You are on page 1of 135

Af stríði

Af stríði
Afbók #1
Útgefandi: Nýhil 2003
ISBN: 9979-9581-2-X
Ritstjóri og ábyrgðarmaður: Haukur Már Helgason
Kápumynd: Örvar Þóreyjarson Smárason
Hönnun og umbrot: Haukur Már Helgason
Prófarkalestur og umsýsla: Viðar Þorsteinsson
Prentun: Hjá Oss
Af stríði
Ritstjóri: Haukur Már Helgason
4
Haukur Már Helgason
Eitt afskorið smáblóm
Freedom’s just another word …
Það er auðvelt að sýna hvers vegna Ísland hefði ekki átt að taka
þatt ï arasinni a ¡rak. Eða ollu hcldur: ¡að cr afar crntt að fara fyrir
hinu asattanlcg rok að við skyldum taka þatt. Halldor Ásgrïmsson
orð aði það upphaûcga svo að við stondum cinfaldlcga mcð okkar
monnum ï Amcrïku. ¡ar cr um glcttilcga raunsaja utskyringu að
raða, cn rcttlatingu varla. Allar tilraunir til siðfcrðilcgra rcttlatinga
urðu Halldori, cins og oðrum, fjotur um fot. Gcrcyðingarvopnin?
Fjölyrðum ekki um þau.
Hcr var stort samfclag manna niðurlagt og lagt ï rust, þusundir
drcpnar, ûciri sarðar - annars cru dauðir og lcmstraðir ¡rakar
ckki taldir ï þcssu strïði - mcnningararûcifð rustuð og, cins og
gagnrynandinn Gcorgc Nonbiot orðaði það ï Guardian 1. aprïl 2003,
strïðsandinn lcystur ur laðingi - ,og hann gati vcrið oviljugur að
skríða aftur oní kistuna sína fyrr en hann hefur ferðast um heiminn“.
Hvcrnig snyr maður sig ut ur þcssu - hvað rcttlatti þctta?
¡ fyrsta lagi var sagt að Vcsturlondum cða ,hinum frjalsa hcimi¨
stafaði hatta af ¡rak, scm gati raðist a ,okkur¨ innan 4ô mïnutna.
Hvort trcystu raðamcnn þvï að sonnunargognum matti planta ï
landinu að strïði loknu, cða að alvarlcg andstaða yrði jafnharðan ur
sogunni og mcintar astaður glcymdar?
Eitt afskorið smáblóm
5
¡ oðru lagi var sagt að ¡rokum stafaði hatta af ¡rak. Frclsi og vcl-
fcrð ¡raka vari ckki vcl borgið undir stjorn Saddams Husscin.
Sann arlcga ckki. Þu þcgar ¡rakar hafa vcrið frclsaðir cr hins vcgar
freistandi að syngja með Janis Joplin: Freedom’s just another word for
nothing left to lose. Kaldhaðnishrollur laðist niður hrygg suluna.
¡ þriðja lagi cru rok scm hcyrðust minna a ¡slandi, cnda aðcins
hagt að framlciða þar scm rïkur straumur blindrar rciði gctur fcllt
niður sannlciksmura og rokvirki og fallið nastum ï hvaða farvcg
scm cr: Að tcngsl varu milli Saddams Husscins og Al-Kaïda. ¡
stuttu máli eru þau ekki til og hugmyndin blátt áfram fáránleg.
¡ctta var allt rakið og hrakið longu fyrir strïðið, og samt matti
nota það. Þu stcndur Elair frammi fyrir vanda - Erctar crfa það við
hann að hafa logið. Eush stcndur frammi fyrir annars konar vanda,
strïðið cr ckki unnið, það cr hagt að brcnna Rom a cinni nottu cn
byggja hana …
Íslenska ríkisstjórnin stendur hins vegar ekki frammi fyrir
ncin um vanda. Hvcrs vcgna ckki? ¡ fyrsta lagi ma bcnda a að
þatttaka ¡slands ï strïðinu var cigin lcga bara taknran. Þafn a
undirskriftalista: ,Við undirrituð þjoðrïki crum viljug að .¨ Við
gcrðum ciginlcga ckkcrt. ¡ oðru lagi var þctta litla, að sctja nafnið
okkar a lista, ciginlcga sjalfgcnð. Latt nokkrum ï hug að rïkisstjorn
Sjalfstaðisûokks vcitti andstoðu við strïð scm Eandarïkin ha? ¡
þriðja lagi hefur nýverið komið á daginn að í ljósi eiginhags muna var
þctta storsnjallt - atvinnuastand a Suðurncsjum hclst stoðugt, þokk
sc stuðningi okkar við Eandarïkin. Að þcssu yjar Lavïð Cddsson,
ja cftir að hann vann slaginn ,hcrþoturnar hcim¨ scgir hann nanast
bcrum orðum að sa sigur sc hinsta rcttlating þatttoku okkar.
¡ fjorða lagi, og ur þcssu mun cg gcra mat minn, cr samband
sið fcrðishugmynda - hugmynda almcnnt, raunar - og vcrulcika
afar undarlegt á Íslandi. Ef það er þá nokkuð. Þetta undarlega
samband(slcysi) a scr nokkrar birtingarmyndir ï þcssu mali.
Jú. Jújú, það er allt í lagi.
Nikacl Torfason skrifaði ï sumar pistil ï Frcttablaðið, ny kom inn fra
Lanmorku, þar scm hann furðaði sig a ïslcnskum sjon varps frcttum.
Af stríði
6
Honum fannst allir vcra ï þykjustulcik ï frcttunum - að milli
frcttamanns og viðmalanda rïkti samkomulag: Eg þykist spyrja og
þu þykist svara, svo gctum við farið hcim. Nikacl orðaði það svo að
allir virtust vcra að ,koa mcð ¡slandi¨. Ncr nnnst þctta frabarlcga
orðað.
Þu cr það ckki scrïslcnsk problcmatïk að tungumali sc bcitt
a skjon við vcrulcikann. ¡ar scm cg hcf, cins og Nikacl, a til nnn-
ingunni að vandinn sc cilïtið annar og jafnvcl ïvið vcrri a ¡slandi cn
vïða annars staðar og þar scm lcscndur þcssa rits cru ûcstir ïslcnsk-
ir, skulum við samt lata scm svo sc, um stundarsakir. Afmarka
rannsóknina við þetta land til að byrja með.
Að koa. Eins og ï vcrðlaunamyndinni Salt, scm tvcir ungir Eanda-
ríkjamenn gerðu á Íslandi. Myndin fjallar um ungt fólk sem vill
komast burt ur litla nskiþorpinu scm það byr ï. Nilli tvcggja systra ï
mynd inni cr mikil spcnna - onnur cr gcrandi ï þvï að ynrgcfa þorpið,
hin cr oakvcðinn þolandi og þar cru skotnar ï sama straknum. En
tungumalið cr þcim jafn þrongt og oþagilcgt og þorpið scm þar
va×a upp ï - þar hlusta stoðugt a cnska nybylgjutonlist og hafa
þannig hugmynd um citthvað starra og mcira cn nskvcrkun. Annar
vcru lciki bcrst þcim a kasscttum - cn cinhliða. ¡ar gcta ckki
svarað nybylgjunni cða tckið þatt ï hcnni, ï ïslcnska smaþorpinu og
ïslcnsku samraðuhcfðinni. ¡ þrcngslunum nar spcnnan milli þcirra
hamarki, klïma×ar, mcð samraðu scm cr a þcssa lund - þcgar allt cr
að brcsta: ,Er, cr ckki allt ï lagi?¨ Tof. ,Ju. Juju, það cr allt ï lagi.¨
Á framhlið Alþingishussins við Austurvoll var, fyrir sjalfstaði
arið 1944, danska krunan. Árið 2003 cr þar cnn danska krunan. Á
maninum a hau husi scm stcndur til mots við Arnarhol og Stjornar-
ráðið stendur enn gamalt einkennismerki Eimskips: Hakakross.
¡s lcnd ingar utskyra lcttilcga fyrir aðkomufolki scm brcgður: ,Ja,
nci nci, hann snyr ofugt, sjaðu!¨ Scrfroðir um hakakrossa bata
við að stilkarnir scu lïka styttri og gildari. (Lm allan ba ma svo
sja slagorðið ,¡slcndingar borða SS pylsur¨ og þykir ï mcsta lagi
svolítið fyndið.)
Lpplifun Nikacls af sjonvarpsfrcttunum cr su að þar latist
folk - orðin vclti afram samkvamt cinhvcrjum lcikrcglum cn an
samhcngis við vcrulcikann. ¡ Salti cr sama uppi a tcningnum, ncma
þar cr salarhcill pcrsonanna að vcði, að þau gcti talað um tilnnn ing-
Eitt afskorið smáblóm
7
ar sïn ar og hciminn, þvï allt cr að brcytast og rïður a að pcrsonurnar
komi scr saman um skilning a brcytingunum, cn það gcta þar
ckki. Skilningslcysi cr crntt og myndin cndar mcð oskopum. Á
byggingunum ï miðbanum cr cnn um skylt að raða - það cru takn
þarna uppi en við meinum ekkert með þeim. Við meinum hvorki
,Hollusta við Lanmorku¨ mcð krununni, nc ,Ynrburðir hvïta kyn-
stofnsins“ með hakakrossinum. Við meinum bara alls ekki neitt.
Taknin svïfa þarna fyrir ofan okkur, mcðan við lifum hcrna niðri,
allsendis ósnert af þeim.
Andi léttleika, frelsis, framvindukæti
Hans Gcorg Gadamcr var þyskur hcimspckingur og atti þvï að
vcnjast að milljonamalið hans vari citt mcð vcrulcikanum. Hann
skrifar, ï ritgcrðinni Maður og tunga (Hugur, 2003): ,Tungumalið
cr hrcint ckkcrt tol cða vcrkfari. ¡að liggur ncfnilcga ï cðli vcrk-
farisins að við raðum notkun þcss - við tokum okkur það ï hond og
leggjum það aftur frá okkur þegar það hefur gagnast okkur. … Slík
hliðstaða gcngur ckki upp þvï við crum aldrci stodd orðlaus frammi
fyrir hciminum, vitundarvcra þrcifandi cftir skilningstolunum. Þci,
það er öllu heldur svo að í því að við vitum af sjálfum okkur og
ï þvï að við vitum af hciminum, crum við alltaf þcgar umkringd
tungumalinu okkar. Við vo×um ur grasi, kynnumst hciminum,
monnum og loks sjalfum okkur, ï þvï að við larum að tala. Að lara
að tala þyðir ckki að vcra lciðbcint um hvcrnig nota skuli handhagt
vcrkfari til að mcrkja upp hcim scm cr þcgar innan scilingar og
kunnuglcgur, hcldur þyðir það að scilast cftir hciminum, vcrða
honum kunnug og því hvernig hann snýr að okkur.“
En hvað cf tungumal cignast cigin hcim, huglagan lcikvoll scm
kcmur oðrum vcrulcika (hinum cfnislcga/fclagslcga/salrana) hvcrgi
við?
¡ somu grcin lïkir Gadamcr tungumalinu við lcik. ,Lcikur cr ï
gangi þegar hinir einstöku þátttakendur eru til staðar af fullri alvöru
lciksins, það cr, halda ckki lcngur aftur af scr cins og sa scm lcikur
scr bara alvorulaust. ¡að folk scm ckki gctur þctta, scgjum við að
Af stríði
8
kunni ckki að lcika scr. Þu vil cg halda þvï fram að grunnrcgla
lciksins, það að fyllast af anda hans - anda lcttlcika, frclsis, fram-
vindu kati - sc ï formgcrð sinni skylt grunnrcglu samraðunnar, þar
scm tungumal cr raunvcrulciki. ¡cgar mcnn hcfja samraðu hvcr við
annan og lata ï samciningu lciðast afram af samraðunni, þa akvarðar
vilji cinstaklingsins ckki lcngur framvinduna, afturhaldssamur cða
mottakilcgur, hcldur akvarðast framvindan af rcglu þcss cfnis scm
samraðan snyst um, scm drcgur fram raðu og laðar fram andsvar
og stcfnir þcim að lokum saman. Að lokinni vcl hcppnaðri samraðu
cr maður lïka uppfullur af hcnni, og lcik raðu og andsvars vindur
afram fram ï innri samraðu salarinnar við sjalfa sig, cins og Plato
nefndi hugsunina svo fallega.“ Persónurnar í kvikmyndinni Salt
upplifa ckki lcikglcði - ,anda lcttlcika, frclsis, framvindukati¨ -
hcld ur, ï viðlcitni sinni til að sncrta mcð orðunum a þvï scm skiptir
þau mali, tanr, hindranir og oþagindi.
Hlytt og dimmt undir feldinum
Ömurlcgasti dagur ¡slandssogunnar var kannski þcgar Ljos-
vetn inga goðinn bauð að heiðnir skyldu þykjast kristnir. Þá var
logboðið að mcnn skyldu þcgja ynr tru sinni. ¡ samrami við þctta
brást íslenskukennari minn í grunnskóla meinill við þegar nemandi
spurði hvað hun hcfði kosið ï Alþingiskosningum: ,¡að cr þrcnnt
scm maður spyr folk aldrci um!¨ þrumaði hun ynr okkur: ,Hvcrrar
truar það cr, hvað það hcfur ï tckjur og hvað það kys!¨ Hun glcymdi
að ncfna kynhncigðina. ¡að scm Ljosvctningagoðinn uppgotvaði
undir fcldinum og tafði hann þar var trulcga hvað þar var notalcgt.
Síðan hafa Íslendingar helst viljað liggja undir feldi eða sitja inni í
skáp.
Merkilegasti atburður Íslandssögu 20. aldar var þegar banda-
rïski hcr inn kom 1942. ô0 til 60 þusund hcrmcnn voru hcr ï scnn.
Lngir karlmcnn ï uniformi, mcð byssur - byssur! - tyggjo, daldið
brjalaða tonlist, sjonvarp og kokakola. Við fcngum nyjan vcrulcika
a cinu brctti, scm var sïðan varanlcga staðfcstur mcð hlutdcild
okk ar ï Narshall aðstoðinni, þcgar skipsfarmar af þvottavclum og
Eitt afskorið smáblóm
9
ïsskapum barust til landsins. ¡ar fcngu ¡slcndingar, scm fragt cr og
þo þagað ynr, mcsta aðstoð allra Evropulanda, pcr kapïta, þo ¡sland
hcfði cngan skaða borið af strïðinu (aftur, cr þctta ckki yndislcgt
dami um sambandslcysi takna og vcrulcika?). Við fcngum nyjan
hcim - cn tungumalið? - Hugumpruðir vïkingar innblasnir af
romantïk 19. aldar slogu um tunguna vorð. ,Land, þjoð og tunga,
þrcnning sonn og cin,¨ hofðu mcnn kyrjað um hrïð cn þar scm
landið var hcrnumið sncrist stoltið tvïcût að tungunni. Hun varð
við ur kcnndur grundvollur þjoðcrnisins scm varð loks ,okkar¨
1944, um það lcyti scm cvropsk þjoðcrnisstcfna var að klara sitt
hávaðasama harakirí.
Sú taug er tengir … við fyrri kynslóðir
ô9 arum sïðar cru rïkjandi viðhorf til tungunnar svipuð og 1944.
Kristjan Árnason, doscnt ï bokmcnntafraði, svarar a Vïsindavcfnum
spurningu um hvort nauðsynlcgt sc að varðvcita ïslcnska tungu. ,Að
lcggja niður tunguna,¨ scgir hann, ,fali ï scr að hoggva a þa taug cr
tengir okkur við fyrri kynslóðir í landinu og jafngilti því í raun að
þjoðin lcgði sjalfa sig niður scm slïka, þvï að tungumalið hlytur að
teljast meginþáttur þess sem við nefnum þjóðerni.“ Þessi skoðun er
ekki prívat-skoðun Kristjáns heldur býsna algeng á Íslandi. Honum
nnnst hvimlcið ,su aratta margra landa okkar að sla um sig mcð
utlcnskuslcttum ï tïma og otïma, hvort scm það cr gcrt til að hylja
fakunnattu sïna ï moðurmalinu cða til að ûïka ynrborðskunnattu
sinni ï utlcnskunni, mcð þvï að scgja um hluti að þcir scu spúkí, kósí,
kjúd, næs, júník, in eða bara ókei. ¡o kcyrir um þvcrbak þcgar latt cr
inn ï malið a ïsmcygilcgan hatt crlcndri orðanotkun, orðatiltakjum
og talsháttum sem kunna að hljóma sem íslenska en eru það ekki
fyrir nmmaura, svo scm þcgar talað cr um að citthvað selji og jafn-
vel toppi innkomuna cða að hofuðstaður ¡slands sc heitasta borgin í
vïðri vcrold. Hcr koma upp ï hugann orð Klcttafjallaskaldsins að
,Grciðasta skcið til að skrïlmcnna þjoð cr skcmmdir a tungunni að
vinna", cn hofundur þcirra hafði allt sitt a hrcinu ï þcim cfnum, þott
hann byggi ï Vcsturhcimi og bcitti tvcim tungumalum, cnda vissi
Af stríði
10
hann hvað tilheyrði hvoru um sig og hvað ekki. En það má spyrja
hvort ckki vari bctra að lcggja niður ïslcnskuna aður cn að hun
vcrður lïkt og maðksmogin af ollum þcim mallcysum scm ryðja scr
braut inn ï hana ï va×andi mali.¨
Kristjan og vinir hans skilja ckki að crlcnd orð, orðasambond
og malmcðfcrð hljota að ryðja scr lcið - vcrða að ryðja scr lcið
- inn ï tunguna, cigi hun að gagnast okkur ï vcrold scm cr farð
okkur, mcira og minna, fra oðrum londum. La×ncss fckk nobclinn
19ô6, það mcgnaði tungan sannarlcga, cn cftir það, cftir að
Narshallþvottavclarnar barust, var hun orðin svo sambandslaus við
allt annað ï vcrulcikanum að ckkcrt hcfur gcrst a hcimsmalikvarða
ï ïslcnskum bokmcnntum sïðan, og ckkcrt ï mcnningu fyrr cn Ejork
slapp undan oki tungumálsins með tónlist.
Gerum eins og fullorðna fólkið
Ljosvctningagoðinn uppgotvar hvað cr agatt að huma undir
feld inum og vísar líbídói landans í felur. Bandaríski herinn og
vcstrann samtïmi ncma land ofanfclds og brcyta tjaldbuðunum ï
fjolsala kvikmyndahus svo Kristjan Árnason og fclagar lofa fcldinn
af mciri afcrgju cn fyrr, milli bïofcrða. Úr vcrður astand scm
Bandaríkjamaðurinn Michael T. Corgan hefur skrifað um í bókinni
Iceland and its Alliances – security for a small state (The Edwin Mellen
Prcss 2002). ¡ bokinni cr að nnna stuttan kaûa scm hcitir ,Languagc
and Sccurity Affairs¨, þar scm Corgan rckur vandraði scm hlotist
hafa af þvï að a ïslcnsku cr orðaforði ynr hcrnað og stjornsyslu -
þann hcrnað og þa stjornsyslu scm við þykjumst þo taka þatt ï - afar
takmarkaður:
,¡ratt fyrir tilburði ¡slcndinga til að halda aðcins ï upprunalcg orð
cða orð scm byggjast a kunnuglcgum stofni,¨ skrifar Corgan, ,gcrir
skortur a hcrnaðarhcfð cða hcrnaðarmatti jafnvcl cnn crnðara
um vik cn a oðrum sviðum að þroa orðaforða varnarscrfraðinga
og aatlanasmiða. Enn hcfur til damis ckki komið til sogunnar
(þcgar þctta cr ritað), samþykkt orð a ïslcnsku fyrir strategy í hern-
aðarlegum skilningi.
Eitt afskorið smáblóm
11
[… H]in fjölmörgu tignarstig í bandarísku hernaðarstofnuninni
(svo ckki sc minnst a orðfari scm landhcrinn og sjohcrinn bcita um
somu stig), ciga scr samsvarandi orð ï ïslcnsku, cn þau tilhcyra ckki
lifandi orðaforða ûcstra ¡slcndinga, jafnvcl ckki þcirra scm starfa
mcð hcrnum. ¡ctta þckkingarlcysi gctur valdið vandraðum þcgar
¡slcndingar rcyna að mcta vagi ynrlysinga scm bcrast fra ymsum
cmbattismonnum ur omalisroðum amcrïsks hcrnaðarskrifraðis,
hvort scm cr fra Pcntagon cða jafnvcl Kcûavïkurstoðinni.¨
Var ckki yndislcgt dami um þctta nu sncmmsumars þcgar
rïkisstjornin fckk uppaskrift fra hliðvcrði um að bandarïskur
hcrmaður vcrði scttur ï gasluvarðhald inni a hcrstoðinni? Cfurstinn
eða herforinginn sem bar ábyrgð á hermanninum/sakborningnum
hclt nu ckki að hann yrði bundinn af undirskriftum hliðvarða!
Corgan hcldur að vandinn sc starri ï hcrnaði cn annars staðar,
þvï ¡slcndingar han ckki hcrnaðarhcfð. ¡að cr hans rannsoknarsvið.
En við höfum ekki hefð fyrir neinu sem er mikilvægt í samtíma okkar! Eg
cndurtck og skcrpi: Ekkcrt scm mali skiptir ï samtïma okkar a scr
hcfð fra þvï aður cn tungan var sctt ï kali. Á ¡slandi/ïslcnsku cr ckki
hcfð fyrir þvottavclum, ckki hcfð fyrir lyðraði cða jafnrctti (hvað
scm fram for mcðal hofðingja a ¡ingvollum fyrir citt þusund arum),
a ¡slandi cr cngin crotïsk hcfð, ckki danshcfð, ckki tonlistarhcfð að
hcita ma - ckki hcfð fyrir byggingum, hvað þa byggingalist - ckki
fyrir listum almcnnt, hvað þa alþyðu- og popplistum. Hcr cr ckki
hcfð fyrir fraðum, hvað þa humanïskum fraðum. Hcr voru til rïmur
scm mcnn sja nu að lïktust sumpart rappi cn ï millitïðinni hcfur þcim
vcrið utrymt. Fyrstu hjolborurnar barust til ¡slands um aldamotin
1900. 300 ar af þroun hugmynda og takni ï Eandarïkjunum og
Evrópu bárust okkur í einu vetfangi með komu hersins og um leið
gcrðu ynrvold sitt bcsta til að frysta tungumalið - ,þa taug cr tcngir
okkur við fyrri kynsloðir ï landinu¨ þvï við vorum orðin sjalfstað
þjoð og ,tungumalið hlytur að tcljast mcginþattur þcss scm við
nefnum þjóðerni“.
Sogðumst atla að gcra cins og Gïsli Sursson og Þjall a Ecrg-
þorshvoli, vildum gcra cins og Prcslcy og Kcith Richards, cnduðum
a að muldra: ,Ju. Juju, það cr allt ï lagi.¨
Sogðumst atla að gcra cins og vïkingarnir a ¡ingvollum, vildum
gcra cins og Rooscvclt, fcstumst ï hinum olyðraðislcga pytti
Af stríði
12
mcrkingarlcysunnar: ,Þu, það cr ljost að þctta mal vcrður sctt
ï hvcrn þann farvcg scm rcttastur þykir til mcðfcrðar a malum af
þcssum toga, cnda skyrar lïnur, tcl cg, mcðal þcirra aðila scm að
malinu koma, og raunvcrulcgur vilji til að nnna bcstu asattanlcgu
lausn. ¡að cr cnginn van,¨ mcðan valdið for sïnu fram, handan
tungumálsins.
Við hattum að tala og forum að lata cins og við toluðum. Eins og
lítil börn sem skrifa svona gárugang á blað og biðja fullorðna fólkið
að lcsa stanna hofum við að apa cftir fullorðna folkinu. ¡annig lïtur
¡sland sumpart ut fyrir að vcra fullþroska lyðraðisrïki, cinkum ï
augum sjalfs sïn. En aðrir vita að sa scm far klapp a kollinn fyrir
að gera eins og fullorðna fólkið er ekki fullorðinn. Sá sem er alltaf
að klappa sjalfum scr a kollinn fyrir að gcra cins og fullorðna folkið
(krota gárugang á blað) á langa leið fyrir höndum.
Hræddur við að fá standpínu
Var ckki afstaða ¡slands til taknrannar þatttoku ï strïðinu ï ¡rak skil-
gctið afkvami þcirrar apartheid stcfnu scm hcr rïkir milli tungumals
og vcrulcika? ¡ fyrsta lagi var þatttakan taknran, svo hun hcfur cnga
mcrkingu, skiptir cngu mali ï ,alvoru hciminum¨. Cg þo hofðum við
cfnahagslcgar astaður til þatttoku, það cr ,alvoru¨ astaður. ¡css
vegna erum við í öðru lagi fegin þegar ráðherra kemst í gegnum
sjonvarpssal an þcss að kluðra ritualinu, að lata scm hann svari,
þcgar frcttamaður latur scm hann spyrji. Eaðum nnnst það ganga
nokkuð slysalaust, baðir kinka kolli og kvoldmaturinn bragðast
barilcga. Við farumst ynr þcssu - við, vinstrimcnn allra ûokka,
friðarsinnar, Evropusinnar, mannrcttindasinnar, andstaðingar
kapïtal-hnattvaðingar og svo framvcgis - latum fra okkur yrðingar,
jafnvcl yrðingar a yrðingar ofan, um hvcrsu faranlcgt það sc þctta
strïð, og aumingjaskapur að taka þatt. ¡vï við cigum þusund orð
ynr hvcrsu ljott það cr að drcpa - trulcga, þratt fyrir allt, ûciri orð
en við eigum um snjó. En við gerum ekki ráð fyrir að þessi orð
aorki nokkru, standi ï gagnvirku sambandi við umhciminn, við
vcrulcikann. ¡slcnsk orð hafa ckki skipt scr af vcrulcikanum sïðustu
Eitt afskorið smáblóm
13
nmmtïu ar, hvcrs vcgna attu þau að byrja a þvï nuna? (Af somu
astaðum, að við gcrum ckki bcinlïnis rað fyrir að orðin okkar sncrti
a vcrulcikanum, matti sja citt og annað malcfni dukka upp kollinum
fyrir sïðustu alþingiskosningar, og fjara svo oðar ut, a halfum til
tïu dogum, cins og Gunnar Smari Egilsson og Egill Hclgason hafa
baðir minnst a. Cg við bjuggumst ckki við oðru, þctta var ckki
oðruvïsi mcint cn roû a kafnstofu, spjall ï cldhusi. Crðalcikir til að
drcpa utscndingartïma.)
Vcrulcikinn dansar cins og brjaluð - hun cr svolïtið ponkuð,
svolïtið hattulcg, það stirnir a augun ï hcnni og mjaðmirnar cru
ígreipilegar. Tungumálið stendur álengdar upp við vegg og tappar
niður ta, nastum ï takt við musïkina, tclur a scr nngurna. Óttast að
cf það rcyni við Vcrulcikann fai það standpïnu uti a goln og vcrði
scr til skammar - vcit ckki að oll tungumal fa standpïnu þcgar þau
dansa við vcrulcikann. Óttast lïka almcnnt að þvï vcrði hafnað - sa
otti cr alltaf astaðulaus a otal vcgu. Svo cr Tungumalið hratt við
að brcytast, Vcrulcikinn cr svo olïkur þvï, kcmur fra oðru landi og
Tungumalið bcinlïnis skilur ckki hvar hun kaupir svona mikið af
ûottum fotum - hvað cf Vcrulcikinn hlar að fotunum Tungumalsins
og limaburði?
¡að cr tïmabart að kasta fjarans fcldinum og gcra dodo undir
bcrum himni - mcð oðrum. ¡að cr spurning um gcðhcilsu og
pólitískt heilbrigði Íslendinga og einstaka sinnum lífsspursmál fyrir
aðra, að við naum sambandi.
Hcr cr safn ritgcrða scm hvcr um sig cr ckki ncma - cn þo fylli-
lcga - dropi ï malinn.
Haukur Már Helgason,
Berlín, 28. ágúst 2003.
14

Þúsund þakkir
Hindranir? Hundrað. ¡o lïtur ritið dagsins ljos og cr cftirtoldum
að þakka: Viðari ¡orstcinssyni var annt um að þcssi utgafa kamist
á koppinn og á ekki bara veg og vanda af fjármögnun ritsins og
profarkalcstri hcldur blcs araði ï scgl ritstjora. Vilhjalmur ¡or-
stcinsson hlytur kara þokk fyrir vcitta aðstoð. Arundhati Roy
þokkum við fyrir goðfuslcgt lcyn sitt (– thank you). Ekki náðist í
Slavoj Zizek vegna þýðingar á merkilegri grein hans svo hann
er öllu heldur beðinn afsökunar (– excuse us :-). Vanessa Badham
og Stcinar Eragi hljota og karar þakkir fyrir sïn goðfuslcgu lcyn
(thanks).
¡ncs Vilascca far karar þakkir fyrir abcndingar (gracias), asamt
Örvari ¡orcyjarsyni - scm a og hciðurinn af kapunni: takk. Vcron-
ica Raimo sýndi ritstjóra ítalska bók sem var honum inspirerandi til
vcrksins, og far mikla þokk (grazie).
¡að vari undarlcgt - oforskammað - af ritstjora að bcinlïnis
þakka þcim hof undum scm skrif uðu scrstaklcga fyrir þcssa utgafu,
bókin er sameiginlegt hugarfóstur hans og þeirra. En þeir eiga
margt gott skilið - Þyhil og vinir Þyhils þakka sjalfum scr og hvcr
öðrum fyrir samvinnuna.
15
Arundhati Roy
Instant-mix heimsveldislyðræði
– keyptu eitt, fáðu annað frítt!
Á þcssum tïmum, cr við þurfum að kcppast við að halda ï við brott-
nam frclsis okkar - þcgar fair hafa cfni a þcim munaði að draga
sig um stund til hlcs fra gotunum til að snua aftur mcð fagaða full-
motaða stjornmalakcnningu, barmafulla af ncðanmalsgrcinum og
tilvïsunum - hvaða visku gct cg boðið ykkur ï kvold?
Krísunum er varpað beint í heila okkar með gervihnattasjónvarpi
og sem við höltrum frá einni krísunni til annarrar þurfum við að
hugsa a fati - við þurfum að hugsa a fcrð. Við gongum inn ï sogur
gcgnum strïðsrustir. Rustaðar borgir, solnaðir vcllir, smakkandi
skógar og deyjandi ár eru skjalasöfnin okkar. Sprengjugígar
bókasöfnin.
Cg hvað gct cg þa boðið ykkur ï kvold? Ónotalcgar hugsanir um
pcninga, strïð, rasisma og lyðraði. Áhyggjur scm ûogra um hcilann
ï mcr cins og myûugnasvcimur scm hcldur fyrir mcr voku a nottum.
Sumum ykkar munu þykja það lclcgir mannasiðir af manncskju
cins og mcr, scm cr skrað scm ,indvcrskur rïkisborgari¨ ï Storu
¡joðabok Þutïmans, að koma hingað og gagnryna bandarïsku
rïkisstjornina. Eg bcr cngan fana, cr ckki foðurlandsvinur, og mcr
cr fullkomlcga ljost að spilling, odaði og hrasni cru grcypt mcð
blyi ï sal hvcrs rïkis. En þcgar land hattir að vcra bara land og
vcrður hcimsvcldi, þa vcrður lïka starðargraða aðgcrða þcss oll
onnur. Na cg þa gcra ljost að ï kvold tala cg scm þcgn Amcrïska
´
Af stríði
16
Hcimsvcldisins? Að cg tala scm þrall scm vogar scr að gagnryna
kóng sinn.
¡ar scm fyrirlcstrar þurfa að bcra hciti, kalla cg þcnnan hcr ï
kvöld: Instant-Mix heimveldislýðræði (keyptu eitt, fáðu annað frítt).
Einu sinni fyrir langa longu, a þriðja julï 1988, skaut ûug moður-
skipið LSS Vinccnncs, scm var statt ï Pcrsaûoa, ovart niður ïranska
farþcgaûugvcl og drap 290 obrcytta farþcga. Gcorgc Eush hinn
fyrri, scm þa rak kosningabarattu sïna, var bcðinn um ummali um
atburðinn. Hann svaraði fïnlcga: ,Eg mun aldrci biðjast afsokunar
fyrir hond Eandarïkjanna. Ncr cr sama hvcrjar staðrcyndirnar cru.¨
Ncr cr sama hvcrjar staðrcyndirnar cru. En fullkomin lciðar-
rcgla hins Þyja Amcrïska Hcimsvcldis. Ef til vill vari ofurlïtið
tilbrigði við stcnð cnn bctur við han: Staðreyndirnar geta verið hverjar
sem við viljum.
¡cgar Eandarïkin rcðust inn ï ¡rak gaf konnun gcrð af Þcw
York Timcs og frcttastofu CES til kynna að 42 proscnt almcnnings ï
Eandarïkjunum tryðu þvï að Saddam Husscin vari bcinlïnis abyrgur
fyrir árásunum á World Trade Center og Pentagon 11. september.
Konnun fra frcttastofu AEC sagði að ôô proscnt Eandarïkjamanna
tryðu því að Saddam Hussein styddi Al Kaída persónulega. Þessi
skoðanamyndun er ekki byggð á heimildum eða gögnum (því
ckkcrt slïkt cr til). Hun byggist alfarið a aðdrottunum, gctgatum
og hrcinum lygum scm bandarïskir risamiðlar, cinnig þckktir scm
hinir ,frjalsu fjolmiðlar¨, drcifðu, þcssir innantomu burðarstolpar
scm amcrïskt lyðraði hvïlir a.
Stuðningur bandarísks almennings við stríðið gegn Írak var
rcist ur a mikilfcnglcgri marglaga holl lyga og prctta, scm rïkisstjorn
Eandarïkjanna samramdi og risamiðlarnir mognuðu.
Fyrir utan uppspunnið samband milli ¡raks og Al Kaïda, barst
okkur vcrksmiðjuframlcitt aði um gcrcyðingarvopn ¡raks. Gcorgc
Eush hinn sïðri gckk svo langt að kvcða það ,jafngilt sjalfsmorði¨
cf Eandarïkin rcðust ckki a ¡rak. Enn cinu sinni urðum við vitni
að ofsoknaraði ynr svcltu, sprcngdu, umkringdu landi, að það
vari ï þann mund að tortïma almattugri Amcrïku (hcr var ¡rak
aðcins það sïðasta ï roð landa - fyrri lond voru Kuba, Þïkaragua,
Lïbya, Grcnada og Panama). En ï þctta sinn var það ckki bara
hin hvcrsdagslcga sort, vinalcgt nagrannaaði. ¡að var Æði mcð
Instant-mix heimsveldislýðræði
17
Tilgang. ¡að fylgdi ur hlaði gamalli kcnnisctningu a nyjum kut:
Stcfnu fyrirbyggjandi arasa, mcð oðrum orðum: Eandarïkin Gcra
Hvað Sem Þeim Andskotans Þóknast Og Það Er Opinbert.
Stríðið við Írak var háð og unnið og engin gereyðingar vopn
hafa fundist. Ekki einu sinni lítil. Ef til vill verður þeim komið fyrir
aður cn þau nnnast. Cg þa munu vandraðagcmsarnir mcðal okkar
spyrja hvers vegna Saddam Hussein notaði þau ekki þegar ráðist
var inn í landið hans.
Vitaskuld vcrða cngin svor. Sanntruaðir munu lata scr nagja
dunsangurfrcttaskyringar ï sjonvarpi, um að nokkrar tunnur
af bonnuðum tilraunacfnum han fundist ï gomlum skur. Enn
virðist engin samstaða hafa náðst um hvort þau eru raunverulega
tilraunacfni, hvort þau cru ï rcynd bonnuð og hvort kcrin scm þau
fundust ï gcti taknilcga kallast tunnur. (Óstaðfcstar sogusagnir
hcrma að þar han cinnig fundist tcskciðarfylli af kalïum-
permanganati og gömul munnharpa.)
Ævaforn siðmcnning hcfur ï somu mund vcrið karulcysislcga
þurrkuð ut, af afar nyfundinni karulcysislcga hrottafcnginni þjoð.
Síðan eru þeir sem segja: Og hvað með það ef Írak átti engin
cfnavopn cða kjarnavopn ï forum sïnum? Cg hvað mcð það cf ¡rak
hafði cngin tcngsl við Al Kaïda? Cg hvað mcð það cf Csama bin
Ladcn hatast við Saddam Husscin allt cins mikið og við Eandarïkin?
Eush hinn sïðri hcfur kallað Saddam Husscin ,morðoðan harðstjora¨
- Homicidal Dictator. ¡css vcgna, hcrmir rokfarslan, var þorf a
,stjornarskiptum¨ ï ¡rak.
Hirðum ekki um að fyrir fjörutíu árum kom bandaríska leyni-
þjonustan C¡A, undir forsati John F. Kcnncdy, a stjornarskiptum
ï Eagdad. Eftir vcl hcppnað valdaran arið 1963 komst Ea'ath
ûokkurinn til valda ï ¡rak. Ncð hjalp lista scm C¡A lagði til fjarlagði
Ea'ath stjornin hundruð lakna, kcnnara, logfraðinga og politïskra
pcrsona scm voru þckktir vinstrimcnn. Hcilu mcnntasamfclagi var
slatrað. (Somu takni var bcitt til að utryma hundruðum þusunda
fólks í Indónesíu og Austur-Tímor.) Hinn ungi Saddam Hussein
kvað hafa att hlut ï ynrumsjon bloðbaðsins. Eftir atok milli hopa innan
Ea'ath ûokksins varð Saddam Husscin forscti ¡raks 19¯9. ¡ aprïl
1980, mcðan hann fckkst við fjoldamorð a Sjiitum, lysti bandarïski
þjoðaroryggisraðgjannn Zbignicw Erzczinksi ynr: ,Við sjaum ï
Af stríði
18
grundvallaratriðum enga hagsmunaárekstra milli Bandaríkjanna og
¡raks.¨ Lcynt og ljost studdu Washington og London við Saddam
Husscin. ¡ar fjarmognuðu hann, vcittu honum bunað og vopn og
tvïnyt cfni til framlciðslu gcrcyðingarvopna. ¡ar studdu við hans
ljotustu odaði, fjarhagslcga, cfnislcga og siðfcrðilcga. ¡ar studdu
við atta ara strïðið gcgn ¡ran og gasslatrun a Kurdum ï Halabja
1988, glapi scm 14 arum sïðar voru hitaðir upp og bornir fram scm
astaður scm myndu rcttlata innras ï ¡rak. Eftir Floabardagann
fyrri ollu ,bandamcnn¨ upprcisn Sjiita ï borginni Easra og litu sïðan
undan meðan Saddam Hussein braut uppreisnina á bak aftur og
slatraði þusundum ï rcfsiaðgcrðum.
Nalið cr, að cf Saddam Husscin var nogu illur til að vcrðskulda
fáguðustu opinberu aftökutilraun sögunnar (opnunaratriði að gerð-
arinnar Tatum og Tryllum - Operation Shock and Awe), þa hlytur ï það
minnsta að ciga að rctta ynr þcim scm studdu hann, fyrir strïðsglapi?
Hvï cru ckki andlit bandarïskra og brcskra stjornarfulltrua a hinum
alramda spilastokki cftirlystra karla og kvcnna?
¡cgar bondin bcrast að Hcimsvcldinu, skipta staðrcyndir ncfni-
lega ekki máli.
Ja, cn þctta tilhcyrir allt fortïðinni, cr okkur sagt. Saddam Hus-
sein er skrímsli sem þarf að stöðva þegar í stað. Og aðeins Bandaríkin
fa stoðvað hann. ¡ctta cr ahrifarïk takni, að nota braðasiðfcrði
augnabliksins til að skrumskala djofullcgar fortïðarsyndir og ljot
framtïðaraform. ¡ndoncsïa, Panama, Þïkaragua, ¡rak, Afghanistan
- listinn cr langur. ¡cssa stundina cr cinmitt vcrið að lappa upp
a nokkur oargarïki fyrir framtïðina - Egyptaland, Sadi-Arabïu,
Tyrkland, Pakistan, Niðasïulyðvcldin.
John Ashcroft, domsmalaraðhcrra Eandarïkjanna, lysti þvï
ny vcr ið ynr að bandarïskt frclsi vari ,ckki gjof rïkisstjorna cða
skjala hcldur . naðargjof fra Guði.¨ (Hvï skyldi maður hirða um
Samcinuðu þjoðirnar mcð sjalfan Guð upp a arminn?)
¡a stondum við hcr, vcraldarlyður, frammi fyrir Hcimsvcldi
scm cr vopnað cmbattisbrcn fra himnum (og, til frckari tryggingar,
oarcnnilcgasta gcrcyðingarvopnaburi sogunnar). Hcr stondum
við frammi fyrir Hcimsvcldi scm hcfur sjalft vcitt scr rcttinn til
að hcyja strïð að vild, og rcttinn til að lcysa folk undan spillandi
hugmyndafraði, undan truarofstaki, harðstjorum, kynjamisrctti
Instant-mix heimsveldislýðræði
19
og fatakt mcð hinni aldagomlu og þaulrcyndu aðfcrð, að utryma.
Hcimsvcldið cr komið a fcrð og Lyðraði cr hið slottuga nyja hcrop
þcss. Lyðraði scnt hcim að dyrum mcð landrymingarsprcngjum.
Lauðinn cr goður prïs fyrir þau forrcttindi að prufukcyra nyju
línuna: Instant-Mix Heimsveldislýðræði (hitaðu að suðumarki, bættu við
olíu og sprengdu).
En cf til vill tcljast sandncgrar, Halim-alar, hottintottar, hala-
ncgrar, tajur og asïur ckki alvoru folk. Ef til vill tclst dauði mcðal
okkar ekki raunverulegur dauði. Sögur okkar teljast ekki saga. Það
hafa þar aldrci gcrt.
Talandi um sogu, þcssa sïðustu manuði var innras og hcrnami
Eandarïkjanna ï ¡rak sjonvarpað ï bcinni utscndingu, mcðan
hcimsbyggðin horfði. Eins og Csama bin Ladcn og Talibanarnir ï
Afganistan hvarf einfaldlega ógnarstjórn Saddams Hussein. Þessu
fylgdi það scm skyrcndur kolluðu ,valdatom¨ - power vacuum.
Eorgir scm hofðu vcrið umsctnar, an matar, vatns og rafmagns
svo dogum skipti, borgir scm hofðu vcrið sprcngdar gcgndarlaust,
fólk sem efnahagsþvinganir Sameinuðu þjóðanna höfðu svelt og
ruið, stoðu skyndilcga an nokkurs ï att við skipulag cða rckstur
borgarsamfclags. Sjoþusund ara siðmcnning taumlaus - skriðin
niður ï anarkï - ï bcinni utscndingu.
Skcmmdarvargar foru ranshcndi um buðir, skrifstofur, hotcl
og spítala. Amerískir og breskir hermenn stóðu álengdar og
fylgdust mcð. ¡cir sogðust cngin fyrirmali hafa um aðgcrðir. ¡cir
hofðu þannig fyrirmali um að drcpa folk, cn ckki vcrnda það.
Forgangsröðun þeirra var skýr. Öryggi Íraka var ekki þeirra mál.
Öryggi þess litla sem eftir var af innviðum Íraks var ekki þeirra
mál. En það var öryggi olíulindanna. Vitaskuld. Olíulindirnar voru
,tryggðar¨ nanast aður cn innrasin hofst.
CNN og BBC sýndu og endursýndu myndskeið af ber serks-
ganginum. Sjónvarpsskýrendur og talsmenn hers og stjórnvalda
lystu þvï scm ,frclsuðu folki¨ scm fcngi nu utras fyrir rciði sïna ï garð
harðstjornarrïkis. Varnarmalaraðhcrra Eandarïkjanna, Lonald
Rumsfcld, sagði: ,¡að cr subbulcgt. Frclsið cr subbulcgt og frjalst
folk cr frjalst til að frcmja glapi, gcra mistok og gcra vonda hluti.¨
Vissi cinhvcr að Lonald Rumsfcld vari anarkisti? Eg spyr mig - hafði
hann somu afstoðu til ocirðanna ï Los Angclcs cftir barsmïðarnar
Af stríði
20
a Rodncy King? Nyndi hann vcra svo vann að dcila kcnningu
sinni um Subbuskap Frelsisins með þeim tveimur milljónum sem er
haldið ï bandarïskum fangclsum þcssa stundina? (,Frjalsasta¨ land
vcraldar hcfur ûcsta fanga ï vcroldinni.) Nyndi hann raða kosti
kcnningarinnar við unga svarta bandarïska karlmcnn - 28 proscnt
þeirra munu verja einhverjum hluta fullorðinsára sinna í fangelsi.
Gati hann utskyrt hvcrs vcgna hann starfar undir forscta scm atti
vcg og vanda af 1ô2 aftokum þcgar hann var rïkisstjori ï Tc×as?
Áður cn strïðið gcgn ¡rak hofst, scndi cndurbyggingar- og mann-
uðaraðstoðardcild bandarïska Varnarmalaraðuncytisins (O/h
of Reconstruction and Humanitarian Aid - CRHA) lista til Pcntagon
ynr 16 þyðingarmikla staði scm bari að vcrnda. ¡joðsafnið var
numcr tvo a þcssum lista. Samt var safnið ckki bara rant, það var
vanhclgað. ¡að var vcrndarstaður fornrar mcnningararûcifðar.
¡rak, cins og við þckkjum það ï dag, var hluti af ardal Ncsopotamïu.
Siðmcnningin scm rcis við bakka Tïgrïsar og Efrats gat af scr fyrstu
rit vcraldarinnar, fyrsta dagatalið, fyrsta bokasafnið, fyrstu borgina
og, ja, fyrsta lyðraðið. Hammurabï, konungur Eabylon, var sa fyrsti
til að sctja log um lïf ï samfclagi borgara. ¡nnan rcglunnar hofðu
ynrgcfnar konur, vandiskonur, þralar og jafnvcl dyr, rcttindi.
Rcgla Hammurabïs cr ckki aðcins virt scm upphaf laga hcldur og
upphaf skilnings a hugmyndinni um fclagslcgt rcttlati. Rïkisstjorn
Eandarïkjanna hcfði ckki gctað valið scr mcira oviðcigandi land til
að halda ologmata strïðið sitt og syna viðurstyggilcga vanþoknun
sïna a rcttlati.
Á frcttamannafundi ï Pcntagon avïtti myrkraprinsinn Rumsfcld
ráðherra fjölmiðlahirðina sem hafði þjónað honum svo dyggilega
gcgnum strïðið. ,Nyndirnar scm þið sjaið ï sjonvarpi, þið sjaið
þar aftur og aftur og aftur, og það cr sama myndin, af cinhvcrri
manncskju scm gcngur ut ur cinhvcrri byggingu mcð vasa, og
maður scr þcssar myndir tuttugu sinnum og maður hugsar: Guð
minn, voru svona margir vasar? Er hugsanlcgt að það han vcrið
svona margir vasar ï ollu landinu?¨
Hlatur for um salarkynnin. Vari ï lagi að fataktarlyður Harlcm
lcti svona grcipar sopa um Nctropolitan safnið? Yrði þvï tckið mcð
somu solskinsbrosum?
Instant-mix heimsveldislýðræði
21
Sïðasta byggingin a 16 staða vcrndarlista CRHA var olïu-
málaráðuneytið. Það var eini staðurinn sem hlaut vernd. Ef til vill
hclt hcrnamsliðið að ï londum Nuslima varu listar lcsnir að ncðan
og upp?
¡ sjonvarpi frcttum við að ¡rak han vcrið ,frclsað¨ og að Afgh-
anistan vcrði innan skamms paradïs fyrir konur - þokk sc Eush
og Elair, hclstu fcmïnistalciðtogum 21. aldarinnar. ¡ raun hcfur
innviðum ¡raks vcrið rustað. Folkið ï landinu hcfur vcrið hrakið að
sultarmörkum. Matarbirgðir eru uppurnar. Og borgir landsins eru
ónýtar eftir algert skipulagshrun. Írak er att í átt að borgarastyrjöld
milli Shiita og Sunnïta. Á mcðan hcfur Afganistan hornð aftur til
þcss stjornlcysisastands scm rïkti fyrir tïð Talibana, og landrymi
hcfur vcrið skipt upp ï furstadami af fjandsamlcgum strïðshcrrum.
En Eush latur þctta ckki sla sig ut af laginu og hratt hcrfcrð
sinni fyrir kosningarnar 2004 af stað 2. maï sïðastliðinn, ï von um
að vcrða loks kjorinn forscti Eandarïkjanna. Hcrþota ûaug cf til
vill stysta ûug sogunnar, ynr a ûugmoðuskipið LSS Abraham
Lincoln, scm la svo nalagt strondu að samkvamt AP frcttastofunni
viðurkcnndu fulltruar stjornarinnar að hafa ,staðsctt skipið til að
vcita bcsta sjonarhornið fyrir sjonvarpsscndingu a raðu Eush, mcð
hanð ï bakgrunni cn ckki strandlcngju San Licgo.¨ Eush forscti,
scm aldrci þjonaði ï hcrnum, birtist skaslcgur ur styriklcfanum
- ï bandarïskum ûugmannsjakka, hcrmannastïgvclum mcð
ûugglcraugu og hjalm. Hann vcifaði til fagnandi hcrmanna sinna
og lysti opinbcrlcga ynr sigri ynr ¡rak. Hann gatti sïn að scgja að
sigurinn vari ,aðcins cinn sigur ï strïði gcgn skclnngu . scm cr
enn í gangi.“
¡að var mikilvagt að forðast vafningalausa ynrlysingu um sig-
ur, þvï samkvamt Gcnfarsattmalanum cr hcr scm sigrar ï strïði
bundinn af logum um hcrnamslið, abyrgð scm Eush stjornin vill
ckki ïþyngja scr mcð. ¡cgar nar drcgur kosningunum 2004 gati
lïka annað ,strïð gcgn skclnngu¨ orðið nauðsynlcgt. Þu cr vcrið að
stríðala Sýrland undir slátrun.
¡að var Hcrman Goring, sa gamli nasisti, scm sagði: ,¡að ma
alltaf gcra folk undirgcnð lciðtogum sïnum . aðcins mcð þvï að
scgja að það sc undir aras og uthropa friðarsinnana fyrir að skorta
Af stríði
22
attjarðarast og gcra landið bcrskjaldað fyrir ognum. ¡annig virkar
það í hvaða landi sem er.“
¡að cr rctt hja honum. ¡að cr ckkcrt mal. Eush stjornin rciðir
sig á einmitt þetta. Það dregst hratt saman með kosningaherferð og
strïði, lyðraði og faraði.
Eini fyrirvarinn sem settur er í þessum herferðastríðum er að
ckki vcrði bandarïsk dauðsfoll. ¡að drcgur ur trausti kjoscnda. En
sá vandi hefur líka verið leystur. Meira eða minna.
Á fjolmiðlafundi aður cn aðgcrðin Tatum og tryllum var lcyst
ur laðingi, tilkynnti Tommy Franks hcrforingi að ,¡cssi hcrfcrð
vcrður olïk ollum oðrum ï sogunni.¨ Kannski hafði hann rctt fyrir
scr.
Eg cr cnginn hcrnaðarsagnfraðingur, cn hvcnar var strïð sïðast
hað a þcnnan mata?
Eftir að notast við hin ,mildu urraði¨, crindisrckstur Samcinuðu
þjóðanna (efnahagsþvinganir og vopnaeftirlit) til að knýja Írak
niður a hncn, svclta folkið ï landinu, drcpa halfa milljon barna,
skcmma innviði landsins vcrulcga - eftir að tryggja að megninu af
vopnum þess hefði verið eytt - scndir ,Fylking hinna staðfostu¨ (bctur
þckkt scm Fylking hinna knuðu og kcyptu), innrasarhcr af stað!
Ragmcnnskan a scr trulcga cngan lïka ï sogunni!
Aðgcrðin Frclsum ¡rak? Hradd um ckki. Hcr var a fcrðinni Að-
gcrðin Forum-ï-kapphlaup-cn-lcyfðu-mcr-fyrst-að-hncbrjota-þig.
Lm lcið og strïðið hofst hrosuðu rïkisstjornir Frakklands, ¡yska-
lands og Russlands, scm hofðu staðið gcgn þvï að lokaalyktun
til loggildingar strïðsins kamist gcgnum oryggisrað Samcinuðu
þjoðanna, hvcr um aðra ï kappi um að scgja hvcrsu hcitt þar oskuðu
þess að Bandaríkin ynnu. Jacques Chirac forseti bauð ensk-
amcrïska ûughcrnum aðgang að franskri lofthclgi. Eandarïskar
herstöðvar í Þýskalandi voru opnar. Þýski utanríkisráðherrann
Joschka Fischer vonaðist opinberlega eftir að stjórn Saddam
Husscin ,hryndi hratt¨. Vladimïr Putïn vonaðist opinbcrlcga cftir
því sama. Þetta eru ríkisstjórnir sem voru í vitorði um að knýja
¡rak til að afvopnast aður cn þar oðagotuðust blauðar upp að
hliðum þcirra scm rcðust a landið. Fyrir utan hlutdcild ï hcrfanginu
vonuðust þar til að Hcimsvcldið myndi virða olïusamninga gcrða
Instant-mix heimsveldislýðræði
23
við Írak fyrir stríð. Aðeins þeir barnalegustu bjuggust við öðru af
gömlum heimsvaldaþjóðum.
Æsingurinn var billcgur og raðumcnn hofðu tyllt scr a siðvandar
tar. ¡cgar til kastanna kom var cining vcstranna stjornvalda -
þratt fyrir andstoðu mcirihluta folks ï somu rïkjum - ynrþyrmandi.
Þegar ríkisstjórn Tyrklands beygði sig undir afstöðu 90 pró-
scnta ïbua sinna og hafnaði boði Eandarïkjanna um milljarða
bloðdala fyrir afnot af tyrkncskri grund, var hun asokuð um skort
a ,lyðraðislcgum grundvallarskilningi¨. Samkvamt konnun fra
Gallup ¡ntcrnational, var stuðningur við strïð scm Eandarïkin
myndu akvcða og ha mcð bandamonnum sïnum cinhliða, ï cngu
Evropulandi harri cn 11 proscnt. En rïkisstjornir Englands, ¡talïu,
Spanar, Lngvcrjalands og annarra landa Austur-Evropu voru
lofaðar fyrir að virða skoðanir meirihhluta fólks síns að vettugi og
styðja innrasina ologmatu. ¡að var, ma vanta, fyllilcga ï samrami
við lyðraðislcgan grundvallarskilning. Hvað kallast það? Nýtt
lýðræði? (Eins og Nj/ .·/.o.aa.d//a·/aa ï Erctlandi?)
Almenningur hefur aldrei látið siðferðiskennd sína í ljósi á eins
tilkomumikinn hatt og þcgar 10 milljon manns ï nmm hcimsalfum
gcngu, ï hropandi motsogn við mutuþagð stjornvalda, gcgn strïð-
inu þann 1ô. fcbruar, vikum fyrir innrasina. Eg cr viss um að morg
ykkar voru mcðal þcirra. ¡au - við - vorum hunsuð, for smað. ¡cg ar
Gcorgc Eush var bcðinn að vcita viðbrogð við mot mala sam kom un-
um, sagði hann: ,¡að cr cins og að akvcða, jaja, cg atla að byggja
stefnu mína á markhópi. Hlutverk leiðtoga er að ákvarða stefnu á
grundvclli oryggis, ï þcssu tilfclli oryggis folksins.¨
Lyðraði, hin hcilaga kyr nutïmans, a ï krcppu. Cg su krcppa
liggur djupt. Alls lags svïvirða cr framin ï nafni lyðraðis. ¡að cr
orðið litlu mcir cn innantomt orð, snotur skcl, an innihalds cða
mcrkingar. ¡að gctur vcrið hvað scm þcr þoknast. Lyðraði cr hora
hins frjalsa hcims, tilbuin að dubba sig upp cða soða sig ut, tilbuin
að fullnagja fjolbrcytilcgasta smckk, til rciðu að lata nota sig og
misnota að vild.
¡ar til afar nyvcrið, a 9. aratugnum, lcit ut fyrir að lyðraði
myndi ï raun takast að cinhvcrju marki að fara fram raunvcrulcgt
fclagslcgt rcttlati.
Af stríði
24
En nutïmalyðraðið cr orðið nogu gamalt ï hcttunni til að ny frjals-
lyndir kapïtalistar hafa lart að bcygja það. ¡cir hafa nað tokum a
þcirri list að smjuga inn ï vcrkfari lyðraðisins - hina ,ohaðu¨
domstola, ,frjalsu¨ fjolmiðla, fulltruaþingið - og mota þau cftir
cigin markmiðum. Hlutafclagshnattvaðingin hcfur scð og brotist
ï gcgnum koðann. Frjalsar kosningar, frjalsir fjolmiðlar og ohaður
dómstóll hafa litla merkingu þegar frjáls markaður hefur sneytt þau
niður í uppboðsvarning.
Til að skilja fyllilcga hvcrsu lyðraðið a ï vok að vcrjast, gati
gagnast að lïta til þcss scm nu a scr stað ï sumum lyðraðisrïkjum
samtïma okkar. ¡ starsta lyðraðisrïki hcims: ¡ndlandi (scm cg
hef skrifað allnokkuð um áður og mun því ekki tala um í kvöld.)
¡ ahugavcrðasta lyðraðisrïki hcims: Suður-Afrïku. ¡ voldugasta
lyðraðisrïki hcims: Eandarïkjunum. Cg cf til vill cr mcstur
lardomur folginn ï að horfa til aatlana um að sctja a laggirnar
nyjasta lyðraðisrïkið ï hciminum: ¡rak.
¡ Suður-Afrïku, cftir 300 ara hrottafcngna drottnunarstoðu hvïts
minnihluta ynr svortum mcirihluta, mcð hjalp nylcndustcfnu og
aðskilnaðarstcfnu, komst okynþattabundið fjolûokka lyðraðisrïki a
laggirnar arið 1994. ¡að var undravcrt afrck. ¡nnan tvcggja ara cftir
tilkomu Afríska þjóðarráðsins hafði það bugtað sig skilmálalaust
frammi fyrir Guði Narkaði. Risava×nar aatlanir um kcrnsaðlogun,
cinkavaðingu og frclsun hafa aðcins aukið a viðbjoðslcgan mismun
rïkra og fatakra. Ncira cn milljon manna hcfur misst vinnuna
sïna. Fyrirtakjavaðing grunnþjonustu - rafvcitu, vatnsvcitu
og husaskjols - hcfur haft ï for mcð scr að 10 milljonir Suður-
Afrïkubua, nastum fjorðungur landsmanna, hcfur vcrið aftcngdur
vatns- og rafvcitukcrfum. Tvar milljonir hafa vcrið bornar ut af
heimilum sínum.
Á mcðan cr lïtill hvïtur minnihluti scm nytur forrcttinda hrotta-
fcngins aldalangs arðrans, tryggari ï scssi cn nokkru sinni. Enn
raður hann jarðnaði og bylum, vcrksmiðjum og þcirri gnott
natturuauðlinda scm cr ï landinu. Fyrir þcim voru umskiptin fra
aðskilnaðarstcfnu til nyfrjalshyggju varla hogg a vatni. Hun cr
aðskilnaðarstefna með hreina samvisku. Og gengur undir nafninu
lyðraði.
Instant-mix heimsveldislýðræði
25
Lyðraði hcfur orðið rosamal Hcimsvcldisins fyrir kapïtalsima
nýfrjálshyggjunnar.
¡ londum fyrsta hcimsins hcfur vclasamstaða lyðraðisins lïka
vcrið bcygð mcð goðum arangri. Stjornmalamcnn, fjolmiðlabaronar,
domarar, valdamikil fyrirtakjabandalog og cmbattismcnn stjorn-
valda lcggjast hvcrt mcð oðru a laun, skarast ï ûokna sam sctningu
scm grcfur algjorlcga undan gagnkvamu cftirliti og jafnvagi milli
stofnana, domstola, loggjafarþings, rïkisstjornar og - þctta cr cf til
vill mikilvagast af ollu - frjalsra fjolmiðla, scm cru grundvollurinn ï
formgcrð þingbundins lyðraðis. Skorunin fcr fram mcð sïfcllt minni
launung, minni fyrirhofn.
¡talski forsatisraðhcrrann Silvio Ecrlusconi hcfur til damis rað-
andi hlut ï starri dagbloðum ¡talïu, tïmaritum, sjonvarpsstoðvum og
bókaforlögum. Blaðið Financial Times grcindi fra þvï að hann rcði
ynr um 90 proscntum af sjonvarpsahorn ¡talïu. Þyvcrið, mcðan a
rcttarholdum stoð vcgna asakana um mutur, hclt hann þvï fram að
hann vari cina manncskjan scm gati bjargað ¡talïu fra vinstrisinnum
og sagði: ,Hvcrsu mikið lcngur þarf cg að lifa við þcssar fornir?¨
¡að vcit ckki a gott fyrir hin 10 proscntin af sjonvarpsahorn ¡talïu.
Hvaða vcrði malfrclsið? Nalfrclsi hvers?
¡ Eandarïkjunum cr fyrirkomulagið ûoknara. Clear Channel
Worldwide Incorporated cr starsti cigandi utvarpsstoðva ï landinu.
Fyrirtakið rckur mcira cn 1.200 stoðvar, scm samtals ncma um nïu
prósentum markaðarins. Forstjóri samsteypunnar veitti hundruð
þusunda dala til kosningabarattu Eush. ¡cgar hundruð þusunda
amcrïskra borgara stormuðu a goturnar til að motmala strïðinu
gcgn ¡rak skipulagði Clcar Channcl þjoðraknar ,Amcrïkugongur¨
um allt landið. Fyrirtakið notaði utvarpsstoðvar sïnar til að auglysa
atburðina og scndi sïðan frcttaritara til að scgja fra þcim cins og þar
varu aðkallandi frcttir a fcrðinni. Samþykkisframlciðsla hcfur nu
runnið sitt skcið og skcið frcttaframlciðslu hcfur tckið við. Eraðum
munu frcttastofur fjolmiðla hatta að þykjast og raða til sïn lcikstjora
í stað blaðamanna.
Lm lcið og afþrcyingariðnaður Amcrïku vcrður sï-ofbcldisfyllri
og strïðï lïkari, cn strïð Amcrïku farast nar og nar afþrcyingariðnað-
inum, cr ahugavcrt að sja hvar bilið cr bruað. Honnuðurinn scm
gcrði 2ô0.000 dala sviðsmyndina ï Qatar, þar scm Tommy Franks
Af stríði
26
hcrforingi var sviðstjori frcttaûutnings af aðgcrðinni Tatum og
tryllum, hcfur cinnig hannað sviðsmyndir fyrir Lisncy, NGN og
sjónvarpsþáttinn Good Morning America.
¡að cr bitur kaldhaðni að Eandarïkin, scm ciga scr akofustu
og havarustu talsmcnn hugsjonarinnar um malfrclsi og (þar til
nyvcrið) þrouðustu loggjonna þvï til vcrndar, skuli hafa þrcngt
svo að umdami þcssa frclsis, ryminu þar scm ma tja það. Á
undarlcgan, torraðan hatt vinnur havaðinn og offorsið við lagalcgar
og hugtakabundnar varnir malfrclsis ï Amcrïku að þvï að hylma ynr
meðan möguleikarnir á því að raunverulega iðka þetta frelsi eru
hratt og örugglega sorfnir burt.
Frctta- og afþrcyingariðnaðinum ï Eandarïkjunum cr að mcstu
lcyti stjornað af orfaum storum samstcypum - ACL-Timc Warncr,
Lisncy, Viacom, Þcws Corporation. Hvcr þcssarra samstcypa a og
stjornar sjonvarpsstoðvum, kvikmyndavcrum, plotufyrirtakjum og
utgafuvcrkcfnum. Lndankomulciðir cru ï raun innsiglaðar.
Fjolmiðlavcldi Amcrïku cr stjornað af famcnnum fclagsskap.
Formaður Alríkissamskiptaráðsins (Federal Communications Com-
mis sion), Nichacl Powcll, sonur utanrïkisraðhcrrans Colin Powcll,
hcfur lagt til cnn frckari afrcglun samskiptaiðnaðarins, scm mun
leiða til enn frekari samþjöppunar. [Frá því þetta var ritað hefur
Bandaríkjaþing þegar samþykkt lagabreytinguna sem heimilar
fjolmiðlasamstcypum, cinkum a sviði utvarpsrckstrar, að stakka
cnn og torvcldar nyjum aðilum að hasla scr voll.|
¡ar hofum við það! - Hcimsins Storkostlcgasta Lyðraði,
und ir forystu manns scm var ckki loglcga kjorinn. Hastircttur
Eandarïkjanna uthlutaði honum starnnu. Hvaða gjaldi hcfur
amcrïskur landslyður þurft að grciða þctta syndarlyðraði?
¡ þau þrju ar scm Gcorgc Eush hinn sïðri hcfur sctið hafa
tvar milljonir starfa glatast ï cfnahag Eandarïkjanna. Útgjold til
hcrnaðarmala crlcndis, fyrirtakjavclfcrðar og skattgjanr til rïkra
hafa skapað fjarhagslcga krcppu ï bandarïska mcnntakcrnnu.
Samkvamt konnun scm ¡joðarrað um loggjof fylkja (National
Council of State Legislatures) gcrði, skaru cinstok fylki Eandarïkjanna
niður um 49 milljarða dala ï almannaþjonustu, hcilbrigðisþjonustu,
vclfcrðarmalum, botum og mcnntamalum arið 2002. ¡au raðgcra að
skcra niður um 2ô,¯ milljarða ï viðbot a þcssu ari. ¡að þyðir alls um
Instant-mix heimsveldislýðræði
27
¯ô milljarða dala. Fjarvcitingarbciðnin scm Eush lagði upphaûcga
til þings síns vegna stríðsins í Írak nam 80 milljörðum dala.
Cg hvcrjir borga þa fyrir strïðið? Fatakir ï Amcrïku. Þams-
mcnn, atvinnulausir, cinstaðar maður, sjuklingar a spïtolum og ï
hcimaumonnun, kcnnarar og hcilsugaslustarfsmcnn.
Cg hvcrjir bcrjast raunvcrulcga ï strïðinu?
Aftur, fatakir ï Amcrïku. Hcrmcnnirnir scm cru bakaðir ï cyði-
merk ur sólinni í Írak eru ekki börn hinna ríku. Aðeins einn af
ollum fulltruum ï fulltruadcild og oldungadcild Eandarïkjaþings
a vopnað barn ï ¡rak. ,Sjalfboðaliðahcr¨ Amcrïku cr ï raun haður
kvaðningu fatakra hvïtra, svartra, romanskra og asïskra, ï lcit
að lcið til að ala scr onn og aûa scr mcnntunar. Cpinbcrar tolur
syna að svartir Eandarïkjamcnn skipa 21 proscnt hcraûans og
29 proscnt landgonguliðs. ¡cir tcljast þo aðcins 12 proscnt ïbua
landsins. Þopur cr hun, þcssi hlutfallsskckkja svartra ï hcr og
fangclsum. - Þcma við horfum bjortum augum a þcssar tolur og
lïtum a þar scm storvirka jakvaða mismunun. Þastum 4 milljonir
Eandarïkjamanna (2 proscnt ïbua) hcfur misst kosningarctt
sinn vcgna doma ï sakamalum. 1,4 milljonir þcirra cru svartir
Eandarïkjamcnn, það þyðir að 13 proscnt allra kjorgcngra svartra
hafa vcrið svipt kosningarctti sïnum.
Svartir Eandarïkjamcnn vcrða lïka fyrir jakvaðri mismunun
ï malum scm varða dauðann. Rannsokn hagfraðingsins Amartya
Scn synir að lïfslïkur svartra Eandarïkjamanna, scm hops, cru lagri
cn folks scm faðist ï Kïna, indvcrska rïkinu Kcrala (þaðan scm cg
kcm), Sri Lanka cða Kosta Rïka. Karlmcnn fra Eangladcsh ciga
mciri lïkur a að lifa til fcrtugs cn svartir Eandarïkjamcnn hcðan fra
Harlem.
¡ ar, þcgar Lr. Nartin Luthcr King hcfði att ¯4 ara afmali,
for damdi Eush forscti aatlun Nichigan haskola um jakvaða
mismunun, scm var atlað að styðja svarta og romanska. Hann
sagði að hun ylli ,sundrungu¨, vari ,osanngjorn¨ og samramdist
ckki stjornarskranni. Árangursrïkar aðgcrðir til að halda svortum
fra kosningaskram Florïdarïkis svo Gcorgc Eush yrði kjorinn voru
vitaskuld baði sanngjarnar og ï samrami við stjornarskra. Jakvað
mismunun ï garð hvïtra straka fra Yalc cru það sjalfsagt alltaf.
Af stríði
28
Við vitum þá hver greiðir fyrir stríðið. Og við vitum
hvcrjir hcyja það. En hvcrjir hagnast a þvï? Hvcr nar scr ï
enduruppbyggingarsamninga sem eru metnir á hundrað milljarða
dala? Ef til vill fatakir, atvinnulausir og sjukir ï Amcrïku? Einstaðar
maður Amcrïku? Svartir og romanskir?
Gcorgc Eush fullvissar okkur um að Aðgcrðin Frclsum ¡rak
snuist um að skila ïraskri olïu til folksins ï ¡rak. ¡að cr, að skila
ïraskri olïu til ¡raka gcgnum fjolþjoðlcg risafyrirtaki, a við Bectel,
Chevron, Halliburton.
Enn a ny mynda lciðtogar fyrirtakja, hcrs og rïkisstjornar lïtinn
og þrongan vinahring. Lauslatið og vï×lfrjovgunin cr forkastanlcg.
Íhugið þetta: Ráðgjafanefnd Bandaríkjanna um varnarmál er
skip uð af ríkisstjórninni og ráðleggur Pentagon. Meðlimir hennnar
eru skipaðir af aðstoðarvarnarmálaráðherra og samþykktir af
Lonald Rumsfcld. Fundir ncfndarinnar cru trunaðarmal. Engar
upplýsingar berast sjónum almennings.
Eftirlitsmiðstoð um hcilindi ï stjornsyslu, mcð aðsctur ï Washing-
ton, komst að þvï að nïu af 30 varnarmalaraðgjofum ï ncfndinni cru
tcngdir fyrirtakjum scm hlotnuðust varnarsamningar að andvirði ¯6
milljarða dala, a arunum 2001 og 2002. Einn af þcim, Jach Sheehan,
fyrrvcrandi sjoliðshcrforingi, cr aðsti varaforscti hins risava×na
alþjoðlcga orkufyrirtakis Ecchtcl. Riley Bechtel, stjornarformaður
fyrirtakisins, cr mcðlimur ï utûutningsraði forsctans. George
Shultz, fyrrvcrandi utanrïkisraðhcrra og stjornarmcðlimur Ecchtcl
hopsins, cr og formaður tilloguraðs ncfndarinnar um Frclsun
¡raks. ¡cgar Þcw York Timcs innti hann cftir ahyggjum ynr þvï
að hagsmunaarckstrar gcrðu vart við sig sagði hann: ,Eg vcit ckki
til þcss að Ecchtcl myndi hagnast a þcssu scrstaklcga. En cf hcr cr
vcrk að vinna, þa cr Eccthcl þcss lags fyrirtaki scm myndi gcra
það.“
Ecchtcl hcfur vcrið vcittur 680 milljon dala samningur um cndur-
uppbyggingu ï ¡rak. Samkvamt the Center for Responsive Politics lagði
Ecchtcl hundruð þusunda dala til kosningabarattu Rcpublikana.
Slík illvild er fólgin í löggjöf Ameríku gegn hryðjuverkastarfsemi
að þcssi falsaatlun bliknar ï samanburði. ¡joðraknissamþykkt
Bandaríkjanna (The U.S.A. Patriot Act) sem var samþykkt í október
2001, hcfur orðið að fyrirmmynd svipaðra frumvarpa gcgn
Instant-mix heimsveldislýðræði
29
hryðjuvcrkastarn ï londum um allan hcim. Hun var samþykkt ï
fulltruadcild Eandarïkjaþings mcð mcirihlutakosningu 33¯ atkvaða
gcgn ¯9. Samkvamt New York Times kvaðu ,margir loggjafar að það
hcfði vcrið omogulcgt að rokraða ï alvoru, cða svo mikið scm lcsa,
loggjonna.¨
¡joðraknissamþykktin markar upphanð að tïmaskciði kcrns-
bund ins sjalfvirks cftirlits. Hun hcimilar stjornvoldum að hlcra
sïma, fylgjast mcð tolvum og njosna um folk a mata scm hcfði
virst algjorlcga oasattanlcgur fyrir nokkrum arum. Hun vcitir
alrïkislogrcglunni vald til að sakja scr alla umfcrð, vcrslun og aðrar
skrar um gcsti bokasafna og viðskiptavini bokavcrslana, vcgna
gruns um hlutdcild þcirra ï hryðjuvcrkancti. ¡að mair ut morkin
milli talmals og glapastarfscmi, og skapar þannig rymi þar scm ma
tulka borgaralcga ohlyðni scm logbrot.
Hundruðir folks cru þcgar ï haldi um oakvcðinn tïma, scm
,ologmatir strïðsmcnn¨. (Á ¡ndlandi skipta þcir þusundum. ¡ ¡sracl
cru ô000 Palcstïnumcnn ï haldi.) Ó-borgarar hafa, að sjalfsogðu,
alls cngin rcttindi. Óborgara ma cinfaldlcga lata ,hvcrfa¨ lïkt og
ïbua Chilc undir gomlum bandamanni Washington, Pinochct
hcrforingja. Ncira cn citt þusund manns, margir þcirra muslimar
cða komnir fra Nið-Austurlondum, hafa vcrið scttir ï vorslu, sumir
an aðgangs að lagafulltruum.
Til viðbótar við raunverulegan efnahagslegan kostnað af stríði
gjalda Eandarïkjamcnn mcð cigin frclsi fyrir þcssi ,frclsunarstrïð¨.
Fyrir vcnjulcgan Eandarïkjamann cr gjald hins ,nyja lyðraðis¨ ï
oðrum londum dauði raunvcrulcgs lyðraðis hcima fyrir.
Á mcðan cr vcrið að snyrta ¡rak fyrir ,frclsun¨ (Eða var att
við ,frjalslyndingu¨ allan tïmann?) Lagblaðið Wall Street Journal
grcinir að ,Eush stjornin hcfur lagt drog að rottakum aatlunum til
að endurskapa íraskan efnahag í mynd Bandaríkjanna.“
Vcrið cr að cndurskrifa stjornarskra ¡raks. Viðskiptalog, skatta-
log og hofundarrcttarlog landsins cru cndursamin til að brcyta þvï ï
kapïtalïskt hagkcrn að hatti Amcrïku.
Bandaríska alþjóðaþróunarmiðstöðin (The United States Agency
for International Development) hcfur boðið bandarïskum fyrirtakjum
að bjoða ï samninga scm na ynr vcgagcrð, lagningu vcitukcrfa,
drcinngu skolaboka og uppsctningu farsïmakcrfa.
Af stríði
30
Stuttlega eftir að Bush annar tilkynnti að hann vildi að amerískir
bandur faddu hcimsbyggðina, var Lan Amstutz, fyrrum hattscttur
stjórnandi Cargill, starsta utûytjanda kornvoru ï hciminum, scttur
ynr cnduruppbyggingu landbunaðar ï ¡rak. Kcvin Watkins, ynr-
maður stcfnumotunar hja C×fam, sagði: ,Að sctja Lan Amstutz
ynr cnduruppbyggingu landbunaðar ï ¡rak cr cins og að uthluta
Saddam Husscin sati ï mannrcttindaraði.¨
Þeir tveir sem nefndir hafa verið sem hugsanlegir stjórnendur
olíuumsvifa í Írak hafa unnið með Shell, BP og Fluor. Fluor
a nu logsokn ynr scr fra suður-afrïskum vcrkamonnum scm
hafa sakað fyrirtakið um að misnota sig og bcita harðraði a
tímum aðskilnaðarstefnunnar. Shell er vitaskuld vel þekkt fyrir
cyðilcggingu a londum Cgoni attbalksins ï Þïgcrïu.
Tom Brokaw (einn af þekktari sjónvarpsþulum Ameríku) hitti í
hugsunarlcysi naglann a hofuðið ï malinu. ,Þokkuð scm við viljum
ckki gcra,¨ sagði hann, ,cr að cyðilcggja samfclagsinnviði ¡raks, þvï
eftir nokkra daga munum við eiga landið.“
Þu, þcgar cignarhaldsmal cru utkljað, cr ¡rak rciðubuið undir
Þytt Lyðraði.
Eins og Lcnïn spurði: Hvað bcr að gcra?
Þu .
Við getum allt eins viðurkennt þá staðreynd að enginn hefð-
bundinn hcraûi gctur ognað amcrïsku strïðsvclinni. Hryðju-
vcrkaarasir gcfa rïkisstjorn Eandarïkjanna aðcins takifari scm
hun bïður spcnnt cftir, til að hcrða halstakið scm hun hcfur. ¡nnan
nokkurra daga fra aras gctur maður vcðjað a að ¡joðraknissamþykkt
¡¡ vcrður samþykkt a þingi. Að andmala hcrnaðarlcgri arasarhncigð
Eandarïkjanna mcð þcim rokum að hun muni auka lïkurnar a
hryðjuvcrkaarasum, cr gagnslaust. ¡að cr cins og að hota kalormi
að henda honum í kálgarðinn. Hver sem lesið hefur gegnum skjölin
frá Verkefni hinnar nýju amerísku aldar (The Project for the New
American Century) getur vitnað um það. [Newamericancentury.
org er vefur samtakanna sem stofnuð voru á tíunda áratugnum
af framamonnum ï amcrïsku mcnnta- og viðskiptalïn, scm sumir
cru nu mcðlimir Eush-stjornarinnar.| Ealing rïkisstjornarinnar
a þingncfndarskyrslunni um 11. scptcmbcr, scm komst að þvï að
viðvaranir scm lcyniþjonustan lct fra scr um arasirnar hcfðu vcrið
Instant-mix heimsveldislýðræði
31
hunsaðar, vitnar lïka um þa staðrcynd að hvaða stcllingar scm þcir
sctja sig ï, þa gatu hryðjuvcrkamcnnirnir og Eush-stjornin allt cins
starfað saman ï liði. Eaði oûin gcra landslyð abyrgan fyr ir at hofn-
um rïkisstjorna hans. ¡cir trua baðir a kcnninguna um hop sckt
og hóprefsingu. Þeir koma hver öðrum stórkostlega til góða með
athöfnum sínum.
Eandarïkjastjorn hcfur þcgar synt mcð oyggjandi hatti lang-
dragni sïna og gctu til ofsoknaroðrar arasargirni. ¡ salfraði mann-
skcpna cr slïk arasargirni ynrlcitt vïsbcnding um taugavciklun og
ooryggi. ¡að ma fara fyrir þvï rok að sama sc uppi a tcningnum
ï til fclli þjoðarsalfraði. Hcimsvcldið cr ofsoknarott þvï það hcfur
veikan hlekk.
,Hcimastoðvar¨ þcss cru cf til vill varðar af landamaragaslu
og kjarnavopnum, cn cfnahagur þcss tcygir sig um allan hnottinn.
Efnahagslcgar utstoðvar þcss cru bcrskjaldaðar og vcikar fyrir.
¡ntcrnctið cr þcgar rauðgloandi mcð hautfarðum listum ynr fram-
lciðsluvorur amcrïskra og brcskra stjornvalda og fyrirtakja scm atti
að sniðganga. Til viðbotar við hin vcnjulcgu skotmork - Kok, Pcpsï,
NcLonalds - gcta stjornvaldsstofnanir a við Alþjóðaþróunarstofnun
Bandaríkjanna (LSA¡L), Alþjóðaþróunarstofnun Bretlands (LF¡L),
fjar fcstingar fyrirtaki a við Arthur Andersen og Merrill Lynch og Amer-
ican Express, buist við umsatri. Aðgcrðasinnar um allan hcim skcrpa
og faga þcssa lista. ¡cir gatu orðið handhagur vcgvïsir scm bcina
myndi formlausri en vaxandi reiði í heiminum í farveg. Allt í einu
fcr hin ,oumûyjanlcga¨ hlutafclagshnattvaðing að virðast mcira cn
lïtið umûyjanlcg.
¡að vari barnaskapur að ïmynda scr að við gctum raðist bcint
að Hcimsvcldinu. Hcrnaðartakni okkar þarf að fclast ï að cinangra
starfandi hluta Heimsveldisins og gera þá óvirka einn af öðrum.
Ekkcrt skotmark cr of lïtið. Enginn sigur of lïtilvagur. Við gctum
snuið við hugmyndinni um cfnahagsþvinganir scm Hcimsvcldið og
bandamcnn þcss hafa bcitt fatak lond. Við gctum komið homlum
a hvcrt fyrirtaki scm hcfur hlotnast samningur ï ¡rak cftir strïðið,
lïkt og aðgcrðasinnar ï þcssu landi og um allan hcim bcittu scr gcgn
stofnunum sem tóku þátt í aðskilnaðarstefnunni. Hvert og eitt
þcirra skyldi ncfna, afhjupa og sniðganga. ¡vinga þau ur rckstri.
Af stríði
32
¡að gati vcrið okkar svar við hcrfcrðinni Tatum og tryllum. ¡að
vari frabar byrjun.
Önnur aðkallandi askorun cr að afhjupa hvcrs lags til kynn-
ingatoûur stjornarfunda samstcypufjolmiðlar ï raun cru. Við þurf-
um að stofna urkostahcim upplysinga. Við þurfum að styðja ohaða
miðla á við Democracy Now!, Alternative Radio og South End Press.
Earattan um að cndarhcimta lyðraðið vcrður crnð. Ckkur voru
ekki veitt frelsi af neinum ríkisstjórnum. Við snerum frelsi okkar
ur hondunum a þcim. Cg þcgar við gcfum þau cftir cr orrustan
um að cndurhcimta þau kolluð bylting. Su orrusta þarf að na ynr
hcimsalfur og lond. Hun ma ckki viðurkcnna ncin landamari cn
cigi hun að na arangri þarf hun að hcfjast hcr. ¡ Amcrïku. Eina
stofnunin scm cr oûugri cn rïkisstjorn Eandarïkjanna cr hið
borgaralcga samfclag Amcrïku. Við hin crum þcgnar þralarïkja.
Við crum cngan vcginn valdlaus cn þið hanð vald nalagðarinnar.
¡ið hanð aðgang að hcimsvcldishollinni og salarkynnum kcisarans.
Sigrar Hcimsvcldisins cru unnir ï ykkar nafni og þið hanð rctt a að
ncita. ¡ið gatuð ncitað að bcrjast. Þcitað að fara þcssar ûaugar fra
vörugeymslunni að höfninni. Neitað að veifa þessum fána. Neitað
að taka þátt í sigurgöngunni.
¡ið cigið ykkur rïka andspyrnuhcfð. ¡ið þurnð ckki ncma að lcsa
A People’s History of the United States eftir Howard Zinn til að minna
ykkur á þetta.
Hundruð þusunda mcðal ykkar hafa komist hcil gcgnum þann
latlausa aroður scm att cr að ykkur, og þið cruð virkir barattumcnn
gcgn stjornvoldum ykkar. ¡ andrumslofti þcirrar afkara-þjoðrakni
scm nu liggur ynr Eandarïkjunum cr það jafn mikið hugrckki og
hvcr ¡raki cða Afghani cða Palcstïnumaður synir cr hann cða hun
berst fyrir heimalandi sínu.
Ef þið takið þatt ï orrustunni, ckki hundruð þusunda ykkar,
hcldur milljonir, mun hinn hluti hcimsbyggðarinnar taka fagnandi
á móti ykkur. Og þið munuð sjá hversu fagurt það er að vera blíður
cn ckki grimmur, oruggur cn ckki hraddur. Lifa ï vinfcngi cn ckki
einangrun. Finna elsku í stað haturs.
Ncr þykir miður að vcra osammala forscta ykkar. ¡joð ykkar cr ï
cngum skilningi mikil. En þið gatuð vcrið mikill landslyður.
Þu byður sagan ykkur takifari.
Instant-mix heimsveldislýðræði
33
Grïpið það.
Arundhati Roy fæddist 1961 í Bengal á Indlandi. Hún nam ark í tektúr í Del hi
en sneri sér brátt að ritun kvikmyndahandrita. Fyrsta skáldsaga hennar var
Guð hins smaa sem kom út 1997 og skömmu síðar í íslenskri þýðingu. Hún
//.a/ /·/a B/· .·J/.aa/a /j·/· /´//a. a ,/· ´.// /.·/ /áa /·/h
nokkurn tíma annað skáldverk. Síðan þá hefur hún einbeitt sér að baráttu
,,a //.·a..oaao /.·.//a ,,a //daa N.·o.J. .·/aa.· . IaJ/.aJ/ , aá
gegn heimsveldistilburðum Bandaríkjanna.
I//. ...·o ..· da// / Riverside //·//aaa/ / H.·/o /.·h N« Y·/
borgar, 13. maí 2003, í boði Center for Economic and Social Rights,
samtaka sem stofnuð voru eftir fyrra Íraksstríð, og voru fyrst til að vekja
athygli á barnadauða í Írak í kjölfar þess stríðs. Ritstjóri þýddi.
34
Slavoj Zizek
Íraksstríðið: Hvar liggur hin raunverulega hætta?
Brot úr bókinni Love Without Mercy
Við hofum oll hcyrt gamla brandarann um manninn scm fckk kctil
að lani - Frcud notaði brandarann til að varpa ljosi a hina undarlcgu
rokfraði drauma, ncfnilcga upptalningu a margvïsandi og osam-
staðum viðbrogðum við asokun (þcirri asokun að cg han skil að
brotnum katli til vinar mïns): (1) Eg fckk aldrci kctil að lani fra
þcr. (2) Eg skilaði honum til þïn ï hcilu lagi. (3) Kctillinn var þcgar
brotinn þcgar cg fckk hann. Svona upptalning osamramanlcgra
rokscmda staðfcsti vitaskuld fyrir Frcud, per negationem, cinmitt
það scm atlunin var að hrckja - að cg skilaði til þïn brotnum katli
. Natum við ckki sama osamrami þcgar hattscttir bandarïskir
cmbattismcnn rcyna að rcttlata arasina a ¡rak? (1) ¡að cru tcngsl
milli ognarstjornar Saddams og Al-Kaïda, og þvï atti að rcfsa
Saddam, scm lið ï hcfnd fyrir 11. scptcmbcr. (2) Eins þott cngin
tcngsl nnnist milli ognarstjornarinnar ï ¡rak og al-Qacda cru þau
samcinuð ï hatri sïnu gcgn Eandarïkjunum - ognarstjorn Saddams
cr vcrulcga vond, og ognar ckki aðcins Eandarïkjunum hcldur
cinnig nagronnum sïnum og við attum að frclsa ïraska alþyðu.
(3) Sc skipt um stjorn ï ¡rak myndast forscndur til að lcysa ¡sracl-
Palcstïnu dciluna. Vandinn cr að það cru CF NARGAR astaður til
arasar . Ennfrcmur cr manns nastum frcistað að halda að innan
ramma þessarra freudísku draumraka þjóni olían í Írak hlutverki
hins alkunna ,naûastrcngs¨ bandarïskra rcttlatinga - manns cr
nastum frcistað þvï cf til vill vari mcira vit að halda þvï fram að
Hvar liggur hin raunverulega hætta?
35
þrjar RALÞVERLLEGAR astaður nnnist og fyrir arasinni: (1)
Ynrrað ynr ïroskum olïulindum. (2) Longun til að ganga fram af
tuddaskap og gcfa til kynna skilyrðislaust cinraði Eandarïkjanna.
(3) Hin ,cinlaga¨ hugmyndafraðilcga sannfaring að Eandarïkin
fari oðrum londum lyðraði og vclmcgun. Cg það virðist scm
þcssar þrjar ,raunvcrulcgu astaður¨ scu ,sannlcikur¨ hinna þriggja
opinbcru astaðna: Su fyrsta cr sannlcikurinn um þrana til að frclsa
¡raka, onnur cr sannlcikurinn bakvið þa fullyrðingu að aras a ¡rak
muni hjálpa til við að leysa vanda Mið-Austurlanda og þriðja er
sannlcikur þcirrar staðhanngar að tcngsl scu milli ¡raks og Al-Ka-
ïda. - Ncrkilcgt nokk, þa virðast andstaðingar strïðsins lcika cft ir
hina osamramanlcgu rokfraði: (1) Saddam cr mjog vondur, við
vilj um lïka sja honum stcypt, cn við attum að gcfa cftirlitsmonnum
meiri tíma þar sem eftirlit er skilvirkari aðferð. (2) Í rauninni snýst
þctta allt um ynrrað Eandarïkjanna ynr olïu og cinraðistilburði
þcirra - hið raunvcrulcga tuddarïki scm tcrrorïscrar onnur cru
Bandaríkin sjálf. (3) Eins þótt árás á Írak verði árangursrík mun
hun lciða til nyrrar bylgju and-amcrïskrar hryðjuvcrkastarfscmi.
(4) Saddam cr morðingi og kvalari, ognarvcldi hans cr glapsamlcg
stórhörmung en að ráðast á Írak til að steypa honum verður alltof
kostnaðarsamt …
Eina goða rokscmdin fyrir strïði cr su scm Christophcr Hitchcns
vakti máls á nýverið: Menn skyldu ekki gleyma að meirihluti Íraka
cru ï rcynd fornarlomb Saddams og vcrður ï alvorunni anagður
að losna við hann. Hann var landi sínu slíkt stórslys að amerískt
hernám Í HVAÐA FORMI SEM ER getur virst þeim langtum
bjartari kostur, mcð tilliti til daglcgs lïfs og daglcgs otta. ¡a crum
við ckki að tala um að ,fara ¡rak vcstrant lyðraði¨ hcldur aðcins
að losna við martröðina Saddam. Þessum meirihluta getur ekki
fundist varuð vcstranna frjalslyndisaûa annað cn djupstað hrasni
- cr þcim ï alvorunni umhugað um hvcrnig ïraskri alþyðu lïður?
Hcr ma jafnvcl lcggja fram almcnnari athugascmd: Hvað mcð hina
vcstranu vinstrisinnuðu fylgjcndur Castros scm fyrirlïta Kubanina
scm ûuttust brott cftir byltingu, þa scm Kubanir sjalnr kalla ,gus-
anos¨ - ,orma¨. Ncð fullri samuð mcð kubonsku byltingunni,
hvaða rctt hcfur damigcrður vcstrann millistcttar-vinstrimaður
til að fyrirlïta Kubana scm akvað að ynrgcfa Kubu, ckki aðcins af
Af stríði
36
politïsku oyndi, hcldur og vcgna fataktar, allt að cinfoldu hungri.
Eg cr sjalfur minnugur vcstranna vinstrimanna fra þvï sncmma
a tïunda aratugnum, scm stoltir slcngdu þvï framan ï mig hvcrnig
Jugoslavïa vari cnn til ï þcirra huga, og syndu vanþoknun ï minn
garð fyrir að svïkja hið cinstaka takifari til að halda Jugoslavïu
við - cg svaraði þcssu svo að cg vari ckki tilbuinn að lifa lïn mïnu
cftir þvï hvað yrði vcstranum vinstrimonnum og þcirra draumum
ekki vonbrigði … Í reynd eru fáir hlutir sem verðskulda frekar
fyrirlitningu, fa viðhorf hugmyndafræðilegri (han þctta orð nokkra
mcrkingu ï dag atti að nota það hcr) cn fastraðinn vinstrisinnaður
mcnntamaður a Vcsturlondum, scm virðir að vcttugi ïbua fyrrum
kommunistarïkja Austur-Evropu, scm lcngir cftir frjalslyndu lyð-
raði að hatti Vcsturlanda og cinhvcrjum ncytcndavarningi - af
hroka cða það scm vcrra cr, af ynrlatislcgum ,skilningi¨ . Á hinn
boginn cr alltof auðvclt að rcnna scr fotskriðu fra þcssari staðrcynd
að þcirri ûugu að ,innst inni scu ¡rakarnir lïka cins og við, og vilji
ï raun gcra það sama og við.¨ Hcr mun gomul saga cndurtaka sig:
Amcrïka farir folkinu nyja von og lyðraði cn ï stað þcss að hylla
Eandarïkjahcr grunar hina vanþakklatu viðtakcndur að kottur sc
í sekknum. Ameríka mun þá bregðast við eins og lítill hörundsár
krakki, sar vcgna oþakklatis þcirra scm hun hjalpaði af slïku
orlati.
Að baki byr gomul og kunnuglcg forscnda: ¡nnst inni, cf við
krofsum okkur bara innundir gcgnum horundið, crum við oll
Amcrïkanar, það cr hin sanna þra okkar - og allt scm þarf cr að
gcfa folki takifari, frclsa það undan hoftunum scm sctt hafa vcrið,
þa mun það fylgja okkur um hugmyndafraðilcgt draumaland
okk ar . Engin furða að ï fcbruar 2003 notaði bandarïskur full-
truadcildarþingmaður orðið ,auðvaldsbylting¨ - ,capitalist rcvol-
ution¨ - til að lysa þvï scm Eandarïkjamcnn cru nu að gcra: Flytja
byltinguna sïna ut um allan hcim. Engin furða hcldur að þcir
nkruðu sig fra þvï að ,halda aftur af¨ ovininum, a arasargjarnari
sloðir. Þu cru Eandarïkin aðilinn scm grcfur undan og stcypir
rïkisstjornum til að frcmja hcimsbyltingu, cins og Sovctrïkin liðnu
gcrðu fyrir aratugum sïðan. ¡að scm gat virst hogvarð ï mali Eush
þcgar hann sagði nyvcrið: ,Frclsi cr ckki gjof Amcrïku til annarra
þjoða, hcldur gjof Guðs til mannkyns,¨ fclur, að alraðishatti, ï scr
Hvar liggur hin raunverulega hætta?
37
cinmitt hið gagnstaða: Ja, EÞ Eandarïkin lïta a sjalf sig scm hinn
utvalda boðbcra scm drcinr gjonnni til þjoða hcimsins! Þu þcgar
cr oynrstïganlcg hindrun ï vcgi hugmyndarinnar um að ,cndurtaka
Japan 194ô¨, að fara ¡rak lyðraði, scm mun þa þjona ollum
Arabahciminum scm fyrirmynd og gcra folki klcift að hrista af scr
spilltar ógnarstjórnir: Hvað með Sádi-Arabíu þar sem lífshagsmunir
Eandarïkjanna fclast ï þvï að landið vcrði EKK¡ lyðraðislcgt? Af-
lcið ingar lyðraðis ï Sadi-Arabïu hcfðu annað hvort orðið cnd ur-
tckning þcss scm gcrðist ï ¡ran 19ô3 (ognarstjorn populista mcð
and-hcimsvaldasinnuðum bragðbati) cða þcss scm gcrðist ï Alsïr
fyr ir orfaum arum, þcgar ,bokstafstruarmcnn¨ LÞÞL frjalsu kosn-
ing arnar.
Samt sem áður felst sannleikskorn í hnýtingum Rumsfeld í garð
,gomlu Evropu¨. Lcsum ï hina samcinuðu fransk-þysku afstoðu
gegn stefnu Bandaríkjanna í Írak með fransk-þýska ráðstefnu til
hliðsjonar, scm haldin var fyrir manuði sïðan, þar scm Chirac og
Schröder lögðu í grundvallaratriðum fram einslags fransk-þýskt
cinraði ynr Evropusamfclaginu. ¡að cr cngin furða að obcit a
Amcrïku cr stcrkust mcðal hinna ,storu¨ cvropsku þjoða, cinkum
í Frakklandi og Þýskalandi: Það er hluti af mótspyrnu þeirra gegn
alþjoðavaðingu. Naður hcyrir oft ynr þvï kvartað að ynrstandandi
alþjoðavaðing ogni fullvcldi þjoðrïkja, maður atti að sctja fyrirvara
við þcssa fullyrðingu: HVALA rïkjum cr hcr hclst ognað? Ekki litlu
rïkjunum, hcldur annars ûokks (fyrrvcrandi) hcimsvcldum, londum
cins og Erctlandi, ¡yskalandi og Frakklandi: ¡að scm þau ottast cr
að gangist þau hinu hnattlaga hcimsvcldi, scm nu rïs, a hond, hnïgi
þau niður a sama stig og til damis Austurrïki, Eclgïa cða jafnvcl
Lu×cmburg. Að hafna ,Eandarïkjun¨ ï Frakklandi, cins og margir
vinstrimcnn og hagri þjoðcrnissinnar gcra, cr, þcgar oll kurl koma
til grafar, að hafna staðrcyndinni að Frakkland sjalft cr að missa
cinraðishlutvcrk sitt ï Evropu. Jofnun a vagi starri og smarri
þjoðrïkja atti þannig að tcljast til jakvaðra ahrifa alþjoðavaðingar:
Að baki háði og fyrirlitningu í garð austur-evrópskra fyrrverandi
kommunistarïkja, cr auðvclt að grcina utlïnur sarðrar sjalfumglcði
- narkïssisma - hinna cvropsku ,storþjoða¨. Cg þcssi storrïkja-
þjoðcrnishyggja liggur ckki cinfaldlcga utan við nuvcrandi (skort a)
andspyrnu, hun hcfur bcin ahrif a hvcrnig Frakkland og ¡yskaland
Af stríði
38
lata andspyrnuna ï ljos. ¡ stað þcss að gcra, jafnvcl af mciri krafti,
cinmitt það scm Eandarïkjamcnn cru að gcra - KVELA T¡L hin
,nyju Evropurïki¨, innan þcirra cigin politïska og hcrnaðarlcga
ahrifasvaðis og SK¡PLLEGGJA hinn nyja samciginlcga framvorð
- toku Frakkland og ¡yskaland cin af skarið, mcð ncnð upp ï loft.
Í hinni frönsku andspyrnu síðustu missera gegn stríði í Írak
ma hcyra grcinilcgt bcrgmal fra hinni ,gomlu hnignandi¨ Evropu:
Flyj um vandann mcð þvï að gcra ckkcrt, mcð alyktunum a a lykt-
anir ofan - allt vckur þctta minningar um athafnalcysi ¡joða-
bandalagsins gegn Þýskalandi á fjórða áratug síðustu aldar. Og
hrop friðarsinna: ,Lcynð cftirlitsmonnunum að sinna starnnu
sïnu!¨ ER hrcin og klar hrasni: ¡cir fa aðcins að sinna starnnu sïnu
vcgna truvcrðugra hotana um hcrnaðarïhlutun. Svo ckki sc minnst
á franska nýlendustefnu síðari tíma í Afríku (frá Kongó-Brazzaville
til myrkravcrka Frakklands ï crjunum og fjoldamorðunum ï Ru-
anda)? Cg hvað mcð hlutvcrk Frakklands ï Eosnïustrïðinu? Enn-
frcmur, cins og kom afar skyrt ï ljos fyrir orfaum manuðum: cr ckki
synt að Frakkland og ¡yskaland hafa ahyggjur af cigin ynrraðum
ï Evropu?
Er ckki strïðið ï ¡rak hin cfsta stund þcgar ,opinbcrar¨ politïskar
markalïnur mast ut? Á það hcila litið stcndur hcimurinn a haus, þar
scm rcpublikanar cyða ogrynni fjar og sctja ny mct ï skuldasofnun,
mcðan dcmokratar astunda aðhald ï fjarvcitingum, þar scm rcpubl-
ikanar rymja gcgn þcnslu rïkisvalds og prcdika ûutning a valdi til
fylkja og smarri samfclagscininga cn cru a sama tïma að skapa stcrk-
asta rïkisvaldsvclbunað ï allri mannkynssogunni. Cg sama a við um
fyrr vcrandi kommunistarïki. Poland cr afar gott dami: Ákafasti
stuðningsmaður við stefnu Bandaríkjanna í Pólandi er hinn fyrrum
kommunïski forscti Kwasnicwski (scm nu cr jafnvcl ncfndur a nafn
scm framtïðar aðalritari ÞATC, a cftir Gcorgc Robcrtson), mcðan
sterkasta andstaðan við þáttöku Pólands í fylkingunni gegn Írak
bcrst fra hagriûokkunum. Til januarloka 2003 krofðust polskir
biskupar lïka scrstakrar malsgrcinar ï samningi Polands um aðild að
ESE, um að Poland hcldi ,rctti sïnum til að halda ï grundvallargildi
sïn cins og þau birtast ï stjornarskra rïkisins¨ - þar scm vitaskuld cr
att við bann við fosturcyðingum, lïknarmorðum og hjonabondum
samkynhneigðra.
Hvar liggur hin raunverulega hætta?
39
Einmitt þau fyrrum kommunistalond scm styðja af mcstri akcfð
strïð Eandarïkjanna ,gcgn hryðjuvcrkum¨ hafa af þvï alvarlcgar
ahyggjur að mcnningarlcgri scrstoðu þcirra, tilvist þcirra scm þjoða,
sc ognað af asokn mcnningarlcgrar ,bandarïkjunar¨ - gjaldinu fyrir
innvïgslu ï hinn hnattlaga kapïtalisma - þannig crum við vitni að
þvcrstaðunni um að fylgja Eush cn hafa obcit a Eandarïkjunum.
¡ landi mïnu, Slovcnïu, fyrirnnnst svipað osamrami: Hagri þjoð-
ernissinnarnir hafa andstyggð á hinni ríkjandi miðju-vinstri fylk-
ingu sem reynir bakvið tjöldin að starfa gegn aðild að NATO og
barattu Eandarïkjanna gcgn hryðjuvcrkum, þott opinbcrlcga styðji
hun hvort tvcggja. Stuðningurinn cr afstaða takifarissinna cn ckki
sprottinn af sannfaringu. Lm lcið hafa hagri þjoðcrnissinnarnir
andstyggð á stjórnarsamsteypunni fyrir að vinna fullri samlögun
Slovcnïu að vcstranum hnattkapïtalisma fylgi og drckkja þann-
ig Slóvenum í bandaríkjaðri popp-menningu. Hugmyndin er að
stjornarfylkingin styðji poppmcnningu, hcimskulcgar sjon varps-
auglysingar, hugsunarlausa ncyslu o.s.frv. til að brcyta Slovcnum
ï lciðitama hjorð, ofara um ynrvcgun og siðfcrðilcga staðfcstu
. Stcnð að baki cr ï stuttu mali að stjornarsamstcypan bruggi
,frjalslynd kommunistalaunrað¨: Purkunarlaus og ohcft samlogun
í hnattkapítalisma er álitin hið nýjasta myrkrabragð fyrrverandi
kommunista scm gcri þcim klcift að halda ï lcynilcg vold sïn.
Hinn allt að þvï harmrani misskilningur cr sa að þjoð crnis-
sinnarnir styðja annars vcgar, skilyrðislaust, ÞATC (undir
hand leiðslu Banda ríkjanna) og forsmá stjórnarliða fyrir að styðja
ï laumi barattu gcgn hnattvaðingu og barattu friðarsinna gcgn
Eandarïkjunum, mcðan þcir hafa ahyggjur, hins vcgar, af orlogum
slov cnskrar sjalfsmyndar ï alþjoðavaðingarfcrlinu, og halda þvï fram
að stjornin vilji ûcygja Slovcnïu ï hnattþcytivinduna, hirðulaus um
scr stoðu Slovcnïu scm þjoðar. Cg það cr haðslcgt að stunur þcssarra
þjoð crnissinnuðu ïhaldsmanna ynr hinni fclags-hugmyndafraði lcgu
skipan scm cr nu að rïsa, minna a gamlar lysingar hins ,nyja vinstri¨
a ,kugandi umburðarlyndi¨ og kapïtalïsku frclsi scm birtingarhatti
hclsis. Hcr cr ¡talïa þyðingarmikið dami, mcð Ecrlusconi scm
for satisraðhcrra: Tryggasti stuðningsmaður Eandarïkjanna
CG fulltrui fyrir sjonvarps-fïûun almcnningsalitsins, brcytir
stjórn málum í skemmtidagskrá og rekur stórt auglýsinga- og
Af stríði
40
fjol miðlafyrirtaki. Hvar stondum við þa gagnvart rokum mcð
og a moti? Afstaða ohlutbundinna friðarsinna cr hcimskulcg og
siðfcrðilcga rong - maður þarf að mata ognum. Fall Saddams vari
vitaskuld storum mcirihluta ¡raka til lcttis. Ennfrcmur cr hcrska
¡slamstru vitaskuld hraðilcga and-fcminïsk hugmyndafraði o.s.frv.
Sannarlcga cr hrasnisvottur ï rokunum gcgn: Eyltingin atti að
koma fra ¡rokunum sjalfum, við attum ckki að þvinga okkar gildi
upp a þau, strïð cr aldrci lausn, o.s.frv. - EÞ - cins þo þctta sc allt
satt cr arasin rong - það scm gcrir hana ranga cr HVER FRENLR
HAÞA. Forsmanin cr: HVER ¡YK¡ST ¡¡L VERA AL GERA
¡ETTA? ¡að cr ckki strïð cða friður hcldur hin rcttmatu ,onot ï
maganum¨, að citthvað sc hraðilcga rangt við ¡ETTA strïð, að mcð
þvï muni citthvað brcytast til frambuðar.
Ncðal hncykslandi fullyrðinga Jacqucs Lacans var su að jafnvcl
þótt allt sem afbrýðisamur eiginmaður heldur fram um konuna
sïna (að hun son hja oðrum monnum þvcrs og kruss) sc satt, þa sc
afbryðiscmi hans samt sjuklcg, a somu notum matti scgja að cins þo
allar staðhanngar nasista um Gyðingana varu sannar (þcir misnota
¡joðvcrja, þcir taldraga þyskar stclpur .), þa vari Gyðingahatur
þcirra samt (og var) sjuklcgt - þvï það baldi hina raunvcrulcgu
ÁSTÆLL þcss að nasistarnir ¡LRFTL Gyðingahatur til að
við halda hugmyndafraðilcgri afstoðu sinni. Cg sama atti að
scgja ï dag, frammi fyrir staðhanngu Eandarïkjanna: ,Saddam a
gjorcyðingarvopn!¨ - cins þo þcssi staðhanng sc sonn (og trulcga
cr hun það, ï ollu falli að cinhvcrju lcyti), cr hun rong mcð tilliti til
þcss hvaðan hun cr malt.
Allir ottast storhormulcgar aûciðingar þcss að Eandarïkin
rað ist a ¡rak: risava×ið umhvcrnsslys, hatt mannfall mcðal Eanda-
rïkjamanna, hryðjuvcrkaarasir a Vcsturlondum . Ncð þcssu moti
follumst við þcgar a sjonarhol Eandarïkjanna - og það cr auðvclt
að gcra scr ï hugarlund hvcrnig, cf ognarvcldi Saddams liðast hratt
sundur, hcyrast munu fcginslcg andvorp jafnvcl mcðal margra scm
nu gagnryna stcfnu Eandarïkjanna. Nanns cr jafnvcl frcistað að
gaum gafa tilgatuna að Eandarïkin scu viljandi að hrara upp þcnnan
otta við ynrvofandi storhormungar, og rciði sig a hinn almcnna lctti
þcgar hormungarnar rïða EKK¡ ynr . ¡að ma hins vcgar fara
fyrir þvï rok að þctta sc hin starsta raunvcrulcga hatta. ¡að cr að
Hvar liggur hin raunverulega hætta?
41
scgja, maður atti að tclja ï sig kjark til að halda þvï gagnstaða fram:
cf til vill vari lclcgur arangur Eandarïkjahcrs það bcsta scm gati
gcrst, slamar frcttir scm fcngju alla þatttakcndur til að ranka við scr
og íhuga stöðu sína á ný.
11. 9. 2001 var raðist a tvïburaturnana, tolf arum fyrr, 9. 11. 1989,
fcll Ecrlïnarmurinn. 9. 11. var boðbcri ,hins kata tïunda aratugar¨,
draums Francis Fukuyama um ,cndalok sogunnar¨, truarinnar a að
frjalslynt lyðraði hcfði ï grundvallaratriðum sigrað, að lcitinni vari
lokið, að aðvcnta frjalslynds hnattsamfclags biði handan við hornið,
að hindranir ï vcgi þcssa ofurhamingjusama Hollywood-cndis varu
bara stok tilfclli, staðbundnir andspyrnupyttir þar scm lciðtogar
hcfðu cnn ckki attað sig a að þcirra tïmi vari runninn, þvcrt a
móti var 11. 9. aðalmerki þess að hinum káta clintoníska tíunda
aratugi vari lokið, að framundan vari tïmabil þar scm nyir murar
yrðu rcistir hvarvctna, milli ¡sracls og Vcsturbakkans, kringum
Evropusambandið, a landamarum Eandarïkjanna og Nc×ïko. Þy
hnattkrcppa cr ynrvofandi: cfnahagshrun, hcrnaðarhormungar og
aðrar hormungar, ncyðarastond .
Cg þcgar stjornmalamcnn byrja að rcttlata akvarðanir sïnar
hreint og beint með siðferðilegum skírskotunum má maður vera þess
viss að siðferðið er kvatt til leiks til að hylja hina ógnandi myrku sjón-
arrond. ¡að cr sjalf utþcnslan a ohlutbundinni siðfcrðiskappraðu ï
opinbcrum ynrlysingum Gcorgc W. Eush nyvcrið (af tcgundinni:
,Hcfur hcimurinn dirfsku til aðgcrða gcgn hinu illa, cða ckki?¨)
scm cr til mcrkis um hina algcru S¡LFERL¡LEGL cymd umlcikis
afstoðu Eandarïkjanna - hlutvcrk siðfcrðilcgrar skïrskotunar hcr
cr að dulbua, aðcins að hylja það scm raunvcrulcga liggur politïskt
að vcði. ¡að cr ckki crntt að koma auga a það. ¡ nylcgri bok sinni,
The War Over Iraq, skrifuðu William Kristol og Lawrcncc F. Kaplan:
,Lciðangurinn hcfst ï Eaghdad, cn honum lykur ckki þar. |.| Við
stöndum á broddi nýs söguskeiðs. […] Þetta er veigamikil stund.
[…] Það snýst svo greinilega um meira en Írak. Það snýst jafnvel um
meira en framtíð Mið-Austurlanda og stríðið gegn hryðjuverkum.
¡að snyst um hvcrs lags hlutvcrk Eandarïkin atla scr að lcika a 21.
oldinni.¨ Nanni cr ofart að vcra osammala: ¡ rcynd liggur framtïð
alþjoðasamfclagsins nu að vcði - hinar nyju rcglur scm það mun
starfa cftir, hvcr hin nyja skipan hcimsins vcrður. ¡að scm nu
Af stríði
42
gcngur a cr hið nasta rokrctta skrcf cftir að Eandarïkin hofnuðu
dómstólnum í Haag.
Fyrsti varanlcgi hnattrani strïðsglapadomstollinn hof storf 1.
julï 2002 ï Haag, mcð vold til að takast a við þjoðarmorð, glapi
gcgn mannkyni og strïðsglapi. Hvcr scm cr, fra aðsta raðamanni
rïkis til obrcyttra borgara, gctur þurft að svara til saka hja Al-
þjoð lcga strïðsglapadomstolnum fyrir mannrcttindabrot, að
mcð told um kcrns bundnum morðum, pyntingum, nauðgunum
og kyn lïfsþraldomi, cða cins og Kon Annan orðaði það: ,¡orf cr
viðurkcnningar a þvï að við crum oll mcðlimir ï cinni fjolskyldu,
mannkyni. Við þurfum að mynda nýjar stofnanir. Þetta er ein af
þcim. ¡ctta cr citt skrcf framavið cnn, a hagri gongu mannkyns
til siðmcnningar.¨ Á mcðan mannrcttindahopar hafa hyllt stofnun
domstolsins scm starsta lciðarmcrki alþjoðarcttlatis fra þvï rcttað
var ynr aðstu monnum nasismans ï alþjoðlcgum rcttarholdum
ï Þurnbcrg cftir scinni hcimsstyrjold, matir domstollinn harðri
andstoðu fra Eandarïkjunum, Russlandi og Kïna. Eandarïkin scgja
að domstollinn myndi brjota a fullvcldi þjoða og gati lcitt til þcss
að ynrmcnn cða hcrmcnn að storfum utan bandarïskra landamara
yrðu sottir til saka af politïskum astaðum og nu cr Eandarïkjaþing
meira að segja að íhuga lagasetningu sem heimilar bandarískum
svcit um að raðast inn ï Haag, þar scm domstollinn vcrður staðscttur,
cf skc kynni að saksoknarar han hcndur ï hari Eandarïkjamanns.
Hin athyglivcrða þvcrstaða hcr cr að Eandarïkin hofnuðu þannig
umdami domstols scm var stofnað til mcð fullum stuðningi (og
atkvaði) Eandarïkjanna sjalfra! Hvcrs vcgna, fyrst Eandarïkin
hafna alþjoðaumdami domstolsins ï Haag scm loglcysu, skyldi
þa ckki Niloscvic, scm situr nu ï Haag, mcga halda þvï fram að
somu rokscmdir gildi fyrir hann? Cg cins ma spyrja um Kroatïu:
Eandarïkin lcggja nu grïðarlcgan þrysting a rïkisstjorn Kroatïu að
hun afhcndi Haag domstolnum nokkra hcrforingja sinna scm sak að ir
cru um strïðsglapi ï atokunum ï Eosnïu. Viðbrogðin cru - vitaskuld:
hvcrnig gcta þcir bcðið CKKLR um þctta þcgar ¡E¡R sjalnr
viðurkcnna ckki cinu sinni logmati rcttarins? Eru Eandarïkjamcnn
ï rcynd ,jafnari cn aðrir¨? Ef maður gcrir grundvallaratriði Eush-
stcfnunnar að almcnnu logmali, hcfur þa ckki ¡ndland fullan
rctt til að raðast a Pakistan? Pakistan styður bcinlïnis og fostrar
Hvar liggur hin raunverulega hætta?
43
hryðjuvcrkastarfscmi gcgn ¡ndlandi ï Kasmïr, og hcfur ï forum
sïnum gjorcyðingarvopn (kjarnorkuvopn). Svo ckki sc minnst a rctt
Kïna til að raðast a Taïvan og svo framvcgis, mcð ofyrirsjaanlcgum
aûciðingum . Er okkur ljost að við crum ï miðri ,þogulli byltingu¨,
þar scm hinar oskrifuðu rcglur cinfoldustu alþjoðarokfraði
cru að brcytast? Eandarïkin bolsotast ut ï Gcrhardt Schrodcr,
lyðraðislcga kjorinn lciðtoga, fyrir að halda til strcitu afstoðu scm
studd cr af storum mcirihluta landsmanna hans - og, samkvamt
konnunum um miðjan fcbruar, um ô9% Eandarïkjamanna lïka
(þeir sem eru mótfallnir árás á Írak án stuðnings SÞ). Í Tyrklandi
hcrma skoðanakannanir að 94% almcnnings scu motfallin þcss
að Bandarískt herlið staðsetji sig í landinu til stríðs gegn Írak
- hvar cr lyðraðið? Allir gamlir vinstrimcnn muna svar Nar× ï
Kommunistaavarpinu við gagnryni og avïtum um að kommunistar
grafu undan fjolskyldu, cignum, og svo framvcgis: ¡að cr hin
kapïtalïska skipan sjalf og kraftafraði hagkcrns hcnnar scm cr
að brjóta niður hina hefðbundnu fjölkskylduskipan (og það er
raunar sannara í dag en á tímum Marx) og rýja stóran meirihluta
folks cignum. Á somu notum, cr það ckki cinmitt svo að þcir scm
stilla scr nu upp scm hnattranir vorslumcnn lyðraðisins cru af
kappi að grafa undan þvï? ¡cgar lciðtogar fylgjandi strïðinu mata
hinni blakoldu staðrcynd að stcfna þcirra cr ur takti við starstan
hluta landslyðs, lcita þcir mcð kappraðuskalingum skjols undir
þcim kunna viskumola að ,sannur lciðtogi lciðir, hann fylgir ckki¨
- og þctta hcyrum við fra lciðtogum scm cru annars hcltcknir af
skoðanakönnunum …
Hinar raunvcrulcgu hattur cru þar scm na til lcngri tïma. ¡
hvcrju cr alvarlcgasta hattan af hugsanlcgu bandarïsku hcrnami ï
¡rak folgin? Ógnarstjornin scm nu cr við lyði ï ¡rak cr, þcgar ollu
cr a botninn hvolft, stjorn vcraldlcgrar þjoðcrnishyggju, og gcngur
ï bcrhogg við ïslamskan bokstafstruar-populisma - það cr augljost
að Saddam daðrar aðcins a ynrborðinu við ïslamskar tilhncigingar
til arabïsks storvclds. Eins og fortïð hans bcr klarlcga mcð scr cr
hann ráðhygginn drottnari sem leggur sig eftir völdum og skiptir
ut bandamonnum þcgar það hanr markmiðum hans - fyrst gcgn
¡ran til að na olïulindum þcirra, þa gcgn Kuvat af somu sokum, og
fckk a moti scr pan-arabïska fylkingarsvcit a bandi Eandarïkjanna -
Af stríði
44
Saddam cr ckki bokstafstruarmaður mcð ,stora Satan¨ a hcilanum,
rciðubuinn að sprcngja sig vcroldina a cnda til að na honum. ¡að
sem getur hins vegar risið í kjölfar hernáms Bandaríkjanna er ein mitt
raun vcrulcga bokstafstruuð ïslomsk hrcynng gcgn Eandarïkjunum,
bcintcngd slïkum hrcynngum ï oðrum Arabalondum cða londum
mcð ïslomsk samfclog.
Naður gctur lcitt að lïkum að Eandarïkin scu þcss vcl vitandi
að skcið Saddams og hinnar ostrangtruuðu ognarstjornar sc scnn a
cnda runnið og að trulcga cr arasin a ¡rak upphugsuð scm langtum
rottakari fyrirbyggjandi atlaga - ckki atlaga gcgn Saddam, hcldur
gcgn þvï scm lïklcgast cr að fylgi ï kjolfar Saddams, raunvcrulcgu
ïslomsku strangtruarrïki. Einmitt a þcnnan hatt ûakist cnn
vïta hringur amcrïskra afskipta: hattan cr su að sjalf afskipti
Bandaríkjanna muni ýta undir tilurð þess sem Bandaríkin óttast
mcst, samcinaðrar and-amcrïskrar brciðfylkingar muslima. ¡ctta
cr fyrsta tilfclli bcins hcrnams Eandarïkjanna ï storu og mikilvagu
Arabalandi - hvcrnig cr hja þvï komist að það vcki viðbrogð al mcnns
haturs? Naður gctur þcgar scð fyrir scr þusundir ungs folks scm
drcymir um að frcmja sjalfsmorðsarasir, og hvcrnig það mun knyja
bandarïsk ynrvold til að sctja a varanlcgt hasta stigs ncyðarastand
. ¡að cr aftur a moti a þcssu stigi malsins scm cr crntt að standast
frcistingu, scm bcr dalïtinnn kcim af ofsoknaraði: hvað cf folkið
kringum Eush VE¡T þctta, hvað cf þcssi ,viðbotarskaði¨ cr hið
raunvcrulcga markmið mcð aðgcrðinni ï hcild sinni? Hvað cf hið
RALÞVERLLEGA skotmark ,strïðsins gcgn hryðjuvcrkum¨ cr
bandarïskt þjoðfclag sjalft, það cr, ogun ofstopafrjalsraðis þcss
sjalfs?
5. mars 2003 var sýnd ljósmynd af Khalid Shakh Mohammed sem
þa var nyhandtckinn, ï frcttaþattinum ,Euchanan & Prcss¨ a ÞEC
sjonvarpsstoðinni. Andlit hans var grimmilcgt mcð ynrvaraskcgg,
hann var ï ogrcinilcgum fanga-nattscrk, halfopnum, og mcð
citthvað ï att við marblctti scm saust ogrcinilcga (vïsbcndingar um
að hann hcfði þcgar vcrið pyntaður?) - mcðan Pat Euchanan spurði
hraðmaltur: ,Ætti þcssi maður, scm vcit oll nofnin, þckkir allar
aatlanir um komandi hryðjuvcrkaarasir a Eandarïkin ï smaatriðum,
að vcra pyntaður, svo við naum þcssu ut ur honum?¨ Hryllingurinn
var sa að ljosmyndin, mcð smaatriðum sïnum, gaf þcgar svarið til
Hvar liggur hin raunverulega hætta?
45
kynna - og lïtil furða að viðbrogð annarra viðmalcnda og ahorfcnda
scm hringdu inn var ynrþyrmandi: ,Ja!¨ - scm kvcikir ljufsaran
söknuð til gömlu góðu daganna í Alsír þegar pyntingar á vegum
franska hersins voru ljótt leyndarmál … Er þetta ekki í reynd
nokkuð nakvam cftiropun raunvcrulcikans a þvï scm Crwcll gcrði
scr ï hugarlund ï 1984, mcð ,hatursstundum¨ - ,hatc scssions¨ - þar
sem borgurum eru sýndar ljósmyndir af svikurum og eiga að gera
hróp og köll að þeim. Og sagan heldur áfram: daginn eftir mátti
hcyra ummalanda ï þatti a Fo× sjonvarpsstoðinni halda þvï fram
að manni sc hcimilt að gcra hvaðcina við þcnnan fanga, ckki aðcins
rana hann svcfni, hcldur og brjota nngur og þar fram cftir got unum,
cnda sc hann ,algjorlcga rcttindalaus urgangsmanncskja¨ - ,a piccc
of human garbage with no rights whatsoever“. ÞETTA eru hinar
raunvcrulcgu storhormungar: að slïkar opinbcrar ynrlysingar cru
nu mogulcgar.
Við skulum þvï gata okkar afar vandlcga að hcyja ckki gcrvi-
barattur: dcilan um hvcrsu vondur Saddam sc, jafnvcl su um hvcrsu
dyrt þctta strïð vcrði, cru gcrvidcilur. Athygli okkar atti að bcinast
að þvï hvað gcrist ï rcynd ï samfclogum okkar, hvcrs lags samfclag
cr að rïsa HERÞA scm aûciðing ,strïðsins gcgn hryðjuvcrkum¨. ¡
stað þcss að tala um duldar samsarisaatlanir attu mcnn að bcina
sjonum sïnum að þvï hvað cr a scyði, að þvï hvcrs lags brcytingar
ciga scr stað hcr og nu. Hin cndanlcga niðurstaða strïðsins vcrður
brcyting a CKKAR politïsku skipan. Hlutvcrk hagri populista ï
Evropu varpar cinna skyrustu ljosi a hina raunvcrulcgu hattu: þcir
hafa kynnt til sogunnar tiltckin viðfangscfni (utlcndingahattuna,
nauðsyn a innûytjcndahoftum o.s.frv.) scm sïðan voru hljoðalaust
tckin ynr - ckki aðcins af ïhaldsûokkum, hcldur cinnig af þcirri
polit ïk scm ,fclagshyggjustjornir¨ raunvcrulcga stunda. ¡ dag
cr nauðsyn þcss að ,koma rcglu a¨ stoðu innûytjcnda o.s.frv.
viðtckin, hcfur hlotið almcnnt samþykki. Lc Pcn tokst a við og
nytti scr raunvcrulcg vandamal scm okyrra folk. Naður frcistast
nastum til að scgja að cf cnginn lc Pcn vari ï Frakklandi yrði hann
fundinn upp: hann er fullkomin persóna til að elska að hata. Hatrið
ï hans garð tryggir hina vïðtaku ,lyðraðissamstoðu¨ frjalslyndra,
hina aumkunarvcrðu samsomun mcð lyðraðislcgum gildum um-
burðarlyndis og virðingu fyrir fjolbrcytilcika - cn - cftir að hropa
Af stríði
46
,Hraðilcgt! Svart og siðlaust! Algjorlcga oasattanlcgt! Ógn við
lyðraðislcgu grundvallargildin okkar!¨ - taka hinir frjalslyndu, scm
ofbyður svona, að haga scr cins og ,lc Pcn mcð mcnnskan svip¨, að
gcra það sama cn a ,siðmcnntaðri¨ hatt, citthvað a notunum: ,En
kynþattapopulistarnir cru að misnota scr skiljanlcgar ahyggjur
vcnju lcgs folks, svo til cinhvcrra raðstafana þurfum við að grïpa!¨ .
Hcr hofum við afbakaða utgafu af hcgclïskri ,ncitun ncitunar¨: hin
fyrri ncitun cr þcgar hagri populistarnir raska ro hins sotthrcinsaða
frjalslynda samþykkis mcð þvï að lja astrïðuþrungnu osatti rodd
og raðast skyrt gcgn ,utlcndingahattunni¨, scinni ncitunin cr þcg-
ar hin siðpruða lyðraðissinnaða miðja samlagar malstað hagri
populismans sïnum a ,siðmcnntaðan mata¨ - cinmitt mcð þvï að
hafna þcim af aumkunarvcrðum ofstopa. ¡ millitïðinni hcfur ALLT
EAKLAÞL ,oskrifaðra rcglna¨ þcgar brcyst svo mikið að cnginn
tckur cftir þvï og ollum cr lctt að and-lyðraðislcga ognin cr liðin
hja. Cg hin raunvcrulcga hatta cr að citthvað af þcssum toga gcrist
mcð ,strïðið gcgn hryðjuvcrkum¨: ,ofgamcnn¨ a við John Ashcroft
vcrða hunsaðir, cn arûcifð þcirra situr cftir, ogrcinanlcga samonn
hinum osynilcga siðfcrðisvcfnaði samfclaga okkar. Ósigur þcirra
vcrður þcirra hinsti sigur: þcirra vcrður ckki lcngur þorf, þar scm
boðskapur þeirra verður innlimaður í hið viðtekna.
Slavoj Zizek er póst-marxískur samfélagsgagnrýnandi og heimspekingur
frá Slóvenía I/ /./·// //aaJa· - /.aa //a· ,hJ á/ I4 /+/a· . 9 .·ao
– beitir einkum sálgreiningu Lacans í samfélagsgreiningu sinni. Eftir að
Zizek las ljóð Donalds Rumsfelds um hið óþekkta, sem birtist í þessu riti,
kvað hann Rumsfeld hafa sleppt veigamikilli kategoríu: því sem við vitum
ekki að við vitum. Með einhverjum rétti má segja að rannsókn Zizeks liggi
öll þar.
Zizek er fastráðinn prófessor við háskólann í Ljubljana en eftirsóttur
gistikennari víða um heim, nokkurs lags stjarna um þessar mundir.
Þessi grein birtist fyrst á ensku, á vefnum lacan.com. Ritstjóri þýddi.
47
Vanessa Badham
Höfuðstóll
Skrifstofa. Jim talar í þráðlausan síma.
JIM: Tcrry - ckki cinu sinni byrja a þcssu - cg sagði þcr að rcdda
þcssu - cg bauð þcr mitt folk ï vcrkið og þu - cg hcf að minnsta
kosti haldið mig við samninginn, Tcrry. Skclltu skuldinni a þrja
kontorista scm mcga missa sïn, kontorista mcð ncysluvandamal,
sagði cg - citt ar ï mcðfcrð og ckkcrt - citt ï fangclsi, cn þu - Hvcr
minntist a tatara? Eg sagðist myndu rcdda þcr bloraboggli og
þu framlciðir þvïlïkt og annað cins skrifnnnskufjall að pappïrinn
myndi nagja ï umslog undir hvcrt cinasta djofuls korn af miltis-
brandi ï landinu. Hafðu cngar ahyggjur, cg scndi þcr ckkcrt
jolakort - þu myndir hvort cð cr sjalfsagt bara tata hclvïtið - Ja
cr það ckki?
Hátalararödd (intercom)
RÖDD: Jim, Eob cr kominn.
JIM: Scnd'ann inn, Rcba. (Aftur í símtólið:) Ja, kallinn minn, við
sjaumst frammi fyrir domara cftir þingið, Tcrry.
Bob kemur inn, honum líður líkamlega illa af ástæðum sem koma Jim
ekkert við. Jim bendir honum að setjast.
JIM: Logfraðingurinn minn kcmur scr saman við þa scinna ï dag.
Ljofuls vcgna, Tcrry - fyrir hclvïtis tïkallinn scm mamma þïn
hcfði bctur haldið klcmmdum milli hnjanna. Ja, farðu sjalfur til
andskotans.
Hann skellir á.
Af stríði
48
JIM: Ncr þykir fyrir þcssu, Eob.
Hann blandar sér drykk úr laumulegum minibar.
JIM: Það er eitthvað við (bendir) ,A.A.¨ scm far mig til að vilja
skclla ï mig cinum skota. Viltu ï glas, vani?
BOB: Ekki ï vinnunni, hcrra.
JIM: ¡u matt vita að cg drckk bara að laknisraði. (Hann skcllir
cinum ï sig). Eg cr vcnjulcgur maður. Cg þvï fcr cg ï mal við
helvítin. Samningsbrot. Stress. Krónísk djöfuls heimska. Það
sïðastncfnda cr auðvitað ckki glapur ï þcssu landi.
BOB: Annars varum við sjalfsagt atvinnulausir.
JIM: Við og forsctinn. Hvcrnig crtu ï rassinum?
BOB: Illt.
JIM: (.//.· d/aaa/) Eg gct pcrsonulcga vottað fyrir að hann slar
á sársaukann.
BOB: Eg fckk mcr sma hvcitigrassafa ur ïsskapnum a vinnu stof-
unni.
JIM: Eg cr mcð puða hcrna, cf þu -
BOB: Eg cr bara ckki vanur að fa hncfa upp ï rassinn fyrir hadcgi.
(Hlær). Ekki í vinnunni. (Hlær). Ekki fra okunnugum, hcrra.
JIM: Hvað þu gcrir ï cinkalïnnu cr þitt mal, Eob, cn þu vcrður
að skilja nauðsyn þess að við beitum öllum mögulegum örygg-
israðstofunum, þjoðarhcill cr ï hun.
BOB: Eg var bara drcginn af skrifstofunni og a fundarsal.
JIM: Hcfurðu ckki vcrið scttur inn ï malið?
BOB: Eg hcf lïklcga vcrið að hugsa um citthvað annað þcgar það atti
scr stað, hcrra.
JIM: Eob, cg kann ckki við að fara ï kringum hlutina. Eg vill koma
mcr bcint að cfninu. ¡cgar kcmur að viðkvamum malum, nnnst
mcr tilgangslaust að ... laðast ï kringum kjarna malsins. Cg þu
laðist ckki hcldur Eob. ¡u crt cinn okkar bcstu. Ecint-að-kjarna-
malsins-maður. ¡u gctur horfst ï augu við malcfnin. ¡css vcgna
lct cg scnda cftir þcr. Eg vcit að cg gct ohraddur komið mcr að
cfninu við þig. Að hvaða vcrkcfni crtu að vinna nuna?
Höfuðstóll
49
BOB: Eg cr að hrcinsa upp ï kringum hamborgakcðjuna scm við
gctum ckki ncfnt a nafn af logfraðilcgum astaðum.
JIM: For malið fyrir Evropudomstolinn, ha? Andskotans Eclgar.
¡ctta orvcrpisland cr gyllinað uppi ï rassgatinu a frjalsum við-
skiptum. Hvað cruð þið komnir mcð?
BOB: Við crum hattir að ryðja land, og stundum nu ,sam fclags-
utvïkkun¨.
JIM: Vcl af scr vikið.
BOB: Við hofum skipt ut ïhlaupavinnu fyrir ,starfsfrclsi".
JIM: ¡u crt Harvard-maður, cr það ckki?
BOB: Cg við bjoðum ckki lcngur uppa skyndibita, hcldur ,fulla og
ferska þjónustu“.
JIM: Eob, þu hcfur umbylt sjalfri fyrirtakjamcnningunni.
BOB: Eg brcytti orðunum, Jim.
JIM: Cg nakvamlcga þcss vcgna crtu hcr, Eob. ¡u slagorðar bctur
cn nokkur annar - mikið hclvïti, fyrir mann scm hcfur vcrið ï
al manna tcngslabransanum jafn lcngi og cg, þcgar cg skoða mcist-
ara stykkin þïn lïður mcr bctur cn lystarstolssjuklingi a mcgr un ar-
hali. Ecstu þrju vcrkcfnin þïn - skjottu þcim a mig.
BOB: (hugsar) ¡að myndi vcra... E××on: ,Lckur storfum ï þitt
nagrcnni.¨ ,Þikc-skor cru þjaningarinnar virði,¨ og .... ,Shcll,
Þïgcrïu - ¨
BOB+JIM: ,Ætlar Cgoni-attbalkurinn að halda þïnum bïl a got-
unni?¨
JIM: Rosalcgt, Eob, rosalcgt, þvïlïk soluraða ... við crum mcð stor-
an nsk a onglinum ï dag. Tclurðu þig raða við hann?
BOB: Er það hcrinn, hcrra?
JIM: Hvcrnig vissirðu?
BOB: Eftir cndaþarmsskoðunina gat það bara vcrið hcrinn, cða citt
ûug fclaganna.
JIM: ¡ctta cr viðkvamt mal ... við hofum gcrt allar mogulcgar
öryggis ráðstafanir. Og maður getur ekki treyst þessum Aröbum
Af stríði
50
til að troða ckki myndavcl upp ï rassgatið a scr, þu vcist hvað cg
meina.
BOB: Algcrlcga, hcrra.
JIM: Sjaðu til, þctta kcmur þcr kannski a ovart, vinur, cn þcssi þjoð
er ekki bara í stríði gegn hryðjuverkum. Það er stríð í gangi gegn
ïhaldsgildum - cg cr að tala um þcssar gamaldags ommur þarna
uti, gomlu kcllingarnar scm foru allar a tur ynr cinhvcrju napalmi
ï atokum okkar ï suð-austur-Asïu, cinu sinni fyrir longu . Cg
þcgar kcmur að barattunni fyrir rcttlati ï Afganistan - tja við
höfum fengið hverja einustu merkjavöru í Bandaríkjunum til að
styðja okkur, cf þu skilur hvað cg a við -
BOB: Hcrra, cg vcit ckki cinu sinni hvar Vïctnam cr.
Jim brosir, stoltur.
JIM: Eg þarf sjalfsagt ckki cinu sinni að minnast a þctta við þig,
cn cf citt cinasta orð scm cg scgi þcr hcr inni fcr ut fyrir þctta
hcrbcrgi, munu strakarnir okkar fara mcð þig citthvcrt þar scm
þcir gcta latið þcr lïða toluvcrt vcrr cn þcir gcrðu ï morgun. ¡að
hcfur ncfnilcga komið svolïtið uppa - lïtið atvik scm hcrinn cr
afskaplcga ... viðkvamur fyrir -
BOB: Er það hversu margir óbreyttir borgarar hafa fallið í stríðinu
gcgn hryðjuvcrkum?
JIM: Nei-
BOB: ¡cssir hundrað landgonguliðar scm við skutum ovart sjalnr?
Vina skothrïðin?
JIM: Þci, ckki það-
BOB: Ótrulcgur ûotti Csama Ein Ladcns? Eru það cinraðislcgir
stjorn skipta hattir ï sïðustu kosningum? Eða tcngslin milli
Þorð urbandalagsins og hcimsviðskipta mcð hcroïn? Hcfur
folk ahyggjur af þvï hvað hcrfcrðin kostar? Ekki þo logmatar
ahyggjur af ,Pcrsaûoa-hcilkcnnis¨-a×lum ï svcitum scm cru
vopnaðar kulum mcð plutonïum-hlcðslu?
JIM: Hcfurðu fylgst mcð frcttum, Eob?
BOB: Þci, hcrra. Eg kys að halda mcr upplystum.
Höfuðstóll
51
JIM: Haltu þig a mottunni, vinur. ¡u vilt ckki að folk fari að kalla
þig kommunista.
BOB: Eru það Kanadamcnnirnir?
JIM: Hvcrjir?
BOB: Kanadísku hersveitirnar sem urðu fyrir barðinu á vinalegri
loftvarnaranngu.
JIM: Hcy, Eob - hvcrs vcgna þurfa Eandarïkin a bandamonnum að
halda? (Gerir hlé). Til skotannga!
Jim hlær.
BOB: Pabbi minn cr fra Kanada, hcrra.
JIM: ¡að var nu lcitt að hcyra, vinur.
INTERCOM: Jim, kunninn hringir cftir nmmtan mïnutur.
BOB: Hvaða raðhcrra?
JIM: ¡að cr hundraðasta og tïunda hað, vinur, við slcppum Colin
og forum bcint ï Lick.
'/o /j/ jh· .J //.aaa/ , .//.· B/ .J /o. /// /a
JIM: Ókci, Eob, þctta cr malið. ¡ctta cr scnding scm við stoppuðum
ï morgun, fra Niðausturlondum. Sko, við vitum ckki hvcr
tok þctta cfni, cða hvcrnig þcir foru að þvï, cn bolvaðir sand-
negrarnir á Al-Jazeera hafa verið að spila þetta stanslaust frá því
sc× ï morgun. Strakarnir okkar hafa lokað a gcrvihnottinn ï bili,
cn þcir gcta ckki haldið þvï gangandi lcngi, fyrr cða sïðar byrja
evrópumennirnir að gjamma um ritskoðun hitt og þetta og þá
kcmur cinhvcr tyrkncskur ofstakismaður þcssu ut a EEC World
aður cn við vitum af. Sko, strakarnir munu sitja a þcssu ï halftïma
ï viðbot, og það cr tïminn scm við hofum til að bjarga þcssu.
BOB: Eru þctta landgonguliðar ... að rcykja krakk, hcrra?
JIM: Jebbs.
BOB: Krakk?!
JIM: Sko, þcssir gaurar voru ï scrvcrkcfni mcð fanga - stjornuðu
varðhaldi ynr nokkrum grunuðum mcðlimum Al-Kaïda. Þu,
það dro ur fjolmiðlun, Samcinuðu ¡joðirnar - það vcrður að gcra
Af stríði
52
citthvað til að lïfga piltana við - djofuls sandncgrarnir spila ckki
bolta. Ef þu vilt sprcngja, Eob, þa þarftu sprcngicfni.
BOB: Hvcrt cru þcir að fara?
JIM: Hclvïtis hcrinn að spara smaaura, mcð þvï að vinna þctta innan-
hus - cg sagði við þa, hvaða cvropumcnn scm cr, ï S¡-liði, þctta
þarf að vera svolítið pró. Prófessjónal.
BOB: Hvaða bygging cr þctta - spïtali?
JIM: Strakarnir sprcngdu spïtalann - þctta cr skoli cða cin af þcss-
um þarna moskum. ¡cssir krakkar cru -
BOB: Hann skaut cinfatta strakinn ï hausinn!
JIM: Ja, og hcrna -
BOB: Hvað cru þcir að gcra við þcnnan - Jcsus Kristur! ¡ctta gctur
ckki gcrst- !
JIM: Ju hcrna - sjaðu til - þcir voru mcð hnïf cða citthvað og ...
BOB: Eru þctta bandarïskir landgonguliðar?!!
JIM: ¡cir afa þcssar byssustingsaðgcrðir aðallcga ut af cinhvcrju
svona sjalfsbjargardami, cn hcrna -
BOB: Hausinn a honum bara fauk af!
JIM: Eg var buinn að scgja þcr, Eob, þctta cr mjog scrstakt vcrkcfni
- nci, sjaðu, þctta cr bcsti kaûinn. Horfðu a gaurinn -
BOB: ¡cnnan - JESÚS KR¡STLR! ¡cir toku baða ï cinu!
JIM: Horfðu a vcginn - sjaðu! Hann bara hrynur, og -
BOB: Hvcrsu lcngi hcldur þctta ciginlcga afram?
JIM: ¡ctta cr alvcg að vcrða buið - þcir nnna cinhvcrjar stclpur ï
bakhcrbcrginu og - nci, nu gcrist það -
BOB: Á haus - cr þctta - ha -
JIM: Lunga? Nagi? Eg vcit ckki - svona upptokur fa mann til
að oska þcss að maður hcfði tckið bctur cftir ï lïffraði, ha?
Sjaðu hvcrnig hun oskrar, þcssi þarna? ¡cssir sandncgrar cru
sjalfsagt bolvaðir musa-limir? Nus-limir? Ha? Eitthvað annað
en ameríski kvartpundarinn.
BOB: Eg hcf scð nog.
Höfuðstóll
53
'/o /·h· / a//a· .a,a.//// /// oJ.a B/ aj· ´· /a·/
BOB: Lcyf mcr að hafa þctta a taru. Ein af hcrsvcitunum okkar,
hinum mattugu landgonguliðum Eandarïkjaûota, komst ynr og
rcykti upp til agna lïtið fjall af krakki?
JIM: ¡cir komust ckki bcinlïnis ynr það, mcira svona cins og voru
að nota það ï hjukrunarlcgum skilningi, a hryðjuvcrkamcnnina
skilurðu - hryðjuvcrkamcnnina scm satu ï ...
BOB: Flokkur landgönguliða neyddi ekki krakk ofaní kyrrsetta
fanga grunaða um hryðjuvcrk, hcldur rcyktu þcir krakkið sjalnr.
¡cssunast brutust þcir, uppdopaðir, inn a barnaspïtala. Ncrktir
Eandarïkjahcr uppur og niðrur, skutu þcir, skaru sundur, ntluðu
við, nauðguðu og myrtu born.
JIM: Nuslimaborn!
BOB: Eorn! Cg Al-Jazccra a það a vïdjo.
JIM: Já.
BOB: Cg Eandarïkjahcr kom hingað og fckk þctta fyrirtaki -
JIM: - Rcð þctta fyrirtaki-
BOB: Til að nnna skynsamlcga utskyringu a - hvcrju? - nmmtan
mïnutum af stafranu myndcfni scm far Eclscn-Eclscn til að lïta
ut cins og Erady Eunch fjolskyldan fcr til Hawaii?
JIM: Jamm.
BOB: Er bonus fyrir að klara vcrkcfnið?
JIM: Auðvitað!
Pása. Bob hugsar.
BOB: (brosandi) Ókï dokï.
JIM: Við vissum að þu varir okkar maður, Eob. Ó, þu varst nu
ckki fyrsti kandïdatinn ï þcnnan bonus. Samkcppni skapar gaði
- það cr grundvallarrcgla markaðarins. ¡að voru aðrir strakar ur
somu dcild og þu scm komu hingað .... ¡cir kunnu ckki að mcta
,scrstaklcik¨ þcssa vcrkcfnis.
BOB: Voru þcir rcknir?
JIM: ¡cir voru skotnir, Eob. Hcrinn rckur sïna cigin starfs manna-
stcfnu - það cr ckki mitt mal að blanda mcr ï slïkt.
Af stríði
54
BOB: Landgonguliðar að rcykja krakk og myrða born . hmmm .
crtu mcð mcð, hcrna .?
JIM: Viltu pappïr, tusstoûu, borð?
BOB: Tusstoûu, takk. Cg það cru bara við .
'/o a+· / /á/daa.
JIM: ¡u, og cg, oryggisstig tïu.
BOB: Cg við hofum nmmtan mïnutur þangað til...
JIM: Ncr datt ï hug að við gatum brcinstormað upp cinhvcrri goðri
hugmynd -
BOB: Farið ï hlutvcrkalcik -
JIM: Hcldurðu? Fimmtan mïnutur - við tc×tum upp skilaboð, ut-
dratt, og hofum þau tilbuin þcgar Gaurinn hringir.
BOB: Ein spurning -
JIM: Skjóttu.
BOB: Landgonguliðarnir - strakarnir -
JIM: Í varðhaldi. Það veltur á því hvort við viljum hafa þá með í
myndinni cða ckki, hvað vcrður gcrt við þa.
BOB: ¡annig að við raðum hvort við holdum þcim a lïn?
JIM: Algerlega undir okkur komið.
BOB: Va, það vcitir okkur hcldur cn ckki olnbogarymi. En jaja þa.
Að jakvaða hið ncikvaða.
JIM: Eg krota upp mogulcikagraf.
'/o /·/.· o,a///.,·./ . /á/daa.·
S= styrkleikar V=veikleikar T=tækifæri H=hættur.
JIM: ,Styrklcikar.¨ Algcr stuðningur Eandarïkjahcrs, stor fyrir takj-
anna CG forsctans.
BOB: Vcit hann af þcssu?
JIM: Auðvitað ckki. Hann far að sja þctta a CÞÞ cins og allir aðrir.
CÞÞ, bandarïskir fjolmiðlar, kapalstoðvarnar. C.s.frv. (skrifar)
,Vciklcikar.¨ Virðist svolïtið slamt, við fyrstu syn.
BOB: Og við stjórnum ekki myndefninu.
Höfuðstóll
55
JIM: Ekki okkar …
BOB: Ekki bcin ynrrað ynr myndunum. Ansans! Við gctum ckki
breytt teipinu ef Al-Jazeera eru þegar byrjaðir að senda þetta
ut.
JIM: (muldrar) Andskotans sandncgrasjonvarp. ,Takifari."
BOB: Jakvaðing gati hjalpað til ï strïðinu gcgn hryðjuvcrkum.
JIM: Vcl orðað!
BOB: Gati cndurskapað allar hugmyndir um almannatcngsl, scm
þýðir:
JIM OG BOB: Fjölgun viðskiptavina.
Hann strikar undir og áherslumerkir þennan síðasta punkt.
JIM: ,Hattur.¨
BOB: Andstaðan við stríðið.
JIM: Lïturðu a hana scm hattu?
BOB: Þu, gcrir þu það ckki?
JIM: Meira sem veikleika.
BOB: Tvö orð …
JIM: Þoam Chomsky. Ljofuls asninn.
BOB: Andstaðan cr hugsanlcg hatta.
JIM: Jaja þa. Við mcrkjum hana þannig. Cg þa ... Jakvaðing.
BOB: ¡ctta orð varð til ï dcildinni minni. ¡að þyðir að við snuum
ncikvaðum hlut ynr ï jakvaðan. Við notuðum það fyrst ï cnska
malinu. Ju, cg mcina, auðvitað cr fullt af sykri ï kok, scm gctur
stundum cinstaka sinnum vcrið ohollur, cn ï koki cr lïka mikið af
vatni. Og vatn er hollt.
JIM: Allir þurfa vatn.
BOB: Það er lífsvatnið. Þannig að við markaðssettum kók sem
hcilsudrykk og jakvaddum markaðsviðtokurnar. ¡ctta hcr cr
ï raun ckki osvipað vcrkcfni. Við lcitum að þvï ncikvaðasta og
sjaum hvcrnig við gctum snuið þvï ynr ï jakvaðan hlut. Hvað cr
það ncikvaðasta við þctta mal?
Af stríði
56
JIM: Lndirliðþjalnnn - alvcg garantcrað undirliðþjalnnn - þcssi
scm latur afskorna hausinn totta sig.
BOB: Þci, það cr ckki þctta scm cg a við. Hugsaðu um hcildar-
myndina.
JIM: Það er ofbeldið.
BOB: Ekki citurlynn? Eg cr að rcyna þig.
JIM: Grimmilcg mcðfcrð a bornum. Alvcg garantcrað.
BOB: Þu þurfum við að hugsa hvað cr ciginlcga jakvatt við grimmi-
lcga mcðfcrð a bornum? Áttu nokkuð sodavatn, cða citthvað?
JIM: Auðvitað - ï ïsskapnum þarna, faðu þcr bara. Ja, og svo cr
pakki af Crco-kokum ï cfstu skuffunni.
BOB: ¡ skuffunni þinni?
JIM: Öll cigum við okkar lcsti, Eob. Grimmilcg mcðfcrð a bornum.
BOB: Veldur orkulosun.
JIM: Ókci .
BOB: Auðveld.
JIM: ¡að cr jakvatt.
BOB: Eorn, barn, afkvami, niðjar, kynsloð, gcta born, gcta af scr
kynsloðir, gcta af scr brcytingar . Þyja kynsloðin. Val nyrrar
kynsloðar!
JIM: Er til Pcpsi?
BOB: Að ráðast á undirstöður hryðjverkaógnarinnar.
Jim: Taka hana sundur við rotina!
BOB: Grasrotarbrcyting.
JIM: ,Vcljum nyju kynsloðina!¨
BOB: Stoðvum hringras hryðjuvcrkanna aður cn hun hcfst.
JIM: Nýtt upphaf.
BOB: Strikum ynr fortïðina.
JIM: Byrjum uppá nýtt.
Eob: Árið null! (Pása). Þci, djofull, það hcfur vcrið notað.
JIM: Lokalausnin?
Höfuðstóll
57
BOB: Hefur verið notað.
JIM: ¡að hljomar lïka of cndanlcgt. Cf ncikvatt.
BOB: En jaja, það cr scm sagt vcrið að pynta þau og myrða. ¡au
nnna til sarsauka.
JIM: Þetta er agavandamál. Við erum að aga börnin.
BOB: Þakvamlcga!
JIM: Ef þu laðist ï kokubo×ið þa farðu að nnna fyrir handarbakinu
a pabba . cf þu crt mcð skating við mommu þïna, þa farðu að
heyra það.
BOB: Þetta er amerískt uppeldi.
JIM: Cg þctta cru mjog oþckk born. Ef þu laðist ï kokubo×ið farðu
að nnna fyrir handarbakinu a pabba!
BOB: . cf þu sprcngir upp Tvïburaturnana farðu að nnna fyrir
rciði hins Nattuga Eandarïkjaûota!
JIM: Eg hcld við scum komnir a sloðina .
BOB: Haltu afram, haltu afram . við crum að kcnna þcim lc×ïu!
JIM: Við crum að kcnna þcim! Ncnnta þa!
BOB: ¡að cr jakvatt - allir vita að tuskuhausarnir kunna ckki að
lesa.
JIM: Sko, svo strakarnir okkar foru þangað til að gcra þcim grciða.
Grciða allra grciða. Til að frclsa þa.
BOB: Þeir frelsuðu börnin með sársauka. Skrifaðu það niður.
Frclsi sclur alltaf, sclur alltaf. Ókci, cn við þurfum að jakvaða
algcrlcga. Jakvaða sarsaukann.
JIM: Kýldu mig.
BOB: Kyla þig?
JIM: Kýldu mig. Meiddu mig.
BOB: Eg hclt þu varir ckkcrt hrinnn af hugmyndinni um hlut-
vcrkalcik .?
JIM: Gcrðu mcr grciða. Gcfðu mcr a'ann.
Bob kýlir Jim.
JIM: Kommon, tussulcgi litli attanïossi. Franskbrauðsrassgat!
Af stríði
58
BOB: Jim, cnginn a að þurfa að þola nïð a vinnustað.
JIM: Eg cr ï hlutvcrkalcik - komdu nu - mommustrakur! Luscr!
Þord!
Bob gefur honum á hann.
BOB: Nciddirðu þig?
JIM: Aðcins. Viðundur! Ruslahaugsafturkrcistingur! Namma þïn
var fylli bytta!
BOB: Viltu halda mömmu utan við þetta.
JIM: Ja, crtu ckki hraddur við mommu þïna, cins og hvcr annar
kjolturakki? Eins og hvcr onnur ballarsuga -
Bob kýlir hann aftur – fastar.
JIM: Kommon, Eobby, þu vcrður að lcggja þig allan ï þctta.
BOB: Eg vil ckki snua kasthandlcgginn, papi!
JIM: Eg cr fcitt, illgjarnt viðundur! Lopsalaogcð scm rïður mommu
sinni!
Högg Bobs eru ekki til neins.
JIM: Eg cr ... frjalslyndur vinstrimaður! Elska friðinn, hata pcninga,
sï faðmandi hippaviðundur - svona! þctta cr bctra!
Höggin hans Bobs verða sífellt fastari.
JIM: Eg hata Rush Limbaugh, motmali strïðinu, brcnni fanann.
Kyldu mig! Argh! Eg kys umhvcrnssinna, Ralph Þadcr, styð
rctt kvcnna til ... argh! rctt kvcnna til fosturcyðinga ... - Argh!
Eg cr mcðlimur ï samtokum - argh! - mannrcttindasinna og cg
var ï Nississippi þcgar hun brann!!! Eg hata frjals viðskipti!
Þiður mcð auðvaldið!
B/ //a· //// .J /·/. ////´·aa. á· '/o o //,,a· . ,´/haa , a,//
BOB: Hvcrnig var þctta?
JIM: (veikt) Ectra!
BOB: Finnurðu til sarsauka?
JIM: Já.
BOB: Lystu honum a jakvaðan hatt.
JIM: Eg vcit ckki hvort cg gct það...
Höfuðstóll
59
BOB: Svona nu, Jim - það cr jakvað hlið a þcssu.
JIM: Ja, auðvitað . cg bara - na ckki - andanum -
Bob hjálpar Jim á fætur, nær í gosdrykk fyrir hann.
JIM: Takk.
BOB: Scgðu mcr fra rcynslu þinni.
JIM: Ja, sko, mcr fannst að fyrst cg var að scgja alla þcssa skclnlcgu
hluti, þa atti cg ciginlcga barsmïðarnar skilið.
BOB: Cg lcið þcr svo bctur þcgar cg mciddi þig? Var það það scm
þu vildir .?
JIM: Eg bað þig að lcmja mig, þannig að -
BOB: Ænngabuðir hryðjuvcrkamanna. Útsmognir talïbana strïðs-
mcnn dulbunir scm born.
JIM: Barnaher Talíbana...
BOB: Ænngabuðir hryðjuvcrkakrakka afhjupaðar. Fanatïsk ofga-
truar morðborn -
JIM: Fyrir þcim cru byssur og sprcngjuvorpur cngin lcikfong,
hcldur banvan vopn, scm ciga að notast ï strïði gcgn frclsinu.
BOB: 11. september 2001 báðu börnin í Afganistan Bandaríkjamenn
um að rcfsa scr.
JIM: Ansans - cnn of ncikvatt.
BOB: ,Við stoðum við loforð um að rcfsa bornunum ï Afganistan.¨
JIM: Lofuðum við þvï cinhvcrntïmann?
BOB: Skiptir ckki mali. En þu hcfur rctt fyrir þcr - þctta skortir .
JIM: Árciðanlcika.
BOB: Cg farir þcim of mikið vald. ¡að cru sko cngir smakrakkar að
fara sparka neitt í rassinn á besta landi í heimi.
JIM: Þci, sko aldcilis ckki!
BOB: Jaja, Jim. Á fatur mcð þig. Eg skal vcra krakkarnir - ncma
hvað þcgar þu mciðir mig, þa vil cg að þu mciðir Amcrïku.
JIM: Eg skil ckki.
Af stríði
60
BOB: Við verðum að fá hverja móður og hvern föður í landinu til að
nnna til mcð limlcstu bornunum a skjanum. ¡au vcrða að nnna
fyrir hvcrjum cinasta skurði, hvcrju cinasta opi. Við vcrðum
að koma þcim ï þa stoðu að þau gcti lart hvcrsu yndislcga gjof
landgonguliðarnir farðu bornunum, þcgar þcir drapu alla a
spítalanum.
JIM: Kannski erum við á vitlausri leið með þennan sársauka.
Kannski attum við frckar að rcyna a' lcysa þctta mcð . vald-
lcysis lcikann?
BOB: Varnarlcysið? Allir nnna til svolïtils varnarlcysis annað vcinð.
Hvcrnig lcið þcr ï fyrsta atvinnuviðtalinu þïnu?
JIM: Varnarlaus.
BOB: ¡ fyrsta skipti scm þu cldaðir fyrir mommu þïna?
JIM: Varnarlaus.
BOB: ¡ fyrsta skipti scm stclpa sctti hondina ofan ï bu×urnar þïnar?
JIM: Farðu ur fotunum.
BOB: Jim?
JIM: ¡u hcyrðir hvað cg sagði, ur fotunum.
Bob gerir eins og honum er sagt.
JIM: Hvcrnig lïður þcr?
BOB: Berskjaldaður. Svolítið kalt.
JIM: Svona, hvað ûcira!
BOB: Varnarlaus, ooruggur . cg hcld við scum a rcttri lcið.
Jim nær í símasnúru og bindur Bob á höndum og fótum.
JIM: Eg atla að hnyta þig upp cins og þakkargjorðarkalkun og lata
þcr blaða ut hvcrjum cinasta bloðdropa ï aðum þcr. Eg atla að
taka sundur lïkama þinn hlut fyrir hlut og sjuga ûcskið af bcinum
þcr. Cg þcgar þcr hcfur blatt svo mikið að þcr blaðir ckki lcng-
ur, atla cg að brcnna þig. Eg atla að brcnna þctta safarïka
rassgat þitt a grillinu, og cta þig upp til agna.
BOB: Ncr nnnst cg takmarkaður, gcrður að fornarlambi ... cg cr að
missa alla tilnnningu fyrir þvï að cg han vald ynr sjalfum mcr, cg
cr að vcrða -
Höfuðstóll
61
JIM: Sagðist cg vilja hcyra þig tala? Tja, hclvïti, cg cr mcð svolïtið
fyrir þcnnan sata litla tula a þcr. Cpnaðu munninn. CPÞALL,
sagði cg.
Bob gerir eins og honum er sagt.
JIM: Eg cr mcð nokkuð bragðmikið fyrir þig. Þokkuð scm þu gctur
vanð tungunni um. Á golnð mcð þig!
Bob fer á hnén.
JIM: Lokaðu nu augunum og bïddu rolcgur. NEL CP¡ÞÞ NLÞÞ-
¡ÞÞ! Eg þarf að koma goðum bita þarna uppï.
Jim treður þráðlausa símanum upp í Bob.
JIM: ¡u svona hcr, cg gct gcrt það scm cg vil mcð þig. Hvað scm cr.
Eg a þig nuna.
BOB: Gmmbmmmbmmbmgrmmmr
Hann tekur heftara af skrifborðinu hjá sér. Og byrjar að ota honum að
Bob.
JIM: Vcistu hvað stcndur ï þriðju Noscbok?
BOB: Gmr?
JIM: ¡að a að gryta mcnn scm liggja mcð monnum cins og þcir varu
konur. Hcfurðu cinhvcrntïmann lagst cins og kona, Eob?
BOB: Gmrmb....
JIM: Hcfurðu cinhvcrntïmann sagt ja þcgar þu mcintir nci og . nci,
þcgar þu mcintir . ja?
BOB: Gm mrm nm mg mr-
JIM: Við crum bara tvcir hcrna, Eob . af hvcrju attirðu ckki að
liggja cins og kona þcgar þu crt að fara að dcyja hvort cð cr? Við
gctum skcmmt okkur vcl sïðustu stundirnar þïnar. Eg gati gcrt
þig að alvoru konu.... cr það ckki?
Jim ýtir andliti Bobs að jörðinni og strýkur honum um rasskinnarnar
með heftaranum.
JIM: ER ¡AL EKK¡?
Óttablandin þögn.
Þráðlausi síminn hringir.
Af stríði
62
JIM: Ljofuls, þctta cr abyggilcga Lick - hclvïtis -
Jim svarar í símann.
JIM: Jim hcr. Connic hvcr? Þci, blcssuð Connic. Ja, auðvitað. Við
crum bara að vinna að scrvcrkcfni. Þci, hann cr agatur, ckki til
ncinna vandraða. Ja, cg skal na ï hann. (Við Bob) Þetta er konan
þín.
Jim réttir Bob símann.
BOB: Ha smuppï. Ja. Ja. Fïnt ï vinnunni. A-ha. Ja, fïnt, kjothlcifur
hljomar vcl. A-ha. Lpptckinn, þarf að þjota.
JIM: Haltu bara afram. Eg vil ckki standa ï vcgi fyrir cinkalïn þïnu,
vani.
BOB: Ea ba. Ea ba. Elska þig lïka. Ea ba.
JIM: Vcrið gift lcngi?
BOB: Tvö ár.
JIM: Eara nygift!
BOB: Ert þu giftur?
JIM: Átta ar. Er a minni annarri. Tvo born.
BOB: Þci, sko þig.
Jim nær í ljósmynd af börnunum sínum af skrifborðinu.
BOB: Við erum enn að reyna.
JIM: Á natturulcga matann?
BOB: Enn scm komið cr. Eg hcf att ï vandraðum mcð saðisfjoldann,
en við höldum að kannski berjist einhver í gegn.
JIM: Cg hvcrnig lïður þcr nuna?
BOB: ¡cgar cistun a mcr skrcppa saman ï kuldanum, vcrður crntt
bara að halda honum uppi...
JIM: Eg við, hcrna, sarsaukann. Ecrskjaldaður. Nisnotaður. ¡jon-
ustu lundin. ¡ralatilnnningin.
BOB: Ó, það . sorrï Jim. Allt þctta tal um kjothlcinnn hcnnar
Connïar ... Öh, sko þctta grcip mig alvcg - oh - asti mig upp?
JIM: ¡að asti þig upp!
Höfuðstóll
63
BOB: ¡ctta var avintyri.
Jim leysir Bob.
JIM: Eornin lcntu ï starsta avintyri lïfs sïns!
BOB: Þetta var alveg eins og myndirnar sem Talíbanarnir vilja ekki
lcyfa bornunum að sja!
JIM: Landgonguliðarnir voru að fara sjukum bornum barattuhug
og spcnnu!
BOB: Alvcg cins og ï spïtalahcimsoknum þcirra hcr hcima.
JIM: ¡au voru sjuk og dopur a dcildinni þangað til að bcstu synir
Amcrïku, glcðipinnarnir sjalnr, mattu a svaðið.
BOB: Ncð byssum og hnïfum komu þcir lïn ï tuskurnar, og gloddu
hvcrt cinasta vcika barn!
JIM OG BOB: (.aJ.ah·) Og drápu þau svo.
INTERCOM: Lick Chcncy vcrður ï sïmanum cftir tvar mïnutur,
Jim.
JIM: Við crum ckki alvcg tilbunir, Rcba - gcturðu sctt hann a
hold?
INTERCOM: Sctja Lick a hold, hcrra?!
BOB: ¡að gcngur vïst ckki, cða hvað?
JIM: Lauði og djofull, við scm vorum svo narri. Við vorum svo
narri, andskotinn han það!
BOB: Eg brast þcr, hcrra.
JIM: Við brugðumst okkur. Við brugðumst fyrirtakinu. Við faum
ckki ûciri vcrkcfni fra Ltanrïkisraðuncytinu. Ckkur vcrður
baðum sagt upp. Almattugur, hvað hcldu þcir ciginlcga að
við gatum gcrt? Hcrsvcit scm hagar scr cins og gcðbilaðar
krakkhorur og nauðga bornum ï bcinni utscndingu. Eg vcrð
að fa citthvað að vinna mcð, hvað scm cr til að vinna mcð, cn
sannlcikurinn cr bara onothafur. Enginn truir orði af þcssu
hvort eð er.
Þögn.
Bob skellir upp úr.
Af stríði
64
JIM: Hvað?
BOB: ¡ctta cr kjaftaði. Alltsaman. Hvcrt cinasta djofuls orð.
JIM: Horfðu a landgonguliðann þarna taka ut augað a barni mcð
skiptilykli, og scgðu mcr svo að það sc ckki sannfarandi.
BOB: Jim - bandarïski hcrinn stcndur ï aroðursstrïði.
Jim fær sér slurk af viskí.
JIM: Og því miður hafa nokkrir á þessari skrifstofu fallið í átök-
unum.
BOB: Með allan þann talent sem Hollywood býður uppá á sviði
kvikmyndacffckta, ï vinnu við að bua til hraðsluaroður. Við
bjoðum ykkur scrstaka syningu a broti af þcim aroðri scm þcgar
hcfur vcrið drcift um Arabahciminn. Fra Lpplysingaskrifstofu
Eandarïkjahcrs kcmur utsmoginn brclla scm a cftir að fa þig til
að taka andköf.
JIM: Eob, Eob - bïddu!
BOB: ,Ároður af þcssu tagi bjargar mannslïfum,¨ sagði talsmaður
Pcntagon. ,¡cssar skclnlcgu myndir koma ï vcg fyrir hryðju-
verk.“
Jim tapar sér.
JIM: ¡cssar myndir cru hannaðar til að ofragja þjoðina, til að ncyða
okkar stórkostlega fána niður í drulluna og aurinn.
Bob skilur hvað hann á við.
BOB: Hver hatar þjóðina af svo feiknarlegri afbrýðissemi að hann
gati stolið andlitum gofuglyndra hcrmanna mcð stafranum
hatti!
JIM: Hvar gati maður fundið bolmagnið, kvikmyndavcrin, og
kvikmyndagcrðarmcnn scm varu tilbunir til að frcmja blckkingu
af þcssu tagi?
BOB: Hvaða sjuki hugur gati kallað fram svona myndir, svona
kaldlyndar og grimmar, svona augljoslcga o-amcrïskar?
JIM: ¡að cr bara cinn maður!
BOB: Eara cinn hugur!
JIM: Csama Ein Ladcn!
Höfuðstóll
65
BOB: Fjarfcstir milljorðum dollara, spillir salum, til að framlciða
aroður gcgn sannlcikanum, gcgn rcttlatinu.
JIM: Afbokuð -
BOB: - nopur -
JIM: aumkunarvcrð lygi, tilraun til að spilla amcrïskum hugum -
BOB: - mcð þvï að nota amcrïska fjolmiðla.
JIM: Við scgjum nci!
BOB: Þci!
JIM: Csama, lygar þïnar cru cinfaldlcga ckki gjaldgcngar ï Eanda-
ríkjunum.
BOB: ¡u crt innblasinn, hcrra.
JIM: Hcldurðu að þau cigi cftir að kaupa þctta?
BOB: Auðvitað! Eg skal vclrita þctta.
B/ /· jh· .J //.aaa/
INTERCOM: Ein mïnuta, hcrra .
JIM: Pantaðu kampavïn, Rcba. Við ncgldum þcssa clsku.
Jim tekur upp viskíglasið og ráfar um skrifstofuna. Sáttur við sjálfan
sig.
JIM: Eg clska þcssa solrïku daga. Solin stor og gul - allir þcssir
skyjakljufar, tcygja sig upp til himna. Sjaðu bara hvcrju þcssi þjoð
hcf ur aorkað, Eob? Sjaðu bara hvcrju þjoðin þarf að viðhalda.
Við erum fjandi heppnir að fá að vera hluti af þessu. Þeir skríða
um í drullukofunum sínum og láta sig dreyma um turna á
starð við þcssa. Skrifstofurnar, mcnnina a skrifstofunum, allan
pappïrinn og tolvupostana. Við stondum fyrir nokkuð scrstakt ï
þessu landi. Við stöndum fyrir að reisa risastórar byggingar og
að scgja folkinu þarna niðri hvcrnig malin standa. Lagurinn ï dag
mun lifa að cilïfu, fyrir mcr og þcr, Eob. ¡ dag hofum við skrifað
nofnin okkar a blaðsïður Amcrïku. Cg vcðrið cr frabart.
BOB: (er ekki að hlusta) Hvað var þctta?
JIM: Eob, komdu hcrna aðcins .
BOB: Hvað cr að?
Af stríði
66
JIM: Út um gluggann, þarna .
Þögn.
JIM: Er þctta - cr þctta ûugvcl?
Endir .
Vanessa Badham er fædd 1975 í borginni Wollongong í Ástralíu. 17 leik-
rit eftir hana hafa farið á fjalirnar og þetta hér, sem heitir Capital á
frummálinu, var sýnt í London vorið 2003, ásamt öðrum einþáttungum eftir
hana.
Eiríkur Örn Norðdahl þýddi og Lifandi leikhús frumsýndi þýðinguna í Iðnó
á Menningarnótt 2003.
67
Steinar Bragi
Draumar um Bin Laden
SJITT – formáli eftir Eirík Örn Norðdahl
Nyndskcið: Á miklum grasi vo×num vclli hlaupa naktir hippar
og veifa höndum eins og konur í dömubindaauglýsingu. Í tvö ár
hlaupa þcir. ¡ þrju ar hlaupa þcir. ¡ nmm ar hlaupa þcir. ¡ nmmtïu
ar hlaupa þcir. ¡ hundrað þusund billjon milljon ar hlaupa hipparnir
fram og aftur allsberir og hamingjusamir eins og best verður á kosið
í trilljónir og kvartilljónir og strilljónir grilljóna ára. Þeirra á meðal
er ekki eitteinasta skáld.
I.
¡ann 11. scptcmbcr, 2001. Ell-cf-ta scptcmbcr. Hcr þarf ckki for-
mala. Ncnn ûjuga a hus. Flugvclar mcð mcnn innanborðs ûjuga
a hus mcð mcnn innanborðs. Fyrstu tolur barust stuttu scinna. Að
ollum lïkindum hofðu tapast tugþusundir mannslïfa. Eftir nokkurra
daga rot ï rustunum kom ï ljos að latnir toldu ckki ncma skitnar
þrjar þusundir. Tvo ljot hus hrunin til grunna, til ground zcro, og
citt ljott hus lïtillcga bcyglað a cinni af otal hliðum sïnum (Skcpnan
hefur alltaf mörg andlit og klofnar tungur).
Af stríði
68
Einhvcr kvcikti a utvarpinu og norski þulurinn bara oskraði
og oskraði. Fyrsta hugsunin scm for ï gcgnum hofuð mcr? Hvar
cr Woody Allcn? Eg cr cnginn scrstakur Woody Allcn aðdaandi,
cn mcr þotti svo undarlcgt til þcss að hugsa að þcssi taugavciklaði
lagva×ni gyðingur vari bara stcinsnar ï burtu, þcgar Nanhattan var
brcytt ï Eagdad. ¡cgar hcimsvaldastcfnan sncri aftur hcim, ï stutta
heimsókn.
Gcorgc W. Eush var að lcsa avintyri fyrir skolastofufylli af
sjo ara bornum ï Sarasota. Frcttunum var hvïslað ï cyra hans,
hann kipraði varirnar og bað börnin að afsaka sig. Hann var svo
augljóslega óttasleginn að mitt fyrsta viðbragð var að vorkenna
honum. Fáeinum klukkustundum síðar hafði þessi ótti hans breyst
ï fundamcntalïskt hatur. Ekki gcgn arobum, cins og hann hcfur
sjalfur margïtrckað, hcldur gcgn ,hryðjuvcrkamonnum".
Gcorgc W. Eush cr Joc Cowboy vcrsjonin af Hitlcr. Hinn stcrki
lcið togi cnduruppgotvaður a forscndum scm hafa nutïmanum
bct ur. Árið 1933 krafðist hið blaðandi ¡yskaland astrïðufullrar
granmctisatu, hcilags mann mcð hcilaga lausn a vandamalum
¡joðvcrja. Árið 2001 ï Eandarïkjunum cr postmodcrnïskara, fagur-
fraðin cr onnur, cnginn hlustar a astrïðufullar granmctisatur, cn
jafnt þar scm hvïtt rusl, mcnntafolk og popparar gcta hlustað a al-
voru karlmann. Nann scm cr ckki hraddur við að syna tilnnningar
sïn ar, cn cr þo cnginn hclvïtis valukjoi - mann scm cr stcrkgafaður,
an þcss hann tclji sig þurfa að bcita storum longum orðum, cða tala ï
ûoknum hugtokum. Nann scm strïðir við svipuð vandamal og ,hinn
almcnni maður", uppcldi unglingsstulkna og cigin dyslc×ïu. Nann
scm a dokka fortïð að baki, cn ncitar ckki fyrir misgjorðir sïnar
hcldur lïtur otruûaður fram a vcginn. ¡myndin um Gcorgc W. Eush
cr svo fallcg, að cg kcmst ckki hja þvï að fa þa onotaûugu ï hofuðið
að hcr sc um sogupcrsonu að raða. Hannaðan forscta.
Hryðjuverkamaður er hermaður sans gouvernment. Hann er ekki
kvaddur til starfa, hcldur byður hann sig fram, voluntär, lcggur
jafnvel töluvert mikið á sig til að komast í hryðjuverkaherinn. Ekki
af þvï hann cr illa innrattur, hcldur þvï hann scr ckki fcgurri tilgang
mcð lïn sïnu cn að vinna malstaðinum gagn.
Það er fátt ljótara í heiminum en að drepa aðra mannveru. Að
drcpa tvar cr svo vcrra. Að drcpa þrjar cr orðið ansi slamt. Að
Draumar um Bin Laden
69
drcpa þrjar þusundir manna, cr hclvïti rosalcgt. ¡að cr cngu að sïður
ckki jafn rosalcgt og að svclta halfa milljon barna, cða tcppalcggja
borgir með sprengjum.
Rctt cins og vcrsturlandabuar tclja sig margir hvcrjir, cf ckki
bara ûcstir, hafa vcrið ï rctti þcgar þcir ûcygðu kjarnorkusprcngjum
ï Hiroshima og Þagasaki (cða bombuðu Afgana hcrna um daginn),
þá telja þeir sem stóðu að baki árásunum á World Trade Center
sig an nokkurs vafa hafa vcrið ï rctti. ¡cssar tvar aðgcrðir cru
annars varla samanburðarhafar fyrir það hvað kjarnorkuarasin
var unninn af hroðvirknislcgri afcrgju, tilraunaglcði, a mcðan
World Trade Center-aðgerðin bar þess fyrst og síðast merki
að hryðjuvcrkamcnnirnir attu scr ckki margra kosta vol. ¡ctta
var aðgcrð unninn af ynrvcgaðri orvantingu. Langdrcginni og
kvalafullri orvantingu, og brosandi anagju ynr að vcra að standa
sig scm manncskja. Flugmcnn Enola Gay vissu að þcir kamust að
ollum lïkindum aftur hcim, og brostu sjalfsagt ckki.
Fyrir hryðjuvcrkahcrmanninn cr ,cðlilcgur dauðdagi", jafn
skamm ar lcgur og hann var asatruarmonnunum forðum daga. ¡vï
burt scð fra ollum hugmyndum um gcgnsajar hrcinar mcyjar ï cft-
irlïnnu, cr ljost að, að svo miklu lcyti scm hryðjuvcrkahcrmaðurinn
dcyr við skyldustorf, þa dcyr hann hctja, hann dcyr pïslardauða,
daður af hundruðum þusunda, cf ckki milljonum. Hann hcfur gcnð
malstaðnum (scm cr aðri cn allt) lïf sitt. Hann hcfur sannað fyrir
sjalfum scr að hann a ckki ï scr sncnl af cigingirni, ckki sncnl af
huglcysi, hann cr hcill og sannur maður. Hryðjuvcrkahcrmaðurinn
dcyr mcð bros a vor, hvað scm lïður ollum hrcinum mcyjum, af þvï
hann er falleg mannvera.
Csama Ein Ladcn cr þvï folki scm cr sammala honum guð-
umlïkur. Hann cr vonin um Krist, vonin um Chc Gucvara, vonin
um himnarïki, Jorundur Hundadagakonungur mattur til að
frclsa hinn arabïska hcim undan cinokunarvcrsluninni. Hanrðu
lifað alla avi ï Afganistan, þarftu ckki að vcra fundamcntalisti til
að styðja Csama. ¡cr dugar að hafa horft a folk dcyja, og þjast
aratugum saman vcgna vcrstrannar politïkur scm ckki tckur mark
a utlcndum mannslïfum. Csama cr aukinhcldur cinhvcr fallcgasta
fjolmiðlastjarna sïðastliðinna ara. Eins og gcislandi Jcsu Kristur,
mcð þcssi mildu djupu miskunnsomu brunu augu. ¡cssa lcttu folu
Af stríði
70
fcgurð scm cinkcnnir t.d. bcrklasjuklinga. Afsloppuðu gcislun,
þctta þunna glansandi svitalag, granna fallcga limi og skorulcgt
andlit, scm kvcikir astrïðu ï brjostum hinna þjaðu mcð skaldlcgri
malgi, skaldlcgri rciði. Csama cr ckki djofullinn, Csama cr cngill.
Hann a þcssa skaldlcgu fcgurð samciginlcga mcð cnglunum, að
vcra hvorutvcggja lifandi og dauður. Hann linr milli vcrulcikans og
oraunvcrulcikans, milli himins og jarðar.
Krakkar sem eru lagðir í einelti svara stundum fyrir sig. Og þó
þcir skjoti bckkjarfclaga sïna, gcrir það þa ckki að vondum krokkum.
Þeir eru allt að því heilli manneskjur fyrir vikið. Maður á ekki að
lata vaða ynr sig. Hcr vcrður cinungis dcilt um aðfcrðafraði.
Eða hefðu Bandaríkjamenn átt að láta árásunum á World Trade
Ccntcr osvarað?
II.
Lantc hclt þvï fram að goður skaldskapur innihcldi alltaf að
minnsta kosti citt af þrcnnu: Ást, dyggð cða strïð. Cg William S.
Eurroughs batti við, longu scinna: ,¡að scm vcnju lcg manncskja
upplinr scm algcran hrylling, gctur vcrið afskaplcga jakvað
upplifun fyrir listamann.¨ Skaldið linr ï ofgunum, þar kvikna bcstu
ljóðin. Þess vegna drekka öll almennileg skáld. Höfuðöfgarnar eru
þo ckki ï bokkum, hcldur ï strïðum. Strïð cru til þcss gcrð að kvcikja
astrïðuclda ï hjortum manna, kvcikja brcnnandi astarloga fyrir hina
vcrðugu, og kraumandi hatur gcgn hinum ovcrðugu, longun til að
gcra skyldu sïna, vinna dyggðir og bcrja a ovininum. Strïð yta undir
dyggðir og astir, scm cru mcginforscnda goðra ljoða.
Vcgna 11. scptcmbcrs a skaldið nu puður ï nokkur ny ljoð. Cg
nokkur cnn cftir arasirnar a Afganistan. Svo hornr skaldið til þcss
með glýju í augunum að bráðum verður allt sprengt til helvítis
ï ¡rak. Samt cr hið crkitypïska ljoðskald nutïmans cinhvcrslags
vinstrisinnað granmctisatu-bohcm, scm ï ofanalag cr friðarsinni og
þolir ckki strïðið. En orcttlati hcimsins cr foður skaldsins. Strïðið
Draumar um Bin Laden
71
hcldur lïnnu ï skopunargafunni, og an skopunargafunnar cr ckki
nokkurt ljóðskáld til að tala um.
¡ctta cr spurning um þau (ïrakana) cða það (skaldið). Cg rctt
cins og gangstcrinn, þarf ljoðskaldið ckki að hugsa sig tvisvar um
frammi fyrir þcssari spurningu. Ljoðskaldið cr tilbuið ï sïcndurtckin
sjálfsmorð fyrir hina þjáðu heimsins. En bara á pappír og þá helst
bara ï myndlïkingum. ¡cgar hcimurinn sctur fram urslitakostina
svart a hvïtu, tckur ljoðskaldið fram pistoluna og plaffar a hciminn
þar til kulurnar klarast. Ljoðskald scm synir miskunn, cða cr tilbuið
til að gcfast upp, cr ncfnilcga ckkcrt ljoðskald hcldur cinhvcrslags
Sigmundur Ernir, cða Johann Hjalmars. Einhvcr lydda mcð sljoan
penna.
Skáldum er fátt eðlilegra en að elta uppi eðli stríða. Þau hafa
hinsvegar misjafnan háttinn á við leit sína. Skáldið sem stendur
Csamamcgin, hcfur hina hcilogu barattu til vcgsomunar, Jihad, ï
bland við kraftmikla romantïk hinna minnimattar. Hann cr Josc
Nartï, Pablo Þcruda og Emiliano Zapata.
Skaldum af þcssari tcgund fcr sïfcllt fakkandi.
Skaldið scm stcndur vcrsturlandamcgin hcfur hið stcrka aû að
þjona, hann gctur dasamað Strïðsvclina ï futurïskri cstctïk. Hina
fallcgu maskïnu. Hinn Stcrka Lciðtoga. Rakkað niður og nïtt
utlcndinginn, ovininn. Lasamað sinn malstað og sïna þjoð. Hann cr
Ezra Pound, Einar Ecn, futuristarnir, Nikki Nus og Pat Eoonc, ï
einum og sama manninum.
¡cssi tcgund af skaldum cr svo bara rctt outdauð. Á kannski
kortcr cftir, og cinn kalkaðan malsvara.
Loks cr það aðurncfndur friðarsinni og bohcm. ¡ þcssum ûokki
cru ûcstoll skald vorra daga. Eohcminn fjallar um viðbjoðslcgu hlið-
ar strïðsins, þa scm dou til cinskis, moðurina scm þjaist þvï barn
hcnnar varð undir þcgar husin fcllu saman (hvort scm það var kon
ï Eagdad, cða World Tradc Ccntcr, stcrkast jafnvcl cf hann drcgur
upp mynd af hvorutvcggja). Hann far að skilja allt hatrið cða rakka
það niður, hata það sjalfur af ollu sïnu aûi.
Tuttugasta oldin var lifuð ï strïðum. Ljoðabokautgafa a ¡slandi
blómstraði og blómstraði og blómstraði. Fleiri ljóð voru skrifuð á 7.
aratugnum cn þcim 6., ûciri a 9. aratugnum cn þcim 8. Jarntjaldið
fcllur og nu fara hlutirnir aldcilis að gcrast, hcimurinn allur orðinn
Af stríði
72
svona líka bandbrjálað frjáls og allir rithöfundarnir þarna fyrir aust-
an gcta farið að scgja hvað þcim nnnst um citt og annað, oll þcssi
umbrot ï tïmunum, allir þcssir brotnu pottar! - og ljoðabokunum
bara, þvcrt ofanï allt scm maður hcfði haldið, snarfakkaði.
Kalda strïðinu var bara lokið, og hrcynngin bara buin. 9. ara-
tugurinn for allur undir kjarnorkuvana, og cftir það var bara plopps
ekki neitt.
Þess vegna fagna ljóðskáldin nýjum stríðum. Þau gera það ekki
gloð ï bragði, og ckki hcldur opinbcrlcga, cn innst inni cru þau
svolïtið anagð mcð að World Tradc Ccntcr hrundi til grunna. ¡að
var lïka svo fallcgt, svo myndrant, það cr akkurat þcssi ogurlciki
sem listamenn hafa kennt okkur að meta. Also Sprach Zarathustra
eftir Wagner (og eftir Nietzsche). Apocalypse Now! og Heart of
Darkness. For those about to Rock, Tropic of Cancer og Howl. Joy Division
og ja fjandakornið han það, Sigur Rós!
Þyr vcrulciki. Eg vissi ckki að ûugvclar gatu ûogið innï bygg-
ingar. Eg hcfði haldið að ûugvclar myndu springa utana þcim, cn
ckki fara innï þar og springa svo. Þyr skilningur.
III.
Ljoðabakur cru, hvað (?), tolfta aûið? Allavcga cinhvcrstaðar a
cftir doms- kirkju- ïþrotta- loggjafar- vïmuvarnar- fyrirtakja- og
fjolmiðlavoldunum. Ljoðskaldum bcr að nnna þa ûcti scm vïmu-
varnar- doms- og ctcctcravoldum scst ynr, og brcgðast hlut dragt
við uppgotvunum sïnum (cnda ut ï hott að atla nokkrum oðru
cn vclum að brcgðast ,ohlutdragt¨ við). Cg ljoðskald hcimsins
hafa fram a þcnnan mata dag haft mikið og margt um Csama að
scgja. Sumir voru mcð honum, og aðrir a moti. Flcstir stilltu scr
upp ï vcstranu ,hlutlcysisstcllinguna¨ og boðuðu baðar hliðar ,jafn
slamar¨ (fra vcrstranum sjonarholi). En ljoðran nalgun a Csama
sjalfum, manncskju hans, hcfur mcr vitanlcga ckki cnn vcrið rcynd.
¡að cr auðvitað að scgja: Ekki fyrr cn nu, að lcsturinn bcr okkur til
Lruzgan hcraðs .
73
1. þáttur
Ljóðið hefst á Uruzgan svæðinu í Afgan. Það svæði er vinsælt
afdrep fyrir Laden, bin og vin hans Mullah
1
sem á þar uppruna.
Á hrjóstrugu Uruzgan svæðinu suður af fjöllunum Hindu Kush
//,,/. ./a/·a/· /./· / /adao oJ /á·/.a.a. /.a / .a,aa ,
reykja. Bráðlega slaknar á þeim og þeir sofna. Í ljósaskiptunum
koma Skáldið og Músa gangandi upp fjallið frá hægri og
nálg ast þá félaga – í hrókasamræðum. Sól er lágt á himni
jh· //.//,·Jao I·/á /././a,/ ///. /·jha,.·/.a aoo ./J
grjóthnullung í bakgrunni. Tími ljóðsins er eftir 11. september
2001 en fyrir loftárásir Ríkjanna Banda á Afghanistan.
Skaldið: Scg mcr songgyðja! Hvað cr af
arabanum grimma, Ladcn, að frctta?
Hvað er hann að gera og
cr ï lagi mcð hann?
Nusa: Ladcn cr laginn drcngur og klokur.
Það er allt í lagi með hann.
Hann liggur hcr ï lautu,
skammt upp-fra, mokir.
Af honum cr gott að frctta.
Í sandfoki Afgan hann dvelur
ï ynrlati goðu.
Í fjöllunum auðu líður
hans dagur í rauðu.
Vinur hans vani, Nohammcd Cmar, Nullah,
er vinur í raun
og hvïla þcir nu saman.
Talaðu lagra, clla þu dcyrð.
F/.·/+,a· /.//a· /·/ /.aJ.a jh· /////a /·ooa´/´
Skaldið: Lagra mun cg tala cn þo inna frctta.
Þeir segja hann vera
hinn cina rctta.
En hvað hyggst hann gcra?
Ladcn, bin! ¡cir koma, þcir koma:
um himininn þjota,
Af stríði
74
sainn sigla,
landið hlaupandi löngum skrokkum.
Ncð tol sïn og taki
þeir trauðla verða hamdir.
Turbanir vcrða kramdir!
Nusa: Hvï crtu að hiksta?
¡ambaðu vatn þvï vinur,
þig skaltu hemja.
Ladcn mun cnginn tcmja.
¡ himninum blaa Nohammcd blas.
Á afgonskum sondum
kanar mcð rassinn borgara ham vcrða ûcngdir.
Hcim þcir snua, sandi blasnir - mcð skitu,
kokkar krydda, hryðju-vcrka,
undan litu. Hlyð nu a sogu:

Eitt sinn til forna ï Ycmcni fogru,
Nohammcd bin Awad bin Ladcn
lagði upp í langferð langa.
Til Arabïu, Saudi var haldið a jafnûjotum
tvcim, mcð ncsti ur nauti ï mal.
2

Lcið nu og bcið.
¡ Arabïu, Saudi, Nohammcd bin Awad bin Ladcn, sig
hóf
uppavið - þctta virtist hans svið.
Hann saði, hann saði,
hann rakaði saman murstcinum, hann stappaði niður
fotunum, kynnti scr svo Koraninn og sncri scr ï hring.
Honum graddist aur. Hann stofnaði vcrktakafyrirtaki
og vcgalagði, vcgalagði m.a. vcgi til Ncdïnu fïnu
og Nckka, dyttaði að moskum. Graddist honum mikill
aur.
En ský á himni brátt hrannast.
Bergmál af ekka.
¡ Riyaadh kistulok risu,
rigning froskum rigndi.
Draumar um Bin Laden
75
Hammed Mo á himnum í
sorg cinni djupri augunum lygndi - aftur.
¡ Arabïu Saudi, Awad bin, sig hof uppavið - og alla lcið
til himna.
Fagrar mcyjar og hrcinar,
með augnsteina svarta þar bíða
manna Kórans með barta.
Skaldið: Karlarnir ï Saudi, kvcnhylli njota.
Að tjaldabaki scr skjota.
Nusa: Harmdauði morgum, Awad bin, og bornin fjortïunïu
til nmmtïuþrju syrgja, konurnar fjorar lïka. Cg Csama
Ladcn, bin, foður sinn
Awad bin, hcilmikið crnr
3
.
Skaldið: Hvað gcrist nast, cg bið þig að scgja
- kynnist hann stulgu?
Nusa: Erfði hann fulgu og hclt afram nami.
Sá stutti var alls enginn kjáni.
En studïur, kcbab, svcfn . ?
Yrði fabrcytnin straksa um mcgn?
Lcið nu og bcið.
Lïtillatur, ljufur, katur,
Ladcn, bin og slatur,
við lestur sat og skriftir.
Logmali slaturs cnginn skiftir.
Eitt var það gat cr guttann lysti - ,gummorcn
herra harðlínuputti“
4
.
Lcið dagur, lcið nott
- honum var ckki rott.
Hann giftist nmm konum.
Skaldið: Einn, c . cinn ningur sam scm girndin rifti!
Nusa: En cg cndurtck:
sá stutti var alls enginn kjáni.
¡ vcrkfraði undi scr hcill, Csama, bin, nci,
námið var enginn feill.
Ncð pcnna ur vangjum
Af stríði
76
hrafnsins á skinnin sín reit: í bleki blóðs um
þolið burðar hann rciknaði ut,
og rangt var ci svarið, þo hrokk hann ï kut.
Skáldið og Músa hafa á þessum tímapunkti ljóðsins nálgast Lad-
en og Mullah þar sem þeir liggja og dorma við varðeldinn.
Skaldið: Sjaðu musa! Við fatur þcr Ladcn og
Cmar, Nullah, hrjota.
Nunnum þcir gapa,
tungunum ulla,
tennur gulna.
Á moki slïku þcir tapa,
taugunum hrakar, ï vcfjum hcila afganið
brcnnur, hugsun bakar!
Hvï standa þcir ckki a fatur,
þcir forsma cigin ratur.
Hcimur a þcim vcltur, Ladcn, bin af
monnum banda cltur hundur cr, hvcr?
Svo liggur hann hcr?
Nusa: Svo fcr scm fcr.
5
¡cir fclagar afganið þckkja.
¡ strïði við rïkin Sov, þcir moktu saman fyrst,
nu þckkja þcir mikla lyst.
Að dagsvcrkum goðum loknum - hlaupum og
stokkum - þckkir hann gjarnan, sa lïkami frumna,
heilbrigða langan:
Á fjollunum auðu ï afgan,
sest er við glóð og langan.
Ynr fjollunum auðu ï afgan
þung cin og sat cr angan.
Skaldið: Scg mcr songgyðja, hvcrnig var
strïðið við Sovct? ¡ar storvcldið undan lct.
Scg mcr fra rciði Vcta So, þcir vildu muslimskt kct?
Nusa: ¡að var arla morguns sjotïu og nïu,
á hesti kom hann Bubbulíu.
Solin rauð a himni skcin,
ur fjarska barst citt kvalið vcin.
Draumar um Bin Laden
77
Hammcd No sig signdi,
hrukkum á ennin rigndi.
Frcttin var kold, fylgdi spyja klïgju.
Fcllu orð, ï þurra mold:
ísöld hófst að nýju.
Afgan strïðum land cr hrjað. Longum borðust bandur.
Vogust a og fcllu, vinir, fcðgar, frandur.
Kuûar ofust bloði, gcnginn dauðasloði.
Eubbulïu af baki stcig, morgun þann ï sjotïuognyju.
Úrskurð kvað einn grimman:
, - ¡sold hcfst að nyju¨.
Sovct kom um fjollin hau. Hristist jorð og skalf.
Herþyrlur
og drckar bclta, hofu bratt að gclta. Vodka-bjorninn bar
sig
vcl, rcigði sundur faðminn - hcljarins hvcl.
Afgan bangsi vildi - sundur ï sig rïfa.
Afgan bangsi vildi - nogl a hrammi bryna.
Afgan - bjarnarins grimma langan.
Lcið nu og bcið. ¡að var hcljarins rcið. Eitt lcið ar af
morgum. Granaði har a fcldi. Annað til og annað til.
Æ var dansinn stiginn. Lauði hcr, dauði þar, dauði
sem dansar vetna hvar: Í hjörtum af eldi sig hóf upp til
skýja.
Tïu voru arin, andvarp og stuna. Noður varð bangsi og
hóf
loks að ûyja. Fra Afgan tckst cngum að ûyja.
Áttatïuognïu . . .
afganir muna.
Cg þci . . . ur myrkvuðum hclli barst hosti cinn rakur.
¡ djupinu gloð cin da-lïtil, angan sigurs. Situr samall cinn,
augastcinn Hammcd No: Ladcn, bin og Ladcn, bin -
klokasti afganinn. Hcr hofum við svo afganginn:
Ladcn la ï hclli, var að tclja strïð.
Strïð var ckki talið ncma Ladcn tali strïð.
Eintaldi Ladcn strïð. Tvïtaldi Ladcn strïð.
Af stríði
78
¡rïtaldi Ladcn strïð. Fjortaldi Ladcn strïð.
Fimmtaldi Ladcn strïð. Sc×taldi Ladcn strïð.
Sjotaldi Ladcn strïð. Átttaldi Ladcn strïð.
Þïtaldi Ladcn strïð. Tïtaldi Ladcn strïð.
Taldi hann stigin,
drottinn minn! Ladcn bin:
,Fallin cr storvcldislygin .¨
Skaldið: Hvað gcrðist svo?
Nusa: Hcim a lcið þa Ladcn hclt. Arabïu, Saudi, vildi aftur sja.
Nckka og Ncdïnu fïnu þraði - hann for ckki fram-hja.
Ja, Ladcn for hcim, og ûciri ï hcrskau stoði.
Af hermönnum Íslams blóðið bráði.
Fcrðin var long og fatt um hcsta,
þurrkur ï huð cinni rjoðri,
skralnaður munnur
og farið að brcsta,
rykaðar stunur . . .
¡ci, gjalfur ï vatni:
,- Scr cinhvcr vin?¨
6

, - Þci.¨
Hviss það var ï sandi, raki fjarri landi. ¡ung
gcrðust spor og hjortu, vonina cinn þa missti.
Æ það var talsyn ï mistri . . .
Einn var þo sa scm aldrci vagði. Til himins
Ladcn, bin, scr gaði, sagði:
,Hammcd No cg dyrka þig. Lm dalinn dimma lciðir
mig.“
Skaldið: Scgðu mcr allt.
Til Arabïu, Saudi komst hann loks.
Hvað svo gcrðist?
Var það koks?
Nusa: Eïddu hagur, vinur kar.
Eratt nu gcrist Ladcn ar.
Sótti hann bletti helga heim.
Reykelsi brenndi með þungum keim.
Draumar um Bin Laden
79
¡vo sitt skcgg ï Gangcs,
lïnu stokk ï Gaza,
týndi sínum asa.
Hann turban ofan vafði,
slakaði scr og mokti,
ï kafnstofur sotti, hann
grumaði vin sinn, Nullah,
grïnaðist við Lullah,
gratti þannig Noc, hann
stappaði ï Nama,
haddi austur vcstur,
Rïki Vctin Sov og Rïki Eanda, sagði:
, - Eangsa þurfti að skcina,
hann var byrjaður að veina.
Kurckar sitjandi sprana,
Joe
7
cr hana. Storvcldið cr klcina.¨
8

Ladcn mcð lïnð fjarri var sattur.
Rïkin Eanda sig tcygðu, norður, suður.
Slïmugir falmuðu, armarnir
Ara Loll, klingjandi risu,
disko og ,mall¨,
9
með rössum
borgara ham, frctuðu kinnar fursta
ï kor, ï Arabïu, Saudi,
olïa vall, gull varð gall.
- ¡ augunum brciddist ur dollaraglyju,
blindaðir foringjar Saudi Arabíu.
Spyja fylgdi klïgju. Cg Ladcn sig
undir bjo, að skcina að nyju
einn stórveldisþjó …
Á ¡rak loks þcir rcðust.
Ladcn og Nullah trylltust. Þu var koks.
Skaldið: Ncð ljoðranum hatti, Ladcn cg nalgast.
Nusa: Vïkur nu sogunni aftur að Rïkjum Eanda:
¡ Arabïu, Saudi, við Nckka og Ncdïnu fïnu,
Kanar byggðu scr svïna-stïu. Hcrstoðin kom
cn for ckki-fct. ¡cir bombuðu mjog a Raka ¡, þcir
Af stríði
80
skodduðu varnir lofts, þcir drapu konur, born
og sncru scr ï hring. ¡cir drituðu mjog ur
drckum skrið, scndu land-hcrlið,
þcir grofu sig ï morkina - og foru ckki fct.
Gcltirnir ryttu: oil oil oil,
Gylturnar ryttu: oil oil oil,
grísirnir vildu oil oil oil.
Úr spcnum ûoði,
dauði, dauði . . .
2. þáttur
Víkur nú sögunni að Ríkjunum Banda. George W. Bush Jr. for-
seti
10
í Washington D.C. er að hlaupa í hringi í stofunni heima
hjá sér en á sama tíma skimar hann í kringum sig líkt og hann
sé að leita að einhverju. Innan úr eldhúsi hrópar eiginkona hans,
L.a·. .J /.aa .·J/ .J dj/. ´· .J /·J. , /.·. . / ./aaaa.
Morgunmaturinn er tilbúinn.
Eush: Kukl og rugl! Svïnagarnir, tclauf!
Ba/ dj//· ´· /aa / /J/á L.a·. /aJa· ./J /J..´/ , · .J
/·.. . oaaa Háa /+///· /·./aa ,a,a· jh· .J Ba/ , o///·
. /.aa // Ba/ ,·///· /, , /a··/.· /hJ ./ //aa/aa/ L.a·.
er syngjandi kát með svuntu.
Laura: Lavs og hovdï, daginn goðan!
Komdu nu vinur, gour-inn
- það cr hann kallinn minn,
og sestu.
Nundu cftir muttu,
mundu eftir takk.
Mundu eftir napkin
og ekkert-smjatt.
Nundirðu nalu, mundirðu ûibba?
Nundirðu hncpp fyrir hnapp?
Nundirðu svita, mundirðu sprci,
kitlandi, hï fyrir hï?
Draumar um Bin Laden
81
Nundirðu sokka, mundirðu foj,
mundirðu narïur-ï?
Nundirðu oj, mundirðu pï,
mundirðu Kalla kuk?
Nundirðu ûosu, mundirðu ûoss?
Nundirðu tonn fyrir tonn?
Eush: Nundi og mundi,
cg cr son of a gun!
11

Bush sest við eldhúsborðið og Laura hellir mjólk útí skál sem er
full af morgunkorni.
Laura: Faðu þcr Koko, faðu þcr Puffs,
en svo er það pie fyrir pie.
Eush: Jïha!
Bush tekur hraustlega til matar síns en á þessum tímapunkti
er dinglað á bjölluna. Bush stekkur á fætur með mjólkurskegg.
Hann skimar í kringum sig en Laura hrópar á hann og stappar
.aa.··/ /oo/aa/ / ,´/hJ
Laura: Hcyrðu mig, ckki svo fast!
Nuttu-kall mundu,
halló og bless.
Komdu hcr, ¡ lovc you.
Komdu hcr W.
Eush: ¡cgiðu og þcgiðu,
hallo og blcss!
Eg fcr, cttu tillasmcr!
Cg pabba-strakur cg cr!
Bush hleypur til dyra og opnar. Á stéttinni fyrir utan er vinur
hans Rumsfeld, Donald varnarmálaráðherra. Þeir nota leynilegt
handtak og labba svo saman út í límúsínu umkringdir af tíu
lífvörðum með handsprengjur og sílófóna. Þeir setjast upp í bílinn
, /////´·/aa /j·/· ./ /.J I /.// . ,´/haa ·a ,áoo/-//·a/·
Eush: Þu vil cg brïfïng,
Hvað cr að skc?
Hvað cr klukkan?
Af stríði
82
Rumsfcld: Klukkan cr kortcr ynr sjo.
Ennþa lcitað vïða cr,
arabans grimma Ladcn, bo.
Hvar og hvcrnig, hvcr -
Eush: Erïcf cr of langt!
Hjartað cr svangt,
arin mig tcyma,
lat cg mig drcyma.
Nig langar ï kokaïn!
Lat cg það a lista oska.
Hvcnar koma jol?
Hvïtt cr til fjalla, ha og ho, hol!
Nei . . .
Hvï crtu svcinki,
hornnn mcr, þu?
Hvï crtu svcinki,
fjarri mcr nu?
Scgðu mcr þyðingu ha og ho.
Mig langar að kunna reima skó.
Þu vil cg hatta að fokka,
cg vil fara ut að skokka!
Rumsfcld: Fyrst vil cg lcyn þitt vinur,
ckki að kyta,
vil cg mcr snyta -
losna cg þarf við hor,
cf þu skilur hvað cg mcina?
Eg vil lcyn fyrir Stratcgic Þuclcar-War.
Eush: Ljotu born mcð skïta
ï ncnð horið sjuga.
Lpp ï ncnð ryta,
ljótu börnin svína.
Mundu mömmu sína:
Goðir strakar snyta.
Rumsfcld: Gcra skal cg bctur:
Mundu kjarnorkuvetur.
¡a alltaf cru jolin,
Draumar um Bin Laden
83
snjóar Ínið-Kóka.
Svcinki kallinn bolin,
Heims um getur kólað.
Bush tryllist. Hann leggur frá sér sódavatns-glas, og byrjar að
dj,/. ,áoo/-//·aao aoo / ////J , / .aJ/// ´· ao //J , /.aa
gólar.
12
Rumsfeld (fer með vísu):
Út um grana grundu,
gakktu hjörðin mín.
Yndi Warsins undu,
cg skal gata þïn.
Eang og War cg gola,
snerti buxnastreng.
Lcikið bcljur kringum,
Kabboja-drcng!
13
Á þessum tímapunkti rennir límósínan í hlað á Hvíta Húsinu.
+/// ao/.·h /.aJ. /·oaa oJ R//-L.aa/· /// .J .·/-
ast hugsanlegum árásum. Úti kveikir tunglið bleika sigð.
3. þáttur
Ljóðið heldur áfram á Uruzgan svæðinu í Afgan. Vind er tekið
.J /·J.· /·/á/a· .aJa· /.//.· jh· /·J/a.· /a,,. /a,/· +//-
ar aðalsöguhetjur ljóðsins eru nú saman-komnar í gyðinglegri
stjörnu (séð ofanfrá). Í miðju hópsins er skál af jarðhnetum.
Ladcn: Eg vakna. Lrcymdi mig Hammcd No.
Eg hcnti stcini ï vcgg og stcinninn hlo.
Stoð cg a strondu og taldi,
drcngur cg var og valdi,
truss mitt að binda við blasna tinda.
Csama, Ladcn og bin, hofuð mitt þyngist, ï
hciminum blinda. Ja, þungt cr
ï falmurum Ara Loll, hncttir gcrvi mig þrcifa.
Svcipað kustum bandingja-galdra Afgan: þyrlast moki.
Af stríði
84
Sja fjollin auðu. Lrcymdi mig ,ûaming bush¨,
14

Hammed Mo og himnana rauða.
¡ar cg sc þig musa.
Cg hvcr fcr mcð þcr? Skaldið, daldið baldið,
komdu fagnandi.
Skaldið: Ncð ljoðranum hatti cg hcilsa þcr Ladcn.
Ladcn: ¡að var citt sinn fyrir langalongu. Eg sa þig, skaldið a
grarri gotu. Gckkstu þar samall cinn ï þonkum þungum.
Fylgdist cg mcð þcr longum. Kvaði þu rcist um
Stani Pak, Racl ¡s, Stïnu Palla,
Ghanistan Af, Eanon Lï, Gasalcga Gaza.
Hugðist mcr gjorla þinn pcnna vïð-forla.
Crtir þu
limru um Ladcn, bin.
Osama hugnaðist stíllinn þinn.
¡vï varstu valinn, til að gista hvalinn.
Hammcd No og Ladcn, bin - faðu þcr hnctur -
þu skra-sctur. Spamannsins avi farðu að rita -
annað cr af og fra. Cg ï upphan titilinn skaltu fa:
,¡ am not a tcrrorist.¨
Skaldið: - ¡að scm gratur vcrður kysst.
Ncð ljoðranum hatti cg nalgast þig Ladcn.
Skáldið færir sig nær bin Laden en rekur sig í bakpoka á jörðinni,
hrasar og dettur framfyrir sig við fætur Laden. Osama hjálpar
honum á fætur. Skáldið er rjótt í framan, skömmustulegt. Músa
hefur snúið sér undan og þykist ekki hafa tekið eftir neinu.
Ladcn: Ectur ma cf duga skal
skilja þennan hval.
Skaldi! ¡u hcfur talcnt
cn taktu þcr tak.
Skip þinnar salar cr brak,
cf bindur þu scgl þïn ï otta,
cf bïður þu golu ï otta . . .
Fatahcngi 1 - 3 (ï koran):
Óttastu aldrci Ladcn, bin,
Draumar um Bin Laden
85
Óttastu cigi vininn þinn,
ottastu cigi fall -
Ladcn: - Fylgir spyja klïgju.
Larðu a ûautu og hamingjan
mókir í lautu.
¡ harinu vcrtu mcð ûcttur.
¡a crtu, skaldi, rcttur.
Lambið a himnum mcð lyst
borðar kóti-lettur.
Áfram við holdum upp, upp,
cg sc það a hciðbjortum svipnum,
saklausa Laisy - lcysi þitt sak
mig katir, yupp, yupp
- þu nalgast mig oð-ûuga.
Skaldið: Scg mcr Ladcn, mcð ljoðranum hatti
hvað cr hið cina rctta?
Vcrtu mcr ljar ï þurrki, ï svciûandi slatti
og scg mcr: hvað cr af þcr að frctta
og hvï viltu strïð?
Ladcn: Gyðingar cru drullu-svïn.
Ríkin Banda líka.
Heyr á endemi hrín.
Sharon er feitur og Bush er píka.
Spurðu heldur kalla þessa
hvcrs vcgna cg mcssa.
Skaldið: Eg hcf um það hugsað, hugann brotið,
hvï Vcstrið, ¡ngarnir Gyð og muhamcðs-austrið
cru ci vinir ï trunum bokar. Er loku fyrir það skotið
að, dag cinn við upprisu solar, hïn þcir saman ï naustið.
Að saman um batinn þcir vcrði, Hammcd No,
Kristur J. og tha old skul god.
15

Að sest verði saman um stó
og stappað ï bok, cina ciginlcga sam-ûotið?
Koran, Tcsta. gamla og nyja - biblïan fïna,
cr guð cigi cinn og sa sami?
Af stríði
86
Er munur a birtu og ljosi, hvað cr að skïna?
Sa cr maðurinn, það cr guð.
Ladcn: Elsku Laisy, vcrt'ckki ,crazy¨.
Elacygður crtu - og glopur
16
:
Lcysi þitt skilnings cr raðalcgt vand, lof mcr
að rctta þig lcið:
Íranska Shiitið er þónokkur hópur.
Talíbanskt Sunni er hungur í munni
Shiitc, scgja Skotar og skcina,
saur þeir meina.
Shiitc cr og muslimskur hopur,
scm ï London a hcima.
Koraninn ollum þcim bannar,
pintið að teyga.
Skaldið: Ncð ljoðranum hatti, cg nalgast .
Mullah (vaknar):
Eg vakna. Eg cr lciðtogi
Talibana. Eg cr mcð turban.
Nig hungrar, monnsið mig kvclur.
Mig langar í Banana.
Fatahengi 1 (baksviðs):
Nullah, hcr cr cg, dulla citt.
Hcf cg þinn nana-ba ï skjoðu
Na bjoða þcr cinn?
Fatahengi 2 (baksviðs):
Nullah, hcr cr cg, dulla tvo.
Þana-ba hcf cg ûciri cn tvo.
Fatahengi 3 (h/·.· /, a+·./J· J/oo·/ ·JJa):
Nullah, hirtu cigi um citt og tvo.
¡rju cr þïn dulla, mcð digra borgara -
borða þu - ham, loðrandi ï sosu og bo:
þu hcftir þitt monns, þann maga-orgara.
Nullah: ¡akka cg kostinn, vcl cr boðið citt og tvo.
Þani-Ea cr fïnn svo langt scm hann nar
cn þa cr cg bað cg ckkcrt vissi
Draumar um Bin Laden
87
um borgara ham hja dullu a þrju.
Nonnsið mcr skipar,
monnsið mig npar
mönnsið mig sligar
og kvclur, Ladcn, skaldi, musa og
kara þrju, brcyskur cg cr
og svangur. Farið mcr umradda ku.
Fatahengi þrjú færir sig nærsviðs og réttir Mullah stóran ham-
borgara sem hún var með í pússi sínu. Mullah vefur slímugan
smjörpappír utan af borgaranum en í sama mund og hann hyggst
fá sér bita af löðrandi kjötinu stekkur Laden á fætur og slær það
úr höndunum á honum. Þvínæst ræðst Osama á fatahengi þrjú
og sviptir ofan af því andlitsgrímunni og í ljós kemur hvítt, þrútið
.aJ/// . ./·+aao /.·/o.aa/ - /ahJ/
Ladcn: ¡nndcl!
Nullah: ¡nndcl!
Laden og Mullah ráðast á manninn sem er sérsveitarmaður á
vegum CIA og drepa hann með hnífum. Þegar búið er að skafa
sósuna utan af hamborgaranum og setja hann í efnagreiningu
kemur í ljós að hann var bótúlín-eitraður. Þannig endar þáttur
þrjú.
4. þáttur
Á meðan í Hvíta Húsinu Washington D.C. Bandaríkjunum situr
Ba/ '· B.aJ.·///./·// / O../ O/h , /,,a· . ·.J/a oJ
ráðgjöfum sínum, Cheney, Dick varaforseta; Rice, Condoleezza
þjóðaröryggisráðgjafa og Rumsfeld, Donald varnarmálaráðherra.
Þau sitja kringum kringlótt borð með leynilega pappíra fyrir
fram an sig. Enginn segir neitt. Þau eru að lesa. Í bakgrunni er
/./h.´/ ´/·/a/· ///.· , o./.·/ ./ o//· O
Bush (slær í borðið, hin hrökkva við):
Hvar cr Ladcn?
¡ið hcyrðuð hvað cg sagði! Hvar cr Ladcn?
Af stríði
88
Condolcczza: Ladcn cr drcngur slyngur, klokur.
Krafur a staði fclu. Hcimildir okkar tungla gcrvi -
Eush: Tclauf! Svïnagarnir! Kukl!
¡cgiðu og þcgiðu, ruglar þu fcitt.
¡u crt skrafa og mclla, skilur ckki-ncitt.
Ladcn, bin, cr wantcd dcad or alivc.
Þjóð mín heimtar hans lát: það er skák
og skaki fylgir mat - annars cr
forsctinn ulla-bjakk, scgðu mcr urat-akk
hans whereabát.
Condolcczza: ¡ Afgani Ladcn dvclur. Fra Þimrozc ï vcstri,
Lruzgan, Chahar-¡-Ansari,
Hclmand, Suf-¡-Sufh og Hari,
Host, Falang, Hobb, Pint-¡-Ror
Glub, Slub, Hubc, Puff
Kandahar, Þangahar, Gandalf, Logar,
Khost og til Kabul í austri.
¡ctta cr ,LS top twcnty¨ oruggt hit.
Bush: Þið vitið ekki shit.
Hvcrnig cr hans lcitað?
Rumsfcld: Ncð ljoðranum hatti við hofum
lcitast við að nalgast Ladcn.
Eush: Kukl! Hvar cr Ladcn?
Rumsfcld: Ladcn ï Afgani lïklcga dvclur, draumlcikur rcikar og
kvclur, þyrlar upp ryki ï himinn Hammcd No.
Nugur a torgi, bylur, holdi gcrvist a striki
harðlïnudansari nmur.
Bush (stendur upp):
Kukl, hrcmmingar og þrugl, tclauf.
Lick: Er hann ï Afghan, cða Stan Pakis?
Er hann ï Tsjctsjcnïa, Lagcstan?
Kïna, Lïbanon, Paraguay? Sudan, Alsïr?
Eða Ycmcn - hcimalandi forfcðra hans?
Kann að vcra, Sir, um það cr lïtið vitað.
Á moti kcmur að Ladcn cr lcitað.
Draumar um Bin Laden
89
Condolcczza: Ncð ljoðranum hatti við nalgumst þig Ladcn.
Eush: Jïha! Vantar mig Rcka Ku.
Eg kalla ï kallinn ï Nc×ï-Ko,
17

hann skilur mig fjandi vel.
Skofum við saman skït ur hofum,
jarnuðum truntur silfruðum skcifum,
skveruðum ungir breddur berir á
stïgvclum og sporum.
Jïha!
Bush hleypur hring í kringum borðið, tekur stökk og slær saman
o·aaao . //,.´/aaao a //· d+//./ .o.a , /.aa ///a· /
,´/hJ . /a´a a ·//· /, ./J .//a·
Rumsfcld: Lansinn cr stiginn a blasnum sondum.
Á þessum tímapunkti í ljóðinu er bankað stutt á hurðina og opn-
að án þess að bíða eftir svari. Í gættinni stendur Mueller, Robert,
jh· o.J a· FBI H.aa ///.· a.,,.·./,. aa.· á/ / ////J /.-
skýtur augunum upp undir loft og niður í horn. Fær sér svo sæti.
Hann er með þykka skjalatösku.
Eush: Komdu, Nucllcr, fagnandi.
Frctta hvað cr að?
Nucllcr: ¡ hcimi valcgt cr,
angist nakin: bcr,
mjaðmir slitnar, brjostin sigin,
barnaði hana Lygin.
Lauðadansinn stiginn.
Firring situr hjá: telur stigin.
Rumsfcld: Lof oss að hcyra um Ladcn!
Condolcczza: Ncð ljoðranum hatti
Ladcn, bin
þu pakkar inn og afhcndir ï sjotta þatti!
Nucllcr: Gcra hvað? Eg hcyrði ckki .
Bush: Mueller heyrði ekki.
Condolcczza: Hann hcyrði ckki!
Lick: Hvcr hcyrði ckki?
Af stríði
90
Condoleezza: Mueller.
Rumsfcld: Lick hcyrði ckki!
Condolcczza: Rumsfcld hcyrði ckki! ¡að var Nucllcr scm hcyrði
ekki.
Rumsfcld: Hvað hcyrði cg ckki. ¡að var Lick scm hcyrði ckki.
Lick: Þci, þu.
Rumsfcld: Þci, þu.
Nucllcr: Hvað sogðuð þið aðan?
Condolcczza: Eg hcf þvï glcymt! Þu cr koks.
Eush: ¡vattingur! Kafn!
¡að vantar kafn ï mannskapinn!
Þaum ï kafn cða latum sakja handa
okkur kafn. Þci, hcr cr kafnvcl, við
hcllum upp a kafn og vcrðum hcr!
Ba/ /· , ////· aoo . /./h , /·h· . ojaJ/a. ./ o//aa
Mueller tekur upp Geiger–miltisbrandsmæli og leitar hátt og
/.,/ , haaa· /j·/ .oo.,·´Ja· o//// /.aa. . Ba/ , Rao//J
a . aoo/ aaJ/· //// / /.·/aaao haaa· /.aa aoo·// ao
Skáldið.
Nucllcr: Við hofum ,Alicn Prcscncc: LFC¨.
Lick: Af stað mcð ,Cpcration Enduring Alicns LFC¨.
Nucllcr: Þci, ,Cpcration Alicn Prcscncc: LFC¨!
Mueller, Rumsfeld, Bush, Condoleezza og Dick koma saman í
þéttan hring. Karlarnir hnýta bindi sín við bindi hvers annars
en Condoleezza fer úr sokkabuxunum, hnýtir þeim fyrst um háls
sinn og svo við bindi karlanna eins og henni var kennt að gera í
FBI skólanum. Mueller tekur eplamyndina af veggnum, skannar
/.a. oJ ,/,·-o+//aao , /,,a· /.a. . . ,´/hJ I,.· Ba/
gef ur frá sér leynilegt merki hlaupa þau af stað réttsælis kringum
myndina og stofna þannig ljóðrænum veruhætti Skáldsins í hættu
og það fer burt.
Draumar um Bin Laden
91
5. þáttur
I hoo/. /+/// //Jao ./J .//a· . U·a.,.a .+J/J / +/,.a 1a//-
./ L.Ja S/./J/J , 1á. /./. /./// ..·J/J , ///. ao/.·h
hann. Laden er að stappa í pípu, Músa og Mullah éta hnetur úr
skál. Skáldið mænir upp í bjartan og fallegan stjörnuhimininn.
Snarkið frá eldinum og lágt muldur, eins og frá gervihnöttum, eru
einu hljóðin á þessari kyrru nótt. Utan við birtuna frá eldinum er
svartamyrkur en þó mótar óljóst fyrir fatahengjunum. Nærsviðs
er brotinn pendúll.
Skáldið (lítur af himninum og á Laden, bin):
Hvï situr þu Ladcn, bin,
scm fastast ï Afgan-inn?
Hvï fcrðu ci annað,
cr þcr það bannað?
Ladcn: Cpium Poppics cr voða fïnt
Svo langt scm það nar.
Cpium Poppics ur landinu syknt
og heilagt er selt.
Cpium Poppics cr ûutningur-ut
18

sem fóðrar vort byssu-gelt.
En hugnast mcr bctur, þa lïnð cr sut,
ur pussi að draga cinn dimmlcitan but,
- að klïpa af harðlcitum kinnum
og kynda með vinum mínum.
Nullah: Kari Laisy, spurningar þïnar dala.
Hvï crtu að mala? Hvï atti Ladcn að fara?
¡ hannu nnnurðu þara, sand ï Sahara . . .
Vcrtu hcldur hcima, hvcrs vcgna að rcyna?
Raktaðu þig sjalfan, lcitaðu ï truna.
Faður þcr lur, lattu þig drcyma.
Ladcn - gcngið hcfur bruna.
Ladcn - drcngur, klokur,
lesinn kóran smókur.
Ladcn - scm fastast, fcr ckki ncitt,
ûjugandi tcppi nagja.
Af stríði
92
Taktu þvï rolcga, Laisy, hoggið cr grcitt.
og ekkert við því að gera.
Gcrvitungl Afganið plagja
faðu þcr hnctu. Lattu svo vcra,
láttu svo vera …
Fatahengi 1 og 2 (í kóran):
Tungl-gervi sveima:
Laisy ckki rcyna.
Úti tunglin kveikja
bleika sigð:
Laisy ckki rcyna.
Tungl-gcrvi, svcima,
Laisy-tarin strcyma:
Laisy ckki rcyna.
Í pípu-laut þá logar:
Ladcn, von og tryggð.
Eurtu skyin blasa,
Laisy-blcikri hryggð.
Ladcn: Gott cr þctta Shiitc.
Ganga cg það lat.
Pípan er látin ganga frá Laden til Mullah, frá Mullah til Músu,
frá Músu til Skáldsins sem er að reykja í fyrsta sinn. Tvær um-
/·J/· ·a /.·a.· .Ja· a L.Ja /+· á· /·h· /// //o/a , //a·
að rekja ævisögu sína:
Ladcn: ¡a Ladcn var þrïtugur, hclt hann að hciman og til
fjalla upp. ¡ar hann hafði nagju af sïnum anda og af
einverunni og hann þreyttist eigi á tíu árum. En að
lokum sncrist hans hjarta - og cinn morgun hann rcis
mcð rcnningu dags, sncri scr að solu og avarpaði hana
svo:
, - Nikla stjarna! Hvcrsu myndi þcr lïtast - hvcr vari
hamingja þïn - cf cigi hcfðir þu þa scm fyrir þu skïn!
Hcr upp að hclli mïnum ï arin tïu hcfur þu komið mcð
gcislana fïnu: a ljosi þïnu hcfðir þu þrcyst an mïn, mïns
anals og snaks. Sja! ¡rcyst hcf cg a vïsdomi mïnum cins
og byûuga scm hcfur safnað til sïn of miklu hunangi, cg
Draumar um Bin Laden
93
þarfnast handa ut-rcttra til að lctta a mcr
19
. Að gefa og
drcifa cr minn vilji - uns hinir vïsu mcðal manna hafa að
nyju orðið katir ï sinni villu og þcir fataku katir ï sinni
fatakt. Eg mun fara niður - ï djupin: cins og þu gcrir
að kvoldi, cr þu hvcrfur ï sainn og farir ljos cinnig ï
undirdjupin ofgnottin þïn stjarna!
Lïkt og þu, vcrð cg að fara niður - cins og mcnnirnir,
hvcrja mig vantar að nalgast, kalla það.¨
Skaldið: Ladcn, þu Jïhadsfostur. Hvað crtu að malla?
Ladcn: Eïddu hagur, nu cg bralla:
Ladcn alcinn niður fjallið gckk og cnginn hann hitti. En
þcgar hann kom ï hað kaktusa stoð hann frammi fyrir
gomlum manni scm hafði ynrgcnð sinn hcilaga kofa til að
leita snáka í matinn.
Gamli maðurinn sagði: ,- Roltari þcssi cr mcr okunnur
cigi: gckk hann hcr hja fyrir arum morgum. Þcfndist
hann Ladcn þa, cn hann hcfur brcyst. ¡a barstu þïna
osku til fjalla: hcfurðu þa slcgið ur? Viltu ï dag bcra þinn
cld til dala? Ja, cg þckki hann aftur Ladcn. Augu hans
tar og ogcð fjarri munnsvip. Gcngur hann cigi um lïkt og
dansari? Hvcrsu brcyttur cr Ladcn! Ladcn hcfur orðið -
barn, sa vaknaði-upp: hvað viltu nu til svcfngcnglanna?¨
Ladcn svaraði: ,- Eg clska mannkyn.¨
Nusa: ¡a Ladcn kom ï nalagan ba fann hann a markaðstorginu
fjölda manna safnaða saman: það hafði verið tilkynnt að
lïnudansari myndi skcmmta. Cg Ladcn avarpaði folkið
svo:
, - Eg boða Supcrmann!
20
Maður er nokkuð sem verður
að komast ynr. Hvað hanð þcr gcrt til að komast ynr
hann? Hvað cr api monnum? Aðhlaturscfni cða sarlcg
skomm. Cg þannig vcrður maðurinn Supcrmanninum:
aðhlátursefni eða sárleg skömm. Hvar er eldingin sem
slcikir ykkur mcð tungunni? Hvar cr gcðsjukdomurinn
scm mun hrcinsa ykkur? Sja, cg boða Supcrmann! Hann
cr þcssi clding, hann cr þcssi gcðsjukdomur.¨
Cg folkið hyllti Ladcn. Hann hclt afram svo:
Af stríði
94
, - Eg clska alla þa scm cru lïkt og þungir dropar fallandi
cinsamlir ur skyinu svarta scm ynr mannkyni vomar: þcir
eru fyrirboði eldingarinnar og sem spámenn farast þeir.
Sja, cg cr spamaður cldingarinnar og þungur dropi ur
skyinu: cn þcssi clding cr kolluð Supcrmann!¨
Ladcn: Satt þu scgir fra og vcl, Nusu-hvcl.
Skal cg þo tiltaka ganginn af sjalfur:
Eldingin var kolluð Supcrmann! Cg þa - cftir þcssi orð
- gcrðist svolïtið scm þaggaði niður ï hvcrjum manni,
stïfði hvcrt auga. Á mcðan Ladcn, bin malti hafði
lïnudansarinn hanð sinn dans: ut um litlar dyr hafði hann
birst og hann mjakaði scr ynr rcipið scm var strcngt
milli tvcggja turna og þannig gnafði hann ynr folkið og
markaðstorgið.
Sau það ï skyndingu, lïkt og cldingu hcfði lostið,
Ladcn, bin og muhamcðstruarfolkið starði: ¡ctta var
harðlínudansari . . .
Nusa: Á mcðan ï Rïkjunum Eanda gckk lïnð sinn gang vana.
Eruddu brunnar tcnnur a sykri brjosta,
kandïs bailcys bounty mars,
þykknuðu frckir rassar borgara ham,
satu og atu hjassar mcð sosu ï vikum munns,
stïûuðust aðar ntu: fcll folk, fc og frandur.
Smjöttuðu og kjöftuðu markleysu Kanar.
Fjolmiðlar bulli fylltust - Eollocks, Sandra.
Kvikmyndir ofbeldi klám í gámafjöld um heiminn fóru.
Holdris, Spilling, Þarcissismus, Hybris, Trylling,
hittust þau systkin ï Hollywood, sogðu:
allt er harla good. Það var þá . . .
Í dag er það eftirfarandi:
Hofuð gcrast gasgrïmuþung. Ástarorð ï nltcr hvcrfa.
Rámar mig í Clinton og grínið en þá vorum við ung:
cg hla ckki aftur. Hcrfa! Sctja þcir smallpo× ï kokið . . .
Syklar mcð postinum koma? Anthra×stinning ï fotum?
Eotulïn-kjuklingar? Ebolugrafnir unglingar?
Sarïn var notað ï Tokyo. Farvcikir sjuklingar - a
Draumar um Bin Laden
95
spítölum . . .
Syklonið var vinsalt hja nasistum.
Á bandarïskum ûugvollum:
,Hann sagðist vcra bosnian tcrrorist,¨ cn það var
mishcyrn, hann sagðist vcra bass guitarist.
Glampaði a bo×-cuttcr, nci, það var kottur.
Cfsoknar-brjalaðið um sig grcfur, sa bragðarcfur.
Hvað var þcssi hvinur? Augu til himins mana.
Flugvclar voma. Arabinn drcgur auga ï pung.
Ladcn: Satt þu scgir fra og rctt,
clsku musa.
Í Ríkjunum Banda
cr cg þonokkur frctt,
skil cg þo varla ncitt.
Frctti cg af þvï slysi ûug
- hja vini mïnum.
¡ctta var mikið slys-ûug
21

cn fagna cg þo.
Af cftirfarandi astaðum:
Fcngu fc,
fcngu frandur,
fengu það sumir
sem sumir áttu skilið.
Nullah: En orðstïr dcyr aldrcgi -
Ladcn: - hvcim cr scr um gctur.
Skaldið: ¡að brcytir þvï ckki, Ladcn
að leitað er þín.
Nusa: Hvar cr Ladcn, bin?
Vcit það nokkur?
22
Ladcn: Ladcn cr hcr.
23
Skaldið: Allt cr ï russ, Ladcn bin, a stundum upp rykur.
Stjakar ï cldinn, kylir vindinn.
Að honum sakja, skuggar, fjandar,
fuglar. Hátt uppi sveima gluggar
hnatta gcrvi og að baki, augu
Af stríði
96
graðug, lcita, ryna, þukla, blasnar og
þurrar mcrkur Afgans Ladcn, bin.
Nusa: Nciri ladin,
rokið a fatur, glïmt við
vindinn: hvïskur ï laun,
hvar cr hann hadin?
Aftur af stað, uppur hclli, innï hus.
Útur husi ï hclli fra hclli til hcllis.
Lm gong ï skyli jarðar ncðan, um gong
ur husi ï hclli. Úr hclli um gong ï skyli
ï hus. Úr husi ï hclli ï gong ï skyli. Úr skyli
ï bïl um sand ï hus. Hncttirnir svcima, ï
hofðinu suð, hugsar, fjarans puð.
Cg hvcr hugsar? Ho-Tsc Ning
Hammcd No Ladcn Ein cða Ari Loll?
Taktu ,poll¨, þctta cr svcimult þing.
Ladcn: Ladcn cr noi-parad og hcldur scr a hrcynngu.
Fer ýmist einn eða kringdur um.
Hcllar, skyli, hus. Á scr ckki sama stað.
¡a rcið Ladcn um hcruð. Aufusugcstur, vctna hvar.
Talibanskri gcstrisni cr viðbrugðið. Lukuð
borð, mokuð orð, fyrir svcfninn bcibïdoll:
blossar Hammcd No, tcnnur þïnar scm blaut ull,
augun mirra, skaut þitt laut ï grasi, grct þar dufa. Firra!
Skjoni sig rcigir, aftur af stað. Jïhad!
Ladcn cr noi og cinnig bin. Gistir fjollin,
gratir snakinn, orninn svcimar. Hann þjappar scr
fïna Afganið, ûygur um fïna Afganið og
snyr scr svo ï hring. Rynir ï skyin,
Hammcd No,
henti steini í vegg
og steinninn hló …
Fatahengi 1 og 2 (í kóran):
Á fjollunum auðu ï afgan,
sest er við glóð og langan.
Draumar um Bin Laden
97
Ynr fjollunum auðu ï afgan
þung cin og sat cr angan.
Skaldið: Ncð ljoðranum hatti, cg nalgast þig Ladcn, bin.
Fyrir fólkinu í vestri ertu hinn
24

það hraðist þitt indjanaskinn.
Ladcn: - Hvcrjum cr fuglinn fagur sinn.
Skaldið: Fyrir mcr crtu, Ladcn, bin, vissulcga cinnig
mcð stinna kinn, cn hugnast mcr þo bctur, andinn þinn.
Fyrir mcr crtu .
Ladcn: Hugnast mcr kvcðskap skaldsins.
Stolt cr það og gofugt, þo brothatt.
Situr það nu og gratur.
Nusa: Syrgið cigi þa skaldið gratur!
¡að vokvar sïnar ratur.
Mullah: Afganið steig því til höfuðs.
Þu cr koks.
Ladcn: Hatt uppi ï þurrum
og stoltum fjollum Afgan,
situr eitt skáld
og gratur.
¡ birtunni horðu,
harðnar mcð naturtrollum,
skaldið - og vokvar
kaktusaratur.
Á þessum tímapunkti í ljóðinu hefur slokknað á varðeldinum. Allt
er myrkur. Líkamslausar raddir eru allt. Og nálgast.
Skaldið: ¡ upphan cg hugðist, Ladcn,
mcð ljoðranum hatti að rita.
Á cndanum var það svo Ladcn,
sem ritaði mig.
Nusa: Öndin Andrcs, naði þvï bctur:
Fjarskanistan er nafnið
og notast við dularfullt letur.
Af stríði
98
Lïkamslaus rodd (hvíslandi):
¡ Ladcn scrhvcrs manns cr fall hans falið.
¡u fcrðast gcgnum afganska cyðimork
af hugsunum sem hugur þinn hefur alið.
¡inn Ladcn cr þcim mikla matti gaddur að
mynda sjalfstatt lïf scm ognar þcr.
Hann vc× a milli þïn og þcss scm linr
og svo er engum ljóst hvað milli ber.
Cg svo þu fcllur fyrir Ladcn, bin
í fullkominni uppgjöf sigraðs manns.
Hann vex á milli þín og þess sem bin
Og svo ertu draumur hans bin
Ladcn bin cg cr draumur þinn .
1
Mohammed Omar, Mullah (42), var cinn hclsti lciðtogi Talcbana ï Afgan.
Áður barðist hann við hlið Ladcn ï strïði Afghanistan gcgn Sovctrïkjunum
arin 19¯9-1989.
2
Hcr cr att við foður bin Ladcn - Mohammed bin Awad bin Laden - og
alramda gongu hans. Árið 192ô gckk hann 1600 kïlomctra lcið, fra suður
Ycmcn ynr Hadhramaut fjollin til Hijaz svaðisins þar scm nu cr Arabïa,
Saudi. Er til ,landsins hclga¨ var komið hof sa gamli - þa ungur - að starfa
við murstcina. Samkvamt bin Ladcn fjolskyldugoðsogninni vakti hann
ûjot lcga athygli Abdulaziz, vcrðandi konungs, þcgar hann stakk upp a lcið
til að gcra hallarloðina ï Hazis fara hjolastolum cn Abdulaziz var bundinn
við hjolastol. (¡css ma gcta að lcikarinn Cristophcr Rccvc - sa scm lck
Sup cr mann ï samncfndri kvikmynd - var bundinn við hjolastol mcgnið af
tíunda áratugnum og fram á öld hryðjuverkanna (21.öld)). Þrátt fyrir að
vcra olas og oskrifandi naði hinn ungi murari, fyrir vclvild hins lamaða
konungs og pcrsonutofra sïn sjalfs, smam saman að koma a fot alþjoðlcgu
vcrktakafyrirtaki mcð milljarða dollara ï arsvcltu. ,Hc had a fccl for cngi-
nccring and a rcal fccl for how to hirc good pcoplc,¨ sagði fyrrvcrandi
ûugmaður Ladcn Sr. ï viðtali við ,Evcrybody has dicks¨, ummali scm
hljoma skuggalcga cf hcimfarð a Ladcn Jr. og ljost að sa litli crfði ûcira cn
peninga frá föður sínum.
3
Ekki cr vitað nakvamlcga hvcrsu stor upphaðin var scm bin Ladcn,
Osama erfði eftir föður sinn. Tölur á bilinu 80.000.000 til 200.000.000$
99
hafa vcrið ncfndar cn hvað scm þvï lïður ma ljost vcra að upphaðin hcfur
vcrið umtalsvcrð og drjugt vcgancsti inn ï framtïð ungs manns. ¡css ma
gcta að scinna - cftir harðvïtuga gagnryni a konungsfjolskylduna ï Arabïu,
Saudi - cr talið að ûcstir ur fjolskyldu bin Ladcn han afncitað honum
(disowned him).
4
Hcr cr hofundur undir ahrifum fra ïmagistanum Ezra Pound - loftvagi
ljoðpundara - Poundara! - scm við lok sïðari hcimsstyrjaldar var ûuttur ï
buri til Rïkjanna Eanda fyrir stuðning sinn við ïtalska fasista. Hið ovanta
avarp Skaldsins - ,gumorrcn hcrra harðlïnuputti¨ - bcr kcim af nokkrum
hclstu stïlbrogðum Pound ï hinum vïðfragu Cantosum hans, það cr a)
avarp ,pcrsonu¨ ï ljoðinu (scm cr um lcið onnur cn ljoðmalandi, cða
ckki - hver eða hvað ávarpar hvern?!) og b) bciting framandi tungumals til
framandgcrvingar - olvunar cða fokkopps - og c) vïsun ï bokmcnntavcrk
scm fair cru vïsir mcð að þckkja - cn þannig vcrða gasalappirnar svo
tvïþattar ï mcrkingarskïrskotun sinni: þar vïsa hvort tvcggja til avarpandi
persónu í samhengi verksins-sem-vísar, ï tilviki Pound: Cantosum, ï þcssu
tilviki: Drauma um bin Laden, og hins vcgar til rommunar-um a vïsun ï
annað verk - hið sïðarncfnda cr blatantly intertextuelt en nálgast í sumum
skcmmtilcgri tilfcllum innvcnsl, þ.c. scrðingar a tc×ta-forcldrum vcrksins
(sja Lcvi-Strauss: Náttúra og Menning, Lcvy-Eruhl: Hið hráa og eldaða, Sein
og Dasein Heideggers og Vísindi goðsögunnar c. Jung og Kcrcnyi) - allt ï
senn.
5
Kei sera sera.
6
Sïðari tïma fraðimcnn hafa ckki orðið asattir um tulkun orðsins vin í þessu
samhcngi. Eandarïskir og cvropskir fraðimcnn hafa frckar hncigst til að
tulka vin ï mcrkingunni ,vinskapur“ – „ber er hver að baki nema bróður
cigi¨ (sja Johnson, Kaabcr, Said) cn fraðimonnum Nið-Austurlanda þykir
synna að hcr sc orðið notað ï mcrkingunni ,Casis¨ cða ,vin ï cyðimorkinni¨
(sja m.a. Abdul og Gallaghcr-Suf).
7
Sja ummali um ,Joc Cowboy¨, formala.
8
Scm hað ï garð umraddra storvclda cr orðið kleina djarftakara skot a
Eandarïkjamcnn. ¡ar ï landi cr klcina þydd scm ,donut¨, cn donut - strangt
til tekið kleinuhringur - cr satmctisklumpur mcð gati ï miðjunni og þykir
ckki hollur. Nogulcga ma lcsa orð Ladcns scm myndhvcrfa utlcggingu
a ,nrringu¨ nutïmamannsins a Vcsturlondum cða scm aðvorun: ,do
not¨. Hvort mogu lcgt viðfang ,do not¨ a scr citthvcrt tiltckið, afmarkað
merkingarrými í þessu samhengi er hins vegar óljóst.
Af stríði
100
9
Hcr cr mogulcg vïsun ï Mall of America, vcrslunarkringluna fragu og citt af
líklegum skotmörkum hryðjuverkamanna eftir árásina á Afghanistan. Fyrir
morgum Eandarïkjamonnum cr umratt ,mall¨ ckki cinungis staður til að
vcrsla hcldur cinnig mikilvagt takn fyrir akvcðna syn a lïnð. ¡ mallpartyi
sem haldið var af Cheerios morgunkornsframlciðcndunum - 10. okt. 2001
- sagðist kvk. fastagcstur og þriggja barna moðir ckki ottast um lïf sitt cða
barnanna sinna ï mallinu: ,Why should ¡ play into thc tcrrorists hands and
bc afraid. That way thcy will havc won - and ¡ won't lct that happcn!¨
Sja cinnig umfjollun um sagnbcygða mallið, ,Að malla¨, cftir Hclga
Hálfdánarson í Stuðlar og stuð.
10
Eush - scm cinnig cr slangur-yrði fyrir skapahar, sbr. ,Wc'vc got bush¨
- cr fyrsti forscti vcstrans rïkis scm þctta a við um. Tvofalda vafnð - W. - ï
nafni hans stendur fyrir Wolfgang.
11
¡ctta cr citthvcrt undarlcgasta maltaki Eandarïkjamanna. Crðrctt
mcrk ir orðasambandið: Eg cr byssusonur. Sagan scgir að konum han, ï
ardaga bandarïska hcrnaðarvcldisins, vcrið lcyft að þjona ,non combatant¨
hlutvcrki um borð ï skipum bandarïska ûotans. Sokum langra siglinga
gcrðist það sïoftar að umraddar konur yrðu ofrïskar af vcru sinni um borð
ï skipunum. Ef olctt kona ncitaði að gcfa upp hvcr vari faðir að barni sïnu,
var bastarðurinn uppncfndur ,byssusonur¨, ï ljosi þcss að byssuhrciður
skipsins var cini staðurinn um borð þar scm nnna matti nokkuð naði til
astarlcikja. Auk þcssa hcfur þvï vcrið haldið fram að við crnðar faðingar
um borð han vcrið hlcypt af fallbyssum baði a bak- og stjornborða, til
að auðvclda faðinguna. Ergo: Son of a Gun. Bandaríkjamenn eru að því
lcytinu olïkir oðrum vcsturlandabuum að byssumcnning cr cnn hluti
af afþreyingarsístemi almennings þar í landi. Í Evrópu misstu byssur
sjarmann við að verða átómatískar og öruggar að því leytinu til að engin
leið var lengur að drepa sig með þeim fyrir slysni líkt og forðum daga þegar
byssur áttu það til að springa framaní forundran ungra drengja. Í dag verða
ckki slys mcð byssur, svo hcita mcgi, cf undanskilin cru þau tilfclli þcgar
Ameríkanar skjóta hver annan í misgripum fyrir innbrotsþjófa.
12
Algcng hcgðun hja citurlyfjasjuklingum.
13
Sja aftur ummali um ,Joc Cowboy¨, formala.
14
Í ljósi áðurnefndrar aukmerkingar orðsins bush, auk augljosrar vïsunar
ï hina hclgu bok kristinna manna, biblïuna, og amcrïska orðatiltakisins
,ûaming gay¨, ma vissulcga vclta þvï fyrir scr hvcrt ljoðmalandi (Ladcn?
Stcinar Eragi?) cr ciginlcga að fara mcð þcssum ummalum.
Draumar um Bin Laden
101
15
Guð Gamla Tcstamcntisins.
16
¡ þcssu samhcngi cru ûcstir sammala um að glopur skuli lcsast scm cin
birtingarmynd ,¡nndcl¨, cða ,¡nfantilc¨, barnalcgt sbr. Klondike/Clown-
dike (clown: glopur, dyke: slut, tussa) - glóptussa - og ,glopagull¨ ï Gullæði
Chaplin, rïddu mcr tussa, pïka, gull-tussa.
17
Hcr cr vïsað til Fo×, Fo× Fo× forscta Nc×ïko.
18
Árið 1998 var opïumframlciðsla Afghanistans 2ô00 tonn, 1999 var
magnið komið upp ï 4600 tonn cn fcll arið 2000 niður ï 3100 tonn. Áður cn
Talcbanar lystu ynr þvï markmiði sïnu (agu. 2000) að hatta opïumraktun
cr talið að um ¯ô% af opïumi hcimsins han att uppruna sinn ï þcssari ,dcscrt
of dcpcndancc¨ (Lamb, Wally). Til að aûa scr nanari upplysinga um ahrif
Cpium Poppics a samfclag manna sja, Oh my god . . . cftir Lamb, Wally.
19
Hcr cr vïsað til skïrlïns Ladcns. Eftir stutta fangclsisvist ï Arabïu, Saudi,
arið 1991, scgir sagan að Ladcn han haldið upp til fjalla og vcrið frahvcrfur
holdlcgu samncyti baði við sjalfan sig og aðra mcðan a vist hans stoð.
20
Superman í samnefndri kvikmynd var leikinn af hinum Ríska Banda
Christophcr Rccvc. Árið 199ô lamaðist Rccvc fra halsi og niðurur cftir að
hann datt af hestbaki.
21
¡ sjalfsavisogu sinni The Rascal, scm kom ut arið 1999 (Pcnguin) fjallar
Ladcn um það scm hann kallar hundalogïk Eandarïkjamanna, hann scgir:
,Varðandi hina almcnna byssucign Eandarïkjamanna, og þa gratlcgu hunda-
logïk scm notuð cr til að rcttlata hana, þ.c. að byssur drcpi ckki folk - að
folk drcpi folk, þa langar mig til að bcnda C¡A a að það cru ckki ûugvclar
scm drcpa folk, það cr að folk skuli vcra innan í háhýsum sem drepur það.“
22
Hcr bcitir Nusa fyrir sig alkunnu stïlbragði Nusa: malskulcgri spurningu
eða rhetorical question. Við inningu slïkrar spurningu cr ynrlcitt ckki gcrt rað
fyrir svari, stundum cr gcrt rað fyrir cinsatkvaðis svari a borð við ja cða nci
cn þo cr slïkt ckki algilt. ¡cgar ollu cr a botninn hvolft cr folki þo ynrlcitt ï
sjalfsvald sctt hvcrnig það svarar, mcð tilliti til ljoðrannar nalgunar bcr þo
ynrlcitt að virða Nusuna og fylgja rcglunum.
23
Allar sctningar, orð og kaûa scm cr að nnna ï Koraninum bcr skv.
ïslomskum kcnnimonnum að tulka a ymist ¯, ¯0 cða ¯00 vcgu. Ef Ladcn
hcfði sagt þctta ï Koraninum gati hann þ.a.l. vcrið - að lagmarki: hcr þar
hcr þar hcr þar cða hcr.
24
Sja Said, Edward: ,Crisis¨.
102
Steinar Bragi
Um möguleika skálda.
I.
Ein af þvcrstaðum Zcnons hljoðar, ï stuttu mali, svona: cf stoðugt
cr hclminguð vcgalcngdin milli A og E vcrður E aldrci nað -
hclmingunin stcfnir a ocndanlcgt - cilïfðina og hvcr hcfur tïma
fyrir hana. Þetta bil milli A og B er í myndinni IQ - astarsaga
franku Einstcins - ynrstigið mcð ástinni: Ncg Ryan, fulltrui hinnar
vïsindalcgu nalgunar, nalgast Tim Robbins, snjalla bifvclavirkjann,
skrcf fyrir skrcf vitnandi ï ofangrcinda þvcrsogn, þcgar Ncg cr
komin þctt upp að Tim staðnamist hun, það glampar a lifandi
framvindu ï augum þcirra, þau sctja stut a varirnar scm matast ï
kossi. Þetta er della.
Úti kveikir tunglið bleika sigð.
II.
Hcimurinn cr ofurscldur lïkum. Ncð þcssu orði, ,lïkum¨, cr cg ckki
að hnyta ï auðmcnn (kapïtalista) - miðaldra, hvïta karlmcnn scm
nota skynorvandi cfni, hlutgcra kvcnmannslïkamann og dvclja ï
cfstu logum vcstranna samfclaga mcð salina dauða innra mcð scr
Um möguleika skálda.
103
- cða valdasjuk handbcndi þcirra - stjornmalamcnn vcstranna
,lyð raðisrïkja¨ - nci, cf ,lïkum¨ cr skilið scm nar cða ï stað þcirrar
mcrkingar scm cg atla að sctja fram hcr a cftir og fclur ï scr skilning
scm liggur nar sviði tolfraðinnar, cr cg að scgja brandara.
Allt scm gcrist ï hcimi skammtastarða cr undirorpið lïkindum
- tolfraði. Gcislavirkt atom, til damis, gati hrornað og gcnð fra
scr rafcind, cða, a hinn boginn, ckki. ¡a komum við að cftirfarandi
vandamali: Gcfum okkur að ungur maður - viðkvamur ï gcðinu og
friðarsinni, kannski skald, sitji við skrifborð inni ï aûokuðu malm-
hylki (og yrki). Á aðra hond cr pcnni mcð gcislavirku blcki cn a
hina cr hvïtur pappïr. Hlutunum cr þannig hattað að nakvamlcga
hclmingslïkur cru a að gcislavirka blckið hrorni, scndi fra scr rafcind
og valdi því að rafeindaskynjari í pappírnum sendi boð til króks
uppi ynr pappïrnum scm slcppir kapu og gcrir friðarsinnanum og
mogulcga skaldinu þarmcð klcift að gcfa ut bok um citthvað, til
damis. ¡ hcimi hins hvcrsdagslcga myndum við scgja að það varu
helmings líkur á að bókin yrði til og án þess að kíkja inn í hylkið
gatum við sagt, glaðhlakkanlcga, að annað hvort kami bokin ut cða
að hun kami ckki ut. Samkvamt skammta-kcnningunni, hins vcgar,
cr hvorugur mogulcikinn raunvcrulcgur fyrr cn hann cr scður: Lngi
maðurinn cr hvorki andlaus nc hcldur cr bokin innbundin og tilbuin
til utgafu fyrr cn við hofum kïkt inn ï hylkið og scð hvað gcrðist.
Í myndinni IQ - astarsogunni af franku Einstcins - motmalti
Einstcin þcssum niðurstoðum skammtafraðinnar, hann sagði: ,Guð
kastar ekki teningum“. Nokkrum áratugum eftir að Einstein sagði
þctta, það var sumarið 1982 - arið scm Ncg Ryan lck ï sinni fyrstu
sjonvarpsauglysingu - stoð Paul Lirac, franskur vïsindasnillingur,
fyrir tilraun scm staðfcsti rcttmati skammtakcnningarinnar. Ergo:
Ekkcrt cr raunvcrulcgt ncma það scm cr scð.
Úti kastar tunglið bleikum teningum.
III.
¡ bok sinni ,Hvcrnig a að fcrðast mcð silung¨, cg ïmynda mcr,
cinhvcrra hluta vcgna, bleikju, vitnar Lmbcrto Eco - ï aðgangsorðum
kaûans ,Lm omogulcika þcss að gcra kort af konungsrïkinu ï
Af stríði
104
hlutfollunum 1:1¨ - ï bokina Historia universal de la infamia „Etcetera“
cftir Jorgc Luis Eorgcs þar scm Eorgcs vitnar ï Viajcsdc Varonas
Prudentes og bók hans Suárez Miranda, og ï framhaldi afmarkar
hann, Eco, mcð skaldlcgu gústoi það svið sem menn geta sagst hafa
kortlagt mcð cinhvcrri nakvamni, cða rcttara sagt, hann synir fram
á mörk þeirrar veru sem verður með góðu móti raungerð: kort í
hlutfollunum 1:1 scm lagt cr ynr hciminn brcytir mcð tilkomu sinni
þcim sama hcimi og þvï var atlað að cndurspcgla og kallar þannig a
annað kort til að draga upp mynd af sambandi þess við heiminn og
þannig koll af kolli og cr þannig undirorpið ,þriðja manns rokum¨
Aristotclcsar, cins og Eco bcndir a.
IV.
Eins og lcsandinn hcfur cûaust tckið cftir hcfur mcr ckki cnnþa
tckist að vitna ï Kundcra - List skáldsögunnar er klassísk - cn a moti
kemur að Borges cr hcrna - talandi um að ciga erindi við hciminn, að
liggja eitthvað á hjarta.
V.
, - Ekki tala um lýðræði við mig¨, sagði kunningi minn, scm cg hitti a
gongu minni við Ægisïðu, (cg var að tala um lyðraði), ,scgðu frckar
mammonskt fáveldi peningamanna djöfuls-heimskunnar skákandi í
skjoli þingbundins fyllibyttulyðraðis, fulltruar almcnnings cru ckki
til ï nutïma lyðraði, stjornmalamcnn cru bara strcngjabruður fas-
ïskra storfyrirtakja þcirra scm ciga pcninginn ï nafni frelsisins og
kjostu mcð frjalsum vilja þïnum það scm longu cr buið að akvcða
fyrir þig, það skiptir ekki mali. Eyltingin lin! Lpp mcð stcrkan lcið-
toga hinnar dasamlcgu vinstri-humanïsku millistcttar. En þctta cr
auðvitað grïn. Andof cr dautt! Arkitcktur cr framtïðin! Lpp mcð
hus!¨
Um möguleika skálda.
105
VI.
Ef skoðuð cr fjolgun manna a jorðinni og uppbygging samfclaga
er ljóst að hagkvæmnin cr grundvallarhugmynd - ï byggingum,
stjornskipulagi, vcrslunarhattum, samgongum og raunar ollu scm
telst til vinnu - og af þcssu lciðir, mcð arunum, samþjoppun valdsins
ï borgir scm vcrða hcili samfclagsins cn taugar þaðan og utcftir
landinu til smarri baja. ¡ kjolfarið a þcssari hrcynngu til mciri
samþjoppunar valdsins undir sjonarhorni hagkvamninnar hcfur
tilhncigingin um lcið vcrið til mciri fjarlagðar valdsins fra þvï scm
það a að cndurspcgla - fjarlagð stjornmalamanna fra kjoscndum.
¡vï ûcirum scm stjornmalamanni cr atlað að cndurspcgla þvï
fjarstaðukcnndara og almcnnara vcrður val hans ï cmbattið, þvï
ûciri kjoscndur scm atlað cr að sannfara ï kosningabarattu þvï mciri
pcninga þarfnast frambjoðandinn. Fcstcrkum aðilum, fyrirtakjum
cða cinstaklingum, vari það ckki hagkvamt að hafa grcitt haar
upphaðir ï kosningasjoð frambjoðanda cða stjornmalaûokks an
þess að fá nokkuð í staðinn og til þess að þetta fyrirkomulag geti
virst lyðraðislcgt, cins og ï andstoðu við óréttlátt, og fallið að vilja
þcirra scm kusu þcnnan sama frambjoðanda vcrður að ganga ut fra
þvï að hagsmunir þcssa stora fyrirtakis fari saman við hagsmuni
atkvaðanna.
Þetta er différance lyðraðis cins og það cr ï dag, hinn al-
mcnni kjosandi - mcðallaun, millistctt - almenningur - kys scr
akvcðna framsctningu a frambjoðanda ï kosningabarattu -
hann hofðar til mïn, hann cndurspcglar bcst mïnar ahcrslur og
hagsmuni. Frambjóðandinn er aftur almennt orðuð framsetning
- sbr. ,guð¨, ,ast¨, ¨frclsi¨ og ,þjoð¨, lïmið ï ,fjolmcnningarlcgu
samfclagi¨ Eandarïkjanna - valdahopa mcð nakvamari þarnr
scm hugmyndalcga byggjast svo aftur a grunni allra orðraðna,
motsogninni, cn þangað sakir ofangrcint différance rcttlatingu sïna
- til hugmyndanna um cinstaklinginn, frclsi og lyðraði.
Narkmið allra, fyrirtakja og cinstaklinga, cr að bata hag sinn,
fyrirtakið, scm styður frambjoðanda gcgn þvï að hann launi
grciðann mcð skyrt afmarkaðri og malanlcgri uppfyllingu, stcfnir a
að auka mcð þcssu moti hag sinn - að grciða a cinhvcrn hatt fyrir þvï
að skilyrði ï rckstri fyrirtakis vcrði mcð þvï moti að fyrirtakið skili
Af stríði
106
auknum hagnaði, ,hagnaður¨ þyðir að pcningalcgt gildi vorunnar -
cfnislcgrar, s.s. sykur, tobak cða kvikmyndir, til damis - scm fcr fra
þcim ma aldrci vcra mcira cn það scm fcngið cr fyrir hana, fyrirtakið
hagnast cn almcnningur - cða ncysluciningarnar scm nyta scr
voruna - far þa minna, motsognin fclst svo ï þvï að þcssi hugmynd
um hagnað cins umfram annan fclur - undir sjonarhorni rïkjandi
frjalshyggju - ckki a sama tïma ï scr orcttlati, hcldur þvcrt a moti
hagkvæmni - og ï kjolfarið rcttlati - þar scm hagnaður cins umfram
annan leiðir á endanum til þess að báðir hagnist mcira og lyðraðið
sigrar - þctta cr mcð oðrum orðum, hagkvæmasta fyrirkomulag allra
fyrirkomulaga og þess vegna cr það ckki olyðraðislcgt að hinir fau
geti fyrir peninga sína haft beinni afskipti af valdi heldur en hinir
fcminni.
En burtscð fra þvï hvort slïkt gctur staðist - að A graði mcira
cn E, crgo: A og E graða mcira - stcndur cftir að þvï mciri pcninga
scm þu att þvï nakvamari gctur styring þïn orðið a valdi.
VII.
Á sama tïma og vald ï lyðraðisrïkjum Vcsturlanda hcfur gcngið
ï gcgnum akvcðna samþjoppun cða hagkvamningu, hafa bygg-
ingarnar - þcssar cfnislcgu skcljar valdsins - fjarlagst jorðina,
jarðhaðina, og byggt a hagkvamninni stoðugt ofar mot himni og
fjarlagst þannig það scm grundvallar tilvcru þcss: ,almcnning¨ cða
,hið almcnna¨.
¡vï vïðara scm utsyni cinstaklings cr innan storborgarinnar - þvï
mciri scm ynrsyn hans cr - þvï almcnnari gctur framsctning hans
orðið og þvï scrtakar gctur hann skilgrcint ramma hinnar rïkjandi
orðraðu cða ,anda tïmanna¨ - rammann um gluggann scm horft cr
ut um, cða vatnið scm hinn almcnni nskur svamlar um ï.
¡ctta vald - og su ynrsyn scm narir valdið, um lcið og hun cr
skilgrcind af þvï - cr raungcrt ï hahysinu, þcssum kassalaga og
spcglandi minnisvarða hagkvamninnar. Ncðan hinn almcnni
borgari linr og hrarist ï sïnum þronga vcrulcika niðri við jorðina
- an ynrsynar gcngur hann gljufrin rynandi ï angist sinni uppavið
Um möguleika skálda.
107
til ûugvcla og hahysa - situr upphanð og nastum ojarðncskt
valdið ,af guðs nað¨ bakvið spcglandi glcr sïn, oruggt ï þcim
forrctindum sïnum að sja cn vcrða ckki scð. Su ynrsyn scm fylgir
valdi þcssarar guðlcgu hagkvamni hcfur, hins vcgar, andstoðu sïna
í óreiðukenndum straumi þeirra sem ganga göturnar niðrifyrir:
lïnð ï ,ncðra¨ cinkcnnist af trcgðu, skilningslcysi og brotum,
cinstaklingnum utan alls samhcngis - stakinu utan hins almcnna.
¡ctta svaði, þcssi hað, cr ï dag vcttvangur trumannsins, lista- og
mcnntamannsins og vald þcirra cr ï akvcðnum skilningi glatað - þ.c.
þcim cr um mcgn að mota ,anda tïmanna¨. Listamaðurinn gctur að
vïsu, ï Eliotskum skilningi, orðið cinskonar hvati scm lciðir saman,
nnnur samncfnara og tckst - ï bcsta falli - að ,birta¨ anda tïmanna
mcð nami sïnu cn þctta cr passïf iðja - frumkvaðið, hin ciginlcga
skopun hcimsins liggur annarsstaðar - valdið er annarsstaðar. Og
þa kcmur opinbcrunin: listamaðurinn cr ï humatt-a-cftir, hlyðinn
og auðmjukur ï lcit að ,samncfnaranum¨ sïnum, athafnamaðurinn,
hins vcgar, cr sjaandi nutïmans - hann cr annar. Eftir að auðsöfnun
borganna og ïbua þcirra tok stort stokk mcð byltingunni, það cr
iðnbyltingunni, farðist valdið fra konungi, aðli, kirkju og malpïpum
þcirra - prcstum, mcnnta- og listamonnum - til hins sjalfsupphafna
borgaralega athafnamanns með tilheyrandi áherslum hans á
hagkvamni, malpïpurnar urðu fjölmiðlar og fjölmiðla- eða blaða-
mcnn, scm hvorki cru lista- cða mcnntamcnn hcldur sitt lïtið af
hvoru á hátt sem er almennari cn hvor þcssara stctta fyrir sig gctur
statað af, og domkirkjurnar urðu að hahysum.
¡að cr svo mcð hugtakinu athafnaskald (Rumsfcld, Lonald,
Chcncy, Lick et. al.), scm allt þctta cr fangað. Athafnaskaldið cr
ofurmcnni samtïmans, það spannar andstaður hcimsins, nar
utan um allt það sem strangt tiltekið er talið ósamrýmanlegt og
motsagnakcnnt cn cr það, almcnnt scð - þ.c. ï almcnnri framsetningu -
ckki: fra hinu cinstaka ï gljufrum storborganna hcfur það sig til hins
almcnna a cfstu haðum hahysanna hvaðan það styrir hinni almcnnu
framsctningu a þvï scm hina scrtakt-þjokuðu jarðhað ,vantar¨ - ï
afþrcyingu hcillcgri draumar mcð runnaðri, til damis, ,ast¨ scm lausn
mcð upphan, miðju, cndi og ï stjornmalum uppfylltar vantingar um
bctri framtïð ï framsctningu ûokks cða pcrsonu stjornmalamanns.
¡annig styrir athafnaskaldið, hið andlcgasta af monnum, almcnnri
Af stríði
108
vontun ï att að þvï cinstaka og viðhcldur þannig þornnni (ï spcnnu
hins ósamrýmanlega) fyrir viðvarandi svölun á þann hátt sem hentar
athafnaskaldinu scrtakt, afmarkað og malanlcga, þannig cr lausnin
um lcið uppruni vandans og þctta, cins motsagnakcnnt og það cr,
gcngur af somu astaðum upp og gati aldrci orðið oðruvïsi af þcirri
cinfoldu astaðu að ,andinn¨ ï ,anda tïmanna¨ cr motsognin sjalf -
mismunandi hugtckin a mismunandi tïmum - og þcir scm gangast
hcnni a hond, frjalsir undan takmorkunum hugmyndafraðilcgrar
afstöðu, þ.c. takmörkun, og ïhcldni, vcrða miklir og skïnandi, cins og
þrutnar, gular solir, vúmbeð af mogulcikum, valdi, mcrkingu.
VIII.
¡cgar fjallað cr um ,vald¨ og þcss hattar, hvort scm cr a almcnnum
cða nanar scrhafðum fraðilcgum vcttvangi, vill stundum brcnna
við að umfjallandinn taki stort upp ï sig, sctji fram fullyrðingar scm
af frckju sinni þykjast vïðtakar og spanna, cf ckki ,hciminn¨ cins
og hann lcggur sig, þa ,hcimsvcldi¨, ,raunvcrulcika¨ cða ,markmið¨
cn na aldrci að hcfja sig upp ynr að vcra cinhvcrs konar manifcsto
um pcrsonulcga kranklcika viðkomandi. ¡ctta cr nokkuð scm cg
atla að forðast, cg hcf akvcðið að takmarka mig við það scm cg
þckki, þ.c. cftirfarandi: að afmarka sjónarhorn þriðju persónu frásagnar
í tc×ta - að hcnda t.d. rciður a togstrcitunni milli ,pcrsonu¨,
,sogumanns¨, ,hofundar¨ og svo, ï framhaldi, umfjollun E. um
þctta sama, sbr. hina ópersónulegu þriðju pcrsonu - og gaða það
akvcðinni vcrund, cða miðju, lytur somu logmalum og sams konar
frcstun afangastaðar og hclmingunarþvcrstaðan, vandamal skalda
mcð utgafu cða ckki-utgafu, stoðug frcstun altakrar raungcrvingar
vcru - mcrkingar - þ.c. mismunafrcstun, cins og þctta cr myndgcrt
ï ,korti¨ Ecos, Eorgcs og Prudcntcs - og cf ,tc×ti¨ cr skilinn cftir-
nutïmalcgum skilningi scm ,allt scm cr¨ tcl cg mogulcgt, þo ckki
roklcga ohjakvamilcgt, til hagðarauka fyrir bokmcnntaahugafolk -
lcscndur hins nyja arþusunds - að spyrða ,manninn¨ ï ,þriðja manns
rokunum¨ saman við ,pcrsonu¨ ,tc×ta¨ og þriðja manns rokin vcrða:
,þriðju persónu rokin¨ - jafnvcl ,fyrstu, annarrar og þriðju pcrsonu
Um möguleika skálda.
109
rokin¨ - glany hugmynd - og samþykkt scm nagjanlcg forscnda
fyrir tilurð manifcstos um ,anda¨ ï upphan hins nyja arþusunds,
upp að þvï marki scm hann vcrður scður - þ.c. athafnaður.
Steinar Bragi er rithöfundur úr Reykjavík. Hann hefur numið heimspeki
./J H./´/. I/.aJ , ,hJ á/ //´J./+/a· ..o/ o.,aaa/ Turninn
- skaldsaga (Bjartur 2001) og skáldsögunni Áhyggjudukkur (Bjart-
ur 2002). Steinari Braga er annt um endurnýjun tungumálsins og beitir
stundum fyrir sig sálgreiningu Jungs þegar hann lýsir þeim aðkallandi
vanda að íslenskan miðli ekki nógu vel málum milli ástríðnanna og um-
heimsins. Leikritið Lraumar Ein Ladcns hefur ekki verið sett á fjalirnar
þegar bók þessi er búin til útgáfu.
110
Viðar Þorsteinsson
Undantekningin
I.
¡ tomaruminu scm skapast hcfur cftir lok Kalda strïðsins
hcfur vcrið uppi fotur og nt a mcðal þcirra scm bua til
utanrïkismalastcfnu Eanda rïkjanna. Á valdatïma Clintons, aður
cn Gcorgc W. Eush komst til valda og raðuncytin voru hcrtckin af
truarofstakismonnunum ï New American Century áttu hálfgildings-
mcnntamcnn cða stjornmalafraðingar auðvclt mcð að na þar mali.
Tvcir þcirra nutu talsvcrðra vinsalda, og var þcim gjarnan stillt upp
scm nokkurs konar andstaðupari þar scm þcir virtust hafa gjorolïka
syn a hlutina. ¡ctta voru þcir Samucl P. Huntington, cn hofuðrit
hans er The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order frá
1992, og Francis Fukuyama, hofundur hinnar þckktu bokar The
End of History and the Last Man scm kom ut arið 1996.
Án þcss að hugmyndir þcssara manna scu ahugavcrðar cða
mcrkilcgar sjalfra sïn vcgna þa cr cngu að sïður vcrt að skoða þar
vcgna þcss að þar varpa að mïnu mati gagnlcgu ljosi a tilraunir
manna til að vcita haldbarar rcttlatingar a utanrïkisstcfnu Eanda-
ríkjanna.
¡ stuttu mali ma scgja að kcnning Huntingtons gangi ut að vcroldin
muni nu, cftir fall kommunismans, skipta scr upp ï nyjar fylkingar
og að þar muni kcnna sig við ,mcnningarhcima' (civilizations).
Undantekningin
111
Hclstu mcnningarhcimarnir cru samkvamt Huntington hinn
kristni (þ.c. Vcsturlond), ¡slam (Arabahcimurinn, ¡ran, ¡ndoncsïa
o.s.frv) og hinn buddïski (Kïna). Jafnframt tclur hann til hinn
grïsk-ortodo×a mcnningarhcim, mcnningarhcim Hindua og nokkra
minni. Grcining Huntingtons gcngur ut fra þvï að átakalínur scu
til staðar milli þcssara mcnningarhcima, og ncfnir hann þvï til
sonnunar Kasmïrdciluna, Palcstïnudciluna, upplausn Jugoslavïu
og ûcira. Kcnningin cndurvckur hugmynd Kalda strïðsins um
valda blokkir - cn nu skyrist innbyrðis osatti valdablokkanna
af olïkum truarbrogðum og mcnningu frckar cn andstaðum
stjornmalahugsjonum. Kcnningin cr jafnframt stjornmalafraðilcg
ï þcim skilningi að hun lcitast við að smïða ,lïkan' scm gcti haft
forspargildi um komandi atburði (svipað og ,billjardlïkanið' scm
notað er til að skýra aðdraganda fyrri heimsstyrjaldarinnar).
Kenning Francis Fukuyamas er ólík kenningu Hunting tons
að þvï lcyti að hun cr ,bjartsynni' og gcrir rað fyrir að storum
hugmyndafraðilcgum dcilum sc ï raun lokið - og sogunni þar mcð,
sbr. titilinn Endalok sögunnar. Ekkcrt sc nu cftir ncma minnihattar
handa vinna ï þvï augnamiði að koma a hinu frjalslynda lyðraðisrïki
um vïða vcrold. Enginn gcti cfast um að frclsi og framfarir scu
mcstar og bcstar a Vcsturlondum - ,þctta cr komið, stakar!¨
Eaði Huntington og Fukuyama cru mcnn scm hafa goð
tcngsl inn ï stjornkcrn Eandarïkjanna (Huntington starfaði scm
oryggismalaraðgjan ï Hvïta husinu ï forsctatïð Jimmy Cartcrs,
Fukuyama var raðgjan Rcagans) og þvï ma sla fostu að a þa cr
hlustað þar a ba - hvort scm það cr bcinlïnis til að þiggja rað
þcirra cða til að nota kcnningarnar scm cftira-rcttlatingar fyrir
þeim aðgerðum sem Bandaríkjastjórn grípur til hverju sinni. Í ljósi
þcss hvc olïkar kcnningar þcirra virðast, og vagi þcirra mikið fyrir
motun utanrïkisstcfnu Eandarïkjanna, tclja margir að það skipti
verulega miklu máli hvor þeirra verði ofaná. Einhver maður á
netinu orðar þetta skemmtilega í anda bíó-trailera:
,Two professors – Two academic theories – One big difference. Lcpcnding
on which is right, Scptcmbcr 11 may mark a bricf battlc against
tcrrorism, or an cndlcss strugglc bctwccn ¡slam and thc Wcst.¨
Raunar ma nnna cndalaust magn af grcinum um þcssa dcilu a
intcrnctinu cf maður slar inn nofn þcssara tvcggja manna ï sama
Af stríði
112
leitargluggann. Hins vegar er það í mínum huga alveg ljóst að
kcnningar Fukuyamas og Huntingtons cru tvar hliðar a sama pcn-
ingnum. Ncð þvï að skoða orðraðu bandarïskra ynrvalda ï tcngsl-
um við ¡raksstrïðið og ûciri ynrstandandi atburði ma sja hvcrnig
þcssar hugmyndir, hvcrsu motsagnakcnnt scm það kann að virðast,
ganga hönd í hönd.
II.
Til cru þcir scm trua þvï að strïð Eandarïkjamanna a hcndur ¡rak
sc ncyðar raðstofun scm rcttlatist fyrst og frcmst af astandinu ï
¡rak, arasargjarnri hcgðun Saddams Husscin o.s.frv. ¡ huga þcssa
folks cr cinraðishcrrann Saddam Husscin cins konar svartur sauður,
undanvillingur ï annars friðsomum og agatum hcimi, snakur ï
Paradïs. Til að standa vorð um friðinn þurn stundum að bcita slïka
mcnn horðu - svipað og þcgar við stingum afbrotamonnum ï okkar
cigin loghlyðnu samfclogum ï stcininn. ¡cnnan hugsanagang, scm
tckist hcfur agatlcga að innprcnta ï Vcsturlandabua, ma ncfna
rétt lætingu undantekningarinnar - og hann samramist agatlcga
þvï hvcrnig okkur cr innratt að lïta a stofnanabundna fclagslcga
stjórnun: venjulegt fólk er löghlýðið og gott en það er líka til fólk
scm brytur login - svokallaðir afbrotamenn - scm cru jafnframt vondir.
Við sjáum strax hvernig þessi hugsunaráttur tengist Fukuyama og
Endalokum sogunnar: ,¡ctta cr komið, strakar¨ - cn við mcgum
þó ekki vera svo barnaleg að halda að við þurfum ekki af og til að
stugga snakum ur Paradïsinni.
Með því að líta svona á íhlutun Bandaríkjanna í Írak er hlut-
unum a vissan hatt snuið a hvolf. ¡að cr ckki ïhlutunin scm
cr undantckning og það cr ckki þannig að hcimsbyggðin luti
cinhvcrjum almcnnum siðalogmalum scm ûcst rïki hcimsins virði,
og þcss þa hcldur að ,vondir' mcnn cins og Saddam Husscin scu
undantckning. Hcimsmalin luta auðvitað sïnum logmalum cins
og annað, cn þau hafa lïtið mcð siðfcrði cða samkvamni að gcra.
Cg ïhlutunin, hun cr a a hraðari lcið mcð að hatta að vcrða
undantckning - hun mun að obrcyttu vcrða regla - ckki sïst ï ljosi
Undantekningin
113
þcss að mcirihluti samfclaga hcims cr ï rcynd otrulcga langt fra þvï
að gcta talist frjalslynd lyðraðisrïki.
Sa friðsami hcimur scm Fukuyama latur sig drcyma um cr ï dag
enn ósennilegri en hann var á seinni hluta 20. aldar. Það er af sem
aður var þcgar ognarjafnvagi Kalda strïðsins gcrði vopnuð atok
stórvelda e.t.v. í raun að oaskilcgum undantckningum - það þjonaði
ckki hagsmunum tvcggja kjarnorkuvclda að strïð brytist ut. En a
okkar dogum cr cngin tvï- cða ûcirpoluð hcimsmynd scm strcngir
mjóar og varhugarverðar átakalínur. Það er ekkert aû ï hciminum
scm gctur stoðvað utþcnslu kapïtalismans og hcimsvaldastcfnu
Bandaríkjanna. Vopnuð átök eru framtïðin - ckki af þvï að ovinirnir
scu ûciri cða hattulcgri, hcldur af þvï að það cr ekkert sem stöðvar
OKKUR frá því að fara út í þau. Kenningar Huntingtons eru þannig
ï cinhvcrjum skilningi nar raunvcrulcikanum cn skrif Fukuyamas
af þvï að þar cndurskapa forscndurnar scm cru nauðsynlcgar til að
gcta viðhaldið þcirri dokku hcimsmynd scm rcttlatir strïð.
¡cssi olïkindalati þjona hagsmunum Eandarïkjanna a tvcnnan
hatt. ¡ fyrsta lagi - og þctta cr kannski það scm ûcstir myndu gcta
scr til um - cr alvcg nauðsynlcgt að fyrir hcndi sc cinhvcrs konar
illt aû, til þcss að sctja mcgi fram afarkosti og rcttlata ymiss konar
illvirki. Slïkar rcttlatingar cru a forminu: ,cf við sprcngjum ckki
fullt af folki þa munu þcir sprcngja cnn ûcira folk¨. Sc ovinurinn
ckki fyrir hcndi ï raunvcrulcikanum ma bua hann til. ¡ oðru lagi
- og þctta cr atriði scm cg hcld að margir han latið fram hja scr fara
cnda tcngist það okkar sogulcgu kringumstaðum a mun scrstakari
hatt cn fyrra atriðið - cru ovinirnir (¡slam, Kïna, Þorður-Korca
cða hvað það nu cr) latnir lïta ut scm staðgcngill ï cinvïgi, cinvïgi
þar scm markalïnur cru skyrar, akaft strcngdar, og umfram allt
einfaldar. (Kápa bókarinnar The Clash of Civilizations gefur þetta
til kynna mcð taknunum þrcmur: Krossinum, halfmananum og
tao-takninu.) ¡cssi lcikmynd þjonar Eandarïkjunum agatlcga þvï
hun drcgur athygli okkar fra þcirri staðrcynd að ckkcrt af þcssum
ríkjum ógnar veldi Bandaríkjanna á neinn hátt. Þegar einn aðilinn
bcr gjorsamlcga hofuð og hcrðar ynr alla aðra ï lciknum cr kjanalcgt
að tala um ,atok' - kúgun cr nakvamara orðalag.
Af stríði
114
III.
Eandarïkin og Vcsturlond þurfa a ,cndalokum sogunnar' að
halda til þcss að upphcfja cigin lifnaðarhatti og mcnningu - það
cr ckki bara af þvï hvað ¡slam og kommunisminn cru vond scm
við truum a frjalslynt lyðraði, nci, það cr vcgna þcss að hið
frjalslynda lyðraðisrïki cr svo gott að það markar endalok hinnar
hugmyndafraðilcgu barattu. Á 8. aratugnum voru þratt fyrir allt cnn
til vinalcgir mar×ïskir haskolaprofcssorar ï ûauclisjokkum scm voru
til samraðu um þcssi mal - cn Csama? Hann hcfur ckki cinu sinni
ahuga a að tala við okkur! ¡annig cr cnginn samraðugrundvollur
til scm drcgur hið frjalslynda lyðraðisrïki ï cfa - þctta cru hvort cð
cr truarofstakismcnn scm ganga hvorki utfra samfraðusiðfraði nc
lyðraðislcgum vinnubrogðum okkar.
En við þurfum líka á hinni endalausu baráttu að halda af þeirri
cinfoldu astaðu að við vcrðum að gcta gripið til grylunnar cf
cinhvcr skyldi vilja stinga upp a þvï að framtïðin bjoði upp a ûciri
mogulcika cn frjalslynd lyðraðisrïki ad nauseam.
Hvað undantekinguna varðar þa munu valdakcrn hcimsins þurfa
a þvï að halda að 11. scptcmbcr vcrði hvort tvcggja ,a bricf battlc
against terrorism“ og ,an cndlcss strugglc bctwccn ¡slam and thc
Wcst¨ svo cg vitni aftur ï manninn a intcrnctinu. Rctt cins og það cr
nauðsynlegt í góðri starfsmannastjórnun að geta sagt starfsfólkinu
að fyrirtakið gangi ymist vcl cða illa þarfnast hcimurinn þcss að
geta verið bæði góður og vondur - cftir þvï hvcrnig vindar blasa.
Það er ekki meiningin hjá Bush Bandaríkjaforseta að telja okk-
ur tru um að nastu aratugir cða arhundruð vcrði undirlogð strïði
og hörmungum en hann vill samt halda heimsbyggðinni nógu
taugaspcnntri til að aldrci muni skorta rcttlatinguna fyrir strïði.
Jarðvcgur undantckingarinnar vcrður að vcra vcl undirbuinn.
IV.
Ltanrïkisstcfna Eandarïkjanna cr auðvitað ckki cndilcga alltaf bcst
lýst sem stefnu. Að nokkru lcyti, og c.t.v. talsvcrðu, cr hun aðcins
Undantekningin
115
hluti af stóru sögulega skilyrtu ferli. Engu að síður er nauðsynlegt
fyrir okkur að lara inn a þar hugsanabrautir scm valdhafar ï
hciminum hafa tilcinkað scr - þvï annars vcrðum við alltaf skrcn
a cftir ï rokraðunni, rctt cins og listamaðurinn scm cr avallt, mcð
orðalagi Stcinars Eraga, ï-humatt-a-cftir.
¡að cr ckki nog að sitja hcima og hnussa ynr allra barnalcgustu
rcttlatingum Eandarïkjastjornar a framfcrði sïnu, (t.d. ,Ö×ulvcldi
hins illa') - við crum tilncydd að viðurkcnna að orðraða þcssara
valdakerfa er sterk og þrýstingur hennar er stöðugur. Með því að
kynna okkur þcssa orðraðu vcl og bcrjast gcgn hcnni gctum við
unnið að þvï að cyðilcggja jarðvcginn scm fyrirbari a við rcttlatingu
und an tekningarinnar þurfa á að halda.
V/J.· I·//aa · /+JJa· .·/J I979 / Rj//..// H.aa /.a/ B+ o·´h
í heimspeki frá Háskóla Íslands árið 2003 og hefur ritað allnokkuð um
samfélagsmál. Hann er nú varaformaður Félagsins Ísland-Palestína.
116
Donald Rumsfeld
Ýmis kveðskapur
The unknown
As wc know,
There are known knowns.
There are things we know we know.
We also know
There are known unknowns.
That is to say
We know there are some things
We do not know.
Eut thcrc arc also unknown unknowns,
Thc oncs wc don't know
Wc don't know.
12. febrúar 2002, á fundi með fréttamönnum í
Varnarmálaráðuneytinu.
117
The situation
Things will not be necessarily continuous.
The fact that they are something other than perfectly
continuous
Ought not to be characterized as a pause.
There will be some things that people will see.
Thcrc will bc somc things that pcoplc won't scc.
And life goes on.
12. október 2001, fréttamannafundur í ráðuneytinu.
Glass box
You know, it's thc old glass bo× at thc
At thc gas station,
Whcrc you'rc using thosc littlc things
Trying to pick up thc prizc,
And you can't nnd it.
¡t's
And it's all thcsc arms arc going down in thcrc,
And so you keep dropping it
And picking it up again and moving it,
But
Some of you are probably too young to
remember those
Thosc glass bo×cs,
But
But they used to have them
At all the gas stations
When I was a kid.
6. desember 2001, á sams konar fundi.
118

Happenings
You'rc going to bc told lots of things.
You gct told things cvcry day that don't happcn.
¡t docsn't sccm to bothcr pcoplc, thcy don't
¡t's printcd in thc prcss.
The world thinks all these things happen.
They never happened.
Evcryonc's so cagcr to gct thc story
Ecforc in fact thc story's thcrc
That the world is constantly being fed
Things that havcn't happcncd.
All ¡ can tcll you is,
¡t hasn't happcncd.
¡t's going to happcn.
28. febrúar 2003, á fundi í ráðuneytinu.
Clarity
¡ think what you'll nnd,
¡ think what you'll nnd is,
Whatcvcr it is wc do substantivcly,
There will be near-perfect clarity
As to what it is.
And it will bc known,
And it will bc known to thc Congrcss,
And it will bc known to you,
Probably bcforc wc dccidc it,
But it will be known.
28. febrúar 2003, sami fundur.
119
A confession
Cncc in a whilc,
¡'m standing hcrc, doing somcthing.
And ¡ think,
¨What in thc world am ¡ doing hcrc?"
¡t's a big surprisc.
16. maí 2001, í viðtali við New York Times.
Donald Rumsfeld fæddist árið 1932 í Illinois fylki Bandaríkjanna, sótti
a.o ./J P·/a/a /./´/. ..· da,o.Ja· / B.aJ.·///./· I9i4-I9i7
, ,//oao//.·/ /.aJ.·//. d/.a E///· /.a,.a /·// /aa.a /j·/· /+//.
og opinberrar stjórnsýslu, meðal annars á þingi og sem yngsti varnar-
málaráðherra í sögu Bandaríkjanna, 1974–1975, situr hann nú í stjórnum
AEE Ltd., lyfjafyrirtækisins Amylin og Tribune H.aa · , ·.J ,/.h
ýmissa stórfyrirtækja, auk þess sem hann er nú varnarmálaráðherra Banda-
ríkjanna í annað sinn, í ríkisstjórn George W. Bush. Honum hafa hlotn ast
ellefu heiðursgráður við háskóla auk frelsisorðu forsetans árið 1977.
Rumsfeld er ekki bara brjálaður, eins og blaðamaðurinn Hart Seely á
Slate uppgötvaði. Hann er líka skápaskáld. Hart tók þessi ljóð saman úr
opinberum skýrslum – orðrétt frá Rumsfeld en skipti í línur til að skerpa
á kveðskapnum. Þess má geta að það þykir víst meðal lærðra manna að
Rumsfeld yrki undir stílískum áhrifum frá William Carlos Williams.
Kveðskapurinn birtist hér á frummálinu því Rumsfeld leikur sér mjög að
tungumálinu og margt misfærist óhjákvæmilega í þýðingu.
Fréttavefur tileinkaður Rumsfeld er rekinn á slóðinni
donaldrumsfeld.newstrove.com.
Eaa/·oa· o. haa. /a,ojaJ/· Rao//J , /´/.,. /.a ao //a/.·/
Bandaríkjanna á 21. öldinni hér: newamericancentury.org
120
Valur Brynjar Antonsson
Örsaga
¡að var cinu sinni maður, kannski ï ¡rak, hann var ungur og mcð fal-
leg augu. Hann hugsaði mikið. Það var um fáránleika og fórn. Það
var um ást og hroka. Það var um allt sem þurfti að hugsa á stuttri
avi. Svo do hann cins og hann kom ï hciminn. Aldrci naði hann
að skrifa ncitt. Sumir attu von a ljoðum. Aðrir biðu cftir raðum ur
pontu. En nu var minningin um hann cins og kalt stjornuljosið scm
nar jorðu þcgar stjarnan cr fyrir longu sprungin inn ï ominnistom
gcimsins. En undarlcgur atburður atti scr stað nottina scm ungi
maðurinn dó. Í eyðimörkinni þegar morgunstjarnan skein í vestri
birtust stanr ï sandinum - storir og svcigðir - cins og skrautskrift ur
Koraninum. Stanrnir þoktu hcktara ofana hcktara. Sumir storir og
skýrir. Aðrir í þyrpingu hver um annan.
Svo við sólarupprás kom vindkviða og feykti þessu öllu í burtu.
121
Valur Brynjar Antonsson
Elegía í þremur hlutum:
Achmed og Greta BB
I.
Skrytin þvcrsogn fyrir mannvini: Elskaðu lïnð! cn cngar Jcramïur
um þa scm fcllu ï orrustu, Takk fyrir
Við viljum heitar raddir í syngjandi barka
cn cngar gaddfrcðnar pïpulagnir, Takk fyrir
Af hvcrju?
Vegna þess að engin börn standast samanburð
og engir fallnir hermenn verða tölur á vogarskálinni
(ckki ncma ï nmbulkulda)
Allt ï lagi. Hlustið þa nu: Hcr kcmur lïtil saga bonnuð bornum og
mannavinum:
122
II.
¡cir brcsku mcð bcrcttur granar syndu hcr sinn og matt. ¡ þyskum
ba var karncval og katt - a dagskra var mikið sjov. Á akri fyrir
utan ba fcstu otal loftskip land, rauðir bclgir, gulir og blair. Engin
skclnng þo, þvï innrasarliðið brosti brcitt og sagðist clska born og
bacrskan bjor. ¡ hcimavarnarliðinu bar þo cinn hcrmaður af, hvað
hugrckki og snyrtimcnnsku viðvck. Lïtil stulka a að giska nmm
cða sc×, gckk upp að sarsjcnt Joncs, sagði hullo og bcnti a cinn
rauðan bclg. Sarsjcnt Joncs sncrti sitt hofuðfat og spurði: What's
your namc, Privatc! Kannski svaraði hun Narïa Hclga Katarïna
Nagdalcna Llrikc ¡rma, - cða bara Lïana, hvcr vcit? Hun sigraði
alla vcga sarsjcnt Joncs og hjarta hans, og fckk um hrïð að lcika scr
að strïðsgossinu fagra, bclgnum rauða.
En cins og vill gcrast a Karncval - mcð hclïum bloðrur og born
- ohapp bcr að þcgar karulaus katïnan stcndur scm hast. Elaðran
tok af stað - mikill gratur - cn ï þctta sinn kom barnið mcð, upp ï
loft.
Cg svona hljomaði sagan um Loftskipið rauða og
blóðheita Akkerið sem aldrei mun festa land
70 kílómetrum þaðan nokkrum klukkustundum síðar
fannst belgur og barn
nu loftið cr farið ur þcim baðum
123
III.
Earn ûakt ï snuru um halinn
hangandi niður ur rauðum loftbclg
Í þýskri lofthelgi
cins og ûju
gandi
nóta
Ja, bcntu mcr a hcita rodd scm syngur þcssa notu hrcint
og scgðu glaðvar: Ja, þarna cr maður!
Sarsjcnt Joncs, hann baðaði hondum og stoppaði hcrsyninguna
miklu
cnda sjcntilmaður mikill og tillitssamur við maður
En nu brotnar roddin og frys
því að söngvarinn
skilur ckki - skilur ckki - skilur ckki
af hverju
Sjentilmaður Jones stoppaði ekki aðra sýningu fyrir austan
cftir að hcrmaður nokkur, scm bar af hvað hugrckki og
snyrtimcnnsku viðvck,
- strakur mcð mondlubrun augu, a að giska nmm cða sc×, -
fcll kaldur ï hcita cyðimcrkurgrof.
Valur Brynjar Antonsson er fæddur árið 1976 í Reykjavík. Hann nemur
heimspeki við Háskóla Íslands og fæst við ritstörf.
124
Reto Pulfer
Stríð
Strïð ï mïnum huga, það hcfst ckki fyrr cn það gcrist.
Aldrci cins skyrt og vatn, dauðadamt.
Fremur maður sjálfsmorð vegna þess að persónulegt vandamál
virðist of abstrakt og er í raun tengt tilviljunum eða einhverjum
fclagslcgum kringumstaðum? Að gcra hrop að tilgangslausum at-
hofnum, tala til slcmbiatburða, astin cr cnn bara saga. ¡annig cða
þar mcð daglcgur þrystingur a ïmyndunaraûið - ckki politïskt svið,
viðurkcnningar cða hrcindyr a hvoln. Kannnski hugsanir byrji aður
cn þar gcrast hvort scm þattir mcnningar og cinraðis framlciða
alvcg cinstaka angist ynr þvï hvað við crum ckki.
Ef þu hirðir um það.
Að efast um stríð í veruleika þess: Það er alltaf auðveldara að
hafna þvï scm þu þckkir ckki. Erotïskur cinfcldningshattur og
aû upplysinga. Enginn ncytandi myndi borga fjolmiðlum fyrir
lciðindamorgna - takni skcmmtiiðnaðar cr uppfundinn markaður
til að styra folki. ,¡myndafraði cða hugmyndafraði?¨ Ef maður
hcfði fari a að stjorna gati maður lïka glcymt trjanum ï kring.
Ekkcrt vatn cftir þar scm allt tal um gildi gcfur samskipti/struktur
til kynna.
Reto Pulfer er þýskumælandi Svisslendingur, fæddur árið 1981, menntaður
í hagfræði en starfar sem listamaður. Síðustu ár hefur hann unnið töluvert
með texta annarra, nokkurs lags cut-up úr textum fræðimanna og skálda.
125
Eiríkur Örn Norðdahl
Það er ekki að fara að hefjast neitt stríð
¡ctta hcr cr vcrkcfni fyrir gafaðri mann.
Naður minn! Politïkin!
Eg hcf loks afraðið að scgja citthvað scm skiptir mali.
En fyrst vcrð cg að hatta að gona a afgrciðslustulkur.
Það verður ekkert vont í þessu ljóði.
Það verður ekkert vont í þessu ljóði.
(maður a aldrci að cndurtaka sjalfan sig,
ncma maður han cinhvcrju við að bata)
Það vont ekkert ljóði í verður þessu.
Sa scm a sïðasta orðið, hcfur alltaf rctt fyrir scr.
Gcorgc W. Eush cr frankcnstcin-luðra (lcyfum politïkinni að ûjota
með).
Eg cr cnginn hclvïtis cinfrumungur.
Eg cr ckkcrt lamb!
Eg hcf sal!
The real American taste...
Oder
Ísland ögrum skorið
Es ist mir cin Wurst!
Eg bcr a brjostum slorið
126
ur tïu þusund frystihusum og hvcrju cinasta utûuttu
þorskígildistonni
cn hvcrjum cr ckki sama um mat?
¡cgar maður a Ncnningu! (hc hc hc)
¡cgar maður a starspanglcd-lopahufu og vcl utilatinn gamlan og
goðan golþorsk!
The best blend that can be made...
Stanz! Eitt augnablik, bittc schon.
Eg cr hattur að gona a afgrciðslustulkur.
Eg cr hattur að gona a afgrciðslustulkur.
Eg cr hattur að cndurtaka sjalfan mig.
Ecst að vinda scr ï að scgja það scm skiptir mali, ï kosmïsku
samhcngi allra hluta. Hcr vcrður cinungis drcpið a fullkomnum
alhanngum.
¡ vcnjulcgum hljomi cru somu noturnar iðulcga cndurtcknar, ï
öðrum áttundum.
Það er ekki að fara að hefjast stríð.
Han allir hljomar vcrið spilaðir, fysir mcnn cins og mig að lysa frati
ï hljoma, og spila ï þcirra stað lïnulcga uppraðaðar kombinasjonir
nótna. En svo er það alltsaman vitlaust hugsað hjá okkur.
Hljomarnir scm birtast oftast, gcra það vcgna þcss að tonlistinni cr
eðlilegt að besta sig.
I saw the best minds of my...
Eg cr kovcrljoðaskald. Skrifa ljoð cftir aðra. ¡að cr ckki vcgna
þcss cg sc lclcgt skald, þvï fcr fjarri. ¡að cr vcgna þcss að cg cr
ckki bcsta skaldið, og bcstu ljoðin hafa þcgar vcrið ort (nu ma vcl
vcra að bctri ljoð vcrði cinhvcrntïmann skrifuð, cn cg skrifa þau þa
bara líka).
Það er ekki að fara að hefjast neitt stríð.
Eg cr cnginn hclvïtis cinfrumungur.
Thc rcal Amcrican tastc?
Eg cr mcð typpi þakka þcr karlcga fyrir þarna horan þïn!
127
Ó hvcr hlustar a cintal salar? Hvcrsu hatt bcrgmalar ckki ï naûa
mannsins? Hvcrsu langt cr ï að naûinn svari fyrir sig, allri þcssari
oaran scm cg dali ï og ur honum? Scgi hingað og ckki lcngra
vinur, þctta gcngur cngan vcginn, cg cr ckki hcr til að vcita þcr
froun! Eg cr hcr til að safna lo, og til cinskis annars. Hattu þcssu
og láttu mig í friði.
Eïðið, cg missti mig aftur ï afgrciðslustulkurnar. ¡að var ï
alvörunni ekki viljandi.
Þaûi mannsins hcfur talað.
Jaja. ¡u crt nu staddur/stodd a mïnum forscndum. Hcr gilda ckki
bcinlïnis rcglur cn þcr cr bcst að gcra cins og cg scgi.
Á morgun fa cg mcr kannski ï tanna og skyt mig ï fotinn.
Örstutt um annað sem máli skiptir:
Eg hcld cinlagnin gcti aldrci risið upp gcgn kaldhaðninni. Eg
hcld hinsvcgar að kaldhaðnin gcti risið upp gcgn kaldhaðninni,
og orðið scr baðum að falli. Svona cins og cf cg myndi scgja: ,Þu?
Aldcilis þu crt kaldhaðinn!¨
Akkurat! Var ckki cinhvcr að tala um að hafa sal? Hann vill
kannski aðeins passa sig á að fullyrða ekki um hluti sem hann
kannski bara vcit voða lïtið um, ha? Fukyrða um hluti. Akkurat!
Eolvaður þcssi kaldhaðni djofull.
Þutïma-bïbopp cr samansctt af fyrirfram akvcðnum likkum.
Þess vegna er það ekki frjórra en t.d. ljóðagerð. Bara stagl. Þó
naturgalarnir þagni annað vcinð, byrja þcir undantckningarlaust
aftur sïðar. Ekkcrt hvcrfur. Eg vcit að cg cr ckki cinn um að
nnnast skrïtið að kristni og Lrcsdcn scu cnn til staðar, þo borgin
han vcrið jofnuð við jorðu, og hvarir tvcggja sonurinn og faðirinn
stcindrcpnir og haddir. Enn cru til mcnn scm cru viljugir til að
yrkja sonnettur.
Jaja. Tokum þankapasu. Sjaum hvort nokkuð af þcssu gcngur
upp. ¡ mcr bua mcrgðir... Eg cr aldrci ï motsogn við sjalfan mig,
ckki bcinlïnis. Eg cr cinungis far um að scgja citt ï cinu.
Eg skal viðurkcnna að það gctur vcrið að hun sc drusla, cn hun cr
ï það minnsta sat og ncnnir að tala við mig. Auk þcss viðurkcnndi
128
hun fyrir mcr að hun vari drusla. En þu crt nu barasta lïka
drusla, svo þu skalt kannski bara aðcins passa þig svolïtið og lïta
ï kringum þig til að sja hvort ckki hrynja ynr þig glcrvcggir þcgar
þu talar. Eg mcina þctta ckkcrt illa, cg mcina þctta rosalcga vcl,
cn bara passaðu þig aðcins, ha? Annars vcrð cg bara fokkins
brjalaður. Skilurðu hvað cg cr að fara?
Það er ekki að fara að hefjast neitt stríð.
Hvernig fer maður eiginlega að því að bera upp tillögu við vini
sïna, hvort hann (cg) (þcir) attu/i að hopnauðga cinhvcrjum?
Hvcrnig yjar maður að slïku? Ncð þcssum orðum cr cg ckki að
scgja að mig fysi að hopnauðga ncinum, cn það cr ckki laust við að
hugmyndin komi upp annað vcinð.
Einhvcrstaðar lofaði cg að yrkja bara um politïk.
Örstutt um pólitík:
Eg hcf rctt ï þcssu frctt að bandarïsk ynrvold gcrir
efnavopnatilraunir á lifandi fólki.
Eg lat ykkur um að alykta hvort umratt lifandi folk cru
arabïskir hryðjuvcrkamcnn a Guantanamo, cða sarfatakir
ologlcgir innûytjcndur, cða svona lïka rosalcga þjoðcrnissinnaðir
amcrïkanar. ¡að ut af fyrir sig skiptir ckki hofuðmali.
Örstutt.
Blár heiður himinn (það er ekki að fara að hefjast stríð)
Hofug naturþogn (það cr ckki að fara að hcfjast strïð)
Skattalakkanir (það cr ckki að fara að hcfjast strïð)
Þjóðhátíðardagar ýmissa landa (það er ekki að fara að hefjast
stríð)
Sandkassasigti (það er ekki að fara að hefjast stríð)
Blár heiður himinn (það er ekki að fara að hefjast stríð)
Solaruppras scð ï cyðimork (það cr ckki að fara að hcfjast strïð)
Logn og spcgilslctt malbikið ï snjolausri vctrarstillu (það cr ckki að
fara að hefjast stríð)
Kosningakafn og kokuat og gafulcgar samraður um allt scm
skiptir máli (það er ekki að fara að hefjast stríð)
129
Russar mcð mikla pcninga kafa a brjostum og lara að haga scr
(það er ekki að fara að hefjast stríð)
Erosið til forsatisraðhcrra, hann a svolïtið bagt (það cr ckki að
fara að hefjast stríð)
Konur brenna brjóstahöld sín og þurfa þess vegna fáeinum árum
scinna að fa scr ïgraðslu til að halda gcirvortunum uppi (það cr
ekki að fara að hefjast stríð)
Svo er alltaf vorið (það er ekki að fara að hefjast stríð)
¡að ma lifa af við furðulcgustu aðstaður, og cf maður hcldur vcl a
spoðunum ma jafnvcl graða a þcim (það cr ckki að fara að hcfjast
stríð)
¡ fullkomnum hcimi ncyðist cnginn til að hugsa um politïk, ï
framtïðinni vcrða fulltruar okkar a þingi kosnir til hundruða ara ï
senn (það er ekki að fara að hefjast stríð)
Að lcmja mann af ollu aûi ï hausinn cr ckki bara kjanalcgt, það cr
líka íþrótt (það er ekki að fara að hefjast stríð)
Hafnnrðingur gckk inn a bar ...
(það er ekki)
|host!|
Þakvamlcga!
ELÓLTALNAR STR¡LELÓNA EERJAÞL¡
ECNELSLÁTTLR TRAP¡SLR CG EYSSLST¡ÞG¡R
CG L¡TTL EKK¡ LÞLAÞ ¡EGAR EG ER AL LEYJA
V¡L ¡¡G - LÁTTL EKK¡ E¡ÞS CG EG SE NÓL¡R
¡¡Þ NÓLLRNÓL¡R ¡¡Þ - ¡Ú SKALT GERA E¡ÞS
CG EG SEG¡ ¡ER CG SÞÝTA ¡ER ¡ TÓNAR ERNAR
FYR¡R FÓSTLRJÖRL¡ÞA NÓLLRJÖRL¡ÞA
NÓLLRNÓLLRJÖRL¡ÞA V¡L ERLN LÞL¡R ¡AL
EÚ¡Þ AL STAÞLA CKKLR/CKKAR PL¡GT NEL ÖLLLN
T¡LTÆKLN RÁLLN! ERÁLLN! ÆTLAR HJARTAL
ÚT ÚR NER CG EG Á EKK¡ V¡L L¡KANAÞÞ HELLLR
F¡KTA EG V¡L AÞLAÞÞ CG VCÞA EARA AL ¡AL KCN¡
ALLRE¡ AFTLR LAGREÞÞ¡ÞG SVC ¡AL KCN¡ST EKK¡
LPP AL HVAR ¡ ÞÓTT¡ÞA ¡Ú STAKKST TYPP¡ÞL Á
130
¡ER - LÁT¡L EKK¡ SVCÞA ¡AL ER EKK¡ AL FARA AL
HEFJAST STR¡L SJÁ¡L EARA HVERÞ¡G ALLT LEYR
GR¡P¡L T¡L VCPÞA EKK¡ VERA EARÞALEG¡R ¡ETTA
STR¡L ER EKK¡ AL FARA AL GERAST GR¡P¡L T¡L
VCPÞA ¡ETTA STR¡L ER FYR¡R ¡Á SEN GR¡PA T¡L
VCPÞA ¡ETTA STR¡L ER FYR¡R ¡JÓLVERJA SEN
GR¡PA T¡L VCPÞA FRAKKAR ¡ETTA STR¡L ER FYR¡R
SPÁÞVERJA SEN GR¡PA T¡L VCPÞA ¡ETTA STR¡L ER
FYR¡R GYL¡ÞGA SEN GR¡PA T¡L VCPÞA S¡GALÞAR
GR¡P¡L T¡L VCPÞA EKK¡ VERA EARÞALEG¡R
ARAEAR ¡ETTA STR¡L ER EKK¡ AL GERAST GR¡P¡L
T¡L VCPÞA FÆREY¡ÞGAR CG ¡SLEÞL¡ÞGAR CG
L¡CHTEÞSTE¡ÞAR CG E¡STAR CG LETTAR CG
L¡TÁAR CG F¡ÞÞAR CG LAÞ¡R CG ÞCRLNEÞÞ CG
SVALEÖRLLÞGAR CG GLEYNLN EKK¡ SLLLR-
ANER¡KÖÞLN CG F¡LEL NÁ VERA NEL (loksins crum
við sammala um citthvað) ¡AL VERLLR EKKERT ELÓL
HELLLR E¡TRALASTA SANSÆT¡ ÁR¡ÚSLÞLAÞÞA
¡ TRYLLTLSTL GLJÚFRLN LAÞLS¡ÞS ÚTVARP¡L
VERLLR Á STALÞLN T¡L LAÞSGÓLF ¡V¡ ¡ETTA
STR¡L ER ALLS EKK¡ AL GERAST CG TLTTLGL
PLÖTLSÞÚLAR ¡V¡ ¡ETTA STR¡L ER ALLS EKK¡
CG ÖRSTLTT CG WELTSCHNERZ CG ÖRSTLTT
CG FLLTT VERLLR ÖRSTLTT TALGAVE¡KLAL
¡JÓLERÞ¡SGANAÞNÁL CG ECRÞAR FRAN ÖRSTLTT
FR¡AR VE¡T¡ÞGAR SEN EÞG¡ÞÞ FRANLE¡LL¡ EÞ
R¡K¡SSTJÓRÞ¡Þ ELÆL¡R SANT ¡ T¡LEFÞ¡ LAGS¡ÞS
CG HVAL GET EG SAGT AÞÞAL ÖRSTLTT EÞ EARA
TÖKLN SANAÞ HÖÞLLN ¡V¡ SANE¡ÞLL STÖÞLLN
V¡L CG SLÞLRLL ¡¡L V¡T¡L HVAL...
(mcr cr sagt að mcð aðstoð ljoss og skugga, mcgi lata lïta svo ut
scm hlutir hvcrn hrcinlcga af ynrborði jarðar, bara sisona cins og
smcllt han vcrið nngrum. cg vcit ckki hvcrsu mikið cr að marka
þctta, cn hitt cr þo vïst, að ckki cr laust við að mcr nnnist citthvað
vanta).
131
E/·//a· O·a N·JJ.// · /+JJa· I978 . I.h·J/ Nj/// //a· ,hJ á/ //´J.-
bæk ur hans, Heimsendapestir (2002) og Nihil Obstat (2003), auk
/ o //aaJa· //a· /.//a· ,hJ á/ o+··/ ·// , ///J /.// / joao
sam starfsverkefnum, meðal annars Ljóðum ungra skálda 2001. Ljóðið
hér að framan var ort að hausti 2002 í Berlín, þegar allnokkuð var liðið
á undirbúning Íraksstríðsins, og birtist í fyrrnefndri Nihil Obstat (Nýhil
2003).
Ritstjóri, Haukur Már Helgason, er fæddur 1978 á Íslandi. Hann hefur sent
frá sér ljóðabækur, stuttmyndir og útvarpspistla og starfað við blaðamennsku
meðal annars. Haukur lauk BA gráðu í heimspeki frá Háskóla Íslands en
dvelst nú við kvikmyndanám í Tékklandi.
Um …
Meðal fyrri verka Nýhils eru:
Ljóðapartí Nýhils
Lpplcstrafcrðalag skalda um ¡sland 2003
+ //a/a o. .///./ haa. C/a/·,
Lpptokur, Eïrïkur Örn lcs þyðingar a ljoðum Ginsbcrgs
við tonlist Gïmaldins 2003
Nihil Obstat
Ljoðabok cftir Eirïk Örn Þorðdahl 2003
2004
Ljoðabok cftir Hauk Na Hclgason 2003
Spegilmynd púpunnar
Ljoðabok cftir Hallvarð Ásgcirsson 2002
Hondó & friends
LVL diskur mcð vïdcovcrkum Halldors Arnars
Úlfarssonar og tónlist vina hans
Heimsendapestir
Ljoðabok cftir Eirïk Örn Þorðdahl 2002
Aðilafræðin, kvikmynd af lífrænum skilningi
Haukur Már Helgason 2002
Taskan
Handtaska, samstarf lcHon× og Þyhil athlctics
Nýhilkvöld
Ecrlïn og Rcykjavïk 2002-
nyhil@nyhil.com | www.nyhil.com
Inngangur: Eitt afskorið smáblóm 4
Haukur Már Helgason
Instant-mix heimsveldislýðræði – keyptu eitt, fáðu annað frítt! 15
Arundhati Roy
Íraksstríðið: Í hverju felst hin raunverulega hætta? 34
Slavoj Zizek
Höfuðstóll 47
Vanessa Badham
Draumar um Bin Laden 67
Steinar Bragi
Um möguleika skálda. 102
Steinar Bragi
Undantekningin 110
Viðar Þorsteinsson
Kveðskapur 116
Donald Rumsfeld
Örsaga 120
Valur Hlynur Antonsson
Achmed og Greta BB, elegía í þremur hlutum: 121
Valur Hlynur Antonsson
Stríð 124
Reto Pulfer
Það er ekki að fara að hefjast neitt stríð 125
Eiríkur Örn Norðdahl
www.nyhil.com
Af stríði
Ritstjóri: Haukur Már Helgason
Útgefandi: Nýhil 2003
ISBN: 9979-9581-2-X