Nurullah Berk. Akademik ortamda de¤iflim rüzgarlar› estirseler de 1920’lerde. 1909 y›l›nda sanat konusundaki ilk kurumsal oluflum olan Osmanl› Ressamlar Cemiyeti kuruldu (Cemiyet’in gazetesi de 1911’de yay›na bafllad›). Örne¤in 1860’larda Paris büyükelçisi olan Halil fierif Pafla’n›n daha sonra kumar masas›nda kaybedece¤i koleksiyonu. Kübizmden fovizme. Hamdi Bey Paris’te bulundu¤u y›llarda atölyelerine kat›ld›¤› sanatç›lar›n etkisiyle ço¤unlukla Oryantalist tav›rda resimler yapt›. Ancak Avrupal›lar için gizemli Do¤u düfllerinin cisim buldu¤u Oryantalist tarz. 1862. Bat›’n›n köklü kültürel kal›plar› ve önyarg›lar›yla "Do¤u"yu egzotik* bir istek nesnesi.S Ö Z L Ü K C. 184). ‹brahim Çall› gibi sanatç›lar formlardan çok renk kullan›m›na önem verdiler ve ‹stanbul manzaralar› ve gündelik yaflamla ilgili izlenimci eserler ürettiler. iffetli kad›nlar› ve okuyan alimleri ile betimledi¤i ‹slam dünyas›.. “Türk Hamam›”. Bu Osmanl› Oryantalistinin.

Bu sekansta yönetmenin tarz› ay›rdedilebiliyor mu? . D›flavurumcular (ressam Otto Dix ve Georg Grosz. D›flavurumculuk: Bu ak›m. omuz çekimi). kiflisel bunal›mlar›. 1925). Sanat Ansiklopedisi.. 5. çev. Örne¤in Charlie Chaplin’in sanat hayat›na müzikhollerde bafllad›¤›n›. S. 1905-1925 y›llar›nda Almanya’da. Omuz çekimi: Bir insan› omuzlar›ndan yukar›ya dek çerçeveleyen çekim türü (Sergey Mihailoviç Ayzenfltayn. Renoir). 6. 2. Usmanbafl (‹stanbul. Kayd›rma: Kameran›n tekerlekli bir araç üzerinde. Gö¤üs çekimi: Bir insan› bel ya da gö¤üs hizas›ndan bafl›n›n üstüne dek çerçeveleyen çekim türü (Josef von Sternberg.Marie-Laure BERNADAC & Paul du BOUCHET. 1967). figürleri ve evleri geometrik flemalara.Kameran›n hareketlerini (panoramik. diz çekimi. Rüzgâr Gibi Geçti. 3. Boy çekimi: ‹nsanlar›n ayaktayken çerçevelenerek çekilmesi (John Ford. Pek çok sanatç› ve yazar için 1930’lu y›llar. gö¤üs çekimi.Salâh B‹RSEL. Gazap Üzümleri. ‹leri (‹stanbul. Buna paralel olarak. Filmi yönetmenin kariyerindeki yerine oturtun. ama di¤er yandan bilimin herfleyi aç›klama konusundaki kabiliyeti de sorgulanmaya bafllad›. K›z›l ‹mparatoriçe.Filmin gösterime girdi¤i tarihle filimde anlat›lan dönem aras›nda ba¤lant› kurun. yüzy›l›n ilk y›llar›. Bern Müzesi.Lionel R‹CHARD. Hoflgörüsüzlük. Kesme montaj: Bir çekimin di¤erinin yan›na ani geçifl sa¤layacak biçimde yerlefltirilmesi. Sekans: Bir filimde birbirine eklenen ve kendi içinde bir bütünlük arzeden sahneler zinciri (örne¤in. . oysa Orson Welles’in tiyatro kökenli oldu¤unu vurgulay›n. C. küplere indirgiyor.Hareketi ve karakterleri tan›t›n. aç›lma-kararma). izlenimcili¤e tepki olarak geliflti. B. n Sonuç . Zincirleme aç›lma-kararma: Film içinde bir çekimin yerini yavafl yavafl bir di¤erine b›rakmas›. √ “Estaque’ta Evler”. . Resim ve Heykel Müzesi (Befliktafl.Bilimcili¤in sorgulanmas›. yönetmen Fritz Lang ve Murnau. 1940). alttan görüfl.. "kübizm" ad› ilk kez ertesi y›l. Ekspresyonizm. elefltirmen Louis Vauxcelles’in Braque ile ilgili yaz›s›nda kullan›ld›: "Herfleyi. figüratif resimden henüz tam anlam›yla kopmam›fl bir ak›md›r. . komünizme ya da faflizme karfl› (Malraux. kayd›rma) ve kamera aç›lar›n› (üstten görüfl. . • K‹TAPLAR OKU YAL IM GEZ EL‹M .Filmin ticarî aç›dan ve elefltirmenlerin gözünde baflar›l› olup olmad›¤›n› araflt›r›n. yöntem Bir film sekans›n›n çözümlenmesi ÇÖZÜMLEMEN‹N YAZILMASI ¿ n Girifl Yönetmeni tan›t›n. resim alan›nda sanatç›lar yeni ifade yollar› keflfettiler. F›nd›kl›). birbirlerinden çok farkl› karakterlere sahip olan ressamlar› biraraya getirdi (Monet. ƒ n Kübizm ve soyut sanat Kübizm. filmin çekildi¤i tarihi belirtin. • MÜZELER . yanyana eklenen küçük renk vurufllar›ndan yararlanma kayg›s›. topluluk çekimi.Çözümledi¤iniz sekans›n neden ilginç oldu¤unu belirtin.Kullan›lan çekim ölçe¤ini belirleyin (genel çekim. ›fl›¤a yer b›rakacak flekilde siliklefltiler. Frans›z Resminde ‹zlenimcilik (Ankara.Mimar Sinan Üniversitesi. Pissarro. Vampir Nosferatu. ayn› yerde çekilmifl birbirine ba¤l› sahneler). Potemkin Z›rhl›s›.Çekimlerin birbirine nas›l geçti¤ini iyice gözlemleyin (kesme. yüzy›l›n ikinci yar›s›.) saptay›n. . Onlar için sanat. boy çekimi. . ¡ KARIfiTIRMAYALIM ‹zlenimcilik ve d›flavurumculuk n ‹zlenimcilik: Resimde izlenimlerden. 1907’de Picasso’nun Avignon’lu K›zlar tablosuyla ortaya ç›kt›ysa da. Georges Braque (1908). Picasso: Dâhi ve Deli. çev. . Alttan görüfl: Kameran›n filme çekti¤i görüntüyü afla¤›dan yukar›ya do¤ru çerçevelemesi. gerçek ve görünen dünyay› temsil etmeyen biçimleri resmeder.Fon müzi¤ine dikkat edin. 1934). ›fl›¤›n yaratt›¤› etkilerden. genelde yatay düzlemde hareket ettirilmesi. yerleri. bilimde de büyük geliflmelere tan›k olundu. . Örne¤in. ‹stanbul). Yaflamöyküsünden basit notlarla s›n›rl› kalmay›n.Çözümlemesi yap›lacak sekans› filmin bütünü içinde ele al›n (özellikle ondan önce ve sonra gelen sahnelere göre de¤erlendirin) ve özelliklerini belirtin. toplumsal ve ekonomik durum karfl›s›ndaki isyan› dile getirmenin arac›yd›. . ≈ 104 105 . Gürsoy & ‹. üç farkl› alanda varolan›n yeniden gözden geçirildi¤i y›llar oldu: .Rus Kandinski ile resim sanat›n›n soyutlamaya do¤ru kaymas›." Soyut sanat ise. Genel çekim: ‹nsanlar› genifl bir bezem içinde gösteren uzak çekim türü (David Wark Griffith.konunun özeti SENTEZ 19. Türlerin verimli avangardlarla parlak gelenekleri bir arada yaflatacak biçimde birbirine kar›flmas› da iki savafl aras› dönemin özelliklerindendi. 1922). 4. Avrupa’da ve ABD’de kitle kültürünün ilk belirtileri ortaya ç›kt› ve 1918’den sonra h›zla geliflti.Viyanal› Freud ile imgelemin ve bilinçalt›n›n keflfi. 1991). 1. Manet. kültürel ve sanatsal üretim aç›s›ndan çok zengin bir dönem oldu. n Geliflme . 20. 1916). besteci Schönberg) d›fl dünyan›n basit bir izlenimini vermek yerine sanatç›n›n yaklafl›m›n› ve bak›fl aç›s›n› zorla dayatmak istiyorlard›. Biçim gösterifli ve kesin ayr›nt›lar. 2003). Diz çekimi: Bir insan›n dizinden yukar›s›n› çerçeveleyen çekim türü (Friedrich Wilhelm Murnau. Üstten görüfl: Kameran›n filme çekti¤i görüntüyü yukar›dan afla¤›ya do¤ru çerçevelemesi. . Madra.‹stanbul Modern (‹stanbul Modern Sanatlar Müzesi. . 1939). ¬ S‹NEMA D‹L‹ Çekim: Kameran›n çal›flmaya bafllamas› ile durmas› aras›ndaki süre içerisinde elde edilen film parças›. Picasso) siyasî tav›r alma zaman› oldu. Topluluk çekimi: ‹nsanlar›n farkedilebilir bir uzakl›kta ancak genifl bir alan içinde çekilmesi (Victor Fleming. Degas.

Fabrikada bir iflgünü: 1. c) Charlot montaj hatt›nda (ar›. Filme ad olarak "Modern Zamanlar"›n seçilmesini nas›l aç›klars›n›z? 5. 1 2 Özgün ad›: Modern Times. memurluk yapt›ktan sonra. 2. hapisaneye dönmeyi tercih eder. Öykü. b) Hücre (hücre arkadafl›yla macera). Geçifl: Delilik belirtilerine flafllar. d) Grev. 3. 107 . d) ‹syan. serserilik. a) Fabrikan›n girifli (detay). 1914’te Amerika Birleflik Devletleri’nde. flifle). Önceleri yaln›zca aktörlük yapan Chaplin.). yeniden hapisaneye götürülür. Ö¤leden sonra: Charlot delirir. c) Ö¤le yeme¤i. Yap›m: United Artists (Charles Chaplin). Fabrika sahnesi. Chaplin’in yönetti¤i di¤er önemli filimler hangileridir? B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Bir film sekans›n›n çözüm- Dosya lenmesi Bir filmin çözümlenmesi Sinema dilinde kullan›lan terimlerin ö¤renilmesi 3 106 Filmin afifli. küçücük b›y›kl› tatl› serseri k›sa sürede ünlendi. Al›fl-verifl merkezi. Kiflisel öyküler (paralel kurgu): A. annesi ise oyuncuydu. daha sonra kameran›n arkas›na geçti ve filimlerinin yap›m›n› her yönden denetleyen ba¤›ms›z bir yap›mc›-yönetmen olarak Hollywood’a kendini kabul ettirdi. Filmin montaj hatt›nda çal›flma sahnesini çözümleyin (bkz. kokain). Ö¤le yeme¤i molas›n› k›saltmas› beklenen yemek makinesini denemek üzere kobay olarak seçilir. 1930’lu y›llar›n hangi sorunlar›yla mücadele etmek zorunda kal›yor? 2. uflakl›k. Makine denetimden ç›kar ve kazan›n kurban› Charlot. 2. f) Rahibin kar›s› (homurdanmalar). Bana Modern Zamanlar’› yapma fikrini veren bu görüflme oldu. n° 321.] Bana oralarda kullan›lan montaj hatt› sisteminden söz etmiflti. geçici ufak ifller. Charlot ifle al›n›r. sinir krizi geçiren Charlot’nun görüntüsüyle bitiyordu. Oyuncu Chaplin 5 Modern Zamanlar’da. g) Charlot serbest b›rak›l›r: Mutsuz. Kabare. Filmin bölümleri. Öykü. c) K›z ekmek çalar (ilk karfl›laflma). Charles Chaplin. k›z evden kaçar. Charlot’nun eflyalarla maceras›.. Charlot hapishaneye götürülür. Charlot teknisyen ç›ra¤›. Yöntem. e) Hücrede mutluluk. 20. IDHEC. Hayat›m›n Hikayesi (New York. e) Sosyal hizmet görevlileri k›z› almaya gelirler. Films et documents. Süre: 85 dakika. New York’tan. Ancak Chaplin’in baflar›l› kariyeri uzun y›llar devam edecekti. Tarzan. b) Ma¤azalarda akflam (akflam yeme¤i. 19 yafl›ndayken kendisi de müzikhol y›ld›z› oldu.. kürkler. 4 ya da 5 y›l hatta çal›flt›ktan sonra insan posas›na dönüflen gencecik gürbüz erkekleri çeken büyük sanayinin hüzünlü hikayesi. Charlot ve k›z kaçarlar.. Tersane. Chaplin müzikhol ortam›nda büyüdü. b) Charlot ve k›z buluflurlar. ç›ld›rd›¤›n› sanan patronu taraf›ndan ak›l hastanesine gönderilir. 4.. Uzun yol (son kare). 1964). a) Charlot ve k›z buluflurlar. World dergisinden genç ve parlak bir muhabire verdi¤im röportaj› hat›rlad›m. c) Charlot kovulur. Oyuncular: Chaplin (Charlot). Charlot 1. R. Sabah: Charlot montaj hatt›nda. patenler.Dosya Charlie Chaplin ve Modern Zamanlar Charles Spencer Chaplin 1889’da Londra’da do¤du. K›z a) K›z (muzlar. B. 4 "Modern Zamanlar"›n do¤uflu. ‹flçilerin ö¤le yeme¤i molas› s›ras›nda da çal›flmaya devam etmelerini sa¤layarak zaman kazand›racak bir yemek makinesi kulland›m. 105). mümkün olan en yüksek rand›man› elde etmek üzere hat üretimi tekniklerinin uyguland›¤› bir fabrikada iflçi olarak çal›flmaktad›r. Hapishane. Mart 1978. ustabafl›.. 1920’lerde yaflanan sesli film devrimine karfl›n Chaplin. (Charlot bir sürü aptall›k yapar. d) Charlot Titana flark›s›n› ("Manflet fiark›s›") söyler.. 6 Yönetmen Chaplin Modern Zamanlar’›n çekimleri s›ras›nda (1936). damgalar). b) Charlot’nun delili¤i (bale. a) Bayrak. b) Steel’in müdürünün bürosunda (puzzle. sessiz sinema gelene¤ine sad›k kald›. Bu. "Modern Zamanlar". b) K›z›n babas›n›n ölümü. Hastaneden ç›kt›ktan sonra da kötü talih yakas›n› b›rakmaz: ‹flsizlik. a) Al›fl-verifl merkezinde kaza. c) Uyan›fl (y›kanma. Belge 5 hangi çekim türüne girer? 4. 5. Film gösterime girdikten sonra Chaplin. haydutlar). c) Yemek (karavana.] ifl arama). c) Yemek makinesi. dü¤meler.. Buhran›n. ikinci filminde canland›rd›¤› "Charlot" karakteriyle bütünleflti.. a) K›z bir kafede ifle al›n›r. b) Montaj hatt›: Ö¤le molas› (Charlot kobay). Hollywood’da çekilen son sessiz filimdi ve Charlot beyazperdeye bu filimle veda etti. Charlot.. Filmin konusu Charlot. ekmek. Yönetim. birim. a) Charlot ifle al›n›r. burun. Suçlularla dolu bir polis arabas›nda tan›fl›rlar. Charlot kendini tutuklat›r. Mutluluk aray›fl›: 1. Modern Zamanlar 1936’da gösterime girdi. Paulette Goddard (K›z). ABD Detroit’teki fabrikalardan esinlendi¤ini söylemiflti. Kulübe. k›z›n ailesi). b) Çal›flma: Teknisyen kendini makineye kapt›r›r. a) Tam rand›manla çal›flma. a) Müdürün bürosunda (teknisyen temsilcisi). Bastonlu. 2. gösterilerin ve iflsizli¤in ortas›na sürüklenirler. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. Bu fabrikalar hangileridir? 3. Charlot ve k›z›n mutluluk hayalleri. s. hapishane. grevlerin. senaryo ve müzik: Charles Chaplin.) 3. Ö¤len: Yemek makinesi. ‹yilefltikten sonra tutuklan›r ve ekmek çald›¤› için tutuklanm›fl genç bir k›zla tan›fl›r. [. Babas› flark›c›. çocuklu¤unun büyük k›sm› yoksulluk içinde geçti. o andan sonra modern zamanlarda yaflamla bafla ç›kmaya çal›flan s›radan iki insan›n öyküsüne dönüflür. olaylar›n do¤al bir biçimde birbirlerine eklenmesiyle gelifliyor.. Cohen-Tanugi. [. Ç›rakl›k. c) Charlot kafede garsonluk yapar. b) Kulübe. 3.

. s. . ULUSLARARASI ‹L‹fiK‹LER VE ÇATIfiMALAR . . . 148 9. . Dolmabahçe Saray› Müzesi. 194 11. s. . . . DEVLETLER VE AVRUPA’DA ULUSÇULUK SORUNLARI (1815-1914) .1876) . . . s. OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U’NDA MUTLAK‹YET VE MODERNLEfiME (1876-1908) . . . . . . . . . . . . . . “Donanma-y› Hümayun Ç›ra¤an Saray› Önünde”. . . . . . . . . . . . . s. ‹K‹NC‹ MEfiRUT‹YET (1908-1918) . . .s. . 166 10. . 1875. . . . . . MUTLAK‹YET VE DEMOKRAS‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .‹K‹NC‹ BÖLÜM Uluslar ve devletler KONULAR 6. . . . . . 110 7. . . . . . . . . . ULUSLAR. . . . . . . . . . . . . 212 ‹van Ayvazovski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U’NDA REFORM (1839 . 128 8. . s.

6 Uluslar. ekim 1860. 1848 sonras› ulusçu talepler ‹talya’n›n do¤uflu Almanya’n›n do¤uflu ve ‹talyan birli¤inin tamamlanmas› Balkanlar’da ulusçu hareketler 19. V. yüzy›l sonunda ulusçuluk • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Garibaldi ve ‹talyan birli¤i 1 Garibaldi ve II. Ba¤›ms›zl›¤› 1861’de ilan edilen ‹talya Krall›¤›’n›n kurulmas›. sa¤da. II. Almanya. Yine de ulusçu duygular 19. Fransa ve Birleflik Krall›k. 1912. hatta ba¤›ms›zl›k talep etmeye bafllad›lar. IV. Avusturya ve ‹talya. ‹talyan birli¤i Alman birli¤i 1860 1860 Garibaldi’nin "Binler" seferi 1870 1870 Roma’n›n ‹talyanlar taraf›ndan al›n›fl› 1880 1878 S›rbistan’›n ba¤›ms›zl›¤› 1890 1900 1910 1908 Bulgaristan’›n ba¤›ms›zl›¤› 110 111 . yeni ulus-devletler ortaya ç›kt› ve ulusal az›nl›klar daha fazla özerklik. 1848’den 1914’e kadar. yüzy›l›n ikinci yar›s› boyunca tüm Avrupa’da canl› kald›. Rusya. 1859 Magenta ve Solferino Savafllar› 1866 Sadowa Savafl› 1870 1876 Frans›zlar›n Balkan Sedan krizi yenilgisi 1880 Romanya’n›n ba¤›ms›zl›¤› 1908 ve 1912-1913 Balkan krizleri Taçl› akbabalar›n bak›fllar› 2 alt›nda "Parçalanan Balkanlar". 1848 sonras› Avrupas›’nda kazan›lan ilk büyük ulusal zaferdir. Vittorio Emanuele’nin Napoli’ye girifli. ‹ngiliz karikatürü. devletler ve Avrupa’da ulusçuluk sorunlar› (1815-1914) A vrupa’da 1848 devrimlerinin baflar›s›zl›¤a u¤ramas› ile ulusçu talepler için tehlike çanlar› çalmaya bafllam›flt›. Bir Türk ve bir Balkan yerlisi. n Neden ulusçuluk ve ulusçu hareketler 1850-1914 döneminde en önemli itici güçlerden biri olarak kabul edilebilir? KONU KONUNUN PLANI I. Avrupal› büyük güçlerin bak›fllar› alt›nda dövüflüyor: Solda. III.

Yine bu ulusçu hareketlerin birer uzant›s› olarak. Kopenhag Balt›k Denizi RUS HANNOVER Berlin A t l a s Londra KRALLI⁄I Lahey BELÇ‹KA Brüksel KRALLI⁄I PRUSYA KRA Od I LL ⁄ I Vi st ül ‹MPARATORLU⁄U er Varflova O k y a n u s u Se n SAKSONYA El be Polonya D in y e Paris Ren e Loir BAVYERA Münih per AVUSTURYA Viyana Tuna FRANSA ‹SV‹ÇRE Ren Ga ro Budapeflte ‹MPARATORLU⁄U Torino Milan Bo¤dan Macaristan nn e Eb PORTEK‹Z KRALLI⁄I ro Venedik PARMA MODENA Belgrad TOSKANA K‹L‹SE DEVLETLER‹ Roma ‹SPANYA T a jo Eflâk Madrit Lizbon KRALLI⁄I P‹EMONTESARD‹NYA KRALLI⁄I S›rbistan K a r a d e n i z Karada¤ Napoli OS ‹stanbul Cebelitar›k Cezayir A k d e n i z ‹K‹ S‹C‹LYA KRALLI⁄I MA NL I ‹M PA a Ad ‹yony a la RATORLU⁄U ‹ngiliz topraklar› r› YUNAN‹STAN KRALLI⁄I Malta Avusturya ‹mparatorlu¤u Prusya Krall›¤› Cermen Konfederasyonu’nun s›n›rlar› Cermen Konfederasyonu’na dahil Alman devletleri 112 113 . n Buna karfl›l›k. Akdeniz’de Cebelitar›k. Avrupa k›tas› üzerinde egemenli¤i dört büyük güç paylafl›yordu: Do¤u Avrupa’da Rusya. hemen hemen her yerde eski duruma dönüldü. Cermen Konfederasyonu’nu yöneten Avusturya ile karfl› karfl›ya geldi. Prusya ve Avusturya bunu izleyen yirmi y›l boyunca Alman topraklar›n›n egemenli¤ini ele geçirmek için rekabet edeceklerdi. Malta ve ‹yonya Adalar›) elinde bulundurdu¤u için denizlere egemen olan ve bafll›ca deniz yollar›n› denetleyen Birleflik Krall›k. 1848’deki devrim dalgas› toprak da¤›l›m›nda hiçbir de¤iflikli¤e yol açmad›. Orta Avrupa ve Kuzey ‹talya’da Avusturya ve stratejik limanlar› (Kuzey Denizi’nde Heligoland. özellikle Cermen Konfederasyonu içindeki Alman devletlerinin parçalanmas› ve ‹talya’n›n bölünmesiyle. Bu arada. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun baz› bölgeleri özerklik elde ettiler: Karada¤. gücü giderek artan Prusya. n 1820-1830’lu y›llarda verilen ulusçu mücadelelerin sonunda. "Halklar›n bahar›"n›n u¤rad›¤› baflar›s›zl›¤›n ard›ndan. Orta Avrupa’n›n kuzeyinde Prusya. Eflâk ve Bo¤dan. S›rbistan.1850’de Avrupa’n›n siyasal haritas› 500 km ‹SVEÇ KRALLI⁄I Norveç Kuzey Denizi Oslo Stokholm Finlandiya Sankt Peterburg ‹sveç Balt›k ülkeleri Moskova ‹rlanda B‹RLEfi‹K KRALLIK DAN‹MARKA KRALLI⁄I Heligoland HOLLANDA n 1848’den sonra ortaya ç›kan Avrupa haritas› ile 1815’te Viyana Kongresi’nde çizilen harita aras›nda çok az fark vard›. Avrupa haritas›nda iki yeni devlet belirmiflti: Belçika ve Yunanistan.

n Almanya’da. 1852’den beri Piemonte baflbakan› olan Cavour’un giriflimleri sayesinde. B. Napolyon bu savafla karfl› olamaz. Yüre¤inin derinliklerinde istedi¤i budur. 5 1856’da Cavour’un izledi¤i politika. Alman karikatürü. Yirmi devrim oldu. ‹mparator III. s. ölümüne bir savafla haz›rlanmaktan çekinmeyece¤iz […]. birlikten yoksun olduklar› için hükümdarlar›n tepkileri karfl›s›nda her yerde baflar›s›zl›¤a u¤rad›. Fransa ya da Rusya karfl›s›nda güçlü bir ittifak ç›karma konusunda her uzlaflt›klar›nda tekrar edebilirdi […]. Üzerinde "Hak. bir kuflak boyunca. Almanya’da da birleflmeden yanayd›lar. Avusturya’n›n ‹talya’ya karfl› uygulad›¤› bask› ve fliddet düzenini sürdürmekte kararl› oldu¤unu. S Ö Z L Ü K * Ulusçu hareketler (bkz. Metnin bafllang›ç bölümünden hareketle. Prusya ve Avusturya birlik olmaya devam etseler bile yanlar›nda ancak Konfederasyon devletlerinden kendilerine kat›lmak konusunda söz geçirebildiklerini görürler. imparator kaçt›. Att›¤›m›z savafl 盤l›¤› on befl y›l öncekiyle ayn› oldu¤u halde neden bugün gericilik kazan›yor? Nedeni içimizde. Paris Kongresi’nde olanlar iki fleyi kan›tlar: 1. 1848 ulusal devrimlerinin u¤rad›klar› baflar›s›zl›¤›n nedenleri nelerdir? 1. halk›n öfkesinden kükrer gibiydi. n Yeni koflullar 1850’den sonra uluslararas› iliflkilerde de de¤iflikliklere neden oldu. Frankfurt’ta toplanan temsilcilerin kendisine sunduklar› tac› reddetti. Viyana. ‹talya’da ekonomik kalk›nman›n ulusal uyan›fl›n befli¤i haline getirdi¤i Piemonte Krall›¤›’nda oldu¤u gibi. yani Fransa ve Rusya taraf›ndan tehdit edilirse. 12 Nisan 1856. n Avusturya’da fiansölye Schwarzenberg. n Paris Kongresi K›r›m sorununu 1856’da çözüme ba¤lad›. ayn› zamanda. K›r›m Savafl› (1853-1855). 4 ve 5 RUSYA AVUSTURYA ny K›r›m Sivastapol S›rbistan OSMANLI Ro m a a n Ulus* infla etme iradesi art›k yaln›zca dil birli¤ine ya da beraber yaflama arzusuna de¤il. n 1848 devrimleri s›ras›nda Cermen Konfederasyonu*. Kar adeni z 1 ‹stanbul 2 YUNAN‹STAN ‹MPARATORLU⁄U A kdeni z Kudüs Avrupa 1835’ten sonra en derin temellerinden sars›ld›. sürüp giden baya¤› gösterifl merak›m›zda. Çek devrimini bast›rd› ve Kuzey ‹talya ile Macaristan üzerinde yeniden egemenlik sa¤lad›. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nu yenmeyi ve Bo¤azlar*› ele geçirmeyi amaçlayan Rusya. sa¤laml›¤›na güvenilebilirdi ve bu. E¤er Almanya iki taraftan. kültüre. topraklar›nda ayn› anda on ayaklanman›n birden bafllad›¤›n› gördü. Prusya askerî gücü ve kaynaklar› sayesinde yabanc›lara önemli görünmeye bafllad›. 2. Ama Rusya benzer bir ittifaktan Fransa dahil olmaks›z›n çekilirse. En önemli rol Fransa’ya verildi. Piemonte Baflbakan› Cavour’un Adalet Bakan›’na mektubu. Bu. Giuseppe Mazzini. 2. Milano’dan Budapeflte’ye. Fransa ‹mparatoru III. güvensizliklerimizde. ‹ngilizler denizlerin serbest kalmas› konusunda kararl›yd›lar. 1848 bozgunundan sonra ‹talya. muhakkak bize yard›m edecektir. Napolyon’a bu f›rsat› sa¤lad›. yapmada güçsüz çok say›da oca¤a. olanaklar›m›z›n y›kmada güçlü. […] federal sözleflme tüm gücünü ve de¤erini yitirir. Böylece. Foi et avenir (Paris. Zafer bizim cephemize küstü. Piemonte bu birli¤i gerçeklefltirmek için Fransa’ya güveniyordu. ‹talyan birli¤i fikrini gelifltirmek için yararl› temaslarda bulunuldu. Konfederasyon. n Bu baflar›s›zl›k her yerde bask›yla sonuçland› ve 1848 öncesi duruma geri dönüldü. Bu düzeni de¤ifltirmek için diplomatik çabalar›n yetersiz kalaca¤›n›. Böylece Fransa’ya güçlü bir rol kazand›rmak istiyordu. mezhebe. 124) * Bo¤azlar 2 3 Zollverein’dan önce Almanya’da gümrük duvarlar›. Üretim hamlesinden yararlanarak geliflen ticaret. Aksine. Ancak. Frans›z ve ‹ngiliz birliklerinden oluflan askerî bir güç 1854’te K›r›m’a ç›kt› ve Rusya ma¤lup edildi (bkz. Halk hareketleri ulusal birli¤i gerçeklefltirme konusunda baflar›s›zl›¤a u¤ray›nca. ‹ngiliz hükümetinin görüflünü almak için Londra’ya gitmek niyetindeyim. karfl›s›nda ‹ngilizleri ve Frans›zlar› buldu. büyük ifller baflarmak için gereken disiplin ruhundan yoksun oluflumuzda. Do¤u’nun üç büyük gücünün önemli kaynaklar›yla arkas›nda oldu¤undan emin oldukça. yüzy›l ortalar›nda Bo¤azlar sorunu. Venedik’ten Berlin’e. […] Önümüzde yaln›zca iki seçenek mevcuttur: Avusturya ve papa ile uzlaflmak veya pek de uzak olmayan bir gelecekte Avusturya’ya savafl ilan etmeye haz›rlanmak. ortak bir kültüre ait olma fikrine ve ekonomik ç›karlara dayan›yordu. ‹ngiltere’nin s›raya girmeye kararl› oldu¤unu görünce. çeteye da¤›lm›fl olmas›nda. monarflinin son formülü olan burjuva monarflisini y›kt›. Napolyon’un yenilgisinden sonra 1815 Viyana Kongresi’nde çizilen Avrupa’y› sorgulamak ve Avrupa’daki dengeleri de¤ifltirmek anlam›na geliyordu. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na ba¤l› özerk topraklar Rus etki alan› ‹ngiliz ve Frans›z etki alan› 19. 1850’lerde tüm Kuzey Almanya devletleri bu birli¤e dahil oldular. Avrupa’daki s›n›rlar›n ulusall›k* ilkesini hesaba katacak biçimde yeniden gözden geçirilmesinden yanayd›. Ancak bu hareketler. Avusturya ‹mparatorlu¤u ve ‹talyan devletleri. 2. 1848 sonras› ulusçu talepler A N A H T A S Ö Z C Ü K R A. “‹çerideki devrimler” sözüyle Bismarck hangi devrimlere gönderme yap›yor? 2. Torino’ya dönüflümde krala Avusturya’n›n ve papan›n dostlar›n› iktidara davet etmesini tavsiye ederdim. Yaln›zca Piemonte kabul etti¤i liberal anayasay› koruyabildi. 4 Kas›m 1856. Avusturya’ya kabul edemeyece¤i bir ultimatom göndermeli ve anlaflmazl›klar› bafllatmal›y›z. örgütlenme eksikli¤inde. dile ve geleneklere sahip olan ve bir arada yaflamak isteyen insanlardan oluflan topluluk. görevinin Fransa’n›n sald›r›lar›na ya da içerideki devrimlere karfl› kendini korumak oldu¤una kat› bir biçimde inand› ve Prusya. ulusçu duygular›n yeniden uyan›fl›nda önemli bir rol oynuyordu. 30 milyon frank tutar›nda borç almal› […]. 1856’da Bismarck’›n en büyük endiflesi nedir? 114 115 . […] Kendisiyle ve bakanlar›yla yapt›¤›m son görüflmeler [Avusturya’ya] savafl yolunu açar nitelikteydi. ulusal birlik arzusu canl› kald› ve 1850’li y›llar›n ortalar›nda yeniden siyaset sahnesine ç›kt›. ‹lk seçenek tercih edilebilir olsayd›. ikinci seçenek daha iyiyse. 4 Bismarck’›n 1856 tarihli çözümlemesi. I. s. 1848 devrimiyle kurulan bir meclisin iradesiyle ortaya ç›km›fl bir Almanya’n›n hükümdar› olmak istemeyen Prusya kral›. Prusya 1834’te bir gümrük birli¤i (Zollverein*) kurmufltu. 1848 devrimlerinden etkilenen ülkelerin hangileri oldu¤unu söyleyiniz. Yazara göre. Avusturya ile Prusya’n›n. n ‹talya’da farkl› ‹talyan devletlerinin hükümdarlar› mutlak iktidarlar›na yeniden kavufltular ve ülkede birlik sa¤lanamad›. S›nai kalk›nma. 1850’li y›llarda yeni koflullar Belge 1. sakin ve çal›flkan Almanya. 124) * Cermen Konfederasyonu * Zollverein * Ulusall›k (bkz.I. III. birlik fikrini savunma iflini bu kez yönetenler üstlenmiflti. Piemonte de K›r›m’a birlikler göndermiflti. Frans›zlar ise Do¤u Akdeniz’de Haçl› Seferleri’ne kadar uzanan üstünlüklerini yeniden kurmak istiyorlard›. Napolyon. ama Almanya birleflememiflti. Özgürlük. 142-143 ve 216). Bankac›lar ve sanayiciler. ulusçu hareketler*le sars›ld›. 500 km Bo¤azlar: M›s›r 1 ‹stanbul Bo¤az› 2 Çanakkale Bo¤az› D›flar›daki durum Avrupa bar›fl›n› tehdit edecek biçimde de¤iflti¤inden beri. Ba¤›ms›zl›k" yaz›l› bayrak dalgaland› ve sonra bunlar›n hepsi y›k›ld›. Roma’dan Poznan’a devrimin lavlar› akt›. […]. s. gruba. Fransa. Cermen Konfederasyonu yeniden oluflturuldu. Avusturya ve Rusya ile yak›n bir ittifak kurdu. papa kaçt›. dostlar›m ve ben korkunç bir savafla. Prusya fiansölyesi Bismarck’›n Prusya D›fliflleri Bakan›’na gönderdi¤i not. 1 1. 1848 ulusçu hareketlerinin baflar›s›zl›¤› Belge 3 • ULUS Ortak bir tarihe. 1850). Almanya. çok say›da gümrük duvar›n›n varl›¤›ndan zarar görüyordu. […] Gizlice haz›rlanmal›. ‹flte bu nedenle.

Cavour 1858’de. Modena. Cavour ekonomiyi ve orduyu modernlefltirdi.Savoya Hanedan›") Piemonte’nin birli¤i gerçeklefltirme arzusunu vurgulayan Ulusçu Dernek’in kurulmas›n› destekledi. n "Risorgimento*"nun sonucunda ortaya ç›kan ve ‹talyan birli¤ini sa¤lamak için çal›flan hareket 1850’li y›llarda baz› zay›fl›klar sergilemeye bafllam›flt›. Avusturya’n›n ‹talya’da çok etkili oldu¤unu gösteriniz. Cavour 1810 y›l›nda dünyaya geldi. s. Yvon imzal› tablo. FRANSA AVUSTURYA LOMBARD‹YA Savoya Torino Magenta Solferino MODENA ROMAGNA UMBR‹A PARMA Nice Cenova em Pi TOSKANA ey on l1 lü Roma li te i (m Garibald ler 0 86 ‹talyan birli¤inin bafl mimar› Cavour Kontu Camillo Benso.Toskana Büyük Dükal›¤› 3 III. Compiègne (Fransa). n ‹lk aflama Avusturya Savafl›’na (may›s-temmuz 1859) rastlar. Fransa da.‹talya Krall›¤›’n›n kurulufl aflamalar› (1859-1861) Belge 3. may›s 1860’ta cumhuriyetçi Garibaldi (bkz. ‹talyan birli¤i konfederasyon biçiminde de¤il. 111. Her yerde halkoylamalar› Napoli’nin Piemonte’ye ba¤lanmas›n› onaylad›. Romagna Papal›k’a ba¤l› devletlerden ayr›ld›. Frans›z ve Piemonte birliklerinin Magenta (4 Haziran) ve Solferino’da (24 Haziran) kazand›klar› kanl› zaferler Lombardiya’n›n fethedilmesini sa¤lad›. ‹talya yar›madas›n›n orta kesimlerinde vatansever ayaklanmalar patlak verdi. Örne¤in. Mart 1861’de II. yani Piemonte’ye hükmediyordu. ‹talya’da dört devletten oluflan bir konfederasyon* kurulaca¤›n› öngören III. Vittorio Emanuele. Di¤er yandan. Cavour’un da deste¤iyle Sicilya’ya ç›kt›. özellikle de Kilise’ye ba¤l› devletlerin bafl›nda bulunan Papal›k’›n ç›karlar›na da ters düflüyordu. Milano 1 2 i ya Venedik -V e n e to K‹L‹SE 3 DEVLETLER‹ Floransa Roma Napoli NAPOL‹ KRALLI⁄I P‹EMONTESARD‹NYA S Ö Z L Ü K * Vatanseverler * Konfederasyon n Böylece Piemonte. Ama ayn› zamanda. önce Tar›m Bakan›.Birlik . Askerlik kariyerinin henüz bafllar›ndayken. 4. oysa ‹talyanlar›n büyük ço¤unlu¤unu k›rsal nüfus oluflturuyordu. ‹talya’n›n do¤uflu Lo AVUSTURYA mb A N A H T A S Ö Z C Ü K R A.Modena Dükal›¤› 3 . ‹talya’daki ulusçu hareketin amac› mutlakiyet yönetimini devirmek ve birli¤i gerçeklefltirmekti. Papal›k’a ba¤l› devletlerin söz konusu dört devletten biri . özellikle kararl› bir birlik yanl›s› olan Cavour’un baflbakanl›¤a getirilmesinden sonra. birli¤i Kral II. ‹talya kral› ilan edildi. ‹talyan birli¤inin çekirde¤i Piemonte Belge 1 ve 2 Torino ard • RISORGIMENTO ‹talyanca “yeniden do¤ufl”. Napolyon ‹talyan yar›madas›nda tam bir birlik kurulmas› konusunda Cavour’u desteklemeye haz›r de¤ildi. 1859. Veneto hâlâ Avusturya’ya aitti. Napolyon. n Ancak. s. Second Empire Müzesi. 1847’de liberal ve ulusçu talepleri destekleyen Il Risorgimento (“Yeniden Do¤ufl”) adl› derginin yöneticisi oldu. 1855’te cumhuriyetçiler. Buna ra¤men ‹talyan ulusçu hareketi ifl çevrelerinin ve tüm ‹talyan vatanseverler*in deste¤ini al›yordu. art›k ‹talyan birli¤inin önündeki tek engel gibi görünüyordu. 1831’de kendi topraklar›na çekilmeye karar verdi. cumhuriyetçiler ve monarfli yanl›lar›n›n bölünmesinden sonra. Kendisine ba¤l› "k›z›l gömlekliler" Sicilya’y› ald›lar. Frans›z Katolikler bu devletlerin ba¤›ms›zl›¤›na çok ba¤l›yd›. III. Bu olay. 250 km Cermen Konfederasyonu Avusturya Avusturya etkisi alt›ndaki dükal›klar: 1 . n Son olarak. Belge 1). n A¤ustos-eylül 1859’da. üç aflamada birbirini izleyen ilhaklar yoluyla gerçekleflti. Napolyon’la bulufltu ve Avusturya’ya karfl› Fransa’n›n malî ve askerî deste¤i konusunda söz ald›. Vittorio Emanuele’nin etraf›nda sa¤layacak çözümü benimsediler. yaln›zca kentli nüfusun deste¤iyle yetinmek zorunda kalm›flt›. 117 116 .ba¤›ms›zl›¤›n› korumay› da arzuluyordu. ‹talyan birli¤inin çekirde¤i haline geldi. 1849’da milletvekili seçildi. Papaya ba¤l› devletlerden geriye kalan› savunmak için Frans›z birliklerini Roma’da tutan III. Napolyon Solferino Savafl›’nda. 5 ve 6 n Plombières anlaflmalar›na uyulmad›. Vittorio Emanuele ile ittifak kurdu ve 1860 ekiminde ikisi birlikte Napoli’ye girdiler (bkz. Anayasa yanl›s› ve liberal fikirlerin savunucusu olan Cavour. 1 NAPOL‹ Napoli a y› s 18 6 0) Palermo KRALLI⁄I 250 km Marsilya 1859’da Piemonte Fransa-Piemonte zaferi 1860’da Fransa’ya b›rak›lan topraklar Cermen Konfederasyonu’nun s›n›r› ‹lhaklar: 1859 Mart 1860 Kas›m 1860 5 ‹talya Krall›¤›’n›n oluflturulmas›. birlik henüz tamamlanmam›flt›. 4 2 1850’den sonra ‹talya. Napolyon. Bundan sonra ‹talyan birli¤ini gerçeklefltirmek için yo¤un bir çal›flmaya giriflti ve 1861’de bitkinlikten öldü. program›yla ("Ba¤›ms›zl›k . ‹talyan vatanseverler aras›nda bir tür parola haline gelen “VERD‹” yaz›s›. böyle bir hareket hükümdarlar›n. böylece birlik hareketini destekledi¤ini gösteriyordu. Verdi’nin vatansever operalar› yurt ve kaybedilmifl vatan sevdas›n› dile getiriyordu. Parma. ‹talya Kral›” slogan›n›n baflharflerinden oluflan bir k›saltma gibi de okunabiliyordu. Avusturya ile bar›fl imzalayan Fransa’n›n çekilmesine karfl›n. Plombières kapl›calar›nda gizlice III. 1860 halkoylamalar›. Napolyon’la imzalanan anlaflmalar›n öngördü¤ü gibi Nice ve Savoya’y› ald›. Garibaldi. Romagna 1860 Toskana Umbria Kas›m Marche 1860 Napoli Krall›¤› Fransa’ya ba¤lanma konusunda Nisan Savoya 1860 Nice Kontlu¤u EVET 426 000 366 000 97 000 133 000 1 742 000 130 000 25 000 HAYIR 756 15 000 380 1 200 10 600 235 250 B. Avusturya’ya kafa tutmaya cesaret eden ve liberal bir anayasas› olan tek ‹talyan devletine. 6 Napoli’de ‹talyan vatanseverler. Dolay›s›yla III. Papal›k da Roma bölgesini elinde tutuyordu. Piemonte’ye ba¤lanma konusunda Mart Parma. ‹talyanca “Vittorio Emanuele. 126). birlik hareketi bafllam›fl oldu. Bu birleflmeler 1860 bahar›nda halkoylamalar› ile onayland›. 1861.Parma Dükal›¤› 2 . 1857’de. Bu kral. Piemonte birliklerini harekete geçirdi ve birlikler Kilise’ye ba¤l› devletlerin topraklar›na girdiler. Modena ve Toskana’da hükümdarlar iktidardan indirildi ve kurulan meclisler Piemonte’ye ba¤lanmay› kabul etti. ard›ndan 1850’de Maliye Bakan› oldu ve 1852’de Piemonte hükümet baflkanl›¤›na getirildi. ard›ndan Napoli’ye yürüdüler.II.

Fransa 1870 temmuzunda Prusya’ya savafl ilan etti. Fransa’da ‹kinci ‹mparatorluk*’un y›k›lmas›n›n ard›ndan. Prusya’ya düflman olan ulusçular (kuzeydeki küçük Alman devletlerinde say›lar› çoktu) ve Güney Almanya’daki (Bavyera ve komflu devletler) Katolik Almanlar olas› bir Prusya egemenli¤inden endifle duyuyor ve Avusturya topraklar›n› da içine alan “Büyük Almanya” (alttaki harita) fikrini savunuyorlard›. 217). ‹talyan birli¤i gibi Alman birli¤i de kendi zarar›na gerçekleflmiflti. cermenlefltirme yoluyla ulusal az›nl›klara ve Kulturkampf ("kültür mücadelesi") yoluyla papan›n etkisinden kurtarmaya çal›flt›¤› Katolik Almanlara karfl› mücadele ederek Almanya’n›n birli¤ini sa¤lamlaflt›rd›. Prusya’n›n kazand›¤› bu zaferin sonuçlar› çok önemliydi: . von Werner imzal› tablo. s. Genç imparator II. n 1862’de Prusya Kral› I. Friedrichsruhe. P R U S Y A RUSYA Berlin Sadowa FRANSA AVUSTURYA Viyana 4 Alman ve ‹talyan birliklerinin oluflma aflamalar›. Danimarka’ya karfl› ittifak kurdular ve Almanlar›n ço¤unlukta oldu¤u Schleswig ve Holstein Dükal›klar›n› ele geçirdiler.) ve kendi yönetiminde bir Kuzey Almanya Konfederasyonu kurdu. Lutherci inanc›n sadeli¤i. 1864’te Prusya S Y A P R U Venedik Floransa Cermen Konfederasyonu 1861’de ‹talya Prusya’n›n ilhak etti¤i topraklar Roma AVUSTURYA 250 km 1866’da ‹talya’n›n ilhak etti¤i topraklar 200 km 1867-1871 A RUSYA C. Macarlar imparatorluktaki bu geliflmeler yönünde Avusturyal›lara kat›ld›lar ve ülke “Avusturya-Macaristan ‹mparatorlu¤u” ad›n› ald› (bkz. Otto von Bismarck (1815-1898). ister ulusçu bak›fl aç›s›ndan Almanya’n›n birli¤i sa¤lanmak istensin. ‹ster Prusya’n›n gözünden bak›ld›¤›nda Prusya hegemonyas›n› kurmak esas olsun. III. ama çabalar› sonuçsuz kald›. Alman birli¤inin çekirde¤i Prusya Belge 1 ve 2 * Habsburg * ‹kinci ‹mparatorluk n ‹talya Krall›¤›’n›n 1861’de kurulmas›yla zay›f düflen Avusturya. Avusturya’ya karfl› Prusya ve ‹talya ittifak› AVUSTURYA Belge 3 n 1864’te Prusya ve Avusturya. Bu sonuç birliklerin tamamlanmas›n› sa¤lad›. Almanya’n›n do¤uflu ve ‹talyan birli¤inin tamamlanmas› S Ö Z L Ü K 2 Bismarck’›n fikirleri. Fransa’ya karfl› giriflilecek bir savafl. Hessen. Prusya Parlamentosu’nda konuflma. eylül 1862. Ortada beyaz üniformal› olan Bismarck. Napolyon. sosyalistlere. bu dü¤üm ancak k›l›çla kesilebilirdi. P Sedan R U S Berlin Y AVUSTURYA Viyana FRA N SA MACAR‹STAN Prusya (1867) Kuzey Almanya Konfederasyonu Floransa 1870’de ‹talya’n›n ilhak etti¤i topraklar Almanya’n›n ilhak etti¤i toprak (Alsace-Lorraine) Frans›zlar (1867) Roma 1871’de Alman ‹mparatorlu¤u Alman ‹mparatorlu¤u’nun 18 Ocak 1871’de Versailles fiatosu’ndaki Aynal› Salon’da ilan edilmesi. Avusturya’y› yeni Alman devletinin d›fl›nda b›rakarak Prusya etraf›nda oluflturulacakt›. . bir Güney Almanya Konfederasyonu kurulmas› için destek verdi. B 3 ‹ Y O G R A F ‹ A. Bundan sonra Bismarck. hükümdarlarda ve hanedanlarda oldu¤undan asla. Habsburg*’lar›n Avusturyas› etraf›nda oluflturulmufl "Büyük Almanya"ya karfl› "Küçük Almanya" seçene¤ini savunuyordu. Wilhelm. Pek çok savafltan sonra (Dükal›klar Savafl›. Güneyde Veneto’yu ele geçirdi ve ittifak sözleflmesi gere¤i ‹talya’ya b›rakt›. Avusturya ise henüz sanayileflmede ilerlememiflti. Amac›na ulaflmak için. 1866’da Avusturya’ya sald›rd›. Prusya kral›. Avusturya’n›n sald›r›lar›na ve aldatmacalar›na karfl› konumumuzu muhafaza etmemiz gerekti¤ini hissediyordum. Avusturya ve ‹talya ile ülkesi aras›nda kurdu¤u ittifak sistemleriyle Fransa’y› uluslararas› planda yaln›z b›rakmay› baflard› ve gerçek bir "Avrupa hakemi" gibi davrand›. n Tüm Alman devletleri sald›r›ya u¤rayan Prusya’n›n yan›nda yer ald›lar. Zaten bu iki amaç örtüflüyorlard›… Otto von Bismarck. 1847’de Prusya Landtag’›na milletvekili seçildi. 5 118 119 . 1871’de "demir ve ateflle" Alman birli¤ini gerçeklefltirmeyi baflard›. A. Fransa yenildi. s. Bismarck Müzesi. 156). Buna karfl›l›k. Çok güçlü bir Prusya’n›n oluflturdu¤u tehlikenin o zaman fark›na varan III. 18 Ocak 1871’de Versailles’da "Alman imparatoru" ilan edildi. ‹mparator Franz Joseph ülkenin iç örgütlenmesinde de¤ifliklikler yapt›. hatta hoyratl›kla Prusya’n›n gücünü pekifltirmek için çal›flt›. Avusturya ile birlik olan pek çok Alman devletini ilhak etti (Hannover. Prusya kral›na sadakat ve Almanya’n›n büyüklü¤üne olan tereddütsüz inanç ile yo¤rulmufltu. ard›ndan 1862’de flansölye oldu. Avusturya Savafl› ve Fransa’ya karfl› 1870 savafl›). Ülkesinin etkisini artt›rmak için Alman ulusçulu¤unu ve Alman birli¤ini kurma arzular›n› kulland›. Avusturya’dan koparak onu d›flar›da b›rakman›n yollar›n› ar›yordu. ‹talyanlar› yenmifl olan Avusturyal›lar Prusyal›lara Sadowa’da yenildiler (temmuz 1866) ve bar›fl imzalamak zorunda kald›lar. Alman ve ‹talyan birliklerinin tamamlanmas› 1 “Küçük Almanya” ve “Büyük Almanya”. Roma ilhak edildi (20 Eylül 1870) ve ‹talya’n›n baflkenti oldu.Prusya. s. Prusya kömür ve demir-çelik sayesinde büyük bir ekonomik güç haline gelmifl. Belge 4 ve 5 n Prusya’da Bismarck gerçek bir ulusal kahraman kabul ediliyordu. Ülkesinin gücünü artt›rmak ve Alman birli¤ini Avusturya olmaks›z›n Prusya etraf›nda gerçeklefltirmek istiyordu. Rusya. Bismarck’a Alman birli¤ini tamamlaman›n en iyi yolu gibi görünüyordu. Büyük bir enerji. 158). Alman siyasal yaflam›n›n anahtar›n›n parlamento ve bas›n dünyas›ndaki halkç›larda ya da barikatlarda de¤il. “Küçük Almanya” (üstteki harita).Avusturyal›lar taraf›ndan gerçek bir felaket gibi görülen Sadowa Savafl›. 1870’te Prusya kral›n›n kuzeninin ‹spanya taht›na aday olmas›. ulusal davaya hizmet etmeleri için Prusya kral›n› ve onunla birlikte Prusya ordusunu kazanmak gerekiyordu. Wilhelm ile hiç anlaflamayan 200 km Dükal›klar 1866 S Y A P R U B. 1815’te Prusyal› asil bir ailenin çocu¤u olarak dünyaya gelen Bismarck. Reich ad›yla imparatorluk oldu (bkz. Bu çözümü Prusya ile. hatta Frankfurt’ta bile [1848’de toplanan parlamento] kuflku duymad›m. Otto von Bismarck’› flansölye atad›. Bismarck küçük soylu çevresinden gelen bir diplomatt›.III. Nassau... güneydeki Alman devletlerinin ve Avusturya’n›n benimsedi¤i Katolikli¤e karfl› ve Prusya’dan yana olan çok say›da Protestan Alman destekliyordu. Güney Almanya devletleri Kuzey Almanya Konfederasyonu’na kat›ld›lar ve Almanya II. bir yandan da Prusya ile mücadele ediyordu. ‹talya’da Roma’y› koruyan Frans›z birlikleri daha savafl›n bafl›nda geri ça¤r›lm›fllard›. 1888’e kadar flansölye olarak kalan Bismarck. Ülke içinde ise. diplomatik k›flk›rtma plan›n› Ems telgraf› olay›ndan yararlanarak uygulamaya koymak için flansölyeye f›rsat verdi (bkz. Alman halklar›n›n Avusturya etraf›nda birleflme olas›l›¤›n› tümüyle ortadan kald›rd›. Napolyon 2 Eylül 1870’te esir al›nd› ve rejimi y›k›ld›. Almanya’n›n durumunun oluflturdu¤u Gordiyon dü¤ümünü bar›flç›l biçimde çözmek mümkün de¤ildi.

Fransa’n›n bask›s› karfl›s›nda padiflah. Osmanl› ‹mparatorlu¤u. tümümüzü ortadan kald›rmak istediler. yüzy›ldan beri zay›flam›fl olsa da. Bulgar ulusunun üzerine yürüdüler ve ülkeyi yak›p y›karak. Balkanlar. uygar halklar›n temsilcisi olan Avrupa’n›n H›ristiyan hükümetlerine. Berlin’de 1878’de toplanan kongrede Ayastefanos Antlaflmas› üzerinde de¤ifliklikler yap›ld›.. Ulusçular›n ilk baflar›lar› Belge 1 n Osmanl›lar›n görece hoflgörülü yaklafl›m›na ra¤men. ahlakî ve toplumsal geliflimi için gerekli ve kal›c› haklardan yararlanarak insan gibi yaflamas›na olanak tan›yacak bir düzen sa¤lamalar› için sesleniyor. efendilerinin keyfi istedi¤inde k›rk›lacak ya da katledilecek hayvan sürüleri gibi de¤il. 17. S›rbistan ve Romanya’n›n ba¤›ms›zl›¤›n› tan›maya ve Rusya’n›n korumas› alt›nda bir "Büyük Bulgaristan" kurulmas›n› kabul etmeye zorlad›. n Yunanl›lar›n 1832’de elde ettikleri ba¤›ms›zl›ktan sonra. Rusya bu savafltan Bo¤azlar yoluyla Akdeniz’e aç›lmay› da umuyordu. B. Yine ayn› dönemde. 1877’de de Rusya’n›n savafla girmesine yol açt› (bkz. Russes et Turcs. 1859’da Eflâk ve Bo¤dan. 14 A¤ustos 1876. Bu durum Balkanlar’daki Rus etkisini artt›rd› ve Avrupal› di¤er güçlerin endiflelenmesine yol açt›.. n Rus birlikleri Osmanl› ordusunu yendiler. U 250 km A 1 d k 864 a l a r › yö ’te ne tim inde YUNAN‹STAN 1856’da Osmanl› ‹mparatorlu¤u Özerk topraklar 1 120 1850’den sonra Balkanlar. "Do¤u Sorunu" Belge 1 ve 2 * Do¤u Sorunu * Ortodoks H›ristiyanlar * Do¤u H›ristiyanlar› n Balkanlar’daki ulusçuluk hareketleri daha genifl bir çerçevede "Do¤u Sorunu*" içinde yer al›yordu. zihinsel.. Avrupal› büyük güçlerden her biri bu bölgenin gelece¤i konusunda farkl› bir bak›fl aç›s›na sahipti. son Osmanl› garnizonlar› 1867’de S›rbistan’› terk ettiler. Bulgarlar›n 1876 tarihli dilekçesi.. ulusçu hareketler Avrupa’n›n bu bölgesine böyle bir ortamda yay›ld›. bundan böyle kendi kendini yönetme hakk›n› almas›n› sa¤lamalar› için Do¤u’daki H›ristiyanlar›n koruyucusu olan güçlere yalvar›yor. [. Rusya. say›sal büyüklü¤ü. 1908’de ba¤›ms›z Bulgaristan Rus etkisi 1. cilt II (Paris. [. Ruslar›n tehdidi alt›ndaki Osmanl›lar›n arzu etti¤i bu geliflme. s. Bu ayaklanmalar Avrupa’da hoflnutsuzluk yaratt› ve 1876’da S›rbistan’›n. 3 ve 4 S›rbistan Karada¤ OSM ANL I ‹M PA RA TO RL U⁄ n 1875’te Bosna-Hersek ve Karada¤.] Türk hükümetinin sultas› alt›ndaki köleli¤ini Avrupa’n›n dengesinin korunmas› ya da insan uygarl›¤›n›n ilerlemesi için gerekli koflullardan biri olarak görmeyen [Bulgar halk›]. Mart 1878’de imzalanan Ayastefanos Antlaflmas›. 2 3 Berlin Kongresi. Bu bölgede Müslüman egemenli¤inden Yunanl›lar›n 1822’den itibaren yapt›klar› gibi kurtulmak için sab›rs›zlanan H›ristiyan topluluklar da yafl›yordu. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nu Karada¤.. S›rbistan ve Karada¤ ba¤›ms›z kald›lar. art›k reformlara hiçbir biçimde güvenmiyor. halktan çok say›da kifliyi yafl ve cinsiyet fark› gözetmeksizin katlederek. Osmanl›lar buna sertlikle karfl›l›k verdi.. tar›m ve sanayi toplumu nitelikleriyle bar›flç›l geliflme yolunda baflar›yla ilerlemek için gerekli tüm unsurlara sahip olan Bulgar halk›.IV. Bulgar halk›n›n büyük güçlere ça¤r›s›. Haçl› seferleri s›ras›nda oynad›¤› önemli rolü hat›rlayan Fransa. ancak.] Gelenekleri. S›n›rlar› daralt›lan Bulgaristan özerk bir prenslik oldu. geri kalanlar› sefalete terkederek. ama Osmanl›lar›n geri çekilmesi de onayland›. Baflka bir deyiflle. 1878’den sonra Balkanlar. "Do¤u H›ristiyanlar›n›n koruyucusu güçler" kim? 2. Osmanl› hükümeti zaten S›rbistan. Bosna Hersek ROMANYA SIRB‹STAN BULGAR‹STAN K a r a de ni z KARADA⁄ Makedonya OS MA NL I ‹ M PA RA TO RL U⁄ U YUNAN‹STAN a ny ‹ y o 8 1 5 l l› 1 ra ik K Birlefl A k d e n i z 250 km 1856’da Osmanl› ‹mparatorlu¤u “Büyük Bulgaristan” (mart 1878) Yeni ba¤›ms›z devletler (temmuz 1878) 1878’den itibaren Avusturya iflgali alt›nda kalan topraklar 1878’de özerk. Bulgar halk› Do¤u H›ristiyanlar›n›n koruyucusu büyük güçlerin güvencesi alt›nda kurulacak ulusal bir hükümetle birlikte tam özerkli¤ini istiyor. 1878). Balkanlar’da ulusçu hareketlerin geliflmesini de kolaylaflt›rd›. co¤rafî konumu. Birleflik Krall›k ve Fransa’n›n yard›m›n› almay› amaçl›yordu. Viyana Budapeflte AVUSTURYA MACAR‹STAN RUSYA 4 RUS YA AVUSTURYA Bo¤dan C. 168-171). daha sonra 1866’da Romanya’n›n kurulmas›yla sonuçlanacak bu geliflmeyi kabullenmek zorunda kald›. Bu nedenle. Romanya. temmuz 1878. Bo¤dan ve Eflâk’›n özerkli¤ini tan›mak zorunda kalm›flt›. Osmanl› ‹mparatorlu¤u hâlâ Balkanlar’›n büyük bölümünü denetimi alt›nda tutuyordu. K›r›m Savafl›’n›n ard›ndan modernleflmesini h›zland›rm›fl ve Balkanlarda yaflayan H›ristiyanlara özerklikler vermeye bafllam›flt›. Balkanlar’da yeni devletler Eflâk Belge 2. Avrupa’daki dengeyi gözetmek istiyor ve Hindistan’a giden deniz yollar›n› korumaya çal›fl›yordu. Tahmin edilemeyecek yetki ihlalleri ve inan›lamayacak afla¤›lamalar›n neticesi olarak bafllayan bir ayaklanmay› bahane ederek [. Do¤u Akdeniz’de yaflayan Do¤u H›ristiyanlar›*n› koruyarak etki alan›n› geniflletmeyi hedefliyordu. aksine. Akdeniz’e ulaflmak istiyor ve Balkanlardaki Ortodoks H›ristiyanlar*›n koruyuculu¤una soyunuyordu. Bosna-Hersek ise Avusturya-Macaristan taraf›ndan iflgal edildi. Birleflik Krall›k. kendilerine ortak bir vali belirlediler. daha bat›da bulunan Karada¤ 1858’de özerk olurken. Balkanlarda ulusçu hareketler S Ö Z L Ü K A. dolayl› olarak Avrupal› büyük güçlerin mücadelelerine sahne olacak bir bölge haline geldi. Bulgarlar ne istiyorlar? 121 .]. ard›ndan da Bulgaristan halklar› Osmanl›lara karfl› ayakland›lar. Di¤er yandan.

dolay›s›yla siyaset yelpazesinde daha çok sola yerlefliyorlard›.]. 152). • ULUS-DEVLET 1. ‹flte bunun için insanlar birlikte yürümek. imparatorlu¤u Avusturyal›lar ve Macarlar taraf›ndan yönetilen ikili bir monarfliye dönüfltürmüfltü (bkz.... [. 19.. 1863’te Polonya’da yeni bir ayaklanmay› daha bast›rd›ktan sonra.. burjuvalar› Ruslaflt›r›yorlar. Yetkililer Yahudi karfl›t› fliddetli gösterilere zemin haz›rlayarak halk›n hoflnutsuzlu¤unun onlara yönelmesini sa¤l›yorlard›. birbirleri için yaflamak ve ölmek isterler. Almanya’ya karfl› rövanfl› alacak askerler yetifltirmek de okullara ve askerlik hizmetine düflüyordu..... Balt›k uluslar›. etkili. Okullarda da ayn› manzara: Toplam 1. Ermeniler. 27 Ekim 1870. Peki onu Frans›z yapan neydi. Alman dilinden olan tüm halklar›n Reich’a kat›lmas›n› istiyordu. Yeni bir ulus anlay›fl› Belge 1 ve 2 Halk› Cermen ›rk›ndan ve dili Almanca oldu¤u için Alsace’›n Alman oldu¤unu kan›tlad›¤›n›z› san›yorsunuz. Avusturya’n›n s›n›rlar› içinde bulunan "kurtar›lamam›fl topraklar"*› talep eden yeni devletin harc› oldu. biz ne hissediyorsak. Hollanda Prusya’n›n olur. Fustel de Coulanges Alsace’›n Frans›z oldu¤unu savunurken hangi ilkelere dayan›yor? 3. Marseillaise*’in ilk kez yine Strasbourg’da söylenmifl olmas› bundan daha m› az gerçektir? Uluslar› birbirinden ay›ran ne ›rk ne de dildir. 2.. [. elveriflli co¤rafî koflullar. Bir ulusun merkezî bir iktidar ve ortak yasalarla siyasal olarak örgütlenmifl biçimi. Fransa’da befl farkl› dil konuflulur. 3 Polonya’n›n Ruslaflt›r›lmas›. siyasal ve ticarî ç›karlard›r. tüm kurumlar esas görevlerini yerine getirmeyi b›rakt›lar. biliyor musunuz? XIV. Halk›n›n tamam› ayn› ulustan olan devlet. [. Almanya’da kamuoyunun pan-Almanc›l›k* yanl›s› kesimi. Mahkemeler adaletin korunmas›na çal›flm›yor. dönem dönem uluslararas› dengeleri de tehdit eden krizlerle sars›lan (1896 Girit ayaklanmas›. çocuklar›. ba¤›ms›z Romanya ve S›rbistan’a yönelmeye bafllam›fllard›. Halklar› bir araya toplayan ve devletleri kuran.] tüm kamu kurulufllar›ndan ve çok say›da özel kurulufltan at›lmakla. Alsace-Lorraine’liler). Viyana Kongresi’nde bir araya gelen hükümdarlar bu fikirle mücadele etmifllerdi. her vatan moda haline getirmeye çal›flt›¤›n›z bu etnografik nedenlerle hiç ilgilenilmeden biçimlenmifltir. Home Rule sonunda 1912’de oylama ile kabul edildi. Protestanlarla anlaflmazl›¤a düfltüler. [. T ir en De nizi Kurtar›lamam›fl topraklar 1884’te. baflkan yard›mc›s›. O andan beri.Birleflik Krall›k’ta. Londra’da ‹rlandal›lar›n 4 düzenledi¤i bir sald›r›. Louis de¤il.V. zi 1.. maafl› düzgün hiçbir göreve Polonyal›lar kabul edilmiyor. toplumsal organizman›n tüm gözeneklerinden giren bir nefreti beslemek. Hükümet. Devletlere karfl› ulusçu hareketler Belge 3 ve 4 Polonya’n›n Ruslaflt›r›lmas›n›n en belirgin özellikleri nelerdir? n Baflka devletlerin s›n›rlar› içinde de ulusçu hareketler geliflmeye bafllam›flt›. Mommsen’e yan›t. Krall›¤›n çeflitli bakanl›klarda çal›flan 11. okullarda e¤itim verilmiyor. Her ulus bu flekilde yavafl yavafl oluflmufl. örne¤in S›rbistan gibi yeni devletler çokuluslu imparatorluklar›n toprak bütünlü¤ünü tehdit eden birer çekim merkezi oluflturuyordu: . Finlandiyal›lar. buna ra¤men kimsenin akl›na ulusal birli¤imizden kuflku duymak gelmez. Alsace bizim kaderimizi izledi. egemen Bohemya Krall›¤›’n›n yeniden kurulmas›n› sa¤layacak yeni bir geliflme umuyordu. ‹flte vatan› yapan budur.1 Polonyal›lar›n tüm hükümetlere. Pek çok Çek. birlikte savaflmak. 250 km 1 122 "Kurtar›lamam›fl topraklar". köylüleri.].] En zavall› Rus memur bile Rus oldu¤u için keyfine göre tüm haklar› ask›ya alabiliyor. sosyal kurumlar›. n ‹talyan ve Alman birliklerinin kurulmas› yaln›zca Avrupa haritas›n› de¤ifltirmekle kalmad›. . ayn› zamanda ulus fikrini de dönüfltürdü. Dilimiz [. 1850’den sonra. Fustel de Coulanges. Frans›zlar›n ulus anlay›fl› nedir? 4. yarg›ç ve savc› aras›nda yaln›zca 21 Polonyal› var [.516 ö¤retmen aras›nda. Almanya’n›n ulus anlay›fl› neye dayan›yor? 2. Her ulus bir ›rka karfl›l›k gelseydi. tüm sevinçlerimizi ve ac›lar›m›z› paylaflt›. 1.003 memurundan yaln›zca 3. ço¤unlukta olan Katolik ‹rlandal›lar.285’i (yani % 29) Polonyal›. Ancak di¤er ulusal az›nl›klarla ilgili sorunlar çözülmemiflti.] yaln›zca 164 Polonyal› bulunuyor [. parti ve siyasal çevrelere.] Strasbourg’da Almanca konuflulmas›yla böbürleniyorsunuz. O dönemde ulusçu hareketler muhafazakâr rejimlere karfl› savafl›yor. Çarl›¤›n tüm idaresinin yegâne amac› vergi sömürüsü ve Ruslaflt›rma oldu¤undan. Almanya bu son ilke ad›na 1871’de sakinlerinin itiraz›na ra¤men Alsace-Lorraine bölgesini ilhak etti ve böylece baz› ulusal az›nl›klar*› kendi s›n›rlar› içine hapsetti (Prusya’daki Polonyal›lar. Paris.Avusturya-Macaristan’da 1867’de sa¤lanan uzlaflma.. Macaristan’da ise Romenler ve Slav az›nl›klar. ulus fikri aksine muhafazakâr güçler taraf›ndan savunulmaya bafllad›. buna karfl›l›k ‹skoçya bir buçuk yüzy›ld›r s›k› s›k›ya ba¤l› oldu¤u ‹ngiltere’den kopar. Katolik Kilisesi’ni. Vatan. Trentino ‹striya A Da y a lma ç ti k ya De ni . Portekiz ‹spanya’n›n. tüm okullar›m›zda zorunlu e¤itimin d›fl›nda b›rak›lmakla kalmad›. Onun için yabanc› Almanya’d›r. birlikte çal›flmak. n Frans›zlar taraf›ndan ön plana ç›kar›lan halk›n kat›l›m›na dayal› ulus anlay›fl› (Frans›z düflünür Ernest Renan’›n sözleriyle "Ulus bir ruhtur").]. [. Fransa "kay›p illerin" an›s›yla yafl›yordu. yüzy›l sonunda ulusçuluk A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 Frans›z tarihçi Fustel de Coulanges taraf›ndan aç›klanan iki ulus anlay›fl›. Rusya Polonyas›’nda yaflayan 10 milyon nüfustan 1. 1789 devrimimizdi. Biz ne düflünüyorsak. ‹sviçre’de üç dil birden konuflulur. Tüm zaferlerimizi ve yedi¤imiz tokatlar›. ortak bir dile ait olmaya öncelik veren farkl› bir anlay›flla karfl› karfl›ya geldi. Bu devletlerden baz›lar› bu tehdidi henüz çokça hissetmiyordu: . 123 . suçlular›. Onun için vatan Fransa’d›r. [Bir ulusu yapan] ›rk de¤ildir: Gözlerinizi Avrupa’da bir gezdirin. s. onu hissediyordu. n Vatan›n yüceltilmesi ve ulusal duygular›n güçlenmesi 19. hanedana duyulan sadakat dolay›s›yla hükümdara ba¤l› olan devlet ile ulus-devlet*i karfl› karfl›ya getiriyordu. devlet adamlar›na. e¤itim kurumlar›n›n koridorlar›nda ve bahçelerinde yap›lan çocuksu sohbetlerde bile kullan›lmas› yasakland› [. 1908 ve 1912-1913 Balkan krizleri) Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda da görülüyordu. ç›karlara.. Her halk ayaklanmas›nda.] Dil de bir ulusun belirleyici iflareti de¤ildir. Yazar neden Alsace’›n durumunu inceliyor? dr i Roma n Balkanlar’da.. yüzy›l sonlar›na damgas›n› vurdu. Oysa ben sizin gibi bir tarihçinin. Sizinle ortak hiçbir fleyi olmad›.] Ruslar›n Polonya’daki siyasal ideali. “L’Alsace est-elle allemande ou française?” Berlin’den Profesör T. sevilen yerdir. Rusya ve Avusturya da üç ya da dört parçaya bölünürlerdi.Bu tür merkezkaç hareketler. s. ama ulus olarak ve vatan sevgisiyle Frans›zd›r.. an›lara ve umutlara sahip olduklar›nda. onu düflünüyordu. yüzy›l›n bafllar›nda. ‹sviçre bu nedenle tek bir ulus olmaktan uzak m›d›r? Ya da vatanseverlik duygusundan yoksun oldu¤unu mu söyleyeceksiniz? [. Hükümete tüm Avrupa dillerinde hitap edilmesine izin var.] Üst düzey. halklar›n neredeyse hiçbir zaman ilkel kökenlerine göre bir araya gelmediklerini göreceksiniz. ›rk›yla ve diliyle Alman olabilir. s. 124) * “Kurtar›lamam›fl topraklar” * Pan-Almanc›l›k * Ruslaflt›rma * Marseillaise B. sevgilere. Gürcüler…) Ruslaflt›rma* politikas› bafllatt›. Belçika Fransa’n›n. ‹nsanlar ortak fikirlere.5 milyonu Yahudiydi. 158). ama Lehçeye izin yok. ulusal az›nl›klar› (Polonyal›lar.. Alsace.] 558 mahkeme baflkan›.Rusya’da çarl›k yönetimi.. ayn› halktan olduklar›n› yüreklerinde hissederler. bizim yaflam›m›z› paylaflt›.. 1870’li y›llarda dinsel ve toplumsal reformlar elde etmeyi baflard›lar. tüm flan›m›z› ve hatalar›m›z›. bir ulusu yapan›n ne ›rk ne dil oldu¤unu bilmiyormufl gibi yapmas›na flafl›yorum... ancak bu arada ‹rlanda için özerklik (Home Rule) hatta ba¤›ms›zl›k isteyen daha fliddetli bir ak›m ortaya ç›kt›. ‹talya’da vatanseverlik. Rus hükümeti Yahudileri ya¤malamas› için kitleleri k›flk›rt›yor. [. 1905. Schleswig’deki Danimarkal›lar. S Ö Z L Ü K * Ulusal az›nl›klar (bkz. ancak uygulamas› ertelendi (bkz.. Memurlar›n ve yetkililerin tek meflgalesi Ruslaflt›rmak. 19. Rus olmayan az›nl›klara bask› uyguluyordu. Bu mücadele. gazetelere ve derneklere ça¤r›s›. A..

yöntem ‹ki durumun karfl›laflt›r›lmas›: Çift giriflli tablo KONU ÜZER‹NDE DÜfiÜNME Örnek konu: "‹talyan ve Alman birliklerini karfl›laflt›r›n›z. KARIfiTIRMAYALIM OKU YA GÖR LIM EL‹M D‹N LEY EL‹M n Ulus.‹talya ve Almanya 1859-1871 aras›nda birliklerini gerçeklefltirdiler. 2 124 II. • F‹L‹MLER . Ulusçu hareketler çokuluslu imparatorluklarda (Avusturya-Macaristan. bir devletin halk› içinde az›nl›kta olan uluslard›r. Ulusal az›nl›klar ise. Avusturya-Macaristan ‹mparatorlu¤u oldu ve Balkanlar’a yöneldi.Tablonun biçiminin düzgün olmas›na özen gösterin: Kutular›n boyutunu en fazla bilgi içeren kutulara göre ayarlay›n. 1869-1870.Harold JAMES. Tekeli (‹stanbul. siyasal alanda sa¤c›lar taraf›ndan savunulan bir fikir haline geldi. çev. yukar›da önerilen konu için: .Luchino VISCONTI. 1994). • K‹TAPLAR n Afla¤›daki modeli izleyerek farkl› izlekleri yerlerine yerlefltirin: ‹zlekler 1848’den sonraki durum Birli¤in aktörleri Birli¤in aflamalar› Benzerlikler Farkl›l›klar Çözülmemifl sorunlar ‹talyan Birli¤i Alman Birli¤i .Birli¤in kurulmas›na kadar hangi aflamalardan geçilmifltir? . dil. . etnik bir gruba aidiyet. toplant› hakk›.Alman ve ‹talyan birlikleri aras›ndaki benzerlikler ve farkl›l›klar nelerdir? n Böylece elde etti¤iniz bilgileri izleklere göre s›n›fland›r›n.Karfl›laflt›r›lacak ögeleri belirli bir mant›k içinde s›n›fland›r›n: Karfl›laflt›rmada ilk s›raya ‹talyan birli¤i mi. • MÜZ‹K ESERLER‹ . .1871’de yenilgiye u¤rayan Fransa. Üçleme.Birli¤in gerçekleflmesinde hangi siyaset adamlar› temel bir rol üstlenmifltir? . kiflisel özgürlükler) sa¤lamaya çal›fl›rlar. .Osmanl› ‹mparatorlu¤u Balkanlar’da geriledi. Frans›zlar›n halk kat›l›m› fikrine karfl›l›k. n Baz› önemli noktalar› unutmay›n: n Özerklik ve ba¤›ms›zl›k Özerklik. Bu bölümde. bu her zaman geçerli de¤ildir. çev. . . karfl›laflt›rd›¤›n›z ögeler aras›ndaki benzerlikler ve farkl›l›klar üzerinde durmal›s›n›z.1770’den Günümüze. ‹. ulus kavram› daha genifl bir alan› kapsayacak biçimde kullan›lmaya bafllad›: Dil. .‹talya ve Almanya’da yenilgiye u¤rayan Avusturya ‹mparatorlu¤u. Osmanl› ‹mparatorlu¤u) ve Birleflik Krall›k’ta (‹rlanda sorunu) varl›klar›n› sürdürdüler. Sadowa’dan sonra (1866). Bu geliflmelerin önemli etkileri oldu: . . bir halk›n ya da bir ülkenin kendi kendini yönetmesi durumudur.Richard WAGNER. gümrük birli¤i oluflturma iste¤i. din ya da emel birli¤i içinde bir grup insan›n bir ulus olarak varolmas› ya da varolmay› arzulamas›d›r. Ba¤›ms›zl›k ise. 1855. 1999). Napolyon’un 1815 Viyana Kongresi’nde belirlenen uluslararas› düzeni yeniden gözden geçirme arzusu. 125 . Vittorio Emanuele (1820-1878). tarih. yazar›.konunun özeti SENTEZ 1848’den sonra.Stefanos YERAS‹MOS. ulusall›k ve ulusal az›nl›k Ulus. 1954. 1842. Wilhelm (1797-1888).Luchino VISCONTI. savunduklar› halklar›n özerkli¤ini ya da ba¤›ms›zl›¤›n› elde etmeye çal›fl›rlar (Örnek: ‹talya’da Risorgimento). 1870’den sonra. Alman birli¤i mi konmal›? Neden? .Sonuç bölümünü unutmay›n. Liberal hareketler ise. Avrupa’daki uluslara birkaç örnek Almanlar ‹talyanlar Polonyal›lar Litvanyal›lar Çekler ‹rlandal›lar S›rplar H›rvatlar Yunanl›lar Ulusal az›nl›klara birkaç örnek Slovaklar (Avusturya’da) Alsace-Lorraine’liler (Almanya’da) Polonyal›lar (Almanya’da) Estonyal›lar (Rusya’da) Letonlar (Rusya’da) TABLONUN OLUfiTURULMASI 1 Prusya Kral› I. n Konuya karfl›l›k gelen izlekler aray›n. 1963. Günahkâr Gönüller (Senso). III. Ulusall›k. Almanya’da devlet iradesini ön plana ç›karan bir anlay›fl geliflti. Tannhäuser. . kimseye ba¤›ml› olmama halidir. kendi d›fl politikas›n› belirleyemez. Türkmen (‹stanbul. tarihi. toprak.Giuseppe VERDI.Söz konusu birlikler hangi devletler etraf›nda gerçekleflmifltir? . içeri¤i). bu uluslar ba¤›ms›z de¤illerdir." n Önerilen belgelerin ne tür belgeler oldu¤unu saptay›n (türü. Bazen bu iki hareket birbirine ba¤l› olsa da. Nabucco.S›rbistan ve Romanya ba¤›ms›z birer devlet oldular. ulusçuluk hareketi yeni temeller üzerinde geliflmeye devam etti: Ulus fikri. Özerk bir toprak egemenli¤ini tümüyle kullanamaz. Avrupa haritas› ciddî de¤iflikliklere u¤rad›: . kültür ve geleneklere sahip ve bir arada yaflamay› arzulayan insanlardan oluflan bir bütündür. Örne¤in. 1859’dan sonra. ortak dil. Ulusçu hareketler ve liberal hareketler n Ulusçu hareketler. Milliyetler ve S›n›rlar. Leopar. oy hakk›. bir devletin halk›na siyasal özgürlükler getiren reformlar›n yap›lmas›n› (anayasa. ama bazen ba¤›ms›z olmay› isterler. . Alman Kimli¤i .Richard WAGNER. Örne¤in. Ba¤›ms›z bir ülke egemendir. fi. ne ‹talyanlar›n Roma’y› almas›na ne Alman birli¤inin gerçekleflmesine engel olabildi ve Alsace-Lorraine bölgesini kaybetti.

Dosya

Garibaldi ve ‹talyan birli¤i
Piemonte Baflbakan› Cavour’un gizlice destekledi¤i Garibaldi ve emrindeki k›z›l gömlekler giymifl bin savaflç›dan oluflan gönüllü birli¤i, 10 May›s 1860’da Sicilya’ya ç›kt›. Buna "Binler" seferi ad› verilir. 27 May›s’ta Palermo’yu ald›lar. Burada, tar›m reformu uman köylülerin deste¤iyle geçici bir hükümet kuruldu. Garibaldi, Mesina Bo¤az›’n› geçti ve 7 Eylül’de Napoli’yi ele geçirdi. Birkaç hafta içinde, ‹ki Sicilya Krall›¤› y›k›lm›flt›. ‹talyan birli¤i fikrine ba¤l› olan, ancak bunu Piemonte Kral› Vittorio Emanuele’nin yönetece¤i bir krall›k içinde gerçeklefltirmek isteyen Cavour, Garibaldi’nin ‹talya’n›n güneyinde cumhuriyet ilan etmesinden ve Roma’ya yürümesinden endifle ediyordu. Birliklerinin bafl›na geçen Vittorio Emanuele, Napoli’ye yürüdü ve Garibaldi ile karfl›laflt›. Garibaldi fethetti¤i topraklar› krala b›rakt›. ‹ki Sicilya Krall›¤›, ‹talya Krall›¤›’n›n bir parças› olacakt›. ‹talya’da cumhuriyet kurma konusundaki baflar›s›zl›¤›na ra¤men Garibaldi, halk aras›nda popülerli¤ini korumay› bildi. Garibaldi, kendisinden daha az romantik ama daha berrak görüfllü Cavour’la birlikte ‹talyan birli¤inin bafll›ca iki mimar›ndan biridir.

AVUSTURYA
Güney Tirol Savoya Veneto

‹ki Sicilya Krall›¤› Binler seferi 1861’de ‹talya Krall›¤› 1860’da Garibaldi taraf›ndan fethedilen topraklar

5 Garibaldi’nin "Binler" seferi.

Torino

Venedik ‹striya

Cenova
Nice Kontlu¤u

Pi em Ey l

6

Birli¤in bozulmas›: Garibaldi ve ‹talyan krall›k ordusunun 1862’de Aspromonte’de çarp›flmas›.

Marsala 250 km

er lil te on 860 1 ül

Roma

Napoli

Me s ina Palermo Bo¤a z› Aspromonte

Kuflkusuz, 1860’da Sardinya ordusunun bize sald›rmas› tehdidiyle karfl› karfl›ya kalm›flt›k ve kardeflin kardefli k›rd›¤› bir savafla girmemek için büyük bir yurt sevgisi gerekmiflti. Ama 1862’de ‹talyan ordusu, bizden daha güçlü oldu¤undan ve biz de çok daha zay›f oldu¤umuzdan, bizi yok etmeye and içti ve haydutlara sald›r›r gibi, hatta belki çok daha büyük bir istekle üzerimize yürüdü. Hiçbir uyar› ya da teslim ça¤r›s› yap›lmad›. Düflmanlar›m›z flafl›rt›c› bir rahatl›k içinde geldiler ve tüfeklerini doldurdular. Mutlaka emir böyleydi. Bizi yok etmeleri gerekiyordu ve hiç kuflkusuz, ayn› annenin çocuklar› aras›nda oldu¤u gibi tereddüt edilmesinden korktuklar›ndan, emirler düflünmeye bile zaman b›rakmayacak biçimde verilmiflti. ‹yi bir at›fl menziline geldiklerinde, ‹talyan birlikleri saflar oluflturdular, kararl› bir biçimde üzerimize do¤ru ilerlediler ve atefl etmeye bafllad›lar.
Giuseppe Garibaldi, Memorie (Torino, 1907).

6 y›s 18 Garibaldi Ma
0

7 1
Giuseppe Garibaldi, 1860.

Palermo’nun al›n›fl› s›ras›nda Garibaldi’nin k›z›l gömleklileriyle Napolili askerler aras›nda çarp›flma.
Leopar, Luchino Visconti’nin Giuseppe di Lampedusa’n›n roman›ndan uyarlanan filmi (1963).

B
3

Y

O

G

R

A

F

Giuseppe Garibaldi (1807-1882). ‹talyan birli¤i yanl›s› ve y›lmaz bir cumhuriyetçi olan Garibaldi, Nice’de do¤du. 1848’de Avusturyal›lara karfl› ç›kan ayaklanmalarda aktif rol ald›, ard›ndan Güney Amerika’ya göç etti. 1859’da Avusturya savafl›na kat›ld›, "Binler" seferini düzenledi ve 1860’ta ‹ki Sicilya Krall›¤›’n› ald›. 1862’de, papan›n otoritesi alt›nda kalm›fl olan Roma’y› almay› denedi, ama baflar›s›zl›¤a u¤rad›. Birlikleri Aspromonte da¤l›k bölgesinde kral›n ordular›yla karfl›laflt›. Garibaldi burada yaraland› ve tutsak al›nd›. Ancak halk›n gözünde öylesine büyük bir prestije sahipti ki, kral onu ba¤›fllamak zorunda kald›. Aspromonte yenilgisinden sonra Kuzey Amerika ve ‹ngiltere’ye giden Garibaldi, burada hareketli ve macerac› bir yaflam sürdü. 1870-1871’de Frans›z cumhuriyetçilerin yan›nda Prusya’ya karfl› savaflt› (bkz. s. 118), sonra Sardinya’n›n kuzeyindeki Caprera adas›na çekildi ve 1882’de burada öldü.

Pinot ve Sagaire 2 imzal› Garibaldi karikatürü. Frans›z Millî Kütüphanesi.
“‹flte geldim! … Neredeymifl flu Avusturlofllar?”

B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n
Bir insan›n bir ülke tarihindeki yerinin öneminin ve s›n›rlar›n›n ortaya ç›kar›lmas›.

S

Ö

Z

L

Ü

K

YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N
1. Karikatür (Belge 2) Garibaldi’den yana m›, ona karfl› m›?

• TARIM REFORMU
Toprak mülkiyetinin de¤ifltirilmesi. Büyük toprak sahiplerine ait topraklar bölüfltürülür ve yoksul köylülere verilir.

4

Cavour ve Garibaldi.

2. Söz konusu olan düflman kim (Belge 2)? Garibaldi bu düflmanla ne zaman karfl›laflt›? Garibaldi 1862’de kime karfl› savaflt› (Belge 6)? Neden? 3. Garibaldi yaflam› boyunca hangi hedeflere ulaflmaya çal›flt›? Hangi baflar›lar› kazand›? Hangi konuda baflar›s›zl›¤a u¤rad›? 4. ‹talya’da Garibaldi’ye duyulan sevgi nas›l aç›klanabilir? 5. Garibaldi’nin eylemi bugün baz› ‹talyanlar taraf›ndan sorgulan›yor. Neden? Bu konuda bilgi toplamaya çal›fl›n.

Garibaldi asalet yüklü bir adam. Roma’y› ve Venedik’i kurtarmak m› istiyor? Ben de öyle. Kimsenin bu konuda bizden daha fazla acelesi olamaz. ‹striya ve Tirol’e gelince, o baflka bir fley. Baflka bir kufla¤a kalacak. Bizler zaten yeterince çok fley yapt›k, ‹talya’y› yapt›k.
Cavour’un 1861’de ölümünden birkaç ay önceki aç›klamas›.

Dosya

• AF
Bir devlet taraf›ndan al›nan, ceza gerektiren eylemleri yok sayma karar›.

126

127

7 Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda
reform (1839-1876)
1 839’da Tanzimat Ferman›’n›n ilan›ndan 1876 y›l›nda k›sa ömürlü 1. Meflrutiyet hareketinin
bafllang›c›na kadar olan süre Tanzimat Dönemi olarak an›l›r. Resmi alanda o ana dek gerçekleflen en yo¤un ve kapsaml› bat›l›laflma hamlesinin bafllang›c› olan Tanzimat, Osmanl› toplumsal ve kültürel hayat›nda da kal›c› ve derin dönüflümlere neden olmufltur. Tanzimat’› safha safha uygulanan bütünlüklü bir modernleflme projesi olarak alg›lamak yerine girift ve yer yer sanc›l› bir müzakere süreci olarak ele almak gerekir. Bu sürecin merkezinde kendi içinde farkl›l›klar arzeden Osmanl› bürokrat seçkinleri, di¤er taraf›nda ise türlü beklenti ve talepleriyle Avrupa güçleri, yerel (muhafazakar) muhalefet ve çeflitli Müslüman ve gayr›müslim güç odaklar› yer alm›flt›r. n Tanzimat dönüflümü Osmanl› gayr›müslimlerinin toplumsal ve siyasal hayattaki rolünü nas›l etkilemifltir? n Kavalal› Mehmet Ali Pafla’n›n M›s›r’da kurdu¤u özerk yönetimin Tanzimat süreci üzerindeki etkileri nelerdir? n Tanzimat’›n siyasal ve toplumsal hayatta getirdi¤i radikal yenilikler "yüzeysel taklitçilik" olarak adland›r›labilir mi?
1
Sultan Abdülmecit, K›r›m Savafl›’na kat›lan müttefik komutanlar›yla (1855). Askeri Müze, Harbiye, ‹stanbul.

KONU

KONUNUN PLANI
I. II. III. IV. V. Tanzimat Ferman› Osmanl› kimli¤i Tanzimat ayd›nlar› M›s›r Meselesi Do¤u Sorunu

• Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Alaturka - Alafranga
1838 Osmanl›-‹ngiliz Ticaret Anlaflmas› 24 Haziran 1839 Nizip Yenilgisi

1851 Encümen-i Danifl’in kurulmas›

28 fiubat1856 Islahat Fermân›

1867 Bas›n Kararnâmesi

23 Aral›k1876 Meflrutiyet’in ilan› 1876

1861

V. Murat Abdülaziz II. Abdülhamit

Abdülmecit

1840
3 Kas›m 1839 Tanzimat Ferman›

1850
1853-1856 K›r›m Savafl›

1860
1856 Paris Antlaflmas›

1870
1869 E¤itim Nizamnâmesi

1880
1875 Osmanl› maliyesinin iflas›

2

Sultan Abdülaziz Viyana Arkeoloji Müzesi’nde (temmuz 1867); L’Illustration, 17 A¤ustos 1867

128

129

I. Tanzimat Ferman›
S Ö Z L Ü K

2

Gülhane Hatt-› Hümayunu.

A. Tanzimat›n siyasal arka plan›

Belge 1 ve 3

* Ulemâ

B ‹ Y O G R A F ‹
1
Mustafa Reflit Pafla (1800-1858).

n Tanzimat Ferman› (ya da Gülhane Hatt-› Hümayunu) kas›m 1839’da, Osmanl› Devleti için hayati sonuçlar› olabilecek askeri ve diplomatik bir buhran›n çalkant›lar› aras›nda ilan edildi. II. Mahmut ölüp Abdülmecit tahta geçti¤inde M›s›r’›n Osmanl› valisi (asl›nda fiilen tam hakimi) Mehmet Ali Pafla’n›n ordular› Suriye ve Adana vilayetlerini iflgal etmifl ve Osmanl› ordusunu Nizip’te a¤›r bir yenilgiye u¤ratm›fl durumdayd›. Bu s›rada ilan edilen ferman, kifli özgürlüklerine yapt›¤› vurgu ve imparatorlu¤un Müslüman olmayan unsurlar›na tan›d›¤› haklarla Avrupa devletlerinden destek görmüfl ve neticede Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun da¤›lmas›n› istemeyen büyük güçlerin (özellikle de Birleflik Krall›k’›n) bask›s›yla Mehmet Ali Pafla M›s›r’a gerilemek zorunda kalm›flt›. n Tanzimat Ferman›’n›n mimar› ve dönemin d›fliflleri bakan› Mustafa Reflit Pafla’n›n ‹ngiliz siyasilerle yak›n iliflkilerini devreye sokarak bu belgeyi etkin bir diplomatik araç olarak kulland›¤› yads›namaz. Ancak ferman›n tamamen Avrupa devletlerinin bask›s›yla ve onlar›n beklentileri do¤rultusunda flekillendi¤ini söylemek büyük hata olur. Zira Tanzimat girifliminin düflünsel ve siyasal arka plan› II. Mahmut döneminin Avrupa esinli seküler – merkeziyetçi dönüflümleri ve yenilikçi siyasal beklentileri çerçevesinde oluflmufltur. Tanzimat Ferman›’nda dile gelen temel fikirler Avrupa siyasal düflüncesine aflinâ birçok Osmanl› bürokrat› aras›nda bir süredir tart›flma konusu edilmekteydi. M›s›r krizi sayesinde Reflit Pafla ve kadrosu Bat› tarz› reform hamlesini genifl ölçekte ve iç ve d›fl deste¤in yaratt›¤› ivmeyle hayata geçirme f›rsat›n› elde etti. Bu dönüm noktas›nda Osmanl› siyasal yaflam›n›n merkezine art›k iyi e¤itimli, Avrupa kültür ve siyasetinin inceliklerine hakim ve reform yanl›s› bürokrat kadrolar geçmifltir. "Tanzimat seçkinleri" olarak adland›rabilece¤imiz bu reformcu kadrolar II. Abdülhamit devrine kadar yönetimin tart›flmas›z güç merkezini oluflturur.

Herkesin bildi¤i üzere Devlet-i Aliyye’mizin kuruluflundan beri Kur’an’›n yüksek hükümlerine ve fleriat kanunlar›na tamamiyle uyuldu¤undan saltanat›m›z›n kuvveti ve tebam›z›n bay›nd›rl›k ve refah› en üst seviyeye ulaflm›flt›r. Ancak yüz elli senedir çeflitli sebeplerden dolay› fleriata ve kanunlara uyulmad›¤› için evvelki güç ve refah zaafiyet ve fakirli¤e dönüflmüfltür. …Bundan böyle Devlet-i Aliyye’nin idaresi konusunda baz› yeni kanunlar oluflturulmas› mühim görülmüfltür. Bu gerekli kanunlar›n esas› dahî can emniyetinin sa¤lanmas›, ›rz, namus ve mal›n korunmas›, vergilerin düzenlenmesi ve zorunlu askerli¤in tesis edilmesinden ibarettir … Dünyada candan ve ›rz ve namustan de¤erli bir fley olmad›¤›ndan, bir adam onlar› tehlikede gördükçe, yap›s› gere¤i ihanete e¤ilimi olmasa bile, can ve namusunu muhafaza için devlet ve memlekete zarar› olacak baz› hareketlerde bulunabilir. Can ve namusundan emin oldu¤u zaman sadakatten ayr›lmayaca¤› ve ifli ve gücü hemen devlet ve milletine hizmetten ibaret olaca¤› aç›kt›r. Ayn› flekilde, mal emniyetinin mevcut olmad›¤› durumlarda da kimse devlet ve milletine ›s›namay›p, endifle ve ›zt›raptan kurtulamaz. Mallar› tamamen emniyette oldu¤u zaman kifli kendi ifli gücüyle u¤rafl›p ve kendisinde gün-be-gün devlet ve millet gayreti ve vatan muhabbeti art›p, ona göre güzel bir flekilde çal›flaca¤› flüphe götürmez. …Bundan böyle davalar› fleriat›n gereklerine göre ve herkese aç›k flekilde görülüp hüküm giymeyen hiç kimse gizli veya aç›k flekilde idam edilemeyecektir… Saltanat›m›z tebas› olan Müslüman ve di¤er milletlere mensup tüm ahalinin can, mal ve namus emniyeti taraf-› flâhânemce tam anlam›yla temin edilmifltir. …Bu kanunlar sadece din, devlet, mülk ve milleti yeniden canland›rmak için konulmufltur. Taraf›m›zdan da bu kanunlar›n tersine hareket edilmeyece¤ine dair söz verilir. H›rka-i fierife odas›nda yap›lacak bir merasimde de vekiller ve ulema haz›r bulunarak ayn› yemini edeceklerdir. Kanunlara muhalif hareket edenler, kim olursa olsun, belirlenen kabahatlerine göre lay›k olduklar› cezalar› göreceklerdir. Bu cezalar›n icras›nda hiç rütbeye ve hat›r ve gönüle bak›lmayacakt›r. …Tüm bahsi geçen durumlar eski usulleri bütün bütün de¤ifltirmek ve yenilemek anlam›na gelmektedir. Bu yüzden bu ferman Dersaadet ve tüm memleketimiz ahalisine ilan edilecektir. Bu yeni usulün infla’allahu Tealâ ilelebet sürmesine flahit olmalar› için ferman›n ilan› dost devletlerin sefirlerine de resmen bildirilsin. Hemen Rabbimiz Tealâ Hazretleri cümlemizi muvaffak buyursun ve bu kanunlar›n tersine hareket edenler Allahü Tealâ’n›n lanetine mazhar olsunlar ve ilelebet rahat bulmas›nlar. Âmin.
3 Kas›m 1839 Kaynak: Tanzimat I (‹stanbul, 1940) ve Edhem Eldem, ‹ftihar ve ‹mtiyaz (‹stanbul, 2004).

“Sultan Abdülmecit” (1840). Sir David Wilkie’nin ya¤l›boya tablosu, Topkap› Saray› Müzesi.

3

1821 Yunan ‹syan›, 1828 Osmanl›Rus Savafl› ve M›s›r Valisi Mehmet Ali Pafla’yla yaflanan kriz s›ras›nda çeflitli görevlerde bulundu. Elçi olarak gönderildi¤i Paris’te Frans›zca ö¤rendi. 1836’da Londra elçisi, 1837’de Hariciye Naz›r› oldu. Birinci naz›rl›¤› s›ras›nda Osmanl› karantina teflkilat›n› gelifltirdi ve halk sa¤l›¤› alan›nda kurumlaflman›n temellerini att›. 1838’de imzalanan Osmanl›-‹ngiliz ticaret antlaflmas›n›n bafl mimar› oldu ve sultan Abdülmecit’in haz›rlatt›¤› Tanzimat Ferman›’n› 3 Kas›m 1839’da bizzat okuyarak ilan etti. 1846’da sadrazam oldu. Bu tarihten sonraki çeflitli sadrazaml›klar› s›ras›nda reform hareketini geniflletip derinlefltirdi, pek çok modern kurumun temellerini att›. K›r›m Savafl›’nda (18531855) Rusya karfl›s›nda ‹ngiltere ve Fransa’n›n askeri deste¤ini sa¤layarak diplomatik kariyerinin en büyük baflar›s›n› elde etti. 1856’da ilan edilen Islahat Ferman› konusunda Ali Pafla ve sultanla ters düflerek gözden düfltü.

B. Yenili¤in efli¤inde

Belge 2 ve 4

4

n Tanzimat Ferman›, dili ve yap›s› bak›m›ndan geleneksel Osmanl› yönetim anlay›fl› ile seçkin bürokrasinin yeni devlet ve toplum fikirleri aras›nda ustaca mekik dokuyan bir metindir. Ferman›n girifl k›sm›nda geride kalm›fl parlak bir ihtiflam ve refah ça¤›na gönderme yap›l›r ve fleriata uygun baz› pratik kanuni düzenlemelerle bu ideal düzenin yeniden canland›r›labilece¤i belirtilir. Geçmifl odakl› bu yönelimiyle metin, Osmanl› entellektüel ve siyasal evreninde Tanzimat’tan en az iki yüzy›l kadar geriye götürülebilecek köklü bir "düflüfl" ve ›slahat söylemine eklemlenir. Kanunî Sultan Süleyman döneminin sonlar›ndan itibaren birçok Osmanl› düflünür ve siyasetçisinin çeflitli flekillerde paylaflt›¤› ve yeniden üretti¤i bu çok katmanl› söylem, geleneksel Osmanl› devlet düzeninin özde iyili¤ini veri olarak al›r ve yönetimdeki sapma ve bozulmalar›n teflhis edilip düzeltilmesiyle etkin ve verimli bir yönetim sisteminin yeniden kurgulanabilece¤ini varsayar. Bu ba¤lamda, geleneksel duyarl›l›klara hitap eden üslubuyla Tanzimat Ferman› düflüfl söyleminin ve bu söyleme ba¤l› ›slahatç› giriflimlerin son halkas›n› oluflturur. n Asl›nda Tanzimat sözcü¤ünün kökü olan "nizam" sözcü¤ü de Osmanl›lar taraf›ndan fleriat d›fl› konularda yap›lan (ama özde onunla çeliflmeyen) birçok kanuni düzenleme için yayg›n olarak kullan›lagelmiflti. Hatt-› Hümayun’da yeni düzenlemelerin fleriata uygunlu¤una yap›lan ›srarl› vurgu, Reflit Pafla’n›n Tanzimat fikrini geleneksel referanslarla tan›mlayarak muhafazakâr kitleler ve ulemâ* nezdinde meflru k›lma kayg›s›n› yans›t›r. Ferman›n gelenek ve yenilik aras›nda temkinle hareket eden ba¤daflt›r›c› tavr›, tüm Tanzimat döneminin çeliflkiler, ikilemler ve yeni uzlaflmalarla örülü karmafl›k siyasal / kültürel dokusunun bir özeti gibidir. Yine de, kaybolmufl bir alt›n ça¤a öykünen gelenekçi t›n›s› bir yana b›rak›l›rsa ferman, yap›lacak yeni düzenlemelerle eski siyasal sistemin tamamen de¤iflip yenilenece¤ini aç›kça öngörür. Resmî ve geleneksel ça¤r›fl›mlarla bezeli üslubunun ötesine geçildi¤inde Tanzimat Ferman› o güne dek giriflilecek en kapsaml› bat›l›laflma deneyinin anahtar› konumunda oldu¤unu aç›kça hissettirir.

Tanzimat madalyas› (ön yüz).

Çerçevedeki kutucuklar içinde Tanzimat’›n ilkeleri yaz›l›d›r. Üst sa¤dan saat yönünde: Zay›flar› korumak - ‹mparatorlu¤un onurunu ihya etmek- Misafirperverlik haklar›n› korumak - Bar›fl sanatlar›n› teflvik etmek - E¤itimi yayg›nlaflt›rmak - Herkese eflit adalet. Ortada: Abdülmecit’in tu¤ras›, silah ve semboller kullan›lm›flt›r, baz›lar›nda bir Osmanl› ›slahatç›s›n›n ismi bulunmaktad›r: Kitaplar, adaletin terazisi, Tanzimat Ferman›, üzerinde TANZIMAT yaz›lm›flt›r ve RECHID (Mustafa Reflit Pafla) taraf›ndan imzalanm›flt›r, AALI (Âli Pafla) yazan bir belge, bolluk sembolü, y›lanl› asa, mi¤fer, üzerinde OSMAN (Hanedan›n kurucusu Osman Gazi) yazan kalkan, üzerinde CUPRULI (Sadrazam Köprülü Mehmet Pafla) yazan örme z›rh, üzerinde MAHOMET II (Fatih Sultan Mehmet) yazan bayrak, üzerinde MAHMOUD (Sultan I. Mahmut) yazan z›rh, baltal› karg›lar, m›zraklar, tu¤lar, süngülü tüfekler, k›l›ç, üzerinde SOLIMAN (Kanuni Sultan Süleyman) yazan top, kad›rga pruvas›, gülleler. En altta: ‹mparatorlu¤un Abdülmecit taraf›ndan yeniden hayata gelmesi.

130

131

S
* Kul

Ö

Z

L

Ü

K

C. Tanzimat Ferman›’n›n gündemi

Belge 1, 3 ve 5

2

Tanzimat Döneminde E¤itim Kurumlar›.

3

Anadolulu bir Rumun durum de¤erlendirmesi.

* Cizye * Karamanl›

n Gülhane Hatt-› Hümayunu’nda reformlar›n amac› üç ana bafll›kta toplan›r: 1. Vergi sisteminin düzenlenmesi; 2. Askerlik hizmetinin zorunlu hale getirilmesi; 3. Tüm Osmanl› tebas›n›n can, mal ve namusunun kanunlar taraf›ndan güvence alt›na al›nmas›. ‹lk iki madde II. Mahmut döneminin temel merkeziyetçi hedefleri ile do¤rudan ba¤lant›l›yd›. Ancak modern bir devletin iflleyifli için elzem olsalar da bu iki konuda Tanzimat dönemi boyunca ciddi bir ilerleme kaydedilememifltir. Uygulama zorluklar› ve malî problemler yüzünden vergi reformlar› ço¤unlukla etkisiz ve k›smî kalacakt›. Gayr›müslimlerin ödedi¤i cizye* vergisi kald›r›lm›flt›, ama bunun yerine askerlikten muafiyet sa¤layan yeni bir vergi (bedel-i askerî) koymak zorunda kal›nm›flt›. ‹stanbul’da yaflayanlar, Anadolu’daki göçerler gibi birçok grup da bu dönemde muafiyet statüsünü devam ettirecekti. Dolay›s›yla askerlik hizmeti tüm Osmanl› erkeklerini kapsayan ortak bir vatandafll›k görevi haline dönüfltürülememiflti. n ‹çeri¤i ve etkileri göz önüne al›nd›¤›nda fermanda tan›mlanan hedeflerden en önemlisi üçüncüsüdür, zira bu madde Tanzimat’la birlikte tamamen yeni bir devlet ve toplum anlay›fl›n›n belirmekte oldu¤una iflaret eder. Burada, ferman›n resmî yazar› olarak padiflah, ayr›m yapmadan tüm tebas›n›n haklar›na kefil oldu¤unu aç›klayarak kanunlar önünde tam eflitlik prensibine olan ba¤l›l›¤›n›, dolayl› da olsa, ifade etmifl olur. Kuflkusuz Tanzimat Ferman› sultan›n otoritesine gerçek ve ba¤lay›c› s›n›rlar getirebilecek anayasal bir belge de¤ildi. Uygulama konusunda sultan›n verdi¤i tek teminat Tanzimat meclislerinin koyaca¤› yeni yasalara uyaca¤›na dair verdi¤i kiflisel sözdü. Yine de, fermanla birlikte mutlak otorite taraf›ndan kifli haklar›n›n tan›nmas› yönünde önemli bir ad›m at›lm›fl oldu¤u yads›namaz (Bu haklardan belki de en çok yararlanacak grup da hanedana mutlak tabiyetten ve geleneksel kul*luk statüsünden s›yr›lmaya çal›flan yeni Tanzimat bürokrasisiydi). Özgürlükler konusunda getirilen yeni aç›l›mlar asl›nda flerîat hükümlerinden radikal bir sapma da öngörüyordu, zira eflitlik ilkesi gayr›müslimlerin ayr›cal›kl› Müslüman kesimle ayn› haklar› paylaflt›¤› seküler bir devlet düzeninin altyap›s›n› oluflturuyordu.

A. Genel Okullar 1. Sübyan mektepleri (Müslüman, gayr›müslim ve k›z mektepleri olarak ayr›l›r) 2. Rüfltiyeler (ilkokul - Müslüman, gayr›müslim ve k›z mektepleri olarak ayr›l›r) 3. ‹dâdiye mektepleri (ortaokul - Müslüman ve gayr›müslim beraber) 4. Sultâniye mektepleri (lise - Galatasaray gibi, Müslüman ve gayr›müslim beraber) 5. Yüksek mektepler a. Dârülmuallimîn (erkek ö¤retmen okulu - Müslüman ve gayr›müslim s›n›flara ayr›l›r) b. Dârülmuallimât (k›z ö¤retmen okulu - Müslüman ve gayr›müslim s›n›flara ayr›l›r) c. Dârülfünûn (üniversite - proje halinde. Edebiyat-Felsefe, Hukuk ve Fen bölümleri. Müslüman ve gayr›müslim beraber) B. Özel Okullar 1. Müslüman tebân›n açt›¤› okullar 2. Gayr›müslim tebân›n açt›¤› okullar 3. Yabanc›lar›n açt›¤› okullar
Kaynak: Maarif-i Umûmiyye Nizamnâmesi, 1869.

[A]s›rlarla bafl›m›za gelen felâket bizi kendi halimize b›rakt› m›, yine flükürler olsun dinimizi bari yitirmedik ... ve e¤er bizim bafl›m›za gelen felâket ve bozukluk ve rencide baflka bir milletin bafl›na gelmifl olsa idi, her halde tamamen din ve milliyet de¤ifltirece¤inden kuflku olamaz idi. ... Gerçekten de Anadolu Rumlar›n›n bafl›na gelen felâket hiçbir milletin bafl›na gelmemifl iken yine dinlerinde ve milliyetlerinde devam eylediler... Ve hattâ en müflkül vakitlerde nazik ve kibar millet torunlar› olduklar›na tan›kl›k olmak üzere, deliklerde kovuklarda mümkün oldu¤unca mektepler ve medreseler kurarak evlâtlar›n› e¤itmekten geri kalmam›fllard›r... fiimdi ise, flükürler olsun evvelki zulüm zulümat ve bask›lar tamamen kalkm›fl olup, cennetmekân Sultan [II.] Mahmut Han hazretleri asr›nda Yeniçeri Oca¤›’n›n kald›r›lmas› ve Nizam-› Cedit’in kurulmas› ve Kavanin-i Hayriye’nin ithali ile Tanr› kullar›n›n ›rz, mal ve can› teminat alt›na al›nmak ile adalet günefli do¤maya bafllam›fl olup, günün ›fl›klar› artmakta ve halk› sar›p zulmeti def ve yok etmekte ve bilim bollukla yayg›nlaflmakta...
Evangelinos Misailidis, Seyreyle Dünyay› (‹stanbul, 1871-1872).

5

Tanzimat’›n gerektirdikleri.

Tanzimat’›n bürokratlar› nezaretlerin ve di¤er merkezî hükü-

D. Yönetimde ve kurumlarda de¤iflim

Belge 2, 4 ve 5

met organlar›n›n yeniden düzenlenmesi gibi a¤›r bir iflin üstesinden gelmek zorundayd›lar. II. Mahmut döneminin merkezî hükümet organlar›nda yapt›¤› düzenlemelerin 19. yüzy›l devlet yönetimi ve kamu hizmeti anlay›fl›yla ba¤daflamayacak kadar yüzeyde kald›¤› aç›kt›. Tanzimatç›lar›n idarî düzenleme s›ras›nda karfl›laflt›klar› iki büyük eksik vard›; nitelikli eleman ve para... Bir yandan geniflleyen ve modernleflen örgütler yeni memur kadrolar›na ihtiyaç yarat›rken, öte yandan fakir bütçe dolay›s›yla kadrolarda tasarrufa gitmek gerekiyordu. Nitelikli elemana sahip olmak ise eskisi gibi kaleme ç›rak olan gençleri yetifltirmekle mümkün de¤ildi, yeni okullar gerekiyordu. Bürokrasinin ifl hacmi büyümüfltü... flimdi yo¤un ifl hacmi nedeniyle daha üretken olan ve geniflleyen kadro, herfleyden önce yaz›flma dilini sadelefltirmek, ifllemleri belirli normlara göre yapmak, dosyalama ve kay›t sistemlerini de¤ifltirmek zorundayd›. Nitekim Tanzimat’tan sonra yönetimde flubelerin artmas›yla evrak kay›tlar›nda da tasnif geliflmifltir. Bu artan ifl hacmi için gerekli memur kadrolar› e¤itimsizlikten ve paras›zl›ktan doldurulam›yordu. Maliyede tasarruf için 1858 y›l›nda vilayetlere yaz›lan ve ihtiyaç fazlas› memurlar›n tasfiyesini isteyen Sadrazaml›¤›n bir hükmüne, birçok vilayet sadece memur s›k›nt›s› çektikleri ceva-

n Tanzimat, gündeminin tüm unsurlar› bafltan belirlenmifl ve sistematik olarak uygulanan bütünlüklü bir proje de¤ildi. Tanzimat giriflimini, imparatorlu¤un de¤iflken ve kendine has flartlar›na göre pragmatik bir yaklafl›mla flekillenen birçok yönetsel / hukuki düzenlemenin, siyasal uzlaflman›n ve yerel uyarlaman›n üretildi¤i girift bir süreç olarak tan›mlamak daha do¤ru olur. Ancak son tahlilde bu gündelik uzlaflma mücadelesinin s›n›rlar›n› çizen de, Bat›’n›n model al›nd›¤› ve yönetimde merkezileflme, rasyonelleflme ve sekülerleflme odakl› temel bir yönetim anlay›fl›yd›. n Merkezî devletin reformlar› etkin bir flekilde uygulayabilmesi için bürokratik mekanizmalar›n rasyonel ve eflgüdümlü olarak ifllemesi flartt›. Bu amaçla Tanzimat yöneticileri çok say›da uzmanlaflm›fl kurul, dan›flma ve yasama meclisi oluflturdu. Bu kurumlar bizim bugün kan›ksam›fl oldu¤umuz modern devlet iflleyiflinin temellerini olufltururken yetki ve iktidar›n da önemli ölçüde saraydan bürokrasiye kaymas›na sebep oldu. Yeni düzende bakanlardan taflra valilerine, kaymakamlardan köy muhtarlar›na uzanan yönetim hiyerarflisi merkezî devletin yaflam›n her alan›na nüfuz ederek bireylerle yüz yüze gelmesini sa¤lam›flt›. Bu sayede devlet, yükümlülükleri olan modern hizmetleri (sa¤l›k, bay›nd›rl›k, vs.) vatandafllara ulaflt›r›rken nüfus ve kadastro say›m› gibi yöntemlerle düzen kurma ("tanzim") ifllevini de etkin bir flekilde yürütecek ve toplum üzerindeki do¤rudan kontrol ve otoritesini sa¤lamlaflt›rabilecekti. n Modern devletin bireyler üzerindeki etki ve nüfuzunu sa¤layan en temel araç olan zorunlu e¤itim de Tanzimat’›n gündemindeydi. Ancak oluflturulmaya çal›fl›lan seküler ortaö¤retim sistemi ve Galatasaray Sultanîsi gibi, cemaatleri kaynaflt›racak deneylerin ölçe¤i s›n›rl› kalacakt›. Yeni ö¤retim kurumlar›, Müslüman mektep ve medreseleri, gayr›müslim cemaat okullar› ve misyoner okullar› ile bir arada, çok sistemli ve bütünlüksüz bir e¤itim anlay›fl›n›n parças› olarak kalacakt›.

Tanzimat’›n ilân› için öngörülen fakat infla edilmeyen an›t›n temsili resmi.

1

4

Bat› Avrupa’ya yollanan (1827) ilk ö¤renciler.

b›n› verdiler.
‹lber Ortayl›, ‹mparatorlu¤un En Uzun Yüzy›l› (‹stanbul, 1983).

Soldan sa¤a: Sadrazam ‹brahim Ethem Pafla, Kurmay Albay Abdüllatif Bey, Deniz Subay› Ahmet Bey, Ferik Hüseyin R›fk› Pafla.

132

133

134 135 .. D›fliflleri Bakanl›¤›’nda çeflitli görevlerde bulunduktan sonra 1846’da d›fliflleri bakan›. Tanzimat seçkinlerinin sundu¤u sivil aidiyet fikri. millet* statüsü tafl›yan ve merkezîleflme ile birlikte teflkilatlar› güçlenip geçirgenlikleri gittikçe azalan gayr›müslim cemaatlerin kollektif Osmanl› kimli¤ine nas›l eklemlenecekleri idi. ulusçuluklar ça¤›n›n büyüyen tehditlerine ve Avrupa büyüklerinin H›ristiyan teba konusundaki bask›lar›na ayn› anda cevap vermek gibi çeliflkili hedefler içeriyordu. aslî mensupluk bilmekten ibarettir. n Tanzimat kadrolar› reform gündemlerini olufltururken hayli zorlu ve maharet gerektiren uzlaflmac› bir görev üstleniyorlard›. etnik ve dini kökeni ne olursa olsun her vatandafl›n devlete ve hanedana sivil ba¤l›l›¤›yla belirlenen ortak bir üst kimlik olarak geniflletiliyordu. Asl›nda Tanzimat döneminde eflitlik konusunda at›lan tüm ad›mlara ra¤men Müslümanlar›n hakim ve ayr›cal›kl› statülerinden vazgeçerek gayr›müslimlerle ayn› haklar› paylafl›yor olmalar›. belge 6 ve s. Bu arada Osmanl› devlet düzeni modern anlamda yeniden infla edilirken.. ‹slam milleti hakim milletken böyle kutsal bir haktan mahrum kald›. 1856 tarihli Islahat Ferman›. cilt I (‹stanbul. roman veya piyeste ortak "Osmanl› vatan›". Cevdet Pafla. 2. onlar için bu sevinçli bir gündü. Bu ise Müslümanlara pek ziyade dokundu. Müslümanlar için bu a¤lanacak ve yas tutulacak bir gündür" diye söylenmeye bafllad›lar. 1953). Tanzimat’la birlikte ise Osmanl›l›k. bafl›na buyruk olmakla elefltirildi. gayr›müslimlere tan›nan haklar› teyit edip vurgulayan yeni bir resmi belge yay›nlad›. Osmanl›l›¤›n kültürel ortak paydalar›n› yeniden tan›mlamay› hedefleyen s›n›rl› say›da çal›flma da geleneksel (veya ulusçu / ayr›l›kç›) e¤ilimlerle yar›flacak çekim gücüne sahip de¤ildi. sadece siyasi ç›karlara dayal› ve reform sürecinin birlefltiricili¤ine güvenerek tan›mlanm›fl s›¤ ve mu¤lak bir alternatifti. devlet adaml›¤›n›n yan›s›ra Cevdet Pafla ile birlikte ilk Türkçe dilbilgisi kitab› olan Kavâid-i Osmâniye’nin yazar› olarak tan›n›r. Kollektif ve seküler olarak tan›mlanan "Osmanl› ulusu" fikrinin. Tam eflitlikçi bir düzen fikri zihniyet ve uygulamadaki ciddi engelleri aflamam›fl olsa da Tanzimat süreci boyunca birçok gayr›müslim memur Osmanl› yönetiminde (özellikle de belediyeler.. Müslümanlar›n birço¤u. 3 Keçecizade Mehmet Fuat Pafla (1815-1869). mülk ve milletimizin bay›nd›rl›k ve serveti gün-be-gün artmaktad›r. 4 n Ortak bir Osmanl› kimli¤inin tan›m› ve bileflenleri imparatorlu¤un son günlerine kadar tart›flma ve pazarl›k konusu edilecekti. "Hanedan ulusçulu¤u" olarak tan›mlanabilecek bu giriflim. mal ve namus emniyeti konusunda taraf-› padiflahanemden vadedilmifl ve sunulmufl olan teminat› bir kere daha teyit ederim. hangi mezhepte bulunulursa bulunulsun hiçbir zarar yoktur. A. daha sonra da Yahudiler derece derece sayg›n olduklar›ndan ve art›k hepsi ayn› derecede tutulacaklar›ndan. etnik ulusçuluklar›n ve ulus-devletlerin h›zla serpildi¤i 19. Lâkin ferman›n patriklerin ve di¤er dinî önderlerin görevlerini de içeriyor olmas›ndan ötürü. sonra D›fliflleri Bakanl›¤›’nda yükseldi.. Osmanl› Devleti’nin en sorunlu bir döneminde parlak bir devlet adam› olarak sivrildi. Bu görevlere sonralar› birkaç kez daha atanan Fuat Pafla. 1852’de d›fliflleri bakan›. Sonuçtan memnun kalmayan Avrupa kamuoyu ise Osmanl› Devleti’nin "flarkl›" kalmaya mahkum oldu¤u ve hiçbir zaman liberal Bat› standartlar›na ulaflamayaca¤› konusunda görüfl birli¤ine vard›. Tanzimat ve Osmanl›l›k Belge 2. Uzak görüfllü ve uzlaflmac› olmakla birlikte. Gayr›müslim haklar› ve Islahat Ferman› Belge 1.. Osmanl›l›¤›n as›l mahiyeti. Rumlar›n baz›lar›. daha sonra Ermeniler. her ne kadar yo¤un bir diplomatik mücadele sonucunda dengeli bir metin oluflturmaya çal›flsalar da Islahat Ferman› içte ve d›flta yo¤un elefltirilere maruz kald›.) anlam›nda kullan›l›rd› (Ayr›ca bkz. "Devlet bizi Yahudilerle bir tuttu. n K›r›m Savafl› sonras›nda Avrupa’n›n hakim güçleri nezdinde konumunu güçlendirmeye çal›flan Osmanl› Devleti... yönetici kesimin en ileri görüfllüleri için bile içsellefltirilmesi oldukça güç bir fikir olarak kalacakt›. hariciye gibi birimlerde) yüksek rütbelere ulaflma flans›n› elde etti. Osmanl› Türkçesi’nde ”dini cemaat” (Katolik milleti. Gayrimüslim teba’a ise o gün yönetilen durumundan ç›k›p hakim milletle ayn› seviyeye gelmifl oldu¤undan. Gazi Ertu¤rul Bey o¤lu Osman Gazi Hazretlerinin kendisine ve ondan sonra bu flanl› hanedan›n en büyük ve en olgun vârisi olarak bilfiil hükümdar bulunan flevketli padiflah›m›za tâbi olmay›. Ahmet Mithat. bunlar da hoflnut olamad›klar› gibi. Örne¤in Tanzimat devrinde yay›nlanan birçok tarihî çal›flma. ‹flte hangi din ve mezhepten ve hangi kavim ve milletten olursa olsun Osmanl›’n›n flanl› bayra¤› alt›nda toplan›p biriken medenî bireylere "Osmanl›" ve bunlar üzerine hükümet eden devlete de "Devlet-i Âliyye-i Osmaniyye" denilmifltir. az›nl›klara eflitlik ad› alt›nda ayr›cal›klar tan›nd›¤›n›n aç›k göstergesiydi.. Bu görev yerel (özellikle de muhafazakar) tepki ve beklentilere.II. yüzy›l Avrupas›’nda tutunmaya çal›flan "eski tarz" çok-kültürlü imparatorluklar›n (Rusya veya Avusturya-Macaristan gibi) hayatta kalabilmek için medet umdu¤u son çareydi. kaç›n›lmaz olarak. n Gülhane Hatt-› Hümayunu ile birlikte seküler ve kapsay›c› bir Osmanl› kimli¤i oluflturulmas› ad›na ilk ad›mlar at›ld›. 1852’de de sadrazam oldu. Malum ola ki devletimiz dahilindeki her s›n›f tebaam›n her bak›mdan ve tam olarak mutlulu¤unun sa¤lanmas›. 2004 [ilk bask›: 1877]). gazilerin k›l›çlar› ve flehitlerin kanlar›yla kazan›lm›fl hanedan topraklar› olarak ifade buluyordu. Bu teminat›n tüm yönleriyle icraata geçirilmesi için gerekli tedbirlerin al›nmas› flâhâne lütuflar›m gere¤idir. Geleneksel olarak "Osmanl›l›k". ikinci nesil Tanzimat bürokratlar› taraf›ndan Avrupal› elçilerin yo¤un bask›lar› alt›nda kaleme al›nd›. hattâ bunlar› bir milliyet ve belki bir siyasî kardeflli¤e ba¤lamak meselesidir. 5 ve 6 • M‹LLET 20. 1861’de sadrazam oldu. Müslüman nüfus için ferman. Buradaki esas açmaz. Meslek yaflam›na askerî doktor olarak bafllad›. Yeni sistemin tabanda kök salmas› ve reformlar›n kal›c›l›¤› ise toplumun her katman›nda aidiyet hissinin güçlendirilmesi ile mümkün olabilirdi. bir de öteden beri Osmanl› Devleti’nde Müslümanlardan sonra Rumlar. Mehmet Emin Âlî Pafla (1814-1871). 1 5 Elbise-i Osmaniyye’den bir resim: K›br›s Adas› sakinlerinden üç tip. Bu mensupluk için hangi dinde. 6 Osmanl›l›k nedir? Osmanl›l›k . Tezâkir. Üss-ü ‹nk›lâp. yüzy›l bafllar›nda bugünkü “ulus” anlam›n› alan bu sözcük. Reflit Pafla’n›n ö¤rencileri olan Âlî ve Fuat Paflalar. Yahudi milleti. 3. hanedan ve ‹slam merkezli oluyordu. vs. yaln›zca hanedana ba¤l› yönetici s›n›fa aidiyeti betimleyen s›n›rl› ve seçkin bir kimlikti. Biz ‹slam’›n üstünlü¤üne raz› idik" diye itiraz ettiler.. çeflitli cinslerden oluflan bir alay halk›n birbirinin kan›n›n akmas›na meydan b›rakmak flöyle dursun. cilt I (Ankara. ferman okunurken arz odas›nda bulunanlar›n da ço¤unun yüzü as›kt›. Osmanl› kimli¤i A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 Eflitli¤in zorluklar›. "Milletimizin babalar›m›z ve atalar›m›z›n kan›yla kazan›lm›fl olan kutsal haklar›n› bugün kaybettik. geleneksel din / hanedan odakl› meflrulaflt›rma mekanizmalar› da devletin yeni imaj›n› ve toplum üzerinde artan taleplerini desteklemekte yetersiz kal›yordu. Bu güzel mensupluk için hangi milliyette ve kavmiyette bulunulursa bulunulsun yine bir ziyan yoktur. Tahta ç›kt›¤›m günden beri bu konuda yapt›¤›m yard›mlar›n hamd olsun pek çok semeresi görülmekte. 4 Islahat Ferman›. medeni milletler aras›nda hakk›yla sahip oldu¤u yüksek mevkiye lay›k olan halin tam anlam›yla gerçeklefltirilmesi için flimdiye kadar tesisine muvaffak oldu¤um yeni ve hay›rl› nizamlar›n sa¤lamlaflt›r›l›p geniflletilmesi laz›m gelmektedir. Bu yüzden o gün hava nas›l puslu idiyse.. [Islahat] ferman›n[›n] hükmünce Müslüman olan ve olmayan teba’an›n tüm haklar›nda eflit olmalar› gerekiyordu. devletimizin flan›na uygun flekilde. Yine de. Aidiyet kültürel olarak tan›mland›¤› zaman da Osmanl› entellektüellerinin üretti¤i referanslar. 28 fiubat 1856 B. siyasî. birçok cemaat ve aidiyeti kapsayan alafl›k imparatorluk nüfusu için bütünlefltirici ve ba¤lay›c› bir etkisi olaca¤› umuluyordu. 144). hay›rlar bahfleden zihnimi her an iflgal etmektedir. …Gülhane’de okunan hatt-› hümayunum ile ve Tanzimat-› Hayriyye uyar›nca her din ve mezhepte olan tüm tebaam için istisnas›z can. Bu iki göreve daha sonra da birçok kez atand›.

III. 1870’te yurda döndü. afla¤› s›n›flar›n bunlardan her hangi bir kazanç elde etmesi mümkün de¤ildi. Tanzimat ayd›nlar› S Ö Z L Ü K 2 Encümen-i Dânifl Nizamnâmesi (1851). ‹bret. Kurul. Osmanl› kimli¤i. “Vatan”. Siyasi mücadelesinin yan›s›ra tiyatro. Yay›nc›l›¤›n geliflmesi ir ve belâgatin belli alanlar› d›fl›nda varl›k göstermezlerdi. Devlet bilimsel üretimin desteklenmesi ve bu konudaki bilincin yayg›nlaflt›r›lmas› için yeni giriflimlerde bulundu. ve e¤itimle herkese vatan›n k›ymeti ö¤retilir de … böyle alt› yüz senelik bir cemiyetin fertleri aras›nda oluflmufl olan ç›kar birli¤i gönüllerde gerçekten hissettirilebilirse. Yay›nlar›n içeri¤ine ciddi k›s›tlamalar getiren bu karar ertesinde birçok gazete kapat›ld› ve Nam›k Kemal gibi ayd›nlar sürgüne gönderildi. Yeni Osmanl›lar hareketiyle iliflkisi yüzünden kovuflturmaya u¤rayaca¤› s›rada 1867’de Nam›k Kemal’le birlikte Avrupa’ya kaçt› ve Londra’da Hürriyet gazetesini ç›karmaya bafllad›. a¤›r ve a¤dal› bir dil kullanarak kendini göstermek ve böylece di¤er yazarlar aras›ndan sivrilmekti. girift Tanzimat deneyimini fazlas›yla basite indirger. özgün çal›flmalar ve çevirilerin sade bir dille yay›nlanmas›n› teflvik ederek hem Avrupa hem de Osmanl›-‹slam dünyas›n›n bilgi birikimini genifl halk kitlelerine yaymay› amaçl›yordu. 1857’de Tercüme Odas›*’nda çal›flmaya bafllad›. Bu çerçevede. Mustafa Reflit’i Mustafa Kemal’e ba¤layan çizgisel bir geliflim modeli. Hükümetin bask›s› sonucunda 1867’te Bat› Avrupa’ya kaç›p mücadelesine oradan devam etti. Yaz›lar› yüzünden 1873’te K›br›s’a sürüldü. Yeni Osmanl›lar hareketinin önderlerinden. bu tarz eserlere sadece görgülü ve talimli zihinler ulaflabiliyordu. 1876’da ‹stanbul’a dönüp anayasan›n haz›rlan›p kabul edilmesinde önemli roller oynad›. Mustafa Reflit Pafla’n›n önayak olmas›yla 1855’te çal›flmaya bafllad›¤› sarayda Frans›zca ö¤rendi. Bu dönemde yay›na bafllayan birçok gazete ve dergi görece serbest bir ortamda çeflitli fikirlerin dile gelip paylafl›ld›¤› yeni bir tart›flma platformu oluflturdu. Tanzimat seçkinlerinin reform çabalar›n› yüzeysel ve taklitçi bulan Yeni Osmanl›lar modernleflmenin yerel ve ‹slamî kaynaklara dönerek yeniden tan›mlanmas› gerekti¤ine inan›yorlard›. Mahmut’un (Kavalal› Mehmet Ali Pafla’n›n Vekayi-i m›sriyye’sini takiben) 1831’de yay›nlatt›rd›¤› resmi nitelikli Takvim-i vekayi idi. n Tanzimat dönemini. roman. B. Lamartin Nef’î gibi bir kasîde tezyîn Mümkün mü Senâî ve Ferezdak Molyer gibi tiyatro yazmak ‹klimde hükmü yok mu fark›n Vaziyeti bir mi Garp ve fiark›n Ziya Pafla. Rodos ve Sak›z adalar›nda çeflitli memurluklarda bulunarak geçirdi. Birçok Cumhuriyet kurumunun temeli Tanzimat’la at›lm›fl olsa da modern ‹slamî muhalefetin köklerinin de ayn› döneme uzand›¤›n› unutmamak gerekir. Statükocu Tanzimat seçkinleri kendi yetifltirdikleri neslin farkl› ve elefltirel durufluna tahammül edememiflti. fiimdi bir kere do¤ru hareket olunur. Abdülhamit’in h›flm›ndan kaçamayarak 1878’de Suriye’ye. ulemâ ve yeniçeriler gibi toplumla yönetimi uzlaflt›ran geleneksel arac›lar›n etkinli¤ini ortadan kald›rm›flt›. milliyetini muhafaza ediyor. Onlara göre Tanzimat bürokratik bir despotizme dönüflmüfltü. s›radan bir zihnin ihtiyaçlar›na karfl›l›k veren bilimsel ve fennî kitaplar›n yaz›lmas›na öncelik tan›r. 1862’de fiinasi’nin ç›kard›¤› Tasvir-i efkar’da yay›nlanan. olanca karmaflas›yla anlamak gerekir. Encümen’in giriflimleri gittikçe yo¤unlaflacak bir yay›n ve çeviri faaliyetinde ilk ad›m oldu. elbette ortak vatan patrikhaneden daha kutsal say›laca¤›ndan. Ziya Pafla ve M›s›r prensi Mustafa Faz›l gibi ayd›nlar. Midhat Pafla ve Nam›k Kemal gibi o da Sultan II. Bundan dolay›. 1876’da anayasan›n haz›rlanmas›nda rol oynad›. 1877’de Midhat Pafla’n›n tutuklanmas›yla Nam›k Kemal de Midilli’ye sürüldü. Fakat. Avrupal›l›k. Nam›k Kemal. Dönemin seçkin fliir çevrelerine girdi. 3. ‹stanbul. Bilakis. Frans›zca ö¤rendi ve baflkentin seçkin edebiyat çevrelerine girdi. Yeni Osmanl›lar ve muhalefet Belge 1. hemen ard›ndan Konya’ya ve sonunda Adana’ya vali tayin edildi. çeliflkileri. 5 Ziya Pafla’ya göre ö¤renmek ve taklit etmek. Ancak Osmanl› gazetecili¤inin esas at›l›m› 1860’larda oldu. 1893). Bu kavimlerin her biri lisan›n›. bu uzlaflmac› tavr›n en bariz örneklerinden biridir. 1880’de burada vefat etti. Bu sayede Tanzimat boyunca Osmanl› okuru Bat› düflüncesinin köfle tafllar› ile temel Osmanl› kaynaklar› ve (‹bn-i Haldun’un Mukaddime’si gibi) ‹slam klasiklerine ulaflma imkan› elde etti. esâsen basit bir dille yaz›lm›fl. ço¤ulculuk gibi birçok kavram ‹slam’›n aslen modern olan özünde zaten mevcuttu. tarihi biyografi ve tarih alan›nda verdi¤i onlarca eserin gelecek kuflaklar üzerinde büyük bir etkisi oldu. yurtsever ve liberal-anayasac› fikirlerini 1856 sonras›n›n muhafazakâr e¤ilimleriyle harmanlayarak Tanzimat deneyimini elefltirel bir tav›rla gözden geçirmeye bafllad›lar. 4 ve 5 Nam›k Kemal. Bu yazarlar yaln›zca üsluplar›n› süsleyip giriftlefltirmek için yaflay›p fli‹ster isen anlamak cihân› Ö¤renmeli Avrupa lisân› Etmifl orada fünûn terakkî Tahsilden eyleme tevakkî Bilmek gerek ondaki fünûnu Terk eyle taassup ve cünûnu Onsuz kifli tam flair olmaz Bir kimse lisanla kâfir olmaz Sende var ise hamiyyet A. 1 n 1867 y›l›nda sadrazaml›kça ç›kar›lan ve Kararname-i Âlî ad› verilen emir filizlenen bas›n özgürlü¤ü konusunda bir dönüm noktas› oldu. Mehmet Nam›k Kemal (1840-1888). ve böylece e¤itimi yayg›nlaflt›rmay› hedefler. soyut ve kalabal›k terimlerden oluflan çetin kabuklar içinde hapsoldu. Dolay›s›yla Encümen-i Dânifl. II. Tan›nm›fl âlim ve bürokrat Ahmet Cevdet Pafla’n›n ‹slam f›kh›n› Avrupa hukukuna uyarlayarak oluflturdu¤u "Osmanl› medenî kanunu" (Mecelle). Tanzimat dönemine iliflkin daha çok gözden kaçan ise. seçkin bir yönetici zümrenin devletin bekas› ve teban›n refah› ve ilerlemesi ad›na yürüttü¤ü bir dönüflüm süreciydi. ayr›l›klar›m›z bir çalg› tak›m›n›n ilk denemelerindeki farkl› sesler gibi. 1871’de Ali Pafla’n›n ölümünün ard›ndan dönebildi¤i ‹stanbul’da çeflitli memuriyetlerde bulundu. seküler ve din odakl› iki kutup aras›ndaki gri alanda yer alan farkl›. özel derslerle Arapça ve Farsça ö¤rendi. Birçok bak›mdan çeliflkileri ve mu¤lakl›klar› olsa da Yeni Osmanl› hareketi Tanzimat gündeminin pratik boyuttan düflünsel alana aç›l›m›n› sa¤lam›fl. Kurulda Osmanl› fikir adamlar›. modernleflme ve temsilî rejim gibi konularda verimli bir tart›flma zemini oluflturmufltur. Topraklar›m›z›n geniflli¤ini ve imkanlar›n› ise tarif ve tekrara ihtiyaç görmeyiz. ‹lk fliirlerinden sonra Nam›k takma ismini kullanmaya bafllad›. 3 Nam›k Kemal’e göre Osmanl›lar. Geçmiflte birçok yazar›n esas gayesi. […] Çünkü vatan›m›zda mevcut olan kavimler Avrupa’dan pek de az de¤ildir. gerçek fikirler de abart›l› inceliklerin zarf› içinde kaybedildi … Tahmin edilece¤i gibi. n Osmanl› Türkçesiyle yay›nlanan ilk gazete. Kurulmas› planlanan modern üniversitenin (Darülfünûn) altyap›s›n› oluflturmak amac›yla 1850 y›l›nda Frans›z Bilimler Akademisi ilham al›narak "Encümen-i Dânifl" adl› bir bilim kurulu oluflturuldu. anayasal yönetime geçilmesi yolunda yaz›lar›yla Yeni Osmanl›lar hareketinin fikri temellerini att›. Tahsîline eyle sarf-› himmet K›l tercüme onlar› ziyâde Tâ milletin ede istifâde Taklît ile asl›n› unutma Milliyetini hakîr tutma Sâir akvama meyli akmaz K›ptî k›ptîli¤in b›rakmaz Ondan alçak gerek ki mâye Milliyetin etmeye vikâye Bilmem ki neden her iflte mutlak Avrupal›ya mukallit olmak Onlarda bu fikr-i fâsit olmaz Yekdi¤erine mukallit olmaz Fikr etmeli ki Cenâb-› bî-çûn Etdikte beflerle arz› meskûn Her iklime havass vermifl Har kavme mizâc-› has vermifl Kabil mi ede Rasin. ‹stanbul’da çeflitli okullarda okuyup özel derslerle Farsça ve Arapça ö¤rendikten sonra 1845’te memuriyete bafllad›. Osmanl› topraklar›nda bir di¤er Avrupa yükselece¤ine flüphe yoktur […] Sonuçta cemiyetimiz her uzvuyla konuflan tek bir vücut haline gelecek. vatan evlatlar› aras›nda ortaya ç›kan cins ve mezhep ayr›l›¤›n›n ileride vatan›n da¤›lmas›na sebep olaca¤› endiflesi vard›r … Bizim naçizâne inanc›m›za göre bu ayr›l›k vatan›n da¤›lmas›na yol açmaz. muhalefeti. ömrünün geri kalan›n› Midilli. Tanzimat’›n yeni ayd›n gazeteci / yay›nc› tipi (Ahmet Mithat gibi) halk› ayd›nlatma misyonunu devral›rken Osmanl› siyasal co¤rafyas›nda ilk kez "kamuoyu" (efkâr-› umumiyye) kavram› an›l›r ve dikkate al›n›r hale geldi. Koruyucusu Mustafa Reflit Pafla’n›n ölümünün ard›ndan Ali Pafla’yla yaflad›¤› kiflisel sorunlar nedeniyle birkaç kez uzaklaflt›r›ld›¤› ‹stanbul’a ancak 1865’te dönebildi. sentezleri ve farkl› deneyimleriyle birlikte. * Tercüme Odas› n Tanzimat. 136 137 . e¤er do¤ru hareket olunursa o ayr›l›¤›n kuvvetiyle ilerleme yolunda belki en büyük mevkiye biz ulaflabiliriz. Onlara göre temsilî rejim. zira merkezî devlet. [Osmanl› topraklar›nda]. Bu ba¤lamda oluflan Avrupa kökenli "ayd›nlanma misyonu" fikri reform zihniyetinin önemli bir boyutunu oluflturur. Çocukluk ve gençli¤inde Afyon. Bunu 1840’ta yay›na bafllayan Ceride-i havadis adl› özel gazete izledi. fliir. n Tanzimat döneminin da¤›n›k da olsa en belirgin muhalif hareketi 1860’larda flekillenen Yeni Osmanl›lar grubuydu. Söz konusu hareketlili¤in 1876 Anayasas›’n›n gerçekleflmesindeki pay› az›msanamaz. ‹slam. Ali Suavi’nin ç›kard›¤› Muhbir gazetesinde hükümeti elefltiren yaz›lar yay›mlad›. yani bu ahali gruplar›n›n genel hak ve hürriyetlerinden tamam›yle yararlan›l›r. 22 Mart 1873. Özellikle siyasi içerikli fliirleriyle Osmanl› edebiyat›n›n yenileflmesinde önemli bir rol oynam›flt›r. Kars ve Sofya’da okudu. bürokratlar ve Avrupal› flarkiyatç›lar›n yan›s›ra ulemâ temsilcileri de vard›. sentezci aray›fllard›r. bilindi¤i üzere medeniyetin yüksek amaçlar›na ancak farkl› tür bilgilerin toplumda yayg›nl›k kazanmas›yla ulafl›labilir. her zaman hofl bir âhenge hizmet edecektir. Mukaddime-i Harâbât (‹stanbul. seçkin ve incelmifl zevkleri tatmin eden edebi ürünleri teflvik etmekle birlikte. 4 B ‹ Y O G R A F ‹ Ziya Pafla (1829-1880). elefltiri. ilim okyanusunun derinlikleBelge 1 ve 2 rinden ç›kar›lan inciler. fikir adam›.

prenslik düzeyine yükseltilmifl oldu. Rusya ve Fransa’n›n araya girmesiyle durdurulduysa da. merkez ve taflra yönetiminde oluflturulan yeni kurumlar›n bafl›na yine Türk ve Çerkesleri yerlefltirmekte sak›nca görmemifltir.000 kifli idi. II. 1841). dünya pazar›na yönelik pamuk üretimini artt›rm›fl ve devlet eliyle sanayi giriflimleri bafllatm›flt›r. Ahmet Bey yönetimindeki Tunus ise. Burada köklü reformlar gerçeklefltirerek ça¤dafl M›s›r’›n temellerini att›. s. Hastahaneye gidiyor. O¤lu için istedi¤i Suriye valili¤ini alamay›nca 1830’da Suriye’yi iflgal etti. ‹ngiliz iflgaline kadar. ön karakollardan kaçt›klar› oldu. cilt I (Ankara. M›s›r’›n imparatorluktan kopufl süreci Belge 1 ve 2 * Mülkiye * Redif * Vahhabîler n Tanzimat dönemindeki en önemli geliflmelerden biri. B. 3 Tunus’un reformcu hükümdar› Ahmet Bey el-Hüseynî (1806-1855).IV. Askerin maafl› iyi idi. Avrupal› uzmanlar›n ve mühendislerin e¤itti¤i. köylülerin itiraz ve isyanlar›na ra¤men büyük rakamlara ulaflm›flt›r (1840’ta 115. askeri reformlara daha erken giriflmesine ve daha s›n›rl› bir ölçekte hareket etmesinin avantajlar›na dayan›r.. M›s›r’da Osmanl› kanunlar› ve paras› geçerliydi.. 138 139 . Londra. 4 Kavalal› Mehmet Ali Pafla (1769-1849). n Mehmet Ali ve ard›llar› yine de birer Osmanl› valisiydi. ekili alanlar› ve sulama sistemini gelifltirmifl. her alay karargâh›n›n etraf›n› s›k karakol hatlar› sar›yordu. Mehmet Ali Pafla ailesinin yönetiminde. Ölüm oran› o kadar korkunçtu ki burada bulundu¤umuz sürede piyadenin yar›s›n› gömmüfltük. Mehmet Ali.. M›s›r’da reform hareketleri Belge 3 ve 4 n Özerk M›s›r hükümetinin gerçeklefltirdi¤i reformlar. M›s›r tar›m ve ticaretini do¤rudan devlet denetimine alm›fl. 1953). Bu kuvvetlerin yar›s›ndan ço¤u hemen toplanm›fl askerler aras›ndan yetifltirilmifl ve kendilerine çarçabuk biraz Avrupa savafl yöntemleri ö¤retilmifl olan redif*ler ve iltimasla seçilmifl. Benzer geliflmelerin biraz gecikmeyle görüldü¤ü. Türkçe yay›n yapan matbaalar aras›nda ‹stanbul’dan sonra belki de en önemlisi Kahire’nin d›fl›ndaki Bulak kasabas›ndayd›. n Askerlik hizmetini vatandafll›kla özdefllefltiren. 50 askerin birden. Frans›zlar›n M›s›r’dan ç›kar›lmas›ndan sonra burada kald› ve h›zla yükselerek ‹stanbul’u kendisini M›s›r valisi atamaya zorlad›. n Mehmet Ali’nin Osmanl› ordular›n› iki kez bozguna u¤ratm›fl olmas›. Cevdet Pafla. Bu tarihten itibaren M›s›r. M›s›rl› flehzade Mustafa Faz›l Pafla. böyle askerlerle hiçbir savafl›n yap›lamayaca¤›na inanmak lâz›md›. M›s›r’da T›bbiye. Hükümet Küçük Asya’da üç askerî kuvvet bulunduruyordu ki bunlar›n toplam› 70.. Helmuth von Moltke. ölüyor yahut kaç›yordu.. fakat çok defa bizzat nöbetçiler kaç›yordu.. Tezâkir. Türkiye Mektuplar› (Berlin. iktisat alan›nda da görülür. O¤lu ‹brahim Pafla komutas›ndaki ordusu Vahhabîler*i Hicaz’dan ç›kard›. özellikle de sarayl›lar onlar› taklit eder oldular ve M›s›rl›lar›n ço¤u çok yüksek fiyatlarla ev. Harbiye ve Mülkiye gibi okullar›n kuruluflunda ise ‹stanbul’u izlemifltir. Napolyon’a karfl› M›s›r’a gönderilen orduda subay olan Mehmet Ali Pafla. Özellikle yaz günlerinde Bo¤aziçi ve di¤er gezip görülecek yerler h›ncah›nç doluyor. Ortado¤u tarihinde ilk kez yerli halk›n düzenli olarak askere al›nmas› ile oluflturulmufl. toplar› daha çoktu ve daha iyi kullan›l›yordu. yar›-ba¤›ms›z bir ülke oldu. yiyece¤i boldu ve kendilerine tatl›l›kla muamele ediliyordu. herkes akla keder ve zihne s›k›nt› getirecek düflüncelerden uzak duruyordu. Türk ça¤dafllaflma tarihinin en önemli fikir hareketlerinden birini oluflturan Yeni Osmanl›lar’›n hamisiydi. 1866 y›l›nda vali yerine (Farsça’da hem hükümdar hem vezir anlam›na gelebilen) "hidiv" unvan›n›n kullan›m› konusunda sultan›n onay vermesi ile M›s›r. hatta y›ll›k vergisi neredeyse iki kat›na ç›kart›l›yordu. daha iyidir denebilir. Ama memurlar ay bafl›nda maafllar›n› al›p rahatça geçindiklerinden. ‹brahim’in k›talar›n›n Türklerden daha üstün manevra kabiliyeti vard›. A. E¤lence düflkünlü¤ünde yeni 盤›rlar açt›lar. kendi mevkilerinde olanlar›n bilmeleri gereken fleylerden hiçbirini bilmeyen subaylardan olufluyordu. k›sa sürede borçlar›n› ödeyemez duruma düfltü. ancak Türklerle k›yasland›¤› zaman. Esnaf güruhu zengin oldu. Her köflesi bir tür e¤lence ve flenlik yerine dönüflen ‹stanbul gerçekten Cennet’e örnek olacak bir halde idi. n Osmanl› Devleti’ne sad›k bir vali olarak Arabistan’daki köktendinci ve Yunanistan’daki ayr›l›kç› isyanlar› bast›ran Kavalal› Mehmet Ali Pafla. Kahire ile ‹stanbul aras›nda. yüzy›l›n ortalar›ndan itibaren M›s›r. ama M›s›r valili¤i kendi soyunda kald›. Osmanl› iktisat havzas›n›n da d›fl›na ç›kt› ve Avrupa merkezli yeni dünya ekonomisine eklemlendi. tar›m› ve ticaretiyle imparatorluk ekonomisinin temel kaynaklar›ndan birini oluflturan M›s›r’›n devletten kopufl sürecine girmesi oldu. Mahmut’tan erken davranm›fl. n Yeni devlet anlay›fl›n› hayata geçirecek kadrolar›n e¤itilmesi için Avrupa’ya ö¤renci gönderilmesinde Mehmet Ali. Süveyfl Kanal› dahil kaynaklar›n›n ço¤unu ‹ngiliz denetim ve yönetimine b›rakmak zorunda kalan M›s›r. sonradan kendi isyan bayra¤›n› açt›. Suriye’den ç›kmaya 1840’ta ‹ngilizler zorlad›. Türk ve Çerkes subaylar›n yönetti¤i yeni ordu. Nizamiye k›talar›n›n da yar›s›n› yeni askerler teflkil etmekte idi. Adana ve Girit’i terk etti. 1841. yüzy›l›n bafllar›na kadar. Avrupa’ya sürekli olarak çok miktarda para gider oldu. atlar› ve silahlar› ile. yine de M›s›r’›n yar›-ba¤›ms›zl›k sürecini bafllatan önemli ödünler kopartt›. 20. telgraf gibi yeni teknolojileri uygulamakta Avrupal›lara dayanan M›s›r. Subaylar›n dillerini bile anlamayan bu askerler daimî olarak esir muamelesi görmek zorunda idiler. Tate Gallery. 19. Ancak ticaretin kurallar› gere¤i ithalat ve ihracat›n dengesi bozuldu. bu konuda en önemli ad›m› Süveyfl Kanal›’n›n aç›lmas› ile atm›flt›r (bkz. k›smen ‹stanbul’un Tanzimat reformlar›n› uygulatmakta ›srar etmesiyle. yal› ve baflka mülkler ald›lar. M›s›r yönetimi. daha sonra Yunan ‹syan›n› bast›rd›. Osmanl› ordular›n› birkaç kez yenilgiye u¤ratan M›s›rl›lar›. Bu yüzden baflkentte emlak›n de¤eri ola¤anüstü artt› ve ‹stanbul’da aldat›c› bir servet ortaya ç›kt›. Bütün bunlar›n yerini doldurmak flimdi hemen hemen tamamiyle Kürdistan’a yükleniyordu. 2 M›s›rl›lar ‹stanbul’da. Ama ‹brahim Pafla ordusu için de. köleli¤i ‹stanbul ve Kahire’den daha erken kald›rm›flt›r (1846). Onun için. 1832-1833’te Kütahya’ya kadar ilerleyen Mehmet Ali. 70-71). esnaf ve tüccar da al›flverifl çoklu¤uyla büyük mebla¤lar kazan›r olduklar›ndan iflin sonunu düflünmezler idi.000 nefer). Demiryolu. fakat hemen hemen hiçbir Kürt iki seneden fazla dayanam›yordu. ‹stanbul içinde al›flverifl ço¤ald›. Ordunun üçte ikisinin bu haline ek olarak becerikli subaylar›n yoklu¤unu da söylemek lâz›md›r. M›s›r Meselesi S Ö Z L Ü K 1 Nizip bozgunu öncesinde. 1882’den sonra sömürgeleflme sürecine girdi. Sir David Wilkie imzal› tablo. Osmanl› merkezinin yenilik ad›mlar› ile benzeflir. devletin insan ve do¤a kaynaklar›na yeni yöntemlerle nüfuz etti¤i modern yönetime geçifl. siyasi rekabetin yan›s›ra ciddi bir insan ve fikir al›flverifli vard›. n 1872 y›l›nda d›fl borçlanmaya bafllayan M›s›r. elbisesi mükemmel. Bir aral›k [Kavalal›] Mehmet Ali Pafla hânedan›ndan pek çok paflalar ve beyler ve han›mlar M›s›r’dan savuflup ‹stanbul’a döküldüler ve külliyetli para getirip bol bol harcayarak ‹stanbul’un e¤lence düflkünlerine kötü örnek oldular. Avrupal› Güçlerin bu kez askeri müdahalesiyle geri çekilen Mehmet Ali. Hele M›s›rl› han›mlar alafranga giyim kuflam ve di¤er süs eflyalar›na e¤ilim gösterip ‹stanbul han›mlar›. 1517’den beri bir Osmanl› eyaleti olan. Ancak birçok aç›dan ‹stanbul’a ba¤›ml›l›¤› sürüyor. 1839’da Tanzimat Ferman›’n›n ilan›ndan hemen önce Nizip’te Osmanl› ordular›n› yeniden bozguna u¤ratt›. hatta kimi zaman bir iki ad›m önde gider. Osmanl› Devleti’ne vergi veren. Suriye.

Eshâb-› alâka olan beyler ve a¤alar da onlar› hofl tutararak korurlar ve topra¤›n getirisi üzerinde inceden inceye hesaplara giriflmeyip hep müsamaha ederler ve a¤al›k yolunda muamele edip gerekti¤inde onlara faizsiz para buluverirlerdi. Hohe Pforte). Yabanc›lar›n müdahaleleri de iflin önemini artt›rd›. Avrupal› devletlerin ve yat›r›mc›lar›n Osmanl› topraklar›ndaki ç›karlar›n›n yönetimi ve de¤iflik mezheplerden Hristiyan unsurlar üzerinde birbiriyle çeliflen koruyuculuk iddialar› vard›. hem Türkçe’de hem de Bat› dillerinde (Porte. Kudüs. Osmanl› Devleti ve Avrupal› Güçler Belge 2 ve 3 n Az›nl›klar›n yasal konumunda yap›lacak de¤ifliklikler ya da eyaletlerde uygulanacak reformlar gibi. Y. rakiplerinin bu konularda öne geçmesini engelleme çabalar›na dayal› bir dizi strateji etraf›nda tart›fl›l›yordu. yay. n Avrupal› Güçler için Do¤u Sorunu. Dahas›. Sonra Maliye Nezareti oralar›n aflar›n› iltizam*a verdi. uzun ya da k›sa vadeli amaç ve ç›karlar›n› kollamak ad›na kaygan bir zeminde kurup bozduklar› ittifaklar›. n Sanayi devriminin iktisadî. 3 Cidde’de Frans›z konsolosunu öldürenlerin idam›. 140 141 . Frans›z. mültezimlerin Bosna Eyaleti’ndeki adaletsizliklerinden dolay› ‹ngiliz konsolosu taraf›ndan ‹ngiltere’ye gönderilen flikayetname üzerine ‹ngiltere Hariciye Nezareti’nden ‹stanbul’daki ‹ngiliz elçisi Canning’e gelen talimatta. 1980). S Ö Z L Ü K * ‹ltizam n Do¤u Sorunu’nu masaya yat›ran ülkeler Britanya ve Fransa ile sanayi. müzakere ve çat›flmalar› biçimlendiriyordu. kirac›lar babalar›ndan dedelerinden kalma yerlerde ziraat eyleyegeldiklerinden her biri ziraat eyledi¤i topra¤› benimsemifl idi. Osmanl› hükümetlerinin müdahaleleri engelleme kayg›s›. iç politikalar›n uygulanmas› için bile Avrupa’da müttefik aray›fl›na neden oluyordu. "Osmanl› Hükümeti" anlam›na kullan›l›r olmufltur. Rus yanl›s› hizipler olufluyordu. ço¤u zaman devletin ordu göndermesi ve yeni ›slahat paketleri açmas›na yol açan bu gerginliklerin tümü. bu flartlar alt›nda uluslararas› krizlere dönüflüyordu. Avrupal› Güçler ve Osmanl› Devleti Belge 1 • BÂB-I ÂLÎ "Yüce kap›" anlam›na gelen Bâb-› Âlî. Çok yerlerde eshâb-› alâkan›n haklar›n› vermeye yanaflmaz oldular. 26 Ocak 1867. Birbirini tetikleyen bu sorunlar. askerî ve siyasî sonuçlar›n› devflirmeye bafllayan Avrupal› Güçler. Bu "Büyük Güçler"in ve bunlara yetiflmeye çal›flan (giderek. Tanzimat’› izleyen y›llarda. M›s›r ve Suriye. Osmanl› Devleti’nde sadrazaml›k dairesinin ad›d›r. 24 Ocak 1859 (gravür). bu ba¤lamda çeflitli ayr›l›kç›-ulusçu hareketleri kimin ve nereye kadar desteklemesine göz yumulaca¤›. Bunlara "bafltinal› çiftlikler" denilir ki. dünya hakimiyeti kurmak. Bo¤azlar’da Osmanl› denetiminin sürmesi veya gevfletilmesi. Eflak-Bo¤dan. Do¤u Sorunu A N A H T A S Ö Z C Ü K R A. Durum bildirildiyse de çözümü gecikti. K›r›m Savafl›’ndan sonra güya Osmanl› Devleti’nin ifllerine bakar olmufllar gibi bir tav›r tak›nd›klar›ndan. Bulgaristan. göstermelik reformlar gibi de¤erlendirilebiliyordu. Osmanl› devletinin zaten niyetli oldu¤u ve kendi dinamikleri ile tasarlad›¤› ›slahat önlemleri. Karadeniz ve Bo¤azlar. Mültezimler de bir olup aflar iflinde suistimallerle ahaliye haks›zl›k ettiler. Böylelikle toprak hukuku kavgas› Müslümanlarla H›ristiyanlar aras›nda millî bir düflmanl›k biçimine girdi. Ayine-i vatan. Bu ba¤lamda Osmanl› devlet adamlar› aras›nda Avrupa dilleri ve diplomasi becerileri öne ç›k›yor. Lübnan. cemaatler aras› etnik ve dinsel çat›flmalar›. Cevdet Pafla. Do¤u Sorunu müzakerelerinin imparatorlu¤un her yan›n› kuflatt›¤› görülür: (1830’lardan itibaren s›rayla ve tekrarlarla) Cezayir. belki de hepsinden önemlisi. Avrupa kamuoyunun gözünü boyamak için yap›lm›fl. Avrupal› Güçlerin taraf olmas› ile yönlendirilmifl ve sonuçlanm›flt›r. ‹mparatorluk hazinesi küçük gelirler için büyük masraflara girdi ve iflin içine yabanc› parma¤› girerek H›ristiyan çiftçiler fl›mard›lar. sevkiyat› için otuz milyon kurufl kadar masraf oldu. en az›ndan dünyay› kendi ç›kar ve beklentileri do¤rultusunda biçimlendirmek üzere koyu bir rekabet halindeydiler. s›ras›yla. Ve o zaman Bosna-Hersek’te mültezim derdi ve yabanc› müdahalesi yok idi. Sublime Porte. Osmanl› reform sürecinin yetersizliklerini veya bunlara karfl› direnifli sayabiliriz. ticaret ve finans kapitalizmi aç›s›ndan bunlar kadar geliflmifl olmayan Avusturya ve Rusya gibi kara imparatorluklar›yd›. Balkanlar’›n flu veya bu k›sm›n›n kimin nüfuzu alt›nda olaca¤›. Belgrad ve S›rbistan. Girit. Asker vs. Avrupa kamuoyunu etkilemek de Osmanl›lar ve rakipleri için önemli bir hedefti. M›s›r’›n hem kendi kaynaklar›n› hem Hindistan yolunu aç›k tutmas› ve bunun hangi güçlerin güdümünde gerçekleflece¤i. Osmanl› devletinin flu veya bu parças›na el koymaktan çok Bâb-› Âlî* üzerindeki nüfuzlar›n› derinlefltirme. Halaço¤lu (‹stanbul. Cidde. Hersek. O zaman ba¤›ms›z mutasarr›fl›k olan Hersek Sanca¤›’yla Bosna Eyaleti’nde bulunan di¤er sancaklarda topraklar›n ço¤u çiftliklere bölünmüfltü ve bunlar›n sahiplerine eshâb-› alâka denirdi. Osmanl›lar›n içifllerine ait sayd›¤› meseleler. Karada¤. Alman ve ‹talyan birli¤ini kuracak olan) Prusya ve Piemonte’nin odakland›¤› sorunlar aras›nda. Marûzât. 2 B. n Bu dönemde Osmanl› topraklar›nda yaflanan ve çokuluslu dokunun çözülüflünü haz›rlayan belli bafll› gerginliklerin tetikleyicileri aras›nda ayr›l›kç› ya da özerklik amaçl› hareketleri. Bu süreçte özellikle Osmanl› topraklar› ile ilgili her mesele "Do¤u Sorunu" ad› verilen çok dü¤ümlü bir yuma¤›n içinde ele al›n›yordu.V. Bu isyan›n önünü almak için asker göndermek gerekti. Epiros ve Tesalya. Avrupal›lar› hem kendi aralar›nda hem de Osmanl› Devleti ile. farkl› az›nl›k toplumlar›n›n koruyuculu¤unu üstlenme. Bosna olaylar› ve ‹ngilizler. Giderek. Bu çiftliklerde H›ristiyan çiftçiler yar›c›l›k ya da üçleme veya dörtleme biçiminde kirac›yd›lar. Halbuki çok vakit geçmeden söz konusu beylik çiftliklerinde isyan ç›kt› ve baflka yerlere yay›ld›. ‹ngiliz. bir yandan da Avrupa devletlerinden birinin toprak ve ödün kopartma çabas›na karfl› di¤erleri birleflerek Osmanl› toprak bütünlü¤ünü korumaya çal›fl›yorlard›. bir yandan Osmanl› devletinin gücü ve ba¤›ms›zl›¤› t›rpanlan›yor. Has›lattan istifade edegeldikleri için taraflar birbirinden hoflnut olarak yaflamakta idiler. iktisat alan›nda söz sahibi olma. Avrupa devletlerinin diplomatik ve/veya askeri yollardan müdahale etti¤i tart›flmal› alanlara göz at›l›rsa. Eshâb-› alâka da geçim kaynaklar› olan haklar›n› zor kullanarak almaya kalk›flt›lar. Bu rekabetin do¤urdu¤u çeliflkili sonuca göre. Hangi nedene dayan›rsa dayans›n. ‹ngilizler ise. de¤iflik güç odaklar›na yak›nlaflan. "hal böyle gider ve H›ristiyanlara yap›lmakta olan adaletsizlikler devam eder ise yak›n vakitte bütün Avrupa devletlerinin gözünde Osmanl› Devleti’nin hükümet ifllerindeki beceriksizli¤i kan›tlanm›fl olacak" diye yaz›lm›fl ve "geçmiflte Türkiya’n›n ba¤›ms›zl›¤› güvence alt›na al›nm›flsa da falan milletin ve falan ailenin hükümdarl›¤› kesinleflmifl de¤ildir" gibi bir tak›m sözler de ‹ngiliz bakanlar›ndan iflitilmifl idi. 1 Bâb-› Âlî (gravür).

Fransa’n›n 1850 y›l›nda Kudüs’te Katoliklerin haklar›n› korumak ad›na Osmanl› Devleti’nden baz› taleplerde bulunmas›yla bafllad›. Frans›z. Bâb-› Âlî diplomasisinin büyük bir baflar›s› say›l›r. K›r›m Savafl› (1853-1856) Belge 1. R›za Pafla. yak›n bir gelecekte. n Do¤u Sorunu’nu oluflturan yuma¤›n içindeki ilmiklerin birbirine ne denli girift ba¤larla dügümlendi¤inin en iyi göstergesi. Karadeniz’de muharebeler sürerken Yunanistan’›n Epiros ve Tesalya’da bafllatt›¤› isyan› Avrupal› Güçlerin diplomatik bask›yla durdurmas›. 2. • AVRUPA DEVLETLER TOPLULU⁄U Uluslararas› iliflkilerde bar›flç› dengenin sa¤lanmas› için belirli bir uluslararas› hukuk dizgesine uyan Avrupa devletlerinin tümü. Kütahya’da iki y›l geçirdikten sonra ABD’ye. zaten 1848 devrimci hareketlerinin ard›ndan Macar ve Polonyal› liberal ulusçu önderlere s›¤›nma hakk› veren. bunlar› Avusturya ve Rusya imparatorluklar›n›n ültimatomlar›na karfl›n teslim etmeyen Osmanl› Devleti’ne sempati beslemeye bafllam›flt›. Osmanl› ‹mparatorlu¤u ile anlaflarak Rusya’ya savafl açt›lar.A N A H T A S Ö Z C Ü K R C. ordular›n› Osmanl› yönetimindeki Eflak-Bo¤dan (flimdiki Romanya) üzerine göndererek savafl› bafllatt›. 9 Ocak 1853. yüzy›l›n dönüfltürücü siyasal olaylar› aras›nda say›lmas› gereken K›r›m Savafl›’d›r. 6 ve7 3 Avrupa’n›n “hasta adam”›. Rusya da Ortodokslar›n haklar›ndan ödün verilmesini engellemek için Osmanl› Devleti’ne bask› yapmaya bafllad› ve Bâb-› Âlî’nin dengeleme çabalar›n› yetersiz bularak. 1855. ‹stanbul Deniz Müzesi. özellikle de Çarl›¤›n Karadeniz donanmas›n› periflan eden S›vastopol muharebesinde. antlaflmadan az önce Osmanl› Devleti’nin Tanzimat Ferman›’ndaki hükümleri geniflleten bir ›slahat ferman› yay›nlamas›. 4. ilk kez K›r›m Savafl›’nda kullan›lm›flt›r. 3. Bafll›ca lideri oldu¤u 1848-1849 Macar Devrimi ve Ba¤›ms›zl›k Savafl›’n›n yenilgiye u¤ramas›ndan sonra Osmanl› Devleti’ne s›¤›nd›. n Antlaflmada. Bak›n. Orsay Müzesi. Murat Pafla ad›n› alarak Halep Valili¤ine atand›. Askeri Müze. 1855. D. Paris Antlaflmas› Belge 3 n 30 Mart 1856 tarihli Paris Antlaflmas›’yla. Ferik ‹smail Pafla 6 ve maiyeti. E. ‹stanbul. savafl›n kaderini K›r›m’daki çarp›flmalar belirledi. Nikolay’›n Britanya elçisi Hamilton Seymour’a söyledikleri. Britanya Devletlerinin ve bir süre sonra aralar›na kat›lan Piemonte’nin güçleri Rusya’y› K›r›m’da. Böyle bir y›k›lma. endüstri ça¤›n›n silahlar› ve kalabal›k ordular aras›nda kolayl›kla yay›lan kolera. Rusya’y› savafl› bitirecek bir anlaflmay› kabul etmeye zorlad›lar. Avusturya ve Prusya’n›n da deste¤iyle. müttefik Britanya ve Fransa’n›n savafl s›ras›nda bile Süveyfl Kanal›’n› kimin yapaca¤› konusunda çekiflmesi. 19. özellikle Katolik ve Ortodoks cemaatleri aras›nda uzun süredir rekabet ve çekiflme unsuruydu. Rus çar› I. 142 143 . Soldan sa¤a: Lord Raglan. Üçlü ‹ttifak. Tuna boylar›ndan bütün Karadeniz’e ve Do¤u Anadolu’ya yay›lan savafl bitti¤inde. Ancak Osmanl› Devleti’nin ve tebas›n›n kaderinin Avrupal› Güçler aras› çekiflme ve uzlaflmalara ne denli ba¤›ml› oldu¤u bir kez daha anlafl›ld›. 1849’da Macar Devrimi’nin bast›r›lmas›ndan sonra Osmanl› Devleti’ne s›¤›nd›. 5. Türkiye’nin durumu son derece kar›fl›k. K›r›m Savafl›’n›n askerlik ve diplomasi d›fl›nda getirdi¤i yenilikler aras›nda yer al›r. savafl masraflar›n› karfl›lamakta güçlük çeken Osmanl› Devleti’nin d›fl borçlanma yoluna gitmesi ise. Osmanl›. Grandchamp imzal› tablo. Rusya küçük ödünlere zorland›. ve ‹ngiltere ile Rusya’n›n bu durumla ilgili tam bir anlaflmaya varmas› ve birinin di¤erinden habersiz ciddi bir ad›m atmamas› çok önemli. Ömer Pafla. 7 2 Józef Bem (1794-1850). Her üç tektanr›l› dinin kutsal flehrinde H›ristiyanl›¤›n kutsal makamlar›na iliflkin düzenlemeler. Müttefikler. K›r›m Savafl› s›ras›nda Osmanl›. elimizde hasta bir adam var. Samimiyetle söylüyorum. Ancak. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun herhangi bir Avrupa devletini güçlendirecek flekilde parçalanmas› engellenmiflti. çok hasta bir adam. ‹ngiliz Donanmalar›n›n S›vastopol’u Kuflatmas› (1886). Savafl muhabirli¤inde foto¤raf. Seyit Ali Efendi. savafl halinde Çarl›¤›n fazla güçlenmesi endiflesiyle bu deste¤i çektiler. Bo¤azlar üzerinde Osmanl› denetimi teyid edildi. Fransa meseleyi gündeme getirince. Mehmet Pafla ve Adnan Bey. Bat› Avrupa kamuoyu. 1830 Polonya ‹syan› ve 1848 Macar Devrimi’ne kat›ld›. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun Avrupa devletler toplulu u*nun bir parças› say›lmas›. ama Do¤ubeyaz›t ve Kars gibi Anadolu kentlerinin Rusya’n›n eline geçmesine engel olamad›. Baflta Osmanl› Devleti ve Rusya olmak üzere birçok büyük devletin kar›flt›¤›. Do¤u Sorunu’nunda taraf olanlar›n o aflamadaki en önemli hedefi gerçekleflmifl. Fransa. 5 Roger Fenton. Ülke parçalanacak gibi gözüküyor. Bunun d›fl›nda Osmanl›lar›n önemli bir kazan›m› olmad›. Rus donanmas›n›n 1853 sonlar›nda Sinop’u topa tutarak binlerce evin yanmas›na ve sivil ölümlerine yol açmas› ve Osmanl› donanmas›n› büyük çapta tahrip etmesi üzerine Britanya ve Fransa. Kolera salg›n›na karfl› (‹ngiliz hemflire Florence Nightingale’in ad› ile an›lan) uluslararas› iflbirli¤i ve t›pta yenileflme hareketlerinin ivme kazanmas›. yenilgiye u¤ratt›lar. Savafl öncesi s›n›rlar korundu. daha sonra ise ‹talya’ya yerleflti. Kudüs’le ilgili bir k›v›lc›mdan K›r›m ve Do¤u Anadolu’ya s›çrayan savafl›n ard›ndan yap›lan antlaflmada S›rbistan meselesinin de ele al›nmas›. özellikle gerekli bütün önlemler al›nmadan yokolmas› büyük bir talihsizlik olur. 1853-1856. Mareflal Saint-Arnaud. Do¤u Sorunu denkleminin karmafl›kl›¤›n› gösteriyordu. n Savafla yol açan gerginlikler. ‹stanbul-Edirne-Varna aras›na çekilen ve K›r›m’a kablo ile ba¤lanan ilk telgraf hatt›. n Osmanl› ordular› Tuna cephesinde baflar›l› oldu. n Diplomatik görüflmeler s›ras›nda Fransa’ya karfl› Rusya’y› destekleyen Britanya ve Avusturya ‹mparatorluklar›. Paris. 4 1 Lajos Kossuth (1802-1894). konuyu uluslararas› platforma tafl›yordu. yar›m milyondan fazla can alm›flt›. 19 May›s 1854’te Varna’da fiehper adl› geminin salonunda görüflmeler. Avrupa devletlerinin bu cemaatler üzerindeki koruyuculuk iddias›. büyük bir talihsizlik olur.

S›n›rl› say›da da olsa ilk defa gayr›müslimler merkezi devlet teflkilat›n›n önemli kademelerinde yer ald›. yüzy›lda. M›s›r’daki paralel reform hareketleri ile olan etkileflimler ve imparatorlu¤un kendi bünyesindeki etki gruplar› (bürokrasi.Avrupa ile uyumlu. Çerçeveleme. . ‹dari. Musevi. Yeni Osmanl› Düflüncesinin Do¤uflu (‹stanbul. imparatorluk nezdindeki tüm etnik ve dinî unsurlar› Osmanl› hânedan›n›n koruyucu varl›¤› etraf›nda bir arada tutmay› hedefleyen bir ideolojidir (bu yüzden eski dilde "anâs›rc›l›k" olarak da adland›r›l›r). rasyonelleflme ve sekülerleflmeyi hedefleyen çok yönlü bir dönüflüm projesi bafllatt›. s. "Genç Osmanl›lar" bir taraftan anayasal ve daha özgürlükçü bir sistemin hayalini kuruyor. • K‹TAPLAR OKU YA GÖR LIM EL‹M D‹N LEY EL‹M . 2006). gündemleri ve bak›fl aç›lar› hakk›nda bize de¤erli ipuçlar› verecektir. Sultanahmet. yap›land›rma ve biçimdeki bilinçli tercihleri anlayabilmek.Modern devlet iflleyiflinin temelleri at›ld› ve yetki önemli ölçüde saraydan bürokrasiye kayd›. As›r Türk Edebiyat› Tarihi (‹stanbul. yani resmî bir tan›t›m etkinli¤inin parças›d›r. özellikle de Islahat Ferman›’n› (1856) izleyen y›llarda Tanzimat’›n kendi bünyesinde yetiflmifl ama icraatlar›n› yetersiz bulan yeni bir muhalif flekillenme ortaya ç›kt›.Londra Osmanl› Saray Müzi¤i Akademisi (yön.Foto¤raf kim taraf›ndan ve/veya kimin için çekilmifltir? Sergilenme flekli ve amac› nedir? .Yönetimde tam merkezileflme.Kalan Müzik) TAVS‹YELER n Bir foto¤raf› tarihi belge olarak kullan›rken baz› önemli noktalar› unutmamak gerekir: . . Merkezi ve mahalli idarelerde. k›yafet ve durufllar›n› nas›l anlamland›rabiliriz? n Foto¤raf. ulema. Bu köklü de¤iflimlerin ertesinde. Foto¤rafç› bir sahneyi ve ân› çerçeveledi¤i anda ona kendi yorumunu katm›fl olur. onlar› tarihin nesnel ve fleffaf birer göstergesi olarak alg›lamaktan kaç›nmal›y›z. Osmanl› Saray›ndan Avrupa Müzi¤i (CD . daha seküler bir iflleyifle sahip idari ve hukuki sistemlerin yap›land›r›lmas› Tanzimat sürecinin baz› önemli etkileri oldu: . ortak ve kapsay›c› bir "Osmanl› kimli¤i" fikri ortaya at›ld›. 1996). • MÜZELER . Sorular n Foto¤raf› inceleyerek tarihi bir çerçeve içinde de¤erlendiriniz.Dolmabahçe Saray› Müzesi • MÜZ‹K ESER‹ . Gregoryen Ermeni milletleri vs) bu üst kimlik alt›nda. Emre Arac›). Bat› modelinden yola ç›karak yönetimde merkezileflme. Özellikle 19. Karmafl›k Tanzimat sürecinin flekillenmesini. Bu yüzden foto¤raflar› belge olarak kullan›rken. .Ahmet Hamdi TANPINAR.Tanzimat Müzesi.Hedeflenen seyirci kitlesi nas›l tan›mlanabilir? .fierif MARD‹N. foto¤raflar›n ço¤undaki düzenlemeler bizzat foto¤rafç› taraf›ndan titizlikle haz›rlanmaktayd›. dönemin alg›lar›. . 19. karakterlerin mekan içinde bir araya getirilme flekillerini. eski tarz bir imparatorlu¤un modern ça¤da hayatta kalma mücadelesinin eseridir.konunun özeti SENTEZ 1839’da ilan edilen Tanzimat Ferman›’yla birlikte Osmanl› devleti yo¤un ve kapsaml› bir reform sürecine girdi. molla ve Ermeni rahip. Bu yönüyle de etnik veya dinî t›n›lar› olan her türlü "standart" ulusçulu¤u ayr›l›kç› tehdit olarak görür ve reddeder. farkl›l›klar›n› muhafaza ederek bir arada ve emel birli¤i içinde varolmalar› hedeflenmifltir (bkz. iktisadi ve hukuki alanlarda yeni ve radikal düzenlemeleri içeren bu dönemin Osmanl› toplumsal ve kültürel hayat›ndaki etkileri de o derece sars›c› ve uzun vadeli olacakt›. Bu belge Tanzimat yönetiminin temel siyasi ve kültürel hedeflerini hangi flekilde yans›t›yor? n Bu belgenin verdi¤i mesaj› hangi izleklerle aç›klayabiliriz? n Bu belgeyi bir propaganda arac› olarak tan›mlayabilir miyiz? Konya Vilayeti. yöntem Tarihsel belge olarak foto¤raf okuma KONU ÜZER‹NDE DÜfiÜNME n Bu foto¤raf Osmanl› devletinin 1873 y›l›nda yap›lan Viyana Uluslararas› Sergisi için haz›rlatt›¤› bir k›yafet albümünden al›nm›flt›r.‹lber ORTAYLI. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun tüm vilayetlerinde kullan›lan yerel ve geleneksel halk k›yafetlerini etnografik bir çerçevede s›n›fland›rmak.Dinî ve etnik âidiyetlerden ba¤›ms›z. Bütüncül bir proje olarak tan›mlanamasa da Tanzimat’›n ana hedefleri flöyle s›ralanabilir: . ‹ki Osmanl› bürokrat›n›n nezaretinde kitap olarak bas›lan bu albüm. Avrupa’da ve Osmanl› topraklar›nda birçok önemli kütüphaneye da¤›t›lm›fl ve ayr›ca çok miktarda da sat›lm›flt›r. "Millet" ad› verilen geleneksel dinî-etnik cemaatlerin (Rum Ortodoks. KARIfiTIRMAYALIM n "Osmanl›c›l›k" ve ulusçuluk Osmanl›c›l›k. ‹mparatorlu¤un En Uzun Yüzy›l› (‹stanbul.Tüm Osmanl› tebâs›n›n kanunlar önünde eflit ve ayn› derecede güvence alt›nda olmas› . Mustafa Reflit Pafla liderli¤indeki bürokrat kadro. kurumsal.Çekim / sergileme tarihi nedir? .Foto¤raf bilinçli olarak düzenlenmifl bir kompozisyonu içeriyor mu? Öyleyse. gayr›müslim az›nl›klar ve ayr›l›kç›lar vs) ile olan müzakereler çerçevesinde anlamland›rmal›y›z. Albümde amaçlanan. gerçekli¤in do¤rudan ve nesnel bir yans›mas› oldu¤u izlenimini verse de asl›nda di¤er sanatlar gibi bir temsil ve müdahale süreci içerir. Rum rahip. vergi sisteminde. ‹stanbul . Avrupa’daki siyasal dönüflümler ve güç dengelerinin gölgesinde. 144 145 . n "Osmanl› milleti" ve Osmanl› "milletleri" "Osmanl› milleti" fikri Tanzimat döneminde sivil ve seküler bir üst kimlik olarak ortaya ç›km›flt›r ve imparatorlu¤a vatan olarak aidiyeti ifade eder. 1949). Osmanl›c›l›k ülküsü çokdinli / çokkültürlü. yarg›da ve e¤itimde Bat› eksenli bir çok yeni düzenleme getirildi. aç›klamak ve foto¤raf yoluyla "bilimsel" bir ciddiyet içinde sergilemektir. bir taraftan da bu hayali geleneksel ve ‹slami referanslarla temellendirmeye çal›fl›yorlard›. 134-135). Koordineli ve verimli bir idari sistemin oluflturulmas› için gerekli kurumsal düzenlemelerin yap›lmas› .

Belge 3’teki karikatürde alafranga ve alaturka han›mlar nas›l temsil ediliyor? 3. alafranga / alaturka s›n›fland›rmas›n›n ›srarla yap›lageldi¤i alanlar›d›r. Tanzimat sonras› romanlardaki yenilik merakl›s› Osmanl› beyzadeleri neden hep abart›l› flekilde yüzeysel. kad›n-erkek iliflkileri. yabanc› olmas›. Bereket versin ki. mekan ve zaman kullan›m›. o akflam aya¤›nda iç donu vardi. Tap›n›r gibi bir fleyler yap›yor. Nas›lsa Magrit beyin hat›r›ndan ç›kamayarak kalkt›. Alafranga – Alaturka ikileminin bugün Türkiye’de hala devam etti¤i ileri sürülebilir mi? Hangi durumlarda? • ADABI MUAfiERET “Görgü kurallar›” anlam›na gelen bu terim Osmanl› kültüründe geleneksel edep ve terbiye kal›plar›n› ifade etmek için kullan›l›rken Tanzimat’tan sonra özellikle modern ve bat›l› hayat›n gerektirdi¤i yeni davran›fl biçimlerini tan›mlamak için kullan›l›r oldu. kollar›yla talimler ediyor. Zirâ böyle husûsi cemiyetlerin zevki böyle ç›kaca¤› alafranga âleminde yaflayanlara malumdur. çatal dedikleri o z›kk›m› kullan›yorlar. Gayet dar ve siyah olmas›ndan dolay› çürük bulunan pantolonun k›ç› boylu boyuna ayr›lm›fl olmaktan baflka bir fley de¤ildi. Yanl›fl anlamay›n›z! Baflka bir fley de¤ildi. Vâk›a Felâtun’un dans edifline söz yoktur. Birbirlerinin elini s›k›yorlar… Bu kar›lar kendi kocalar›n›n yan›nda baflka erkeklerle sarmafl dolafl olup m›z›ka ile oynarlarm›fl. endifle uyand›ran de¤iflimin ailenin içine kadar nüfuz edebilece¤ine iflaret eder. Ahmet Mithat Efendi. 4 fiüphesiz. "Alafranga" ve "alaturka. hem beraber uzun uzun ulur… Hüseyin Rahmi Gürp›nar. Arkas›ndaki gayet k›sa ceket. erkek olunca ço¤u zaman komik ve zavall›. Tanzimat döneminde Osmanl› ekonomisinin dünya kapitalist sistemine eklemlenmesiyle birlikte "alafranga" tüketim biçimi de yayg›nl›k kazanm›fl. aile düzeni. Bu terimlerin öznesi. giysi.Sabahleyin kalk›nca kocana "boncorna". ‹flte tam bu noktada Osmanl› edebiyat› ve karikatüründe de ifltahla hicvedilen "taklitçi" züppe tipi ortaya ç›kar. soka¤a giderken "oravara". S Ö Z L Ü K YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. pantolon dahi harekete müsade etmedi¤inden. Alafranga merakl›s› Felâtun Bey bir Beyo¤lu partisinde. gösteriflçi ve köksüz tipler olarak betimlenmifltir? 2.Dosya Alafranga / Alaturka "Alafranga" ve "alaturka". müzik ve sanat zevkleri ve adab› muafleret kurallar›. gündelik hayat›n al›flkanl›klar› ve s›radan eylemleridir. Zaten aya¤›nda bumbar gibi bir pantolon olup. 5 1 Dolmabahçe Tiyatrohâne-i Hümâyunu. Muhtemelen Beyo¤lu Levanten çevrelerinde ortaya ç›km›fl bu ‹talyanca kökenli terimler (alla franca / alla turca) temelde bir yabanc›lama ve yabanc›laflma durumuna ba¤l› olarak kullan›ld›klar› için çoklukla elefltirel bir tavra ve mesafeye iflaret ederler. geleneksel olana ancak d›flar›dan. Mahalle aras›nda iki han›m alafranga merak› hakk›nda dertlefliyor. Görümcem her gün dan dan dan piyana çalar… Kadana beygirleri geziniyor gibi güm güm güm ortal›¤› öttürür.Yeme¤i el ile yemiyorlar. pantolonun düzlü¤ü bozulmamak için böyle bir büyücek yere geldi¤i zaman pantolonu donsuz giymek – zira alafrangal›¤›n gâyeti budur itikâd›nda idi – al›flkanl›¤› oldu¤undan e¤er yine bu âdete riâyet etmifl olsayd›. Bu tip. Tanzimat’la birlikte ivme kazanan yo¤un toplumsal de¤iflim ve kültürel ikilemlerin ifadesi olarak gündelik Osmanl›ca da¤arc›¤›na 19. Zira Felâtun Bey. "Ölçüsüz alafrangal›k" olgusunun Osmanl› ve Türk edebiyat›nda çok uzun süre ifllenmifl tutarl› bir izlek oldu¤u söylenebilir mi? Edebiyattan. Köksüzleflmifl. kad›n olunca ise ahlâki aç›dan tehlikeli ve yozlaflt›r›c›d›r. geleneksel olana tezat oluflturmas› ve hatta onu tehdit etmesi durumudur. Felâtun ise befl dakikadan beri Magrit’e bir defac›k oynamak için yalvar›rd›.Hepsi haline göre Frenkçeden bir iki lak›rd› ö¤renmifller. Ayn› flekilde.Çalg›lar› da hiçbir fleye benzemiyor. asla e¤ilmeyerek mum gibi dans ederdi. Misters Ziklas niçin dans etmedi¤ini Râk›m’dan sual eyledikte. gündelik yaflam al›flkanl›klar›nda somutlaflan eski-yeni çat›flmas›n›n en belirleyici unsuru de¤iflen tüketim kültürüdür. gösterifle meftun "alafranga beyzade" tipi. . "söylesene!" diye beni de zorluyorlar. e¤lenme-dinlenme flekilleri. Dosya 3 5 Haziran 1875 tarihli Hayal dergisinden. Felatun Bey ile Rak›m Efendi (1876) 2 B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Popüler kültürde ortaya ç›km›fl terimleri tarihsel ba¤lamlar›na yerlefltirmeye çal›fl›n . asl›nda trajikomik varl›¤›yla h›zl› ve köklü de¤iflime duyulan toplumsal tepkinin bir yans›mas›d›r. “Sarayda Beethoven”." belli ideolojik durufllar›n veya fikir sistemlerinin göstergesi olarak kullan›lmazlar. 146 147 .(Kocam olacak herif) her sabah yumruklar›yla. çünkü alafranga kad›n. . lansiye filan gibi oyunlar› yapabilmekte ise de polka ve vals oyunlar›nda bafl› döndü¤ünü arzla özür diledi. Alafranga saray e¤lencesi. Avrupa merkezli de¤erler çerçevesinden bak›ld›¤›nda anlam kazanabilir (bugün baz› çevrelerde geleneksel Osmanl› / Türk müzi¤inin "dünya müzi¤i" veya "etnik müzik" olarak adland›r›lmas› gibi). "Alaturka"gibi bir terim. dedi. – K›z bu nas›l k›yafet? Utanmaz m›s›n? – Bu asr-› terakkide (ilerleme devrinde) sen utan k›yafetinden. fi›psevdi (1911). Ancak oyun aras›nda nas›lsa kazayla Magrit’in aya¤›na basmakla beraber derhal kendisini toplamak için bir hareket etmesini müteakip arka taraf›ndan bir cay›rt›d›r hissolundu. ‹stanbul Resim Heykel Müzesi. Piyano bafl›nda yaln›z Can kald›¤› halde yine tempolar› idare edebilirdi. eflya. . tesettür için kâfi olmad›¤› cihetle pantolonun sakat› meydanda idi. iflin içindeki en büyük sakatl›k o zaman meydana vururdu. . modern veya geleneksel yaflay›fl tarzlar›n›n belirgin olarak temsil edildi¤i. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda dahil edilmifl sözcüklerdir. d›flar›dan kolayca gözlemlenebilen yaflay›fl flekilleri. Bir aral›k polka havalar› dahi çalmaya bafllad›klar›ndan haz›r bulunanlar›n baz›lar› kad›n erkek çift çift kalk›p polka ederlerdi. varl›kl› ve de¤iflim taraftar› zümrelerin ayr›cal›kl› konumlar›n›n önemli bir göstergesi haline gelmifltir. sinemadan veya popüler kültür alan›ndan "alafranga züppe" tipine baflka örnekler verebilir misiniz? 4. Abdülmecit Efendi. 1915. […] . baflka erke¤in koluna giriyor. Bazan da hem çalar. Yeme-içme. muhafazakar bak›fl aç›s›ndan "alafranga" teriminin tan›mlay›c› özelli¤i de.Kar›s› kocas›n›n kolundan ç›k›yor. kadril. akflam üstü "bol su var" demelisin.

1900 1910 1905 Rusya’da devrim 1914 Birinci Dünya Savafl›’n›n bafllang›c› 1860 1861 Rusya’da serfli¤in kald›r›lmas› 1865 ABD’de köleli¤in kald›r›lmas› 1870 1880 1890 1867 Avusturya ‹mparatoru’nun Avusturya-Macaristan ‹mparatoru olmas› 1881 Çar II. Aleksandr’›n öldürülmesi Reformlar›n durmas› Rusya. y›l› nedeniyle yay›nlanan bir kitaptan illüstrasyon. 20. Nikolay ve Çariçe 2 Aleksandra Fyodorovna taç giyme töreninde. Kraliçe Victoria’n›n tahttaki 50. V.8 Mutlakiyet ve demokrasi 1 9. yüzy›l sonlar›nda Avam Kamaras›. 1 1867 Birleflik Krall›k’ta seçim reformu 1872 Almanya’da genel oy hakk› 1884 Birleflik Krall›k’ta seçim reformu 1906 Avusturya’da genel oy hakk› Almanya’da sosyal yasalar 1883-1889 Çar II. Demokrasinin ilerlemesi Anglo-sakson demokrasileri Otoriter bir monarfli: Almanya Çokuluslu bir devlet: Avusturya-Macaristan Reformlar ve otokrasi aras›nda Rusya • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Alsace-Lorraine’de siyasal yaflam ve Almanlaflt›rma ‹ngiliz Parlamentosu: 19. yüzy›l›n efli¤inde “bir çar. bir din. 148 149 . II. ulusçu hareketler d›fl›nda iki büyük ak›mdan daha önce görülmemifl bir biçimde etkilendi: Temel haklar› güvence alt›na almay› arzulayan liberal ak›m ve genel oy hakk› yoluyla iktidar› halka b›rakmay› arzulayan demokratik ak›m. III. Her iki ak›m da eski yönetici s›n›flar›n ve otoriter rejimlerin korunmas›ndan yana olanlar›n muhalefetiyle karfl›laflacakt›. 1887. bir yasa” ilkesiyle yönetilen tam bir otoriter imparatorluk örne¤iydi. n 1850-1914 y›llar› aras›nda demokrasiye do¤ru evrilen devletler hangileridir? n Otoriter geleneklere ba¤l› kalan devletler hangileridir? KONU KONUNUN PLANI I. IV. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda Avrupa. Birleflik Krall›k 1914 öncesinde demokrasinin modeliydi.

Piemonte ve baz› Alman devletlerinde rejim liberaldi. hiçbir toplum özgür de¤ildir. her konuda mutlak kanaat ve duygu özgürlü¤ü gerektirir.. iktidardaki hanedanlar aras›nda örülmüfl olan akrabal›k ba¤lar› nedeniyle ayn› zamanda aile toplant›lar›na benziyordu. LÉOPOLD Belçika Kral› (1865-1909) VII. bu ülkede hükümdarlar birer otokratt›. ç›kar›lan yasalarla vatandafllar›n haklar› geniflletildi. Belge 3 ve 4 Her devlette üç tür güç bulunur: Yasama gücü.. ‹spanya’da. [. 1859).. PEDRO Portekiz Kral› (1853-1861) FERDINAND Bulgaristan Prensi. n 1850-1914 aras›nda demokrasi Avrupa’n›n pek çok ülkesinde ilerleme kaydetti. yarg› güçlerinin birbirinden ayr› olmas›yla tan›mlanan liberal rejim. n 1914’te. yönetim biçimi ne olursa olsun. toplant› özgürlü¤ü. yürütme gücü [.genel oy hakk›n› giderek daha fazla ülkenin benimsemesi sayesinde . ‹talya’da ise okuma-yazma bilen tüm vatandafllar 1912’den itibaren oy kullanabilmeye bafllad›lar. esas olarak otoriter rejim olma özelli¤ini koruyordu. Orta Avrupa ya da Balkan ülkelerinde ve Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda anayasa vard›.. hükümetin bir vatandafl›n baflka bir vatandafltan çekinmemesini sa¤layacak biçimde oluflturulmas› gerekir. çünkü böyle bir durumda ayn› hükümdar›n hem zalimce yasalar ç›kar›p hem de bunlar› zalimce uygulamas›ndan korkulabilir.. Kanunlar›n Ruhu Üzerine (Paris. Belçika. Çok say›da ülke birlik kurdu ya da ulusal ba¤›ms›zl›klar›n› elde etti.. Hollanda. Rusya.] Siyasal özgürlü¤e sahip olabilmek için. Bu ilerlemeler ifade özgürlü¤ünün. EDWARD Büyük Britanya ve ‹rlanda Kral›. hükümetin eylemlerini denetleyen milletvekillerinin seçimler yoluyla belirlenmesi ve yasama. Kelimenin en genifl anlam›yla vicdan özgürlü¤ü. Ancak Fransa’da bu durum uzun sürmedi. GEORGE III. 1748). Yaln›zca iki devlet. Avrupa’da ilerleme kaydetti. LUDWIG ile evlilik Alfred Rusya Çar› II. 1848’den itibaren tüm erkek vatandafllar›na oy hakk› tan›yarak.. ama gitgide daha fazla ülkeye yay›l›yordu. ama liberal demokratik bir iflleyiflin olmad›¤› rejimler Liberal demokrasiler Otoriter rejimler 4 1850-1914 aras›nda Avrupa’daki siyasal rejimlerin evrimi. Maria ile evlilik Augustus II.. n Temel özgürlükler*i güvence alt›na alan bir anayasan›n varl›¤›. gerçek anlamda birer liberal demokrasi* kurmufllard›. yapabildi¤imiz ölçüde ve kendilerine zarar vermedi¤imiz sürece benzerlerimiz taraf›ndan engellenmeden can›m›z›n istedi¤i gibi yaflayabilmeyi [. Hollanda. yüzy›l bafllar›nda "Avrupa’n›n büyükannesi" ad› verilmiflti. Hürriyet Üstüne (Londra. yine ayn› s›n›rlar içinde. Yasama gücü tek bir kiflinin elinde yürütme gücüyle bir araya gelirse özgürlük yok demektir. Nikolay’›n büyük teyzesi olan Kraliçe Victoria’ya 20. ‹sviçre. yürütme. Almanya ve Avusturya-Macaristan’da ise demokratik biçimde seçilen birer meclis bulunuyordu. Montesquieu Baronu Charles-Louis de Secondat.I. Rejimin biçimi: ‹mparatorluk Krall›k ya da prenslik Cumhuriyet Cermen Konfederasyonu Rejimin türü: Anayasal olan. 1850 ile 1914 aras›nda kurulan yeni devletlerin tümü monarfliydi. 1850’lere do¤ru henüz genifl ölçüde otoriter bir Avrupa’yd›. ama hükümet yaln›zca hükümdara karfl› sorumluydu. Mevcut devlet say›s›n›n 1914’te 60’tan 20’ye indi¤i Avrupa’n›n genifl bölümünde monarfli rejimi varl›¤›n› korudu. Demokrasinin ilerlemesi IV. devletlerin ço¤unda anayasa* yoktu ya da oldu¤u yerlerde hemen hemen tüm iktidar› hükümdarlara b›rak›yordu. Birleflik Krall›k’ta ç›kar›lan bir dizi yasa (1867. düflünce ve e¤ilim özgürlü¤ü.. Hannover Kral› (1820-1830) K›z› Charlotte Edward Kent Dükü ERNST Saksonya-Koburg Gotha Dükü (1826-1844) FERDINAND I.. n Liberal demokrasinin yay›lma alan›.. Rusya’da hükümdar›n üzerinde hiçbir denetim bulunmuyordu. özgürlüklerin daha s›n›rl› oldu¤u ya da yeni yeni verilmeye bafllad›¤› görülüyordu. düflünce özgürlü¤ü. ‹sviçre ve Fransa.. herhangi bir amaç etraf›nda baflkalar›na zarar vermeyecek biçimde birlik oluflturma özgürlü¤ü [. Vergiye dayal› oy hakk›n›n bulundu¤u Birleflik Krall›k. liberal rejim ve . Danimarka Kral› IX. Bu özgürlükler eksiksiz olarak tan›nmad›¤› sürece. her bireyin bu özgürlü¤ünden. IV. WILLIAM Büyük Britanya ve ‹rlanda Kral›. GEORGE FRANZ Saksonya-Koburg Saalfeld Dükü 3 Bireysel özgürlükler. Aleksandr’›n k›z› Maria ile evlilik ALBERT FERDINAND Portekiz Kraliçesi II. Torunlar› aras›nda Almanya ‹mparatoru da bulunan ve Rus Çar› II. LÉOPOLD Belçika Kral› (1831-1865) VICTORIA Büyük Britanya ve ‹rlanda Kraliçesi (1837-1901) Victoria Almanya ‹mparatoru II.] ‹kinci olarak. temsilcilerini genel oyla özgürce seçen halk›n elinde bulundu¤u ve tüm yetkilerin bir anayasa çerçevesinde kullan›ld›¤› siyasal rejim. Özgürlükler k›s›tl›yd›. 1850 1914 1 000 km B. 1914’te ise di¤erlerine 1910’da eklenen Portekiz’le birlikte üç cumhuriyet vard›. WILHELM (1888-1918) ile evlilik Alice Hessen Grandükü IV. bu hakka kesin olarak 1875’te kavufltu. Örne¤in Fransa.. 150 151 . A..demokrasi. V. 1914’te Kuzey ve Bat› Avrupa’yd› (‹skandinav ülkeleri.] ve yarg›lama gücü. Devlet baflkanlar›n›n buluflmalar›. Bu yazara göre bireysel özgürlükler nelerden oluflur? 3. Anayasalar yap›ld› ya da devrimlerle dayat›ld›. 1914’e gelindi¤inde genel oy bu ülkede hâlâ kabul edilmemiflti. Belçika. Büyük Britanya ve ‹rlanda Kral›. Ancak siyasal yaflam hâlâ en zenginlerin ve en e¤itimlilerin egemenli¤indeydi ve Avrupa bu konuda hiç de türdefl bir manzara arz etmiyordu.. GEORGE (Büyük Britanya ve ‹rlanda Kral› (1910-1935) Hükümdarlar 2 1850 ile 1914 aras›nda Avrupa’da hüküm süren aileler. Christian’›n k›z› Alexandra ile evlilik (1901-1910) V.. John Stuart Mill. 1914’e kadar Avrupa’da demokrasinin geliflmesi 1 Montesquieu’nün tan›m›na göre güçler ayr›l›¤›. sonra Kral› (1887-1918) K›z› Stéphanie Avusturya ‹mparatoru Franz Joseph’in o¤lu Rudolf ile evlilik Özgürlük herfleyden önce kiflinin iç dünyas›n› kapsar. n 1850-1914 y›llar› aras›nda Avrupa’n›n siyasal haritas› kaydade¤er ölçüde basitleflti. Fransa). Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda ise hükümdarlar iktidarlar›n›n k›s›tlanmas›n› kabul etmifller ama henüz anayasal› monarfliden uzak duruyorlard›. 2. 1850’de Avrupa’da pek yayg›n de¤ildi. 1885) oy hakk›n› geniflletti. insan özgürlü¤ü ilkesi [. Hannover Kral› (1830-1837) A N A H T A R S Ö Z C Ü K L E R • TEMEL ÖZGÜRLÜKLER Her bireyin sahip olmas› gereken en önemli özgürlükler: Siyasal özgürlükler (seçme ve seçilme hakk›. ama demokratik bir iflleyifl yoktu. bir araya gelme özgürlü¤ü. 1. Bir ansiklopediden Stuart Mill’in kim oldu¤unu araflt›r›n.] do¤ar. [. Özgürlü¤ün nas›l demokrasinin temeli oldu¤unu gösteriniz.] gerektirir. Devletler ve siyasal rejimler Belge 1 ve 2 • L‹BERAL DEMOKRAS‹ ‹ktidar›n. e¤itimin ve siyasal partilerin geliflmesiyle gerçeklefliyordu. ancak buna göre yaln›zca vergi kayd› bulunan vatandafllar oy kullanma hakk›na sahip olabiliyordu. Avrupa’n›n geri kalan›nda ise durum z›tl›klar gösteriyordu.] yaflam›m›z› karakterimize uygun bir biçimde düzenleyebilmeyi.). n Bu monarflik Avrupa. Üçüncü olarak. K›tan›n do¤usuna ve güneyine do¤ru gidildikçe. 1850’de yaln›zca iki (‹sviçre ve Fransa).

borçlar›n ödenmesi amac›yla ya da baflka malî amaçlarla.. vergi miktar›n› düflürerek oy hakk›n›n orta s›n›fa ve iflçi s›n›f›n›n varl›kl› kesimine yay›lmas›n› sa¤lad›. çünkü Lordlar Kamaras›’n›n 1912 y›l›ndaki muhalefeti Home Rule’un uygulamas›n›n 1914’e kadar ask›ya al›nmas›na neden olmufl ve aday› içsavafl›n efli¤ine getirmiflti.]. liberal partinin parçalanmas›na neden oldu. George (1910-1935) hükümdard›lar. herkes zengin olmay› ve kendisine seçme ya da seçilme hakk› sa¤layacak vergiyi ödeyebilecek duruma gelmeyi umabilirdi. n ‹ngiliz siyasal sistemi. flubat 1867. Devlet ilkokullar›n›n aç›lmas› (1870). tutulmas›. kald›r›lmas›. kredi izinleri. Hindistan ‹mparatoriçesi. 3. 1908 ve 1909’da en radikal liberallerin etkisi alt›nda yeni sosyal önlemler içeren bir dizi yasay› (madenlerde 8 saatlik iflgünü. Avam Kamaras›’nda tasar›n›n ilk dönemde gerçekleflen ikinci okumas› ile üçüncü dönemde tasar›n›n Avam Kamaras› taraf›ndan oylanaca¤› tarih aras›nda iki tam y›l geçmifl olmak kofluluyla. Parlamento seçimlerinde oy kullanan her seçmenin.] MADDE 1. Lordlar Kamaras› bu projeye muhalefet edince. 11. 1885’te erkekler için "neredeyse genel" say›labilecek oy hakk›n› parlamentodan geçirdi. 9. 1837’den 1901’e kadar Birleflik Krall›k ve ‹rlanda Kraliçesi. ‹ngiliz kad›nlar› Mistress Pankhurst ve k›zlar›n›n önderli¤inde oy hakk› istemeye bafllad›lar. [Parlamento’daki] sandalye da¤›l›m›n›n yeniden gözden geçirilmesi yararl› olacakt›r. n ‹ngiliz yöneticilerin pragmatizmi böylelikle siyasal yaflam›n demokratikleflmesini h›zland›rd›. 1890’l› y›llardan itibaren ve özellikle 1903’ten sonra.. 1906 seçimlerinde 29 milletvekili ç›kard›. iadesi. Anglo-sakson demokrasileri A N A H T A S Ö Z C Ü K R hükmeder yönetmez atar 3 atar 1867 seçim reformu. ‹ngiliz siyasal yaflam›n›n temelleri Belge 1 Baflbakan (parlamento ço¤unlu¤unun bafl›) + bakanlar (kabine) HÜKÜMET (yürütme gücü) r lu tle um ne sor de Parlamentonun son oturumunda. de¤ifltirilmesi ya da kald›r›lmas›.] getirilmesi. VII. – Avam Kamaras›’nda kabul edilen ve yasama döneminin bitiflinden en az bir ay önce Lordlar Kamaras›’na gönderilen malî bir tasar› [Money Bill] bunu izleyen ay içinde Lordlar Kamaras› taraf›ndan herhangi bir düzeltme yap›lmaks›z›n onaylanmazsa.. n Birleflik Krall›k’ta kiflisel özgürlükler 1679 tarihli Habeas Corpus*dan beri güvence alt›ndayd›. Bunun d›fl›nda. – Birbirini izleyen üç yasama döneminde Avam Kamaras› taraf›ndan kabul edilen [. Bu evrim herfleyden önce liberalizm sayesinde gerçekleflti. [. ekonomik durumun kötüleflmesi sendikalarla baz› liberal milletvekilleri aras›nda yak›nlaflmaya ve 1900’de sosyalist bir partinin kurulmas›na yol açan zemini haz›rlad›... Edward (1901-1910) ve V. iflçi sendikalar› Trade Unions’›n tan›nmas› (1871) ve gizli oy ilkesinin kabul edilmesi (1872) bu reformu tamamlad›. ‹rlandal›lara özerklik (Home Rule) vermek isteyen Gladstone. geniflletilmifl seçmen kitlesi (erkek) Lordlar Kamaras› (yaflam boyu atama) PARLAMENTO (yasama gücü) EGEMEN HALK S Ö Z L Ü K 2 20. ‹flçi s›n›f›na daha do¤rudan bir temsil hakk› verilmesi arzu edilse de. her türlü borcun verilmesi. oturduklar› konutta ne mülk sahibi ne kirac› olanlar ve hizmetkârlar bunun d›fl›nda kal›yordu.II. Seçimleri kazanan partinin baflkan›n› baflbakan olarak at›yorlard›.... liberaller 1911’de kabul edilen Parliament Act ile seçilmifl temsilcilerin (Avam Kamaras› milletvekilleri) kral taraf›ndan atanan temsilciler (Lordlar) karfl›s›nda üstünlük elde etmelerini sa¤lad›lar. 1215’te kabul edilen Magna Carta* gibi daha eski metinler ya da Common Law*..‹ngiliz siyasal yaflam›n›n demokratikleflmesi Belge 2.... iki kamaral› meclis. yüzy›l bafllar›nda ‹ngiliz siyasal kurumlar›.] Lordlar Kamaras› taraf›ndan bu dönemler s›ras›nda geri gönderilirse [. Malî tasar›. Kraliçe Victoria (1837-1901).. Meclis. 5 Londra’da “suffragette”lerin gösterisi. kad›nlar henüz oy hakk›n› elde edememifllerdi. Parlamenter rejim ne demektir? 2. kurumlar›n iflleyiflini düzenliyordu.. 8. Sufragette*’lerin eylemlerine karfl›n.. yani liberaller). n Hükümet. yaln›zca flu konular›n tamam›na ya da birine iliflkin düzenlemeler getiren bir yasa tasar›s› olabilir: Vergi konulmas›. • PARLAMENTO Birleflik Krall›k’ta. 1908.]. [. yani muhafazakârlar ve whigs. güvence alt›na al›nmas› ya da ödenmesi [. Lordlar Kamaras› ve Avam Kamaras›’ndan oluflan Parlamento*ya karfl› sorumlu olan bir bakanlar kurulunun bafl›nda bulunuyordu.] ve bu dönemlerden her birinin sonunda Lordlar Kamaras›’na gönderilen bir tasar› [. 20. gerekli görüldü¤ü takdirde.]. Parlamento taraf›ndan oylanan ödeme yükümlülüklerinin [. Lordlar Kamaras›’n›n yetkilerinin yasayla nas›l s›n›rland›r›ld›¤›n› gösteriniz. KRAL fesheder A. ‹flçi Partisi ad›n› alan bu parti. ama ülkeyi yönetmiyorlard›. Avam Kamaras›’nda seçim sonuçlar›na göre iktidar koltu¤unda yer de¤ifltiren iki büyük e¤ilim temsil ediliyordu (tories. [. [. 4 ve 5 n 1867’de muhafazakâr baflbakan Disraeli’nin gerçeklefltirdi¤i seçim reformu. 1 Kraliçe Victoria (1819-1901). Yaln›zca yoksullar. seçim bölgelerinde bir y›ldan az süredir ikamet eden erkekler. * Habeas Corpus * Magna Carta * Common Law * Süfrajet (Sufragette) B. 1850’den sonra ardarda gelen reformlarla bugünkü biçimini ald›. toplanmas›. Bu durum muhafazakârlar›n ‹ngiliz siyasal yaflam›na yirmi y›l boyunca egemen olmalar›n› sa¤lad›. Liberal düzende her birey ifl kurmakta özgürdü. 2. 152 153 . "‹ngiltere ve Galler ülkesi Parlamento üyelerinin seçimlerinde oy hakk›n›n geniflletilmesine dair yasa tasar›s›" bafll›kl› bir yasa tasar›s›n› ikinci okumada kabul eden Avam Kamaras›. bir s›n›f ya da bir ç›kar grubuna toplumun geri kalan› üzerinde üstünlük sa¤lamaya yol açacak bir iktidar verilmesi krall›k anayasas›na ayk›r›d›r. devlet fonlar›n›n da¤›t›lmas›. Bu uygulamalar› finanse etmek için yeni vergiler kondu. Lordlar Kamaras›’n›n onay› aranmadan Parlamento yasas› [Act] olarak yasalafl›r. 3. Ancak tüm sorunlar çözülmüfl de¤ildi. mevcut sandalye da¤›l›m›n› gözden geçirerek bafll›ca amac›n›n flimdiye kadar temsil edilmeyen yerleflim birimlerine temsil hakk› verme f›rsat›n› de¤erlendirmek oldu¤unu kan›tlam›fl olacakt›r. 1.. n Muhafazakârlar ve liberaller aras›ndaki denge 1855 y›l›ndan itibaren bozulmaya bafllad›. Bu istekleri ancak 1918’de karfl›l›k bulacakt›. kaza ve beldelerde oy hakk› elde etmek için ödenmesi gereken vergi miktar› azalt›larak ve bu vergiden ba¤›ms›z baflka oy haklar› verilerek sa¤lanabilir. Di¤er yandan.. seçilmifl temsilcilerin oluflturdu¤u Avam Kamaras› ile do¤al üyelik hakk› olanlar ya da kral taraf›ndan atananlar›n oluflturdu¤u Lordlar Kamaras›’ndan oluflan ve yasama yetkisi olan.. afla¤›daki görüflleri benimsemifltir: 1. Baflbakan. de¤ifltirilmesi ya da düzenlenmesi. ‹rlanda sorunu da çözülememiflti. 4 Parliament Act (18 A¤ustos 1911). ‹ngiltere ve Galler ülkesinde kaza ve beldelerdeki seçmen say›lar› artt›r›lmal›d›r. yüzy›l bafllar›nda Birleflik Krall›k’›n siyasal rejiminin parlamenter bir rejim oldu¤unu gösterin. Liberal Gladstone.. Morning Herald gazetesinden makale.] kraliyet onay› al›nd›ktan sonra Lordlar Kamaras›’n›n onay› aranmadan Parlamento yasas› [Act] olarak yasalafl›r.]. Bu art›fl. Birleflik Krall›k’ta devrim olas›l›¤›n› ortadan kald›rmak için reformlar yapmak gerekti¤ini anlam›fl olan çok say›da siyaset adam› bulunuyordu. kraliyet onay› al›nd›ktan sonra. geciktirici veto Avam Kamaras› (5 y›ll›¤›na seçilen milletvekilleri) kanun yapar Vergiye dayal›. ödenmesi ve hesaplar›n denetimi...] seçim yolsuzluklar›n› önlemek için daha iyi önlem al›nmas› büyük önem tafl›maktad›r.] 6. MADDE 2. ‹flbu yasa (Act) ile Lordlar Kamaras›’n›n mevcut yetkilerinin s›n›rland›r›lmas›n›n olumlu olaca¤›na [. [. sosyal güvenlik) oylad›. uygun biçimde imzalanm›fl ve yasallaflt›r›lm›fl bir dilekçe ile oyunu bir vekile b›rakmas› mümkün olamal›d›r..

n 1890’l› y›llarda ABD. Kad›nlar. n 1850’lere do¤ru. 28 Temmuz 1868’de onaylanan 14 numaral› Anayasa de¤iflikli¤i. yüzy›l sonundan bir karikatür. Güneyin iflgali ülkenin siyasal yaflam›nda derin izler b›rakt›. ne de kiflinin kendi iradesi d›fl›nda herhangi bir iflte kullan›lmas›. Bu anayasa. devletler de yerel yönetim. Cumhuriyetçi Mac Kinley’in zaferle ç›kt›¤› 1896 seçimleri. baz› yönlerden siyasal modernli¤in ülkesiydi. ‹çsavafl (1861-1865) kölelik karfl›t› Kuzeyli devletlerle kölelik yanl›s› Güneyli devletleri karfl› kafl›ya getirdi. çünkü terazide sallanan insan yaflamlar›d›r. 18 Aral›k 1865’te onaylanan 13 numaral› Anayasa de¤iflikli¤i. zaman›m›z› ve halk›m›z›n ihtiyaçlar›n› anlamaya muktedir olup olmad›¤›m›z›. Buna karfl›l›k ABD. Yürütme yetkisi dört y›ll›k bir süre için seçilen bir baflkan taraf›ndan kullan›l›yordu. National Gallery of Art. yüzy›l bafllar›nda Amerikan Anayasas›. Güney’deki ço¤unluk demokratlara oy vermeye bafllad›. bir milyon kiflinin can›n› ald›. Bu ilk modern kitle savafl›ndan. Kim böylesine büyük bir görevin üstesinden gelmifl olmakla övünmek istemez ki? Kim bunu denemeyi reddetmeye cesaret edebilir? Wilson’un baflkanl›k görevine bafllama konuflmas›. ABD’de ekonomik. Böylesine büyük bir ekonominin siyasal yaflamda da yans›maAbraham Lincoln (1809-1865). n Gümrük sorunu. Hiçbir devlet. Rockefeller Beyaz Saray’› avucunun içinde tutuyor.S Ö Z L Ü K * Trust * Irk ayr›mc›l›¤› C. köleli¤i kald›ran 1865 tarihli 13 numaral› Anayasa de¤iflikli¤i*ni onaylamak kofluluyla yeniden birli¤e dahil edildi. yerliler ve köleler oy kullanam›yordu. aksine. YEREL DÜZEY Senato (6 y›ll›¤›na seçilen 100 üye) KONGRE Temsilciler (2 y›ll›¤›na seçilen 435 üye) Bakanlar Büyük Seçmenler Valiler (her devlete 1 tane) seçer seçer Devlet Meclisleri seçer seçer Genel oy hakk› (erkek) 3 4 20. Ben Amerika Birleflik Devletleri halk›n›n baflkan› olmak istiyorum. ayn› zamanda bir ayr›mc›l›k ülkesiydi. iktidar› federal hükümet ad› verilen merkezî yönetimle birli¤i oluflturan devletlerin hükümetleri aras›nda paylaflt›r›yordu. 15 devlet kad›nlara oy hakk› vermiflti. Amerika Birleflik Devletleri’nde genel oy hakk› bulunmuyordu. E¤er baflkan parlamentoya hükmedebiliyorsa. 1 lar› oldu. yüzy›ldan beri Afrika’dan getirilen siyahlar›n köle olarak kullan›lmas›na dayan›yordu. 2 ABD’de do¤mufl ya da ABD vatandafll›¤›n› alm›fl ve ABD yasalar›na tâbi her birey. ABD ve ikamet etti¤i devletin vatandafl›d›r. Yeni göçmenler pek az sayg› görüyordu. 154 155 . ulusun deste¤ini parlamento de¤il baflkan arkas›na alabilmifl demektir. Daha çok cumhuriyetçi partiden yana olan Kuzey’e tepki olarak. 1865’te öldürüldü. anlamay› bilen saf bir yüre¤e ve eylemin ulu yollar›n› seçmeyi bilen do¤ru bir iradeye sahip olup olmad›¤›m›z› gösterecek bir görevdir. Cumhuriyetçiler ifl çevrelerinin ve anglo-sakson kökenli halklar›n deste¤ini ald›lar. n 1914’te. Amerika’daki özgürlü¤ün simgesi olan Özgürlük Heykeli’nin aç›l›fl› (1886). ne yapaca¤›m›z› bilmek isteyen insan umutlar›d›r. Bu görev varl›¤›m›z› sonuna kadar kullanmam›z› gerektiren. Amerikan demokrasisi içsavafl s›nav›nda (1861-1865) Belge 1 ve 3 FEDERAL DÜZEY geçiktirici veto (4 y›ll›¤›na seçilir) BAfiKAN atar denetler atar seçerler Yüksek Mahkeme hayat boyu atanan 9 hakim n Tarihin ilk yaz›l› anayasas› olan Amerika Birleflik Devletleri Anayasas› 1787’de kabul edildi. ABD’de 30 devlet bulunuyordu. Lincoln 1 Ocak 1863’te tüm devletlerde köleli¤i kald›rd›. Ne kölelik. Buna göre federal hükümet d›fliflleri ve savunma ile. Moran imzal› tablo. 30 Mart 1870’de onaylanan 15 numaral› Anayasa de¤iflikli¤i. Parlamentoya üstün gelebilmek için baflkan›n elinde bulunan tek silah kamuoyudur. 1912. olabildi¤i kadar büyük bir adam olmakta vicdan ve hukuk aç›lar›ndan özgürdür. halk›m›za tercüman olmaya muktedir olup olmad›¤›m›z›. 4. resmen tan›nan oy haklar›n› bile Güney’de özgürce kullanam›yorlard›. Il›ml› kölelik karfl›t› bir avukat olan Lincoln. ABD baflkanl›¤›na seçilmesi Güneyli devletlerin birlikten ayr›lmas›na ve içsavafl›n bafllamas›na neden oldu. E. Washington. özgür siyahlar. renk ya da geçmiflteki kölelik durumu gerekçesiyle yads›namaz ve k›s›tlanamaz. Siyahlar. ABD vatandafllar›n›n ayr›cal›klar›n› ya da dokunulmazl›klar›n› k›s›tlayacak herhangi bir yasa ç›karamaz ya da uygulayamaz. Birleflik Krall›k’›n da önüne geçerek dünyadaki en büyük ekonomik güç haline geldi. Görevimizin yaln›zca siyasal bir görev olmad›¤›n› biliyoruz. Wilson’un Demokrat Parti Konvansiyonu’nda yapt›¤› konuflma. yasal prosedüre baflvurmadan kimsenin yaflam›na. köleli¤in Bat› topraklar›na da yay›lmas› meselesi ve 1860’da ›l›ml› kölelik karfl›t› Abraham Lincoln’ün baflkan seçilmesi kopuflu h›zland›rd›. demokratlar ise. S›n›rlar› kendi yetkinli¤i belirler. 1866 ile 1870 aras›nda Güney devletleri. Amerikan siyasal yaflam›nda ifl çevrelerinin ve trust*lerin hakimiyetini perçinledi. demokrat Wilson’un baflkanl›¤›nda ve 48 devletten oluflan ABD. yeni göçmenlerin oylar›n› toplad›lar. George Healy imzal› tablo. 6 19. adalet ve e¤itim ile ilgileniyordu. yerlilerin hiçbir hakk› yoktu ve say›lar› 10 milyonu bulan siyahlar ›rk ayr›mc›l›¤›*n›n kurban› oluyordu. ‹nsanlar›n yürekleri bizi ifl bafl›nda görmeyi bekler. Siyahlara özgürlük. n ‹çsavafl› yeniden infla dönemi izledi. oysa o y›llarda Avrupa’da bunu yapan tek ülke Norveç’ti. 1860’ta Cumhuriyetçi Parti taraf›ndan baflkan aday› olarak gösterildi. Wilson’a göre ABD baflkan›n›n rolü. Yeni do¤makta olan sanayinin geliflmesini sa¤layacak gümrük korumac›l›¤›ndan yana olan Kuzeydo¤ulu tüccarlar ve sanayiciler ile Avrupa’ya pamuk ihracat›n› kolaylaflt›ran serbest ticaretten yana olan Güneyli çiftçiler aras›ndaki görüfl ayr›l›klar› nedeniyle birli¤i korumak oldukça güç hale gelmiflti. D. insanl›¤›n güçlerinin sözü geçer. Baflkan. Yasama yetkisi devletleri temsil eden Senato ile Amerikan halk›n› temsil eden Temsilciler Meclisi aras›nda paylaflt›r›lm›flt›. 1864’te yeniden baflkan seçildi. 1913. 5 ve 6 ABD vatandafllar›n›n oy kullanma hakk›. toplumsal ve siyasal dönüflümler 5 Belge 2. ABD ya da herhangi bir devlet taraf›ndan ›rk. ABD ya da ABD yasalar›n›n geçerli oldu¤u herhangi bir yerde uygulanmayacakt›r. suçluyu gere¤ince ikna edecek bir ceza de¤ilse. özgürlü¤üne ya da mülküne kastedemez. Burada bir partinin güçlerinin de¤il. Ülkenin geri kalan›n› yerlilerin yaflad›¤› ve yavafl yavafl beyazlar›n yerleflimine aç›lan Vahfli Bat› topraklar› oluflturuyordu. 1868’de siyahlar oy hakk›n› elde ettiler. Güneyli on üç devlet birlikten ayr›ld›lar ve yeni bir siyasal oluflum meydana getirdiler: Amerika Konfedere Devletleri. sanayi gücü sayesinde Kuzey galip ayr›ld›. Güneyli çiftçilerin aristokrat yaflam biçimi. plantasyon ekonomisine ve 17.

Kuzey Deni zi SchleswigHolstein Bal t› k Deni zi Memel 150 km 6 ‹mparatorun yetkileri. – Hastalara yap›lacak yard›m flunlar› kapsar: 1912 87 91 60 49 * Kulturkampf * Junker * Reformcu * SDP deral Konsey (Bundesrat) ve genel oyla seçilen Temsilciler Meclisi (Reichstag) aras›nda paylaflt›r›lm›flt›. Böylece Almanya dönemin en modern sosyal güvenlik sistemine sahip oldu. Wilhelm 1888’de tahta ç›kt›¤›nda 27 yafl›ndayd›.] halk egemenli¤i kavram›‹MPARATORLU⁄U n II. hükümetini. 156 157 . özellikle de Katoliklerle mücadele etti. Sa- Ren Westfalen Ruhr Köln Polonya er n› tan›maz. Buna ra¤men. devletleri temsil eden Fe1890 106 118 35 98 110 40 Sosyal-Demokrat Parti Liberaller Ulusçu-liberaller Zentrum (Katolik merkez) Muhafazakârlar Di¤er partiler 397 milletvekili MADDE 1. Partilerin rolü s›n›rl›yd› ve siyasal yaflama hükümetlerin istikrar› damgas›n› vuruyordu. Alsac e Strasburg WÜRTTEMBERG Münih AVUSTURYA MACAR‹STAN Danimarkal›lar ‹MPARATORLU⁄U Tun a Litvanyal›lar menli¤ine kesinlikle tâbi olmayaca¤› konusundaki inanc›n› kuvvetle dile getirmesine flafl›rmamak gerekir. n Ayn› zamanda Prusya kral› olan Alman imparatoru (Kaiser) Reich’› yönetiyor ve hükümetin bafl›na yaln›zca kendisine karfl› sorumlu olan bir flansölye at›yordu.]. . serbest flehirler) ve imparatorlu¤un ortak mülkü say›lan bir imparatorluk topra¤›n› (Alsace-Lorraine) kaps›yordu.. Muhafazakârd› ve mevcut düzenin korunmas›ndan yanayd›.. 3º Buharla ya da do¤al güçlerle çal›flan makinelerin kullan›ld›¤› sanayi kollar›nda çal›flanlar [. 1914’te say›lar› 8 milyonu bulan ve ço¤unlu¤u reformcu* olan iflçiler ise.]. Saksonya. 26 Kas›m Königsberg 1910’da Reichstag’da. sarg› ve di¤er tedavi malzemeleri. s›radan bir iflçinin iflyerinde kazand›¤› günlük ücretin yar›s›na eflit miktarda para yard›m›. kad›n ve çocuklar›n çal›flma saatlerinin s›n›rland›r›lmas›). Tüm bu iç sorunlar. Hastalara yap›lan yard›mlar en geç hastal›¤›n bafllang›c›n› izleyen üçüncü haftan›n sonunda kesilir [. tuzlalarda. ilaç. Almanya’da parlamenter rejim yoktu. 4.) 2 1872’de Reich Anayasas›. Sosyalistlerin iflçi kesimi üzerindeki etkilerini zay›flatmak için. demiryolu iflletmelerinde ve ülke içindeki buharl› vapur hatlar›nda. ancak bu meclisler bütçeyi denetleyemiyordu. Hukuk birli¤i sa¤layarak. boyutlar› birbirine hiç eflit olmayan 25 devlet (krall›klar. RUSYA flar›s›z oldular ve sosyalistler güçlenmeye devam ettiler.. n Bismarck 1871’den 1890’a kadar Reich’›n flansölyeli¤ini yapt›. MADDE 52. 2º Hastal›k nedeniyle çal›flamama durumunda. Polonyal›lar Sorablar 1. Wilhelm’in Prusya monarflisinin ilahî hukukundan söz etti¤i konuflmas›n› savunuyor. 5 ve 6 tül Prusya Anayasas› [.]. fabrika ve döküm evlerinde. prenslikler. 1890’da Bismarck’› görevden ald› ve bafllang›çta oldukça cesur bir sosyal politika izledi (Pazar günlerinin tatil ilan edilmesi.. 1890 seçimlerinde muhafazakârlar baHO LLA ND A 1º Hastal›¤›n bafllang›c›ndan itibaren ücretsiz doktor muayenesi. 3 ve 4 fesheder kanunlar› yaparlar n Ocak 1871’de kurulan Alman ‹mparatorlu¤u (Reich). ‹mparatorluk halk› ço¤unlukla Protestanlardan olufltu¤undan. Her bir devlet kendi hükümdar›n›. Otoriter bir monarfli: Almanya A N A H T A S Ö Z C Ü K R atar azleder Prusya Kral› Almanya ‹mparatoru hükmeder ve yönetir 25 devletin hükümetleri (Prusya. MADDE 5. Günümüzde demokratik kanatta Prusya kral›n› halk taraf›ndan atanan bir görevli olarak görme e¤ilimi eskiye oranla daha canl› bir biçimde belirmifl olsa da. 18831889 aras›nda bir dizi sosyal yasa ç›kartt›. Wilhelm. – ‹flverenler. Prusya Anayasas› demokratik bir Ulusal az›nl›klar Prusya Di¤er Alman devletleri 1 Bu arada Reichstag hâlâ flansölyelerin faaliyetini denetleyemiyordu. savunma ve ekonomi ortak yürütülüyordu. II. çok daha muhafazakâr bir politika izlemeye bafllad›. Yasama yetkisi. Bismarck Almanyas› Belge 2. hastal›¤›n ortaya ç›kt›¤› günü izleyen üçüncü iflgününden itibaren her ifl günü için.. Alsace-Lorraine’liler) cermenlefltirme*ye çal›flt› ve sosyalistlerle savaflt›. Bismarck Kulturkampf* çerçevesinde imparatorlu¤un bütünlü¤ünü zay›flatmakla suçlad›¤› topluluklarla. Reichstag 397 milletvekili 5 y›l için seçilir Bundesrat (Federal Konsey) 25 devlet temsilcileri Genel veya vergiye dayal› oy hakk› 3 Hastal›k sigortas›na iliflkin 1883 tarihli yasa. Bu nedenle Prusya krallar› halklar› karfl›s›nda do¤ufltan sahip olduklar› hak gere¤i krald›rlar.]. Halk egemenli¤i nedir? Prusya Anayasas›’nda yeri var m›? 3. çal›flt›rd›klar› iflçilerden zorunlu sigorta kapsam›na girenlere ödenecek hastal›k yard›m›n›n üçte birini kendi fonlar›ndan karfl›larlar.III. Silezya’daki Polonyal›lar. ifl çevreleri burjuvazisi gitgide artan bir rol üstleniyor ve soylularla birlikte – özellikle Prusyal› Junker*ler – muhafazakâr bir güç oluflturuyordu. Ülkeyi tek bafl›na yönetmek konusunda sab›rs›zd›. kral›n halk ege- be Leipzig SAKSONYA Frankfurt BAVYERA Breslau Yukar› Silezya Rheinland Lo rra ine FRANSA nayi gücü 1890’l› y›llar›n ortalar›ndan itibaren Birleflik Krall›k’› geride b›rakan bir Almanya’da... Ulusal az›nl›klar› (Schleswig’deki Danimarkal›lar. 2º El iflçili¤i gerektiren mesleklerde ve görev yeri sabit di¤er sanayi kollar›nda. um lu sor A. II. [. Almanya’y› daha aktif bir d›fl politika ile kendini göstermeye itecekti. gözlük. Kiel Kanal› Pomeranya Hamburg P RU S Y A Berlin Brandenburg El Od Do¤u Prusya Vis Bremen B. ortak bir para birimi (Mark) oluflturarak ve demiryollar›n› yayg›nlaflt›rarak Reich’› güçlendirmeye çal›flt›. 4 1890 ve 1912 Reichstag seçimleri.1º Madenlerde. Wilhelm (1859-1941). Sosyalistlerin 1893 seçimlerinde yeniden baflar› kazanmas› ve patron kesiminin protestolar› bu reformcu giriflime son verdi.. Yaln›zca d›fliflleri. Yeni flansölye Bethmann-Hollweg. Nüfusun ve milletvekillerinin üçte ikisine sahip olan Prusya yeni imparatorlu¤a hükmediyor ve görüfllerini Reich’›n di¤er devletlerine dayat›yordu. ulusal az›nl›klar da çeflitli güçlükler ç›karmaya devam ediyordu. Wilhelm Almanyas› Belge 1.. Bavyera. Prusya Devleti’ni kim kurdu? 1871’de ilhak edilen ‹mparatorluk topraklar› Büyük sanayi bölgeleri Alsace’l›lar Lorraine’liler 2. hastal›klara karfl› sigortalan›r. 1888’den 1918’e kadar Alman imparatoru olan II. yasalar›n› ve vergilerini koruyordu. Dolay›s›yfiansölye Hükümet • CERMENLEfiT‹RME Cermen kökenli olmayan halklara Alman dilinin ve uygarl›¤›n›n dayat›lmas›. Almanlar anayasa m›? Neden? 5 1910’a do¤ru Almanya. vs. tafl ocaklar›nda [. n Bundan sonra II. flantiyelerde ve inflaat sanayiinde. 1912 seçimlerinde elde etti¤i % 35’lik oy oran›yla Almanya’n›n birinci partisi konumuna gelen SDP*’ye oy veriyorlard›.. Genel oy hakk› (erkek) S Ö Z L Ü K la. Di¤er yandan.

Romenler. Avusturya-Macaristan için nas›l bir gelecek? Belge 2. ancak uluslar sorunu siyasal güçleri bölüyor (imparatorlukta iki Alman partisi ve yedi ulusçu parti vard›) ve sosyalistler etkilerini giderek artt›r›yorlard›.1 4. ‹mparatorun tafl›d›¤› ünvanlar. siyasal geliflmeler uluslar sorununa tak›lm›flt›..500 okul bulunuyordu.4 6. Parma. Ragusa. Trento ve Brixen Prensi. H›rvatistan. Lauzits (Lusatya) ve ‹striya Markisi.9 6. Cattaro ve Wendland Beyi olan biz.9 20.IV. Avusturya-Macaristan’daki büyük uluslardan hiçbiri. Lorraine. Slovenler ve ‹talyanlar durmaks›z›n birbirleriyle mücadele ediyorlard›. Kyburg. Zniov Lisesi’ni denetlemek üzere ikinci bir komisyon gönderdi.] Ancak bunun için herfleyden önce uluslar›n savaflt›¤› kapal› bir alan olmaktan ç›kmak zorundad›r. 1914). omuzlar› s›vazlan›yor. kendi imkânlar›yla üç lise açmay› baflarm›fllard›.5 milyon) 1868’de kendi meclislerini koruma hakk›n› elde ettilerse de. ama konu bu bölgede o kadar keskinleflmedi. E¤er monarflinin her parças›nda hakim olan ulus di¤er uluslar›n haklar›na sayg› göstermeyi kabul ederse. ‹kili monarflinin kurulmas› Belge 1 ve 3 • ÇOKULUSLU DEVLET S›n›rlar› içerisinde farkl› uluslardan halklar bar›nd›ran devlet. Moravya Markisi. Guastalla. Bu bölgeye hakim olan özgürlük havas›. Avusturya’da oldu¤u gibi Macaristan’da da süregiden ulusçu mücadeleler. ‹mparatorlu¤un iki parças›n›n da kendi hükümeti ve içifllerinden sorumlu kendi parlamentosu vard›. Avusturya-Macaristan hükümeti.]. Slovaklar. Her ulusa eflit haklar getirecek federalizm* çözümünü reddeden Avusturyal›lar. Slavlar (Polonyal›lar. 158 159 . 1896’da ise. H›rvatlar (1.. Szeklers Büyük Kontu. Polonyal›lar ve Rutenyal›lar. korunuyorlar. Kuzey Macaristan’da. ‹mparatorlu¤un tümü için d›fliflleri. üçlü monarfli* mi? Yoksa imparatorlu¤un güneyindeki baz› Slav halklar›n yöneldi¤i S›rbistan’a savafl aç›lmas› da çözüm olabilir miydi? Gerçek iktidar memurlar›n elinde bulundu¤undan. S›rbistan. Ancak. cilt II: L’Europe (Paris.] Dersy›l›n›n ortas›nda iki yüz ö¤renci kap›ya kondu ve lise kapat›ld› [. kamusal özgürlükleri tan›yan ve k›s›tl› oy hakk› tan›narak yap›lacak seçimleri düzenleyen bir anayasa kabul edildi.3 2..000 okul ve Macar olmayan 6. vergiye dayal› oy hakk› köylülerle iflçileri sistemin d›fl›nda b›rak›yordu. hatta özerklik) azaltma konusunda pek yeterli olmad›. ordunun ve idari yap›n›n deste¤i. Slovaklar.0 7. amaçlar› tüm ›rklar aras›nda belli bir hoflnutsuzluk dengesini korumak ve hep birilerini rahats›z ederek di¤erlerini memnun etmekti. 1878’de iflgal ve 1908’de ilhak edilen topraklar 2 3 1910’da Avusturya-Macaristan. Karintiya ve Krajnska (Carniola) Dükü. Joseph Fèvre ve Henri Huser. Avusturya ‹mparatorlu¤u çokuluslu bir devlet*ti. Trento Triyeste Zagreb Belgrad BOSNA HERSEK Zara ‹TALYA Saraybosna Slovaklar Slovenler ‹talyanlar ROMANYA Boflnaklar S Ö Z L Ü K SI RB ‹S TA N ‹mparatorlu¤un s›n›rlar› 1867 uzlaflmas›ndan sonra belirlenen s›n›rlar Ço¤unlukta olan grubun nüfusa oran› Avusturya’da Macaristan’da Bosna-Hersek’te % 33 % 48 % 100 Alman Macar Slav * Federalizm * Macarlaflt›rma * Üçlü monarfli Jean Bérenger. 1848’den beri tahtta olan Franz Joseph’in kiflili¤inde simgeleflen ikili monarfli henüz oldukça sa¤lam görünüyordu. Slav kökenli ulusçu hareketlerin yükselifli karfl›s›nda hangi çözüme yönelinmeliydi? Bir federasyon içinde her ulusa eflitlik tan›nmas› m›. ‹stikrarl› bir ço¤unlu¤un deste¤inden yoksun olan imparator. e¤er federalizm en sonunda do¤ru bir biçimde uygulanabilirse.] Bakan.. 1869’da. Avusturya ‹mparatoru Franz Joseph. 1867’den itibaren ayn› zamanda Macaristan kral› oldu ve böylece AvusturyaMacaristan ad›n› alan ikili bir monarflinin bafl›na geçti. Macaristan Krall›¤›’n›n di¤er halklar›na (Slovaklar. Ernest Denis. Avusturya Arflidükü. Ancak Kilise’nin. 98 ve s. Cisleithania ve Transleithania aras›ndaki kavgalar.. Through Thirty Years.9 1.8 3. Ama bu sistem yaln›zca Almanlar› (nüfusun % 24’ü) ve Macarlar› (nüfusun % 20’si) tatmin ediyordu. [. ö¤rencileri bu deneyimlerden ve bafltan ç›kar›c› tav›rlardan uzak tutmak için. vs. parlak bir sanat ve düflün yaflam›n›n geliflmesini sa¤lad›.0 1. 4 ve 5 1 1848’den itibaren Avusturya imparatoru olan Franz Joseph (1830-1916). Franz Joseph hanedana karfl› beslenen derin sadakat duygular›ndan destek al›yordu. özellikle ressam Gustav Klimt. ‹mparator. 1924). Slavonya.. Avusturya-Macaristan kendisini tehdit etti¤i ileri sürülen tehlikelere meydan okuyabilir. farkl› ›rklara ait çeflitli dillerde e¤itim yapabilecek ve diploma verebilecek üniversitelerin kurulmas› parlamentoda bu ›rklar› temsil eden gruplar›n talepleri aras›nda ilk s›ralarda yer al›yordu. n 19." n ‹mparatorlu¤un Avusturya kesimi Cisleithania’da.3 1. 4 B..] Yaln›zca ‹talyanlar ve Romenler ayr›l›kç›d›rlar ve Büyük ‹talya ile Büyük Romanya’da. ne Macarlar. n 1914 y›l›nda. 1976) adl› eserden uyarlanm›flt›r. H›rvatlar.2 12. Tyrol.. 1906’da genel oy hakk› tan›nd›. herfleyden önce 1867’de sa¤lanan hassas dengeyi korumaya çal›fl›yordu.. üstlerine titreniyor. ülkeyi parlamento denetimi olmadan yönetiyordu. Bu hava. yaln›zca Macarlarla anlaflmay› tercih ettiler. Henry Wickham Steed. Güney Slavlar›) kat› bir Macarlaflt›rma* dayat›ld›. Dalmaçya.0 0.1 3. Halych (Galiçya). talepte bulunan grup bask› arac› olarak parlamentonun çal›flmas›n› engelleme takti¤ine baflvuruyordu [.100 Slovak okulu biçiminde de¤iflmiflti. Bohemya. 1917).6 10. Bir Avusturya hükümeti bu üniversitelerden birinin kurulmas›na karfl› ç›kt›¤›nda. Sigmund Freud ve Theodor Herzl gibi kifliliklerin yaflad›¤› Viyana’da hissediliyordu (bkz. hemen 1874’te Revuca Lisesi hakk›nda bir soruflturma bafllat›ld›. Israr ve pazarl›k yoluyla ›rklardan biri bir avantaj sa¤lamay› baflard›¤›nda ise. siyasal yaflam› demokratiklefltirme arzusu ve uluslar sorununun dayatt›¤› de¤iflim ihtiyaçlar›n› maskelemeye yetmiyordu. s. ‹fltah› kabaran bakan. federalizm mi. bu oran 9. baz› reformlar›n yap›lmas› kaç›n›lmaz oldu. Uluslar ve siyasal geliflmeler Slovakya’da Macarlaflt›rma politikas›. s. Friuli.. Çekler ve Almanlar. Slovenler). Dükü. Bu arada abartmaktan.6 2. Habsburg’lar›n miras›n› ve imparatorlu¤un çokuluslu niteli¤ini yans›t›yor: "Tanr›’n›n inayetiyle Avusturya ‹mparatoru. okul derhal kapat›ld› (30 Temmuz 1874). temel özgürlükler korunmuyor. h›rpalan›yor ve alaya al›n›yorlar. Ürkütücü derecede ulusçu olan baflmüfettifl. Erdel Büyük Prensi. yüzy›l ortalar›nda Avusturya imparatorluk hanedan› Habsburglar. Zara.. 118). Steiermark. Ulusal dillerine sad›k kal›rlarsa. di¤erleri vakit kaybetmeden telafi talep ediyordu. [. Orta Avrupa’da Almanlar.3 3. 92. Ayr›ca bu memurlar›n üniversite diplomalar›n›n olmas› flart kofluldu¤undan. Piacenza.8 2. ‹talyanlar ve Romenler gibi farkl› uluslar›n oluflturdu¤u genifl bir topluma hükmediyorlard›. "Slav yanl›s› ve dolay›s›yla Macar karfl›t› e¤ilimlerin vatana hay›rl› ve faydal› sonuçlar al›nmas›n› sa¤layacak bir e¤itime olanak vermedi¤ine" karar verdi. n ‹mparatorlu¤un Macar kesimi Transleithania’da da. 5 1914’te. Rama. Macarlar. cilt I (Londra. di¤er hemflerilerinin oluflturdu¤u kitle içinde erimeyi arzulamaktad›rlar. Romanya ve Bulgaristan Kral› ve Lombardiya. Volodymyr-Volhynia (Lodomerya). Devlet okullar›nda Slovak ö¤renciler çok ac› bir deneyim yafl›yorlar. Papal›k izniyle Macaristan Kral›.. Çekler. resmî görevlerden orant›l› bir pay kapmak Habsburglu çok say›da ›rk için yaflamsal bir meseleye dönüflüyordu. Leçons de géographie. 75)..4 5. Silezya.7 1. Avusturya hükümetleri bu talepleri olabildi¤ince uzun bir süre ask›da b›rakmak konusunda harikalar yarat›yorlard›. Birbirlerinden bu kadar farkl› ve ço¤unlukla rekabet halinde olan uluslar› bir arada bar›nd›ran bu iki devletin oluflturdu¤u birlik bize bir canavar gibi görünmektedir.3 milyon 10. Salzburg..6 ALMANYA A V U T S U Viyana Tuna MACAR‹STAN Budapeflte Rutenyal›lar Romenler H›rvatlar S›rplar A.9 1. Habsburg monarflisine yurttafllar›n refah› için gerekli dengeyi getirmekten uzakt›r. Goritz ve Gradisca Kontu. Kurulan parlamenter rejim yaln›zca Macarlara yarar sa¤l›yordu.2 12. ama bu da Slavlar›n taleplerini (daha fazla özgürlük. gerçek Macar vatandafll›¤›na dönerlerse. [. Modena. ne Çekler. La Question d’Autriche: les Slovaques (Paris. [. Çokuluslu bir devlet: Avusturya-Macaristan A N A H T A S Ö Z C Ü K R 100 km Prag Wroclaw A RY RUSYA 1910’da etnolinguistik gruplar Almanlar Macarlar Çekler Polonyal›lar % 23.]. binalar›n eski oldu¤u ve modern sa¤l›k gereklerine cevap vermedi¤i bahanesini buldu.5 5. yuvarlak rakamlarla Macarlara ait 6. parçalanmadan ve bölüflümden söz etmekten de kaç›nal›m. n 1866’da Sadowa’da al›nan yenilgiden sonra (bkz. Toscana Arflidükü. ne de Almanlar ayr›l›kç› de¤ildir. Bu nedenle. 1867’den 1918’e kadar bu çokuluslu imparatorlu¤un rejimi çok yavafl geliflti ve Avusturya Almanlar›yla Macarlar›n üstünlü¤ü hiç sorgulanmad›. Triyeste. Habsburg. Lexique historique de l’Europe danubienne (Paris.700 Macar okuluna karfl›l›k 4. savafl ve maliye bakanlar›n› atama yetkisi ona aitti. ‹llirya ve Kudüs Kral›.

iflçiler "sovyet" ad› verilen kurullar oluflturmaya bafllad›lar. çara reform. Rusya bir otokrasi*ydi. Ama polis beceriksiz. yüzy›l bafl›nda Rusya’da grevci say›s›n›n gösterdi¤i de¤iflimler. B.. ayd›nlar). Bunlardan en önemlisi olan Sankt Peterburg Sovyeti’ni Sosyal-Demokrat Parti üyesi Troçki yönetiyordu. Bakanlar› emirlerini. üyeleri tutukland› ya da sürgüne gönderildi. özellikle de seçim talepleri içeren bir dilekçe vermeye gelmifllerdi. Aleksandr 1881’de öldürüldü. Ama 1863’de Polonya’da ç›kan ayaklanma bu reformlar›n da sonu oldu.5 soylular ve burjuvazi k›rsal nüfus %87. ordunun. baflkalar› ise köylülerden destek alan ve topraklar›n paylafl›m›n› talep eden Devrimci Sosyalist Parti ve iflçilerle ayd›nlar›n üye oldu¤u marksist e¤ilimli Sosyal-Demokrat Parti gibi devrimci partiler kuruyordu. imparatorlu¤unu modernlefltirmek için reformlar yapmaya giriflti. ama soylular›n muhalefetiyle karfl›laflt›. bu ruh hali giderek zay›fl›yor. doktorlar. idamlar ve Sibirya’ya sürgünler muhalifleri terorizme sürükledi. 2 1. 1 450 000 kentli nüfus %12. 3 000 000 Kaynak: Richard Pipes. Aleksandr. en uysal ve en zarars›z kuzular› kurda dönüfltürmek isteyen biri de ancak böyle davran›rd›. yüzy›llar aras›nda Ruslar›n fethetti¤i topraklardan oluflan Rus ‹mparatorlu¤u dünyadaki en genifl devletti. Çar 1861’de serfli¤i kald›rd› ve adalet sistemini. RusJapon Savafl›’ndan sonra (1904-1905). 9 Ocak 1905’te. ‹lk reformlar.03 2. 3. "Halk›n Özgürlü¤ü" adl› ö¤renci hareketi taraf›ndan Çar III. Russie-URSS 1870-1970 (Paris. Polis teflkilat› ve jandarma önüne geleni tutukluyor [.5 Küçük toprak sahipleri 5 20. II. Baz›lar› Bat›’da oldu¤u gibi liberal bir rejim arzuluyor.78 2. Nikolay saray muhaf›zlar›na silahs›z halk›n üzerine atefl açmalar›n› emretti. Hükümdar›n hiçbir denetime tabi olmad›¤› siyasal rejim. Aleksandr’a karfl› düzenlenen baflar›s›z suikast giriflimi.82 4.]. Bir yanda bir orta s›n›f oluflurken (sanayiciler.07 0. günlerden bir gün. Bilinçli olarak hoflnutsuzlu¤u artt›rmak. C. büyük ço¤unlu¤u serf* olan genifl bir k›rsal kesim nüfusuna (toplam nüfusun % 90’›) hükmediyordu. dairesi. Gapon ad›nda bir papaz›n liderli¤inde.03 Belge 2. 4 Rusya’n›n ekonomik at›l›m›.666. Tutuklamalar. tutuklanan ve hapsedilenler haftalarca hiçbir sorgudan geçirilmeden öylece b›rak›l›yor. 1905 y›l› boyunca devrim yay›lmaya bafllad›. Grevciler ve Sankt Peterburg halk›.68 10. Kafkasya. ama ekonomisi geliflmeye devam ediyordu. Nüfus: 122. 1 May›s 1881 tarihli Journal illustré gazetesinden. kaba ve adaletsiz uygulamalara kendini kapt›rd›¤›ndan beri.31 4. Ne gerekiyorsa vard›: Suçlulara karfl› samimi bir öfke. 1973). ülkenin modernleflmesini h›zland›rmaya ve rejime destek verecek ba¤›ms›z bir köylü s›n›f› yaratmaya çal›flt›. 1905-1914 2 900 000 2 500 000 Belge 6 2 000 000 1 500 000 1 000 000 500 000 47 000 35 000 0 1904 1906 1908 1910 1912 1914 Kaynak: Michel Laran. Bolflevik yönetici Lenin de sürgüne gönderilenler aras›ndayd›. Türkistan ve Sibirya halklar›) oluflturuyordu. orduyu ve e¤itim sistemini modernlefltirmek için baz› önlemler ald›. 1973). Senato 2. Baflbakan Stolyipin.0 1. n Bu arada. Nikolay genel oyla bir meclis (Duma) seçilmesini kabul etmek zorunda kald›. n 15 ve 19.32 17. maden kömürü petrol 10 5 1870 1880 1890 1895 dökme demir 1900 1905 1910 Kaynak: Michel Laran. 1855-1864 Belge 1 • OTOKRAS‹ Yunanca autos (“kendili¤inden”) ve kratein (“yönetmek”) sözcüklerinden. The Formation of the Soviet Union (Cambridge. [. Sankt Peterburg’da ç›kan ayaklanma kanl› bir biçimde bast›r›ld› ve tarihe "kanl› Pazar" olarak geçti. Kaynak: Michel Laran. 4 ve 5 35 30 25 20 15 milyon ton n Otokrasiye geri dönüfl. 1 Mart’tan sonra oluflan zihniyet mükemmeldi.. 160 161 . Balt›k.46 1. ama Duma yönetimde ikinci planda kalacakt›. sonra. Petit Parisien gazetesinde yay›nlanan gravür. 300 kifli öldü. s. Rusya’daki otokratik iktidar›n anlam›yla ilgili sa¤l›kl› bir fikir. [. n Rusya’n›n 1855’te ald›¤› yenilgiden sonra (bkz. grevler patlak verdi. yüzy›l›n ortalar›nda.81 6. ülkeyi "tüm Rusyalar’›n imparatoru" olan Rus çar› yönetiyordu. polisin tutuklad›¤› insanlar ise ço¤unlukla baflkentin d›fl›na sürülüyor. Aleksandr (1881-1894) ve torunu II. O¤lu III. yani polis memurlar›n›n flu ya da bu nedenle flüpheli buldu¤u masumlar›. 114) Bat› Avrupa’y› model alan Çar II.. Ortodoks Kilisesi’nin ve güçlü bir bürokrasinin deste¤iyle yerine getiriyordu..]. ayr›m gözetilmeden hapsediliyor. jandarma kendi tutuklad›klar›n›n b›rak›lmas›n› emrediyor. 1905 y›l›nda grevlerde gözlenen art›fl› aç›klay›n. A. Baflar›ya ulaflamayan demokratikleflme. Bu partilerin ikisi de yasakland›.. ama yaln›zca olaya hiçbir biçimde kar›flmam›fl olanlar›. baflar›ya ulaflsayd› sald›r›n›n1 yol açm›fl olaca¤› sonuçlar›n düflüncesiyle gelen dehflet duygusu. Russie-URSS 1870-1970 (Paris. MA. 6 %18 %28. Sosyal-Demokrat Parti 1903’ten sonra menflevikler* ve bolflevikler* olarak ikiye bölündü.42 1. II. Baflbakan›n 1911’de öldürülmesinden sonra Rusya. 19. sanayi merkezlerinde de bir iflçi s›n›f› ortaya ç›km›flt›. Baflsavc› yard›mc›s›n›n mektubu. Ülke yönetiminde çar›n üzerinde hiçbir denetim bulunmuyordu. Nikolay (1894-1917) otokratik rejimi muhafaza ettiler. Reformlar ve otokrasi aras›nda Rusya A N A H T A S Ö Z C Ü K R 3 1887’de ö¤rencilerin düzenledi¤i komplonun ard›ndan Rusya’da bask›.. Otokrasiye dönüfl.93 1. 1864-1905 1 Rus ‹mparatorlu¤u’nun nüfusu (1897).34 1.5 %10 kentli proletarya Varl›kl› ve orta halli köylüler %41 n Rusya’da rejimin de¤iflmesine 1855’te oldu¤u gibi yine askerî bir yenilgi yol açt›. Russie-URSS 1870-1970 (Paris.500 kifli Slavlar: Büyük Rusyal›lar Ukraynal›lar Polonyal›lar Beyaz Ruslar Slav olmayanlar: Türkler Yahudiler Finliler Litvanyal›lar ve Letonlar Almanlar Kafkas da¤l›lar Gürcüler Ermeniler ‹ranl›lar ve Mo¤ollar Di¤er 44. n II. S Ö Z L Ü K * Serflik * Menflevik * Bolflevik II. 1913 1917 0 1916 Sankt Peterburg’da "Kanl› pazar" (22 Ocak 1905). 1964).5 k›rsal proletarya %2.V. Aleksandr suikast›n›n san›klar› idam ediliyor. Rusya’n›n sorunlar›na Bat›’dan gelen fikirlerde – liberalizm ya da sosyalizm – çözüm arayan entellektüellerin muhalefetiyle karfl›laflt›. 1880’lerden beri Alman ve Frans›z sermayelerinin yard›m›yla yürütülen modernlefltirme çabalar› toplumu dönüfltürüyordu.] ‹nsanlar haks›z yere tutuklan›yor. bir kez daha otokrasiye geri döndü. Polonya’dan Büyük Okyanus’a kadar uzanan imparatorluk halk›n›n ço¤unlu¤unu (% 56) Rus olmayan ve Ruslaflt›rma politikas›na tabi tutulan halklar (Polonyal›lar. O tarihlerde henüz Rus soylular›. Halk› çarla birlefltiren kutsal ba¤ böylece kopmufl oldu. 1973). 25 Mart 1887.

4 milyon Viyana Rusya KARIfiTIRMAYALIM n Vergiye dayal› oy ve genel oy Vergiye dayal› oy sisteminde oy hakk›. Taluy (‹stanbul.4 . ABD’de ›rk ayr›mc›l›¤›).000 asker 1. . . Genel oy sisteminde ise. evrimin z›tl›klar içerdi¤i görülür: .000 asker 405. 209. nüfus.054.Avrupa’daki üç büyük imparatorluk aras›nda benzerlikler mi. do¤rudan ya da genel oy ile seçilmifl temsilciler arac›l›¤›yla halk taraf›ndan kullan›l›r.Stefan ZWEIG. Dikkat! ‹mparatorluklar›n tarihindeki son on ya da yirmi y›l› anlatman›z de¤il. çev.‹stvan SZABO. s. Tom Amca’n›n Kulübesi. Parlamentonun vergiye dayal› oyla seçildi¤i durumlar buna örnektir (bkz. .000 km2 68 milyon Berlin AvusturyaMacaristan 625. ‹mparatorluklar aras›ndaki benzerlikler üzerinde mi. ancak sorunlar yaflamaya devam ediyorlard› (Birleflik Krall›k’ta ‹rlanda ulusçulu¤u sorunu. Y. çev.6 milyon 5. KOMPOZ‹SYONUN KURULMASI n Sorunsal›n saptanmas› Sorunsal. • F‹LM .Baflka izlekler üzerinde de durmak gerekmez mi? Yüzölçümü. liberal demokrasi Avrupa’da geliflme kaydetti: . Farkl›l›klar: Toplum ve ekonominin gücü C. Parlamenter bir rejim demokratik olmayabilir. otokratik bir rejim olma özelli¤ini koruyordu. belirli bir zamana ait bir tablo ç›karman›za olanak tan›mal›d›r. Nikolay 1888’den beri 1848’den beri 1894’ten beri Otoriter Otoriter Otokrasi monarfli monarfli 1872 1867 1905 Genel Genel Vergiye dayal› (Avusturya) Vergiye dayal› (Macaristan) n ‹kinci anahtar sözcük "1914 arifesinde": Evrimin incelenmesine hangi tarihten bafllanmal›? 1914 y›l›yla s›n›rl› kalmaman›z.‹mparatorluklar›n özellikleri üzerinde durmak isterseniz: A.000 46 milyon 594. 1848-1860 1848 ‹sviçre 1861-1880 1864 Yunanistan 1867-1872 Alman devletleri 1875 Fransa 1879 Bulgaristan 1888 1890 1893 1898 1893 1895 1881-1900 S›rbistan ‹spanya Belçika Norveç Yeni Zelanda Avustralya 1906 1912 1901-1914 Avusturya ‹talya Sanayi üretimi (dünya üretimine oran›) Tafl kömürü üretimi (ton) Çelik üretimi (ton) Bu¤day üretimi (kental) Ticaret filosu (tonilato) Ordu Donanma (tonilato) 22..2 milyon Erkeklere genel oy hakk› Erkek ve kad›nlara genel oy hakk› Genel oy hakk›n›n yay›lmas› 46. Demokratik bir rejim ayn› zamanda parlamenter olmak zorunda de¤ildir.000 n Demokratik rejim ve parlamenter rejim Demokratik bir rejimde egemenlik hakk›. Fransa’da ise 1945’e kadar oy hakk›na sahip de¤ildi. parlamento (yasama gücü) taraf›ndan denetlenir. liberal rejimlerin ve genel oy hakk›n›n yayg›nlaflt›¤› gözlendi. B. geçirdikleri evrimin 1914 y›l›ndaki bilançosunu ç›karman›z isteniyor.000 1.400. s.Rusya. Hükümet meclis taraf›ndan devrilebilir. Benzerlikler: Otoriter ve çokuluslu imparatorluklar B. b) Avusturya-Macaristan. d›fl iliflkileri mi vurgulanmal›? Olas› sorunsallar: .1850’den 1914’e kadar. yoksa birbirine eklenmifl üç ayr› ödev yapm›fl olursunuz. 1913 Norveç 190 milyon 17.082. ekonomik güç.000 279. birkaç y›l geriye gidip daha eski tarihli baz› olaylar›n sonuçlar›n› da hesaba katman›z gerekir (Örne¤in: Rusya’da 1905 Devrimi). . çev. ‹ngiltere’deki seçim reformlar›).Böyle bir karfl›laflt›rman›n sonunda. Almanya Yüzölçümü Nüfus Baflkent Hükümdar Rejim Anayasa Oy hakk› 540. (bkz. 1983). Bu zaman. ‹mparatorluklar›n ekonomik önemi C. ‹mparatorluklar› a) Almanya. ‹mparatorluklar›n uluslararas› önemi • K‹TAPLAR OKU YA GÖR LIM EL‹M 1849 Danimarka % 14. Yöntem) .Fyodor Mihayloviç DOSTOYEVSK‹. Wilhelm I. yöntem Kompozisyon (2) Tablo türü konu: "1914 savafl› arifesinde Avrupa’da imparatorluklar" KONUDAK‹ ANAHTAR SÖZCÜKLER ÜZER‹NDE DÜfiÜNME n ‹lk anahtar sözcük “‹mparatorluklar”: Bu imparatorluklar hangileridir? Karfl›laflt›r›labilecek yönleri nelerdir? . ‹mparatorluklar›n siyasal gücü ve iç sorunlar› B.7 milyon 974. farkl›l›klar m› daha çoktur? n Plan›n kurulmas› Plan› olufltururken ortak izlekler bulman›z önemlidir.000 480. Arpad (‹stanbul. Parlamenter bir rejimde ise yürütme gücü. farkl›l›klar üzerinde mi daha fazla durulmal›? ‹çiflleri mi. . siyasal yaflam. 1985). . Bu. bir anayasan›n bulunup bulunmamas›. . Ancak bafll›ca devletler incelendi¤inde. belirlenen miktarda bir verginin ödenmesine ba¤l›d›r.Harriet Elizabeth BEECHER-STOWE.Avusturya-Macaristan’da. Dünün Dünyas›. N.Esas olarak monarflik rejimlerin hakim oldu¤u bir Avrupa’da.6 milyon 17..Almanya’da. . Ancak kad›nlar Almanya ve Birleflik Krall›k’ta 1918’e. ülkenin Avusturya kesimi liberalleflme yönünde ilerleme kaydetti.000 880.. c) Rusya biçiminde ayr› ayr› ele almaktan kaç›nman›z gerekir. liberal demokrasi yaln›zca Kuzey ve Bat› Avrupa’da görülüyordu. daha çok otoriter rejimlere rastlan›yordu. 1985.. Albay Redl. reflit olmufl tüm erkek [ve kad›n] vatandafllar oy kullanabilirler.1850’de. 1914 y›l›nda üç büyük imparatorlu¤un a¤›rl›¤› nedir? . ama ulusçuluk sorunlar› siyasal yaflama hakim olmaya devam ediyordu.konunun özeti SENTEZ 1850-1914 y›llar› aras›nda.1 milyon 36 milyon 4. Ekonomik ve toplumsal geliflmeler bu evrimi aç›klayan en önemli nedenlerdir. ABD) birer model oluflturuyorlard› (1865’te ABD’deki siyahlar›n köleli¤inin kald›r›lmas›.000 km2 51. erkekleri kapsayan genel oy hakk›na ve geliflmifl sosyal güvenlik yasalar›na karfl›n. Ölüler Evinden An›lar. 1905 Devrimi’nden sonra ç›kar›lan anayasaya karfl›n. Sonuç: ‹mparatorluklar›n uluslararas› alanda önemi ve 1914’te ittifaklar 162 163 . özellikle parlamentonun yürütme gücü üzerinde bir denetim yetkisine sahip olmad›¤› durumlarda görülebilir (1872-1918 aras›nda Almanya).Anglo-sakson demokrasileri (Birleflik Krall›k.5 m km2 159 milyon Sankt Petersburg II. 208 Demokrasi ve temsilî rejim). Suveren (‹stanbul. askerî güç. G. her imparatorlu¤un kendine özgü niteliklerinin ortaya ç›kmas› gerekir.9 milyon 2.3 %5 % 4. K›tan›n do¤usuna do¤ru gidildi¤inde. 1975).000 asker 195. giderek daha fazla say›da ülkenin anayasalar› oldu. imparator hâlâ genifl yetkilere sahipti. Franz-Joseph II.Bu karfl›laflt›rma yaln›zca siyasal olabilir mi? Hükümdar. burada Birinci Dünya Savafl› arifesidir.Benzerlik-farkl›l›k ikilisi üzerinde durmak isterseniz: A. Olas› planlar: .

afla¤›da imzas› bulunan Yukar›-Ren vilayetinin Frans›z bölgesi Rougemont beldesinin Belediye Baflkan› Louis Bleu.. Silah korumas› olmadan kentte dolaflam›yordu. ama yine de Berlin’in yönetiminde kalmaya devam etti. 1. E. 1 Ekim 1872’ye kadar [. serseri) dedi¤i için halk›n öfkelenmesine ve insanlar›n sokaklara dökülmesine neden olmufltu. Alsace’l›lara "Wackes" (ayaktak›m›. Rakamlar 1871’de Alsace-Lorraine’liler Fransa’y› seçenler Göç edenler 1872’den 1914’e kadar Fransa’ya yerleflen Alsace-Lorraine’liler b. Bizim için oldu¤u kadar siz Alsace-Lorraine’in zorbalar› için de herfley yirmi alt› y›l önce oldu¤u yerde kalm›flt›r. Bunun üzerine özerklik yanl›s› bir parti kuruldu ve 1879’da bir bölge parlamentosu kurulmas›n› sa¤lad›." Saverne’de konufllanm›fl olan 99.Dosya Alsace-Lorraine’de siyasal yaflam ve Almanlaflt›rma Frankfurt Antlaflmas› (10 May›s 1871) Fransa’y› Alsace ile Lorraine’in kuzeyini Almanya’ya vermek zorunda b›rakt›. belediyeler.926 378. [. 18 fiubat 1874. Seçmenlerimiz bizi seçerken her fleyden önce Frans›z vatanlar›na ve kendi kaderlerini tayin hakk›na ba¤l›l›klar›n› dile getirmek istediler. “itirazc›” partiyi bask› alt›na ald›. 1 3 Alman Alsace-Lorraine’i (1871-1918). ‹lhaka muhalefet eden adaylar›n elde etti¤i baflar› karfl›s›nda Alman hükümeti. Karikatürlerde neyi komik buluyorsunuz (Belge 4 ve 5)? Almanlaflt›rma politikas› bu karikatürlere nas›l yans›yor? 5.] Frans›z uyru¤unda kalmay› tercih etti¤ine ve ikametini beldemize tafl›yarak burada yerleflmek istedi¤ine dair beyan›n› taahhüt ederiz.. Say›n Te¤men von Forstner bir paket çikolatay› nas›l sat›n ald›.] ikametlerini Fransa’ya tafl›ma ve orada yerleflme hakk›na sahiptirler.000’i Fransa’ya geçti ve Frans›z kald›. Frankfurt Antlaflmas›’n›n 2. di¤er yandan Fransa’y› tan›mam›fl olan bir kufla¤›n yetiflkin yafla eriflmesiyle Almanya’ya karfl› direnifl zay›flad›. 1900’e do¤ru ise. 3. yani gerçek ailemize geri vermeyi reddetti¤iniz sürece. Preiss. Hansi’nin gözüyle Saverne olay› (1913). bizden çal›nan hak ve özgürlüklerin geri verilmesini istemekten asla vazgeçmeyece¤iz. Yukar›-Ren’e ba¤l› Mulhouse’un ilçesi Brunstatt’ta 11 Nisan 1853’te do¤mufl olan Georges Wunenburger adl› kiflinin. Vosgien Kulübü ve Alman müzi¤i.. maddesi Almanya’ya b›rak›lan topraklarda do¤mufl olan ve halen bu topraklarda yaflayan Frans›z uyruklu kifliler. Okullarda ve üniversitede yürütülen Almanlaflt›rma kampanyas›na tepki olarak. Biz. Lorraine’liler (erkek genel oy hakk›) a.] Bugün Almanya’nin eline geçen nedir? Avrupa’daki tüm uluslar onun iflgalci gücünden endifle duyuyor ve silahlanma çabalar›n› artt›r›yor. Olay sonunda siyasal bir boyut kazand› ve hem ulusal.878 49. Alsace’l›lar. 1871’de açarken bafl› çekti¤iniz bar›fl ve kardefllik ça¤› yerine. 1900’den sonra Alsace kültürü belirginleflmeye bafllad› ve isyan ruhu yeniden do¤du.. 1911 Anayasas›’na göre gerçek iktidar› kim elinde tutuyor (Belge 6)? b. Frans›z uyru¤unda kalmak isterlerse. Bombac› Alay›ndan Te¤men Baron von Forstner. Georges Wunenburger nereye yerleflti? Neden? Bu bölge hangi vilayetin s›n›rlar› içindeydi (Belge 2)? Kitab›n›zda ya da bir ansiklopedide bu vilayetin bu k›sm›n›n neden Fransa’da kald›¤›n› araflt›r›n. E. sizi kardefl gibi görmek bizim için imkâns›z olacakt›r. 7 May›s 1897. bunlardan baflka 350. hem de uluslararas› alanda genifl bir yank› uyand›rd›. Colmar YUKARI ALSACE Yukar› Saône Vesoul Yukar› Ren Belfort Mulhouse Ren atar 23 üye Alman ‹mparatoru atar Statthalter yerel kanunlar onamak zorundad›r 2 Senato 46 üye -23 atanma -5 do¤al üye 18 seçilme Meclis 60 milletvekili Fransa’y› seçenler.777 Alsace’da ilhaka ve diktatörlük rejimine karfl› protestolar. Teutsch. [. Teutsch’ün Reichstag’da yapt›¤› konuflma.. Saverne’de.] Bizi bask› alt›nda tutan fliddete ra¤men. J.000 kifli daha Fransa’ya yerleflti. 161. Bu durumda Frans›z vatandafl› olma nitelikleri sakl› tutulacakt›r. 7 Nisan 1872 tarihli Özgürlük Yasas›’na dayanarak [. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. Bir tercih belgesi Rougemont. bir yandan toplumsal ve ekonomik geliflmenin etkisi. di¤er kurumlar a... B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Dosya Harita incelemesi Karikatür incelemesi Siyasal flema incelemesi 164 165 . "‹lhaktan k›rk iki y›l sonra. J.000’e yak›n Alsace-Lorraine’li Frans›z vatandafll›¤›n› tercih etti. Alman Parlamentosu’na gönderilmek üzere milletvekili seçmeye bafllad›. 5 6 1911 tarihli Alsace-Lorraine Anayasas›. Protestocu milletvekilleri Almanya’ya hangi elefltirileri yöneltiyor (Belge 3)? Ulus olma konusundaki hangi ilkeye gönderme yap›yorlar? Almanya Alsace-Lorraine’in ilhak›n› nas›l hakl› gösteriyor? 4. Alsace-Lorraine 1911’de kendi anayasas›n› elde etti. Preiss’in Reichstag’da yapt›¤› konuflma.549. Rougemont beldesi arflivleri. Belfort bölgesi. c. Halk›m›z›n irademize tecavüz edilerek gerçeklefltirilen ilhak› protesto eden ortak beyan›.738 160.. tüm dünyan›n önünde de¤erini eksiksiz korumaktad›r. 1874. 1874’ten itibaren Alsace. Bizleri Fransa’ya. Gücün ve hukukun meflru umutlar›m›z› gerçeklefltirmek için birleflecekleri günü bizim de görece¤imize dair y›k›lmaz bir inanca sahibiz. Alman Alsace-Lorraine’i 1870’de Fransa’ya ait olan hangi vilayetlerden olufluyordu (Belge 1)? 2. ama yaln›zca 50. 1897. 1872’den 1914’e kadar. 1871’deki s›n›rlar 1870’deki eski s›n›r 1870’de Frans›z vilayetleri Moselle Metz AfiA⁄I ALSACE } Almanya’n›n ilhak etti¤i bölgelerin adlar› LO R R A IN AfiA⁄I ALSACE E Afla¤› Ren Strasbourg Nancy Meurthe Vosges Epinal 4 Karikatürist Hansi’nin gözüyle Almanlaflt›rma araçlar›: Jandarma. 30 Eylül 1873. bugün siz de bizim gibi korkuyla yeni savafllar›n yaklaflt›¤›n› görüyorsunuz.

II. Abdülhamit. KONUNUN PLANI I. Abdülhamit dönemi Tanzimat’›n olgunluk evresidir. Frans›z Le Petit Journal gazetesinin 21 fiubat 1897 tarihli nüshas›n›n kapa¤›. 23 Aral›k 1876. Cumhuriyet’i kuracak kuflak yetiflmifltir. Abdülhamit rejiminin çeliflkili yönleri nelerdir? n II. imparatorluk bünyesindeki cemaatler aras›nda milliyetçi hareketlerin gittikçe güçlendi¤i ve emperyalizm k›skac›n›n gün geçtikçe darald›¤› bu dönemde toplumsal yaflam alan›nda önemli de¤iflimler yaflanm›fl. Jön Türk Kongresi 1903 Makedonya sorununun bafllamas› 1870 19 Mart 1877 14 fiubat 1878 Meclis-i Umumi 1880 1881 Tunus’un Fransa taraf›ndan iflgali. III.9 Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda mutlakiyet ve modernleflme (1876-1908) II. • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Sansür uygulamas› 23 Aral›k 1876 Kanun-› Esasi’nin ilan› Nisan 1877 Mart 1878 Osmanl›-Rus Savafl› 1882 M›s›r’›n ‹ngiltere taraf›ndan iflgali 1888 Ziraat Bankas›’n›n kuruluflu 1894 -1896 Ermeni olaylar› / Ahmet R›za’n›n Meflveret dergisini yay›mlamaya bafllamas› 1900 Hicaz Demiryolu’nun inflas›na bafllanmas› Haziran 1908 ‹ngiliz kral› ve Rus çar› aras›nda Reval Görüflmesi Mart 1878 Ayastefanos Antlaflmas› Temmuz 1878 Berlin Antlaflmas› 1889 ‹ttihad-› Osmani Cemiyeti’nin kuruluflu 1897 Osmanl›-Yunan savafl› 1902 1. Düyûn-› Umûmiye’nin kurulmas› 1885 Do¤u Rumeli’nin Bulgaristan’la birleflmesi 1890 1891 Hamidiye Alaylar›’n›n kuruluflu 1900 1905 1899 Abdülhamit’e Ba¤dat suikast Demiryolu giriflimi projesinin Almanlara verilmesi 1910 3 Temmuz 1908 Resne’de ayaklanman›n bafllamas› 23 Temmuz 1908 Meflrutiyet’in yeniden ilan› 166 167 . Reformlar›n ivme kazand›¤›. IV V. KONU 1 Sultan II. The Illustrated London News. n II. Büyük kriz (1875-1878) Siyaset ve ulusçuluk Mutlakiyet rejimi Modernleflmede süreklilik Jön Türkler 6 Ocak 1877. Abdülhamit döneminin Osmanl›-Türk modernleflmesindeki yeri nedir? 2 Kanun-› Esasi’nin ilan›.

halefi V. 1979 [‹lk bask› 1908-1909]). ‹talya ve Osmanl› temsilcilerinin kat›laca¤› uluslararas› bir konferans toplanmas› için haz›rl›klara baflland›. Birleflik Krall›k. Saltanat› boyunca Tanzimat’la bafllayan reform hareketini özellikle e¤itim alan›nda devam ettirmifltir. n 1875 yaz›nda Bosna ve Hersek’te artan vergiler ve bir önceki hasat mevsiminin kötü geçmifl olmas› nedeniyle bir köylü ayaklanmas› bafllam›flt›. ayakta. meclis kapat›lm›fl. Osmanl› padiflah›. Ahmet Midhat. Abdülhamit (1842-1918) 34.. Yeni sultan›n Ramazan’da da halk›n önüne ç›kamamas› söylentileri artt›racak. aralar›nda Yeni Osmanl›lar›n önemli isimlerinden Nam›k Kemal ve Ziya Pafla’n›n yan›s›ra Cevdet Pafla gibi muhafazakar kiflilerin de bulundu¤u 28 üyeden oluflan komisyon. Saltanat›n›n ilk y›llar› 1875’te bafllayan Balkan krizi ve 1877-1878 Osmanl›-Rus savafl›yla son derece buhranl› bir ortamda geçer. ayaklanman›n bast›r›lmas›n›n ard›ndan 27 Nisan 1909’da tahttan indirilip Selanik’e sürgüne yollanm›flt›r. Balkan Krizi’nde Osmanl› Devleti’nin diplomatik yaln›zl›¤›n›n en önemli sebeplerinden biri olacakt›. haziran ortas›nda da birkaç kabine üyesinin Midhat Pafla’n›n kona¤›nda toplant› halindeyken suikaste kurban gitmeleri gibi olaylar›n etkisiyle yeni sultan›n ruh sa¤l›¤› ciddi bir flekilde bozuldu. Abdülhamit olarak tahta ç›kt›.. Rusya. 31 A¤ustos 1876’da II. Osmanl› Devleti’ne savafl ilan ettiler. Savafl›n beklenenin aksine Osmanl› ordular›n›n ezici bir üstünlü¤üne sahne olmas› üzerine ‹stanbul’daki Rus büyükelçisi ‹gnatyef. Bu son metin. Faiz indirimi karar›n›n ne tür olumsuz sonuçlar› olmufltur? 168 169 . sarayda sultana sad›k bir devlet adamlar› toplulu¤unun ilk nüveleri oluflmaya bafllam›flt›r. Balkan Savafllar› s›ras›nda Selanik’in düflmesiyle geri geldi¤i ‹stanbul’da 10 fiubat 1918’de ölmüfltür. Abdülhamit olarak tahta ç›kar. Murat padiflah ilan edilmiflti. Gece vakti telaflla her taraf›n sar›l›p kuflat›ld›¤›n› gören padiflaha. s. Bu ödeme k›s›nt›s› karar› Avrupa kamuoyunda büyük bir flaflk›nl›k ve öfke yaratt›. Saray darbesinin arkas›ndaki en önemli amaç olan anayasa ilan›n› gerçeklefltirmek için yeni bir yol bulundu. Osmanl› Devleti’ne verilen borç için ç›kar›lan tahvilleri ellerinde tutan gruplar özellikle Birleflik Krall›k’ta hükümet üzerinde ciddi bir bask› oluflturdular (bkz. II. n 23 Aral›k 1876’da Tersane Konferans›’n›n aç›l›fl› s›ras›nda duyulan top sesleri Kanun-› Esasi’nin ilan›n›n müjdecisiydi. Murat’›n tahttan indirilmesine yol açan ruhsal dengesizli¤i. * Panslavizm n 5 Ekim 1875 tarihinde Osmanl› Devleti. Karada¤ ve Avusturya-Macaristan topraklar›na kaçmas›yla bölgedeki gerginlik t›rmand›. II. Abdülhamit de 1890’l› y›llarda yaflanan kanl› olaylar nedeniyle Avrupa kamuoyunda K›z›l Sultan damgas›n› yemifltir. bunlar›n bekas› Avrupa’ya zararl›d›r" nidâlar›yla dünyan›n kulaklar›n› doldurdular. Osmanl› Devleti’nin 48 saat içinde ateflkes ilan etmemesi halinde Rusya’n›n da savafla kat›laca¤›n› bildirdi. [T]ahttan indirme ve tahta geçirme gibi epeyce bir zamandan beri benzeri görülmemifl. birkaç gün sonra Abdülaziz’in Feriye Saray›’nda ölü bulunmas›. maddesi padiflaha istedi¤i kiflileri sürgüne gönderme yetkisi veren üçüncü bir anayasa tasla¤›n› Sultana sundu. kalabal›k önüne ç›kacak durumda de¤ildi. Yine saltanat› s›ras›nda öne ç›kan Ermeni sorunu kanayan bir toplumsal yara olarak Jön Türk dönemine miras kalm›fl. Bu hâl.] kendisine bafl dönmesi ve bayg›nl›k gibi bir fley gelerek hemen sofradan kalk›p kusmufltu. yak›n çevresinin karfl› ç›kmas›na ra¤men. General ‹gnatiyef (Rusya Büyükelçisi). Kont Bourgoing (Fransa Büyükelçisi). Bâb› Âlî’nin bertaraf edilmesiyle saray yönetimin merkezi haline gelir. amcas›n›n u¤rad›¤› kötü sondan ne kadar etkilenmifl oldu¤unu göstermekteydi. 1 2 Avrupa kamuoyunda tepki. baflta Midhat Pafla olmak üzere kendisini tahta ç›karan grubun üyeleri mahkemeler ve sürgünlerle baflkentten uzaklaflt›r›lm›fl. Abdülhamit’in. "Türkler bizi doland›r›p alt›nlar›m›z› sefâhat u¤runda yok ettiler. Bu bask› rejiminin ortaya ç›kmas›nda sultan›n kuruntulu kiflili¤inin de hayli pay› oldu¤u unutulmamal›d›r. B 5 ‹ Y O G R A F ‹ II. ‹ngiltere parlamentosunda Gladstone gibi muhâliflerin en fliddetlisi uzun uzun nutuklar atarak. AvusturyaMacaristan. 1876-1909 aras›nda 33 y›l süren saltanat›yla en uzun süre tahtta kalan Osmanl› padiflahlar›ndan biri olmufltur. siyasal iktidar›n simgesel aç›dan üstesinden gelemeyece¤i bir krize yol açacakt›. 4 Tersane Konferans›’na kat›lan yabanc› delegeler. yetkilerinin daha genifl tutulmas›nda ›srar eden Sultan reddetti. Ramazan yaklaflmaktayd›. Balkanlar’daki gerginli¤i gidermek ve sorunlar› çözmek için yürürlü¤e giren anayasan›n güvencesi yeterliydi.. sultan›n üzerinde büyük bir bask› olmufltur. ayaktakiler: Kont Chaudordy (Fransa’n›n ola¤anüstü elçisi).] Daha sonra hastal›¤› daha da art›nca bu da mümkün olamad› ve padiflah›n s›rt›nda büyük bir ç›ban ç›kt›¤› ve elbise giymesini engelledi¤i fleklinde sahte bir söylenti ç›kar›ld›. Osmanl› Devleti’nin ateflkes ilan etmesinden sonra ‹stanbul’da. Haz›rlanan iki tasla¤›. Ancak. bir anayasa tasla¤› haz›rlamak için çal›flmaya bafllad›. ola¤anüstü bir olay›n maddî ve manevî etkiBelge 2 ve 4 A. Abdülhamit’in tahta ç›k›fl› Belge 1. hafiye teflkilat›. Bu karar Fransa ve ‹ngiltere ahâlisine pek fazla a¤›r geldi¤inden. umûmî efkâr› Osmanl› taraftarl›¤›ndan ç›kard›lar […] Fâiz indirimi kararnâmesi ‹ngiltere ve Fransa gibi Osmanl›lar›n dostu olan iki büyük millet ferdlerinin en mühim ve en nâzik bir vakitte Osmanl› Devleti’nden so¤umalar›na sebep olmufl ve bu durum da Ruslar›n arad›klar› neticelerin ç›kmas›na yard›mc› olmufltur. 1908 Devrimi’nin ard›ndan 31 Mart Vakas›’na kadar tahtta kalm›fl. 15 Ocak 1877’de Osmanl› Devleti bu istekleri kabul etmedi¤ini bildirdi. Almanya. cilt I (‹stanbul. Murat. 3 ve 5 n Balkanlar’daki krizle eflzamanl› olarak ‹stanbul’da da siyasal bir kriz yaflanm›flt›. senet sahipleri sefîrlerimizi tahkîre bafllad›klar› gibi. Murat’›n hayatta oluflu. Bu bask›. cilt I (‹stanbul. U¤rad›¤› hastal›¤›n ilerlemifl olmas› yüzünden Sultan Murat Han’› Cuma selaml›klar›na ancak bir iki defa ç›karabildiler [. rahmetli Abdülaziz Han’›n can›na k›yd›¤› haberi. Kont Calice (Avusturya-Macaristan’›n ola¤anüstü elçisi). Özellikle. II. bunun ard›ndan suikast olay› da anlat›l›nca. befl y›l süreyle d›fl borçlar›n›n faizlerinin ancak yar›s›n› ödeyebilece¤ini aç›klad›. Büyük kriz (1875-1878) S Ö Z L Ü K 3 V. baz› küçük de¤iflikliklerle. Abdülhamit rejimini y›kacak olan kuflaklar da onun kurdu¤u ya da gelifltirdi¤i modern devlet okullar›nda yetiflmifltir. 1878’e gelindi¤inde anayasa ask›ya al›nm›fl.I. en soldaki kifli delege de¤ildir. B.. Osmanl› temsilcisi. 1876 flubat›nda Osmanl› ordusunun sert bir flekilde müdahalesi sonras›nda binlerce H›ristiyan›n S›rbistan. Fransa.Y›ld›z Saray›’nda bulunan padiflaha da bir kötülük dokunur diye koruma alt›na almak için baz› askerî tedbirler al›nm›flt›.] fenalaflt›kça fenalaflm›flt›. Mahmut Celalettin Pafla. uluslararas› konjonktür aç›s›ndan da pek flansl› oldu¤u söylenemez: Saltanat› emperyalizmin doruk noktas›na ulaflt›¤› y›llara denk düfltü¤ünden d›fl politika alan›nda hayli zor günler yaflam›fl. Haziran 1876’da S›rbistan ve Karada¤. 2004 [ilk bask› 1877]). ad› bilinmeyen. II. sarayda ketum ve tutumlu kiflili¤iyle bilinen Abdülhamit’in kaderi 1876 ortas›nda de¤iflir.. Le Monde illustré. Abdülhamit mutlakiyetçi yönetiminin temellerini yavafl yavafl atmaktad›r: Çeflitli yollarla nüfuzlu kiflilerin sultana sadakati sa¤lan›r. padiflah›n anayasay› yürürlü¤e koydu¤unu belirterek art›k toplant›ya gerek olmad›¤›n› söyledi. yemek sofras›nda bulundu¤u s›rada verilmiflti [. Rusya’yla savafl kap›dayd›.. Sa¤dan sola oturanlar: Kont Zichy (Avusturya-Macaristan Büyükelçisi). Üss-i ‹nk›lâp. S›rp ordular›na Rus generali Çernayef komuta ediyordu. Anayasay› Tersane Konferans›’n›n aç›l›fl›na yetifltirme telafl›nda olan Midhat Pafla. Sir Henry Elliott (Büyük Britanya Büyükelçisi). gazeteler de fliddetli meâlde f›kralar yay›nlayarak. Marki Salisbury (Büyük Britanya’n›n Hindistan ‹flleri Bakan› ve ola¤anüstü elçisi). Aklî dengesinin yerinde olmad›¤›na dair fleyhülislamdan al›nan fetva sonras›nda V. 23 Aral›k’ta Kanun-› Esasi olarak ilan edildi. Sultan Abdülaziz’i tahttan indirip yerine Veliaht Murat’› geçiren Midhat Pafla ve arkadafllar› yeni sultan›n ruhsal dengesizli¤inin gittikçe artmas›yla zor durumda kal›nca o güne kadar hep arka planda kalm›fl olan fiehzade Abdülhamit’i padiflah yapmay› düflünürler. Kont Corti (‹talya’n›n ola¤anüstü elçisi). Tahta ç›kan her sultan gibi Eyüp’te Osman Gazi’nin k›l›c›n› kuflanma merasimine kat›lacak. Bu hâle bir de Midhat Pafla kona¤›ndaki feci olay eklenmiflti. 28). Sultan V. Midhat Pafla ve Süleyman Pafla’n›n düzenledikleri bir saray darbesiyle 30 May›s 1876’da Sultan Abdülaziz tahttan indirilip yerine Yeni Osmanl›lar hareketine yak›nl›¤›yla tan›nan V. 1 Haziran 1876. Osmanl› Devleti’nin her geçen gün daralan hareket kabiliyetini dengeli bir diplomasi izlemeye çal›flarak artt›rmaya çal›flm›flt›r. Ancak yabanc› delegeler ayn› fikirde de¤ildi. Mir‘at-› Hakîkat. olay›n ani ve büyük etkilerine dayanamay›p [. Baron Werther (Almanya Büyükelçisi). Anayasa ilan etmeyi taahhüt eden Abdülhamit. jurnalcilik ve sansür uygulamas› ile zaman›n teknik koflullar› düflünüldü¤ünde etkileyici bir bask› rejimi yarat›l›r. Malî iflas ve Balkan Krizi siyle zay›fl›¤› artm›fl olan Sultan Murat Han’a. Murat tahttan indirildi ve anayasa ilan etmeyi kabul eden Veliaht Abdülhamit. Balkanlarda panslavizm* rüzgar› esiyor. 113. Hüseyin Avni Pafla. 11 yafl›nda annesini kaybeden. Çetin tart›flmalar sonras›nda Osmanl› Devleti’ne bir ›slahat tasla¤› sunulmas›yla konferans sona erdi. 31 A¤ustos 1876’da Sultan II. Çerkes Hasan taraf›ndan Hüseyin Avni Pafla ve Raflit Pafla ve baflka kiflilerin flehit edilip yaralanma gecesi bu suikast›n niteli¤i anlafl›lmad›¤›ndan –Allah korusun. n Kas›m 1876 bafl›nda.

3. Bafllad›ktan dokuz ay sonra Osmanl› ordular›n›n kesin yenilgisiyle biten 93 Harbi*. Meclis’in önce bir konuyu incelemesini ondan sonra flikâyet etmesinin uygun olaca¤›n› […] tüm hükümet üyeleri yerine sorumlu olanlar›n içtüzük hükümlerine göre meclise ça¤›r›p sorgulanmas›n›n uygun oldu¤unu belirtmifltir. seraskerlikte harcamalar›n tümünü gösterir defterlerin oldu¤unu söylemifl ise de. 4) Almanya fiansölyesi Bismarck. toplanan paralar›n nerelere harcand›¤›n›n hükümetçe aç›klanmas›n› istemifltir. Meflrutiyet. Karada¤ sorunu ve Osmanl›Rus savafl› gibi güncel sorunlarda hükümetin izledi¤i siyaset tart›fl›lm›flt›r. eski dönemin sona erdi¤ini. Osmanl›lar›n bafllang›çtaki baz› baflar›lar›n›n ard›ndan Ruslar üstünlü¤ü ele geçirip Osmanl› topraklar›nda h›zla ilerlemeye bafllad›lar. 13 Aral›k 1877’de ikinci devre çal›flmalar›na bafllayan Meclis. Osmanl› ordusu silah ve cephaneden yana iyi donan›ml›. von Werner’in ya¤l›boya tablosu. Çünkü yar›n bir muharebe olup da ordunun geri çekilmesi icap ederek Kars yine kuflatma alt›na düflerse orada haz›r anbara konmufl olan zahire halka laz›m olacakt›. bir kere düflman istilas›na u¤ram›fl bulunduklar›ndan mahsullerinden hay›r kalmam›flt›. "Hesaplar› görmeliyiz. Meflrutiyete Geçifl Süreci: I. Berlin Kongresi (1878). özellikle malî konularda halk›n temsilcilerinden oluflan meclisin de söz sahibi olmas›. Rusya. Aksi halde pek kötü akibete düflülürdü. Ahmet Muhtar Pafla’n›n Kars. Siyasal iktidar›n dünyevîleflmesi. [C]ivar köyler ve bütün Kars kazalar›. Bafl›m›za Gelenler. Buna karfl›l›k. 44 H›ristiyan ve 4 Yahudi olmak üzere 119 üyeden oluflan Mebusan Meclisi’nin ilk devresinde (20 Mart-28 Haziran 1877) malî durum. M›s›r. yarg› ba¤›ms›zl›¤›nda sa¤lanan geliflmeler ve kiflisel hak ve özgürlüklerin korunmas› aç›s›ndan Kanun-› Esasi. 5 6 Osmanl› Mebusan Meclisi. n Biri Âyân*. Temmuzda Rus ordular› durduruldu. "93 Harbi": Büyük bozgun Belge 1. yani mezhep fark› olmadan tüm Osmanl› uyruklar›n›n kanun önünde eflitli¤i ilkesidir. Kesin bir yenilgiye u¤rayan ve arad›¤› diplomatik deste¤i bulamayan Osmanl› Devleti. haf›zalarda "büyük bozgun" olarak yer etmifltir. ‹hsan Günefl. Meclis’te hükümete yöneltilen elefltiriler 7 4 2 3 5 6 7 8 9 1 D. sonuç de¤iflmedi. 23 Nisan 1877’de savafl ilan›yla sonuçland›. Hükümet yanl›s› Nafi Efendi ise. askerlerin kaçmalar›nda suçlu olanlar›n saptanmas›n› istiyordu. 4 ve 5 3 Osmanl› ordusunun eksikleri. Bu Anayasa’n›n siyasal ideolojisi Osmanl›l›k. Avusturya Macaristan D›fliflleri Bakan› Andrassy. bütçe.000 asker için istendi¤ini oysa silah alt›nda 300. Avusturya-Macaristan ve Birleflik Krall›k’›n ç›karlar›na ters düfltü¤ü için ölü do¤mufltu. Halk›n temsilcileri taraf›ndan haz›rlanmayan ve halkoyuna sunulmadan yürürlü¤e giren bu tür anayasalar›n 19. [‹lk bask› 1897]). 1) 3) 5) 6) 7) Rus D›fliflleri Bakan› Gorçakov. bas›n. cilt I (Ankara. Karada¤. Osmanl› ordusunun seferber etti¤i asker say›s› 280. Birleflik Krall›k. yar›n›n ne olaca¤›n› bilmeyen ahali ihtiyat olarak saklam›flt›. di¤eri Mebusan* olmak üzere iki meclisten oluflan Meclis-i Umumi 19 Mart 1877’de aç›ld›. Yeniflehirlizâde Ahmet Efendi. Lübnan ve Girit gibi özel statüye sahip bölgelerin temsilci göndermemesi nedeniyle 71 Müslüman. mebuslar› pek ikna edememifltir. 9) Mehmet Ali Pafla. Kanun-› Esasi. Do¤u Sorunu’nu tamamen Rusya’n›n istekleri do¤rultusunda çözen bu antlaflma.000 kadard›. Kanun-› Esasi ve meclis Belge 6 ve 7 1 Gazi Osman Pafla (1832-1900). Yeni bir bar›fl antlaflmas› haz›rlamak için haziran ay›nda Berlin’de Almanya. Balkanlar ve Kafkasya’daki büyük toprak kay›plar›n›n yan›s›ra nüfusun da beflte ikisini kaybettiler. Gazi Ahmet Muhtar Pafla (1839-1919). Osmanl› anayasal gelifliminde önemli bir ilerlemedir. n Kanun-› Esasi. Hükümetin yenilgilerden sorumlu tutulmas›n› isteyen çok net ifadeler kullan›yorlard›. Rusya’n›n tehditleri heyecan yaratm›flt›. Balkanlar ve Kafkasya’dan yüzbinlerce Müslüman›n Osmanl› topraklar›na göç etmesiyle sonuçlanan bir felaket olmufl. Ancak. Çünkü bizi buraya nasbedip gönderen adamlar› da temin etmeliyiz" diyerek. Kalanlar› ise. Rus ordusununki ise 450. Kongre bitiminde ortaya ç›kan Berlin Antlaflmas›. ‹talya. yüzy›l Avrupas›’nda pek çok örne¤i vard›r. Avusturya-Macaristan. Kongre öncesinde yap›lan görüflmeler sonucunda. Kamuoyu ise savafl yanl›s›yd›. n Osmanl›lar. Sultan taraf›ndan kapat›lana kadar daha çok göçmenler meselesiyle ilgilenmifltir. Mehmet Arif. Rusya’n›n Londra Büyükelçisi ve Çar’›n gizli diplomasi bürosu baflkan› fiuvalov. gayrimüslimlerin askere al›nmas› gibi konular görüflülmüfl. Osman Pafla’n›n da Plevne’deki baflar›l› savunmalar›n›n yan›s›ra Süleyman Pafla da etkileyici bir harekâtla Rus ordular›n›n Balkanlar’daki ilerleyiflini durdurmay› baflarm›flt›.S Ö Z L Ü K C. Ulusal Galeri. 1995). Birleflik Krall›k D›fliflleri Bakan› Salisbury. 3 Mart 1878’de çok a¤›r flartlar içeren ve panslavizmin zafer belgesi olarak nitelenebilecek Ayastefanos Antlaflmas›’n› imzalad›. 2 170 171 . 130 sandalyelik Mebusan Meclisi üyeleriyse vilayet meclisleri üyeleri aras›ndan seçilmifllerdi. Kars’ta. 8) Karatodori Pafla. vilayet. yani K›r›m harbinden kalma birtak›m alacak senetleri beklemekte idi… Köylülere müracaat edilince "Yoktur!" cevab› al›n›yordu […] Kars’ta depolanm›fl olan zahireye de el konulam›yordu. 40 kifliden oluflmas› öngörülen Âyân Meclisi’nin üyeleri padiflah taraf›ndan atanm›fl. 2. […] Hükümet ordunun ihtiyaçlar›n› karfl›lamak için Meclis’ten bir istekte bulunmufltur (3 Ocak 1878). meflrutî sistemde her fleyin halka aç›klanmas›n›n zorunlu oldu¤u mesaj›n› vermifltir. Anayasa’da sultan›n hak ve yetkilerinin pek s›n›rland›r›lmad›¤› ve meclisin yasama faaliyetindeki rolünün son derece k›s›tl› oldu¤u söylenebilir. idarenin yeniden yap›land›r›lmas›.y. Romanya. Berlin. Bu ifli güçlefltiriyordu. padiflah›n tek yanl› iradesiyle do¤mufl bir ferman anayasa örne¤idir. 4 93 Harbi’nden sonra Balkan muhacirleri. Maliye Naz›r› Yusuf Pafla. Bunun üzerine Yeniflehirlizâde Ahmet Efendi geçen y›l istenen 15 milyon liran›n 600. Bas›n da Osmanl› ordusunun gücünü hayalî rakamlarla abart›yordu. Örne¤in Yanya Mebusu Mustafa Bey Plevne’de. biçimsel ve hukukî aç›dan. ancak subay kadrosu ve lojistik destek aç›lar›ndan hayli zay›ft›. Bosna-Hersek’i de Avusturya-Macaristan yönetimine verdi. Türk Parlamento Tarihi. 1877 aral›¤›nda Plevne’nin düflmesinden sonra bar›fl yapmak için diplomatik giriflimlere bafllam›fllard›. 2) Birleflik Krall›k Baflbakan› Disraeli. seçim ve s›k›yönetim gibi konularda yasama faaliyetinde bulunulmufl.000 asker oldu¤unu belirterek. cilt II (‹stanbul. Osmanl› Devleti’nin Berlin Büyükelçisi Sadullah Bey. * 93 Harbi * Âyân * Mebusan n Rusya’n›n tehditkâr tavr›. Bu civar ahalisi vaktiyle ordu nam›na ne vermifllerse.000’in biraz üstünde. Tanzimat ve Islahat Fermanlar›’yla bafllam›fl olan hukukî de¤iflimin yeni bir aflamas›d›r. diplomatik destek aray›fl›ndaki Osmanl› Devleti K›br›s’› "geçici olarak" Birleflik Krall›k. Osmanl› Devleti aç›s›ndan Ayastefanos Antlaflmas›’ndan daha hafif flartlar içerse de büyük bir y›k›m›n belgesiydi: Osmanl›lar. Fransa ve Osmanl› temsilcilerinin kat›ld›¤› bir kongre topland›. Ardahan’da gerekli önlemlerin al›nmad›¤›n› aç›kça ifade ederken ‹brahim Bey (Bosna-Hersek) Nikflin’te gerekli cephane ve yiyecek oldu¤u halde Karada¤l›lar›n herhangi bir direnmeyle karfl›laflmadan buray› iflgal etmelerinin nedenlerinin araflt›r›lmas›n›. Fakat onlar da tamamen haks›z de¤ildi. ve II. bedelini alamam›fllard› […] Hatta halk›n elinde tâ geçen harpten. t. A. Tunus. S›rbistan.

Türk Parlamento Tarihi. Sultan. Elefltirileriyle dikkat çekmifl olan baz› mebuslar sürgüne gönderilmifl. 1878’de AvusturyaMacaristan yönetimine 1881’de Yunanistan’a 1878’de özerk Bulgaristan Prensli¤i Osmanl› devlet adam› ve reformcusu. Kahire. Süveyfl Kanal›’n›n aç›lmas› bu durumu daha da belirginlefltirmifltir. Berlin Kongresi’nden önce yap›lan anlaflmalarla K›br›s Birleflik Krall›k. 1882’de de Birleflik Krall›k M›s›r’› iflgal etti. Farsça ve Frans›zca ö¤rendi. Ancak 1880’lere gelindi¤inde uluslararas› konjonktür de¤iflmifl. cilt I (Ankara. gittikçe artan popülaritesi nedeniyle paflay› kendi iktidar›na en büyük tehlike olarak görüyordu. B ‹ Y O G R A F ‹ 1 Midhat Pafla (1822-1884). 1881’de Fransa Tunus’u. […] ‹ngilizler’i M›s›r’dan ç›kartmak. Kars. K›br›s’› ve Süveyfl Kanal›’n› elinde tutan ‹ngiltere Hindistan yolunu kontrol etti¤inden bo¤azlar›n ak›betiyle eskisi kadar ilgilenmeyecektir. 5 fiubat 1877’de Midhat Pafla Avrupa’ya sürgüne gönderildi. Abdülhamit’in tahta ç›kmas›nda da büyük pay sahibiydi. Paflaya yak›nl›klar› bilinen Yeni Osmanl›lar grubundan Nam›k Kemal ve Ziya Pafla da çeflitli memurluklara tayin edilerek baflkentten uzaklaflt›r›ld›lar. Berlin Antlaflmas›’yla da S›rbistan ve Karada¤’›n ba¤›ms›zl›klar› tan›nd› ve baz› bölgeler bu ülkelere terkedildi. Padiflah ise çözümü Meclis-i Mebusan’›n d›fl›nda aramay› tercih etmifltir. Tüm bu görevleri s›ras›nda pek çok modern kurumun temelini att›. Bu olay› izleyen günlerde Meclis’te ateflli tart›flmalar yafland›. 2003). ülkenin gündemindeki ve tüm ülke halk›n› ilgilendiren Osmanl›-Rus savafl›n› yak›ndan izlemifller. M›s›r. fiubat 1878 bafl›nda. Berlin Antlaflmas›’nda ise özerk olmakla birlikte askerî aç›dan Osmanl› egemenli¤inde bulunmas› kabul edilen Do¤u Rumeli de. sonras›nda Adliye naz›rl›¤› ve Selanik valili¤i yapt›. "al›nm›fl kararlar›" kabul edip etmediklerini sormufltur. Bosna ve Hersek vilayetleri de Avusturya-Macaristan yönetimine verilmiflti. Anayasa’n›n ilan›ndan k›sa bir süre sonra. Arap dünyas›nda merkezî bir konuma sahiptir. II. fiilî olarak Kuzey Afrika’da Osmanl› egemenli¤i alt›nda sadece Trablusgarp kalm›flt›. ‹smail Pafla yaz aylar›n› düzenli olarak Bo¤az’da geçirmektedir […] Üstelik. n 23 Aral›k 1876’da Anayasa’n›n ilan›yla bafllay›p 14 fiubat 1878’de Meclis’in kapat›lmas›yla sona eren meflrutî rejimin kurulmas›nda bafl rolü Midhat Pafla oynam›flt›. Abdülhamit ve M›s›r meselesi. ‹hsan Günefl. II. Rus ordular›n›n Trakya’da ilerledi¤i ve ‹ngiliz donanmas›n›n Marmara’ya girdi¤i günlerde. "Siz bizim fikrimizi pek geç soruyorsunuz. yeni hükümet üyelerinden. Osmanl› Devleti bu iki iflgali resmen tan›mad› ama. Sonunda Meclis 14 fiubat 1878’de kapat›ld› ve baflkentte s›k›yönetim ilan edildi. Bu s›rada bir ‹ngiliz filosu da ‹stanbul’a gelmifltir. Bosna Hersek ROMANYA SIRB‹STAN BULGAR‹STAN B. saltanat›n›n sonuna kadar sultan›n kafas›ndaki en önemli meselelerden biri olmufltur […] ‹ngilizler’in M›s›r’a hakim olmalar› Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun jeopolitik konumu aç›s›ndan da bir dönüm noktas›d›r. 1864’te Nifl. Midhat Pafla’dan temelli kurtulmak niyetindeydi. Meclis-i Mebusan temsilcisi olarak bu toplant›ya kat›lan Ahmet Efendi aya¤a kalkarak: 1. Kuflkusuz. Arapça. imparatorlu¤un merkezine Tunus beyli¤ine göre çok daha yak›nd›r. Trablusgarp ve M›s›r vilayetlerini merkeze daha s›k› bir biçimde ba¤lama yolunda giriflimlerde bulunmufltu. 14 fiubat 1878’de hükümet […] Kanun-› Esasi’nin. Avrupa’da kalmas› tehlikeli görülen Midhat Pafla bir süre sonra Sultan taraf›ndan affedildi. Meclis-i Umumi’nin zaman›ndan önce aç›l›p kapat›lmas›. Silistre ve Vidin vilayetlerinin birlefltirilmesiyle oluflturulan Tuna vilayetinin valili¤ine getirildi. RUSYA AVUSTURYA-MACAR‹STAN Abdülhamit’in Tunus meselesinde fazla ›srarc› olmamas›n›n nedenlerinden biri her aç›dan daha önemli bir sorun olan M›s›r meselesiyle u¤raflmak zorunda kalmas›d›r […] M›s›r. Özerk Do¤u Rumeli Vilayeti (1885’te Bulgaristan’a) 172 173 . Abdulhamid II. Meflrutî rejimin sonu Belge 1 ve 2 2 Meclisin kapat›lmas›. M›s›r ve Bâb-› Âlî aras›nda da daha s›k› bir iliflki vard›r. ‹flte bu kar›fl›k ortamda toplanan mecliste sadrazam. le sultan calife (Paris. bu yüzden yenilginin sorumlulu¤unun savafl› saraydan yönetenlere ait oldu¤unu dile getirdi. Ayastefanos Antlaflmas›’nda "Büyük Bulgaristan" s›n›rlar› içinde kalmas› öngörülen. Abdülhamit "Sultan Mahmut’un yolunu takip edece¤im" derken ne kastediyor? 2.II. Parlak devlet adaml›¤› kariyeri ve tüm bu olaylarda oynad›¤› etkin rolden çekinen II. çal›flma süresinin uzat›lmas› konusunda padiflaha yetki verdi¤ini belirterek. ve II. Abdülhamit. 1861’ de yeni kurulan Nifl valili¤inde gösterdi¤i ola¤anüstü baflar›lar parlak bir idareci kariyerinin bafllang›c› oldu. Savafltaki baflar›s›zl›¤›n hesab›n›n hükümet ve komutanlardan sorulmas› gerekti¤i yönünde Meclis’te geçen tart›flmalar hükümet kadar Sultan› da rahats›z etmiflti. Y›ld›z’da toplanan ola¤anüstü bir meclise ça¤r›lan befl mebustan biri do¤rudan do¤ruya Sultan› elefltirerek savafl s›ras›nda Meclis’in devre d›fl› b›rak›ld›¤›n›. Mutlakiyet rejiminin önündeki en önemli engellerden biri kalkm›flt›. Yurda döndü¤ünde önce Suriye ard›ndan da Ayd›n valiliklerine atand›. heyet iflitsin" […] demifl ve daha sonra da "Ceddim Sultan Mahmut’un yolunu takip edece¤im" diyerek meclisi terketmifltir. hidiv ailesi de önemli ölçüde özerklik kazanm›flt›r. 1869’da Ba¤dat valisi ve 1872’de ilk kez sadrazam oldu. Ne var ki. Siyaset ve ulusçuluk A. Bu öneriye uygun olarak padiflah bir irade-i seniyye imzalayarak Meclis-i Mebusan’a göndermifltir. Meclis-i Mebusan kendi malumat› haricinde olarak husulüne sebebiyet verilen bir halden [bilgisi d›fl›nda ortaya ç›kan bir durumdan] dolay› mesuliyeti asla kabul etmez […]" diyerek padiflah› do¤rudan elefltiren bir konuflma yapm›flt›r […] Bunun üzerine padiflah Said Pafla’ya. Osmanl› ordusunun sürekli y›pranmas›ndan. 1868’de yeni kurulan fiura-y› Devlet’in bafl›na geçti. veliaht Murat’›n tahta ç›kar›lmas› ve bir süre sonra indirilip yerine Abdülhamit’in padiflah yap›lmas›. Meclise kat›lanlar›n ço¤u sadrazam› onaylarken. ulema ve komutanlardan 43 kiflinin topland›¤› özel bir meclis oluflturulmufltur. Ayn› Tunus beyli¤i gibi özel statülü bir vilayet olan M›s›r. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun örs ile çekiç. Ardahan ve Batum Rusya’ya b›rak›l›rken Osmanl› Devleti’ne vergi verecek özerk bir Bulgaristan Prensli¤i kuruldu. Serbest bir seçimle meclise gelmemifl olsalar bile halk› temsil ettiklerine inanan mebuslar. 1830’da Cezayir’in Fransa taraf›ndan iflgali ve 1830’larda Kavalal› Mehmet Ali Pafla’n›n valili¤indeki M›s›r’›n imparatorluktan fiilî olarak ba¤›ms›z hale geldi¤i sürecin diplomatik yoldan çözülmesinden sonra. Meclis’le Saray aras›ndaki gerginlik artt›. Felaketin önünü almak mümkün oldu¤u zaman bize suret-i ciddiyede [ciddi flekilde] müracaat etmeliydiniz. Murat’› tahttan indiren grubun önderi olan Midhat Pafla. hidiv Bâb-› Âlî’yle iliflkilerinde her zaman sayg›l› davranmakta. ‹mparatorlu¤a 16. orda yaflanan her fley etkilerini tüm Arap dünyas›nda göstermektedir. Kanun-› Esasi’nin haz›rlanmas› ve ilan›nda bafl rolü oynad›. Meflrutiyet. 1876’da Abdülaziz’in tahttan indirilmesi. yüzy›lda kat›lan bu bölgeler merkezden uzak olmalar› nedeniyle zamanla özerk bir nitelik kazanm›fllard›. Meclis-i Umumi’nin geçici olarak kapat›lmas›n› padiflaha önermifltir. Osmanl› Devleti’nin bir y›ldan biraz fazla süren ilk meflrutî rejim deneyimi sona ermiflti. n Mutlakiyet rejiminin önündeki as›l engel ise Mebusan Meclisi’ydi. II. Meclisin kapat›lmas› sürecinde hükümetin tavr› nas›l de¤erlendirilebilir? 3 II. Abdülaziz ve V. sömürgeci güçlerin mücadelesi Osmanl› topraklar›na da s›çram›flt›. 1995). Daralan s›n›rlar Belge 3 ve 4 KARADA⁄ K a r a de ni z Do¤u Rumeli OSMA n II. zaman zaman meclis gündemine getirmekten çekinmemifllerdir. NLI ‹M PA RA Tesalya TO RL U ⁄ U YUNAN‹STAN A k d e n i z 250 km Özerk Karada¤ Prensli¤i/ Ba¤›ms›z Karada¤ Prensli¤i (1878) Sultan›n M›s›r meselesindeki ›srar›n›n en önemli nedeni sizce nedir? Özerk S›rbistan Prensli¤i/ Ba¤›ms›z S›rbistan Prensli¤i (1878) Özerk Romanya Prensli¤i/ Ba¤›ms›z Romanya Prensli¤i (1878) Osmanl› Devleti’nin 4 93 Harbi’nden sonra kaybetti¤i topraklar. 1835’ten itibaren çeflitli memuriyetlerde bulundu. Sina yar›madas›n› aflm›flt›r. her fleyden önce. "fiu herife bir cevap ver. Abdülhamit’in saltanat›n›n özellikle ilk y›llar›nda imparatorluk topraklar› çeflitli nedenlerle küçülmeye devam etti. n Osmanl› Devleti’nin Kuzey Afrika’daki topraklar›n›n büyük bir bölümü de yine bu dönemde imparatorluktan ayr›ld›. yönetimin buna bir çare bulmas›n› istemifllerdir. birtak›m geliflmelerden sonra 1885’te Bulgaristan Prensli¤i’ne kat›ld›. Ancak. her y›l Osmanl› hazinesine hiç de yabana at›lmayacak bir katk› sa¤lamaktad›r. Y›ld›z Saray›’nda eski. bu meclislerden seçilen ikifler üyeden. yani ‹ngilizlerle Ruslar aras›nda kalm›fl oldu¤unu belirterek. Meflrutiyete Geçifl Süreci: I. François Georgeon. Osmanl› Devleti Tunus. Âyân ve Mebusan Meclisi baflkanlar›ndan. Y›ld›z Saray›’nda yap›lan düzmece bir mahkeme sonucunda pafla önce idama mahkum edildi ve Sultan taraf›ndan müebbet sürgüne çevrilen cezas›n› çekmek üzere gönderildi¤i Taif’te 1884’te bo¤ularak öldürüldü. ancak. Abdülhamit’le girdi¤i mücadeleyi kazanamad›: 1877 fiubat›’nda sürgüne gönderilmesiyle bafllayan süreç 1884’te Taif’te bir zindanda bo¤durulmas›yla son buldu. Ruslar›n ‹stanbul’a do¤ru ilerlemesinden endifle duymufllar.

Arap ve Arnavut ulusçuluklar›n›n tohumlar› da bu y›llarda at›lm›flt›r. D.. Berlin Antlaflmas›’n›n 61.. "Gasp edilen mallar›n geri al›nmas›nda padiflah askeri istihdam edilemez" emri ç›km›fl. Osmanl› yönetiminin bir türlü çözemedi¤i asayifl sorunu Ermeni toplumunun Jön Türkleri olarak tan›mlanabilecek bu gruplar›n eylemleriyle Avrupa kamuoyuna tafl›nmaya bafllad›. ordunun modernlefltirilmesinde bafl rolü oynayan Alman uzmanlar›n sayg›nl›¤› ve imparatorluktaki Alman nüfuzu artm›flt›r. yar›n toplar veririm" demifl. 1 Dönemin Zaptiye Naz›r›n›n kaleminden ‹stanbul’da 1895 olaylar›. Sonra da Devlet kendilerini terbiyeye kalk›fl›rsa ‹ran’a geçmeyi göze al›rlarm›fl […] Mesela ilk önce Makuri aflireti taraf›ndan ya¤ma edilen bir köyün mal›n› geri almak üzere hükümet taraf›ndan Mustafa Efendi ad›nda eflraftan biri görevlendirilmifl. Sadettin Pafla’n›n An›lar› (‹stanbul. ilerde olacak kanl› hesaplaflmalar›n küçük haz›rl›¤›yd›. TBMM Milli Saraylar Koleksiyonu. Bütün bunlar. 1890 temmuzunda H›nçak militanlar›n›n ‹stanbul’da düzenledikleri gösteri kanl› bir flekilde durduruldu. Sami Önal. [. askeriz. ne de hükümeti sallamam›flt›r.S Ö Z L Ü K C. "Biz Hamidiye Alay› (bkz. [Ç]etecilik oyunlar›n›n en heyecanl›s›. bitiflik H›ristiyan mahalle çocuklar› aras›nda yap›lanlar›yd›. S›n›r mahalleler aras›nda bir kavgayd›. Do¤u’daki asayifl sorunu üzerine Sadettin Pafla’n›n güncesinden notlar. Fausto Zonaro (1897). sö¤üflmeler aras›nda sert bir kavgaya dönerdi. Gerek bunlar› ve gerek ‹stanbul’da uygunsuz ifllere girifleceklerini haber ald›¤›m birçok Türkleri tutuklatt›m. Bu emrin köylerde bulunan ve hiç okuma yazmas› olmayan müfreze kumandanl›klar›na kadar yay›mland›¤› haberi yay›l›nca afliret a¤as› verdi¤i sözden dönmüfl ve memura da kulak asmadan çekip gitmifltir. fiehir kenar›ndaki s›rtlarda genifl Müslüman ve H›ristiyan mezarl›klar› vard›. yapt›klar›n›n yanlar›na kâr kalaca¤›n› anlayarak öbür köylerin de ya¤mas›na girifltiler. I 1887’de Cenevre’de H›nçak ve 1890’da Tiflis’te Daflnak Ermeni devrimci örgütlerinin kurulmalar›yla denklem daha da karmafl›klaflt›. Al›nt›dan. Hele ifl uzarsa iki tarafa da imdat yetiflirdi. 8 fiubat 1896. fiehrin kenar›na se¤irtirler savafla sürerlerdi. Tafllar ya¤ard›. 1830 ve 1840’larda Osmanl› hükümetinin Kürt afliretlerini yerleflik düzene geçmeye zorlamas› s›ras›nda do¤u vilayetlerinde yaflanan ve etnik ya da dinî kökenli olmaktan çok yerleflik ve göçebe toplumsal yap›lar aras›ndaki gerilimden kaynaklanan asayifl sorununun yaratt›¤› huzursuzluk. 1890’larda devrimci örgütlerin kurulmas›yla mücadele de¤iflik bir renk ald›. Beyo¤lu Mutasarr›fl›¤›ndan. 1959). kendi mezarl›¤›na vermeye çal›fl›rd›. 2003 [‹lk bask› 1931]). Olay gittikçe büyüyerek. 1860’lardan beri isyanlar ve uygulanamayan ›slahat programlar›yla kaynayan bir kazan durumundaki Girit’te 1896 sonunda cemaatler aras› çat›flmalarla gerginlik artt›. mallar›n› ya¤ma ve ileri gelenlerini öldürtmeye karar vermifller. 18941896 y›llar› aras›nda ise Ermeni sorunu iyiden iyiye kendini hissettirdi. ya Rum veya Bulgar mahallesinden geçen bir Müslüman çocu¤un tafla tutulmas›. 2003). fievket Süreyya Aydemir. Ermeni ve Müslüman ahalinin birbirlerine giriflti¤ine ve iflin ciddili¤ine dair raporlar gelmeye bafllad›. ama istedi¤i sonucu elde edemeyen Yunanistan’la Osmanl› Devleti. 1886’da savafl›n efli¤ine geldiler. Bu gibi kavgalar. tek tük silah at›l›yor. erkekleri mezarl›klara koflmazlarsa. Yunan. Afliret a¤as›. sözkonusu asayifl sorununu daha da ciddilefltirdi. Hat›ralar›m (‹stanbul. 1877-1878 Osmanl›-Rus savafl›yla artm›flt›r. yüzy›l›n son çeyre¤i Osmanl› Devleti’ndeki ulusçu hareketlerin merkezî iktidarla oldu¤u kadar birbirleriyle de amans›z bir mücadeleye girifltikleri bir dönemdir. uluslararas› bask› karfl›s›nda geri ad›m atmak zorunda kalm›flt›r. önemsiz say›labilecek yaralama vakalar› oluyordu. Abdülhamit’in en büyük endifle kayna¤› olmufl ve kendisine bu kanl› olaylara gönderme yap›larak "K›z›l Sultan" s›fat› yak›flt›r›lm›flt›r. Suyu Arayan Adam (Ankara. O zaman kavgac›lar› ay›rmak çok zor olurdu. kaymakamlar›n kumandas› alt›nda de¤iliz" diyorlarm›fl. I Ulusçu hareketlerin en fliddetli mücadelesine sahne olan bölge ise Makedonya’yd›. Arnavut. Her iki taraf. s. Fakat Zaptiye Kap›s›na geleli ve bu raporlar› okuyal› henüz befl dakika olmam›flt› ki bir süvari çavuflu gelerek: "Sultanahmet Meydan›nda medreseliler ile ahaliden befl binden fazla bir kalabal›k Kumkap› Ermeni Kilisesine hücum için haz›rland›". I Toprak taleplerini Berlin Kongresi’ne tafl›yan.] E¤er bu çarp›flmalar büyük çocuklar›n evlerinden duyulup. maddesiyle Ermenilerin yaflad›¤› vilayetlerde gereken reformlar› gecikmeden gerçeklefltirme ve Ermenilerin Kürt ve Çerkesler karfl›s›nda güvenli¤ini sa¤lama taahhüdünü vererek bu asayifl sorununun uluslararas›laflmas›na giden yolu açm›fl oldu. Her grubun bölge üzerinde hak iddias›n› dayand›rd›¤› tarihî. Ayn› zamanda bu taraflarda Lazlarla. Derhal duyulurdu. 1895 sonunda Anadolu’nun pek çok yerinde yaflanan sald›r›larda çok say›da Ermeni öldürüldü ve mallar› ya¤maland›. Gittim. Osmanl› Devleti. Bulgar ve Romen ulusçular›n›n en büyük çat›flma sahas›yd›. Valilerin. Bu flekilde […] hapsettirdi¤im Müslümanlar›n say›s› 145’e yaklaflm›flt›. afliret bölgesine giderek gasp edilen mallar› geri istemifl. Kürtlerden ve Acemlerden oluflan bir toplulu¤un Ermeni evlerini basacaklar›n› haber ald›m. Önce. kültürel. Bunlar gerçek bir çete çat›flmas› gibi geçerdi.Yunan Savafl›. Mustafa Efendi. mutasarr›flar›n. Çeflitli etnik ve dinî gruplar›n kar›fl›k bir halde yaflad›klar› bu bölge S›rp. Eylülün yirminci Çarflamba günü de geçmifl. gözü pek savaflç›lar› vard›. Kamuoyunda esen ulusçu havan›n bask›s› alt›ndaki Yunan hükümeti. yavafl yavafl uluslararas› bir sorun haline gelen Makedonya sorununu egemenlik haklar›na en az zarar verecek flekilde çözme yolunda baflar›s›z reform giriflimlerinde bulunmufltur. arkas›n› kendi mahallesine. davet edildikleri zaman gelmeyip. Bu olay› delil sayan Kürtler. […] Al›nan tedbirler sonucunda sükunetin geri gelece¤i tahmin olunurken Polis Müdürlü¤ünden. A¤alar birleflip Van kasabas›n› basmaya. Ancak o gün kumandanl›ktan. fakat yüzy›llardan beri birbiriyle kaynaflmayan ›rklar›n çocuklar› aras›nda. A¤a art›k bir daha ne o görevliyi. Bu savafl s›ras›nda Yunan ordusunda gönüllü olarak savaflan Osmanl› uyru¤undaki baz› Rumlar›n memleketlerine dönmeleri cemaatler aras› gerginli¤e yol açm›fl. Abdülhamit döneminde ortaya ç›km›fl de¤ildir. ‹ki taraf›n da tan›nm›fl elebafl›lar›. Ermeni sorunu Belge 1 ve 4 “Hücum” (Dömeke Meydan Muharebesi). Bu aflamadan sonra Ermeni sorunu uluslararas› kamuoyu önünde II. Hiç beklenmedik bir zamanda patlard›. ortal›k da görece sakindi. I Ermeni sorunu san›ld›¤›n›n aksine II. Sopalar savrulurdu. Bu dönemde ulusçu ak›mlar gayrimüslim cemaatler aras›nda daha da yayg›nlaflm›fl. Bu art›k bir oyun de¤ildi. Bu arada ya¤mac›l›klar›n› engelleyen olmad›¤› için ifli büyütüp katliam da yapmaya bafllad›lar. Zaten tetik üzerinde bulunan zab›ta vaktinde yetiflerek güçlükle Kürtleri da¤›tma¤a ve Ermenileri de eskisi gibi kiliselerine s›¤›nmaya mecbur etti. Bu baflar› II. yahut da Müslüman mahallesine giren bir H›ristiyan çocu¤una dayak at›lmas›yla bafllard›. Etnik gerginlikler ve ulusçu hareketler Belge 2 ve 3 * Demografik I 19. 3 Edirne’de etnik mahalle kavgalar›. Ard›ndan. Abdülhamit’e kamuoyunda ve Müslüman dünyas›nda prestij kazand›rm›fl. ancak gece yats› vakitlerinde Kas›mpafla’da Hac› Hasan Han›nda elli kadar silahl› Ermeni havaya birkaç el silah att›ktan sonra gaz lambas›n› soka¤a f›rlatt›lar ve […] karfl›daki kahvede oturan Kürtlerin üzerine kurflun ya¤d›rma¤a bafllarlar. Tesalya ve Epir’de üç hafta süren bir savafl sonunda Osmanl› ordular› Yunan ordular› karfl›s›nda ezici bir zafer kazand›lar. bizim mahallenin çocuklar›yla. akflam olmufltu. iki taraf›n kad›nlar›. ayn› devletin uyru¤u. Osmanl› hükümeti uzun süre söz konusu ulusçu hareketleri birbirine karfl› denge unsuru olarak kullanm›fl. Savafl s›ras›nda Osmanl› ordusuna hizmet eden ve ço¤unlu¤u Kürt ve Çerkes süvarilerinden oluflan düzensiz birliklerin bafl›na buyruk davran›fllar›. 1897 bafl›nda aday› ilhak etti¤ini aç›klad›. "Peki efendim. Diplomatik yolla afl›lan bu krizin ard›ndan. iktisadî ya da demografik* kan›tlar› vard›. gittikçe iki tarafa da kuvvetler kat›larak bir çarp›flma fleklini ald›. bu kiflilerin Osmanl› topraklar›na dönmelerine karfl› ç›kan Padiflah. devletin çeflitli kurumlar› aras›ndaki iliflkiye dair nas›l bir izlenim ediniyorsunuz? 174 175 . dedi. Gö¤üs gö¤üse bir bo¤uflma bafllard›. ba¤r›flmalar. Cumartesi Vali Pafla hazretleriyle Ferik Pafla gizlice görüflmek üzere gece Vali Kona¤›’na gelmemi teklif ettiler. savafl s›ras›nda ve sonras›nda Kafkasya’dan Osmanl› topraklar›na kaçan muhacirlerin ve savafl koflullar›n›n yaratt›¤› genel s›k›nt›lar ve baz› Ermeni militanlar›n savafl s›ras›nda Rus ordusunda görev yapmalar› gibi geliflmeler. Kürtler hükümeti dinlemiyor. Bunlar kendi mahallelerinin. Hüseyin Naz›m Pafla. 4 2 1897 Osmanl› .184) amirlerindeniz. âdeta talim görmüfl çocuklar›n› tak›m tak›m etraflar›na toplarlard›. 1894’te Sasun’da ç›kan bir ayaklanma kanl› bir flekilde bast›r›ld›.

Bu ba¤lamda. "filân yere gideyim mi. Birçok kereler bunlar› bizim daireye gelip haz›rlamakta ve yazd›klar›ndan cevaba muhtaç olanlar›n›n karfl›l›¤›n› oturup beklemekte idi. 1955). Zaptiye Naz›r› Naz›m” b. Abdülhamid. 1993).. saray›n devlet mekanizmas›nda yeniden merkezî bir konuma gelmesidir.). bu da kültürel alandaki geliflmeye kal›c› bir hasar vermifltir. yönetimde Bâb-› Âlî’nin devre d›fl› b›rak›lmas› anlam›na gelir. Ayr›nt›lar›na dair Adalar zab›tas›ndan al›nan jurnal ile iliflikleri arz ve takdim k›l›nm›fl ve bu hal birinci defa olmay›p pek çok kez tekrar etmifl olmakla. Herhalde sefir. bizden büyük nezâketle. Hediye. yapaca¤› ifllerden bafllayarak bir jurnal konusu teflkil edebilecek her hususu. ‹mparatorlu¤un merkezden uzak bölgelerine sürgüne gönderilenler. hapse at›lm›fl ya da sürgüne gönderilmifltir. merkezî iktidara karfl› bir güç ya da direnme oda¤› oluflturabilece¤i san›lan insanlar›n "daimî misafir" olarak göz alt›nda tutulmas›d›r. Tophane Müfliri Zeki Pafla. kimlerle konufltu¤unu. kullan›lmas› sak›ncal› görülen sözcüklerin. aras›ra da o gibi kifliler birbirinin aleyhine Hünkâr’a alelacaib fleyler yazarlard›. haklar›nda verilen jurnaller sonucunda pek çok kifli iflinden olmufl. Bu kompleksin kalbi Mabeyn*’di. ‹kinci F›rka Kumandan› Müflir fievket” Faiz Demiro¤lu. Jurnalcili¤in bu derece özendirilmesi sonucunda Y›ld›z’a akan devasa bilgi y›¤›n›n› ak›lc› bir flekilde de¤erlendirmek imkans›zlaflm›flt›r. bas›nda hiçbir siyasî tart›flmaya izin vermemifl. toplanan bilgiler Sultan ve dan›flmanlar›n›n yan›s›ra bazen belli konularda görüfl bildirmek üzere kurulmufl olan komisyonlar taraf›ndan da de¤erlendirilirdi. Mehmet Tevfik [Biren] Bey’in II. baflkentte dile getirilmesi istenmeyen muhalif fikirlerin tüm imparatorlu¤a yay›lmas›na yol açm›fllard›r. bu vaziyete karfl›. Yüksek makamlarda bulunan kiflilerin her çeflit hareketlerine dair do¤ru veya yanl›fl. din adamlar›. Tüm bunlar için gereken maddi kaynak Hazine-i Hassa*’dan sa¤lan›yordu. Saray›n ifllevinin de¤iflmesi. rütbeler verilirdi. vali. n II.. 2 Jurnal örnekleri. 4 Y›ld›z Saray›. n Bask› rejiminin çeliflkili yönleri de vard›. böylece elefltirilerin de tek oda¤› olmufltur. B. Elçilikler ve vilayetlerden flifreli telgraflar Bâb-› Âlî yerine Mabeyn’e yollan›r. mülkî. Tahsin Pafla’n›n Y›ld›z Hat›ralar› (‹stanbul. n II. bas›lmas› ya da ülkeye sokulmas› yasaklanan eserlerin listesi gün geçtikçe fliflkinleflmifltir. 176 177 . evvelinden bir pusula ile Padiflah’a bildirir. Burada çal›flanlar› Sultan. 1880’lerin ikinci yar›s›ndan itibaren etkin bir flekilde uygulanan sansür. 1999 [‹lk bask› 1931]). Abdülhamit’in her fleyi Y›ld›z’dan yönetme tutkusu. 3 Kendileri hakk›nda jurnal verenler. malî. halk›n hayret ve istihzas›n› mucip olmufltur. Saray›n yönetim merkezi haline gelmesiyle Mabeyn’de çal›flanlar›n say›s›nda da art›fl olmufl. Padiflaha birçok haber gelir. ‹çki içen mektupçu için yaz›lanlar. geçen Cumartesi günü familyasiyle beraber Burgaz adas›na gitmifltir. say›lar› on befl bini bulan muhaf›zlar›n d›fl›nda on binin üstünde sivilin yaflad›¤› dev bir komplekse dönüflmüfltü. sarayda al›nmaktayd›. ad›geçenin kona¤›na muhtelif saatlerde ‹zmir Valisi Kamilpaflazade fievket. niflanlar. Yüzy›l sonunda Y›ld›z Saray›. Sultan Abdülhamid. Abdülhamit yönetiminin bir özelli¤i de. niflan ve rütbe da¤›tma uygulamas› sadece nüfuzlu kiflilerle de s›n›rl› kalmam›flt›r. ‹stanbul’un bas›n ve düflünce alan›nda ‹slam dünyas›nda 1860-1878 y›llar›ndaki merkezî konumunu yitirmesidir. Devleti tek elden yönetmek isteyen Sultan. Abdülhamit döneminin ay›rdedici özelliklerinden biri ise. 1878-1896 y›llar›nda Mabeyn katiplerinin say›s› 10’dan 28’e ç›km›flt›r. Sultan Hamid tahta ç›k›fl›ndan bafllayarak devletin bütün ifllerini Saray’a toplamak siyasetini takip etmifltir. a. Mülkî ve askerî büyük memurlar›n seçim ve tayinlerini yak›ndan ve alâka ile takip ederdi. Mülkiye* mezunlar› aras›ndan özenle seçerdi. jurnal*cilik ve sürgün olgular›yla somutlaflan bir bask› rejimiyle birlikte düflünülmelidir. Tümüyle yalan oldu¤u ilk bak›flta anlafl›lan jurnallerin bile ödüllendirildi¤i bu sistemde gün gelmifl padiflaha jurnal vermemek de suç say›lm›fl. Meflrutiyet ve Mütareke Devri Hat›ralar› (‹stanbul. Abdülhamid’e Verilen Jurnaller (‹stanbul. s›rf kendi selahiyeti dairesinde olmak üzere. jurnalcilik toplumsal bir hastal›k olarak herkesin herkesten kuflkuland›¤› bir ortam yaratm›fl. herkesin durumunu soruflturur. Tüm bu sistem. hokka ve kalem istedi¤ini de hat›rl›yorum. dönemin ahlakî çöküflünün en aç›k simgesidir. Bu tayinleri arzolunduklar› biçimde aynen ve tereddütsüz onaylard›. F. Merkeziyetçi sultan Belge 1 ve 4 * Bâb-› Âlî * Mabeyn * Mülkiye * Hazine-i Hassa * Sansür * Jurnal * Otosansür n Tanzimat döneminin devlet mekanizmas›na yans›malar›ndan biri.III. sansür*. Rezan Hürmen (yay. Bask› rejimi Belge 2 ve 3 n Bu merkeziyetçi yap›. Sultan›n sistemi kiflisel iliflkilere dayand›rma gayretidir... Gazetelerin adeta birer resmî bültene dönüfltü¤ü bu ortamda sansür zamanla ayd›nlar aras›nda otosansür*e yol açm›fl. her fleyi sorar. Bunlar› kaleme almak için. A. Bu. ilmî ve dinî bütün meseleler ile temas etmek imkân›n› bulmufl ve bu sayede tecrübesini pek çok geniflletme¤e muvaffak olmufltur. Merkezden uzakta olmalar›nda tehlike görülen nüfuzlu kifliler saraya davet edilirdi. askerî. bürokrasi ve Bâb-› Âli’nin yönetimdeki a¤›rl›¤›n›n artmas›yd›. tayinleri sultan›n emrine ba¤l› olan her memurun özgeçmifl dosyas›n› okutturur ve bazan bunlardan birinin içeri¤i dikkati çekecek olursa o memurun tayini emrini vermezdi. Abdullah Beyler ve Napoli eski konsolosu Panayotis Efendi gelip gitmifl olduklar› Maçka Karakolu miralayl›¤›ndan al›nan jurnal üzerine maruzdur. “9 Ekim 1893 Büyükada’da oturan “Mabeyn-i Hümayun-› Cenab-› Mülûkâne” çevirmenlerinden Maarif Nezaret-i Celilesi Mektupçusu S›rr› Beyefendi. sistemdeki tüm aksakl›klar›n Sultana atfedilmesine yol açm›flt›r. Oradaki gazinoda kar›s›yla beraber kahve içmifllerdir. Bunun içindir ki. Akflamüzeri sarhofl olduklar› ve ‹slam dinine yak›flmayacak halde H›ristiyan ahali aras›nda “kemal-i rezaletle avdet” etmifllerdir. Sultan Hamid her meseleyi ö¤renmek ister. n Bask› rejiminin ikinci aya¤›n› oluflturan jurnalcilik. kumandanlar›n ve hatta baz› mühim mutasarr›flar›n tayinleri arzolunmadan evvel fikir sorulurdu. II. Sansür uygulamas›n› etkin bir biçimde gerçeklefltirmek için gereken yetiflmifl personel azl›¤› ve kapitülasyonlardan faydalanan yabanc› postahanelerin yurda soktu¤u yasak yay›nlar. nereye gitti¤ini. baz› mühim memuriyetlere de münasip gördüklerini kimseye dan›flmadan tayin ederdi. kendisini mütemadiyen jurnal etmek suretiyle iflin içinden ç›kmak yolunu bulmufltu. toplat›lan. kimlerle konuflaca¤›n›. mekansal de¤iflime de yol açm›flt›r. paflalar ve afliret reisleri gibi nüfuzlu kiflilere hediyeler gönderilir. Sadrazam hakk›nda jurnal “29 Mart 1902 Sadrazam Sait Pafla hazretleri bugün saat dört buçukta kona¤›ndan ç›k›p Ihlamur yoluyla Mabeyn’e gelerek gece saat birde Maçka yoluyla kona¤›na avdet etmifl. gitmiyeyim mi?" diye izin ka¤›tlar› da yazard›. Kararlar art›k Bâb-› Âlî*’de de¤il. Bunun anlam›. iktisadî. kapat›lan dergi ve gazetelerin. hatta yalan ve iftira olmak üzere Allah›n günü. idarî. bürokrasinin rasyonelleflmesi süreci aç›s›ndan sorun yaratmas›n›n yan›s›ra. Sultan›n kurdu¤u hafiyeler ve muhbirler a¤› her geçen gün büyürken. Sözkonusu bas›n rejiminin bir olumsuz sonucu da. özellikle fleyhler. Oradan kalk›p Hristos manast›r›na gitmifller ve familyasiyle alenen iflret etmifllerdir [e¤lenmifllerdir]. Mutlakiyet rejimi S Ö Z L Ü K 1 Sultan›n merkeziyetçili¤ine dair. Hünkâr bu tayinlerin baz›lar›n› sözlü olarak red. Bâb-› Âlî’nin iflleri ve yetkilerine müdahale demek olan bu siyaset Y›ld›z merkeziyet siyaseti icâbât›ndand› […] Sultan Hamid’in müdahale etmedi¤i bir memur s›n›f› vard› ki o da hâkimler idi. bu da bask› rejimini sa¤lamlaflt›ran bir etmen olmufltur. sansürün etkisini görece hafifletmifltir.

S

Ö

Z

L

Ü

K

C. "Görünüflü kurtarmak": ‹maj siyaseti

Belge 2 ve 4

* ‹mtiyaz

n II. Abdülhamit, saltanat› boyunca etkin bir imaj siyaseti izlemifltir. Bu siyasetin iki temel amac› oldu¤u söylenebilir: Bir yandan, 1867 Girit ayaklanmas›, 1875’teki malî iflas, 1875-1878 Balkan Krizi, Kanun-› Esasi’nin ask›ya al›nmas›, Parlamento’nun da¤›t›lmas› ve Midhat Pafla’n›n sürgüne gönderilip öldürülmesi gibi olaylar sonucunda Bat› kamuoyunda Osmanl› Devleti ve hükümdar› hakk›nda ortaya ç›kan son derece olumsuz imgenin etkisini azaltmak, di¤er yandan da Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun uygar ve büyük bir devlet oldu¤una dair yeni ve olumlu bir imge yaratmak. Söz konusu imaj siyaseti, 1880’lerin bafl›nda Tunus ve M›s›r’›n en büyük iki sömürge gücü Fransa ve Birleflik Krall›k taraf›ndan iflgal edilmelerinden sonra Avrupa bilim çevrelerinde bafllat›lan ‹slam karfl›t› fliddetli kampanyaya Osmanl›lar›n verdi¤i yan›t olarak da görülebilir. n Bu siyaset çerçevesinde, Bat› dünyas›nda Osmanl›lar› ve ‹slam dünyas›n› küçük düflürücü tiyatro eserleri ve operalar›n sahneye konmas›na, ‹slam geleneklerini karikatürize eden gösterilerin gerçekleflmesine engel olunmaya çal›fl›lm›fl, Bat› bas›n›nda Osmanl› karfl›t› haber ve makalelerin yer almamas› ya da Osmanl› yanl›s› yorumlar›n yay›mlanmas› için kimi zaman rüflvet bile verilmifltir. Osmanl› Devleti’nin bu konudaki hassasiyetinin fark›na varan pek çok f›rsatç›n›n para s›zd›rmak amac›yla yapt›¤› flantajlar komik olaylara da yol açm›fl, Osmanl› diplomatlar›n›n çabalar› ço¤unlukla baflar›ya ulafl›rken bazen istenen sonuç elde edilememifltir. n ‹mparatorlu¤un uygar ve büyük bir devlet oldu¤unun her f›rsatta gösterilmeye çal›fl›lmas›, imaj siyasetinin ayr›lmaz bir parças›n› oluflturur. Düzenlenen uluslararas› kongre ve fuarlara mümkün oldu¤unca kat›lmaya çal›fl›lm›fl, Osmanl› temsilcilerinin protokolde Büyük Devletlerinkilerin yan›nda sayg›n bir yerde bulunmalar›na son derece özen gösterilmifltir. Sözkonusu siyasetin bir baflka yönü de imparatorlu¤un modernli¤ine gönderme yapan simgelerin vurgulanmas›d›r. Bu amaçla, imparatorluktaki e¤itim kurumlar›ndan Sultan›n saf kan atlar› ve yatlar›na, talim yapan itfaiyecilerden saraylara kadar 1.800’den fazla foto¤raf içeren albümler haz›rlan›p A.B.D. Kongre Kütüphanesi ve Britanya Müzesi’ne gönderilmifltir.

2 3

‹tfaiye Alay›’n›n talimi (1893 dolaylar›). Ba¤dat Demiryolu’nun önemi.

D. Alman nüfuzu

Belge 1 ve 3

n II. Abdülhamit’in saltanat› Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Alman nüfuzunun h›zla artt›¤› bir dönemdir. Diplomatik bir ba¤laflman›n ötesine geçen bu çok boyutlu yak›nlaflma uluslararas› güçler dengesindeki de¤iflimden kaynaklan›r. Sömürgecilik yar›fl›na geç kat›lan Almanya, sömürge ele geçirme çabalar›nda sonuç elde edemedi¤inden, h›zla geliflen endüstrisine pazar ve hammadde bulmak amac›ndayd›. Fransa ve Birleflik Krall›k’›n d›fl siyasetlerindeki de¤iflimin fark›nda olan Sultan›n niyetiyse, Almanya’yla s›k› iliflkiler kurarak bu ülkeyi d›fl siyasette di¤er büyük güçlere karfl› bir denge unsuru olarak kullanmakt›. n Almanya’yla Osmanl› Devleti aras›nda yap›lan anlaflmalar çerçevesinde 1880’lerin bafl›ndan itibaren ordu, sivil yönetim, polis teflkilat› ve t›p alanlar›nda reform çabalar›na destek olmak üzere çok say›da Alman uzman Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na geldi. Osmanl› ticaretinde Birleflik Krall›k’›n pay› gerilerken Almanya’n›n pay› art›yordu. Silah ticaretinde 1885’ten sonra bafllayan süreç, Osmanl› ordusunun neredeyse tamamen Alman silahlar›yla donanmas›yla sonuçland›. 1888’de Anadolu Demiryollar› projesinin infla ve iflletme imtiyaz*› Alman millî bankas› Deutsche Bank’a verilmifl, Haydarpafla’dan bafllayan hat 1896’da Konya’ya ulaflm›flt›r. 1898’de imtiyaz› yine Almanlara verilmekle birlikte inflaat›na ancak 1903’te bafllanabilen Ba¤dat Demiryolu projesi ise Almanya’yla Birleflik Krall›k aras›nda ciddi bir gerginli¤e yol açt›. n Bu yak›nlaflma sürecinde Almanya, ulusçu hareketler karfl›s›nda Birleflik Krall›k, Fransa ve Rusya’n›n tersine genelde Osmanl›lardan yana bir siyaset izlemifltir. 1889 ve 1898’de iki kez Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nu ziyaret eden Alman imparatoru II. Wilhelm, ikinci ziyaretinde fiam’da yapt›¤› bir konuflmada kendini Sultan›n ve dünyadaki 300 milyon Müslüman›n en büyük dostu ilan etmifltir.

Ba¤dat Demiryolu, siyasî yönleri bak›m›ndan bir demiryolu olmaktan daha baflka bir fleydi. Ba¤dat Demiryolu, denizlerdeki Alman-‹ngiliz yar›flmas›n›n bir unsuru, ‹ttifak Devletleriyle ‹tilâf Devletleri aras›ndaki büyük oyunun bir piyonu, nüfuz hakimiyeti için yap›lan diplomatik mücadelenin bir dönemiydi. Türkiye ile Almanya aras›ndaki iktisadî ve siyasî iliflkilerin daha s›k› bir flekilde geliflmesi dünya çap›nda bir haz›rl›¤›n ruhuna uygun düflüyordu. Bu haz›rl›k, iktisadî rekabeti h›zland›rmak ve her ulusun, varl›¤›n› sürdürmek için kat›lmak zorunda kalmas› beklenen büyük Avrupa savafl› içindi. [...] Dünyan›n en güçlü Müslüman ülkesini desteklemekle, Almanya, Avrupal› rakiplerinin Müslüman sömürgelerinin halklar›n› da bafltan ç›karmay› umuyordu. Çünkü ‹ngiltere’nin 85 milyon, Rusya’n›n 17 milyon, Fransa’n›n 15 milyon Müslüman uyru¤u vard›. Almanya’n›n ise hiç yoktu.
Edward Meade Earle, Ba¤dat Demiryolu Savafl› (New York, 1923).

II. Wilhelm [Alman] Çeflmesi’nin aç›l›fl töreni, 27 Ocak 1901.

1

4

Y›ld›z, Hamidiye Camii’nde cuma selaml›¤› (1893 dolaylar›).

178

179

S

Ö

Z

L

Ü

K

E. Hilafet siyaseti

Belge 1, 2, 3 ve 4

2

Hicaz Demiryolu üzerine.

* Panislamc›l›k * ‹slamc›l›k * Muhacir * Gâvur

n II. Abdülhamit dönemini tan›mlamak için s›kça kullan›lan kavramlardan biri olan panislamc›l›k* asl›nda Sultan›n halifelik ünvan›na yapt›¤› vurgunun Avrupal›larca yanl›fl bir biçimde adland›r›lmas›d›r. Dolay›s›yla, bu dönemden söz ederken, imparatorluk s›n›rlar› d›fl›nda sald›rgan bir ‹slamc›l›k* siyasetini ça¤r›flt›ran panislamc›l›k yerine, bir d›fl siyaset kozu ve içeride iktidar›n meflruiyetini artt›r›c› bir etmen olarak düflünülen hilafet siyasetinden söz etmek daha do¤ru olur. n Müslümanlar›n yaflad›¤› ülkeleri ardarda iflgal eden emperyalizm olgusu nedeniyle dünya Müslümanlar›n›n gözü tek ba¤›ms›z Müslüman devlet konumundaki Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na ve hükümdar›na çevrilmifl durumdayd›. 93 Harbi s›ras›nda özellikle Hindistan’da yap›lan mitingler ve Osmanl› Devleti yarar›na düzenlenen yard›m kampanyalar› Osmanl› devlet adamlar›n›n kafas›nda sultan›n halifelik ünvan›na yap›lacak vurgunun d›fl siyasette bir koz olarak kullan›labilece¤i fikrini do¤urmufltu. Balkanlar ve Kafkaslar’da kaybedilen topraklar ve 93 Harbi s›ras›nda ve sonras›nda yaflanan kitlesel göçlerle beraber imparatorlu¤un demografik yap›s› de¤iflmifl, Müslümanlar›n toplam nüfus içindeki oran› hayli artm›fl, halifeli¤e yap›lacak vurguyla farkl› etnik kökenlere mensup muhacirleri yeni devletlerine ve yeni hükümdarlar›na ba¤laman›n kolaylaflaca¤› düflünülmüfltü. Ayr›ca, M›s›r’› iflgal eden Birleflik Krall›k’›n 1880’lerin bafl›nda bafllatt›¤› Arap hilafeti kampanyas›, Osmanl› sultan›n›n Müslüman uyruklar›n›n gözündeki meflruiyetine ciddi bir tehdit olarak alg›lanm›flt›. II. Abdülhamit’in hilafet siyasetinin temelinde bu nedenler yatar. Bat› kamuoyunda en çok ilgi gösterilen konu olan cihad tehdidiyse, II. Abdülhamit için bir d›fl siyaset kozu, bir blöf unsuru olmaktan baflka bir anlam tafl›mam›flt›r. n II. Abdülhamit, tutumlu, çal›flkan, ölçülü ve inançl› bir sultan imgesi yaratmaya özen göstermifl, öncüllerine vurulan "gâvur sultan" damgas›n› yememeye dikkat ederek Müslüman orta s›n›f uyruklar›n›n gözünde olumlu bir izlenim b›rakm›flt›r. Halife ünvan›na vurgu yaparak fleyhler ve tarikatlarla yak›n iliflkiler kurmufl, geleneksel yap›lar› denetimi alt›na almaya çabalam›flt›r. Saltanat› boyunca yo¤un bir yay›n ve propaganda faaliyeti gerçeklefltirilmifl, Osmanl› sultan›n›n halifeli¤ine vurgu yapan gazeteler, kitaplar bas›l›p, Müslümanlar›n yaflad›¤› ülkelere elçiler gönderilmifltir. Osmanl› konsoloslar›n›n özellikle Do¤u Hint adalar›nda bu çerçevedeki etkinlikleri diplomatik bir krize de neden olmufltur. Okul müfredat›nda dinî içerikli derslerin a¤›rl›¤› artt›r›l›rken, Hicaz’a ayr› bir özen gösterilmifl, Sünnîlerin kutsal topraklar› Mekke ve Medine’de gerçeklefltirilen bay›nd›rl›k çal›flmalar›n›n yan›s›ra fiiîlerin kutsal yerleri olan Necef ve Kerbela’da da dinî mekânlar bak›ma al›n›p yenilenmifltir. n Askerî, siyasî ve iktisadî nedenlerin yan›s›ra hac yolculu¤unu da kolaylaflt›rmak üzere düflünülmüfl büyük bir proje olan Hicaz Demiryolu, II. Abdülhamit’in hilafet siyasetinin en somut sonucudur. Yap›m›na 1900’de bafllanan ve Yemen’e kadar gitmesi öngörülen demiryolu 1908’de Medine’ye ulafl›p iflletmeye aç›lm›flt›r. Tüm dünya Müslümanlar›n›n ba¤›fllar›yla yap›lan Hicaz Demiryolu, Müslüman kamuoyunda II. Abdülhamit’e büyük prestij kazand›rm›flt›r. n II. Abdülhamit’in hilafet siyasetinin ‹slamc›l›k olarak nitelenmesi yanl›fl olur. II. Abdülhamit, medreseleri yenilefltirmek için hiçbir çaba göstermemifl, tersine yeni hukuk mektepleri açarak medrese mezunlar›n›n esas ifl alanlar›n› da ellerinden alacak bir süreç bafllatm›flt›r. Sultan, ‹slam modernizminin karfl›s›ndayd›; amac› ‹slam’› yenilemek de¤il, onu siyasî iktidar›n meflruiyetini sa¤lamlaflt›rmak için kullanmakt›. Üstelik, halifelik unvan›n›n kullan›m›nda çeliflkili bir yan da vard›r. Halife sadece Sünnîlerin dinî önderidir; halbuki sultan›n Müslüman uyruklar› aras›nda Sünnî olmad›klar› gibi Sünnîler taraf›ndan Müslüman da kabul edilmeyen, "bat›l mezheplere mensup" olduklar› ileri sürülen Nusayrîler, Alevîler, fiiîler ve Zeydîler gibi dinî cemaatler de bulunuyordu. Sultan›n tüm Müslümanlar›n halifeli¤i iddias›nda bulunmas› Sünnî olmayan cemaatlerin tepkisini çekmifl, uygulanan Sünnîlefltirme siyaseti pek çok ayaklanmaya neden olmufltur.

XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren oluflmaya bafllayan Hicaz Demiryolu infla fikri, bu demiryolunun Arabistan’›n siyasî gelece¤i aç›s›ndan önemini savunan baz› Osmanl› devlet adamlar› ve bürokratlar›n›n da etkisiyle, II. Abdülhamid taraf›ndan benimsenerek 1900 y›l›nda kesinlik kazand›. ‹lk aflamada fiam’dan Mekke’ye kadar uzat›lmas› planlanan Hicaz Demiryolu’nun, yan hatlarla Akabe Körfezi ve Cidde’ye ba¤lanmas›, ileride Yemen, daha uzun vadede ise Medine üzerinden Orta Arabistan ve Ba¤dat’a uzat›lmas› düflünülmekteydi. Hicaz Demiryolu projesi, öncelikle askerî, siyasî ve dinî olmak üzere esasta üç temel amac› gerçeklefltirmek üzere uygulamaya konmufltu. Her fleyden önce Hicaz hatt›, bölgeye asker ve silah sevkini h›zland›raca¤›ndan muhtemel iç ayaklanmalar ve d›flar›dan gelebilecek sald›r›lara karfl› savunma rolü üstlenecekti. fiüphesiz Osmanl› Devleti’nin askerî etkinli¤inin artmas› beraberinde siyasî otoritenin Güney Suriye ve Hicaz’da güçlenmesine yard›mc› olacakt›. Yaln›z savafl ve iç isyan durumlar›nda de¤il, normal zamanlarda da Hicaz ve Yemen’e asker ve mühimmat sevkiyat› demiryoluyla yap›lacak, böylelikle Süveyfl Kanal›’na duyulan ihtiyaç ortadan kalkacakt›. Hicaz Demiryolu, ayn› zamanda, büyük zahmet ve tehlikelere katlan›larak yap›lan hac yolculu¤unu kolaylaflt›rarak önemli bir dinî hizmeti yerine getirecekti. Demiryolu, Suriye’den Medine’ye 40, Mekke’ye ise 50 gün süren uzun ve bedevilerin sald›r› tehlikesine marûz hac seyahatini 4-5 güne indirecekti. Üstelik demiryolu, hac›lar›n gidifl-gelifl masraflar›n› öncesiyle mukayese edilemeyecek derecede azaltacak, emniyetli, rahat ve ucuz hac yolculu¤u yak›n gelecekte hac›lar›n say›s›n› da yükseltecekti. Hicaz Demiryolu projesi, II. Abdülhamid ve dolay›s›yla Osmanl› Devleti’nin ‹slâm âlemindeki prestij ve nüfûzunu kuvvetlendirmesi, ortak bir eser ve amaç etraf›nda Müslüman dayan›flmas›n› sa¤lamas› aç›s›ndan da önemliydi. Hicaz Demiryolu, iflletmeye aç›ld›ktan sonra devlet bütçesi için önemli oranda tasarruf imkân› sa¤lamas›n›n yan›s›ra, bölgenin ekonomik, ticarî ve sosyal geliflimi noktas›ndan da yararl› olacakt›.
Ufuk Gülsoy, Hicaz Demiryolu (‹stanbul, 1994).

3

Hicaz Demiryolu. Yarmuk (Filistin) Vadisi’nde demir köprü (1903). II. Abdülhamit ve Hilafet siyaseti.

4

‹mparatorlu¤umuz din, iman ülkesidir ve öyle kalacakt›r. E¤er din anlay›fl› y›k›l›rsa, imparatorlu¤umuzun sonu gelmifl demektir. Dindafllar›m›z›n yaflad›klar› memleketlerin büyük devletlerin elinde olmas› pek ac›d›r. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na yirmi milyon Müslüman kalm›flt›r. Buna karfl›n bütün Müslümanlar›n gözü ‹stanbul’dad›r. Düflmanlar›m›z maddî kudretimizi y›kmay› baflarsalar da manevî kudretimiz sürecektir. Müslümanlar›n bulundu¤u yerlerle iliflkilerimiz daha s›klaflmal›, birbirimize daha fazla yaklaflmal›y›z. Gelecek için yaln›z bu birlikte ümit vard›r. ‹slâmiyet’in birli¤i devam etti¤i sürece ‹ngiltere, Fransa, Rusya, Hollanda elimde say›l›rlar. Çünkü tabiyetlerinde bulunan Müslüman memleketlerinde halifenin bir sözü cihat meydana getirmeye yeterlidir ve bu H›ristiyanlar için felâket demektir. Henüz zaman› gelmifl de¤il ama, bir gün bütün iman edenler birden kalk›nacaklar ve tek bir insan gibi hareket ederek gâvurun boyunduru¤unu k›racaklard›r. ‹ngiliz yönetiminde 85 milyon, Hollanda sömürgesinde 30 milyon, Rusya’da 10 milyon vs. toplam 250 milyon Müslüman kurtulufl için Allah’a yalvarmaktad›rlar ve Hz. Muhammed’in vekili olan halifeye ümitlerini ba¤lam›fllard›r. Büyük devletlerin yan›nda sesi zay›f ç›kan bir varl›k oldu¤umuzu kabul edebilir miyiz? ‹slâmiyet, ba¤lar›n› kuvvetlendirmeye çal›flmal›d›r. Çin’deki, Hindistan’daki, Afrika’n›n ortas›ndaki, yani bütün dünyadaki Müslümanlar› birbirlerine yaklaflt›rmakta fayda vard›r. Bu konuda ‹ran’la hiçbir anlaflma olmamas› esef vericidir. Halbuki Rusya’n›n ve ‹ngiltere’nin oyunca¤› olmamak için bize yaklaflmalar›nda fayda vard›r.
Sultan Abdülhamit II, Siyasî Hat›rat›m (‹stanbul, 1974).

1

Hicaz Demiryolu.

Kaynak: ‹brahim Usul (Yay.), Hicaz Demiryolu Foto¤raf Albümü (‹stanbul, 1999).

Hicaz Demiryolu projesi hangi kesimlerin ç›karlar›n› tehlikeye sokuyordu?

180

181

IV. Modernleflmede süreklilik
S Ö Z L Ü K

2

E¤itimde modernleflmenin bilançosu.

A. E¤itimde at›l›m

Belge 1, 2, 3 ve 5

* Rüfltiye * ‹dadî * ‹ptidâi okul * S›byan mektebi * Maarif hisse-i iânesi * Moratoryum * Düyûn-› Umûmiye Yönetimi (bkz. s. 28 ve s. 34-35)

n II. Abdülhamit döneminin en dikkat çekici yönlerinden biri de e¤itim alan›nda gözlenen büyük at›l›md›r. Bu dönemde, Tanzimat reformlar›n› uygulayacak yetiflmifl memur ihtiyac›n› karfl›lamak üzere önceden aç›lan yüksek okullara yenileri eklenmifl, özellikle ilk ve orta ö¤retim alan›nda nicel ve nitel ilerleme sa¤lanm›flt›r. E¤itim hamlesinin baflkentle s›n›rl› kalmay›p taflraya da ulaflmas›na özen gösterilmifl ve tüm e¤itim ve ö¤retim kurumlar›n› devlet denetimindeki bir e¤itim sistemi çerçevesinde örgütleme yönünde önemli geliflmeler kaydedilmifltir. E¤itim alan›ndaki bu hamlenin gerisinde, memur ve subay ihtiyac›, misyoner okullar› ve cemaat okullar›yla rekabet etme iste¤i, devlete ve hükümdar›na ba¤l› uyruk yaratma arzusu ve e¤itim seviyesinin yükselmesinin iktisadî ve ticarî geliflmenin önkoflulu oldu¤u yönündeki inanç gibi pek çok etmen yatar. n Bu ba¤lamda, 1876-1909 aras›nda rüfldiye*lerin say›s› 250’den 600’e, idadî*lerinki 5’ten 104’e, ö¤retmen okullar›n›nki 4’ten 32’ye, 200 olan iptidâî*lerin say›s› 4.000-5.000’e ç›kar›lm›fl, 10.000 kadar s›byan mektebi*nin e¤itim yöntemi de yenilefltirilmifltir. Bunlar›n yan›s›ra, ders müfredatlar›nda ciddi de¤ifliklikler yap›lm›fl, okullar›n maddî olanaklar› iyilefltirilmifl, modern e¤itim araç ve gereçleri sat›n al›nm›flt›r. K›z okullar›n›n say›s› h›zla artarken, 1889’da dilsiz ve sa¤›rlar, 1891’de de körler için okul aç›lm›flt›r. Tüm bunlar için gereken malî kayna¤› sa¤lamak amac›yla 1884’te Maarif hisse-i iânesi* ad›yla yeni bir vergi konmufltur. Dönemin ilginç bir geliflmesi de, imparatorlu¤un Müslüman uyruklar›na yönelik olarak aç›lan özel okullard›r. n E¤itim alan›nda kaydedilen ilerleme büyük olmakla beraber, yeterli de¤ildi. Okullaflma oran› tüm ilerlemeye ra¤men çok düflük kalm›fl, gayrimüslim uyruklar›n devlet okullar›na çekilmesi konusunda misyoner ve cemaat okullar›yla rekabette istenen sonuç elde edilememifltir. Yine de yap›lan hamleyle, II. Meflrutiyet ve Cumhuriyet dönemindeki geliflmelerin temeli at›lm›flt›r.

1876-1909 y›llar› aras›, ilk ve orta ö¤retim alan›nda, Tanzimat devrinde yap›lan kanunlar›n uygulanmas› ve eksikliklerin giderilmesi devridir. Yani 1876’dan önceki fikirlerin meyvas› II. Abdülhamid zaman›nda al›nm›flt›r. Böyle olmas› da tabiî bir durumdur. Çünkü, Osmanl› Devleti’ni toptan Bat›l›laflt›rma maksad›yla, 1839’da bafllat›lan iddial› ve büyük reform hareketlerinden, k›sa zamanda sonuç al›namayaca¤› aflikârd›r. Nitekim al›namam›fl ve 1856’da Islâhat ferman›n›n ilân›na ihtiyaç duyulmufltur. 1856-1876 aras›ndaki 20 y›l ise, reformlar için bir bafllang›ç ve intikâl devresi olmufltur. Bu bak›mdan II. Abdülhamid zaman›, iyi veya kötü sonuçlar›yla birlikte uygulama devri olarak kabul edilebilir. […] II. Abdülhamid devri maârifinin en çok tenkit edilen taraf› flüphesiz nitelik yönüdür. Ancak bu tenkitler genellikle yüksek ö¤retimdeki uygulamalara yöneltilmifltir. ‹lk ve orta ö¤retim bunun biraz daha d›fl›nda kalm›flt›r. Bunda ilk ve orta okullardan beklenen görevin de rolü olmufltur. Çünkü bu okullar›n görevi, talebelere okuma yazma ve hesap ö¤retmek, daha sonra genel olarak fen, sosyal ve kültür bilgilerini vermekten ibaretti. Bu bilgiler az çok verilmekle beraber, ilk ve orta ö¤retim, hiçbir zaman Avrupa’daki emsalleri seviyesine ç›kamam›flt›r.
Bayram Kodaman, Abdülhamid Devri E¤itim Sistemi (Ankara, 1991).

3 4

Emirgan K›z Ortaokulu ö¤rencilerinin grup resmi (1893 dolaylar›). II. Abdülhamit dönemi maliyesi üzerine.

II. Abdülhamit döneminde malî denge bozuklu¤u sonuna dek sürüp gitti. Memurlara y›lda alt› ayl›k, o da binbir zorlukla, maafllar› verilebilir, ilerleme ve uygarlaflmaya yard›m› dokunabilecek bay›nd›rl›k iflleri yüzüstü b›rak›l›rd›. Hatta bütçeler ilan edilmez, eski kafal› birtak›m devlet adamlar› maliye hesaplar› devlet s›rr›d›r diye onu gazetelerde yay›mlay›p bakkala çakkala bildirmenin do¤ru olmayaca¤› inanc›nda bulunurlard›. Ama do¤rusunu da söylemeli, eski dönemlerdeki gibi d›fl borçlanmalara e¤ilim gösterilmiyor, zar zor da olsa kendi ya¤›m›zla kavruluyorduk.
Abdurrahman fieref, Tarih musahabeleri (‹stanbul, 1924).

B. Malî reform çabalar›

Belge 4

n II. Abdülhamit tahta ç›kt›¤›nda hazine bofltu. 1875’te ilan edilen moratoryumdan sonra devletin malî durumu daha da kötüleflmifltir. Savafl masraflar›, yaklafl›k iki y›ll›k devlet bütçesine denk savafl tazminat›, ç›kar›lan ka¤›t paran›n (kaime) h›zla de¤er kaybetmesi ve Tuna Vilayeti gibi hazineye katk› sa¤layan zengin vilayetlerden baz›lar›n›n kaybedilmesi malî alanda büyük s›k›nt› yaratm›flt›r. Devletin korkunç boyutlara ulaflm›fl d›fl borcunu ödeyemez duruma gelmesinin yaratt›¤› krizi aflmak için yap›lan görüflmeler sonucunda 1881’de Düyûn-› Umûmiye (bkz. s. 28 ve s. 34-35) Yönetimi* kurulacakt›r. n Vergi toplamada iltizam sistemine son vermek, malî alanda yap›lmas› düflünülen ama gerçeklefltirilemeyen bir reform olarak kalm›flt›r. Devletin gelirlerini artt›rmak için gümrük vergisini % 8’den % 11’e yükseltmek, kapitülasyonlar›n sa¤lad›¤› ayr›cal›klar›n› kaybetmek istemeyen Büyük Devletlerin karfl› ç›kmas› nedeniyle mümkün olmam›flt›r. Bu durumda Sultan, özellikle tar›m sektörünü gelifltirmeye yönelik giriflimlerde bulunmufltur. Bursa, ‹stanbul ve Selanik’te ziraat mektepleri aç›lm›fl, çiftçilere kredi sa¤lamak üzere 1888’de Ziraat Bankas› kurulmufltur. Ticaret alan›nda önemli bir geliflme de, Sultan›n da deste¤iyle 1882’de ‹stanbul Ticaret Odas›’n›n kurulmas›d›r. n Bu dönemdeki malî reform çabalar›n›n baflar›ya ulaflt›¤› söylenemez. Baflar›s›zl›¤›n nedenleri aras›nda Osmanl› maliyesinin içinde bulundu¤u kötü durum, ülkede iktisadî geliflmeye temel olabilecek altyap›n›n ve insan kaynaklar›n›n yetersizli¤i ile kapitülasyonlar›n olumsuz etkilerini azaltmaya imkan vermeyen uluslararas› konjonktür say›labilir. Devletin d›fl borcu bu dönemde de artm›fl, bununla birlikte al›nan borçlar bütçe a盤›n›n kapat›lmas›na, askerî ihtiyaçlara ve demiryolu inflaat›na harcanarak öncekilere göre daha verimli bir flekilde kullan›lm›flt›r.

Sivil T›p Okulu ö¤rencileri, ö¤retmenleri ile birlikte (1893 dolaylar›).

5

Körler Okulu ö¤rencileri (1893 dolaylar›).

1

182

183

S

Ö

Z

L

Ü

K

C. Orduda modernleflme

Belge 2, 4 ve 5

2

Orduda modernleflmenin s›n›rlar›.

* Mektepli * Hamidiye Alaylar› * Çekirdek aile

n 93 Harbi’ndeki a¤›r yenilginin ard›ndan askerî modernleflmeye h›z verilmesi kaç›n›lmaz olmufltur. ‹lk olarak askere alma sistemini yenilefltirebilmek, ordunun savafl halinde seferber edebilece¤i asker say›s›n› daha do¤ru bir biçimde belirleyebilmek amac›yla 1882 y›l›nda bir nüfus say›m› bafllat›lm›flt›r. ‹mparatorlu¤un Müslüman uyruklar›n›n yan›s›ra gayrimüslim uyruklar›n›n da askere al›nmas› konusunda çal›flmalar yap›lm›flsa da çeflitli nedenlerden bu proje uygulanamam›flt›r. II. Abdülhamit’in saltanat› boyunca devlet bütçesinin yaklafl›k yar›s› askerî harcamalara ayr›lm›flsa da, bu, ordunun tamam›n›n modernlefltirilmesine yetmemifltir. Bu yüzden belirlenen yeni savunma stratejisi uyar›nca donanma kendi haline b›rak›larak a¤›rl›k kara ordusuna verilmifltir. Bu stratejik seçimde, Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun co¤rafî yap›s› kadar orduyu modernlefltirmek için getirilen Alman uzmanlar›n görüflleri de rol oynam›flt›r. n Orduya nitelikli subay yetifltirmek için pek çok okul aç›lm›fl, okullar›n müfredat› yenilefltirilmifltir. Mekteb-i Harbiye’ye hoca olarak Alman subaylar getirtilmifl, 1895’ten sonra Almanya’ya ö¤renci gönderilmifl ve tüm askerî okullar bir çat› alt›nda düzenlenmifltir. Ço¤u bu dönemde aç›lm›fl olan askerî rüfldiyelerden mezun olan ö¤renciler ‹stanbul, Edirne, Manast›r, Erzurum, Bursa, fiam ve Ba¤dat’ta bulunan yedi askerî idadîden birine gider, bundan sonra da baflar›l› olanlar Mekteb-i Harbiye ve son olarak Erkân-› Harbiye Mektebi’ne giderlerdi. Askerî okul say›s›ndaki art›fl ordunun yönetim kademesine do¤rudan yans›m›flt›r: 1884’te görevde olan 10.000 subay›n ancak % 10’u mektepli* iken, 1899’da ordudaki 18.000 subay›n % 25’i, yani 4.500’ü mektepliydi. n Ordudaki yenileflme çabas›n›n baflar›s›z oldu¤u alanlar da vard›r. Asker kaçaklar› önlenememifl, gayrimüslimlerin askere al›nmas› konusunda çok az yol al›nabilmifltir. ‹stanbul ve civar›n›, Hicaz, Yemen, Trablusgarp, Arnavutluk’ta baz› bölgeler ahalisiyle Kürt ve Arap afliretlerini askerlik hizmetinden muaf tutma uygulamas› da devam etmifltir. K›s›labilecek tek harcama kalemi olarak görülen maafllardaki kesintiler ve ödemelerdeki aksakl›klar subaylar aras›nda rejime karfl› tepki do¤urmufltur. Do¤u Anadolu’da asayiflin sa¤lanmas›nda faydal› olaca¤› düflünülerek kurulan ancak büyük sorunlar yaratan Hamidiye Alaylar›* ise askerî modernleflmeye ters düflen bir oluflumdur.

Beflinci ordudan tertip edilen kuvvet, Adana’dan Halilürrahman’a kadar muhtelif yer ve dairelere ait olduklar›ndan, bunlar Mersin’den Yafa’ya kadar iskele ve limanlardan kolayl›kla vapurlara bindirilip sevki pek tabiî iken tamam› [...] Hicaz flimendüferi ile Maan’a, oradan a¤›rl›klar için binbir zorlukla develer bulunarak befl günlük kara yürüyüflüyle Akabe’ye ve oradan vapurla Hudeyde’ye sevki kararlaflt›r›l›r. Fakat bu yolculu¤un uygulanmas› ve yerine getirilmesinde o kadar ileriye var›l›r ki [...] bir dakikan›n bile hesab›na ihtiyaç olan bir zamanda en az bir ay kay›b edildi¤i gibi, so¤uk ve yorgunluk yüzünden bir hayli can kayb› da verilir, birçok masraf fazladan edilir. Fakat daha bitmedi. Beflinci Ordu askeri Henri Martin, Üçüncü Ordu da küçük çapl› Mauser ile silâhl› iken her ikisinin de silâhlar› al›narak bunlar›n hiçbirisine benzemeyen büyük Mauser ile silâhland›r›lmalar›, fakat tüfeklerin askerlerin eline Hudeyde’de verilmesi emredilir. Ondan sonra sür’atla San’a’y› kurtarmak lâz›m gelmekle asker mecburiyet alt›nda kullanmas›n› bilmedi¤i silâhla harbe sokulur.
Ahmet ‹zzet Pafla, Feryad›m, cilt I (‹stanbul, 1992).

Telefon nedir, nas›l kullan›l›r? Nevsâl-i Marifet (‹stanbul, 1890).

3

4

Hassa Ordusu’nun I. Alay I. Taburu (1893 dolaylar›).

D. Toplumsal yaflam ve kültür

Belge 1 ve 3

n Toplumsal yaflam alan›nda göze çarpan ilk de¤iflim giyim kuflam ve yaflam tarz›ndad›r. Pazarlama tekniklerinin geliflmesi, haz›r giyim sektörünün ortaya ç›kmas›, tafl›mac›l›k ve ulafl›m alan›ndaki ilerlemeler sayesinde ülkeler aras›ndaki iletiflim ve ticaret artm›fl, özellikle üst kesimden Osmanl›lar›n giyim kuflam ve al›flkanl›klar aç›s›ndan bat›l›laflma süreci h›zlanm›flt›r. Büyük flehirlerde lokanta, plaj, kafe, sinema, tiyatro gibi Osmanl› toplumu için yeni kamusal mekanlar ortaya ç›kmaya bafllam›flt›r. Sözkonusu kamusal mekanlar, kad›nlar›n toplumsal konumuna iliflkin bir tart›flma bafllatm›fl, Osmanl› feminizmi de 1890’l› y›llarda bu tarihsel çerçevede do¤mufltur. Yaflanan iktisadî ve toplumsal de¤iflim sonucunda ‹stanbul’da ilk apartmanlar ortaya ç›karken, çekirdek aile* olgusu görülmeye bafllanm›flt›r. n Kültür ve sanat alan›nda yaflanan de¤iflim özellikle edebiyatta çarp›c›d›r. Osmanl› edebiyat›na 1870’li y›llar›n bafl›nda giren roman türünün ilk olgun örnekleri yüzy›l›n sonlar›nda yaz›lm›flt›r. Samipaflazade Sezai’nin Sergüzeflt (1889), Recaizade Ekrem’in Araba Sevdas› (1896), Hüseyin Rahmi’nin Mürebbiye (1899), Halit Ziya’n›n Aflk-› Memnu (1900) ve Mehmet Rauf’un Eylül (1901) adl› romanlar› toplumsal yaflam alan›nda görülen de¤iflimin edebiyat alan›ndaki yans›mas›d›r. Sansürün etkisiyle siyasal alanda yap›lamayan tart›flmalar yaz› dili üzerine yo¤unlaflm›flt›r. ‹lk Osmanl› ressamlar›n›n da ortaya ç›kt›¤› bu dönemde, 1881’de Eski Eserler Müzesi (Âsâr-› Âtika Müzesi) ve 1883’te Güzel Sanatlar Akademisi (Sanayi-i Nefîse Mektebi) gibi önemli kültür kurumlar› aç›lm›flt›r. Osman Hamdi Bey’in önderli¤inde Osmanl› arkeolojisi do¤mufl, bu alanda da 1884’te ç›kar›lan Eski Eserler Yönetmeli¤i (Âsâr-› Âtika Nizâmnâmesi) ile kurumsallaflma süreci bafllam›flt›r. Yine bu y›llarda matbaac›l›k alan›nda büyük bir at›l›m yaflanm›flt›r.

Sultan han›mlar›n terzilerinden istekleri.
Topkap› Saray› Müzesi Arflivi, no. 10739/7, 10739/6 ve 10739/3.

1

5

“Ertu¤rul Süvari Alay›” Galata Köprüsü’nde. Fausto Zonaro (1901), TBMM Milli Saraylar Koleksiyonu.

184

185

istihkam mülaz›m› Hüseyin Efendi. 1946). Osmaniye yazarlar›ndan Binbafl› merhum Ahmet Nuri Bey. Bu suretle kongre iki k›sma ayr›lm›flt›r. Hareketin ilk aflamalar›nda aralar›nda az say›da Rum ve Ermeni kökenli Osmanl›lar da vard›. Bunda vatan›n halinden. 1896’da örgütün. Ancak bu görev sadece simgesel bir anlam tafl›maktayd›: Yafll› bir Jön Türk olarak geri planda kald›. yüksek dereceli memur. Buna dayanan askerî kuvvetlerin de ihtilâl harekât›na kat›lmalar›n› temine çal›flmal›. o zaman Erkek Ö¤retmen Okulu müdürlü¤ünde bulunmakla beraber Mekteb-i Sanayi talebesine de ders veren ve flimdi Kastamonu mebusu bulunan ‹smail Mahir Efendi. Toplumsal kökenleri. Önerisi reddedilince. n Muhalifleri tekrar birlefltirmek için 1902’de düzenlenen kongre sonucunda birbirine karfl›t iki grup ortaya ç›kt›. ‹flte biz bu müdahaleyi önlemek için menfaati menfaatimize uygun bir hükûmetle daha evvelden anlaflm›fl olmal›y›z. "Hilal" parolas› verildi. bununla birlikte aralar›nda az da olsa toprak sahibi. Selânik’in yabanc›s› olmak dolay›s›yla buralar› bilmiyordum. kat› laik ve pozitivist tavr› nedeniyle bu konumunu çabucak kaybettiyse de 1908’de meflrutiyetin yeniden ilan›n›n ard›ndan ‹ttihat ve Terakki aday› olarak meclise girdi ve oybirli¤iyle meclis baflkan› seçildi. Abdülhamit döneminde e¤itimin toplumsal taban›n›n genifllemesi olgusunun bir yans›mas›d›r. Selanik’te kurulmufl olan Osmanl› Hürriyet Cemiyeti de 1907’de bu cemiyete kat›ld›. Alt›nda siyah bir bez olmakla beraber. […] Kongre. Sonra gözüm aç›ld›. Kongrede Osmanl› unsurlar›n› teflkil eden bütün milletler hemen hemen temsil edilmiflti. […] ecnebi müdahalesine de ihtiyaç bulundu¤unu ve bunu memleketimiz ç›kar›na çevirmek lâz›m geldi¤ini anlatm›fl ve düflüncesini flu suretle özetlemifltir: «Biz memleketimizde bir ihtilâl yapmak maksadile toplanm›fl bulunuyoruz. Enver Pafla’n›n An›lar› (‹stanbul. 3. 1876 Anayasas›’n›n geri getirilmesine ve bu u¤urda hiçbir fley esirgemeyece¤ime ve ihanet etmeyece¤ime yemin ettim. Gene de.» Müzakere salonu bir müddet bu münakaflalarla çalkaland›ktan sonra flu yolda iki görüfl belirmiflti: «Müdahaleci» ve o zaman›n diliyle «adem-i müdahaleci» [müdahale karfl›t›]. Birisi. Sa¤da bir odaya girdim. Jön Türk hareketi önderlerinden. Perdeler kapal›yd›. Çok geçmeden Selanik’te mevcut cemiyet taraftarlar›n›n tamam›yla samimi. 1907 sonunda muhalifleri birlefltirmek üzere yap›lan ikinci kongrede tüm muhalif gruplar›n eylem birli¤i yapmas› karar› al›nd›. ço¤unlukla da 1880’lerin bafl›nda do¤mufllard›r. etraf az›c›k seçiliyordu. Sa¤ elim Kur’ân-› Azîmü’fl-flân. Bu gizlilik sayesinde Sultan›n bask›c› rejimine karfl›n ‹stanbul’daki okullarda h›zla yay›lan cemiyetin ilk y›llardaki faaliyeti. rejimi de¤ifltirmek için yabanc› müdahalesine baflvurulmas›na kesin bir flekilde karfl› ç›k›p merkeziyetçi bir devlet yap›s›n› savunan ve Ahmet R›za önderli¤inde daha sonra ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’ne dönüflecek olan grup ve bu iki konuda karfl›t görüflleri savunan Prens Sabahattin önderli¤inde Teflebbüs-i fiahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’ne dönüflecek olan gruptu. siyah peçeli biri içeri girdi. serbest meslek sahibi. 4 ve 5 n Jön Türk hareketinin son derece karmafl›k örgütlenme tarihinde iki cemiyetin ad› öne ç›kar: ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti ve Teflebbüs-i fiahsî ve Adem-i Merkeziyet (Kiflisel Giriflim ve Yerinden Yönetim) Cemiyeti. Sert mizac›. Selanik tüccar›ndan Rak›m Efendi ve daha burada isimlerini saymakta lüzum görmedi¤im birçok kifliyle el ele vererek zalim idareyi kald›rmak sebeblerini gece gündüz oluflturmaya tüm gücümüzle gayret sarf edip duruyorduk. 1913’te tekrar yurt d›fl›na gitmek zorunda kalm›fl ve ‹sviçre’de ölmüfltür. Kargaflal›k esnas›nda her hangi ecnebi bir hükûmetin kendi menfaati nam›na. B‹YOGRAF‹ 1 Ahmet R›za Bey (1858-1930). siyaset adam›. 3 1902 Jön Türk kongresi ve hareketin ikiye ayr›lmas›. Etnik köken aç›s›ndan bak›ld›¤›nda. Genç muhalifler Belge 2 * Jön (bkz. 1890’larda II. Orada yaln›z kald›m. s. 1895’te ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin yay›n organ› Meflveret’i Frans›zca ve Türkçe olarak yay›mlamaya bafllayarak Avrupa’daki Jön Türk hareketinin önderi haline geldi. yurda dönüp Ziraat Nezareti’nde çal›flmaya bafllad›. belli iliflkiler kurdum ve hemen hürriyetçi düflüncenin yay›lmas› ve geliflmesini sa¤layacak vas›talar›n oluflmas›na teflebbüs eyledik. Sonucunda bu kötülüklerden kurtulmak için oluflturulmufl Osmanl› Hürriyet Cemiyeti’ne beni kabul ettikleri de vard›. 1912’de Âyân Meclisi’ne üye olarak atanan Ahmet R›za. Kongredeki gruplar aras›ndaki temel görüfl ayr›l›¤› neden ç›km›flt›r? 5 Gizli derne¤e üye kabulü. Abdülhamit’e yollad›. böylece çok s›n›rl› say›da üye tan›yabiliyordu. Jön Türkler S Ö Z L Ü K 2 Muhaliflerin toplumsal kökenleri. düflüncelerini belirtti¤i raporlar› II. Bu hizbi ‹smail Kemal Bey temsil ediyordu. Okul. Jön Türklerin ezici ço¤unlu¤u yeni okullarda okumufllard›r. esnaf ve köylü çocuklar› da vard›. 1895’ten sonra yurtd›fl›nda bas›lan çeflitli rejim karfl›t› yay›nlar okullarda da¤›t›lmaya bafllad›. Prens Sabahaddin Bey’in güzel bir konferans›yla aç›lm›flt›r. Adem-i müdahaleci az›nl›k hizbine de Ahmet R›za Bey bafl olmufltu. muhalefetlerinin nitelikleriyle de ayr›lan iki ayr› kuflak sözkonusudur. Süreyya Bey. Mekteb-i Sultani’den sonra Fransa’ya gidip ziraat e¤itimi ald›. Bahçe kap›s›nda: Kimdir o? Dendi. 1908 Devrimi’nde en etkin rolü bu son cemiyet oynam›flt›r. 1906’da birinci grubun görüflleri temelinde örgütlenen Osmanl› Terakki ve ‹ttihat Cemiyeti kuruldu. Hemen hepsi alt-orta s›n›fa mensup ailelerden geliyorlard›. Paris’te Ahmet R›za’n›n ç›karmaya bafllad›¤› Me veret dergisi. Dolay›s›yla. 1991) 1899’da Paris’e kaçan Damat Mahmut Pafla’n›n o¤ludur. sürgün arkadafl›m Osman Bey. Yeni Osmanl›lardan baz› kifliler daha sonra Jön Türk hareketine kat›lm›fllarsa da. k›rm›z› örtülü üç flah›s bulunuyordu. buna sebep olan zalim yönetimin kötülüklerinden söz ediliyordu. 1895’te Osmanl› ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti ismini alan örgütün resmî yay›n organ› oldu. ‹nk›lâp Tarihimiz ve «Jön Türkler» (‹stanbul. Hafif bir lâmba ›fl›¤› oday› ayd›nlat›yordu. bölünmeler yaflanm›fl ve yay›n organlar› ço¤alm›flt›r. sonra da Hürriyet ve ‹tilâf Partisi’nin fikir babal›¤›n› yapm›fl. Jön Türklerin ço¤unlu¤u Türk olmakla birlikte aralar›nda çok say›da Arnavut. derne¤e girmekte kesin kararl› olup olmad›¤›m› tekrar sordu. düflünsel anlamda öncülleri say›labilecek olan Yeni (ya da Genç) Osmanl›lar’la kar›flt›r›lmamal›d›r. sol elim de bir kama ve b›çak üzerinde oldu¤u halde. Bu al›nt›dan muhaliflerin sosyal kökeni hakk›nda nas›l bir sonuç ç›kar›labilir? B. Jön Türkler aras›nda bir grubun önderi olmufl ve Teflebbüs-ü fiahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’ni kurmufltur. O bekleyen beni ald›. bir nutuk okudu. imparatorluk içinde ve d›fl›nda onlarca flubesi vard›. Nihayet s›ra yemine geldi. Selanik mebusu eflraftan Rahmi Bey. Bu muhalifler. Gözlerimi tekrar siyah bir bezle s›k›ca ba¤lad›. ayakta durduruldum. Halil Erdo¤an Cengiz (yay. b) Ecnebi hükûmetlerin müdahalesini davet suretile memlekette ›slahat icras›na giriflmeli. Burada yaflad›¤› baz› hayal k›r›kl›klar›ndan sonra 1889’da Fransa’ya dönerek pozitivist harekete kat›ld›. ifllerimize müdahale etmesi muhtemeldir. Yani dahilde bir hareket vücuda getirdi¤imiz vakit bundan istifade etmek emeline düflecek hükûmetlerin müdahalesini bertaraf eyliyecek hür ve demokrat hükûmetlerle flimdiden uyuflmal›y›z ve bundan sonra ihtilâl harekât›na geçmeliyiz. dedim. Ahmet Bedevî Kuran. Bir bahçeden içeri girdik. Karfl›mda siyah peçeli. Evet. Bunlar. bu kufla¤› s›n›f ve devre arkadafll›¤› gibi yeni iliflki biçimleriyle birlikte ele almadan anlamak zordur. birbirinden yaln›zca tarihdizimsel olarak de¤il. örgütlenme çabas›yla ve Yeni Osmanl›lar›n eserlerinin okunmas›yla s›n›rl› kalm›flt›. okulda edindikleri yeni dünya görüflüyle içinde yaflad›klar› kültürel ve özellikle de siyasal ortam aras›ndaki çeliflkidir. Müzakere esnas›nda flu iki nokta üzerinde durulmufltur: a) Yaln›z propaganda ve neflriyât ile ink›lâp yap›lamaz. 60-70 kifliye varan kongreciler «Jön Türk» âleminin ve Sultan Abdülhamid muhaliflerinin en tan›nm›fl simalar› aras›ndan seçilmiflti. Birkaç ad›m sonra 4 “Prens” Sabahattin Bey (1877-1948). biraz Arap ve az say›da Yahudi de görülür. 186 187 . ‹ttihat ve Terakki’nin merkez komitesiyle aras› her geçen gün aç›ld›. Leskovikli Mehmet Rauf. Bir tafl merdivenden ç›kt›k. n Jön Türkler bu anlamda "jön" olmalar›n›n yan›nda yaflça da gençtirler. Abdülhamit rejimine karfl› ortaya ç›kan muhaliflere verilen genel isimdir. Bana. Etraf› hiç göremiyordum. 1991 [ilk bas›m 1911]). Talat Bey. Ço¤unlukla küçük memur çocuklar›d›r. II. modern bilgiler ve yeni bir dünya görüflünün yan›s›ra farkl› bir toplumsallaflma biçimi anlam›na da gelmekteydi.). cebinden ç›kard›¤› siyah bir gözlü¤ü gözlerime yerlefltirdi. 190) * Carbonari n "Jön* Türk". ‹ttihat ve Terakkî’den milletvekili olmak istemifltir. Paris flubesi merkez olmak üzere. rüfltiye mektebi müdürü merhum Hac› fiükrü Efendi. n Neredeyse bütün bir kufla¤›n mevcut rejime karfl› elefltirel bir tav›r almas›n›n temel nedeni.V. Lâkin dahilde ihtilâl ç›karma¤a muvaffak oldu¤umuz takdirde bu hareketin iyi bir biçimde neticelenece¤i muhakkak de¤ildir. ama hiçbir zaman do¤rudan do¤ruya siyasete girmemifltir. […] Prens Sabahattin Bey. Prens Sabahattin Beyin izah etti¤i flekilde müdahaleye taraftar olanlar ekseriyeti teflkil ediyordu. karfl›dan do¤ru. Geldi¤imiz kap›dan ç›kt›k. Karfl›da bir odaya girdik. alay müftüsü Süleyman Efendi. Talat Bey d›flar›da kald›. A. ‹talyan devrimci örgütü Carbonari*’yi örnek al›p hücreler halinde örgütlenen cemiyete giren bir üye. 1870’lerin sonunda. Babas›n›n ölümünden sonra. Pozitivistlerin resmî yay›n organ›nda yaz›lar kaleme ald›. Osmanl› Devleti’nin içinde bulundu¤u kötü durumu rejimin bask›c›l›¤› ve ahlakî kokuflmufllu¤una ba¤layan bu gençler meflrutiyetin yeniden ilan›n›n yaflanan pek çok sorunu çözece¤ini düflünmüfllerdir. önce Ahrar Partisi’nin. 1908 eylülünde ‹stanbul’a dönmüfl. ‹ttihat ve Terakki Ne ‹di (‹stanbul. Örgütlenme aflamalar› Belge 1. n 1889’da Askerî T›bbiye’de ‹ttihad-› Osmanî (Osmanl› Birli¤i) ad›nda gizli bir örgüt kuruldu. Memuriyete geçtikten sonra etraf›mdaki hürriyetçiler ile iliflki kurmaya teflebbüs eyledim. Cemiyetin büyümesiyle birlikte görüfl ayr›l›klar› bafllam›fl. Mütareke döneminde Paris’e giderek Anadolu hareketi lehine propaganda çal›flmalar› yapt›. Biraz sonra k›sa boylu.

Naflir-i efkâr› [yay›n organ›]: Terakki Ahmet Bedevî Kuran. fiehir halk› Saray ile do¤rudan iletiflim kurabilmek için 13 Mart’ta Telgrafhane’yi iflgal etti. 4 Manast›r’da “Hürriyet’in ‹lan›” gösterileri. Bunu en k›sa zamanda yapaca¤›z. millet ve memleket menfaatine de¤ilse de yukar›da anlatt›¤›m›z insanlar›n uzaklaflt›r›lmas› padiflah ve saray›n flerefinin muhafazas› için elzemdir. Vas›tai neflriyat›: Lavara Hilafet heyet-i tahririyesi [yaz› kurulu]. son olarak da sadrazam ve serasker* de¤ifltirildi. Ankara. Gayemiz bundan sonra medenî milletlere benzeyecek bir idarenin kurulmas›d›r. D. * Serasker n Yirminci yüzy›l›n bafl›nda yaflanan baz› iç ve d›fl geliflmeler Jön Türkleri mutlakiyet rejimine karfl› muhalefetlerini sertlefltirip eyleme geçmeye itmifltir. Osmanl› toprak bütünlü¤ünün 19. Bu savafltan sonra Rusya’da parlamento toplanm›flt›. Bu mel‘un insanlar›n hareketlerine göz yummak. Millet Meclisi’nin hemen toplanmas›n› arzu eder. 2 1906 ve 1907’deki vergi ayaklanmalar›. ‹syanc›lar. dahilî ve haricî düflmanlara karfl› vaziyetin daha kötüye gitmesi demek oldu¤undan milletçe lüzûmlu teflebbüslere geçilmifltir. Türkçe ve Arapça vas›ta-i neflriyat (Londra) Armenya gazetesi heyet-i idaresi [idare kurulu]. siyasal otoriteyi çi¤nedi ve halka kat›ld›. Erzurum Müftüsü’nden halk› yat›flt›rmas›n› istediyse de. Y›ld›z Saray› Baflkâtipli¤ine. hürriyetimizi ele geçirmek kuvvetini temin etmek gayesindedir. 6) Hâdisat›n gösterdi¤i lüzuma göre sair vesaiti icraat [olaylar›n ak›fl›na göre baflka tedbirler] Mazlûmlar›n hepsi bizim gibi azmederse o hükûmet yak›nda ortadan kalkar. 1907’de gerçekleflen Rus-‹ngiliz ittifak› da Jön Türklerin ruh halini derinden etkiledi. yan›nda belediye reisi. n 1905’teki Rus-Japon savafl›nda Japonya’n›n Rusya’y› ezici bir flekilde yenmesi Müslüman ülkelerde Asyal› bir meflrutî monarflinin Avrupal› bir mutlak monarfliyi yenmesi olarak alg›lanm›fl ve büyük bir hayranl›kla karfl›lanm›flt›. Diyarbak›r. Selanik’e gelen dört befl jurnalc› paflayla. Padiflaha sad›k kiflilere suikastler düzenlenmeye bafllad›. 18 Mart dolaylar›nda yine protesto gösterileri yap›ld› ve vergilerin kald›r›lmas› için Saray’a çok say›da telgraf çekildi. 1908 haziran› sonunda Reval’de ‹ngiliz kral›yla Rus çar›n›n yapt›klar› görüflmenin Jön Türkler taraf›ndan yanl›fl bir biçimde Osmanl› topraklar›n›n bölüflüldü¤ü fleklinde yorumlanmas›. hususî defterle temin edilen adamlar›. Ama ok yaydan ç›km›flt›. Bu yap›lmad›¤› takdirde mesuliyet hükûmetin olacakt›r. Nitekim. Temmuz ortas›nda ‹zmir’den ayaklanmay› bast›rmak üzere Selanik’e gönderilen iki tümen asker de isyanc›lar›n saf›na geçti. 23 Temmuz’da anayasan›n ilan›yla sonuçlanacak ayaklanma sürecini bafllatt›. burada cemiyet üyelerinden biri taraf›ndan vuruldu. 1995). 2) Siyasî ve iktisadî grev ile silâhs›z mukavemet (polis ve hükûmet memurlar›n›n tatili meflguliyeti. Halk. ‹htilâl nafliri (Amerika) Ahd-i Osmani cemiyeti (M›s›r) Teflebbüs-ü fiahsî ve Adem-i Merkeziyet. Vas›ta-i neflriyat›: Duruflak M›s›r Cemiyet-i ‹srailiyesi [Yahudi Cemiyeti]. n Ayaklanmay› bast›rmak için 7 Temmuz’da Manast›r’a gelen fiemsi Pafla. Saray›n y›lg›nl›¤› Kosova’dan ya¤an telgraflarla daha da artt›. ‹lk hareket olarak silahlar›yla iki yüz vatan çocu¤u. Meflrutiyet cemiyeti. milleti korkutmam›flt›r. tutuklular sal›verildi. Gayemiz ordu ve münevver vatan çocuklar›n› lekelemeye çal›flan bu hafiyelerin cezas›n› vermektir. 23 Temmuz 1908’de Manast›r’da meflrutiyeti yeniden ilan ettiler. Teflkilât›m›z bu millî arzuyu tahakkuk ettirmek. 2004). Ancak. 24 Temmuz’da meflrutiyeti ilan etti¤ini aç›klayan ferman›n› yay›mlad›. Erzurum’da yap›lan zulüm. Aykut Kansu. 1908 temmuzunda Makedonya’da ortaya ç›kan ayaklanman›n toplumsal taban›n›n geniflli¤inin göstergesidir. üç güne kadar Selanik’ten trenle ç›k›p gitmezlerse m›nt›kadaki bütün münevverler bize iltihak edeceklerdir. 27-29 Aral›k 1907’de toplanan "Muhalifîn F›rkalar› Kongresi"nin sonuç bildirgesi hareketin radikalleflme sürecine girdi¤ini gösterir. Erzurum’daki vergi ayaklanmas› bafl›ndan beri di¤er flehirlerdeki ayaklanmalara göre hem daha iyi örgütlenmifl. Trabzon. ne de ayaklananlara karfl› yürümeme¤e dâvet olunacak. ‹htilâl nafliri [devrimci yay›n] (Balkan memleketleri) Hayrenik heyet-i idaresi. Vali. Vas›ta-i neflriyat›: fiura-y› Ümmet ve Meflveret Ermeni ‹htilâl Heyet-i Müttefikas› [Birleflik Ermeni Devrimci Komiteleri] (Taflnaksütyon). Selanik’teki Merkez Komutan› Yarbay Naz›m Bey’in haziran bafl›nda cemiyet taraf›ndan vurulmas›n›n ard›ndan 3 Temmuz 1908’de Kola¤as› Niyazi Bey’in. ‹nk›lâp Tarihimiz ve «Jön Türkler» (‹stanbul. 4) Ordular dahilinde propaganda: Asker. Ayr›ca isyanc›lar için genel af ilan edildi. Rumeli Umumî Müfettiflli¤ine. Bugün için vatan› kötü bir vaziyete düflürecek hareketlerde bulunmak. vergilerin zaten ‹slam’a da ayk›r› oldu¤unu ve ayaklanman›n meflru oldu¤unu belirterek. n 1907 k›fl›n›n çok sert geçmifl olmas› nedeniyle tar›m sektörü 1908 y›l›na büyük bir s›k›nt›yla girmifl. 1906 ‹ran Devrimi ve sonras›nda aç›lan parlamentodur. Sinop. hem de daha genifl bir kitleye yay›lm›flt›. Vas›ta-i neflriyat (Marsilya) Razmik heyet-i idaresi. Kongrede al›nan kararlar›n Jön Türk hareketi aç›s›ndan bir dönüm noktas› oldu¤u söylenebilir mi? 188 189 . Muhalefetin yayg›nlaflmas› ve radikalleflmesi Belge 2 ve 5 3 Niyazi Bey’in isyan›. Sivas. Orduda da yayg›n bir hoflnutsuzluk vard›. Kendi ülkelerinden daha az geliflmifl olarak alg›lad›klar› komflu ve Müslüman bir ülkede meflrutî rejime geçilmifl olmas› Osmanl› seçkinlerinin gururuna dokunmufltu. 1946). Biz Kanun-› Esasi’nin hemen bugün yürürlü¤e konulmas›n› istiyoruz. isyan› bast›rmak için hiçbir giriflimde bulunmad›lar. Onu y›kma¤a ve onun y›k›lmasile selâmete eren vatan dahilinde hürriyet ve adalet ateflinin dalgalanmas›na bir omuz darbesi kifayet eder! Yaflas›n flimdiye kadar da¤›n›k bir halde bulunan milletlerin birli¤i! Yaflas›n devrimci güçlerin toplanmas›! Osmanl› Terakki ve ‹ttihad Cemiyeti. maliye müfettifli. Vatan çap›nda kuvvetli bir teflkilat olan ‹ttihat ve Terakki. fiimdilik üç subay kumandas›nda Rumeli’deki halklardan müteflekkil müfrezeler harekete geçmifltir. 1 Kola¤as› (Resneli) Niyazi Bey. Kosova’da bulunan Firzovik’te Avusturya karfl›t› olan bir hareketlenme cemiyetin adamlar›nca meflrutiyet taraftar› bir protestoya dönüfltürüldü. Olaylar süresince. Sözkonusu vergi isyanlar›nda yakalanan elebafllar›n›n baz›lar›. Erzurum. Hât›rât-› Niyazi. Makedonya’n›n pek çok flehir ve kasabas›ndan saraya çekilen telgraflar Sultana Kanun-› Esasi uyar›nca Meclis-i Mebusan’› toplant›ya ça¤›rmas›n›. Manast›r Valili¤ine. üstlerinin ve Vali’nin emirlerine uymad›lar ve dolay›s›yla. bugün Resne’de vazifeye bafllam›flt›r. Paris’teki cemiyet merkezi ve Selanik flubesi aras›nda gerçekleflen yaz›flmalardan sonra 28 May›s 1908’de Manast›r’daki konsoloslara "Terakki ve ‹ttihat Cemiyeti" imzal› bir bildiri verildi. 1906 ve 1907 y›llar›nda Kastamonu. Maafllar›n› alamayan subaylar›n ç›kard›klar› küçük çapl› isyanlar›n say›s› 1908’e yaklaflt›kça katlanarak artt›. Müftü buna yanaflmayarak. Kan›m›z bahas›na müdafaa etti¤imiz vatan› otuz seneden beri maruz kald›¤› bölünmelerden kurtarmak için vatan sath›na yay›lm›fl olan dünün nifaklar›n› kald›rmak ve bugün karanl›k olan gelece¤imizi ayd›nl›¤a kavuflturmak ve sa¤lam bir temele oturtmak karar›nday›z. Baz› naz›rlar›n direnme tavsiyelerini kabul etmeyen II. polis müdürü olmak üzere birkaç yüz asker ve siville birlikte Resne’de da¤a ç›kmas›yla ‹stanbul’daki rejime karfl› geri dönüflü olmayan bir mücadele süreci bafllat›ld›. Esnaf. 1908 Devrimi (‹stanbul. Osmanl› seçkinlerini sarsan baflka bir geliflme de. O hükûmet ki y›k›lma¤a yüz tutmufl bir duvar halindedir. 23 Temmuz 1908. Padiflah›na karfl› millet. halka destek olmak için dükkan kapatma eylemi bafllatt›.S Ö Z L Ü K C. Jön Türk kongresinin sonuç bildirgesi. meflrutiyetin yeniden ilan›ndan sonra mebus olarak mecliste görev alm›fllard›r. hayat pahal›l›¤› olumsuz etkisini orta s›n›flar üzerinde de göstermeye bafllam›flt›. Resneli Niyazi. ne vatan evlâd›na. Cuma Bütün milletin arzusu Kanun-› Esasi’nin yürürlü¤e konmas›d›r. 1907 sonunda toplanan II. 3 Temmuz 1908. flimdiye kadar yap›lanlardan herhangi bir hesap sormamaktad›r. yüzy›l boyunca koruyucusu olan Birleflik Krall›k’›n Osmanl› Devleti’nin son iki yüzy›lda 11 kez savaflt›¤› en büyük düflman› Rusya’yla yak›nlaflmas› imparatorlu¤un sonunu getirecek bir geliflme olarak alg›land›. 3. Van ve Kayseri’de ç›kan vergi isyanlar›. yoksa tahttan indirilece¤ini bildirdi. 5 1) Hükûmetin efal ve harekât›na karfl› silâh ile karfl› koyma. Son bir çare olarak yüzlerce subay terfi ettirildi. Vali’nin görevden al›nmas›n› istemekteydi.) 3) ‹fl bafl›ndaki hükûmete vergi vermemek. Aksine daha da bu istikamette mukavemet etmeye amil olmufltur. bask› (‹stanbul. Bitlis. 3 ve 4 n 1908 mart›nda Birleflik Krall›k’›n Makedonya vilayetlerine iliflkin bir reform plan› sunmas› bölgedeki Jön Türkleri bir an önce harekete geçmeye itti. hareket 1907’den sonra co¤rafî olarak yayg›nlaflmaya h›z verince üye al›mlar›nda eski titizlik ihmal edilmeye baflland›. Bu u¤urda hesapl› ve düflünceli çal›fl›ld›¤› bir s›rada Selanik’e bir sürü hafiyeler dolarak istikrar› bozucu teflebbüslere bafllam›fllard›r. Erzurum’daki askerî birlikler. E¤er hükûmet bunu sa¤lamazsa millet zorla alacakt›r. 5) Genel ayaklanma. Abdülhamit. Meflrutiyetin yeniden ilan› Belge 1.

demiryolu hatt› boyundaki kulübelerde oturan aciz insanlar›n münasip yerlere yerlefltirilmesine ve kulübelerin ortadan kald›r›lmas›na yönelik çarenin bir an önce bulunarak Saraya arz edilmesi Padiflah›m›z efendimiz hazretlerinin emir ve iradeleri gere¤indendir. Meflrutiyet’in fikir babas› olmufltur.konunun özeti SENTEZ II. (Örnekler için. s. Kumkap› taraflar›nda demiryolu hatt› boyunca gaz tenekelerinden küçük küçük kulübeler infla edilerek tedricen bir mahalle meydana getirildi¤i ve bu kulübelerde ikamet eden kiflilerin göçmen ve fakirlerden olufltu¤u bir flah›s taraf›ndan haber verilmifl ve bu durum Zat-› flahanelerince üzüntü ile karfl›lanm›flt›r.E¤itim ve idare alan›nda önceki dönemlerde yap›lan reformlar daha da ileri götürülmüfltür. . ‹stanbul. kim taraf›ndan yaz›ld›¤›n›. Bu yanl›fl›n arkas›nda Yeni Osmanl›lar›n ortaya ç›kt›¤› 1860’l› y›llarda kendilerine Frans›zca’da Jeune Turcs (Genç Türkler) ya da Jeune Turquie (Genç Türkiye) denmesi yatar. bu anlamda 1876 Kanun-› Esasisi ile I. n Kompozisyonunuzu yazarken metinden yola ç›kaca¤›n›z›. son hadise sebebiyle buraya hicret edenlerin yerlefltirilmelerinin yap›lmad›¤› anlam›na gelmektedir ki. aç›lacak bir parlamentonun haz›rlanacak bir anayasa çerçevesinde hükümeti denetle- • K‹TAPLAR OKU YAL IM GEZ EL‹M GÖR EL‹M mesi gerekti¤ini savunmufl. Dolay›s›yla. yüzy›l›n son çeyre¤inde doruk noktas›na ç›kt›¤› olgusu da gözden kaç›r›lmamal›d›r. 1988. • MÜZE . "Osmanl›" yerine "Türk" ya da "Türkiye" denmesi ise daha da eskilere dayanan bir gelene¤in yans›mas›d›r: 16. 13.Bir sorunsal önerir. Bu noksanlar›n giderilmesi Zat-› flahanelerince her zaman irade ve ferman buyurulmakta olup. yani emperyalizmin 19. Mahur Beste. Saray Baflkâtibi Süreyya Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi. . Yeni Osmanl›lar’›n fikirlerinden derinden etkilenmifl ve modern devlet okullar›nda yetiflmifl bir kufla¤›n üyelerinin 1880’li y›llar›n sonundan itibaren bask›c› Abdülhamit rejimine karfl› örgütlenerek yürüttükleri muhalefet hareketine verilen isimdir. bu nedenlerin aralar›nda bir ba¤ olup olmad›¤›n› belirleyiniz. n Girifl bölümünü. ÖDEV‹N DÜZENL‹ VE AÇIK B‹Ç‹MDE SUNULMASI n Ödevin üç büyük bölümünün içeri¤ine dikkat edin: Girifl: . geliflme bölümünün alt bafll›klar›n› ve sonuç bölümünü.Gelece¤e aç›l›mlar yaparak konuyu geniflletir. • Yeni Osmanl›lar. reformlar daha da h›zlanarak sürdürülmüfltür: . Ermeni sorunu. 3. ancak metinle s›n›rl› kalmayaca¤›n›z› unutmamal›s›n›z. Kulübelerin y›k›m› için yap›lmas› gereken masraf›n bir k›sm› Zat› flahanelerince ihsan buyurulmufltur. . Sultan›n bask›c› bir rejimde somutlaflan merkeziyetçi e¤ilimleri. 337 ve 391).‹zlenecek plan› aç›k bir dille anlat›r. yüzy›ldan itibaren Bat› dillerinde ve özellikle Frans›zca’da Osmanl› Devleti. iç siyasette meflruiyet kayna¤› ve d›fl siyasette de bir koz olarak halifelik unvan›na yap›lan vurgu ile sivil ve askerî idarenin yan›s›ra iktisadî alanda da artan Alman nüfuzu. • Yeni Osmanl›lar ve Jön Türkler Bat› dillerindeki bilimsel literatürde bir dönem kar›flt›r›lm›fl.1877-1878 Osmanl›-Rus savafl›nda Osmanl› ordular›n›n do¤u ve bat› cephelerindeki iki baflkomutan›n›n da (Osman Pafla ve Ahmet Muhtar Pafla) Harbiye mezunu olmalar› bu bak›mdan anlaml› bir örnektir. . • F‹LM . .Halit REF‹⁄. göçmenlik olgusu gibi döneme damgas›n› vuran meselelerin bu kufla¤›n zihniyetinin oluflmas›nda temel bir yeri oldu¤u da unutulmamal›d›r.Geliflme bölümünde yap›lan çözümlemeyi özetler ve en önemli iki-üç nokta üzerinde durur. yüzy›l›n ilk çeyre¤inden itibaren bafllayan reform hareketinin ilk somut sonuçlar› bu y›llarda ortaya ç›karken. Haremde Dört Kad›n. temel izlek). Osmanl› ‹mparatorlu¤u hatta ‹slam alemi ve Do¤u’yu tan›mlamak için "Türk" terimi kullan›lm›flt›r. Bu kulübelerde ikamet edenlerin göçmenlerden oluflmas›.Orhan KOLO⁄LU. Malum oldu¤u üzere bir flehre yeni gelen biri için ilk gördü¤ü manzaran›n tesiri kal›c› olmaktad›r.Y›ld›z Saray›. tek bir hareket olarak anlafl›lm›flt›r. . n Metnin yaz›l›fl nedeni ya da nedenlerini bulunuz. co¤rafî çerçeve. yüzy›l›n ilk çeyre¤inden itibaren Avrupa’da ortaya ç›kan parlamenter rejim yanl›s› liberal muhalefet hareketlerine "Genç ‹talya". E¤er yap›l›yorsa. Bu hususlar dikkate al›nmak suretiyle. yöntem Tarihsel metin incelemesi (2) ‹stanbul gecekondular›. Bilindi¤i üzere Zat-› flahaneleri ‹stanbul’un mamur hale getirilmesi ve görünümünün güzelleflmesi için mevcut olan aksakl›klar›n tamam›n› bizzat araflt›rmaktad›r. ‹rade Hususi. 19. n Metinden Abdülhamit rejiminin hangi yönleri üzerine bilgi edinilebilece¤ini saptay›n›z. Sultan Abdülhamid ve ‹stanbul’u (‹stanbul. 4 N 1310 / 22 Mart 1893 Vahdettin Engin. Bu unsurlar›n metnin okunmas› ve anlafl›lmas›nda ne derece önemli olduklar›n› saptay›n›z. 2001). Makedonya sorunu. Abdülhamit Gerçe¤i. n Konuyu ödevin bafl›na hatas›z ve k›saltma kullanmadan yeniden yaz›n. Saptad›¤›n›z noktalar› ayr› ayr› yaz›n›z. Bu dönemde imparatorlukta yaflanan geliflmeler de¤erlendirilirken uluslararas› ba¤lam. n Saptad›¤›n›z noktalara benzeyen baflka tekil olay ya da örnekler bulmaya çal›fl›n. kime hitaben yaz›ld›¤›n› belirleyiniz. . bu durum Zat-› flahanelerince kabul edilebilir de¤ildir.Konuyu tan›t›r (zamandizimsel çerçeve. bu gibi fleyleri daima tahkik etmek ve icab›na göre laz›m gelenleri yapmak Dahiliye Nezareti ve fiehremaneti’ne aittir. Bu çerçevede sözü edilen kulübelerde bulunan göçmenlerin ve fakir insanlar›n münasip evler infla etmek veya kiralamak suretiyle oralara nakilleri gerekmektedir. Söz konusu tarihin öncesi ve sonras›nda önemli olaylar olup olmad›¤›n› bulunuz. bask› (‹stanbul. 1908 Jön Türk Devrimi’ni gerçeklefltirecek ve daha sonra Cumhuriyet’i kuracak olan kufla¤›n üyelerinin de 1870 ve 1880’li y›llarda do¤up modern devlet okullar›nda yetifltikleri. Hal böyle iken Osmanl› Devleti’nin baflkentinin Avrupa’ya aç›lan yöresi konumunda bulunan ve demiryolu ile gelecek yabanc› seyyahlar›n öncelikle gözüne çarpacak olan Yedikule’den Kumkap›’ya kadar olan demiryolu güzergah›n›n iki taraf›nda böyle tenekeden kulübeler bulunmas› ortam› çok çirkinlefltirecektir. • Jön Türkler. n Metnin ne tür bir belge oldu¤unu. Bu sebeple ‹stanbul’a gelecek ecnebilerin ilk olarak görecekleri Müslüman mahallelerinin mümkün oldu¤u kadar iyi görünümlü olmas›na gayret edilmelidir. Birden çok neden söz konusuysa. 1965. söz konusu olay hakk›nda metinde verilenden daha fazla bilgi edinmeye çal›fl›n›z. gibi isimler verildi¤inden Osmanl› ülkesinde benzer fikirleri savunan muhalif harekete de "Genç" denmifltir. 163. n Metinde daha önceki herhangi bir olaya gönderme yap›l›p yap›lmad›¤›n› bulunuz. Befliktafl. bkz. II. SORUNSAL ÇIKARMA n Metinde sözü edilen tekil olay ya da olaylar›n genel bir çerçeveye oturup oturmad›¤› üzerinde düflününüz. KARIfiTIRMAYALIM n Yeni Osmanl›lar ve Jön Türkler • Yeni Osmanl›lar ve Jön Türkler iki ayr› hareket ve iki ayr› kuflakt›r. Bu durumun tarihî kökenleri flöyle aç›klanabilir: 19. 1870 ve 1880’li y›llarda do¤mufl. Geliflme: En fazla iki ya da üç alt bölümden oluflur. Y›ld›z Saray-› Hümâyûnu Bafl Kitâbet Dairesi METN‹N OKUNMASI n Metni okuyup anlam›n› bilmedi¤iniz kelimeleri sözlükten bularak ö¤reniniz. Nam›k Kemal. Sultan Abdülaziz devrinde yönetimde Bâb-› Âlî’nin a¤›rl›¤›na ve Ali ve Fuad Paflalar’›n bask›c› tav›rlar›na karfl› 1860’l› y›llar›n ikinci yar›s›nda geliflen bir muhalefet hareketine verilen isimdir. Yeni Osmanl›lar da kendilerinden Frans›zca’da söz ettiklerinde "Genç Türkler" ya da "Genç Türkiye" terimini kullanm›fllard›r. Ziya Pafla ve Ali Suavi isimleriyle simgeleflen hareket. sorunsal›n›z› belirlerken metni sadece bir ç›k›fl noktas› olarak düflünmelisiniz. her seferinde bir ya da daha fazla sat›r atlayarak birbirlerinden iyice ay›r›n.Ahmet Hamdi TANPINAR. 2002).Sorunsala yan›t verir. "Genç Almanya". Abdülhamit dönemi Osmanl› modernleflme sürecinde Tanzimat’›n olgunluk dönemi olarak de¤erlendirilebilir. n Metnin tarihine dikkat ediniz. Sonuç: . 190 191 . Abdülhamit döneminin öne ç›kan nitelikleridir.

Nezaret’in "Encümen-i Teftifl ve Muayene" adl› kitap tetkik komisyonunca bas›m ve yay›m›na ruhsat verdi¤i Türkçe kitaplar›n miktar› yüz elli. dinden ve politikadan söz edemezdiniz. kitaplar› da bulurduk. 5 Sansürün zay›f noktas›. Dünya gazetelerini okuyamaz m›yd›k? Dünya klasiklerini bulamaz m›yd›k? Menedilmifl risale ve mecmualar› görmek kabil de¤il miydi? O ça¤larda ecnebî postahaneler var. Yabanc› isimlerin Arap harfleriyle yaz›lmas›ndaki zorlu¤un yan›s›ra. kullan›labilecek sözcüklerin say›s› ilkel bir ulusun dili kadar küçülmüfltü. Ali fiükrü Çoruk (yay. 13 L 1313 3 Yasak kelimeler. Sansür. "zulüm". özellikle Anadolu vilayetlerinde yaflanan tecavüz ve kaç›rma olaylar›n›n haberleri gazetelerde yer bulamazd›. Dolay›s›yla içinde bulundu¤u korku rejiminde en ak›ll› fley. "vatan". a. Türkiye’de Neflriyat Hareketleri Tarihine Bir Bak›fl (Ankara. Dosya 192 193 . bir yandan (tahttan indirilmifl ve o zaman bir sarayda mahpus bulunan Sultan) V. Djivélégian. hal’ [tahttan indirme]. her yaz› bütünüyle elenerek bütün ruhu. cinnet. vatan ve müsavat [eflitlik] mutlakiyetçi rejime ters düfltükleri. anarfli. Y›ld›z Saray-› Hümâyûnu Bafl Kitâbet Dairesi ‹kdam gazetesine ayl›k iki bin kurufl ödenek ba¤lanmas› Padiflah›m›z efendimiz hazretlerinin emir ve iradeleri gere¤idir. kitapç›lar›n karfl›s›nda ve etraf›nda dolafl›rlar. Y›ld›z Saray›’n›n bir tepede bulundu¤una. ayr›nt›s›na bakmadan her önüne geleni yasaklamak oluyordu. "Acaba bu söz niçin yasakt›r" diye. 2 Sansürün yaratt›¤› hasar. Ancak. A. 16 Ca 1316 Vahdettin Engin. Postahanelerin. "Tepe" diyemezdiniz. 6 Sansür ve bas›na maddî destek. du. Y›ld›z’a kadar uzat›labilirdi. Bununla beraber.550 kuruflun 8. Hükümetin oluflturdu¤u bir liste de vard›. art›k sansür s›k›nt›s›ndan dolay› büsbütün kötürüm bir hale gelmifltir. Büyük katliamlar. isyan gibi kelimeler bir halk ayaklanmas›n› akla getirdikleri. Yasaklanan sadece "muz›r" makale ya da haberler de¤ildi. Kald› ki. ‹rade Hususi. bu konuda kendi saltanat›ndan önce Osmanl› Devleti’nde var olan bas›n rejimini "gelifltirmek" ve Avrupa’daki örnekleri izlemek oldu¤u gözden kaç›r›lmamal›d›r. Mutlakiyet devri yay›nc›l›¤›n›n hele bu seneleri. iktidar›n elindeki teknik imkanlar ve sansürü iflletecek kadrolar›n yetkinli¤iyle birlikte düflünülmelidir. Orhan Kolo¤lu. her sözün gölgesinden ürkerek g›rtla¤›na sar›lmak için pençesine sald›ran bir ç›lg›n yapm›flt›. Vilayetlerde sansür olay›nda mektupçunun kiflili¤i önemli bir rol oynuyor- Sözün tam anlam›yla. ac› oldu¤u kadar düflündürücü bir hakikattir. ‹rade hususi. Girit ve K›br›s halk›n imparatorlu¤un da¤›l›fl›n› hissetmemesi için kullan›m› yasaklanan kelimelerdendi. bazen telgrafla. Bu kelimeler ilgisiz bir olay›n anlat›m›nda bile kullan›lamazd›. üç befl kifli bir araya toplanarak uzun uzun u¤rafl›r. Bir mektupçunun yasaklad›¤›n› öbürünün hoflgörüyle karfl›lamas›na çok rastlan›yordu. istedi¤imiz. Makedonya. tan›mas› olanaks›zd›. Abdülhamid yasa¤› bizi bu postahanelere. "Muz›r" oldu¤una karar verilenleri. "adalet" türünden elliyüz sözcükle bafllayan yasaklanm›fl sözlerin toplam›n› gün geçtikçe kabartan yeni dilden kovulmufl efllerini ö¤renmeli ve bunlar› her zaman ak›lda tutarak. öte yandan (veliahd olan) Reflat Efendi vard›. Kanun-› Esasi. sansür. Yabanc› bas›n› ve yay›nlar› da kontrol etmek Matbuat Müdürlü¤ü’nün göreviydi. ‹ktidar sansür uygulamas›yla ne amaçlamaktad›r? Uygulama bu aç›dan baflar›l› olmufl mudur? 4. Gazetelere verilecek destekten söz eden arfliv belgelerinden nas›l bir sonuç ç›karabilirsiniz? BECER‹N‹Z‹ k u l l a n › n Çeliflkili belgeleri karfl›laflt›r›n.000 kurufla yükseltilmesi Padiflah›m›z efendimiz hazretlerinin emir ve iradeleri gere¤idir. Birço¤unu çözmekte bizim de zorland›¤›m›z yabanc› isimleri içeren listeleri alan memurlar›n. b. Bosna. sansür memurlar›. Buralara hafiyeler giremezlerdi. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda. Halbuki. Ve böyle yüzlerce sözcük vard› ki bir yan›ndan tutulup çekildikçe uzayan lastik gibi. girip ç›kanlar› tarassut ederlerdi. kapsam›. yaln›z belki padiflah›n hofluna gitmez düflüncesiyle dokunulmayacak konular›n ve kalemin ucuna geldikçe at›lacak sözlerin. yabanc› postalarla muhabere eder. Demek ki. 2 Ekim 1898 Saray Baflkâtibi Tahsin Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi. zavall› bir zab›ta memurunun bunu anlamas›n› beklemek insafs›zl›k olurdu. Tarih ve Toplum. neye dayand›¤›n› araflt›r›rd›k. rejimin gere¤ine uyarak her fleyden önce kendilerini güvence alt›na almaya çal›flm›fllard›r. Maarif Nezareti taraf›ndan ç›kar›lan Maarif Nezareti Salnamesi’nin 1318/1900 tarihli nüshas›nda verilen hesaba nazaran. K›rk Y›l (‹stanbul. Abdülhamit’in büyük burnu meflhurdu. 27 Mart 1896 Saray Baflkâtibi Tahsin Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi. yazarlar. 1987). ‹lk önce "hürriyet". Burun da hofl karfl›lanm›yordu. Murat’›n tahttan indirilmesini ça¤r›flt›rd›klar›. Eski örnekler de geçerli bir yöntem olmuyordu. Halit Ziya Uflakl›gil. 22. "II. Sansür uygulamas›n›n zay›f noktalar› nelerdir? 3. iflaret etmifl olurdunuz. Murat. bask›c› rejimin kuflkusuz en vazgeçilmez parçalar›ndan biriydi. nedenini. Abdülhamit sansürünün 20. Anadili Türkçe olmayan bölgelerde ise mektupçunun bu konudaki bilgisinin derecesi de son derece önemliydi. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. vilayetin resmî gazetesini kendisi ç›kar›yorsa ifl kolaylafl›yordu.. Saraya ba¤l› insanlar›n suçlar›. hele ne türden olursa olsun saraya. gazetelerin bilim köflelerini bile bozard›: Oksijenin serbest oldu¤u ya da bir matematik formülünde AH = 0 yaz›lamazd›. Abdülhamit rejiminin en çok alt› çizilen yönlerinden biridir. Bu yüzdendir ki. Elimizde bulunan 1904 y›l›na ait bir listede 129 isim alt›ndaki yay›n›n. Bir merak sahibi ç›ksa da eski bas›mevlerinde böyle kontrolden geçerek k›rm›z› mürekkeple çizilmifl sözcüklerle kalabilmifl ilk prova ka¤›tlar›n› gözden geçirse. "millet". birer birer parçalanarak büyültücü camlarla incelenirdi. bas›n›n alan› art›k içinde dolafl›lmayacak kadar daralm›fl. Sultan Abdülhamid ve ‹stanbul’u (‹stanbul. Sansür uygulamas› ve ondan kaynaklanan otosansür olgusu ülkenin kültürel yaflam›nda onar›lmas› güç hasarlar b›rakm›flt›r.. Bu listelerden baz›lar›n›n ise insan› aptala çevirecek kadar ayr›nt›l› oldu¤una da iflaret etmeliyiz. suikast. Abdülhamit Sansürü". kalemin ucuna geldikçe murdar bir böcek gibi f›rlat›p atmal›yd›n›z. Y›ld›z Saray-› Hümâyûnu Bafl Kitâbet Dairesi Dahiliye veznesinden Tarik gazetesine verilmekte olan 2. dikkat zay›fl›¤›ndan do¤abilecek sorumluluk korkusu her memuru kuruntulu. Abdülhamit’in yapt›¤›n›n. Biz yabanc› kitapç›lar› arac› yapar. fiu hesaba göre bir tahmin yaparak üçte ikisinin bas›ld›¤›n› farzedersek senede yüz elli Türkçe kitab›n bas›lm›fl oldu¤unu kabul etmek laz›m gelecektir ki bu. Siz. Grev. ertesi sene salnamesinde yüz doksan üç [. Eski ‹stanbul Hat›ralar› (‹stanbul. bu kitapç›lara muhtaç ederdi. "Birader" diyemezdiniz. o ça¤larda ecnebî kitapç›lar var. 1934). yüzy›ldaki benzerlerinin yan›nda hayli güdük kald›¤› söylenebilir.] ve 1321/1902 salnamesinde de yüz yirmi alt›d›r ve bu rakamlar›n ço¤u duvar takvimi gibi fleylere aittir. infilâk [patlama]. 239 say›s›n›n yasaklanmas›na dair bilgi vard›r. y›ld›z da Y›ld›z Saray›’n› ça¤r›flt›r›rd›. sansür uygulamas›n› de¤erlendirirken II. katliam ve Ermenistan Avrupa’n›n dikkatini çekebilecekleri. bir düzineyi aflk›n dildeki bu yay›nlar› bilmesi. Böylelikle. malum. Sansür. Server ‹skit. 1912). sosyalizm. Bunlar memleketin ba¤r›nda birer dikendi ama. ihtilâl. mutasarr›fl›klara yolluyor. "Sakal". 2002). Hersek. kültürel alandaki her türlü sorundan sansür uygulamas›n› sorumlu tutmak yanl›fl olur. hele "boya" hemen padiflah›n boyal› sakal›na bir gizli tak›lma say›labilirdi. bazen mumluda ço¤altarak ilgililere. Sansürün ne tür sonuçlar› olmufltur? 2. vilâyetlere. vesveseli. 2001). E¤er evvelce gazetecilik yapm›fl ya da ço¤u kez oldu¤u gibi. kapal› bir yolla. çünkü bu Abdülhamit eflittir s›f›r diye anlafl›labilirdi.). hürriyet. Saray›n kuruntusu. murad kelimeleri V. yaz› yazanlar bu sak›n›lacak konular› ve sözleri bilmeli idiniz. aktüel olaylara dokunur gibi fleylerin say›s› arta arta öyle bir toplama ulaflm›flt› ki. dinamit. "Bask› Yönetiminde Yasak Sözlük Kitab›" diye ne tuhaf bir eser meydana getirebilirdi. Le régime de la presse en Turquie (Paris. Üstelik öyleleri vard› ki bizler. arad›¤›m›z gazeteleri de. 1 Sansürün keyfîli¤i ve s›n›rlar›. yukar›dan aç›k buyruklar gelmesine gerek kalmadan. say› 38 (1987). 60. Tarihten. bu alanda bilgisi yoksa keyfilik art›yordu. bu hesap bas›lm›fl kitaplara ait olmay›p tab›na müsaade verilenlere ait bulundu¤undan bunlardan ne kadar›n›n tabedildi¤i de meçhulümüzdür. yönetime. 4 Sansür ve otosansür.Dosya Sansür uygulamas› Sansür uygulamas› II. konu ve anlam› alt›nda gizlenebilecek olan kavram› ile gözden geçirildikten sonra her sat›r› ve her sat›r› meydana getiren bütün sözcükleri. bölgelerinde bunlar›n yasaklanmas›n› istiyordu. üstelik noktalamalar› ayr› ayr›. bir bulafl›c› hastal›¤›n yay›ld›kça büyüyen tohumlar› çeflidinden hükümet mekanizmas›n›n her aletine geçmifl ve görev gevflekli¤inden.

8.11. Meflrutiyet. KONU 2 1908 sonbahar›nda ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti Genel Merkezi üyeleri (soldan sa¤a): Ayaktakiler: Haf›z ‹brahim Efendi ve Enver (Pafla).1918-1.1922 Ekim 1912 Temmuz 1913 Balkan Savafl› 11 Kas›m 1914 Osmanl› Devleti’nin I.1876-27.7. II. Ahmet R›za. yoksa bir do¤ufl süreci midir? n Parlamentonun varl›¤› temsilî rejim için yeterli midir? Sultan Abdülhamit. Mehmet Reflat 30. Osmanl› Devleti’ni gerçek anlamda parlamenter rejime geçirdi.7. n II. Talat (Pafla). 1909’da yap›lan anayasa de¤ifliklikleri.1909-3. Zor bafllang›ç (1908-1909) Sanc›l› y›llar (1909-1913) ‹ttihat ve Terakki iktidar› (1913-1918) Türk ulusçulu¤u ve "Millî ‹ktisat" • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : II. bir yanda padiflah›n daha güçlü olmas›n› isteyen muhalefetin kanund›fl› etkinlikleri. IV. ‹smail Hakk› ve Hayri Beyler. di¤er yanda da d›fl sald›r›lar ve I. Meflrutiyet’te kad›nlar 23 Temmuz Meflrutiyet’in ilân› 17 Aral›k Meclis’in aç›l›fl› 13 Nisan 31 Mart Olay› 18 Ocak Meclis’in da¤›t›lmas› Mart “Sopal›” seçimler 25 Mart Türk Oca¤›’n›n kuruluflu 4 A¤ustos Meclis’in da¤›t›lmas› 23 Ocak 15 Haziran Bâb-› Âlî Mahmut fievket Bask›n› Pafla’n›n öldürülmesi V. 23 Temmuz 1908’de yeniden meflrutî yönetime kavufltu.10 ‹kinci Meflrutiyet (1908-1918) O smanl› ‹mparatorlu¤u. Dünya Savafl›’na girifli 1908 1909 1910 1911 1912 18 Ekim Ouchy Antlaflmas› 1913 1914 1915 2 A¤ustos Osmanl›-Alman ‹ttifak› 9 Eylül Kapitülasyonlar›n kald›r›lmas› 1916 1917 11 Mart 1917 ‹tibar-› Milli Bankas›’n›n kuruluflu 25 Ekim 1917 Hukuk-› Aile Kararnamesi 1918 1919 14 Ekim 1918 Ahmet ‹zzet Pafla’n›n Sadrazaml›¤› 30 Ekim 1918 Mondros B›rak›flmas› 5 Ekim Bulgaristan ba¤›ms›zl›¤› 6 Ekim Avusturya’n›n Bosna-Hersek’i ilhak› 21 Temmuz Edirne’nin geri al›nmas› 29 Eylül ‹stanbul Antlaflmas› 194 195 . Abdülhamit 31. La Domenica del corriere. iktidar-muhalefet iliflkilerinin kanl› boyutlara vard›¤› ve üstüste gelen savafllar›n toplumu h›rpalad›¤› bir fliddet dönemi oldu. 8 Eylül 1908. Ancak. III. oturanlar: Habib. 32 y›l sonra 1 Anayasa’ya geri döndü: Galata’da sevinç gösterileri. Meflrutiyet’in bar›flç› bir reform dönemi olmas›n› engelledi. KONUNUN PLANI I.1918 21 A¤ustos Anayasa de¤ifliklikleri II. Ça¤dafllaflma ve modernleflme yolunda pek çok ad›m at›lmas›na karfl›n II. Meflrutiyet y›llar›nda imparatorlu¤un ulus-devlet olma yolunda att›¤› ad›mlar bir bat›fl süreci mi. II.4. Dünya Savafl›’na girme karar›. Mehmet Vahdettin 4. Hüseyin Kadri ve Mithat fiükrü (Bleda) Beyler.4.1909 Eylül 1911 Ekim 1912 Trablusgarp Savafl› 24 Nisan 1915 Ermenilerin göç ettirilmesi 1 Ocak 1917 ‹ktisadiyyat Meclisi’nin toplan›fl› 3 Temmuz 1918 4 fiubat 1917 Beflinci Mehmet Talat Pafla’n›n Reflat’›n ölümü Sadrazaml›¤› VI.

. fakirlerin. yani vatan ve milletin kurtulufl ve mutlulu¤u.. 2 Galata’da Meflrutiyet kutlamalar› (25 Temmuz 1908). Abdülhamit’in atad›¤› 39 Âyân Meclisi üyesinin de belirlenmesinden sonra Meclis. Buluflma Osmanl› Devleti’nin gelece¤i ve Bo¤azlar sorunu ile ilgiliydi. 8-9 Haziran 1908 günleri. Zor bafllang›ç (1908-1909) S Ö Z L Ü K 3 Mebuslar›m›z› nas›l seçece¤iz? A. kimi kez muhalefete kimi kez Abdülhamit’e yak›n davranarak gerginlikleri yat›flt›rmaya çal›flt›. Ertesi gün. 1 196 197 . Yerel koflullar›n bilincinde olabilmek için bulundu¤u vilayetin bütün yörelerini bilmek. do¤ruluktan yana gözükerek ve güya vatana. Bu arada muhalefetin sözcülerinden Serbestî gazetesi baflyazar› Hasan Fehmi. n Yeni dönemin en belirgin özelli¤i. Bosna-Hersek ve Bulgaristan krizleri Belge 1 ve 5 n Meflrutiyetin yeniden ilân›ndan sonra Osmanl› Devleti iki darbe ile sars›ld›. 19 Eylül 1908. d›fl politikas›n› Balkanlar’a odaklamas›na neden oldu. köylülerin çektikleri s›k›nt›lar› görmeyerek sefahat alemlerinde yuvarlan›p yuvarlanmad›¤›. Avusturya. En çok gerekli olan bu konu da mutlaka araflt›r›lmal›d›r. Kâmil Pafla sadrazaml›¤a getirildi. * Mültezim * Aflar n Rusya’n›n 1905’te Japonya’ya yenilmesi. nüfuz ve sayg›nl›k sayesinde eflini dostunu. ‹lk kez genel grev niteli¤i tafl›yan iflçi hareketleri gözlemlendi. aflar* ve baflka fleyler al›p hükümeti. n Kâmil Pafla Kabinesinin program›nda köklü de¤ifliklik vaatleri vard›. Yetkinli¤i ve kabiliyeti ve yerel koflullara iliflkin bilgisi oldu¤u varsay›lan kifliler.. özellikle flimdilerde mebus olmak için kulland›¤› dolaplar. müteahhitlik ve mültezim*likle yol. ‹TC’ye karfl› muhalefetin sesi daha gür ç›kmaya bafllad›. Ancak. Bosna-Hersek’i ilhak etti.. yönetimin güçlenmesi gibi noktalar›n neye ba¤l› oldu¤unu bilecek kabiliyette midir? Buralar› da aranmak ister. Meclis-i Mebusan ve ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti farkl› güç odaklar› olarak ortaya ç›kt›. yönetime do¤rudan el koymaktan çekinmesiydi. sayg›nl›¤›n› korumak yahut artt›rmak için büyük memurlara dalkavuklukta bulunup bulunmad›¤›. Abdülhamit. Bulgaristan. Mebuslu¤a seçilecek kiflide baz› nitelikler aranmal›d›r . Reval (Tallinn) kentinde bir araya geldiler. Galata Köprüsü’nde öldürüldü. topraklar›n› ellerinden al›p almad›¤›. [‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin] baflar›lar›n›n kal›c›l›¤›n› sa¤lama arzular›n›n gerçekleflmesi. fakirlerin kolu ve kuvveti k›sa olanlar›n mallar›n›. Davran›fllar› ve yapt›klar› merak edilmeli. Bunun için geçen say›m›zda uzun uzad›ya yazd›k. S›rbistan. Ancak görüflmelerden sonra yap›lan aç›klamada Makedonya’da reform önerisiyle yetinildi. Avusturya ve Rusya’n›n bu bölge üzerinde nüfuz kurma mücadelesi y›llard›r Osmanl› Devleti’nin iç ifllerine müdahale niteli¤i tafl›yordu. n Reval görüflmesi ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’ni (‹TC) çok kayg›land›rd›. Öyle bir görev ki. Tek istisna Ahrar F›rkas›’ndan Ankara mebusu seçilen Mahir Sait Bey idi. 5 Meclis’in aç›l›fl›nda Padiflah›n konuflmas› okunurken. "Hürriyetin ilân›" Belge 1.. devlet memurlar›na para çalmalar› konusunda yol gösterip göstermedi¤i. ifllere geçirip geçirmedi¤i. Makedonya’daki olaylar›n gittikçe t›rmanmas› ve 23 Temmuz’da birçok kentte meflrutiyetin ilân edilmesi üzerine II. Ancak. Habeflistan yenilgisinden sonra Adriyatik ve Balkanlar’la ilgilenmeye bafllam›flt›. Seçimler k›sa sürede yap›lacak. Kâmil Pafla. Durmayaca¤›z yine yazaca¤›z. 1876 Kanun› Esasisi’nin yürürlü¤e konarak meflrutiyet yönetiminin yeniden ilan edilmesine yönelik çal›flmalara h›z verildi. O görev nedir? . Bundan sonra bulundu¤u mevki ve üstlendi¤i görev ve görevlerinde gösterdi¤i baflar› ve yararl›k göz önüne getirilmelidir. n ‹TC’nin siyasal etkinli¤i Hüseyin Hilmi Pafla’n›n sadrazam olmas›yla güçlendi. Arnavutluk ise ‹talya ile Avusturya’n›n etkinlik mücadelesine sahne oluyordu. n ‹TC. Nikolay. Yetkinli¤i ve kabiliyeti ve yerel koflullara iliflkin bilgisi ö¤renilmelidir. ‹TC gücünü giderek ‹stanbul’a kayd›rd›. 3. Bu yüzden. okumufl bulundu¤u bilim ve teknik düflünülmelidir. Rusya ve S›rbistan’›n yan› s›ra ‹talya da büyük tepki gösterdi. Kâmil Pafla. 4 ve 5 …[M]illetimizin flimdi önemli bir görevi vard›r. Ayr›ca. 5 Ekim 1908’de ‹stanbul’a bir telgraf çekerek ba¤›ms›zl›¤›n› ve krall›¤›n› ilan etti. Meclis’in büyük ço¤unlu¤unun güvensizlik oyu ile sadaretten düfltü. B. Abdülhamit’in meflrutiyetin ilan› ile k›s›tlanan iktidar›n›n yan›nda. bu uzlaflt›r›c› politika sonuç vermedi. büyük ölçüde kendi denetimi alt›nda geçen seçimlerden zaferle ç›kt›. fakirleri. [S]ayg›de¤er "mebus" ad›n›n o ada lay›k olanlara verilmesi görevidir. bu yöreye genifl ekonomik yat›r›mlar yap›yordu. o görevin düzgün bir biçimde yerine getirilmesi ile mümkündür. millete hizmet edebilecek kadar bilgisi var m›d›r? Üzerinde yaflad›¤› flu yerin mamur olmas›. Balkanlar uzun y›llard›r kargafla içindeydi. Mehmet Kâmil Pafla (1832-1913). [Y]erel koflullara iliflkin bilgisi ö¤renilmelidir. 17 Aral›k 1908. Ancak. Edward ile Rus Çar› II. Üçlü ‹ttifak’›n kuruldu¤u günden beri Avusturya ile geçinemeyen ‹talya. vatandafllar›n›n mutlu ömür sürmeleri. siyasal gücüne yeterince güvenemeyen ve olas› tepkilerden ürken ‹TC’nin. millete yararl›. ama siyasal ayr›l›klar da keskinleflmeye bafllad›. Meclis-i Mebusan bir an önce aç›lacakt›. konferanslar ve nutuklar vermeye belediye veya gazetemiz arac›l›¤›yla mecbur k›l›nmal›d›r… Anadolu [Konya’da yay›nlanan günlük gazete]. Buna. Seçimlere kadar geçen sürede. köylü vatandafllar›m›z› zararlara sokup sokmad›¤›. Avusturya’n›n Bosna-Hersek’e yerleflmesi Adriyatik’te güçlenmesi anlam›na geliyordu. 17 Aral›k 1908’de aç›ld›. Britanya Kral› VI. baflta ‹stanbul olmak üzere ülkenin dört bir yan›nda Osmanl› toplumunun o güne de¤in görmedi¤i bir özgürlük havas› esti. bu kargaflaya bir son vermek amac›yla.. yani geçen külah kapmak devrinde rüflvet yiyip yemedi¤i. Özellikle Karada¤ ve Arnavutluk’a yönelen ‹talya. Arnavutluk’u ele geçirebilmek için Adriyatik’i kapal› bir denize dönüfltürmeyi tasarl›yordu. bu önlemle ‹TC’nin gücünü s›n›rlayaca¤› kan›s›ndayd›. 4 Galatasaray Lisesi bahçesinde seçim sand›¤›. Sadrazam Kâmil Pafla. yani mebus oldu¤u zaman vatana. hükümeti d›flardan yönlendirmeyi tercih etti. ciddi giriflimlerde bulundu¤unu göstererek çevirdi¤i f›r›ldaklar merak edilip araflt›r›lmal›d›r. Bulgaristan Prensi Ferdinand. Hükümet de¤iflti. taraftarlar›n› memuriyetlere. Bunun için de . 23-24 Temmuz 1908 gecesi anayasay› tekrar yürürlü¤e koydu¤unu ilan etti. 2. gereksinimlerini anlamak ve gelecekte ilerleyebilmesi için ne gibi giriflimlerin yarar sa¤layaca¤›n› görebilmek gerekir.I. k›sa bir süre sonra iktidar çok bafll› bir görünüm kazand›. Abdülhamit. Yunanistan ve Makedonya sorunlar› gündemden düflmüyordu. t›pk› Avusturya gibi.

S Ö Z L Ü K C. Bak›n. yani hükümet çal›flmalar›na naz›rlar kadar etkili bir biçimde kat›lmaya bafllad›lar. Geliflmelerden gittikçe tedirgin olan Abdülhamit. yazd›¤›m›z kanun tasar›s› – okuyarak – bismillah ile bafll›yor" dedi. ordunun iste¤i ve Meclis’in karar›yla. Sokaklarda mektepli* subay av› bafllat›ld›. Abdülhamit ise. Belge 1. 31 Mart Olay›’n›n nedenlerinden biri olan 1876 Kanun-› Esasisi’nde de¤ifliklik çal›flmalar›. bu geliflmelerden tedirgin oldu ve bunu bir tür "devlete el koyma" giriflimi olarak niteledi. Abdülhamit a¤›rl›¤›n› koydu ve isyanc›lar için af ilan etti. ticaret. askerlere gönderdik. "31 Mart" Olay› Belge 5 3 * Mektepli * Fetva * Hal * Müsteflar n Gericilerin düzenledi¤i bir eylem gibi görünmekle birlikte 31 Mart Olay› (13 Nisan 1909). "hürriyet"ten yana olanlar› ve Bat› tarz› e¤itim görmüfl olan mekteplileri hedef ald›. Çavufllar: "fieriat istiyoruz. [E]¤er yürütme gücünün baflkan› Meclis’i da¤›tmay› ulusal egemenli¤e karfl› bir darbe olarak kullanacaksa. Bana gizlice: "Bunlara silahtan baflka bir fley fayda etmez" dedi. de¤ifltirilen maddeler paragraf paragraf yine üçte iki ço¤unlukla kabul olunmufl ve kanun tasar›s› biçiminde Meclis-i Âyân’a verilmiflti. Sultana gönderilen bir telgrafta ‹stanbul’un o s›rada Çatalca önlerine varm›fl olan Mahmut fievket Pafla komutas›ndaki Hareket Ordusu’na teslimi isteniyordu." haberini getirdi. Baflka arkadafl gelmiyordu. millet ve fleriata ba¤l›l›k and› içmesi öngörüldü. ‹stanbul’da ise geliflmeler 盤›r›ndan ç›k›yordu. [‹]stibdata geri dönülür korkusuyla birinci anlaflmazl›kta vars›n bakanlar de¤iflsin. 3. Ekrem Gocay koleksiyonu. 1909. 19 A¤ustos 1909. Balkan Savafl›’n›n ç›kmas› ve Selanik’in tehdit alt›na girmesi üzerine ‹stanbul’a getirildi ve ölümüne kadar Beylerbeyi Saray›’nda göz hapsinde tutuldu. yenilikten yana olan her kesimi. Tahta ç›k›fl›nda. Ancak sesi en gür ç›kan kesimi gericiler oluflturuyordu. Abdülhamit. Hükümetle ‹TC aras›ndaki bu iktidar kavgas› Hüseyin Hilmi Pafla’n›n istifas› ile sonuçland›. Mahmut fievket Pafla’n›n Meclis’e gönderdi¤i ve baflkentin tümüyle Hareket Ordusu’nun elinde oldu¤unu duyuran yaz›dan sonra. Üç gün sonra Meclis ‹stanbul’da topland›.. 13 May›s 1909. Baflkald›ran askerler saray›n önünde sultana ba¤l›l›k and› içtiler. Bir süre burada oturan Abdülhamit. Ordu Komutan› Mahmut fievket Pafla bir "hareket ordusu" kurulmas› için emir verdi. Mehmet unvan›yla tahta ç›kmas›n›n ard›ndan II." diye birkaç kifli geldi. Bir süre böyle geçti.. Sadrazam Hüseyin Hilmi Pafla. Nihayet her türlü sorumlulu¤u üzerimize alarak ifl görmeye karar verdik. O s›rada Kanun-› Esasi de¤ifliklik tasar›s› bas›lm›flt›.. Oradaki mebuslardan Kosoval› Süleyman Efendi. n 31 Mart Olay› ile hükümeti dolayl› denetleme siyasetini b›rakan ‹TC yöneticileri. Muhaliflerin öncülerinden Prens Sabahattin. fieyhülislam Mehmet Ziyaeddin Efendi’den Abdülhamit’in tahttan indirilmesi yolunda fetva* al›nd›. Ancak... Hareket Ordusu‘na kat›lmak üzere ‹zmit’ten gelen Ermeni gönüllüler. Hükümet üyeleri istifa ettiler. Çavufllardan biri: "Bizim ordu içtüzü¤ü de besmele ile bafllar ama Almanca’dan çevirilmifltir" dedi. 1 Meclis salonunda topland›k. ‹ttihad-› Muhammedî Cemiyeti’nin yay›n organ› olmas›ndan sonra bir hayli artt›. meflrûtiyet kurallar›n›n cidden ve fiilen olufltu¤unu kamuoyuna kan›tlayabilmek aç›s›ndan gerekli görülmüfl ve di¤er maddelerin incelenmesi gelecek oturum dönemine b›rak›lm›flt›r. Dervifl Vahdetî’nin ç›kard›¤› ve zaman zaman Prens Sabahattin’in adem-i merkeziyetçi görüfllerine yer veren Volkan’›n etkisi. Binbafl› Enver Bey (Hareket Ordusu gönüllüleri ile ‹stanbul’a var›fl›nda). Hareket Ordusu Hareket Ordusu ile Makedonya’dan gelen gönüllüler. Gerekçesini Elmal›l› Hamdi Efendi yazm›flt›. Padiflah›n yetkileri k›s›tland›. Âyân ve Mebusan Meclislerini Yeflilköy’de toplam›flt›. Muhalefet tek boyutlu de¤ildi.. bar›fl. Ulusal egemenlik ve hükümdar: Mustafa As›m Efendi (‹stanbul) – Çözüm aranan mesele. 30-35 kifli kadar vard›k. en çok dikkat gösterilmesi gereken fley. Oradaki arkadafllar ‹stanbul Mebusu Ahmet Nesimî Bey ile beni Meclis’le askerler aras›nda irtibat memuru seçtiler. As›lanlar aras›nda idi. V. E¤er yine anlaflmazl›k sürerse anlafl›l›r ki Meclis yan›l›yormufl. Fausto Zonaro’nun ya¤l›boya tablosu. 1909 Kanun-› Esasi de¤ifliklikleri Belge 6 n Abdülhamit’in tahttan indirilmesinden sonra. Ahrar F›rkas› yanl›lar› da bu süreçte ayaklananlar›n hedefi oldu. a. bundan böyle. 2 198 199 . Kayseri mebusu. Biraz bekledik. Bir çavuflun bu bilgisine flaflt›m. 2. Gitti. Meclis-i Âyân da Kanun-› Esasi’de de¤ifliklik yap›lmas› gerekti¤ine üçte iki ço¤unlukla karar vererek. Askerin neden böyle ayaklanm›fl oldu¤unu. Meclis-i Umumi önünde Kanun-› Esasi’ye.. sultana hal* edildi¤ini bildirdi. vatan. Takvim-i vekayi. ‹ster yeniden seçim ça¤r›s› yapmak üzere Meclis-i Mebusan’› da¤›t›r. Volkan’›n tavr› özellikle medrese ö¤rencileri aras›nda yank› buldu. 4 D. Hüseyin Hilmi Pafla Hükümeti ile Meclis-i Mebusan duruma hakim olamad›.. ‹smail Hakk› Bey (Maarif) ve Cavit Bey (Maliye). Meclis’in görevlendirdi¤i bir heyet saraya giderek. daha da güçlenmesi durumunda Abdülhamit’in tahttan indirilmesini önerdi. ‹TC’ne muhalif kimi kesim. Mahmut fievket Pafla’n›n Harbiye naz›r› oldu¤u bu kabinede üç ‹ttihatç› bakan vard›: Talat Bey (Dahiliye). Onlar› Meclis salonuna almamak için Birinci fiube odas›na gittik. Mehmet Reflat (1844-1918). biraz sonra geri döndü: "Ne istediklerini onlar da bilmiyorlar. ulusal egemenlik ile yürütme gücü aras›ndaki iliflkiyi sa¤lamak.. f›rsattan yararlanarak kendisine yak›n olan Ahmet Tevfik Pafla’y› sadrazaml›¤a getirdi. 21 A¤ustos 1909’da tamamland›. 3 ve 4 n 31 Mart Olay›’na en büyük tepki Selanik’ten geldi. Çünkü hükümdar ulusal egemenli¤e karfl› en çok zarar› bu darbeyi kullanarak verdi¤i için birçok önlem al›nm›flt›r. Bir ara askerlerden: "‹fademiz var. bütün anayasalarda görülür ki bakanlar ile Meclis-i Mebusan aras›nda anlaflmazl›k ortaya ç›karsa hükümdar serbest kal›r. ne istediklerini birbirimize soruyorduk.. olay giderek vahimleflti. Ancak oturum döneminin sonuna gelinmesi ve Meclis-i Mebusan’dan verilen kanun tasar›lar›n›n çoklu¤u nedeniyle Kanun-› Esasi’nin bafltan bafla incelenmesine vakit yetmemifltir. 13 Nisan’da ç›kan ayaklanman›n çok etkin olmamas›na karfl›n. Yusuf Kemal Tengirflenk. 5 Bir isyanc› portresi.. Baflkan: "Ne istiyorsunuz?" diye sordu. Mebuslar oturdular. ‹stanbul. fiimdi. Hükümet de art›k sultana de¤il Meclis’e karfl› sorumlu olacakt›.. b. toprak b›rak›lmas› ya da ilhak› ile devlet harcamalar›n› gerektiren anlaflmalar› Meclis’in onay›na sunacakt›. Sadrazam› atayan padiflah. muhalefetin ‹TC’ye karfl› düzenledi¤i baflar›s›z bir darbe giriflimiydi.. n Bu s›rada ‹TC. pek sayg›de¤er bir zat olan Hoca Kas›m Efendi’yi ne istediklerini ö¤renmek için afla¤›ya. Asker nam›na geldiklerini söyleyen temsilci çavufllar ayakta s›ra ile dizildiler. isyan›n Abdülhamit’in konumunu güçlendirmesinden tedirgin olmufltu. Mahmut fievket Pafla’n›n gücünden de yararlanarak nezaretlerde müsteflar* olarak çal›flmaya. Bafllang›çta salt ‹TC’ye karfl› olan isyan. n Veliaht Mehmet Reflat’›n V. 24 Nisan 1909’da Hareket Ordusu’nun denetimine girdi. Bu kentte meflrutiyet lehinde büyük bir miting düzenlendi.. Meclis-i Mebusan’›n da¤›t›lmas› konusunda kullanaca¤› araçlar›n olabildi¤ince sa¤lam koflullara ba¤lanmas› gerekti¤idir. Sonradan bu gencin çavufl k›yafetine girmifl bir yüzbafl› – hem de Almanya’da ö¤renim görmüfl bir yüzbafl› – oldu¤unu ö¤rendik. anayasa hukukunda en önemli bir konudur.. Selanik’e sürüldü.. Halil Bey (Mentefle) – Yürütme gücünün baflkan›n›n Meclis-i Mebusan’› da¤›tma hakk›. Vatan Hizmetinde (Ankara. 12 Ocak 1910’da ‹brahim Hakk› Pafla yeni kabineyi kurdu.. 1967). Befliktafl önlerindeki Hamidiye kruvazöründe donanma subaylar› ile yapt›¤› toplant›da." dediler. ‹TC’nin gücü ve etkinli¤i giderek artt›. Anayasa Komisyonu nas›l düflünmüfl?. kanun tasar›s› ilgili komisyona havale edilmiflti. Böylece meflruti yönetimin ve ulusal egemenli¤in gerçekleflmesi için ad› geçen kanunun maddelerinden en önemli ve ivedi olanlar›n›n incelenmesi ve belirsiz ve eksik görünenlerin aç›kl›¤a kavuflturulmas› ve tamamlanmas›yla iflbu oturum dönemine ait kanunlarla birlikte ilân olunmas›. Meclis-i Mebusan’› da¤›tabilmesi çok zorlaflt›r›ld›. besmele ile bafllayan bu tasar›y› göstererek: "Biz de fleriat hükümlerini uygulamaktan baflka bir fley yapm›yoruz.. ister bakanlar istifa eder .. E. Âyân Meclisi Kararnamesi: Kanun-› Esasi’de de¤ifliklik yap›lmas› gerekti¤ine Meclis-i Mebusan’ca üçte iki ço¤unlukla karar verilmifl. Ancak donanma subaylar› ve erleri Saray’a ba¤l› kald›lar.. direnmedi. 6 Ulusal egemenli¤in sa¤lanmas›.

Fausto Zonaro’nun ya¤l›boya portresi. Bu geliflmelerin endifleye sevketti¤i ‹TC. Fakat sizi devirmek için flimdi ne bulursak toplad›k. Harbiye Nezareti’ne ait harcamalar›n Divan-› Muhasebat denetimi d›fl›nda b›rak›lmas›yla do¤an bütçe a盤›n› karfl›lamak amac›yla d›fl borç girifliminde bulundu. "Meclis-i Mebusan’da F›rkalar" adl› eserinde. Yeni parti 11 Aral›k 1911’de ‹stanbul ara seçimini kazand›. Kuruculardan birine göre Hürriyet ve ‹tilâf F›rkas›. ancak görüflmeye haz›r oldu¤unu bildirdi.‹yi ama içinizde mutaass›p. 4 B. Ruhsat al›nmas›n›n ertesi günü gazeteler bu oluflumu yazm›fl ve bu haber ‹ttihatç›lar›n kula¤›nda bir top gibi patlam›flt›. Hürriyet ve ‹tilaf F›rkas› kuruldu. ‹talya Trablusgarb’› ilhak edece¤ini bir ültimatom ile duyurdu. Trablusgarp Savafl› (1911-1912) Belge 4 ve 6 n Avusturya’n›n Adriyatik’te boy göstermesi üzerine ‹talya. Nitekim Talat Bey. "Küçük" Sait Pafla (1840-1914). n Durumunu sa¤lamlaflt›ran ‹talya. D›fl borç ve Almanya’ya yönelifl Belge 2 ve 3 * Divan-› Muhasebat (Say›fltay) n Osmanl› Devleti’ne ça¤dafl maliye anlay›fl›n› getiren Cavit Bey. Tam bu s›rada. bask› (‹stanbul. Size müthifl bir öldürücü darbe indirece¤iz. 28 Eylül 1911’de Osmanl› Devleti’ne verdi¤i 24 saat süreli ültimatomda. 9 Haziran 1910 gecesi öldürüldü. padiflah› Meclis’i da¤›tmaya raz› etti (18 Ocak 1912). Kas›m 1911’de Trablusgarp’› ilhak etti¤ini bildiren ‹talya. Bu arada grup Mahmut fievket Pafla’n›n da deste¤ini kazanm›flt›. 6 200 201 . yaveri Fehmi Bey’e emirlerini yazd›r›yor. Hristiyan. ‹talyan donanmas›n›n Ege ve Akdeniz’deki üstünlü¤ü nedeniyle. Hüseyin Cahit: . F›rkan›n bafl›na fiehzade Vahdettin’in enifltesi Damat Ferit Pafla geçti. Yemen ve Suriye’deki isyanlar›n yaratt›¤› kargafladan yararlanan Albay Sad›k Bey’in 1911 bafl›nda verdi¤i bir muht›ra. Buna karfl›l›k ‹ttihatç› liderlere kafl› komplo haz›rland›¤› gerekçesiyle Mahmut fievket Pafla muhalefet lideri R›za Nur baflta olmak üzere 59 kifliyi tutuklatt›. 23 Nisan 1911’de yay›nlad›¤› bir programla. Bu zor duruma karfl›n. ‹TC mebuslar›n›n naz›r olmalar›na karfl› ç›kt›¤› için epey yank› uyand›rd›.. Mutedil Hürriyetperveran F›rkas›. Kanun-› Esasi’de de¤ifliklik yap›larak padiflaha baz› yetkilerin geri verilmesini istedi. denizden Kuzey Afrika’ya asker göndermek de olanaks›zd›. Derne’de Kurmay Binbafl› Mustafa Kemal Bey. Muhalefet ve Hizb-i Cedit Belge 1 ve 5 n ‹TC iktidar›n› güçlendirdikçe muhalefete bask› uygulamaya bafllam›flt›. ‹TC’nin Almanya’ya yaklaflmas›nda rol oynad›. yüzü kalbindeki heyecan›n fliddetini isbat eden bir sar›l›k ile samana dönmüfl oldu¤u halde. 2 Mehmet Cavit Bey (1875-1926). cahil. Biz de bütün muhalefet kuvvetlerini bir yere toplad›k. türdeflli¤i olmayan bir kalabal›k. Bu arada. Böyle f›rkalar zaten da¤›lmaya mahkûmdur. Osmanl› Devleti ültimatomu geri çevirdi. "uygarl›ktan uzak b›rak›lan bu topraklarda. diye niteliyor. giderek Rusya’ya yanaflt›. Arnavutluk. Mahmut fievket Pafla 9. ‹talyanlar› k›y›dan içeri sokmamay› baflard›. n Cavit Bey. 2.Evet. Bu söz üzerine Cahit Bey hemen kalk›p gitmiflti. Telafll› ve müteessir idiler. 1996). Nas›l olur? Hani sen bizi. 24 Ekim 1909’da Rus Çar› ile ‹talya Kral› bir araya geldiler. ‹TC saflar›nda çözülmeler bafllad›. Bunun üzerine devreye giren Almanya. alim ve çeflitli siyasal fikirlerden adamlar var. Hürriyet ve ‹tilâf F›rkas› Nas›l Do¤du Nas›l Öldü. Ege’deki On ‹ki Ada’y› da iflgal etti ve Almanya arac›l›¤›yla Osmanl› Devleti’ni bar›fla zorlad›. R›za Nur. Cavit Bey’e 15 milyon lira borç vermeyi kabul etti. 1910. Haz›rlad›¤› 1909 bütçesi Osmanl› Devleti’nin bir anlamda ilk bütçesiydi. Görüflmeler sonucunda ‹talya Rusya’n›n Bo¤azlar’daki. Fransa mali çevreleri bu iste¤i geri çevirdi.II. Mahmut fievket Pafla (1856-1913). bizden dürüst bir ifl ç›kmayaca¤›n› iddia ediyordun? Ya bu sizinki? R›za Nur: . Sada-y› hak gazetesinin baflyazar› ve muhalefetin sözcülerinden Ahmet Samim. Bu geliflme. hakk›n var. Hiç selamlaflmad›¤›m›z halde o gün Meclis-i Mebusan’da Hüseyin Cahit Bey [Yalç›n] yan›ma gelip oturmufl. Ahali F›rkas› gibi kimi siyasal oluflumlar bu bask›y› yo¤un bir biçimde yaflad›lar. az say›daki Osmanl› askeri. n ‹TC’nin uygulad›¤› bask›lar bir süre sonra kendi içinde de ayr›l›klara yol açt›.Siz çok ileri gittiniz. benden f›rkan›n ne oldu¤unu ve maksad›n› sormufltu. Ayr›ca Harbiye Naz›r›. iç ve d›fl olaylar›n etkisiyle muhalefet tek bir çat› alt›nda topland›. ‹talya yan›t› yeterli bulmad› ve savafl ilan etti. ‹talya ile uzlaflma yoluna gitti. Osmanl› Demokrat F›rkas›. n Trablusgarp’taki Osmanl› askeri gücü çok k›s›tl›yd›. Cavit Bey’in direnmesine karfl›n Mahmut fievket Pafla Meclis’ten istedi¤i ödene¤i elde etti. Aram›zda flu konuflma geçti: R›za Nur: . Âyân Meclisi Reisi Sait Pafla sadrazam oldu. ‹TC’de piyasa ekonomisinden yana olan e¤ilimi temsil ediyordu. n 1911 sonbahar›nda. Cinayet do¤ru dürüst soruflturulmad›. Cavit Bey. Rusya da ‹talya’n›n Trablusgarp’taki ç›karlar›n› tan›d›. Siz düflün. dindar. 3 5 1 n Hizb-i Cedit.5 milyon liral›k askeri bütçeye ek olarak 5 milyon liral›k ola¤anüstü ek ödenek istedi. “Libya’da uygarl›k ve ilerleme için ‹talya ve Türkiye aras›nda bar›fl”. ‹brahim Hakk› Pafla sadrazaml›ktan ayr›ld›. Ömer Koç koleksiyonu. Bu arada Almanya’n›n bask›s›yla Avusturya. Hizb-i Cedit ad› alt›nda bir muhalefetin oluflmas›na neden oldu. Muht›ra. mali program›n› uygulamaya geçti¤inde. Divan-› Muhasebât’›n (Say›fltay*) devlet harcamalar›n› denetlemesine de karfl› ç›k›yordu. Dahiliye naz›rl›¤›ndan istifa etmek zorunda kald›. Sanc›l› y›llar (1909-1913) S Ö Z L Ü K A. o gün gelince bu f›rkay› da da¤›taca¤›z!. C. Maksad›m›z sizi iktidar mevkiinden atmakt›r. ‹talyanlara ve yabanc›lara çok kötü davran›ld›¤›n›" bahane ederek Trablusgarp’› iflgale karar verdi¤ini bildirdi.

Bu sorusuna karfl› muhatab›.S Ö Z L Ü K D.. Bazen de ço¤unlukla köylüler. Balkan Harbi ve Edirne’yi konu ederek hükümeti elefltiren nutuklar verirken. o da. Rusya’n›n bu¤day ihracat›n›n çok büyük bir k›sm› bu yolu izliyordu ve Rusya. ne yok" sözünü ulu bir deyim gibi diline dolam›fl. talafl ve süpürge tohumundan yap›lan ekme¤i yine de alamad›¤›n›. Subaylar ve memurlar›n büyük k›sm› flubat›n bafl›nda savafl›n sona erece¤ini san›yorlard›. Sonuçta. Bu mektupta. Bu nedenle bafllayan ‹kinci Balkan Savafl›’n› f›rsat bilen Osmanl› ordusu. n Osmanl› Devleti’nden ald›klar› topraklar. muhacirler orduya ait haber sorduktan sonra fersiz gözleriyle bak›yorlar. 6 Mart 1913. Ama bu giriflim St. Ancak Edirne’nin k›sa sürede düflece¤ine kesin gözüyle bak›l›yordu. "Selam dur. Bask›n. Ömer Naci ve Mithat fiükrü’den oluflan bir grup ‹ttihatç› taraf›ndan 23 Ocak 1913 tarihinde gerçeklefltirildi. Herkesi düflündürüyor. Do¤u Sorunu (Londra. Osmanl› Devleti’nin Almanya saf›na kaymas›nda da etken oldu. Bir süredir yeniden hükümette olan Sadrazam Kâmil Pafla’n›n bunu kabul edece¤inden çekinen ‹TC harekete geçti. Ordudan zaferle ilgili bir haber yoktu. Avusturya’ya karfl› Rusya. sonunda teslim olmak zorunda kald›lar. Halaskârân* Grubu’nun muht›ras› karfl›s›nda istifa etmek zorunda kald›. ‹ktidardan uzaklaflan ‹TC’nin imdad›na Balkan Savafllar› yetiflti. Bat› Avrupa’ya bu¤day ihraç ederek d›fl borçlar›n›n faizini ödeyebiliyordu. Ordu ne yap›yordu? Tekrar savafl bafllayal› pek çok günler gelip geçmiflti. K›br›sl› Tevfik Bey’i. Balkanlar’da Slavlar› birlefltirme çabalar›na h›z verdi. n Osmanl› ordusu savafla olumsuz koflullarda girdi. deniz kuvvetleri Osmanl›lar›nkinden güçlü olan Yunanistan taraf›ndan iflgal edildi. Tekrar Bafl›m›za Gelenler (‹stanbul. istifa etmesini istemifl. Trablusgarp’› iflgal girifliminde bulunan ‹talya d›fl›nda Avrupa devletleri bu giriflimi onaylamad›. 1911 kas›m›nda ‹talyan hükümeti. S›rplar ve Yunanl›lar karfl›s›nda hezimete u¤rad›. Bo¤azlar ve Suriye k›y›lar›nda sald›rarak mücadelenin kapsam›n› geniflletecek gibi gözüküyordu. ümitsizlik ve yeis içinde eziyor. Edirne’nin temmuz ay›nda geri al›nmas› da. "Çarikov Uçurtmas›" ad›n› alan bu olay. Osmanl› Devleti. Do¤u Trakya’y› ele geçirdi. Mahmut fievket Pafla’ya karfl› düzenlenen suikast ise ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin tek parti yönetimini bafllatt›. Selanik. Ancak bu durum uzun sürmedi. Sadrazam Kâmil Pafla’n›n odas›na girerek. ilk bask›: 1916). 4 ve 6 n Osmanl› Devleti. 6 202 203 . Peterburg’ta ciddi bir kayg› yaratt›. Bafl› sar›kl› bir hoca ve ünlü hatip Ömer Naci. Komutanlar aras›nda da eflgüdüm kurulamad›. etkili bir sesle. Rusya’n›n Balkan Slavlar›n› k›flk›rtma çal›flmalar› ile Yunanistan’›n kuzeye do¤ru geniflleme tasar›lar› Balkanlar’da sürekli gerginli¤e neden oluyordu. F›r›n›n önünde iki saat so¤ukta bekledi¤ini. 21 Temmuz 1912’de Gazi Ahmet Muhtar Pafla baflkanl›¤›nda kurulan Büyük Kabine döneminde ise Sultan V. Bu arada Ege adalar›n›n tümü. Cemal. may›s 1912’deki Arnavutluk isyan› gibi nedenlerle genifl bir kesimin elefltirilerine hedef olan ‹TC destekli hükümet. "Ahali ve ordu taraf›ndan gelen öneri üzerine." kayd›n› da ilave etti¤i bir tezkere ile istifas›n› kaleme alm›flt›. Esat Pafla’n›n Prens Konstantin’e k›l›c›n› veriflini gösteren temsili resim. Ordunun geri ulafl›m› ve ikmali yetersizdi. 1966). H. beyaz bir ata binmifl olan Enver Bey’i izleyen Yakup Cemil. Ara seçimdeki baflar›s›ndan umutlanan muhalefet ise. n Berlin Antlaflmas› sonras›nda Bulgaristan ve S›rbistan’›n durmaks›z›n geniflleme özlemleri. 1912 ortalar›na kadar bir dizi ittifak Balkan Savafllar›’n›n habercisi oldu. "Çarikov Uçurtmas›" olay› Belge 1 2 Yanya’n›n teslim olmas›. Edirne’nin 23 Temmuz 1913’te geri al›n›fl› üzerine bas›lan hat›ra pullar›. E. ümitsizlik içinde günleri geçiriyoruz. fieyhülislam Cemalettin Efendi’nin muhaf›z›n› ve Harbiye Naz›r› Naz›m Pafla’y› vurmufllar. tan›d›¤› subaylara "ordudan ne haber var?" diye soruyor. ‹TC iktidar›n› perçinleyen bir geliflme oldu. Ümitsizli¤e sevk etti. örne¤in 19031912 döneminde ihracat›n›n % 37’si. Osmanl› Do¤u ve Bat› Ordular›. Hilmi ve Sapancal› Hakk› Bey gibi subaylar ve onlar› arkadan takip eden Talât. Balkan ülkeleri aras›nda paylafl›m sorunu do¤urdu. bar›fla raz› oldu. Çatalca’da durduruldu. Kesik. 1992). B›rak›flma sa¤layabilmek için yap›lan Londra görüflmelerinde Osmanl› Devleti Edirne’yi Bulgaristan’a b›rakmaya zorland›. Sadaret kap›s› önünde halka. engelleme teflebbüsünde bulunan Sadaret yaveri Nafiz Bey’i. ‹kinci Meflrutiyet Devrinde Ordu ve Siyaset (Ankara. ama yaln›zca 6 mebusluk kazand›. S. Rusya’ya savaflmaks›z›n Bo¤azlar› savafl gemilerine açt›ramayaca¤›n› gösterdi¤i gibi. Rusya’n›n d›fl ticaretinin büyük bir bölümü. yolu aç ve geri çekil!" komutunu vererek içeri girmifller.. 1908-1910 döneminde ikiye katlanm›flt›. F. "Sopal› seçimler" n Meclis-i Mebusan’›n da¤›t›lmas›ndan sonra yap›lan ve "Sopal› seçim" diye bilinen 1912 seçimlerinde ‹ttihatç›lar yo¤un çaba sarfettiler.. On ‹ki Ada’y› da geçici olarak ‹talya’ya terk ettiler. ‹talyanlar› Trablusgarp k›y›s›ndan söküp atamad› ve Balkan Savafl›’n›n patlak vermesi üzerine. Her zaman kumandan yaverlerinin yüzünden durumu anlamak için görüflme f›rsat› arayan zavall› bizler. Bu geliflmelerde k›r›lma noktas› ise Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan taraf›ndan ilhak› oldu. Ordunun siyasetle u¤raflmas›. Ordu savafl›yor mu? Bir baflar› olsa kumandan duyururdu. geçenlerde akrabas›ndan üç kiflinin açl›ktan öldü¤ünü. Enver Bey. M. 1991. ‹stifa mektubu Enver Bey taraf›ndan hemen otomobille saraya götürülerek kabulü sa¤lanm›fl ve bir hükümet darbesi böylece baflar›ya ulaflt›r›lm›flt›. ümitsiz bir suskunluk içerisinde "bilmem" anlam›nda bir bafl bükmesiyle cevap veriyor. Meclis-i Mebusan’› bir kez daha da¤›tt›. kepek. Kuflatma alt›ndaki Edirne’de yaflam. 1 Rusya ve Bo¤azlar. 3 4 Rauf Bey ve Hamidiye Kruvazörü. Trablusgarp Savafl› nedeniyle ayaklanmaya müdahale edebilecek durumda de¤ildi.. May›s 1912’de Arnavutlar ba¤›ms›zl›k iste¤i ile ayakland›lar. Askerin iaflesi ilk günden itibaren büyük sorun oldu. Bâb-› Âlî Bask›n› Belge 5 ve 6 n Aral›k 1912’de Bulgar ordusu ‹stanbul yak›nlar›nda. G. Bulgarlar. Kuflat›lan Yanya. Osmanl›lar Trablusgap’› kesin. 8 Ekim 1912’de Karada¤ Osmanl› Devleti’ne savafl ilan etti. Befl aya yaklaflan kuflatma en yi¤it yürek ve en sa¤lam iradeleri bile sarst›. buna karfl›l›k Osmanl› Devleti’nin de Rus savafl gemilerinin Bo¤azlar’dan geçmesine karfl› ç›kmamas› önerilmekteydi. çat›flma an›nda bask›nc›lardan Mustafa Necip de ölmüfltü. Mümtaz. 3. Edirne ve ‹flkodra kentleri uzun süre direnebildilerse de. "Allah ordumuza galibiyet ihsan etsin" duas›yla uzaklafl›yor. 5 Bâb-› Âlî bask›n›. di¤erleri kendilerini durdurmak isteyen nöbetçiye. Bir hafta öncesi birkaç kilometre ilerlendi¤ini ve bunun ileri karakollar aras›ndaki bir çat›flma ile meydana geldi¤ini bildiren bir telgraftan baflka bir resmi haber yoktu. Anderson. * Halaskârân n 12 Ekim 1911’de Rusya’n›n ‹stanbul büyükelçisi Çarikov. Soran üzgün bir flekilde yoluna devam ediyor. Trablus’taki mücadele kötü gitti¤i için Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na. bu dünyan›n zulmünden kurtulamad›klar›n› söylüyorlar. Ayr›ca son dönemde Bo¤azlar üzerinden bu¤day ihracat› çok h›zla artmaya bafllam›flt›. Trablusgarp Savafl›’n›n kötüye gitmesi. ‹flte bu müthifl düflünce yürekleri yasa gark ediyor. Mustafa Necip. Baz›lar› "haydi flubat›n 10’una kadar devam etsin" diyorlard›. Bo¤azlar üzerinden gerçeklefltiriliyordu. çocuklar›n›n evde aç kald›¤›n›. Rauf Bey komutas›ndaki Hamidiye kruvazörü Osmanl›lar›n tek yüz ak› oldu. Balkan Savafllar› (1912-1913) Belge 2. ‹ttihatç›lar 264 mebus ile Meclis’e yeniden hakim oldular. 18 Ekim 1912’de ‹sviçre’nin Ouchy kentinde bar›fl antlaflmas› yap›ld›. Rusya’n›n Bo¤azlar bölgesinde Osmanl› Devleti’ne fiilen yard›mda bulunmas›. Bu giriflim Osmanl›lar› korkutmay› veya Büyük Güçlerin Osmanl›lar› bar›fla zorlamak için bask› yapmas›n› amaçlayan bir blöftü. Ahmet Turan Alkan. 23 Ocak 1913’te gerçeklefltirilen ve "Bâb-› Âlî Bask›n›" diye bilinen darbeyle ‹ttihatç›lar yeniden iktidara geldiler. ‹ttihat ve Terakki k›skac›ndan kurtulabilmek için çok çal›flt›. Sadrazam Sait Pafla’y› ziyaret ederek bir mektup b›rakt›. Herkes birbirine sürekli flu soruyu soruyor: "Ordudan ne haber?" Halk "ne var. Mehmet Reflat. Bugün bu süre korkunç bilinmezlikler içinde ilerliyor.

Orta s›n›f kad›nlar› o zamana kadar gayrimüslim kad›nlar›n sahas› olan bürolarda ve yeni telefon santrali gibi kurulufllarda çal›flmaya bafllad›lar. Meflrutiyet döneminde önce Dahiliye Naz›rl›¤›. Türk toplumunun biçim de¤ifltiremeyece¤i yolunda bir kanaat vard›. Ama tüm savafl boyunca Mebusan ve Ayan Meclisleri aç›k kald›. Beden e¤itimine ve spora önem verdiler. anayasan›n çizdi¤i do¤rultuda yönetildi. Enver Pafla’n›n kendisi de derne¤in hâmileri aras›nda görünüyordu. hemen Balkan Savafl› sonras›nda orduyu yeniden düzenledi. Kapitülasyonlar›n kald›r›lmas›n› kararlaflt›rd›. ‹ttihat ve Terakki hükümeti. farkl› dünya görüflleri ve siyaset anlay›fllar› olan ‹ttihatç›lar›n büyük kopmalar yaflamadan. n Ancak. Beyo¤lu. Mondros B›rak›flmas›’ndan sonra s›¤›nd›¤› Almanya’da Ermeni bir suikastç› taraf›ndan vurulmufltur. Almanya’dan gelen profesörlerle takviye edilen Darülfünun. A¤ustos 1916’da baflkentte "Kad›nlar› Çal›flt›rma Cemiyet-i ‹slâmiyesi" ad› alt›nda bir dernek kuruldu. cilt XI... Derne¤in fahrî baflkan›. . Ülkedeki de¤iflik unsurlar› sürekli ba¤›ms›zl›k için k›flk›rt›yor. K›z ö¤rencilere okuma olana¤› tan›yan reformlara gittiler. Nitekim Birinci Dünya Savafl›’nda Osmanl› ordusuna Sar›kam›fl’ta büyük kay›plar verdirmifltir. Osmanl› Devleti’nin siyasal ba¤›ms›zl›¤› bulundu¤una göre. 3. cesaret ve cüretle böyleymiflçesine davranarak. 2. Sait Halim ve Talât Pafla Kabinelerinin afla¤›da yaz›l› nedenlerden dolay› Yüce Divan’a gönderilmelerini öneririm: 1. olunmas› gereken yerlerde olmay› baflararak çabuk yükselmifl. Tarih ve Toplum. n Balkan Savafl› ‹TC’nin liberal olarak nitelenen evresinin de sonu oldu. 5 ‹ttihat ve Terakki ve kad›nlar. Osmanl› ülkesi üzerindeki emellerinden vazgeçmiyorlard›. 1920-1921’de bolflevik deste¤iyle Anadolu’ya dönmeye çal›flm›fl. 1908 Devrimi’nden beri Jön Türkler orta s›n›f Türk kad›n›n› ev d›fl›nda etkinliklere sokmaya gayret etmifllerdi. 8. Jön Türk Devrimi’nin savundu¤u ve Müslüman olsun olmas›n tüm Osmanl› vatandafllar›n› ayn› potada eriten "unsurlar›n birli¤i" (ittihad-› anas›r) bir türlü gerçekleflmiyordu. Balkan Savafl› bunun somut kan›t›yd›. Bunlar. Savafl›n ortaya ç›kard›¤› zorluklar karfl›s›nda halk›n s›k›nt›lar›n› hafifletmeye çal›flaca¤› yerde. Üsküdar. çözülmekte olan imparatorlu¤u kurtarmak ve ona ça¤dafl bir görünüm vermek için iktidara el koydu. 10. 8 Eylül günü. Hürriyet ve ‹tilâf Partisi’ni çal›flamaz hale getirdi. tam ba¤›ms›zl›¤›n ilân› gerçekten tam ba¤›ms›z olunmas› demek de¤ildi..III.. daha sonraki askeri baflar›lar›n önemli nedenlerinden biridir. 1998). Sait Halim Pafla ve Talat Pafla Kabineleri hakk›nda bu gerekçelerle savafl sona erdikten sonra meclis’te soruflturma aç›ld›. Bunun fark›nda olan ‹TC. 5 Eylül 1914 günü hükümet. I..). 1913-1917 y›llar›nda Sadrazaml›k yapan Mehmet Sait Halim Pafla. Toplumsal reformlar Belge 1. Birçok çevrede savafla giriflin oldubittiye getirildi¤i savunuldu. bu yolda faal mücadeleye at›ld›¤›n› gösteriyordu . Parti kongreleri savafl y›llar›nda düzenli bir biçimde yap›ld›. kad›n ö¤retmenler yetifltirdi ve daha iyi ders kitaplar› haz›rlad›. Ahmet Refik gibi tarihçilere de topluma tarih bilinci afl›latacak popüler tarih kitaplar› ›smarlad›lar. ‹fl çevrelerinde Türkçe kullan›lmas›n› zorunlu k›ld›lar. 1917’den ekim 1918’e kadar da Sadrazaml›k yapm›flt›r. Din e¤itimine ça¤dafl bir görünüm kazand›rd›lar. "Jön Türkler Döneminde Savafl ve Toplum". ‹ttihat-Terakki’nin Sorgulanmas› ve Yarg›lanmas› (‹stanbul. Buralarda Türkçe ö¤retilmesini. Dar bir kadronun karar›yla. kabineye bile dan›flmaks›z›n ülkenin savafla sokuldu¤u ileri sürüldü. iktisadî ba¤›ms›zl›¤›n ilân› demekti. Siyaset cephesi Belge 2 ve 3 • KAP‹TÜLASYONLAR Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun yabanc› devlet tabiyetindekilere 16. I. Jön Türkler ve ‹ttihat ve Terakki (‹stanbul. Hükümet okullar açt›. 4.. Ülke içinde yönetsel bir kargafla meydana getirerek can. S Ö Z L Ü K * Hümanist n ‹ttihatç›lar ülke ba¤›ms›zl›¤› için savafl› f›rsat bildiler. Münakaflal› makalelerde s›k s›k ifade edilen. 28 Ekim 1918 Divaniye Mebusu Fuat Osman Selim Kocahano¤lu (yay. Durum. Nedensiz ve vakitsiz savafla girmeleri. Kad›nlar fabrikalarda çal›flmaya bafllad›lar. 1 Sait Halim Pafla (1864-1921). Kad›nlar ‹stanbul’daki iflgücünün o kadar etkin bir parças› haline geldiler ki. Birinci Dünya Savafl›’na kat›lma ve Ermenilerin tehciri gibi çok nazik ve tart›flmal› kararlar›n arkas›nda olmas›na karfl›n. s. Ülke d›fl güçlerin ekonomik cenderesinden kurtar›lmaya çal›fl›ld› ve k⤛t para reformuna gidilerek bugünkü para sistemimizin temelleri at›ld›. Derne¤in üç flubesi vard›: ‹stanbul. 1913’ten itibaren orduyu gençlefltirip profesyonellefltirmifl olmas›. anayasal bir rejime kavuflmufl olmas›na karfl›n. Bu. Kad›nlar›n durumunu düzeltmek için kad›nlara ifl sahalar› açt›lar. ‹ttihat ve Terakki’nin y›ld›z subaylar›ndan ve padiflah damad› olan Enver Pafla. K›ta subayl›¤›ndan çok yöneticilikte baflar›l› olmufltur. tam ba¤›ms›zl›k ilân› anlam›n› da tafl›yordu. Ancak. Savafl ilân›n›n gerçek nedenleri ile hangi koflullarda ve nas›l yap›ld›¤› hakk›nda Genel Meclis’e gerçeklere uymayan demeçler vermeleri. ‹ttihat ve Terakki iktidar› (1913-1918) A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 ‹ktisadî ba¤›ms›zl›¤›n ilân›. Savafl zaman› gereklilikleri Türk toplumunu genifl bir oranda kad›n iflgücü kullanmaya zorlad›. Yabanc› ve özel okullar› bakanl›¤›n denetimi alt›na ald›lar. Seferberlikten sonra ve savafl ilân›ndan önce ‹tilâf Hükümetleri taraf›ndan yap›lan flerefli ve yararl› önerileri reddetmesi ve Almanya’dan herhangi bir güvence ve zaman almaks›z›n ve yararl› bir karfl›l›k elde etmeksizin savafla sürüklenmesi. çal›flma yerlerinin nerelerde odakland›¤› konusunda bize bir fikir verebilir. Yeni mecmua gibi hümanist* de¤erleri savunan yay›n organlar›n› desteklediler. Ömer Seyfettin gibi yazarlara ulusal bilinci güçlendirici öyküler. Bu arada fieyhülislam kabine d›fl›na al›nd›. Savafl›n bilgisiz ve hedefi olmayan ellere b›rak›larak her cephede savafl bilimlerinin kabul edemeyece¤i delice hareketlerin olmas›na ve s›rf dar ve kiflisel ç›karlar u¤runda ulusun yaflam gücünün gasp›na ve gereksiz yere harcanmas›na arka ç›kmas›. Enver Pafla’n›n efli Naciye Sultan’d›. 9. el alt›ndan "hasta adam" diye niteledikleri imparatorlu¤un çöküflünü ve paylafl›m›n› haz›rl›yorlard›. Dünya Savafl›’n›n bafllamas›yla Kapitülasyonlar* kald›r›larak Büyük Devletlere meydan okundu. birtak›m özel ve tüzel kiflilerin servet elde etmelerini sa¤layan vurgunculuk ve yetkeyi kötüye kullanma yollar›na saparak ülkenin ekonomisini bat›rmas›. B ‹ Y O G R A F ‹ A. Bat› tarz› bir e¤itime geçti. yüzy›ldan itibaren tan›d›¤› ayr›cal›klar›n genel ad›. Savafl y›llar›nda yürütülen ekonomi politikas›n›n ‹TC’ne yak›n çevrelerin haks›z kazanç elde etmelerine yol açt›¤› söylendi.. 1987). ‹ttihatç›lar aras›nda en sevilen kifliydi. bizzat müttefiki Almanya ile [Birinci Dünya Savafl› boyunca] süren difle difl bir mücadeleyle bu u¤urda didinecek ve büyük mesafeler katedecekti. Bunun nedeni. 82-83) boflluklar›n› gidermeye yönelik bir kararname (Hukuk-› Aile Kararnamesi) ile kad›n-erkek eflitli¤i alan›nda önemli bir ad›m att›lar. Savaflta yoksul kalan çocuklar için Çocuk Esirgeme Kurumu’nu (Himaye-i Etfal Cemiyeti) kurdular.. "Milli iktisat" politikas› uygulamaya koyuldu. Sina Akflin. ‹TC’nin savafl y›llar›ndaki politikalar› büyük elefltirilere u¤rad›. 4. tam ba¤›ms›zl›¤›n› ilân edip. Savafl ortam›nda Rumlar›n ve Ermenilerin yerlerinden edilerek göçe zorlanmas› ve karfl›laflt›klar› can ve mal kay›plar› kimi çevrelerce fliddetli biçimde elefltirildi. n Balkan Savafl› ertesinde ‹TC. uyumlu bir biçimde bir arada bulunabilmelerini sa¤layan kifli olmas›d›r. 1919’da ise Divan-› Harb’e yani askeri mahkemeye ç›kar›ld›lar. "yabanc›lara verilmifl ve günümüzde kapitülasyon ad› alt›nda geçerli olan malî ve iktisadî ve adlî ve yönetsel bütün ayr›cal›klar›n ve onlara ba¤l› ve onlardan kaynaklanan bütün izin ve haklar›n bundan böyle kald›r›lmas› ve hükümsüz b›rak›lmas›" diye kesinlefltirildi. ‹stanbul ve ‹zmir gibi büyük flehirlerde s›n›rl› bir baflar›dan öteye geçemedi. Hiç gerekçesiz ve herhangi bir kanuna dayanmadan siyasî ve askerî sansürler yaratarak bas›n ve haberleflme özgürlü¤ünü çi¤nemesi ve Avrupa bas›n›n› ülkeye sokmamas›. Aile hukuku alan›nda Mecelle’nin (bkz. kad›nlar›n uygun bir rol oynamalar›na müsaade edilmedi¤i sürece. E¤itimi d›fl bask›lardan kurtarmak ve ona laik bir görünüm vermek için Maarif Nezareti ve Adliye Nezareti bünyelerinde önemli de¤iflikliklere gittiler. B ‹ Y O G R A F ‹ 6 Mehmet Talât Pafla (1874-1921) Edirne do¤umludur. mal ve ›rz özgürlü¤üne musallat bir tak›m çetelere arka ç›karak bunlar›n neden olduklar› kötülüklere kat›lmas›. Feroz Ahmad. Devlet. Plastik sanatlar›n yayg›nlaflmas› için çaba sarfettiler. Sadrazam Mahmut fievket Pafla’n›n öldürülmesi olay›na baz› muhalefet mensuplar›n›n da kar›flm›fl olmas›n› f›rsat bilerek. daha sonra Buhara’da bolfleviklere karfl› savafl›rken ölmüfltür. Dini mahkemelerin üst mahkemesi olarak laik mahkemeleri ön plana ç›kard›lar. dört cephede birden savafl›rken bir yandan da baz›lar›n› toplumun güçlükle benimseyebilece¤i reformlara girifltiler. ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin en nüfuzlu ve etkin politikac›s›yd›. Yeni rejim durumu iyilefltirmeye çal›flt›ysa da. Öte yandan Bat›l› ülkeler. 1914’te Harbiye Naz›r› olmufltur. Dünya Savafl›’n›n sonuna kadar ülkeyi muhalefeti bast›rarak yönetti. 3 Enver Pafla (1881-1922) 1908 Devrimi’nin asker mimarlar›ndand›r. 5 ve 6 n ‹ttihatç›lar. say› 64 (1989). Hükümet laik bir görünüm kazand›. Osmanl› tarih ve co¤rafyas› okutulmas›n› zorunlu k›ld›lar. 4 ‹ttihat ve Terakki hükümetleri hakk›nda soruflturma (1918). Kavalal› Mehmet Ali Pafla hanedan›ndand›r. Osmanl› ressamlar› ilk kez Viyana’da sergiye kat›ld›lar. 204 205 . Ama Türkiye. Gençler için Bat›’n›n birçok ülkesinde oldu¤u gibi paramiliter izci örgütleri oluflturdular. Sonraki yüzy›llarda bu ayr›cal›klar Bat› devletlerince birer hak olarak kabul edilmifl ve Osmanl› Devleti’nin egemenlik haklar›na ayk›r› bir durum yaratm›flt›r. Tabii. B.

ticaret ve serbest meslekler gibi yarat›c› mesleklerle olur. milli iktisad›n kuramsal yay›m organ› ‹ktisadiyat mecmuas› yay›mlanmaya bafllad›. geçim sa¤lama biçimlerinin. Meflrutiyet’te anonim flirket olarak kurulan bankalar. kaynaflmalar› nas›l düflünülebilir? Akçurao¤lu Yusuf. Memurlar›n ise üretim ile hiçbir ilgileri yoktur. e¤er Türkler kendi içlerinden Avrupa sermayesinden de istifade ederek bir sermayedar burjuva s›n›f› ç›karmayacak olurlarsa. dini. Rusya’ya dönüp 1905 Devrimi’ne kat›lmas› üzerine bu kez de Çarl›k taraf›ndan sürgüne gönderildi. Türk yurdu. k›sa bir süre için mebusluk yapt›. unsurlar›n kaynaflmas› ile Osmanl› saltanat›n›n bütünlük ve ba¤›ms›zl›¤›n› muhafaza etmekti.. Dünya Savafl› s›ralar›nda baz› vurgunculuk skandallerine de neden olmakla birlikte. 1908 Jön Türk Devrimi’nin ard›ndan ‹stanbul’a yerleflen Akçura. irade ve karakterin geliflme ve evrilmesi. Türklerin iktisat alan›nda Almanlar›n geçirdikleri deneyimlerden ders almalar› gerekti¤ini vurgulayan ‹ktisadiyat mecmuas›. maarifi. 206 207 . çünkü azledilmifl memurlar ifl bafl›na geçmek. gelenekleri. Lâkin tarih gösteriyor ki Tanzimat kaynaflmay› temin edemedi. fabrikalar. Bize düflen ifl bu s›n›f› yetifltirmektir. bafll› bafl›na bir s›n›f teflkil ederler ki [orta s›n›f] esnaft›r.. özellikle tar›msal ürünlerin tüketim mallar›na dönüfltürülmesinde Türk tekeli sa¤lamak amac›yla. daha sonra Diyarbak›r’da Millî Mücadele’yi destekleyen yaz›lar yay›nlad›. üniversitede sosyoloji dersleri verdi. yaz›lar›yla Türk ulusçulu¤unun kuramsal temellerini att›. toplumu yaflatan odur. Bunlar her memlekette ayr›ca. 6 En büyük eksi¤imiz. Ancak. çünkü tüccar... Bizde olmayan bu s›n›f›. hayat›n yarat›c› kuvvetinden yararlanarak yaflad›klar› için kendileri yarat›c› olan özneler de¤ildirler. yüzy›l›n son çeyre¤inde kendini göstermifl olmakla birlikte. "Millî Mahsulat". Sürgüne gönderildi¤i Libya’dan Avrupa’ya kaçarak ö¤renimine Paris’te devam etti. hapse at›ld›. yükselmenin ve geliflmenin kayna¤› "milliyet" ilkesiydi. 1975) içinde. Bir yandan paras› olan Müslümanlar yat›r›mc›l›k için banka kurmaya özendiriliyor. Her vakit bu s›n›fa güvenilir. “En büyük eksi¤imiz”. Biz de böyle yapal›m. bunlar›n «kaynaflma» yoluyla birleflmelerini düflünmek bile gariptir. Halka do¤ru. Bir millette bütün ilerlemeleri yapan. Ziya Gökalp. kendisini bir fikir adam› olarak ilk kez ‹TC’nin 1909 Kongresinde göstermiflse de. yükselmek için "milliyet"ten baflka bir ilkenin düflünülemeyece¤ini kaydediyordu. Bu s›n›fa mâlik olan devletlerin hazinesi zengindir. ulusçuluk ideolojisini benimseyen Halka do¤ru dergisini ç›kard› ve ba¤›ms›z bir dernek olan Türk Oca¤›’yla. 1932’de bu kurumun baflkan› olarak ilk Türk Tarih Kongresi’ne baflkanl›k etti. say› 11 (1913). zengin olur. [B]ence [en büyük eksi¤imiz] budur. imalat gibi etkin u¤rafllarla. 4. iliflkileri. say› 44-48 (8 Mart 1917). Hükümetin yapaca¤›ndan daha s›k›.. buradaki ba¤lant›lar›yla Millî Mücadele döneminde Ankara Hükümetine destek sa¤lamaya çal›flt›. Osmanl› Devleti’ni ancak Türk burjuvazi s›n›f› kurtarabilirdi. bankalar açt›lar. 1923’te Diyarbak›r mebusu oldu. B 4 ‹ Y O G R A F ‹ M.] O halde mâdem ki hükümet bizi ne yabanc›lar›n ne de içimizdekilerin rekabetine karfl› korumak için [himaye usûlünü] koyam›yor. Türk Tarih Kurumu’nun kuruluflunda çal›flt›. Osmanl› saltanat› bozulup da¤›lmay› sürdürdü. 1919’da iflgal kuvvetlerince tutuklan›p Malta’ya sürüldü. yaz›lar›yla Türk ulusçulu¤unun düflünsel temellerini att›. Bizde ise maarif yok: ahali fakir: devletin hazinesi bofl: ciddi gazeteleri okuyan. Meflrutiyet döneminde Türkçü hareketin kurumsallaflmas›na katk›da bulundu. memur ve köylüden güç alan Osmanl›-Türk toplumu ça¤dafl bir devlete sonsuza dek kavuflamayacakt›. Dergiye göre.. say› 121 (1910). n ‹TC. Çiftçi ve çoban. B. ifladam› s›rf kendi yarar› için hükümetin kuvvetli olmas›n› ister. bu s›n›f. [. ilerleyeceklerdir. Her birinin yönetiminde yüzlerce köylü bulunan kibarlar›n çocuk ve akrabas›n›n ve genellikle fatihlerin çocuklar›n›n sanayi ve ticaretle. orada hükümet daima zay›ft›r. Hükümet hiç s›k›nt› çekmez. Bu s›n›fa mâlik olan memleketlerin ahalisi okumufl olur. Ulusçulara göre. ayr›l›kç› hareketlerin eline koz vermemek için sessiz kalm›flt›r. Türk ulusçulu¤unun Balkan Savafl› öncesindeki ilk önemli ç›k›fl› olmufltur.. 6 ve 7 n II. Hangi ulusta hükümet iktisadî s›n›flara dayan›rsa. Osmanl› Türkleri taraf›ndan benimsenmesi gerekti¤ini ileri sürüyorlard›. Bunun için ilk yap›lmas› gereken de ulusal bir Türk burjuva s›n›f›n›n yarat›lmas›yd›. [millî himaye] koyar›z. n Ulusçulu¤u benimseyenler.] Binlerle gazeteleri. Türk ulusçulu¤u ve "millî iktisat" B‹YOGRAF‹ 1 Yusuf Akçura (1876-1935) Türk ulusçulu¤unun kurucu düflünürlerinden.. çeflitli unsurlara tam bir eflitlik ve özgürlük güvencesi veren meflrutiyet yönetimi yoktu. büyük ticarethaneler kuruldu: nihayet bu s›n›f vücuda geldi. Ulusal ülküden yoksunluk Türkleri ulusal ekonomiden yoksun etti¤i gibi. ticaret ve sanat s›n›f›n› olufltururuz.IV.. Almanya yar›m yüzy›ldan k›sa bir sürede sanayileflmifl. I. kültür alan›nda 19. Kaynak: A. kadrosu olan memurlar daha yüksek bir mevkie yükselmek için daima mevcut hükümeti düflürmeye çal›fl›rlar. ruhudur. Meflrutiyet’in bafllang›ç y›llar›nda da bu sessizlik sürdürüldü. çal›flt›klar› ifller. "Geçmiflte.. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda yaflayan mevcut unsurlar› göz önüne getirip bir lahzac›k ciddî düflünecek ve düflündü¤ümüzü söylemekten çekinmeyecek olursak. Diyarbak›r’da do¤an Gökalp askeri rüfldiyede okuduktan sonra çeflitli memuriyetlerde bulundu. "Millî iktisat" politikalar› Belge 2. Türk ulusçulu¤unun bafllang›c› Belge 1. ‹ktisadiyat mecmuas›’n›n ilk say›s›nda yer alan "Mecmuam›z›n mesle¤i: milli iktisada do¤ru" bafll›kl› yaz›da. Halk F›rkas›’n›n ideolojik program›n›n ortaya ç›kmas›nda önemli bir rol oynad›. Almanya’da ilerlemenin. yaln›z asker. 2 II. esnafl›kla u¤raflmalar› düflkünlük say›l›rd›. faydal› kitaplar› alan yok: bunlar hep bizde bu s›n›f ahali yetiflmemifl oldu¤undand›r. de¤il mi? fiimdi bak›n: böyle fleylerin hepsini hükümet yapamaz. "Millî Kantariye" ya da "Millî Ekmekçiler" adlar›yla anonim flirketler kuruluyor ve Müslüman esnaf›n bunlara ortak olmas› yönünde propaganda yap›l›yordu. biz de kendimiz. «Kaynaflma»n›n imkâns›zl›¤›na tarihimizden getirilecek delil zay›f görülse bile.). 3. milletçe çal›fl›r›z. . ticareti ilerleten hep kazananlard›r. görece baflar›l› oldu. Osmanl›l›¤›n "unsurlar›n birli¤i" ilkesinin yaflama flans› olmayan bir ideoloji oldu¤unu vurgulayan yaz›lar yazmay› sürdürmüfltür. [.. Bundan dolay›d›r ki bir tek köylü ve memur s›n›flar›ndan oluflan bir ulusu örgütleyen iktidar elde tutulamaz. hükümet böyle fleyleri yapm›yor dersiniz. Bir tek Yusuf Akçura. güzel sanatlarda ulusal üsluplar›n ortaya ç›kmas›na da engel oldu. Gündüz Ökçün. Olaylar›n zorlamas›yla. bundan böyle de «kaynaflma»n›n mümkün olmad›¤›n› itiraf eyleme¤e mecbur oluruz. Türk ulusçulu¤unu kullanmaya bafllad›.. uygarl›k seviyeleri o kadar birbirinden farkl›d›r ki. okumaya geldi¤i ‹stanbul’da Jön Türk hareketiyle ba¤lant›s› yüzünden yakalan›p. S›rat-› müstakim. yay›n yoluyla toplumun e¤itilmesini gündeme getirdi. hükümet paraca yard›m etti. Ama can›m. Muhittin (Birgen). emel ve hayalleri. Bolflevik Devrimi s›ras›nda Rusya’ya giden Akçura.] Bizim gibi baz› milletler vard›r ki onlarda da vaktiyle bu s›n›f yoktu. Avrupa’daki burjuva demokrasilerini örnek al›yorlar ve Osmanl› Devleti’nin güçlenebilmesi için bu ülkelerdeki toplumsal yap›n›n – Ziya Gökalp’in Frans›z sosyolog Emile Durkheim’den alarak Türk okurlar›na aktard›¤› deyimle – "toplumsal iflbölümü"nün. Okyar (yay. sosyolog. devleti. unsurlar›n kaynaflmas›n› sa¤lamaya yarayacak e¤itim kurumlar›m›z. Daha sonra yerli ya da yabanc› tüm flirketler Türkçe kullanmaya ve belli say›larda Türke ifl vermeye zorland›lar. kitaplar› olup okuyan bu s›n›f ahalidir. 29 May›s 1913. cilt V. Nas›l ki Meflrutiyet döneminde s›rf Osmanl› Türklerinden oluflan anonim flirketler ve bankalar kurulmufltur . II. n Müslüman-Türk bir sermayedar s›n›f› yaratma çabalar›. Ziya Gökalp.. sanat›. sanatkârlar›m›z› kendimiz koruruz. daha fliddetli bir himaye usûlü. Türkçü hareketin örgütlenmesinde etkin bir rol oynad›. düflünce tarzlar›. Tüccarlar›m›z›. A. 7 Gelece¤in yeni Türkleri. Millî iktisad› Almanlar bulmufl ve uygulam›fllard›. doludur. Avrupa’n›n bize flaflk›nl›k veren bugünkü medeniyeti hep o diyardaki sanat ve ticaret s›n›flar› yüzünden olmufltur.. Yusuf Akçura’n›n "Üç tarz-› siyaset" (Üç siyaset biçimi) makalesiyle ortaya ç›km›flt›r. siyaset adam›. 1908 Jön Türk Devrimi’nin ard›ndan ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin en önemli ideologlar›ndan biri haline geldi. Osmanl› tebas›ndan olan unsurlar›n tarihi. Meflrutiyet y›llar›nda gündeme gelen "milli iktisat". eski siyasal durumun de¤iflmifl [olmas›] ve e¤itimin günden güne ilerlemesi ve yay›lmas› üzerine bundan böyle Türk milletinin de ticaretin her türü ile meflgul olaca¤› flüphesizdir. 1913 y›l›ndan itibaren iki alanda ortaya ç›kt›: Müslüman Türklerin ifl adam› olmaya özendirilmeleri ve gayr›müslimlerin iflyerlerinin boykot edilmesi. n Propagandan›n yeterli olmamas›. Memleketimizde kuvvetli bir hükümetin kurulamamas›. orada hükümet gayet kuvvetli olur. n Bu aflamadan sonra ulusal flirketlerin kurulmas›na geçildi. "‹ttihâd-› anâs›r meselesi". 3. Cemiyet. Gelece¤in Millî Mücadele döneminde hem meflrutiyet hem de ba¤›ms›zl›k için gösterilen çabay› büyük çapta s›rtlayan bu s›n›f olacakt›. tüm üyelerinin onay› olmasa da. 3 Osmanl›l›¤a karfl›. sanayi.. ekonomik etkinliklerimiz geliflmemiflti" demek mümkündür. ‹ktisadiyat mecmuas›. bu dünya için ölmeyecekmifl gibi u¤raflan ve kazan›p kendisini Tanr›s›na sevdirenlerin olmamas›d›r. Ziya Gökalp (1876-1924) Türk ulusçulu¤unun kurucu düflünürlerinden. bir milletin belkemi¤i gibidir. Sonra milletle hükümet elele verip çal›flt›lar. Türk ulusçulu¤u program›n› ayr›nt›l› olarak bu dergide sergilemifltir. II. Cumhuriyet döneminde mebusluk yapt›ysa da siyasette etkin bir rol oynamad›. Bu do¤rultuda 1915 güzünde "milli iktisada do¤ru" düsturuyla. ba¤›ms›z bir ekonomik yap›ya kavuflmufltu. [. Türklerin iktisadî s›n›flardan yoksun olmas›ndand›r. "1900-1930 Y›llar› Aras›nda Anonim fiirket Olarak Kurulan Bankalar". dile¤imiz de gerçekleflir. sanatkârlar› yabanc›lar›n [rekabetinden] korudu. Kosova Ovas›nda çiftçilik eden H›ristiyan bir S›rp ile Necd Çölünde göçebelik eden Müslüman bir Arab›n ne gibi ortak yanlar› olabilir? Bunlar›n birleflmeleri. "Üç cereyan". kendilerinin hakimiyetini kabul eden veya kendilerine s›¤›nan ve himaye ve koruma isteyen ve miktarlar› kendilerinin neredeyse on misline eflit olan kavimlerin ve köylülerin yönetimi ve korunmas›yla meflgul olduklar›ndan sanayi ve genel olarak maddiyat ve iktisadiyatla meflgul olmak Osmanl›larca onur ve haysiyete ayk›r› bir hal say›l›p hele birisine ödünç verilen para için faiz istemek son derece âdîlik ve ele geçen paray› tümüyle sarf etmemek hasislik gibi görülür idi.. Türklerin Alman ulusunu örnek almalar› gerekti¤i kaydediliyordu. Özetle. 1921’de önce Ankara’ya geldi. O. 5 S›rf köylü ve memurdan ulus olmaz. Osmanl›c›l›¤›n ölüm ferman› olan Balkan Savafl› sonras›nda.. ve az vakitte çok fley yapar›z. Türkiye ‹ktisat Tarihi Semineri (Ankara. çabalad›lar. imalathaneler. Tanzimat döneminde temel amaç. Hasan Ferit. Tatar burjuvazisinin önde gelen ailelerinden birinin çocu¤u olarak Rusya’da do¤an Akçura.. cilt III. "Bankalar". 1909 1912 2 1 3 1913 1918 15 0 3 Kurucular Türkler Gayr›müslimler Osmanl› tebas› olmayanlar Osmanl›lar . Hangi memlekette hükümet memurlar s›n›f›na dayan›rsa. say› 6. Üniversitede ders verdi. di¤er yandan da. sanatkâr. Tabii bundan böyle Osmanl› Türkleri de ekonomi kanunlar›n›n evrensel olan hükümlerine ba¤lanacaklar. dilin sadeleflmesine. 5 ve 6 n Türk ulusçulu¤u. siyasal ideoloji olarak ilk kez 1904’te. n "Yeni lisan" ad› alt›nda daha saf bir Türkçe iste¤iyle Selanik’te yay›nlanan Genç kalemler dergisi. Halbuki zihinsel becerilerin. derne¤in Türk yurdu adl› dergisine maddî destek verdi.

Sina AKfi‹N.Yasama. yöntem Siyasal terimlerle tan›flma Kal›tsal iktidar Atanma yöntemiyle gelen iktidar Seçimle gelen iktidar Seçme hakk›na sahip olanlar Siyasal yaflam›n incelenmesi. seçimler biçimsel olarak dahi yap›lmaz.Nahit S›rr› ÖR‹K. "10 Temmuz ‹nk›lâb›" derdi.‹ktidar kimin elinde: Halk›n temsilcileri (Seçilmifller mi? Atanm›fllar m›?)? Bir hükümdar? Tam yetkili bir lider? Bir siyasal parti? . iktidarda bulunan bir kifli ya da grubun. s. Y. 2 Kanun-› Esasi de¤iflikliklerinden sonra II. n Bir devlet federal olabilir (örne¤in. Türk ulusçulu¤unun da gündeme gelmesine önayak oldu.Erik Jan ZÜRCHER. Ancak. 1999). parlamenter yaflam. halk›n temsilcilerinde hükümeti denetleme yetkisinin bulunmaz (Alman ‹mparatorlu¤u. II. 1999). temel özgürlükler korunur (‹sviçre. DEVLET YAPISI n Bir devlet üniter ve merkezî olabilir (örne¤in. yürütme ve yarg› güçlerinin ayr›l›¤› ilkesi uygulan›yor mu? Genel oy hakk›. 2003. ayr›l›kç› ulusçuluklar›n çok etkinlefltikleri bir dönem olmas› nedeniyle. s. 1876’da haz›rlanan Kanun-› Esasi olmakla birlikte. ancak y›ll›k belirli bir miktar vergi verenlerin oy kullanabilmesi demektir. Cumhuriyet. bütçeyi onaylar Kabine S‹YASAL YAfiAMIN B‹Ç‹MLER‹ n Seçimler yoluyla halk›n görüflü al›n›yor mu? . bask› ve ç›kar guruplar›. bkz. O dönemde Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda kullan›lan Rûmî takvim (Hicret’ten bafllayan günefl y›llar›) ile Milâdî takvim aras›nda 13 günlük bir fark vard›. S‹YASAL REJ‹M‹N TÜRÜ n Siyasal rejimin türünü tan›mlamak için belli say›da unsura bakmak gerekir: . genel oy hakk›n›n olmad›¤› yerde demokrasiden söz edilemez. 156). taflradaki di¤er idarî birimlerin çok az yetkisi vard›r.): Hükümet organlar› baflkentte toplanm›flt›r. ‹kinci seçmenler n 31 Mart . Meflrutiyet Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda ça¤dafl anlamda siyasetin bafllang›c›n› oluflturdu. ulusal bir örgütlenme aç›s›ndan elde edilenler.konunun özeti SENTEZ II. Bu fark 1 Mart 1917’de kalkm›flt›r. anayasal› monarfli demektir. 162: Demokratik rejim ve parlamenter rejim). savunma ve malî konularla ilgili yetkileri elinde toplayan federal bir hükümet ile adalet. Meflrutiyet ve II. n Halk görüfllerini hangi yollarla dile getirebiliyor? . her ne kadar imparatorlu¤u yaflatma arzusuyla al›nm›fl olsa da. Temsili rejim ise.. Di¤er bir deyiflle. Halk oylamas› ise. çev. Dolay›s›yla. Fransa. Meflrutiyet. Birinci Dünya Savafl›’na girme karar›. Bu sistemin geçerli oldu¤u ülkelerin baz›lar›nda milletvekili seçilebilmek için de daha yüksek oranlarda vergi ödemek gerekiyordu. bkz. Meflrutiyet dönemi. Seçimler Atama Meclis ve partiler KARIfiTIRMAYALIM n Genel oy hakk› ve vergiye dayal› oy hakk› Anayasa (devlet yap›s›) flemalar›nda kullan›lan aç›klay›c› kodlar. Abdülhamit Düflerken.Referandum ya da halk oylamas› yap›l›yor mu? Meflrutiyet. . Seçim. birçoklar› için imparatorlu¤un sona ermesi anlam›na da geliyordu. 208 209 .Ziya ÖZTAN. parçalanma sürecine ivme kazand›rd›. Dönem. S. seçmenlerden kendilerine yöneltilen bir soruya "evet" ya da "hay›r" yan›t› vermelerini isteyerek güven tazeleme giriflimidir. 23 Temmuz 1908’de gerçekleflen devrime. yüzy›lda bu hak birçok ülkede kad›nlara tan›nmam›flt›. kendisini yönetecek olan kanunlar›n yap›m sürecine kat›lmas› (do¤rudan do¤ruya veya temsilcileri arac›l›¤›yla) demektir. bireysel özgürlükler s›n›rl›d›r ya da yoktur (Rus ‹mparatorlu¤u. . 160).Siyasal partiler var m›? Nas›l örgütlenmifller? Tarihimizde 31 Mart Olay› diye bilinen isyan. belirli bir yafl›n üzerindeki herkesin oy kullanabilmesi demektir. d›fl politika. güvenoyu n I. Olumlu yan›tlar›n çok olmas›.Hangi oylama türü kullan›l›yor: Genel oy mu? Vergiye dayal› oy mu? . 1876-1878 y›llar›na. (Ankara. I. temsilî rejime geçifl sürecinde II. ancak 1909 y›l›nda yap›lan anayasa de¤ifliklikleri ile mümkün olmufltur. (‹stanbul. kamu oyu ve özgür bas›n II. Meflrutiyet ise 1908-1918 y›llar›na verilen isimdir. Sultan Hamid Düflerken (‹stanbul. siyasal rejimin türünü ve incelenen ülkedeki siyasal yaflam› tan›mlayan belirli terimlerin kullan›lmas›n› gerektirir. 1 n Seçim ve halk oylamas› n 1850’den 1939’a dünyada pek çok rejim türü bir arada varl›¤›n› sürdürdü: . Vergiye dayal› oy hakk› ise. 19. Jön Türkler ve ‹ttihat ve Terakki. Amerika Birleflik Devletleri. e¤itim gibi konularda önemli yetkilere sahip yerel (federe) hükümetler aras›nda paylaflt›r›lm›flt›r. atar fesheder* kurar . devletin örgütlenme biçimini. Meflrutiyet Meclis-i Âyân Meclis-i Mebusan kanunlar› yapar.Otoriter rejimler: ‹ktidar üzerinde hiçbir denetim yoktur. Anayasal düzen. Almanya): ‹ktidar.Yar›-otoriter rejimler: Vatandafllar›n eflitli¤i ilkesi ve temel özgürlüklere sayg› vard›r. Fransa’da III. güçler ayr›l›¤› ilkesi eksik olarak uygulan›r.13 Nisan Vergiye dayal› seçmenlik (*) Dört ay içinde yenisinin aç›lmas› kofluluyla. 150). kamu özgürlükleri alan›nda birçok yenili¤e sahne oldu. Gönen. . 1947). Meflrutiyet. siyasal partiler. . Osmanl› ulusçulu¤unun gerçek anlamda ilk kez uyguland›¤› II. ancak tüm vatandafllar›n seçmenlik hakk›n›n olmad›¤› bir sistemdir (bkz.‹fade özgürlü¤ü tan›nm›fl m›? Bas›n›n toplumdaki yeri ve rolü nedir? .Demokratik rejimler: Halk egemenli¤i söz konusudur. vatandafllar›n yasalar önünde eflitli¤i ilkesi ve güçler ayr›l›¤› ilkesi uygulan›r. bir devletin vatandafllar›na oylama yoluyla temsilcilerini seçme olana¤› veren bir uygulamad›r. Meflrutiyet’te flekillenmeye bafllad›. Bu iki dönemde de geçerli olan anayasa. s. Osmanl› Devleti’nin gerçek bir parlamenter rejime kavuflmas›. parlamento için seçim yap›lan. Türkiye. bir toplulu¤un üyelerine. bkz.. • F‹LM . s. atar n OKU YA GÖR LIM EL‹M Demokrasi ve temsilî rejim Padiflah Sadrazam • K‹TAPLAR Demokrasi. 13 Nisan 1909’da patlak vermifltir.‹ktidar›n kayna¤› nedir: Anayasa? Hanedan gelene¤i? ‹ktidar›n güç yoluyla ele geçirilmesi (darbe)? . tüm toplumun. Meflrutiyet önemli bir k›r›lma noktas›yd›. iktidara verilen halk deste¤inin göstergesi olarak yorumlan›r. Bu yüzden o zaman›n nesli. temel hak ve özgürlükler. Modernleflen Türkiye’nin Tarihi.

mant›kl› bir mazeret bulam›yorum. bu vatana erkekleri kadar. Kad›nlar›n toplumdaki konumunun toplumsal geliflmede oynad›¤› rolün alg›lanmas›. say›). adalet. bu derne¤in haftal›k yay›n organ›yd›. Toplumda kökten dönüflümler aile yaflam›n› da kapsam›na almak durumundad›r. toplumsallaflma sürecinde Meflrutiyet'in yaratt›¤› maddi ortam›n belirleyicili¤i çok daha belirgindir. Meflrutiyet’in kurgulad›¤› “yeni hayat”›n temel ö¤elerinden biriydi. "Milli Aile" ne anlama geliyordu? 6. Büyük mecmua. . Yafl› en çok 30. buna dair bir iki Düne kadar Türk feminizmi ne olabilir? diye düflündü¤üm zaman kad›n›n seçimlere kat›lmas›n› tasavvur bile etmiyordum. yüzy›l›n bafl›nda Türkiye’de feminizm iki ana kaynaktan esinlenmiflti. Osmanl› vatandafl› olmak ve güçlü kuvvetli bulunmak (Osmanl› hüviyeti olacakt›r). radikal kad›n örgütlerinin bafl›nda geliyordu. 30 Ekim 1919. Türk kad›n›. 3. Osmanl› toplumunda kamusal alanda kad›nlar ilk kez Hi- say› sonra okuyucular›m›za gereken tafsilat ve bilgiyi tamamiyle verebilece¤imizi ümit ederiz. Kad›nlar dünyas› dergisi. Vakit. “kamu” alan›na yönelifli. 1 II. “Kad›nl›k Sahifesi: Kad›nlar ve intihab”. Kad›n. önceden kurulan Kad›n ‹flçi Taburu taraf›ndan temin edilmek üzere afla¤›daki koflullar› haiz iflçi kad›nlar›n kaydedilmek üzere Çarfl›kapusu'nda bulunan Kad›nlar› Çal›flt›rma Cemiyet-i ‹slâmiyyesi’ne baflvurmalar›: 1. II. II. Fakat bugün memleketin mukadderat› mevzu oldu¤u flu s›rada kad›n›n niçin bu haktan mahrum edildi¤ini düflündü¤üm zaman. Kad›n›n toplumsallaflmas›. ‹stanbul. Kad›nlar›n kafes ard›ndan. musavat. “milli aile” ulusal normlar ›fl›¤›nda gelifltirilir. Osmanl› toplumunda kad›n sorununu gündeme getirmiflti. yüzy›l›n ilk on y›llar› Türkiye’de de kad›nlar›n özgürlükleri do¤rultusunda önemli kazan›mlar elde etti¤i dönemdi. ya da “özel” alandan soka¤a. Selanik ‹slam kad›nlar›ndan birkaç vatanperver han›m biraraya gelerek "fievkat" ad›yla bir hay›r cemiyeti kurmaya karar vermifllerdir. 6. l908 Genç Türk Devrimi’nin benimsedi¤i özgürlük. kad›nlardan oluflan bir hay›r derne¤i kurulmufltur. “Yeni aile” ya da “milli aile” ‹ttihatç›lar›n özlemini duyduklar› aile biçimidir. O tarihlerde evli çiftler bile birlikte foto¤raf çektiremezken kad›n hemflireler erkek doktorlarla birlikte ayn› foto¤raf karesinde yer alarak bir ilke imza att›lar. hürriyet ile birlikte Meflrutiyet’in yörüngesini çizen iki temel kavramd›. Aile sorunu nüfus politikas› ba¤lam›nda ele al›n›r. aile kurumunu da bir ölçüde etkiler. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. Osmanl› feminizminin hedefi neydi? 5. Kucakta tafl›n›r çocu¤u olmamak. 3 Selanik’te fievkat Cemiyet-i Hayriyyesi’nin kuruluflu. ‹ffetli ve namuslu oldu¤una dair mahallesince verilmifl ve mahallî zab›tas›nca tasdik edilmifl bir belgesi bulunmak. 51 (1988). Kad›n›n toplumsallaflmas›. yatacak yeri ve iaflesi. Birinci madde: Genel merkezi Selanik olmak üzere Osmanl› ‹ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin himayesi alt›nda Teali-i Vatan (vatan›n yükseltilmesi) Osmanl› Han›mlar› Cemiyeti ad›nda. Savafllar kad›nlar›n konumunu hangi do¤rultuda de¤ifltirdi? 4. 4. Meflrutiyet y›llar›nda gündeme gelen “aile buhran›”na bir çözümdür.. 2. Tarih ve Toplum. bu ay sonunda cemiyeti ilan etmeyi ve üye kaydetmeyi kararlaflt›rm›fllard›r. ya da “toplumsallaflmas›”. bilhassa baz› gayr-› müslim unsurlar› kadar ba¤l› de¤il midir? Erke¤e bu hakk› veren sebepleri araflt›r›rken onlar› kad›n›n üzerine ç›karan bir sebep bulam›yorum. Meflrutiyet ve "Milli Aile". fiehrimizin toplumsal yaflam›nda önemi ve Osmanl› ulusu ad›na flerefi yads›namayacak olan bu güzel teflebbüsü kurucular› gerçeklefltirmek üzere olduklar›ndan. “Milli aile” çekirdek ailedir.Dosya II. ‹zmir gibi büyük kentlerde kad›n erkek iliflkilerinde geleneksel yap› çözülmeye yüz tutar. Bu derne¤in kurucusu Nesime Yusuf Han›mefendidir. “Kad›nlar› Çal›flt›rma Cemiyeti’nden”. bilhassa Osmanl› han›mlar›n›n toplumsal ilerleme ve uygarl›k yolunda evrilme koflullar›n› gelifltirme ve vatan›n günümüzdeki genel gereksinimlerine göre her türlü iyi ve hay›rl› ifle hizmet ve öncülük etmek maksad›ndan ibarettir. Ana baba ve çocuklardan oluflur. evlilikler özendirilerek sürekli savafllar›n neden oldu¤u insan kayb› giderilmeye çal›fl›l›r. 7 Sabiha Zekeriya Sertel’e göre Türk feminizmi. arzu eden han›mlardan da sat›lmak yahut ihtiyac› olanlara aynen da¤›t›lmak üzere eflya ve emtia da kabul edecektir. 8 fiubat 1918. 4 “Teali-i Vatan Osmanl› Han›mlar Cemiyeti”nin tüzü¤ü. Esas› hakk›nda ald›¤›m›z bilgilere göre "fievkat" Cemiyet-i Hayriyyesi millet ve din ayr›m› gözetmeksizin s›rf "Osmanl›" kad›nlar›ndan oluflacak ve kat›lacak üyelerinden her ay belirli bir tutardan afla¤› olmamak üzere para toplayaca¤› gibi. Giyim kuflam›. Meflrutiyet’te kad›nlar Feminist hareketin dünya ölçe¤inde güç kazand›¤› 20. II. Eflitlik düflüncesi Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda hukuk aç›s›ndan Tanzimat’tan beri vurgulanan bir husustu. Meflrutiyet y›llar›nda aile sorunu “yeni hayat” diye nitelenen yeni yaflam biçiminin bir parças›d›r. 20. bu nedenle kad›n nüfus k›sa sürede seferber edilerek çal›flma yaflam›na sokulur. adalet. 1909). say› 14. kad›nlar ister istemez kamusal alan› erkeklerle paylaflmak zorunda kalm›fllard›. Düflünsel boyutun yan› s›ra maddi ortam da kad›nlar›n toplumsallaflmas›nda etkin rol oynam›flt›. Henüz erkeklerimizin bile rüfltlerini ispat edemedikleri bir meseleye Türk kad›n›n› da kar›flt›rmay› uygun görmüyordum. Bunlar›n ilki Frans›z Devrimi’nin güç kazand›rd›¤› ulusal düflüncenin eflitlikçi aç›l›m›yd›. Toplumsallaflma kad›n-erkek eflitli¤inin ilk ad›m›d›r. Sabiha Zekeriya. 17 Aral›k 1909 tarihinde. uhuvvet) ilkeleri. Kad›n Askerler ve Milli Aile”. 26 Ekim 1908. Bulafl›c› ve müzmin hastal›klar› olmamak (Hükümet taraf›ndan ayr›ca muayeneye tâbî tutulacakt›r). Meflrutiyet y›llar›nda Osmanl› Müdafaa-i Hukuk-› Nisvan Cemiyeti (Osmanl› Kad›n Haklar›n› Savunma Derne¤i). Ancak cinsiyet ayr›m›n› sorgulayan bir eflitlik ancak Jön Türk düflüncesinde filizlenmiflti. Afl›l› olmak (Afl› k⤛d› olacakt›r). 210 211 . Kad›nlar› çal›flma hayat›na zorlayan etmenler nelerdi? B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Dosya 2 ‹lk hemflireler. Feminist hareketin di¤er kayna¤› savafl y›llar›n›n somut koflullar›yd›. Tam eflitlik (musavat-› tamme) ya da eflitlik. Aile ahlâk› toplumun temel dayanak noktalar›ndan biri olarak görülür. Zafer Toprak. Özellikle.. toplumsal yaflamla bütünleflmesi bunlardan ilkidir. en az 18 olmak. Kad›n haklar›n›n savunusunu üstlenen bu dergi genifl bir okuyucu kitlesine sahipti ve 1913’ten 1921 y›l›na kadar toplam 205 say› yay›nland›. Meflrutiyet feminizmi düflünsel ortam› bu aç›dan olumlu yönde etkiler. 5 Kad›nlar dünyas› (17 Nisan 1914 tarihli 138. ‹kinci madde: Teali-i Vatan Osmanl› Han›mlar Cemiyeti’nin esas kurulufl amac›. Teali-i Vatan Osmanl› Han›mlar Cemiyeti (Selanik. Meflrutiyet’te kad›nlar neden önem kazand›? 2. II. “Osmanl› Kad›nlar› ‘fievkat’ Cemiyet-i Hayriyyesi”. Özellikle Balkan Savafl› s›ras›nda etkinlik gösterdiler. “Osmanl› Kad›nlar› Çal›flt›rma Cemiyeti. II. Savafllar nedeniyle erkek nüfusun cepheye sevk edilifli istihdam alan›nda bir boflluk yarat›r. Ancak. “Milli aile” ise II. Meflrutiyet y›llar›nda kad›n›n yaflam›nda kal›c› dönüflümler izlenir. Kad›nlar›n "kamusal alan"a aç›lmas› ne anlama geliyordu? 3. 5. Cemiyetin tüzü¤ü henüz yap›lmakta oldu¤undan. Bu nedenle o döneme de¤in “özel” alan kapsam›na giren aile “kamusallafl›r”. 6 Kad›n ‹flçi Taburu için Osmanl› kad›nlar›na ça¤›r›. kardefllik (hürriyet. lal-i Ahmer (K›z›lay) bünyesinde çal›flmaya bafllad›lar. eflitlik. ‹flgücü a盤› her türlü ba¤naz düflüncenin üstesinden gelmifl.

) • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Saraybosna. Detaille imzal› tablo. Avrupal› büyük güçler uluslararas› iliflkilere yön vermeye devam ettiler.K. II.) YUNAN‹STAN Atina Tunus 1850 1854-1855 K›r›m Savafl› 1860 1870 1880 1875-1878 Balkanlar’da kriz ve Berlin Konferans› 1890 1897 Osmanl›Yunan Savafl› 1900 1904-1905 Rus-Japon Savafl› 1910 Fas Cezayir OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U 1870-1871 Prusya-Fransa Savafl› 1912-1913 Balkan Savafllar› 1908 Balkanlar’da kriz 2 1914’ten önce Avrupa’da ittifak sistemleri ve düflmanl›klar. Fransa ve Almanya ise. k›tay› savafla sürükleyecek iki düflman ittifak yavafl yavafl yap›lanmaya bafllad›. 1890’dan sonra. IV. Orsay Müzesi. Devrim ve ‹mparatorluk dönemlerinde zaferle döndükleri seferleri hat›rlayarak. V. 1815 Avrupas›’n›n sorgulanmas› (1850-1870) Bismarck Avrupas› (1870-1890) Uyuflmazl›klar›n artmas› (1890-1905) "Silahl› bar›fl" (1905-1914) 1914 yaz›nda ç›kan kriz Frans›z askerleri 1870’de ald›klar› yenilginin ard›ndan. n 1850-1914 döneminin en önemli uluslararas› sorunlar› hangileriydi? n 1870’ten beri baz›lar› çok daha a¤›r olan pek çok krize diplomatik bir çözüm bulunabilmiflken. III. KONU KONUNUN PLANI I. 28 Haziran 1914 RUS ‹MPARATORLU⁄U Londra Atl as O kyanusu Berlin HOLLANDA Brüksel ALMANYA BELÇ‹KA Paris LÜKSEMBURG Ren Strasbourg FRANSA 1882 Üçlü ‹ttifak’›n kurulmas› 1891 Frans›z-Rus ittifak› 1904 Birleflik Krall›k ve Fransa aras›nda Dostluk Antlaflmas› Bern ‹SV‹ÇRE Trento Viyana AVUSTURYA-MACAR‹STAN Budapeflte 1914 Saraybosna suikast› ‹MPARATORLU⁄U PORTEK‹Z Madrit Lizbon Toulon ‹TALYA Roma Triyeste Saraybosna Bosna KARADA⁄ Tun a 1898 Fafloda krizi 1905 ve 1911 Fas krizleri Belgrad SIRB‹STAN ‹SPANYA ARNAVUTLUK ‹stanbul ‹stanbul Çanakkale Bo¤az› Bo¤az› Cebelitar›k (B. Christiania 500 km Stokholm Kronfltad Sankt Peterburg NORVEÇ Kuzey B‹RLEfi‹K Dublin ‹SVEÇ DAN‹MARKA Bal t› k Moskova Deni zi Kopenhag KRALLIK Deni zi Amsterdam Varflova ‹ttifaklar: Üçlü ‹ttifak Üçlü ‹ttifak’›n dostu ülkeler Üçlü ‹tilâf Koruma alt›ndaki ülke (Rus-S›rp ittifak›) ROMANYA Bükrefl Sofya BULGAR‹STAN Di¤er devletler: Tarafs›zl›¤› kesin olan ülkeler Bir ittifaka kat›lmam›fl olan ülkeler Anlaflmazl›klar: Ulusçu kar›fl›kl›klar Toprak talepleri Baflkentler Malta (B. 212 213 . k›tada bask›n bir rol oynamaya çal›fl›yorlard›. nas›l oldu da 1914 a¤ustosunda dünya çap›nda bir savafl patlak verebildi? 1 "Rüya". baflar› ve intikam hayalleri kuruyorlar. 1888. Paris.K. É.11 Uluslararas› iliflkiler ve çat›flmalar 1850’den 1914’e kadar. Birleflik Krall›k. kendini denizler üzerindeki egemenlik alan›n› geniflletmeye ve Avrupa’ya tek bir ülkenin hakim olmas›n› önleyebilmek için k›tadaki güçler aras›nda varolan dengeyi korumaya adam›flt›.

O dönemde Meksika’da anarflinin kol gezmesi ve bu ülkenin borcunu gereken tarihte ödememesi Fransa’n›n 1863 seferine bahane oldu. Bismarck boyun e¤di. Avrupa güçleri aras›ndaki denge ilkesi (k›taya hiçbir devletin tek bafl›na egemen olmamas› ilkesi) geçerlili¤ini korumaya devam etti. Bismarck’›n yay›nlad›¤› telgraf Hohenzollern veliaht prensinin adayl›ktan çekildi¤i haberi Fransa ‹mparatorlu¤u hükümetine ‹spanya Krall›¤› taraf›ndan resmen bildirildi. 118). Prusya Kral›’n›n Bismarck’a gönderdi¤i telgraf Kont Benedetti gezinti s›ras›nda bana yap›flt› ve son derece ›srarl› bir üslupla. n Fransa 1854’te Bo¤azlar sorununu (bkz. bu dengedeki her de¤ifliklik telafi edilmeliydi. tüm Alman devletlerini Prusya önderli¤inde toplayarak Alman birli¤ini tamamlayabilmek için böyle bir savafla gereksinimi olan Bismarck’›n beklentilerinden de fazlayd› (bkz. hanedana dayal› meflruluk ilkesine dayan›yor. 2 S Ö Z L Ü K * Gerilla * Ems telgraf› olay› 3 Fransa’n›n Meksika’daki amaçlar›. temmuz 1862. Manfl Prusyal›lar ve müttefikleri Fransa ‹mparatorluk ordular› FAIDHERBE Kuzey Ordusu BELÇ‹KA M eu se os MAC MAHON III. Bismarck telgraf›n anlam›n› neden çarp›tt›? Amac›na ulaflabildi mi? B. Bu sistem. Dubufe imzal› tablo. Ancak bu anlay›fl. ‹talya (1859. E. bkz. Ems’de. K›r›m Savafl› s›ras›nda Frans›z ve ‹ngiliz ordular›n›n Sivastopol kuflatmas›. Majesteleri bu konuyla ilgili olarak Frans›z büyükelçisini kabul etmeyi yine reddetti ve yaveri arac›l›¤›yla büyükelçiye söyleyecek bir fleyinin olmad›¤›n› bildirdi. ‹mparator III. Buna göre. 1855’te kentin Ruslardan al›nmas›yla sonuçland›. hükümetimin bu kez de tutumunun do¤ru oldu¤unu görmesi gerekti¤ini ekledim. Bunun nas›l gerçekleflece¤i ise. 1855. aktif bir d›fl politika yürütüyordu.]. Amerika Birleflik Devletleri’nin güçlü ve kalk›nm›fl bir ülke olmas› ç›kar›m›zad›r. Bu Fransa için a¤›r bir yenilgiydi. 1856’da Paris ve 1878’de Berlin’de oldu¤u gibi uluslararas› konferans ya da kongrelerde tart›fl›l›yordu. n Buna karfl›l›k. 1815 Avrupas›’n›n sorgulanmas› (1850-1870) A N A H T A S Ö Z C Ü K R 4 Ems telgraf› (13 Temmuz 1870). Frankfurt Antlaflmas› (10 May›s 1871) ile Alsace-Lorraine’i b›rakmak ve 5 milyar frank de¤erindeki tazminat› alt›n olarak ödemeyi kabul etmek zorunda kald›. n 1848’e kadar uluslararas› iliflkiler. Napolyon. Meksika’ya ve dolay›s›yla tüm Orta Amerika’ya hakim olursa [. 1861’den 1865’e kadar Amerika Birleflik Devletleri’ni parçalayan ve bu ülkenin uluslararas› düzene müdahale etmesine engel olan iç savafltan yararlanmak istiyordu. NAPOLYON Le Havre el le Re n Sedan LÜKS. Benim henüz hiçbir haber almad›¤›m› ve Paris ve Madrit yoluyla benden daha h›zl› bilgi ald›¤›na göre. n III. Bismarck’›n yay›nlad›¤› telgraf neden k›flk›rt›c› bir nitelik tafl›maktad›r? 3. Amerika k›tas›nda Amerika Birleflik Devletleri’nden baflka bir güç kalmayacakt›r. 114). Alman kamuoyunun Fransa’ya karfl› ayaklanmas›na yol açt›. Ama Fransa’n›n gelecek için güvence talep etmesi Ems telgraf› olay›*n› bafllatt› ve bu olay›n ard›ndan Fransa Prusya’ya savafl ilan etti. Sivastopol kuflatmas› s›ras›ndaki çarp›flmalar. Avrupa’da Frans›z etkisini yeniden kurmak istiyordu. Amerika Birleflik Devletleri de iç savafl biter bitmez Fransa’n›n çekilmesini istedi. ulusal egemenlik* fikrinin ve ulus olma ilkesinin ortaya ç›k›fl›yla birlikte gitgide daha fazla sorgulanmaya bafllad› (bkz. s.. Napolyon’un Fransa’n›n Meksika seferi komutan› General Forey’e gönderdi¤i gizli mektup. Sonunda biraz sert ç›karak onu susturdum. 1 Belfort Villersexel 9-1-71 100 km CHANZY Bourges Loire Ordusu BOURBAKI Do¤u Ordusu ‹SV‹ÇRE 214 215 . s. bir Hohenzollern’in adayl›¤›na bir daha asla raz› olmamaya kararl› oldu¤umu bildiren bir telgraf çekmesi için kendisine izin vermemi istedi. n 1850’lerde ve 1860’l› y›llar›n bafllar›nda Avrupa diplomasisine Fransa’n›n üstünlü¤ü damgas›n› vurdu. Kuzey Amerika’daki anglo-sakson birli¤ine karfl› Orta Amerika’da bir latin blo¤u oluflturmak için. Paris’e Hohenzollern’lerin yeniden tahta aday gösterilmeleri halinde buna bir daha asla raz› olmayaca¤› konusunda güvence verdi¤ini bildiren bir telgraf çekmek için Majesteleri Kral’dan izin istedi. Fransa.). s. Napolyon. Çin (1858 ve 1860) ve Suriye’ye (1860) düzenledi¤i seferlerden de baflar›yla döndü. Fransa iflgal edildi.. 116). Fransa 1870’de ‹spanya taht›na Hohenzollern soyundan bir prensin ç›kar›lmas›na karfl› ç›kt›¤›nda. Napolyon’un telafi için Prusyal›lardan toprak istemesi. Napolyon. 1815’de Viyana Kongresi s›ras›nda tan›mlanm›fl olan "Metternich sistemi"ne göre düzenleniyordu. 114) çözmek için ‹ngilizlerin yan›nda Ruslara karfl› K›r›m Savafl›’na kat›ld›.. 4 ve 5 5 Ordular›n hareketi: 1870 Prusya-Fransa Savafl›. A. Böyle konularda sonsuza dek güvence verilemeyece¤ini söyledim. Bu aç›klaman›n ard›ndan Frans›z büyükelçisi. Meksika Körfezi’nin tümünü ele geçirmesi ve Yeni Dünya’n›n nimetlerinden tek bafl›na yararlanmas› konusunda ayn› fleyi söyleyemeyiz. yani her devlet bir hanedan›n mirasç›s› olan hükümdar›na ait say›l›yordu (Avusturya’da Habsburglar. BAZAINE Se n M Frans›z geçici hükümeti ordular› Reichshoffen 6-8-70 Prusyal›lar›n zaferleri Frans›zlar›n zaferleri Kuflatma alt›ndaki kentler Paris Châlonssur-Marne Se n Metz Strasbourg Me ur t he Le Mans Alman ilerlemesinin s›n›r› 1871’deki ilhak edilen Alsace-Lorraine bölgesi re Orléans Loi Frans›z D›fliflleri Bakan› Walewski.. 1856 Paris Kongresi’nde. s. Napolyon Sedan’da tutsak düfltü (2 Eylül 1870).. Fransa’n›n silah deste¤iyle bu ülkede istikrarl› bir hükümet kurulursa. Paris Kongresi’nde (flubatmart 1856) Avrupa hakemli¤i rolünü üstlendi.I. 1.]. Bu do¤rultuda. Bu geliflme. Aksine. Savafl bitti¤inde Fransa.. [. b. Fransa’n›n yenilgisinin ard›ndan toplanan 1815 Viyana Kongresi’ni aç›kça sorgulayan. a. Ancak Fransa karfl›t› gerilla*lar h›zla örgütlendi. iyi niyetli gücümüzü Amerika’n›n merkezine yerlefltirmifl oluruz. Versailles fiatosu Ulusal Müzesi. Fransa’n›n atak politikas› Belge 1 ve 2 • ULUSAL EGEMENL‹K ‹ktidar›n kayna¤›n› bir hükümdar ya da ailesinden de¤il ulustan almas› gerekti¤ini savunan ilke. Paris kuflat›ld›. vs.]. III. ancak. Birleflik Krall›k’›n s›k› s›k›ya ba¤l› oldu¤u. III. Fransa’n›n karfl›laflt›¤› güçlükler (1860-1870) Belge 3. e¤er Meksika ba¤›ms›zl›¤›n› korursa [. III. Napoli’de Burbonlar. Bu antlaflma ayn› zamanda Frans›z üstünlü¤ünün sonu oldu. n Prusyal›lar›n 1866’da Sadowa’da Avusturyal›lara karfl› kazand›klar› zaferle gafil avlanan III. Prusya kral›n›n Frans›z büyükelçisine karfl› tavr› nedir? 2.

. Geçen yüzy›llar da. 1987). dünya tarihinin genel seyri.II.8 %7. 1878 Berlin Kongresi’nin sonuçlar›ndan rahats›z olan Çar II. Ancak II. Tunus meyvesinin art›k yeterince olgunlaflt›¤›na ve onu toplama vaktimizin geldi¤ine inan›yorum. ‹ttifak ‹ttifaks›z kat›lma 500 km Akdeniz’de statükoyu korumak için anlaflma 1 Bismarck’›n üç sistemi. Avusturya-Almanya blo¤una kat›lmaya çal›fl›yordu. [. Avusturya ve Fransa’ya karfl› kazand›¤› askerî zaferlerden sonra oluflan dengeyi korumaya çal›fl›yordu. Befl y›ll›k bir süre için kararlaflt›r›lan bu ittifak. 6 Bismarck’›n gidifli. Bismarck. Oysa Fransa’n›n savunulacak yaln›zca do¤u. Bismarck sisteminin temelleri Belge 4 Berlin ALMANYA RUSYA Viyana AVUSTURYA ‹TALYA Roma n Avrupa’da uluslararas› iliflkilere 1870’ten 1890’a kadar Bismarck’›n d›fl politikas› damgas›n› vurdu. Bismarck’› da Birleflik Krall›k’› karfl›s›na almamak için k›tadaki dengeleri bozmamaya özen göstermeye itiyordu. Ruslar›. En az üç cepheden sald›r›ya a盤›z. Gerçek flu ki. 1879-1886 Sankt Peterburg 1881 Berlin 1879 1881 1882 1882 Viyana 1881 4 1890’da Birleflik Krall›k’›n gücünün iki dayana¤›.. anlaflma eflzamanl› olarak tüm taraflara uygulanacakt›r. fiimdi onu a¤açta fazla uzun bir süre b›rak›rsan›z çürüyebilir ya da baflka birileri kopar›p götürebilir. Ancak Bismarck’›n bu ilk sistemi h›zla baflar›s›zl›¤a u¤rayacakt›.4 %2. Berlin ve Viyana ile ittifak›n› yenilemekten vazgeçti. Gücünden emin olan Birleflik Krall›k. 1873’te önce "üç imparatorlar anlaflmas›"n›. yani ‹kili ‹ttifak’› devreye soktu. Birleflik Krall›k’›n ya da özellikle Fransa’n›n alaca¤› yeni bir yenilginin Avrupa’daki Alman egemenli¤ini artt›raca¤›na inanan Rusya’n›n diplomatik deste¤ini ald›. görüfl ayr›l›klar›na karfl›n Avusturyal›lar›. Bu. özellikle de sizinle aram›zdaki dostane iliflkiler sayesinde oluflan huzur ve güven ortam›n› korumaya önem veriyorum.9 %8. Genel bar›fl›n korunmas› için gerekli güvenceleri artt›rmak.]. Wilhelm. Fransa’n›n do¤rudan k›flk›rtma olmaks›z›n Almanya’ya sald›rmas› durumunda ‹talya için de geçerli olacakt›r. Aleksandr bu anlaflmay› geçersiz sayd›¤›n› ilan etti. A. 2. 216 217 .6 %4. n Bunun üzerine Bismarck. Aleksandr da. iki yandan da tehdit alt›nday›z ve baflka koflullar alt›nda kuflkusuz gerçeklefltirmeye kalk›flmayaca¤›m›z bir çabaya giriflmek zorunday›z.. Frans›z halk›na özgüven sa¤layacak baflar›lar gerekti¤ine inan›yorum ve bu halk›n do¤al yay›lma alan› olan Akdeniz havzas›nda arad›klar›n› elde etti¤ini görmeyi samimiyetle arzu ediyorum.] iflte bu nedenle Fransa’da cumhuriyet rejiminin korunmas›n› istiyorum.] Arzum. Büyük Güçlerin Yükselifl ve Çöküflleri (New York. Ancak 1887’den itibaren Avusturyal›lar›n Balkanlar’da ilerlemeye bafllamas› üzerine Rusya. üçüncü "Bismarck sistemi" idi. sizi ilgilendiren ve Alman ç›karlar›n›n sizinkilerle çat›flmad›¤› konularda size baz› iyi niyet teminatlar› vermektir. Bu arada II.7 Asker say›s› 420 504 542 542 346 000 000 000 000 000 Askerî güç Tonaja göre donanma 679 190 319 319 66 000 000 000 000 000 B. bugün varm›fl oldu¤u boyutlara ulaflaca¤› hayal bile edilemeyecek savaflç› e¤ilimlerin Rusya’da geliflmesine izin verdi. Bismarck’›n Fransa’n›n Berlin büyükelçisiyle görüflmesi. ayr›ca.. Almanya ile Fransa aras›ndaki iliflkilerin aniden gerilmesine yol açt›. Avrupa gölünde sazanlar› avlamak için bekleyen turna bal›klar› bizim geliflmifl sazanlara dönüflmemizi engelliyorlar. Bununla anlatmak istedi¤im. Ayn› y›l Üçlü ‹ttifak yenilendi ve ‹ngilizler ve ‹talyanlarla imzalanan bir deniz ittifak› ile pekifltirildi.] Dolay›s›yla. Rusya’n›n ise yaln›zca bat› s›n›r› var. meflrulu¤unu tart›flmad›¤›m. Almanya daha önce hiç olmad›¤› kadar uluslararas› iliflkilerin merkezindeydi ve Fransa yaln›z b›rak›lm›flt›. Bunu izleyen y›l ‹kili ‹ttifak. sizin flu anki bilge ve ›l›ml› cumhuriyetiniz. Bu yükümlülük. [. Tanr› yan›bafl›m›za uluslar›n Frans›zlar gibi en sald›rgan›n› ve en rahats›z›n› yerlefltirmifl. co¤rafî konumumuz nedeniyle bu amaca ulaflmak için di¤er güçlerden daha fazla çaba harcamam›z gerekti¤idir. MADDE 3 – Taraflardan biri ya da ikisi. ocak 1879. 284 000 39 000 242 000 240 000 Paul Kennedy. 3. 1870’te Alman birli¤inin gerçeklefltirilmesinden sonra. Avusturyal›lar›n itirazlar›na karfl›n Rusya ile yeni bir ittifak yap›ld›. s. maceralara at›lmak istemiyorum ve komflular›m›zla. Birleflik Krall›k’›n üstünlü¤ünü de hesaba katmak zorundayd›.5 %7. ancak yat›flt›rmaya gücümüzün yetmeyece¤i yak›nma ve ac›lar›n› bize karfl› kullanma e¤ilimi o kadar az olacakt›r. genifl bir sömürge imparatorlu¤u ve dünyan›n en güçlü donanmas› yat›yordu. Bismarck Fransa’daki cumhuriyet rejimini neden destekliyor? 2. 1881’de. Bismarck Fransa’n›n denetimindeki Tunus’a ‹talya’n›n kesin olarak yerleflme giriflimine göz yumdu ve böylece ‹kili ‹ttifak.. 1887 Londra Berlin 1887 1887 1887 1887 1887 Viyana fiu anda bulundu¤umuz konuma tümüyle hakim olmam›z ve her türlü olas›l›kla bafla ç›kacak güce ulaflmam›z gereklidir [. Bizi önümüzdeki yolda ilerlemeye ve ayn› zamanda birlik olmaya mecbur ediyorlar [. ülkesini dünya çap›nda h›rsl› bir politikaya sürükledi. ülkesi ile Rusya aras›ndaki anlaflmay› yenilemedi. Bismarck’›n Reichstag’da yapt›¤› konuflma. 3 Üçlü ittifak (1882).. çünkü bizi her taraftan didikliyorlar. Bismarck Avrupas› (1870-1890) 1873-1879 Sankt Peterburg 2 Almanya. 1. n Ancak Bismarck. [.]. 1915’e kadar yenilenecekti. co¤rafî konumumuz ve belki de Alman ulusunun di¤er uluslarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda bugüne kadar birlik ve beraberlikten yoksun bir görünüm sergilemifl olmas› nedeniyle. Bey’in küstahl›¤› bu Afrika meyvesi için adeta a¤ustos günefli oldu. Frans›zlar›n intikam alma olas›l›¤›n› ortadan kald›rmak ve 1871’den beri Fransa-Almanya s›n›r›n› oluflturan "Vosges Da¤lar›n›n oluflturdu¤u mavi ufkun" berisinde kalmalar›n› sa¤lamak için sömürgecilik politikalar›n› cesaretlendirdi. n Bismarck bir kez daha planlar›n› de¤ifltirmek zorunda kalm›flt›. ‹ngilizlerin Avrupa’daki dengeye önem vermeleri. Fransa ve Tunus. benim gözümde bar›fl›n güvencesidir. Birleflik Krall›k’› karfl›s›na alma ve Almanya’n›n uluslararas› iliflkilerde oynad›¤› merkezî rolü yitirme tehlikesine karfl›n. Bu karmafl›k yap›.. do¤rudan k›flk›rtmaya yönelik bir harekette bulunmad›klar› halde bu anlaflmada imzas› bulunmayan güçlerle savafla girmek zorunda kal›rsa. 1879’da Berlin ve Viyana aras›nda kararlaflt›r›lan gizli savunma ittifak›n›.. Avrupa’n›n merkezinde bulunuyoruz. Ayr›ca.. Önce Fransa’n›n yaln›z kalmas›n› sa¤lad›. taraflardan di¤er ikisi tüm güçlerini kullanarak bu ülkeye yard›m ve destek sa¤layacaklard›r. MADDE 2 – ‹talya’n›n do¤rudan k›flk›rtmaya yönelik bir harekette bulunmad›¤› halde Fransa’n›n sald›r›s›na u¤ramas› durumunda. iflte bu nedenle bizim ç›karlar›m›za ters düflmeyen alanlardaki giriflimlerinizi desteklemeye haz›r›m.. Fransa. Almanya ‹mparatoru ve ‹talya Kral›. 5 ve 6 Roma 1887-1890 Sankt Peterburg n Bismarck’›n izledi¤i bu politika.]. Roma ‹ngiliz gazetesi Punch’ta 29 Mart 1890’da yay›nlanan karikatür: “Kaptan gemiyi terkediyor”. Fransa’daki cumhuriyet rejimini ülkeniz aç›s›ndan bir zay›fl›k nedeni olaca¤›na inand›¤›m için destekledi¤im söylendi hep [.. ‹talya’y› da içine alacak biçimde geniflledi.]. Berlin ayn› zamanda Rusya ile gizli bir anlaflma imzalad›.. Ekonomik güç (% olarak dünyadaki pay›) Birleflik Krall›k Almanya Fransa Rusya AvusturyaMacaristan ‹talya Amerika Birleflik Devletleri %22... Bu ülkenin Avrupa’daki monarflilerle iliflkisini kesmek için cumhuriyet rejimini destekledi. Bu üstünlü¤ün temelinde büyük bir ekonomik güç. daha çok statükoyu korumaya yönelik bir politika izlemeye bafllam›flt›. güç birliklerinin oluflturdu¤u tehditlere di¤er halklar›n olmad›¤› kadar a盤›z. esas itibariyle mevcut durumu korumaya yönelik ve savunma amaçl› niteli¤iyle ülkelerinin güvenli¤ini ve Avrupa’n›n huzurunu tehdit edebilecek tehlikelere karfl› kendilerini korumaktan baflka amac› olmayan bir anlaflma imzalama konusunda uzlaflt›lar. Üçlü ‹ttifak’a dönüfltü. 1875’te Frans›z ordusunda yap›lan reform. ‹talyanlar› ve Almanlar› birbirini tamamlayan iki anlaflma çerçevesinde bir araya getirmeyi baflaran Bismarck’›n ustal›¤›n›n göstergesiydi. flubat 1888. Di¤er bir deyiflle. yani Almanya. Frans›z halk› bu bölgede ne kadar baflar›l› olursa. Fransa’y› Tunus’a girmesi konusunda neden cesaretlendiriyor? 5 Almanya’n›n jeopolitik konumu. Bismarck’›n 1890’da istifas›n›n ard›ndan.5 %14. Avusturya-Macaristan ve Rusya aras›nda bir ittifak kurulmas›n› sa¤lad›. 120). kendi ç›karlar›n› ilgilendirmeyen bir çat›flmaya sürüklenmesine neden olabilecek herhangi bir ittifaka girmektense yaln›zl›¤› tercih ediyordu. monarfli ilkesini güçlendirmek ve bu ilkeyle ülkelerindeki toplumsal ve siyasal düzenin bozulmadan korunmas›n› sa¤lamak arzusuyla harekete geçen Avusturya ‹mparatoru. [. Ama "üç imparatorlar anlaflmas›" esas olarak Balkanlar’da 1875-1878 y›llar›nda canlanan Avusturya-Rusya rekabetine dayanamad› (bkz. Bismarck’›n üç sistemi Belge 1.

Hindistan’da ve Do¤u’da. ekonomik kalk›nmas› için ihtiyaç duydu¤u sermayeleri bulmakta giderek daha fazla güçlük çekiyordu. Bu politika Fransa’n›n da kendisine müttefikler bulmas›n› sa¤lad›. Almanya’n›n bu projede öncelikli bir konuma gelmesi. [. Wilhelm’in büyüklük ve prestij arzusunu tatmin etti. P. yüzy›l›n bafllar›nda iyice h›zland›. çünkü bu yat›r›mlar Almanya ile Rusya aras›nda savafl durumunda Rus askerlerini cepheye tafl›yacak demiryollar›n›n infla edilmesini sa¤l›yordu. 1905’te II.. Jobert imzal› tablo. gerekse sanayi üretimimiz aras›ndaki fark bizi ‹ngiltere’nin tabii dostu yapm›yor mu? Öte yandan. Birleflik Krall›k 1895’ten itibaren Almanya’n›n denizlerdeki egemenli¤ini tehdit eden planlar›ndan ve ihracatta Alman ürünlerinin rekabetinden çekinmeye bafllad›. ama bu bir çeliflki. Ekonomik aç›dan gerek tar›m. Transvaal’de. Malî gücümüzün bize tan›d›¤› söz hakk›n›. 1. Bu anlaflmayla Fransa’n›n yaln›zl›¤› son buldu. 11 Eylül 1897. ocak 1908.] Fransa ve Rusya birbirlerinden ba¤›ms›z olarak bar›fl anlaflmas› yapmayacaklard›r. II. Frans›z-‹ngiliz ittifak›n› kuran ba¤lar› sa¤lamlaflt›rd›. Güney denizlerindeki adalarda. Rusya’ya hiç güçlük ç›karmadan 500 milyon frankl›k kredi verdi ve böylece iki ülke aras›nda siyasî bir yak›nlaflma bafllad›. Ümit Burnu’nda.] ‹ngiltere ile ittifak Avrupa’daki yak›nlaflma çal›flmam›z›n doruk noktas› oldu. Bu koflullar uluslararas› iliflkilerin geliflimini ve yeni ittifak sistemlerinin ortaya ç›kmas›n› kolaylaflt›rd›. ‹ngilizler Hindistan ‹mparatorlu¤u’nun s›n›rlar›n› denetlemek isterken. 1898’den 1905’e kadar Fransa D›fliflleri Bakan› olan Delcassé’nin politikas›. deniz kuvvetlerimizi imparatorlu¤umuzun büyüklü¤ünü yans›tacak biçimde gelifltiremeyen bir sömürge gücü oldu¤umuz için denizlerde üstün olan ve tüm varl›¤›n› baflkas›n›n ellerine teslim etmedikçe bu üstünlükten vazgeçmeyecek bir ulusla sömürgecilik alan›nda anlaflman›n sa¤layaca¤› yararlardan etkilenmemek mümkün mü? Ayr›ca. Fransa. bu ülke ile tabii dostlar›ndan baz›lar› aras›nda oluflmas›na ve pekiflmesine göz yumulmufl olan güvensizlik ve kuflku havas›n› da¤›tmak ve böylece tüm yanl›fl anlamalar› ayd›nlatacak dürüst aç›klamalara giden yolu haz›rlamakt›.. n Bismarck’›n denge politikas›n›n daha küresel bir politika lehine terkedilmesi. gerçek bir antlaflmadan ziyade bir durumu ve zihniyeti anlat›r. 1900’de 8 milyar (7 milyar› devlet borçlanmas› biçiminde) ve 1914’te 11. di¤er yanda da belki daha zay›f bir irade gücü. ‹ngiliz-Rus yak›nlaflmas› 1907’de somutlaflt› ve Üçlü ‹tilâf kuruldu. ‹zledi¤i politikan›n ana eksenleri nelerdir? 218 219 .] ‹ncir çekirde¤ini doldurmayan türden bir milyon kavga.. [. Avrupa’y› düflünürsek. n Frans›z D›fliflleri Bakan› Delcassé. ticarî aç›l›m ve hammadde aray›fl› Avrupa’daki tüm büyük güçler için yaflamsal bir sorun halini ald›. s.” A.. Bu anlaflmaya göre: “Fransa. 1887’de Almanya tüm Rus yat›r›mlar›na kap›lar›n› kapad›. Orta Afrika’da. Edward Fransa’ya olumlu yaklafl›yor. yüzy›l›n sonlar›nda ve 20. Fransa’n›n Ba¤dat demiryolunun yap›m›nda ve iflletmesinde bir katk› pay›na sahip olmas›n› sa¤lamak için her yola baflvurmal›y›z. B.. 5 S Ö Z L Ü K * ‹mtiyaz * Savunma ittifak› n Düflmanl›klar›n ekonomik ve askerî boyutlar› da vard›. Fransa’n›n 1888 y›l›ndan itibaren Rusya’ya önerdi¤i malî yard›m. Versailles fiatosu Müzesi. dünyan›n bugüne kadar gördü¤ü en büyük savafl nedenini haz›rl›yor. Wilhelm’in k›flk›rtmas›yla patlayan Fas krizi.. Almanya’n›n ayr›cal›kl› müttefiki AvusturyaMacaristan’la Balkanlar’da ç›karlar› giderek daha fazla çat›flan Rusya’ya yaklaflmak Fransa için zor olmam›flt›. Kraliçe Victoria’n›n ard›ndan tahta ç›kan VII. Frans›z tasarruflar›n›n Alman ç›karlar›na hizmet etmeye sürüklenmesini asla kabul edemez. ancak sonunda Fransa çekilmek ve Sudan’la ilgili her türlü taleplerinden vazgeçmek zorunda kald›. gezgin Alman sat›c›. n Rekabet. ayr›ca Almanlar›n güç kazanmas› da Londra’y› endiflelendiriyordu. Gerçekleflti¤i takdirde. ekim 1893.. Modernleflen ve yat›r›mlar›n› artt›ran bir Almanya karfl›s›nda Rusya.]. bizim katk›lar›m›z sonucunda olmamal›d›r. Türkiye’nin Asya’daki topraklar›nda ç›karlar›m›z› korumak ve büyütmek için bu büyük giriflimde pay sahibi olmam›z›n arzu edilir bir durum oldu¤una sizin gibi ben de inan›yorum. Cumhuriyet hükümeti. Almanya’ya gelmiflti. Afrika’da Frans›zlar ve ‹ngilizler Sudan’› ele geçirmek için birbirleriyle mücadele ediyorlard›. Ruslar Hint Okyanusu’na yaklaflman›n yollar›n› ar›yordu. 2 ve 5 Bir yanda baflar›larla taçlanm›fl sald›rgan geçmifli ve kendi ç›karlar›n› tatmin ederken karanl›klara gömülmüfl uluslara ›fl›¤›n› yayd›¤› konusundaki muhteflem inanc› ile bir ‹ngiltere. n Avrupa’n›n büyük güçleri aras›ndaki rekabet 19. olaylar mükemmel olan›n gerçekleflebilece¤ini göstermifltir. 58). 3 ‹ngiliz bas›n›n›n gözünden ‹ngiliz-Alman düflmanl›¤›.. gezgin ‹ngiliz tüccarla mücadele ediyor. Büyük güçler aras›nda rekabet Belge 3 ve 4 • DOSTLUK ANTLAfiMASI 1904’te kullan›lmaya bafllayan bu deyim. bu ancak rakiplerimizle mutlak eflitli¤in sa¤lanaca¤› koflullarda gerçekleflebilir. sömürgecilik alan›ndaki rekabet nedeniyle yaflanan zor bir dönemden sonra Fransa ile Birleflik Krall›k aras›ndaki diplomatik iliflkilerin düzelmesini ifade eder. Delcassé’nin amaçlar› nelerdir? 2.3 milyar alt›n-frank tutar›nda yat›r›m yapt›..] Fakat ‹ngiltere ile anlaflmam›z Rusya ile kurdu¤umuz ittifak›n aleyhine mi gerçekleflmeliydi? Ah! On y›l önce pekçoklar›n›n bana söyledi¤i fleyi hat›rl›yorum.. Fransa’n›n ‹ngilizlerle Ruslar› bar›flt›rmas›na da olanak tan›d›.. Almanya’n›n ya da Almanya’n›n deste¤ini alan ‹talya’n›n sald›r›s›na u¤rarsa. 1 1908 tarihli Rus borç senedi. 27 Temmuz 1903. Bu ittifak› ilk andan itibaren gerekli gördüm [. Uyuflmazl›klar›n artmas› (1890-1905) A N A H T A S Ö Z C Ü K R Fransa-Rusya ittifak›: 2 Rus donanmas›n›n Toulon’u ziyareti. Özenle ele almam›z gereken ilk konu. 1898’den sonra Fransa ile Birleflik Krall›k aras›nda bir yak›nlaflma sa¤lamay› baflard›. beyler: Rusya’n›n müttefiki olarak kalmak ve ‹ngiltere’nin dostu olmak mükemmel olurdu. ‹ngiltere’nin geleneksel politikas›n›n genellikle bu k›tadaki büyük güçler aras›nda denge sa¤lama kayg›s›yla oluflturuldu¤u inkâr edilebilir mi? Bugün bu dengenin güvence alt›na al›nmas› kime Fransa’dan daha fazla yarar sa¤layabilir? [. Maddeleri gizli tutulan ittifak anlaflmas› 1892’de imzaland›. Bu mücadele 1898’de Fafloda Olay›n›n patlak vermesine neden oldu (bkz. ‹ngilizler ve Ruslar bu nedenle 1885’ten itibaren Afganistan’da karfl› karfl›ya geldiler. ama daha parlak bir zekâyla dünyan›n her köflesinde ona rakip olan ayn› kandan bir Almanya var. herfleyden önce sömürge siyaseti konusunda hissediliyordu. Rusya Almanya’n›n ya da Almanya’n›n deste¤ini alan Avusturya’n›n sald›r›s›na u¤rarsa. Böylece Avrupa birbirine düflman iki cepheye bölündü. ama kat›lma amac›m›z›n da gösterdi¤i gibi. Théophile Delcassé’nin parlamentoda yapt›¤› konuflma.III. ayr›ca. 4 Fransa ve Almanya’n›n Osmanl› ‹mparatorlu¤u’ndaki ç›karlar›. fiimdi etraf›n›n çevrilmesinden endifle duyma s›ras›. 1892’de iki ülke aras›nda imzalanan savunma ittifak›* ile sonuçland›. Fransa mevcut tüm kuvvetlerini kullanarak Almanya’yla savaflacakt›r [. ‹ki ülke savafl›n efli¤ine geldi. Rusya mevcut tüm kuvvetlerini kullanarak Almanya’ya sald›racakt›r. bayra¤›n ‹ncil’i. Her halükârda. tüm söz hakk›n› talep etmeliyiz. Fransa D›fliflleri Bakan› Théophile Delcassé’nin Maliye Bakan› M. Frans›zlar ve ‹ngilizler sömürgelerle ilgili anlaflmazl›klar›n› çözümlediler ve 1904’te Dostluk Anlaflmas›* ad› verilen bir anlaflma imzalad›lar. 1888 kas›m›nda ise Paris.. Üçlü ‹tilâf’›n sald›r› amaçl› olmamas›na ve Birleflik Krall›k’›n bu birli¤in askerî kanad›na kat›lmamas›na karfl›n. Alman ihracat›n›n geliflmesi ‹ngilizlerin Güney Amerika’daki ve Osmanl› ‹mparatorlu¤u topraklar›ndaki ç›karlar›n› da tehdit ediyordu (Almanlar 1903’te Osmanl›lardan Ba¤dat-Berlin demiryolu hatt›n›n inflas› için imtiyaz* elde ettiler). Büyük güçlerin hepsi kendi sömürge imparatorlu¤unu geniflletmek için u¤rafl›yor ve di¤er Avrupa devletlerinin ç›karlar›yla çat›flmaya giriyordu. Saturday Review. 1873’ten 1895’e kadar süren ekonomik bunal›mla birlikte. ticaretin de bayra¤› izledi¤i her yerde (giremedikleri bir yer kald› m›?). Fransa’n›n yaln›zl›¤›n›n sonu Belge 1. Fransa Rusya’ya 1896’da 6 milyar. Rouvier’ye mektubu.

1908-1913 y›llar› aras›nda ise. Balkan krizleri. Bunu olabilecek en küçük miktarda vermek istiyorlar ve [. Osmanl›lar›n zay›f düflmesinden yararlanarak 1878’den beri iflgal alt›nda tuttu¤u Bosna-Hersek’i ilhak etti. n Aralar›nda oluflturduklar› ittifaklar nedeniyle (Avusturya-Macaristan’›n yan›nda yer alan Almanya ve ‹talya. Almanya ve Birleflik Krall›k’›n silahlanma çabas› h›zlan›yor. Almanlar›n bafllatt›¤› donanma program›na ra¤men. Afrika’da kabul edilebilir bir fleyleri savaflmadan elde edebilmek için son flans›m›z. en fazla da dokuz yüz y›ld›r Do¤u Almanya’n›n bir k›sm›n› talep eden Polonyal›lar için geçerliydi. Bat› komflumuz olan Frans›z halk›. 6 220 221 . Temelde. hükümet çevreleri art›k bir savafl›n kaç›n›lmaz oldu¤una inan›yorlarsa da... 2 ve 4 2 Savafl donanmalar› (ton olarak). 1 065 000 499 000 383 000 285 000 245 000 87 000 2 714 000 900 000 679 000 1 305 000 498 000 372 000 Frans›zlar sömürgecilik alan›nda bize baz› ödünler vermek zorunda olduklar›n› fark ettiler. Di¤er tüm çözümler bizim için yenilgi olur [. 17 Temmuz 1911.. Osmanl›lar Balkanlar’dan ç›kar›lm›fl ve bu topraklarda yaflayan bellibafll› uluslar ba¤›ms›zl›klar›n› kazanm›fllard›. Osmanl›lardan al›nan topraklar S›rbistan.. D›flifllerinden sorumlu Devlet Bakan› Kiderlen-Waechter’in Baflbakan Bethmann-Hollweg’e mektubu. Harbiye Naz›r› Naz›m Pafla. 1911’de Libya ve Oniki Ada’y› ‹talya’ya b›rakmas›na neden olan yenilgiden sonra Birinci Balkan Savafl› (1912-1913) s›ras›nda bu kez de küçük Balkan devletlerinin oluflturdu¤u bir koalisyon taraf›ndan yenilgiye u¤rat›ld›. ama kendileriyle ayn› haklara sahip olabileceklerini kabul etmek istemiyorlard›.Osmanl› ‹mparatorlu¤u. Di¤er yandan.MACAR‹STAN ROMANYA Tuna ‹STAN SIRB BULGAR‹STAN (1908’de ba¤›ms›z) Belge 3. 1905 Devrimi nedeniyle zay›f düflmüfl olan Rusya böyle bir oldubitti karfl›s›nda hemen harekete geçemedi ve Avusturya-Macaristan’a karfl› besledi¤i düflmanl›k iyice güçlendi. Frans›z-‹ngiliz ittifak› 1912’de iyice pekiflti ve Fransa Balkanlar’da yeni bir savafl ç›kmas› halinde Rusya’y› destekleyece¤ini aç›klad›. 1987). Bulgaristan ve Yunanistan aras›nda paylafl›ld›. ARNAVUTLUK LI ‹M PAR AT OR LU ⁄U YUNAN‹STAN YUNAN‹STAN YUNAN‹STAN 1908 Girit Osmanl› ‹mparatorlu¤u Bosna Hersek (Avusturya taraf›ndan ilhak edildi) 1912-1913 Girit 12 Adalar ‹talya’ya A¤ustos 1913’te s›n›rlar Girit 12 Adalar ‹talya’ya Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na karfl› sald›r›lar Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na karfl› savaflan ülkeler Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun kaybetti¤i topraklar Bulgaristan’›n kaybetti¤i topraklar A¤ustos 1913’te s›n›rlar 500 km 3 4 Alman Baflbakan› Von Bülow’un (1900-1909) gözünden kuflat›lan Almanya. Silahlanma yar›fl› ve savafl beklentisi Belge 1. Ancak. Savafl tehlikesi hafiflemifl görünüyordu. 1913 savafl›ndan galip ç›kan ve Rusya’n›n deste¤ini alan S›rbistan. ‹ngilizler zavall› Alman kuzenlerini kay›rmaya ve korumaya tenezzül ediyor. Sonunda bir anlaflmaya var›ld› ve Fransa Fas’ta elde etti¤i hareket özgürlü¤üne karfl›l›k Ekvator Afrikas›’ndaki topraklar›ndan bir k›sm›n› Almanya’ya b›rakmay› kabul etti. en kurumlu. 1913. . Denkwürdigkeiten (Berlin. Avusturya-Macaristan. 1905’te ve 1911’de.. Wilhelm ‹ngilizlerin yaklaflan savafl›n d›fl›nda kalaca¤›na kanaat getirmiflti. Rusya’n›n yan›nda yer alan Fransa ve Birleflik Krall›k). 5 Almanya’n›n Afrika konusundaki niyetleri. Balkanlar’da ardarda tam üç kriz patlak verdi: . Bu durum Ruslar için. 1 Bir ‹ngiliz z›rhl›s›. n Ardarda patlayan bu krizler ulusçu fikirleri de canland›rd›. ülkenin düflman güçler taraf›ndan kuflat›lm›fl oldu¤u ve pan-Almanc›l›k yoluyla yay›lman›n gereklili¤i üzerine kurulu söylem gündeme hakim oldu. Büyük Güçlerin Yükselifl ve Çöküflleri (New York. [. II. onlar› bizden bir hendek ay›r›yordu. Romanya. Bu. S›rplar›n tüm güney Slavlar›n› birlefltirme arzusuna karfl› ç›k›yordu. Önce Fransa ve Almanya Fas konusunda karfl› karfl›ya geldiler. AvusturyaMacaristan ve Rusya. bizi kimse sevmiyordu.IV. Do¤uda bizi çevreleyen Slav halklar›. Avrupa’daki tüm büyük güçlerin Balkanlar’da ç›kacak bir krize bulaflmalar› iflten bile de¤ildi. kendilerini medeniyetin bir üst seviyesine tafl›yan Almanya’ya karfl› nefretle doluydular. Royal Navy 1914’te hâlâ dünyan›n en güçlü deniz kuvvetiydi. 1905’ten 1913’e kadar çok say›da uluslararas› krizle sars›ld›. Bulgar komutanlar›yla mütareke imzal›yor (Çatalca. iki ülke daha çok savafl z›rhl›s› ve savafl kruvazörü üretmek için birbirleriyle yar›fl›yordu. Wilhelm iki kez.]. Kuflat›lm›flt›k. bu da Avusturya-Macaristan cephesinde artan bir memnuniyetsizli¤e yol aç›yordu. Denizlerde silahlanma yar›fl› 1914 savafl›n›n nedenlerinden biriydi. halklar savafla girmeye hiç de haz›r de¤illerdi ve S›rbistan hariç tüm ülkelerde milliyetçi ak›mlar az›nl›ktayd›. tüm Avrupa halklar› içinde en rahats›z. kelimenin tam anlam›yla en savaflç› ve en ulusçu olan›yd›. Bu arada. güney Slavlar›n› birlefltirme arzusunu giderek daha aç›kça belli ediyor. hatta ara s›ra onlar› baz› büyük ifllerde bile kullan›yor. Fransa’n›n sömürgelefltirmek istedi¤i bu ülkenin ba¤›ms›zl›¤›n› savunmak için devreye girdi. 1908-1913. Fransa’da da milliyetçilik fliddetlendi.. 1904’te Japonya karfl›s›nda ald›¤› yenilginin ard›ndan (bkz. B. Avrupa’daki krizler karfl›s›nda o kadar ilgisiz görünüyorlard› ki. Almanya’da.] Paylafl›laca¤› gün geldi¤inde s›rada olabilmek ve varoldu¤u sürece Do¤u Afrika’n›n bize ait olan k›sm›yla ba¤lant›y› sa¤layabilmek için Belçika Kongosu’na kadar ilerlemeliyiz.]. daha çok Çekler için.. Rusya ise. "Silahl› bar›fl" (1905-1914) S Ö Z L Ü K A. Birleflik Krall›k’ta ifl çevreleri ve halk. Paul Kennedy. II. [.] herfleyi göze ald›¤›m›za kesinlikle ikna olmadan kabul edilebilir bir teklifte bulunmayacaklard›r..1913’te bu savafl›n galiplerini karfl› karfl›ya getiren ‹kinci Balkan Savafl›’n›n sonunda. 5 ve 6 KARADA⁄ OSMA N ROMANYA TAN SIRB‹S Tuna TAN SIRB‹S Tuna KARADA⁄ Arnavutluk BULGAR‹STAN BULGAR‹STAN * Panslavc›l›k n Avrupa. Krizler dönemi AVUSTURYA . Son Frans›z-Alman savafl›ndan beri. 160) gözlerini Balkanlar’a çevirmifl ve Slav halklar›n›. Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun zay›flamas›ndan yararlanarak bu bölgedeki etkilerini artt›rmaya çal›fl›yorlard›. Rusya’da yine buna benzer panslavc›l›k* söylemi yay›ld›. özellikle de müttefiki olan S›rplar› koruma arzusunu dile getirmeye bafllam›flt›. en h›rsl›. . ‹ki ülke de henüz sömürge meseleleri yüzünden savafla girecek durumda de¤ildi... Prens Bernhard von Bülow. n Balkanlar’daki durum bar›fl için daha büyük bir tehdit oluflturuyordu.] tatmin edici bir çözüme ulaflabiliriz. Ancak di¤erleri bizim sonuna kadar gitmeye kararl› oldu¤umuzu bilirlerse [. 1930-1931). 3 Aral›k 1912).1908’de Avusturya-Macaristan. Almanlarla ‹ngilizler aras›ndaki iliflkiler yüzy›llar içinde de¤iflikli¤e u¤rad›. 1900 1914 Birleflik Krall›k Fransa Rusya Almanya ‹talya Avusturya Macaristan n Ancak. Tüm Frans›z Kongosu’nu ele geçirmemiz gerek. s.

. 1 . Jaurès’e düzenlenen suikast ulusçu duygular›n yükseldi¤ini de gösteriyordu. Ancak yeni kriz yine bu bölgede patlak verdi. Sosyalist lider. 28 Haziran 23 Temmuz Saraybosna suikast› Avusturya’n›n S›rbistan’a ultimatomu savafl Avusturya . Hükümetin ve S›rbistan aras›nda ortaya ç›kan bu sorunda taraf tutmaktan kaç›nmam gerekiyor. günümüzde tarihçiler "tüfe¤i çiçek açm›fl" asker imaj›ndan oldukça uzak. Buna ra¤men savafl ç›kmas› halinde. Rusya ve Fransa arka arkaya savafla girdiler. ilgili ülkelerdeki iflçi s›n›f›n›n ve parlamentolardaki temsilcilerinin görevidir.Emperyalizm: Kapitalizmin En Yüksek Aflamas› (1916) adl› eserinde Lenin. kadere boyun e¤mifl halde cepheye gönderilen askerlerden söz ediyorlar. Bu durum. gerçekte Avrupa olanlara boyun e¤iyordu. Jouhaux’nun 4 A¤ustos 1914’te Jean Jaurès’in cenazesinde yapt›¤› konuflma. Ancak birincil amac› sa¤lam bir biçimde kaynaflm›fl olan monarflileri y›kmak olan bu eylemli propagandaya karfl› en etkili önlemleri alman›n tüm medenî ülkelerin ahlakî görevi oldu¤una inan›yorum. dünyan›n her yerinde geliflmesini sa¤layacak daha iyi koflullar› yar›nlar için haz›rl›yor. Wilhelm’in Franz Joseph’e mektubu. Yaln›zca Rus bolflevikler ve baz› Alman ve ‹ngiliz sosyalistler savafla karfl› ç›kmaya devam etti. tarihin bize b›rakt›¤› cömert ideoloji ve medeniyetin miras›n› korumak için aya¤a kalk›yoruz. Avusturya veliaht› Arflidük Franz-Ferdinand kar›s›yla birlikte Bosna-Hersek’in Saraybosna kentinde öldürüldü (bkz. 23 Temmuz’da. Önce Rusya. 226-227)..Fransa savafl Birleflik Krall›k . Léon Jouhaux bu dönüflü nas›l hakl› gösteriyor? C. . Seferberlik ça¤r›s›na "burada" diye cevap veriyoruz. Hay›r yoldafllar‹ insanl›¤› bar›flt›rma ve toplumsal huzuru bulma idealimiz yok olmad›. n Polis soruflturmas›nda tüm izler S›rbistan’› iflaret ediyordu. krizin ortaya ç›kma h›z› ve herkesin sald›r›n›n düflmandan geldi¤ine inanmas› vatansever tav›rlar›n yay›lmas›na neden oldu. A. proleter enternasyonali için büyük bir baflar›s›zl›kt›. n Savafl ilanlar›.Baflkalar› hesapl› risk fikrini ortaya att›lar. 5 Savafla giden askerler. 31 Temmuz’da kendisini “Almanya’n›n ajan›” olmakla suçlayan bir milliyetçi taraf›ndan öldürüldü. Müttefiklerinin biraz daha zay›flamas›ndan çekinen Almanlar›n deste¤ini alan Avusturyal›lar. Yürüyüflüne bir süre ara vermifl olsa da. Do¤al olarak.] Saraybosna’da ödenen korkunç bedel. 3 Sosyalistler.. Savafl tehlikesi karfl›s›nda II. bu savafl› kendilerine uygun görünen en etkili yöntemlerle engellemek için gerekli tüm çabay› ortaya koymak. sa¤da Berlin).Almanya savafl Avusturya . Asla fethetmek için savaflmayaca¤›z.. Avusturya-Macaristan’›n 28 Temmuz’da S›rbistan’a savafl ilan etmesi için yeterli bir bahane oldu. 5 222 223 .Günümüzde ise. Kötü güçlerden büyük s›k›nt›larla kopard›¤›m›z az say›da özgürlü¤ün karanl›klara gömülmesini istemiyoruz. ölümünden on befl gün önce partisinin savafla karfl› genel grev ça¤r›s›n› ilke olarak benimsemesini sa¤lam›flt›. Buna karfl›l›k. . 31 Temmuz 1914. Kritik saatler geldi¤inde beni ve imparatorlu¤umu.] Ülkenin güney s›n›rlar›n› bu a¤›r bask›dan kurtarman›n gerekli oldu¤unu kabul ediyorum. Bu karar›n ard›ndan seferberlik*ler birbirini izledi ve savafl birkaç gün içinde k›taya yay›ld›. S›rbistan kendisine dayat›lan koflullar›n tümünü kabul etti. ancak topraklar›nda yürütülen soruflturmaya Avusturyal› polislerin de kat›lmas›n› öngören koflulu S›rp ulusal egemenli¤ine müdahale olaca¤› gerekçesiyle reddetti. savafl›n sorumlulu¤unun kimde oldu¤ununa iliflkin karfl›t savlar öne sürüldü: Jean Jaurès’in Paris’te öldürülmesi. [. Coflku içinde savafla giden askerleri gösteren geleneksel resimlere karfl›l›k (solda Paris. fanatik ç›lg›nlar›n kötü niyetli dalaveralar›n› ve devletin belkemi¤ini tehdit eden panslavc› giriflimleri a盤a ç›kard›. ard›ndan da marksist tarihçiler savafl› Avrupa ülkelerinin kapitalist ve emperyalist yap›lar›n›n bir ürünü olarak tan›mlad›lar. s. Baz› kaynaklar savafla coflkuyla girildi¤i izlenimini verse de. Wilhelm Franz Joseph’i harekete geçmeye teflvik ediyor. Balkanlar’daki sorunlar›n çözülmüfl oldu¤unu sanan Avrupa’da büyük flaflk›nl›k yaratt›. Saraybosna suikast› Belge 1 ve 2 • SEFERBERL‹K Askerlik yafl› gelmifl ve savaflabilecek durumda olan tüm erkeklerin silah alt›na ça¤r›lmas›. Tarafs›z kalan Belçika’n›n Schlieffen Plan›*n› uygulayan Alman ordular› taraf›ndan iflgal edilmesi. S Ö Z L Ü K * Ultimatom * Schlieffen Plan› 4 Temmuz-A¤ustos 1914: ‹ttifak zincirleri. Fransa’da Jean Jaurès. Mücadelemizde yenik düfltük. CGT’nin (ve sosyalistlerin) 1914 a¤ustosunda nas›l yön de¤ifltirdiklerini gösterin. n Böylece. Sorumlu kim? n 1916’dan itibaren. II. savafl ilan edildikten sonra Avrupa’daki sosyalistler de ülkelerinin savunmas›na kat›ld›lar. Almanya.Baz› tarihçiler çal›flmalar›nda Almanya’n›n sorumlulu¤unu ön plana ç›kard›lar. bu yöntemler s›n›f mücadelesinin keskinli¤ine ve genel siyasî duruma göre de¤iflebilir. Kutsal ‹ttifak her yerde zafer kazanm›flt›.Rusya B. Enternasyonal’in söyleminin ana çizgileri nelerdir? 2. Enternasyonal’in Stuttgart Kongresinde sundu¤u önerge. Avrupa’da savafl Belge 3. CGT Genel Sekreteri L. Avusturya-Macaristan hükümeti bu olay› S›rbistan’la hesab›n› görmek ve böylece bu ülkenin müttefiki olan Rusya’n›n Balkanlar’daki üstünlü¤üne son vermek için bir f›rsat olarak gördü. Asl›nda bar›fl yanl›s› olan sosyalistler bile “savafla savafl açmak” ad›na halk› örgütlemeyi baflaramad›lar. 4 ve 5 28 Temmuz 30 Temmuz 31 Temmuz Bu savafl› biz istemedik. [. E¤er bir savafl tehdidi varsa. S›rbistan’a bir ultimatom* gönderdiler. n Bir hafta içinde tüm Avrupa savafla girdi. Bunu bize söyleyen büyük Jaurès’in gölgesidir. 28 Haziran 1914’te.. n Balkanlar’daki gerginlik 1913 Balkan Savafllar›’n›n sonlanmas›ndan beri yat›flm›flt›. Almanya’da oldu¤u gibi Fransa’da da. yani suikastten yaklafl›k bir ay sonra. ‹flgalcileri kovmak. Bu sava göre. II.Rusya savafl Almanya .V. ama bunun için genel bir savafl ç›kmas› riskini göze alm›fllard›. Üçlü ‹ttifak’›n bir savunma ittifak› oldu¤unu öne süren ‹talya tarafs›z kalaca¤›n› aç›klad›. müttefiki S›rbistan’› desteklemeye karar verdi. uzun süredir kan›tlanm›fl dostlu¤umuzun ve birer müttefik olarak karfl›l›kl› ödevlerimizin gerektirdi¤i gibi tüm sadakatimle yan›nda bulacaks›n. 1907. 14 Temmuz 1914. milliyetçi hareketlerin özellikle Balkanlar’da belirleyici rol oynamas›ndan hareket eden ortak sorumluluk sav› giderek daha fazla kabul görüyor. Birleflik Krall›k’› da Fransa ve Rusya’n›n yan›nda savafla sürükledi. Almanya ve Avusturya yaln›zca s›n›rl› bir savafl istiyorlard›. Küçük gibi görünen bu anlaflmazl›k. 1914 yaz›nda ç›kan kriz A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 II. en çabuk flekilde son bulmas› için arac› olmak ve en alttaki halk kesimlerini harekete geçirerek kapitalist egemenli¤in düflüflünü h›zland›rmak için tüm güçleriyle ekonomik ve siyasî krizi kullanmak da iflçi s›n›f› ve temsilcilerinin görevidir. 1 A¤ustos 1.S›rbistan Rusya’da seferberlik Almanya’n›n Rusya ve Fransa’ya ultimatomlar› Almanya’da seferberlik Fransa’da seferberlik 3 A¤ustos 4 A¤ustos 5 A¤ustos seferberlik savafl (savafl ilan eden ülkenin ad› baflta gösterilmifltir) Belçika’n›n iflgali savafl Almanya . CGT ve savafl: Redden kabullenmeye.

Frans›z Petit Journal gazetesinde (sa¤c› popüler bir gazete) 1898’de yay›nlanan bir karikatür.A. Dretnot: ‹ngiltere. 1936. 1882’de Almanya. . . MASS‹E.Kim en sald›rgan görünüyor? Neden? . Üstünlük (eflanlaml›s›: hegemonya) tek bir gücün hakimiyetini anlatmak için kullan›l›r.Alegori (bir fikri temsil eden ögelerin kullan›lmas›. Karfl›lar›nda bafll›ca iki sorun vard›: Viyana Kongresi’nde benimsenen meflruluk ilkesine ayk›r› olan ulusal egemenlik ilkesi ve Balkanlar’daki uluslaflma sorunu.Marcel L’HERBIER. güçlerin uluslararas› bir sorunu çözmek amac›yla üzerinde fikir birli¤ine vard›klar› bir düzenlemedir.Kelime oyunlar› yap›lm›fl m›? . Okuyucuyu güldürmeyi ve düflündürmeyi amaçlar. Avrupa ülkeleri uluslararas› iliflkilere hükmediyorlard›. Üçlü ‹tilâf. Entente cordiale. Almanya ve Yaklaflan Savafl›n Ayak Sesleri.Onlar› hangi özelliklerinden tan›yoruz? . Birinci Dünya Savafl›na Giden Yol. Birinci Dünya Savafl›: Savafl Nas›l Bafllad›.Karikatürün nelere gönderme yapt›¤›n› aç›klay›n. Birleflik Krall›k ve Rusya aras›ndaki yak›nlaflmaya verilen add›r. Fransa’n›n d›fl politikas›na önce baflar›l› müdahaleler (K›r›m. Fransa ile Birleflik Krall›k (Dostluk Antlaflmas›) ve Birleflik Krall›k ile Rusya aras›nda yak›nlaflma söz konusuydu. TAYLOR. 1973.konunun özeti SENTEZ 1850-1914 y›llar› aras›nda. • F‹L‹MLER . . A. daha sonra 1915’e kadar uzat›lm›flt›r. n ‹ttifak. ‹tilâf ise. J. ard›ndan yenilgiler (Meksika.Ortama uygun olmayan sözler var m›? n Çizerin amac› nedir? n Üçlü ‹ttifak ve Üçlü ‹tilâf Üçlü ‹ttifak. Bu güçlerden yaln›zca Fransa ile Rusya aras›nda ittifak anlaflmas› imzalanm›flt›. 1870’den sonra "Bismarck sistemleri" Fransa’n›n yaln›z kalmas›na neden oldu. The Charge of the Light Brigade. 1850’den 1870’e kadar. Saraybosna suikast› 1914 temmuzunda Avrupa’y› birkaç hafta içinde genel bir savafla sürükleyecek bir kriz bafllatt›. ticaret ve sömürgecilik alan›nda artan rekabet. devletler aras›ndaki gerilim artt›: . hangileri? . anlaflma ve itilâf ‹ttifak. Karikatürün incelenmesi.Temsil edilen karakterler nas›l seçilmifl? “Krallar›n ve imparatorlar›n pastas›”. AÇIKLAMA n “Petit Journal”de yay›nlanan karikatür (yanda) . 1939. çev. Fransa.Karikatürde hangi karakterler yer al›yor? . . ‹stanbul. flu sorulara cevap vermek gerekir: . 1870-1871 Fransa-Prusya savafl›) damgas›n› vurdu. 224 225 . yöntem Tarihsel belge olarak karikatür inceleme KONU ÜZER‹NE DÜfiÜNME n Karikatür.büyük güçler aras›nda. 1995. GÖZLEM n Bir karikatürü anlamak için. P. Ana karakterler var m›? .Sahneyi tan›mlay›n.Michael CURTIZ.Fransa ve Almanya aras›ndaki gerginlik ve Fransa’n›n yaln›zl›¤›n›n son bulmas› (1892 tarihli Fransa-Rusya ittifak›. özellikle de 1908 ve 19121913 Balkan krizleri).Hangi tarihte yay›nlanm›flt›r? .1905’ten itibaren yaflanan fliddetli krizler (1905 ve 1911 Fas krizleri. 1976.Çin topraklar› neden bir pasta biçiminde gösterilmifl? . • K‹TAPLAR OKU YA GÖR LIM EL‹M Anlaflma.Karakterlerin baz› fiziksel ya da kiflilik özellikleri vurgulanm›fl ya da biçimsizlefltirilmifl mi? . ‹stanbul. Avusturya-Macaristan ve ‹talya aras›nda imzalanan ittifak anlaflmas›d›r. 1890’dan itibaren. . örne¤in: bar›fl için beyaz güvercin) yap›lm›fl m›? Simge kullan›lm›fl m›? Hangileri? KARIfiTIRMAYALIM n Uyuflmazl›k ve üstünlük Uyuflmazl›k.Karikatürün çizeri kimdir? .Robert K. . çev. . ‹talya). Fransa ile Birleflik Krall›k aras›nda 1904’te gerçekleflen Dostluk Antlaflmas›). Harmanc›.Hangi gazetede yay›nlanm›flt›r? Bu siyasî olarak taraf tutan bir gazete midir? . Ankara. M. iki güç aras›nda bir çat›flma ya da anlaflmazl›k anlam›na gelir. Birleflik Krall›k Almanya AvusturyaMacaristan ‹talya Dostluk Antlaflmas› Rusya ANLAMLANDIRMA Fransa n Çizer güldürmece unsurlar›na baflvurmufl mu? Evet ise.Farkl› karakterleri hangi özellikleriyle tan›yabiliyoruz? . Haluk ÜLMAN. bir kifli ya da bir durumun kas›tl› olarak abart›lm›fl halidir.A. Sunkar. güçler aras›nda gerçekleflen siyasî bir anlaflma veya uyuflmad›r (Örnek: Birleflik Krall›k ile Fransa aras›nda 1904 y›l›nda gerçekleflen Dostluk Antlaflmas›). çizer taraf›ndan kullan›lan komik ögelerin anlamland›r›lmas›n› gerektirir.Gülünç durumda gösterilen karakterler var m›? . bir sözleflme ile (ittifak sözleflmesi) savafl halinde birbirlerinin yard›m›na koflma güvencesi veren güçler aras›nda kurulan birliktir.

Latin 2 Köprüsü A Milja hri cka Ne C: ‹kinci sald›r›.. 1.. s›n›f ö¤rencisi bir genç. bkz. 29 Haziran 1914.] S›rbistan’da kamuoyu onu destekliyordu. 3 Gavrilo Prinzip’in yakalanmas›. [‹kisi de] vilayet saray›na götürüldükten k›sa bir süre sonra can verdiler. ama arflidük yara almadan kurtuluyor. bir davete kat›lmak üzere belediye saray›na giderken otomobillerinin üzerine bomba at›ld›. Arflidük. Avusturya-Macaristan Avrupa’n›n bu k›sm›ndaki etkisini neden güçlendirmek istiyordu? 4. Genellikle yanl›fl de¤erlendiriliyordu. 6 ALMANYA Viyana Budapeflte AVUSTURAY-MACAR‹STAN ROMANYA SIRB‹STAN ASaraybosna dr iya BULGAR‹STAN tik Karada¤ De ni zi ARNAVUTLUK OSMANLI ‹MP. 1908’de topraklar›n›n ilhak edilmesini kabullenemeyen Bosna’daki S›rp milliyetçileri için bir tahrik unsuruydu. 29 Haziran 1914. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 5 Kumrular Köprüsü 1. 4 ve 7)? 2. çünkü bir Yugo-slav krall›¤› kuraca¤›n› umuyorlard›. Onu fazla tan›mayan. Ortodoks S›rplar ve Müslüman Boflnaklardan oluflan Slavlar kar›flm›fl biçimde yafl›yorlard›. 1 Saraybosna suikast›. 158 ve Sözlük. genifl bir özerklik tan›yacak kadar ileri götürür müydü? [. Avusturya-Macaristan’a ait olan bu topraklarda. [. hatta baz›lar› imparatorlu¤un gelece¤i konusundaki düflünceleri yüzünden kendisinden "kurtulduklar›na" sevinseler de. "Avusturya Veliaht› Arflidük Franz-Ferdinand ve efli dün Bosna’n›n Saraybosna kentinde öldürüldüler. 29 Haziran 1914.. ama arkadaki otomobilde bulunanlar hafif yaralarla kurtuldular. Suikast›n yak›n ve uzak sonuçlar› neler olmufltur? 6. Trebinye’de dizgicilik yapan Kabrinoviç ad›ndaki suikastç› olay yerinde tutukland›. ‹T ‹mparator 1 Köprüsü Belediye Saray› 4 226 A Yedi suikastç›: 1 Grabetz 2 Prinzip 3 Popoviç 4 ‹liç 5 Kabrinoviç 6 Kupriloviç 7 Mehmetbasiç Arflidük’ün izledi¤i yol Gidifl Dönüfl LY A B: Prinzip arflidükün geçti¤ini görüyor. Bomba otomobil geçtikten sonra patlad›. Avusturya-Macaristan taht›n›n veliaht› arflidük Franz Ferdinand ve efli. 29 Haziran 1914. çünkü zor.] Tahta geçmifl olsa. Arflidükün Saraybosna’ya yapt›¤› ziyaret S›rbistan için nas›l bir anlam tafl›yabilir? 3. [. [davetten dönen] arflidükün otomobiline tek tabancayla birkaç el atefl etti. Avusturya-Macaristan 23 Temmuz’da S›rbistan’a bir ultimatom verdi.] ‹çeride ise. s. B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Nedenlerin ve sonuçlar›n bulunmas› Dosya 2 Saraybosna’da düzenlenen iki sald›r›. Komployu. 28 Haziran ise. Araba." Franz Ferdinand’›n portresi.. sorunlu bir kiflili¤i vard› ve insanlar› kendine düflman etme konusunda umursamaz davran›yordu.] Macarlardan ve ‹talyanlardan nefret ederdi. Frans›z Petit Parisien gazetesinin ilk sayfas›. arflidükün Rus yanl›s› tav›rlar sergileyece¤inden eminim.Dosya Saraybosna. Suikast nas›l geliflti? Le Matin gazetesindeki yaz›ya göre suikast›n nedenleri neler7 6 3 4 di (Belge 1. Üçlü monarfli nedir? Söylentilere göre Franz Ferdinand Avusturya-Macaristan’›n gelece¤i konusunda ne planl›yordu (Belge 6)? 5. Bosna-Hersek’in birkaç y›l önce Avusturya-Macaristan taraf›ndan ilhak edilmesini protesto eden Bosnal›lar›n düzenledi¤i san›l›yor.. R›ht ppel ›m› A: ‹lk sald›r›. 28 Haziran 1914 28 Haziran 1914’te. Arflidük yüzünden. Baz› devletlere. Avusturya-Macaristan’›n ultimatomu neden genel bir krize yol açt›? Prinzip ad›nda lise 8. Fransa’n›n Viyana büyükelçisinin raporu.. 1389’da S›rplar›n Osmanl›lara yenildi¤i Kosova Savafl›’n›n y›ldönümüydü. dinsel fanatizmi ve cimrili¤i konusunda anlat›lanlara göre yarg›layan halk taraf›ndan sevilmiyordu. YUNAN‹STAN 250 km RUSYA 2 Balkanlar›n merkezinde Saraybosna.. Kalabal›k katilleri linç etmek istedi. Albay Morizzi’nin arabas›n›n üzerinde bir bomba patl›yor. Prinzip’in baflar›s›z ilk sald›r›dan sonra sakland›¤› bar›n önünden geçerken yavafll›yor. Ancak zekâs› engin ve kaydade¤er hedefleri olan bir prensti. Hohenberg Düflesi ise karn›ndan yara ald›. Avusturya ordusunun büyük manevralar›n› izlemeyi amaçlayan arflidükün ziyareti. ‹mparator Franz Joseph taraf›ndan pek sevilmese de. Bu nedenle. Üçlü monarfli için. [. ‹kinci suikast›n san›¤› da yakaland›.. Katolik H›rvatlar. Albay yaralan›yor. Le Matin. yaln›zca Çekler Bohemya’n›n köklü ailelerinden birinden gelen kar›s›n›n etkisiyle kendilerine yard›m edebilece¤ini düflünerek seviniyorlard›. resmî bir ziyaret için bulunduklar› Bosna-Hersek’in Saraybosna kentinde öldürüldüler. Macarlar aleyhine ve ‹talyanlar›n Adriyatik k›y›lar›ndaki Avusturya topraklar›na yerleflmelerine karfl› Slavlar› kay›rma düflüncesinde oldu¤u yak›flt›r›ld›. 227 . Bosna’da faaliyet gösteren S›rp milliyetçileri ne istiyorlard›? S›rbistan’› hangi büyük güç destekliyordu? Bu büyük gücün önemli bir müttefikinin ad›n› söyleyin. Acaba gerçekten bu e¤ilimlerini üçlü monarfli1 kuracak ya da hükmü alt›ndaki çeflitli uluslar›n taleplerini karfl›layan. Arflidük bombay› eliyle savuflturabildi. örne¤in Rusya’ya karfl› sald›rgan bir politika izledi¤i için haks›z yere suçland›. Le Matin. Veliaht Arflidük Franz-Ferdinand ve efli Hohenberg Düflesi. 5 7 Suikast. Suikastç›lar bu sald›r›yla tüm güney Slavlar›n› biraraya getirecek "Büyük S›rbistan" hayalini gerçeklefltirme arzular›n› dünyaya ilan etmek istiyorlard›.

. . .s. . . . . . . . . . . . . . . 340 19. . . . . 408 "Elektrik Perisi" (detay). B‹R‹NC‹ DÜNYA SAVAfiI (1914 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . s.1930) . . . . . . Raoul Dufy’nin tablosu. 322 18. . . . . . . ZAFERDEN BUNALIMA L‹BERAL DEMOKRAS‹ .1923) 16. . . s. . s. . . . s. . . . . . . NAZ‹ZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 21. . . . . . . . . B‹R‹NC‹ DÜNYA SAVAfiI’NIN SONUÇLARI .s. . s. . TÜRK‹YE’DE TEK PART‹ YÖNET‹M‹ (1931 . . . . . . . . . . . . . . .ÜÇÜNCÜ BÖLÜM B‹R SAVAfiTAN D‹⁄ER‹NE KONULAR 12. . s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . s. . . . . . . RUSYA’DA DEVR‹M . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 20. . . . s. . 1937. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SAVAfiA DO⁄RU . . . . . . . . . . . . 230 13. . 304 17.1918) . . . . . . . 270 284 15. . . . . . . . M‹LLÎ MÜCADELE (1918 . . . 394 22. . . . . . FAfi‹ZM . . . . . . TÜRK‹YE’DE CUMHUR‹YET VE DEVR‹MLER (1923 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paris Belediyesi Modern Sanat Müzesi. . . . . . . . .1939) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . STAL‹N‹ZM . . . . . . . . . . . . 256 14. . . . . . . s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

IV. Mehmet Vahdettin 14 Ekim 1918 Ahmet ‹zzet Pafla 1914 28 Haziran 1914 Saraybosna suikast› Eylül 1914 Marne çarp›flmalar› 1915 fiubat-Aral›k 1916 Verdun çarp›flmalar› 1916 Temmuz Kas›m 1916 May›s 1916 Somme Jutland deniz savafl› çarp›flmalar› 1917 Ayaklanmalar Amerika Birleflik Devletleri’nin savafla girmesi fiubat-ekim1917 Rus Devrimi 1918 3 Mart1918 11 Kas›m Brest-Litovsk 1918 Bar›fl Rethondes Antlaflmas› B›rak›flmas› Ekim 1917 Caporetto çarp›flmalar› A¤ustos 1914 Tannenberg çarp›flmalar› 230 231 . VII. 1917". Savafl›n sürdü¤ü o dört y›l boyunca üniforma giymifl olan 70 milyon askerden en az 9 milyonu öldü. Bunlara savafl nedeniyle hayatlar› paramparça olan yetim. ama çat›flma muazzam bir savafla dönüfltü. dul ve yaral›lar› da eklemeyi unutmamak gerek. II. Çat›flma. 1 • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : Çanakkale Savafllar› ‹ngiltere’de kad›n iflgücünün 2 savafl çabas› için seferber edilmesi. Herkes savafl›n k›sa süreli olaca¤›n› san›yordu. Bar›fltan savafla Cepheler Dünya çap›nda bir savafl Osmanl› Devleti’nin savafla girifli V. ‹mparatorlu¤un sonuna do¤ru Topyekûn bir savafl Cephe gerisinde savafl Savafltan b›rak›flmalara "Craonne. III. n Neden bu kadar uzun ve topyekûn bir dünya savafl› yafland›? KONU KONUNUN PLANI I. Kad›nlar. giderek topyekûn bir savafla dönüfltü: Devletlerin elindeki tüm kaynaklar bu "Büyük Savafl" ya da “Harb-› Umumî” için seferber edildi. Nisan-aral›k 1915 Çanakkale çarp›flmalar› 29 Nisan 1916 Kutü’l-Amare zaferi fiubat-eylül1918 Haziran 1916 Do¤u’da ileri fierif Hüseyin’in isyan› harekât 29 Eylül 1918 Bulgaristan’›n savafltan çekilmesi 30 Ekim 1918 Mondros B›rak›flmas› 18 Mart 1915 Çanakkale deniz zaferi 29 Ekim 1914 Osmanl› Donanmas›n›n Karadeniz harekât› 14 Kas›m 1914 Cihat ilan› V.1918 VI. Bu. VIII. suluboya. ayr›ca. Mehmet Reflat Sait Halim Pafla 4 fiubat 1917 Talât Pafla 4. gelin ve bize yard›m edin!" 1918 tarihli ‹ngiliz afifli. Fransa Ordu Müzesi. hem Avrupa hem dünya için felaketler ça¤›n›n bafllang›c› oldu. dünya çap›nda bir savaflt›: Çarp›flmalardan pay›n› almayan ya da asker.12 Birinci Dünya Savafl› (1914-1918) 1 914’te Avrupa’da patlak veren çat›flma. malzeme ve teçhizat göndermek suretiyle savafl›n etkisini hissetmeyen tek bir toprak parças› kalmad›.7. François Flameng (1856-1923). VI. "Daha çok uçak gerek.

Peterburg abl uka Bafll›ca kara çarp›flmalar› Bafll›ca deniz çarp›flmalar› B ‹ R L E fi ‹ K Jutland (1916) Litvanya Mazuriya Gölleri (1914) 1915 1917 1914 Merkezî ‹mparatorluklar›n sald›r›lar› ‹tilaf güçlerinin sald›r›lar› A¤ustos 1915’te ‹tilaf Kuzey Denizi n 1914 a¤ustosunda savafl patlak verdi¤inde Almanya ve Avusturya-Macaristan (Merkezî ‹mparatorluklar). s. Ancak. 1914 k›fl›nda Bat› Avrupa’daki. Ortado¤u’da ilerlemelerine ra¤men Osmanl› ‹mparatorlu¤u’na karfl› zorlu bir savafl veriyorlard›. güçlü ordular ve co¤rafî bak›mdan da¤›n›k düflmanlar› karfl›s›nda iletiflim sa¤layabilme kolayl›¤› gibi gözard› edilemeyecek kozlara sahipti. Taraflar bu t›kan›kl›k karfl›s›nda zafere ulaflabilmek için yeni müttefikler bulma ve baflka cepheler açma çabas›na girifltiler.) Gazze (1917) Kudüs 1915 Kutü’l-Amare (1915) 1915 400 km L ‹B YA (‹talya) M I S I R (B. düflman taraflar› bütünüyle y›kmadan savafl›n yay›lmas›na yol açt›: ‹tilaf Devletleri Çanakkale’de yenilgiye u¤rad›. 1915 bahar›nda da Do¤u Avrupa’daki cepheler yerleflik hale geldi ve hareket savafl› yerini siper savafl›na b›rakt›.Savaflta Avrupa ve Ortado¤u: 1914’ten 1917’ye cepheler 1914‘te ileri harekât s›n›rlar› 1917’de cephe St. 251). K. Savafla haz›rl›ks›z giren Romanya ise birkaç ay içinde yenilgiye u¤rad›. Gerçekten de savafl›n uzamas› durumunda ‹tilaf Devletleri cephesini oluflturan ‹ngiliz ve Frans›zlar rakiplerini bo¤mak için deniz ablukas›na baflvurabilecek ve sömürge imparatorluklar›ndan getirtilen taze güçleri kullanabileceklerdi. n Yolun sonu 1918 bahar›nda Alman sald›r›lar›n›n u¤rad›¤› baflar›s›zl›¤›n ard›ndan göründü. . ‹talya’da cephe h›zla yerleflik hale geldi. n Genelkurmaylar taraf›ndan öngörülen çabuk zafer gerçekleflmedi. Böylece: . ‹tilaf Devletlerinin ayn› y›l›n yaz ve güz aylar›nda bafllatt›klar› karfl› sald›r›. Merkezî ‹mparatorluklar›n yan›nda. K. Romanya (a¤ustos 1916). harita. K R A L L I K Londra Somme (1916) Heligoland (1914) HOLLANDA Ren Berlin Varflova Tannenberg (1914) A¤ustos 1917’de ‹tilaf 1914 ALMANYA Verdun (1916) RUSYA 1916 1917’de Merkezî ‹mparatorluklar Merkezî ‹mparatorluklar taraf›ndan iflgal edilen topraklar (1917) 1915 Polonya a Tun Paris Marne (1914) Galiçya Viyana 1917 1915 1914 T›rnopol (1914) ‹tilaf güçleri taraf›ndan iflgal edilen topraklar (1917) Tarafs›z devletler FRA N S A ‹SV‹ÇRE 1915-1917 AVUSTURYA-MACAR‹STAN Caporetto (1917) 1915 1916 Belgrad Bükrefl Saraybosna ROMANYA Hazar a r a d e n i z Denizi 19141916 K ‹TALYA Roma 1916 SIRB‹STAN Sofya BULGAR‹STAN 1915 1916 ‹stanbul Çanakkale (1915) Selanik si OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U D ‹RAN ic le S›rp ordus un un h ta li YUNAN‹STAN Atina ye F ›r a t Ba¤dat KUZ E Y A F R ‹K A (Fransa) Malta (B. 1917’de savafl Avrupa’daki cephelerde ç›kmaza girmifl gibiydi. Balkanlar’da Bulgaristan’›n savafla kat›lmas› S›rbistan’›n çökmesine yol açt›.Osmanl› ‹mparatorlu¤u (kas›m 1914) ve Bulgaristan (ekim 1915). Amerika Birleflik Devletleri (nisan 1917) ve Yunanistan da (haziran 1917) ‹tilaf Devletlerinin yan›nda savafla kat›ld›lar. K.) A k d e n On iki ada (‹talya) i z 1917 K›br›s (B. n Yeni cephelerin aç›lmas›. 11 Kas›m 1918’de Rethondes B›rak›flmas›’n›n imzalanmas›yla sonuçland› (bkz. ‹ngilizler ve Ruslar.‹talya (may›s 1915).) Süveyfl 232 233 . aç›lan iki cephe bu ülkelerin zafere çabuk ulaflmalar›n› gerektiriyordu.

] Müttefiki Rusya’dan sadakatle yard›m al›yor. A¤ustos 1914: Avrupa savaflta Belge 3 ve 5 sumuz. 6 Eylül’den 13 Eylül’e kadar süren. iki taraf›n komutanlar› da en etkili silahlar›n›n süvari birlikleri ile piyadelerin moral gücü olaca¤›na ikna olmufllard›. du la r› Meu Alman ordular›n›n ilerleyifli (Schlieffen Plan›) Ma se Mo sel 7. Savafla kat›lan ülkelerin ço¤unda.. 2. Ruslar. [. ‹lerleyemeyen bir birlik her ne pahas›na olursa olsun ele geçirilen topraklar› savunmal› ve geri çekilmektense ölmeyi ye¤lemelidir. General Joffre’un günlük emri Ülkenin kaderinin ba¤l› oldu¤u bir savafl›n bafllad›¤› bu günlerde. BELÇ‹KA Brüksel Liège 1. hiçbir gevfleklik hoflgörülemez. Bu nedenle seferberlik ilan›n› bildiren çanlar›n sesi herkeste bir tür ürküntüye neden oldu. uzun süre Avrupa’n›n y›llard›r bir savafl beklentisi içinde oldu¤una inan›lmas›na yol açt›..]. tüm siyasî parti yöneticilerinin biraraya gelerek oluflturduklar› "Kutsal ‹ttifak" hükümetlerine kat›ld›lar. AvusturyaMacaristan’a girmeyi baflard›lar. S Ö Z L Ü K * Cephe n Halklar savafl› heyecanla karfl›lamad›lar. Se Alman ileri harekât s›n›r› le n rne Alsace sald›r›s› (a¤ustos 1914) ‹SV‹ÇRE eylül 1914.1914. "XVII. n Avrupa. A ALMANYA B. 4. Topçuluk alan›ndaki ilerlemelere ve atefl gücü yüksek makinal› tüfekler kullan›lmas›na ra¤men. Alman istilâs›n› durdurdu. Alman generalleri Hindenburg ve Ludendorff. Almanlar› kendilerinden beklenmeyecek kadar çabuk haz›rlanm›fl bir sald›r›yla gafil avlad›lar. Kasabada gürültülü herhangi bir gösteri yap›lm›yor. Tannenberg zaferi (a¤ustos 1914) ile bu sald›r›y› durdurdular.I. Böylece Kuzey Denizi’nden ‹sviçre’ye kadar uzanan kesintisiz bir cephe* aç›lm›fl oldu. So mm lm e A is n e an Re Bu küçük kasabada seferberlik emri derin bir flaflk›nl›k yaratt›. Gri-yeflil üniformalar› içinde Alman askerleri. birkaç haftada Frans›zlar› yenmeyi. eylül ay›n›n bafllar›nda Paris’in 40 kilometre yak›n›na kadar geldiler. Genelkurmaylar›n planlar› k›sa süreli bir sald›r› savafl› öngörüyordu ve bu yan›lsama savafl›n ilk haftalar›nda geçerlili¤ini korudu. "Marne mucizesi". FRANSA Paris 6. adaleti ve akl› temsil ediyor. 4 6 Bat› cephesinde 1914 sald›r›lar›. Temmuz ay›n›n son günlerinde hâlâ savafla karfl› gösteriler düzenleyen sosyalistler bile. 222). n Schlieffen Plan›’nda öngörülen sald›r› yönü LÜKSEMBURG Oi se Reims Verdun Nancy 5.] Bu ulus. 4 A¤ustos 1914. cepheye giderken sald›r›ya u¤ram›fl olan vatanlar›n› savunacaklar›na inan›yorlard›. daha yavafl seferber olan Rus ordusuyla ilgilenmeyi öngörüyordu. or Yine de 31 Temmuz’da ç›kar›lan. [.. harp okullar›m›zda hiçbir zaman sözü edilmemifl bir olas›l›kt›. iki orduda da etkili koruma sa¤layan mi¤ferlerin bulunmay›fl›. 1914’te Alman 1. Mareflal Joffre’un deyifliyle "mucizevî" Marne çarp›flmas›. Alsace bölgesine s›zmay› baflard›lar. Bugünkü flartlarda. Milliyetçilik tuza¤› yavafl yavafl Avrupa halklar›n›n üzerine kapanmaya bafllad›. Schlieffen Plan›’n› uyguluyorlard›. hat savafl› ya da siper savafl›n›n karfl›t›d›r. ard›ndan düflmanlar›n en tehlikelisi olarak kabul ettikleri. Malleval kasabas› ö¤retmeninin mektubu. ancak karfl› sald›r›ya geçen Frans›zlar›n önünde geri çekilmek zorunda kald›lar.. 28 Temmuz ile 4 A¤ustos 1914 aras›ndaki birkaç gün içinde bar›fltan savafla geçti (bkz. bir yandan Avrupa’daki ittifak oyunlar›.. A¤›r kay›plar verildikten sonra. Rusya’n›n arka ç›kt›¤› S›rp ve Almanya’n›n destekledi¤i Avusturya-Macaristan milliyetçiliklerinin gücünü a盤a ç›karm›flt›.. General Joffre.. 1914 kas›m›nda hareket savafl›* sald›r›lar›na son verildi. Ancak. iyi bilinen ve her savafl plan›nda hesaba kat›lan bir fleydir [.] ama yorgunluktan yar› ölü halde on gün boyunca geri çekilen adamlar›n yeniden tüfeklerine sar›l›p boru sesiyle sald›r›ya geçebilmeleri [. ‹ngiltere’nin vefal› dostlu¤u ona destek oluyor. Plan. Birleflik Krall›k’ta zorunlu askerlik hizmeti olmad›¤›ndan daha küçüktü. Frans›z karfl›-sald›r›s› (Marne Savafl›) 13 Eylül’de cephe 1914 sonunda cephe Ren n Fransa ve Almanya denk güçlere sahipti. ‹ngiliz ordusu ise. 1922). yaln›zca derin bir flaflk›nl›k var. sonra da Kuzey Fransa’ya girdiler. [. • HAREKET SAVAfiI Karfl› taraf› h›zla yenebilmek amac›yla düzenlenen sald›r›lara dayal› savafl biçimi. 2 Kutsal birlik nedir? A¤ustos 1914’te ilerleyen Alman ordusu.. di¤er yandan s›n›rl› bir çat›flmaya müdahale etmeyece¤ine Almanya’n›n inanmas›na göz yuman Birleflik Krall›k’›n tavr›. Bundan sonra iki taraf da kuzeyden dolaflarak birbirlerinin önünü kesmeyi denedi. ordular›n hâlâ 1870’teki gibi savaflabileceklerine inan›ld›¤›n› gösteriyordu. Ayn› duygularla s›k› s›k›ya kenetlenmifl olan ulu- A. Ancak bu tez günümüzde geçerlili¤ini yitirmifltir. sosyalistler de dahil olmak üzere tüm milletvekilleri savafl harcamalar›yla ilgili kredileri onaylad›lar. Hareket savafl›nda süvariler önemli bir rol oynar. aralar›ndaki kutsal birli¤i düflman önünde hiçbir fleyin bozamayaca¤› ve bugün sald›rgana karfl› ayn› öfke ve ayn› vatansever inançla kardeflçe toplanan evlatlar› taraf›ndan kahramanca savunulacakt›r. Bu savafl biçimi. 3. Ancak. 2. Hareket savafl›n›n baflar›s›zl›¤› Belge 1. Zamans›zl›ktan gazeteler de okunmuyor. 1914 a¤ustosunda savaflta taraf olan tüm ülkelerde silah alt›na al›nan siviller. s. 6 Eylül 1914. 1914 a¤ustosunda Almanlar. Herkes. Frans›z Ordular› Baflkomutan›. Bar›fltan savafla A N A H T A S Ö Z C Ü K R 3 Fransa Baflbakan› Poincaré’nin millet meclisinde yapt›¤› konuflma. donmufl bir biçimde. Ancak Ruslar. Düflmana sald›rmak ve onu püskürtmek için tüm çabam›z› sarfetmeliyiz.. Plan"› uygulayan Frans›zlar.] Ulusumuz bugün tüm evrenin önünde bir kez daha özgürlü¤ü. ama kimse savafl›n bu kadar yak›n oldu¤una inanm›yordu. 4 ve 6 Arras n Çat›flmalar hareket savafl› ile bafllad›: – Bat›da. k›rm›z› pantalonlar›yla farkedilmesi kolay birer hedef haline gelen Frans›z askerlerinden daha donan›ml›yd›lar. General von Klück’ün flaflk›nl›¤› ‹nsanlar›n savafl alan›nda ölüme gitmeleri. 235 . O y›llarda. krizin bafllang›c›ndan itibaren her gün sergiledi¤i so¤ukkanl›l›kla dayanmay› sürdürecektir. ne de bir sitem. sürpriz bir sald›r›yla tarafs›z bir ülke olan Belçika’y› iflgal ettiler. savafl› arzulayan milliyetçiler tüm Avrupa ülkelerinde az›nl›ktayd›. ne heyecan. Savafl›n böyle çabuk bir biçimde patlak vermesi.. çal›flmay› b›rakt›. Almanlar. ancak h›zla geri çekilmek zorunda kald›lar. fiu anda hasat tüm h›z›yla devam ediyor. n 1911’den beri Balkanlar’da yaflanan krizler. gerçek bir drama yol açt›. Saraybosna suikast›ndan sonra. zaman›n arkam›za bakma zaman› olmad›¤›n› herkese hat›rlatmam›z gerekir. Der Marsch auf Paris und die Marneschlacht (Berlin. – Do¤uda ise. Ordu Komutan› Alexander von Klück. HOLLANDA B‹RLEfi‹K KRALLIK denize Y s e r ilerleyifl 100 km 5 Dauphiné bölgesinden (Fransa) bir ö¤retmenin gözüyle seferberlik. atlar› ordunun ihtiyac› için haz›r tutma emri halk› heyecanland›rmaya bafllam›flt›. 1 234 Frans›z piyade askeri.

karfl› karfl›ya durmak zorunda kald›lar. 4 ve 5 2. Onlara gerçek birer insan olduklar›n› hat›rlatacak baz› fleyler de vard›: Siper gazeteleri. Karanl›k çöküyor. kavisli iki hat boyunca uzanan yüzlerce kilometrelik siper ve s›çan yolu* biçimini alm›flt›. ancak baflar›s›z oldular ve çok a¤›r kay›plar verdiler. eliflleri ve özellikle cephe gerisine.. Yaln›zca Avusturyal›lar. S Ö Z L Ü K 1 ve 2 numaral› belgelerde bu metinden hangi ayr›nt›lar› buluyoruz? * No man’s land * S›çan yolu (bkz. Australian War Memorial Arflivi. 1917 y›l›n›n nisan ay›nda Frans›zlar Chemin des Dames’da. CEPHE CEPHE makinal› tüfek s›¤›nak siper siper s›çan yolu havan topu 4 1 236 Anzac’lar Çanakkale siperlerinde. ‹nsan›n her yerine toprak doluyor. bu kadar yak›ndan gördükleri ölüme. birlikte ve u¤runa savaflt›klar› yak›nlar›na gönderdikleri milyonlarca mektup. 2. topraktan ve çamurdan bir kâbus. Hat savafl› da denilen siper savafl›. mendilimize. Siper savafl›* iki taraf›n da askerî zafer kazanmaktan ne kadar uzak oldu¤unu gösteriyordu. giysilerimize. Cepheler A N A H T A S Ö Z C Ü K R 2 Siperlerde Frans›z askerleri. Ne yaflam! Çamur. ‹ngilizlerin gözünde “Hun”du. Bu büyük ac›lara ra¤men. Verdun savunmas›ndan sorumlu General Pétain’in arzu etti¤i biçimde savunmaya tüm ordunun kat›lm›fl olmas›na tan›kl›k eder. Frans›zlar ve ‹ngilizler Artois ve Champagne bölgelerinde Alman hatlar›n› yarmay› denediler. ya¤mur. toprak. n 1916 y›l›n›n sonunda. Frans›zlar›n gözünde “Boche”. s. Savafl. Almanlar. da¤arc›klar›n ve yenlerin sürtünüp çarpaca¤› kadar dar kaz›lm›fl kilometrelerce uzanan bu küçük sokaklar› keflfedince flaflk›nl›¤a kap›l›yor insan. Askerler ailelerinin. siper s›çan yolu 2. siper 1. Neye benzedi¤imi hayal bile edemezsiniz: Tüfe¤imin kabaca çamurdan yontulmufl gibi bir hali var. çürüyen cesetlerin kokusuna.] Bu akflam siperi terkediyoruz. böyle bir deneyi yaflamam›fl olanlara güçlükle anlat›labilecek bir fleydi.. Konumlar›n› görmeden bildi¤imiz Alman hatlar›yla bizim aram›zda s›rad›fl› bir fleyler olup olmad›¤›ndan emin olmak için iflte bu deliklerden bakmak gerekiyor. buland›k. Bunlar bazen betondan örülmüfl gerçek yeralt› s›¤›na¤› a¤lar› oluflturuyorlard›. Cehennemdeki askerlerin ›zd›rab› Belge 3. 1914-1917. Bat›da cephe. n 1915’te. Ay ›fl›¤› vard› ve bizler (gözcüler birbirlerine çok yak›n duruyorlar) büyük bir kar tepesinin ete¤indeki gözlemcilere benziyorduk. (Paris. dostlar›n›n ölümüne ve çok yaklaflt›¤›n› bildikleri kendi ölümleri karfl›s›nda kap›ld›klar› korkuya ra¤men “dayanmak” zorundayd›lar. n Bu askerler dayanacak gücü nereden buldular? Vatanseverli¤in ayr›lmaz bir parças› haline gelen h›nçta. g›rtla¤›m›za kadar geldi. vatanlar›n›n. Bu bir tak›nt›. omuz omuza savaflt›klar›. sinema. yeme¤e gidiyoruz! Henri Barbusse.II. En iyi düzenlenmifl olanlar Alman siperleriydi. Gerçekten müthifl ve son derece iyi yap›lm›fl bir ifl (en az›ndan burada). 3 1914’te siperlerde. [. hatta nefrette. Bu arada Balkanlar’da Avusturya-Macaristan ordular› S›rp ordusunu güneye do¤ru püskürtüyorlard›. medeniyetlerinin topra¤›n› savunuyorlard›.. hatta sonunda cepheyi bir flekilde yarmaya yönelik s›n›rl› sald›r›larda bulunuyorlard›. a¤›r topçu atefli alt›nda bir tür uluslararas› insan k›r›m›yla sonuçland›. Yer yer bir çal›l›¤›n. temmuz ay›nda da ‹ngilizler Ypres’de imkâns›z› denediler ve bunun bedelini yeniden yüzbinlerce askerin ölümüyle ödediler. Lettres à sa femme. Sald›r›lar s›ras›nda makinal› tüfekler ve 1915’ten itibaren kullan›lmaya bafllayan zehirli gazlar ortal›¤› kas›p kavuruyordu. sald›r›ya geçmeden önce. Buna ra¤men. ele geçirilen bölgelerde uzun süre tutunmak kesinlikle mümkün olmuyordu. bir toprak y›¤›n›n›n tepesine do¤ru bir mazgal deli¤i aç›l›yor. di¤eri ise Do¤u Avrupa’da Balt›k Denizi’nden Karpatlar’a kadar uzanan hatta olmak üzere iki cephede. futbol maçlar›. fiu siperler çok ilginç. 252) * Y›pratma savafl› B. y›pratma savafl›* takti¤i ve cepheden gerçeklefltirilen sald›r›lar tümüyle baflar›s›z oldu: Cepheler bazen yar›labilse bile. topçular›n›n benzeri görülmemifl haz›rl›k atefline ve verdikleri 143. Almanlar. Caporetto’da yenilgiye u¤ratmay› baflarabildiler. 237 . yaralar›n yol açt›¤› ac›ya. n 1914 y›l›n›n sonunda. Frans›z ordusuna "kan kaybettirmeyi" baflaramad›lar. 1916 y›l›na ise. Frans›z cephesindeki 162.000 ölü ise. birlikte yaflad›klar› ve öldükleri grubun kardeflli¤ine s›¤›narak dayan›yorlard›. 1915 may›s›ndan beri ‹tilaf Devletleri saf›nda savaflan ‹talyanlar› kas›m 1917’de. siper 1. A. 5 Siperde Mektup Okuyan Askerler (1914).000 kayba ra¤men. taraflar› birbirlerinden yaln›zca dikenli tellerle kapl› bir no man’s land* ay›r›yordu. pireler taraf›ndan kemiriliyorlard›. yedi¤imiz yeme¤e. 3 ve 4 • S‹PER SAVAfiI Birliklerin karfl› taraf›n ilerlemesini engellemek amac›yla. Ahmet Hikmet Siperler. Bunlara batt›k. Çarp›flmalar›n gürültüsüne. Askerler çamur veya toz içinde. T›ptaki baz› ilerlemelere ra¤men. 1937). Temmuz 1916’da ‹ngilizler ve Frans›zlar taraf›ndan bafllat›lan Somme çarp›flmas›. Almanlar ve Frans›zlar aç›s›ndan savafl›n en önemli çarp›flmas› olan Verdun damgas›n› vurdu. fareler aras›nda yafl›yorlar. korunakl› siperlerin ya da istihkâmlar›n içinde kendilerini savunduklar› savafl biçimi.. Geçerken çantalar›n. yaral›lar (seferber edilenlerin yaklafl›k üçte ikisi) fizik ya da psikolojik olarak sakat kalacaklard›.. biri Bat›. Onat. Ordular bu siperlerden karfl› taraf› y›pratmaya. Siper savafl›nda topçu kuvvetleri önemli bir rol oynar. ‹stanbul Resim ve Heykel Müzesi.. Siper savafl›na saplanan ordular Belge 1. h›zl› bir zafer kazanman›n imkans›zl›¤› karfl›s›nda ordular. bu anlamda hareket savafl›n›n karfl›t›d›r. mataralar›n. siper n Askerler çarp›flmalar›n sertli¤i ve ço¤unlukla korunmas›z yakaland›klar› topçu bombard›manlar›n›n gücüyle tan›fl›yorlard›. Ceplerimize.

Hindistan: 1. "U-Boot’lar için ba¤›flta bulunun. s. Bu sözü tutmam›za yard›m edecek misiniz?" 2 Commonwealth A.000 Yeni Zelanda: 100.000 . ve yaln›zca ülkeyi tam savunma durumuna geçirmek için de¤il.]. Fransa’da sömürge birliklerinin seferber edilmesi. Bizi harekete geçiren. Osmanl›lar taraf›ndan tutulan Çanakkale Bo¤az›’n› ele geçirmeyi denediler. denetimi halklar›n de¤il yönetenlerin ellerinde bulunan örgütlü bir gücün destekledi¤i mutlakî hükümdarl›klar›n varl›¤›nda yatar. 1915-1916’da dolayl› bir strateji* ile savafl› yeni çarp›flma alanlar›na tafl›may› denediler. halk 1915’ten beri karneye ba¤lanm›flt›. yaln›zca hukuk talebidir [. Tarafs›z bir ülke olan Amerika Birleflik Devletleri bu olay› fliddetle k›nad›. Konu 13). 1917: Savafl›n dünyaya yay›lmas› Belge 3 ve 4 n Çat›flman›n dünya savafl›na dönüflmesinin bir nedeni daha vard›: Çarp›flmalar›n denizlere tafl›nmas›. ‹ki cephede birden savaflma kâbusundan kurtulan Almanya. Sonuçlar çarp›c›yd›. küçük ya da büyük tüm uluslar›n haklar› için ve tüm insanlar›n varolma koflullar›n› ve yönetim biçimlerini özgürce seçme hakk› için savaflmaktan mutluyuz. Ayda toplam 600. iki milyon Amerikan askeri de savaflmak için Avrupa’ya geldi. kendisine bu biçimde dayat›lan savaflta taraf olma konumunu resmî olarak kabul etmesini. tüm yollar› ve liman girifl-ç›k›fllar›n› keserek. Ancak.. Dünya bar›fl› ve halklar›n özgürlü¤ü bahis konusu oldu¤unda. bir ülkenin her türlü ihtiyaç maddesini d›flar›dan almas›na engel olmak. 1915 tarihli bir posta kart›. Ortado¤u.000 asker daha söz verdi. S Ö Z L Ü K * Strateji * Dominyon (bkz. ekonomik olarak bo¤ulmak üzereydi. Kongre’ye. metropol*lere iflgücü aç›s›ndan da destek sa¤l›yorlard›. bunu ileriki y›llarda da hat›rlayacaklard›.250.). ‹tilaf’›n iki büyük gücüne önemli askerî destek sa¤l›yordu: Dominyonlardan gelen askerler. 68) * U-Boot * Metropol n Sömürge ve dominyon*lar. denizalt› savafl›na iyice h›z verdi. Bu karar savafl›n gidiflinde ne tür bir dönüflüme neden olmufltur? 4 Denizalt› savafl›n›n finansman› için haz›rlanan 1917 tarihli Alman afifli.000 . ‹tilaf’›n yan›nda yer almay› seçen Japonya gibi Avrupa d›fl›ndan ülkelerin savafla kat›lmas› ise. harekâtlar›n gelifliminde pek belirleyici bir de¤ifliklik meydana getirmedi. ‹ngiliz limanlar›na do¤ru yol alan tüm gemiler. Sömürge imparatorluklar›. n fiubat 1917’de Almanya. bat›r›lacaklard›.. Avusturya-Macaristan ile yeni bir cephenin aç›lmas›n› sa¤lad›. Alman U-Boot*’lar›. Bar›fla ve özgürlü¤e yönelik en büyük tehdit ise. Alman ‹mparatorluk hükümetinin yak›n geçmiflteki tutumunun Amerika Birleflik Devletleri hükümetine ve halk›na karfl› savafl açmaktan fark› olmad›¤›n› ilân etmesini. vs. Amerika Birleflik Devletleri’nin savafla giriflinin etkisi.] Dünyada kal›c› bar›fl için. ayn› zamanda Alman hükümetini uzlaflmaya ikna etmek ve böylelikle savafl› bitirmek amac›yla tüm gücünü seferber etmek ve tüm kaynaklar›n› kullanmak için acil önemler almas›n› tavsiye ediyorum.000 tonluk. Dünya çap›nda bir savafl A N A H T A S Ö Z C Ü K R kaynaklar›n›n seferber edilmesi. karfl› taraf band›ralar› tafl›yan ticaret gemilerini torpillemeye bafllad›lar.Güney Afrika: 100. tüm uluslara karfl› bir savaflt›r. Almanya’y› da d›fllamadan tüm halklar›n özgürleflmesi için.. denizalt› savafl›n›n geliflimiyle birlikte savafl okyanuslara yay›ld›. ‹tilaf güçleri güneyden Ruslar›n yard›m›na gidebilmek için. Balkanlar’da baflka cepheler de ortaya ç›kt›. Ama Baflkan Wilson. Amerikan gemileri bat›r›lm›fl ve Amerikal›lar bizi derinden sarsan koflullarda hayatlar›n› yitirmifllerdir. Yeni cepheler ve sömürgelerin deste¤i Belge 1 ve 2 • ABLUKA Karadan ve denizden. Bolflevikler ekim 1917’de iktidar› ele geçirdikten sonra merkezi imparatorluklarla Brest-Litovsk Bar›fl Antlaflmas›’n› imzalad›lar (3 Mart 1918).000 . Savafl›n tek büyük deniz çarp›flmas› olan ve may›s 1916’da bir türlü yeniflemeyen ‹ngiliz ve Alman donanmalar›n› karfl› karfl›ya getiren Jutland çarp›flmas›n›n askerî bak›mdan pek kaydade¤er bir sonucu olmam›flt› kuflkusuz. 1. insanl›¤a karfl› bir savaflt›r. Almanya denizalt› savafl›yla hangi hedeflere ulaflmaya çal›fl›yordu? 2. sömürge imparatorluklar›n›n seferber edilmesi ve yeni cephelerin aç›lmas› savafl›n Avrupa d›fl›ndaki di¤er k›talara da yay›lmas›na yol açt› (Afrika. Osmanl› ‹mparatorlu¤u (kas›m 1914) ve Bulgaristan’›n (ekim 1915) Merkezî ‹mparatorluklar›n yan›nda savafla girmesiyle. Bu birlikler 1918 sald›r›lar›na kat›lacaklard›. Sömürge imparatorluklar›n›n bafll›ca katk›lar›: • Frans›z ‹mparatorlu¤u: 600. 3 ABD Baflkan› Wilson’un Kongre’de yapt›¤› konuflma. 2 Nisan 1917. tarafs›zl›k ne olas›. art›k birliklerinin bir k›sm›n› bat› cephesine geri çekebilirdi. ama sefer felaketle sonuçland›. Kuzey Afrikal› ve Senegalli tüfekçiler Avrupal› güçlerle ayn› çarp›flmalara kat›l›yor ve ayn› oranda kayba u¤ruyorlard›. 1918’de belirleyici olacakt›. intikam aray›fl› ya da ülkemizin fizik gücünü gösterme arzusu de¤il.Avustralya: 400. May›s 1915’te Amerikan vatandafllar›n› tafl›yan ‹ngiliz yolcu gemisi Lusitania bir Alman denizalt›s› taraf›ndan bat›r›ld›.000 (ço¤unlu¤u iflçi olarak) 1 Almanya’n›n bugün ticarete karfl› yürüttü¤ü savafl. Sömürge halklar› giderek savaflta üstlendikleri rolün bilincine varmaya bafllad›lar. devrimin etkisiyle zay›f düflmüfltü (bkz. ‹ngilizlerin savafl› durduraca¤›n› umuyordu. Almanya’n›n ald›¤› riskler hangileriydi? 3. 2 Nisan’da tarafs›zl›¤› b›rakt›. tarafs›z da olsalar. Böylece. iktisadî ve malî kaynaklar›n yan›s›ra. "Avustralya ‹ngiltere’ye 50. May›s 1915’te ‹talya’n›n ‹tilaf’›n yan›nda savafla kat›lmas›. Limanlar› ‹ngiliz donanmas› taraf›ndan abluka*ya al›nan Almanya. Ülkenin sanayi gücü ‹tilaf’›n hizmetine verilirken. Dünya bar›fl› siyasal özgürlü¤ün s›nanm›fl temelleri üzerine kurulmal›d›r. B. Demokrasi dünyada güven içinde olmal›d›r.Kanada: 600. n Bat› cephesinde s›k›flan ‹tilaf güçleri. Buna denizalt› savafl›yla yan›t verildi. denizlerin özgürlü¤ü ad›na art›k ‹tilaf Devletlerinin yan›nda çarp›flacakt›. Baflkan Wilson’un ald›¤› karar nedir? Bu karar› hangi ilkeler ad›na alm›flt›r? 2. Rus askerleri kitleler halinde cepheyi terkediyorlard›. Savafl tüm dünyaya yay›l›yordu." 1. n Rusya. Uzakdo¤u.000 • ‹ngiliz dominyonlar›: .. ne de arzu edilir bir fleydir. Bu afifl nas›l bir fikir uyand›r›yor? 238 239 . [. Sa¤lad›klar› ödünç sermayelerle zaten savafla bir biçimde dahil olan Amerika Birleflik Devletleri. yani Birleflik Krall›k’›n üretebilece¤inden çok daha fazla gemi bat›ran Almanya.III.

Türkiye ise bu Askerî Heyete. aç›klanmayacakt›r.IV. O s›ralarda Berlin’in Osmanl›lara bak›fl›nda bir de¤ifliklik olmufl. Wangenheim tehdit de etmifl ve korkutmaya çal›flm›fl. Halil Mentefle.. ordunun genel yönetiminde önemli bir etkiye sahip olma hakk›n› tan›yacakt›r. 4 Yavuz ve Midilli’nin öyküsü. fiilen Yunanistan’›n iflgalinde. bu ittifak yükümlülü¤ü ayn› zamanda Türkiye için de yürürlü¤e girecektir.. 1986). Osmanl› Devleti savafla girdi. Rusya da iki gün sonra Osmanl› Devleti’ne savafl ilân etmiflti. 4. [. Büyükelçinin pek öfkeli oldu¤unu. Gemilerin Yavuz Sultan Selim ve Midilli adlar›yla kat›ld›klar› Osmanl› donanmas›n›n bafl›na da Amiral Souchon getirildi. hilâfet nedeniyle. tabiî bizim taraf›m›zdan hiçbir direnifle u¤ramaks›z›n Çanakkale’den girmifller. 241 . 5. Yunanl›larla Adalar meselesini müzakere edece¤iz. gününü hat›rlam›yorum. Avrupa’da harp bafllam›fl. askerî aç›dan önemli bir müttefik olarak görülmeyen ‹stanbul’un. Karfl›mdaki Talât Bey’di. Fakat pek üzüntülü bir gece geçirdik. "Yar›n sabah erkenden otomobille Edirne’ye. Rusya. Nitekim Bulgarlar ittifaka yanaflt›lar. Karar›m›zda ›srar ettik. n Balkan Savafllar›’n›n korkunç sonuçlar›ndan sonra Osmanl›lar. "Maafl verebilmek için" yan›t›n› vermifltir. Bakanlar Kurulu seninle beni delege atamaya karar verdi" dedi. 1 Amiral Wilhelm Souchon (ortada) ve Rauf Bey (sa¤ baflta) Yavuz’un güvertesinde. Bize satmalar›n› da teklif edebilmeyi düflündük. 2. Bu tehlikenin önüne geçebilecek herhangi bir askerî ittifaka da ba¤l› olmad›klar›ndan. Müzakere neticesinde. ‹flbu antlaflman›n onaylanm›fl kopyalar› Majesteleri Almanya ‹mparatoru. afla¤›da adlar› gösterilen yetkili delegeler imzalar›n› koyduktan sonra. Onlar bizi fait accompli* karfl›s›nda bulundurduklar› gibi biz de onlar› ayni hal karfl›s›nda bulundurmak üzere iki z›rhl›y› seksen milyon marka sat›n ald›¤›m›z› gazetelere bildirdik.] Gemi meselesi üç dört gün devam etti. Ancak. ‹lkbaharda Fransa’dan al›nan bir miktar borç durumu biraz rahatlatt›. 3. Türkiye’nin savunmas›na silâhla yard›m edecektir. Cemal Pafla’ya göre hazinede hiç para kalmam›flt› ve para bulabilmek için ya Üçlü ‹tilâf’a boyun e¤mek ya da Üçlü ‹ttifak’a kat›lmak gerekiyordu. ‹stanbul Konferans›* s›ras›nda bize ittifak teklif etmifltiler. (*) Balkan Savafllar›’ndan sonra Bulgaristan ile yap›lan bar›fl görüflmeleri (eylül 1913). Bu yöndeki Alman bask›lar›. Avusturya-Macaristan’a karfl› ittifak güvencelerini yerine getirmesi durumu ortaya ç›karsa. oradan trenle Bükrefl’e gidece¤iz. Hükûmetlerinize telgraf çekiniz" demifltik. [. Harp olmas› durumunda Almanya. Savafla girilmesine tümüyle karfl› olanlar›n yan›s›ra. Önce kendisiyle sadrâzam görüfltü. fiiddetli bir bronflitten yat›yordum. s›rf devlet memurlar›n›n maafllar›n› ödeyebilmek için Osmanl› Bankas›’ndan 100. ya silâhlar›n›n teslimini. Bulgarlar. Akdes Nimet Kurat. ‹ttihatç›lar›n ittifak önerilerini nazikçe geri çevirdiler. E¤er böyle yapacak olursak Ruslarla birleflip bizim bölüflülmemize gideceklerini söylemifl. Hükûmetinin kuvvetimizin bu yolda kullan›lmas›n› uygun bulmad›¤›n› bildirdi. Almanya ile ittifak Belge 1. 240 Adalar.. Goeben ve Breslau. Ancak a¤ustos bafl›nda seferberlik ilân edilince dengeler yeniden altüst oldu. C. 6 Kas›m’da da Birleflik Krall›k. "Yunanl›larla müzakerenin tesiri alt›nda belki bunu gerçeklefltirebiliriz. Biz de bundan istifade ettik. flayet. 17-18 Ekim 1944.] Talât Bey’le birlikte Alman ve Avusturya büyükelçilerine "Bulgarlarla beraber Yunanistan ve S›rbistan’a yürümek karar›nday›z. Bu yüzden Birleflik Krall›k. karfl›l›kl› yükümlülükler çerçevesinde olmak üzere yürürlü¤e girecek ve 31 Aral›k 1918 tarihine kadar devam edecektir. ‹ngilizlerden korkarak yükümlülüklerimizi yerine getirmek istemedi¤imizden bahseyledi¤ini söyledi. n Osmanl› ordusu. harben almakt›. Sabah›n üçüne kadar Sadrâzamda kald›k.. Osmanl›lar›n savafla girmesi durumunda çok daha fazlas›n›n verilece¤ini bildirdi.. Tarafs›zl›¤› bu derece bozacak bir olay olamazd›. Bulgarlar da Makedonya’y› alacaklard›. kendilerini korunmas›z hissediyorlard›. Böylece gündeme iki politika geldi: Ordunun gençlefltirilip modernlefltirilmesi ve Üçlü ‹ttifak ile Üçlü ‹tilâf’tan biriyle ittifaka girilmesi. Malî kriz Belge 5 n ‹mparatorluk maliyesinin zor durumda olmas› da ‹ttihat ve Terakki hükümetinin Almanya’ya ba¤›ml› hale gelmesinde önemli bir rol oynam›flt›r.000 lira gibi önemsiz bir borç istemek zorunda kalm›flt›. ‹ttihat ve Terakki yönetimi ise. Romanya da hareket halinde tarafs›z kalaca¤›na iliflkin yaz›l› güvence vermedi. Bu da epey sürdü. 2. Alman z›rhl›s›n›n silâhlar›n› teslim etmiyece¤inden. Osmanl› Mebusan Meclisi Reisi Halil Mentefle’nin An›lar› (‹stanbul. Almanya ise ayn› öneriyi ancak savafl bafllad›ktan sonra kabul etti ve 2 A¤ustos 1914’te gizli Osmanl›-Alman ittifak antlaflmas› imzaland›. Frans›zlardan. ‹stanbula gelecekler. 1970). Osmanl› maliyesi 1914 y›l›na çok kötü koflullarda girmiflti. 28 Temmuz 1330 (10 A¤ustos 1914) Pazartesi Gece Sadrâzama gitti¤im zaman garip bir haber ald›m. [Taraflardan birisince sona erdirilmesi]. Osmanl›lar›n Balkan Savafllar›’ndaki ola¤anüstü baflar›s›zl›¤›. ‹flbu antlaflma gizli tutulacak ve bu konuda yüksek taraflarca bir anlaflmaya var›lmadan. mürettebat meselesi de sonradan halledilecek. Yavuz Sultan Selim 3 ve komutan› Amiral Souchon. Savafla giden yol Belge 1. 2 A¤ustos 1914. biz de silâhl› tarafs›zl›k ilân ederek orduyu seferber hâle getirmifltik. Osmanl› bayra¤›n› takacaklar. Fransa ve Rusya. askerî tedbirlerle müdahale eder ve bununla Almanya’n›n. Nihayet Almanlar kabul ettiler. [fiimdilerde] Avusturya-Macaristan ile S›rbistan aras›ndaki anlaflmazl›k karfl›s›nda her iki Devlet tam bir tarafs›zl›¤› korumaya söz verir. Eylülün birinci günü akflam› Almanya büyükelçisi otele geldi. B. n Ekim sonunda. asl›nda Almanya’n›n Osmanl› Devleti’ni savafla sokma çabalar›n›n ilkiydi. Wangenheim’a haber gönderildi. Osmanl› Devleti’nin savafla girifli A. amiralin gemisinin sanca¤›n› ve mürettebat›n› de¤ifltirmeyi kabul etmedi¤ini söyledilerse de bunlar›n hiçbiri bizde iz b›rakmad›. fakat hukuken bizde idi. Nitekim hükümet. Osmanl› Devleti tehdit edildi¤i takdirde. (*) Oldubitti. Büyük Devletlerin imparatorlu¤u parçalamakta kararl› olduklar›na inanm›fllard›. Bu sözler bizi müteessir etmedi. bir an evvel bizi harbe yönlendirmek konusundaki plânlar›n› büyük bir dikkatle takip ediyorlar. General Liman von Sanders komutas›ndaki Alman askerî heyetinin ‹stanbul’a geldi¤i aral›k 1913’ten beri neredeyse tümüyle Alman denetimine geçmiflti. Osmanl› Devleti’ne savafl ilân ettiler. 1. Maksat da Avrupal›lar birbirine girmiflken sulhen Adalar› alamazsak. Bükrefl müzakerelerine Bulgarlarla anlaflm›fl vaziyette bafllamak faydal› olur" diye düflündük. ‹ttifak antlaflmas› imza etmifl olduklar› için dost evine girme¤e kendilerinde hak buluyorlar.] Yolda Bulgaristan’a u¤ramaya karar verdik. A¤ustos ortalar›nda idi. Savafl yanl›lar›n›n tercihleri ise Balkan Savafllar›’nda yitirilen topraklar›n baz›lar›n› geri alma isteklerine dayan›yordu.. Askerî Heyetini Türkiye’nin emrine b›rakacakt›r. yukar›da belirtilen zaman›n bitiminden alt› ay evvel haber verilmezse. Fakat müsvedde halinde kalm›flt›. Osmanl›lar›n tarafs›z kald›klar› üç ay boyunca giderek artt›. bir miktar borç vererek. iki ‹mparatorlu¤u kar›fl›kl›klardan korumak amac›yla yap›lan iflbu antlaflma. [.. Ekimde Almanya. 7. Osmanl› baflkentinde Almanya sempatilerinin güçlenmesine ve hükümetin Alman amirali Wilhelm Souchon komutas›ndaki savafl gemileri Goeben ve Breslau’ya Bo¤azlar’a girme izni vermesine yol açt›. 3 ve 4 2 Osmanl›-Alman ‹ttifak Antlaflmas›. Bir fleye muvaffak olamad›. savafla girme konusunda bölünmüfl durumdayd›.. Geldi. Büyük Güçlerin Osmanl› Devleti ile yap›lacak bir ittifak› kendileri için bir yük olarak görmelerine neden olmufltu. yahut çekip gitmesini isteme¤e karar verdik. 5 ‹ttihatç›lar tek durmuyorlar. Almanlar. Nihayet sat›n almak meselesini yazmay› vâdetti. Fiilî bir çat›flma halini almas› mümkün görülen milletleraras› anlaflmazl›klar karfl›s›nda. Akflamüzeri telefon geldi. bizim iste¤imiz üzerine gelmifl oldu¤undan. 3. ‹mparatordan gûya ret yan›t› gelmifl oldu¤unu. Bu cevab› 2 Eylül 1914’te ‹stanbul’a bildirdim. Prusya Kral› ve Majesteleri Osmanl› Sultan› taraf›ndan onayland›ktan sonra imzalanmay› izleyen] bir ay içinde karfl›l›kl› de¤ifltirilecektir. Rusya’n›n ard›ndan 1 Kas›m’da Fransa. Yavuz z›rhl›s›n› Bo¤az’da gösteren fotomontaj Alman posta kart›. Hindistan ve Afrika Müslümanlar›n› isyana teflvik ederek Üçlü ‹tilâf’› zor duruma düflürebilece¤i kan›s› uyanm›flt›.. Isrardan vazgeçmedik. 4 ve 5 n Goeben ve Breslau’nun Bo¤azlar’a gelmesi. Almanya. Rusya. 6. Sadrâzamdan sonra Talât ve Halil görüfltüler. Tanin. Almanlar›n Polonya cephesinde Ruslara karfl› sald›r›ya geçtikleri bir s›rada. Türkiye ve Rusya (Ankara. "Maliye Naz›r› Cavit Bey’in notlar›". Amiral Souchon komutas›ndaki Osmanl› donanmas› 29 Ekim’de Rus liman ve gemilerine atefl açm›fl. onu yapt›k. Fakat öncelikle Romanya’n›n tarafs›zl›¤›n› sa¤lamay› flart kofltular. Savafl bafllad›ktan k›sa bir süre sonra Osmanl› donanmas› da ayn› duruma düfltü. Bu konuda Alman ve Avusturya hükûmetlerinin görüflünü bilmek istiyoruz. savafla ancak Bulgaristan ve Yunanistan’›n politikalar› belli olduktan sonra girilmesini isteyenler de vard›. Ekselans Harbiye Naz›r› ile Ekselans Askerî Heyet Baflkan› aras›nda do¤rudan do¤ruya yap›lan anlaflma gere¤ince. bu antlaflma kendili¤inden 5 y›ll›k yeni bir devre için geçerli olacakt›r. K›sa süre sonra Osmanl› Hükümeti söz konusu savafl gemilerini sat›n ald›¤›n› ilân etti. Toplanan ba¤›fllarla Birleflik Krall›k’a ›smarlanm›fl olan Sultan Osman-› Evvel ve Refladiye z›rhl›lar›na ‹ngilizlerin el koymas›. Birinci Dünya Savafl›’ndan sonra kendisine ‹ttihatç›lar›n neden savafla girdikleri soruldu¤unda Cemal Pafla..

Almanca “Yard›m Tanr›’dan ve zafer yak›n”. Londra ve Paris’te oldu¤u gibi sevinçle karfl›lamad›. Ama bu. 242 243 . Halk›n da ayn› duygular› paylaflmas›n› sa¤lamak amac›yla fieyhülislaml›k. birkaç bakan›n istifas› d›fl›nda. fetva. n Kas›m ay› sonlar›nda Alman askerî heyeti ve Osmanl› subaylar› hâlâ savafl›n çabuk bitece¤i inanc›ndayd›lar. Ancak Do¤u Cephesindeki 80. ‹stanbul’un düflmesi Bulgaristan ve Yunanistan üzerinde kendi aç›lar›ndan olumlu bir etki yaratacak.1914. Nasrun min’Allah ve fethun karîb” (Büyük Cihat." n Ancak. 1 n ‹ngilizler. Almanlar›n giriflimiyle 23 Kas›m’da yay›nlad›¤› ikinci bir fetvada. Sar›kam›fl harekât›ndan sonra Enver Pafla bir daha hiçbir harekâta komuta etmedi. Anafartalar Grubu 5 Komutan› Yarbay Mustafa Kemal Bey ve karargâh›. Ayr›ca. Sar›kam›fl harekât› Belge 1 3 ‹ngilizlerden M›s›rl›lara duyuru. n Alman plan›na göre Osmanl› ordusunun iki görevi vard›. Hindistan yolunu kesmek için de M›s›r’da ‹ngilizlere sald›racakt›. ‹ngiliz. Kutsal flehirleriniz Mekke ve Medine’ye zarar gelmeyecektir. 3. bu nedenle Ruslara karfl› bir an önce sald›r›ya geçilmesi gerekti¤i kan›s›ndayd›. hem insan gücü hem de malzeme aç›s›ndan Bo¤az›n savunulmas›na önemli bir katk›da bulundu. savafl› kazanm›fl olacaks›n›z. bir S›rp karfl› sald›r›s› Avusturya ordusunu Drina ve Sava Nehirlerinin ötesine atm›fl." Daily Review of the Foreign Press. s. ‹kinci bir deniz sald›r›s›n›n baflar›l› olamayaca¤› düflünülerek. n Halk Osmanl› ‹mparatorlu¤unun savafla giriflini. Rusya. 4 Gelibolu Yar›madas›n› savunan 5. C. Kutsal Savafl ilan etti. Ancak bu ça¤r›lar. Ordu neredeyse tümüyle yokolmufltu. vatan savunmas›yd› ve bunun için gereken bütün özveri sekiz ay kadar süren muharebelerde fazlas›yla gösterildi. Osmanl› sultan-halifesinin düflmanlar›na karfl› savaflman›n her Müslüman için farz oldu¤unu ilân etti. Çanakkale Cephesi Belge 4 ve 5 Osmanl› piyade askeri. ‹ngilizlerin Basra’ya asker ç›karmas›. Almanya da Çanakkale’nin ne kadar önemli oldu¤unun fark›ndayd› ve Avrupa Cephesindeki zor koflullara karfl›n elinden geleni yaparak. ayd›nlar›n ço¤u savafltan yanayd›. 17 Kas›m 1914 günü M›s›rl›lara hitaben flu bildiriyi yay›nlam›fllard›r: "M›s›rl›lar! Kostantiniye’deki sultan›n›za ne kadar derinden ba¤l› oldu¤unuzu biliyoruz. ‹ngiltere. K›r›m. Ruslar›n yeni bir cephe aç›p Osmanl›lar› Kafkasya’da zay›flatma iste¤i üzerine. Bu yüzden Büyük Britanya. Sol üst köflede. ‹mparatorlu¤un sonuna do¤ru A. Harekât. fieyhülislaml›k. bir muharebe de¤il. Türkiye’ye karfl› savaflmak zorunda kalm›fl olmaktan derin bir üzüntü duymaktad›r. Ali Sami Boyar’›n ya¤l›boya tablosu. Bize yard›m etmenizi istemiyoruz. Türkistan. Sa¤ üst köflede. ilkbaharda bar›fl yap›laca¤›. n Almanya’n›n fikir babal›¤› yapt›¤› bu giriflimler. Bo¤azdan geçip ‹stanbul’u alarak Osmanl›lar› savafl d›fl› b›rakabilecekleri kan›s›ndayd›lar. onun akl›n› çelen ve iktidarlar›n› cinayet ve terör yoluyla ayakta tutan Enver Pafla gibilerinin küstahl›k çetesine karfl› bir savaflt›r. Berlin. savafl karfl›t› bir tepki de görülmedi. Bulgaristan ve Yunanistan’›n ne yapacaklar› henüz belli olmad›¤›ndan. n 18 Mart 1915’te Bo¤aza sald›ran ‹tilâf donanmas› a¤›r kay›plar vererek geri çekildi. baz› ufak isyanlar d›fl›nda önemli sonuçlar do¤urmad›. bu devletler de ‹tilâf saflar›na kat›lacaklard›. Üstelik. Osmanl›lar için yeni bir cephe aç›lmas›na neden oldu. sonbahara kadar girifltikleri bütün sald›r›lar Osmanl› ordusunca durduruldu (bkz. Avustralya ve Yeni Zelanda güçleri. baflta ‹ngilizler olmak üzere. Egyptian Mail’in haberine göre ‹ngilizler. “Borazanc›”. Osmanl›lar›n Trakya’da da asker bulundurmas› gerekiyordu. 4 Aral›k 1914. M›s›rl›lar! Sizden tek bir iste¤imiz var: sükûnetinizi bozmay›n. 14 Kas›m’da Fatih Camiinde düzenlenen dev bir mitingde yeniden okunarak dinî duygular›n seferber edilmesine çal›fl›ld›. Afganistan ve Afrika Müslümanlar›n› savafla davet etti. Böylece Rusya yolu aç›lacak. 25 Nisan günü yap›lan ç›kartmalarla yar›madada iki önemli noktay› ele geçirdiler.V. Rus ordusunun Kafkasya’da tutulmas› için ivedi bir gerekçe daha ç›km›flt›. Cihat ilân› Belge 2 ve 3 2 Osmanl› K›z›lay Cemiyeti kart›. Ancak. Ancak. Rusya ve Fransa’ya cihat. Bo¤azlar›n tutularak destek almas› engellenen Rusya’ya Kafkasya’da. Ortada. Padiflah. Zafer Allah’tan ve baflar› yak›n). Askeri Müze. Birleflik Krall›k ve Fransa’yla savaflmay› dinî bir zorunluluk gibi göstererek.000 Osmanl› askeri. Fetva. hem de Rusya’ya silah ve cephane tafl›nabilecekti. kas›m ay›nda durduruldu ve ‹tilâf güçleri aral›k 1915-ocak 1916’da Gelibolu’yu terkettiler. Ancak. Harekât ocak ay›nda tam bir felâketle sonuçland›. ‹stanbul. Enver Pafla. bir k›fl harekât› için yeterli malzemeden yoksundu ve ordunun iletiflim olanaklar› k›s›tl›yd›. hem Ruslar bu¤daylar›n› Bat›’ya ihraç edebilecekler. Çanakkale harekât›n› yönetecek olan General Ian Hamilton’a 13 Mart 1915’te flöyle yaz›yordu: "E¤er donanma Bo¤az› geçerse ‹stanbul kendili¤inden düflecek ve siz. sald›r›y› yönetmek üzere kurmay baflkan› Bronsart von Schellendorf’la birlikte 6 Aral›k’ta Erzurum’a geldi. Ayr›ca. Kafkasya s›n›r›n› denetlemeye gelen Albay Haf›z Hakk› Bey. sultana karfl› bir savafl de¤il. Frans›z. Gelibolu Yar›madas›ndan bir kara harekât› planland›. Türkler için ise Çanakkale savunmas›. Öte yandan. Birleflik Krall›k Savafl Bakan› Lord Kitchener. Türkçe “Cihad-› Ekber. Hindistan. B. ‹tilâf Devletlerini korkutmufl ve Müslümanlar›n yaflad›¤› sömürgelerinde baz› önlemler almalar›na neden olmufltu. 7 Kas›m’da bir fetva yay›nlayarak. ‹ttihatç› olsun ya da olmas›n. Çanakkale Bo¤az›n› ele geçirme planlar› gelifltirdiler. Ordu Komutan› Orgeneral Otto Liman von Sanders (1855-1929). bir sonuç al›namayaca¤› anlafl›l›nca. 254-255).

Galiçya’ya Osmanl› askeri de gönderildi. Çanakkale’den arta kalan kuvvetlerle Avusturyal›lar›n vatan›n› kurtarmak bize düflmez. 9 Aral›k 1917’de Kudüs’e girdiler. hem baflkent ‹stanbul Trakya’dan gelebilecek bir sald›r›ya karfl› savunmas›z kalm›fl. Osmanl› ordusu ileri harekâta bafllad›. alay kumandan›n›n yan›na girdiler. 30 Ekim 1918 günü imzaland› (bkz. Rize. Üçlü ‹ttifak’›n aleyhinde propagandaya konu oluyordu. Hem Avusturya’ya yard›m için. M›s›r’›n bir daha tehdit edilmedi¤i bu cephede muharebeler 1917’deki ‹ngiliz karfl› sald›r›s›yla Osmanl›lar aleyhine geliflecekti. Bayaz›t. Akflamüzeri. Halbuki bizim [Do¤u] cephemiz periflan vaziyette. Ancak bu topraklar›n hepsi Mondros B›rak›flma*s›’ndan sonra boflalt›ld›. 3 Mart 1918’de imzalanan Brest-Litovsk Antlaflmas›. hastal›kl› bütün [kiflileri] teftifle ç›karaca¤›z.. 3. Van gibi vilayetlerimizi alm›fllar. Zay›f. s. Bir an önce Ba¤dat’› ele geçirmeye çal›flan bir ‹ngiliz ordusu önce Kutü’l-Amare’de durduruldu. n Hindistan’a yak›nl›¤› dolay›s›yla Basra Körfezine çok önem veren ‹ngilizler. n Osmanl› ordusu. 3 E. Savunman›n pek güçlü olmamas› 1916 y›l› bafl›nda ‹ngilizleri harekete geçirdi. Gelibolu’dan Kafkaslara (‹stanbul. her mangadan bir nefer topallayacak ve arada bir yere düflecek. Kâz›m Karabekir komutas›nda bir kolordu Ermenistan ve ‹ran’a do¤ru harekâta bafllad› ve Tebriz’e girdi. daha 1914 kas›m›nda Basra’ya asker ç›karm›fllard›. Mart ve nisan aylar›ndaki Gazze savafllar›nda a¤›r kay›p vererek geri çekilmek zorunda kald›lar. hem de ‹tilâf güçleri Suriye’de ilerleyerek Anadolu’ya yaklafl›yorlard›. 252) * F›rka n Sina Cephesinde Osmanl› ordusu iki kez M›s›r’a sald›r› girifliminde bulundu. Öteki cepheler Belge 1. Yar›n Liman [von Sanders] Pafla gelecek. aks›racak. 5 Osmanl› topçu bataryas›. 286). Almanya’n›n Irak Cephesinin takviye edilmesi önerilerine karfl›n. Tabur kumandan› söze bafllad›: "Alay kumandan›n›n [sözlü] ve gizli [bildirisi] flu: Bunu f›rka* ve kolordu böyle istemifl. ‹ngiliz Akdeniz Donanmas›yla iliflkiye geçerek resmen b›rak›flma istedi. Osmanl› Devleti aç›s›ndan savafl› bitiren b›rak›flma. ‹. Rusya’da devrim bafllayana kadar çok zor koflullarda sürdü. Tu¤general Delamain. Ancak. ‹tilâf güçleri. On birinci f›rka gibi bizim f›rkay› da teftifl edecek. n Savafl s›ras›nda Osmanl› ordusunun kendi s›n›rlar›nda savaflmad›¤› tek yer. yeni hükümette Bahriye Naz›r› olan Deniz Albay› Hüseyin Rauf (Orbay) Bey baflkanl›¤›ndaki Osmanl› heyetiyle Birleflik Krall›k Akdeniz filosu komutan› Amiral Calthorpe aras›nda yap›lan görüflmeler sonucunda.. Bizim tabur kumandan› bafl›n› sa¤a sola sallayarak yürüdü. F. Ben de meraktay›m. Galiçya cephesine göndermek üzere ay›racak. ciddi bir savunma çabas› ancak ‹ngiliz Hindistan ordusu Ba¤dat’a do¤ru ilerlemeye bafllad›ktan sonra gösterilmiflti. Sonbaharda girifltikleri üçüncü sald›r› ise baflar›l› oldu ve Filistin Cephesi yar›ld›. Kumandanlar. Bayburt. Hakk› Sunata. Enver Pafla’n›n kardefli Nuri Pafla komutas›nda. savaflta kaybedilen yerleri geri almakla yetinmeyip.. Trabzon gibi önemli merkezler Ruslar›n eline geçti. yeniden ileri harekâta geçerek 1917 mart›nda önce Kutü’l-Amare’yi. s. Umut ›fl›¤›: Rusya’da devrim n Do¤u Cephesinde Sar›kam›fl felâketiyle bafllayan çarp›flmalar. Ruslar. bütün tabur kumandanlar› alay karargâh›na ça¤r›ld›. Onun için yar›n teftifle ç›karken en sa¤lam ve güzide neferleri nöbet ve hizmet [yerlerinde] b›rakaca¤›z. Ça¤›rtt›m. Bolflevik Devrimi sonras›nda ise Rus ordusunun da¤›lmas› üzerine. Yar›m saat kadar durup. toparlanabilmek için çekilme harekât› yapmak zorunda kald›. Öz vatan›m›z› müdafaa etmek dururken. Osmanl›lar için sonra da iyi gitmedi. ‹ki gün sonra ise ‹tilâf güçleri fiam’a girdiler ve kuzeye do¤ru ilerlemeyi sürdürdüler. 2003). bir taraftan Rize ve Erzurum üzerine yürüyorlar. Ordu Komutan› Cemal Pafla ve kurmay baflkan› Ali Fuat (Erden) Bey Sina Cephesinde. hepsi geldiler. Tabur karargâh›na geldik. Bulgar b›rak›flmas› 29 Eylül’de imzaland›. Bana bölük kumandanlar›n› ve [ulaflt›rma] kumandan›n› ça¤›rmam› söyledi. Kutü’l-Amare. Halil Pafla’ya teslim oluyor. 4 ve 5 * B›rak›flma (bkz. 1 n M›s›r’da toplanan ‹tilâf güçleri.. ç›kt›lar. hem de ‹ttifak’›n sa¤laml›¤› konusunda propaganda yapabilmek için. Rusya’da fiubat Devrimi’yle cephede savafl durdu. Yap›lmas› emredilen her harekette mutlak bir parça aksakl›k olacak ve Liman Pafla’n›n k›tay› be¤enmemesi için ne lâz›msa yap›lacak". Bu durumda Osmanl› Devleti de b›rak›flma isteme karar› ald› ve Talat Pafla Kabinesi istifa etti. n Ekim 1918 bafllar›nda. 2. Burada aç›lan cephe Osmanl›larca çok önemsenmemifl. 29 Nisan 1916’da tarihinde ise teslim olmak zorunda kald›. fiubat 1918’den itibaren do¤uya do¤ru yürüyen Osmanl› ordusu. 6 Filistin Cephesinde Osmanl› makinelitüfek bölü¤ü. 1917 ilkbahar›nda Filistin’e sald›rd›lar. savafl s›ras›nda. 29 Nisan 1916.S Ö Z L Ü K D. Erzurum. 1915 flubat›ndaki ilk ortak Osmanl›-Alman sald›r›s› baflar›s›z olduktan sonra uzun bir süre sessiz kalan cephede ikinci sald›r› 1916 a¤ustosunda. bu topraklar›n kesin olarak Osmanl›larda kalmas›n› sa¤lad›. 244 245 . 14 Ekim’de kurulan Ahmet ‹zzet Pafla baflkanl›¤›ndaki yeni kabine. Her bölükte üç befl kifli öksürecek. oturdular. Baz› Osmanl› subaylar›n›n gitmek istemedikleri bu cephede savafl. 1918 y›l› boyunca Güney Suriye’de ‹tilâf güçlerine epey direndiyse de. Erzincan. Balkanlar’dan Bulgar Cephesinin yar›ld›¤› ve Bulgaristan’›n b›rak›flma istedi¤i haberi geldi. sonra da Ba¤dat’› ele geçirdi. 1878’de yitirilen topraklar› da ele geçirdi. Savafl›n sonu Belge 6 Galiçya’da savaflan Osmanl› askerleriyle dayan›flma cemiyeti afifli. n Osmanl› ordusu Brest-Litovsk’ta belirlenen s›n›rda da durmad›. 2 Bahriye Naz›r› ve IV. Almanlar taraf›ndan yap›lan temsili resim. Yak›nda bunlar›n da düflmesi [olas›]. "‹slam Ordusu" ad› verilen bir ordu da. fiayet ordu kumandan› ufak bir hareket veya tatbikat yapt›racak olursa. Azerbaycan’a do¤ru ilerledi ve 1918 eylülünde Bakü’ye girdi. Yaz›l› bir emir almam›fllar. 4 Galiçya’ya gitmemek için. Ancak sürekli takviye alan Hindistan ordusu. Eylül 1918’de Suriye’yi boflalt›p Halep’e do¤ru çekilme plan› uygulamaya konmuflken. Galiçya Cephesidir. Savafl›n hemen bafllar›nda Ruslar›n Avusturyal›lar› bozguna u¤rat›p Avusturya-Macaristan topraklar›na girmesi ve Avusturyal›lar›n karfl› sald›r›lar›n›n sürekli baflar›s›z olmas›. Albay Kress von Kressenstein komutas›nda yap›ld› ve askerin susuz kalmas› nedeniyle yar›da kesildi.

000. Pis kokmayan er yok gibiydi. Mende Belediye Baflkan›n›n günlü¤ü. Daha sonra. Sami Önal. baz› atlar›n arpa içmesi gibi çi¤nemeyip bunlar› âdeta içiyorlard›. Kentlerde açl›¤›n. Düflmanca eylemlerin ç›k›fl noktas› olan binalar yak›lacakt›r. vs. so¤u¤un ve cepheden haber alamaman›n s›k›nt›s› yaflan›yordu. hem fiziksel hem de manevî ac›lara yol aç›yordu. ‹stilâ ve iflgale u¤rayan topraklar Belge 1 ve 2 * Teflkilât-› Mahsusa * Diaspora n 1914 sald›r›lar› s›ras›nda. tabanca. Devriyeler gezdiriyor. Ö¤ütlerimiz hiç kulaklar›na girmiyordu. zira on aile yak›nlar›ndan bir ayd›r haber alam›yor. Anadolu’nun çeflitli yerlerine sürgün edilip göz hapsinde yaflamak zorunda kald›. esir düflen ya da ölen yak›nlar›n›n kaderini endifle içinde izlediklerini biliyoruz. çi¤nenmeden yutuluyordu.. Yiyeceklerini veremiyorduk. cepheleri tehdit edemeyecekleri bir bölge olan Suriye’ye toplu sürgün edildiler. Bu zorunlu göçün ve s›¤›nmac› yaflam›n›n an›s›. ayak ve kelleleri temizleyip k›ldan ar›nd›rmadan yemek piflirenleri dövüyor. [. k›l›ç. Kas›m 1917 [Savaflta ölen o¤lunun herhangi bir tören yap›lmadan aceleyle gömüldü¤ünü ö¤renen belediye baflkan› Savafl bakan›na yazd›¤› mektuba flu cevab› al›yor:] O¤lunuzun cenazesinin hangi koflullarda kald›r›ld›¤›na dair yaflad›¤›n›z belirsizli¤in sizin için ne kadar büyük bir ac› oldu¤unu da gayet iyi anl›yorum. Zorlad›¤›m›zda. köylerin yak›l›p y›k›lmas›. 15 Haziran 1916 1 Saint-Dié’de s›k›yönetim. sanayi ve tar›m ürünlerine el konuyordu. tüm kent yerle bir edilecek ve yak›lacakt›r. flu emirlere uyulmas› gereklidir: 1. Askerin hakk› vard›. 2.. esir mi düfltüler? [. General Knoerzer. 1940 Avrupas›’n›n yayg›n imgeleminde a¤›rl›¤›n› fazlas›yla hissettirecekti.) birliklerimiz kente girer girmez derhal bölge komutanl›¤›na teslim edilecektir. Topyekûn bir savafl S Ö Z L Ü K A. gözcüler bu emre itaatsizlik eden kiflilerin üzerine uyar› yapmaks›z›n atefl açacakt›r.000 Ermeni çeflitli sald›r›lar ve zor sürgün koflullar› nedeniyle yaflam›n› yitirdi. istihkak›m›z› verin. Resmî Türk kaynaklar›na göre 200. Bir iki günlük dinlenme onlara açl›¤› hat›rlatt›. bugün ailelerin cephede yaralanan. [.. "Açl›ktan ölelim mi? Karn›m›z› doyurun. Kuzey ve Do¤u Fransa’da. hatta propagandac›lar›n bir icad› olarak alg›land›. Nedenler aç›kça anlat›l›nca da hiçbir ses ç›kmam›flt›. Bu müthifl savaflta ölen Mende’l›lar›n say›s› zaten fazlayd›. Halklar ezici savafl tazminatlar› ödemek zorunda b›rak›l›yor. Do¤u Anadolu’daki Rus iflgali s›ras›nda Ermeniler de Türk ve Kürtleri öldürdüler. Küskün subaylar. 1914’ten itibaren Alman iflgal yönetiminde yaflamaya bafllad›lar. 246 247 . özellikle de tecavüzler.. Bu davran›fllar›m›z›n yine de yarar› görülmüyordu. Anadolu ve Rumeli’nin çeflitli bölgelerinden birçok Ermeni. insanl›¤a en ufak bir sayg›n›n gösterilmesini sa¤lamak bile çok güçtü. baz› k›rsal bölgelerde yerini daha az sorunlu bir birlikteli¤e b›rak›yordu.500.. esir infazlar›. B. Rusya’da. büyük ço¤unlu¤u devlete sad›k olan Osmanl› Ermenileri çekti. Direnifl giriflimleri cezaland›r›l›yor. Do¤u Prusya’da. browning. K›z›lhaç ve K›z›lay gibi insanî yard›m örgütleri ya da çeflitli kiliseler askerlerin ve sivillerin yard›m›na koflmaya çal›fl›yorlard›. Savafl yasalar›na. Ruslar Prusya ve Avusturya-Macaristan ‹mparatorlu¤u’nda. ilerleyen Alman ordular›ndan kaçan Belçikal› sivillerin göçü. [Belediye baflkan› günlü¤üne flöyle yaz›yor:] Lekesiz flerefine sar›l›p uyu. belediye baflkan›. Alman makamlar› taraf›ndan Fransa’n›n Saint-Dié kentindeki duvarlara yap›flt›r›lan bir afiflten baz› bölümler. Ayr›ca. kederden ç›lg›na dönmüfl efller benim bir fleyler bildi¤imi ve kendilerine ac›d›¤›m için konuflmak istemedi¤imi san›yorlar. ya da hafll›yorlar. Verdi¤imiz genel yoklamalarda hasta say›s›n›n çoklu¤u. yapt›klar› yemekleri döküyorduk. Akflam sekiz ile sabah alt› aras›nda kentte dolaflmak yasakt›r. Almanlar taraf›ndan Louvain Kütüphanesi’nin yak›lmas› ya da Reims Katedrali’nin bombalanmas› gibi olaylar tüm dünyaya duyurulacak ve ‹tilaf Devletleri taraf›ndan propaganda amaçl› kullan›lacakt›. bu kadar çok gözyafl› dökülen o Verdun topra¤›nda huzur içinde yat! Boche’lar bir tabuta konmana ve senin için bafl›nda a¤layarak huzur bulaca¤›m›z bir mezar yap›lmas›na engel oluyorlar. "kay›p" olarak görünen askerlerin büyük ço¤unlu¤u asl›nda bu modern ve hiç de insanca olmayan ölümle tan›flarak can verdiler. 3. Fabrikalar art›k yaln›zca Almanya için iflliyor. n Do¤u Anadolu’da ba¤›ms›zl›k yanl›s› birçok Ermeni’nin Rusya’ya s›¤›n›p. er mevcudunun azl›¤› üst makamlar›n dikkatini çekmifl ve nedenini sormufllard›. Verdun bize pahal›ya malolacak.] Birkaç gün içinde tüm bu cesur insanlar için kay›p ilam› ç›kart›lacak ve onlar›n bafl›na ne geldi¤ini bilmeyen aileleri için umutsuzluk ve endifle dolu bir yaflam›n korkunç iflkencesi bafllayacak. kuzu ve o¤lak kesilir kesilmez iflkembe ve ba¤›rsaklar›na var›ncaya kadar her organ› karavanalarda üstünkörü pifliriliyor. umutsuz bac›lar. n Arap ulusçular›n›n etkinlikleri ve Mekke fierifi Hüseyin’in haziran 1916’da bafllayan isyan› nedeniyle Suriye. Ancak bu durum iflgal bölgelerine göre farkl›l›klar gösteriyordu.. bu say›n›n daha da artaca¤›n› gösteriyor. Belçika’da. Üçten fazla kiflinin bir araya geldi¤i her türlü toplant› yasakt›r. ama savaflan tüm ordular karfl› taraf›n topraklar›n› iflgal ederken zulme baflvuruyorlard› (Almanlar Belçika ve Fransa’da. Tu¤general Ziya Yergök’ün An›lar›: Sar›kam›fl’tan Esarete (‹stanbul. Ama homurtular›yla belli ediyorlard›. belediye baflkan yard›mc›s› ve ö¤retmenler sorumlu tutulacakt›r. Verdun bize çok pahal›ya malolacak. mezarlar›n en güvenlisi. Bu sefalet yüzünden taburlar›n mevcudu 300’e kadar düflmüfltü. örne¤in savafl esirlerinin korunmas›na iliflkin yasaya her zaman uyulmuyordu. bak›n ki istemedi¤iniz hareketleri yapar m›y›z!" sözlerini aç›k aç›k söyleyemiyorlard›. gözü yafll› analar. uzun süre abart›l› birer öykü. ba¤›rsaklar›. S›rbistan’da milyonlarca sivil. Bu eylemler tekrar etti¤i takdirde. Alman ordusunun bir üyesine karfl› düflmanca bir eyleme giriflmekten suçlu bulunan kifliler derhal kurfluna dizilecektir. Dayak ve zorlaman›n da bir etkisi yoktu.] Birkaç gündür çok s›k›nt›l› saatler geçiriyorum. Frans›zlar Afrika’daki Alman sömürgelerinde. burada askerî bir güç oluflturmas›n›n ac›s›n›. 4 Do¤u Cephesinde Osmanl› askerleri (aral›k 1915).. yahut çok ileri gidemiyorlard›. Cephe Komutan› n Belçika’n›n büyük bölümü ile Fransa’ya ba¤l› on ilin sakinleri. en gençlerle yafll›lara bile zorunlu çal›flma hizmeti dayat›l›yordu. Zaman da bu iflkencenin ac› izlerini silemeyecek. Sivil ya da asker tutuklular canl› kalkan olarak kendi askerlerinin at›fl menziline yerlefltiriliyordu.000. Öncelikle Dahiliye Nezareti ve Teflkilât-› Mahsusa*’n›n sorumlu oldu¤u bu misilleme hareketine karfl› ç›kan birçok Osmanl› devlet memuru da görevini terk etmek zorunda kald›. Bir fley bilmiyorum ve bu çaresiz babalar. sorumlular› kurfluna diziliyor ya da sürgün ediliyordu. [. düflman ordular›ndan kaçmak zorunda kald›. çocu¤um! U¤runa bu kadar çok kan ak›t›lan. Ermeni diaspora*s›n›n iddialar›na göre 1. özellikle de Avusturya-Macaristan birlikleri S›rbistan’da). n ‹flgaller s›ras›nda sergilenen canavarl›klar. 2005). de¤iflik uluslardan birçok tarihçiye göre ise 600..] Ama ne önemi var? Gerçek tabut. Kilise çanlar›n› çalmak ya da düflmanla herhangi bir yöntemle iletiflim kurmaya çal›flmak yasakt›r. azarlamayla ifle giden erlerin bu hallerine engel olam›yor. zorla. Asker ve sivillerin çektikleri Belge 3 ve 4 Minevert’e geldikten sonra subaylara ve askerlere bir küskünlük geldi. Asker ne bulursa yeme¤e bafllad›.] [Belediye baflkan› kendilerinden haber al›namayanlar hakk›nda kendi kendine soruyor:] Onlar ne oldular? Öldüler mi. 27 A¤ustos 1914. Durum. Ama böylesine korkunç bir savaflta. asla kimsenin dokunamayaca¤› bir mezar. [. zehirli gaz kullan›m›. 2 3 1914 yaz›nda.] Pislik ve sefalet o dereceye varm›flt› ki askerlerin yan›na yaklafl›lm›yordu. en a¤›r tafllardan bile sa¤lam. Tüm silahlar (tüfek. Ekmek yerine bu¤day verildi¤i için bunu ya kavuruyor. Yaral›lar› kald›rmak bile çok güçtür ve yeni hayatlar feda etmek pahas›na ölüleri cephe gerisine tafl›makla kimse ilgilenemez. n Cephe ile cephe gerisi aras›ndaki kopuklu¤a iliflkin savafl sonras›nda da yaflat›lan mitosun tersine. Ancak top atefliyle dövülen topraklar›n yirmi kez kaybedilip yeniden al›nd›¤› çarp›flmalar›n neye benzedi¤ini tahmin edebilirsiniz. olanca canl›l›¤›yla yaflamaya devam edecek. toplar›n gücü. Köylüden sat›n ald›klar› koyun. zira sevilenlerin bugün yar›n dönece¤ine dair umut. Halk›n düflmanca eylemlerinden papaz. iflkembeleri. ya¤malar. Evet. Saint-Dié. keçi..VI. 4. Nefret. sonsuza kadar senin: Bizim kalbimiz. revolver.. Lübnan ve Filistin’de yaflayan eflraftan birkaç bin Arap ailesi. n Sald›r›lar.

Franz Joseph. borçlanma program›na kat›l›n. Bu arada merkez bankalar› ka¤›t bozuk para* emisyonunu artt›r›yor. “Millî Savunma’n›n 3. gelecek y›l›nkini haz›rlaman›z› istiyorum. O y›llara kadar yaln›zca ikincil ifller gören kad›nlar. askerlerle sivillerin savafltan do¤an ihtiyaçlar›n› karfl›layabilmek amac›yla ulusal üretimin devletler taraf›ndan yeniden örgütlenmesi. bu zamlar fiyat art›fllar› karfl›s›nda h›zla eriyip gidiyordu. Resmî propaganda. halk›n b›kk›nl›¤›n› 1916’dan itibaren gözle görülür hale getirdi. Yaln›zca kad›nlar yeterli olmad›¤›ndan. üretim sektöründe kitleler halinde erkeklerin yerine geçtiler. küçük çocuklar. 4 1916 dolaylar›ndan kartpostal: Soldan sa¤a. fiyatlar yükseliyordu.. ‹nsanlar. pek çoklar› yeniden dirilifl fikrinde teselli ar›yorlard›. cesaretleri olmad›¤›ndan de¤il yafllar› çok genç oldu¤undan savaflmaktan al›konan çocuklar›n yi¤it yüreklerine sesleniyorum. Yas giysileri her yerde görülür oldu. 2 A¤ustos 1914. Cumhuriyet hükümeti ad›na. kitaplar. Frans›z kad›nlar›. Kalk›n öyleyse. n Cephe gerisinde. Fransa Baflbakan›. kamuoyunun durumu hakk›nda bize bir fikir verebilir. iki kez üstüste ‹sviçre’de toplanan sosyalistlerin bar›flç› ve devrimci bildirilerinin yay›lmas›n› engellediyse de. sizlerin. • SAVAfi EKONOM‹S‹ Cepheye silah gönderebilmek. mallar›na sürekli el konmas›n›n ve karne uygulamalar›n›n s›k›nt›s›n› çekiyorlard›. Manevî güçler Belge 2. gerekli iflgücünü de bulmak gerekiyordu. silah fabrikalar›nda onlara "cephanecikler" ad› tak›ld›. savafl borçlanma program› için haz›rlad›¤› afifl. vatan›n k›zlar› ve o¤ullar›! Savafl alanlar›nda vuruflanlar›n yerine geçin ekin alanlar›nda. fabrikalarda ve tarlalarda birilerinin onlar›n yerini doldurmas› gerekiyordu. Cepheye malzeme. Fransa’da 1915’ten itibaren günde 100. Böyle bir üretimi gerçeklefltirebilmek için yaln›zca hammadde temin etmek de¤il. ekonomiyi devletler yönetiyordu. Sansür. ba¤bozumu yaklafl›yor. Ferdinand. Afiflin sol alt köflesinde: “Strasbourg Fransa’n›nd›r. savafla para Belge 1. n Bu seferberli¤in karfl›l›¤›n› ödemek gerekiyordu. n Zihinleri de seferber etmek ad›na. kentlerde yaflayanlar›n ve s›n›rlarda ülkenin ba¤›ms›zl›¤›yla birlikte Medeniyet’i ve Hukuk’u savunanlar›n besin kaynaklar›n› korumam›z gerek. 3 ve 6 Eli silah tutan herkesin orduya al›nmas› tarlalardaki iflleri kesintiye u¤ratt›. Almanya. [. afifller. gazeteler ve okullar arac›l›¤›yla yay›l›yordu." S Ö Z L Ü K * Ka¤›t bozuk para B. sömürgelerden gelen iflçiler ve cepheden geri ça¤›r›lan vas›fl› iflçiler de savafl üretimine kat›ld›lar. n Devletin ekonomiye bu biçimde müdahalesi. Cephe gerisinde savafl A N A H T A S Ö Z C Ü K R 3 Kad›nlar›n ve çocuklar›n seferberli¤i. Çal›flma yafl›nda olan erkeklerin neredeyse tümü cephede oldu¤undan. yafll›lar. Tüm devletler iç ve d›fl borçlanmaya baflvurmak zorunda kald›lar. Sizden tarlalardaki faaliyeti canl› tutman›z› ve bu y›l›n ürününü kald›rman›z›. H›ristiyan gelene¤e sahip Avrupa ülkelerinde. savafla kat›lan ülke halklar›n›n derin vatanseverlik duygular›na sesleniyor. özellikle de ablukaya al›nm›fl olan Merkezî ‹mparatorluklar›n topraklar›nda yaflayanlar. devlet güçleri ve ordunun sanayicilerle iflbirli¤i yapt›¤› bir örgütlenme uygulayan ilk ülke oldu. ama 1917’de yaln›zca Rusya’da devrimci bir hava esiyordu. 2 Çocuklar için 1916 tarihli bir boyama albümü. "fian olsun müttefiklere. çeflitli afl›r›l›klarla kar›fl›yordu. 1916’dan itibaren grevler patlak vermeye bafllad›. cephe gerisinde de gerçe¤in erkenden ö¤renilmesini sa¤lad›.] Kendi geçim kaynaklar›n›z›. Kahramana dönüfltürülen komutanlar gerçek birer tap›nma nesnesi haline geliyordu.000 adet 75 mm’lik top mermisi üretiliyordu. Yar›nlar herkese flan getirecek. Tarihte ilk kez. bar›flç› fikirlerin yükselifli ve iflçi grevleri. Vatana ve vatan›n kazanaca¤› zafere duyulan inanç. özellikle de ‹tilaf Devletleri Amerika Birleflik Devletleri’nden borç ald›lar. Yaflas›n Cumhuriyet! Yaflas›n Fransa! René Viviani. Avrupa halklar›n›n da savafl›n hedeflerini benimsedi¤inin kan›t›d›r. fiyatlar›n art›fl›. esirler. 1917 bahar›na kadar tarafs›zl›¤›n› korumas›na ra¤men ABD. Sansür ve mektuplar üzerindeki denetimler. çocuklar. Bu ürünlerin büyük oranlarda sat›n al›nm›fl olmas›.” Amerikan K›z›lhaç’› için haz›rlanan 1918 tarihli afifl. 6 Alsace’l› çizer Hansi’nin 3. ‹flçilerin maafllar› artt›r›lsa bile. savafl› reklam malzemesi olarak kullan›yordu. ‹tilaf’›n giriflti¤i savafl seferberli¤inin finansman›na büyük ölçüde katk›da bulundu. devletler propagandaya baflvuruyorlard› (askerlerin deyimiyle "beyin y›kama". Hasat yar›m kald›. karne uygulamalar› iflçileri y›pratm›flt›. II.VII. Dev boyutlara varan bir ticarî üretim. ordular›n büyük miktarlardaki silah ve cephane ihtiyac›n› karfl›layabilmek için gerekliydi. Bu eylemler 1917’de iyice güçlendi..” 248 249 . giderek uzayan çal›flma saatleri. A. çünkü propaganda cephenin ölümcül gerçeklerini maskeliyordu). kendi bafllar›na bir fley yapacak halleri olmayan Osmanl› ve Avusturya-Macaristan ‹mparatorluklar›’n› tafl›yor. Mehmet Reflat ve I. V. Wilhelm. 4 ve 5 n Cephe gerisinde de "savafl"›n "ölüm" demek oldu¤u çok çabuk anlafl›ld›. kahraman askerlerimize yard›m etmifl olursunuz. 1 5 Rus propaganda kartpostal›: Almanya. Ancak izne gelen askerlerin öyküleri. Katolikler azizlere ve Meryem Ana’ya adak üstüne adak ad›yorlard›. n Savaflan ülkelerin hükümetleri birer savafl ekonomisi* kurdular. Örne¤in. onun arkas›nda toplanm›fl tüm ulusumuz ad›na.

Pétain 1917’de. Eylül ve ekim 1918’de ‹ngilizler. n Bu bitmifl tükenmifl erkekler ve kad›nlar. basit bir halk kad›n›. Bunun bir sonu olmas› gerekir. Frans›z generali Foch ve Amerikan generali Pershing. Kimli¤imin gizli kalmas› konusunda size tüm güvenimle. 25 A¤ustos 1916 Say›n Milletvekili. hem de bu güzel sözleri sarfederken ma¤ruz kald›¤›n›z tüm porotestolara ra¤men. Frans›z 5 Baflbakan› Clemenceau’nun Gauthier imzal› karikatürü. Demekki bu kasapl›¤a bir son vermek için aya¤a dikilcek kadar insan biri de olabilirmifl. C. 6 250 251 . 1917 nisan›ndaki Chemin des Dames sald›r›s›n›n baflar›s›zl›¤a u¤ramas›n›n ard›ndan Frans›z ordusunda gerçek ayaklanmalara dönüfltü. Ayaklanmalar›n bast›r›lmas› konusuna da bir düzen getirdi: 30-40 bin ayaklanmac›dan 3. 3 1918’de Avrupa ve Ortado¤u’daki cephelerin haritas›.. 49’u idam edildi. ‹mparator II. Bu kadar akan kan ve bu kadar dökülen gözyafl› yeter ve halk›n da hayranl›k uyand›r›cak kadar cesur oldu¤unu san›r›m. Askerlerin izin ve karavana düzenlerini iyilefltirdi. [. ‹tilaf güçlerinin elinde 1. Ayn› y›l›n eylül ay›nda General Ludendorff. zira ordunun tümüyle çökmesinden ve ülkede bir devrim olmas›ndan çekiniyordu. savunmada eflgüdümü sa¤lamak üzere bat› cephesindeki ‹tilaf ordular› baflkomutanl›¤›na getirildi. 2 Yenilenler: Hindenburg. n Yeni silahlar. II.. 252) n Y›pratma savafl› ve a¤›r kay›plar verdiren sald›r›lar.. bütün halk sizledir ve ben. "Tanklar› ve Amerikal›lar› bekliyorum" diyordu. ‹tilaf Devletleri büyük olas›l›kla Alman ordusunun ne denli zay›f düfltü¤ünü tahmin edemediklerinden b›rak›flma imzalamay› kabul ettiler. 4 Sosyalist milletvekili Brison yeni savafl kredileri için red oyu vermiflti. Resmî Gaste’nin sa¤d›k bir okuyucusuyum. Artois ve Champagne’da bunu baflard›lar. ard›ndan Osmanl› ‹mparatorlu¤u. 1917 kas›m›nda baflbakan olan Georges Clemenceau bu enerjinin timsali olmufltur. Bulgarlar› ve Avusturyal›lar› yendiler. Almanlar. Nivelle’in yerine geçen General Pétain ayaklanmalar› sona erdirdi. Bu tür bireysel eylemler. s. özellikle de uçak ve tanklar hareket savafl›n› yeniden bafllatt›. Wilhelm 9 Kas›m 1918’de taht›n› b›rakt› ve b›rak›flma 11 Kas›m’da Rethondes’da imzaland›. sonra da Avusturya-Macaristan b›rak›flma* talebinde bulundu.600 adet tank vard›. Dün Meclis’te sarfetti¤iniz güzel Bar›fl sözlerini bu sabah büyük bir mutlulukla okudum.VIII. Kocam 18 ayd›r cepede olan ben. II. 1918’de savafla devam etmeyi neden kabul ettiler? Savafl› kabullenme arzular› savafl›n tafl›d›¤› umutsuzluktan daha güçlüydü. B›kk›nl›k ve kararl›l›k Belge 4 ve 5 Atl as O kyanusu ABD KRALLIK L‹TVANYA BOLfiEV‹K RUSYA * B›rak›flma (bkz. Merkezî güçlerin çöküflü Belge 3 ve 6 n Ablukalarla y›pranan merkezî güçlerin halklar› ve ekonomileri. Milletvekili Brison’a gönderilen bir mektup. buna tercüman olurken yalan söyledi¤imi sanm›yorum. Bir kad›ndan flu mektubu ald›: Paris. Emin olun. Do¤udaki tüm cephelerde çat›flmalar durdu ve ekim 1918’de Avusturya-Macaristan ‹mparatorlu¤u parçalanarak pek çok devlete bölündü. Hareket savafl›na dönüfl 1 Renault üretimi bir tank. 1918. 1917. kenti uzun menzilli bir topla ("fiiflman Bertha") bombal›yorlard›. say›n Milletvekili. Wilhelm ve Ludendorff. Almanlar tehlikeli bir biçimde Paris’e yaklaflm›fllar.] bu korkunç savafltan sonra gelip de kimse bize insanl›ktan söz etmesin. imlâ hatalar› Türkçe çeviride de korunmufltur. General Foch. d›fl siyasette savafl›yorum. Belge 1 ve 2 1917’de cephe Merkezi ‹mparatorluklar›n Rusya’da ilerlemeleri n Alman genelkurmay› savafl› kazanmak için son umudunun Amerikal›lar›n geliflinden önce cepheyi yarmak oldu¤unu biliyordu." BELÇ‹KA LÜKSEMBURG Tun a Ren ALMANYA Brest-Litovsk POLONYA Kiev FRANSA ‹SV‹ÇRE UKRAYNA Viyana Budapeflte Besarabya AVUSTURYA-MACAR‹STAN Hazar Denizi Bakü Vittorio Veneto Belgrad SIRB‹STAN KARADA⁄ ROMANYA PORTEK‹Z ‹TALYA K a r a d e n i z ‹stanbul OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U BULGAR‹STAN Sofya ‹RAN YUNAN‹STAN Halep F ›Musul rat Ba¤dat Dic le 1918’de ‹tilaf güçleri 1918’de merkezi imparatorluklar Mart 1918’de Alman ve Romen ilhaklar› Brest-Litovsk’dan sonra s›n›rlar (mart-nisan 1918) Merkezi ‹mparatorluklar›n sald›r›lar› ‹tilaf güçlerinin sald›r›lar› B›rak›flma s›ras›nda cephe A k d e n i z Kudüs B. Önce Bulgaristan. 554’ü ölüme mahkûm oldu. tüm ordularda emre itaatsizlik ve askerden kaçma olaylar›na neden oluyordu. Almanlarda ise bu say› 100’den azd›. Bu adamlar›n cepede nerdeyse 2 y›ld›r çektikleri bütün o korkunç eziyetleri bildi¤imden. Osmanl›lar›. Savafltan b›rak›flmalara S Ö Z L Ü K 400 km B‹RLEfi‹K uka abl ESTONYA Petrograd Moskova Bal t› k LETONYA Kuzey Deni zi Berlin Deni zi A. 1918’de. iflte Say›n Milletvekili halk›n fikirleri ve Bar›fl için sarfetti¤iniz güzel sözlerinizi biz mutlulukla izliyoruz. savafl›n korkunç koflullar›yd›: Asker-vatandafllar vatanlar›n›n hakl› davas› u¤runa ölmeyi kabul ederler. Bu ayaklanmalara yol açan devrimci propagandalar de¤il. ‹tilaf güçleri temmuz 1918’de yeniden sald›r›ya geçtiler ve Almanlar› geri çekilmeye zorlad›lar. “Genelkurmay›n aptalca planlar›” u¤runa de¤il. iyiden iyiye zay›f düflmüfl olan ordular›na art›k destek olam›yordu. 8 Mart 1918’de Millet Meclisi’nde flunlar› söylemiflti: "‹ç siyasette savafl›yorum. durmadan savafl›yorum. Bu alanlarda ‹ngiliz ve Frans›z sanayileri (Renault) Almanya’n›n çok ilerisindeydi. Gerçekten de Alman birlikleri 1918 mart›ndan itibaren bafllatt›klar› sald›r›larla Picardie. Frans›zlar ve ‹talyanlar. Orijinaline uygun olarak çevirilmifltir. 1918’de iflte bu nedenlerden dolay› yenildiler: Kay›plar›n›n yerini doldurabilecek yedekleri yoktu ve yeni malzemeden yoksundular. Fransa’da.. Bu olay›n ard›ndan ‹tilaf ülkelerinin halklar›n› büyük bir sevinç dalgas› sard›. n Bat› cephesinde. çekti¤im korkunç ma¤nevî eziyetleri ben biliyorum ve hâlâ ve bugünlerde daha da fazla çünkü heralde onun birli¤i de flu Verdun f›r›n›nda erimeye gitcek. bu sayede herkesin sevgisini kazand›. Wilhelm’i b›rak›flman›n gerekli oldu¤u konusunda uyard›.247’si askerî mahkemeler taraf›ndan yarg›land›.

MET‹NLER‹N KARfiILAfiTIRILMASI n Metinleri karfl›laflt›rarak benzer noktalar› ve farkl›l›klar› ortaya ç›kar›n. Avrupa insanî ve ekonomik aç›dan kan kaybetti. Bu geçitlere çok dar olmalar› nedeniyle böyle bir ad verilmifltir..1915: “. Dervifl. Sonuçta.Jean RENOIR. 1999).) aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤l›yordu. Korunakl› bir bölgede. nöbetler [. . Nas›l aç›klan›yor? . onlar savaflla ilgili herfleyi. ayd›nlatma fiflekleri. . savafl›n durdurulmas› ve düflmanl›¤›n sona erdirilmesi için gereken koflullar› belirleyen resmi antlaflmad›r. S›çan yollar› ise. Bu büyük gösteri için bizim sevgili torpillileri1 de düflünüyorlarsa... yeni bir hareket savafl›: ‹yice y›pranm›fl olan Merkezî ‹mparatorluklar. Kesin sonuca. . 1937.]. vs. elbette bunun bir sak›ncas› olmazd› ve onlar› k›skanmazd›m [.. 14 Ocak 1917 (ayn› kiflilere). Bir Yedek Subay›n An›lar›. Bat› cephesinde yeni bir fley yok. çok keskin bir so¤uk yapt›.] yine biz yoksullar. yaflamlar›n› bu derme çatma s›¤›naklarda sürdürüyorlard›. k›sa bir savafl olaca¤›na inan›l›yor (“Kesin sonuca .. Korkar›m yine bizim sabretmemizi sa¤lamak için düzenlenmifl bir flaka bu. . savafl›n isimsiz aktörlerinden biri. ‹zlek 3: Askerlerin moral durumundaki de¤ifliklikler. • F‹L‹MLER . Ço¤unlukla ya¤mur ya¤›yor. . .‹çerikten yola ç›k›n (bafll›ca üç izlek ifllenmifl): Siperlerdeki yaflam koflullar›. yaralanma ya da ölme olas›l›¤› her an kol geziyor.... ö¤retmen Bay ve Bayan T.konunun özeti SENTEZ 1914-1918 y›llar› aras›nda. biz a¤›r iflçiler“). ikinci hat. top mermileriyle delik deflik edilmemifl ve bolca kanla sulanmam›fl bir uzlaflma zemini bulabileceklerini sanm›yorum [. . ‹leri hatlara çarp›flma amac›yla siper çukurlar› kaz›l›yordu. Bar›fla Son Veren Bar›fl.‹rfan ORGA. eski ö¤retmenlerine yaz›yor.Erik Jan ZÜRCHER. . çat›flmalardan uzakta tehlikesiz bir görev almay› baflaran asker.] ama böyle bir olas›l›k yok. Günü gününe cephedeki izlenimlerini aktaran bir asker. gö¤üs gö¤üse çarp›flma. savaflan güçler aras›nda denge kurulmufltu. 1976. n Ateflkes ve b›rak›flma (mütareke) Ateflkes. ‹zlek 2: Askerî durum. onlar›n hayatlar›n› ve servetlerini savunmaya ve kan›m›z pahas›na onlara tad›n› ç›karacaklar› zaferi getirmeye gitmek zorunda kalanlar yine biz yoksullar. B. y›lg›nl›k. 4 fiubat 1915. çev. Modernleflen Türkiye’nin Tarihi.14 Ocak 1917: Asker Vichy’den.] tam olarak iyileflmedim ve san›r›m hiç iyileflemeyece¤im. Atefl. Bu korkunç sa¤anakla karfl›laflt›r›ld›¤›nda.. ya¤mur suyu çamurdan gölcükler oluflturuyor [. savafl s›ras›nda k›sa bir süre için veya savafl›n sonunda. Geceleyin. farkl› siperler (birinci hat.. (‹stanbul. büyük olas›l›kla askerî bir hastaneden “savafl iki y›ld›r sürüyor” diye yaz›yor. Topyekûn ve dünya çap›nda bir savafl olan I. . 2004). Dünya Savafl›. n Tümen. . A. Dünya Savafl›’n›n simgesi olmufltur.4 fiubat 1915: Marne çarp›flmas› ve Almanlar›n denize ulaflma çabalar›ndan sonra cepheler yerleflik hale gelmifl. çev. ayaklar›m›z hep suyun içinde. 2001. hem askerî. 1. Buna ra¤men..]. Bat› Cephesinde Yeni Bir fiey Yok. flubat-aral›k 1916.y›lg›nl›ktan en ufak bir iz bile yok“. kilitlenmifl sars›lmaz bir irade“). çev. ‹tilaf Devletlerinin ekonomik gücü karfl›s›nda daha fazla dayanamad›lar. ‹zlek 1: Yaflam koflullar›. fiarlo asker. Gönen.. ama ayn› zamanda "torpilliler"den.. Birkaç gün boyunca. 9 milyon insan›n öldü¤ü savaflta..Çarp›flma koflullar›..Delbert MANN. I. 2002).. siperlerdeki yaflam korkunç. silah ve cephane durumundaki geliflmelerden söz edin. Harmanc›.(Ferik / tümgeneral) Alay . Bayraktaro¤lu. hiçbirimizde y›lg›nl›ktan en ufak bir iz bile yok. Vichy kapl›calar›ndaki k›sa tedavi bitmek üzere. aral›k 1916’da.]. savafl sürüp gitmektedir: Katliamlar karfl›s›nda yorgunluk. (‹stanbul. Bir Türk Ailesinin Öyküsü.1918 bahar›ndan itibaren. n Kim (metnin yazar›)? ‹ki mektubu da yazan ayn› kifli.’ye. çev..Henri BARBUSSE.... Hangi amaçla? KARIfiTIRMAYALIM OKU YA GÖR LIM EL‹M • K‹TAPLAR . alay F›rka / Tümen .. [.]. Y. yani zafere kilitlenmifl sars›lmaz bir irade var.... 1957. Asker hava koflullar›ndan etkileniyor. .].. 1914-1918 Savafl› üç önemli döneme ayr›l›r: . Bu masallar› çok dinledik biz [.. Verdun bir serpinti gibi kalacakm›fl [. yeryüzünde o güne kadar görülen en büyük çat›flmayd›. (‹stanbul.1914’te.Uzun süren bir hat savafl› (1915-1918 bafl›): Savaflan güçler aras›nda denge kuruldu. (‹stanbul.. demokrasilerin zaferiydi. ancak askerler sald›r›ya geçmeden önce günler boyu bu çukurlarda kal›yorlar. General Nivelle’in General Joffre’un yerine geçmesi). Alay Tabur Bölük Tak›m Tak›m yöntem ‹ki metni karfl›laflt›rma (1) "Ayn› askerin gözüyle 1915 ve 1917’de savafl" METN‹N TANITILMASI n Ne (metnin do¤as›)? Bir asker taraf›ndan yaz›lm›fl iki mektup (özel mektuplar). biz a¤›r iflçiler olaca¤›z [..1917’de. . s›cakl›k eksi 14 dereceye kadar düfltü.David FROMKIN. Zafer yollar›.]. haz›rl›klar›n ard›ndan topçu sald›r›s›.]. Gazeteler birkaç gündür bar›fl konusunda tarafs›z ülkeler aras›nda gidip gelen mesajlardan söz edip duruyor.] uyumay› imkâns›z k›l›yor [. Pek çok yerde "Boche"lar›nkine ancak 50 metre mesafede bulunan siperlerde yatabilecek kadar s›cak olmuyor hiç [. . Necatigil.. Örne¤in Çanakkale savafllar› s›ras›nda.Charlie CHAPLIN.. boyun e¤me.. 1918. nisan-aral›k 1915.. Kendi kendimize sormam›z gereken bir soru: Askerî sansürün etkisi ne olabilir? n Ne zaman (metnin yaz›ld›¤› tarihteki askerî koflullar)? . onlar›n içinde yatmak zorunda kal›yoruz [. hatta hunharca sald›r›ya u¤ram›fl ülkelerini savunma onurunu bile görmezden gelmeyi tercih ediyorlar [. çev. . S. Verdun.Farkl› cephelerden.].] Tüm bunlar›n yak›nda bitece¤ine ve bana tan›may› ve sevmeyi ö¤retti¤iniz Fransa’dan "Hun"lar› kovaca¤›m›za dair güçlü bir umut var içimde. 2002). no man’s land’de biriken ve yaz s›ca¤›nda kötü koku yayan cesetleri toplamak için birçok kez ateflkes yap›lm›flt›r. büyük çarp›flmalar› an›msay›n (Çanakkale. Bölük (Yüzbafl›) Tak›m Tak›m Te¤men Bölük (Yüzbafl›) Tak›m Tak›m Te¤men Bölük Tak›m Tak›m Bölük Tak›m Tak›m Bölük Tak›m Tak›m Bölük Tak›m Tak›m Bölük (Yüzbafl›) Tak›m Tak›m Te¤men Bölük (Yüzbafl›) Tak›m Tak›m Te¤men Bölük Tak›m Tak›m Bölük Tak›m Tak›m Bölük Tak›m Tak›m Bölük Tak›m Tak›m n Siper ve s›çan yolu Siperler. ‹tilaf Devletleri cephesi (Fransa. . askerî durum ve askerlerin morali üzerine tan›kl›klar. n Kime (metnin al›c›lar›)? ‹ki örnekte de yazar. S. [.Belgenin önemi: Savafl s›ras›nda bu izlenimlerin nas›l evrildi¤ini göstermesi.. tehlike sürekli.(Miralay / Albay) Tabur (Binbafl›) Bölük (Yüzbafl›) Tak›m Tak›m Te¤men Alay Tabur Bölük Tak›m Tak›m Tabur (Binbafl›) Bölük (Yüzbafl›) Tak›m Tak›m Te¤men Tabur Bölük Tak›m Tak›m Tabur Bölük Tak›m Tak›m Vichy. bir hareket savafl›: ‹ki taraftan hiçbiri zafer kazanamad›. Böylelikle.Stanley KUBRICK... çarp›flmalar›n durdurulmas› demektir. Duruma kesinlik kazand›raca¤›n› sand›¤›m bu müthifl sald›r› s›ras›nda fiflekleri sak›nmayacaklar›n› umuyorum.Faik TONGUÇ. Herfleye ra¤men. .]. 1986). 252 253 . ‹ki metin aras›ndaki temel fark bu. hem siyasî alanda çifte zafer kazanm›fl oldu: Bu. görev karfl›s›ndaki eflitsizliklerden yak›nma ve bar›flç› fikirlerin geliflmesi (“Kan›m›z pahas›na [.. (‹stanbul. Cumhuriyet okullar›nda ö¤retilen vatanseverlik (“Hun’lar› kovaca¤›z“). milyonlarca erkek ve kad›n uluslar›n› ve yaflam biçimlerini savunmak için ola¤anüstü fedakarl›klara katland›lar. Harp esirleri. üzerimize f›rlat›lan el bombalar›. Ama. M. Birleflik Krall›k ve nisan 1917’den itibaren Amerika Birleflik Devletleri) kas›m 1918’de.Erich Maria REMARQUE. B›rak›flma (mütareke) ise.

4. Australian War Memorial Arflivi. 1994). Siperler birbirine yak›n olunca. Osmanl›lara Anafartalar Cephesi Komutan› Yarbay Mustafa Kemal Bey’in flahs›nda bir savafl kahraman› kazand›rd› ve Bulgaristan’›n kendi yanlar›nda savafla girmesini sa¤lad›. Avustralyal›lar ve Yeni Zelandal›lar›n savaflt›¤› cephede daha çok siper savafl› yafland›." diye sayd›¤›n› hat›rl›yorum. Burada görülen manzara insana dehflet veriyor. Kanl›s›rt Günlü¤ü: Mehmet Fasih Bey’in Çanakkale An›lar› (‹stanbul. "Lütfen Tanr›m. ‹tilâf güçlerinin 1916 oca¤›nda çekilmeleriyle sona eren Çanakkale Savafllar›. Öyle bir flehadet ki.. anam babam için de yaflat!" diye dua ediyordum. Kolunda. O anda genç bir aste¤men olan Corbie yan›mdan geçip Parsons’a bir fleyler söyledi¤i için Parsons üçle ikiyi saymad›. gemilerden at›lacak mermilerin bizzat kendi siperlerine düflmesi ihtimali bulundu¤undan. Ondan sonra. Sar›p sarmalay›p gönderdik. Osmanl› taraf›nda Almanlar. çoraplar›n› kestim. ön siperler top ateflinden kurtulabilirdi. her birinin parças› birbirine girmifl.. Kanlar› çekilmifl.). Koku. Zavall› fena halde idi. Birbirlerine çok yak›n siperlerin s›k s›k el de¤ifltirdi¤i kanl› muharebeler yaklafl›k sekiz ay sürdü ve çok insan kayb›na neden oldu. ‹tilâf taraf›nda ise Frans›zlar. Gelibolu törenlerinde bir dostluk elçisi.Dosya Çanakkale Savafllar› 18 Mart 1915’te Çanakkale Bo¤az›’n› denizden geçemeyen ‹tilâf Devletleri. O anda sald›r›ya kalkanlardan ço¤u ya sipere ya da kenara düflüp kald›lar. 25 Nisan 1915 günü Gelibolu Yar›madas›na ç›kartma yapt›lar.. 7 6 Çanakkale fiehitler Abidesi. Otto Liman von Sanders. Böylece. Etleri dökülmüfl.. "Befl dakika . Fakat metanetini b›rakm›yordu. Avustralyal› Kristy Underwood.. Hemen koflarak çizmelerini. 18-19 May›s gecesinde Osmanl› sald›r›s›ndan sonra no man’s land’de biriken cesetler kokmaya bafllay›nca. Aman Tanr›m korkunçtu! Aram›zda kals›n. Dinamit barutu ile yanm›fl bald›rlar. komutanlara ve birliklere yeteri kadar aç›kland› ve uyguland›.] Alç›tepe’nin elden ç›kmamas› için bütün çaban›n harcanmas›n› emrettim. beng – hattâ kum torbalar›n› delip cesetlere saplan›yordu. bacaklar mosmor. Türkler ve Suriyeli Araplar›n. bir zamanlar karfl› karfl›ya gelmifl olan uluslar›n aralar›ndaki dostluk iliflkilerini pekifltirmelerine katk›da bulunuyor. dört dakika . Simsiyah. aya¤›nda. Çehreleri art›k tan›nmayacak bir halde.. dar bir alan olan Gelibolu Yar›madas›nda I. Binbafl› Parsons’›n merdivene t›rman›p.. Nigel Steel ve Peter Hart. "Bir dakika kald› . beng. her y›l yap›lan anma törenleriyle. Çanakkale Cephesi neden çok önemli bir cepheydi? 2. Dünya Savafl›’n›n en kanl› cephelerinden biri olufltu. Her taraf ölülerle doluydu. bir an önce Bo¤az›n denetimini ellerine geçirip ‹stanbul’a yürüyerek. 1 Te¤men Mehmet Fasih’in tan›kl›¤›. Onu savd›ktan sonra yüzbafl› ile siperlerdeki tahribat› gidermeye gittik.. Biz üç dört metre uzunlu¤unda bir yan siperdeydik. B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Kiflisel tan›kl›klar›n tarih çözümlemesinde kullan›lmas›. Murat Çulcu (yay. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N 1. Atefl kestik.. Palamutluk ve Kavakl›dere s›rt›ndaki topçular›m›za obüs ve flarapnel ya¤›yordu. gö¤üs ve kollar› mumdan yap›lm›fl gibi fildifli renginde. Çanakkale Savafllar›n› anman›n Avustralyal›lar için neden bu kadar önemli oldu¤unu araflt›r›n. üzerinde Türk bayra¤›. 2 Deniz Eri Joe Murray’in tan›kl›¤›. ancak bu suretle düflman gemi at›fllar›ndan kurtar›labilirdi.. Mahmut Can yaralanm›fl. Haydi!" diyerek düdü¤ünü çald› ve siperlerden f›rlad›k.. Aya¤› ile kolu biraz a¤›rca. bunlar›n toplanmas› için bir günlük ateflkes ilân edildi. önümüzdekiler merdivenlerden siperden ç›k›yorlar ve hemen yine siperlere düflüyorlard›. Bugün Gelibolu Yar›madas›nda bulunan çeflitli uluslara ait birçok flehitlik. Amaçlar›. Türkiye’de 5 Y›l (Berlin. Çanakkale Cephesinde iki taraf›n da çok kay›p vermesinin nedenleri nelerdir? 3. Fakat düflman biraz daha devam etti. Neferlerin telaflla ordugâha do¤ru geldiklerini gördüm. Dosya 4 Vuruflmadan sonra cesetler. ‹ngilizler. Kurflunlar siper kenarlar›na çarp›yordu – beng. 1920). hem de Balkanlar’da yeni bir cephe açmakt›. elinde Avustralya bayra¤› ile. hem Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nu savafl d›fl› b›rakmak. Türk hatlar›n›n.. 254 255 . gö¤sünde ve yüzünde bereler ve kum parçalar› var. Bu husus. beni sadece kendim için de¤il... Alt› nefer flehit olmufl.. Gelibolu: Yenilginin Destan› (Londra.. 3 Siperler neden birbirlerine çok yak›nd›? [. Günümüzdeki anma törenlerinin bize ne sa¤lad›¤›n› düflünün. Nedenini sordum. Zira ön hatlar›m›z. ‹ngiliz siperlerinin yak›n›nda kaz›lacak siperlere yerleflmesini tavsiye ettim. 5 23 May›s 1915. 1997). Australian War Memorial Arflivi. pantalonunu.

II. III.13 Rusya’da devrim R usya’da tarihin ak›fl›n› tümüyle de¤ifltiren 1917 devrimleri. M. 1917 yaz›nda 1 Çarskoye Selo’da tutuklu iken. Ayzenfltayn imzal› bir film: "Ekim" 1917 fiubat Devrimi 1917 Ekim Devrimi Mart III. Lenin ve Troçki yönetiminde bafllayan Ekim Devrimi. yüzy›l›n en önemli siyasal olaylar› aras›nda yer al›r. nas›l yetmifl y›l sürecek bir diktatörlü¤ün do¤mas›na yol açt›? 2 Lenin Petrograd’da. fiubat 1917 Devrimi Ekim 1917 Devrimi Hayatta kalma çabas› ve kurulufl y›llar› 1921 dönemeci ve NEP’in oluflturulmas› • Konunun özeti / Yöntem • Dosya: S. Enternasyonal’in kuruluflu Stalin’in Merkez Komite genel sekreterli¤ine atanmas› 21 Ocak 1924 Lenin’in ölümü Lenin iktidarda Rus Devrimi ‹Ç SAVAfi 1918 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaflmas› Yeni Ekonomi Politikas› (NEP) 1920 fiubat 1921 Kronfltad ayaklanmas› 1917 A¤ustos 1917 General Kornilov’un baflar›s›z darbe giriflimi 1919 1921 1922 1923 30 Aral›k 1922 SSCB’nin kuruluflu 1924 Bahar-yaz 1921 Rusya’da büyük k›tl›k 256 257 . KONU II. KONUNUN PLANI I. birkaç ay içinde. Rusya’da 1991 y›l›na kadar varl›¤›n› koruyacak yepyeni bir rejimi iktidara tafl›d›. yani bolfleviklerin iktidar› ele geçirmesi aflamas›na nas›l gelindi? n Lenin ve bolflevikler taraf›ndan yorumland›¤› biçimiyle marksizm. 1930’lu y›llar›n Sovyet halk resim sanat›ndan bir örnek. eylemci bir az›nl›¤›n. üç y›ld›r süren savafl yüzünden iyice zay›f düflmüfl olan Çarl›k rejimi y›k›ld› ve yerine demokratik bir geçici hükümet kuruldu. IV. Nikolay. Ancak. n Çarl›k rejimini deviren kendili¤inden bir devrimden. nisan 1917. fiubat 1917’de. ayn› zamanda 20.

Alman kökenli çariçenin ise ihanetinden flüphe ediliyordu. topraklar›n paylafl›m› Menflevikler Martov C. devrim. köylü ya da askerlerden oluflan halk meclisi. çariçenin üzerinde büyük etkisi olan rahip Rasputin’in öldürülmesiyle belirginleflen siyasal kriz ortam›nda grevler ço¤ald›... Yemeklerde kaynar su [. yüzy›l sonunda Bat› Avrupa’daki iflçi talepleriyle yukar›da s›ralanan talepler aras›nda ne tür farkl›l›klar ve benzerlikler gözlemliyorsunuz? Bundan nas›l bir sonuç ç›kar›labilir? Bu kararlar özel mülkiyet ilkesini ortadan kald›r›yor mu? 258 259 . sekiz saatlik iflgününe geçilirken bu ücretlerde herhangi bir indirim yap›lmamas› [. Di¤er tarafta. Siyasal iktidar durumu denetleyemez hale gelmiflti. Cepheye geri sürülen 4 Rus asker kaçaklar›. Nikolay yenilgiler nedeniyle gözden düflmüfltü. Bahar ekimi arifesinde topraklar›n kiralanmas› sorununu inceleyen Komite. Kurucu Meclis. "Savafl devrime verilmifl en güzel hediyedir" diye yaz›yordu. siyasî tutuklular› serbest b›rakt›lar ve baflkentin stratejik noktalar›n› iflgal ettiler. kollektiflefltirme n Bu uzlaflma ortaya iki bafll› bir iktidar ç›kard›. Bar›fl. Ordunun 1914 ve 1915’te ald›¤› yenilgilere karfl›n. bu hükümeti genifl demokratik reformlar içeren bir program uygulamas› kofluluyla desteklemeyi kabul etmiflti. Lenin. Esas çöküntüye u¤rayan. 1895’te Rusya’daki ilk marksist grubu kurdu. 1919’da Komintern ad›yla III. n Olaylarla bafla ç›kamayan II. kad›nlara 75 kopek yevmiye. Yazar›n› da çar›n gizli polisi d›fl›nda kimse tan›m›yordu. Kurucu Meclis. Moskova Letonya Litvanya Belarus Polonya BrestALMANYA Litovsk Ukrayna AVUSTURYA Odesa MACAR‹STAN a by ra sa Be ‹MPARATORLU⁄U ROMANYA SIRB‹STAN BULGAR‹STAN ‹TALYA OSMANLI ‹MPARATORLU⁄U 500 km YUNAN‹STAN S Ö Z L Ü K 2 * Duma 1917-1918’de Do¤u cephesi. 5 ve 6 Acil bar›fl.I. Duma*’daki muhalif milletvekilleri de düzenin yeniden sa¤lanmas› için bir komite toplad›lar. iflsizlik art›yor. pazarlar› ve resmî tatil günleri yap›lacak mesailer için. Herfley 27 fiubat günü olup bitti. Askerler "Bar›fl isteriz". Ekim 1917’de bolfleviklerin gerçeklefltirdikleri darbeden sonra. Anayasal-demokrat Parti liderlerinin denetimindeki Geçici Hükümet iktidar› vard›.. ‹flçiler ve askerler birlikte silah depolar›n› ele geçirdiler. sosyalist fikirlerden etkilenen iflçiler greve gidiyordu (bkz. n 1916 y›l›n›n sonunda. Bolflevik Partisi içinde büyük bir otorite elde etmesini sa¤lad›. Stalin’in kusurlar› konusunda partiyi uyarmay› denedikten sonra. Ekim Devrimi’nin baflar›s›.]. Lenin ad›yla bilinen Vladimir Ulyanov. s. ekonomi ve siyasal iktidard›.. ifllenen her [hektar] için 30 ruble olarak belirlenmifltir [.]. iflçi ve köylülerin imzalad›¤› talep mektuplar›. 2 Mart’ta tahttan çekildi. Bir tarafta. toplumsal rahats›zl›k orduya kadar s›çrad›. ücretli iflçilerin ya da savafl mahkumlar›n›n yard›m› olmaks›z›n kendi çabalar›yla de¤erlendirebilecekleri genifllikte bir alan b›rak›lacakt›r. en sonunda söz hakk›n› elde eden bir halk›n çok say›da talebinin dile getirildi¤i bu meclislerin denetimi için birbirleriyle yar›fl›yorlard›. 1914’teki ilk salmalar için ödenen oranda bedel karfl›l›¤› el konacakt›r. Rus ‹mparatorlu¤u ise o günlerde hâlâ güçlü ve istikrarl› bir devlet görüntüsü veriyordu. savafla devam.. 5 Mart 1917’de. Çarl›k rejiminin düflüflü 1 1917’de bafll›ca siyasî partiler. Devrimci partiler (sosyalist-devrimciler. afla¤›daki kararlar› alm›flt›r: Tüm topraklar ekilmelidir. Marx’›n fikirlerinden çok etkilenmiflti. fiyatlar. A. Bu küçük cümleyi kimsecikler farketmedi. Her alanda iafle güçlü¤ü çekiliyor. 2 Nisan’da Petrograd’a geldi ve "Nisan tezleri"ni aç›klad›. normal ücrete oranla % 50 zaml› ödeme [. Yönetimin iflçilere karfl› terbiyeli bir tav›r tak›nmas› [. Halk Komiserleri Konseyi’nin baflkan› oldu. fiubat 1917 Devrimi A N A H T A S Ö Z C Ü K R 1914’te s›n›rlar ‹tilaf Devletleri ve müttefikleri Merkezî imparatorluklar ve müttefikleri Tarafs›z devletler B 3 ‹ Y O G R A F ‹ Lenin ad›yla bilinen Vladimir ‹liç Ulyanov (1870-1924) Bir memur çocu¤u olan ve hukuk fakültesinde ö¤renim gören Lenin. canl› ya da ölü besi hayvanlar›n› koruma alt›na almay›. "Kahrolsun Çar" diye ba¤›ran göstericilerin üzerine atefl açmay› reddettiler ve ayakland›lar. Rus cephesi iyi direniyordu.]. 2. Sovyet. ekonomik ve siyasal düzeni bozmak istemiyordu. do¤rudan halk›n ç›karlar›n› temsil ettikleri iddias›nda olan sovyetler vard›. Vas›fl› iflçi ücretlerinde % 20 oran›nda art›fl. Kentlerde herfleyin eksikli¤i çekiliyor. mülkiyetli arazileri. Komite bunun d›fl›nda toprak al›m-sat›mlar›n› durdurmay›. 1914’te. Yaln›zca kurumlar› demokratiklefltirmeyi ve savafl› kazanmay› amaçl›yordu. Savafltan devrime Belge 2 ve 3 Finlandiya Estonya Petrograd 1921’de Sovyet Rusya’n›n topraklar› Sovyet Rusya’n›n kaybetti¤i Rus ‹mparatorlu¤u’na ait topraklar Alman ordular›n›n ulaflt›¤› en ileri s›n›r • SOVYET Rusça’da "konsey" veya "flura". ekonomisinin düzeni bozulmufltu. Ust’Katavski fabrikas› (Ufa ili) ‹flçi Temsilcileri Sovyeti’nin talep mektubu. binlerce fabrika ve mahalle komitesi ortaya ç›kt›.. profesyonel devrimcilerden oluflan bir parti kurman›n gereklili¤ine de¤indi¤i Ne Yapmal›? adl› kitab›n› yay›nlad›. bahar 1917. Fabrika komitesinin onay› olmaks›z›n iflten ç›karma karar› al›nmamas› [. Büyük toprak sahiplerine ancak. Ayn› zamanda Rus ordular›n›n baflkomutan› olan Çar II. 5.]. 1905 devrim gelene¤i ile buluflan devrimci partilerin liderleri bir sovyet* olufltururken. Duma komitesi ile Petrograd Sovyeti aras›nda sa¤lanan bir anlaflmayla geçici bir hükümet kurulmas›na karar verildi.. n ‹sviçre’de sürgünde bulunan Rus devrimcisi.. Bolflevikler Lenin 19. Günlük çal›flma süresinin sekiz saate indirilmesi [.]. Sibirya’ya sürgüne gönderildi (1897-1900). 3. PART‹LER VE L‹DERLER‹ Anayasaldemokratlar (KD) Milyukov Il›ml› sosyalistler Kerenski Devrimci sosyalistler (SR) Çernov Belge 4 PROGRAM Bat›l› tarzda devrimler. ithalat›n›n ba¤l› oldu¤u Avrupa sanayiinden savafl nedeniyle kopmufl. Büyük ölçüde k›rsal kalm›fl devasa bir ülke olan Rusya.. 6 Ranenburg bölgesi (Riyazan ili) Sosyal Örgütler Yürütme Komitesi’nin kararlar›. Ayr›ca. ‹kili iktidar Bar›fl. 160). Rusya’y› 1922’ye kadar yönetti. rejimi güven kayb›na u¤ram›fl ve iyice zay›f düflmüfl halde yakalad›. 28 Mart 1917.. Nikolay.. . Oysa savafl... fiyatlar el yak›yor.]. ülkenin her yerinde kendili¤inden yüzlerce sovyet. 21 Ocak 1924’te öldü. Birkaç hafta içinde. 1902’de. Bolflevik Partisi’nde siyasî büro üyeli¤i de devam ediyordu. menflevikler. ›rmak ve ormanlar›. aradan üç y›l bile geçmeden çarl›k rejimini y›k›ma sürükleyecekti. n Rusya aç›s›ndan oyunun önemli bölümü cephede oynanm›yordu. iktidar›n sovyetlere devri.. Fazla mesai saatleri ile. ‹lk sovyetler 1905 Rus Devrimi s›ras›nda ortaya ç›km›flt›.. Vas›fs›z iflçiler için. Avusturya’da ve ‹sviçre’de sürgünde yaflad›. 7. 1917 "fiubat günleri". fiubat 1917 Devrimi’nden sonra Rusya’ya döndü. Genellikle iflçi. 1905 Devrimi’nin baflar›s›zl›kla sonuçlanmas›ndan sonra Fransa’da. Fabrika ç›k›fl›nda iflçilerin üstünün aranmamas› [. kollektiflefltirme Belge 1. 4. bolflevikler). Bunun yan› s›ra. Komünist Enternasyonal’i kurdu. ücretler ve kiralarla ilgili kararlara uyulup uyulmad›¤›n› denetlemeyi kararlaflt›rm›flt›r. Ancak kimse baflkentte birbiri ard›ndan patlak veren bu grevlerin birkaç gün içinde rejimin düflmesine yol açaca¤›n› öngörmemiflti. k›tl›k tehlikesi baflgösteriyordu. Kira bedeli. B. 1917.]. 6.].. Kurucu Meclis n Petrograd sert bir k›fl geçiriyordu. Herfleyden önce düzensizli¤i önleme endiflesiyle hareket eden bu hükümet. 1903’te bolfleviklerin bafl›na geçen Lenin. Ayn› gün. erkeklere 1 ruble.Büyük toprak sahiplerinin elinde bulunan ve tarla sürmekte kullan›lan atlara. a¤›r hastal›¤› nedeniyle siyasetten çekilmek zorunda kald›. Marksist sosyal-demokratlar Taleplerimiz: 1. ayr›ca bahçeleri. Kiflilerin mülkiyetinde bulunan topraklar›n kiralanmas› serbesttir.

tüm gücümüzü yap›lan hatalar› elefltirmeye ve aç›klamaya harcayaca¤›z. ordu komutanlar› ve burjuvazi kendilerini savunmaya bak›yorlard›. Her türlü gizli diplomatik faaliyet [.] ya da maddî tazminat [. güç kullanarak iktidar› ele geçirme zaman›n›n geldi¤ine karar verdi.. belirleyici anlarda ne olursa olsun güç bak›m›ndan büyük bir üstünlük sa¤lanmal›d›r. Geçici Hükümet.] söz konusu olmaks›z›n derhal gerçeklefltirilecek bir bar›fl› [. herhangi bir tazminat ödenmeksizin devletlefltirilmifltir ve bundan böyle o topra¤› iflleyenlere aittir [. Dolay›s›yla.. 27 fiubat 1917’de. Ancak. Geçici Hükümet’e destek verilmeyecek).. darbeyi baflar›s›zl›¤a u¤ratt›lar. Ancak. Ayaklanma 24 Ekim’de bafllad›. askerler.. S Ö Z L Ü K 3 Lenin’in Bolflevik Parti yöneticilerine mektubu. Geçici Hükümet bu kararnameler konusunda nas›l tav›r alm›flt›? 260 261 . Ukrayna’da. ‹sviçre’den dönüflünde Lenin. mart 1918’de Komünist Parti’ye dönüflecekti) proletaryan›n öncüsüydü... n Bolflevikler gerçeklefltirdikleri darbeyi II. ama kararl›l›¤› onu devlet otoritesinin y›k›ld›¤› bu ülkede belirleyici bir siyasal güç haline getirmiflti. Rus ordular›n›n haziran 1917’de bafllatt›¤› sald›r› baflar›s›zl›kla sonuçland›. Nüfusun % 80’inden fazlas›n›n yaflad›¤› k›rsal kesimde. 3. Ekim 1917 Devrimi A N A H T A S Ö Z C Ü K R A. ‹flçi temsilcileri sovyetlerinin mümkün olan tek devrimci hükümet biçimi oldu¤u [...]. bu tehdidin önünü almak için bolflevikleri yard›ma ça¤›rmak zorunda kald›. cinsiyet fark› gözetilmeksizin.. asker ve köylü temsilcileri sovyetlerine dayanan iflçi ve köylü hükümeti.]. 4.] yalandan ibaret oldu¤u gösterilmeli. Topra¤›n tasarruf hakk›. 4 ve 5 B‹YOGRAF‹ 1 Aleksandr Fyodoroviç Kerenski (1881-1970) Devrimci militanlar›n savunma avukat› olan Kerenski. Bolflevik Partisi’nin 200. Karl Marx. toplumsal gerginlikler giderek art›yordu. Kendine özgü kurallara tâbîdir [. Bolflevik liderler tutukland›. ayn› y›l›n temmuz ay›ndan ekim ay›na kadar da Baflbakanl›k yapt›. Ayaklanma ile asla oyun oynanmamal› ve ayaklanma bafllat›ld›¤›nda sonuna kadar gidilmesi gerekti¤i fikri ak›llarda iyice yer etmifl olmal›d›r. ‹flte bu sanat›n Marx taraf›ndan ortaya konulan bafll›ca kurallar›: 1. savafla devam ediyordu.. Bolflevik darbesi. büyük bir kararl›l›kla hareket edilmeli ve bedeli ne olursa olsun mutlaka sald›r›ya geçilmelidir.].] ayaklananlar› yok eder. Ekonomi çöktü. Gerçekçi ak›m temsilcilerinden bir Sovyet ressam›n 1930’lu y›llara ait tablosu. Savunma silahl› ayaklanma için ölüm demektir. Az›nl›kta oldu¤umuz sürece. sosyal-flovenlere karfl› bir enternasyonal kurulmas›.. Devrimci bir enternasyonal.].000’den az üyesi vard›.] hükümet taraf›ndan yasaklanm›flt›r. Finlandiya’dan dönen Lenin. Geçici Hükümet’in bafl›na geçmifl olan Kerenski. gerçek iktidar yaln›zca bolfleviklerin elinde bulunuyordu. Finlandiya’da ve Kazan Tatarlar› aras›nda özerklik talepleri ço¤ald›. önce anayasal-demokratlar. Toprak – ister kamuya. Lenin Finlandiya’ya kaçt›. ekim 1917. yoksa düflman [. kitlelerin hatalar›ndan deneyim yoluyla kurtulabilmeleri için [.. tüm iktidar›n iflçi temsilcileri sovyetlerine b›rak›lmas›n›n gerekli oldu¤unu her f›rsatta dile getirece¤iz. ister çarl›k ailesinden prenslere. iktidarlar›n› sa¤lamlaflt›rmak için bolfleviklere amans›z mücadelelerle dolu y›llar gerekecekti. B. 4 Toprak ve bar›fl üzerine kararnameler (ekim 1917). ancak grevlere üretimi durdurarak yan›t verdiler. Mart-nisan aylar›nda Geçici Hükümet’te Adalet Bakanl›¤›na getirildi..] adaletli ya da demokratik bir bar›fl olarak kabul eder. köylü komiteleri soylulara ait olan topraklar› iflgal etmeye bafllad›lar.. Kongre.]. Duma’ya milletvekili seçildi (1912-1917). iflçiler ve Kronfltad* deniz üssünden gelen denizciler baflkentin denetimini ele geçirdiler ve Kerenski hükümetini iktidardan uzaklaflt›rd›lar. devrimci sosyalistlerin ›l›ml› kanad›na (emekçiler) kat›ld›. Savafl Bakan› Kerenski’nin çabalar›na ra¤men.. n Kendili¤inden patlak veren ve öngörülemeyen flubat günlerinin aksine. demokratik bir bar›fla ulaflmak amac›yla dehal görüflmelere bafllamaya davet eder. n 3 ve 4 Temmuz’da. Ülkedeki tüm topraklar›n devletlefltirilmesi ve yerel tar›m iflçisi ve köylü temsilcileri sovyetlerinin kullan›m›na b›rak›lmas› [. Ancak bu hak. 2 “K›fll›k Saray’›n al›n›fl›”. ekim 1917 bolflevik darbesi Lenin ve Petrograd Sovyeti’nin baflkan› Troçki taraf›ndan özenle haz›rlanm›flt›.].. fiubattan ekime Belge 1 ve 5 • GEÇ‹C‹ HÜKÜMET Rus geçici hükümeti (martekim 1917). Patronlar sekiz saatlik iflgününü kabul ettiler.. Marx gibi. birkaç saat içinde eski politikalarla radikal bir kopufl yaratm›flt›.II. Bu kararnamelerle Rus halk›n›n hangi talepleri yerine getirilmifl gibi görünüyor? 2. Hükümeti ekim 1917 ayaklanmas› ile devrildi ve Kerenski ülke d›fl›na kaçmak zorunda kald›. n 25 Ekim’de bolflevik hükümeti kuruldu. Petrograd Sovyeti baflkan yard›mc›l›¤›na seçildi. Lenin taraf›ndan kaleme al›nm›fl olan ve "tüm iktidar› sovyetlere" b›rakan bir metni oylayarak kabul etti.] devredilece¤i ikinci aflamas›na geçiflin yaflanmakta olmas›d›r. daha sonra ise temmuz ay›ndan itibaren Kerenski ve ›l›ml› sosyalistler taraf›ndan yönetildi. herhangi bir toprak ilhak› [. ‹flçi denetimi*ni ve "tüm iktidar›n sovyetlere b›rak›lmas›n›" talep eden iflçilerin say›s› gün geçtikçe art›yordu. Gizli örgütlenme konusundaki deneyimleri ve askerler aras›ndaki destekçileri sayesinde bolflevikler.. 1.]. nisan 1917. Askerî yenilgilerin. Lenin’e göre Bolflevik Partisi (k›sa süre sonra.... Rusya’da demokratik bir yönetim kurulmas›n› sa¤layamad›. Hükümet. bar›fl. 2. yeni rejimin bat›l› demokrasiler aras›nda yerini alabilmesinin ve düzensizli¤e bir son verebilmenin ancak Almanya’ya karfl› kazan›lacak bir zaferle mümkün olaca¤› kan›s›ndayd›.. "silahl› ayaklanma da t›pk› savafl gibi bir sanatt›r" diye yazarak bu gerçe¤i mükemmel bir ifadeyle dile getirir. iktidar›n proletaryaya ve yoksul köylü katmanlar›na [.. Belirleyici noktalarda. Halk Temsilcileri Kurulu ad›n› tafl›yan bu hükümet hemen iki önemli karar ç›kard›: Bar›fl kararnamesi ve toprak kararnamesi..]. özellikle de ilhaklar›n kabul edilmemesi ile ilgili olanlar›n [. Bu karar Lenin’in ülkeyi "halk ad›na" yönetti¤ini söylemesine olanak tan›yordu.. Lenin. Hükümet. Sloganlar›yla tüm bu hareketleri cesaretlendiren tek parti bolfleviklerinkiydi ("Köylülere ekmek. kendi çabalar› ve ailelerinin yard›m›yla ya da kooperatifler kurarak topra¤› ifllemeyi arzu eden her Rus Devleti vatandafl›na tan›nm›flt›r. manast›rlara ve Kilise’ye [. devrimin iktidar› burjuvaziye vermifl olan ilk aflamas›ndan [. Sovyet Kongresi’ne kabul ettirdiler. program›n› "nisan tezleri" bafll›¤›yla aç›klad› (tüm iktidar sovyetlere geçecek. Ancak. Lenin. 3. verdi¤i sözlerin. siyasî mücadelenin kendine özgü bir biçimidir. k›z›l muhaf›zlar*. savaflan tüm halklar› ve hükümetlerini adaletli. Yevmiyeyle çal›flma kabul edilmeyecektir.iflçi temsilcileri sovyetlerinin ard›ndan bu modele dönmek geri ad›m atmak demek olur -. May›s-temmuz 1917 aras›nda yine Geçici Hükümet’te Savafl Bakanl›¤›.. savaflan tüm ülkelerin hükümetlerini ve halklar›n› derhal bir b›rak›flma imzalamaya davet eder. 24-25 Ekim devriminden sonra kurulan ve iflçi. 5 "Nisan tezleri". ister köylü birliklerine ve köylülere ait olsun – tümüyle. toprak"). Yoksul köylü temsilcileri sovyetlerinin kurulmas› [.. Belge 2. tüm ülkede tabandan tepeye do¤ru kurulacak iflçi temsilcileri. patronlar ve ordunun üst yönetimi taraf›ndan desteklenen General Kornilov. devrimci ayaklanmalar›n damgas›n› vurdu¤u ve bolfleviklerin giderek güç kazand›¤› zor bir dönemde. n Bu arada. n Kaynayan bu talepler karfl›s›nda Geçici Hükümet*. tar›m iflçileri ve köylü sovyetlerinden oluflacak bir cumhuriyet [. Topra¤a iliflkin özel mülkiyet hakk› kesin olarak kald›r›lm›flt›r.. Düflman› gafil avlamaya çal›fl›lmal›d›r [.. Devrim Sürecinde ‹flçi S›n›f›na Düflen Görevler. Geçici Hükümet’e hiçbir destek verilmemeli. Toprak al›n›p sat›lamaz.]. Parlamenter bir cumhuriyet de¤il ... kiralan›p ipoteklenemez ya da herhangi bir biçimde devredilemez.. Lenin de komünizmin ancak bir proletarya diktatörlü¤ü*nün ard›ndan gerçekleflebilece¤ine inanm›flt›. askerî darbe yapmay› denedi. saraya.. yaln›zca topra¤› ifllemeye devam edebildikleri sürece geçerli olacakt›r. A¤ustos ay›n›n sonunda. Her gün küçük baflar›lardan ibaret olsa da zafer kazan›lmal› ve ne olursa olsun "moral üstünlük" korunmal›d›r.] halk kitlelerine aç›klanmal›. * ‹flçi denetimi * K›z›l muhaf›zlar * Kronfltad * Proletarya diktatörlü¤ü Silahl› ayaklanma. 8 Ekim 1917.. Petrograd’daki bolflevik yanl›s› alaylar baflar›s›zl›kla sonuçlanan bir darbe girifliminde bulundular. Ayaklanma bir kez bafllad›ktan sonra. Gece boyunca. 5. Ekim 1917: ‹ktidar›n bolflevikler taraf›ndan ele geçirilmesi Rusya’n›n bugünkü durumunda özgün olan fley.

dört y›l boyunca komünistlerle has›mlar›n› pek çok kez karfl› karfl›ya getiren çat›flmalardan oluflan bir iç savaflla parçaland›: . Birkaç gün içinde binlerce "burjuva" sorgusuz infaz edildi. K›z›l Ordu’yu örgütleyen komutan olarak tan›nmas›n› sa¤lad›. ordunun örgütlenmesi. Son olarak. hem de çok az fley. eski Rus ‹mparatorlu¤u’nun sahip oldu¤u topraklar›n 800. burjuvaziyi yok etme vakti geldi. Bir kurucu meclis seçildi.. Kentler tüm bu burjuva kokuflmufllu¤undan ar›nd›r›lmal›d›r.Son olarak. Bu önlemlere "savafl komünizmi" ad› verilmiflti. 1 K›z›l Ordu Baflkomutan› Lev Troçki. ‹tiraf. Lev Troçki. zor kullan›larak feshedildi. Çeka ne adalet için ne de flu ya da bu kifliye karfl› mücadele eder. pani¤e kap›lm›fl bir güruh. Yenilgilerin ard›ndan herfleyden korkar olmufl. Fransa. ancak bolflevikler ço¤unlu¤u elde edemediklerinden. Köylüler. K›z›l Ordu’nun her konuda önceli¤i vard›. Beyazlar›n elinden kurtulmufl s›¤›nmac›lar. Ülke d›fl›ndan stalinizme karfl› fliddetli kampanyalar yürütmeye devam etti. Ermeniler) karfl› karfl›ya getiriyordu. General Denikin ve General Vrangel yönetimindeki Beyaz ordular. Köylülere karfl› yürüttükleri üçüncü savaflta ise. yiyecek. Tüm bankalar. Emekçiler. kendi kendime flu ya da bu kifli sovyet iktidar›na karfl› hareket etmifl mi diye sormam. Rusya’n›n güneyindeki Staraya-Byelogorska’da terk edilmifl çocuklar. Rus Devrimi’nin ard›ndan dünyan›n baflka yerlerinde de devrimlerin patlak verece¤ini uman bolflevikler için de öncelik tafl›yordu.. taburlar. alaylar. Çeka’n›n baflkan› F. ABD ve Japonya’dan malzeme. Hemen ertesi gün. 1918’de bu kez iç savafl patlak verdi. kibrit.III."Beyazlar" . n Hayatta kalma mücadelesinin ba¤l› oldu¤u bu savafl› her alanda kazanmak. 1970). sendikalar ve fabrika komiteleri Bolflevik Partisi’nin buyru¤u alt›na girdi. Önceleri menfleviklere yak›nlaflan Troçki. . yoksa sizler onun taraf›ndan yok edileceksiniz. silah ve asker bak›m›ndan destek ald›klar› halde. Tren iflte tüm bunlarla ilgileniyordu. Bolflevik rejiminin ilk günleri Belge 2 ve 3 30 A¤ustos 1918’de. 1905 Devrimi s›ras›nda Sankt-Peterburg Sovyeti’nin baflkan› oldu. Kazaklar Bakü Sovyet karfl›t› ayaklanmalar TÜRK‹YE 1 000 km ‹ngilizler 3 Rusya’da iç savafl. ‹yi komutanlar. ticarethaneler devletlefltirildi. 5 ‹ç savafl s›ras›nda Rusya’daki sefalet. cephede.‹kinci bir çat›flma türü bolfleviklerle Rus egemenli¤inden kurtulmak isteyen ulusçular› (Ukraynal›lar.kendi aralar›nda hayli bölünmüfl durumda olan bolflevik karfl›t› yönetimler . elbette kökeniyle ilgili kan›y› taçland›racakt›r."K›z›llar" . ‹ngilizler Amerikal›lar Frans›zlar (1918) Arhangelsk Finliler ‹NG‹L‹Z F‹LOSU (1918) Miller (1919-1920) F‹NLAND‹YA Kronfltad Petrograd Çekler Kolçak (nisan 1919) Yekaterinburg Yabanc› kuvvetlerin ve Beyaz ordular›n ilerleyifli Yudeniç (ekim-kas›m 1919) Riga * Çeka n Kas›m 1917’den itibaren bolflevikler. Hukuk ö¤renimi s›ras›nda devrimci fikirlere ilgi duymaya bafllad›. 4 ve 5 n Rusya. bolflevik devriminin ve dünya devriminin (bu ikisi Lenin’e göre birbirinden ayr› tutulamazd›) gelece¤i tehlike alt›nda kalacakt›. 4 ‹ç savafl s›ras›nda Troçki’nin z›rhl› treninin rolü. 1924’te Lenin’in ölümünden sonra Stalin’le fikir ayr›l›¤›na düflen Troçki. Lev Davidoviç Bronfltayn Troçki. 396). K›z›l Ordu’nun elindeki olanaklar›n azl›¤›n› gösteriniz. art›k ürünlerini satmaktan herhangi bir ç›kar sa¤layamayan köylülerin direnifli. Bat›daki topraklar›n›n önemli bölümünü kaybeden Rusya için bir felaket olan bu antlaflman›n nedenini Lenin flöyle aç›kl›yordu: "Zaman kazanmak için mekân vermek". enerjik bir propaganda kampanyas›. Ürünler karneye ba¤land› ve ücretlerin karfl›l›¤› mal olarak ödenmeye bafllad›. Ekonomi askerîlefltirildi. asker say›s› bak›m›ndan üstündü ve komuta kademesindeki birlikten yararlanm›flt›. devrimci dava aç›s›ndan tehlike oluflturanlar yok edilecektir. Yine de. 1919-1920’de. ‹flçi s›n›f›n›n marfl› bir kin ve intikam türküsü olacakt›r. Bunun için ne mi gerekiyordu? Hem çok fazla. kömür ve demirin ise %75’inin kayb› anlam›na geliyordu. çarl›k Rusyas›’nda bilinmeyen iki bask› yöntemi uyguluyordu: Rehin alma sistemi ve kurum olarak önemli bir gelecek vaadeden çal›flma kamplar›.aras›ndaki savafl üç y›l sürdü.000 km2lik bölümünün. 1927’de partiden ihraç edildi. Ancak bu ateflkes k›sa süreli olacakt›. köylülerin ayaklanmas›na yol açt›. ROMANYA 1921’de Sovyet topraklar› Frans›zlar Kornilov (1918) ‹stanbul ‹T‹LAF F‹LOSU (1918-1920) ‹ngilizler Ukraynal›lar. Muhalif gazeteler ve bafll›ca siyasî partiler yasakland›. Gürcüler. bolfleviklerin denetimindeki topraklar›n büyük k›sm›n› ele geçirdiler. iç savafl›n üçüncü bir boyutu da. . 6 Ocak 1918’de. eylül 1918. Bu son görev. A. Bu kifli hangi sosyal s›n›fa ait? E¤itimi. Bu konu. 262 263 . 1929’da da SSCB d›fl›na sürüldü. ülke d›fl›ndan gönderilen yabanc› birliklerin de deste¤ini alan Beyaz ordular. Hayatta kalma çabas› ve kurulufl y›llar› S Ö Z L Ü K 2 Cerzinski ve "k›z›l terör". bolflevik rejimi ola¤anüstü önlemler al›yordu. nüfusun % 26’s›n›n. Bafllang›çta birkaç zafer kazand›ktan sonra (bahar-yaz 1919). say›lar› yüzü bulmayan deneyimli askerler. n Halk›n ezici ço¤unlu¤u Almanya ve Avusturya-Macaristan ile bar›fl yap›lmas›n› arzuluyordu. Amiral Kolçak. Pravda. geri ad›m atmak zorunda kald›lar. Temmuz 1917’de bolfleviklere kat›ld›. mesle¤i nedir? Bu sorular› sorar›m. kendini davaya adam›fl on kadar komünist. sovyetler. 1921’de. askere yaz›lmay› ve devletin tar›m ürünlerine el koymas›n› reddediyorlard›. Brest-Litovsk Antlaflmas› (1918) Rusya için tam bir felaketti. 7 Aral›k 1917’de kurulan ve Cerzinski taraf›ndan yönetilen Çeka* idi.1918’de ancak Rusya’n›n orta kesimlerini kontrol eden bolflevikler ya da komünistlerle . Bar›fl yap›lmazsa. Trenin ifllevi. Lenin’le birlikte ekim darbesini haz›rlad› ve önce d›flifllerinden. iki-üç hafta içinde savaflmaya haz›r bir birli¤e dönüflmüfltü. komflu illerden toplanm›fl köylüler. hatta bazen tümenler oluflturuldu. Mexico’da Stalin’in bir ajan› taraf›ndan öldürüldü. e¤itimi. suçlunun yapt›¤› hatalar› kabul etmesini sa¤lamaya çal›fl›r›m. Bölük pörçük partizan gruplar›. büyük bir engel varl›¤›n› koruyordu: Para birimi çöktü¤ünden (bkz. 31 A¤ustos 1918. çamafl›r. diktatörlüklere yak›flacak türden önlemler almaya bafllad›lar. ayaklar› ç›plak gelenler için birer çift bot [. Bu baylar›n tümü fifllenecek. olas›l›klar dahilinde. flirketler. bölükler. Hayat›m (‹stanbul. tütün. n Bolflevikler bu üç iç savafltan ikisini kazand›lar: "Beyazlara" ve ulusçulara karfl› verdikleri mücadelelerden zaferle ç›kt›lar. ‹ngiltere. 1940’ta. ard›ndan da savafltan sorumlu komiserli¤e getirildi. Rusya art›k tükenmiflti. yönetimi ve teçhizatland›r›lmas›yla s›k› s›k›ya ilintiliydi. tar›m üretiminin % 32’sinin.. Cerzinski k›z›l terörün habercisi olan afla¤›daki ça¤r›y› yay›nlad›. sanayi merkezlerinden gönderilmifl iflçi birlikleri.. Bolfleviklerin tar›msal ürünlere el koyma karar›. Biz burjuvaziyi s›n›f olarak ortadan kald›rma organ›y›z. orta s›n›f burjuvazisinden Yahudi bir ailenin çocu¤u olarak 1879’da Rusya’da dünyaya geldi. K›z›l ordunun karfl›-sald›r›s› Moskova Tambov Kazan POLONYA Varflova Polonyal›lar Almanlar (nisan-may›s 1920) Denikin Kiev (may›s 1919) Harkov Romenler Almanlar Frans›zlar Krasnov (1918) Denikin (1918) Vrangel (1920) Kazaklar (1918-1920) Bolfleviklerin denetiminde kalan bölge Odesa B. Fanni Kaplan ad›nda devrimci-sosyalist bir kad›n Lenin’e atefl ederek a¤›r yaralad›. ‹ç savafl (1918-1921) Belge 1. Cerzinski. Bir sorgu s›ras›nda.]. Bu siyasî polis. komünist ve sendikal› gruplar›yla hemen orac›kta. ilk oturumundan birkaç saat sonra. ama ayn› zamanda "bir an önce komünizme geçebilmek" (Lenin) için. 1920 ve 1921’de K›z›l Ordu taraf›ndan yenilgiye u¤rat›ld›lar. s. bolflevikleri k›rsal kesimi denetimleri alt›nda bulunduran asker kaça¤› ve asî milyonlarca köylü ("Yefliller") ile çarp›flmaya zorluyordu. Troçki taraf›ndan etkili bir biçimde yönetilen K›z›l Ordu. 3 Mart 1918’de Brest-Litovsk Antlaflmas› imzaland›. Bolflevik iktidar›n›n en önemli silahlar›ndan biri.

Kentlerde de açl›k kol geziyor. Petrograd yak›nlar›nda bulunan Kronfltad’daki denizciler ayakland›lar. h›s›ml›k.7 5 "Lenin’in vasiyetnamesi"nden al›nt›lar.. 6 264 265 .]. vs. L’URSS et le monde socialiste européen (Paris. Ruslar›n en Avrupal›laflm›fl olanlar› (eski rejimin varl›kl› s›n›flar›ndan ve intelligentsia*dan toplam 2 milyon kifli) göç etmifllerdi. yoldafl Stalin’e göre tüm alanlarda tek üstünlü¤ü daha hoflgörülü...2 2 10. Kafkasya. Saklanm›fl silah bulunmas› halinde. Bu üyeler aras›ndaki iliflkiler. Kurulacak devletin biçimiyle ilgili tart›flma. Lequin ve J. Molotov) yak›n deste¤ini de alan Stalin’e önemli kadrolara yap›lacak atamalar› denetleme ve Lenin’in ölümünün (21 Ocak 1924) hemen ard›ndan mutlak iktidar› ele geçirmek üzere harekete geçme olana¤› tan›yacakt›. Da¤›t›lan patatesler donmufl. 2 1.]. Evinde bir hayduta yatakl›k eden aile tutuklanabilir ve sürülebilir. Gorki’de (1922). Türkistan). Stalin fazla hoyrat. Merkez Komite’deki üye say›s›n›n artt›r›lmas›. 1921 mart›nda. Voroflilov. mallar›na el konur. Bahar 1921 krizi Belge 1. Tam yetkili Merkez Yürütme Komitesi’nin "haydutlar›n ve onlara yatakl›k eden ailelerin" faaliyetlerinin bast›r›lmas›na yönelik önlemlerin uygulanmas›na iliflkin yaz›l› emri. 1918’den 1920’ye kadar Almanya ve Macaristan’da ortaya ç›kan devrim giriflimleri baflar›s›zl›kla sonuçland›. tüm dünyadaki komünistleri bir araya getirmek ve küresel devrimin yay›lmas›n› kolaylaflt›rmakt›. Lenin’in Troçki ve Stalin ile ilgili kan›s› nedir? 2. marksist projeye göre sosyalizme geçiflin zaman alaca¤›n› kabul etmek zorunda kald›lar. G›da konusunda ise. 2. "fiiddet dünyas›n› y›kaca¤›z ve ›fl›l ›fl›l bir sosyalist cennet kuraca¤›z" diye masal anlat›yorlard› halka. ifller daha da kötü. Dört y›l süren iç savafl›n ard›ndan Lenin ve bolflevik yöneticiler..8 0. daha az kaprisli.3 1. Sorumsuz ve deneyimsiz memurlar binlerce ürünü bozulmaya terkettiler. Önceki rejimin yerine kurulan da bir keyfilik. bolflevikler gerçek askerî harekâtlar bafllatt›lar. Bu emirler kat› bir biçimde ve ac›mas›zca uygulanmal›d›r. Ancak.. Lenin. Enternasyonal’in uluslararas› iflçi hareketine ihanet etti¤ine inanan Lenin. boflaltt›klar› köylerdeki nüfusun tamam›n› sürgüne yollad›lar.. Kendisi belki de flimdiki Komite’de yer alan en yetenekli adam. Ne ç›kt› tüm bunlardan? En iyi evlere ve en iyi dairelere. ailenin en büyük erkek çocu¤u bulundu¤u yerde sorgusuz kurfluna dizilecek. daha dürüst.2 1921 8. Bir lokma. Rus bolflevikler için denetimleri alt›ndaki topraklar› yeniden örgütlemek zorunlulu¤u do¤du.]. 3. kendisine sad›k bir grubun (Orconikidze. Kaynak: Y. say› 13. Bu mevki. eskiden domuzlara bile verilmezdi [. iç savafl deneyiminden derin dönüflümler geçirerek ç›kt›. zaten a¤›r hasta olan Lenin’le uluslardan sorumlu halk komiserli¤i görevini yürüten Stalin’i karfl› karfl›ya getirdi. 1921 dönemeci ve NEP’in oluflturulmas› S Ö Z L Ü K 3 Tambov’da köylü ayaklanmas›n›n bast›r›lmas›. bürokratlar›n› yerlefltirecekleri rahat ve s›cak konutlar yapmak üzere el koydular [. yoksa hiç düflünme daha iyi. genel sekreterlik görevi içinde art›k öyle de¤il. bir h›rka için iktidara avuç açmay› gerektiren. a¤›r hasta olan Lenin taraf›ndan 23 Aral›k 1922 ile 4 Ocak 1923 aras›nda sekreterlerine ald›r›lm›fl baz› notlar›n bir araya toplanm›fl halidir. sanayi üretimi çöküyordu. ancak kendine fazla güvenmek ve olaylar›n salt idarî boyutuna abart›l› bir ilgi duymak gibi bir sorunu var. bu durumun önüne geçilebilirdi. Ba¤›ms›zl›klar›n› ilan etmifl olan eski Rus ‹mparatorlu¤u’na ait topraklar› 1922 y›l›n›n bafl›nda yeniden ele geçirdiler (Ukrayna. kendi varl›¤›m›z›n bile bize ait olmad›¤› ve kendimizle ilgili en ufak bir karar bile alamad›¤›m›z korkunç bir rejim.IV. 4 ve 6 * Savafl salmas› * ‹ntelligentsiya * Aynî n 1921 y›l› bafllar›nda son Beyaz ordu da yenilgiye u¤rat›ld›ktan sonra. Bugün vatandafllar›n "cennet" yaflam›n mimarlar›ndan edinebildikleri. Yanl›fl olarak "Lenin’in vasiyetnamesi" diye adland›r›lan belge. "Yoldafllar. 3. Bir daire sahibi olmak için lojman biriminden torpil gerekiyor. yoldafllara Stalin’i bu görevden uzaklaflt›rmak ve yerine. Stalin’in yükselifli Belge 2 ve 5 n 1914 savafl›na engel olamayan II. tüm sovyet sosyalist cumhuriyetlerini bir araya getirecek federal bir devlet kurmak istiyordu. örne¤in elliye ya da yüze ç›kar›lmas› kabul edilse. ‹syanc›lar›n günlü¤ünden bölümler Devrimci-sosyalistlerin ve di¤er haydutlar›n kökünü kesin olarak kaz›yabilmek için. sosyalizmi savunan tüm partiler için ifade özgürlü¤ü sa¤lanmas›n› ve "bolflevikler olmadan sovyetler" oluflturulmas›n› talep ediyorlard›. 15 Mart 1921.2 4.8 0.]. Merkez Komite’de Stalin ve Troçki gibi üyelerin bulunmas›d›r. Savafl salmalar›n›n durdurulmas›n›.. 1913 Maden kömürü (milyon ton) Elektrik (milyon kWs) Petrol (milyon ton) Dökme demir (milyon ton) Çelik (milyon ton) Çimento (milyon ton) Petrograd nüfusu (milyon kifli) 29. Bizim kendi çevremizde ve komünist olarak kendi aram›zdaki iliflkilerde kesinlikle hoflgörülebilir nitelikte olan bu kusur.3 4. 11 Haziran 1921. Dolay›s›yla. Bu arada. 1970). Maillard. 4 Kronfltad ayaklanmas›. Bu nedenle. bana göre.] Antonov-Avseenko. yoldafl Troçki [. Beyaz Rusya ve Kafkas Cumhuriyetleri). Komisyon’un emirleri afla¤›daki gibidir: 1. 1 Rusya’da baz› üretim maddeleri. Kaynaflma konusunda esas sorun oluflturan nokta. 4.8 2. etler kokuflmufl [. yeni bir güçlü devlet adam› do¤uyordu: Nisan 1922’de Merkez Komite genel sekreterli¤ine getirilen Stalin. Sibirya’da ve Tambov bölgesinde onlarca silahl› köylü çetesi kurulmufltu. kopufl tehlikesini yaratan bafll›ca unsurdur. Tukaçevski Birlikleri Baflkomutan›.5 3. Köy toplant›lar›nda okunacak. yepyeni güzel bir yaflam infla ediyoruz" diyor ve yaz›yordu komünistler. Komünist Parti’nin 1921 mart›nda toplanan 10. B. ama bolflevikler de geri ad›m atmak zorunda kald›lar. iflçilerin az›nl›kta oldu¤u ve köylülerin nüfusun % 80’ini oluflturdu¤u bir ülkede. h›rs›zl›k ve spekülasyon rejimi. marksizm ilkelerinden uzaklaflan "yeni ekonomi politikas›"n›n (NEP) bafllang›c› oldu. n Ayaklanma kanl› bir biçimde bast›r›ld›. gerilim giderek azal›yordu. yoldafllara karfl› daha terbiyeli ve dikkatli. befl milyon kiflinin ölümüyle sonuçlanan korkunç bir k›tl›kla karfl› karfl›ya kald›lar.. 4 Ocak 1923’te yap›lan ek. Yoldafl Stalin genel sekreter olduktan sonra s›n›rs›z bir iktidar› kendi ellerinde toplad› ve bu iktidar› yeterince ölçülü bir biçimde kullanabildi¤inden art›k o kadar emin de¤ilim. Aral›k 1922’de.. Bu metin SSCB’de neden yasaklanm›fl olabilir? Fabrika bacalar› infla eden özel bir flirketin reklam afifli. Ukrayna. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birli¤i kuruldu (Rusya. 1926 (NEP dönemi). 1919 mart›nda Komintern ad›yla III. "arkadafll›k". Bunu küçük ölçekli flirketlerle perakende ticaretin yeniden özellefltirilmesi izledi.06 0. silah saklayan köyler hakk›nda. n Askerîlefltirilmifl olan Bolflevik Partisi. n Savafl›n.. savafl salmalar›n› kald›rarak yerine aynî* bir vergi koymaya karar verdi. 24 Aral›k 1922. kabal›k. K›rsal bölgelerde bar›fl tümüyle ancak 1922-1923’te yerleflecek olsa da. ailenin en büyük erkek çocu¤u sorgusuz kurfluna dizilir [. silahlar›n teslim edilmemesi halinde rehin alma ve kurfluna dizme kararlar›n› alma yetkisine sahiptir. ‹simlerini vermeyi reddeden vatandafllar bulunduklar› yerde sorgusuz kurfluna dizilecek.1 0. Komisyon Baflkan› [. Enternasyonal’i kurmufltu. Komintern’in amac›. bolflevik rejimi birbiri ard›ndan patlak veren köylü ayaklanmalar›yla mücadele etmek zorunda kald›..] kendini yaln›zca üstün nitelikleriyle göstermekle kalm›yor. Bu önlemler. ‹l siyasî komisyonlar› ya da ilçe siyasî komisyonlar›. hükümetin dayatt›¤› savafl salmalar›*n›n ve büyük bir kurakl›¤›n k›r›p geçirdi¤i k›rsal bölgeler. A. biri olmak olacak baflka birini atamak için bir yol aramalar›n› öneriyorum. Lenin ve Stalin. Bu çeteleri yenebilmek için. rehin ald›klar› köylüleri kurfluna dizdiler.. ‹zvestiya (Kronfltad denizcileri Devrim Komitesi yay›n›). Di¤er yandan. Kongresi.2 0. Bir esaret ve afla¤›lanma rejimi.

k›tl›¤›n pençesine düflmüfl ve 1913’te oldu¤undan çok daha yoksullaflm›fl bir durumda ç›kt›. bir karfl›laflt›rma yapabilecek biçimde ç›kar›n. Ekim. Neden? Nas›l? sorular›n› yan›tlay›n. hofl karfl›lanan birkaç y›ll›k bir "mola" olarak adland›r›labilecek NEP de böyle ortaya ç›kt›. Lenin’in ölümünden sonra kent. 1917 Devrimi’nin bafl›ndan itibaren. vs. 1927.S. Tokatl› (‹stanbul. Bolflevikler h›zla sovyetlerin denetimini ele geçirdiler ve bolflevik olmayan tüm unsurlar› ortadan kald›rd›lar. ekonomik düzensizliklerle kararl› bir biçimde mücadele edecektir. yoksa birbirlerine z›t iki belge mi? n Sankt-Peterburg. .Kim (metnin yazar›). "flubat 1917 günleri" sonunda y›k›ld›. Ukrayna.Tarihsel koflullar›n geliflimi. 1922’de Stalin. geliflmeleri ve z›tl›klar›. En iyi örgütlenmifl siyasî güç durumunda olan bolflevikler. 500 km SSCB’nin s›n›rlar› Di¤er sovyet sosyalist cumhuriyetleri 1. 1917 Rus Devrimi. A.Kime (hedef kitle). her türlü ayr›mc› bar›fl fikrini reddeder.] Her türlü karfl›-devrim giriflimine ve fliddet eylemine karfl› en dirençli önlemleri alacakt›r. . farkl›l›klar›.‹ki metin aras›ndaki ortak noktalar›. Hükümet. bu üç cumhuriyetin RFSSC’ye kat›lmas›n› istiyordu. 4.. 1974). tarihler). 23 Nisan/6 May›s 1917. yer al›yordu. s. ekim 1917’de bir darbeyle iktidar› ele geçirmeyi baflard›lar. • K‹TAPLAR OKU YA GÖR LIM EL‹M . 18. topra¤›n emekçilere verilmesi konusunu incelemeyi Kurucu Meclis’e b›rakarak. döneme nas›l ›fl›k tutuyorlar? .Yazarlar›n kiflilikleri ve fikirleri. iki tarih aras›nda meydana gelen olaylar› dikkate alman›z gerekir. 2 Geçici Hükümet’in program›. yöneticiler bir süre için geri ad›m atmak ve sosyalizmi kurma fikrinden vazgeçmek zorunda kald›lar. her türlü yetkenin ortadan kalkm›fl olmas›ndan yararlanarak. E. [. Özdo¤an (‹stanbul. KARIfiTIRMAYALIM n Bolflevik ve sovyet Bolflevikler. Bu proje içinde. Lenin ne istiyordu? Lenin’in bir marksist olarak ak›l yürüttü¤ünü gösterin.konunun özeti SENTEZ Savafl ve ekonomik güçlükler nedeniyle zay›flam›fl olan çarl›k rejimi.sovyetler -. 1. Bu cumhuriyet "federatif"ti. diktatörlüklerini sa¤lamlaflt›rmak için korkunç bir iç savaflla bafla ç›kmak zorunda kald›lar. 1991’de SSCB’de komünizmin y›k›lmas›ndan sonra ise. AYZENfiTAYN. B‹LG‹LER‹N SINIFLANDIRILMASI n Her iki metinde ifllenen izlekleri belirleyin ve ortak izlekleri bulun. fiu hataya sak›n düflmeyin: ‹ki metni birbirinin ard›ndan. Geçici Hükümet’in ça¤r›s›.Ne (metnin do¤as›).Rusya’y› bat›l› tarzda bir demokrasiye dönüfltürmek isteyen Geçici Hükümet. Rusya Sosyal-demokrat ‹flçi Partisi’nin bolflevikler (1903’te ço¤unlukta olanlar) ve menflevikler (1903’te az›nl›kta olanlar) olarak bafll›ca iki siyasal güce bölünmesinden sonra. (Kim? Ne? Ne zaman? Metin kime sesleniyor? sorular›na verece¤iniz yan›tlar. n Kullan›lacak kaynaklar: Ders kitab›. Rusya bu iç savafltan y›k›lm›fl. bir ansiklopedi (evde çal›flmak için) ya da bilgileriniz (s›n›fta çal›flmak için).Yan›t›n›z hay›rsa. Petrograd. Ukrayna. Geçici Hükümet’in amaçlar› nelerdi? Lenin. . 3. Bolflevik Partisi ad›yla bir siyasal parti kuran gruptur. yöntem ‹ki metni karfl›laflt›rma (2) "Geçici Hükümet’in ça¤r›s›" ve "Nisan tezleri" 1 "Nisan tezleri". ancak yaln›z de¤ildiler. . Çarl›k rejiminin yerine. Belge 5. • F‹LM . menfleviklerin. Hükümet. 1914’te. Hükümet denetimi kurarak. yüzy›l bafllar›nda Balt›k Denizi k›y›s›nda Çar Büyük Petro taraf›ndan kuruldu. 263. Metinlerin tarihsel aç›dan önemini ve onlar› karfl›laflt›rman›n neden yararl› olaca¤›n› aç›klaman›z› sa¤lamal›d›r. Beyaz Rusya ve Kafkasya’da baflka sovyet sosyalist cumhuriyetleri de kuruldu. çev. 30 Aral›k 1922’de. 1917 bahar›nda Rusya’n›n siyasal ve ekonomik durumu neydi? 3. n Metinlerin ikisi de ayn› döneme mi ait? . Leningrad Sankt-Peterburg. Bu iki metnin birbirine taban tabana z›t iki program içerdi¤ini gösterin. Leningrad ad›n› ald› ("Lenin’in kenti"). Beyaz Rusya ve Kafkasya) bir araya getiren Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birli¤i kuruldu.. n RUSYA FEDERAT‹F SOVYET SOSYAL‹ST CUMHUR‹YET‹ (RFSSC) Petrograd Moskova BEYAZ RUSYA UKRAYNA KAFKASYA RFSSC ve SSCB Bolflevikler taraf›ndan ekim 1917’de kurulan rejim yaln›zca Rusya’da ya da RFSSC’de (Rusya Federatif Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti) uygulan›yordu. 1924’te.Bu flekilde edindi¤iniz bilgileri sözü edilen sorunlara ya da izleklere göre s›n›fland›r›n. 4. M. 1917 Rus Devrimi. “Petro’nun kenti” anlam›na gelen Petrograd ile de¤ifltirildi.Nicolas WERTH. 4 cumhuriyeti (Rusya. . . . metinlerin sonunda gösterilen kaynaklar› inceleyin. Lenin ise buna karfl› ç›k›yor. Geçici Hükümet’e destek vermeyi neden reddediyordu? 5.François-Xavier COQUIN. bolflevikler sovyetlere seçildiler. 1918’de.Devrimci sosyalistlerin. 2003). n Son soru sonuç bölümünüze karfl›l›k gelir. ‹lk soru ya da ilk iki soru genellikle ödevinizin girifl bölümüne karfl›l›k gelir. n Bu iki metin hangi tarihsel koflullarda yaz›lm›fl? Yaz›ld›klar› tarihi iyi tan›mlayabilmek için. Yukar›daki iki metnin yazarlar› kimdir? 2. bolfleviklerin ve anarflistlerin fikirlerini dile getirdikleri kurullar . kente yeniden bafllang›çtaki Sankt-Peterburg ad› verildi. devrimci-sosyalistler. Sovyetlerin içinde ayn› zamanda menflevikler. iki iktidar oda¤› bulunan bir yönetim kuruldu: . 266 267 . ulusla görüfl birli¤i içinde. Bkz. çev. bir sözlük. mümkün olan en büyük miktarda ürün al›nmas›n› sa¤lamak için gerekeni yapacakt›r. çünkü Rus olmayan nüfusun bulundu¤u 8 özerk cumhuriyet ile 13 özerk bölgeyi de kaps›yordu. karfl›laflt›rma yapmadan incelemek. Lenin yönetimindeki bolflevikler. ‹ÇER‹⁄‹N AÇIKLANMASI n Sorulara s›ral› bir biçimde yan›t verin. seçilmifl temsilciler meclisidir.Yan›t›n›z evetse. Sovyet ise. Nüfusun büyük ço¤unlu¤unun (köylüler) direnifli karfl›s›nda. . . ‹K‹ MET‹N n Sayfa 187’de gösterilen yönteme göre her iki metni tan›t›n: . Sankt-Peterburg ad› fazla "Alman" bulundu¤undan Ruslaflt›r›larak. federasyonun eflit statüdeki cumhuriyetleri Rusya’n›n hakimiyeti olmaks›z›n bir araya getirmesini istiyordu.Burada verilen belgeler birbirlerini tamaml›yor mu. Her iki metinde benimsenen duruflu anlaman›z› sa¤layacak ögeleri bulun ve aç›klay›n: .) n Sonraki sorular aç›klaman›n gövde bölümünü oluflturur. anarflistler.Ne zaman (koflullar.

30 dk. Sayfa 85’teki yöntemden yararlanarak. YORUMLAYAB‹LMEK ‹Ç‹N B E C E R ‹ N ‹ Z ‹ k u l l a n › n Bir sanat eserinin tarihsel ortama ba¤lanmas› Bir film sekans›n›n çözümlenmesi 2 Sinema ile ilgili sözler. Siyah-beyaz. Kerenski’nin iktidara geliflini gösteren sekans› çözümleyin: Sahne nerede geçiyor? Sahnenin çekildi¤i yere nas›l bir anlam yüklenebilir? Montajla hangi efektler elde edilmifl? 6. o s›ralarda rakibi olan Troçki karakterinin senaryodan ç›kar›lmas›n› isteyen Stalin’in elefltirileri yüzünden gecikmeye u¤rad›. Ona bakan bir emir subay› üzerine omuz çekimi. Filmde bir üstten görünüfl. Devrimci fikirleri yayabilmek için. bir y›ldönümü filmidir. 1971). M. [. John Reed’in Dünyay› Sarsan On Gün adl› kitab›ndan serbest uyarlama. 1927. Vizyona girifl tarihi: Mart 1928. sonra yeniden Napolyon. 1. 4 Ayzenfltayn’›n gözünden Kerenski. birkaç büyük film daha çekti: Aleksandr Nevski (1938) ve Korkunç ‹van (1943-1945). ilerler ve basamaklar› ç›kar. bir bütün çekim bulmaya çal›fl›n. Oyuncular: Profesyonel olmayan aktörler (Lenin rolünde iflçi Nikandrov). • ESTET‹K Güzel olan. 5 1 Ayzenfltayn. sürahiler. tüm sanatlar içinde bizim için en önemli olan›d›r" (Lenin. Ekim 1898’de Riga’da (Letonya) do¤an Sergey Mihayloviç Ayzenfltayn. Ekim. Ancak Ayzenfltayn’›n filmleri SSCB Komünist Partisi taraf›ndan gitgide daha fazla elefltirilmeye bafllad›. 3 268 Ayzenfltayn’›n gözünden Lenin. Kat› durufllar› içinde. sessiz. bu dosyadaki foto¤raflar› inceleyin. S Ö Z L Ü K Dosya "Sinema. Filmin ad›: Ekim. Hem yönetmen hem de sinema kuramc›s› olan Ayzenfltayn’a göre. mart 1918’de K›z›l Ordu’ya kat›ld›. Bir filmin neden bir kitap ya da bir el ilan›ndan daha etkili bir propaganda arac› oldu¤unu birkaç sat›rda aç›klay›n. bir alttan görünüfl. tabaklar. sa¤ eli Napolyon tarz›nda gö¤sünün üzerinde. 1967’de müziklendirilmifl. Baflar›s›zl›¤a u¤rayan devrim giriflimi (temmuz 1917): Neva ›rma¤› üzerine koflumlar›ndan as›l› kalm›fl ölü bir at. 3. Kollar›n› gö¤sünde kavuflturmufl Napolyon heykelci¤i üzerine orta plan. 1923). Gözleri Kerenski’ye do¤ru kalkm›fl bir emirerine. 4. Baflka bardaklar. karakterleri benzeterek ne anlatmak istiyor? Bu karfl›laflt›rmay› filmde nas›l veriyor? K›fll›k Saray’›n al›n›fl› (ekim 1917): K›z›l muhaf›zlar ve Aurora (fiafak) kruvazörü. K›z›l Ordu askerleri. Merdiven: Kerenski. "Sinema mutlak surette ele geçirmemiz gereken bir propaganda arac›d›r" (Troçki. Ayzenfltayn. bir diz çekimi. Ekim (Paris. 1928’de bitirilebildi. 1922). Heykelcik1 üzerine yak›n plan. bolflevikler ona "Küçük ayakl› Bonaparte" diyorlard›. Selam veren baflka bir emirerine omuz çekimi. Omuz çekimi. onun yan›ndan geçer ve ç›kmaya devam eder. belgesel görüntüsü. Selam veren bir emirerine omuz çekimi. ayn› duruflla. Süresi: 1 s.] Dizi dizi kristal bardaklar. sürahiler ve lüks yemek tak›mlar› üzerine arka arkaya yak›n planlar. Senaryo ve yönetmen: S. Ayzenfltayn... üstten görünüfl ve alttan görünüfl tekniklerinin kullan›lmas›. film de devrimci olmal›d›r. onlara hor görerek bakan Kerenski’ye döner. 1925’te ise 1905 Devrimi’ni anlatan Potemkin Z›rhl›s›’n› çekti. ‹ç savafl bittikten sonra sinemaya ilgi duymaya bafllad›. Bu film tarihin hangi dönemini canland›r›yor? Olayla filmin çekildi¤i tarih aras›nda kaç y›ll›k bir süre var? Bu süre içinde Lenin’e ne oldu? 2. M. Çekimler ancak devrimin onuncu y›ldönümünden sonra. sonra bir di¤erine omuz çekimi. müzik: Dimitri fiostakoviç. Kerenski. Ekim’den (1928) sonra. döner ve emirerlerini süzerek kollar›n› gö¤sünde kavuflturur. Kerenski henüz yaln›zca ordulardan sorumlu bakanken bile. Ayzenfltayn imzal› bir film.Dosya S. Ekim 1917 Devrimi’ni yeniden yaflatmak ve y›ldönümünü kutlamak için siparifl edilen film. biçim ve içerik birbirine ba¤l›d›r. 269 . 1. Leningrad’da yaflayan iflçiler ve s›radan insanlar. Kerenski kimle karfl›laflt›r›l›yor? Ayzenfltayn. bir anl›k çekingen bir flaflk›nl›k belirtisi gösterirler. sanat içinde güzelli¤i oluflturan fleyler üzerine yürütülen düflünce. En üst basama¤a vard›¤›nda durur. devrimin hizmetinde bir estetik yaratma kayg›s› tafl›r. Napolyon heykelci¤ine orta plan (baflka aç›). 5. Kamera. bir genel çekim. 6 7 K›fll›k Saray’›n al›n›fl› (ekim 1917): Bir bolflevik. 1924’te Grev’i.

sakat. Nord Demiryolu fiirketi’nin 1919 tarihli afifli. tüm önemli kararlar bu dört adam taraf›ndan al›nd›. ‹nsanî aç›dan yenenler de yenilenlerle ayn› sonuçlara katlanmak zorunda kalm›fl olsalar bile. Georges Clemenceau (Fransa Baflbakan›). Ölüler. dört imparatorluk haritalardan silindi. Görüflmelere 27 millet kat›ld›ysa da. ayaklanmalar ve ulusçu hareketler • Konunun özeti / Yöntem • Dosya : 1914’ten 1923’e Ortado¤u Versailles Bar›fl Konferans›’nda pazarl›¤a oturan dört devlet adam›. y›k›mlar. reddedilen antlaflmalar III. 270 271 . Sa¤dan sola: Woodrow Wilson (ABD Baflkan›).14 Birinci Dünya Savafl›’n›n sonuçlar› B irinci Dünya Savafl› bir felaket oldu. co¤rafî. n Birinci Dünya Savafl› Avrupa ve Ortado¤u’da ne gibi insanî. y›k›nt›lar II. 1 Almanlar›n çekilmesinden sonra 2 Cambrai (Nord. yaral›. Vittorio Orlando (‹talya Baflbakan›) ve David Lloyd George (‹ngiltere Baflbakan›). sonsuza dek parçalanm›fl aileler ve benzeri görülmemifl bir maddî y›k›m b›rakarak bitti. siyasal ve ahlaksal sars›nt›lara yol açt›? KONU KONUNUN PLANI I. devletler ve toplumlar geri dönüflü olmayan bir biçimde altüst oldu. Devrimler. Ard›nda milyonlarca ölü. 1919. Bu dört y›l dünyay› sarsmaya yetmiflti. Fransa). S›n›rlar. Birinci Dünya Savafl›’n›n sonuçlar› tüm yüzy›l› etkileyecekti. yenilenlerin ac›s› ve yenenlerin uzlaflmaz tutumu yak›n bir gelecekte siyasal bir felakete dönüflecekti. Dayat›lan antlaflmalar.

‹ngiliz ve Arap ç›karlar›n›n çat›flmas›. n Bu yeni Avrupa haritas›.Do¤u Prusya’n›n güneyinde.1923-1924’te Avrupa ve Ortado¤u Öngörülen tahliye tarihi 400 km 1920 Rhur 1930 1935 Silahs›zland›r›lm›fl bölgenin s›n›r› F‹NLAND‹YA BEL Ç‹K A Köln NORVEÇ Kuzey ‹SVEÇ Balt›k Denizi Koblenz Mainz ALMANYA ESTONYA LÜKS. . . Bu önemli zaman aral›¤›n› aç›klamak için pek çok neden s›ralanabilir: .3 milyon Rum da Anadolu’yu terk etmek zorunda kalm›flt›. . hem de baz› müdahalelerin sonucu olmufltu. uluslar›n egemenli¤i ilkesi her yerde uygulanmam›flt›: Macarlar›n üçte biri Macaristan d›fl›nda yafl›yordu. yani pazarl›¤a oturan taraflar›n “uluslar›n kendi kaderlerini tayin etmeleri” ilkesini benimsedikleri her yerde plebisitler düzenlenmesi. . Fiume’nin de ‹talya taraf›ndan müdahaleler sonucunda ilhak›. 1. . n 1923-1924’te ortaya ç›kan haritada flunlar görülüyordu: . . Schleswig ve Karintiya bölgelerinde.1921’de Polonya’n›n.Türk-Yunan savafl›. hem dört büyükler (Birleflik Krall›k. Üstelik.Trentino’nun ‹talyanlar›n denetimine geçmesi. Gdansk. ABD) aras›ndaki pazarl›¤›n. yar›m milyon kadar Türk Yunanistan’›. Fransa. toprak da¤›l›m›n›n istikrarl› bir duruma gelebilmesi için 1923-1924 y›llar›n› beklemek gerekti. 1923’te Türkiye’nin yeni s›n›rlar›n›n kesinlik kazanmas›.Rusya’daki iç savafl›n. di¤er topraklar›n ise plebisit yoluyla Almanya ve Avusturya’ya geri verilmesi. Ancak bar›fl antlaflmalar›yla oluflan bu Avrupa.Ortado¤u’da Frans›z. .Yukar› Silezya’n›n Almanya ve Polonya. Rusya-Polonya savafl›n›n da eklenmesi ile uzamas›. Memel ve Fiume). Yeni s›n›rlar ulusal taleplerin ola¤anüstü karmaflas›na yan›t veremedi¤inden. ‹talya. Schleswig’in Danimarka ve Almanya aras›nda paylafl›lmas›. Sil Be sa ra H a z a r by a Karadeniz ‹SPANYA Dalmaçya BULGAR‹STAN ‹stanbul Bo¤az› ARNAVUTLUK Bat› Trakya Çanakkale Bo¤az› D e n i z i 1923’te s›n›rlar Eski s›n›rlar Galip devletler Silahs›zland›r›lm›fl bölge Milletler Cemiyeti’nin denetimindeki bölge Savafl Türk-Yunan Savafl› 1921-22 Bat› Anadolu TÜRK‹YE ‹RAN YUNAN‹STAN On ‹ki Ada (‹talya) K›br›s (Birleflik LÜBNAN Krall›k) MISIR (Birleflik Krall›k) SUR‹YE IRAK Kuveyt (Birleflik Krall›k) ARAB‹STAN Ma¤lup devletler Yeni devletler ‹ngiliz mandas› Frans›z mandas› Tart›flmal› bölge Halk oylamas› sonucu bir ülkeye ba¤lanan ya da bölüflülen bafll›ca bölgeler A k d e n i z F‹L‹ST‹N ÜRDÜN 272 273 . SAAR ‹RLANDA B‹RLEfi‹K KRALLIK DAN‹MARKA Schleswig Memel LETONYA L‹TVANYA Strasbourg FRANSA 100 km Kehl Atlas Okyanusu Do¤u Danzig Prusya (Gdansk) S S C B Poznan HOLLANDA Bölgesi ALMANYA BELÇ‹KA POLONYA Polonya-Rusya Eupen ez Savafl› Ren Bölgesi ya Malmedy 1920-21 Saar ÇE K O SL Galiçya AlsaceOVA Lorraine KYA FRANSA AVUSTURYA Karintiya MACAR‹STAN ‹SV‹ÇRE ROMANYA Trentino Transilvanya ‹striya Fiume (Erdel) SIRP-HIRVAT-SLOVEN ‹TALYA Dobruca KRALLI⁄I REN BÖLGES‹N‹N ‹fiGAL‹ Ren Denizi n 1919 ve 1920’de imzalanan bar›fl antlaflmalar›n›n ard›ndan.Bir dönem Milletler Cemiyeti’nin egemenli¤inde kalan toprak ve kentlerle ilgili çetrefilli sorunun çözümünün sürekli olarak ertelenmesi (Saar. . Yukar› Silezya. halklar›n kendi kaderlerini tayin etme haklar›n›n zaferi anlam›na m› geliyordu? Kuflkusuz.Memel’in Litvanya. Ortado¤u’da Araplar tek bir ba¤›ms›z devletin çat›s› alt›nda birleflememifllerdi. çok uluslu imparatorluklar parçalanm›flt›. al›nan kararlar bir yandan uluslar›n egemenli¤i ilkesini gözetmeye çal›fl›rken di¤er yandan düfl k›r›kl›¤› yaflayan az›nl›klar›n artmas›na ve umutlar›n k›r›lmas›na yol açt›.Saar ve Gdansk’›n Milletler Cemiyeti’nin denetiminde kalmas›. .Alsace-Lorraine bölgesinin Fransa’ya geri dönüflü.

Paris’te.000 frank.000 frank ve bir kamyon 5.000 frank oldu¤una göre. bir vagon 16. bir yandan da cephede ve cephe gerisinde savaflanlar›n kahramanl›¤›n›n ve vatanseverli¤inin sürekli hat›rlanaca¤› yerler oldular. Binlerce insan da psikolojik olarak bir daha normal bir aile ya da ifl yaflam›na geri dönemeyecek biçimde yaralanm›flt›. 5.000 vagon. rantiye*ler iflas ettiler. Fransa ve Almanya’da do¤umlar. Ölüler. Keynes’e göre ‹tilaf Devletlerinin kendi aralar›ndaki savafl borçlar›. Avrupa’n›n tüm baflkentlerinde.000 lokomotif. 1920’de Fransa’da do¤um kontrolünü ve kürtaj› yasaklayan.500 a¤›r top. bir uçak 35. kad›nlar 5 n Belçika. bu Frans›zlar için henüz geçerli de¤ildi. Etoile Zafer Tak›’nda meçhul asker mezar›. Örne¤in Fransa’da.6 6 nayi potansiyeli hiç zarar görmemiflti. Ölülerin izleri Belge 1.500 sahra topu. Silah alt›ndakilerin geri dönmesi ve savafla ba¤l› üretimin durmas› onlar› savafl süresince yapt›klar› ifllerden mahrum etti. 2 "Babam galip geldi¤imizi biliyor mu?" Abel Faivre’in 2 Kas›m 1918 tarihli Echo de Paris gazetesi için yapt›¤› çizim. Savafl›n toplumlar üzerinde b›rakt›¤› izler Belge 4 ve 7 Yafl gruplar›na göre insan say›s› (bin kifli) n Birleflik Krall›k ve Almanya’da savafla en a¤›r vergiyi ödeyenler sanayi iflçileri oldu. ABD. Kuzey ve Do¤u Fransa gibi çat›flmalar›n yafland›¤› bölgeler. 1914’te hâlâ dünyaya hakim olan Avrupa. O¤ullar babalardan önce öldüler. yeni ülkeler*in rekabetiyle karfl› karfl›ya kald›. bir makinal› tüfek 1. M. maden ve sanayi bölgelerinde üretim durmufltu ve herfleyi yeni bafltan infla etmek gerekiyordu. 1915 1916 1917 1918 1919 1920 Toplam B›rak›flma koflullar›na göre Almanlar ‹tilaf Devletlerine 2.I. y›k›nt›lar S Ö Z L Ü K A. üretim çabas›n› s›rtlam›fl olan kad›nlar›n özgürleflmesine pek fazla katk›da bulunmad›¤›n› bugün art›k biliyoruz. savafla ba¤l› baflka ne gibi demografik bir sonuç ç›karabilirsiniz? 7 Almanya 596 000 464 000 351 000 314 000 326 000 485 000 636 000 3 172 000 Fransa 279 000 184 000 165 000 171 000 197 000 218 000 360 000 1 574 000 6 Fransa’da 13 Kas›m 1918’de ilkokulda sorulan bir aritmetik problemi. Savafl yaflam›n. Meçhul asker mezarlar› hem ulusal hem de kiflisel aç›dan savafl›n hat›rland›¤› an›tlara dönüfltü. Fransa en fazla zarar gören ülke olmufltu. 5. 3 do¤um y›l› Birleflik Krall›k 1821 3 7. S›rbistan. Savafl. 11 Kas›m ise "kay›p kuflak"›n dram›n›n hat›rland›¤› gün olarak haf›zalara yerleflti. ard›nda 9-10 milyon ölü. kör olmufl ya da zehirli gazlardan zarar görmüfltü. kuflaklar›n düzenini bozdu. Buna karfl›l›k. n Savafl giderleri vergiler. y›k›mlar. kimli¤i belirlenemeyen ölüler aras›ndan seçilen "meçhul asker" yeni bir tap›nma nesnesi oldu.000 frank. 2. yaln›zca bu koflullar için Almanya’n›n ödemesi gereken miktar ne kadard›r? 274 275 . bir lokomotif 120.700 avc› uça¤›. bunun en az iki kat› kadar da yaral› b›rakt›. çünkü bu s›n›ftan yetiflen subaylar›n ço¤u savaflta öldüler. 1. Savaflta ölenlerin adlar›ndan oluflan çok uzun listeleri tafl›yan flehit an›tlar› hiç bitmeyecek bir yasa ev sahipli¤i yaparken. Ülkeler Silah alt›na Ölenler al›nanlar (bin kifli) Rusya Fransa Birleflik Krall›k ‹talya ABD Hindistan Romanya Kanada S›rbistan Avustralya Belçika Yunanistan Almanya AvusturyaMacaristan Osman