You are on page 1of 548

NDEKLER

F A S IL G a r p t e B iz a n s t a r ih in e a it a r a t r m a la r n k s a b ir ic m a li B a la n g la r . F r a n s a n n ro l . D u C a n g e d e v r i............................... . X V I I I in c i asr. h til l ve m p a r a t o r lu k ............................................... M o n te s q u ie u . .................................................................................................. O ib b o n .................................................................................................. .... L e b e a u ........................................................................... .......................................... 12 R o y o u ..................................................................................................................... 13 F i n l a y ............................................................................................................ . . . P a p a r r i g o p u l o .................................................... .... ......................................19 H o p f. . . : ................................................................................ H e r t z b e r g ................................................... .... ................................................... G r e g o ro v iu s . B u ry . .................................................................. .... La m bro. G e l z e r ............................................................................................. 28 H e s s e l i n g ............................................................................................................ 29 B u sse l. K e m b r i O r t a z a m a n la r T a r i h i ....................................................30 B iz a n s ta r ih in e d a ir m iy a n e ic m a lle r . ............................................... 31 1 5 fe 8

14 23 23 24

R u s y a d a B iz a n s t a r ih i a r a t r m a la r n n k s a b ir ic m a li A lm a n A k a d e m is y e n le r i, G a r p lile r ve S la v m u h ip le r i V. G. V a s il ie v s k i............................................................. _............................................. 36 I e r t o v ...................................................................... *........................................38 J. A. K u la k o v s k i............................................... ................................ 39 F. I. s p e n s k i .................................................... .... ......................................... 40 S. P. e s t a k o v ...................................................................................................... .....44 C. N. s p e n s k i. A. A. V a s i l i e v ................................. ................................ 45 H u s u s i m e v k u te le r . H u k u k , s a n a t ve k r o n o lo jiy e d a ir y a z lm u m u m i eserler. P a p ir o lo ji .................................................... .... 46 FA SIL II

IV n c a s r d a n V I m e t a s r n b a la n g c n a k a d a r a r k m p a r a t o r lu u K o n s t a n tin v e H r is t i y a n l k ................... ............................................... 51 K o n s t a n tin in m e z h e p d e i t ir m e s i . . . . . . . . . . . . . j>3 M i l n e m ir n a m e s i. ............................ . .....................................................61 K o n s t a n tin in k ilis e y e k a r a lm o l d u u v a z iy e t . . . . . 6 3

BZANS MPARATORLUU TARH


Y A Z A N :

A. A. VSILIEV

E V R E N :

ARtF MFtD MANSEL


stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Doentlerinden

C LT - I

ANKARA 1 9 4 3 MAARF MATBAASI

stanbul Ana lim Tercme


Genel Edebiyat

niversitesi Kitaplar Serisi


No 33 No. 10

Maarif Vekillii Neriyat

Mdrlnn 25-X-1939 tarihli ve 82/9099

sayl emriyle 2000 say olarak baslmtr,

A riu s m e z h e b i v e t z n ik k o n s il i................................ . . . . . . . . 65 s t a n b u lu n t e s i s i ................................. .......................................... 69 D io k le tia n ve K o n s ta n tin z a m a n la r n d a im p a r a t o r lu u n u z v i r e f o r m l a r ............................................... ............................................................73 B y k K o n s t a n tin d e n V I in c i a s r n b a la n g c n a k a d a r g e lm i o la n im p a r a to r la r . . . . . . . .... ; ............................................... 79 K o n s t a n tin in h a le fle ri. K o n s ta n s ............................................................. 82 J u li a n A p o stat .................................................... .... 84 IV n c a s r n s o n u n d a K ilis e ve D e v le t. B y k T eodos, H r is t iy a n l n z a f e r i................................................................................................. ................... V n c a s rd a G e r m e n (G ot) m e s e l e s i .............................................. 104 V in c i a s rd a m i l l ve d in m e s e l e l e r ....................... .... . . . . , 109 A r k a d iu s . N e d im le r . G o t m e s e le s in in h a l l i ............................- . . 113 Ja n K r is o s to m ................................................................................................ 1 1 8 ................................. .... ............................119 G e n T eod os I I . . . . . D in k a v g a la r ve n c u m u m i k o n s il...............................................122 s t a n b u l y k s e k m e k te b i. T eodos k o d e k s i. s ta n b u l surlars . . 124 M a r ia n ve Leon. A sp ar. D r d n c u m u m i k o n s i l ....................... 129 Z e n o n . z a v r iy a lla r. O d o a k r ve O s tro g o t T e o d o rik . H e n o t ik o n . 132 A n a s ta s I. tz a v r iy a m e s e le s in in h a lli. r a n h a r b i. B u lg a r ve S la v a knla r- U z u n su r. G a r p ile m n a s e b e tle r . ............................ 135 A n a s ta s n d in siy a se ti. V ita lia n is y a n . D a h ili re fo rm la r. . . . 138 U m u m i n e tic e .................................................... .... ......................................... 141 B y k K o n s t a n t in d e n J u s t i n ia n a k a d a r e d e b iy a t, fe n, te rb iy e v e s a n a t ............................................................................................. . T . . 143

F A S I L III
B y k J u s t in ia n v e i l k h a le fle r i 518 - 61 0 d e v re s i i m p a r a t o r l a r ....................... ........................... .... 164 J u s f in I. B y k J u s t in ia n . T e o d o r a ....................... ........................... .... 167 J u s t i n ia i n d s iy a s e ti ve id e o lo jis i . ...............................................168 J u s t in ia n n h a r b l e r i............................................................. ............................171 J u s t i n ia n n h u k u k i eseri. T r i b o n i a n ............................ 181 J u s t i n ia n n d in s iy a s e ti. A tin a m e k t e b in in k a p a tlm a s . B e in c i u m u m i k o n s il ............................................... .... ................................ 188 J u s t in ia n n d a h il s iy a s e ti. N ik a is y a n . . . . . . . . . . . 197 J u s t in ia n d e v r in d e ticaret. K o s m a s t n d ik o p le v s te s . T a h k im a t. 206 J u s t i n ia n ' n il k h a le fle ri . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 Y u n a n is t a n d a k i S la v m e s e le s i . . . . . . . . . . . . . . . 221 J u s t in ia n d e v r in d e e d e b iy a t, m a a r if y e s a n a t . . . . . . . . 225

F A S I L IV
H e r a k liu s s l le s i d e v r i H e r a k liu s s l le s i ve m e n e i . . . . . . . . . . . . , . r a n h a r p le r i. s t a n b u l s u r la r n n d e A v a r la r ve S la v la r Her a k liu s 'u n r a n lla r a k a r y a p t s e fe rle rin e h e m m iy e t i . - . 246

ra p la r. M u h a m m e t ve s l m iy e t . . . . . . . ;. . . , 254 V II in c i a s r A ra p f t u h a t n n s e b e p l e r i ................... ' . . . . . 264 V I I I in c i a s r n b a la n g c n a k a d a r A ra p f t u h a t . . ,. . . . 268 B a lk a n y a r m a d a s n d a ve A n a d o lu d a S la v la r n te r a k k ile r i, B u l g a r K r a l l n n b a la n g la r . ......................................................... . 2 7 6 H e r a k liu s s s l le s in in d in siyaseti. M o n o te iz m . tik a t T e h ir i K o n s ta n I I n i n tik a t T im s a li . A ltn c u m u m i k o n s il . . . . 280 H e r a k liu s s l le s i d e v r in d e T e m le r t e k il t n n m e n e i ve in k i a f .................................................................................................................285 711 - 717 a n a r i s i ....................... ..................................................................289 H e r a k liu s s l le s i z a m a n n d a e d e b iy a t, m a a r if v e sanat. . . . 290

FASIL V tkonoklazm devri I. zavriya yahut Suriye sllesi devri (717 -802)
z a v r iy a y a h u t S u r iy e s l l e s i .............................................................. 297 m p a r a t o r lu u n A ra p la r, B u lg a r la r ve S la v la r a k a r h a re k e t ta rz .................................................................................................................. 299 z a v r iy a y a h u t S u r iy e s l le s i im p a r a t o r la r n n d a h il! siy a se ti. K a n u n la r . T e m le r . . . . ............................................ 305

tkonoklazm. Bu hareketin

mene

ve balanglar. Yedinci

u m u m i k o n s i l ............................................................. .................................. 316 a r lm a y n n ta g i y m e s i...................................... ...................................... 332 z a v r iy a s l le s in in e s e rin d e n k a r la n n e t ic e ..............................337

II. zavriyal imparatorlarn ilk halefleri (802 -820). Amorion yahut Frigya sllesi zaman (820*867).
8 0 2 - 8 6 8 s e n e le ri im p a r a to r la r ve b u n la r n m e n e i ................ 339 A m o r io n s l le s i z a m a n n d a B iz a n s m p a r a to r lu u ve A r p la r . S la v T o m a s n is y a n . R u s la r n s ta n b u la k a r y a p tk la r ilk s e fe r .......................................................................................................................4 A m o r io n s l le s i z a m a n n d a B iz a n s m p a r a to r lu u ve B u lg a r la r , 4 ; 352 k o n o k la z m n ik in c i d e v r i ve o r t o d o k s lu u n y e n id e n k u r u lu u . IX u n c u a s rd a k ilis e le r in a y r lm a s ................................................. .... 354

III. konoklast devrinde edebiyat maarif ve sanat. F A S I L VI Makedonya sllesi devri (867 -1056) ve bunu takip eden karklklar devri (1056 -1081)
Methal. ........................................................ .............................................. .... . Makedonya sllesinin mene meselesi. . . . . . . . . . .

364

37,9

380

VIII 1 ~ MakedonyalI imparatorlarn d siyaseti


M a k e d o n y a s l le s i d e v r in d e B iz a r s n A ra p la r ve E r m e n is fa n la m n a s e b e t l e r i ...................................................................................................383 M a k e d o n y a s l le s i z a m a n n d a B iz a n s m p a r a t o r lu u n u n B u l g a rla r ve M a c a rla rla m n a s e b e tle r i .................. 399 M a k e d o n y a s l le s i z a m a n n d a B iz a n s m p a r a t o r lu u ile R u s y a . 405 P e e n e g m e s e le s i............................................... .... ..........................................409 M akedonya s l le s i z a m a n n d a B iz a n s im p a r a t o r l u u n u n ta ly a ve G a r b A v r u p a ile m n a s e b e t l e r i .......................................... 412

II. Makedonya sllesinin i siyaseti


M a k e d o n y a s l le s i d e v r in in d in i l e r i ...............................................417 M a k e d o n y a lIla r n h u k u k i eseri. m p a r a to r lu u n i tim a i ve k ti s a d m e se le le ri. K u d r e tlile r ve F a k irle r . ......................................431 V il y e tle r in i d a r e s i ......................................................................................... 441 B a s il I I n i n l m n d e n K o m n e n le r in ta h ta k m a k a d a r vuk u b u l a n k a r k l k la r . B u d e v ir i m p a r a t o r l a r ................................ 443 S e l u k i T r k l e r i .............................................................................................. 448 P e e n e g le r ............................................................................................................ 453 N o r m a n la r .............................................................................................................455 M a k e d o n y a s l le s i d e v r in d e m a a r if, fen, e d e b iy a t ve s a n a t . . 457

FASIL L
GARPTE BZANS TARHNE AT ALIMALARIN KISA BR CMAL BALANGILARI
talya R nesans dev ri bilhassa k lsik grek ve ro m e n edeb eserlerine kar a lk a gsterdi. B izans edebiyat talyada hem en h e m e n m e h u l ka lm t ve h i b ir kim se b u edebiyat ta n m a k iin te h a l k g ste rm iy o rd u. B u n u n la beraber grek el y a z m a la rn ara y p b u lm a k ve grek lisa n n tetkik etm ek zere arka y a p la n m te m a d i seyahatler ortazamanlar grek edebiyatna kar a ln m olan b u istihfafkr v a zi yete bir n ih a y e t v e rm e n in elzem o ld u u n u tedric surette gsterdiler. K lsik o ld u u k a d a r b izan te n m u h a rrirle re dair y ap lan ilk tetkikler, greke m e tin le rin ltin lisa n n a terc m esinde n ibaret kalm t. B u n u n la beraber X IV n c ve X V inci asrlarda B izans ede biyatna kar g sterilm i olan alka arz k a lm ve k lsik lem e kar gsterilen a l k a n n h u s u fu n a u ram t. XVI nc asr ve X V II n c i asrn b a la n g c n d a B izans tarih ve edebiyatna kar a ln m olan vaziyet deiiy or ve d o r u s u n u sylem ek lzm gelirse, o ld u k a tesadfi b ir su rette in tih a p edilm i ve ehem m iyete b irib irin e g a y rim s a v i b irta k m B izans m u h a r rir le r in in asar A lm a n y a d a [mesel H ie ro n y m u s W o lf tarafndan], H o lla n d a d a [Meursius tarafn dan] ve talyada [A lem annus ve A llatius (Leo) n a m n d a iki G re k tarafndan] ne ro lu n u y o rla r.

FRANSANIN ROL. DU CANGE DEVR


lm b iz a n tin iz m in h a k ik yaratcs X V II nci asr Fransas o lm u tu r. Fransz ede biyatnn , Louis X IV n parlak devrinde, te k m il A v ru p a y a rn e k o ld u u , kral, nazrlar, piskoposlar ve h u su s ehasn y e k d i e riy le rekabet ederBizans mparatorluu Tarihi

cesine k t p h a n e le r tesis ettikleri, el y a zm a la r topladklar, n a m d a r lim le rin eref ve h rm e te g a rk e a ild ik le ri bu d e v ir de, Fransada, B izans tarihi tetkikat m isli g r lm e m i bir m e v k ie sahip oldu. B y k k ira ln ilk selefi olan Louis X III grekeyi re n d i ve diakos Agapet'in imparator Justiniara olan vasayasm fransizcaya tercm e etti (Preceptes du diacre Agapet a l empereur Justinien). B y k bir kitap m u h ib b i ve y o ru lm a k b ilm iy e n bir el y azm a toplaycs olan k a rd in a l M azarin biro k grek el y azm as ih tiv a eden m k e m m e l bir k t p h a n e yaratt. Bu k t p h a n e , k a r d in a lin l m n d e n sonra, h a k ik m essisi X V I nci asrda Franois I olan Paris k ra l k t p h a n e s in e ( b u g n k M ill k t p h a n e ) geti. K ral k t p h a n e y i d a h i idare eden Louis X IV n m e h u r n azr Colbert, k t p h a n e n in lm h zin e le rin i ze n g in le tirm e k ve hariten el y azm a lar tedarik etm ek iin, b t n gayretini sarfetii. O ld u k a b y k m ik ta rd a grek el y az m a s ihtiva eden C olbertin ze n g in h u su s k t p a n e s i ise X V III in-ci asrda kral tarafndan k ral k t p h a n e iin satn a ln d . K a rd in al R iche iie u Pariste bir k ral m atbaa (L ouvre m atbaas) tesis etti; b u m atb aa m e h u r m u h a r rir le r in eserle r in i, b u n la r n kym etleriy le m te n a sip bir ekilde, basacakt. K ral m a tb a a n n k u lla n m o ld u u grek harfleri g ze llikle riy le te m a y z etm ilerdi. N ih ay et 1648 de Louis X IV n h im ay esi altnda, k ral m atbaada B izans m v e r r ih le r i k lliy a tn n (Recueil des historiens byzantins) b irin ci cildi basld. B u n d a n byle ve 1711e k a d ar b u k lliy a tn b y k fo rm ada ( in folio) otuz ik i cildi ta b o lu n d u . O d e v ir iin calibi d ik k a t o lan b u neriyatn b u g n d a h i ta m a m iy le y e rin i tutacak bir eser y o k tur. Paris k lliy a tn n ilk c ild in in reredildii sene lim Fransz nairi L ab b e (L ab b ae u s)B iza n s tarih i a m a t rle ri ne bir bey an n am e (P ro tre p tico n ) nereylem i ve hadiselerin o k lu u n d a n do lay o k adar ay an hayret, te n e v v n d e n dolay o k a d ar cazip, m o n a ris in in s a la m l n d a n do lay o k a d a r calibi d ik k a t olan bu a rk G re k m p a ra to rlu u ta rih i n in h u su s faidelerine iaret etmiti. Labbe A v ru p a lim le r in i, k t p h a n e le rin tozlar iin d e g m l yatan ve sik alar arayp b u lm a k ve b u n la r nereylem ek iin ik n a a alyor ve b u m u a z z a m eser u r u n d a m tereken alacak olanlaram erm er ve tuntan d a h a m etn ebed eref m jd e liy o r d u (1).

X V II nci asr F ransasm m en g zid e ilim a d a m la rn n b a n d a ok ve m te n e v v i asar za m a n m za k adar k u v v e t ve e h e m m iy e tin i m uh a faza etmi olan m e h u r lim D u C a n g e (1610 -1688) b u lu n m a k ta d r. A m ie n sde, 1610 da, d n yaya gelen D u C ange babas tarafndan Jezitler k o llejine g n derildi; b ilh a re h u k u k tahsil ettii O rleans ve Pariste birka sene k a ld k ta n sonra d o d u u ehire avdet ederek b u ra d a ev lendi; bu izdivatan on o c u u d n y a y a geldi. Bir veba salg n n d a n dolay A m ie n si 1668 de terketm ek m e c b u riy e tin d e k a la n D u C ang e Parise yerleti ve l m n e k a d ar (23 birinciterin 1688) b u ehirde kald. M v e rrih ve filolog, arkeolog ve n m iz m a t olan D u C ange ilm in b t n b u sahalarnda fe v kal de bir bilg i sahibi, y o ru lm a k b ilm iy e n bir ii, m k e m m e l bir n air ve nafiz b ir m d e k k ik o ld u u n u ispat etti. Fakat 4-5 y and a bir ey neretm em iti ve ad A m ie n sn in h aricinde h em en hi b ilin m iy o r d u (2). Devasa eserini h ay atn n son 3 3 senesi zarfnda m e y d a n a getirdi. K e n d i el yazsn ih tiva eden vesikalar z a m a n m z a k adar gelm em i olsalard, b u zatn b u k adar ok y az y azm o ld u u n a in a n m a k m m k n olm azd. B iy o grafisinin m e llifi yle y a zm a k ta d r: O n sekizinci asrn bir lim i, g arip bir heyecan k rizin d e , yle b a r m tr : Elli senelik evli ve k a la b a lk b ir ailenin reisi o lan bir ad am nasl o lm u ta b u kadar ok o k u m u , b u k a d ar ok d n m , b u k adar ok y azm tr? (3). D u C ang em Bizans ta rih in i a lk a d a r eden asar meyam nda Fransz imparatorlar idaresinde stanbul imparatorluu tarihi ni (Histoire de lempire de Constantinople sous les empereurs franais) (m ellifi tarafndan h a y a tn n s o n u n d a tadil e d il m i olan b u eser an c a k X IX u n c u asrda ik in c i defa ola ra k baslm tr), son derece ze n g in jenealojik m alze m e ih tiv a eden Bizans aileleri ni {De Familiis Byzantinis ) ve 1453 sene sine k a d ar stanbul topografyasna ait elde m e v cu t tekm il m uh ta sa r ve m ufassal m a l m a tn bir b il n o s u n u ih tiv a eden Hristiyan Konstantiniye yi ( Constantinopolis Christiana ) bilhassa kay d etm ek lzm d r. Bu son ilci eser Historia Byzan tina duplici commentario illustrata,, m te rek is m in i tam ak ta drlar. l m n d e n ay evvel D u C ange Ortazamanlar grek lisan kamusu n u (Glossarium ad scriptores mediae et infimae graecitatis) ik i cilt h alin d e ve in-folio olarak neretti. Rus bizantinisti V. V asilievskiye gre bir ei o lm y a n

b u eser ze rind e, g r n e nazaran, k a la b a lk b t n bir lim le r ce m iyetinin alm as iktiza ederdi (4). Bu, D u C an g e n h ay atn d a bastrm o ld u u eserlerin so n u n c u su o lm u tu r; a y n i za m a n d a D u C an g e n P ariste deil, fakat L y o n da tab e d ilm i olan yegne eseridir (5). D u C a n g e .n kam usu b u g n dahi, y a ln z B izans tarih iyle deil, fakat u m u m olarak o rta zam a n la r tarihiyle itial edenlere son derece l z u m lu bir alm a vastas tekil etm ektedir. H er cihetten ayan d ik k a t o lan ve gayet alim an e y azlm erhler ih tiv a eden m h im B izans m v e r r ih le r i asarnn te k m il bir serisinin neri d a h i D u C an g e e ait b u lu n m a k ta d r . E n nih ay e t D u C an g e m b y k fo rm ad a (in-folio) ciltlik Ortazamanlar
Ltin Lisan Kamusu (Glossarium ad scriptores mediae et infimae latinitatis) ad l m u a z z a m eserinin B izans devri iin arzettii

b y k e h e m m iy e ti kay d etm ek l z m d r (6). D a im a m k e m m e l shhatte olarak y aam olan D u C an g e 1688 senesi h a z ira n n d a b ird e n b ire hastaland, ay n i se nen in 23 ilk terin ind e, 68 y and a o ld u u halde, kars, o cuk lar ve d o stlarnn arasnda ld . S ain t- G e rv ais kilisesine defne d ild i (7). M e za rn d a n h i b ir iz k a lm a m tr. Pariste c ra ve dar bi sokak h l D u C ange so ka is m in i ta m a k tadr (8). 1 Fakat alan y aln z D u C ang e o lm ad . A y n i dev irde Mab illo n vesikalar ve evraka dair y ep yen i bir ilim tesis eden lm e z Diplomatik in i (De re diplomatica) neretti. X V III in c i asrn b a lan g c n d a M ontfaucon Grek paleografyas ( La paleographie grecue) n a m n d a z a m a n m z a k adar k y m e tin i k a y b e tm e m i olan m h im bir eser telif etti. X V III in c i asrn ilk nsfna, Pariste y ay an ve telifatta b u lu n a n bened ik ten B a n d u rin in ark mparatorluu adl b y k eseri (Imperium Orientale) ve d o m in ik e n Le Q u ie n 'in hristiyan ark ta rih in e ve bilhassa kilise tarih in e dair pek ze n g in m a l m a t ih tiv a eden Hristiyan ark,, (Oriens Christianus) adl m h im kitb, m erb uttur. te b u suretle X V III inci asrn ortasna k a d a r Fransa, bilitiraz, b iz a n tin iz m in banda b u lu n u y o r d u ve o devir lim le r in in b ir o k asar z a m a n m z a k a d a r k y m e tle rin i m u hafaza etm ilerdir.

XVIII NC ASIR, HTLL VE MPARATORLUK


B u n u n la beraber, a y n i asr zarfnda, vaziyet deiti. M a zisin in in k r, d in septisizm i, m o n a rik k u d re tin ve d in otoritenin iddetli b u h ra n iy le te m a y z eden A klselim devri ne gelm i o lan Fransa artk Bizansa kar a lk a gstere m e zd i. T ek m il o rta zam a n la r tarihi o dev irde gotik ve bar bar b ir devir ve bir zu lm e t ve cehalet k a y n a te lk k i edili y ordu . Ve Bizans, h a k k n d a evvelce ta k a rr r etmi sath bir noktai nazar m e v cu t o lm a sn a m eb ni, X V III inci asr Fransasnn baz m n e v v e r ze k la rn n Bizans D evletine kar ga razlarn izh ar eylem elerine daha b y k b ir vesile tekil edi y ordu . B izanstaki m u tla k m o n a r ik b ir k u d re t fikri, ruhbaniyetin derin tesiri... te b u n la r X V III inci asr fransz filozofla r n n k a b u l edem iyecekleri u n s u rla rd . Bizans tarih iy le h ib ir za m a n derin bir surette m eg ul o lm y a n , b u tarih in bazan efsanev b ir ekil alan h aric cephesini g z n n d e b u lu n d u ran X V III inci asrn en iyi ze k la r o rtazam anlar tarihi h a k k n d a pek sert h k m le r veriy o rlard. Voltaire, im p a ra to rlu k dev ri R o m a ta rih in i m a h k m ettikten sonra Tait'ten so nraki R o m a ta rih in d e n daha gln bir tarih m e v cu t o ld u u n u ilv e e tm e k te d ir: bu, Bizans tarihidir. Bu kym etsiz m e c m u a y a ln z m u ta n ta n szl n u tu k la r ve m ucizele r ih tiv a etm ek tedir; G re k im p a ro to rlu u c ih a n iin bir z l tekil ettii g ib i Bizans tarih i de in san n r u h u iin bir z l tekil etm ek tedir. T rk ler hi olm azsa d a h a m a k u ld rle r: B unlar y e n m iler, safa s rm le r ve gayet az y azm lardr (9). K y m e tli bir m v e r r ih olan M o nte squ ieu V II nci asr b a la n g c n d a n itibaren G re k im p a ra to rlu u ta rih in in ihtilller, isyanlar ve h y an e tlik le r r g s n d e n baka birey o lm a d n (10) y azm aktadr. X V III inci asr fik irle rin in tesiri altnda, aada gre c e im iz vehile, m e h u r n g iliz m v e r r ih i G ib b o n d ahi eserini telif etmitir. X V III in ci asrn ik in c i nsfnd a B izans ta rih in e kar a ln m a a b a lan m olan b u istihfafkr ve m n k ir vaziyet h till d e v rin d e baki kalacakt. X IX u n c u asrda b u n o ktai n a z a r hem en h e m e n u m u m bir kanaat ekline giriyor. N ite k im m e h u r A lm an filozofu Hegel (1770-1831) Fel sefe tarihi derslerinde yle y azm a k tad r: B izans im p a r a

to rlu u d a h ild e her t r l ihtiraslar tarafndan paralanyor, h a rite ise im p arato rlarn, k e n d ile rin e kar ancak zayf b ir m u k a v e m e t gsterebildikleri b a rb a rla rn te h d id i altnda b u lu n u yor du. Devlet d a im surette tehlikeli vaziyette b u lu n u y o r d u ve bize sfl ve hatt g l n ihtiraslarn ne fikirlerde, ne efalde ve ne de ehasta b y k bire,y v e r m e d i in i gsteren iren b ir tablo arzetm ektedir. eflerin isyan, b u n la r n v e y a h ut n e d im le rin entrikalar neticesinde im p arato rla rn su k u tu , h k m d a r la r n k e n d i k a rlar y a h u t o u lla r tarafndan k a t ledilm eleri ve zehirlenm eleri, k a d n la rn her t r l ze v k le rin i tatm in etm eleri ve n a m u ssu z hareketlere tenezzl etmeleri.... te b u tarih in, ark R o m a m p a r a to r lu u n u n r m b in a sn n X V inci asrn ortasnda T rk le rin d in k u v v e ti tarafn da n y k ln c y a kadar, g z le rim iz in n n d e n g e ird i i sah neler,, (11). D evlet ad am lar, B izans taklit edilm em esi lzm g e le n b ir m isal olarak zik re d iy o rlard . N a p o ly o n I, 100 g n l k d e v ir de, h aziran 1815 te, p arlm e n to y a u szlerle cevap v e ri y o rd u : Vatan k u rta rm a k iin b a n a y a rd m ediniz. H e r taraftan b a rb a rla rn tazy iki altnd a b u lu n a n ve m a n c n k la rn ehir k a p la rn k r d esnada afak m n a k a a la rla m e g u l o ld u u n d a n ' dolay ah lfn istihzasn k a za n m olan M u a h h a r m p a ra to rlu u n m isa lin i taklit etm iyelim (12). X IX u n c u asrn ortasnda, lm m u h itle rin o rta zam a n la r d e v ri h a k k m d a k i no ktai nazar deiiyor. h till dev ri ve N a p o ly o n harp le ri b o rasnd an sonra A v ru p a o rta zam a n la r baka b ir tarzda tem aa ediyor. B u gotik ve barbar ta rih in tetkik na kar derin bir a lk a bagsteriyor; o rta za m a n lar B izans tarih in e kar d a h i y e n id e n m u a y y e n b ir k y m e t ve rilm ee balanyor. b u icm a ld e y aln z Bizans ta rih in e dair y a zlm u m u m eserler bahis m e v z u u d u r. M o n o g ra fik tetk ik le rin en m h im leri ise, h adisatn tasv irinde n sonra, ait o ld u k la r fasllarn so n un a, ilve edileceklerdir.

MONTESQUIEU
X V III inci asrn ilk nsfnda, A klselim devri n in en me' h u r m m e s s ille rin d e n biri, M ontesquieu, (1689-1755) Ro

mallarn itil ve inhitat sebeplerine dair mlhazalar (Considerations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur decadence)

ad l eserini y azd (1734 te neredilm itir.) Bu eserin ilk k s m d a h iy a n e bir surette tertip o lu n m u ve stadane bir tarzda y a zlm -tabi X V III in c i asr fik irle rin in tesiri altnda-, R o m a n n m enein d e n itibaren R o m a ta rih in in g e ird i i t e k m l n ksa b ir ic m a lin i ih tiv a etm ektedir; son drt fasl B izans de v rin e tahsis e dilm itir ve m e llif eserini stanb u lu n T rkler tarafndan fe th e d ild ii 1453 senesiyle nihay ete erdirm ektedir. Bu tek hdise M o n te sq u ie u n n , h a k l olarak, B izans tarih i denilen ta rih in R o m a ta rih in in d o r u d a n d o ruy a b ir d e v a m n d a n baka b ir ey o lm a d n k a b u l etm i o ld u u n u gsterm ektedir. K e n d i ifadesine gre anc ak V I nci asrn ik in c i n sfn d a n sonra R o m a m p a ra to rlu u n a Q rek m p a r a to r lu u is m i verilm esi m n a s ip tir. M o nte squ ieu b u im p a ra to rlu u n ta rih in i gayet sert b ir tarzda m u h a k e m e etm ek tedir. H k m le r in d e n b ir in i zikrettik. M ellife gre Bizans, tim a bnye sind e, d in h ay atn d a ve asker tek iltnda o k adar b y k bir y n u z v fenalklar ih tiv a etm ektedir ki b u k a d ar b o zu k bir m e k a n iz m a n n X V inci asrn ortasna k a dar nasl y aay ab ilm i o ld u u n u ta h a y y l etm ek g le m e k tedir. B u son suali k e n d i k e n d in e so rm u olan M o nte squieu (X X III n c ve son faslda) im p a r a to r lu u n u z u n m d d e t bekas sebepleri m e y a n n d a m uzaffer A raplar ara sn d a k i nifak, grejuva ateinin icadn, p a rla k bir vaziyette b u lu n a n stanbul ticaretini, b a rb a rla rn kat olarak T una k y la rn a yerlem elerini ve yerletikten sonra die r b a rb a rla ra kar b ir set ek m i o lm a la rn zik re d iy o r. te b u suretle fena b ir h k m e tin altnda in h id a m eden im p a ra to rlu u b irta k m h u su s sebepler tu tu y o rd u . T rk le r tarafndan tehdit altnda b u lu n d u r u la n , stanbul va ro larn a m n h a s r ka la n son paleologlarn im p a r a to r lu u M o n te s q u ie u ye B a h rim u h ite d k ld yerde k k bir dereden baka bir ey o lm y a n R en n e h rin i h atrlatm a k tad r. Bizans tarih iy le bilhassa itigal etm em esine ve X V III inci asr fikir h arek etle rinin tesiri altnda k a lm o lm asna r a m e n M ontesquieu, b u tarihe aka m u a r z o lm a k la beraber, o rta zam a n la r ark m p a ra to rlu u n a dair o k u y u c u la r d n m ee sevkeden ve b u g n d a h i b y k b ir a lk a ve istifade ile o k u n a n , son derece d o lg u n , sahifeler y azm tr.

M o n te sq u ie u n n en m e h u r m n a k k itle r in d e n b iri (Sorel) dair yle yazyor: Bizansa ait fasllar b ir icm al ve bir h u lsa d a n baka birey deildir. Fakat bu, b ir d e h a n n icm ali ve bir aheserin hulsasdr (13).
Mlhazalar a

GBBON A y n i X V III inci asr, ilim le m in e Romann inkraz ve sukutu tarihi (The history of the declin and f a il of the Roman Empire) adl m e h u r eserin m e llifi n g iliz m v e r r ih i E d w ard G ib b o n u (1737-1794) baheylem itir. - G ib b o n ely ev m m e v c u t otobi y ografilerin en iy ile rin d e n b irisin i te rk e tm itir; b u eserin y e n i n g iliz nairi [Birkbeck Hill] yle d iy o r: Bu b iy o g rafi o k adar ksad r ki, bir ift m u m u n ziy a snd a o k u n a b ilir; m u h te v iy a t itibariyle o kadar enteresan, ih tiv a ettii o rijin a l fik irle r ve tarz ifadesinden do lay o k a d a r caziptir k i ik in c i v e n c defa o k u n u u n d a h e m e n h e m e n b irin c i defa o k u n u u n d a k i zevk k adar b y k bir zevk verir (14). 27 nisan 1737 senesinde d o m u o lan G ib b o n ilk tahsi lin i W estm inster'de yapt, b ilh a re 1752 de O k sfo rd daki M agdalen Kollej e g n d e rild i. B urada az bir m d d e t k a ld k ta n sonra L ozana gitti ve bir K a lv in istin y a n n a yerleti. G ib b o n b u ra d a be sene k a ld ve b u ik a m e t d im a n d a si lin m e s i g a y rik a b il bir d a m g a brakt. V a k tin in b y k bir k s m n klsik le ri ve en cidd tarih ve felsef eserleri o k u m a k la g eirdi ve franszcay m k e m m e le n re n d i. svire k e n d is i iin ik in c i bir vatan o ldu . G ib b o n yle y a z m a k tadr : O n altdan y irm i yana k adar, g e n li im in o ltif dev rinde, n g iliz o lm a k ta n k m tm . B t n fikirle rim , itiyat la r m ve hissiyatm y a b a n c bir k a lb a g irm iti. n g ilte re n in z a y f ve u z a k hatras h a fza m d a n h e m e n h e m e n tam a m iy le s ilin m iti. A na d ilim bile bana y ab a n c g elm ee balam t ve m te v a z bir istikll teklifini m e b b e t s r g n p ah asna k a b u l etm ee b t n k a lb im le h azrd m ,, (15). L ozanda G ib b o n o devrin en fevkalde ad am , air, m v e rrih ve filosof V oltairei tan d (16). G ib b o n ,
tetkikine dair

L o n d ray a d n d k te n
tecrbe,, (Essai sur

Vetde

sonra, 1761 de, Edebiyat de la litterature) adl

franszca bir eser neretti. Bu eser Fransa ve Ho'llandada gayet m sait, fakat ngilterede gayet so u k bir surette karland. G ib b o n o za m a n d a Fransa ile ngiltere arasnda patlak veren m u h a sam a tta (yani Yedi sene h arbinde ) ik i b u u k sene H a m p sh ire m ilisin d e vazife g rd k te n sonra, 1763 te Paristen g em ek suretiyle, sevgili L o zanna d n d ve a y n i sene za r fn da talyaya bir seyahat y ap ara k Floransa, R om a, N apoli, V enedik ve die r talya e h irlerini ziyaret eyledi. ' R o m a d a k i ikam eti, m te ak ip ilm i faaliyeti iin gayet m h im o ld u : G ib b o n a ebed,, eh rin bir tarih ini yaz : ak fik rin i telkin etti. ' G ib b o n yle y a z m a k ta d r: 15 birinciterin 1764 te, pap aslarm , ay ak lar p lak olarak, J p ite r m a b e d in d e ik in d i d u asn te re n n m ettikleri b ir esnada, K apitol harabeleri ara snda, tefekkrata d a lm bir halde, o tu ru y o rd u m . O anda, ilk defa olarak, a k lm d a n R o m a n n in k ra z ve s u k u tu n u n bir ta rih in i y a zm a k fikri fkrd (17). G ib b o n u n ilk p ln R o m a im p a r a to r lu u n u n deil, fakat R o m a e h rin in s u k u tu n u n b ir ta rih in i yazm akt. Fakat bir m d d e t sonra b u h usu stak i telkkisi geniledi ve en n ih a yet ta rih in i 1453 te v u k u b u la n s ta n b u lu n s u k u tu n a kadar gtrerek Garb Roma imparatorluu ve ark Roma impara torluu,, ta rih in i yazd. G ib b o n , ik in c i defa olarak L o n d ray a d n d k te , te k m il faalijretini te e m m l ettii esere m alzem e to p lam a a hasretti. 7 7 6 .d a, eserinin im p arato r A vgustus ile balyan, b irin ci cildi kt. F ev kalde b ir rabet k a zan d ; b irin c i tab b irka g n zarfnda ta m a m iy le satld. G ib b o n u n sy le dii vehile kitab her m asann, hatt her tuvalet m asasnn ze rin d e b u l u n u y o r d u ^ 8). G ib b o n 'u n ta rih in in , h ristiy a n l a ait bahisler ihtiva eden ve ierlerinde m e llifin X V III inci asrn haleti ruh iy e siy le a lk a d ar ahs d in fikirle ri tebarz ettirilm i olan m te a k ip ciltleri, bilhassa talya katolikleri arasnda, bir tenkit frtnas ko p ardlar. G ib b o n g e n liin in m ek tebi olan L o za n m ih tiy arlnda k e n d isi iin bir m a h a lli in z iv a o laca fik rin i d a im a beslem i ti. Serbest bir h ay at geirebilecek k a d ar bir servet e d inm i olan G ib b o n , L o za nd an ik in c i defa a y rln d a n y ir m i sene

sonra tercih ettii ehre avdet etti ve b u ra d a ta rih in i bitirdi. M ellif, ze rin d e b iro k seneler alm o ld u u eserini bitir d i i an yle tasvir etm ektedir: 27 h aziran 1787 g n , d a h a d o ru s u gecesi, 11 ile 12 arasnda, y azlk e v im in bahe sind e, son sahifenin son satr la rn y a zy o rd u m . K a le m i b rak tk tan sonra, gl ve d a la ra k a d a r u z a n a n h k im bir nezareti olan b ir akasya a rd a n n altnda m te a d d it tu rla r yaptm . H a v a m ute dil, g k y z b er rakt; m e h ta b n g m te n k rre si sulara aksetm i ve b t n ta biat s k n iine g m lm t . H r r iy e tim in y e nid e n iade ve belki h re tim in tesis e d ild ii b u and a d u y d u u m ilk sev in hey e ca n n gizliyecek d e ilim . Fakat derhal g u r u r u m k rl m ve eski ve ho bir a rk ad a tan ebed olarak a y r lm o lm a k l m , ta rih im in m sta k b e l bekas ne olursa olsun, b u n d a n sonra m v e r r ih in fani h a y a tn n daha pek u z u n o lam y aca fikri, r u h u m u d erin bir kasvete garkeylemiti (19). B u 'e s n a d a patlyan Fransz h tilli G ib b o n u ngiltereyeavdete m e c b u r kld . G ib b o n L o n d ra d a ik in c ik n u n 1794 te ld . G ib b o n h e m edebiyat, h e m de tarihte b ir m e v k i igal etmi o lan m a h d u t b irk a m e llifin srasna d a h ild ir. G ib b o n u n m k e m m e l bir u s l b u v a rd r. Z a m a n m z n bir bizan tin isti b u lim i T uk id id e s ve Taitus ile m u k a y e se etm ektedir (20). Z a m a n n n te m a y lle rin i aksettirm ekle beraber G ib b o n , ta rih in d e tam a m iy le k e n d in in m a l olan ve ke n d isi tarafndan ben b a rb a rlk ve d in in zaferini tasvir eyledim e k lin d e tarif edilen bir fik ri te b a rz e ttirm ek te dir; yani, ce m iyat b ee riy enin M ilttan sonra II nci asrdan itibaren gsterm i o ld u k la r tarih inkiaf, G ib b o n a gre, bir g erilem e dir. G ib b o n u n h ristiy a n l a dair y azm o ld u u fasllarn h a lih a zrd a y aln z tarih b ir k y m e ti olaca aik rd r. Fakat G ib b o n u n z a m a n n d a n b e ri tarih vesika a d e d in in h a r ik u l d e artm ; tarih m eselelerinin deim i; m e h a z k riti in in bagste rm i; b u n la rn m te k a b il m erb utiy eti ta n n m ve mesk k a t ilm i, epigrafya, sigillografya (m h r le r ilm i) ve papiroloji g ib i tarih in y ard m c d is ip lin le rin in m e v c u d iy e t k a z a n m o ld u k la rn u n u tm a m a k lzm d r. T ekm il b u h u

suslar, G ib b o n u n iktiza eder.

ta rih in i o k u rk e n , hatrda b u lu n d u r m a k

G rek lisa n n a kfi derecede v k f olm\an G ib b o n , 5 1 8 den, y an i m p ara to r 'Anastas I in c l m senesinden evelki devir iin, ok istifade ettii m k e m m e l b ir selef ve bir rehber b u lm u tu : b u zat 5 1 8 senesine k a d ar getiril m i olan ve z a m a n iin m k e m m e l bir eser tekil eden im paratorlar Tarihi n in (Histoire des Empereurs, 6 cilt, Brksel: 1692) m ellifi, Fransz m v e r r ih i T illem o nt idi. T a rih in in bu k s m n G ib b o n daha teferruatl ve daha itinal b ir suret'e yazm tr. Fakat, v a k t hal icab bizi en fazla a lk a d a r eden m u a h har tarih, y an i ark R o m a m p a ra to rlu u y a h u t B izans tarihi iin, y enilm esi ok d a h a m k l b irta k m engellerle k a r lam ve X V III inci asr fik irle rin in ok k u v v e tli bir tesiri altnda k a lm olan G ib b o n , ze rin e alm o ld u u vazifeyi tam bir m uv affakiy etle baaram am tr. n g iliz m v e r r ih i Freem an yle y a zy o r: E se rinin h i b ir k s m n d a b izan te n fasllarda o ld u u k a d ar ene rjik b ir surette te b a rz ey lem iy en fev kalde terkip ve teksif hassalarna, canl tasvirlere ve b u n la rd a n daha nafiz o lan telkin h n e rin e m a lik b u lu n a n G ib b o n , bahsettii ehas ve devirler iin herhalde h rm e t telkin etm ekten ve b iro k kim seleri b u n la r daha etrafl tetkik etm ee sevkey lem ekten u za k bir s l b a m alik tir. stihza ve k y m e t d rm e d e n te re k k p eden em salsiz zeks m v e rrih e b t n eserinde re h b e rlik etm itir. M u a y y e n bir devrin, y a h u t m u a y y e n bir ahsn zayf ve hatt g l n taraflarn gsteren b a z efsanelere kar h a d d in d e n fazla in h im a k gsterm ektedir; bir ahsa, y a h u t bir eye hey ecanl bir tarzda h ay ran k a lm a a m u k te d ir deildir. B u tarzda anlatlm o lan h em en b t n k ita b n n , o k u y u c u n u n d im a n d a , her eyden evvel, ta rih in alak tarafn b r a k m as lzm d r.... h ib ir tarih b u k a b l bir im tih a n d a n , zarar g rm e k sizin , k am a zd ; B izans tarih i ise, byle bir m u a m e le y e ta h a m m l edebilecek tarihlerin en az ehli idi (21). te tek m il b u sebeplerden dolay, G ib b o n u n k e n d in e has b irta k m vasflar ile tasvir e d ilm i olan B izans tarihi, m e llifi tarafndan, sahte bir ziy a altn d a ta k d im edilm itir,

H e ra k liu s u n o u lla rn d a n itibaren zak A ngelosa k a d ar gel m i olan b t n im p a ra to rla rn h u su s tarihleri ve ailev m e seleleri b irte k fasln iin d e teksif edilm itir. B ury yle y az yor (22): Meseleyi tetkik etme tarz m e llifin Bizans im p a ra to rlu u n a y ah u t M u a h h a r m p a ra to rlu k a kar alm o ld u u istihfafkr vaziyete ta m a m iy le u y m ak tad r. G ib b o n u n H e ra k liu s tan so n ra k i im p a r a to r lu u n d a h il tarihi h a k k m d a k i n o k tai n aza r y aln z sath kare k te rin d e n dolay g n a h ile m e k le k a lm a m a k ta , fakat v a k alarm arz ve iz a h n d a h i tahrif etm ektedir. Fakat G ib b o n u n za m a n n d a , baz d ev irlerin batan aaya ile n m e m i ve k a ra n lk ta k a lm o ld u k la rn g zden k a r m a m a k l z m d r : Tasvirler m cadelesi devri, X u n c u ve X I in ci asrlarn tim a tarih i il h . . . gibi. A r hata ve n o k s a n la rn a ra m e n - b u n la r d a im a a k ld a b u lu n d u r m a k artiyle G ib b o n u n kitab z a m a n m z d a dahi istifade ve alka ile o k u n a b ilir. G ib b o n u n Roma imparatorluunun inkraz ve sukutu ta rih i n in ilk tab L o n d rad a 1776 - 1788 de alt cilt olarak intiar etti ve b u tarihten sonra b iro k defalar yeniden basld. X IX u n c u asrn so nunda, n g iliz bizantinisti B ury G ib b o n un ta rih in i k y m e tli erhler ve m u h te lif m eselelere ait biro k enteresan ve y eni ilveler ve m k e m m e l bir fihrist ile y e n i den nereyledi (L o nd ra 1896 -1900, 7 cilt). B u ry n in m aksad, b u ilveler sayesinde, G ib b o n u n z a m a n n d a n b e ri, tarih ilm in in te ra k k ile rin i gsterm ekti. G ib b o n u n eseri h e m e n b t n A v ru p a d illerine evrilm itir. B u ry 'n in e d isy o n u n a k adar fra n szca tercm esi, m e h u r Fransz m v e r r ih i ve devlet a d a m G u iz o tn u n tarih ve k ritik erhleri sayesinde, en fazla alk a y celbediyo rdu; b u tercm e 13 cilt h a lin d e Pariste 1828 de ta b o lu n m u tu . R us lis a n n d a Roma imparatorluunun inkraz ve sukutu tarihi N ie v ie d o m sk i tarafndan te rc m e edilm i olarak, yedi cilt h alin d e , M oskovada 1883 1886 senelerinde, intiar etmitir. LEBEAU X V III inci asr fransz fik rin in en m e h u r m m e s silleri tarafndan Bizansa kar a ln m olan m enfi vaziyet Fransz L ebeauy u, a y n i asrn ik in c i nsfnda, B izansn tarih v a k a y iin i, b iro k teferruat ihtiva etm ek suretiyle, y irm i bir

ciltlik bir eserde tasvir eylem ekten m ene tm edi. G re k lisa n n a pek iyi v k f o lm y a n Lebeau alelekser ltince tercm eler k u lla n y o r ve m eh azlar, h ib ir tenkit endiesi gsterm eksi zin, m eydana k o y u y o r d u ; T o plam a eserine Muahhar mparatorluk Tarihi (Histoire du Bas - Empire) (1 7 5 7 - 1 7 8 6 ) ad n verdi; b u isim u z u n m d d e t B izans m p a ra to rlu u n a kar alm an istihfafkr vaziyetin bir tim sali o lm utu r. [Bas = aa k e lim e s in in m e k n ve za m a n a gre ik i deiik m anas vardr. Lebeau b u ism i b irin c i y a n i m e k n m a n a sn d a kullanm tr]. D i e r bir ahs ta ra fn d a n d e v am ettirilm i ve 27 cilde k a rlm o lan L ebeaun u n Tarihinin b u g n ok b y k bir k y m e ti yoktur. X IX u n c u asrda b u eser Brosset ve Saint-Martin n a m n da b iri E rm e n i, dieri G r c tarih i m tehasss ik i m ste rik tarafndan y eniden g zden g e irildikten ve m etne ark: m e h a z la r ilv e o lu n d u k ta n sonra, m e v k ii intiara vazolunm u tu r (21 cilt, Paris 1824- 1836). ark ve bilhassa E rm e n i m e h a zlarn a m ste n it birok ilveler ih tiv a eden b u yeni, tab z a m a n m z iin d a h i azok faideli olab ilir. RO YOU N ap o ly o n dev rind e J. C. R o y o u 'n u n , Lebeau ta rih in in a y n i a d n tayan, d o k u z ciltlik to p lam a eseri franszca olarak intiar etti: Konstantin'den Istanbulun 1453 teki fethine kadar
Muahhar imparatorluk tarih i ( Histoire du Bas-Empire depuis Constantin ju sq u la prise de Constantinople en 1453). (Paris, sene

X I I -1803). R o v o u D ire k tu a r d e v rin d e gazetecilik ve a v u katlk, Restorasyon dev rind e ise tiyatro m n a k k itli i y a p m tr. M e llif eserinin m u k a d d e m e s in d e im d iy e k a d a r fran" sz lisa n n d a y azlm olan ta rih le rin ve bilhassa M uahh ar m p aratorlu k ta rih le rin in ekserisinin y e nid e n y azlm as ve tadil edilm esi l z m g e ld i in d e n bahsettikten sonra m isal ola rak baz m eziyetlerine ra m e n h e m e n h e m e n o k u n a m y a n Lebeauyu alm ak tad r. R o y o u ya gre Lebeau tarihin, b t n d n y a d a cereyan etmi olan hadisat deil, fakat b u n la r dan y alnz faideli o la n la rn h ik y e etmesi lzm g e ld i in i u n u tm u tu r. Birey re tm iy e n ve bir haz te m in etm iy en eyler bil teredd t feda o lu n m a ld r.

M e llife gre, devletlerin s u k u t sebeplerini tetki-k et m e k le , b u n la r bertaraf etm ek, y a h u t hi olm azsa g ecik tirm ek im k n b u lu n a b ilir. En nihayet, sta n b u ld a R o m a m p a ra t o r lu u n u n glgesini, tabir caiz ise, m u a y y e n bir zevkle, ta k ip etm ek k a b ild ir ve bu m a n za ra in sa n son d a k ik a y a k a dar tesiri altnda b u lu n d u r u r (23). Az o rijin al ve ekseriya h ik y e m a h iy e tin d e olan R o y o u n u n b u eserinde h ib ir m ehaz g sterilm em itir. Y u k a rd a serdedilen m ta le a la rd an sonra. R o y o u n u n eserinin b y k bir k y m e ti o lm a d anlalr. FNLAY Bizans tarih in d e n bahis ve o ld u k a eh e m m iy e tli u m u m eserler anc ak X IX u n c u asrn ortasna d o ru intiar etm ee balyorlar. B izans tarihi Romallarn fethinden zamanmza kadar, M. e. 146 dan M. s. 1864 e kadar Yunanistan Tarihi n in (A History of
Greece 'from its conguest bg the Romans to the preseni time. B. C. 146 to A. D. 1864) m e llifi n g iliz m v e r r ih i G eorge F in la y n eser

leriyle ileri d o ru b y k bir a d m atm tr. Finlay dahi, G ib bon gibi, eserinin y aradlm as z e rin d e m u h a k k a k m essir o lan aten h a y a tn n balca hadisatn m u h te v i bir otobiyo grafi terketm itir. Finlay ngilterede 1799 senesi ilk k n u n u n d a d o d u ; ilk tah silini orada yapt. Bir m d d e t sonra, a v u k a t ol m a k hevesinde o ld u u n d a n , R o m a h u k u k u n d a ihtisas y a p m a k zere, G tting en A lm an eh rine gitti. D ays gen F in la y a, h a reketinde, yle d e m i ti: H a y d i b a k a lm , G eorge! R o m a h u k u k u n a iyi alacan m it e d iy o ru m . Fakat seni tekrar g rm e z den nce, za n n e d e rim ki, Y u n a n is fa n ziyaret edersin! (24). D a y s n n b u szleri F in la y a bir m u c ize g ib i tesir etti. O z a m a n la r balam olan G re k ih tilli b t n A v r u p a n n a l k a sn Y u n a n ista n ze rin e celbetm iti. R o m a h u k u k u n a iyi al aca yerde gen F inlay G rek tarih in e dair y azlm eserleri o k u d u , grek lisa n n tahsil etti ve 1823 te, k e n d in i teshir et m i olan b u m illetin h ay atn y a k n d a n tetkik etm ek ve G rek is y a n n n m uv affa k iy e t ih tim a lle ri h a k k n d a bir fikir e d in m e k zere, Y u n a n is ta n ziyarete k a rar verdi. Y u n a n is ta n d a k i ikam eti m d d e tin c e (1823-1824) F inlay bir ok defalar, herkesin b ild i i vehile, b u m illetin davasn m

dafaa etm ek iin Y u n a n istan a g elm i ve b u ra d a v a k tin d e n evvel lm olan, B y ro n a tesadf etti. F inlay, 1827 de, ksa bir m d d e t, ngilterede b u lu n d u k ta n sonra tekrar Y u n a n ista n a avdet etti ve G ene ral G o r d o n un A tinay m u h a s a ra d a n k u rta r m a k iin y a p m o ld u u sefere itirak etti. N ih ay e t K ont K apo d striyan n Y u n a n c m h u r reisi sfatiyle gilii ve b y k devletin h im ay e si G reklere - F in la y m d e d i i vehile s a k in bir terak ki d e v ri bahetti. M utekit b ir H eilen m u h ib b i olan ve y eni devletin istik b alin e d erin b ir im a n ile g v e n e n Finlay, bir heyecan an n d a , antik H ellas to p ra na d a im olarak y erlem ee k a ra r verdi. Y u n a n is ta n d a bir m a lik n e satn ald ve b u u u r d a b t n servetini sarfetti. te o devirde F inlay Yunan h tilli Tarihi n i y a zm a k fik rin i k u r du. F inla y A tinad a ik in c ik n u n 1876 da ld . - Y u n a n ihtill ta rih in i y a zm a k a rzu su F in la y Y u n a n is ta n n gem i zamanlariyle itigal etm ee sevketm itir. F in la y m k a le m in d e n ted ric surette Y u n a n ista n tarih in e ait tekm il bir seri monografik eserlerin k t m g r y o r u z 1844 te, M. e. 146 senesiyle M. s. 717 senesi ara sn d a k i v a k a y ii ih tiv a eden Romallarn idaresinde Yunanistan ( Creece under the Romans) adl eserini neretti. 1854- te Bizans ve Grek imparatorluklar tarihi , 716 dan
1453 e kadar (History of the Bzantine and Greek Empires form 716 to 1453) adl ik i ciltten ibaret dier b ir eseri kt. B un la r Yu-

na n ista n m y e n i ve son z a m a n la r tarih in e ait iki kitab takip ettiler. B ilhare m e llif te k m il asarn y eniden g zden geirdi ve b u n la r n y eni b ir e d isy o n u n u h a zrla m a a balad. Fakat b u h ly a s n ta m a m iy le y erine getirem eden vefat etti. F in la y m l m n d e n sonra Yunanistann umum tarihi. Romallarn fethinden zamanmza kadar. M. e, 146-M. s. 1864 adil eseri 1877 de, yedi cilt h a lin d e ve b irin ci cildin banda F in la y in otobiyografisini ih tiv a ettii halde, Tozer tarafndan neredildi. te b u g n b u son tabm k u lla n lm a s iktiza eder. F in la y a gre yabanc ta h a k k m altn d a k i Y u n a n ista n n tarih i bize, ilk alard a m ed eniy e tin en y k se k m ertebesini ih ra z etm i olan bu k a v m in in h ita t ve felketlerinden bahset m ektedir. Fakat ik i b in senelik strap bu k a v m in m ill k a rak terini silem em i ve m ill izzeti nefsini bo am am tr. Asr larca lisann, m illiy e tin i ve m sta k il b ir devlet ku rabile cek bir ku v v e tle yeniden ca n la n a n b ir enerjiyi m u h a fa za etmi olan b ir k a v m in tarih in e nazar hakaretle b a k lm a m a ld r.

Esaret altnda k a ld u z u n seneler zarfnda Y u n a n is ta n n hayat, yeknasak bir surette dejenere o lm u bir k a v m in hayat deildir. R o m a lla rn ve b ilh a re T rk le rin ta h a k k m altnda G re k le r m u a z z a m b ir im p a ra to rlu k iin d e y aln z pek k k bir u n s u r u tem sil etm ektedirler. B unlar, sulhp e rv e r k a r a k terle rind en dolay, b y k siyas bir rol o y n m a m la rd r ve R o m a im p a ra to rla rn n ve su lta n la rn za m a n idaresinde v u k u b u la n biro k m h im ih tilller ve k a rgaalklar Y u n a nistana d o ru d a n d o ru y a h i b ir tesir icra etm em ilerdir. te b u sebepten dolay ne R o m a m p a r a to r lu u n u n u m u m tarih i ve n e d e O s m a n l m p a r a to r lu u n u n u m u m tarih i Grek ta r ih in in m te m m im b ir c z de ild ir. Fakat B izans im p a ratorlar z a m a n n d a vaziyet b t n b t n baka idi; o dev irde G rekler, im p a r a to r lu u n idaresine, tabir caizse, m ta b a k a t etm ilerdi. G re k m ille tin in siyas vaziyetinde, m u h te lif d e v ir lerde v u k u b u la n b u ta h a v v lle r m v e rrih te n , b u d e v irle rin karakteristik h atlarn tenv ir edebilm esi iin, baka m e totlar istem ektedirler (25). F inlay y abanc ta h a k k m a ltn d a k i Y u n a n ista n tarih in i alt devire ay rm a k ta d r. 1 B irinci d e v ir R o m a lla rn ta h a k k m altn d a k i Y u nanistan ta rih in i ihtiva etm ektedir; R o m a n n nafiz tesiratta b u lu n d u u b u dev ir ancak V III in c i asrn ortasnda, stanbulu n idaresine y eni bir karakte r ve rm i o lan za v riy a l Leon I I I n tahta c l s u ile nihayete erm ektedir. 2 k in c i dev ir Bizans m p a ra to rlu u itibar is m in i tayan ark R o m a m p a ra to rlu u ta rih in i, y eni ekliyle, m u h tevidir. k o n o k last im p arato rlar z a m a n n d a y eniletirilm i ve taze le n d irilm i olan b u m u te d il istibdat tarihi m o n a rik tekilt tarih i iin en calibi d ik k a t ve m u c ib i istifade dersler den b ir in i tekil etm ektedir. B t n b u d e v rin d e v a m mddetince G re k le rin tarih i s a m im b ir surette im p a ra to rlu k h k m e ti an n a lle rin e ka rm a k tad r; ite b u hadiseden B izans im p a ra to rlu u ta rih in in , G re k k a v m i ta r ih in in bir k s m m te k il ettii istidll o lu n u r. B izans tarih i zav riy a l L eonu n tahta c l s u n d a n (716) s ta n b u lu n H a lla r tarafndan z a p tna k a d a r d e v am etm ektedir (1204). 3 ark R o m a m p a r a to r lu u n u n s u k u tu n d a n sonra Y u n a n ista n tarih i b ir ib ir in d e n ay rla n m te a d d it yollar takip

etm ektedir. S r g n stanbu l G re k le ri (F in lay da R o m a n G r e e k s 1er) A syaya hicret etmiler, z n i i p a y ita h t ittihaz eylem iler, im p a ra to rlu k h k m e tin i b ir ka eylette eski tarz ve eski u n v a n la r m u h a fa za eylem ek suretiyle idam e ettirm iler ve tak rib e n altm sene sonra s ta n b u lu tekrar alm lardr. Fakat b u n la r dev le tlerinin m a r u r b ir ekilde R o m a m p arato rlu u,, u n v a n n tam o lm a sn a ram en, bu devletin, hatt B izans devletine nazaran, dejenere o lm u m m e ssille rin d e n baka bir ey deille rdi. Bu n c devire stanbul G re k m p a ra to rlu u ism i v e rile b ilir: b u devletin d e rm an sz m e v c u d iy e ti O s m a n l T rk le rin in 1453 te stanbu lu zaptetm eleriyle ortadan k a lk m tr. 4 Flallar, B izans m p a r a to r lu u n u n en byk k s m n fethettikten sonra, f tu h a tla rm V ene diklilerle payla m lar ve R o m a n ia L tin m p a ra to rlu u n u , Y u n a n is ta n d a k i feodal p ren slik le riy le birlikte, k u rm u la rd r. L tin le rin ta h a k k m , arkta G re k tesirlerinin in h ita tn iyi b ir surette g s teren ve a y n z a m a n d a G re k m ille tin in sratle fakirlem esi ve azalm as sebebinden, neet etm i o lan ok m h im bir hadiseair. B u devir s ta n b u lu n H a llar tarafndan 1204 te zap tn d an N aksos ad asn n 1566 da T rk le r tarafndan fethine k a d a r d e v am etm ektedir. 5 s ta n b u lu n 1204 te zapt B izans m p a r a to r lu u n u n ark eyaletlerinde y eni b ir G re k d e v le tin in T rabzon [Trapezont] m p ara to rlu u ,, ism i altn d a tesis e d ilm e sini inta etmitir. Bu devletin m ev cu diyeti, h k m e t sistem inin, Avrupadan ziyade Asya rf ve detlerinin tesirini gsteren h u s u siyetler ihtiva etm esine ra m e n , G re k ta rih in in acaip bir safhasn temsil etm ektedir. B u devlet hakikatte G r c ve E rm e n i k ra llk la riy le b ir ok ben ze rlikle r gsterm ektedir. T rabzon im p a ra to rlu u , ik i b u u k asr, m a lik o ld u u siyas k u v v e t ve G re k k lt r n d e n ziyade, m e v k ii ve ticar menab ii ze rin e messes, o ld u k a b y k b ir tesir icra etmitir. Bu devletin m e v cu d iy e ti Y u n a n is ta n n m u k a d d e ra t ze rin d e az m essir o lm u ve 1461 deki s u k u tu az teessr u y a n d r mtr. 6 Ecnebi ta h a k k m altn d a k i Y u n a n ista n ta rih in in altnc ve s o n u n c u devri 1453 ten 1821e k adar d e v am etBizats mparatorluu Tarihi

m ekte ve T rk idaresi d e v rin i ve P e lo p o nnes in, m u v a k k a t b ir z a m a n iin, 1685 ten 1715 e k adar, V ene dik c m h u riy e ti tarafndan ig a lin i ih tiv a etm ektedir (26). F in la y m eseri, y u k a rd a iaret etm i o ld u u m u z vehile, B izans tarih i te tk ik m d a b y k b ir terak ki kaydetm ektedir. G re k tarih i iin k a b u l etmi o ld u u d e v ir ta k sim atn n , b t n b u k a b l em atik taksim at g ibi, tenkitten vareste o lm a m a s n a ra m e n , m ellif, b il itiraz, ilk defa o larak nazar d ik k a ti Bizans d e v le tinin d a h il tarihi, ad l,tim a, ktisad ilh...m esseseleri ze rin e e k m i o lm a k h retini h a izd ir.V a k b u n la r, b u g n d a h i m e v c u t o lm y a n d erinletirilm i ve o rijin a l bir tetkik serisi d e ille rd i; ve F in la y m d a h il tarihe tahsis etmi o ld u u sahifelerin ekserisi en son z a m a n la r tarih i v a k a la rm d a n a ln m u m u m m l h a z a la r ve m ukay eselere istinat etm ektedirler. Fakat F inlay ilk olarak d a h il tarih in son derece faideli bir ok m eselelerine tem as etm ek ve b u n la r ortaya k o y m a k m eziy etini gsterm itir. F in la y in eseri, m e llifin , B izans tarih i te tkik im , m o d e rn G re k ta rih in i o n su z n a k le d e m e d i in d e n d o lay, d e ru h d e etmi o lm asna ra m e n , b u g n d a h i alka ve istifade ile o k u n m a k ta d r. n g iliz m v e r r ih i Freem an yle d iy o r: T etebbuatnn d e rin li i ve orijinalitesinden, |bir m e v z u u k a v r a m a k h u s u s u n d a k i calibi d ik k a t istid ad n d an ve bilhassa ara trm a la rn n c retkr ve h r r u h u n d a n dolay F inlay, z a m a n m z n b irin c i snf m v e rrih le ri arasm da*bir m ev ki- ig al etm ektedir. Eseri as rm zn en saf (sterling) aheserleri g ib ig r n m e k te d ir. O z a m a n n te k m il ahvali, te l k k in in g e n ili i ve k u v v e d e n fiile k a r m a k h u s u s u n d a k i m k l t naza r itibare alnrsa, F in la y in k ita b n n , n g iliz ede biyatnn , G ib b o n u n z a m a n n d a n beri (bu satrlar 1855 te y azlm tr), m e y d a n a getirm i o ld u u tarih eserlerin en b y k le r in d e n fbirisi o ld u u anlalr.... F inlay, h ay atn tasvir ettii k a v m in arasnda g eirm itir. Asr h a zr | d n y a s m n b e lk i h i bir k ita b tabiatin pratik hadisatna (to the pratical p h e n o m e n a ) b u derece d o r u d a n d o ru y a b o rlu o lm am tr. Y u n a n is ta n d a yayan, profesyonel bir lim d e n ziyade b ir h u k u k u ve iktisat olan b u m d e k k ik ve cesur fik ir adam , iin d e y aad fm em leke tin vaziyeti h a k k n d a tefekkrata d a lm a k ve b u ra d a g r d eylerin sebeplerini binlerce senelik m e h a zla rn iin d e n ke

fetm ek m e c b u riy e tin d e kalm tr. F in la y in eserlerini o k u rk e n , b u eserlerin, m e y d a n a g etirildikleri esnada m e v cu t o lan h u sus erait y z n d e n k y m e tle rin d e n nek ad a r k a z a n m ve k a y b e tm i o ld u k la r kolayca g r l r . A lelde b ir lim y a h u t bir politikac tarafndan y a zlm hi bir eser d n y a d a n u za a e k ilm i o larak tetebbatta b u lu n a n , tefek krata d a la n ve k e n d i k a p s n n n n d e tah a d d s eden m eseleleri halletm e k iin ik i b in senelik va k a y ie m ra ca at eden b u m te fe k k irin m e y d a n a getirm i o ld u u esere, h i b ir za m a n , d e ru n k u v v e t ve orijinalite b a k m n d a n , yaklaamam tr (27). Bu son szleriyle Freem an, h ali h a zrd a k i eski b a k a y a dan, m a zid e k i m m a s il hadiseleri izah iin istifade etmi o la n F in la y in en karakteristik h ususiy e tle rind e n b ir in i k a v ra m oluyor.

PAPARRIGOPULO
X IX u n c u asrn ortasnda, m te hassslarn nazar d ik k a tin i d e e rli bir grek lim in in , A tina nive rsitesi profe srlerinde n P a p a rrig o p u lo n u n asar celbetti. P a p a rrig o p u lo b t n h a y a tn m e m le k e tin in m a zis in in ta rih in e hasredecekti. D ah a a y n i asrn ik in c i r u b u n d a b u lim Baz Slav kabile
lerinin Peloponnes e yerlemelerine dair* (EUp! sTtowf]3(!); 2Xafkx6jv

Ttvoov cp6X w v d -djv IIeXorojvvyjaov, A tina 1 8 4 3 ) g ib i bir ta k m k


k ve faideli tarih eserler neretm iti. Fakat b u n la r asl b y k eserini ih zar eden b ir ta k m alm a lard an ibarettiler. H a y a tn n esas gayesi m e m le k e tin in ta rih in i y a zm a k o lm u ve o tuz senelik bir a lm a n n neticesi, be cilt h a lin d e En eski zamanlardan hali hazra kadar grek kavmi tarihi- n in (I aropta xo 'EXX*7 vt.xo 19-vou in xwv ^p^atOT^-ctv XPV W V{ A X P ^ t v vsj-uepcov, Atina 1 8 6 0 - 1877) neri o lm u tu r (m te a k ip senelerde b ir ok defalar tabedilm itir. E n son tab K arolides (Atina, 1 9 2 5 ) tabdr). Bu eser G re k k a v m in in ta rih in i 1 8 3 2 ye k a d a r a n latm ak tadr. M o dern G re k lis a n n d a o ld u k a h a c im li b ir e k ild e y a zlm o lan b u eserden o k u y u c u la rn b y k bir k s m istifade ed e m iy o rd u. Bu sebepten dolay P ap a rrig o p u lo elde etm i o ld u u neticelerin balcalarn Grek medeniyeti tarihi (Histoire de la civilisation hellenigue, Paris 1878) a d l bir

ciltlik franszca bir eserde h u lsa etti. l m n d e n az b ir m d det nce m e llif G re k lisa n n d a b u n a m m a s il b ir eser y a z m a a balad, fakat b u eseri b itirem ede n vefat etti. l m n den so nra b u kitap A tinada Grek kavmi tarihinin en istifadeli neticeleri (Atina, 1899) ism i altnda tabo lu n d u . Bu, m e llifin be ciltte, d a h a m ufassal bir ekilde anlatt v a k alarm,. baz k s m la r y e nid e n g zden g e irilm i b ir n e v i hulsasdr. M e llifin, balca eserinin B izans de v rin e ait k s m la r ik in c i, n c , d r d n c ve beinci ciltlerdir. S arih tarafgirane k a rak te rin e ra m e n P a g a rrig o p u lo u n eseri tam m a n asiy le calibi dikkattir. K o y u b ir v a ta n p e rv e r olan m e llif, tarih i y aln z m ill, y a n i G re k noktai n a z a rn a gre, tetkik etm ektedir; m h im hadisatn kffesinde b ir G r e k p re n sip i b u lm a k ta ve R o m a tesiratm arz ve sath olarak te lk ki etm ektedir. ko no klast im p arato rla r devri P a p a rrig o p u lo n u n bilhassa n aza r d ik k a tin i celbetm ekte ve tam b ir te v e c c h n e m a z h a r o lm aktad r. Bu m eselenin srf d in cep hesi z e rin d e d u rm y a n G re k lim i, b u hadiselerde H e lle n r u h u n u n d e rin lik le rin d e n s u d u r eylem i tim a b ir reform te e b b s b u lm a k ta ve bir heyecan a n m d a V IIIin c i asr H e lle n in k l b n n , d in in esas a k id e le rin d e n sarf n a za r o lu n d u u ta k dirde, tim a d e iik lik le r b a k m n d a n , ok daha sonralar garb A v r u p a d a h u s u le gelm i ve V III in c i asrda hayretle b u ld u u m u z prensipler ve d o k trin le ri vaz etm i olan R e fo rm d a n ok d a h a geni ve sistem atik o ld u u n u te m in etm ektedir (28). Fakat b u reform B izans sosyetesi iin ok c re tk r ve esasl o lm u tu r: b u y z d e n ko no klast d e v rin d e n sonra bir akslm e l h u s u le g elm itir. te b u sebepten M ak e d o n y a sllesinin* B izans tarih in d e , tam m anasiyle m u h a fa z a k r b ir k y m e ti var dr. H e lle n izm tek m il o rta zam a n la rn d e v a m m ddetince , k u v ve tin i m u h a fa za etmitir. M esel 1204 te s ta n b u lu n s u k u tu i in d a h il h i bir sebep y o k t u ; devlet m e rk e zi sadece H a lla rn va h ve m a d d k u v v e tle rin e b o y u n em itir. 1204 m e u m had ise sin in B izanten H e lle n izm e m h im b ir darbe in d irm i o lm a sn a ra m e n , az bir m d d e t sonra Asrh a zr H e lle n izm i b irin c i m e v k ii igal etmitir, n k X IX n c u asr G re k le ri b u m ed eniy e tin a h fa d n d a n d r la r .P a p a rrig o p u lo ya gre H e lle n izm te k m il Bizans ta rih in in d e v am m d d e tin c e , feyizli b ir surette u veya b u e k ild e yaam tr. G re k v a ta n p e rv e rin in h a d d e n ziyade tarafgirlii,

m e y d a n a g etirm i o ld u u esere, h i p h esiz b y k tesir lerde b u lu n m a k ta n h ali k a lm a m tr. B u n u n la beraber Grek kavmi Tarihi ve franszca Grek medeniyeti Tarihi , ih tiv a ettikleri y u k a r d a m e z k r tarafgirane te m a y lle re ra m e n , k y m e tli k ita p la rd a n m a d utturla r. P a p a rrig o p u lo n u n balca d e e ri ko no klast h a re k e tin in b t n e h e m m iy e t ve k a r k l n ortaya k o y m u o lm a sn d a d r. Fakat b ir cihetten bu Tarihin k u lla n lm a s ko lay d e ild ir : eser ne indeks, n e de h aiy eler ih tiv a etm ekte ve b u y zd e n fik irle rin in ve h k m le rin in s h h a tin i k o n tro l etm ek bilhassa g ve n a z ik b ir m e sele h a lin i a lm a k ta d r.

HOPF
X IX u n c u asrn ortasnda b iz a n tin iz m sahasnda te m a y z etm i, v ic d a n sah ibi ve alk an lim le r srasna profesr K ari H o p f u (1832-1873) ith al etm ek lzm d r. W estfalyada d o m u o lan K ari Hopf, bilhassa H o m e r tetk ik a tn d a ihtisas ke sbey lem i b ir lise hocasnn o lu idi. G e n y an d an itibaren m th i b ir hafza ve y abanc dilleri r e n m e k h u s u s u n d a fevkalde b ir kab iliy e t ile te m a y z etti. Hopf, B o n n nive rsitesinde ta h silin i b itird ik te n sonra, a y n i nive rsited e doent o lara k k a ld ve ilim h a y a tn n k e n d in e ta h m il etm i o ld u u vazifeyi evkle b a a rm a a k o y u ld u : Bu vazife F ra n k la rn ta h a k k m altnda, y a n i 1204 ten sonraki Y u n a n is ta n n ta rih in i tetebb etm ekti. 1853/4te H o p f ilk seyahatine kt ve V iy a n a tarikiy le im a l talyaya gitti; buras o z a m a n la r A v u stu ry a h e g e m o n y a s altnda b u lu n u y o r d u ; burada, bilhassa h u su s arivlerde, d e v a m l bir surette alt. M esaisinin neticesi Y u n a n is ta n ve Ege d e n izi a d a la r n d a k i F ra n k p re n slik le rin e dair m u k ay e se li bir m o nog rafiler serisi ve b u m eselelere m te a llik ariv ler ne retm ek oldu. G reissw ald nive rsitesinde profesr, b ilh a re K n ig sb e rg nive rsitesinde profesr ve hafz k t p o lan H o p f ortaza m a n la r tarih iy le itigal etm ee de v am etti. 1861 den 1863 e k a d ar s rm olan ik in c i lm seyahatinde Cenova, N apoli, Palerm o, Malta, Korfu, Zanta, ira, N aksos ve Y u n a n is ta n ziyaret etti ve b u ra la rd a b ir ok el y azm as toplad. M em leke tine avdetinde H o p f b u n la r tetkika k o y u ld u ;

fakat sh h ati fenalat ve austos 1873 te, W ie sb a d e n de, tam o lg u n b ir yata ve tam yaratc bir kudrette o ld u u bir esnada, ld . B irok m o nog rafi, m a k a le ve F ran k de v rine ait bir h ay li vesika nereylem iti. en m h im eseri Ortazamanlarn balangcndan son zamanlara kadar Yunanistan Tarihi dir (Geschichte Griechenlands
vom Beginne des Mittelalters bis auf die neuere Zeit, 1867-1868).

H o p fu n

H o p fu n Yunanistan Tarihi ilk evvel geni ve vesikalara m ste n it m a l m a t ile te m a y z etm ektedir; b u h ali bilhassa k ita b n n , k e n d in in toplam o ld u u el y a z m a la rn d a n istifade ettii yerlerinde, g rm e k k a b ild ir. H o p f eserinin b y k b ir k s m n arktaki F rank h k im iy e tin e tahsis etmitir. Eseri b y k b ir m ik ta r el y azm as ve vesikaya istinat etm ektedir ve H o p f h i p h esiz b u ta h a k k m d e v rin in h arici tarih i n in b t n teferruatm y aln z en m h im m e rk e zle r iin deil,, f a k a t 'E g e d e n izin d e k i k k adalar iin d a h i tesbit etm i o lan ilk lim d ir. H o p f tarafndan to p lan m olan v e sik alarn kffesi n e re d ilm e d i in e gre, k ita b n n g ay ri m n te ir vesi k a la ra istinaden y a zlm olan baz k sm la r bizzat o rjinal m e h a z la r g ib i telkki o lu n a b ilirle r. A y n i tarihte Y u n a n is ta n d a k i S lavlar meselesi b t n teferruatiyle tah lil e d ilm e k te d ir; k ita b n n b u k s m n d a H opf, b u g n k G re k le rin k a n n d a b ir d am la eski H ellen k a n b u lu n m a d n ve asr h azr G re k le rin in o rta zam a n la rd a Yunanistan istil etm i olan S lavlar ve A rn a v u tla rn a h fa d n d a n o ld u k la r n id d ia eden F allm eraye rin m e h u r nazariyesine kar v a k alar zikretm e kte ve deliller gsterm ektedir (29). F akat G r u b e r in
Gruber,

m aalesef H o p f u n b u en m h im eseri limler ve sanatler Umum Ansiklopedisi


Encyklopaedie der Wissenschaften

Ersch-

Allgemeine

( Erschr und Kiinste.

t. L X X X V ve L X X X V I) a d n tayan eski ve az ta n n m b ir k o lle k siy o n d a k m tr. H o p f ta rih in in bu itinasz edisy onu, tetkiki iin elzem o lan b ir in d e k s ih tiv a etm edikten m aada, s o n u n d a bir m n d e ric a t fih ristine bile m a lik d e ild ir; ite b u sebebten b u e d isy o nu n k u lla n lm a s b ir tak m m a d d m k l t arzetm ektedir. B u n d a n m aada H o p fu n

tarihi, e lim izd e k i ekliyle, m e llifi tarafndan ih tim a l tamam iy le ik m a l e d ilm e m i bir h a ld e d ir: m alzem e si g ay r v a zh bir ekilde sra lan m tr; lisan a r ve k u r u d u r ; kitap g l k le o k u n m a k ta d r. O rta za m a n la r ve F ran k ta h a k k m devri G re k tarih i iin, tabir caizse, y eni sahifeler kefeden ve H opf tarafndan eserine ithal e d ilm i o lan b y k m ik ta rd a el y azm as ve vesika, A lm a n lim in in k ita b n son derece m h im b ir eser m ertebesine k srm a k ta d r. M v e r r ih in fdikkati bilhassa h aric v a k alar ze rin d e te m e rk z etm ektedir. H opf, top lam o ld u u el y azm a lar m a lze m e sin d e n tamam iy le istifade edem eden ve b u n la r neredem eden ld . H o p fu n el y a zm a m iras b u g n B erlin M ill K t p h a n e s in d e b u lu n m a k ta ve m v e rrih le r iin ze n g in bir d o k m a n ta sy o n m alzem e si tekil etm ektedir. H o p f u n tarih i av a m iin y a z lm a m tr: b u n u n iin ok k u r u ve ok lim a n e d ir'v e a z ta n n m bir ansik lo pe d id e intiar etm itir. H o p fu n s a rm d a n istifade etm ek suretiyle o rta zam a n lar G re k ta rih in in , y an i Bizans ta r ih in in b ir i m a lin i d a h a m sait b ir ekilde y azan A lm a n lim le ri v ardr. Bu m v e rrih le r arasnda bilhassa ik i ism i zik re tm e k l z m d r : H ertzberg ve G reg oro vius.

HERTZBERG
H ertzberg eski Y u n a n ista n ve R o m a tarihleriy le m e g ul o ld u k ta n sonra ortazam anlara geti ve u m u m m ahiyette ik i eser telif etti: 1. Antik hayatn inkrazndan hali hazra kadar Yu
nanistan Tarihi ( Geschichte Griechenlands seit dem Absterben des antiken Lebens bis zur \Gegenwart. 4 cilt. G o tha 1876 - 1879); 2. On altnc asrn sonlarna kadar Bizansllar ve Osmanl Devleti Tarihi ( Geschichte der Byzantiner und des Osmanischen Reiches bis gegen Ende des sechszehnten Jahrhunderts. B erlin, 1883). Bu ik i eser, tam

m anasiyle o rijin a l bir etd tekil etm em ekle beraber, H o p fu n asarnn m te a d d it neticelerini, daha iy i ve d a h a sade b ir s l b a m a lik o lm a lar sayesinde, daha geni b ir o k u y u c u m u h itin e tan tm lard r. k in c i eser P. V. Besobrasov tarafn dan, baz not ve ilvelerle, rusaya e v rilm i ve G . F. H ertzbe rg in Bizans Tarihi (M oskova 1896) ism i altn d a basl m tr. P. V. Besobrasov, b u tercm ey e ilve etmi o ld u u erhlerde m e v zu a ait en y eni b ib liy o g ra fy a d a n m aada, R u s lim le r in in B izansm d a h il tarihi sa h a sn d a k i m esailerinin neti-

elerini n aza r itibare alm o lm a s b u tercm eye, aslna n a zaran, d a h a b y k b ir k y m e t v e rm e k te d ir; H ertzberg ise b u h u s u s la r bir tarafa b r a k m t: m esel b y k saray, saray terifat u s u l , esnaf ve tccar ko rp o ra sy onlar, k y l le r, k y teekklleri, ky kodeksi, k y l m lk n n m d afa a vasta lar, topraa b a l k y l le rin esaret altna a ln m a la r, toprak k le le rin in vaziyeti, k o lo n la rn tim arlar, kadastro, vergiler sis tem i ve m a liy e m e m u r la r n n salh iy e tle rin i suiistim alleri gibi. H e rtzb e rg in b u ik in c i eseri ve bilhassa b u eserin rusa tercm esi, B izans ta rih in e yeni b a ly a n la r iin ok faidelidir.

GREGOROVUS
H o p fu n tetkikatn sarna esas ittihaz etmi o lan ik in c i lim , daha nceleri o rta zam a n la r R o m a tarih in e dair y azm o ld u u b y k eseriyle b ih a k k n hret k a z a n m olan F. G re g o ro v iu s o lm utu r. O rta za m a n la r R o m a ta rih in e dair y a p m o ld u u aratrm alar b u lim i ik in c i bir a n tik m e d e n iy e t ^merkezi olan A tina e h rin in ta rih in i tetkik eylem ee evketti. Bu son tetkikatn neticesi Ortazamanlarda Atina eh
rinin Tarihi (Geschichte der Stadt Athen im Mittelalter. Stuttgart 1889. 2 cilt) oldu. G re g o ro v iu su n k ita b bu sahada z a m a n m z a

k a d a r b ir ib ir in i takip etm i o lan sarm kffesine sa la m bir esas tekil etm i ve ileride y azlacaklara d a h i a y n i esas tekil edecek olan (30) H o p fu n asarna istinat etm ektedir. Fakat G re g o ro v iu s, m a l m o ld u u vehile, H o p fu n m e g u l o lm a d b u m e m le k e tin m e d e n iy e tin in tetk ik in i eserine ithal etm ek tedir. G re g o ro v ius, ze rin e alm o ld u u vazifeyi, p a rla k bir surette baarm tr. M v e rrih , H o p fd an sonra m e y d a n a k a rlm o lan m a lze m e d e n istifade ederek, B izans tarihi erevesi iinde, o rta zam a n la r A tina tarih ini, iyi te rtip le n d iril m i b ir ekilde tasvir etm ekte ve hadisat X IX u n c u asrda Y u n a n k r a ll n n il n n a k a d a r g trm e ktedir. G re g o ro v iu s u n eserini B izans tarih iy le a lk a d a r o la n la rn kffesi istifade ile o k u y a b ilir.

BURY
1 8 6 1 d e d o m u olan J. B. B ury 1895 te, T rinity C ollegee m o d e rn tarih profesr in tih a p ed ild i ve 1902 de Camb rid g e nive rsitesine m o d e rn tarih iin k ral profesr nasb-

edildi. B iza n tin izm sah asnn h a ric in d e ka la n d i e r sarn d an m a ad a B ury 3 9 5 ile 8 6 7 ara snd a ki hadisat ih tiv a eden cilt lik bir Um um Bizans Tarihi yazd. lk ik i cilt Arkadius'tan Iren'e
kadar muahhar Roma imparatorluu Tarihi ( A. History of the later Roman Empire from Arcadius to irene. L o nd o n 1889) ism i altn d a 1889 da

k m tr. B u n la rd a hadisat, im p arato r a rlm a y n n Papa Leon I I I tarafndan R o m a d a tetvi e d ild i i 8 0 0 ta rih in e kadar anlatlm ak tad r. H i bir kim se, Muahhar mparatorluk Tarihinin ilk ik i cildi, 1 889 da, k m a z d a n evvel, B u ry n in B izans saha snd a y ap m o ld u u etdlerin g e n ilik ve d e r in li in in ifasna h a zrla n m a m t. B u alacak b ir e s e rd i; bir p i d a rn eseriydi, ve b u n u n la B u ry m v e r r ih olarak hret b u l d u (31). n c cilt 23 sene so nra iren'in sukutundan Basil I in
clsuna kadar ark Roma imparatorluu TarihiV (A.History of theEastern Roman Empire, from the f a il of irene to the accession of Basil I.

L ondon, 1912) ism i altnda neredildi. Bu cilt 8 02 ile 8 67 ara sn d a k i devri ihtiva etm ektedir. 1923 senesinde ilk iki cild in , hadisat y a ln z Ju stin ian saltanatnn s o n u n a k a d a r g t ren (M. s. 565), ik in c i tablar k m tr. Bu, sadece g zden g e irilm i ve ilveler g r m y eni b ir edisyon deil, fakat h e m e n h e m e n B izans ta rih in in b a lan g c n a d a ir y e nid e n y a zlm b ir eserdir. M ellife gre b u ik i cild d e n b irin cisi Garb Avrupanm Germenler tarafndan zapt, kincisi se Justinian devri tesm iye o lu n a b ilird i (32). 5 6 5 - 8 8 0 dev ri tarih i im diy e k adar y e n id e n ta b o lu n m a m tr. M e llifin m ufassal bir B izans tarih i y a z m a k em e linde o ld u u anlalyor. Fakat B ury m aalesef R o m a d a, 1 h aziran 1927 de, lm t r. B ury, eserinde, pek d o ru olarak, R o m a m p a r a to r lu u n u n I inci asrdan X V inci asra k a d a r dev am etm i o ld u u fik r in in m m e ssili olarak ortaya k m ak tad r. B irinci c ild in in m e th alin d e tarih in hi b ir d e v rin in R o m a m u a h h a r im p a r a to rlu k devri k a d ar y anl ve g ay r vazh isim lerle k arartlm o lm a d n bey an etm ektedir. B u tarih in eh em m iy eti h a k k n d a a n u d a n e b ir surette y anl h k m v e rilm i ve k a r a k terinin yanl bir ekilde gsterilm i o lm a sn d a b u tarihe v e rilm i o lan y an l isim le rin - z a n n e d ild i in d e n ok fa z la d a h li o lm u tu r. C ih a n ilk z a m a n la rd a n y e n iza m a n la ra isal etm i olan asrlarn ta rih in i k a v ra m a k h u s u s u n d a ilk ad m , ancak a n tik R o m a m p a r a to r lu u n u n 1453 ten nce in k ra z b u lm a m o lm a sn n anlalm asiyle, atlm tr. Okta-

vian-A vgustustan son Bizans m p a ra to ru K o nstantin Paleologa k a d ar b ir takm R o m a im p arato rla r, b ir ib ir in i bil fa sla, R o m a tah tnd a istihlf etm ilerdir. Z a m a n m z d a b u m h im hdise M u a h h a r m p a ra to rlu a v e rilm i olan Bizanten ve G rek isim leri tarafndan karartlm tr. Bizans m p a ra to r lu u is m in d e srar eden m v e rrih le r R o m a m p a r a to r lu u n u n ne za m a n bitm i ve B izans m p a r a to r lu u n u n ne za m a n balam o ld u u n a dair m tte fik deille rdir. Bu ik i tarih ara sn d a seilen h u d u t b azan B y k K onstantin tarafndan s ta n b u lu n tesisi, bazan B y k Teodosu n l m , b a zan Ju s tin ia n n za m a n saltanat ve b a zan da, F in la y in istedii gibi, zav riy a l L eonu n c l s u d u r . Ve bir tak sim i k a b u l etm i o lan m v e r r ih die r b ir taksim e icabet, etm i o la n n h ak sz o ld u u n u beyan edem ez, n k tek m il b u taksim at ta m a m iy le itibardir. R o m a m p a ra to rlu u , 1453 ten e^vel, n ih ay e t b u lm a m tr. Bizans, G rek , R o m a v e y a h ut G r e k o R o m e n m p a ra to rlu u tabirleri m h im bir hadiseyi karart m a k ve v a h im sui te fe h h m le r tevlit etm ekten baka b ir ie y ara m a m a k ta d rla r. Bu m l h a z a la r, B u ry yi, evvelce g rm o ld u u m u z , vehile, o k u y u c u y u 8 0 0 senesine k a d ar g tre n ilk ik i cil dine Muahhar Roma imparatorluu Tarihi u n v a n n ve rm ee sevketm itir. 8 0 0 de a rlm a y n R o m a d a im p arato r iln ediliyor. te b u sebepten dolay b ir b ir in e ra k ip o lan ik i devlete h a k l olarak G arp ve ark m p a ra to rlu k la r ism i ve rilebilir. Fakat m aalesef ark R o m a m p a ra to rlu u tabiri k e n d isin e h i u y m y a n u y a h u t b u devire tem il o lu n m a k tadr. M esel V. in ci asrda ark y a h u t G a rb R o m a m p a r a to r lu k la r n d a n ve y a h u t G a rp m p a r a to r lu u n u n 4 7 6 sene sinde s u k u tu n d a n b a h so lu n m a k ta d r. Bu k a b l tesmiyeler,, m e h u r lim le r tarafndan k a b u l e d ilm i o lm a k la beraber, yalntrlar ve sui tefeh h m lere yol am a k ta d rla r. Bu n o k tay b u ra d a izah ede lim : V. inci asrda R o m a m p a ra to rlu u tek ve g ay ri k a b ili ta k sim d i; im p a ra to rla rn adedi b ird e n fazla o la b ilir d i; fakat h i bir za m a n ik i im p a ra to rlu k m e v c u t o lm a m tr. V. in ci asrda ik i im p a ra to rlu k ta n bahsetm ek im p a ra to rlu k k u dreti h a k k m d a k i n aza riy e y i tam a m iy le yaln bir ekilde gsterm ek dem ektir. H i bir kim se Konstans ve K onstan (B y k K o n stan tin in halefleri) z a m a n n d a iki im p a ra to rlu k ta n bahsetm ez ve A rk ad iu s ile H o norius, G e n

Teodos ile V alentinian I I I , Leon I ile A ntem iu s a ra sn d a k i si yas m n a se b a t K o nstantinin o u lla r -arasndaki mnasebatn a y n i id i. m p aratorlar b irib irin e n aza ran m sta k il hatt b irib irin e d m a n o la b ilirle rd i; idare ettikleri im p a ra to r lu u n vahdeti, n a za r olarak, hi b ir za m a n h aleld ar o lm a m tr. m p a ra to rlu k 4 7 6 da sona erm em itir: b u tarih tek m il bir asr d e v am edecek'olan iz m ih l l h adisesinin pek te m h im o lm y a n bir derecesini ifade etm ektedir. R o m u lu s -Avgustu lu s u n tahttan feragati, R o m a m p a r a to r lu u n u n s u k u tu n a h a d im o lm a k yle d u rsu n , b u im p a ra to rlu u sarsm aa d a h i m u v a ffa k o lam am tr. G a rp m p a r a to r lu u n u n s u k u tu n d a n bahseden G ib b o n u tak liden b ir ta k m m o d e rn m v e rrih le rin d a h i b u ibare yi k a b u l etmi o lm a lar ayan tees sftr. R o m a m p a ra to rlu u . M. e. I in c i asrdan XV. inci asrn ortasna k a d ar d e v am etm itir. A ncak 8 0 0 senesinden sonra, garpte d ie r b ir R o m a m p a ra to rlu u k u r u lm u o ld u u n d a n ark R o m a m p a r a to r lu u n d a n b a h s o lu n a b ilir (33). te b u sebepten d o lay i B ury, 8 0 2 den s o n ra k i v a k a y ii ihtiva eden n c cildine, b u cildi d i e rle rin d e n tefrik etm ek zere, ark Roma imparatorluu Tarihi is m in i verm itir. B u ry ,X V III inci asrdan itibaren, m v e r r ih ve filosoflarn B izans ta rih in e kar gsterdikleri istihfafa iaret ettikten sonra b u n la r n bu hareketleriyle G a rb A v ru p a m edeniyeti te k m l n n en m h im a m ille rin d e n b irin i, y a n i M u a h h a r R o m a m p a ra to rlu u ve m o d e rn R o m a n n tesirlerini, ly k iy le tak d ir edem em i o ld u k la rn bey an etm ektedir (34). B u ry n in n o k tai nazar, phesiz, tam a m iy le yeni d e ild ir. R o m a m p aratorlu unu n*|X V inci asra k a d a r de v am etmi o ld u u n u n fark n a evvelce v a r lm t: m esel M ontesquieu" ; n n Romallarm & itil ve inkraz sebeplerine dair mlhazalar ad l k ita b n d a o ld u u gibi. Fakat B u ry b u tezi m stesna bir ku v v e tle ortaya atm [ve b t n sarm d a te k e m m l ettir m itir. B u ry n in eseri h u su s b ir d ik k ate lyktr. m p a ra to rlu u n ark n sfnn m u k a d d e ra tn anlatrk en, garp nsfn n hadisatm d a h i 8 0 0 e k adar nazar itibare a lm a k ta d r ki b u husus, pek tabi olarak, m e llifin R o m a m p a r a to r lu u n u n v a h d e tin i te lk k i edi tarzna ta m a m iy le u y m a k ta d r. B ury, k ita b n d a

y aln z siyas tarih ile iktifa etm eyip devlet tekilt, edebiyat, tim a hayat, corafya ve sanat i l h ........m eselelerine bal ba n a fasllar tahsis etm ektedir. k in c i tab d a k i im p a ra to rlu u n b n y e sin e ve dar tekilta tahsis e d ilm i o lan ilk ik i fasl i in R o m a im p a ra to rlu k ta rih in in en m e h u r m te hasssla r n d a n b iri yle y a z m a k ta d r: Bu k s m M u a h h a r R o m a m p a ra to rlu u u m u m hayat artlarn n en iy i ve en ksa tasviridir,, (35). B ury, M acar, R u s ve d i e r Slav lisanlarna m k e m m e len vkft. te b u sayede eserinin n c c ild in d e Bizans tarih iy le alk a l b t n R u s ve B u lg a r eserlerinden istifade etm i ve b u n la r ky m e tle n d irm itir.

LAMBROS
1851 de K o rfu d a d o m u ve 1919 da, lm olan A tina nive rsitesi profesr, el y azm as v e s ik a la rn n ve tarih m e tin le rin y o r u lm a k b ilm e z niri, A y n a ro z G re k el y azm a lar k a ta lo g u n u n m e llifi olan a s rm zn G rek lim le rin d e n S p irid o n L am b ro s (A&mpo), 1886 ile 1908 seneleri arasnda,
En eski zamanlardan istanbulun fethine kadar resimli Yunanistan Ta rihi n in ('Iaro( rj 'EXXa8o, [ A e T eu'.vcov, db tcv pyaio-x()v ypovMv

fjiyjj T > 5 *& X & oeco5 T fj Ktovcrcavuvom/lso, A tina 1886-1908. 6 Cilt) alt c ild in i yazm tr. L am b ro su n bilhassa geni bir h a lk ktlesi iin y a zlm o lan b u k itab B izans ta rih i v a k a y iin i, B izans m p a r a to r lu u n u n m e v c u d iy e tin in s o n u n a kadar, ak ve m e to d ik b ir tarzda, tasvir etm ektedir. M e llif m e h a z gster m e m e kte d ir. M etinde bir ok resim v a rd r. B iza n tin izm sa h asn d a L a m b ro s u n sarfetm i o ld u u faaliyet ve m e y d a n a getirm i o ld u u m h im asar d a h a h e n z ky m e tle riy le m tenasip b ir ekilde tak d ir e d ilm e m itir (36).

GELZER
ena niversitesi profesrlerinden H e in ric h Gelzer, K ru m b a c h e rin Bizans edebiyat Tarihi iin Bizans imparatorlar tarihinin hulsas n i telif etm itir (Abriss der Byzantinischen Kaisergeschichte. M n ih 1897). Gelzer, b u h u lsa d a, bilhassa haric tarih i n aza r itibare a lm a k ta d r; m e llif bir o k defalar H e rtzb e rg in k ita b n n tesiri altnda k a lm a k ta d r. Atak

bir politikac olan Gelzer, bazan Bizans dev ri tarih hadisatna dair v e rd i i h k m le r in a ra s n a ,h i l z u m u o lm a k szn , k e n d i ahs siyas te m a y lle rin i sktrm aktadr. p tid a bir m a l m a t e d in m e k stiyenlere G elzerin hulsas faideli olabilir. Bir A lm an lim in in a zn d a n , eserinin ba lan g c n d a, u szleri iitm ek calibi dikkattir: R us a rla rn d a n , biri, evlen m ek suretiyle, P aleolog lar h a n e d a n n a m e n su p bir prensesle b irle m itir; K onstantin M o n o m a k n tac, K re m im d e , b t n R u s y a lla rm m u tla k h k im i olan b ir arn bana o tu rtu lm u tur. R u s m p a ra to rlu u B izans m p a r a to r lu u n u n h a k ik de v a m n temsil etm ektedir. Bir g n A yasofyann h a k ik im a n a avdeti ve K k A sy ann T rk le rin alak h k im iy e tin d e n k u rtu lm a s m u k a d d e r ise, b u anc ak R us ar sayesinde ola caktr. ng ilte re n in m uhalefeti tabiate ve tarihe m u g a y ir d ir ; b in a e n ale y h b ir g n b e h e m m e h a l krlacaktr. stanbu l m p a ra toru, b u ie b a l m u a z z a m vazifeleri id ra k ettii ta k d ir de, a n c ak O rto d o k slu u n m d a fii R us ar olabilir (37).

HESSELNG
H o la n d a d a Leyd n ive rsitesinde profesr olan D . C. Hesseling 1902 de, H o la n d a lisa n n d a , Bizans : medeniyet
tetkikleri, istanbulun tesisinden itibaren ( Byzantium. Studien ver beschaving na de stichting van Konstantinopel. H aarlem

1902) u n v a n n tayan bir kitap neretti. H o la n d a lisan pek fazla ta a m m m etm em i o ld u u n d a n H esseling in bu eseri, ancak 1907, Bizans medeniyetine dair bir tecrbe (Essai sur la civilisation byzantine. Paris 1907) ism i altn d a franszaya e v rild ik te n ve fransz bizantinisti G. S c h lu m b e rg e rin b ir mu-kadd im e siy le birlikte n ered ildikten sonra, u m u m u n istifa desine arze d ilm i o ld u . Franszca e d is y o n u n m e th alin d e m ellif, o ld u k a m u a m m a l bir tarzda, te rc m e n in Fransz h a lk n n z e v k n a u y g u n olarak y a p lm o ld u u n u ,, beyan etm ektedir. Bir ok m a l m a t ih tiv a eden ve pek fazla h a c im li o lm y a n H esselingin kitab, bilhassa ark m p a r a to r lu u n u n g eirm i o ld u u m te ad d it safahat ze rin d e d u r m a k suretiyle, Bizans m e d e n iy e tin in u m u m h atlarn tesbit etm ektedir. Siyas hadiseleri ise, m ellif, b u n la r B izans m e d e n iy e tin i ay d n lata bilecek m ahiyette o ld u k la r z a m a n , nazar itibara alm akta,

isim le ri ve teferruata ait b ir ta k m hususat, anc ak u m u m fikirlerle a lk a d a r o ld u k la r takdirde, zikretm e ktedir. Hesse lin g in k itab edebiyat ve sa n ate geni bir yer ay rm aktadr. B elki m tehassslar iin fazla basit bir ekilde y azlm olan H esselingin Bizans medeniyetine dair tecrbe si ak bir s l p ta y azlm ve a y n z a m a n d a sa la m esaslara istinat -eden b ir eser vastasiyle B izansn o y n a m o ld u u u m u m rol h a k k n d a b ir fik ir e d in m e k istiyenler iin ok faidelidir.

BUSSELL
B u rad a F. W . B ussellin ngilizce y azlm ik i ciltlik bir eserinden bahsetm ek gerekir. 1 9 1 0 da L o n d ra d a intiar etmi olan b u eser Roma imparatorluu: Domitiandan (M. s. 81) Nikefor
111 n ekiliine kadar tekilt tarihine dair tecrbeler [The Roman Empire: essays on the Constitutional History from the accession of Domitian (81 A. D .) to the Retirement of Nicephorus I I I (1081 A .D .)] is m in i tam aktadr. Bu eser bir tak m enteresan

fikirle r ve m uk ay eselerden m a h r u m o lm a m a k la beraber, h ik y e ta rzn n toplu o lm am as, bir ta k m tekerrrler ih tiv a etm esi ve v a zh bir p ln a m a lik b u lu n m a m a s n d a n dolay, b o z u lm a k ta ve b ir ok defalar m h im fik irle rin i k a y b e tm e k tedir. Eserin k ro n o lo jik erevesi, m e llifin b u hususta v e rd i i izahata ra m e n (Cilt I, sah. 1-2, 13-17) u ra d an ve b u ra d a n in tih a p edilm itir. k in c i ciltte, h i m it e d ilm e d ik b ir yerde, E rm enistan ile B izans m p a r a to r lu u n u n 5 2 0 ile 1120 ara sn d a k i m n a s e b a tn d a n b h is b ir icm ale tesadf edilm e k te d ir (Cilt, II sah. 333-483). Bussellin k ita b n o k u m a k ko lay d e ild ir. inde h i b ir no t y o k tur. M e llifin esas fikri, m p a r a to r lu u n ilk asrlarnd a ta m a m iy le vazh olan R o m a im p a ra to rlu u tekiltnn, R o m a C m h u r iy e t tek iltndan a ln m o lan ek ille rinin, m u h te lif b ir ta k m safahat arzederek, K o m n e n le r dev rine k adar b a k i k a lm ve b u devirde, n ih a olarak, tiranlk is m in i tayan B izans m u tla k idaresi tara fn d a n ortadan k a ld rlm olm asdr.

KEMBR ORTAZAMANLAR TARH


(Cambridge Medieval History) Medieval

b ib liy o g ra fy a ih tiv a eden Cambridge m p a ra to rlu u n a dair y azlm en y eni u m u m tarihtir; b irin c i cilt (1911) B y k K o nstantin ile
History B izans

M kem m el

b ir

Anastasn l m (518) ara sn d a k i d e v ird e n b ahse tm ekted ir; ik in c i cilt (1913) k o n o k lastlar dev rine k adar g elm ektedir; d r d n c cilt (1923) batan aaya k a d a r 717 den 1453 e k adar u za n a n B izans tarihi ve b u ta rih in eski Slavlar, E rm enistan, M ongoller, ve B alkan devletleriyle o lan m nasebetlerine tahsis edilm itir. O rta z a m a n la rn b u u m u m tarihi, l m m u c ib i teessf o lan J. B. B u ry n in idaresi altnda, intiar etm itir; bu tarih A v r u p a n n en m e h u r lim le ri tarafndan m e y d a n a getirilm i b ir eserdir.

BZANS TARHNE DAR MYANE BR SURETTE YAZILMI OLAN UMUM CMALLER


T arih sar klliy at, Bizans ta rih in e dair, geni bir o k u y u c u ktlesi iin y a zlm o lan ve alelekser pek b y k lm kym etleri o lm y a n baz icm allere m a lik tir. Fakat b u k a b l m iy a n e icm aller, o rjinalited en m a h r u m o lm a k la beraber, fai deli olabilirler ve o k u y u c u n u n d im a n d a B izans m p a ra to r lu u n u n m u k a d d e ra tn a kar d e v a m l b ir a lk a u y a n d r a b i lirler. Bu k a b l eserlerin ekserisi n g iliz lisa n n d a yazlm tr. C. W . C. O m a n n Bizans imparatorluu (The Byzantine Empire, 3 nc tab'. Londra 1892) adl eseri cazip b ir s l p ve pek g ze l resim leri m u h te v id ir. Finlay ve B u ry n in sarm a istinat eden F. H arrisson Ortazamanlarn ilk devirlerinde Bizans Tarihi (Byzan tine Historyin the early middle-ages. L o n d ra 1900) (38) is m in i ta y an k k b ir risalesinde B izansn o y n a m o ld u u ro l G a rb A v ru p a m ed eniy e ti no ktai n a z a rn a gre, tenvire al m aktad r. B izans m p a r a to r lu u n u n tim a ve siyas tek m l h a k k n d a b ir fik ir v e rm e k h u s u s u n d a , Pierre G re n ie r
Bizans imparatorluu, tima ve siyas tekml (DEmpire Byzantin: Son evoluon sociale et politigue. Paris 1904) ad l ik i ciltlik ese

rinde, enteresan bir teebbste b u lu n m u tu r . M e v z u u n u m u m in k i a fn n k u s u r lu olm as ve o ld u k a v a h im baz hata ve n o k san lar ih tiv a etm esine r a m e n - m tehasss o lm y a n bir zat i in b u n la r tab idir - G re n ie rn in b u eseri B izans tarih i sahasnda m te n e v v i ve m u h te lif m a l m a t v e rd i in d e n dolay, istifade ile o k u n a b ilir. m p a ra to rlu u n u m u m ta rih iy le a lk a d a r ksa, fakat do l g u n b ir stanbu l ta rih in i W . N . H u tto n u n stanbul. mparator
luun eski merkezinin tarihi ( Constantinople. The story of the old Capital of the Empire. L o n d ra 1904) ad l eserinde b u lm a k k a b ild ir.

Ksa, fakat gayet k u r u bir B izans tarih i icm ali Roth tara fn d a n Bizans Devleti Tarihi (Geschichte des byzantinischen Reiches. L eipzig 1904. 125 sah.) ism i altnda y azlm tr. M ellif, 1917 de, m u h ta sa r bir ekilde Bizans imparatorluunun tima ve kltrel tarihi,, ni ( Sozial-und Kulturgeschichte des Byzantinischen Reiches. L ep izig 1917) dahi neretm itir. Profesr Skala, H e lm o ld tu n Cihan Tarihi nde, intiar eden
Byk skender den itibaren Hellenizm (Das Griechentum seit Alexander dem Grossen. H e lm o d tu n C ihan Tarihi, cilt V. L eipzig ve

V iyana, 1904, 116 sah.) adl eserinde d o lg u n ve derin b ir k a y n a k ve sar b ilg isin e istinaf eden bir B izans tarih i ic m a li yazm tr. Bu son icm alde m e llif B izans m e d e n iy e tin i etrafl bir surette tahlil etm ekte ve b u m e d e n iy e tin o y n a d ro l tenvire alm aktadr.-ngiliz lisa n n d a , R u m e n m v e r r ih i Yorg an n ksa, cid d ve ok gsterili bir p ln a gre tertip e d ilm i Bizans imparatorluu ( The Byzantine Empire. L ond ra 1907) ad l b ir ic m a li v ardr. Y ine n g iliz lis a n n d a E. Foord tarafndan gayet can l b ir surette y a zlm o lan ve m k e m m e l resim ler ih tiv a eden Bizans imparatorluu. Avrupa medeniyetinin arka bekisi
( The Byzantine Empire, the rearguard of the European civilisation.

L o n d ra 1911) isim li bir eser 1911 de k m tr. Bu kitapta Bizans ta rih in in , 1204 ten so n ra k i in h ita t devri k sm n d a , pek m u h ta sa r ve sath y azlm o lm as ay an teessftr. B izans ta rih in in ksa b ir ic m a lin i E. Lavisse ve A. Ramb a u d n u n Drdnc asrdan zamanmza kadar gelen devrin umum Tarihi n d e b u lm a k k a b ild ir (Histoire generale du IVeme siecle nos jours). B izans m ed eniy e tine dair y a zlm d ie r k y m e t li b ir icm ale W . T u rc h in in Bizans medeniyeti (La civilitd hizantina. Torino, 19 5 ) a d l talyanca eserinde Talan m aktad r. 1919 da, C h . D ie h l Bizans imparatorluu Tarihi n i (Histoi de VEmpire byzantin) neretm itir. Bu k ita b n ih tiv a ettii 2 2 0 sahifede m e llif b ir Bizans m p a ra to rlu u siyas tarih i h u l sasnn erevesini a m a k ta d r : en m h im d a h il hadisattan bahsetm ekte ve Bizans m e d e n iy e tin in r o l n izah eyle m ek tedir. Ksa bir b ib liy o g ra fy a ve m te ad d it h aritalar ve resim ler ih tiv a eden b u eser Fransada biro k defalar tabo lu n m u tu r . ng ilizce b ir tercm esi 1925 te A m e rik a d a baslm tr (History of the Byzantine Empire. M te rc im i : G . Ives. P rin c e to n , 1925).

Bizans: itil ve inhitat (Byzance: grandeur et decadence, Paris 1919) ad l eserinde C h. D ie h l B izansm d a h il h ay atn parlak bir surette tasvir etm ektedir. D iehl, b u k ita b n d a im p a ra to r lu u n itil ve in k r a z sebeplerini, B izans m e d e n iy e tin in k o m u m em leketler ze rin d e y a p m o ld u u tesirleri ve T rkiye, R u sya ve B a lk a n devletlerinde B izansm m ira s m izah etm ektedir (39).

Bizans hayat ve m edeniyeti h a k k n d a cid d ve calibi d ik kat b ir tarzda y a zlm ettler m e y a n n d a A u g u st Heisenb e rg in Bizans devletinin hkmet ve sosyetesi (Staat und Gesellschaft des byzantinischen Reiches. L eip zig ve B erlin 1923- P. H im e lb e rg tarafndan n e ro lu n a n Die Kultur der Gegenmart serisinin II. cildi, IV. ksm ) ve N o rm a n H. B aynesin Bizans mparator luu (Byzantine Empire. H o m e U n iv e rsity L ibrary of M odern K now ledge, N r. 114, 1926) ad l eserleri v a rd r. Bu son kitap bilfiil IV n c asr ile s ta n b u lu n 1204 teki H a llar tarafndan zapt ara snd a ki devri ih tiv a etm ektedir. - B izans im p a r a to rlu u tarihi, X I inci asrn so n u n a kadar, m c m e l b ir ekilde L. H a lp h e n in Barbarlar: Byk istillardan X I inci asrdaki Trk
ftuhatna kadar (Les Barbares: des grandes invasions aux conuetes turues du X I. siecle. Paris, 1926) ad l eserinde tasvir o lu n m u

tur. B u kitapta b ir de bibliy o grafya b u lm a k k a b ild ir. Robert B y ro n u n Bizansn muvaffakiyeti. Tarih bir bak. M. s. 330 - 1453 (The Byzantine Achievement. An historical perspective. A. D. 330 - 1453. Londra, 1929, 3 4 6 sah.) ad l y eni kitab istifade ile o k u n a b ilir. Bizans ta rih in e d a ir gayet salam ve ksa u m u m m a k a le ler E. G e rla n d tarafndan K atolik A nsiklopedisi ( Catholic Encyclopedia) ve J. B. B ury tarafndan B ritanya A nsik lo pe disi iin (Encyclopaedia Britannica 11. tab) y azlm lardr. Antik Dnyann inkraz Tarihi (Geschichte des Untergangs der antiken Welt. 6 cilt. 1895-1920) d a h i istifade ile o k u n a b ilir. B irinci c ild in n c tab 1910 da, ik in c i ve n c ciltlerin ik in c i tablar ise 1921 de intiar etm ilerdir. B izans tarih in e m eth al m a h iy e tin d e ik i ky m e tli eser son zam an la rd a n e re d ilm ile rd ir: B u n la rd a n birincisi E. Steinin
Muahhar Roma imparatorluu. I. Roma devletinden Bizans devletine

O. Seeckin

(284-476) ( Geschichte des spatrmischen Reiches. /. Vom rmischen


Bizans mparatorluu Tarihi 3

zum byzantinischen Staat

2 8 2 - 4 7 6 . V iy a n a 1928) ad l tarihi,

d ie ri ise F. Lotn u n Antik dnyann sonu ve ortazamanlarn ba langc (La fin du monde antigue et le debut du moyen-ge.Paris 1927) adl k ita b d r; b u son eser B y k Ju stin ian d e v rin i d a h i ih tiv a etm ektedir.

BZANS EDEBYATI
Bizans ede biyatn ta n m a k iin M n ih niversitesi p ro fesrlerinden m teveffa K ari K ru m b a c h e rin Justiniandan ark
Roma imparatorluunun sonuna kadar Bizans edebiyat tarihi,, (Geschichte der byzantinischen Literatr von Justinian bis zum Ende des ostrmischen Reiches. M n ih 1897. 1193 sah.) ad l eserinin ik in c i

tabn a m ra ca at etm ek e lzem dir. K ru m b a c h e rin k ita b n n ik in c i tabn d a k i d in edebiyat tarih i bahsi profesr A. Ehrh a rd t tarafndan y azlm tr. A y n i eserde, y u k a rd a iaret o lu n d u u vehile, G elzerin Bizansn siyas tarihi hulsas,, b u lu n m a k tad r. K ru m b a c h e rin eseri, h e rh a n g i b ir Bizans edebiyat tet k ik i iin, balca ve za ru r y a rd m c vastadr. Bu eser, ilk nazarda, ih tiv a ettii m a lz e m e n in o k lu u n d a n dolay, n aza r d ik k a ti celbetm ekte ve m e llifin in d erin ihtisas ve fevkalde alm a k a b iliy e tin i tebarz ettirm ektedir. K ru m b a c h e r R us ve dier Slav lisa n larn a m k e m m e le n v k ft: b u sebepten R u s ve daha u m u m olarak S lav eserlerinden istifade etm ek tedir. H i phesiz, K ru m b a c h e rin b u eseri, m tehassslar iin kalem e a ln m tr ; alelde bir o k u y u c u n u n iine gel m ez. Fakat K ru m b a c h e r geni h a lk ktlesi iin, daha ak b ir tarzda, elli sahifelik b ir B izans edebiyat tarihi y azm ve b u eserine Ortazamanlar Grek edebiyat tarihi,, (Die griechische Lite ratr des Mittelalters, L eipzig ve Berlin, 1912, Die Kultur der Gegenwart serisi. N a ir i: H in n e b e rg ) is m in i verm itir. K r u m bach erin b u son eseri, anc ak m e llifin in l m n d e n sonra neredilm itir. G rek h a lk edebiyat i in F. D ie trich in Bizans
ve modern grek edebiyat tarihi (Geschichte der byzantinischen und neugriechischen Literatr. L eipzig 1902) adl eserini k a y d e tm e k m u vafk tr. G . M ontelatii n in talyanca m u h ta sa r Bizans edebiyat tarihi,, nde [Storia della letteratura bizantina ] (3 2 4 - 1453) Manuali Hoepli ilm serisinde intiar etmitir. M ilano, 1916, ik i cilt

9 5 - 96. sah. VIII-292] iyi m a l m a t b u lm a k k a b ild ir. Bu kitap

K r u m b a c h e r in bir te k e rr r d e ild ir; K ru m b a c h e rden 19 sene sonra nered ilm i olan b u eser ok y eni m a l m a t ihtiva etm ektedir. Mesel b iro k h ata lar tashih eden M ercatin in Roma et l Oriente V III, 1918, sah. 171 - 183 te intiar etmi o lan bir te n k id i o k u n a b ilir. N. Y o rg an n Bizans edebiyat: mahiyeti, taksimat, v sa ti isim li m akalesine dahi m ra ca at o lu n a b ilir (Revue historique du Sud - Est europeen II, 1925, sah. 3 7 0 - 397). Bizans e d e b iy atnn ip tid a devri iin W . C h ristin
Grek edebiyat tarihi ( Geschichte der griechischen Literatr.

6 nci tab. M n ih 1924, C ilt II) ok faidelidir. - O . Bardenhew er, Patrologia (3 n c tab. F re ib u rg im Breisgau, 1910). O . B ardenhew er, Eski hristiyan edebiyat tarihi (Geschichte der altchristlichen Literatr. 4 cilt. 2 nci tab. F re ib u rg im Breisgau, 1913 - 1924); bilhassa 3 n c ve 4 n c ciltler (IV n c ve V inci asr). - A y n i devir iin u eserler d a h i m fit olabilirler: L. H . Jo rdan, Eski hristiyan edebiyat (Geschichte der altchrist lichen Literatr. L eipzig 1911). - A. H a rn a c k n Eusebiusa kadar eski
hristiyan edebiyat tarihi. I. Kaynaklar ve durum. II. Kronoloji,, [Geschichte der altchristlichen Literatr bis Eusebius. I. Die Uberlief erung und der Bestand (L eipzig 1893). II. Die Chronologie. 2 cilt. (Leip

z ig , 1887 - 1904)] ad l ana eseri IV n c ve V inci asr ede b iy a tn a bir m ethal olarak k u lla n la b ilir.

RUSYADA BZANS TARH ARATIRM ALARININ KISA BR CMAL


ALM AN AKADEMSYENLER GARPLLER VE SLAV M U H PLER V. G. VASLEVSK

R us lim le ri anc ak X IX u n c u asrn ik in c i n sfn d a n itib a ren B izans ta rih in i cid d bir surette tetkik etm ee b a lam lardr. Bu asrn b irin c i nsfnda B izans tarihiyle itigal eden ler R u sy ay a gelen, Fen A k ad e m isi zas in tih a p edilen ve h a y a tla rn n s o n u n a k a d ar P etrogradda k a la n A lm a n lim le ri o lm u tu r. B u n la rn esas gayesi R us ta rih in d e B iza n sm ve B izans k a y n a k la r n n o y n a m o ld u u ro l tesbit etm ekti. Bu ak ad e m isiy e n le r m e y a n n d a Ph. K r u g u (1 764- 844) ve A. K u n ik i (1814-1899) zik re d e b iliriz. R us fik rin in en n a m d a r m m e ssille ri iin, X IX u n c u asrn b irin c i nsfnda, B izans tarihi, b iro k defalar u veya b u ti m a hareket iin, bir ca m b a z tahtas o lm utu . N ite k im b a z Slav m u h ip le ri B izans ta r ih in in k e n d i n a za riy e le rin i desteklem ek ve tarih b a k m n d a n m u h ik gsterm ek iin faideli olan k s m la rn a ly o rla rd (40). G arpliler ise B izans ta rih in in o y n a m o ld u u m enfi ro l ispat etm ek ve Rusyan n , in k ra z b u lm u bir devletin izleri ze rin d e y r m e k is tedii tadkirde, m a ru z kalaca te h lik e n in b y k l n teba r z ettirm ek iin a y n i m e m b a a m ra ca at ediyorlard. E serlerinin b irin d e H ertzen yle y a z m a k ta d r: N asl k i lv ve k lle r H e r k la n u m ve P o m p e y iyi tahlis etmilerdir,, eski Y u n a n is ta n dahi, m e v c u d iy e tin i itm a m ettii b ir an d a, R o m a h a k im iy e ti k u rtarm tr. B izans devri lh tin k a p a m k a ld rm , fakat i in d e k i l d irilm e m itir. Papaslar, ve k e iler, b t n lle rd e y a p tk la r gibi, b u l y dahi zaptet m iler ve k srl n m m e ssili o ld u k la r n d a n dolay, b u dev reye pek y ak an h a d m la r, b u lye tesahup etm ilerdir....*

B izans y aam akta de v am edebilirdi, fakat yapacak h i b ir ii kalm am t... T arih u m u m iy e tle m illetlerle, sahnede k a ld k lar, y ani b ir i g rd k le ri m ddete, a lk a d a r olur (41). D i e r bir garpli, P. J. anday e v, yle diy or Biz tefessh etm i bir Bizans ile m nasebe t tesis ettik (42). Fakat b u k a b l h k m le r in , b ilitiraz k a b iliy e tli ve son derece m a l m a tl in s a n la rd a n s u d u r etm elerine ra m e n , h ib ir tarih k y m e ti o lm a d n u n u tm a m a ld r ; n k b u n la rd a n h i birisi Bizans ta rih in d e h i b ir za m a n ihtisas y ap m am t. Fakat, X IX u n c u asrn ortasndan itibaren, Bizans tarihi te tk ik atm n e h em m iy eti R u sy a d a va zh b i r ,surette k e n d in i gsterm ee balyor. E n nafiz Slav m u h ip le rin d e n A. S. Khom ia k o v 1850 ye d o ru yle y azy o r : F ikrim ize gre, Bizanstan istihfafkrane bahse tm ek b u tarih h a k k m d a k i ce haleti ik ra r etm ektir (43). 1850 de, M o sk ov a niversitesi profesrlerinden m e h u r T. N . G ra n o v s k i yle y a zy o r: Biz, R u sla r iin, B izans ta rih in in ne k ad a r m h im o ld u u n u sy lem ee hacet var m d r ? Biz argrad (44) tan m ill m ed e n iy e tim iz in en iyi hususatn, yani d in itik atlarm z ve k lt r m z n to h u m la rm aldk . ark m p a ra to rlu u gen R u sy a y h ristiy an m illetler arasna ithal eyledi... Fakat b u m nasebe tlerden sarfnazar, S lav o lm a k l m z Bizansa merb u tiy e m izi gsterm ee kfid ir. te b u son nokta, arzettii e h e m m iy e t nisbetinde, ecnebi lim le r tarafndan tebarz et tirilm e m itir (45). B izans ta rih in in en m h im meseleleri iin ta m a m iy le m e m n u n iy e tb a h b ir arei h al b u lm a k , a y n i G r a n o v s k iye gre, o za m a n d a , y a ln z R us y ahut, daha u m u m olarak, Slav lim le rin e nasip o lab ilird i. K en dine b u de rece m e d y u n u k ra n o ld u u m u z h ad is e n in k y m e tin i b il m e k b iz im iin b ir n e v i m ecburiyettir (46). lm R us b iz a n tin iz m in in h a k ik m essisi P etrograd n i versitesi profe srlerinde n ve Fen A kadem isi, zasn d an V. G. V asilievski (1838 - 1899) o ld u . V asilievski Rus ilim le m in i, Bizans ta rih in in d a h il o ld u u k a d ar h aric h u su s m eselelerine ait son derece m h im eserlerle tehiz etmi, RusB izans m n a s e b a tm n tesbiti iin u z u n m d d e t alm ve b u tetkikatm da, m e v z u u tahlil ve derin lik le re n fu z etmekte, b y k bir ik tid a r gsterm itir. V asilie vskin in baz asar, u m u m tarih b a k m n d a n dahi, son derece m h im d ir le r . Me sel b irin c i H a l seferini tetkik etm ek iin b u lim in B izans

ve P eenekler ad l eserinden m s ta n i k a ln a m a z : b u h a k ik a ti g a rb A v ru p a lim le ri d a h i teslim etm ektedirler. 1925 te lm o lan profesr N . P. K o n d a k o v ve A k a d e m i zasn d an F. I. sp e n sk i d ahi b u sahada itihar eylem i m dekk ik le r d e n d ir le r : b u n la rd a n birincisi bilhassa B izans sanati m eselelerinde, kincisi ise d a h il tarih p ro b le m le rin d e te m a y z etmitir. R u s ilm in in en m e h u r m m e ssille rin d e n olan b u lim in asarn biz b u ra d a tah lil ve tetkik etm iyeceiz. Bu ic m a lin gayesi B izans ta rih in e dair y azlm u m u m asar zikretm ektir: H a lb u k i V asilievski y a ln z h u su s m eselelere dair telifat b rak m , N. P. K o n d a k o v ise y k se k kym ette ve bazan u m u m m ahiyette, fakat sanat sahasnda, eserler yazm tr. Y a ln z F. I. sp enski bir istisna tekil etmektedirB u lirn, b irin c i cildi 1914, ik in c i cildi ise 1927 de intiar etm i o lan B izansm u m u m tarihi ad l b ir eser n e re tm itir; b u eserden aada bahsedeceiz. te bu suretle, X X nci asr b a lan g c n a k adar en m e hur Rus b iza n tin istle rin in B izans tarih in e ifa ettikleri balca h izm et, bazan son. derece m h im b irta k m h u s u s m eseleleri etrafl b ir surette tetkik ve b u n la r n her tarafn tenv ir etm eleri o lm utu r.

ERTOV
Rus lim le ri u m u m bir B izans ta rih i y azm a k teeb b s n d e an c a k son senelerde b u lu n m u la r d r . Fakat daha ev vel, 1837 den itibaren, ertovu n , Umum tarihten hulsa edilmi ark Roma imparatorluu yahut stanbul tarihi,, ad l bir eseri, ik i cilt h alin de, kt. S e rlevh an n ilk kelim eleri a y n i m e llifin , 1830 senesine d o ru (1830-1835), 15 k s m d a n m te e k k il, Umum
tarih ve ark Grek imparatorluunun tesisindenberi vukubulan kavimler muhacereti ve Avrupa, Asya ve Afrikada teesss eden yeni devletlerin umu m tarihlerinin devam ad l bir eser neretm i o ld u u n a iaret

e diy orlard. Y u k a rd a ism i geen eser ite b u u m u m tarihten h u lsa edilm iti. -Bir tccar o lu ve k e n d i k e n d in e yetim i b ir m u h a r r ir olan I. ertov Rus o k u y u c u la r n n hereyden evvel h ik y e tarzn d a y azlm bir tarihe ih tiy a la r v ardr d s tu r u n a tev fik an B izans ta rih in e dair bir kitap k alem e alm tr. ertov, bizzat y azm o ld u u vehile, m e h a z olarak m u h te lif kitap ve

m e v k u te le rd e n (franszca) a ln m b iro k y azlard a n m a ad a R o y o u n u n Tarihi ni, L ebeaun u n ark mparatorluu Tarihi,, n in ihtisar edilm i e d isy o n u n u , A d a m tarafndan ihtisaren franszcaya e v rilm i o lan G ib b o n 'u n Tarihi ni (47) k u lla n m tr. B izans tarihi v a k a y iin i s ta n b u lu n s u k u tu n a k a d a r naza r itibare alan ertovu n b u top lam a eserinin tabi h i b ir ilm k y m e ti yoktur. Fakat neri o dev ir iin calibi d ik k a t bir teebbs tekil eden b u kitap h a k k n d a b irka sz sylem ei m n a s ip g rd m .

J. A. KULAKOVSK
B izansm u m u m tarih in e d a ir cid d bir eser telif eylem ek h u s u s u n d a ilk gayret Kiyef niversitesi profesrlerinden m teveffa J. A. K u la k o v s k i tarafndan sarfedilm itir. R o m a edebiyat m tehasss o lan K u la k o v sk i, R o m a antik ite sini ve R o m a tekilt ta rih in i tetkik etmiti. B u lim bilhassa im p a r a to rlu k devri ile m e g u l o lm u ve nive rsited e R o m a tarih i tedris eylem iti. 1890 da n itibaren v a k tin in bir k s m n h ris tiyan arekolojisi ve B izans ta rih in e tahsis etm ee balad. Bizans Tarihi adl eserine bir m ethal tekil etm ek zere IV n c asrn m e h u r R o m e n ve putperest ta rih ile rin d e n A m m ia n u s M a re llin u su n ta rih in i neretti ve X X nci asrn balan g c n d a bu eseri tercm e eyledi (1906-1908). 1910 da m ellif, Bizans Tarihi adl k ita b n n , 395-518 v a k a y iin i ihtiva eden b irin c i c ild in i neretti. 1912 de ik in c i ve 1915 te n c ciltler ktlar; b u son iki ciltte m e llif 518 ile Tasvirler M cadelesi devri olan 717 ara snd a ki im p a r a to r lu u n m u k a d deratndan bahsetm ektedir. 1913 te, b irin ci cild in y eniden g zden g e irilm i ik in c i tab km tr. M v e rrih , ayan d ik k a t d e v a m l alm a kabiliyeti ve y o ru lm a k b ilm e z bir enerji sayesinde, b t n Bizans, G rek , L tin ve ark (b u n la rn tercm elerini) m e h a zla rn tetkik etmi, b u m eseleye dair y azlm asarn h e m e n kffesinde derin v u k u f peyda eylem i ve b u suretle m e y d a n a g etirm i o ld u u tem elin ze rin e 717 ye k a d a r gelen m ufassal bir Bi zans tarih i k u r m a a balam tr. Prof. K u la k o v s k in in a y n i za m a d a nazar itibare alm o ld u u d a h ili tarih hadisat, h a ric tarihe h asre d ilm i olan teferratn o k lu u iin d e k a y p o lm aktad r.

M ellif, b u eserinde (b irinci c ild in m e th alin e m ra ca at o lu n m a s) o k u y u c u n u n n aza r d ik k a tin i canl realiteye ek m e k le beraber gem i z a m a n la rn r u h ve k a ra k te rin i k a v ra m a k im k n n ve rm ek istem itir. K u la k o v s k i yle de v am ediyor: Rus m a z im iz bizi z lm e z balarla Bizansa b a la m tr ve m ill a k id e m iz ite b u tem elin ze rin e bin a edilm itir. O rta tedrisat p ro g ra m la rn d a n g re k e n in k a rlm a s n strap ile k a y d e d e n K u la k o v s k i yle y a z m a k tadr: Biz R uslar, A v ru p a ilim ve m e d e n iy e tin in feyizli menein in m u a s rla rm z n son c m le le rin d e deil, fakat Hellenlerin ilk k e k e lem elerinde ara n lm a s l z m g e ld i in i, G arb A v ru p a d a a n la ld g ibi, ih tim a l bir g n anlayacaz. n c c ild in in m ethalinde, m v e r r ih Bizans Tarihi,, n in p l n n bir kere daha yle izah etm e k te d ir: G a y e m hadisele rin teselslne dair, k ro n o lo ji b a k m n d a n , d o ru ve k a b il o ld u u k a d ar noksansz, bir tablo v c u d e g etirm ek o lm utu r; b u devre ait m o n o g rafile r ve b iz a n tin iz m e m a h su s m u h te lif m e v k u t neriyatta k an, h u su s meselelere m te allik , tet kik le ? tarafndan tem sil o lu n a n b u g n k d o k m a n ta sy o n seviyesinde b u lu n a n ehadetler ve k a y n a k la rn d o r u d a n d o ru y a te tk ik m a istinat ettim. Prof. K u la k o v s k in in eseri, B izansta geen v a k alarm m ufassal ta rih i h a k k n d a m a l m a t e d in m e k v e y a h u t k a y n a k la rn en m h im le r in e d a ir rusa bir eser o k u m a k istiyenler iin son derece faideli o labilir. A y n i z a m a n d a o k u y u c u , h aric o ld u u k adar d a h il no ktai n a z a rd a n B izans ta rih in in ih tiv a ettii en m h im m eseleler h u s u s u n d a b u g n k ilm in ve rm i o ld u u neticelerden b a z la r n renecektir. M eh azlarn pek geni surette tetkik edilm i o lm a s n n bir neticesi, ne re d ilm i o lan c ild in (1400 sahifeden fazla) ancak V III in ci asr ba lan g c n a k adar gelen v a k a y ii ih tiv a etmesi o lm u tu r.

F. I SPENSK
A k ad e m i zas ve stanbul R us A rk eoloji E nstits d i re k t r o lan U sp e n sk in in y azm o ld u u Bizans mparatorlu u Tarihi,, n in b irin c i cildi 1914 te k m tr. B irok resim le tezy in edilm i olan, m te a d d it harita ve cetveller ih tiv a eden b u tab cidden nefsti. B irinci cildi tekil eden 872 sahifede spenski, vakayii, IV n c asrdan b a la m a k su re tiyle, ko no klast M cadeleleri dev ri o lan V III inci asra k a d a r

getiriy ord u. D o r u s u n u sylem ek lzm g e lirse b u eser, bir m tehasss tarafndan u m u m bir Bizans tarihi y a zm a k iin y a p lm ilk tecrbe idi. M e llif asr h azr b iz a n tin iz m in in en m m ta z m m e s s ille rin d e n d i ve u z u n ve alk an m eslek hay atn h e m e n h e m e n ta m a m iy le bu o k k a rk ta rih in m tenevvi cepheleri ve m u h te lif d e v irle rin in tetkik na hasreylemiti. 1845 te d o m u olan sp e n sk i 1879 dan 1894 e k a d a r O d esa nive rsitesinde (N ovorossiia) ders verdi. 1894 te, ay n i sene zarfnd a tesis edilm i o lan stanbul Rus A rkeoloji E nsti t s d ir e k t r l n e tayin edildi. Bu y eni m eesenin banda b u lu n d u u m d d e te gsterm i o ld u u , m te a d d it ekspedisy onlar, ahs aratrm alar ve E n s tit s n n b iro k ve m h im nefs neriyat ile te m a y z eden faaliyeti, B y k H a rp y z n den, in k taa u rad . 1914 te sta n b u lu terkederek Petrograda gitti ve b u ra d a k i Fen A k ade m isi tarafndan Vizantiyskiy Vremennik i nere m e m u r edildi. H a rp esnasnda, ik i defa, o z a m a n lar R u sla rn ig a lin d e b u lu n a n T rab zona m e m u re n g n d e rildi. 10 ey l l 1928 de P etrograd (L ening rad) da, 83 y and a o ld u u halde, ld (48). U m u m u n a n ly ab ile ce i tarzda bir eser v c u d e g etirm ek istiyen F. I. sp e n sk i k ita b n gerek haiyelerde, gerek fasl larn sonunda, pek fazla lm cihazla d o ld u rm a m a k ta , ana m e h a zla rn ve ik in c i elden y azlm asar zik re tm e k le iktifa etm ektedir. k in c i c ild in b irin c i k s m son za m a n la rd a m e v k ii intiara vazo lu n m u tu r (1927). Bu cilt k o n o k la st M cad e le le rind e n ve Slav h a v a rile rin d e n K iril (K onstantin) ve M etod m eselesin den bahsetm ektedir. U sp e n sk in in eserinin b irin c i cildi, b y k bir k sm n d a, B izans ta rih in in bir nev i geni bir m e th a lin i ve bizantinizm in balca u n s u rla r n n y aratld ve m a h l t Bizans m e d e n iy e ti n in v c u t b u ld u u d e v rin bir ta b lo su n u tekil etm ektedir. M e llif B izansn m aziy e ka rm hayat safh alarnn z a m a n m z iin b ir ders tekil ettiini bey an etm ekten k e n d in i a la m yor. Bizans iin ark v ily e tle rin in arzettikleri asl e h e m m i yete iaret ve K k Asyada, z n ik m p a ra to rlu u n d a , Bizans D e v le tin in X I I I n c asrda y e n id e n k u r u lm a s fik rin in b a k i k a lm ve te k e m m l etm i o ld u u n u beyan eden sp e n sk i sz n e yle n ih ay e t v e rm e k te d ir: Tarihin

bize v e rd i i dersin ih tim a m la naza r itibare a ln m a s l z m dr...., bilhassa, u d a k ik a la rd a, B o a ziin d e k i hasta adam m m ira sn b e k liy enle r tarafndan (49). B aka bir yerde, m e llif, yle d iy o r: B izansm b ra k m o ld u u mirash u s u s u n d a , b u m irasn tasfiyesinde faal bir rol o y n a m a k ta n itin a p e tm e n in k e n d i e lim izd e o ld u u n a za h ip o lm a k , k e n d i k e n d im iz i a ld atm a k dem ektir. V ak m iras k a b u l yahut: reddetm ek varise ait b ir i ise de ark m eselesinde R u s y a n n o y n a d rol k e n d in e tarih tarafndan tevdi edilm itir ve h i bir nsan istek b u hususta h i b ir ey deitirem ez; t k i g a y ri m e m u l b ir h e rc m e r bize b u n u u n u ttu rsu n , h a y a tm zn iine n fu z eylem i, e m e lle rim izin hedefini tekil etm i v e ele m le rim ize b a l k a lm olan b u h atray s ils in ! (50). Slav - B izans m n a s e b a tm a y d n la tm a k istiyen mellif,, 1912 senesi b irin c ite rin in d e y azm o ld u u m u k a d d e m e n in s o n u n d a yle d iy o r: O k u y u c u , ce n u p S la v la rn d a n b h is fasllarn m u h te v iy a t ze rin d e d n s n ve b u n la r d a n za m a n m z d a , B alkan y arm a d asn d a, k an hadisatm canl bir le v h a s n karsn. M u h a rrir b u n u n la ik in c i B alkan H a rb i hadiselerine iaret etm ek istem itir (51). spenski, R us o k u y u c u la rn a , arzettii sert ve cidd k a rakter sayesinde, bir taraftan iy i ta n z im e d ilm i ve itinal b ir surette k u r u lm u b ir sistem h a k k n d a bir fik ir verebilecek, d ie r taraftan m e llifi h a k k n d a iyi bir intiba brak a b ile c e k b ir eser m e y d a n a getirm ei k e n d in e gaye e d in m itir. M ellif, Bizansa ait m a l m a tn geniletilm esinin ve R u s - Bi zans m n a s a b a tn m te tk ik in in R us ilm i iin son derece elzem o ld u u n a ve b u n la rn , tabir caizse, siyas ve m ill bir R u s efkr u m u m iy e s i y aratlm ak ve ortaya atlm a k istendikte pek faydal olacana k anidir. spenski, b iz a n tin iz m in b ir m d a fii olarak ortaya k m a k ta ve eserinde, biro k defalar, b u m e fh u m u n tarifine r c u etm ektedir. U sp e n sk iye gre b iz a n tin iz m e m e b d e tekil eden esas vasf b a rb a rla rn im p a ra to rlu a m uh aceret le rin d e ve I I I n c ve IV n c a srlard ak i a h l k ve d in b u h r a n n d a a ra m ak lzm d r (52). D i e r bir yerde u satrlar o k u y o r u z : B iza n tin izm , tesiri A v r u p a n n c e n u b u n d a ve a rk n d a o tu ran k a v im le rd e k e n d in i gsteren, tarih b ir p rensiptir. Bu prensip, z a m a n m z a kadar, biro k m illet

lerin in k ia fn a h k im d ir ve itikadat ve siyas messesatn h usus b ir tarzn d a ve ay n i z a m a n d a , eer tabir caizse, siyas ve ktisad m nase b e tle rin h u su s b ir te e k k l n d e ifadesini b u lu r (53). B izantinizm kelim esiyle, y a h u t Roman iz m in eski bran, ran ve G re k k lt rle riy le k a rm a sn ifade eden b u m e fh u m la her eyden evvel, R o m a m p a ra to r lu u n u n , V in ci asrdan V III inci asra kadar, Bizans m p a ra to rlu u n a m n k a lip o lm a d a n evvel, tedric olarak dei m esinde a m il olan p re n sip le rin heyeti u m u m iy e s i a n la lr (54). G erm e n ve Slav m uhaceretleri biro k tah a v v lle re se bep o lm u la r d r : b u n la r devletin tim a ve ktisad d u r u m u n d a ve asker sistem inde refo rm lar icap ettirm ilerdir. te yeni p rensip lerin tesiri altnda arkta R o m a m p a ra to rlu u deim i ve b ir Bizans karakte ri iktisap eylem itir (55). B iza n tin izm aa d ak i hadiselerle te za h r etm ektedir : 1 Her tarafta k u lla n la n Ltin lis a n n n yerine tedric surette G rek , y a h u t daha d o ru s u Bizans lis a n n n k a im o lm a s; 2 m illetlerin siyas s t n l elde etm ek iin yekdie riy le m cad eled e b u lu n m a la r ; 3 saatin o rjinal bir k a rakter iktisap etmesi ve ileride yeni abideler tevlit edecek olan yeni b irta k m m otifler h u su le gelm e si; edeb asarn, ark m e d e n iy e tle rin in a n ane ve rn e k le rin in tesiri altnda, tedric olarak, yeni bir m e to d u n teek kl e y le d i in i im a eden o rjinal bir karakte r iktisap etmesi (56). U sp enski'nin ark R o m a m p a r a to r lu u n u n , V III inci asra d o ru, bizante n bir karakte r ta k n m o ld u u n u beyan eden b u szleri b u lim in fik irle rin in , tesadfen, n g iliz bizantinisti F in la y m k ilere ta m a m iy le tevafuk ettiini gster m ektedir. U sp e n sk in in u m u m tezleri b irin ci ciltte ispat o lu n a m a m la rd r ; bin a e n ale y h ancak elim izd e ta m a m la n m , y a h u t hi olm azsa L tin f tu h a tn a k a d a r g t r lm bir Bizans tarih i b u lu n d u u z a m a n , b u tezleri, l y k o ld u u vehile, m n a k a a etm ek ve k y m e tle n d irm e k k a b il olacaktr. B irinci c ild in ih tiv a ettii en m h im meseleler u n lard r: 1 S lav larn B alk an y a rm a d a s n a m uh a ce re ti ve b u m u h a ceretin B izansm h a y a tn d a k i neticeleri; 2 Bizansta m a lik n e r e jim i; 3 Bizansta tem lerin sureti te e k k l. sp e n sk i n in k ita b n d a b u meseleler kat o lara k hal e d ilm e m i

o lm a k la beraber, m e lllif tarafndan teklif edilm i olan hal tarz b u ok ka rk meseleleri daha derin bir tetkikten g e irm e k arzu ve l z u m u n u tebarz ettirm ektedir. Bu eser, m e llifi tarafndan, bir r u b u asrdan fazla bir z a m a n evvel, tasm im edilm itir. K itap bir h a y li m d d e t evvel y a zlm a a b a lan m ve baz in k ta la rd a n m teessir o lm u tu r; b in a e n ale y h m u h te lif k s m la r n n k y m e ti b ir ib i rine m sa v i d e ild ir. B irta k m canl, yeni ve son derece enteresan fasllarn y a n n d a esk im i b irta k m esaslara istinat eden ve baz no ktalarda m o d e rn ilim seviyesinin d u n u n d a b u lu n a n ksm lar v a rd r. Bu h usus bilhassa A raplar ve slm iyetten bh is fasllarda hissedilm ektedir. Fakat b u k i tab n asl kym eti, m e llifin , im p a r a to r lu u n d a h il hayatna tem as eden hadisata geni bir yer a y rm o lm asndadr. lm m eslek h a y a tn n k r k senesini m n h a s r a n B izansm te tk ik m a tahsis etm i bir m tehasssn k a le m in d e n k m ve ak b ir sl p ta y azlm olan sp e n sk i ta rih in in b irin c i cildi bize, b u g n , B izans ta rih in in iik d e v rin i ta n m a k im k n n ve rm ekte dir. 1927 de n e red ilm i olan ik in c i c ild in b irin c i k s m ise, y u k a rd a sylem i o ld u u m u z vehile, k o n o k last d e v rin i ve M ak e d o n y a sllesi ta rih in in b a la n g c n ve b il hassa S lavlar ncile tbi k lm o lan K iril ve M etod m esele sini ih tiv a etm ektedir. Fakat b u g n , R u syada, kitap tab la rn d a raslanan m k l tn b ir neticesi olarak, ik in c i cilt bir k e lim e n in ortasnda h itam a erm ektedir. S. P. ESTAKOV 1913 te, K azan niversitesi profesrlerinden S. P. estak o v u n Bizans Tarihine dair Dersler,, i K a zan d a neredilm itir. 1915 te, a y n i derslerin y e n id e n g zd e n g eirilm i ve ilveler g r m ik in c i tab km tr. estakovu n Dersler,, i, I I I n c , IV n c ve V inci asr larda b a rb a rla rn R o m a m p a r a to r lu u n u n garp ve ark nsf la rn a h u l lle r in d e n 8 0 0 de a rlm a y n n tetvicine kadar u z a n a n devri ih tiv a etm ektedir. K itap im p a r a to r lu u n d a hil ve haric h ay atn a ve b u m e v zu a dair y a zlm v a k a n v is tarih leri ve dier asar h a k k n d a bir h a y li m a l m a t ih tiv a etm ektedir. Fakat k itabn d o k m a n ta s y o n u bazan fena, y a zl tarz ise aceledir.

C. N. SPENSK
R us lim i C. N. sp e n sk i tarafndan 1917 de, M oskovada, nered ilm i olan Bizans tarihi Eskisleri o k u y u c u ze rin d e hayat intiba b ra k m a k ta ve o k u y u c u y a ferahlk verm ektedirler (57). K itap 2 6 8 sahifeden ibaret o lu p R o m a im p a r a to r lu u n u n tim a ve ktisad in k ia fn a dair gayet enteresan bir u m u m m ethal ih tiv a etm ektedir. M e llif o k u y u c u la rn parm a k la riy le B izans d e v rin in m h im d a h il m eselelerine d o k u n d u r m a k ta d r . Eser ko no klast M cad e le sinin son safhas, y a n i tasvirler k lt n n 8 4 3 te, T eodoran n za m a n saltana tnda, y e n id e n iadesiyle n ih ay e t b u lu y o r. B u Eskisler,,in k a rakteristik vasf, im p a ra to rlu u n d a h il tekilt m eselelerine ve d in ve tim a te k m le geni b ir yer tahsis eylem esidir; m e llif siyas hadiseleri, ancak b u n la r n tim a h ay at h ad ise le rini ay dnlatabilecek m ahiyette o ld u k la rn a kanaat g e tird i i hallerde, n a za r itibare alm ak tad r. U sp e n sk in in , heyeti umum iyesi itibariyle, d o ru olan esas fikri R o m a ve B izans im p a ra to rlu k la rn n h ellenistik karakteri haiz o ld u k la r fikridir. Uspenski gerek lik ve gerek ru h b a n iy e te aid m a lik n e le rd e k i a ra z in in feodal bir ekle girm esi hadisesini, son derece entere san bir surette, tetkik etmitir. M v e rrih bilhassa k o n o k last dev riyle a lk a d ar o lm u tu r ve Eskislerin b u devreye hasredil m i olan son k sm la r h usus bir dik kate ay and rlar. Usp enski tara fn d a n tahlil edilm i m eseleler m e y a n n d a : im p a rato rluk arazisinde ilk barbar k ra llk la rn n teek kl, Ju s tin ia n z a m a n n d a k i tekilt refo rm lar ve u m u r u m liy e n in idaresi, tem lerin tekilt, VI nci, V II nci ve V III inci asrlarda k y l le r ve k y kodeksi, m lk iy e t ve excusseia (m uafiyet) m eselelerini zik re d e b iliriz. Ufa-k h a c im d e o lan ve canl ve re n g in bir s l p ta y azlm olan b u k ita b n B izans tarih i m e ra k lla r iin b y k bir e h e m m iy e ti vardr.

A. A. VASLEV
V asilievin kitab, R us ilm in in u m u m Bizans tarih ine b a h etm i o ld u u en yeni tetkiktir. Eser ik i ciltten ibaret o lu p B izans im p a r a to r lu u n u n tek m il ta rih in i m u h te v i b u lu n m a k tadr. B irinci cilt 1917 de Bizans tarihi dersleri I. Hal sefer

lerinin balangcna kadar (1081) (P e tro g ra d 1917, 3 5 5 sah .) is m i altn d a neredilm iti. H al seferleri ile s ta n b u lu n zapt ara sn d a k i dev ri ih tiv a eden ik in c i cilt ise ayr k sm d a n e re d ilm itir: B irinci k sm Bizans ve Hallar (Petrograd 1923, 120 sah ), ik in c i ksm arkta Ltin hkimiyeti (Petrograd 1 9 2 3 ,7 6 sah.) n c ksm ise Bizans imparatorluunun sukutu <Leningrad, 1925, 143 sah.) is m in i tam ak tadrlar. Bu Rus e d isy o n u b ilh are yeniden g zden g eirilm i, tashih e d ilm i ve ilveler g r m bir ekilde Bizans imparatorluu Tarihi ism i altn d a n g iliz lisa n n d a neredilen esere esas tekil etmitir. (History of the Byzantine Empire. I: M adison, 1928; I I : M adison 1929).

HUSUS MEVKUTELER HUKUK, SANAT VE KRONOLOJYE DAR YAZILMI UMUM ' ESERLER. PAPROLOJ
B izans tetkik atm a h asred ilm i ilk m e v k u t neriyat, 1892 d e n b e ri alm an c a olarak intiar eden Bizans Mecmuas ol m u tu r (Byzantinische Zeitschrift). B irok m akaleler ve y e n i k m kitaplara dair verilen m a l m a tta n m aada b u m e c m u ada bizan tinizm sahasnda k a n b t n asarn m ufassal bir b ib liy o g ra fy a s b u lu n m a k ta d r. R u s ve Slav neriyat bilhassa naza r itibare aln m tr. M e c m u a n n m essisi ve u z u n m d d e t balca m u h a r r ir i K ru m b a c h e r id i. 1914 e k a d ar y ir m i ik i cilt k m tr. lk 12 cilt i in m k e m m e l bir analitik in deks neredilm itir. B y k H a rp esnasnda intiar sekteye u r a m o lan Byzantinische Zeitschrift 1918 den beri tekrar m u n ta z a m a n k m a k ta d r. 2 9 u n c u cilt 1929/30 da m e v k ii in tiara v a zo lu n m u tu r. Bu m e c m u a ely ev m A. H eisenberg ve P a u l M arc tarafndan k a rlm a k ta d r. 1894 te R us Fen A k ade m isi, V. G . V asilievski ve V. E. R e gelin idaresinde Senelik B izans m ecm uas (V izantiy skiy V re m e n n ik ) n a m n d a ve A lm a n m e c m u a s n n takip ettii a y n i gayelerle, b ir m e c m u a neretm ee balam tr. B ib liy o g ra fy a k s m n d a m u h a rrirle r bilhassa Slav m em leketleri ve

h ristiy an ark m e m le k e tle rin i nazar itibare alm la rd r. B u m e c m u a rusadr, fakat bazan franszca ve m o d e rn grek e m akalele r d a h i ihtiva etm ektedir. Bu m e c m u a n n d a h i n e ri harpte in k taa u ram tr. 1917 de 22 cilt intiar etmiti. 23 n c cilt ancak 1923 te, 24 n c cilt 1926 da ve 25 in ci cilt 1928 de k m tr. 16 nci cilt P. V. B ezobrazov tarafndan tertip edilm i ilk on be cildin bir in d e k s in i ih tiv a etm ektedir. V asilievski ve R e gelden sonra Vizantiyskiy Vremennk'in d ir e k t r l n F. I. sp e n sk i d e ru h d e etmiti. 1909 dan itibaren Atina B izans C em iyeti, a y n i ehirde, y ine bizan tinizm sahasna m n h a s r , Bizans (Buav-c) adl m o d e rn greke b ir m e c m u a neretm ee balam t. Fakat bu m ec m u a d a n y a ln z ik i cilt k m tr. 1915 ten itibaren Y u rie v (D orpat) niversitesi E debiyat F ak lte si Bizans mecmuas (Vizantiyskoe obozrenie) adl ve V- E. R egelin idaresinde, rusa y eni bir m e c m u a neretm ee ba lam t. E ly e v m (1917) m n te ir cilt m evcuttur. Y u rie v v(Dorpat) b u g n Estonya arazisi d a h ilin d e d ir. 1920 de N . A. Bees B erlinde Bizans Yeni Grek senelik mec muas (Byzantinisch-neugriechische Jahrbcher) n a m n d a ve Byzan tinische Zeitschrift g ib i ay n i gayeleri tak ip eden b ir m ec m u a neretm ee balam t. Bu m e c m u a n n d r d n c cil d i 1923 te, beincisi 1926 da ve altncs 1929 da k m tr. Beinci ve altnc ciltler Y u n a n ista n d a , N. A. Beesin ihalen nive rsitesinde profesr o ld u u A tinad a neredil m i le rd ir. 1923 te B rkselde to p lanm o lan beinci b ey nelm ilel ia r ih ko n g re sin d e B izans tetkikat seksiy onu b e y n e lm ile l y eni b ir B izans m ecm uas y a ra tld n g rm e k te m e n n isin i iz h a r eylem iti. 1924 te B krete to p la n m olan b irin c i Bi zans lim le ri b e y n e lm ile l k o n g re sin d e b u m e v k u te n in neir p l n kat olarak tesbit edilm i ve 1925 te Byzantion. Revue Internationale des Etudes byzantines,, (Paris -Liege) in b irin ci cildi, P a u l G ra in d o r ve H e n ri G regoire tarafndan, neredilm itir. B u cilt, m e h u r R us lim i N. P. K o n d a k o v a, d o u m u n u n 80 iinci senei devriyesini tesit m nasebetiy le, ithaf edilm iti,

fakat m e c m u a n n k t g n K o n d a k o v u n l m habe ri aln m tr (16 ubat 1925). Beinci cilt 1930 da k m tr.

1924 ten 1929 a kadar, A tinad a Bizans Tetkikleri Cemiyetini Annalleri (Erc-yjpl 'Etapefa Buavtvv EttouSv) adl b ir m e c m u a n n alt cildi baslm tr. Bu a n n a lle rin enteresan ve m h im d irle r. biro k m a k a le le ri

Bu h usus m ev k u te le rin v e rd ik le ri m a l m a tta n m a a d a spesialize o lm a m olan dier b irta k m m e c m u a la rd a B izans devrine ait enteresan m a l m a ta tesadf eylem ek m m k n d r . B u n la rn en m h im le r i m e y a n n d a bilhassa Neo 'EXA Yjvo(j,v^n,av [Lambros tarafndan, 1904 ten b u lim in l m tarihi olan 1919 a k a d a r neredilm i, b ilh a re m te a d d it G re k lim le ri tarafndan d e v am ettirilmitir], Echos d'Orient> ve Revue de lOrient chretien i zik re d e b iliriz. B izans h u k u k u n a dair balca eser m e h u r A lm a n h u k u k usu Zachariae vo n L in g e n th a lin Greko - Romen hukuk tarihi (Geschichte des griechisch -rmischen Rechts. 3 n c tabl. B erlin 1892) ad l kitabdr. D ah a eski eserler m e y a n n d a M o rtre u il n Bizans hukuku tarihi (Histore du droit byzantin. 3 cilt. Paris 1 8 4 3 - 1 8 4 7 ) adl franszca k ita b n , E. H e im b a c h 'n ErschGruber Ansiklopedisi iin y azm o ld u u alm anca ic m a li (seksiyon I, K sm 86, sah. 191 -471), ve A zareviin B izans h u k u k u tarihi n i (2 k sm , aroslavl, 1876-1877) zikred eceiz. Z e n g in bir bib liy o g ra fy a y m u h te v i gayet enteresan bir ic m a l 1906 da talyan profesr L. S iciliano tarafndan talyan hu kuk Ansiklopedisi n d e (Enciclopedia Giuridica Italiana. C ilt IV, ks., 5, c z 431 ve 460) neredilm itir. Eser 1906 da, M ilno da, a y r ca baslm tr. -En n ih ay e t A ldo A lb e rto n in in talyay nazar iti bare alan bir Bizans hukuku beyan iin,, ad l eserini zik re d e c e iz (Per una esposizione del diritto bizantino con riguardo a llItalia. Im o la 1927). (K arlatrnz : B yzantinische Zeitschrift X X V III, 1928,, sah. 4 7 4 - 476). B izans sanatine dair y a zlm olan balca u m u m treteler u n la r d r : N. P. K o n d a k o v Grek el yazmalar minyatrlerine gre B i zans san ati ve Bizans ikonografyas tarihi (rusa). O desa 1 8 7 6 ; Atlas 18 77. Franszca tab ise eserin ik i cilt h alin e getirilm i, eklidir (Paris 1886/91).

Bayet, Bizans san ati ( L art byzantin), (Paris 1883; ik in c i tab 1904). Millet, Bizans sanati ( L art byzantin). A. M ichel tarafndan neredilen Histoire de l A rt serisinde. (Paris. Cilt I: 1905. II : 1908). Ch. D iehl, Bizans sanati maneli ( Manuel d'art byzantin). Paris, 1910. Y e n id e n g zden g e irilm i ve ilveler g r m ik in c i tab 1925/6 da Pariste km tr. O. M. D alton, Bizans sanati ve arkeolojisi (Byzantine art and archaeology, O xford, 1 9 li). Bu eser m im a rid e n bahsetm em ekted ir. Fakat D alto nu n 1925 te neretm i o ld u u ark
hristiyan sana ti: abidatn bakayas (East christian art: a survey of the Monuments. O xford, 1925) ad l eseri m im a ry e ait bir

fasl ih tiv a etm ektedir. , L. Brehier, Bizans sanati (Lart byzantin, Paris 1924). B izans k ro n o lo jisin e dair y a zlm u m u m eserler u n la r d r : H. L. C linton, Roma, Fastlar (Fasti Romani) (ng ilizce tabl, 2 cilt, O xfo rd 1 8 4 5 - 1 8 5 0 . V ak ay ii y a ln z H e ra k liu s u n l m tarihi o lan 641 senesine k a d ar n a za r itibare alm aktadr). M uralt, Bizans kronolojisine dair bir tecrbe (2 cilt. I : Petersb u rg , 1855. II: Bl, 1873). Bu kitap 1453 e k a d a r gelen b t n B izans ta rih in i m u h te v id ir. E n b y k ihtiyatla k u lla n lm a s icap eder. M uasr b iz a n tin o lo jin in en m h im m eselelerinden b irin i tekil edeh B izans kro no lo jisi m eselesine dair lm bir ett y ap lm as l z m d r. Bu m eseleye dair en m h im neriyat u n la rd r: Otto Seeck, M. s. 311-476 devri iin imparator ve papa listeleri. Bir hristiyan imparatorluk devri prosopografyas iin n ett (Regesten der Kaiser und Ppste f r die Jahre 311 bis 476 n. Chr. Vorarbeit zu einer Prosopographie der christlichen Kaiserzeit. Stuttgart, 1919). Franz D lger. ark Roma devletinin imparatorluk vesikalar listeleri (Regesten der Kaiserurkunden des ostrmischen Reiches). Bi rin ci k s m : 5 6 5 - 1025 devri listeleri (M n ih ye Berlin, 1924). ik in c i k s m : 1 0 2 5 - 1 2 0 4 devri listeleri (M n ih ve Berlin, 1925). (M n ih ve V iy a n a Fen A k a d e m ile ri tarafndan nero lu n a n Corpus der griechischen Urkunden des Mittelalters und der neueren Zeit de intiar etmitir).
Bizans mparatorluu Tarihi

B iza n tin izm in d ie r sahalarna, m esel n m iz a tik (meskk t ilm i), sijillografi (m h r le r ilm i) ve p ap irolojiye (p apirs ze rin e y azl vesikalar ilm i) ait u m u m m ahiyette b ib liy o g rafik m a l m a t K ru m b a c h e rin Bizans edebiyat tarihinde ve b iz a n tin iz m e h asred ilm i o lan m u h te lif m e c m u a la rn b ib liy o g rafik k s m la rn d a b u lm a k k a b ild ir. B izans d a v r in in p a p iro lo ji sah asnda haiz o ld u u b y k e h e m m iy e t ve fayda anc ak aa y u k a r y irm i senedenberi ta k d ir edilebilm itir. Bu ilm in en iy i m te h a sssla rn d a n H . I. Bell yle d iy o r : P apirolojistlerin evvelki nesilleri B izans de v rine nazar istihfafla b a k arlar ve b t n d ik k a tle rin i P tolem eler ve R o m a lla r de v rine tevcih ederlerdi (58).

FASIL II
IV N C ASIRDAN VI NC ASRIN BALANGICINA KADAR ARK MPARATORLUU KONSTANTN VE HIRSTYANLIK

R o m a m p a r a to r lu u n u n IV n c asrda geirm i o ld u u k lt r ve d in k r iz i cih an t r ih in in en m h im h adiselerinden b irid ir. A n tik putperest m edeniyet, K onstantin tarafndan IV n c asrn b a la n g c n d a tan n m , B y k Teodos tara fn d a n a y n i asrn so n u n d a esas d in ve devlet d in i iln edilmi olan h ris tiy a n lk la arpt. B irib irin in ta m a m iy le aksi ik i te lk k iy i tem sil eden b u ik i zt u n s u ru n , y e k d i e riy le bir kere arptktan sonra, h i b ir za m a n bir an lam a iin ilti sak noktas b u la m y a c a ve b ir in in d i e rin i tardedecei farz o lu n a b ilird i. Fakat hadisat b u n u n ta m a m iy le ak sin i gs terdi. H ristiyan ve putperest h e lle n izm yava yava, bir v a h d e t tekil etm ek zere, kaynatlar ve Bizans m edeniyeti is m in i alm o lan bir hristiyan -grek -ark m edeniyeti tevlit ettiler. Bu m ed eniye tin m erk ezi R o m a m p a ra to rlu u n u n yeni payitaht K onstantiniye (stanbul) oldu. Y eni b ir vaziyetin y aratlnda balca ro l K onstantin o y n a d . B u im p a ra to ru n z a m a n saltanatnda h ristiy a n lk , kat bir ekilde resm din olarak ta n n d . Tahta c l s u n d a n sonra eski putperest im p a ra to rlu k h ristiy an im p a ra to rlu a in k l p etm ee balad. U m u m iy e tle b u k a b l b ir m e zh e p tebdili b ir k a v m in , y a h u t b ir devletin ta rih in in balang cnd a, b u n la r n m a zisin in r u h la r d a salam tem eller a tm a d v e y a h u t kaba ve iptida tasvirlerden baka b ir ey y aratm a d zam an la rd a, v u k u b u lu r . B u tak d ird e kaba putperestlikten h ristiy a n l a gei k a v im d e yahut, devlette d erin bir b u h r a n tevlit edem ez. Fakat IV n c asr R o m a tarih i iin vaziyet b t n b t n baka idi. m p a ra

to rluk devlet e k ille rind e z a m a n iin ke m ale erm i asrdide b ir m edeniyete m a lik t i; arkasnda, fikirleri ve g r tarzlar h a lk arasnda k k salm bir m azisi vard. B u d e v let, IV n c asrda, bir h ristiy a n devleti e k lini alm akla, y a n i m azisiy le h ali ihtilfa d m e k le , hatt bazan b u m a ziy i in k r etm ekle, b izzaru re h d bir k riz ve d erin bir h e rc m e r geirecekti. A rtk putperest d n y a n n , h a lk n ih tiy alarn , h i olm azsa d in sahada, k a r la m a d aik rd. Y eni ih tiy a lar, y eni a rzu la r d o m u tu ; b u n la r, biro k ve m u h te lif sebep lerden dolay, an c a k h ristiy a n lk tatm in edebilirdi. E h e m m iy e ti b a k m n d a n b y k b ir fe v k a ld e lik gsteren b ir k riz anna, st n b ir rol o y n y a n tarih b ir sim a karrsa tarih ilm in d e b u sim aya dair, b u d e v irde o y n a m o ld u u ro l tam olarak tesbit etm ek ve d in h a y a tn n d e rin lik le rin e n fu z eylem ek iin u raan b iro k y a zla rn y a zld g r l r. te b yle bir sima, IV n c asr iin, K o n stan tin in sim asdr. B u zata dair h ay li m d d e tte n b e ri b iro k eser y azlm ve b u y a zla rn adedi, son senelerde, 1913 te M iln o e m irn a m e s in in il n n n 1600 n c senei dev riy e sin in tesid i m nasebetiyle,, m te m a d iy e n artm tr. K onstantin, babas K onstans K lo rdan dolay, M esyanm . asil bir ailesine m e n su p tu . N aissus (Ni) ta d o d u . A nne si H elen h ristiy and . B ilhare azizeler srasna g eirilm itir. H elen Filistine hacce gitm i ve a n aneye gre, sanm z e r in e g erilm i o ld u u h a k ik ha kefetm iti (1). 3 0 5 te D iok letian ve M ak sim ia n , k e n d i sistem leriyle m u ta b k k a lm a k zere,, tahttan feraat edip h u su s hayata avdet ettiklerinde, b u n la r n y erine G aler ve K o n stan tin in babas K onstans Klor, biri, arkta ve die ri garpte o lm a k zere, Avgust o lm u la rd . Fakat b ir sene sonra K onstans K lor B ritany ad a ld ve le j y o n la r o lu K o nstantini Avgust il n ettiler. A y n i z a m a n d a R o m a d a G aler aley hine b ir isyan b a la d ; a y a k la n m o lan h a lk ve o rd u , b u rada, G alerin yerine, M a k s im ia n n o lu Maksentiusu im p arato r iln e ttile r; y eni im p arato ra ih tiy a r M a k sim ian terfik o lu n d u ve y e nid e n im p arato r u n v a n n ald. Bir d a h il h a rp devri balad ve b u dev ir esnasnda M a k sim ian ve G aler ld le r. En nih ay e t K onstantin, y eni Avgust la rd a n L iin iu s ile birleti ve 3 1 2 de, R o m a k a p la r n n n n d e v u k u b u la n kat neticeli bir m uharebede , M ak sentiusu m a lu p etti; m a lu p im p arato r firar etm ek isterken Tiber

n e h rin d e b o u ld u (M ilvius k p r s civ arn d a K zl K ayalar m e v k iin d e ). k i m uzaffer im parator, K o nstantin ve L iin iu s, M iln o y a g ird ile r ve aada b ahse dece im iz m e h u r M ilno em irnam esi n i il n ettiler. Fakat b u ik i im p arato r ara sn d a k i itilf pek u z u n m d d e t d e v am etm edi. A ra la rn d a h u s u m e t p e y d a o ldu . B u ih tilf K o n sta n tin in tam b ir zaferiyle nih ay e t b u ld u . 3 2 4 te L iin iu s ld r ld ve K o nstantin R o m a m p a r a to r lu u n u n y egne h k im i oldu. K onstantin z a m a n idare sinin, m te a k ip tarih iin son dere ce b y k b ir e h e m m iy e t arzedecek o lan ik i m h im hadisesi lr is tiy a n l m resm en ta n n m a s ve p ay itah tn Tiber k y la r n d a n B oazii sahillerine, y a n i antik R o m a d a n Yeni Rom a ya, y a h u t stanbu la n a k li o lm utu r. K onstantin d e v rin d e h ris tiy a n l m m e v k iin i tetkik eden lim le r d ik k a tle rin i bilhassa atide ki ik i no kta ze rin d e teksif etm ilerdir : K o n sta n tin in m ezhep tebdili ve M ilno e m ir nam esi.

KONSTANTNN MEZHEP DETRMES


K o n stan tin 'in m ezhep d e i tir m e s in d e m v e r r ih le r ve teo lo g lar, bilhassa b u h ad ise n in am ille riy le a lk a d a r o lm u la rd r. K onstantin ne iin h ristiy a n lk le h in e te m a y l gsterm itir? Bu hadiseyi K o n stan tin in siyas h n e r eseri olarak m te lk k i e tm e lid ir? K o nstantin acaba h ris tiy a n lk la h i b ir alkas o lm y a n siyas em ellerine vsl o la b ilm e k iin m i h ris tiy a n l bir vasta olarak k u lla n m a k istem itir? Y a h u t d e ru n b ir itiyak neticesi m i h ristiy a n l a sarlm tr ? Y a h u t a y n i za m a n d a siyas sebepleri ve r u h u n u n h ristiy a n l a olan t e m a y l n m naza r itibare a lm a ld r? Bu m eselenin h a llin d e raslanan balca zo rlu k bize kadar gelm i o lan m e h a zla rn m te n a k z m a l m a tn d a n neet etm ektedir. N ite k im h ristiy a n m u h a rrir, piskopos E vsebin tasvir ettii K onstantin putperest m u h a r r ir Z o s im in K o n s ta n tin in e h i be n ze m e m e k te d ir. Bu sebepten m verrihler, K onstantine dair y ap tk lar ettlerde, b u pek k a rk meseleye, nceden tasarlanm ahs n o ktai n a zarlarn ithal e de bilm e k iin, o ld u k a ze n g in bir m a l zem e b u lm u la rd r. Fransz m v e r r ih i G. Boissier Put perestliin sonu,, ( La fin du paganisme) adl k ita b n d a yle

y a z m a k ta d r : Maalesef, tarihte ba rolleri o y n y a n b y k ahsiyetler karsn d a b u lu n d u u m u z , b u n la r n h a y atn tetkik ve efal ve hareketlerine dair b ir fik ir e d in m e k te e b b s n d e b u lu n d u u m u z zam an , en tabi izah larla iktifa etm ekte z o rlu k ek iy o ru z. Bu a d a m la rn , fevkalde ahsiyet ler hretine m a lik o lm a lar y z n d e n , herkes g ib i hareket etm i o ld u k la rn a h i b ir za m a n in a n m a k istem iyo ruz. En basit h arek etle rinin gerisinde gizli sebepler aryoruz; b u n la r a k e n d ile rin in d a h i fa rk n d a o lm a d b irta k m incelikler, ter tiplem eler, d e rin d n ce le r ve desiseler izafe ediy oruz. te a y n i h a l K o stantinin bana gelm itir; b u m a h ir d ip lo m a tn b iz i ald a tm a k istem i o ld u u n a nceden o derece ka n aa t g etirilm itir ki d in eylerle k e m ali te h alk le u ra m ve s a m im bir m u te k it o ld u u n u itiraf etm i o ld u u nisbette, k e n d in in h i b ir k lte e h e m m iy e t v e rm iy e n ve k e n d in e en fazla m enfaat te m in edecek k lt tercih eden, b ir kayitsiz ve b ir septik o ld u u n a za h ip o lu n m u tu r (2). U z u n m d d e t K o nstantin h a k k n d a k i u m u m fik ir m e h u r A lm a n m v e r r ih i Ja k o b B u re k h a rd tm Byk Konstantin zaman (Die Zeit Konstantins des Grossen. B irinci tab : 1853)adl, p a rla k eserinde v e rilm i o lan septik h k m n tesiri a ltn d a kalm tr. B u rc k h a rd ta gre d h i bir devlet ad am olan, ik tid a r tam a ve h rs n n z e b u n u b u lu n a n K onstantin, c ih a n m u l p l n la r n n tatbiki u u r u n d a , hereyi feda etmitir. B u rc k h a rd t yle y azm a k tad r : K o nstantinin d in v ic d a n n n iine n fu z etm ek ve sahte d in fikir d e i ik lik le rin in bir le vh asn te rk ip etm ek iin sk sk u r a lm a k ta d r : b u bo yere em ek sarfetm ektir. k tid a r m e v k iin e k m a k tam a ve hrs k e n d in i bir d a k ik a rah a t b ra k m y a n b ir d h i iin h ris tiy a n lk ve p u t perestlik, d in d a rlk ve d in s izlik (unreligs) m e v z u u b a h s ola m az; b u ka b l b ir ahsiyet, esasnda, h e rh a n g i bir d in d e n ridir. Y a ln z bir d a k ik a d u ru p h a k ik d in i v ic d a n n a k u la k ve rm i o ld u u n u fa r z e d e lim : b u ra d a b ir fatalizm b u lm u olacaktr,,. Bu k o r k u n h o d b in ,,, h r is tiy a n l n c ih a n m u l bir k u v v e te m a lik o ld u u n u a n la d k ta n sonra, b u ku vvetten is tifade etm itir ve K o nstantinin asl m eziyeti de b u n d a d r. Fakat im p arato r a y n i za m a n d a putperestlie d a h i k a t tem inat bahs etm itir. M u a y y e n bir m eslee sahip o lm y a n b u a d a m d a b ir sistem ara m a k abestir: b u ra d a herey tesadfe b a ld r, "ferfer elbiseli b u h o d b in , gerek k e n d in in icra ettii ve gerek

die rlerine icra ettirdii efal ve harekt, ahs k u d re tin i arttr m a k zere, b ir no ktay a tevcih eylem ektedir,,. B u rc k h a rd t bal ca m ehaz olarak Evsebin Konstantinin Hayat n d a n istifade et m i, fakat b u eserin otantik o lm a d keyfiyetini n aza r itibara alm am tr (3). te b irk a ke lim e ile B u rc k h a rd tm K o n stan tin h a k k n d a k i f i k r i : b u n d a , g r ld vehile, im p a ra to ru n m ezhep deitirm esinde, d in sebeplerin h i b ir yeri y oktur. M ebde olarak baka m e h a zlar k u lla n m olan A lm a n din tarihisi Adolf H a rn a c k ilk asrda Hristiyanln misyonu ve
genilemesi (Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten. 1 inci tab, 1892) (4) ad l e t d n d e m

m asil neticelere v a rm a k ta d r.1 H arn a ck , im p a ra to rlu u n v il yetlerinde h ris tiy a n l n vaziyetini, vilyetleri birer birer nazar itibara a lm a k suretiyle, tetkik ve h ristiy a n larn tam a d e d in i tesbit e tm enin im k n s z o ld u u n u kaydettikten sonra, IV n c asrda h ristiy a n larn o ld u k a k a la b alk o lm a la rn a ve devlet iin d e m h im bir u n s u r tekil etm elerine ra m e n , n fu s u n ekseriyetini tekil e tm ed ikle ri neticesine v a r m a k tadr. Fakat, H a rn a c k m iaret ettii gibi, ra k a m ku v v e ti ve h a k ik tesir heryerde b irib irin i tu tm a m a k ta d r: Bir ekalliyet resik rd a b u lu n a n snflara istinat ettii takdirde, b y k bir n fu z a sahip o la b ilir; ekseriyet ise, cem iyetin alt tab akalar ve bahu sus k y l n fu s u n d a n teekkl ettii tak dirde, b y k b ir ehem m iy ete m a lik olam az. H ristiy a n lk bir ehir d in i i d i : ehir b y k o ld u u nisbette, h ristiy a n larn adedi d a h i fazla o lm u tu r. B u b y k bir k rd . B u n dan m a ad a h ris tiy a n lk (IV n c asrda) biro k vilyetlerde kylere k a d ar derin b ir surette n fu z etmiti. Bu hadiseyi K k Asya. E rm enistan, Suriye, M sr v ily e tle rinin ekserisi, Filistin ve im al A frika v ily e tle rinin ise b irk s m iin kat olarak b iliy o r u z . H ris tiy a n l n yayl sahasnn b y k l n e y ah u t k k l n e gre im p a ra to rlu k vilyetlerini drt g ru p a ay rd k ta n ve her g ru p iin b u m eseleyi tetkik ettikten sonra, H a rn a ck , h ristiy an k ilise sinin balca m e rk e z in in , IV n c asr balang cnd a, K k Asyada o ld u u neticesine vary or. K onstantin, G a ly a ya gitm eden nce bir ka sene zm it (N ik o m e d ia ) de, D io k le tia n m saraynda, kalm t. K k Asyada e d in m i o ld u u intib alar G aly a d a d ahi k e n d in e refakat etm iler ve esasl neticeler tevlit eden siyas akideler ekline in k l p e tm ile rd ir: K onstantin kilise

ve p isk o p o slu a istinat edebilirdi; n k b u n la r n her ikisi de k u v v e tli ve m u k te d ir idi. K ilise n in K o nstantinsiz n ih a zafere eriip eriem iyecei s u a lin i so rm ak abestir. Bu de v ird e h erh ald e bir K onstantin m e y d a n a kacakt. Y a ln z her o n sene getike, byle b ir K o nstantin o lm a k d a h a k o la y la y o rd u . H e rh ald e te k m il K k A syada h ris tiy a n l m zaferi, K o nstantin d e v rin d e n nce, v a z h a n k e n d in i gsterm i ve d i e r vilyetlerde d a h i iy i h a z rla n m a k ta b u lu n m u tu . n k i af ed e m e m i olan b u hadiseyi filiyat sahasna d k m e k iin h u su s b ir ilh a m y a h u t lh bir davete h i te ihtiy a y oktu. Y a ln z nafiz ve k u v v e tli ve a y n i z a m a n d a d in m esail ile u raabilecek bir yaradilta b ir politikac lzm d . B u a d a m K o nstantin o lm u tu r. D e h a s n n en m m e y y iz vasf tahadd s edecek vaziyetleri v u z u h ile y e k d i e rin d e n tefrik ve iy c e anlam a s o lm u tu r (5). B u suretle H a rn a c k a gre, K o nstantinin d h i bir p oliti k a c d a n baka bir ey o lm a d g r l y o r. Y a lnz, b u devir iin, istatistik m etodu, ta h m in le rle iktifa edenler iin dahi, g ay r k a b ili tatbiktir : b u n u n la beraber en c id d lim le r b u g n K onstantin z a m a n n d a putperestliin Cemiyette ve h k m e tte m h im bir u n s u r u tem sil ettiini, h ris tiy a n la rn ise bir ekalliyetten ibaret o ld u k la r n teslim etm ektedirler. Prof. B olotov ve d ie r b a z lim le rin hesapla rn a gre K onstantin z a m a n n a d o ru , h ristiy an a h a lin in , te k m il n fu s u n o n d a b ir in i tekil etm i olm as m u h te m e ld ir; h a tt b e lki b u rak am k ltm e k d a h i iktiza eder. Fakat h ristiy a n la rn , n fu s k tle sin in % 10 u n d a n fazla o ld u k la rn id d ia etm ek, tehlikeli b ir i olur(6). B u g n ise h e m e n b t n d n y a K o nstantin d e v rin d e h ristiy a n la rn im p a ra to rlu k d a h ilin d e bir ekalliyet tekil ettiklerinde m ttefiktir. H a k ik a t b u m erk ezde o ldu kta, h ris tiy a n lk ile K onstantin ara sn d a k i m n ase b a ta m te d a ir siyas faraziyeyi, h i olm azsa m u tla k e k lin d e , reddetm ek lzm d r. B y k b ir devlet a d a m d ahi b u derece geni p ln lar, te k m il n fu s u n o nda b irin e istinat ederek, m e y d a n a getirem ezdi; b a h u s u s k i b u azlk, m a l m o ld u u vehile, d a h a o za m a n la r siyasete k a rm y o rd u .
Romallarn Tarihi,, n in (Histoire des Romains) m e llifi Victor

D u r u y , azo k B u rc k h a rd tn tesiri altnda, d in u n s u rd a n k e n d i d in in : h a zrly a n afif ve sak in b ir deizm olarak bahs-

etm ektedir. D u r u y e gre K o nstantin pek erken h ris tiy a n l n , esas a k id e sin d e n dolay, k e n d in in tek bir ilh a olan itik a d n a tevafuk e y le d i in i anlam tr (7). Fakat b u n a r a m e n siyas m l h a z a t K o n stan tin de en m h im ro l o y n a m la rd r: K ilise ve h tilli y e k d i e riy le u zla trm a k iin u ra a n B onapart gibi K onstantin eski ve y e n i rejim i, su lh ve s k n iinde, y an y an a -y e nisini h im a y e etm ek suretiyle- yaatm ak istiyordu. m p ara to r d n y a n n h a n g i istikam ete d o ru g ittiin i an la m t ve b u cereyan tesri etm eksizin, h im a y e ediy o rd u. T ak zafe rinin altna y a zd rm o ld u u Q uietis custos (sulh ve s k n u n bekisi) u n v a n n b ih a k k n tam olm as b u p re n sin en b y k an n tekil etm ektedir... K o nstantinin r u h u n u n d e rin lik le rin e n fu z etm ee altk ve b u ra d a bir d in d e n ziyade bir siyaset b u l duk (8). D i e r bir yerde, Evsebin, K o n stn tin in m v e r r ih i olarak, k y m e tin i tah lil eden D u r u y yle yazyor. E v sebin K o nstantini, yer ile g k arasnda, im d iy e k a d ar hi bir k im s e n in h i b ir yerde fa rk n d a o lm a d eyleri sk sk g r y o rd u (9). 1913 te, M iln e m irn a m e s in in 1600 n c senei devriy e sinin tesid i m nasebetiyle, k m o lan b iro k asar meyan n d a b u ra d a bilhassa ik i eseri, E. Schw artzn k ita b n ve F. J. D lger tarafndan ne re d ilm i olan Gesammelte Studien,, i zikre d e b iliriz. Schw artz K o nstantinin bir cih an h k im in e has eytan zekvetiyle m e y d a n a g e tirm e i tasarlad cih an m o narisi iin, kilise ile b irle m e n in arzettii eh em m iy eti tak d ir etm i ve b t n esarizm a n an e lerine kar, b u birlem ey i v c u d e g etirm ek iin l z u m u olan k u v v e t ve enerjiyi k e n d in d e b u lm u o ld u u n u b e y an etm ektedir (10). D i e r taraf tan E. Krebs, D lg e r tarafndan n e ro lu n a n Studien de, K o n s ta n tin in h ristiy a n lk le h in e y a p m o ld u u b t n teebbs le rin k ilise n in zaferini tesri etm ek h u s u s u n d a ancak ik in c i derecede a m il o ld u u n u ve h a k ik sebebin h ristiy a n l n haiz o ld u u tabiatin fe v k m d a b ir kuvvette b u lu n d u u n u y a zm a k ta d r (11). P. Battifol K o n stan tin in m e zh e p d e itirm e sin in s a m im i yetini m d afa a etm ektedir (12); son za m a n la rd a K onstantin devri n u m iz m a ti in in m e h u r m tehasss J. M aurice bu m ezh e p d eim esinde m u c ize v u n s u r u h a k ik bir hdise olarak k a b u l etm ek istem ektedir (13).

G. Boissier Bu dev irde bir ekalliyet tekil eden ve siyas bir rol o y n a m y a n h ristiy a n larn k u c a n a atlm a n n , K o ns tantin iin, siyas b a k m d a n , bir m e h u l den em ek o ld u u ve im p a ra to ru n , m enfaat bek le m eksizin, d in in i deitirm i ol m a sn n , b u ii itm in a n ile y a p m o ld u u n u gsterdii mtaleasndadr (14). E n n ih ay e t M.F. Lot, K o n stan tin in, m e zh e p deitirm esinde, sa m im o ld u u n u k a b u le m te m a y ild ir (15) ve E. Stein Konsta n tin i, d in in i deitirm e e evketm i olan, siyas sebepleri bey an etm ektedir ; b u m v e r r ih e gre K o n sta n tin in d in siya setinin en m h im hadisesi h ristiyan kilise sinin devlet' k a d ro larna u y d u r u lm a s o lm utu r; Stein, K o n stan tin in, b ir dereceye kadar, ra n n resm d in i olan Z e rd t d in in in tesiri altn d a k a lm o ld u u n u k a b u l etm ektedir (16). Fakat, u m u m iy e tle M aksentiusa kar 312 de k a z a n m o l d u u zaferle m nasebettar gsterilen (17)b u m e zh e p d e itiril m e s in i K o n stan tin in h ris tiy a n l h a k k iy le k a b u l e k lin d e te lk k i etm e m e lid ir : K onstantin, m a l m o ld u u vehile, ancak l m y ata n d a tanassur eylem itir. B t n saltanat m d d e tince m p arator pontifex m a x im u s (barahip) olarak k a lm tr. P azar g n n Gne gn nd e n (Des Solis) baka bir isim le zikretm em itir. Fakat m a lu p edile m iy e n gne (Sol invitus) ism i altnda, b u devirde, d in i, h a rik u l d e b ir ekilde, te k m il im p a ra to rlu a , arka ve garbe, y a y lm ve bazan hristiy a n l m c id d b ir rak ib i k e silm i o lan Pers ilh Mitra an la ly o rd u. te b u hdise K o n stan tin in, ailesinde irs olan g ne k lt n e salik o ld u u n u ak b ir surette gsterm ektedir (18). B y k bir ih tim a le gre, K o n stan tin in b u Sol invictusu A p o llon id i (19). J. M aurice, gayet d o ru olarak, b u g n e d i n in in (K o nstan tine) m p a ra to rlu k d a h ilin d e u m u m m u h a b b e t ve tevecch te m in etm i o ld u u n u ka y d e tm e k te d ir (20). K o nstantinin, h ristiy a n l a o lan s a m im te m a y l k a b u l o lu n m a k la beraber, siyas g r le ri ih m a l o lu n a m a z . B u n la r im p a ra to ru n , k e n d in e b iro k b a k m d a n faide te m in etm ek ik tid a rn d a olan h ristiy a n l a kar ta k n m o ld u u tavrda, esasl b ir rol o y n a m olsalar gerektir. K onstantin b u d in in , atide, im p a ra to rlu k d a h ilin d e k i rk la r iin b ir birle tirm e u n su ru olacan a n ly o rd u . Prens T ru b e tzk o iu n y a z d gibi, K onstantin tek bir kilise k a b u l etm ekle dev le tin in v a h d e tin i tarsin etm ek istiy o rdu (21).

Byk Konstantin Mulvius kprsnde Pariste Mill Ktpanede bulnnan X . asr Bizanten bir el yazmas minyatr

Byk Konstantinin ryas Pariste M ill Ktpanede bulunan X. asr Bizanten bir el yazmas minyatr

K o n stan tin in m ezh e p deitirm esi alelekser M aksentius ile h ali harpte ik e n gkte b ir ha g r n m o ld u u efsanesiyle m nasebe ttar g sterilm ektedir, ite b u suretle b u d in dei tirilm e s in in am illeri m e y a n n a m u c iz e v bir u n s u r ithal e d il m i o luy or. Fakat b u n o k tad a m e h a zla r ara sn d a tam bir mbayenet m e v cu ttu r. Bu m u c iz e v g r n e d a ir en eski ehadet Itisaflarm lmne dair (De mortibus persecutorum) ad l k ita bnda, K o n stan tin in u y u d u u b ir esnada, y a ln z sann g k iaretini (coeleste signum Dei) k a lk a n la r ze rin e h a k k e ttir m esin i m ir m u c ize v bir ilh a m alm o ld u u n d a n oahseden, K o n stan tin in m uasr, h ristiy a n L ak ta n tiu su n ehadetidir (22). Fakat K o n stan tin in gkte h a k ik b ir iaret g r m o ld u u n a dair L ak ta n tiu sta tek b ir k e lim e d a h i yoktur. K o n stan tin in die r bir m u a sr, esareli Evseb, im p a ra torun M ak se ntiusa kar k a z a n m o ld u u zaferden iki yerde bahsetm ektedir. Kilise Tarihi is m in i tayan b irin c i eserinde Evseb, y a ln z K o n stan tin i'n, R o m a n n y a rd m n a gittii esnada, g n A lla h n a ve e k a n im i selseden c ih a n n h a ls k r saya d u a eylem i ve k e nd isiy le b irle m ele ri i in n iy a zd a b u lu n m u o ld u u n u (23) zikretm e ktedir. B urada ne r y a ve ne de k a lk a n la rn z e rin d e k i iaretten h i b ir ba h is o lm a d g r l y o r . A y n i m ellif, K o n s ta n tin in M ak se n tiu sa kar k a z a n m o ld u u zaferden tak rib e n y ir m i be sene sonra, y azm o ld u u d ie r b ir eserinde (Konstantinin H ay at ) K o n stan tin in bizzat k e n d isin e an latm ve d o r u lu u n u , y e m in etm ek suretiyle, teyit etm i o ld u u m e h u r v a k ay n a k le tm e k te d ir: b u n a gre K onstantin, R o m a ze rin e y r d esnada, g u r u p eden g n e in ze rin d e T otio vxa ( b u n u n la y en!) k e lim e le riy le birlikte p arlak b ir ha g r m im i. m p a ra to ru ve o rd u s u n u a n i b ir k o r k u istil etm i im i. Ertesi gece sa im p a ra to ra a y n i ha ile g r n m ve b u tasvir e k lin d e bir sancak y a p trm a sn ve b u n u n la d m a n a kar y r m e s in i e m re tm i im i. Ertesi sabah im p a ra to r m u c iz e v r y a y n a k letm i, sanatk rlar artm , g r m o ld u u iaretin e k lini tarif etm i ve b u iarete b e n ziy e n b ir sancak y a p lm a s n e m retm itir ; b u sancak labarum a d n tam ak tad r (24). Bu k e lim e n in m e n e ine dair ih tilf v a rd r (25). E ly e v m b u k e lim e n in B asklar lisa n n d a n a ln m o ld u u ve sancak m a n asn a g e ld i i zann e d iliy o r. L a b a ru m u z u n c a b ir ha tasvir e d iy o rd u ; sancak d ire in e a m u t gelen b ir u b u u n

ze rin e bir k u m a paras r a p te d ilm i ti: bu, aalara tuttu ru lm u kym etli, m te n e v v i ve fev kalde g ze l talarla r t l m olan ve ze rin d e K onstantin ve o u lla r n n portreleri p rld y a n ferfer b ir d o k u m a idi. Zirvesine, a y n i zam anda,, iinde sann m o n o g r a m m ih tiv a eden bir altn ta rap te d il m iti (26). K o nstantin d e v rin d e n itibaren labarum Bizansm p a r a to r lu u n u n sanca o lm u tu r. Bu m u c ize v ryete v e K o nstantine g kte g r n m ve k e n d in e A llah tarafndan y a r d m iin g n d e rilm i o lan o rd u la ra dair im a la r die r m e llif lerde d ahi b u lm a k k a b ild ir. Fakat b u no kta h a k k n d a m a l m a tm z o k a d a r k a rk ve o k a d ar m te b a y in d ir k i b u n u tarih b a k m n d a n l y k iy le k y m e tle n d irm e e im k n yoktur. Hatt bazlar, y u k a r d a bahsi geen h ad ise n in K o n stan tin in M aksentiusu n ze rin e y r d esnada deil, fakat b u n d a n daha nce, im p a ra to ru n G a ly a y te rk in d e n evvel, vukubulm u o ld u u m l h a z a s m d a d rla r.

MLN EMRNAMES
H ris tiy a n lk anc ak K o n stan tin in za m a n saltanatnda m ev cut o lm a k ve k a n u n bir ekilde in k ia f etm ek h a k k n ihraz etmitir. Fakat h ris tiy a n lk le h in d e nered ilm i ilk e m irn a m e itisaflarm en za lim le rin d e n o lan G aler z a m a n n a tesadf etm ektedir. G aler e m irn a m e s in i 311de neretti. Galer, evvelce, m u h a lifle ri putperestlie r c u ' ettirm ek gayesini istihdaf eden h k m e tin e m irn a m e le rin e kar m u a n n id a n e m cad ele etm i olan h ristiy a n lar iin tam b ir aff u m u m iln ediyor ve k a n u n e n b u n la rn y aa m a k h a k k n tany o rd u. G alerin e m irn a m e si u szleri ih tiv a e d iy o rd u : H ristiyanlar y eniden m e v cu t olsunlar. N iz a m b o z m a m a k artiyle, to p lan tlarn aktetsinler. Bu ltfa m u k a b il b izim , d e v le tim izin ve bizzat k e n d ile rin in refah ve saadeti iin A lla h la rn a d u a etm elidirler (27). M ak sentiusa kar k a za n m o ld u u zaferden ik i sene so n ra, K onstantin, k e n d isiy le evvelce b ir ittifak aktetm i o ld u u L iin ius ile karlat. k i im parator, im p a ra to rlu k ilerine dair istiarede b u lu n d u k ta n sonra, ih tim a l ta m a m iy le d o ru o lm y a n M iln em irnam esi ism i altnda a n la n son derece m h im bir vesika nerettiler. V e sika nn bizzat m e tn i bize k a d ar g elm em itir. Fakat b u m etin L i in iu s u n B itinya v a li sine (praeses) y ollam o ld u u ltince y a zlm bir irade ek-

K o n stan tin in m ezh e p deitirm esi alelekser M aksentius ile h ali harpte ik e n gkte b ir h a g r n m o ld u u efsanesiyle m nasebe ttar g sterilm ektedir, ite b u suretle b u d in dei tirilm e s in in am ille ri m e y a n n a m u c iz e v bir u n s u r ithal e d il m i o luyor. Fakat b u n o ktad a m e h a zlar ara sn d a tam b ir mbayenet m e v cu ttu r. Bu m u c iz e v g r n e dair en eski ehadet tisaflarn lmne dair (De mortibus persecuiorum) ad l k ita bn d a, K o nstantinin u y u d u u bir esnada, y a ln z sann g k iaretini (coeleste signum Dei) k a lk a n la r ze rin e h a k k e ttir m esin i m ir m u c ize v bir ilh a m alm o ld u u n d a n oahseden, K o n stan tin in m uasr, h ristiy a n L ak ta n tiu su n ehadetidir (22). Fakat K o n stan tin in g kte h a k ik b ir iaret g r m o ld u u n a dair L ak ta n tiu sta tek b ir k e lim e d a h i yoktur.

K o nstantinin die r bir m u a sr, esareli Evseb, im p a ra torun M ak se n tiusa kar k a z a n m o ld u u zaferden iki yerde bahsetm ektedir. Kilise Tarihi is m in i tayan b irin c i eserinde Evseb, y a ln z K o n stan tin in, R o m a n n y a rd m n a gittii esnada, g n A llah n a ve e k a n im i selseden c ih a n n h a lsk r saya dua eylem i ve k e n d isiy le birle m ele ri iin n iy a zd a b u lu n m u o ld u u n u (23) zikre tm e kte d ir. B urada ne r y a ve ne de k a lk a n la r n z e rin d e k i iaretten h i b ir ba h is o lm a d g r l y o r . A y n i m ellif, K o n s ta n tin in M ak se n tiu sa kar k a za n m o ld u u zaferden tak rib e n y ir m i be sene sonra, y azm o ld u u die r bir eserinde (Konstantinin Hayat) K o nstantinin bizzat k e n d isin e a n latm ve d o r u lu u n u , y e m in etm ek suretiyle, teyit etm i o ld u u m e h u r v a k ay n a k le tm e k te d ir: b u n a gre K onstantin, R o m a z e rin e y r d esnada, g u r u p eden g n e in ze rin d e Totkq) vCxa ( b u n u n la y en!) ke lim eleriy le birlikte p arlak b ir ha g r m im i, im p a ra to ru ve o rd u s u n u an i bir k o r k u istil etm i im i. Ertesi gece Isa im p a ra to ra a y n i ha ile g r n m ve b u tasvir e k lind e bir sancak y a p trm a sn ve b u n u n la d m a n a kar y r m e s in i e m re tm i im i. Ertesi sabah im p a ra to r m u c ize v r y a y n a k letm i, sanatk rlar artm , g r m o ld u u iaretin e k lini tarif etm i ve b u iarete b e n ziy e n b ir sancak y a p lm a s n e m re tm i tir ; b u sancak labarum a d n tam ak tadr (24). Bu k e lim e n in m e n e ine dair ih tilf v a rd r (25). E ly e v m b u k e lim e n in B asklarn lisa n n d a n a ln m o ld u u ve sancak m a n asn a g e ld i i zan n e d iliy o r. L a b a ru m u z u n c a bir ha tasvir e d iy o rd u ; sancak d ire in e a m u t gelen b ir u b u u n

ze rine b ir k u m a paras r a p te d ilm i ti: bu, aalara tuttu r u lm u ky m etli, m te n e v v i ve fev kalde g ze l talarla r t l m olan ve ze rin d e K onstantin ve o u lla r n n portreleri p rld y a n ferfer b ir d o k u m a idi. Zirvesine, a y n i zam anda,, iinde sann m o n o g r a m n ih tiv a eden bir altn ta rap te d il m iti (26). K o nstantin d e v rin d e n itibaren labarum Bizans. m p a r a to r lu u n u n sanca o lm u tu r. Bu m u c ize v ryete v e K onstantine g kte g r n m ve k e n d in e A llah tarafndan y a r d m iin g n d e rilm i o lan o rd u la ra dair im a la r die r m e llif lerde d a h i b u lm a k k a b ild ir. Fakat b u no kta h a k k n d a m a l m a tm z o k a d a r k a rk ve o k a d ar m te b a y in d ir k i b u n u tarih b a k m n d a n l y k iy le k y m e tle n d irm e e im k n yokturHatt bazlar, y u k a rd a bahsi geen h ad ise n in K o n stan tin in M aksentiusu n ze rin e y r d esnada deil, fakat b u n d a n daha nce, im p a ra to ru n G a ly a y te rk in d e n evvel, vukubulm u o ld u u m l h a z a s m d a d rla r.

MLN EMRNAMES
H ris tiy a n lk anc ak K o n stan tin in za m a n saltanatnda m evcut o lm a k ve k a n u n b ir ekilde in k ia f etm ek h a k k m ihraz etmitir. Fakat h ris tiy a n lk le h in d e nered ilm i ilk e m irnam e itisaflarm en z a lim le rin d e n olan G aler z a m a n n a tesadf etm ektedir. G aler e m irn a m e s in i 311de neretti. Galer, evvelce, m u h a lifle ri putperestlie r c u ettirm ek gayesini istihdaf eden h k m e tin e m irn a m e le rin e kar m u a n n id a n e m cad ele etm i o lan h ristiy a n lar iin tam b ir aff u m u m iln ediyor ve k a n u n e n b u n la r n y aam ak h a k k n tany o rdu. G alerin e m irn a m e si u szleri ih tiv a e d iy o rd u : H ristiyanlar yeniden m e v cu t o lsunlar. N iz a m b o z m a m a k artiyle, to p lan tlarn aktetsinler. Bu ltfa m u k a b il b izim , d e v le tim izin ve bizzat k e n d ile rin in refah ve saadeti iin A lla h la rn a du a etm elidirler (27). M ak sentiusa kar k a za n m o ld u u zaferden ik i sene son ra, K onstantin, ke nd isiy le evvelce b ir ittifak aktetm i o ld u u L iinius ile karlat. k i im parator, im p a ra to rlu k ilerine dair istiarede b u lu n d u k ta n sonra, ih tim a l ta m a m iy le d o ru o lm y a n M iln em irnam esi ism i altnda a n la n son derece m h im bir vesika nerettiler. V e sika nn bizzat m e tn i bize kadar gelm em itir. Fakat b u m etin L iin iu s u n B itinya v a li sine (praeses) y ollam o ld u u ltince y a zlm bir irade ek

lin d e h ristiy an m u h a r rir i L ak tantiusu n eserinde m a h fu z kalm tr. Ltince o rijin a lin greke b ir tercm esini Evseb Kilise Tarihi ne ithal etmitir. M il n e m irn a m e s in in bizzat z a m a n m z a k adar g e lm e m i o lan o rijin a l m etni ile L aktantius ve E vsebin m etinleri ara sn d a k i m n ase b e t meselesi u z u n b o y lu m n a k a a e dilm itir ve b u hususta b u g n e k a d a r kat bir neticeye varlm deildir. Bu e m irn a m e m u c ib in c e h ristiy a n lar ve dier b t n d in le rin salikleri in tih a p etm i o ld u k la r h e rh a n g i b ir m ezh eb e s l k etm ek iin tam ve m u tla k bir serbesti k a zan y o rla rd ; b u n la ra kar a ln m o lan b t n tedbirler k a ld rly o rd u . E m irn a m e u szleri ih tiv a ediy ordu: B u g n d e n itibaren her k im h risti y an d in in e s l k etm ek isterse, h i b ir surette rahatsz ve bizar e d ilm e k sizin , b u din e serbeste ve s a m im olarak s l k eylesin. Bu h u s u s u zat devletlerine (yani N ik o m e d ia valisine) en sarih b ir tarzda b ild irm e k istedik, tki h ristiyanlara, k lte le rin i icra ey lem ek h u s u s u n d a , en tam ve en m u tla k bir h r riyet bahetm i o ld u u m u z d a n b ih ab e r o lm y a sn z. Ve m a d e m k i b u h rriy e ti h ristiyanlara bahettik, z a m a n m z n sulh ve asayii iin, die r d in le rin saliklerine dahi, k e n d i det ve itik atlarn a gre, hareket etm ek ve istedikleri ilh la ra tap m a k h u s u s u n d a b u h rriy e tte n istifade etm ek tam ve m u tla k h a k k n bahetm i o ld u u m u z u zat devletleri tak dir b u y u rurlar. H i b ir k im s e n in h a y s :yet ve itik a d n rencide etm ek is te m e d i im izd e n do lay b u suretle karar v e rd ik (28). A y n i e m irn a m e h ristiyanlara, evvelce m sadere edilm i o lan h u su s ev ve k ilise le rin in in , h i b ir tazm in a t talep o lu n m a k s z n ve h ib ir m k l t g sterilm eksizin, iade o lu n m a sn e m re d iy o rd u . M iln e m irn a m e s in in b u m e tn in d e n , K o n stan tin in, p u tp e restlik te d a h il o lm a k zere, die r b t n dinlere bahetm i o ld u u h u k u k u n a y n in i h ristiy a n l a d a h i verm i o ld u u n u istidll etm ek lzm d r. K onstantin za m a n n d a , h ris tiy a n l n tam b ir zafer k a za n m o ld u u h e n z m e v z u u b a h s ola m az. Y a ln z b u zaferi evvelden hissetm ek k a b ild ir. K o ns tantin h ris tiy a n l n putperestlik ile im tiza edebileceine h k m e tm i ti ve b e y a n n a m e s in in en b y k eh e m m iy e ti y aln z h ristiy a n l a y aam ak m sa ad e sin i v e rm i o lm a sn d a deil, fakat b u d in i resm bir h im a y e altna alm o lm asndadr. te b u an ilk h ristiy a n lk tarih i iin son derece m h im o lm u tu r.

B inaenaley h M il n e m irn a m e si b a z m v e r r ih le r in y ap tk la r gibi, K onstantin za m a n n d a , h ris tiy a n l .n dier b t n d in le rin fe v k n a k a rlm ve b u dinlere y aln z m s a m a h a gsterilm i (m esel A. Lebediev) (29), y a h u t b u e m ir n a m e n in , d in serbestsini te m in d e n pek u za k kalarak, y aln z h r is tiy a n l n b u dinlere kar te fe v v u k u n u il n etm i o ld u u n u (m esel N . Grossou) (30) bey an etm ee h a k ve rm e m ektedir. 1 8 9 1 d e , A lm a n lim i Seeck M iln e m irn a m e s in in h ib ir z a m a n m ev cu t o lm a d n id d ia y a k a d a r varm tr: y a ln z G a le rin 311 e m irn a m e si m evcuttur. Fakat b u g n k tarih ilm i Seeckin fik rin i k a b u l eylem em ek tedir (31). B in aenaley h M il n e m irn a m e sin e istinat ederek, K o nstan tin za m a n n d a , h ris tiy a n l n die r dinlere m s a v i ve yah ut b u n la r d a n daha st n h u k u k a m a lik o lu p o lm a d meselesi tetkik edilecek olursa b u m eselenin m sa v a t le h in d e halle d ilm esi m ec b u riy e ti hsl olur. Prof. B rillia n to v imparator Byk Konstantin ve 313 M iln emirnamesi adl ayan d ik k a t eserinde, pek d o ru olarak, yle yazyor: H akikatte, h i m b a l a sz, u n u syliyebiliriz: M iln e m irn a m e s in in b y k eh e m m iy e ti halen bak id ir, gayri k a b ili in k r d r ; bu, h ristiy a n larn im p a ra to rlu k d a h ilin d e k i g ay ri k a n u n vaziyetlerine kat olarak bir n ih ay e t v e rm i ve tam ve m u tla k b ir d in serbestsi il n etm ek suretiyle, p u tp e restlii, evvelce igal ettii y egne resm d in m e v k iin d e n , k a n u n a u y g u n olarak (de jure), d ie r d in le rin seviyesine in d ir m i olan b ir v e sik an n ehem m iyetidir,, (32). H ristiy a n lk ve putp erestliin a y n i z a m a n d a serbeste m e v cu t o ld u k la rn a dair sikkeler gze arp an vesikalar tekil etm ekte dirler (33).

KONSTANTNN KLSEYE KARI ALMI OLDUU VAZYET


Fakat K onstantin hristiyanla, h e rh a n g i bir d in d o k trin d e y ap m olaca g ibi, y aln z tam m s a v i h u k u k bahet m ekle iktifa etmedi. H ristiyan ru h b a n iy e ti (clerici) putperest ra h ip le rin haiz o ld u k la r b t n im tiyazata n a il oldu. D in v a zifele rinin ifa sna m n i olabilecek b t n vergilerden, D evlet m kellefat ve h izm e tle rind e n m u a f tu tu ld u (m uafiyet h ak k). H erkes kilise

le hine vasiyette b u lu n m a k h a k k n h aiz o ld u : b u suretle k i lise, k e n d ili in d e n (ipso facto ) m irasa k o n m a h a k k m ih ra z etmi o lu y o rd u . D in serbestsinin iln e d ild i i a y n i z a m a n d a hristiyan ce m aatle rinin h k m iy e ti ahsiyeleri ta n n m o lu yordu- Bu son hdise, h ristiy a n lk iin, h u k u k b a k m d a n , y ep yen i b ir vaziyet ihdas ediy o rd u. P isk o p o slu k m a h k e m e le rin e pek m h im im tiy a zlar ve rildi. Herkes, h asm tarafn m u v afa k a tiy le , h e rh a n g i sivil b ir davay, evvelce sivil m a h k e m e y e v e rilm i olsa dahi, b ir pis kopos m a h k e m e s in e in tik al ettirm ek h a k k n a m a lik oldu. K onstantin saltanatnn s o n u n a d o ru , piskopos m a h k e m e le rin in salhiyeti daha g e n ile tild i: 1. Ehas h a k k n d a , h e r h a n g i yata olursa olsun, p isk o p o sla rn ve rm i o ld u k la r k a rarlar, g ayri k a b ili tem y iz olarak, ay n e n k a b u l etm ek m e c b u riyeti hsl o lu y o rd u ; 2. H e rh a n g i bir sivil mesele, d a v a n n h e rh a n g i bir an n d a , h asm tarafn m uhalefe ti olsa dahi, pis kopos m a h k e m e sin e d e v r e d ile b iliy o r d u ; 3. S ivil h k im le r, piskopos m a h k e m e le rin in verm i o ld u k la r ka rarla r tasdik etm ek m e c b u riy e tin d e idiler. Bu ad l im tiyazlar, p isko po slarn cem iyet d a h ilin d e k i m e v k ile rin i ykseltm ekle: berabar, b u n la r iin a r bir y k t ve b u n la rn m esu liy e tin i arttryordu. D a v a y kay b e d e n taraf, p iskoposlar tarafndan ve rilm i olan ve k a b ili tem y iz o lm a m a k la beraber hatadan da vareste o lm y a n h k m e kar ga raz, y a h u t ad e m i m e m n u n iy e t d u y m a k ta n k e n d in i a la m y o rd u . D i e r taraftan pisko po slarn kiliseye taallk etm iyen b irtak m ilerle m e g u l o lm alar, r u h a n m ehafile b iro k cism a n m enfaatlerin g irm e sine sebep o lu y o rd u . Kilise ay n i z a m a n d a devletten, e m lk ve m a d d ihsan ve e n am (g m ve b u d a y ) eklinde, son derece z e n g in tah sisat ald. H ristiy a n la r putperest enlikle re itirakten m u a f tu tu ld u lar. E n nihayet, h ris tiy a n l n tesiriyle, m c r im le r in tecziyeleri daha m l y im b ir ekil ald. B u n d a n m a ad a K o nstantinin ad, m u a z z a m im p a ra to rlu u n u n h e m e n b t n vilyetlerinde, b irok kilise inasiyle a lk a dardr. R o m a d a k i Sen P iyer ve Latran b a z ilik le rin in ilk in as K o nstantine izafe o lu n m a k ta d r. Fakat im p a ra to ru n d ik k a t nazarlar, b u b a k m d a n , bilhassa annesi H e le n in, rivayete gre, h a k ik ha kefetmi o ld u u Filistine m te veccih o ld u : K udste, sann g m lm o ld u u m a h a llin ze rin d e M u

kaddes Mezar, kilisesi y k se ld i ve Zeytin a a la n d a n n ze rin d e im p arato r M ira,, k ilise sini b in a ettirdi; en n ih ay e t B e y t llh im 'd e Veldet,, kilisesi y ap ld. Y eni pay itaht (stan bul) ve varolar dahi, en g zelleri, A ziz H avariler,, ve Sent ren kiliseleri olan, b ir ok kiliselerle tezyin edildi. H alefi Konstans tara fn d a n ta m a m la n m olan Ayasofya k ili sesinin te m e lle rinin K onstantin tarafndan atlm olm as m u h te m e ld ir. K o n stan tin in z a m a n saltanatnda die r yerler de, m esel A n ta k y ad a (Antiohia), zm itte (N ik o m e dia), im a l A frikada (34) i l h .. . b ir ok kiliseler b in a edildiler. K o nstantinin z a m a n saltanatndan sonra, h ristiy a n l n m e rk e zi olarak, m h im ehir in k ia f etti: talyada, bir m d d e t iin, putperestlik te m a y l ve a n an e lerini m u h a fa za etmi olan h ristiy an R o m a ; ark h ris tiy a n la rm n n a z a rnd a, az bir m d d e t zarfnda, ik in c i b ir R o m a o lan h ris tiyan K o nstantiniye (stanbul); en nih ay e t K onstantin za m a n n d a yeni b ir h ay at de v rin e g irm i o lan K u d s. 7 0 te Titus tarafndan tah rip ed ild ik te n ve II in c i asrda, H a d ria n z a m a n n d a , a y n i m a h a ld e Aelia C apitolina k o lo nisi k u r u ld u k tan sonra eski K u d s , h ris tiy a n l n b eii ve ilk H a v a r vaz n n v e rilm i o ld u u m a h a l o lm a sn a ra m e n , e h e m m i yetini kaybetm iti. Siyas b a k m d a n v ily etin m e rk e zi Aelia deil, fakat esarea idi. B u devirde, y u k a rd a isim le ri geen m erkezde, ina o lu n a n kiliseler, k re i arz ze rin d e h ristiy an d in in in k a za n m o ld u u zaferin bir se m b o l olarak y k se liy o rla rd . H ristiyan kilisesi bir devlet kilisesi olacakt. Fakat y eni d n y e v krallktelkk isi, k ra ll b u d n y a d a o lm y a n h ris tiy a n l n ve yaklaan d n y a s o n u n u n esas telkkisiy le tam b ir tezat tekil e d iy o rd u (35).

ARUS MEZHEB VE ZNK KONSL


IV n c asrn ilk nsfnda te h ad d s eden y eni vaziyet lerden do lay h ristiy a n lk , bilhassa d o g m a tik sahada k e n d in i gsteren, h m m a l b ir faaliyet dev ri geirdi. B u d o g m a tik meselelerle IV n c asrda y aln z fertler deil- m esel I I I n c asrda T ertullian ve O rig e n g ib i - fakat ay an d ik k a t te k ilta m a lik b iro k partiler uratlar.
Bizans mparatorluu Tarihi 5

K onsiller, IV n c asrda, a h v a li ad iy ede n o ld u la r : b u n lar h ali m n a k a a d a olan d in m eselelerin halli iin y egne are a d d o lu n u y o rd u . Fakat b u IV n c asr k o n sille rin in te k m l n d e r u h a n ve cism a n kudret, din ve devlet ara sn d a k i m nasebetler iin, m te a k ip devirlerde son derece b y k b ir e h e m m iy e t kesbedecek olan, y eni bir karakter b e lirm e e balyor. Konstantinde n itibaren devlet d o g m a tik m n a k a a la ra k a rm a a ve b u n la r istedii g ib i idare etm ee balyor. P eko k h alle r de devletin m enfaatleri kilise n in k ile re d a im a tevafuk etm iyor. U z u n m ddettenb eri ark m e d e n iy e tin in balca m erk ezi ske nderiye id i; fikir hayat b u ra d a b y k bir faaliyet gs teriyo rdu. Prof A. Spasskiye g re arkta, II inci asrdan itibaren, teolojik in kia fn m e rk e zin i tekil etmi ve itikat ve ilm in y k se k m eselelerine kar gsterm i o ld u u alk a hi b ir z a m a n za y fla m a m olan, h ristiy an le m in d e ise h usus bir hrete, y a n i felsef kilise hretine m a lik b u lu n a n (36) b u ske n deriye eh rinde yeni ak id e m eselelerinin h a ra retli m n a k a a la r m u c ip olm as p ek tab idir. K onstantin d e v rin in en m h im rafz d o k trin i A rius m e zh e b i (y ahut a ria n izm ) o ldu . Bu m ezhep hakikatte, I I I n c asrda, Suriyede A ntaky a eh rinde v c u t b u lm u t u ; o d e v rin en m nevver in s a n la rn d a n L u k ia n b u ra d a bir tefsir ve teoloji m ek tebi tesis eylem iti. Bu m ektep, H a rn a c k a gre, arianist d o k tr in in beii ve b u m e zh e b in efi L u k ia n tam m anasiyle b ir A rius o lm u tu r (37). ske nderiy e li b ir papas olan A rius, A lla h n o lu n u n ya ratlm o ld u u fik rin i ortaya att. B u fik ir a ria n iz m in esasn tekil etti. A riu su n d o k trin i pek a b u k yayld. esarea p is ko p o su Evseb ve zm it (N ik o m e d ia) pisko po su Evseb A riu su n y a n n d a yer aldlar. Fakat A rius taraftarlarnn b t n g ay retlerine ra m e n skenderiye p isk o p o su ske nder A r iu s 'u aforoz etti. G aley ana gelm i o lan kiliseyi yattrm ak iin m a h a ll otoriteler tarafndan sarfedilen gayretler, m it edilen neticeyi katiyyen verm ediler. K o nstantin L iin iu s a kar b y k b ir zafer k a za n m ve tek bana im p arato r o lm u tu . 3 2 4 te zm ite geldi, b u ra d a gerek A rius taraftarlar ve gerek aleyhtarlar tarafndan y ap lan b ir t a k m ikyetleri dinledi. m parator, devleti iin d e asude b ir kilise b u lu n m a s n a rzu ediyor ve b u do gm atik m

ca d e le nin e h e m m iy e tin in fark n a v a r m y o r d u . skenderiyeli ske ndere ve A riusa birer m e k tu p la m ra ca at etti. Bu m e k tu p la rn d a b u n la r, b a rm a la r ve m n a k a a etm ekle beraber pek iy i geinen filosoflar n m u n e i im tisal olarak a lm alar iin ik n a ediy ordu. B u n la r iin b a rm ak kolayd; n k her ikisi de h ik m e ti ra b b a n iy e y i ve say tanyo rlard . K onstantin m e sa jn d a g e ird i im g n le r in s k n e tin i, gece le rin istirahatini b a n a bahe din. S ak in bir h a y a tn ze v k le rin i tatm am a m sa ad e edin (38) diye y azy o rd u. Bu m e k tu b u g t rm e k iin K onstantin, itim at ettii a d a m la rn d a n K o rdo va p isk o p o su H osius (O s iu s )u skenderiyeye g n d e rd i. Bu zat m e k tu b u teslim etti, m eseleyi m a h a llin d e tetkik etti ve av detinde im p arato ra a ria n iz m h a re k e tin in b t n e h e m m iy e tin i b ild ird i. B u n u n ze rin e K onstantin b ir ko nsil to p lam a a k a rar verdi. m p ara to r m e k tu p la riy le itim aa davet edilm i o lan ilk u m u m konsil (concile o ecu m e m q ue ) 3 2 5 te, B itiny ada k in zn ik (N ikaia) e h rin d e to p land. Bu konsile itirak etm i o lan la rn tam a d e d in i b ilm iy o ru z ; b u n u n la beraber u m u m iy e tle znikte to p la n m olan p ap aslarn a d e d in in 318 i b u ld u u ta h m in e d iliy o r (39). Ekseriyeti im p a ra to rlu u n ark k s m la r n dan gelen m etro politler tekil ediy ordu. lerlem i y an d an dolay seyyahat edem iyecek b ir h ald e b u lu n a n R o m a pisko posu k e n d i y erine ik i papas g n d e rd i. B u rad a tetkik o lu n a n m eselelerin en m h im m in i a ria n iz m m cad elesi tekil eyledi. m p ara to r ko nsile riyaset etti ve m n a k a a la r bizzat idare ey ledi. z n ik k o n s ilin in vesikalar z a m a n m z a k a d a r g e lm e m i tir. B azlar k o n sild e zab t tu tu lm u o lm a sn d a n bile p h e etm ektedirler. Bu konsile dair b ild i im iz eyler k o n sil azala r n n ve bir ka m v e r r ih in y a zla rn a istinat etm ektedir(40). Pek iddetli m n a k a a la rd a n sonra k o n sil A riu su n rafz m e z h e b in i m a h k m etti ve b irta k m tashihler ve ilveler k a b u l ettikten sonra A rius d o k tr in in in n il fn a o larak, sann A llah n o lu o ld u u n u , fakat babas tarafndan halkedilm ed i in i, babas ile a y n ce vh erde n o ld u u n u b e y an eden b ir d in tim sali (Credo) k a b u l etti. ske nderiy e b a d iak o su Atanas A riu s u m stesna b ir g ay ret ve b y k b ir m eharetle m a l p etmiti. zn ik tim sali b iro k arianist p isko po slarn m a zh a r k a b u l o ld u . A riu su n en m u a n n it m ritle ri ve bizzat A rius

k o n sild e n ta rd o lu n d u la r ve hapse atldlar. K onsil m u a ll k ta b u lu n a n die r b t n m eseleleri halletti; o n d a n sonra d a ld. K onsil tarafndan b t n cem aatlere y azlm o lan m u ta n ta n s l p lu bir m e k tu p kiliseye sulh ve itilf bahe d ilm i o ld u u n u iln etti. K o nstantin yle y a zy o rd u : b li sin a le y h im iz d e tasarlam o ld u u b t n projeler b u a n d a k k n d e n m a h v e d ilm itir. A y rlk , ihtilflar, k a rk lk la r, nifa k n ld r c zehiri, te k m il b u n la r C e n ab H a k k n isteiyle h a k ik a tin n u r u tarafndan m a l p e d ilm ilerdir (41). Arian iz m in en iyi m te h a sssla rn d a n b iri yle y a zy o r: A ria n iz m , k e n d in e p arlak bir ati m jd e liy e n bir k u v v e tle ie balad, b ir ka sene zarfnd a arkta tefevvuk id d ia sn d a b u lu n d u . Fakat k u v v e ti k o n silin h u z u r u n d a tezelzle u r a d ve h ristiy a n le m in in b u m ezheb i, u m u m bir surette, reddeylem esi ze rine , in k ra z b u l d u ......... A ria n izm , yeniden c a n la n m a m id i o lm a k szn , ta m a m ile e zilm i g ib i g r n y o rd u (42). H a k ik a t K o n stan tin in g ze l m itle r in i teyit etm edi. z n ik ko nsili, A rius m e z h e b in i m a h k m etm ekle, a ria n iz m m c a delelerine bir n ih a y e t v e rm e d i i g ib i y eni hareketler ve y eni m k l tn h u su le gelm e sine de sebep o ld u . B izzat Konstantinde, arianistler le h in d e gayet v a z h b ir d e i ik lik g r l y o r. K o n sild e n bir ka sene sonra A rius ve en hararetli taraf tarlar s r g n d e n geri getirtildiler (43). A riu su n h u k u k u n u n y e n id e n iadesine an l m m n i o ld u . B u n la rn y e rin e z n ik tim sali n in en n a m d a r m d a file ri m e n fa y a g n d e ril diler. z n ik tim sali, in k r ve m a h k m e d ilm e m e k le bera ber, kasten u n u tu ld u ve k sm e n d i e r n azariyeler tarafndan istihlf o lu n d u . z n ik k o n sili a le y h in d e h u s u le gelen b u m u a n n it m u h a lefetin ne suretle y a r a tld n ve K o n s ta n tin in haleti ruhiyesin d e k i b u d e i ik li in h a n g i sebepten neet ettiini tesbit eylem ek ok g t r. Bu hususta ileri s r lm o lan m u h telif izahlar, m esel sarayn tesirleri v e y a h u t sa m im ve ailev rab talar ve die r b ir ta k m hadiseler m e y a n n d a , K onstanti n in a ria n iz m meselesi h a k k n d a h k m v e rild i i esnada, a rk n d in h islerine v k f o lm a d , a r ia n iz m in ise arkn b y k bir k s m n d a reva b u lm u o ld u u k a b u l o lu n a b ilir. D in in i garpten a lm ve garp y k s e k rh baniy etinin- m e sel K o rd o v a p isk o p o su H o siu su n - tesiri altnda k a lm o lan

im p arato r zn ik tim salini o yolda tadil ettirdi. Fakat bu, arka hi u y m u y o r d u . K o nstantin z n ik k a ra rla rn n k ili senin ekseriyetinin haleti ru h iy e sin e ve k tle le rin a rzu la rn a m u h a lif o ld u u n u anlad: b u a n d a n itibaren a ria n iz m e m ey il etm ee balad. S altanatnn son senelerinde a r ia n iz m saraya n fu z etti. m p a ra to rlu u n ark nsfnda d a h i m e v k iin i g n d e n g n e k u v v e tle n d ird i. zn ik tim sali taraftarla r n n bir o u k rs le rin i kaybettiler ve m enfaya g n d e ril diler. A ria n iz m in b u dev irde o y n a m o ld u u h k im rol lim le r tarafndan ly k iy le te b a rz e ttirilm e m itir: k a y n a k la rn azl b u n a sebep olsa gerektir (44). H erkesin b ild i i vehile, K o nstantin, h a y a tn n son sene sine kadar, putperest kald. A n c a k l m y atanda, Nikom ed y al Evseb, y an i bir arianist tarafndan, vaftiz edildi. Fakat l r k e n iz h a r etmi o ld u u son a r z u n u n , A riu sun m e h u r ra k ib i Atanas m m e n fa d a n geri getirilm esi o ld u u n a Prof. Spasski iaret ediyor (45). K o nstantin o u lla r n h ristiy an y apm t.

STANBULUN TESS
K onstantin saltanatnn e h e m m iy e ti pek b y k o lan ik in c i hadisesi - h ris tiy a n l n resm en ta n n m a s n d a n sonra -b u h k m d a r tara fn d a n y eni b ir p ay tah t tesisi o lm u tu r. Bu p a y i taht B o aziin in R u m e li sahilinde, M a rm a ra d a n u za k olmy an b ir m e v k id e , M e g a ra n n eski bir m stem lekesi olan B izansm (Budcvuov, B y za n tiu m ) z e rin d e y k se ld i. Eskiler, K o n stan tin d e n ok evvel B izansm igal ettii m e v k ii tebarz ettirm ilerdi. A v ru p a ile A sy ann h u d u d u n d a b u lu n a n b u m e v k i, stratejik ve ktisad e h e m m iy e tin d e n dolay, calibi dikkatti; b u ra d a n ik i denize, A k d e n iz ve K aradenize, h k im o lm a k k a b ild i; b u m a h a l im p a ra to rlu u E sk ia la rn en p ar la k m ed eniy e t k a y n a k la r n a y ak latry o rd u . Bize k a d a r g elm i olan ve sik alard a n istidll olunabildi in e gre, M. e. V II in c i asrn ilk n s fn d a B o a zi in in ce nup b u r n u n d a , m s ta k b e l K o stantiniy en in k a rsn da, K a lh edo n m ste m le k e sin i tesis edenler M egaral m u h a c irle r o lm utur. Bir ka sene so nra b u h av aliy e g elm i olan ik in c i b ir Meg ara kafilesi, B oazn c e n u p b u r n u n u n R u m e li sah ilinde , B izans m ste m le k e sin i tesis eyledi: u m u m iy e tle b u is m in

M eg aral m u h a c ir kafilesi reisi Bizasn (Bva) is m in d e n m ta k o ld u u k a b u l o lu n m a k ta d r. B izansm , K a lh e d o n a n aza ran , h aiz o ld u u faideler esk ilerin d a h i g z n d e n k a m am t. G re k m v e r r ih i H ero do t (M. e. V inci asr) ran generali M eg abazn B izansa geldikte, K a lh e d o n ah a lisin i, n le rin d e daha iy i bir yer d u r d u u h a ld e - y a n i b ir ka sene so nra B izansm tesis e d ild i i yer - gayr m sa it b ir m e v k i in tih a p ettiklerinden d o la y k r l k le ith a m eyle m i o ld u u n u nak le tm e kte d ir (46). S trabo n (V II, 6, fasl 320) ve Taitus (A nnales X II, 63) tara fn d a n z ik r o lu n a n d a h a m u a h h a r bir a n ane, M eg abaz n b u ifadesini, pek az tadil e d il m i bir ekilde, Apollon Pityosa atfetm ekte ve b u k h in in , e h irle rin i nerede b in a etm eleri l z m g e ld i in i soran Megarallara, k rle r m e m le k e tin in k a rsn d a yerlem elerini b il d irm i o ld u u n u bey an etm ektedir. - Bizans, M ed h arp le ri ve M ak e d o n y a lI Filip dev rinde, m h im b ir rol o y nad . G re k m v e r r ih i P olibyos (M. e. II inci asr) B izansm siyas ve b il hassa-ktisad d u r u m u n u p arlak bir surette tahlil etm ektedir; bu m v e r r ih , Y u n a n istan ile K a rad e n iz ehirleri a ra sn d a k i ticaretin b t n e h e m m iy e tin i ta k d ir etm ekte ve h i bir ge m in in , B izans a h a lis in in m u v a fa k a ti o lm a k szn , K a rad e n ize g irip k a m a d n ve B izanslIlarn insaniy ete elzem olan b t n Pontos m a h s u lle rin i e llerinde b u lu n d u r d u k la r n y a z m a k ta d r (47). R o m a dev le tinin b ir c u m h u r iy e t o lm a k ta n bilfiil k m as ze rin e im p arato rla r, bir ok defalar, p a y ita h tla rn c u m h u riyetin m e rk e zi o lan R o m a d a n arka n a k le tm e k fik rin d e b u lu n m u la r d . R o m a l m v e r r ih Sueton (1,79) u n ehadetine gre, u liu s ezar ske nderiye , y a h u t lio n a (eski Truva) y erlem e i ta sm im etmiti. M ilttan s o n ra k i ilk asrlar im p arato rla r, asker seferlerin y a h u t im p a ra to rlu k d a h i lin d e y ap tk lar tefti sey ah atlerinin o k lu u n d a n dolay, sksk, o ld u k a u z u n z a m a n la r iin, R o m a y terkediyorlard. k in c i asrn s o n u n d a Bizans z a lim bir felkete u rad : Septim Sever, ra k ib i Pescennius N ig e ri m a l p ettikten sonra, N ig e r tarafn iltizam etmi o lan B izans m th i b ir tarzda y a m a ve h e m e n k m ile n tah rib ettirdi. - Fakat ark, im p a ra torlar k u v v e tli cazibesi altnda b u lu n d u r m a k ta d e v am ed iy o rd u . m p ara to r D io k le tian (284-305), bir ok b inalarla

sslem i o ld u u K k A sy a- B itiny a m e d ia dan (zm it) bilhassa h o land .

e h irle rin d e n Niko-

Y eni b ir p ay itah t tesis etm ee k a rar veren K onstantin h e m e n Bizans in tih a b etm edi. h tim a l b ir m d d e t iin d o m u o ld u u N aissus (Ni), S e rd ik (Sofya) ve T essalonik (Selnik) e h irle rin i a k ln d a n geirdi. Fakat K o n sta n tin in d ik k a t n aza rla r bilhassa eski T ru v a n n m e v k iin e evrilm iti; b u ra d a n , efsaneye gre, R o m a dev le tinin m essisi Eneas talya ve L atium y o lu n u tutm utu . m p ara to r bu m e h u r m a h a lli bizzat ziyaret etti. M stak bel eh rin h u d u tla r n b iz zat izdi. Bir V in c i asr hristiyan m v e r r ih in in (Sozom en) ehadetine gre, ehir k a p la r b itirilm iti k i b ir gece, C enab. H a k K o nstantine r y a s n d a g r n m ve y e n i p ay itah t iin baka b ir m a h a l b u lm a s n tavsiye etmitir. B u n u n ze rin e K o nstantin kat olarak B izans in tih a p eylem itir. Y z sene sonra, g e m i ile T ruv a sah ille rind e n geen seyyah, d en izd en, K o n stan tin in n a ta m a m inaatn hal g re b iliy o rd u (48). B izanz Septim Sever z a m a n n d a d u a r o ld u u tahripten h e n z ta m a m iy le k a lk n m a m t. O d e v irde Bizans e h e m m i yetsiz bir k y hissini veriyor ve M a rm a ra y a d o ru u za n a n b u r n u n y a ln z b ir k s m n igal ediy ord u. 3 2 4 te ve belki biraz daha sonra (325), K onstantin y eni pay itah tn tesisine k a rar verdi ve ehri b in a y a balatt (49). H ristiyan efsanesi im p a ra to ru n , elinde bir s b u lu n d u u halde, eh rin h u d u t talarn tesbit ettiini ve y a n n d k ile rin , m stakbe l eh rin b u geni sahas k a rsn d a H am etm eab, ne za m a n d u ra c a k snz? diy e so rm alar ze rin e n m d e y r y e n d u r d u u zam an c e v ab n v e rd i in i nak le tm e kte d ir (50). B u n u n la K o n tan tin lh bir k u v v e tin a d m la rn sevkettiini syle m e k istemiti. i ve ina m a lze m e si h er taraftan getirtildi. Putperest R o m a , Atina, skenderiye Efes ve A n ta k y a n n en g ze l abideleri y eni devlet m e rk e zin i sslem ek iin k u lla nld lar. K rk b in G ot askeri (foederati) inaata itirak etti. Y e n i ehre, k a la b a lk n fu s celbetm ek iin , bir ta k m m u h telif m uafiyetler - ticarete, devlet h zin e sin e ilh ... m te allik b a h o lu n d u . E n nihayet, 3 3 0 senesi ilk b a h a rn a d o ru , in a at o k a d a r ilerledi ki, K onstantin y eni p a y ita h tn n al m e ra s im in i y a p m a a k a rar verebildi. K at resm i 11 m a y s 3 3 0 da y ap ld ve b u m e ra sim i k r k g n d e v am eden e n lik ve

elenceler tak ip etti. te b u suretle 3 3 0 senesi hristiyan Konsta n tin iy e n in putperest B izans istihlf ettiine ahit oldu(51). ehrin, K o nstantin dev rinde, igal etm i o ld u u sahay k a tiyetle tesbit etm ek g bir itir. Bir ey kat g r n y o r: o da y eni eh rin b y k l k te eski B izans tarafndan i gal o lu n a n sah ay gem i o lm asdr. E lim izd e , s ta n b u lu n IV n c asrd ak i n fu s u n u sarih olarak tesbite m e d ar olabibilecek m a l m a t yoktur: h tim a l n fu s daha o z a m a n la r 2 0 0 0 0 0 i g e iy o rd u (fakat b u bir faraziyeden baka b ir ey de ildir) (52). ehri, kara cihetinden, h aric d m a n la ra kar m d afa a etm ek iin K onstantin, M a rm a ra d a n H alice k a d ar u z a n a n b ir sur ina ettirdi. Bir c ih a n im p a r a to r lu u n u n m e rk e zi olan eski Bizans b ilh a re K o n s ta n tin ehri, y a h u t K o n stan tin o p o lis ve y a h u t sadece Polis y a n i ehir (53) tesm iye o lu n m a y a ba lad. P ay itah t R o m a n n beled tekiltna n a il o ld u ve R o m a d a o ld u u gibi, ikisi sur h a ric in d e o lm a k zere, o n d rt mntakay a (regiones) ay rld. K o nstantin z a m a n n a ait hi b ir ab id e bize k a d a r gelm e m itir. B u n u n la beraber ik i defa, Ju stinian (en m h im m i) ve Leon I I I tarafndan, y e nid e n b in a ed ilm i o lan S ent- ren kilise sin in ilk yaps K onstantin de v rine k m a k ta d r. B ina b u g n d a h i m e v c u t o lu p Asker M ze o lara k k u lla n l m a k tad r. D i e r taraftan Platee m u h a re b e s in in hatrasna ithaf ed ilm i ve K onstantin tarafndan y eni payitahta getir tilip A tm e y d a n n d a re k ze d ilm i o lan Delfin in m,ehur y la n l s tu n u (M. e. V inci asr), bir az b o z u lm u o lm a k la beraber, b u g n h l eski y erinde d u rm a k ta d r. K o n sta n tin in her eyi kefetm ee m u k te d ir dehas, eski B iza n sm igal ettii m e v k iin siyas, ktisad ve k lt re l b a k m la r d a n arzettii faideleri ta k d ir etmiti. Siyas b a k m d a n stan b u l, y a h u t sk sk tesm iye e d ild i i vehile Yeni Rom a h aric d m a n la ra kar yap lacak b ir m cad e le iin m s tesna b ir m e v k ie m a lik b u lu n u y o r d u : D e n izd e n b u ehre taarru z edilem ezd i. K ara tarafnda ise ehri su rla r m u h a fa za e d iy o rd u . ktisad b a k m d a n stanbul K a rad e n iz ile Ege ve A k d e n iz ara sn d a y ap lan b t n ticareti elinde b u lu n d u r u y o rd u . E n nihayet, k lt r b a k m n d a n b u ehir H ellenistik m e d e n iy e tin in balca m e rk e zle rin in y a k n n d a b u lu n u y o r d u : B u m edeniyet, h ristiy a n lk la k a y n a m a s y z n d e n , vehe sini

deitirm i ve B izans m edeniyeti a d n alm o lan bir h ris tiyan -g re k- ark m ed eniy e tine m iin k a lib o lm utu. F. I. sp e n sk i bu hususta yle yazyor: Y e n i pay itah tn m e v k iin in in tih a b , s ta n b u lu n bin a s ve c ih a n m u l bir h k m e t m e rk e z in in y aratlm as . . . . ite te k m il b u n la r K o nstantinin siyas ve dar d e h a sn n in k r edilm ez k y m e tini gsteren hadiselerdir. N eretm i o ld u u m sa m a h a ferm an, K o n stan tin in le m m u l m ahiy etteki d e e rin in l s o la m a z : n k K onstantin b u ekilde hareket etm em i olsa idi, haleflerinden birisi nasl olsa h ris tiy a n la tefevvuk bahetm ek m e c b u riy e tin d e kalacakt. H risti y a n lk ise b u te a h h rd e n h i m teessir o lm y a cak t. Fakat, c ih a n n m e rk e zin i stanbula nak le tm e k le K onstantin, an tik m ed eniy e ti k u rta rm ve a y n z a m a n d a h ris tiy a n l n in k i afna m sa it b ir m u h it yaratm tr(54). K o nstantinden itibaren stanbul, im p a r a to r lu u n siyas, d in , ktisad ve a h la k m e rk e zi oluyor.

DOKLETAN VE KONSTANTN ZAMANINDA MPARATORLUUN UZV REFORMLARI


D iok letian ve K o nstantinin y a p m o ld u k la r reform lar -tetkik edilecek olursa b u n la r n en m h im le r in in : sk bir m e rk e ziy e t u s u l n n tesisi, k a la b a lk b ir h k m e t h ey etinin yaratlm as, m lk ve asker k u d re tin b ir ib ir in d e n a y rlm as o ld u u g r l r . Fakat b u n la r y eni m esseseler y a h u t an de iik lik le r olarak te lk k i etm em elidir. R o m a h k m e ti A vgustus z a m a n n da n b e ri m erk e zle m e e balam t. R o m a n n k e n d is in d e n st n m ed eniye tler ih tiv a eden ve daha eski h k m e t ekillerine m a lik b u lu n a n hellenistik ark n m ta k a la rn ve bilhassa P tolem elerin idaresinde b u lu n m u o lan M sr vily e tle rin i ilh a k etm esine m u v a z i olarak p ay itah tn yeni fethedilen b u m e m lek etlerin yaayan detlerini ve h ellenistik idealle rini tedric surette istiare etmesi g itm itir. B y k ske nder dev le tinin harabeleri ze rin d e k u r u lm u olan A ttalidlerin B ergam a, S elevk lerin S uriy e ve Pto le m e le rin M sr dev le tlerinin barz vasf, bilhassa M srda k u v vetli ve k k le m i b ir ekilde g r ld vehile, h k m d a r larn n a m te n a h i ve lh bir kudrete m a lik o lm a lar idi. M sr ahalisi iin b u m em le k e tin ftihi A vgustus ve halefleri, b u n la r d a n evvel g elm i o lan P tolem eler g ib i, lh cevhere

m a lik m u tla k h k m d a r la r d . Bu, R o m a lla rn , R o m a c u m h u riy e t m esseseleri ile ksa bir z a m a n d a n beri in k ia f et m i o lan y eni h k m e t ekilleri arasnda bir nevi u zla m a tekil eden b irin c i Princeps n ku d re t ve salhiyeti hakkm d a k i te lk k ile rin e tam a m iy le zt bir te lk k i idi. B u n u n la be raber hellenistik ark n siyas tesirleri altn d a im p arato rla rn ilk k u d re t telkkisi deiti. Princeps ler d a h a ilk z a m a n la rd a ark ve ark n im p a ra to rlu k te lk k isin i tercih etm ee ba ladlar. I inci asrdan itibaren K a ligu la, Suetona gre, im* parator tacn (diadem ) k a b u le am ade id i (55); die r taraftan, m e h a zlara gre, I I I n c asrn ilk n sfn d a E lagabal sarayn da ta g iy m iti (56); ve I I I n c asrn ik in c i nsfnda Avrelia n n alen olarak ta g iy m i ve a y n i z a m a n d a sikke y az la rn n b u im p arato ra lh ve H a m e tm e a p (Deus Aurelianus mperator y a h u t Deus et Dominus Aurelianus Augustus) a d n ver m i o ld u u m a l m d u r (57). R o m a im p a r a to r lu u n d a m u tla k b ir idare tesis eden A vrelian o lm u tu r.

m parator k u d re t ve salh iy e tin in g e irm i o ld u u tek m l n ilk evvel Ptolem eler z a m a n n d a k i M sr rn e k ittihaz ederek, b ilh a re Pers ve S asanlerin tesiri altnda, IV n c asra d o r u ta m a m la n m o ld u u sylenebilir. D iok letian ve K onstantin m o n ari tekiltna son ek lin i v e rm e k iste diler ve b u n u n iin sadece R o m a m esseselerinin yerine, R o m a d a A vrelian d e v rin d e n b e ri b ilin e n hellenistik ark n rf ve detlerini ik a m e ettiler. III n c asrn h e rc m e r ve asker anari de v irle r im p a r a to r lu u n d a h il tekiltn ih l l etm i ve paralam t. A vrelian m u v a k k a t b ir m d d e t iin vahdeti tesis etti ve b u sebepten o devrin vesika ve kitabeleri im p arato ra m p a ra to rlu u n y e nid e n m essisi (Restitutor Orbis) a d n verm ektedirler. Fakat A v re lia n n l m n y eni b ir k a r k lk la r devri takip etti. te b u artlar altn d a D io k le tian devlet m e k a n iz m a s n y e nid e n k u r m a ve salim b ir m ec raya u la trm a k e n d in e gaye e d in d i. H akikatte b y k bir dar refo rm dan baka b ir ey y a p m a d . B u n u n la beraber gerek D iok letian , gerek K o nstantin devletin d a h il tekil tn d a o k a d ar b y k b ir e h em m iy eti h a iz d e iik lik le r h u sule g etirm ile rd ir ki her ik isin i, y u k a rd a iaret etm i o ld u u m u z vehile, ark n k u v v e tli tesiri altn d a d o m u olan y e n i b ir m o n ari tip in in m essisleri olarak te lk k i ede biliriz.

Sk sk N ik o m e d ia (zm it) da ik a m e t etm i ve u m u m iy e tle k e n d in i a rk n cazibesine k a p trm o lan D iok letian ark m o n a r ile rin in b iro k h a tla rn k a b u l eyledi. Tam m anasiy le m ste bit b ir h k m d a r ve im p a ra to rlu k tacm tayan bir im parato r - ilh oldu. ark n debdebesi ve k a rk terifat usu lle ri saraya g irdiler. H u z u r a k a b u lle rd e tabalar, ham etm e aba b a k m a a cesaret etm eden nce, im p a ra to ru n n n d e d iz k m e k m e c b u riy e tin d e k a ldlar. m p aratora m te allik ne varsa m ukaddes a d n ald : im p a ra to ru n ahs m uk ad des, szleri m u k a d d e s, saray m u k ad d e s, h z i nesi ilh... m uk ad desti. m p ara to r, K o n stan tin d e n itibaren yeni payitahta n a k le d ilm i, b ilh a re B izans im p a ra to r lu u h ay atn pek ka rk bir hale getirecek m th i m asraf lar m u c ip o lm u ve bir o k hile ve e n trik a la rn m erkezi h alin e gelm i olan k a la b a lk bir saray heyeti tarafndan ihata o lu n d u . te b u suretle m u tla k idare, D io k letian tarafndan, ark d esp o tizm in e pek y aklaan b ir ekilde, im p a ra to rlu a ithal edildi ve B izans im p a ra to rlu u te k iltn n en karak te ristik h usu siy e tle rin d e n b iri o ldu . Pek d a n k olan m u a z z a m m o n a r in in id are sini k o la y la trm a k iin D io k le tia n tetrarhi y an i drtler saltanat sistem ini tesis eyledi. m p a ra to rlu u n idaresi m s a v i k u d re te m a lik ik i Avgust arasnda taksim edildi; b u n la rd a n biri im p a r a to r lu u n ark, die ri ise garp k s m n d a oturacakt. Fakat b u ik i A vgust, itibar olarak, b ir tek R o m a im p a r a to r lu u n u idare edeceklerdi. m p a ra to rlu k b ir k a lm a k ta devam e d iy o rd u : ik i A v g u st tay ini h k m e tin grek ark ve ltin garp ara sn d a k i fark ta k d ir ettiini ve b u k s m la rn id are sin in b ir tek ahsn k u d re tin in fe v k in d e bir i o ld u u n u a n la d n gsteriyordu. H er A v gust m aiy etine b ir ezar a lm a k la m kellefti. Bu zat, A v g u st u n istifas veya h u t l m n d e n sonra, bizzat A v gu st olacak ve y eni b ir e zar in tih a p edecekti. te b u suretle im p a r a to r lu u k a r k lk lardan ve m u h te lif haris ahsiyetlerin taarruz ve h ile le rin d e n kurtaracak ve le jy o n larn yeni im p a ra to ru n in tih a b n d a haksz olarak o y n a d k la r kati ro l izale edecek yeni ve su n bir n e v i slle sistemi y aratlm o lu y o rd u . lk ik i A v g u st D iok letian ve M a k sim ia n , ilk ik i ezar ise G aler ve K o n stan tin in babas K onstans K lor oldular. D iok letian ke ndisi iin m erk ezi N ik o m e d ia (zm it) o lm a k zere, Asya v ily e tle rin i ve M sr ayrd* M a k s im ia n m e rk e zi M e d io la n u m (M ilan) o lm a k zere talya*

A frika ve sp an y ay a ld ; G a le rin uh d e sin e B alkan y a r m adas vilyetleri ve b u n la r n c iv a r n d a k i T una vilyetleri, m e rk e z Sava n e h ri k e n a rn d a S ir m iu m ( b u g n k Metro v i ehri civ arnd a) o lm a k zere, v e rild i. E n n ih ay e t K onstans K lo ru n p a y n a m e rk e zle ri A u g usta T rev ero rum ( b u g n k Trier y a h u t Treves ehri) ve E b o ra c u m (b u g n k Y o rk) o lm a k zere G aly a ve B ritanya d t. Bu drt ahs tek ve g ay r k a b ili taksim b ir devletin valile ri m esabe sinde idiler ve k a n u n la r bu drt ahs n a m n a n e ro lu n u y o rd u . B u n u n la beraber bu nazar m sa v a ta ra m e n ik i A v g u sttan D iok letian , im p arato r o lm a k hasebiyle, die rlerine g ay r k a b ili in k r bir surette tefevvuk ediy o rd u. ezarlar ise Avgustla rn h k m altn d a b u lu n u y o r la r d . M u a y y e n b ir m d d e t getikten sonra A vgustlar istifa edecekler ve vazifelerini ezarlara devredeceklerdi. H a k ik a te n 3 0 5 te D iok letian ve M a k s im ia n istifa ettiler ve h u su s hayata avdet eylediler. G aler ve K onstans K lor A v gust o ldu lar. Fakat b u n u tak ib eden k arg aalklar, tetrarhi,, s u n sistem ine pek a b u k n ih a y e t verdiler. Tetrarhi IV n c asr b a la n g c n d a ortadan kalkt. D io k le tian vilyetlerin idare sind e b y k d e iik lik le r vcude getirdi. B u dev ird e senatoya tbi vilyetlerle im p arato ra tbi vilyetler ara sn d a k i fark ortadan k a lk t: V ily etle rin kffesi b u n d a n sonra im p a ra to ru n e m rin e verildi. A dedleri nisbeten az o lan eski vilyetler m esahai sath iy e lerinin g e n ilii ile te m a y z ed iy o rlar ve b u n la r idare edenlere pek b y k b ir k u d re t bah e d iy o rla rd . M erkez h k m e t iin son derece v a h im tehlikeler ekseriya b u n d a n ileri g e liy o rd u . B uralarda sk sk ih tillle r k y or, ve valiler b iro k defalar k e n d ile riy le birle m i o lan tara le jy o n la rn n b a n d a im p a ra to rlu k taht id d ia sn d a b u lu n u y o rla rd . Fazla geni vilyetlerin arzettikleri siyas te h lik ey i bertaraf etm ek isteyen D io k le tian b u n la r p aralam a a karar verdi. Tahta c lu s u n d a m e v c u d olan 57 v il y e tin y erine 96 ve b e lk i d a h a fazla v ily e t ik a m e eyledi. M eh azlarn ve rd ik le ri gayri kfi m a l m a t y z n d e n D io k letian tarafndan v c u d e getirilen ve e sk ilerine n aza ran ok da h a k k olan vilyetlerin tam a d e d in i b ilm iy o ru z . Bu dev ir m p a ra to rlu k vilyet tekiltna ait elim izd e m e v cu t balca m e h az Notitia dignitatumv is m in i tayan ve saray h izm e tle rin in , m lk ve asker m e m u riy e tle rin resm bir listesini, vilyetleri

tasrih etm ek suretiyle, ih tiv a eden b ir vesikadr. Fakat ta rih i tesbit e d ilm e m i olan b u vesika, lim le rin fik rin e gre, V inci asrn ba lan g c n a aittir(5 8 ); b in a e n a le y h D io k le tia n n halefi tarafndan v ily etlerin idare sind e y a p lm olan b t n d e i ik lik le ri m u h te v id ir. Notitia dignitatum,, v ilyet ad e d in i 120 olarak gsterm ektedir. T arihleri y in e m e k k , fakat daha eski die r bir ta k m listeler daha k k b ir vily e t adedi gs term ektedirler. H e r ne hal ise, m e h a zla rn fena v a ziy etinde n dolay, D iok letian re fo rm la rn n b ir ok teferruatnn kfi derecede a y d n la tlm a m o ld u u n u hatrd a b u lu n d u r m a k lzm d r. D iokletian z a m a n n d a im p a ra to rlu k drt b y k prefelikten ibaretti: H er prefeliin banda b ir pretuar prefesi (praefecti pretorio) b u lu n u y o r d u . Bu prefelikler <f/opeslere ay rlm lard : en eski listelerden b iri olan V erona listesi b u n la r n ad e d in i 12 olarak gsterm ektedir. H er dioes m u a y y e n b ir m ik ta r vilyete taksim edilm iti. T eh ad ds edecek h e rh a n g i bir m k l ta kar k u d re tin i daha iyi g aranti e d e b ilm e k iin D io k le tian m lk ve asker k u d re t b ir ib ir in d e n ta m a m iy le ay rd . B u n d a n sonra v alile r y a ln z dar ve ad l ilerle m e g u l o lacaklard . D io k le tia n n vilyet reform lar, neticelerini bilhassa talyada gsterdiler. talya, evvelce igal etm i o ld u u h k im m e v k id e n basit b ir vilyet derekesine d t. Bu k a b l bir reform k a la b alk b ir h k m e t heyetine ih tiy a g steriyordu. Son derece ka rk b ro k ra tik bir sistem vcude getirildi. Bu sistem bir ok m e m uriyetler, gayet m te n e v v i n v a n la r ve sk b ir m ertebe silsilesi ih tiv a ediy ord u. K onstantin, D iok letian tarafndan b a lan m o lan reform iini, tabir caizse, in k ia f ettirdi ve tam a m la d . te b u suretle D iok letian ve K o nstantin re fo rm la rn n en karakteristik vasflar im p a ra to ru n m u tla k k u d re tin in teess s, m lk ve asker id a re n in b ir ib ir in d e n ta m a m iy le a y r l m as ve b u n u n neticesinde k a la b a lk b ir h k m e t h ey etinin yaratlm as o ldu . B izans d e v rin d e b irin c i nokta, y ani h k m d a rn m u tla k k u dreti b a k i k a ld ; ik in c i nokta ise d erin bir de iik li e u ra d ve m lk ve asker k u d re t tedric surette a y n ellerde te m e rk z etti. Fakat k a la b a lk h k m e t heyeti B izansa geti ve b u ra d a bizzat hizm etlerde, m a n sb la rd a ve b u n la r n n v a n la r n d a baz m h im tadilta u r a m a k la bera

ber, im p a r a to r lu u n son z a m a n la rn a k a d ar b a k i k a ld . M e m u riy e tle r ve n v a n la r m b y k bir k sm ltinceden grekce o ldu lar; b ir o klar sadece fah ri olarak k u lla n l dlar, ve m te a k o dev irlerde b ir ok y enileri yaratld. IV n c asr im p a ra to rlu k ta rih in in son derece m h im hdisesi b a rb arla rn ve bilhassa G e rm e n le rin (Got) tedric surette im p a ra to rlu a h u l l d r ; fakat b u m eseleden aada, IV n c asr tam am ile k a v ra d k ta n sonra, bahsedeceiz. K o nstantin 3 3 7 de ld . Faaliyeti, ender tesadf edilir m e d h ve senalarla takdis edilm itir. M v e rrih E vtrop'a (IV n c asr) gre R o m a senatosu im p a ra to ru ilh m ertebe sine k ard (59). T arih k e n d isin e B y k n v a n m verm i, k ilise k e n d is in i hav arilere m s a v i b ir aziz y apm tr. stanbul sarayna v a zo lu n a n labarum hristiyan im p a r a to rlu u m e ssisin in d in in e ehadet etm ek zere b u ra d a k a ld . M ila n p ro g ra m ise im p a ra to ru n siyas d e h a sn n bir vasiyetnam esi oldu (60). X IX u n c u asr n g iliz lim le rin d e n b iri u m ta la d a b u lu n u y o r : K o nstantini Y e n iz a m a n la rn byk adam la rn d a n b iri ile m uk ay ese etm ek icabettikte b u h k m d a r n N a p o ly o n d a n ziyade B y k Petroya b e n ze d i i k a b u l o lu n ab ilir (61). ezareli Evseb Konstantinin medhiyesi nde, m uzaffer h ris tiy a n l n , blisin yaratt eylere, y a n i sahte ilh la ra bir n ih a yet verm esi ze rin e putperest devletlerin m a h v o ld u k la rn y akm aktadr. Tekm il beeriyet iin bir tek A llah k a b u l o lu n du. A y n z a m a n d a c ih a n m l bir ku v v e t, R o m a im p a ra to rlu u , k a lk n d ve inkiaf eyledi. Tam a y n za m a n d a , ay n A lla h n kat bir iareti ze rin e ik i iy ilik k a y n a , R o m a devleti ve hristiyan d in d a rl d o k trin i, in san iy e tin iy ili i iin b ird e n fkrd... A y n n o k ta d a n k m o lan ik i b y k kudret, b ir tek h k m d a r n ss altn d a b u lu n a n R o m a im p a r a to r lu u ve h ristiyan d in i, b irib irin e zd b t n u n s u r la r ta h a k k m altna a ld la r ve b u n la r y e k d i e rle bartr d la r (62).

BYK KONSTANTNDEN VI NC ASRIN BALANGICINA K AD A R GELM OLAN MPARATORLAR K o n stan tin in l m n d e n sonra o lu K onstantin, K onstans ve K onstan Avgust n v a n n aldlar ve im p a ra to r lu u n idaresini ara la rn d a paylatlar. Fakat az bir m d d e t sonra im p arato r arasnda bir ihtilf bagsterdi: B u n la rd a n ik isi m cad e le esnasnda ld le r : K onstantin 3 4 0 da ve K onstan 3 5 0 de. B u suretle K onstans im p a ra to rlu u n y egne h k im i o ld u ve 361 e k a d a r saltanat srd . K o nstansn o c u u o lm a d ; b u n d a n dolay, k a rd e le rin in l m n d e n sonra, veraset meselesi derin endiesini m u c ib o ld u K en di em rile id a m edilm i o lan aile e r k n n d a n y aln z ik i y een i hayatta k a lm la rd : G allu s ve Ju lian ; b u n la r payitahttan u z a k b u lu n d u r u lu y o r la r d . B u n u n la beraber, sllesine taht tem in etme-c k a y g u s u n d a o lan Konstans, G a llu s u ezar il n eyledi. Fakat G allu s im p a ra to ru n p h e le rin i ta h rik etti ve 3 5 4 de katledildi. te vaziyet b u m e rk e zd e ik e n G a llu s u n kardei Ju lia n K onstansn sarayna davet edildi ve ezar n a s b o lu n d u (355) ve K onstansn k zk a rd e i H elen ile evlendi. J u lia n m gayet ksa saltanatndan sonra (351-363) B y k K o nstantin sllesi sona erdi. J u lia n , o rd u tara fn d a n A v g u st iln ed ilm i olan m u h a f z alay k u m a n d a n Jo v ia n n y ine ksa saltanat takib etti ( 3 6 3 - 3 6 4 ) . Jo v ia n n l m n d e n sonra V alentinian I (364 375) im p a ra to r seildi ve h e m e n b u n u n akebinde, askerleri tara fnd a n kardei Valens'i A v g u st ve salta nat eriki olarak k a b u l etm ee icbar e d ild i (364-378). V ale n tin ia n g a rb idare etti ve ark V alens e tevdi eyledi. G arbte V a le n tin ia n a o lu G ratian halef o ld u (375-383). Fakat o rd u a y n za m a n d a , o esnada drt y an d a b u lu n a n G ra tia n n kardei V alentinian II yi A v gu st il n etti (375-392). Valens'in l m n d e n sonra (378) G ratian Teodosu A vgust m ertebes ne ykseltti ve k e n d isin e im p a r a to r lu u n ark k s m n n (pars orientalis) ve llir ik u m u n b y k b ir k s m n n id are sin i tevdi etti. U zak garb ten neet etmi o lan Teodos (kendisi sp any ol idi) 4 5 0 senesine k a d ar, y an i gen Teodosu n l m n e k a d ar, taht igal etm i o lan s l le n in ilk im p a ra to ru oldu.

v-

t > >V\ W #iU


/"'
t* n
i U

v * 'l

* I h

;
+ '!

' > -h.

; !

rtVtrr ^ (I s---% V * j#. *!


i > *

J / f i~ I \ V *' 4

'

- rf ;:. - *, i s /*

l-iii I $u-,
f. A . 5 *:

S'

Bir Bizans mparatoriesi (Zenonun, bilhare Anastas'in' kars' Ariadne?)

Floransada Museo Nazionale (Btrgello) de bulunan bir fildii levha

Teodosu n l m n d e n sonra, ik i o lu A rk a d iu s ve Hon o riu s devletin idare sini a ra larn d a tak sim ettiler: A rk ad iu s arkta, H o n o riu s ise garbte saltanat s rd . A rk a d iu s ve H o n o riu s z a m a n n d a devletin vahdeti m u h a fa za o lu n d u ; n ite k im d a h a nceleri Valens ve V a le n tin ia n I in ve y a h ut Teodos, G ratian ve V ale ntinian II n in m te rek saltanatlar z a m a n n d a d a h i k u d re tin tak sim i im p a r a to r lu u n vah detini b o zm a m t: Bu dev irde ik i im parato r, fakat b ir im p a ra to rlu k m evcuttu. M uasrlar vaziyeti ta m a m iy le b u n o ktad an g rm le rd ir. V in ci asr m v e r r ih le r in d e n O ros " Putperest lere kar yazlm tarih ad l eserinde yle y a z y o r : A rk adius ve H o n o riu s im p a ra to rlu u m te rek o lara k , idare etm ee baladlar; y aln z o tu rd u k la r yerleri a y rd la r (63). 3 9 5 den 518 e k a d a r im p a r a to r lu u n ark k s m n d a h k m s r m olan im p arato rla r u n la r d r : ilk evvel taht B y k Teodos neslind en gelen kol igal etti: Bir G e r m e n efinin k z E v d o k ia ile e v le n m i olan o lu A rk ad iu s (395-408); b u n d a n sonra A tinal bir filozofun kz olan ve E v d o k ia ism i altn d a vaftiz edilen Atenais ile evlenen A rk a d iu s u n o lu gen Teodos (408-450). Teodos II n in l m n d e n so nra k zk a rd e i P u lk e ria Trak n e slin d e n Marian ile ev lend i ve M arian im p a ra to r o ld u (450-475). Bu suretle 4 5 0 de, Teodosu n Isp any o l slle sin in erkek ko lu nihay ete erdi. M a ria n n l m n d e n sonra bir asker trib n * o lan ve T rakya, y a h u d Dacia in Illy ric u m dan, y a n i Illiry a prefeliinden neet eden Leon I ( 4 5 7 - 4 7 4 ) im p arato r in tih a p edildi, iza v riy a l Z eno n ile e v le n m i o lan Leon I in kz A ria d n e n in Leon is m in d e b ir o c u u o ld u ; b u o cuk b y k babas ld k te , alt y and a im p arato r o ld u (474), fakat K k Asyada Toros d a la rn d a o tu ran vah iz a v riya k a b ile le rin e m e n s u p olan babas Z e n o n u k e n d isin e salta nat eriki in tih a p etm ee m uv affa k o ld u k ta n bir ka ay sonra ld . B u Leon tarihde G en Leon II olarak tan n m a k ta d r. Babas Z eno n 4 7 4 ten 491 e k a d a r saltanat s r d .^ l m n den sonra kars A riad n e silentiarius (64) la rd an tlliry ad a (b u g n k A rn a v u d lu k ) k in D ir r a k iu m da (b u g n k Durazzo) d o m u o lan ih tiy ar Anastas ile evlend i. Anastas Z e n o n un l m zerine, 491 de im p arato r il n edildi (Anastas I, 491-518).
Bizans mparatorluu Tarihi 6

m p a ra to rla rn b u listesi, K o n stan tin in l m n d e n m i lttan sonra 518 senesine kadar, stan b u l ta h tn n : ilk evvel K o n stan tin in y a h u t daha d o ru s u B alk an y a rm ad asnd a ro m alla m bir ba rb ar kabile sine m e n su p olm as m u h te m e l olan babas K onstans K lo ru n d a rd a n iy e n s l le s i; o n d a n sonra b irta k m R o m a lla r; Jo v ia n ve V ale ntinian I ailesi; ondan sonra B y k Teodosu n sp any o l slle sin in m m e s s ili; en n ih ay e t tesadfi bir surette im p a ra to rlu k m a k a m n a k m olan m u h te lif kabile lere m e n s u p Traklar, za v riy a lla r ve bir lliry al (ih tim al A rn a v u d ) tarafndan igal e d ilm i o ld u u n u gsterm ektedir. T ek m il b u devir zarfnd a taht h i b ir G re k tarafndan igal o lu n m a m tr.

KONSTANTNN HALEFLER KONSTANS (337-361)


B y k K o n stan tin in o u lla r K o nstantin II, K onstans ve K onstan b a b a la rn n l m n d e n sonra, A vgust n v a n iy le im p a ra to rlu u m te reken idare etm ee baladlar'. Fakat K o n stan tin in halefi arasnda m e v c u t m nferet, ranlIlara ve G e rm e n le re kar y ap lan fe lke tm iz bir h a rb in tesiri altnda, h ad b ir ekil ald. Ve karde ara sn d a k i a y rlk y a ln z siyas m eselelerde deil, fakat d in sahada d a h i patlak verdi. K onstantin ve K o n sta n n z n ik lile rin taraftar ol m a la rn a m u k a b il, b a b asn n son se n elerindek i d in haleti r u h iy e y i tem adi ve te k e m m l ettiren K onstans, A rius ta raftar o ld u u n u alenen il n eyledi. M te a k ip senelerdeki d a h il harblerde, ilk evvel K o nstantin II ve b ir ka sene sonra K onstan m a k tu le n ld le r. En n ih a y e t K onstans tek bana im p arato r oldu. . A r ia n iz m in m u te k it b ir taraftar o lan Konstans, za m a n saltanatnda b iro k tahdidata u r a m o lan p utp erestliin a le y h in e olarak, d e v am l surette bir arianist siyaset takip etti. K onstansm e m irn a m e le rin d e n birisi u beyanatta b u lu n u y o r : Batl itikatlara b ir n ih ay e t v e rilsin ve k u r b a n kesm e cinneti ortadan k a ld r ls n ! (65). Fakat putperest m abetler ehir s u rla rn n dnda, o ld u k la r g ib i d u ru y o rla rd . B irka sene sonra putperest m abetle rin k a p a tlm a s n b ild ire n bir e m irn a m e n e re d ild i: Bu m abetlere g irm e k ve te k m il im p a ra to rlu u n h e rh a n g i b ir m a h a l y a h u t eh rinde k u r b a n

kesm ek m e n e d iliy o r d u ; aksi harekette b u lu n a c a k la r id am edilecek, m a l ve m lk le r i m sa d e re olunacakt. D i e r bir e m irn a m e d e p utlar iin k u r b a n kesen v e y a h u t b u n la ra tapan h e rh a n g i bir ahsn l m cezasna arp lac an o k u y o ru z (66). K onstans, c l s u n u n y ir m in c i senei devriy esini tesit etm ek iin ilk defa olarak R o m a y a gittikte, refa k a tin d e putperest k a lm bir ok senatr b u lu n d u u halde, eski za m a n la ra ait b ir ok bidat ziyaret ettikten sonra p utp e restlik iin, R o m a n n m aziy e ka rm b t n b y k l n tem sil eden zafer ilahesi m e z b a h n n senatodan k a ld rlm a s n emretti. B u hdise b t n putperestler ze rin d e derin bir tesir yapt. B u n la r d in le rin in son g n le ri g elm i o ld u u n u hissettiler. K onstans z a m a n n d a ru h b a n iy e tin m uafiyet ve im tiy azlar d a h a fazla arttrld. P iskoposlar sivil m ah k e m e le r karsnda ta m a m iy le m sta k il b ir m e v k ie sahip o ldu lar. Fakat, putperestlie kar alna^n b u iddetli te d b ir lere ra m e n bu din, k e n d i k u v v e ti ile deil, fakat h k m e t n e zd in d e g r d m u a y y e n bir h im a y e sayesinde, y aam akta d e v am e d iy o r d u : K onstans R o m a d a k i Vestal lere ve resm papaslara d o k u n m a m t. F e rm a n la rn d a n b irin d e A frika iin bir papas (sacerdos) in tih a b n em retm ektedir. K endisi, salta n a tn n s o n u n a k adar Pontifex M axim us n v a n m tad. Fakat u m u m olarak, K onstans z a m a n n d a , h ris tiy a n l n - vaka arianist bir ekilde- in k ia f etmesi ve k u v v e tle n m e sine m u k a b il putperestlik b irta k m tah d it edici m ua m e le le re m a ru z kald. K onstansn m u a n n id a n e tak ip ettii a ria n iz m siyaseti b u im p arato r ile z n ik taraftarlar arasnda bir tak m ihtilflar k m asn a sebep oldu. K onstans ile z n ik m u k a rre ra tn m m e h u r m d a fii skenderiyeli Atanas ara sn d a k i u z u n m cadele b y k iddetiyle te m a y z etti. K onstans 361 de l dkte, ne z n ik taraftarlar ve ne de putperestler im p a ra to ru n a rk a sn d a n s a m im g z yalar d ke b ild ile r. Putperestler, p utperestliin halis taraftar olan J u lia n n tahta c l s u n a sevindiler. O rto dok s partisinde K o nstansn l m n n tevlit ettii hissiyata gelince b u n la r h a k k n d a M a fu r Hiyeronim u s 'u n atideki szleri sayesinde bir h k m verilebilir: Cenabha:k u y a n y o r, frtnaya ta h a k k m ediyor. H a y v a n ld k te n sonra s k n e t y e nid e n d o u yo r (67).

ranlere kar y ap t bir sefer esnasnda, K ilik y a d a , len K onstansm m u ta n tan cenaze m erasim i, y eni im p arato r J u lia n n h u z u r u ile, B y k K o nstantin tarafndan b in a e d il m i o lan H a v a rile r kilisesinde icra k ln d . Senato m teveffa im p a ra to ru ilh la r m ertebesine k ard.

JULAN APOSTAT (361-363)


J u lia n n ism ine, im p a ra to rlu k d a h ilin d e putp erestliin ye n id e n tekili iin y a p lm son bir teebbs z lm e z sureite b a ld r. J u lia n m ahsiyeti son derece enteresandr: u z u n m d detten beri lim ve ediblerin nazar d ik k a tin i celbetm i ve b u g n d a h i b u n la r teshir etm ekte b u lu n m u tu r . Ju lia n h a k k n d a pek ok ey y azlm tr. J u lia n m bizzat telif etmi o ld u u eserler z a m a n m z a k a d a r gelm i o lu p h a k k n d a bir h k m v e rm e k h u s u s u n d a em salsiz vesikalar tekil etm ektedirler. Ju lia n a dair telifatta b u lu n m u o lan larn balca- gayesi, eserinin h a k k a n iy e tin e ve m u v a ffa k iy e ti ne im a n etm i ve IV n c asrn ik in c i nsfnda, putperestlii y e n id e n ih y a etm ek ve yaatm ak ve b u d in i im p a ra to rlu u n r u h a n h ay atn a esas ittihaz etm ek h ly a s n d a b u lu n m u o lan b u ten H elleni a n la m a k ve izah etm ek o lm u tu r. Ju lia n gayet iy i bir tahsil g rd . G e n y and a ebevey n in i kaybetti ve ann esin i t a n m a d : Bu k a d n J u lia n n do u m u n d a n b irk a ay sonra vefat etmiti. J u lia n m ann esin e H o m e r ve H esio du n iirle rin i tedris etm i o lan grek edebiyat ve felsefesine v k f skit n e slin d e n h ad m a a s M a rd o n iu s p rensin m re b b ili in e tayin edildi. M a rd o n iu s bir taraftan gen J u lia n a antik edebiyata dair ders veriyor, dier taraftan ise evvel N ik o m e d ia , b ilh a re stanbul p is ko p o su olan m u te k it arianistlerden Evsep ve refakatinde b u lu n a n kilise m e n su b in i, J u lia n n M u k ad d e s Kitap ile nsiy et peyda etmesi iin alyorlard. te b u suretle Ju lian , bir m v e r r ih in y azm o ld u u gibi, d im a n d a biribiriy le temas etm eksizin yan y an a yer alan ik i m u h te lif ter biye g r m t (68). Ju lia n vaftiz o lu n d u . Sonralar b u d e v reyi, ke ndisi iin u n u tu lm a s lzm b ir k b u s g ib i h atrla mtr. J u lia n n g e n lii u z u n bir k o r k u iin d e geti : K onstans b u prensi ke ndisi iin m u h te m e l b ir ra k ip a d d e

diy or ve J u lia n m haris em e lle rind en p h e le n iy o rd u ; bazan bu prensi tarada bir nevi s r g n olarak yaatyor, bazan ise payitahta ce lb e d p g zle rin in n n d e b u lu n d u r u y o r d u , ju lia n , a k ra b a la rn d a n b ir o u n u n K o nstansm em riy le katle d ilm i o ld u u n u b ilm iy o r deildi; h e rg n k e n d i hayat iin endieye d y o rd u . K a p a d o k y a d a b ir ok seneler m e c b u r ik a m e t eden ve b u ika m e ti esnasnda ve ke nd isine refakat et m i olan M a rd o n iu s u n nezareti altnda, eski m u h a rrirle ri tetkike d e v am eyleyen ve ih tim a l b u za m a n la r Tevrat ve ncil h a k k n d a derin m a l m a t e dine n Ju lian , K onstans tara fn d a n , tahsilini ik m a l etm ek iin evvel staribula, b ilh are N ik o m e d ia ya (zm it) g n d e rild i. B urada b u lu n d u u esnada, ilk defa olarak, k e n d isin d e putperestlie kar bir te m a y l hissetti. O dev irde N ik o m e d ia 'd a, z a m a n n n en iyi hatibi ve h e lle n iz m in o tantik b ir m m e s ili o lan L ita n iu s ders v e ri y o rd u . L ib a n iu s istih k ar ettii ltin lis a n n b ilm iy o r ve b ilm e k te istem iy o rdu. H ris tiy a n l istihfaf ediy or ve her eyin h ik m e tin i y alnz hellenizm de a ra m a k istiyordu. L ib a n iu s u n putperestlie kar d u y d u u ak ve m u h a b b e t h u d u d s u z d u . V e rd i i ko nferanslar N ik o m e d ia da b y k bir rabete m a z h a r o lu y o rd u . Konstans, J u lia n b u ra y a g n d e rd i i esnada, L ib a n iu s 'u n ten n u tu k la r n n g en akirt ze rin d e s ilin m e z in tib a la r b ra k a b ile c e in i ih tim a l d n m t r ; J u lia n m e h u r h atib in derslerine d e v am d an m ennetti. Ju lia n im p a ra to ru n y asa n alenen ih l l etmedi. Fakat L ib a n iu s u n eserlerini tetkik etti, talebeleri vastasiyleba lim in derslerine v u k u f p ey da eyledi ve L ib a n iu s u n ifade tarz ve s l b u n u o derece b e n im se d i k i m te ak ip devirlerde L ib a n iu s u n bir talebesi olarak te lk k i o lu n a b ild i. Ju lia n N ik o m e d ia da neo-platonizm g izli d o k trin in e m eftu n o lm a a balad. Bu dev irde b u d o k trin , m u a y y e n b y fo rm lle ri k u lla n m a k suretiyle, m sta k b e l hayat kefetm ek ve lle ri d iriltm e k y a ln z in sa n la r deil, fakat ilh la r dahi (th e u rg ia= 0 ,ovpyta) k u d re tin i h aiz b ir do k trin olarak ortaya km t. Efesli filozof ve lim M a k s im b u sahada J u lia n a b y k tesirlerde b u lu n d u . Ju lia n , K onstansm e m riy le k a rd e in in id a m e d ild i i teh lik eli devri atlattktan sonra, hesap v e rm e k zere M iln m a h k e m e s in e davet edildi ve b u n d a n sonra Y unanistana,

A tinaya, s r ld . M uhteem m azisiy le m e h u r olan bu ehir, K onstans za m a n n d a , o ld u k a s n k bir k y m a n zaras a rze d iy o rd u . B una ra m e n m e h u r b ir putperest m ektep b u ra d a, gem i asrlarn h atrasn tem adi ettiriyordu. Ju lia n A tin a d a k i ik a m e tin d e n b y k faideler te m in etti. M e k tu p la rn d a n b irin d e Attik n u tu k la rn ... b a he lerini, A tina civ a rn, m ersin aalariyle tah dit edilm i caddeleri ve S o k ra n m te v a z e v in i sevinle h a trla d n (69) beyan etm ek tedir. A tin ad ak i ikam eti esnasnda, Ju lia n m v e rrih le rin ekserisine gre, hiyerofant (69a) tara fn d a n Elesvis misterlerine ithal edilm itir. Boissierye gre b u hdise y eni m htedi iin bir nevi vaftiz o lm u tu r (70). B u n u n la beraber b u g n baz lim le rin J u lia n n Elesvis m e zh e b in e s l k ettiinde teredd t ettiklerini k a y d e tm e k l z m d r (71). 35 5 te K onstans J u lia n ezar il n etti, k z kardei H elen ile e v le n d ird i ve lejy onlara k u m a n d a etm ek zere G a ly a y a g n d e rd i. B urada m em lek eti y k u p y akan, ehirleri tah rip eden ve a h a liy i kltan geiren G e rm e n m ste vlilerine kar, pek m k l artlar altnda, k a n l b ir m cad e le icra o lu n u y o rd u . Ju lia n k e n d isin e tevdi o lu n a n G a ly a y k u rta rm a k n a n k r vazifesini erefli bir surette baard ve G erm e n le ri A rg ento ratum ( S tr a s b u r g ) c iv a rn d a k a n l bir hezim ete uratt. J u lia n m G aly a d a o tu rm u o ld u u balca ehir Ltetia o lm u tu r (Ltetia Parisiorum so n ra k i Paris). Ltetia o z a m a n la r Sen n e h r in in ortasnda o lu p z a m a n m z a k adar ite ( Civitas) a d n m u h a fa za etm i ve tahta k p r le rle n e h rin ik i sah ilin e b irle tirilm i o lan b ir ada ze rin d e k in k k bir ehirdi. O devirde d a h i b ir ok ev ve b a he lerin b u lu n d u u Sen n e h r in in sol sahilinde , ih tim a l K onstans K lor tarafndan b in a edilm i b ir saray m ev cu ttu . B u sarayn b a k iy e le rin i b u g n C luny m z e s in in y a n n d a g rm e k k a b ild ir. Ju lia n ik a m e tg h olarak b u saray in tih a p etti. K endisi Ltetiay sev iy o rd u ve d a h a sonralar y a zm o ld u u eserlerinden b irin d e Sevgili Ltetia s m d a (72) g e ir m i o ld u u k h a trla d n beyan etm ektedir. G e rm e n le r R e n in te tarafna atldlar. Ju lia n b u hususta yle y a zy o r: D aha h e n z ezar o ld u u m za m a n la r defa R e n i getim . R e n in te tarafnda o turan b a rb arla rd an 2 0 ,0 0 0 kii re h in aldm ... l h la rn y ard m iy le , m ik ta r

k r k b u la n te k m il eh irlerini zaptettim ... (73). O r d u s u n d a Julian , b y k b ir m u h a b b e t ve tevecche m a lik b u lu n u y o r d u . K onstans, J u lia n m m u v affa k iy e tle rin i ad e m i itim at ve hasetle takip ediy ord u. ranlere kar sefere gidecei esnada J u lia n dan, G a ly a d a n y ard m c le jy o nlar g n d e rm e sin i iste di. G alya le jy onlar a y a k la n d la r ve J u lia n , b ir k a lk a n ze rin d e y u k a r k a ld rd k ta n sonra, Avgust iln ettiler. Y eni A vgust K onstanstan b u em ri v a k ii ta n m a s n talep etti. K onstans b u n u reddetti. D a h il bir h arp p atlam ak zere idi. Fakat b u esnada K onstans ld . 361 de Ju lia n , te k m il im p arato rlu kta, im p arato r iln edildi. K onstans taraftarlar ve m aiyeti yeni im p arato r tarafndan za lim a n e itisaflara m a ru z b ira k d la r ve a r cezalara arp ld lar. P utperestliin m u te k it taraftar olan Ju lia n , K o nstansn l m n e k adar, d in fik irle rin i g izle m e k m e c b u riy e tin d e k alm t. M u tla k h k im o ld u k ta n sonra, en b y k a r z u s u n u tatbik m e v k iin e k o y m a k istedi: Putperestlii y eniden te kil etm ek. Tahta c l s u n u n ilk haftalarnda, Ju lia n b u hususa dair bir e m irn a m e nereyledi. M v e rrih A m m ia n u s Marellin u s b u v a h im a n d a n yle bahsetm ektedir: Julian k k y an d an beri, k e n d isin d e ilh la ra kar en can l bir te m a y l hissetm iti; b y d nisbette eski d in i y eniden tesis etm ek a rzu su ile daha fazla y a n u p k a v ru lm u tu . B u n u n la beraber k o r k u y z n d e n putperestlik y in le rin i en b y k bir m a h re m iy e t iin d e icra ediy ord u. Fakat Ju lian , k o r k u s u n u n m ilin in ortadan k a lk m a s iy le istedii g ib i hareket etm ek im k n n elde ettiini g rd kte , gizli fik irle rin i ortaya k o y d u ve ak ve kat bir e m irn a m e ile m abetle rin alm a sn ve ilh la ra k u r b a n la r ke silm esini em retti (74). Bu e m irn a m e hi b ir k im s e n in h ay re tini m u c ip olm ad. J u lia n n putperestlie olan m e y lin i herkes biliy o rd u . P u t perestlerin sevinci pek b y k o ld u ; b u n la r iin d in le rin in y e n id e n ihdas, y a ln z h rriy e te deil, fakat zafere dellet ediy ord u. J u lia n m e m irnam esi, im p a r a to r lu u n her tarafnda, a y n i tarzda, tatbik o lu n m a d : garp k s m n d a ark k s m n d a n d a h a fazla putperest vard. Ju lia n z a m a n n d a s ta n b u ld a bir tek putperest m abet k a lm a m t. Ksa bir m d d e t zarfnda yeni m abetler ina

etm ek ise im k n s z d . Ju lia n ih tim a l, m e n einde gezinti ve konferanslara tahsis ed ilm i ve K onstantin z a m a n n d a n beri b ir Fortuna,, (yani ksm et ilhesi) h ey keliyle tezyin e dilm i olan ehrin balca b a zilik in d e , m u ta n ta n surette k u r b a n kestirdi. Kilise m u h a r rir le r in d e n S o zo m e n in ehadetine gre, b u m erasim esnasnda yle bir v a k a tehadds etti: B ir o cuk tarafndan g e zd irile n k r bir ih tiy ar im p a ra tora y ak lam ve h k m d a r n y z n e dinsiz, d n m e ve im an sz bir ad am o ld u u n u h ay k rm tr. B u n u n ze rin e Ju lia n u m u k a b e le d e b u lu n m u tu r : Sen bir k r s n ; G a lile deki a lla h m her halde sana ry eti bahedecek deildir. h tiyar ise yle b ir cevap ve rm iti: Beni g zle rim d e n m a h r u m ettii iin A llaha h a m d ederim , b u sayede d in s iz li in i g rm e m e m n i o ldu . Ju lia n b u h a k a re tm iz szlere m u k a b e le d e b u lu n m a m ve k u r b a n m e ra sim in e dev am etm iti (75). P utperestlii y e n id e n ihdas etm ek a rz u s u n d a b u lu n a n Ju lia n ' b u d in in eski d ekilleriyle y e nid e n diriltilmesin in im k n s z o ld u u n u anlad. H ris tiy a n lk kilisesi ile m c a d e le etm ee m u k te d ir b ir k u v v e t y aratm a k iin p u t perestlii y e n id e n te k iltlan d rm a k , slah etm ek lzm d . B u n u n i i n .im p arato r, iyi b ild i i h ris tiy a n lk tek iltndan baz h u s u s la r a lm a a k a rar verdi. Putperest rhbaniyeti h ristiy a n kilise sin d e k i m ertebeler silsilesine gre te k il tla n d r d . Putperest m abetle rin ileri, h ristiy an m a betlerine im tisalen, sslendi. B u d e v irde m abetlerde msah a b e le r y a p ld ve h e lle n iz m h ik m e tin d e n b h is k i taplar o k u n d u u anlaly o r (hristiyan kilise sin d e k i v azlar k a r la trn z ); putperest y in le rin e lh ler ithal o lu n d u ; rah ip le rd e n k u s u rs u z bir h ay at istenildi; iy ilik tevik g r d . D in vazifelerini l y k iy le ifa etm iy enle r aforoz e d ilm ek , tvbe ve istifara ilh... tbi tu tu lm a k la tahdit edildiler. H u ls a olarak, y e nid e n ihdas e d ilm i o lan h ris tiy a n l ca n la n d r m a k , m u h ite in tib a k ettirm ek ve y aatm ak iin Julian, b t n r u h u ile istik rah ettii b ir k a y n a a riicu etti. lh m e z b a h la rn a g t r le n k u r b a n lk h a y v a n la rn adedi o k a d a r fazlalat ki, b u n la rla bizzat putperestler d a h i alay etm ee baladlar. m p ara to r bizzat k u r b a n kesm e m e ra s im le rin d e faal bir rol o y nad . E h e m m iy e tsiz ileri g r m ek ten e k in m iy o rd u . L ib a n iu s a gre, m e zL a h m etrafnda

koar, atei y akar, bak k u lla n m a s n bilir, k u lar b o a z la rd ve b u n la rn barsaklar k e n d isi iin bir sr tekil et m ezd i (76). M erasim lerde kesilen h a y v a n h e k a to m b la r (76a) vaktiy le die r b ir im parator, fiiosof M ark A vrel h a k k n d a sy le nm i olan bir .h icv iy e n in y e nid e n m e y d a n a k m asn a sebep oldu: Beyaz k zle r M a rk u s e zar selm larlar. Y e n i den m uzaffer olarak avdet ederse biz m a h v o la c a z . (77). P utp erestliin bu zah ir zaferi im p a ra to rlu k d a h ilin d e yay an h ristiy a n larn vaziyeti ze rin d e m essir oldu. lk evvel h ristiy a n lk v a h im tehlikelere m a ru z k a lm y a c a k g ib i g r n d . Ju lia n h ristiy anlk ta v c u t b u lm u olan m u h te lif tarikatlerin m m e ssille rin i, m ritle riy le birlikte, sa ra y n a davet etti ve b u n la ra d a h il harplere artk bir nih ay et v e rilm i o ld u u n u ve herkesin k e n d i itik a d n a gre, h ib ir tazy ik ve tehlikeye m a ru z k a lm a k s zn , hareket edebileceini beyan etti. te b u suretle Ju lia n saltanatnn ilk icraatndan biri, m s a m a h a b e y an n am e si o ldu . B azan, h ristiy anlar im p a ra to ru n h u z u r u n d a k a v g a la rn a yeniden balyorlard. O za m a n Ju lia n , M ark A v relin szlerini te k rarly arak yle d iy o rd u : A lm anlar ve F ra n k la rn be n i d in le m i o ld u k la r g ib i s iz d e be n i dinleyin! (78). Bir m d d e t sonra n e ro lu n an b ir e m irn a m e ile K onstans tarafndan s r lm olan p isk o poslar, h a n g i d in fik ird e o lurlarsa olsunlar, m e n fa d a n geri a rld la r ve m sa d e re edilm i olan m lk le r in e tekrar sah ip o ldu lar. Fakat Ju lia n tarafndan geri a rlm olan r h b a n iy e t a-alar b irib iriy le b a ram y a ca k g ib i g r n e n m u h te lif d in ce reyanlara m e n su p tu lar. B u n la r y a n y a n a su lh ve s k n iin d e y a y a m a d la r ve tekrar iddetli k a v g a la rn a baladlar. J u lia n m ih tim a l b e k le d i i de b u idi. Z a h ir b ir serbesti ver m ek le h ristiy anlarn haleti ru h iy e sin e ta m a m iy le v k f o ld u u n u gsterm iti. B u n la rn kilisesinde k a v g a la rn h e m e n y eniden ba ly ac a m a ve b u suretle p aralanacak olan kilise n in k e nd isi iin cidd h i b ir tehlike arzetm iyeceine e m in d i. A y n z a m a n d a Ju lia n , h ristiy a n l in k ra m u v a fa k a t edecek olan h ristiy anlara b y k m enfaatler vadetti. M ezhep d eitiren lerin m ik ta r o ld u k a b y k oldu. Sen Jerm , J u lia n n b u hatt h arek etini h ristiy a n lar k u r b a n m e ra sim in e itirake zo rla m a k ta n ziy a d e s r k liy e n tatl bir itisaf (79) tesm iye etmitir.

B u n u n la beraber hristiyanlar, tedric surette devlet idare sinden ve o rd u d a n u za k latrly o rd u . B u n la rn y erine p utp e restler tayin o lu n u y o rd u . O r d u la r d a sancak olarak k u lla n la n K o n stan tin in m e h u r labarum u im h a edildi ve o rd u b a y ra k la rn n ze rin d e p arly an halar putperest iaretleri tarafn da n istihlf o lu n d u . Fakat h ristiy a n l a en m e ssir darbey i v u r a n tedrisatta y ap lan reform oldu. B irinci e m irn a m e , im p a ra to rlu u n b a l ca e h irle rin d e k i h o c alarn tay inine aitti. N am zetler e h irle r tarafndan in tih a p o lunacakt; fakat b u in tih a p la rn tas d ik i im p arato ra aitti. Bu suretle im p a ra to r istem edii hocalar k a b u l e tm iy e b ilird i. D ah a evvelleri ise h o c alarn tay in i m n h asra n ehirlere aitti. J u lia n m m e k tu p la rn d a bize k a d ar gelm i o lan ik in c i e m irn a m e d a h a m h im d i. B u n d a yle y azl idi: H o calk m esleine g irm e k istiyenlerin h s n h a l sah ib i o lm a la r ve k a lp le rin d e devletin fik irle rin e m u g a y ir fikirle r beslem em eleri lzm d r (80). D evletin fik irle rin e u y g u n fikirler tab iriy le tabi o lara k bizzat im p a ra to ru n p u t perest fik ri kastedilm itir. E m ir n a m e H o m er, Hesiod, Demosten, H ero do t ve die r an tik m u h a rrirle ri izah edenlerin, b u m u h a r rir le r in tap m o ld u k la r ilh la r in k r e y le m e le rin in g l n o ld u u n u b e y an etm ektedir. Ju lia n , e m irn a m e s in d e yle d iy o r: H ocalarn in tih a b n a ik i yol b r a k y o r u m : Y a tehlikeli b u ld u k la r b ir eyi hi o k u tm a s n la r v e y a h u t derslerine d e v am etm ek istedikleri takdirde, tefsir ve a y n i z a m a n d a il h la r m u v ac e h e sin d e d in sizlik , cinne t ve hatada b u lu n m a k la ith am ettikleri H o m e r, H esiod v e y a h u t die r h e rh a n g i bir m u h a r r ir in h i te byle o lm a d n tale belerine telkin etsinler. Aksi ta k d ird e b u m e llifle rin y azlar sayesinde geinen ve b u y zd e n cret a la n la rn en m anasz b ir hisset g ste rd ik le rin i ve b irk a d r a h m i iin her eyi y ap m a k tynetinde o ld u k la r n ik r a r etm ek lzm g e lir. B u g n e k a d a r il h la rn m abetle rini ziyaret etm em ek iin b iro k sebepler m e v cu ttu ve her tarafta cari o lan k o rk u ilh la r h a k k n d a e d in ilm i olan h a k ik fik irle rin g izle n m e sin i h a k l g s te riy o rd u ; fakat il h la rn bize h r r iy e tim iz i y e nid e n b a h ettikleri b u anda, d o ru olarak telkki o lu n m y a n b ir eyi insan lara re tm e k , z a n m m a gre, m a n a szlk tr. Fakat p ro fesrler, izah ve tefsir ettikleri m u h a rrirle ri h a k m in san lar olarak k a b u l ettikleri takdirde, b u m u h a r rir le r in ilh la r

h a k k n d a beslem i o ld u k la r d in hisleri d a h i k a b u l etm eli dirler ; tebcil edilen il h la rn sahte o ld u k la rn a k a il o la n lar ise G alile lilerin kilise lerine gitsinler ve orada M aty ve L k tefsir etsinler... efler ve profesrler iin u m u m k a n u n ite byledir... (na tla r), k e ndi arzu lar h ilfn a tedavi etm en in d a h a d o r u o lm a sn a ra m e n biz, b u hasta l a tu tu lm u o lan lar affediyoruz, n k , fik rim e gre, de lileri ce za la n d rm a k ta n ziyade talim ve terbiye etm ek daha iyidir (81). Ju lia n m dostu ve silh arkada A m m ia n u s M arellinus bu e m irn a m e d e n yle b a h se d iy o r: (Julian), h ristiy anlarn, ilh la ra h rm e t etm edikleri takdirde, (yani, dier kelim elerle, putperest o lm a d k la r takdirde), hitabet ve g ra m e r tedris etm esini m ennetti (82). H ristiy a n m e llifle rin ve rm i o ld u k la r m a l m a ta istinat eden b azlar J u lia n m y eni bir e m irn a m e nered ip h ristiy a n la r y a ln z ders verm ekten deil, fakat u m u m m ekteplerde, tetebbuatta b u lu n m a k ta n d a h i m e n n e tm i o ld u u n u farzetm ektedirler. Sent A v g u stin yle y a z m a k ta d r: H ristiy a n la r tedristen ve serbest sanat lar ( liberales artes) tahsil etm ekten m e n n e tm i olan Ju lia n , kiliseye kar itisafta b u lu n m a m m d r? (83). Fakat bu ik in c i e m irn a m e n in m e tn in e m a lik deiliz. B inaenaley h ih ti m a l h i b ir za m a n m e v c u t o lm am tr. Esasen h ristiy a n lar ders ve rm ekte n m e n n e d e n b irin c i e m irn a m e b u n la r n tahsil etm elerine bilvasta m n i o lu y o rd u . Bu e m irn a m e n in n e rin den sonra h ristiy a n lar o c u k la rn putperest g ra m e r ve h ita bet m ek tep lerine g n d e rm e e m e c b u r k a ld la r; h ris tiy a n larn ekserisi b u n d a n im tin a eyledi, n k b u putperest tedri satn tesiri altnda, b ir iki nesil getikten sonra, hristiyan g enlerin tekrar putperestlie avdet ede bileceklerini farz ediy orlard. Fakat, d ie r taraftan, h ristiy a n larn , bir dereceye k a d a r u m u m tahsil g rm e d ik le ri takdirde, a h l k a n putperest lerden aa b ir seviyeye decekleri aik rd. B inaenaleyh J u lia n n e m irn a m e s in in bir tane d a h i olsa h ristiy a n la r iin asl bir e h e m m iy e ti vard. H att e m irn a m e , h ris tiy a n la rn istikbali iin v a h m bir tehlike arze d iy o rd u . G ib b o n h a k l o lara k h ristiy anlarn ders ve rm e kte n dorudan doruya, tahsil g rm e k te n, putperest m ekteplere g id e m e d ik le ri iin (ahlk b a k m n d a n ), dolaysile m e n n e d ilm i o ld u k la r mtaleasnd a b u lu n m a k ta d r (84).

B irok hristiyan hatipleri ve gram ercileri, im p arato ra ho g r n m e k iin, putperestlii k a b u l etmektense, k r s le rin i terketm ei tercih ettiler. Putperestler arasnda dahi J u lia n m e m irn a m e si m u h te lif ekilde tefsir edildi. Putperest m u h a r r ir A m m ia n u s M are llin u s b u no k tay a d a ir yle y a zy o r: Ju lia n n h ristiyan profesrleri hitabet ve g ram er tedrisinden m e n n e d e n za lim a n e e m irn a m e s in d e n hi bahset m e m e k lzm d r (85). H ristiy a n la rn b u e m irn a m e y e ne suretle kar k o y m u o ld u k la rn g rm e k enteresandr. B azlar sad edilne b ir surette sevindiler, n k b u n la r n fik rin e gre, im parator, h ristiy a n lara putperest m u h a rrirle rin tah silin i g letirm iti. M e n n e d ile n putperest edebiyat yerine k a im o lm a k zere ih tiy a r A p o llin a r ve gen A p o llin a r (baba ile o u l), m ektep tedrisat iin, y eni b ir h ristiy an edebiyat y aratm a tasavvu r ettiler. B u n u n iin psom lar P in d a rn kasideleri tarznda y a z m a a b a la d la r; P entatk (M u sa n n be kitabn) hexam etrufn (85a) v e zninde, n cili ise P lto n 'u n (E fltun) m u h a v e releri ek linde ilh... tertip ettiler. Bu b e k le n ilm iy e n eserlerin h i birisi bize k a d ar gelm em itir. Bu k a b il edebiyatn de v a m l b ir kym ette o lam y aca a ik r d : Ju lia n n l m ile e m irn a m e si terkedildikte, b u edebiyat d a h i ortadan kalkt. 362 senesi y aznd a, Ju lia n im p a r a to r lu u n ark v ily e t le rind e bir seyahat yapt ve ahalisi, im p a ra to ru n bizzat syle d i i vehile, dinsizlii tercih eden (86), y a n i h ristiy an olan A n ta k y ay a (A ntiohya) geldi. B urada, resm m e ra sim le r esnasn da b ir ta k m s o u k m u a m e le le rd e n m a a d a bazan g zaptedilebilen bir h u s u m e h issedildi ve bazan b u n la r aa v u r u ld u . Julia n n A n ta k y a da k i ik a m e ti ok m h im d ir , n k im p arato r b u ra d a m e y d a n a g etirm ek istedii eserin n e k ad a r m k l ol d u u n u ve tasa rlad putp erestliin y e n id e n ih d a s proje sin in tatbik k u d re ti o lm a d n anlam tr. S u riy e n in m erk ezi h am e tlu m isafirin in te lk k ile rin i so u k b ir tarzda karlad. Bu hususta J u lia n n Misopogon y an i Sakaldan nefret eden ad l h icv iy e sin d e (87) bizzat n ak le tti i vaka calibi dikkattir. A ntaky a civ arn d a, D afnede k in A p o llo n m a b e d in d e y a p lacak olan b y k putperest y in in d e im p arato r k a la b a lk b ir h a lk ktlesi, birok k u r b a n lk h a y v a n , d k le c e k m ayi, buhur ve b y k putperest b a y ra m la rn d a k u lla n la n d ie r b ir ta k m eya b u la c a n m id ed iy o rd u . Fakat m a

bede geldikte, b u ra d a hayretle e lin de k u rb a n ed ilm e k zere bir tek kaz tutan b ir papastan baka h i b ir k im se y i b u la m ad. te J u lia n n h ik y e si: Loos is m in i v e rd i in iz o n u n c u ayda (siz byle hesap edersiniz) z a n n m a gre, m enei atalarm za k adar d a y a n a n ve b u il h n (A pollon, Sol Deus, Helios) erefine tesid o lu n a n b ir b a y ra m v a rd r ve vazife, D a fn e y i ziyaret etm ek suretiyle, h am iy e t gsterm ei e m re d iy o rd u . B inaenaley h Zevs Kasios m a b e d in d e n b u m ahale, h i olm azsa m re ffeh h a lin izi g rm e k ve h a lk n fik irle rin i re n m e k le se v in e b ilirim d n cesiyle k o tu m . Ve ry ad a h ay alle r g ren b ir insan gibi tertib o lu n a c a k d in alay d im a m d a ta h a y y l e d iy o rd u m . K u rb a n lk h ay v a n la r, d k le c e k m erubat, il h la r ere fine ark syliyecek ko ro heyetlerini, b u h u r u , r u h la r ta m a m iy le kudsiyetle ssl e h rin izin gen o c u k la rn nefis beyaz elbiseler g iy m i o ld u k la r halde m e zb a h n etra fn da m e v k i alm olarak b u la c a m ta h a y y l e d iy o rd u m . Fakat m u k a d d e s m ahale g ir d i im d e b u ra d a ne b u h u r , hatt ne bir rek ve ne de bir tek k u r b a n lk h ay v a n b u ld u m . O and a am akla beraber daha h e n z m a b e d in d nda o l d u u m u , sizlerin tarafm d an verilecek iareti b e k le d i in izi, b arah ip o ld u u m d a n dolay b u erefi bana b ahe ttiin izi d n d m . Fakat il h n senevi b a y ra m erefine ehrin ta k d im etm ek n iy e tind e o ld u u k u r b a n la r so ru p aratr m a a baladkta ra h ip bana u cevab v e rd i: K endi ev im den ilh e ta k d im etm ek zere, bir kaz getird im ; fakat ehir b u g n h i b ir h a z rlk y a p m a d (88). A ntakya, putp erestliin davetine icabet etm em iti. - Bu k a b il hadiseler J u lia n n ca n n sk y or ve h ristiy anlara kar k in in i tah rik ediy ordu. H ristiy a n la ra izafe o lu n a n D afne y a n g n n d a n sonra im p arato r ile b u n la r arasndaki mnasebat b t n b t n gerginleti. ilede n k m olan im parator, ceza o lm a k zere, A n ta k y a n n balca kilise sinin k a p a tlm a sn e m re tti; buras ay n z a m a n d a tecavze u ra d ve y a m a edildi. Bu k a b il v a k a la r die r ehirlerde de tah a d d s etti. G e rg in lik son raddesine g e ld i; h ristiy a n lar d a h i il h la n n tasvirlerini k rdlar. K ilisenin baz m m essille ri, d in u r u n d a m artir olarak ld le r. Tam bir anari im p a r a to r lu u tehdid ediy ord u.

363 ilk b a h a rn d a Ju lia n A n ta k y ay terketti ve ranllara kar sefere gitti. M a l m o ld u u vehile, im p arato r b u sefer esnasnda bir m z ra k darbesile l m derecesinde y a ra la n m ve a d rn a g etirild ik te n sonra lm t r. m p a ra to ru n k im in tarafndan v u r u ld u u kat olarak b iline m edi. B u n d a n dolay b ilh a re b u m e v z u a dair b ir tak m efsaneler ortaya ktlar. B u n la r m e y a n n d a pek tabi olarak J u lia n m h ristiy a n lar tarafndan v u r u lm u o ld u u n u id d ia eden b ir versiyon var dr. H ristiyan m v e rrih le ri, im p a ra to ru n elini yarasna g t r d n , a v c u n u n i in i k a n ile d o ld u r d u k ta n sonra b u k a n h a v a y a s a v u r d u u n u ve b e n i m a l p ettin, G alileli szle rin i sylem i o ld u u efsanesini nak le tm ekted irler (89). m p a ra to ru n ad rnd a, y a ta n n etrafnda, dostlar ve o rd u efleri to p la n d la r; Ju lia n b u n la ra son defa olarak veda etti. Son szleri A m m ia n u s (X X I, 3, 1 5 - 2 0 ) vastasile bize k a d a r g e lm ile rd ir. Bu szlere gre Ju lia n h a y a tn n ve faaliye tin in bir m e d h iy e s in i y ap m ak tad r. Bir filosofun s k n e ti ile, n n d e n k a lm as im k n s z olan l m beklem ektedir.Sonunda, k u v v e ti azaldkta, m u a y y e n b ir vris gsterm eksizin, en iyi b ir im p arato r tarafndan istihlf edilm esi a rz u s u n u izh ar ediyor. Fakat etrafndakiler a la y o r la r : o z a m a n , l m h a lin d e b u lu n a n b u n la r hafife tek dir ediyor ve g k ve y ld zla rla su lh y a p m o lan b ir im p a ra to r iin a la m a n n m n a s ip o lm a d n syliyor. Ju lia n , 26 h a zira n 3 6 3 te, gece yars, 32 y an d a o ld u u halde, ld . M e h u r h atip L ib a n iu s b u l m Sokratn l m n e benzetti (90). O rd u , tac, m u h a fz alay na k u m a n d a eden J o v ia n a verdi. Bu zat z n ik m u k arre ra t taraftar b ir h ristiy an idi. ran k ra l tarafndan sulh aktetm ee icbar edilen Jo v ian fena bir m u a h e d e y a p m a k ve d m an lara, Dicle n e h rin n ark sah i lin d e b u lu n a n b irk a vilyeti terketm ek iztrarn d a kald. J u lia n n l m h ristiy a n lar tarafndan sevinle karland. H ristiy a n m u h a rrirle r m teveffa im p arato ra ejder, Nabukodonosor, Herod ve canavar l k a p la r n takdlar. Ju lia n , pek enteresan olan ahsiyetini daha d erin b ir surette tetkike m ed ar olabilecek b ir tak m eserler terketm itir. D in sistem inin m e rk e zin i gne k lt tekil etm ektedir ve d in te lkkile ri d o ru d a n d o ru y a ran le rin a y d n lk il h M itra k lt n n ve b u devirde tahrif e d ilm i o lan efltun

fik irle rin tesiri altnda b u lu n m a k ta d rla r. K k y and an beri Ju lia n tabiat ve bilhassa sem ay sevm iti. D in felsefesine dair elim izd e b u lu n a n balca m eh azda, K ral G ne adl tezinde, im p arato r en k k y an d an beri lh y ld zn u a larn a kar iddetli bir ak d u y m u o ld u u n u y a z m a k tadr. B aklarn g nee d ik m e k le k a lm y o r, geceleyin, d ahi se m a n n g z e llik le rin i tem aa e d e b ilm e k iin, b t n m eg a lelerini te rk e d iy o rd u . T em aaya d a id a n la rd a ke ndisine h itap edenleri artk i itm iy o r d u ; hatt b azan tam a m ile k e n d in d e n d a h i getii v a k i o lu y o rd u . O ld u k a v u z u h s u z bir surette izah ed ilm i olan d in nazariyesi g n e n e v in d e d n y a n n m e v cu d iy e tin e istinat etm ektedir. B irinci g ne en y k s e k G ne o lu p herey fik rin i ifade etm ek t e d ir ; y an i id ra k edilebilen (voY jT ) a h l k b ir vahdettir. Bu d n y a saf h ak ik atle r, ilk prensipler ve ilk sebepler d n y a s dr. Bize g r n e n d n y a ve z a h ir G n e, y a h u t hissedilen d n y a b irin c i d n y a n n bir ak sin d e n , fakat bilvasta h usule g elm i bir ak sind e n baka birey deildir. Bu. ik i d n y a , y a n i id ra k e d ilebile n ve hissedilen d n y a arasnda, G n e i ile birlikte, id rak eden d n y a (voepo) b u lu n m a k ta d r . te b u suretle id ra k edilebilen y a h u t m anev, id ra k eden ve hissedilen y ah u t m a d d d n y a la rd a n m re k k e p bir teslis h u su le geliyor, d r a k eden d n y a , id ra k edilebilen y a h u t m a n e v d n y a n n aksidir, fakat ay n i z a m a n d a bizzat hissedilen d n y a y a rne k tekil etm ektedir; b u suretle b u so n u n c u d n y a b ir aksin aksi, y a n i esas rn e in ik in c i dereceden bir kopyasdr. En y k se k G n e insan iin g ay r k a b ili n fu z d u r ; i^e b u sebepten Ju lia n , d ie r ik i g n e arasnda m tevasst bir m e v k i alan idrak eden G ne e b t n n a z a rla rn tevcih etmekte, bu gnee, Kral G n e is m in i vererek ta p m a k tadr. Ju lia n , m e c l b iy e tin e ra m e n , p u tp e re sli in y e n id e n ih y asn n pek b y k m k l t arze ttiini anlam t. M e k tu p la rn d a n b irin d e yle y a zy o r: Bu k a d a r aa bir seviyeye d m o lan bir eyi y k se ltm e k iin b iro k m ttefike ih ti y acm v a rd r (92). Fakat Ju lia n , d m olan putp erestliin bir d a h a k a lk n a m y a c a m ta k d ir edem em iti, n k bu d in ta m a m ile lm t . B in a e n a ly h (im p a ra to ru n ) teebbs, daha, b a lan g c n d a, a 'e m i m uv affakiy etle neticelenm ee

m a h k m d u . Boissiern in y a zd g ib i (Ju lia n m) eseri suya d e b ilird i, cih an ise b u n d a n h i birey k ayb etm ezdi (93). Bu atein H ellen in y ar ark l b ir ilk Bizansl (Frhby zantiner) o ld u u n u Geffcken yazy o r (94).Ju lia n n b iy o g rafisini y azm olan d ie r b ir lim u m taleada b u lu n u y o r : m parator Julian, kendisi iin m e d e n iy e tin m u k a d des beii, d n y a d a b t n iy i ve g zel eylerin anas ve bir ta p n m a h ey ecannda sy le m i o ld u u vehile, y egne h a k ik vatan olan Y u n a n ista n y ld z n n batm o ld u u u fu kta geici ve p arlak bir hayalet o lm u tu r (95).

IV NC ASRIN SONUNDA KLSE VE DEVLET. BYK TEODOS. HIRSTYANLIIN ZAFER


J u lia n m halefi, m u te k id h ristiy a n ve z n ik taraftar Jo v ian (363-364) z a m a n n d a h ris tiy a n lk y e n id e n teesss etti. Fakat bu son tedbir putperestlerin itisafm a bir sebep tekil etm edi; putperestlerin, im p a ra to ru n tahta c lu s u n d a , d u y m u o ld u k la r k o r k u n u n esassz o ld u u anlald. Jo v ia n sadece Ju lia n 'd a n evvelki vaziyeti y e n id e n iade etm ekle iktifa etti. D in serbestsi iln o lu n d u . Putperest m a b e d le rin alm a sn a ve k u r b a n kesilm esine m sa ad e edildi. Jo v ian , z n ik m ukarrerat h a k k n d a k i k a naatlerine ra m e n , die r m e zh e p le rin salik le rin e kar h i b ir zecr tedbir alm ad . H ris tiy a n l n m u h te lif cereyanlar na m e n su p olan s rg n le r m e n fa la rn dan geri getirtildiler. L abarum o rd u g h la r d a y e n id e n g r l m e e baland. Jo v ian anc ak b irk a ay saltanat sreb ildi, fakat d in sah a sndaki faaliyeti b y k bir in tib a brakti. V in ci asrda telif atta b u lu n m u olan arianist te m a y ll h ristiy an m v e r r ih i Filostorgius yle k a y d e tm e k te d ir : Jo vian kiliselere eski h ali y e n id e n iade eyledi ve b u kiliseleri Apostatusun m a ru z b ra k t b t n tecavzlerden m a su n k ald (96)Jo v ian an olarak ub at 364 te ld . Bu im p arato ra V a le n tin ia n I (364-375) ve kardei Valens (364-378) halef o ld u lar ve im p a ra to rlu u n idaresini a ra la rn d a paylatlar. V alen tin ia n im p a r a to r lu u n garp k s m n n idaresini deru hte etti ve ark k s m n V alense tevdi etti.

k i karde, itikat m eselelerinde b ir ib ir in d e n farkl prensiplere istinat ediy orlard. V a le n tin ia n n z n ik k o nsili taraftar o lm asna ra m e n , V alens arianist idi. Fakat z n ik taraftar o lm as V ale n tin ian , d in sahasnda, m s a m a h a k r d a v ra n m a k ta n m e n e tm e d i ve z a m a n saltanatnda en tam ve en e m in bir fik ir h rriy e ti cari oldu. Tahta k t esnada her ferde, k e n d i v ic d a n n a gre istedii d in i k a b u l etmesi h u s u s u n d a tam ve m u tla k b ir serbest! ve rilm i o ld u u n u b ild ire n bir k a n u n neretti (97). Putperestlik m u a y y e n bir m sa m a h a g rd . B u n a r a m e n V alentinian bir ta k m ted birlerle, b ir h ristiy a n im p a ra to ru o ld u u n u gsterdi. Bu m e y an d a B y k K o nstantin tarafndan kiliseye v e rilm i plan im tiy azlar yeniden ih y a etti. Valens baka b ir yol takip etti. A rianist te m a y l n taraftar olan b u im parato r, d ie r h ristiy a n lara kar m s a m a h a k r d a v ra n m a d ve itisaflarnn ne iddetli ve ne de sistem atik o lm asna ra m e n , im p a r a to r lu u n ark ksm , z a m a n sal tanatnda son derece k a rk b ir devire girdi. H arite, ik i karde G erm e n le re kar iddetli b 'r m c a dele a m a k m e c b u riy e tin d e kaldlar. M a l m o ld u u vehile Valens, gen yanda, G otlara kar y ap lan m cad eled e m a k tul d m t r. Fakat Bizans ta rih in in b a la n g la rn d a k i G e rm e n meselesi m te a k ip faslda tetkik o lunacaktr. G arpte, V a le n tin ia n n o lu G ratian (3 7 5 - 3 8 3 ), babasn istihlr etti ve a y n i z a m a n d a o rd u G ra tia n m drt y a n d a k i g ay ri m e ru kardei V ale ntinian II yi (375 - 392) alklad. V alensin l m n d e n sonra (378) G ratian Teodosu A vgust tayin etti ve b u zata im p a ra to rlu u n ark nsfn n ve llirik u m u n en b y k k s m n n idaresini tevdi etti. G e n ve iradesiz olan, h i b ir rol o y n a m y a n , fakat "arian iz m e te m a y l gsteren V alentinian II istisna edilecek olursa, im p a ra to rlu u n , G ratian ve Teodos ile, kat olarak d in serbestsini terketm i ve zn ik timsali,, tarafna gem i o ld u u g r l r. H akikatte, tarih tarafndan k e n d in e B y k,, lk a b v e rilm i olan ark im p a ra to ru Teodos (3 79 - 395) balca ro l o y nad . Bu im p a ra to ru n ism in e h ris tiy a n l n zaferi z lm e z b a la rla bald r. n tih a p eylem i o ld u u d in in kat bir taraftar o lan b u im p a ra to ru n z a m a n saltanatnda, putperestlie kar m s a m a h a gsterilm esi m e v z u u b a h s olam azd.
Bizans mparatorluu Tarihi

Teodos ailesi, IV n c asrn ik in c i n sfn d a n itibaren, V ale n tin ian I z a m a n n d a , im p a r a to r lu u n g arp k s m n n en p arlak g e n erallerinde n y u k a rd a ism i geen im p arato r Teo dosu n babas Teodos sayesinde hret kazan m tr. 3 7 9 d a G ratian tarafndan A v gust in tih a p ed ilm i ve ark n bana g e irilm i o lan Teodos hristiyan te m a y ll o lm a k la beraber vaftiz edilm em iti. A vgust o ld u k ta n bir sene sonra, Selnikte pek a r hasta b u lu n d u u esnada, b u eh rin p isko po su z n ik taraftan A skolius tarafndan vaftiz edildi. Teodos, ifas m k l ik i vazife k a rsn d a b u lu n u y o r d u : evvel b iro k ce reyanlarn ve m u h te lif te m a y lle rin m a h su l d in karg aalklar tarafndan p a r a la n m o lan im p a r a to rlu u n d a hil v a h d e tin i tesis etm ek; saniy en im p a ra to rlu u G e rm e n b a rb a rla rn n d a im ta zy ik n d a n ve bilhassa im p a r a to rlu u n m e v cu d iy e tin i bile tehlikeye k o y a n G o tlard a n k o r u m a k icap ediy ord u. G r ld vehile, Teodosu n selefi za m a n n d a , a ria n iz m st n >ir rol oynam t. V alensin l m n d e n sonra, bilhassa Teodosun tahta c l s u n a te k a d d m eden ksa ve m u v a k k a t saltanat ferdasnda, d in m cad eleler y e n id e n a le v le n m i ve bazan pek iddetli ekiller iktisap etm ilerdi. Bu m n a z a a ve karg a alk lar bilhassa ark kilisesinde ve stan b u ld a hiss o lu n m u la rd . A h k m d in iy e ihtilflar r h b a n iy e tin m a h d u t erevesi dna k m , o de v rin te k m il sosyetesine arz o lm u, h a lk ktleleri ve sokaklara k adar n fu z etmiti. A llah n O lu n u n h a n g i cevherden o ld u u meselesi, IV n c asrn ik in c i nsfnda, her yerde, konsillerde, kiliselerde, im p a ra to ru n saraynda, m n z e v le rin k u l b e le rin d e , m e y danlard a, pazar m a h a lle rin d e fe v k a ld e h ey e ca n l m n a kaalara yol ay o rd u. Nissa p isko po su G regor, IV n c asrn ik in c i nsfna d o ru , bu ah v al neticesinde h u s u le g elm i o lan vaziyetten, in fia lin i g izlem ee m u v a ffa k olamakszn, yle b a hse tm ekted ir: H er yer anlalm as m m k n o lm y a n meselelere dair m n a k a a eden ahslarla d o lu : sokaklar, pazar m ahalleri, drt yol azlar, m ey danlar, her taraf.... K a obol verilm esi l z m g e ld i in i sorarsnz .... Size h a lk edilen ve y a h u t e d ilm iy e n e dair, felsef d n c e le r y rte re k, cevap verirler. E k m e in fiatini a n la m a k istersiniz: B abann O u ld a n daha b y k o ld u u c e v ab n alrsnz. B an y o n za m te a llik bir sual so rarsnz: size O lu n b ir h i ten h a lk ed ilm i o ld u u m u k a b e le sin d e b u lu n u rla r,, (98).

Teodosu n tahta c lu s u ile vaziyet ta m a m iy le deiti. m parator, stanbula gelirgelm ez, arianist piskoposa b u m e z hebi terkedip z n ik taraftar o lm a sn teklif etti. Fakat pis kopos itaat etm ekten im tin a eyledi ve payitahttan u z a k la m a ve ehir k a p la r d n d a arianist toplantlar aktetm ei tercih etti, is ta n b u lu n te k m il kiliseleri z n ik taraftarlarna verildiler. Teodos rafzlerle putperestler ara sn d a k i m nasebetleri ta n zim etm ek m eselesiyle karlat. D ah a K onstantin za m a n n d a katolik kilisesi (Ecclesia Catholica, y a n i cih an k ilis e s i) rafzlere fhaeretici) kar m u a rz bir cephe alm t. Teodostan itibaren katolik,, lerle rafzler,, ara s n d a k i fark k a n u n e n kati ekilde tesbit edildi. Katolik,, ism iyle b u n d a n sonra zn ik , m u k arre ra t taraftarlar k a s d o lu n u y o rd u ; die r b t n d in te m a y lle rin taraftarlar rafz,, ad d e d iliy o r, putperestler (pagani) ise ayr bir g ru p a ithal e d iliy o rd u . . H alis bir z n ik taraftar o ld u u n u iln eden Teodos raf zlere ve putperestlere kar iddetli bir m cad ele at. B u n lara kar tatbik o lu n a n cezalar tedric surette idde tlendi rildi. 3 8 0 de neredilen bir e m irn a m e y e gre, apostolik tedrisat ve ncil d o ktrinle riy le h e m fik ir olarak Baba, O u l ve M uk ad d e s R u h d a n m te e k k il l e in a n a n la r hristiyan katolik,, ad n tayabileceklerdi; m te b a k i insanlar, y an i ra fz d o k trin in in rezaletine,, tebaiyet eden acayip m ecnunlar,, ise to p lantlarna kilise ad ve rm e k h a k k n a m a lik deillerdi, ve b y k cezalara a rp ly o rla rd ( 9 9 ) . lim bir m v e rrih e gre Teodos, b u e m irn a m e ile tebaas iin m e c b u r olan h ristiy an h ak ik atle ri kodeksini, kilise n a m n a deil, fakat k e n d i n a m n a ta n zim eden ilk im p arato r o lm u tu r,, (1 0 0 ). Teodosu n die r e m irn a m e le ri rafzlere b t n h usus ve u m u m d in toplantlar menettiler. Y a ln z z n ik tim sali,, taraftarlarnn to p lantlarna m sa ad e ettiler; b u n la r gerek payitahtta, gerek b t n im p arato rlu k ta, kiliselerine, tekrar sahip olacaklard. Rafzler, m e d e n h u k u k la r n d a , m esel vasiyetnam e, veraset m eselelerinde i l h . . . . m h im tahdidata u ra d la r. H ristiyan kilise lerinde sulh ve an la m a tem in etm ek a rzu su n d a b u lu n a n Teodos 381 de, stanbu lda bir konsil toplad. Y a ln z ark kilisesi m m e ssille ri b u konsile itirak ettiler. Bu k o n sil k in c i U m u m K o nsil ism i altnda tam!-

m aktad r. Bize b u k a d ar az vesika lerketm i olan h i b ir u m u m ko nsil yoktur. Bu k o n s ilin zab tlar m a l m deildir. H att bidayette b u konsile U m u m ( k u m e n ik ) K o nsil ism i bile v e rilm e d i; an c a k 451 u m u m ko n silin d e , b u ik in c i konsil, resm en tasdik o lu n d u . k in c i konsilde d in saha snd a m za k e re ve m n a k a a ed ilm i olan balca mesele, M a k e d o n iu s u n , a ria n iz m in tabi in k ia fn a u y g u n olarak, M u k a d d e s R u h u n h a lk e d ilm i o ld u u n u id d ia eden rafzli i o ldu . K onsil, M uk add es R u h u n Baba ve O u l gibi, ay n i cevherden o ld u u n u k a b u l ettikten ve M a k e d o n iu s u n rafz li in i (m a k e d o n iz m ) ve a ria n iz m ile alk a l dier bir tak m rafzlik leri m a h k m ettikten sonra, z n ik tim sali ni, Baba ve O u la m te a llik k sm la rn d a , teyit ve b u timsale, "M u k ad d e s R u h ,, a m te allik, b ir m a d d e ilv e etti. Bu ilve M u k ad d e s R u h , Baba ve O lu n y e k d i e rin e m s a v i ve a y n i ce vherden o ld u k la rn k a b u l eden din h k m sa la m b ir surette ortaya k o y u y o r d u . Fakat b u konsile ait m a l m a tn azl ve v u z u h s u z lu u n d a n dolay baz garb A v ru p a lim le ri, en fazla ta a m m m etm i b ir tim sal o lm a k la k a lm a y p b t n hristiyan d in y in le rin d e , b u n la r n d o g m a tik te n e v v n e ra m e n , resm b ir m a h iy e t iktisap etm i o lan stan b u l tim sali h a k k n d a tereddtler iz h a r etm i lerdir. B u tim salin ik in c i ko nsil tarafndan tertip e d ilm e d i i ve d a h a d o ru s u edilem ed ii, b in a e n a le y h g ay ri m e v su k ,, o ld u u beyan edilm itir. D i e rle ri b u tim salin ik in c i k o n sil den evvel y a h u t sonra m e y d a n a g etirilm i o ld u u n u iddia etm ektedirler. Fakat m v e rrih le rin ekserisi - bilhassa Rus M ektebi - stanbu l tim s a lin in b ilfiil ik in c i ko nsil p ap azlar tara fn d a n tertip ed ilm i o ld u u n u ispat e tm e k te d irle r. Y a ln z b u tim sal K a lh e d o n da ( K a d k y ) o rto d o k s lu u n elde ettii zaferden nce ta n lm a m tr. Bu ik in c i k o n sil stanbu l p a tri in in R o m a p isk o p o su n a n a za ra n m e r tebesini d a h i tesbit e tm itir. K o n silin n c k a ra rn d a yle y a z ld r : stanbu l p isk o p o su R o m a p is k o p o s u n d a n sonra b irin ci olsun; n k stanbu l Y e n i R o m a d r ,,. te bu suretle stanbul patrii, d ie r p atrikler arasnda, R om adakinden sonra, ik in c i m e v k ii igal etti. Bu k a b il b ir im tiy a z daha eski o lan ark patrikleri k a b u l edem ezlerdi. stanbu l p atri in in r u h a n derecesini, im p a r a to r lu u n y eni m e rk e zi olan stanbu l e h rin in siyas vaziyetine gre, izah eden k o n silin

n c k a ra rn n esbab m u c ib e s in i kay d e tm e k enteresan b ir eydir. Teodos saltanatnn b a la n g c n d a stanbu l p atrii in tih a p edildikten sonra payitahtta m h im bir rol o y n a m olan teolog N a z ia n z l G regor, ko nsil esnasnda k e ndisiyle m cad eled e b u lu n m u olan m te a d d it partilerle baa k a m a d , k r s s n d e n vazgem ek, konsili, hatt bir m d d e t sonra stan b u lu dahi terketm ek m e c b u riy e tin d e kald. Y erine derin teo lo jik m a l m a ta sahip o lm y a n , fakat im p arato r ile a n la m a sn bilen bir sivil, N ektar, in tih a p o lu n d u . N ektar k c n s ilin reisi oldu. stanbul konsili, 381 senesi y aznd a, m esaisini bitirdi. T e o d o Ju n u m u m iy e tle rh baniy ete , y a n i katolik,, (z n ik taraftar) r h b a n iy e tin e kar alm o ld u u vaziyet u id i: E v v e lk i im p arato rlar tarafndan piskopos ve papazlara, b il hassa ahs m kellefat, m a h k e m e le r ilh... sahalar da b a h edilm i olan im tiy a zlar m u h a fa za etti ve hatt geniletti. Fakat a y n i z a m a n d a b u k a b il im tiy a zla rn devlet m enafiine zarar g e tirm e m e le rini tem ine alt. Teodos bir e m irn a m e ile h k m e tin vazetm i o lu u fevkalde m kellefata ( extraordinaria munera ) (101) k ilise n in tbi o lm a sn m e c b u r kld . A y n i za m a n d a m c rim le rin , devlet otoritesinin ta k ib in d e n k u r tu l m a k iin, kiliselere iltica etm eleri d e tin in genilem esini, sk sk v u k u b u la n suiistim allere m e b n i, tah dit etti: devlete b o rlu o la n la rn , b o rla rn d a n k u r tu lm a k iin, m abetlere iltica etm e leri ve rah ip le rin b u ka b il ehas sa k la m a la r yasak edildi (102). K ilisenin b t n ilerini y a ln z bana ta n zim etm ek kat a zm in d e b u lu n a n Teodos b u ite u m u m iy e tle m u v affa k o ld u ; fakat b u esnada garp k ilise sinin en b y k m m e s s ille rin den olan M ilan piskoposu A m b ro sius ile arpt. Teodos ile A m brosius, kilise ile devlet a ra sn d a k i m nasebetler m esele sinde y e k d i e rin d e n fark l ik i no ktai n a za rn m m e ssili idiler. B u n la rd a n b irincisi h k m e tin k ilise n in fe v k in d e o lm a sn a taraftard; kincisi ise r u h a n ilerin sivil k u d re tin salh iy e ti h aricin d e o ld u u n u k a b u l ediy o rd u. htilf T hessalonike (Selnik) k a tlim dolaysiyle bagsterdi. N fu s u o k ve ze n g in olan b u ehirde k o n a k la m a k ta olan G e rm e n ktaat k u m a n d a n n u s u ls z b ir hareketi, askerin m e z a lim in d e n gazaba gelm i olan h a lk tarafndan bir isyan k arlm asn a sebep oldu. G e rm e n k u m a n d a n ve te v ab iin d e n bir ou katledildi. G e rm e n le r h a k k n d a b y k bir h s n niyet

sah ibi o lan Teodos (G e rm e nle r o rd u s u n d a y k se k m e v k ile r igal ediy orlard) b u hdisey e h id d e tle n d i ve S elnikten, c in siyet ve ya g zetm iy en k a n l b ir k a tlim ile in tik a m n ald. m p a ra to ru n em ri G e rm e n le r tara fnd a n infaz o lu n d u . Fakat im p a ra to ru n b u za lim a n e hareketi cezasz k a lm a d . A m b rosius im p a ra to ru afaroz etti. Teodos, k u d re t ve k u v v e tin e ram e n, ilem i o ld u u c r m alenen itiraf etm ek ve A m b ro sius tara fn d an v e rilm i olan ileye m u ti bir surette k a tla n m a k m ec b u riy e tin d e k a ld : b u ilenin d e v a m m d d e tin c e k ral elbise le rin i g iy m e d i. Rafzlere kar m e rh a m e tsiz bir m cad e le a m a k la be raber Teodos, ay n i za m a n d a , putperestlere kar baz esasl tedbirler a lm ak tan geri k a lm a d . m p arato r, bir ta k m e m ir nam elerle, k u rb a n kesm ei, h a y v a n la rn b a rsa k la rm d a n istikbali kefetm ei ve putperest m abetle ri ziyaret eylem ei yasak etti. Bu tedbirler neticesinde m abetler kapatld. Bi nalar b azan devlet tara fn d a n k u lla n ld . Fakat bazan p u t perest m abetler, ihtiva ettikleri b t n z e n g in lik ve sanat h zin e le riy le birlikte, m teassp bir h a lk ktlesi tarafndan tah rip o lu n d u la r. Bilhassa skenderiyede putperestliin m e r kezi olarak k a lm olan m e h u r Serapis m a b e d i y a h u t Serap e io n u n tah rib i m a l m d u r . Teodos'un 3 9 2 de, putperestler ale y h in d e neretm i o ld u u son b ir e m irn a m e k u rb a n la r, m erubat, triyat hediye edilm esini, elenkler aslm asn ve kehanetleri kat surette m e n e d iy o r ve eski d in bir putperest hurafesi,, (gentilicia superstitio) o lara k kabul ed iy o rd u (103). Bu e m irn a m e y e m u h a lif hareket eden leri im p a ra to ru n ahsna tecavz etm i ve m e v a d d mukaddeseyi ta h k ir etmi ad d e d iliy o rlard . B u n la r iin a r cezalar v a z o lu n m u tu . Bir m v e r r ih 3 9 2 e m irn a m e s in e putperest li in cenaze m a r ,, is m in i v e rm itir (1 0 4 ). Bu e m irn a m e ile, arkta Teodosu n putperestlie k a r icra ettii m c a dele, h itam b u lm u tu r. G arpte im p arato r G ratian, V a la n tin ia n II ve Teodos tara fn d a n putperestlie kar alm o lan m c a d e le n in en m e h u r v a k as R o m a senato sundan Zafer ilhesi m e z b a h m n ka ld rlm as o ld u . (Y u k a rd a g r m o ld u u m u z vehile b u m e zb a h ilk defa K onstans tarafndan k a ld rlm , Ju lia n Apostat tara fnd a n tekrar yerine iade edilm iti). D ah a h l yar putperest k a lm olan senatrler Zafer m e z b a h m n b u cebr

k a ld rl n R o m a n n eski b y k l n n so nu olarak te lk k i ettiler. Bir putperest, m e h u r hatip S im m a k , m e z b a h n senatoya iadesini talep etm ek zere, im p arato ra g n d e rild i. U sp e n k i'y e gre b u hdise can ekim ekte o lan p u tp e restliin gen im p a ra to rd a n (yani V alentinian II den) rk e k ve ik y e tm iz bir tavrla, atalarnn an ve ereflerini ve R o m a n n b y k l n k e n d isin e m e d y u n o ld u u d in i orta dan k a ld rm a m a s n niy az eden son n a m e le ri olm utur,, (105). S im m a k bir ey elde edem edi. Bu ie m d a h a le et m i olan M ilan p isk o p o su A m b ro siu s galebe ald. 3 9 3 te, son defa olarak, O lim p iy a d o y u n la r tesid edildi. Eski eserler O lim p iy a d a n sta n b u la n ak le dildile r; b u n la r n a rasnda Fidias tarafndan y a p lm olan m e h u r Zevs heykeli b u lu n u y o r d u . , I , j j I Teodosu n d in politikas, seleflerinink ind en v a zh bir surette ay rlm ak tad r. B u n la r h ris tiy a n l n v e y a h u t put perestliin (m esel Ju lia n g ib U U v e y a h u t b u eklne bala n p k a lm la r ve d ie r fikir ve itikatlar b ir nevi msm a h a ile ka rlam lard . D in le rin m savat k a n u n e n (de jure) b a k i kalm t. Teodos ise baka b ir no ktai nazara gre hare ket etti. z n ik fo r m l n y egne d o ru fo rm l olarak k a b u l etti. H ris tiy a n l n d ie r b t n d in te m a y lle rin i ve p u t perestlii m e ne tm ekle im p arato r b u fo rm le k a n u n tem el ler bahetm i o ld u . Teodos ile R o m a tahtna, k ilis e n in ve tebaalarnn d in fik irle rin i ta n z im etm ei k e n d i salhiyeti d a h ilin d e b u la n bir im p arato r calis oldu. B u n u n la beraber Teodos, d in m ese leyi istedii ekilde halletm ee, y a n i z n ik taraftar tek bir kilise y aratm a a m uv affa k olam ad. D in k a v g a la r y aln z d e v am etm ekle k a lm a d la r, fakat fazlalatlar, dal ve b u d a k saldlar ve V in ci asrda, k a b n d a n dar taan ve galeyan h a lin d e b u lu n a n d in bir faaliyet tevlit eltiler. Fakat Te odos putperestlie kar tam b ir zafer k a zan d . Z a m a n sal tanat h ris tiy a n l n zaferine ahit o ldu . A len tezahratta b u lu n m a k im k n n kay b e d e n putperestlik te k iltlan d rl m bir v a h d e t o lm a k ta n kt. H i p h esiz b u devirde d a h i putperestler m e v c u ttu ; fakat b u n la r l bir d in in m ira s n d a n k a lm sevgili eyay gizli olarak m u h a fa za eden b ir ka aile y a h u t bir ka ahsa in h isa r ediyordu,

Teodos A tina putperest m ek tebine d o k u n m a d . B u m e k tep y aam aa d e v am etti ve m d a v im le r in e lk za m a n la r edebiyat eserlerini tedris eyledi. IV NC ASIRDA GERMEN (GOT) MESELES IV n c asr s o n u n d a im p a r a to r lu u igal eden hararetli mesele G e rm e n le r ve bilhassa G otlar m eselesidir. M ild senen in b a lan g c n d a Baltk d e n iz in in ce n u p sa h il le rind e y aam olan Gotlar, tesbiti b u g n iin g bir takm sebeplerden dolay, ih tim a l II nci asrn so n u n d a , b u g n k ce n u b R u sya h av alisine hicret etm ilerdi; b u n la r K a rad e n iz sah illerine kadar gelm iler ve D o n ile aa T una arasndaki sahay igal etm ilerdi. D inyester, G otlar ik i kabileye ay r mt: ark G otlar y a h u t O strogotlar ve garp G otlar y a h u t V izigotlar. Gotlar, b u d e v rin dier G e rm e n kabile leri gibi, tam m anasiy le barbardlar; ce n u b R u syada b u n la r m e d e n le m e e pek m sa it artlarla k a rlam lard. H a k ik a te n Karad e n izin im al sahilleri m iltta n ok evvel ze n g in m e d e n i yet m erk ezle ri olan G re k ko lo n ile ri ile r t lm ve b u k o lo n ile rin tesiri, arkeo lo jik kefiyatn g sterdii gibi, m e m le k e tin ierlerine, im ale, n fu z etm i ve b u ra d a u z u n b ir m d det k e n d in i hissettirm iti. K rm d a ze n g in ve m e d e n Bosfor k r a ll b u lu n u y o r d u . E ski G re k k o lo n ile ri ve Bosfor krall ile v u k u b u la n b u temas neticesinde G otlar eski m e d e n iy e tin bir dereceye k a d a r tesiri altn d a kalm la rd ; die r taraf tan, B alk an y arm adas vastasiyle, R o m a im p a ra to rlu u ile tem asa gelm ilerdi. B ilhare Gotlar, g arb A v ru p a d a g r n d k le r i esnada, b u de v rin d ie r te k m il G e rm e n k a b ile le rin i m ed eniy e t sahasnda geride b ra k m b ir k a v im o lm u lard . C e n u b R u sya steplerine yerlem i o lan G o tlarn faaliyeti, I I I n c asrda, ik i istikam et a l d : b u n la r b ir taraftan d e n i z in ve K a rad e n iz sah illerine b a h r a k n la r icra etm ek im k n n n cazibesine k a p ld la r; d ie r taraftan, c e n u b u garbde, R o m a lla rn T una h u d u d u n a yaklatlar ve im p a ra to rlu k la temasa geldiler. G otlar ilk evvel K a ra d e n izin im al sah illerine yerletiler ve I I I n c acrn ortasnda K r m ve bilh are, b u h av alid e b u lu n a n Bosfor k r a il m zaptettiler. B u n la r I I I n c asrn ik in c i nsfnda b iro k Bosfor g e m isin e b in e re k ta h rip k r b irta k m a k n la r yaptlar. M teaddit defalar ze ng in Kafkas

sah illerini ve z e n g in lik b a k m n d a n b u n la rd a n aa kalmy an A n a d o lu sah ille rin i y a k p yktlar; K a rad e n izin garp sah illerinde T unaya k a d ar ktlar ve d e n izi geerek stanbul Boaz, P ropontis (M arm ara) ve Hellespontos ( a nakk ale Boaz) tarikiy le A dalar D enizine k a d a r geldiler. Yol ald k la r esnada Bizans, H risopolis ( B izansm karsnda, A n a d o lu sah i linde: b u g n k s k d a r ), Kizikos, (E rd e k c iv a rn d a ) Nikom ed ia (zm it) ye Ege D e n izi a d a la rn tah rip ettiler. G ot k o r sanlar b u n u n la k a lm a d la r. Efes ve Selnie taarruz ettiler; b u n la rn g em ileri Y u n a n is ta n sahillerine yaklatlar : burada Argos, K o rint ve b y k bir ih tim a lle A tinay d a h i y akp yktlar; b u son ehrin ihtiva ettii eski sanat aheserleri ok k r tahripten m a su n k aldlar. Rodos adas, G irit ve hatt b u n la r n hi te y o lu ze rin d e b u lu n m y a n K brs dahi b u ko rsan larn ta a rru z u n a u rad . Fakat tek m il b u deniz seferleri y a m a ve tahripten ibaret k a ly o rd u ve G otlar ilerini g rd k te n sonra, K a ra d e n izin im al sahillerine avdet ediyorlard. K araya k m a k cesaretini gsterm i olan bir ok korsan eteleri R o m a o rd u la r tarafndan esir v e y a h u t im h a e d ilm i le r d i. G o tlarm im p a ra to rlu k ile karad a olan tem aslar ok daha m h im neticeler v e rd i. m p a ra to rlu u n I I I n c asrdaki k a r k lk la rn d a n istifade eden G o tla r, ay n i asrn b 'rin c i nsfnda, T u n a y gem ee ve R o m a arazisine a k n la r y a p m a a baladlar. H att im p arato r G o rd ia n b u n la ra senevi bir ve rgi v e rm e k m e c b u riy e tin d e ka ld . Fakat G otlar b u n u n la iktifa etm ediler. Az bir m d d e t sonra R o m a arazisine yeni bir a k n yaptlar, M ak e d o n y a ve T rakyay istil ettiler. m parator Deius, b u n la ra kar icra ettii bir sefer esnasn da ld r ld (2 5 1 ). 2 6 9 da, im p arato r K lav d iu s G otlar N aissus ( N i ) civ arn d a b y k b ir m a l b iy e te u ra tm a a m uv affa k o ldu . m p ara to r b iro k esir toplad: b u n la r n bir k s m n o rd u s u n a ald; die r bir k s m n im p a r a to r lu u n nfussuz k a lm o lan m m ta k a la rn a ko lo n olarak yerletirdi. G otlara kar k a za n m o ld u u zaferden dolay K lav d iu s Goticus,, nv a n n a ld . Fakat im p a r a to r lu u n v a h d e tin i m u v a k k a t b ir m d d e t iin y eniden tesis etmi olan A vrelian (270-275) G o t lara D ay ay terketm ek ve b u h a v a lin in R o m e n ah a lisini M esyaya yerletirm ek m e c b u riy e tin d e kald. IV n c a s r da G otlara sk sk R o m a o rd u la rn d a rasland. T arihi Yor-

nadese gre bir G ot m frezesi G ale rin o rd u s u n d a sad kane h izm e t etm itir ( 1 0 6 ). K o n stan tin in o rd u la rn d a alan G o tlar b u im paratora, L iin iu s a kar h arb e tti i esnada, y a rd m ettiler. En nih ay e t V izigotlar a y n i K o nstantin ile b ir m u a h e d e aktettiler ve kendisine, m u h te lif k a v im le re kar am o ld u u seferlerin ih tiy alar iin, 4 0 0 0 0 asker v e rm e i ta a h h t ettiler. Ju lia n o rd u s u n d a bir G ot m frezesi b u lu n d u r d u . Fakat I I I n c asrda, K rm G o tlar arasnda ih tim a l bu havaliye, G o tlarn b a h r a k n la rn d a A n a d o lu d a n esir olarak g etirm i o ld u k la r h ristiy anlar vastasiyle ithal e d ilm i olan h ris tiy a n l n inkiaf ettii g r l y o r. z n ik k o n silin d e n itibaren (325) bir Got pisko po su (Teofil) u m u m m n a k a a lara itirak ediyor. z n ik tim salini im za ly o r. - IV n c asrda W u lfila dier G otlara ncili tantt. h tim al G re k n e slin den, fakat G ot m e m le k e tin d e d o m u o lan W u lfila bir m d det stanbu lda yaam t. B urada arianist b ir m etropolit k e n disine "piskoposluk,, rtb e sin i tevcih etmiti. W u lila , G otlar n e zd in e avdet ettikten sonra b u n la ra bir ka sene hristiy an, arianist usule gre, retti. G otlarn, m u k a d d e s y azlar m u h te v i kitaplar ta n m a la r iin G re k h arfle rin in yar d m ile b ir G o t alfabesi v c u d e getirdi ve Tevrat G ot lisa n n a evirdi. G o tlarn re n m i o ld u k la r h ris tiy a n l n a ria nist ekli b u n la rn m te a k ip tarih i iin, b y k bir eh em m yeti h a iz o ld u : b u hdise b ilh are G o tlarn, im p a ra to rlu k arazi sine yerletikleri zam an, z n ik taraftar o lan m a h a ll ah ali ile k a y n a m a la rn a m a n i oldu. K rm G o tlar ortodoks k aldlar. G otlar ile im p a ra to rlu k a ra sn d a k i dostane m nasebat, T rk n e slin d e n vah H u n la r n ( 1 0 7 ) A syadan A v ru p a y a geerek O strogotlar za lim b ir hezim ete u ra tm a la r ile sona erdi. H u n la r garbe d o ru ta zy ik la rn a d e v am ederek, k e n d ile rin e tbi O strogotlarla birleik olarak, V izigo tlar sars m a a baladlar. m p a ra to rlu k h u d u tla r c iv a rn d a yaayan ve b ir ok erkek, k a d n ve o c u k la rn im h a etmi olan H u n la r a kar ko y acak bir ik tid a rd a o im y a n b u k a v im h u d u d u gem ek ve R o m a arazisine g irm e k m e c b u riy e tin d e kald. M ehazlar, T u n a n n ark sah ille rin d e b u lu n a n G otlarn, g zle ri yala d o lu o ld u u halde, R o m a otoritelerinden b u n e h ri g em ek m sa ad e sin i istirh am ettiklerini b ild irm e k te dir. B arbarlar R o m allara, im p arato r m sa a d e ettii takdirde, T rakyaya ve M esyaya yerleip topra ilem ei teklif e d i-

yorlard; ay n i z a m a n d a im p arato ra asker ku v v e tle r verecek le rini ve tebaalar gibi im p a ra to ru n b t n em irle rin e itaat e deceklerini ta a h h t ediy orlard. Bu m ealde talim at h aiz bir heyet im p a ra to ru n n e zd in e g n d e rild i. R o m a h k m e tin d e ve generaller arasnda G o tlarn bu k a b il bir yerlem esine son derece taraftar b ir ekseriyet h u su le geldi. Bu ekseriyet bu suretle m em lek et iin pek faideli olan k y l n fu s u n u n arta ca n ve asker k u v v e tle rin o alac an m it ediyordu.... Y eni tebaalar im p a ra to rlu u m d a fa a edecekler, o ana k a d ar senev celbe tbi tutulan vilyet ahalisi ise, b u h izm ete m u kab il, m u a y y e n b ir para vergisine tbi tutulacak ve b u y z den devletin geliri artacakt. Bu n o ktai n aza r galebe ald ve Gotlara, T unay gem ek iin m saade verildi. Fustel de C oulanges bu suretle drt il be y z b in b a rb a rn R o m a arazisine g etiini ve b u n la rn y arsn n silh tayabilecek kudrette o ld u u n u ,, (1 0 8 ) yazyor. Bu ra k a m yontulsa dahi M esyaya yerlem i olan G ot a d e d in in y ine pek b y k o ld u u n u k a b u l etm ek l z m dr. lk z a m a n la r barbarlar sak in yaadlar. Fakat yava ya va b u n la r n saflar arasnda R o m a l generaller ve m e m u r la ra kar, za m a n ile tedric surette k z g n l a ta h a v v l eden bir h o n u ts u zlu k bagsterdi. H k m e t erk n, k o lo n lara tahsis e dilm i o lan p a ra n n bir k s m n a lk o y u y o rla rd . B u n la r fena besliyorlard. B unlara fena m u a m e le ediy orlard. K adn ve o cu k lar ta h k ir e diy orlard. B irok G o tu A n a d o lu y a g n deriyorlard. G o tlarn ikyetleri cevapsz k a ly o rd u . B u n u n ze rin e ileden k a n G otlar isyan ettiler. A lanlar ve H u n la r y a rd m a ard lar, T rak yaya g ird ile r ve stan b u l ze rin e y r d le r. O esnada ran llara kar h arb e d e n im parator Valens, G o tla rn isy a n n habe r aldkta, A n ta k y a d a n stanbu la geldi. M uh are be 19 Austos 3 7 8 de E d irn e civ a rn d a v u k u b u ld u . G otlar R o m a o rd u s u n u m th i bir hezim ete urattlar. Valens h arp m e y d a n n d a m a k tu l dt. P ay itah t y o lu G otlara alm g ib i g r n y o r d u ; b u n la r stanbul s u rla rn a k a d a r tek m il B alkan y a rm a d a sn k a p la dlar. Fakat hi p h esiz G otlar, im p a ra to rlu a taarruz etm ek iin, u m u m b ir p ln d n m e m i le r d i (1 0 9 ). V alensin halefi Teodos, bizzat G ot m fre ze le rin in y a rd m ile, b a r b arlar m a l p etm ee ve y a m a la rn a n ih ay e t verm ee m u v a ffa k oldu. Y a ln z bu hdise, G o tlarn bir k s m n n im

p a ra to rlu a kar h a r b e tf i esnada, die r b ir k s m n n R o m a o rd u la rn d a alm a ve d ie r G e rm e n le re kar harbetm e i k a b u l etmi o ld u u n u gsterir. V in ci asr putperest m v e r r ih le r in d e n Zosim o su n y a zd vehile, Teodosu n zafe rind en sonra T rakya sk n e te y e n id e n kavu tu ; n k b u r a d a k i b a rb a rla r im h a e d ilm ilerdi,, (110). te b u suretle G o tlarn E d irn e m uzafferiyeti, b u n la r n T rakyaya yerlem e le rin i te m in e tm e d i. Fakat, b u n a m u k a b il, b u d e v ird e n itibaren G e rm e n le r m u s lih a n e bir surette im p a r a to r lu u n h ay atn a h u l l etm ee balyorlar. R o m a to p ra k la rn a yerlem i olan b a rb arla r silh k u v v e tiy le y e n e m iy e ce in i a n ly a n Teodos, G otlar R o m a m ed eniye tine altrm ak ve daha m h im m i, o rd u y a celbetm ek suretiyle m u s lih a n e b ir u zla m a y o lu tuttu. Yava * yava, im p a r a to r lu u n m d afa asn a m e m u r k ta la r n ekserisi G e rm e n b l k le ri tarafndan istihlf o lu n d u . B irok defalar G e rm e n le r im p a ra to rlu u d ie r G e rm e n le re kar m dafaa etm ek m ec b uriy e tin d e kaldlar. G o tlarn tesiri k e n d in i o r d u n u n y k s e k k u m a n d a s n d a ve en m h im ve en y k se k y erlerin G e rm e n le re tahsis e d il m i o ld u u h k m e t heyetinde gsterdi. G e rm e n m u h ib b i b ir siyasette im p a ra to rlu u n selm et ve s k n e tin i b u la n Teodos ilerde b arbar g e r m a n iz m in in in k i a fn n bizzat im p a r a to rlu u n m e v cu d iy e ti iin tek l edebilecei te h lik e y i anly am ad. Bilhassa m e m lek etin asker m d afa as iin b u k a b il bir siyasetin zfm hi phesiz g rm e d i. R o m a lla rd a n as k e rlik sanatn, tabiyeyi, m u h a re b e u s u lle rin i ve s il h la n re n m i olan G otlar her an im p a ra to rlu k ale y h in e d n e b i len k o r k u n b ir k u v v e t o lm ulard. k in c i p ln a atlm olan G re k - R o m e n m a h a ll ah ali G e rm e n le rin b u te fe v v u k u n d a n b y k b ir h o n u ts u zlu k d u y d u . G e rm e n le re kar b ir cere y an bagsterdi: bu cereyan v a h im d a h il ihtilflar tev lit ede bilirdi. < 3 9 5 te Teodos M il n da ld . T ahnit edilen cesedi stanb u la g etirildi ve Aziz H a varile r kilisesine defnedildi. Teodos, halefleri olarak tanlan ok k k yata ik i o u l b ra k t: A rk ad iu s ve H o n o riu s. A rk ad iu s ark, H o n o riu s g arb i ald. Fakat Teodos, ze rin e alm o ld u u ik i vazifede arzu edilen neticeleri elde edem em iti. H ristiy a n lk ta z n ik k a ra r la rn n te fe v v u k u n u iln etm i olan ik in c i u m u m k o n sil

kilisede ittihad y e n id e n tesise m u v a ffa k olam am t. A ria nizm , m u h te lif tezahrat ile, y aam akta d e v am ediyor ve in k i af ettike yeni d in cereyanlar d o u ru y o rd u . B u cereyan lar V in c i asr d in ve tim a h ay atn (b u n la r n her ikisi de b irib irin e pek y a k n d a n b a ld r la r ), bilhassa ark vilyet lerinde, S uriy e ve M srda, besliyeceklerdi ve b u nokta m teakip dev irde im p a ra to rlu k iin son derece m h im neticeler tevlit edecekti. Teodos, bizzat G e rm e n u n s u r u n u o rd u y a ithal etm ek ve b u arianist u n s u r u n te fe v vu ku elde etm e sine m sa ad e eylem ekle a ria n iz m e im tiy a zl h u k u k b a h etm ek ve b u suretle z n ik k a ra rla rn n m u tla k e k lin i terketm e k m e c b u riy e tin d e k a lm t. D i e r taraftan m em le k e tin m d afaasn ve h k m e t heyetinde en m h im m a k a m la r bar barlara tevdi eden G e rm e n m u h ib b i politikas, G e rm e n le rin tefev vu ku ile G rek ve R o m en m a h a ll ahali arasnda b y k bir h o n u ts u z lu k ve derin bir infial tevlit etmiti. G e rm e n tefev v u k u n u n balca m erk ezle ri payitaht, B alkan y arm a d as ve A n a d o lu n u n bir k sm idi; ark vilyetleri, Suriye, Filistin ve M sr b u b o y u n d u r u u hissetm ediler. IV n c asrn so n u n d a n itibaren b a rb a rla rn bu s t n l payitaht ve b u n u n la beraber im p a ra to rlu u n te k m il ark k s m n cidd surette tehdit etm ee balad. te bu suretle tek ve y e k n e sak bir kilise v c u d e g e tirm ei ve im p a ra to rlu k ile b a rb a r lar arasnda s u lh u tesis etm ei gaye ittihaz e d in m i olan Teodos b u ik i sahada da m u v a ffa k o la m a d ve halefleri bu son derece ka rk ik i m eselenin h a llin i tevars etm i o l d u la r . ,

V NC ASIRDA MLL VE DN MESELELER


Bu dev rin eh em m iy eti m ill ve d in o lm a k ze re ik i mesele ile u ra m a tarzndadr. M ill mesele (111) ile im p a ra to rlu k d a h ilin d e yay an m u h te lif m illiy e tle rin y e k d i e riy le m c a delesini ve a y n i z a m a n d a im p a ra to rlu a hariten .taarruz eden k a v im le rin R o m a llarla o lan ih tilfla rn kasdediy oruz. H e lle n izm in , g r n e n azaran, im p a ra to rlu u n ark ks m n d a (pars orientalis) b u k adar ah e n k siz ah ali arasnda birletirici b ir k u v v e t r o l n o y n a m a s l z m g e lir d i; fakat h ak ikatte hite byle olm ad. H e lle n iz m in tesiri, M ak e d o n yalI ske nder ve haleflerinin d e v rin d e n beri, arkta Frat sahillerine ve M sra k a d ar k e n d in i gsterm iti. skender

bizzat, k o 'o n i tesisinde h e lle n iz m i k k le n d ir m e k iin en iyi vastalardan b irin i b u lm u tu : Bu k ira la arkta 7 0 ten fazla e h irin tesisi izafe o lu n m a k ta d r. Halefleri, m u a z z a m bir l d a h ilin d e bu siyaseti tem adi ettirm ilerdi. H e lle n iz m in en son h u d u tla r im alde E rm e n ista n d a, cenupta Kzlden iz civ arn d a, arkta ran ve M ezo p otam ay ada idi. H e lle n izm b u vilyetlerden daha ileri g id em em iti. H ellenistik m e d e n i y e tinin balca m e rk e zi M sr e h irle rin d e n skenderiye idi. B t n A k d e n iz sahilleri im tid a d m c a ve bilhassa A n a d o lu , S uriy e ve M srda H ellen m edeniyeti d i e r m edeniyetlere galebe alm t. Bu m em leketten ih tim a l A n a d o lu en fazla h e llenlem i o lan idi. B irok asr nce sahilleri G rek k o lo n ile ri ile k a p la n m t ve b u ra d a n H ellen tesirleri -b irta k m m k l ta m a ru z k a ld k ta n sonra - tedric surette m e m le k e tin iine n fu z etmiti. S u riy e n in hellenlem esi daha az d e rind i. G re k lisaniy le nsiy e t p ey da edem em i olan a h a lin in b y k bir k s m m a h all lis'anlarm , Suriy e d ilin i ve arapcay k o n u m a k ta de v am ediy o rd u. M sterik b ir lim A nta ky a g ib i k o zm o p o lit bir ehirde h a lk n A ra m (y a n i S u riy e ) lis a n n k o n u tu u n a gre, vilyetin ie rle rin d e g re k e n in m n e v v e r ta b a k a la rn lisan o lm a y ip ancak h u su s tahsil g rm o la n la rn lisan o ld u u n u n b ih a k k n farz o lu n a b ile c e in i ( 1 1 2 ) yazyor. M ah a ll S uriy e lis a n n n m em lekette ne k a d a r derin k k le m i o ld u u n a dair V inci asr SuriyeR o m e n k a n u n la r k lliy a t (113) m u k n i bir delil tekil etm ektedir. B u k lliy a tn z a m a n m z a k a d a r g elm i o lan en eski el yazm as, V I nci asr b a la n g c n d a , b in a e n a le y h Justin ia n d an evvel, y azlm tr. S u riy e n in im ali ark sinde y azlm o lm as m u h te m e l olan b u m etin greke m e tn in bir tercm esidir. Bu k lliy a tn grek o rijin a li bize kadar g e lm e m itir; fakat baz em arelerden b u n u n 5 7 0 senesine d o ru y azlm o ld u u n u istidll etm ek m m k n d r . H er ne hal ise, greke m e tn in nerini a y n i m e tn in h em en Suriy e lisa n n a y a p la n tercm esi takip etm itir. M enei kiliseye ait o ld u u anlalan ( n k e v lilik ve veraset h u k u k u n a ait m a ddeleri pek m ufassal olup b u n la rd a n , gayet m a h ira n e b ir tarzda, rah ip le rin h u k u k u istidll o lu n m a k ta d r) bu k a n u n k lliy a tn n b u n d a n m aada araba ve erm enice versi y o n lar d a h i m ev cu ttu r. Fakat bizi b u ra d a b u k lliy a tn ,

esasndan ziyade m u h te lif v e rsiy o n la rn n ve X I I I n c ve X IV n c asr S u riy e li ve A rap m u h a rrirle rin y ap m ol d u k la r ik tibaslarn ispat ettii gibi, arkta E rm enistan ile M sr ara s n d a k i h av alid e , geni y ay l ve bilfiil tatbik edi lii a lk a d a r etm ektedir. B ilhare Ju stin ian k a n u n la r resm en tek m il im p a ra to rlu k iin m e c b u r o ld u k ta b u im p arato r K o deks,,inin h ac m i ark vilyetlerine ok b y k ve a n la l m as g geldi; filiyatta Kodeksin y erine S uriy e klliy at k u lla n lm a k ta d e v am etti. V II in c i asrda m s l m a n la r ark v ilyetlerini igal ettikte b u k lliy at, slm h k im iy e ti altnda, ay n i derecede yay ld. V inci asrn ik in c i n sfndan itibaren b u k lliy a tn S u riy e lisanna tercm e ed ilm i olm as ahal n in b y k bir k s m n n greke ve ltinceye v a k f o lm a d n ve m a h a ll Suriy e lisanna pek k u v v e tli surette b a l o ld u u n u gsterir. M srda, ske nderiye g ib i c ih a n m u l ualar saan bir m ed eniy e t m e rk e zi m e v c u t o lm asna ra m e n , h e lle n izm yal n z sivil ve r u h a n y k se k ve h k im tabakaya n fu z edebil miti. A h a lin in b y k bir k s m m a h a ll lisan olan Kopt,, lisa n n k o n u m a k ta d e v am ediy ordu. Fakat V in ci asrda y aln z b u m ille r bir rol o y n a m a d lar. H k m e t ark v ilyetlerinde bir ta k m m k l tla k a r lat. Bu m k l t y a ln z m u h te lif rk ve m illiyetlerden deil, fakat S uriy e - M sr a h a lisin in b y k bir k s m n n ve ark A n a d o lu ah a lisin in b ir k s m n n a ria n izm e ve b u m e zh e b in m u a h h a r ekille rine b a l k a lm o lm a sn d a n neet etti. Bu suretle h a d d i zatnda k a rk o lan b u m illiyetler m e selesi, V inci asrda d in m eselenin in z im a m ile, b s b t n ka rk bir ekil ald. G a rp vilyetlerinde, y an i B alk an y arm adas, p ay itah t ve A n a d o lu n u n g arp k s m n d a b u d ev rin m h im meselesi, y u k arda g r d m z vehile, im p a ra to rlu u n m e v c u d iy e tin i tehdit etm i o lan G e rm e n meselesi o ldu . V inci asrn orta snda, G ot m eselesinin devletin le h in e olarak h a llin d e n sonra vah i z a v riy a ll rn payitahtta G o tlarn m e v k ile rin i igal etm elerinden k o r k m a k iin sebepler belirdi. ark h u d u d u n d a , ranllara kar y ap lan h arp, baz faslalarla, dev am edi y o r d u ; B alkan y a rm a d a s n n im al h u d u tla rn d a ise H u n (T r k ) ne slind e n b ir k a v m in , y a n i B u lg arlarn , ta h rip k r istillar b a ly o rd u (1 1 4 ).

mparator Arkadius, Teodos I kalkannn bir ksm. Kabartlm ve hakedilmi gm, IV. asr ( Madrit Tarih Akademisi)

ARKADUS (395 -408). NEDMLER


A rk a d iu s tahta ktkta h e n z 17 y and a idi. Y k s e k m e v k iin in iktiza ettii ne tecrbe ve ne de azim k u v v e tine m a lik ti. Az b ir m d d e t sonra te k m il k u d re ti ellerine geiren ve k e n d ile rin in ve taraftarlarnn m enfaatlerini n safa vazeden n e d im le rin in n fu z u altn d a kald. m p a ra to ru n ze rin d e tesirde b u lu n a n ilk n e d im , Teodos za m a n n d a , Ark a d iu s un m re b b is i o lan R u fin u s o ldu . Az bir m d d e t sonra R u fin u s katledildi. k i sene sonra h a d m Evtrop n e d im o ld u : B u zat im p arato r ze rin d e k a t tesirde b u lu n d u ve Arkadiusu R o m a o r d u s u n u n F ran k g e n e ralle rin d e n b ir in in k z o lan E v do ksia ile e v le n d ird ik te n sonra en y k se k ik b a l m e r tebesine iriti. G a rb alm o lan A rk a d iu s u n k k kardei H o no rius, y a n n d a m a v ir olarak, deerli general S tilik o n u b u lu n d u r u y o r d u (b u zat evvelce babas tayin e tm i ti). Rom a lla m bir G e rm e n b a rb ar tip in in tam bir m m e ssili olan S tilikon, k e n d i v a tan d a la rn a kar harbetm ekle, im p a rato rlu a pek b y k hizm etle rd e b u lu n m u tu r .

GOT MESELESNN HALL


A rk a d iu s u n z a m a n saltanatnda im p a r a to r lu u igal eden balca mesele G e rm e n meselesi oldu. B alkan y a rm a d a s n n im aline yerlem i o lan V izigotlar, o z a m a n la r A larik Balta n a m n d a haris bir efin e m ri altnda b u lu n u y o r la r d . A rk a d iu s saltanatnn b a larn d a b u n la r Mesya, T rakya ve M a k e d o n y a y istil ettiler ve hatt payitaht tehdit altnda b u lu n d u r d u la r . R u fin u s u n d ip lo m a tik m d a halesi sayesinde A larik stanbul ze rin e y r m e k fik rin i terketti. G o tlarn n aza rla r Y u n a n ista n a evrildi. A la rik Tesaly adan geti ve T erm opiller y olu ile orta Y u n a n is ta n istil etti. Bu dev irde Y u n a n is ta n ahalisi, heyeti u m u m iy e sile , d a h a h e n z b o zulm am t; aa y u k a r P avsanias ve P lu ta rk n b ild i i ah a li idi. G re g o ro v iu s yle d iy o r: A talarn lisan, d in i, det ve k a n u n la r , h e m e n hi d e im e m i bir ekilde, ehirlerde ve k y le rd e b aki kalm t; h ris tiy a n l n , h k im d in olarak, resm en k a b u l edilm esine ve h k m e t e menedilBizats mparatorluu Tarihi 8

m i o lan il h la r k lt n n ortadan k a lk m a a m a h k m o lm a sna ra m e n a n tik Y u n a n ista n (ihtiva ettii lk a la r ab id e leri sayesinde) p utperestliin a h l k ve artistik d a m g a s n d a h a h al tayordu,, (115). G otlar, Y u n a n is ta n d a n getikleri esnada, Botya ve A ttiki y a m a ve tahrip ettiler. A tin a n n lim a n Pire b u n la r tara fnd a n igal edildi; fakat bereket versin barbarlar A tinay syanet ettiler. V inci asr putperest m v e rrih le rin d e n Sozim os A la rik in, o rd u s u ile Atina su rla rn a yaklatkta, batan aaya k a d a r silh l olan Atena P ro m a h o s ilh a h e sin i ve surla rn n n d e ayakta d u ra n T ruv a k a h r a m a n A h ili g r m o ld u u efsanesini te k ra rla m a k ta d r; b u r yetten m te h a y y ir ka la n A larik A tinay a taarru z etm ek fik rin d e n vazg e m i im i (116). B una m u k a b il P eloponnes m th i bir tahribe u ra d . V izigotlar Korint, Argos, Sparta ve dier b iro k e h irle ri y a m a ettiler. B u n u n ze rin e Stilikon, Y u n a n is ta n k u r ta r m a k zere, harekete geti. O r d u la r n K o rin t k rfe z in de, stm osta karay a k a rd ve bu suretle A la rik in ricat y o lu n u kesti. Fakat A larik b u n a ra m e n , ok b y k m k ltla, k e n d isin e im ald e b ir yol at ve E p ir e ulat. m p a r a tor A rk ad iu s, k e n d i vily e tle rini ta h rip etm i olan b u zata llir ik u m o r d u s u n u n y k se k n v a n o lan magister,, n v a n n v e rm ekte teredd t etm edi (magister militum per lllyricum). B u n dan sonra A larik ark te h d id d e n vazgeti ve te k m il faaliyetini talyaya hasretti. Got tehlikesi k e n d in i y aln z B alk an y a rm a d a sn d a ve Y u n a n is ta n d a hissettirm edi. G ot h k im iy e ti, bilhassa b y k Teodostan sonra, payitahtta d a h i k e n d in i gsterdi; b u ra d a o rd u n u n en y k s e k dereceleri ve b iro k y k s e k sivil m a k a m la r G e rm e n le rin eline gem iti. A rk a d iu s tahta k tkta G e rm e n partisi s ta n b u lu en k u v vetli bir n fu z altnda b u lu n d u r u y o r d u . B u p a rtin in b a n d a im p a ra to rlu k o rd u s u n u n en k y m e tli g e n erallerinde n olan G a in a s n a m n d a b ir G o t b u lu n u y o r d u . G ain a sn etrafnda anasl G o t olan birok asker ve pay itah ttaki G e rm e n partisi n in m m e ssille ri toplandlar. P a rtin in zayf n o ktasn d in meselesi tekil ediy ordu: G o tlarn ekserisi, g r ld vehile, A rius taraftar idiler. A rk a d iu s saltanatnn ilk senelerinde m h im b ir rol o y n a y a n ik in c i parti k u d re tli n e d im E v tro p u n partisi idi: B u zatn etrafn, her eyden nce ahs itiha-

la rn tatm in etm ek istiyen ve b u gayeye irim e k iin E v tropu k u lla n a n serseriler ve m u h te risle r alm t. G ainas ile E v trop u n b irb iriy le g einem iye cekleri tabi idi. n k her ikisi de ik tid a r m e v k iin e k m a k istiyordu. E n n ih ay e t m v e rrih ler G erm e n le re ve Evtrop'a m u h a lif n c b ir -arti d ahi zikretm ektedirler. Senatrler, m e m u r la r ve r h b a n iy e tin b y k bir k s m n ih tiv a eden b u parti, m illiy e t ve h ristiy a n lk fikri n a m n a , barb arla r ve rafzlerin g n d e n g n e b y y e n n fu zla rn a kar cephe alan bir m uhalefe t partisi olarak telk k i o lu n a b ilir. Tabi E v tro p u n kaba ve ta m a k r ahsiyeti b u n c parti m m e ssille ri arasnda sem pati u y a n d ra m a z d . Bu p a rtin in en m e h u r efi ehir prefesi A v relian id i (117). M uasrlar ara sn d a bir ok kim seler G e rm e n s t n l n n im p a ra to rlu k iin ne b y k b ir tehlike tekil ettiini tak d ir e diy orlard. H k m e t d a h i frtn a n n y a k la t n hissetm e e balam t. B az m u h itle rin G e rm e n meselesi k a rs n d a k i haleti ru h iy e s in i c a n l b ir surette gsteren son derece m h im b ir vesikay a m a lik b u lu n u y o r u z . B u vesika Sinesius tarafndan y azlm , im p arato ra ta k d im ed ilm i ve hatt h u z u r u n d a o k u n m u o lan im p a r a to r u n k u d re tin e dair,, y a h u t bazan da tercm e e d ild i i ve hile m p a ra to ru n vazifelerine dair (Hepi (3a<ttX ex) adl tretedir. im al A frika e h irle rin d e n K irenede d o m u o lan Sinesius (370-413) h ristiyan o lm u m n e v v e r b ir neo - platonisyen idi; 3 9 9 da, im p arato rd an , d o d u u ehir iin, baz v e rgile ri hafifletm esini istirh am etm ek iin, stanbu la geldi. B ilhare m e m le k e tin e avdet ettikte, im al A frikada Ptolem ais ehri piskoposu in tih a p edildi. stan b u ld a k a ld sene zarfn d a Sinesius G e rm e n le rin im p a ra to rlu k iin tekil ettikleri te h lik e y i m k e m m e le n ta k d ir etti ve b ir m v e r r ih in ifadesine gre A v relian m ill p artisinin G e rm e n le r ale y h in d e bey an n am e si olarak tavsif edilm esi caiz olan y u k a rd a ad geen treteyi telif etti (1 1 8 ). Sinesius yle y a zm a k ta d r: O r d u la r n [yani barbarlarn] k u d re ti ellerine g eirm eleri ve b t n h r vatandalar ze rin d e h a k im iy e tle rin i tesis etm eleri iin en k k b ir b a h a n e kfi gelecektir. O za m a n siviller h arp sanatnda gayet b y k bir tecrbe sah ibi o lan in san lara k a r harbetm ek m e c b u riy e tin d e ka la cak la rd r.... B in a e n a le y h ilk evvel

[yabanclar] y k s e k m e m u riy e tle rd e n u za k la trm a k ve b u n la rn tadk lar senatr n v a n m k a ld r m a k lzm d r; n k eski z a m a n la rd a R o m a llarca en y k s e k b ir eref ad dedilen b u n v a n b u g n , y ab a n clar y z n d e n , h a k a re ta m iz bir ey o lm u tu r. B irok hallerde, ve bilhassa b u noktada, a n la m a k k a b iliy e tsizli im ize hayret e d iy o ru m . H e m e n her evde, pek m te v a z olsa dahi, b ir skit, (y ani Got) klesi b u lm a k k a b ild ir. B u n la r ya a v e y a h u t sofracdrlar; o m u z la rn d a tadk lar k k iskem leleri ak h av a d a o tu ru p istirahat etm ek isteyenlere teklif edenler d a h i skittirler. Fakat h usus hayatta h iz m e tk r vazifesini g ren E vbya,, serp ulu a y n sarn ba rb arla rn resm hayatta bizlere e m irle r verm eleri son derece ayan hayret bir hdise deil m id ir ? m p arator o rd u yu tem izle m elid ir; tp k b izle rin bir a v u b u d a y tanesi arasn da sam a n ve iyi taneleri bo zabilece k d ie r m u z r u n s u rla r bir tarafa k o y d u u m u z , gibi... [Hametmeap] ba b an l z u m u n d a n fazla bir y u m u a k lk gstererek [bu barbarlara] mly em e t ve m s a m a h a ile m u a m e le etti; k e n d ile rin e m ttefik n v a h n verdi; siyas h u k u k ve rtbe ler bahetti; k e rim a n e b ir surette arazi h ediy e etti. Fakat o n la r h a k la rn d a y ap lan m u a m e le n in asaletini ly k iy le a n ly a m a d la r ve ta k d ir ede m ediler. B arbarlar b u n u b iz im tarafn zafna atfettiler ve b u h al k e n d ile rin e hayasz b ir g u r u r ve iitilm e m i bir tefahr te lk in etti.... B izlerden o lanlar d a h a ok askere al, fik irle rim iz i ykselt, k e n d i o rd u la rm z k u v v e tle n d ir ve devletin ih tiy ac ne ise o n u yap ! nsanlara kar sebat ile hareket etm ek l z m d r. Eski za m a n la rd a M esenyallarn, s il h la rn terkettikten sonra, Helot,, olarak Spartallara h izm e t ettikleri g ibi, b a rbarlar d ahi ara ziy i srs n le r y a h u t ge ld ik le ri ay n y o ld an defolup gitsinler, ve n e h rin die r s a h ille rin d e o turan kabilelere R o m a lla rn eski se m a h atin in k a lm a d n ve b u n la r n b a n d a asl b ir kalbe m a lik gen bir im p arato r h k m s r d n bildirsinler,, (119). M e v zu u b a h is hdiseler ile m u a s r b u ay an d ik k a t v e s ik a n n derin m anas Sinesiusu n b u en son tavsiyesinde m n d e m i tir; b u zat im p a ra to rlu k iin G o tlarn tekil ettik leri teh lik eyi kavryo r; G o tlarn o rd u d a n u za k latrlm asn , m ill bir o rd u v c u d e g etirilm esini ve b u n d a n sonra b a rb a r la rn ifti h a lin e ifra n teklif ediyor; b u n u k a b u l e tm ed ikle ri taktirde, b a rb arla r T u n a n n d ie r sahiline, y a n i gelm i

o ld u k la r yerlere atm ak suretiyle, R o m a arazisi temizlenm elidir. m p a ra to rlu k o rd u s u n u n en fazla sevilen k u m a n d a n G ainas, n e d im E v tro p u n, m u tla k bir surette, icrayi n fu z etm esini s k n e tle k a rlay am azd . Bir m d d e t sonra hare kete g em ek iin eline bir frsat dt- O dev irde B y k Teodos tarafndan A n a d o lu d a F rig y ada isk n e d ilm i o lan Gotlar, efleri T rib ig ild in idaresi altnda, a y a k la n d la r ve m em leketi y ak p y ktlar. siye kar sevkedilen G ainas b u sin in g izli m tte fik i oldu. B u n la r y e k d i e rin e y a rd m ettiler ve T rib ig ild e kar g n d e rilm i o lan im p a ra to rlu k o rd u la rn hezim ete urattlar. Bir m d d e t sonra b u n la r v a zi yete h k im o ld u la r ve im p a ra to rd a n E v trop u n a zlin i ve k e n d ile rin e te slim in i istediler. D i e r taraftan im paratorie E v d o k sia ve A vrelian partisi E v tro p u n ale y h in d e idiler. Bu m e c b u riy e t k a rsn d a A rk a d iu s raz o ld u ve E v trop u s r g ne g n d e rd i (399). Fakat b u tedb ir g alip G o tlar tatm in etm i y o rd u : im p a ra to ru E v tro p u payitahta celbetm ee, m u hak e m e y e ve rm ee ve id a m etttirm ee icbar ettiler. B u n d a n sonra G ain a s im p a ra to rd a n , p ay itah ttaki m ab e d le rd e n b irin i, arianist G o tlarn y in le rin e tahsis e d ilm e k zere, istedi. Fakat b u istee kar stanbul p isko po su Ja n Krisostom (Altn A z) isyan etti. Ja n m, y aln z payitaht h a lk n deil, fakat im p a ra to rlu k a h a lis in in en b y k b ir k s m n elde etm i o ld u u n u bilen G ainas fazla srar etm edi. Payitahta yerlem i olan G o tlar im p a ra to rlu k m u k a d d e ratnn bir ne v i n z m o ldular. A rk ad iu s ve stanbul ahalisi vaziyetin b t n v a h a m e tin i anladlar. G a in a s a gelince, b t n m uv affa k iy e tle rin e ra m e n , stan b u ld a elde etmi o ld u u y k se k m e v k ii m u h a fa za edem edi. Payitahtta b u lu n m a d b ir esnada ant b ir isyan bagsterdi. B irok G ot ld r ld . G ainas stanbu la avdet edem edi. B u n d a n cesaret b u la n A rk a d iu s G a in a s a kar sad k b ir G o tu, putperest Fravittay g n d e rd i. Fravitta G a in a s , A n a d o lu y a den iz tari kiyle, gem ek te e b b s n d e b u lu n d u u esnada, m a lu p etti. G ain a s T rakyaya kat, fakat b u ra d a H u n k ral tarafndan esir edildi; k ra l G a in a s n ban kestirtti ve kellesini hediye olarak A rk a d iu s a g n d e rd i. te b u suretle b y k G e rm e n tehlikesi bertaraf edildi. Fakat b u m uv affakiy et d ie r bir G e rm e n , y a n i putperest Fravitta sayesinde, elde edilm iti. Fravitta b u b y k h izm e tine m u k a b il konsl,, n v a n ile

taltif edildi. te b u suretle G o t meselesi, V inci arn b a la n gcnda, h k m e t le h in d e h a lle d ilm i o lu y o rd u . M te a k ip devirlerde G o tlarn eski m e v k ile rin i tekrar elde etm ek iin y a p m o ld u k la r teebbsler ise artk h i bir e h e m m iy e ti h a iz o lm a m la rd r.

JAN KRSOSTOM
G e rm e n k a r k lk la rn n gerisinde stanbu l p atrik i Jan K risostom u n m u k te d ir ahsiyeti te b a rz etm ektedir (120). A n ta k y a l olan Jan m e h u r hatip L ib a n iu s u n talebesi idi. S ivil b ir m eslek in tih a p etm ee h a z rla n y o rd u ; fakat h risti y a n o ld u k ta n sonra fik rin i deitirdi. D o d u u ehirde p ap az o ld u ve b t n r u h u ile k e n d in i vaiz v e rm e e hasretti. N e d im Evtrop, p atrik N e k ta rm l m n d e n sonra, A n ta k y ad a daha o za m a n v a zlar ile hret b u lm u olan J a n stan b u l p a trik li i ne in tih a p etti. K risostom gizlice stan b u la celbedildi ( n k vaz la r m o k seven A nta ky a a h a lis in in Ja n m ay rlm a sn a m u h a lefet etm esinden k o rk u lu y o rd u ). ske nderiye p isko po su Teofilin e n trik a la rn a ra m e n Jan pisko po s tay in edildi ve stanbu l p a trik li i k rs s n e kt (398). P ay itah t b u zat ile calibi d ik kat ve cesur bir hatip, ahsnda n aza riy a t filiyat ile im tiza ettiren m ste sn a b ir insan k a z a n m o ld u . A h l k b a h sin d e edit bir vz, m frit debdebe a le y h d a r ve tam b ir z n ik taraftar o lan Ja n dinleyicileri arasnda b iro k d m a n pey da etti. B u n la r m e y a n n d a debdebe ve z e v k i seven ve J a n m v e rd i i alen vazlarda pek ok tekdire m a ru z k a la n imparatorie E v d o k sia b u lu n u y o r d u : D in n u tu k la r n d a Jan imparatorieyi Jezabel ve H e ro d iad ile m u k ay e se etm ee k a d ar v a rd (121). Jan, arianist a y in le rin i icra e de bilm e k iin, k e n d ile rin e payitahtta bir m a b e d te rk e d ilm e sin i isteyen G o t lara k a r a z im k r bir tavr tak n d . Jan b u istei kat olarak redetti, ve G o tlar k e n d ile rin e sur h a ric in d e v e rilm i olan b ir m ab e d le iktifa etm ek m e c b u riy e tin d e k aldlar. Fakat Jan ortodoks o lan G o t ekalliyeti ile pek y a k n d a n a lk a d a r o ldu . B u n la ra ehir iin d e bir kilise verdi, k e n d ile rin i sk sk ziyaret etti ve te rc m a n la r vastasiyle, ke n d ile rile g rt . S a la m d in d a rl , m sa m a h a s zl , sert ve ik n a edici belgat, tedric surette, Ja n m d m a n la r n n ad e d in i arttrd. A rk a d iu s b u s o n u n c u la rn tesiri altnda k a ld : alen olarak

patrik aley hind e rey beyan etti ve Jan A n a d o lu y a ekildi. Bu ok sevilen p ap azn ay rlm as yznden k an k a r k lk la r im p a ra to ru K risostom u tekrar geri a rm a a icbar etti. Fakat patrik ile h k m e t a ra s n d a k i s u lh z u n m d det d e v am etm edi. m p ara to rie n in bir h e y k e lin in kat res m i Ja n a, im p a ra to rie n in ka b ah a tle rin i m e y d a n a k o y a n d o k u n a k l bir n u tu k sy le m ek frsatn verdi. B u n u n ze rin e Jan n v a m n kaybetti; Jo h a n n itle r y a n i taraftarlar itisaflara m a ru z kaldlar. E n n ih a y e t Jan, 4 0 4 de, K a p a d o k y a e h irle rin den K u k usa y a s r ld , u z u n ve zah m e tli bir seyahatten sonra b u ra y a geldi. Jan b u e h rin b t n im p a r a to r lu u n en c ra bir yeri o ld u u n u y azy o r (122). sene sonra Jan iin y eni b ir s r g n em ri geldi.- b u sefer K a rad e n izin u z a k ark sah ille rin e g nde rilece kti; ite oraya g id e rk e n y olda vefat etti (407). O rta z a m a n la rn ilk de v rin e ait en m e h u r kilise m m e s s ille rin d e n b ir in in so nu ite b u o ldu . Jan, z a m a n n n fikr, tim a ve d in h ay atn a dair canl tas virler ih tiv a eden edeb bir m iras te rk e d iy o rd u . A postolik kilise,, id e a lle rin in m u a n n it ve m u te k it b ir m d a fii olan Jan k u d re tli G a in a s n arianist taleplerine kar k o y m a k ta n e k in m e m iti. Jan Krisostom h i p h e siz in san iy e tin g r d en ay an d ik k a t a h lk n m u n e le r in d e n b ir in i tekil edecektir. Jan, b iris in in s y le d ii gibi, g n a h iin m e rh a metsiz, fakat g n a h k r iin m e rh a m e tle d o lu idi,, (123). P apa ve garp im p a ra to ru H o n o r iu s u n itisafa m a ru z ka la n Jan ve Jo h a n n itle r le h in d e y a p m o ld u k la r teebbsler h i b ir fayda tem in etm edi (124). A rk a d iu s 4 0 8 de ld . O lu ve halefi Teodos h e n z yedi y an d a idi. A rk a d iu s u n kars ve g en Teodosu n anas E v do ksia d ahi b u dev ird e lm t .

GEN TEODOS II. (408-450)


Baz m e h a zla rn ehadetine gre A rk a d iu s v asiy etnam e sinde, ran k ra l Y e zd ig irt I i gen halefi Teodosa vas tayin etm i ve b u n u stan b u l n e d im le rin in taht Teodosu n elinden a lm a m a la r iin y a p m im i. ran k ra l b u vazifeyi harfiyen ifa etm i ve a ja n la rn d a n b iri vastasiyle Teodosu, etrafndak ile rin in e n trik a la rn a kar, k o r u m u im i. B irok lim le r

b u h ik y e n in m e v s u k iy e tin i re dd etm ek te dirler; b azlar ise b u n d a in a n lm y a c a k bir ey o lm a d fikrin d e d irle r. M m a s il m isallere ta rih in die r d e v irle rin d e de tesadf etm ek m m k n d r ; b in a e n a le ly h b u habe ri redd etm ek iin h i bir m c b ir sebep y o k tu r (125). k i im p a ra to rlu k a ra sn d a k i dostane m nasebetler, Yezdig irt I z a m a n n d a , h ris tiy a n l n ra n d a igal ettii fevkelde m sa it m e v k ii izah etm ektedir. R a h ip le r ve aristokratlarn haleti ru h iy e s in in ak islerini ih tiv a eden ran a n anesi Yezdig irti apostat,, fena,, R o m a n n ve h ristiy a n la rn dostu ve ra h ip le rin itisafcs olarak gsterm ektedir. H ristiyan m e h a z lar Y ezd ig irtin iy ili in i, h a lv e tin i ve c m e rtli in i a y u k a k a rm a k ta ve hatt bazan h ristiy a n o lm a sn a ra m a k k a lm o ld u u n u bey an etm ektedirler. H ak ik a tte Y ezd ig irt I in, B y k K onstantin gibi, siyas hedefleri v a rd ve im p a ra to r lu u d a h ilin d e k i h ristiyan u n s u r u n u n , p l n la r iin h aiz o ld u u e h e m m iy e ti tak dir ed iy o rd u . 4 0 9 da, h ristiy anlara A lla h la rn a alenen ibadet ve m a b e d le rin i restore etm eleri i in resm en m sa ad e edildi. Baz m v e rrih le r b u em ri h ristiy a n A sur kilise sin in M il n em irnam esi,, tesm iye et m ek tedirle r (126). 410 da Selevkiada b ir k o n sil to p la n d : b u ra d a ran h ristiy a n kilisesi tek iltlan drld. Selevkia (Ktesifon) pis k o p o su kilise efi in tih a p edildi. Katolikos,, n v a n n ald ve ra n n p ay itah tn d a vazifesini g rebildi. K o nsil a z a la n yle bir b e y a n n a m e n e re ttile r: "H e p im iz, ittifak ara ile, ra h m ve efik T a n rm z d a n m uzaffer ve n a m d a r, k ra lla rm k ra l Y e zd ig irtin g n le r in in arttrlm a sn ve senelerinin nesilden nesile ve d e v ird e n devire tem ad ettirilm esini n iy a z ediy oruz,, (127). H ristiy a n la r b u h rriy e tte n u z u n m d d e t istifade etm e diler. Y e zd ig irtin son senelerinden itibaren itisaflar yeniden balad. D evlet a d a m ka b iliy e tin d e n m a h r u m o lan Teodos h k m etle pek az alk a d ar o ld u ve saltanat m d d e tin ce , ilerden u m u m iy e tle u z a k yaad. M n z e v hayata kar b y k b ir te m a y l vard; saraynda bir m a n astrd a im i g ib i yayor ve g zel yazs ile eski el y a zm a la rn ko p y e etm ek suretiyle g ze l y azy a pek ok va k it h asre d iy o rd u. Fakat etrafna k a biliy etli ve a z im k r in san lar toplad; b u n la r im p a ra to rlu u n

d a h il h ay atn d a m h im hadiseler ile te m a y z eden Teodos II saltanatnn h retini geni m iky asta te m in ettiler. te b u sebepten m o d e rn ilim Teodos II yi a zim ve kabiliyetten -ta m a m iy le m a h r u m bir insan olarak te lk k i etm ekten vazge iyor. Teodosu n b t n hayat m d d e tin ce , bir devlet ad am z ih n iy e tin e m a lik b u lu n a n k z kardei d in d a r P u lk e ria ta rafndan, h usus b ir tesir icra edilm itir. Bu k a d n sayesinde Teodos A tinal bir filosofun k z o lan ve vaftizde E v d o k ia is m in i alan Atenais ile evlendi. Y e ni im p arato rie A tinada m k e m m e l bir tahsil g rm t ; h a k ik edeb bir kabiliyete m alikti; bilhassa d in m e v z u la rd a n bahseden, fakat a y n z a m a n d a m u a sr siyas hdiselerin ak isle rin i d a h i m u h te v i b u lu n a n bir ta k m eserler b rakm tr. Teodos za m a n n d a im p a r a to r lu u n ark k s m (pars orienz a m a n d a G e rm e n istilla rn d a n d o la y h ad bir b u h r a n geiren g arp k sm (pars occidentalis) k adar k o r k u n sadm elere m a ru z k a lm a d . V izigo t eflerinden A larik putperest R o m a d e v le tinin m e rk e zi R o m a y ald ve b u h dise m u a srla r ze rin d e ok b y k bir tesir yapt. G a rb A v ru p a d a ve im a l A frikada, R o m a to p ra k la rn d a ilk barbar devletleri teek kl etti. ark k s m n d a Teodos B izans ara zi sin i istil etm i ve ta h rip k r a k n la rm d a stanbul surlarna k a d a r g elm i o lan vahi H u n la r la m cad e le etti. m p arator b u n la r a m h im bir m e b l ve rm e k ve T u n a n n c e n u b u n d a k i araziyi terketm ek m e c b u riy e tin d e kald. B u n d a n sonra H u n la rla teesss eden dostane m n a se b a t M a k s im in in riyasetinde b ir heyetin H u n o rd u h n a , P an o n y ay a g n d e rilm e sine sebep o ldu . M a k s im in e P a n o n y a d a refakat eden dostu P riskus ok m k e m m e l b ir sefaretnam e ve y a ln z A ttiln n sa ra y n n deil, fakat H u n la r n rf ve adetlerinin son derece e h e m m iy e tli b ir tasv irin i terketm itir (128). B u tasvir, y a ln z H u n la r n h a y a tn n deil, fakat orta Tunada o turan ve H u n la r tarafndan ta h a k k m altna a ln m o lan S lav larn d e tle rin in d ahi m ufassal bir h iky esi olarak te lk k i o lu n a b ile c e in d e n h usus bir kym ete m a lik b u lu n m a k ta d r (129).
talis ), ay n i

DN KAVGALARI VE NC UMUM KONSL


lk ik i u m u m konsil kat olarak u no ktay tesbit etm i le rdi k i sa hem A llah, h e m de in sa n d r. Fakat b u hal aresi d in h ak ik ate haris d im a la r tatm in etm em iti; b u n la r sada insan ahsiyeti ile lh ce vh erin b irle m e sin in ve b u ik i u n s u ru n b irib irile riy le olan m n a se b e tle rin in ne ekilde iza h edile cei h u s u s u n d a m n a k a a la ra baladlar. IV n c asr s o n u n d a A n ta k y ad a b u ik i tabiatn sada ta m a m iy le birle m e m i o ld u u n u id d ia eden y eni b ir do k trin v c u t b u ld u . Bu d o k trin b ilh a re sada nsan tabiatn, lh tabiat ile b irle m esinden , evvel ve sonra tam m anasile m sta k il k a lm o ld u u n u isbat ed iy o rd u . Bu d o k trin u fa k bir m u h itin h u d u tla r n a m a d m d d e te kilisede b y k k a rg a a lk la r tevlit etmedi. Fakat stanbu l p a trik li i k rs s , b u d o k trin in m u te k it taraftar A n ta k y a l p ap az N astorius tarafndan igal edildikte, iin ekli deiti. Y e n i p atrik N astorius A nta ky a d o k tir in in i b t n kiliseye tem il etm ek istedi. Belgetiyle m e h u r o lan N astorius, d in m e ra sim bitir bitm ez im p a ratora u szlerle hitap etti: H am e tm e ap, bana rafzlerden ri bir d n y a ver, ben de sana b u n a m u k a b il cenneti vere ceim ; rafzleri im h a etm ek iin b a n a y a rd m et, ben de sana ranlIlar im h a etm ek h u s u s u n d a y a rd m edeceim ,, (130). N astorius rafzler,, k e lim esiy le sada nsan tabiatin is tik l line m te d a ir fik irle rin i k a b u l e tm iy enle ri ka sd e d iy o rd u . N astorius M ery em i A lla h n Anas,, deil, fakat sann Anas y a n i b ir in s a n n Anas,, tesm iye ed iy o rd u . N astorius m u h a s m la r n a kar iddetli itisaflarda b u lu n d u ve b u y z d e n kilisede k a rg a a lk la r k ard. Bu do k trin e kar bilhassa ske nderiye p atrik i K iril ve R o m a k o n silin d e b u y e n i d o k trin i rafz olarak m a h k m etm i o lan papa elestin cephe aldlar. K ilise k a v g a la rn a b ir son ve rm e k istiyen Teodos Efeste bir n c u m u m Konsil,, top lad ve b u K onsil n a stu rli i m a h k m etti (431). N astorius bizzat M sra e k ilm e k m e c b u riy e tin d e k a ld ve orada ld . Fakat n a s tu rli in m a h k m edilm esine ra m e n n astu rler S uriy e ve M ezo p otam yada o ld u k a k a la b a lk o larak kaldlar; im parator, b u vilyetlerin otoritelerine, b u n la ra k a r h a re k e te gem eleri iin e m ir verdi. N a s tu rli in balca m erk ezi, A n tak ya d o k trin in i y ay an m e h u r b ir m ektebe sahip o lan Edessa

ehri idi. 4 8 9 da, im p arato r Z e n o n z a m a n n d a , m ektep l vedildi, hoca ve talebeleri datld. B u n la r rana iltica etti ler ve burada, N u s a y b in d e y e n i bir m ektep tesis ettiler. ran k ra l nasturleri k a b u l etm ee m e m n u n iy e tle raz o ld u ve b u n la ra h im a y e s in i teklif etti: K ral b u n la r Bizans im p a r a to r lu u n u n d m a n te lk k i ediy or ve ic a b n d a k e n d ile rin d e n istifade ede bileceini d n y o r d u . N astu rle rin y a h u t S uriy e li - G e ld a n le rin ran k ilise sin in b a n d a katolikos is m in i tayan b ir piskopos v ard. H ris tiy a n lk ra n d a n , nastur eklinde, d ie r m em leketlere geti, O rta A syada taamm m etti ve H in d is ta n d a bir ok m r it b u ld u . Fakat bizzat h ristiyan kilise sind e (b ilh assa skenderiyede), Efes k o n s ilin d e n sonra, nastu rlie kar bagsteren reaksiyon neticesinde d o a n , fakat ta m a m iy le zt bir istika mette inkiaf eden y eni bir cereyan ortaya km t. sanm lh tabiatna faikiyet atfeden ske nderiye li K iril'in taraftar lar sada nsan tabiatn lh tabiatn iin d e k a y b o ld u u , b in a e n ale y h sada y aln z bir il h tabiat m e v c u t o ld u u neti cesine vardlar. Bu d o k trin m onofisizm ,, ve salikleri monofisit,, is m in i aldlar (greke n< 5 vo = tek ve q3t = tabiattan gelm ektedir). M o nofisizm , her ikisi de m u te k it m onofisit olan skenderiye p atrik i D io sk o r ve stan b u l m anastr reisi Evtihes z a m a n n d a , b y k te rak kile r kaydetti. m p ara to r D io sk o run d o k trin in i k a b u l etti, n k b u d o ktrini, skenderiyeli K irilin fik irle rin in vrisi olarak te lk k i ediy o rd u. Fakat stanbul p atrik i ve papa B y k Leon I b u yeni m ezh eb e m u a rz bir cephe aldlar. D io sk o ru n srar ze rin e im parator, 4 4 9 da, Efeste bir k o n sil toplad; tarihte b u konsile Efes ekaveti ism i verilm itir. B anda K o nsil reisi D iosk or b u lu n a n ske n deriye m onofisit partisi, ko nsilde b u lu n a n m uh alifle re kar cebr tedbirler tatbik etm ek suretiyle, b u n la r Evtites d o k trinin i, y a n i m o n o fisizm i ta n m a a icbar etti. M o nofisizm ortodoks d o k trin i o ld u ve m u h a lifle r m a h k m edildiler. m p arator k o n silin k a ra rla rn tasdik etti ve b u to p lan tn n u m u m ,, (o e c u m e n iq u e ) m ahiyette o ld u u n u tand. Bu hal tarz tabi kiliseye s u lh u iade edem ezdi. Teodos II ld k te (450), son derece v a h im bir d in b u h r a n im p a ra to rlu u p ar aly o rdu . Teodos halefine, B izansn m te a k ip tarih i iin b y k bir e h e m m iy e t arzedecek olan m o n o fisizm m esele sin in h allin i terke diyo rdu.

Teodos devri, y alnz neticelerle d o lu d in ta rih in in k a rk hd ise le rin d e n dolay enteresan d e ild ir; im p a r a to r lu u n d a h il hayat ile alk a l die r h u s u s la r b a k m n d a n d a h i ca lib i dikkattir.

STANBUL YKSEK MEKTEB. TEODOS KODEKS ( CODEX THEODOSANUS). STANBUL SURLARI


stan b u l y k se k M e k te binin tesisi ve Teodos k o d e k s in in (Codex) neri B izans im p a ra to rlu u m ed e n iy e ti ta rih in d e ik i esas hdise tekil etm ektedir. V inci asra kadar Atina, R o m a im p a r a to r lu u iinde, p u t perest ilim le rin tedris e d ild i i balca m e rk e zd i ve m e h u r bir felsefe m ek tebine sahipti. Sofistler, y a n i belat ve felsefenin grek profesrleri, her taraftan b u ehire, b azlar m a l m a tla rn y a h u t belat sanatlarn gsterm ek, bazla r ise profesr o lm a k suretiyle k e n d ile rin e iy i bir m e v k i te m in etm ek iin, k o u y o rlard . B u profesrler k sm e n devlet h zin e sin d e n , ksm e n ise m u h te lif ehir k a salarn d an a y lk aly orlard. H u sus dersler ve konferanslar, her yerden ziyade, A tinad a revata idiler. IV n c asr s o n u n d a h ris tiy a n l n zaferi A tina M ekte bine o ld u k a m h im bir darbe v u rd u . D i e r taraftan a y n asrn s o n u n a d o ru Y u n a n is ta n n V izigotlar y z n d e n u r a d istillar A tin a n n fik r h ay atn altst etti. V izigotlar Y u n a n is ta n d a n e k ild ik te n sonra A tina M ektebi bo k a ld . Filosoflar g n d e n g n e aza ly o rd u . En n ih ay e t A tina putperest M ektebi sta n b u ld a Teodos II z a m a n n d a k u r u la n y k s e k hristiyan M ektebi y a h u t stanbu l n iv e rs i tesi tarafndan daha m essir b ir darbe yedi. stanbul, im p a ra to rlu u n m erk ezi o ld u u n d a n b e r i, bir* ok hatip ve filosoflar yeni beldeye g e lm ile rd i: B in a e n a leyh Teodos II saltanatndan nce b u ra d a bir ne v i n i versite m evcuttu. Profesr ve talebeler stanbu la davet e d iliy o rd u ve A frikadan, S uriy e d e n ve dier yerlerden b iro k kim se ler g e liy o rd u . H iy e ro n im u s K ro n ik inde (360-362) u c m le y i kaydetm ektedir: G ram e rcile rin en lim i E v antius stanbu lda ld; yerine A frikadan Harisius g e tirild i (131). Bu m eseleyi en son tetkik etm i olan bir m v e r r ih stanbul n ive rsite sinin Teodos zam ann-

da tesis edilm em i, fakat yeniden te k iltlan d rlm o ld u u fik rin i izh ar ediy or (132). 4 2 5 de, Teodos II, y eni b ir Y k s e k M ekteb tesisini em reden b ir ferm an neretti (133). Profesrlerin adedi 31 ola rak tesbit edilm iti. B u n la r gram er, hitabet, h u k u k , felsefe okutacak lard. Tedrisat k sm e n ltince, ksm e n ise greke olarak yaplacakt. F erm an ltince ders vereceklerin hatip ( oratores) ve on g ram erci, greke tedrisatta b u lu n a c a k la r n ise be h atip y a h u t sofist (sophistae) ve on g ra m e rc id e n ibaret o lacan b il d iriy o rd u . B u n d a n m a ad a felsefeye bir ve h u k u k a ik i k r s tahsis edilm iti. Ltin lis a n n n resm lisan olarak k a lm a sn a ra m e n g re k lisan k r s le r in in ih das im p arato ru n b u lisann payitahtta h a iz o ld u u m n a k a a g t rm e z h a k la r idrak etm ee balam o ld u u n u aka gsterm ektedir. H a k ik a ten im p a ra to rlu u n ark k s m n d a en fazla k o n u u la n ve en iyi anlalan dil greke idi. B inaenaley h grek lisa n n d a tedri satta b u lu n a n hatip ad e d in in ltin lis a n n d a ders verenlerden ik i kii fazla olm as kayd e deer enteresan bir hadisedir. Y e ni niversite, konferans salonlar ih tiv a eden h u su s bir b in a y a yerletirildi. P rofesrlerin h u su s ders v e rm ee h a k lar y o k tu ; b u n la r b t n ih tim a m ve va k itle rin i niv e rsite deki derslerine hasretm ee m e c b u rd u la r. H o calar devlet tarafndan verilen m u a y y e n bir m aa aly or ve ok y k se k m e v kile re k a b iliy o rla rd . s ta n b u lu n b u y eni h ristiyan ted ris m erkezi, g n d e n g n e in h ita t etm ekte olan putperest A tina m e k te b in in tehlikeli bir ra k ib i olacakt. Teodosu n y k sek M ektebi ksa bir za m a n zarfnda, etrafnda im p a ra to r lu u n en b y k fikr k u v v e tle ri top lanan, bir m erkez oldu. Y ine Teodos II devrinde, bize k a d ar gelm i olan en eski im p arato r k a n u n la r m ec m u a s (c.odex) neredilm itir. U z u n m d d e tte n b e ri b u k a b il bir m e c m u a y a derin bir ih tiy a hissolun u y o rd u . M e c m ua h a lin d e to p la n m y a n bir ok k a n u n la r k a y b o lm u ve y a h u t u n u tu lm u tu ; b u y zd e n m uam eltta b y k bir in tiza m szlk ve h u k u k in c slar arasnda b y k bir sknt bagsterm iti. Teodos'tan e v v e lk i devirler iin ik i k a n u n m e c m u a s n n m e v cu d iy e tin d e n h ab e rd ar o lu y o r u z : h a k la rn d a hi birey b ilm e d i im iz G reg or ve H e rm o g e n a d n d a k i m e llifle rin e gre tesm iye edilm i o lm a la r m u h te m el olan Codex Gregorianus ve Codex Hermogenianus. B irinci

m e c m u a D iok letian devrine aid o lup ih tim a l H a d r ia n d an D io k le tian a k adar n e red ilm i o lan k a n u n la r m u h te v i b u lu n u y o rd u . IV n c asrda, D io k le tian n halefleri za m a n n d a m e y d a n a getirilm i o lan ik in c i m e c m u a ise I I I n c asrn s o n u n d a n tak rib e n 3 6 0 senesine k a d ar nered ilm i olan k a n u n la r toplam t. Bu ik i m e c m u a bize k a d a r gelm em itir; b u n la r n m e v c u d iy e tin i z a m a n m z a k adar m a h fu z k a lm o lan baz k k p aralardan istidll ediyoruz. Teodos II, ev velki ik i m e c m u a y rn e k ittihaz ederek, K o n stan tin den k e n d isin e (dahil) k a d a r ge en ve hristiyan im p arato rla r tarafndan nered ilm i olan k a n u n la r b ir m ec m u a h a lin d e neretm ei tasarlad. m p arator tarafndan tekil edilen k o m isy o n , sekiz senelik b ir a lm a d a n sonra, ltin lisa n n d a y azlm Codex Theodosianus'u m e y d a n a getirdi. Codex Theodosianus arkta 4 3 8 senesinde neredildi. Fakat b ir m d det sonra gar be d a h i ithal edildi. Teodos k o de ksi onalt kita ba, her kitab ise bir ta k m fasllara (tituli ) taksim edilm itir. H er kitab devlet u m u r u n u n bir u b e sin d e n b h is tir: idare, asker iler, d in iler ilh.... g ibi. H er fasl d a h ilin d e k a n u n lar k ro n o lo jik b ir ekilde te rtip lendirilm itir. K odeksin ne rin d e n sonra k a n k a n u n la r N ovel (leges novellae) a d n aldlar. Teodos kodeksi, tarih b a k m n d a n , ok b y k b ir e h e m m iyeti haizdir. lk evvel, IV n c ve V inci asrlarn d a h il ta rih in in tetkiki iin, e lim izd e m e v c u d en k y m e tli m e h a zd r. Fakat a y n za m a n d a , h ris tiy a n l n devlet d in i o ld u u bir devrey i ih tiv a etmesi dolaysiyle b u k a n u n m e c m u a s y eni d in in h u k u k sahasnda Ortaya k o y m u o ld u u eserin ve k a n u n la r n tatb ik in d e h u su le getirm i o ld u u d e iik lik le rin b ir h lsas o lara k te lk k i o lu n a b ilir. B u n d a n m a a d a b u kodeks, e v v e lk i m e c m u a la r ile birlikte, Ju stin ia n k a n u n la r n a esas tekil etmitir. En nih ay at, G e rm e n istillar dev rinde, garbe ithal edilm i olan Teodos k a n u n la r , evvelce m e v cu t ik i kodeks ve so n ra d an neredilen n o v e ller ve im p a ra to rlu k R o m a sn n d ie r baz h u k u k eserleri ile birlik te (m esel G a iu s u n k a n u n la r gibi) b arbar k a n u n la r n a d o r u d a n d o ru y a ve y a h u t bilvasta b y k tesiratta b u lu n m u tu r . V izigot k r a ll n n R o m e n tebaalar iin tertip e d ilm i olan m e h u r V izigo tlarn R o m e n k a n u n u ,, (Lex Romana Visigothorum) Teodos k o de ksi ve y u k a rd a adlar geen d ie r m e h a zla rn bir h ls a s n d a n ibarettir. B u sebepten V izigotlarn R o m e n

k a n u n u na, VI nci asrn b a n d a V izigot k ra lla rm d a n A la rik I I tarafndan ne re d ilm i o lan b ir h lsay a izafeten, A larik hlsas,, (Breviarium Alaricianum) ad verilm ektedir. te Teodos k o d e k sin in b a rb ar k a n u n la r z e rin d e icra ettii tesire dair bir misal! Fakat b u k o d e k sin y u k a rd a ism i geen V izigo t k a n u n la r vastasiyle icra etm i o ld u k la r tesir d a h a b y k o lm u tu r. O rta z a m a n la rn ilk devirlerinde, R o m e n k a n u n u n d a n bah se d ild i i za m a n , h a k ik Teodos kodeksi k a s d o lu n m a y p d a im a V izigo tlarn R o m e n k a n u nu,, k a s d o lu n m a k ta d r. B t n b u d e v rin d e v a m m d d e tin ce ( a rlm a y n d e v rin in so n u n a kadar) g arb A v ru p a k a n u n la r garpte R o m a h u k u k u n u n balca m e h a z olan A larik h l s a sn n tesiri altn d a k a lm la rd r. te b u suretle R o m a k a n u n u , garpte ok d a h a sonralar (X II nci asra d o ru ) te a m m m etmi o lan Ju stin ian ko de ksi vastasiyle deil, fakat d o ru d a n d o r u ya g arb A v ru p a ze rin d e m essir o lm u tu r. Bu hdise b azan lim le r tarafndan ih m a l o lu n m u tu r ve hatt Fustel de C oulang es g ib i m e h u r bir tarihi u n u beyan etm itir: Ju stin ian k a n u n m e c m u a la rn n O rta z a m a n la rn ilk de v irle r in d e G a ly a d a cari o ld u u n u ilim isbat etmitir,, (134). Fa kat k o de ksin tesiri d a h a b y k o lm utu r; n k A la rik in Breviarium u n u n B ulgaristan ta rih in d e m u a z z a m bir rol o y n a m o ld u u anlaly o r. M e h u r H rv a t lim i B ogiiin fik ri ite b u d u r; b u lim in ileri s r d deliller B ulg ar lim i B obev tarafndan te k e m m l ve teyid e d ilm itir: Bu ik i m v e rrih e gre Breviarium Alaricianum ke ndisine, 8 6 6 sene sinde, cihan k a n u n la r n (leges mundanae) B ulgaristana g n d e r m esini istem ek iin b ir heyet y o lla n m olan papa N ik o la I tara fn d a n B u lg a r k ral Borise g n d e rilm itir. Papa b u istee cevap olarak, Responsa ad consulta Bulgarorum ile birlikte, k e n d i tabiri vehile, R o m a lla rn ay an h r m e t k a n u n la r n (venerandae Romanorum leges) g n d e rm itir; ite bu iki lim b u k a n u n la r A la rik in h lsas olarak k a b u l etm ektedirler (135). B u n u n la beraber, h ak ikatte b yle olsa dahi, b u k o d e k sin eski B u lg a rla rn h a y a tn d a h aiz o ld u u e h e m m iy e ti m b a l a etm em ek l z m d r. n k b u v a k a d a n y a ln z b irk a sene sonra, Boris R o m a d a k i p a p a lk m a k a m iy le m n ase b e tin i kesti ve stan b u l ile y a k n lk tesis etti. Fakat b u tek hdise, y a n i p a p a n n Breviarium nw g n d e rm i olm as, b u n u n IX u n c u asr A v ru p a tim a h ay atn d a o y n a m o ld u u ro l

gsterm ee k fid ir. T ek m il b u m isaller Teodc-s k o d e k s in in icra ettii b y k tesiri ve y a y lm o ld u u geni sahay kfi derecede tebarz ettirm ektedir. . Teodos d e v rin in b y k hdiseleri arasnda stan b u l su rla rn n inasn zik re tm e m iz l z m d r. D a h a n c e le riB y k K o n s tantin y eni payitaht bir sur ile evirtm iti. Teodos II z a m a n n d a ehir pek fazla b y m ve b u s u ru n h u d u tla r n b ir h a y li am t. ehri d m a n la r n ta rru zla rn a kar k o r u m a k iin y eni bir ta k m tedbirler d n m e k elzem o lm u tu . 410 da A larik tarafndan zap te d ilm i o lan R o m a n n akibeti, V inci asrn ilk nsfnda vah H u n la r n te h d id i altnda b u lu n a n stanbul iin d a h i c id d bir ih tar tekil ediy ord u. Teodosu n m aiy eti arasnda b u son derece m k l m ese leyi halledebilecek a z im k r ve k a b iliy etli insanlar b u lu n u y o rd u . S u rlar ik i defada b in a o lu n d u la r. Teodosun o c u k lu u z a m a n n d a , 4 1 3 senesinde, saltanat n a ib i b u lu n a n Pretuvar prefesi A ntem ius, K onstantin s u r u n u n b iraz garbinde, M a rm a ra d a n H alice kadar u z a n a n ve b iro k b u rla r ih tiv a eden bir sur y aptrd. P ay itaht A ttiln n istilsndan k u rta r m o lan b u y eni sur b u g n d a h i m e v cu t o lu p M arm aradan im al istikam etinde, T ekfur saray is m in i tayan B izanten saray harabesine kadar u z a n m a k ta d r. B u sur, iddetli bir zelzelede h arap o ld u k ta, P retuv ar prefesi K onstantin tarafn dan tam ir edildi ve n tarafna, ii su ile d o lu derin bir h e n dek ile tak viy e edilm i, b irok b u rc u h a v i ik in c i b ir sur ilv e edildi. B u suretle, stan b u l kara tarafnda, m d afa a hat tna m a lik o lu y o rd u : b irib irin d e n b ir taraa ile a y rlm olan ik i sur ve d s u ru n eteinde b u lu n a n derin b ir h e n d e k . ehir prefesi K irosun za m a n idare sind e d en iz k e n a rn d a y e n i su rla r b in a edildi. S ur ze rin d e b u g n d a h i g r le b ile n ve bu devire ait olan ik i kitabe (birisi ltince, d ie ri greke) Teodosu n ina faaliyetini zikretm e ktedirler. K irosu n ism i p ay itah t s o k a k la rn n gece tenv iri iin y a p lm o lan tekiltla d ahi a l k a ld r (136). Teodos II 4 5 0 de ld . Z fn a ve devlet a d a m hassalarn d a n m a h ru m iy e tin e ra m e n u z u n saltanat, im p a r a to r lu u n m te a k ip tarih i iin, bilhassa m e d e n iy e t tarihi b a k m n d a n , b y k bir eh e m m iy e ti h a izd ir. Y k s e k m e m u r la r n iyi in tih ap etm esi sayesinde Teodos b y k neticeler elde etm iy e m u v affa k o ldu . stan b u l y k se k M ektebi ve Teo-

dos kodeksi, V in c i asrn ilk r u b u n u n m ed eniy e t ta rih in d e k a y b o lm a z abideleri olarak k a lm a k ta d r. Bu dev irde bina edilm i olan surlar stanbu lu b ir o k asrlar fethedilm ez bir hale so k m u lard r. N. H . Baynes yle y a zy o r: stan b u l surlar, ark iin, bir dereceye k adar, top ve b a ru tu n yerine k a im o ld u lar. B un la ra m a lik o lm y a n garpte ise im p a ra to rlu k b u y z d e n in k ra z b u ldu,, (137).

MARAN (450-457) VE LEON (457-474). ASPAR. DRDNC UMUM KONSL. ,

Teodos evltsz ld . h tiyar k zk a rd e i P ulkeria, T rak n eslind en M arian ile e v le n m e e raz o ld u ve M arian im parator iln edildi. M arian ok m u k te d ir bir ask e rd i; fak at o ld u k a m te v a z id i; anasl A lan o lan ve b y k bir n fuza m a lik b u lu n a n c rd u k u m a n d a n la r n d a n A sparn srar ze rin e taht k a b u l etmiti. IV n c asrda ve V inci asrn b a la n g c n d a im p a ra to r lu k iin h a k ik a te n b y k bir tehlike tekil etm i o lan G o t meselesi, y u k a rd a g r d m z vehile, A rk a d iu s z a m a n n d a , h k m e tin le h in d e h alle d ilm iti. B u n a ra m e n Bizans o r d u s u n d a k i G o t u n s u r u im p arato rlu k ta, d a h a k k m ik y a s ta, icray n fu z etm ekte d e v am e d iy o rd u ve V in c i asrn orta snd a barbar Aspar, G o tlarn y a rd m iy le , G o t s t n l n y e n id e n ih y a etm ek iin son b ir gayret sarfetti. Bir m d d e t iin b u n a m u v a ffa k o ldu . Y a ln z arianist te m a y lle ri y z n den b izzat taht igal edem iyen Aspar, sarfettii gayret saye sinde, ik i im p arato ru, y a n i M arian ve Leon I i, en y k s e k m a k a m a karm t. P ayitaht, b ir kere daha. A spar ailesi ve u m u m iy e tle o rd u d a k i G ot n fu z u n a kar h o n u ts u z lu u n u g sterm ee balad. ki hdise p ay itah t ahalisi ile G otlar ara s n d a k i g e rg in li i arttrd. im al A frikada o tu ra n Sen D an iy e l Stylte gre sk e n d e riy e n in za p tn tasarlyan Vandallara kar, Leon I in idaresinde, b y k m asraflar ih tiy ar etm ek suretiyle ve biro k m k l t tah tnd a icra o lu n a n sefer tam b ir m uv affa k y e tsizlik e neticelendi. A h ali A sp ar h y ane ti v a taniye ile ith a m etti; n k b u zat, G o tlarla a y n i cinsten, b in a enaleyh G e rm e n r k n d a n olan V and allara kar b y le b ir se ferin alm a sn a m a n i o lm s k istem iti (138). B u n d a n m a ad a Aspar, o u lla r n d a n b irin e esar n v a n n , y an i im paratorluBizans mparatorluu T arihi 9

u n en y k se k rtbe sini ve rm e e im p a ra to r L eonu icbar et miti. m p ara to r k e n d in i G e rm e n n fu z u n d a n k u rta rm a a k a rar verdi. Bu ii o za m a n la r payitahtta b y k m ik ta rd a k o n a k la m a k ta olan ce ngv er za v riy a lla r sayesinde baard. Aspar, ailesinin b ir k sm ile b rlikte, katledildi. B u suretle stanbul s a ra y n d a k i G e rm e n n fu z u n a son darbe in d irilm i oldu. Bu kitalden do lay Leon I Makeilos,,, y an i kasap,, n v a n m ald. F. I. sp e n sk i b u hdisey i o r d u n u n m illiletirilm esi ve o r d u d a k i ba rb ar n fu z u n u n aza ltlm asm d a m a n id a r b ir m erh ale o lara k te lk k i etm ekte ve y a ln z b u v a k a n n tek bana, Leon I in, k e n d isin e bazan verilen b y k ,, n v a n m tam a sn h a k l gsterecei neticesine v a rm a k ta d r (139). H u n la r, im p a ra to rlu k iin pek m th i b ir tehlike te k il ettikten sonra, M arian saltanatnn b a lan g c n d a, orta T unadari im p a ra to rlu u n g arp eyaletlerine gittiler ve Galyada K a la lo n ik tarlalar (C h am p s C atalaunique s) m e h u r m u harebesi v u k u b u ld u . Az b ir m d d e t sonra Attil ld ve m u a z z a m im p a r a to r lu u p aralan d . B u suretle M arian sal tan a tn n son senelerinde, im p a ra to rlu k iin H u n tehlikesi ortadan kalkt. M arian selefinden gayet m k l b ir d in d u r u m tevars etm iti. M onofisitler g alip gelm ilerdi. H a lb u k i ilk ik i u m u m k o n s ilin taraftar olan im p arato r b u galibiy eti k a b u l edem ezdi. 451 de K a lh e d o n da (K a d k y ) d r d n c b ir u m u m k o n sil toplad. B u k o n silin , b t n m te a k ip tarih iin, asl b ir e h e m m iy eti olacakt. B u m eclise itirak eden m u ra h h a s la rn adedi pek b y k t . Papa k a rd in a lle r tarafndan tem sil ed iliy o rd u . K o nsil Efes ekaveti,, n in k a r a rla rn m a h k m ve Diosk o ru m e v k iin d e n iskat etti. B u n d a n so nra m onofisit m e z h e b in i kat surette reddeden ve R o m a d a k i p a p a n n noktai n a za rla rn a ta m a m iy le tevafuk eden y e n i bir d in fo rm l b u ld u . K o nsil k a rk lk veya d e iik lik , tak sim v e y a h u t iftirak m e v z u u b a h s o lm a k szn , ik i tabiatl bir sa k a b u l ed iy o rd u . K a d k y k o n s ilin in ta sv ib in d e n geen akideleri ve ilk u m u m k o n s ilin balca tarifle rini p a rla k b ir surette teyit e d iy o rd u : b u akideler ortodokos kilisesi d in tedrisatnn esa sm tekil ettiler. K a d k y k o n sili m u k a rre ra t a y n i z a m a n d a B izans tarihi i in b y k b ir siyas e h e m m iy e ti h aizd ir. B izans h k meti, V in c i asrda, m o n o fisizm e kar m u a rz bir cephe

a lm a k la , a h a lis in in b y k bir k s m m o nofisit olan ark vilyetlerini, bilhassa S u riy e ve M sr, k e n d in d e n u za k la trd. Monofisitler, 451 senesi m a h k m iy e tin d e n sonra dahi, d in d o k trin le rin e sadk k a ld la r ve h e rh a n g i m tevasst bir h al aresini reddettiler. M sr kilisesi y in le rd e grekeyi orta d a n k a ld rd ve y erine m a h a ll lisa n (kopt lisann) ik a m e etti. K onsil k a ra rla rn n cebr surette tatbiki y z n d e n K uds, skenderiye ve A n ta k y ad a baz k a r k lk la r kt; b u n la r, m ill bir re n k iktisap eden b irta k m isyanlar ek lini a ld la r ve anc ak sivil ve asker otoritelerin y a rd m ile o ld u k a k a n l b ir surette bastrlabildiler. Fakat bu te n k il m eseleyi halletm edi. G n d e n g n e h a d bir ekle g ire n d in k a v g a la r n n gerisinde, bilhassa M srda ve Suriyede, m ill fikir ih tilaf lar v a zh a n g r lm e e balanyo r. T edric surette M sr ve S u r iy e n in yerli ahalisi B izanstan a y r lm a k fik rin e zah ip o ld u la r ve hatt b u n u a rzu ettiler. ark v ily e tle rin d e k i k a rg a a lk la r ve b u m em lek etler a h a lis in in sureti te e k k l b u ze n g in ve m e d e n m e m le k e tle rin , V II nci asrda, ilk ev v e l ra n lla rn , b ilh a re A ra p larn eline gem esini k o la y latran artlar yaratt. K a d k y k o n s ili m u k a rre ra tn n , im p a ra to r ile p ap a ara sn d a faal b ir m u h a b e re alm asna sebep o lan 28 in ci m a d de sin in e h e m m iy e tin e iaret etm ek l z m d r ;b u m a d d e papa tara fn d a n ta n lm a d , fakat u m u m iy e tle arkta k a b u l edildi. B u ra d a stan b u l p a trik in in R o m a d a k i p ap ay a n azaran haiz o ld u u derece, y a n i evvelce ik in c i u m u m k o n s ilin n c m a d d e sin d e h a lle d ilm i olan b ir m esele m e v zu u b a h sti. K a d k y k o n s ilin in 2 8 in c i m addesi ev v e lk i k o n s ilin k a ra r n teyit etti. Bu m a d d e Yeni R o m a n n ok m u k a d d e s tahtna, im p a ra to rlu k h k m e tin in ve senato nun h u z u r u ile erefyap o lan ve eski R o m a n n h aiz o ld u u a y n i im tiy a z la r d a n istifade eden b ir ehrin, kilise h u s u s la rn d a dahi y k s e l tilm esi ve h e m e n R o m a d a n sonra gelen b ir m e v k i igal etmesi l z m g e ld i i m l h a z a s ile, m s a v i h u k u k bahetti (140). B u n d a n m a ad a a y n i m adde, stanbu l piskoposuna, m u h te lif k a v im ve k a bile lerle m e s k n o lan Pontos, Asya ve T rakya p a p a z la rn n asb etm ek h a k k n ve riy o rd u . F. I. Usp e n sk i yle y a zy o r: B u ism in ark, c e n u b R u sya ve B alk an y a rm a d a sn n , b t n h ristiy a n m is y o n la rn ve ark r h b a n iy e tin in b t n m sta k b e l f tu h a tn ih tiv a ettiini

h a trla m a k k fid ir. stanbu l p a trik in in h u k u k u n u m dafaa etm i o lan m u a h h a r d in a h k m v z la r n m fikri b u m e rk e zd e idi. te c ih a n m u l b ir m a h iy e t arzeden b u 28 in ci m a d d e n in tarih k y m e ti bir ka k e lim e ile, b u n d a n ibarettir (141). Bu ksa izahattan so nra gerek M arian, gerek Leon I in tam m a n asiy le ortodoks zih n iy e tin d e ik i im p arato r o ld u k la r anlalr.

ZENON (474 -491). ZA VR Y ALIL AR. ODOAKR VE OSTROGOT TEODORK. HENOTKON.


Leon I ld k te (474) , tahta alt y an d a b ir o cu k o lan to r u n u Leon kt. Leon, k e n d isin e babas Z e n o n u saltanat eriki tayin ettikten sonra, b y k b a b asn n ld a y n i senede, vefat etti. Bu suretle, o lu n u n l m zerine, Z e n o n (4 7 4 - 4 9 1 ) tek b a n a im p a ra to r c ld u . Z e n o n u n tahta, k m asiy le, sarayda, G e rm e n n fu z u y erine va h i bir rk olan rzav riy allarm b arbar n fu z u k a im oldu; n k im p a ra tor ay n i rk tan idil tzav riy allar payihatta en gze) m a k a m la r ve en y k s e k rtbeleri ellerine geirdiler. Fakat Z eno n az bir m d d e t sonra vatandalar ara sn d a bile k e n d isin e kar suikast tertip edenler m e v c u t o ld u u n u n fark n a vard; b y k b ir a zim sah ibi o ld u u n u isbat ederek isyan h arek etini b izza t z a v riy a n n d a lk ara zisind e bastrd ve b u ra d a k i kalelerin b y k bir k s m n yktrtt. Fakat b u n a ra m e n im p a ra to r lu k d a h ilin d e z a v riy a lla rn n fu z u , Z e n o n u n l m n e kadar* b a k i kald. Z e n o n z a m a n n d a talyada v a h im hadiseler cereyan etti. V inci asrn ik in c i nsfnda, b u ra d a, G e rm e n b l k le ri efle r in in n fu z u son derece artm t. y le bir z a m a n gelm iti k i b u efler istedikleri g ib i garp im p a ra to rla rn tahta k a ry o r lar ve tahttan in d iriy o rla rd . 4 7 6 da, b a rb a r eflerinden b iri, O d o a k r (y ah ut O d o v a k a r) son garp im p a ra to ru gen Rom ulus-A vgustulusu d e v ird i ve talyada taht, k e n d i hesabna, gas-. betti. Fakat h k m e tin e m e ru bir ekil ve rm ek iin Z e n o n a, R o m a senatosu n a m n a , b ir heyet g n d e rd i ve taly a nn ayr b ir h k m d a r a ih tiy ac o lm a d n ve Z e n o n u n talya im p a ra to ru olm as l z m g e ld i in i te m in etti. Fakat a y n i za m a n d a O d o a k r Z e n o n dan k e n d isin e R o m a p atrik i n v a n v e rilm e sin i ve

ta ly a n n id a re sin in te v d iin i istiy o rd u. B u istei k a b u l edildi. O d o a k r ta ly a m n m eru sah ib i o ld u . Evvelce 4 7 6 senesi g arb R o m a im p a r a to r lu u n u n in k ra z senesi olarak k a b u l ediliy o rdu; fakat b u no ktai n aza r yanltr; n k V inci asrda, bal b ana bir g a r b R o m a im p a r a to r lu u d a h a h e n z m e v c u t d e ild i. B iri ark, d ie ri ise garp n s fn d a saltanat sren ik i im p arato r tarafndan idare o lu n a n b ir tek R o m a im p a ra to rlu u m e v cu ttu . 4 7 6 da ise y a ln z b ir im p arato r, y a n i ark nsfn n h k m d a r Zenon, vard. O d o a k r, talya h k m d a r o ld u k ta n sonra, g n d e n g n e m s ta k il b ir tarzda hareket etm ee balad. Z eno n b u n u n fa rk n d a idi. Fakat d a h a h e n z o rd u la r n n bana g e p Odoa k r a kar y r y e b ile c e k vaziyette deildi: O strogotlar vastasiyle O d o a k r c e za la n d rm a a k a ra r verdi. A ttil dev le tin in in k r a z n d a n beri O strogotlar P a n o n y a d a o tu ru y o rla r ve b u ra d a n k ra lla r T eodorikin k u m a n d a s altnda, B alk an y a rm a d asn a ta h r ip k r a k n la r icra ediy orlar ve hatt im p a ra to rlu u n m e rk e z in i tehdit ediyorlard. Z eno n T eodorikin n a za r la rn talyann ze n g in eyaletlerine e v irm e e m u v a ffa k oldu; b u suretle bir ta ile ik i k u v u r m u o lu y o rd u : h e m im a l d e k i tehlikeli k o m u la rn d a n k u rtu lm u , h e m de y abanc br k u v v e t sayesinde, istenilm ey en talya v a lis in in k a rm o ld u u m k l t bertaraf etmi o lu y o rd u . H er ne olursa o lsu n , T eodorik talyada, B alk an lard a o ld u u n d a n , daha az tehlikeli idi. T eodorik talya ze rin e y r d , O d o a k r m a l b etti; b u k ira ln y egne m s ta h k e m m e v k ii olan R a v e n n a y zapt etti ve Z e n o n un l m n d e n sonra, talya y arm a d asn d a, m e rk e z i R o m a o lm a k zere, b ir O strogot k ra ll k u r d u . B a lk a n y arm a d as O strogotlarn e lin den k a t o larak k u r tu l m u o lu y o rd u . Z e n o n u n z a m a n saltanatnda balca d a h il mesele k ili sede h u su le getirm i o ld u u m u h te lif ce reyanlard an dolay im p a ra to rlu k ta b ir ta k m k a rg a alk lar tevlit etm i olan din m eselesi o ldu . M sr, Suriye. Filistin ve A n a d o lu n u n b ir ksm m o n o fisizm m e zh e b in e sk bir surette b a l idiler. Z e n o n u n ik i selefinin tak ib etm i o ld u u kat ortodoks siyaseti ark v ily e tle rin d e iy i bir tarzda k a rla n m a m t. K ilise efleri vaziyetin v a h a m e tin i tem?.miyle ta k d ir ed iy o rlard ve ilk za m a n la r K a d k y k o n sili m u k a rre ra tn k a b u l etm i olan

stanbu l patriki A k aius ve ske nderiye p a trik i P iyer Mongus b u m k l vaziyete m u s lih a n e b ir h al aresi b u lu n m a s a r z u s u n d a idiler. B u n la r Z e n o n a, m te k a b il m s a m a h a la r ile u n s u rla r b a rtrm a k iin gayret sarfetm esini teklif ettiler. Z e n o n b u tavsiyeyi k a b u l etti ve 4 8 2 de, Henotikon (vttmxv) is m in i tayan ve ske nderiy e p a tr ik in in n fu z u altnda b u lu n a n kiliselere h itap eden bir ittihat fe rm a n neretti. Bu fe rm a n n balca gayesi gerek ortodokslar, gerek m onofisitleri sada il h ve nsan ik i tabiatin b irle ip b irle m e d i i m esele siyle rencide etm em ekti. H e n o tik o n ilk ik i k o n sil tarafndan te k e m m l ettirilm i ve n c k o n s il tarafndan teyit e d ilm i o lan d in p re n sip le rin k y m e tin e h i b ir halel g e lm e m i o ld u u n u k a b u l ed iy o rd u . N astorius ve Evtihes ve taraftar n aforoz ediyor ve sann lh tab ia tn d a n dolay babasiy le ve nsan ta b ia tn d a n do lay insan larla h e m c in s,, o ld u u n u bey an ediyor, fakat bir tabiat,, y a h u t ik i tabiat,, tab irlerini k u lla n m y o r ve san n ^ ah snda b u ik i tabiatin b irle ti in i k a b u l eden K a d k y k o n sili k a ra rn m e s k t g e iy o rd u . K a d k y k o nsili, y aln z b ir defa ve u kelim elerle zik re d iliy o r du : Ve bizler b u ra d a K a d k y d e ve y a h u d d ie r her h a n g i bir k o n sild e baka b ir fik ird e b u lu n m u o la n la rn , ely ev m b u lu n a n la r n v e y a h u t ileride b u lu n a c a k la r n kffesini aforoz e d iy o ru z (1 4 2 ). . H e n o tik o n ilk zam an la rd a, ske nderiye de pek g ergin olan vaziyeti biraz gevetir g ib i o ld u (1 4 3 ), fakat s o n u n d a ne ortodoks ve ne de m onofisitleri tatm in etm edi. B irinc ile r m onofisitlere y a p lm olan m s a m a h a la r k a b u l edem ezler di; kinciler ise H e n o tik o n da k u lla n lm olan tab irle rin v u z u h s u z lu u n d a n do lay b u m s a m a h a la r kfi g rm y o rla rd . H e n o tik o n a y n i z a m a n d a partilerin a d e d in i o altm ak la Bi za n sm d in h a y a tn d a yeni b ir ta k m m k l t tevlit etti. R h b a n iy e tin bir k sm , u zla m a fik r in i k e n d in e m a l ederek ittihat fe rm a n n tutuy or, gerek orto do kslar ve gerek monofisitler ara sn d a b u lu n a n m fritle r ise her h a n g i bir uzla m a y redd ediy o rlard. K a ra rla rn d a n d n m e y e n orto do kslar ak o im e to i,, y an i m te y a k k z la r,, tesm iye e d ilm ile rd i: b u n la r, m a n a strla rn d a b il fasla d in y in icra ediyorlard, ve b u y z d e n grupa,, ay rlm lard ; m frit m onofisitlere akefaloi y a n i kafaszlar ism i ve rilm iti; n k b u n la r Hen o tk o n u k a b u l etm i olan ske nderiye p a trik in in te fe v v u k u

n u redd ediy o rlard. R o m a d a k i pap a d a h i H e n o tik o n u p ro testo etti. P apa b u fe rm a n d an m e m n u n o lm y a n ark ra h ip le ri n in iky etle rini itinal bir surette te ik ik etti; b u n d a n sonra ittih a d fe rm a n n bizzat g zd e n geirerek R o m a d a toplam o ld u u bir k o nsilde stan b u l p a trik i A k a iu s u aforoz etm ee ve a d n lne tlem e e k a rar verdi. A kaius, d u a la rn d a papa~ n in is m in i zik re tm e m e k suretiyle, m u k a b e le d e b u lu n d u . Bu suretle ark ile garp kiliseleri arasnda ilk h a k ik a y rlk (schisme) v u k u b u ld u : Bu a y rlk Justin I in tahta c lu s senesi olan 5 1 8 e k a d a r d e v am etti. Bu suretle V in ci asrda, b a r ba r G e rm e n k ra llk la rn n teesss ile im p a r a to r lu u n ark ve garp k s m la rn d a k e n d in i gsterm i olan siyas nifak, Z e n o n z a m a n n d a , d in a y rlk y z n d e n , bir kat daha iddet le ndi (144).

ANASTAS I (491-518) ZAVRYA MESELESNN HALL. RAN HARB. BULGAR VE SLAV AKINLARI. UZUN SUR. GARP LE MNASEBETLER.
Z e n o n u n l m n d e n sonra, d u l kars A riadne k e n d in e koca olarak Anastas n a m n d a D ir r h a k iu m da d o m u olan ve sarayda m te v a z b ir sileniiarius (145) vazifesini ifa eden yal b ir zat in tih a p etti (bu zat o z a m a n la r 61 y a n da idi). Y e n i im p arato r, ancak kilisede hi bir y e n ilik vcude g etirm iy eceine dair bir b e y a n n a m e im za la d k ta n sonra, tetvi o lu n d u . K a d k y k o n s ilin in m u te k it b ir taraftar olan stanbul p atrik i b u ta a h h d a lm a k h u s u s u n d a srar etmiti. Anastasn halletm ek m e c b u riy e tin d e k a ld tek mesele Z e n o n d e v rin d e b y k bir ku d re te sahip olan zav riy a llar meselesi o ldu . zav riy a llarn im tiy a z l vaziyeti pay itaht ah a lis in in in fialin i m u c ip o lu y o rd u . B u n la rn , Z e n o n un l m n den sonra, y eni im p arato ra kar bir suikast tertip ettikleri m e y d a n a k a rld k ta , Anastas harekete g em ee k a rar ver di ve b u ii sratle yapt. m parator, zav riy allar, igal ettikleri y k s e k m e m u riy e tle rd e n azletti, m a l ve m lk le rin i m sadere etti ve payitahttan k o v d u . Bu hareketi son derece u z u n ve m e a k k atli bir m c a d e le takib etti ve zavriy a llar an c a k alt sene sren b ir h arp ten sonra m e m leketlerinde ta m a m iy le in k iy a t altna aln a b ild ile r. B u n la rn

b y k b ir k s m T rakyaya n a k lo lu n d u . za v riy a lla r m ese lesini kat olarak halletm e kle Anastas im p a ra to rlu a b y k b ir h iz m e t ifa etm i o lu y o rd u . H a ric hdiseler arasnda bir taraftan ra n lla ra k a r y a p lm olan u z u n ve semeresiz seferi, d ie r taraftan m te a k ip senelerde im p a ra to rlu k iin son derece v a h im neticeler tevlit edecek o lan T una h u d u d u h d ise le rin i zik re tm e k l z m d r . O strogotlarn talyaya g id i'e rin d e n sonra, Anastas z a m a n n d a , im al h u d u d u B u lg arlarn , G etlerin ve Skitlerin ta h r ip k r a k n la rn a u rad . V in ci asrda Bizans arazisini istil etm i o lan B u l g arlar, y u k a rd a g r d m z vehile, H u n (T rk) r k n a m e n s u p b ir k a v im d ile r (146). B u n la rn isim lerine ilk defa Z e n o n z a m a n n d a , O strogotlarn B izans im p a r a to r lu u n u n im a lin e hicretleri m nasebetiyle, tesadf edilm ektedir. G et ve s k itle n n pek te va zh o lm y a n isim lerine gelince o z a m a n k i tarih ile rin im al k a v im le r in in etnografik teek k l h a k k n d a iyi m a l m a ta sah ip o lm a d k la r m h a trla m a k faideden hali deildir; b in a e n a le y h b u is im le rin g ay ri m te canis bir ta k m insan k tle le rin e v e rilm i olm as ih tim a l h a ric in d e d e ild ir ve m v e rrih le r m u h te lif Slav k a b ile le rin in b u isim altnda zik re d ilm i o ld u u n u zannetm ekte dirler. V II nci asr balang c B izans m u h a r rir le r in d e n Teofilaktus G etleri S lavlarla h e m c in s o lara k gsterm ektedir (147). B in a e n a le y h Anastas d e v rin d e Slavlar, B u lg arlar ile a y n i zam an d a , B alk anlara a k n la r y a p m a a balyorlar. Bir tarih iy e gre G et svarileri,, M ak edo nya, Tesalya ve E p iri y a k p y k m la r ve T erm opillere k a d ar g e lm ile rd ir (148). Baz lim le r ise S lavlarn B alkan y arm a d a sn a daha eski b ir dev ird e n fu z etm i o ld u k la r fik rin d e d irle r. B alkan y a rm a d a sn d a coraf isim ler ve ahs isim lerine dair y a p m o ld u u tetkkata istinat eden R u s lim i D rin o v B alk an y a rm a d a s n d a k i Slav k o lo n iz a s y o n n u n b a la n g c n M. s. II nci asrn s o n u n a vazetm ektedir (149). Fakat b u g n b u faraziye terkedilm itir. B ulgar ve Slav istillar, Anastas z a m a n n d a , pek b y k bir e h e m m iy e t arzetm em ektedirler: b u barbar eteleri, B izans h a lk n so y d u k tan sonra, g e ldik leri yerlere tekrar avdet ediyorlard. M aa m afih bu sv ari aknlar,, Ju stin ian d e v rin d e B a lk a n la r da v u k u b u la c a k o lan b y k istillarn m b e iri o lm u la rd r.

P ayitaht im al b a rb a rla rn a kar k o ru y a b ilm e k iin Anastas T rakyada, s ta n b u ld a n 4 0 k m . m esafede (garpte), M a rm a ra d a n K aradenize k adar u z a n a n bir u z u n sur,, bina ettirdi ve bir m e h a zn y a zd g ib i ehri b ir y a rm a d a d a n bir a d a y a tah v il etti,, (150). Fakat b u su r, k e n d is in e b a la n a n m itle ri boa k ard . Acele inas ve zelzelelerin h u su le g etir d i i y a rk la r y z n d e n bu sur c id d bir engel tekil etm edi ve d m a n la r stanbu l su rla rn a y ak la m a k ta n m ene tm edi. A a y u k a r a y n i m a h a ld e ina e d ilm i olan m o d e rn atalca T r k istih k m la r, b u g n d a h i bakiye leri m e v c u t o lan A nas tas s u r u n u n bir ne v i te k e rr r n d e n ibarettir. . G a rb A v ru p a d a m h im d e iik lik le r h u su le g elm e k ze re id i. T eodorik talya k ral o lm u tu . U zak im ali g a r bide, Anastasn tahta c l s u n d a n nce, K lovis k u v v e tli b ir F ran k k r a ll k u rm u tu . Bu ik i k ra llk R o m a im p a r a to ru n a (bizanten eklinde) za h ire n tbi arazide teesss etmiti. U z a k F rank k ra tl n n hakikatte stanbula tbi olmyac a aik rd . Fakat itaat altna a ln m o lan yerli ah ali in d in d e f tih le rin k u d re tin in , ta m a m iy le m e ru bir ekil alabilm esi iin, stanbul tarafndan resm en tasdik edilm i olm as lzm d . B in a e n a le y n G otlar, m u a sr b ir k r o n ik c in in y azd g ib i ye n i prensin (y ani Anastasn) talim atn bek le m eksizin,, (151) T eodoriki talya k ral iln ettikte b u zat im p arato rd an , ev v e l ce O d o a k r tarafndan iade e d ilm i olan im p a ra to rlu k rtbe a l m e tle rin in g n d e rilm e s in i istedi. U z u n m zak e re le rd e n ve stanbu la m te a d d it heyetler gelip gittikten sonra Anastas Teo d o r ik i talya k ral olarak tan d ve b u zat m a h a ll ahali in d in d e m e ru bir h k m d a r o ld u (152). Fakat G o tlarn aria n ist hisleri b u n la r n talyann m a h a ll ahalisi ile s a m im i bir ya k n la m a te m in etm elerine m a n i oldu. Anastas F ran k k ral K lov ise konsl,, n v a n m tevcih eden bir ferm an g nde rd i; K lovis b u fe rm a n k ra n la k a b u l etti (153). Tabi b u k o n s ll k fahr bir n v a n d a n baka birey d e ild i ve b u n v a n a b a l vazifelerin y a p lm a s n ta z a m m u n e tm iy o rd u . Fakat b u n a ra m e n K lovis iin gayet b y k bir e h e m m iy e ti h aizdi. G a ly a n n R o m a l ahalisi ark im p a ra to ru n u en y k se k k u d re tin m m e ssili a d d e d iy o rd u . Anastasn ferm an ise K lovisin G aly a ahalisi z e rin d e k i h k im iy e tin in m eru o ld u u n u ispat ed iy o rd u . K lo v isi, zah ire n R o m a imparator-

lu u n u n bir yapyordu-

k s m n

tekil

eden G a ly a n n

b ir ne v i h id iv i

B izans im p arato ru iie G e rm e n k ra llk la r ara sn d a k i b u m n a se b a t V I nci asrn b a la n g c n d a tek im p a ra to rlu k fik r i n in d a h a h e n z pek k u v v e tli o ld u u n u gsterm ektedir. ANASTASIN DN SYASET VTALANIN SYANI. DAHL RFFORMLAR Anastas, kiliseye h ib ir y e n ilik ithal etm iyeceine d a ir stan b u l p atriin e ve rm i o ld u u sze ra m e n , tak ip ettii d in siyasette m o n o fisizm i h im a y e etm ee balad ve b ir m d d e t sonra alenen m onofisitler tarafnda yer ald. B u h are ket M sr ve S uriy e d e sevinle k a r la n d ; n k b u m e m leketlerde a ria n iz m geni bir sahaya y ay lm t. Fakat b izza t payitahtta im p a ra to ru n b u m o nofisit te m a y lle ri b y k b ir heyecan tevlit etti ve im parato r, A nta ky a m isalin e tevfikan, T risag io n a (aziz, aziz, aziz o lan o rd u la r ilh ) sen ki bizler iin haa gerildin c m le s in in ilv e ed ilm e sin i ve l h n in y al n z b u ekilde o k u n m a s n emrettikte, y a n i b u lh a ziz A llah, aziz ve b iric ik kudret, aziz ve b iric ik ly e m u t lhiyet, sen ki bizler iin haa gerildin, bizlere m e rh a m e t et e k lin i aldk ta sta n b u ld a v a h im k a rk lk la r oldu. M onofisit o lm a k la ith a m o lu n a n ve tahttan in d ir ilm e k tehlikesine den Anastas A tm e y d a n m d a alenen z r d ile m e k m e c b u riy e tin d e kald,, (154) (k inciterin 512). Anastasm d in siyasetinin neticelerinden biri T rak y ada V italiann a y a k la n m a s oldu, H u n la r, B u lg a rla r ve ih tim a l S lavlardan m te e k k il m u a z z a m bir o r d u n u n ba n d a b u lu n an ve b y k b ir d o n a n m a y a istinat eden V italian p ay itah t ze rin e y r d . V italian srf siyas bir gaye tak ip e d iy o rd u r im p a ra to ru tahttan in d ir m e k istiyordu. Fakat zah ire n herkese,, h a k szl a d a r olan ortodokos k ilise sini m d a fa a etm ek i in , hareket ettiini s y l y o rd u . E n nih ay et, u z u n ve k a n l b ir m c a d e le d e n sonra, isyan bastrld. Bu isyan Bizans ta rih iin az e h e m m iy e tli o lm a d . F. I. U s p e n s k iye gre g ay ri m tecanis o rd u la r n defa stan b u l sular n n e k a d a r sevk e tm e k ve h k m e tte n b iro k para e k m e k le V italian b a r barlara im p a r a to r lu u n zafn ve s ta n b u lu n b y k serve-

ANASTASIN DN SYASET

13Q

tini gsterm i ve b u n la r k a ra d a n ve d e n izd e n m te rek h a rekete altrm o luy ord u,, (155). T arih kita p lar tarafndan h e n z ly k iy le tetkik ve ten v ir e d ilm e m i o lan Anastasm d a h il siyaseti b y k b ir faa liyetle te m a y z etm i ve im p a r a to r lu u n ktisad ve m a l h ay atn a ait en m h im m eseleleri n aza r itibare alm tr. M al refo rm larn en m h im le r in d e n biri nefreti m u c ip olan hrisargiros,, u n l v o ld u . A ltn ve g m e k lind e cibayet o lu n a n b u v e rg in in ltince ad lustralis coliatio v e y a h u t bazan k u lla n la n d a h a m ufassal b ir ism e gre lustralis auri argentive coliatio idi. IV n c asrn b a la n g c n d a n beri bu ve rgi im p a ra to rlu k d a h ilin d e b t n m esiek ve sanatlara, h izm e t krlar, dilenciler, fahieler ilh... d a h il o lm a k zere, am ildi. Hatt ih tim a l k a d n la r n ev ey asndan ve at, katr, eek, k p e k ilh... g ib i ehl h a y v a n la rd a n d a h i ta rh o lu n u y o rd u . Hrisargiros'tan bilhassa m u ta za rrr olan fak ir tab akalar idi. R esm en b u v e rg in in her senede bir tahsili icap e d iy o r d u ; fakat hakikatte h k m e t bu vergiy e keyf ve g ay ri m u n ta za m bir ekil v e riy o rd u . Bu v e rg in in sk sk toplanm as bazan a h a liy i ileden k a ry o rd u (156). Anastas, devlet h z in e s in in b u v e rg id e n tem in ettii b y k varidat nazar itibare alm a k s zn hrisargiros,, u kat olarak lvetti ve b u vergiye m te a llik e v ra k n kffesini alenen yaktrtt. A hali h risa rg iro s'u n ilg asn sevinle karlad. Bir V I nci asr m v e r r ih in in y a zd gibi, im p a ra to ru n b u b y k ltfu n u ifade e d e b ilm e k iin T u k id id e sin belgatine ve hatt b u n d a n daha v a k u r ve daha g ze l bir s l b a ihtiy a v a r d B (157). V I nci asra ait b ir S uriy e m e h a z, Edessa eh rinde b u fe rm a n n il n n takip etm i o lan sevinci yle tarif e tm e k tedir: B t n ehir sevin i in d e d ir ; herkes k k ve b y k beyaz elbiseler g iy m i ti; tu tu tu ru lm u m ealeler ve d u m an , tten b u h u r d a n lk la r tan y o rd u ; d in arklar ve lh le r o k u n a ra k ve A llaha h a m d ve im p a ra to r tebcil edilerek Sen Serj ve Sen S im o n kilisesine g id ild i ve orada k o m n y o n [kur ba n te n a v l yini] icra edildi. B u n d a n sonra ehre avdet edil di ve b ir hafta d e v am n ca ehirde b a y ra m y a p ld ve b u b ay r a m n her sene te k ra rla n m asn a k a rar verildi. B t n esnaf rah a t bir nefes alyor ve se v inlerini iz h a r ediyor, h a m a m a

giriy or, b y k k ilis e n in a v lu s u n d a ve e h rin d irek li g ale rile rin d e enlikler tertip ediyorlard,,. H risarg iro s v e rgisinin haslat Edessada, her drt senede bir, 140 altn tu tu y o rd u (158). Bu v e rg in in ilgas bilhassa kiliseyi m e m n u n e tti; n k fahielerin k a za n la r ze rin d e n ta rh o lu n a n b u vergi a h l k szla resm en cevaz v e riy o rd u (159). T abii o lara k hrisargiro su n ilgas devlet h zin e s in i b y k b ir gelirden m a h r u m etti, fakat b u ak az bir m d d e t sonra hrisotelia,, (xp'jaotXe.a) y an i altn vergisi,, a d n tayan ve tabi m a h s u lle r y erine altn e k lind e cibayet o lu n a n y eni bir v e rg in in ih das ile telfi edildi. Bir e m lk vergisi o ld u u anlalan bu v e rg in in v a rid a tn Anastas o rd u y a tahsis edi y ordu . Fakat bu ve rgi d a h i fak ir tab akalar eziy ordu. B ina e n aleyh m a l reform ve rgile rin te n zilin i istihdaf e tm e y b vergi y vk n n d a h a m u n ta z a m bir surette ta k s im in i derpi e tm i tir 160). Fi,kat Anastasn en m h im m a l refo rm u, m u k a rre b le rin d e n Pretuv r prefesi S uriy eli M a rin u s u n tavsiyesi ze rine , ehir korpora o n la rn (curiae) vergilerin ta rh n d a n m esul tutan ve beledi, eleri b u y k altn d a ezen u s u l n ilgas o ldu . Anastas bu \ ^zifeyi vindices,, a d n tayan ve ih tim a l P retuv ar prefesi tarafn la n n a s b o lu n a n m e m u rla ra tevdi etti Bu yeni v e rg i toplam a u s u l im p a ra to rlu u n v a rid a tn bir h a y li art trd. Fakat Anastasn halefleri taraf, dan tadil edildi. S r lm e m i arazi m eselesinin Anastas za m a n n d a , her d e v irde o ld u u n d a n , daha k o r k u n bir h a l a ld anlalyor. Anastas z a m a n n d a m u n z a m vergi m k e lle fa tn n kffesi, ve rg i verem iyen m k e lle fle rin ve y a h u t m a h s u l verm eyen ara zi s a h ih le rin in tediyeye m e c b u r o ld u k la r vergiler e m l k s a h ip le rin in o m u z la rn a y k le tiliy o rd u ; b u n la r bu suretle devlet h zinesine giren b t n varidat te m in etm ekle m k e l lef ad d e d iliy o rlard . G rek e z a m , y a h u d fazla resim,, m a n a sna gelen epibole,, (ImSoArj) a d n tayan b u m u n z a m v e rg i ler ok eski m essesattan o lu p Ptolem eler dev rine k a d ar k y o rd u . B u n la r Ju stin ian d e v rin d e pek edit bir tarzda ta rh o lu n a c a k la rd (161). K o lo n lu k meselesi h u s u s u n d a Anastasn b ir fe rm a n h u su s bir ehemmiyet arzetm ektedir: b u ferm an, bir tm a r d a h ilin d e on yedi sene yaam o lan bir iftinin bir kolon,,

o lacan, y a n i ahs h rriy e tin i ve m lk iy e t h u k u k u n u k a y betm e ksizin, top raa b a la n a c a n b ild iriy o rd u . Anastas d e v rin d e b y k b ir sikke refo rm u d ahi m e y d a n a getirildi. 4 9 8 de tu n ta n m a m l b y k follis,,, eczas ile b irlik te , m e v k ii tedavle karld- Bu para bilhassa fakir m u h itle rd e, m e m n u n iy e tle ka rlan d . n k m e v k ii te d a v l de b u lu n a n ve seyreklem i olan b a k r p a ra n n ay ar b o z u k tu ve ze rin d e k y m e ti y az'l deildi. Y eni sikkeler A nas tas z a m a n n d a ileyen stanbul, zm it ve A nta ky a d a rp h a n e le rind e basld. Anastas tarafnan k a rlm o lan b u yeni tu n para V II nci asrn O ltalarna k a d a r (K onstantin IV dev rin e kadar) B izans im p a r a to r lu u n u n n m u n e parasn tekil etti (162). Anastasn m e d e n reform lar arasnda atm e y d a n la rn d a va h h a y v a n la r ile in sa n ia r arasnda y ap lan m cad eleleri m e n e d e n e m irn a m e s in i zikre d e b iliriz. Anastasn ran h a rb i y z n d e n tahribata u ra m olan bir ok vilyet ve ehirleri, bilhassa arkta, v e rg id e n m u a f tutm as ve b y k inaat p r o g r a m n m uvaffakiy etle tatbik ederek u z u n sur, su kem erleri, ske nd e riy e feneri ilh ... g ib i b y k abideler m e y d a n a getirm esine ra m e n , saltanatnn so n u n a d o ru , devlet hzinesi, y e k n u m h im b ir m ik ta ra b a li olan ih tiy at akesine m a lik b u lu n u y o r d u . M v e rrih P rokop, bu ihtiy at ak esinin m e c m u u n u , ih tim a l biraz m b a l a l bir tarzda, 3 2 0 .0 0 0 altn lira (8 il 10 m ily a r k t frank) olarak gsterm ektedir (1C3). Anastasn tasar rufu , ik in c i halefi b y k Ju s tin ia n m eitli faaliy etinde m h im b ir rol o yn a m tr. Anastas d e v ri Ju s tin ia n devrinin, p a rla k b ir b a la n g c n tekil etm ektedir.

UMUM NETCE
A rk a d iu s ile baly an ve Anastas ile sona eren d e v r in (395-518) balca e h e m m iy e tin i b u d e v ird e ortaya k m olan m ill ve d in m eselelerde de d in hadiseler ile pek y a k n d a n a lk a l olarak cereyan etm i olan siyas v a k a la rd a a ra m a k l z m d r. Payitahtta k k salm olan G erm e n, y a h u t daha d o ru s u G o t tira n l^, IV n c asr so n u n d a , b t n impartorlu u tehlikeye k o y d u ve G o tlarn arianist te m a y lle rin d e n do lay k a rk b ir ekil ald. Bu tehlike, V in c i asr balan

g cnda, A rk a d iu s za m a n n d a , m e v c u d iy e tin i kaybetti; V inci asrn ortasnda v u k u b u la n ve evvelkile re n a za ra n ok daha az v a h im olan bir feverandan sonra, Leon i tarafndan ta m a m iy le im h a o lu n d u . B u n d a n sonra, V in c i asrn so nlarna d o ru , im p a ra to rlu u n im a lin d e O strogot tehlikesi bagsterdi; fakat b u tehlike, Z enon sayesinde, talya ze rin e sevkedildi. te b u suretle G e rm e n meselesi, im p a r a to r lu u n garb ks m n d a , h k m e t le h in d e h a lle d ilm i oldu. ark k s m (pars orientalis) dahi, V in ci asrn ik in c i n sfn da d a h a az k o r k u n die r bir m ill m eseleyi, y an i zavriy a lla rn te fe v v u k u m eselesini, halle m u v a ffa k oldu. im al kav im le r in in , B ulg ar ve S lavlarn a k m la rn a g elince b u kavimle rin, tetkik e ttiim iz devirde, im p a ra to rlu k h u d u tla r n a n cak istil etm ee b a la d k la rn h atrd a tu tm a k l z m d r : S la v lar ve daha sonra B u lg a rla rn B izans im p a ra to rlu u ta rih in d e o y n y a cak la r v a h im ro l d a h a o za m a n kestirm ek k a b il o lam azd. Anastas devri y a ln z S la v larn B alk an y a rm a d a s n a h u l lle r in in bir balang c olarak k a b u l o lu n a b ilir. D in mesele b u dev irde b ir ib ir in i tak ip eden ik i m a n za ra -arz etm e k te d ir: Z e n o n dan evvel ortodoks, Z eno n ve Anastas z a m a n n d a ise m onofisit m a n zara. Z e n o n u n m onofisit d o k trin in e kar m sa it bir tavr ta k n m a s ve Anastasn monofisizm e te m a y l etmesi h em d in ve h e m siyas b a k m d a n tetkik o lu n m a ld r . V inci asrn so n u n d a , za h ire n tan lm bir vah det tekil eden im p a r a to r lu u n garp k s m hakikatte s ta n b u ld a n ay rlm tr. G aly a d a, sp any ada, im al A frikada y eni b a rb a r k ra llk la r teekkl etm itir. talyada G e rm e n efleri saltanat srm e ktedirle r. V inci asrn s o n u n d a b u ra d a bir O strogot devleti teesss etm itir. B u vaziy et ark vily e t le rin in Msr, Fitistin, S uriy e im p a r a to r lu u n ark k sm iin m ste sn a b ir e h e m m iy e t k e sbettikle rini izah eder. Ze n o n ve Anastasm b y k m eziyetleri im p a r a to r lu u n m e rk e zi sk le tin in h a n g i tarafa d o ru g ittiin i a n la m a la r ve im p a ra to rlu k iin ark m n ta k a la rm n arzettti h ay at e h e m m iy e ti k a v ry a ra k p ay itah t d a h a s a m im b a la rla b u vilyetlere b a la m a k h u s u s u n d a b y k em ekler sarfetm eleri o lm u tu r. Fakat m a d e m k i b u vilyetlerin, bilhassa M sr ve S u riy e n in b y k b ir k s m m o n o fisizm i k a b u l etmiti, b in a e n ale y h im p a ra to rlu k h k m e ti iin takip edilecek b ir tek yol k a l y o r d u : M onofisitlerle, her ne pah asna olursa olsun, sulh

y ap m ak . te b u sebep, m onofisitlerle ilk defa u z la m a k y o lu n u tu tm u o lan Z e n o n un, neretm i o ld u u H e n o tik o n * d a gze arpan kasd v u z u h s u z lu k ve k a r k l izah etm e k tir. Bu te e b b s n b e k le n ile n neticeyi ve rm em esi ze rin e Anastas, alen olarak, m onofisit b ir siyaset tak ib in e k a ra r v e r di. B u ik i im p arato r m te a k ip , basilevs,, lerden ok daha u z u n g r l p olitik ac o ld u k la r n ispat etm ilerdir. Fakat bu m onofisit te m a y l payitaht, B alkan yarm adas, Anad o lu n u n b y k b ir ksm , A dalar ve F ilistinin baz mnta k a la r n d a k i o rto d o k s lu u n m uh a le fe tin e u ra d . O rto d o k s lu k , H e n o tik o n d a n sonra stanbu l ile her t r l mnasebat kesm i olan papa tara fn d a n h im a y e g rd . Siyaset ile d in in aras alacakt ve bu hdise Anastas devri dahil k a rg a a lk la rn izah eder. Bu im p arato r h ay atn da im p a r a to rlu k ta son derece a rzu edilen s u lh u ve iy i bir anlam ay te m in edem edi. Halefleri im p a ra to rlu u b t n b t n baka yollara sevkedeceklerdi. Fakat bu devirde ark vilyetlerinde, a y rlm a fikri k e n d in i gsterm ee balyor. ste b u suretle b u dev irde son derece eitli sebep le rin tesiri altn d a b u lu n a n m u h te lif m illetler tarafndan ih das e d ilm i gayet iddetli ihtilflar h u s u le geldi. G e rm e n le r ve za v riy a lla r siyas s t n l , M sr K optlar ve S uriy e ah a lisi d in te l k k ile rin in zaferini tem in etm ek iin uratlar.

BYK KONSTANTNDEN JUSTNANA KADAR EDEBYAT, FEN, TERBYE ve SANAT IV n c asr ile VI nci asr balan g c ara s n d a k i devirde edebiyat, fen, ve sa n atn te k m l , h ristiy an le m i ile eski putperest le m i ve m edeniyeti a ra sn d a k i m nasebetlere sk b ir surette b a ld r. II nci ve III n c asr h ristiyan apolojistle rin in b ir h ristiy a n n , b ir putperestin m ira s n d a n istifade e d ip edem iyecei m eselesine dair y ap tk lar m n a k a a la r v a z h h i bir h al aresin d ik tiran etm em iti. B u n la rd a n bazlar, g re k k lt r n n b ir k y m e ti o ld u u ve h ris tiy a n lk ile im ti za edebilecei k a n a a tin d e o lm a la rn a ra m e n , dierleri, b u n u n ta m a m iy le aksine olarak, eski putperest m e d e n iy e tin in h ris tiy a n lk iin h i b ir m a n as o lm a d n beyan ediy orlar ve b u m ed eniye ti re d d e d iy o rla rd . Pek hararetli felsef ve d in m n a z a a la ra sahne tekil etm i, iin d e eski putperest-

lig in h ristiy a n lk la k a b ili telif o lup o lm a d n a d a ir y ap lan m n a k a a la r b u ik i u n s u r ara sn d a k i tezadn idde tini azalt m o lan ske nder 3 rede baka b ir vaziyet cari i.i. II nci asrn s o n u n d a y aam olan m e h u r m u h a r rir ske nderiy e li Klem e n sin eserinde u c m le y i b u lu y o r u z : Felsefe, b ir reh ber o lm a k sfatiyle, sa tarafndan te k m le davet ed ilm i o la n la r hazrlar,, (164). Fakat putperest k lt r ile h ristiy a n lk ara s n d a k i m n ase b a t meselesi, h r is tiy a n l n ilk asrnda y a p lm olan biro k m n a k a a la ra ra m e n , hi bir surette halled ilem em iti. M a a m a fih z a m a n ile putperest cem aat, IV n c asrda bir taraftan h k m e tin him ayesi, die r taraftan, ih tilfla r h u su le getirip hararetli m n a k a a la ra yol am ve bir tak m y eni ve m h im m eselelerin v c u t b u lm a s n a y a rd m etm i olan rafz m ezheplerile tak v iy e edildikte, ok a z im k r y eni bir h am le d e b u lu n m u olan h ris tiy a n l k a b u l etti. Fakat h ristiy a n lk , tedric surette, putperest m e d e n iy e tin in bir ta k m u n s u rla r n k a b u l ediy o rd u, o k a d a r k i K ru m b a c h e r'in y a z d gibi, h ristiy a n ahal fa rk n d a o lm a k szn , putperest elbiseler g iy m i oluy ordu,, (165). H ristiy a n edebiyat, IV n c ve V in c i asrlarda, gerek nesir ve gerek iir sahasnda, pek b y k m u h a r rir le r in eser leri sayesinde zenginleti. A y n i z a m a n d a putperest a n ane ler putperest fik irle rin m m e ssille ri tarafndan tem adi ve te k e m m l ettirildi. V II nci asr ran ve A rap istillarna k adar, R o m a im p a r a to rlu u h u d u tla r d a h ilin e tesadf eden h ristiy a n ark* IV n c ve V in c i asrlarda, biro k m e h u r edebiyat m e r ke zleri ih tiv a ediy ordu; b u ra la rd a yetim i o lan m u h a r r ir lerin en m e h u rla r, d o d u k la r yerlerden pek u z a k m a h a l lere k a d a r h u l l eden tesirlerde b u lu n d u la r . A na d o lu d a k in K a p a d o k y a, IV n c asrda, m e h u r K a p a d o k y al y etitirdi: B y k Basil, teolog G re g o r ve N issal G regor. S u riy e n in m ed eniye t tarih i iin, en m h im fikir m e rk e z leri sahil h a v alisin d e A n tio h y a (A ntakya) ve Berytos (Beyrut) ehirleri idi. Beyrut, M. s. 2 0 0 ile 551 seneleri arasnda bilhassa h u k u k ratrm alariy le itihar etti (166). Filistinde H ie ro so ly m a (K uds), Titus z a m a n n d a k i tah rib atn tesirlerinden k e n d in i k u rta ra m a m o ld u u n d a n , IV n c ve V in c i asrlar k lt r

hay atn da pek m h im bir rol o y n a m ad . Fakat ezarea ve bilhare, IV n c asrn so nlarna do ru, m e h u r hatip ve airler yetitirm i bir m ektebe sahip olan c e n u b Filistin e h irle rind e n G aza bu d e v rin ilim ve ebebiyat h zin e le rin i zeng inletirm ee ok y a rd m ettiler. Fakat b t n b u eh irle rn d e b u lu n a n ske nderiye g re k ehri Asyat ark ze rin d e en m ll ve en d erin tesirler icra eden bir m e rk e z olarak kald. P arlak bir istikbale n am ze d o lan ve asl in k ia f de v rin e Ju stin ian z a m a n n d a girecek o lan gen stanbul ehri, b u devirde, y aln z m sta k b e l edeb faaliyeteine dair, em areler g s term ee balad. G n l k hayattan b iraz u za k la m olan ltin lis a n n n b u ra d a g r d resm h im a y e bilhassa barizdi. m p a ra to rlu u n ark k s m n n dier ik i fikir m erkezi b u d ev ir m e d e n iy e t ve e d e b iy atnn u m u m te k m l n d e o ld u k a b y k bir rol o y n a d : S e ln ik ve putperest A k ade m isi m uzaffer ra k ib in in , y an i stanbu l nive rsite sinin, h u s u fu n a u ra m o lan Atina. B izans im p a r a to r lu u n u n ark ve g arp v ily e tle rin d e k i m ed eniye tlerin ink ia flar b irib iriy le m u k ay e se edilecek o lu r sa u o ld u k a enterasan m l h a z a ileri s r le b ilir : ahalisi eskim i olan A v ru p a Y u n a n is ta n n d a fik r faaliyet ve yaratc k u d re t Asya ve A frika vilyetlerine n aza ran ok d a h a m a h duttur. H a lb u k i K ru m b a c h e rin y a zd g ib i bu vilyetlerin b y k bir k s m y a ln z B y k skender d e v rin d e n itibaren k e fo lu n m u ve k o lo n i h alin e g e tirilm iti,,. A y n i lim b u g n en s e v d i im iz lisana, y a n i ra k a m la r lisanna,, m ra c a at ederek B izans vilyetleri A v ru p a g r u p u n u n b u dev rin u m u m k lt r faaliy etinin ancak o n d a b irin i tekil etm i o ld u u n u beyan ediyor (1 6 7 ). H a k ik a te n b u devir m u h a r rir le r in in b y k k sm Asyadan y a h u t A frikadan g eliy or; h a lb u k i s ta n b u lu n tesisi es n asnda m u h a rrirle rin h e m e n kffesi grek idi. P atrolojik edebiyat, IV n c asrda ve V inci asr b a lan gcnda, en y k se k m ertebesine iriiyor. A n a d o lu , y u k a rd a iaret etmi o ld u u m u z vehile, IV n c asrda, m e h u r K a p a d o k y a l yetitirdi: B y k Basil, bu zatn arkada N a z ia n z l teolog G re g o r ve Basilin k k k a r dei N issal G regor. N a z ia n z l Basil ve G reg or A tina ve sk e n d e riy e n in en m e h u r belat m e k teblerinde son derece
Bizans mparatorluu Tarihi H

calibi d ik k a t bir tahsil g rd le r. Fakat b u m te fe k k irin en d e rin i o lan N issa'I G re g o ru n ilk tahsili h a k k n d a m aale sef h i bir esasl m a l m a ta sahip d e iliz. K lsik edebiyatta b y k bir v u k u fa sahip olan b u zat y e n i k e nderiy e c e r e y a n a d n alm o lan cereyann m m e ssilid irle r. Felsef d n c e n in m k te se b a tn d a n istifade eden b u cereyan d in a k id e le rin te tk ik in d e ak lse lim in o y n a d rol ze rin d e d u r m akta ve skenderiye m ektebi a d n tayan m e k te b in m istik ve m ecaz ce re y a n la rn n neticelerini k a b u ld e n im tin a etm ek tedir. B u cereyan kilise a n ane sind en u za k la m a m a k ta d r. Bu m ellif, o rto d o k s lu u a ria n iz m e kar hararetli b ir surette m d a fa a eden srf teolojik m e v zu la ra dair y azlm k y m etli edeb eserlerdan m aada, heyeti u m u m iy e s i son derece m h im bir m e h a z tekil eden ve d a h a h e n z ly ik ile k y m e tle n d irilm e m i o lan bir ok d in ko nferanslar ve m e k tu p la r b ra k m la rd r. N a z ia n z l G reg or d a h i teolojik, do g m atik , d id a k tik ve ay n z a m a n d a tarih bir ta m m iirler b ra k m tr. Bu iirler arasnda m e llifin h al tercm esine dair ze n g in m a lze m e ih tiv a eden ve ekil ve m u h te v iy a tn d a n do lay u m u m edebiyatn en g ze l asar arasnda yer a lm a a l y k olan k e n d i hay atna dair ad l u z u n bir iiri z ik re tm e m iz l z m d r. Bu g zel deha s n d k te n sonra K apado ky a, i in d e n k a rlm o ld u u k a ra n l a tekrar g m ld ,, (168). S u riy e n in fikir m e rk e zi A ntaky ada, ske nderiy e m ekte b in e m u a rz, M u k ad d e s K itabn, m ecaz tefsirlere m racaat o lu n m a k s z n , o ld u u g ib i k a b u l n m d afa a eden o rijin a l bir cereyan v c u t b u ld u . Bu cereyan, faaliyeti y u k a r da tahlil edilen L ib a n iu s u n talebesi ve A ntaky a e h rin in sevgilisi Ja n K risostom g ib i i a d a m la r tarafndan idare edil m itir. Son derece kabiliy etli b ir m u h a r r ir ve bir h atip olan Ja n tam k l s ik bir terbiye alm t. E n saf aheserlerden mad u d olan b r ok telifatta b u lu n m u tu r . Ja n , d e h a sn n ve y k s e k a h l k vasflarnn cazibesine k a p la n m te a k ip nesil lerin h a y re tin i celbetm itir ve m te a k ip devirlerde yeti m i olan edebiyatlar bitm ez t k e n m e z bir m e n b a olan bu eserlerden fikirler, tasvirler ve istlh lar iktibas etm ilerdir. Ja n m vazlar, d in n u tu k la r, b u n la ra in z im a m eden d ie r h u su s eserleri ve b y k b ir k sm m e n fa d a y a zlm olan 2 0 0 den fazla m e k tu b u B izans im p a r a to r lu u n u n d a h il h a y atn n tetkiki iin son derece k y m e tli b ir k a y n a k tekil

etm ektedirler (169). B ilhare, m e llifle ri m e h u l bir ok eserler Jan K risostom a izafe o lu n m u tu r. -XIV n c asrnb a lan g c n a ait b ir B iz a n s 5 m u h a r r ir i (N ik e fo r K allistus) yle y a zy o r: Bu zatn b in d e n fazla v a izim o k u d u m ve b u n la r tarif o lu n m a z bir halvefe m aliktile r. o c u k lu u m dan beri b u zat se v d im ve sesine, A llah n sesi im i gibi, k u la k ve rdim . B u g n k bilg i ve m e v c u d iy e tim i b u zata b o r lu y u m ,, ( 1 7 0 ) . Filistinde esarea eh rinde Kilise T a rih in in babas,, Evseb d n y a y a geldi; b u tarih i I I I n c asrn ik in c i ve IV n c asrn b irin c i nsfnda y aam tr (3 4 0 senesine d o ru lm tr). E vsebi, baka bir yerde, b y k K o nstantin d e v rin in elim izd e m e v c u t en m h im m e h a z olarak, zikretm itik. Bu zat son derece e h e m m iy e tli ik i tarih d e v rin ah idi o ld u : b ir taraftan D io k le tia n ve h ale fle rin in insaflarna ahit o ld u ve h ris tiy a n l a olan im a n n d a n do lay ahsen azap ekti; die r taraftan, M ila n e m irn a m e s in d e n sonra, K onstantin z a m a n n d a , h r is tiy a n l n tedric zaferini g r d ve a ria n izm m n a k a a la rn a kart ve bazan aria n isle rin tarafn iltizam etti. B ilh are im p a ra to ru n en sa m im do stlarn d an ve n e d im le rin d e n birisi o ldu . Evseb biro k teolojik ve tarih eset 1er telif etm itir. H ristiy a n la r putperestlerin h c u m la r a kar m dafaa eden ncile hazriam a,, (Euayye^y.'?] nponxpcccy.Burj, Praeparatio evangelica) adl b y k eseri, M usa k a n u n u n u n ta m a m iy le m u v a k k a t bir m a n a s o ld u u n u ve T evrattaki k e h anetlerin sa tarafndan ta h a k k u k ettirilm i o ld u u n u m n a k a a eden n c ilin ispat,, (E5xyyeXx^ anoslt., Demonstratio evangelica), M u k adde s K itaba dair y azm o ld u u erhler ve tefsirler ve d ie r b iro k eserler Evseb'e d in edebiyatta ok y k se k bir m e v k i verm ektedirler. B u n la rn d a h a eski ve b u g n kay-; b o lm u eserlerden y ap lm k y m e tli istinsahlar d a h i ihtiva ettiklerini zik re tm e k faideden h al d e ild ir. Bu te tk ik im iz iin E vsebin tarih eserleri son derece b y k bir k y m e ti h a izd ir. D io k le tia n n itisafm dan nce y a zl m o ld u u a n lalan K ronik,, ad l eseri K aideliler, A surler, branler, M srllar, G re k le r ve R o m a lla rn m u h ta sa r birer tarih e le rin i ve bilhassa en m h im tarih hdisele rin k r o n o lo jik cetvellerini ih tiv a etm ektedir. Bu eser m aalesef ancak erm e nice bir tercm e ve H iy e ro n im u s u n ltince k s m bir iktibas sayesinde bize k a d ar gelm itir. B inaenaley h o rijinal

eserin ekil ve m u h te v iy a tn a d a ir sarih bir fik rim iz y o k tu r ; hakikatte ise z a m a n m z a k a d a r g elm i olan tercm eler gre ke o rijin a ld e n deil, fakat E vsebin l m n d e n az b ir m d d e t sonra n e red ilm i olan bir ad ap tasy o ndan y a p l m lard r. E vsebin tarih eserlerinin en m h im m io n kitaptan terek k p eden ve sa ile K o nstantnin L i in iu s a galebe ald m u h a re b e ara sn d a k i dev ri ihtiva eden Kilise Tarihi,, a l eserdir. M v e rrih , bizzat sy le dii gibi, h a rp le ri ve g eneral lerin k a z a n m o ld u k la r zaferleri tasvir etm ek niy e tin d e deildir; y a ln z r u h u n selm eti iin en sa m im ve m u s lih a n e m aksatlarla y a p lm h arp le ri l y e m u t szlerle hatrlatm ak* k e n d i m e m le k e tle rin d e n ziyade h a k ik a t ve k e n d i dost ve a k ra b a la rn d a n ziyade d in d a rlk u r u n d a cesurane hareket lerde b u lu n m u olan ah slardan bahsetm ek,, istem ektedir (171). te b u suretle E vsebin k a le m i altnda Kilise T arihi din u r u n d a le n le rin ve itisaflarn ve b u n la ra refakat eden enaat ve z u l m le r in bir tarih i o luy or. E vsebin k u lla n d k a y n a k la r n o k lu u bizleri b u tarihi, sann d o u m u n u ta k ip eden ilk asr iin, en m h im m e h a zla rd a n biri olarak k a b u le icbar etm ektedir. Son za m a n la rd a Evsebin, y aad d e v rin tarihisi olarak h aiz o ld u u kym et, y an i Kilise Tarihi,, n in son k ita b n n (VIII-X) arzettii ehem m iyet, gayet derin bir surette m n a k a a edilm itir (172). H er ne hal ise, E vsebin h ristiy a n lk ta rih in i, bu m e v z u u n m m k n olan her cephesini n aza r itibara a lm a k sure tiyle, y azm ilk tarihi o ld u u n u u n u tm a m a ly z . E vsebe b y k b ir hret te m in etm i o lan Kilise Tarihi,, m u a h h a r b iro k kilise ta rih ile rin in a lm a la rn a esas tekil etti ve ok defalar b u n la r tarafndan taklit edildi. Ve hatt IV n c asrda R u fin u s un ltince tercm esi sayesinde garpte geni bir sahaya y ay ld . Evseb tarafndan daha sonra kalem e a ln m olan Kons tantinin hayat,, lim le r tarafndan pek m u h te lif ekillerde tef sir edilm i ve kym etlend irilm itir. Bu eser ne tam m anasiyle b ir tarih, ne de tam m anasiy le bir m e d h iy e d ir. K onstantin b u ra d a A llah tarafndan in tih a p e d ilm i o lara k gsterilm ek tedir; gaibi b ilm e hassasna m aliktir; A llah n k a v m in i h r r i yete k a v u tu ra c a k y eni bir M ua d r. E vsebe gre K o nstan tin in o lu e k a n im i selsenin tim salidirler; K onstantin, < ,

d a h a evvelleri y a ln z ta h a y y l e d e b ild ik le ri y k se k lk y e erim i olan h ristiy a n la rn h a k ik v e lin im e tid ir. te Evsebin b u k ita b n n u m u m fik ri b u n d a n ibarettir. E se rinin a h e n g in i b o z m a m a k iin Evseb o d e v rin daha k a ra n lk k s m la rn nazar itibara alm am tr; z a m a n n felketa m iz h disatn tebarz ettirm em itir; b ilk is k a le m in in b t n m a h a re tin i k a h r a m a n n ta k d ir ve tebcil etm ek iin kulla n m 'ir. B u n u n la beraber, bu esere ihtiyatla m ra ca at e d il d i i ve k ita b n ilk v e rsiy o n u n a b il h a ra ilv e e d ilm i o ld u u anlalan pek ok resm vesikalar nazar itibare a ln d tak d ird e , K onstantin devri h a k k n d a pek enteresan bir fik ir e d in m i o lu n u r. H u lsa olarak, esareal E vsebin y azm o ld u u eserle rin heyeti u m u m iy e s i gz n n d e b u lu n d u r u la c a k olursa m v e r r ih in , b y k edeb bir kabiliy ete m a lik o lm a m asn a ra m e n , O rta z a m a n la rn ilk d e v irle rin in en b y k lim le rin d e n biri ve O rta za m a n h r is t:yan edebiyatna ky m e tli tesirler icra eden bir m u h a r r ir o ld u u anlalr. Bal bana bir tarihiler g ru p u Evseb tara fn d a n bala n lm olan eseri tem adi ettirdi. sta n b u llu Sokrat Kilise Tarihini 4 3 9 senesine k a d a r getirdi; G aza c iv a rn d a d o m u o la n Sozom enos ise y ine 4 3 9 senesine k a d a r getirilm i olan die r bir Kilise T arihi yazd; anasl A ntaky al olan K ir pisko posu Teodoret zn ik k o nsili ile 4 2 8 ara sn d a k i devreyi ihtiva eden y ine b u k a b il b ir tarih telif etti; en n ih ay e t bize k a da r gelm i o lan baz paralar ayesinde eserleri h a k k n d a m a l m a t e d in d i im iz arianist Filostorgius vakayii, a ria n izm n o k ta i n a za rla rn a gre, 4 2 5 senesine k adar anlatt. E n kesif ve en ze n g in fikr hayata, y u k a rd a iaret ettii m iz veh.le, M srda ve bilhassa skenderiyede rastlanm aktad r. IV n c asrn sonu ve V inci asrn b a la n g c n d a k i edeb h ay at a bir h s enteresan ve fe v kelde bir v a rlk tekil etm ektedir : Bu zat flosof ve piskopos K ire n e li Sinesiustur. G ay e t eski putperest b ir aileye m e n s u p o lu p skenderiyede b y m ve neo p la to n iz m felsefesinin m isterleriyle lfet p ey da etmi olan b u zat b ilh are p la to n izm i terk ile hristy a n l k a b u l etti ve bir hristiyan k a d n ile e v lend i ve son senelerinde Ptolem ais p isko po su oldu- B t n b u hdiselere r a m e n Sinesius ih tim a l bir h ris tiy a n d a n ziyade bir p u tp e

rest o lara k k a ld. Bu zatn stanbula vazife ile g e ld i in i ve kraliyete dair,, adl bir trete neretm i o ld u u n u y u k a rd a z ik retm itik. Sinesius, felsefe ve hitabetteki p a rla k k a b iliy e tin i h arice akset'iren 156 m e k tu b u n d a son derece m h im bir tarih m alzem e k a m u s u v c u d e g e lirm i o lm a sn a r a m e n tam bir tarih i d e ild ir. Bu m e k tu p la r Bizans Ortaz a m a n la rn d a s l p rn e i o ldu lar. K lsik b ir s l p ve v e zin d e y a zlm olan lhleri Sinesiusun felsef te lkkile ri ile h ris tiy a n lk itikatlar h alitasnn o r ijin a lli in i g ste rm e k tedirler. Bu filosof piskopos, son derece s e v d i k lsik k lt r n tedric bir surette so n u n a y a k la t n hissetm iti (173). H ristiy a n la r ile arianistler arasnda v u k u b u la n u z u n ve etin m c a d e le esnasnda, IV n c asr teoloji m n a z a a la rn a d a ir bir o k eserler terketm i o lan ske nd e riy e p isko po su ve z n ik taraftar A tanasn p arlak ve aten ahsiyeti tebarz etm ektedir. Atanas a y n i z a m a n d a ark k e ili in in m essisi Sent A n tu v a n n h ay atn a dair b ir eser yazd ve b u zat riy a zet h a y a tn n ideal bir n m u n e s i olarak tasvir etti. V in c i asr d a h i M sr k e ili in in en b y k tarihc'si o lan Helenopolisli P a lla d iu s u yetitirdi. A n a d o lu d a d o m u olan b u zat tak rib en on sene M sr m a n a strla rn d a yaam o ld u u n d a n M sr m a n a s tr h ay atn a ta m a m iy le vakft. P alladius, d a h i ske nderiy e li Anastasn tesiri altnda, ta rih in e bir efsane u n s u ru ilv e etm ek suretiyle, m anastr h a y a tn n ide a lle rin i tarif etm itir. N asto riusu n can d m a n o lan ske nderiye p is k o posu K iril dahi b u dev ird e yaad. G a le y a n l ve frtnal b ir h ay at s r m o an K iril m u a h h a r bir de v rin p isko po sla r tara fn d a n e zb e rle nm i o an bir tak m m e k tu p ve v azlar terketm itir. A y n m u h a r rir V inci asr Kilise T arihi iin b a lca m e m b a la rd a n b iri olan d o m a tik treteier ve m n a k a a ve tefsire ait bir tak m eserler te rk e tm tir. Bizzat ik i ar et m i o ld u u vehile K iril g ay ri kti bir belagat terbiyesi g r m t . s l b n n Attik safiyetiyle iftihar edem ezdi. Bu d e v rin son derece enteresan d ie r bir ahsiyetini skenderiyede, V in c i asr ba lan g c n d a, m teassp bir h alk ktlesi tarafndan ld r lm olan k a d n filosof Hipatia tem sil etm ektedir. Fevkelde z ih n kabiliyetlere m a lik olan b u k a d n m stesna bir g ze llik te idi. sk e n d e riy e n in ta n lm riy a ziy e c ile rin d e n b iri olan babas sayesinde riy a ziye ve k lsik felsefe ilim le rin e v u k u f peyda etti. H oca ola

rak gsterm i o ld u u ayan d ik k a t faaliyetle b y k bir hret k a zand . M e k tu p la rn n bir o u n d a H ip a tia n n a d n zikred en K ireneli Sinesius g ib i insanlar o n u n talebeleri arasnda b u lu n u y o r d u . Bir m e h a z b u k a d n n bir m anto y a b r n m olarak ehirde d o la m ak ve h s n niyet sah ib i dinleyicilere Platon, Aristo v e y a h u t dier bir filozofun u s u lle rin i izah etm ek itiyadnda,, o ld u u n u y a zm a k ta d r (174). G re k edebiyat M srda, m o n o fisizm d o k trin in in K a d k y k o n sili tarafndan m a h k m e d ild i i 451 senesine kadar, in k i af etti; b u d o k trin M srn resm d in i o ld u u n d a n , k o n silin k a ra rn m te a k ip , kiliselerde greke m e n e d ild i ve y erine K opt lisan k a im oldu. M teakip devirlerde in k ia f eden K opt edebiyat G re k edebiyat iin d a h i o ld u k a b y k bir eh em m iy ete m aliktir; n k b u g n k a y b o lm u o lan b iro k greke eserler h a k k n d a b u n la r n kopta tercm eleri saye sinde bir fikir e d in m e k k a b il oluyor. T etkik e ttiim iz dev ir baka bir edebiyat n e v in in in k i a fna ahit o ld u : d in lh lerin inkiaf. Bu lh le rin m e llif leri yava yava k l s ik ve zinleri taklit etm ekten vazgetiler, eski vezinlerle h i b ir alkas o lm y a n ve u z u n m d d e t nesir olarak tavsif o lu n a n yeni v e zinler k u lla n m a a baladlar. A ncak nisbeten y a k n b ir z a m a n d a b u vezin ekli ksm en izah edilm itir. Bu de v rin lh leri akrosti lerin (1 74a) ve kafiyelerin m u h te lif ne v ile rin i ih tiv a etm ektedirler. Fakat IV n c ve V inci asr d in lhleri h a k k n d a m aalesef pek az m a l m a tm z v a rd r; b u n la r n b u ilk dev rede ki in k ia f m erhaleleri d a h i b iz im iin o k k a ran lk tr. Fakat b u n a r a m e n b u inkiafn pek k u dretli o ld u u tam a m iy le m u h a k k a k tr. Teolog G re g o ru n , edeb kasidele rind e eski iir tarzn k u lla n m a s n a m u k a b il, V in c i asr b a lan g c n d a, Anastas I za m a n n d a , ne re d ilm i olan R o m a n u s M elodu su n (yani lh m ellifi) eserleri -ispat edild ii vehile - k m ile n y eni msrala rd a n ibaret o lu p akrosti,, 1er ve kafiyeler k u lla n m a k ta drlar. lim ler R o m a n u s 'u n V I nci asrda m , yoksa V III in ci asrda m y aam o ld u u m eselesini u z u n m d d e t m n a k a a etm i lerdir. B u m n a k a a la r b u zatn ksa hal tercmesinde b u lu n a n b ir no ktay a istinat etm ektedirle r; b u ra d a R o m a n u s u n im p a rator Anastas z a m a n n d a stanbu la g elm i o ld u u b ild ir ilm e k

tedir. U z u n m d d e t bu Anastasn Anastas I m i (4 91- 518) yoksa Anastas II m i (7 1 4 - 7 1 5 ) o ld u u n u tesbite im k n h sl o lm am t. B u g n ise ilim le m i, R o m a n u s u n eserlerini u z u n u za d y a tetkik ettikten sonra, en n ih ay e t b u ra d a A nas tas I d e v rin in k asdedilm i o ld u u n u tan m tr (175). R o m a n u s B izansn en b y k airidir. R itm ik iirin Pind a r (176) olan b u zat, a ra larn d a b u g n M eryem say d n y a y a getiriyor,, (177) m sra ile baly an m e h u r Noel lhsi b u lu n a n b irtak m m k e m m e l lh le rin m e llifid ir. R o m a n u s S uriy ede d o d u ve edeb k e m a l d e v rin in Ju s ti n ia n z a m a n n a tesadf etmesi pek m u h te m e ld ir; n k hal te rc m e sin e gre, daha h e n z g en bir diy ako s iken, Anastasn z a m a n saltanatnda, S uriy eden stanbula g elm i ve b u ra d a g kte n b ir m u c ize k a b ilin d e n , lh ler y a z m a k m a z h ariy e tin e n ail o lm u tu r. R o m a n u s tarafndan VI nci asrda y azlm olan h a rik u l d e eser V in c i asrda d in iirin son derece m te k m il olm as l z m g e d i in i zannettirecek m a h i yettedir. Fakat m aalesef b u noktaya dair e lim izd e pek r,oksan m a l m a t v a rd r. V I nci asrda byle fevkelde b ir airin m e v cu diy e tin i, daha evvelki devirlerde kilise iirin in m te k m il b ir seviyede o ld u u n u ta h a y y l etm eden, izah etm ee im k n y o k tu r (178). Fakat R o m a n u s u n eserleri h a k k n d a n o k san bir fikre m a lik o ld u u m u z u u n u tm a m a m z l z m d r ; n k lh le r in in b y k bir ksm daha h e n z nere d ilm e m itir (179). im al A frik a n n m e h u r h iristiy an m u h a r r ir i L aktantius IV n c asr b a lan g c n d a ltince telifatta b u lu n d u ve 3 25 senesine d o ru ld . Bu zat De mortibus persecutorum,, adl ese rin m e llifi o ld u u n d a n do lay b iz im iin m h im d ir ; maam afih baz lim le r b u eserin L ak ta n tiusa ait o lm a d n iddia etm ektedirler. Fakat son za m a n la rd a b u k ita b n Laktantiusu n otantik eserlerinden biri o ld u u sabit o lm utu r. Bu kitap bize D iokletian ve K onstantin d e v irle rin e dair pek enteresan m a l m a t verm ekte ve M iln e m irn a m e siy le sona e rm e ktedir (1 80). Putperest edebiyat dahi, byle n a m d a r m u h a rrirle r tara fn d a n tem sil o lu n a n hristiyan ed e b iy a tn d a n aa k a lm a m a k tad r. Bu sahada dahi enteresan ve kabiliy etli b irtak m ahsiyetler b u lu y o ru z .

B u n la r arasnda P aflag o ny al Tem istius (IV n c asrn ik in c i nsf) te m a y z etm ektedir; felsefede stad o lan bu zat stanbu l M ek te bini idare etti ve a y n za m a n d a , d e v rin in ge rek hiristiy anlar, gerek putperestleri n e zd in d e b y k bir itib are sahip b ir saray hatibi ve bir senatr oldu. Tem istius A risto n u n parafrazlar,, ad l bir etd telif etti ve grek filo zo fu n u n en k a rk fik irle rin i a y d n la tm a k iin alt. T em istius z a m a n n n m h im hadisat ve k e n d i h ay atn a dair b ir o k m a l m a t ihtiva eden ve h a lk a h itap eden k rk k a d ar n u tk u n m e llifid ir. Fakat IV n c asr putperest profesr le rin in en b y , m u a srla r ze rin d e die r h e rh a n g i bir ahstan fazla tesir icra etmi olan A n ta k y al L ib a n iu s tur. Talebeleri arasnda Jan K risostom , B y k Basil, N a z ia n z l G re g o r gibi ahsiyetler b u lu n m a k ta d r ve J u lia n n dahi, tahta kmadan nce, bu h a tib in derslerini b y k bir te h alk ile ta k ip ett i m a l m d u r . L ib a n iu s un bir ok asar m e y a n n d a u m u m a m a h su s 65 n u tk u bilhassa b y k bir ehem m iy ete m a lik tir. B unlar, o de v rin h ay atn tetkike m ed ar o lab ile ce k b ir ok m a lze m e ihtiva etm ektedirler. M ektup kolleksiy o n u d a h i daha az e h e m m iy e tli deildir; m u h te v iy a tla rn n z e n g in li i ve fik irle rin in y k s e k li in d e n dolay bu m e k tu p la r K ireneli Sinesiusun m e k tu p la riy le m ukay ese o lu n a b ilir. m p arator Ju lia n d a h i IV n c asrn en p arlak m uharrire rin d e n d ir. M u h a rrirlik m e sle in in k sa l n a ra m e n ede biy atn m u h te lif s a h a la rn d a k i ka b iliy e tin e dair p arlak vesi k a la r v c u d e getirm itir. inde k a ra n lk felref ve din s p e k l s y o n u n u n ak sleri b u lu n a n n u tu k la r ( G ne' Kirala,, dair n u tk u ), m e k tu p la r, y alnz baz p aralar bize k a d a r g e lm ' o lan H ristiy anlara kar,, ad l eseri ve k e n d i h al tercm esi iin m h im olan Misopogon (sakaldan nefret eden) (181) adl A n ta k y a ila r iin y azm o ld u u h icv iy e J u lia n n m u k te d ir bir m u h a rrir, ay ni z a m a n d a tarihi, m te fek kir, hicv iy eci ve m o ralist o ld u u n u ispata m ed ar o lm a k tadrlar. Y a z la rn n ne m iky asta o de v rin g n l k realitelerine k a rm o ld u u n u y u k a rd a g r m t k . Bu gen im p a r a to ru n , fevkelde d e h a sn n , vakitsiz ve an l m n d e n dolay, tam k e m a lin e irim e e frsat b u la m a m o ld u u n u u n u tm a m a m z lzm d r. Historia Augusta ad altnda tan la n ve ltince y a zlm o lan R o m a im p a ra to rla rn n hal te rc m e le rin in m e h u r kol-

le k siy o n u IV n c asra aittir. M e llifle rin ahsiyeti, to p lam a eserin de v ir ve tarih ky m e ti b y k m n a k a a la r m u c ib o lm a k ta d r ve b ir h a y li eser y a zlm a sn a sebep o lm u tu r (182). B t n b u em eklere ra m e n bir n g iliz m v e r r ih i 1928 de u satrlar yazm tr: A vgust tarih i iin sarfedilen v a k it ve em e kle r pek b y k t r ; elde edilen pratik netice ve tarih faide ise sfra m sa v id ir (183). Son za m a n la rd a N. Baynes gayet enteresan b ir tarzda b u k o lle k siy o n u n Ju lia n Apostat z a m a n n d a m u a y y e n bir gaye ile y azlm o ld u u n u ispata alm tr: b u ra d a Ju lia n Apostat h k m eti ve d in siyasetinin heyeti u m u m iy e s i le h in d e p ro p a g a n da y a p lm a k istenilm itir (184). Bu no ktai nazar lim le r tarafndan ayan k a b u l g r lm e m i tir ve m e llif d a h i b iz z a t ileri s r m o ld u u faraziyenin fena tenkitlerle karla m o ld u u n u ik ra r etm ektedir (185). IV n c ve V in ci asr 'putperest edebiyat d ahi srf tarih sah asnda alm olan b ir ok m u h a rrirle r tarafndan temsil: e d ilm e k te d ir: b iz b u n la rd a n y aln z en m h im le r in i k a y d edeceiz. , Y u k a rd a H u n la ra g n d e rile n sefaret heyetine itirak et m i o lan V inci asr m v e r r ih le r in d e n P risk u su zik re tm itik . Y a ln z paralar h a lin d e bize k a d ar g elm i o lan Bizans tarihi ve H u n la r n h ay at ve detlerine dair v e rd i i m a l m a t son derece m h im ve enteresandr. H a k ik a te n P riskus, V I nci asr ltin m v e rrih le rin d e n K assiodor ve Jo rdanesin A ttil ve H u n la r n ta rih in i y a zm a k iin k u lla n d k la r balca m e h a z o lm utu r. V inci asrda ve VI nci asrn b a la n g c n d a y aam olan Z osim os Yeni Tarih adl b ir eer telif etmitir; m v e r r ih v a k a y ii R o m a n n A larik tarafndan rnuh as?ra e d ild i i 410 senesine k adar getirm ektedir. Eski il h la rn hararetli bir taraftar olan Z osim os im p a ra to rlu u n in k r a z n R o m a lla r tarafndan ih m a l ed ilm i olan ilh la rn h ddetine atfetmekte, herkesten ziyade B y k K o n sta n tm e atm aktadr. Ju lia n h a k k n d a ok y k se k bir fikire sahiptir. A n ta k y a d a d o m u bir S u riy e li G re k olan A m m ia n u s M arellinus, IV n c asr s o n u n c a l'Res Gesiaev adl R o m a im p a r a to r lu u tarih in i ltince olarak yazd. A m m ia n u s , Taitusu n tarihini aa y u k a r dev am ettirm ee alt ve h d i seleri N e rv a dan V alensin l m n e k a d a r (M.. 9 6 - 3 7 8 )

getirdi. Y a ln z 3 5 3 ile 3 7 8 ara sn d a k i v a k a la r ih tiv a eden son 18 kitap bize k a d ar gelm itir. M v e rrih etin asker tec r b e le rin d e n ve bizzat itirak etm i o ld u u J u lia n n ra n seferlerinden istifade etmi ve h a k la r n d a b irin c i elden malm attar o ld u u m u a s r hdiseleri ta rih in d e tasvir etm itir. M v e rrih h a y a tn n s o n u n a k a d a r putperest kald, fakat h ris tiy a n l b y k bir m s a m a h a ile karlad. Eseri Ju lia n ve Valens devirleri, G o tlarn tarihi ve H u n ta rih in in b a lan g lar iin m h im bir k a y n a k tekil etm ektedir. Son z a m a n la r da A m m ia n u s u n edeb k a b iliy e ti h a k k n d a son derece msaid bir fik ir serdedilm itir. E. Stein A m m ia n u s u Taitus ileD ante arasnda yetim i en b y k edeb deha olarak gster m ektedir (186). N . Baynes ise b u m v e r r ih i R o m a n n son b y k tarihisi,, tesm iye etm ektedir (187). n h itat etm ekte olan k lsik fik rin m e rk e zi A tina V inci asrda, b u ehirde u z u n seneler tedrisatta b u lu n a n ve yaz, yazan neo - p ta to n izm in son .m m e ssili stan b u llu Proklu s un ik a m e t m a h a lli o lm utu r. A y n i ehirde Teodos II in kars Atenais E v d o k ia d n y a y a gelm itir; b u k a d n n m u ay y en b ir edeb k a b iliy e ti v a rd ve bir ok eser yazm tr. Biz b u ra d a b u dev ir garb Avrupa; e d e b iy a tn d a n bahsetm iyeceiz: b u edebiyat, m a l m o ld u u vehile, A v gu stin ve die r kabiliy etli air ve m u h a r rir le r in eserleri tarafndan tem sil o lu n m a k ta d r. P ay itahtn stanbu la n a k lin d e n sonra ltince im p a ra to r lu u n resm lisan o lm a k ta d e v am etti ve b u h ali IV n c ve V inci asrlarda da m u h a fa za etti. Ltince gerek Teodos K o d e k sin d e toplanm , gerek b ilh a re V inci asr ve VI inci; asrn b a lan g c n d a n e red ilm i o lan m u a h h a r k a n u n n a m e lerde k u lla n la n lisan oldu. Fakat y u k a rd a iaret ettiim iz vehile, stanbul y k s e k M ektebi in k ia f ettike ltin c e n in s t n l zeval b u ld u ve her nede olsa, im p a ra to rlu u n , ark k s m n d a en fazla ta a m m m etm i olan greke tercih o lu n m a a baland. G re k a n anesi ise A tina putperest m ekte bi tarafndan tem adi ettirilmiti; fakat h ris tiy a n l n zaferi b u m e k te b in in k r a z n tacil etmitir. Sanat sahasnda IV n c , V inci ve V I nci asrlar bir sentez (terkib) devresini temsil etm ektedirler: y eni bir sana tn h u su le g elm esini h a zrly a n m u h te lif u n s u rla r m te ca nis b ir b t n tekil etm ek zere birletiler. Bu y eni sanat

B izans sana t,,, y a h u t ark h ristiy an sanat,, (E ast christian A rt) a d n tam aktadr. Tarih ilm i b u sanatn k k le rin e d a h a derin olarak n fu z ettike b u sanatn te k m l n d e ark n ve ark a n a n e le rin in m h im bir rol o y n a m o ld u u m e y d a n a k m ak tad r. Son asrn tam s o n u n d a A lm a n lim le ri im p a r a to r lu u n ilk ik i asrnda garpte in k ia f etm i ve in k r a z h a lin d e b u lu n a n ark hellenistik k lt r n i tihlf eylem i olan R o m a devlet sanat,, n m (R m isch e R eichskunst) b ilh a re IV n c ve V inci asrlarda, hristiyan sanatnn tem el tan tekil etmi o ld u u n aza riy e sini m d afa a etm i lerdir. Bu g n b u faraziye terkedilm itir. 1900 de P. V. A in a lo v u n Bizans sanatnn hellenistik mene'i (rusca) adl m e h u r eserinin ve 1901 de A v ustury alI lim J. Strzygowsk in in ark ve Roma,, (O r ie n t u n d R o m ) ad l ayan d ik k a t k ita b n n ne rin d e n sonra Bizans sanatnn m ene meselesi yepyeni bir safhaya girm itir: b u g n ark -h iristiy an sana tn n in k ia fn d a da ark n balca ro l o y n a m o ld u u k a b u l o lu n m a k ta , y alnz ark ve ark tesirleri k e lim e leriyle ne kaste d ild i i meselesi ortaya k o n m a k ta d r. Telif etmi o ld u u ok ve enteresan eserlerinde S trzyg o w ski eski ark tarafndan icra edilm i olan bu tesiri m n a k a a etm ek tedir. Bu lim ilk evvel b u tesirin m e rk e zin i stanbu lda -aradktan sonra, M sr, A n a d o lu ve S uriy eye tevecch etm i ve ark ve i r a i istikam etlerinde daha ileri giderek Mezo p otam ya h u d u d la r n am tr ve h ale n b u tesirin esas k k lerini ran ve E rm enistan y ay lalarn d a ve d a la rn d a ara m aktad r. Bu lim e gre H ellas grek ro m a sanat iin ne ise r a n d a yeni hristiyan d n y a s sanat iin o d u r,, (1 8 8 ). Strzygovvski H in d ve in T rk ictan sanatlarnn b u mese leyi halle m a d a r olabilecek m alze m e vereceklerini m it etm ektedir. Bizans sanatnn m eneine dair yap lan aratr m a la r sahasnda ifa ettii b y k h izm etle ri ta n m a k la bera ber, m u a sr tarih ilm i b u lim in en son faraziyeleri h a k k n d a k a t bir fikir d erm ey an etm em ektedir (189). IV n c asr, B izans sanat tarih i iin, son derece m h im bir devir oldu- H ris tiy a n l n R o m a im p a ra to rlu u d a h ilin d e m a lik o ld u u yeni tekilt b u d in in sratli b ir tarzda y a y l m a sn inta etti. u n s u r -h ristiy a n lk , h e lle n izm ve arkIV n c asrda karlatlar ve b u n la r n birle m e sin d e n h ristiy a n -ark sanat h u sule geldi.

Sen

Simeon

Stylit,

Basil II nin

Azizler

Takvimi

Basil II nin Azizler Takvimine ait bir minyatr ( Ebersolt, Orient et Occident'dan alnm tr)

im p a r a to r lu u n siyas m e rk e zi o lan stan b u l tedric su rette bir k lt r ve bir sanat m e rk e zi o ld u . Fakat b u hadise an olarak v u k u b u lm a d . stanbul y abanc k u v v e tle rin istiisna kar ko y abile cek ve y a h u t b u n la r ko n tro l edebilecek eskidenberi m ev cu t bir m edeniyete m a lik deildi; ilk evvel y eni tesirleri tartm ak ve b u n la r b e n im se m e k m ec b uriy e tin d e kald; b u i ise ancak b ir asrda b a a rla b ilird i (1 9 0 ). Sanat h ay atlarnda daha eski a n anelerin. icra ettikleri tesirlerin ak islerini ih tiv a eden S u riy e ve A ntaky a, M sr ve skenderiye Bizans,, sanatnn in kiaf z e rin d e ok ku v v e tli ve istifadeli b ir tesir icra etm ilerdir. S uriy e m im a rs i b t n IV n c ve V inci asrlar m d d e tin c e in k ia f etti. K u d s ve B e y t ll h im deki nefs kiliselerin, N azaretteki baz kilise ler ile birlikte, B y k K o n stan tin in saltanatndan itibaren b in a e d ilm i o ld u k la r n y u k a r d a g r m t k . S uriy e ve A ntaky a kiliseleri g r lm e m i bir ih tia m la te m a y z e d iy o r lard. A ntaky a p arlak bir m ed eniye tin m erkezi o ld u u n dan dolay S uriy e hristiyan sanatnn reh b e rlik vazifesini de ru h te etti., (191). Maalesef A nta ky a sanat h a k k n d a pek az m a l m a tm z vardr. 1860-1861 senelerinde de V o ge tarafndan kefedilm i o lan orta S u riy e n in l siteleri,, IV n c , V inci ve V I nci asrlarda h ristiy an m im a rsi h a k k n d a bir fik ir verm ektedirler. V inci asr sonu ab id e le rin in en calibi d ik k a t o la n la rn d a n b iri A ntaky a ile H alep arasnda b u lu n a n Sim eon Stylitin m e h u r m a n a strd r ( Kalaat S e m a n ); b u m a n astrn m u a z z a m h arabeleri b u g n d a h i gze a rp m a k ta d rla r (192). E ly e v m B erlinde im p arato r Frederik M ze sin d e b u lu n a n m e h u r Matta (Jordann ar k n d a ) friz in in IV n c , V inci v e y a h u t V I nci asra ait bir eser olm as m u h te m e ld ir (1 9 3 ). M srda im p arato r A rk ad iu s tarafndan en m e h u r M sr azizle rin d e n M enasn k a b ri ze rinde b in a edilm i o lan ok g zel b ir b a zilik d a h i V inci asrn b a lang c na aittir. Bu b a z ilik in harabeleri son z a m a n larda C. M. K a u fm a n n tarafndan k a zlm ve tetkik e d ilm i tir (1 9 4 ). M o za y ik , portre (h a lc lk h ris tiy a n l n ilk z a m a n la r n da k u m a la r ze rin e n a k e d ilm i tasv irle r) i l h . . . . sah a la rn d a b u devir B izans sanatnn m u h te lif ubelerine ait bir ok enteresan n m u n e le re m a lik iz.

V inci asrda, Teodos II z a m a n n d a , s ta n b u lu n , b u g n d a h i m ev cu t o an surlar ile e v rilm i o ld u u n u biliy o ru z. Y a ld zl kap ( Porta Aurea) IV n c asrn so n u n d a ve yah ut V in ci asrn b a la n g c n d a b in a ed lm itir. m p ara to rla r m e rasim le b u k a p d a n ehre girerlerdi. M im a rs in in g ze lli iy le te m a y z eden b u k a p b u g n d a h i m e v c u d d u r. stan b u ld a Sent ren,, ve Aziz H avariler,, kilise lerinin binas K o n stan tin in a d n a b a ld r. nasna b u dev irde b a lan m olan Ayasofya K o n stan tin in o lu K onstans z a m a n n d a ik m a l o lu n a b ilm i tir. Bu kiliseler V I nci asrda Ju stin ian tarafndan y e nid e n b ina o lu n m u la rd r; V i n c i , asrda p a y i taht dier bir kilise, y ani Studios b a zilik i ile ( im d ik i mrahor c a m ii) tezyin ed.lm itir. lk B izans sanat,, na ait b ir ta k m abideler im p a ra to r lu u n garb k s m n d a m a h fu z k a lm la rd r. B u n la r arasnda S e ln ik te b u lu n a n bir ka kiiise ; D a lm a y a d a Spalatoda k in D iok letian saray (IV n c asr balangc); V inci asrn so n la rn a ait o ld u u anlalan R o m a d a k i Santa M aria Antiqua kilise sinin baz n ak lar ( 1 9 5 ); R a v e n n a d a k i G alla P la id ia trbesi ve ortodoks vaftiz bin a s (V inci asr) ve en n ih a y e t im al A frikada b u lu n a n baz abideler z ik ro lu n a b iiir. Sanat tarih ind e IV n c ve V inci asrlar B y k Ju stin ia n d e v rin i h a zrla y a n bir devre olarak telkki o lu n a b ilir. "Ju stin ia n z a m a n n d a p ay itah t k e n d i m e v c u d iy e tin i tam a m iy le id ra k edecek ve h k m bir rol o y n a m a a balyacaktr ve b u devre b ih a k k n Bizans san a tn n ilk altn devresi olarak tavsif edilm itir (1 9 6 ).

UMUM MAHYETTE ESERLER: S c h i l l e r (H.), G eschichte der r m isc h e n Kaiserzeit; I I : Von D iok letian bis z u m Tode T heodosius des Grossen (Gotha 1887). Siyaset h u s u s u n d a ok iyi, d in h u s u s u n d a sath. Y e n i b ir tab h a zrla n m a k ta d r. . D u r u y (V.), Histoire des R o m a in s (Paris, 1883-1885). C ilt VI-VII. ' B o i s s i e r (G.), La fin d u p ag an ism e (Paris). 2 cilt, m te ad d it defalar neredilm itir. H a r n a c k (A.), Die M ission u n d A u sb re itu n g des Christentum s-in den ersten drei Ja h rh u n d e rte n (Leipzig, 1924). 2 cilt, 4 n c y e n id e n g zd e n g e irilm i + c >b. S e e c k (O.), G eschichte des U n te rg a n ^o der antik e n W e lt (B erlin Stuttgart, 1893-1920). 6 ci*t. (Cilt 1 in 3 n c tab 1910, cilt II ve I I I n 2 nci tab lar 1921 de intiar etmitir). The C a m b id g e M edieval H istory; cilt 1 (1911) B u r y (J. B.), A H istory of the Later R o m a n E m p ire (L o n don, 1923). C ilt 1. K u l a k o v s k i (J.), B izans tarih i (Kiyef, 1913). 2 nci tab* Cilt 1, (rusca). s p e n s k i (F. I.), Bizans im p a r a to r lu u tarih i (Sen Petersb u rg , 1913). C ilt 1 (rusca). e s t a k o v (S. P.) B izans 2 nci tab, cilt 1 (rusca). tarih i dersleri (K azan, 1915).

s p e n s k i (C. M )> B izans tarih i eskisleri (M oskova, 1917). C ilt 1, (rusca). B o l o t o v (V.), Eski kilise tarih in e dair dersler. III . U m u m k o nsiller d e v rin d e Kilise tarih i (Sen Petersburg, 1913). - G ayet m h im (rusca).

( Lot F.), La Fin du m o n d e an tiq u e et le deb ut du moyenge (Paris, 1927). -M h im . S t e i n (E.), G eschichte (W ien, 1928). -M h im .
des sp trm isch e n Reiches;

SALTANAT VE MTEFERRK MESELELERE DAR MONOGRAFLERt (Konstantin zamanna ait zengin bir bibliyografya vardr)
B u r c k h a r d t (J.), Die Zeit K onstantins des Grossen (3 n c tab, Leipzig, 1898, l i n i tab, 1853). P arlak, fak at son derece septik.
M a u r ic e (J.), N u m is m a tiq u e co nstantinienne (Paris, 1908 1912). C iit I- lII.- S on derece m h im . M iln e m irn a m e s in in 6 0 0 n c seneyi devriyesi m n a sebetiyle 1913 te b iro k eserler intiar etmitir. B u n la r meyan n d a aa d ak ile ri k a y d e d iy o ru z : K o nstantin der Grosse u n d seine Zeit. G esam m elte S tu dien herausgegeben vo n F. J. D l g e r (F re ib u rg i.- Br., 1913).

S c h w a r t z (E.), Kaiser K onstantin K irch e (L eipzig Berlin, 1913).

und

die

christliche

B r i l l i a n t o v (A.) m p ara to r K o nstantin ve M iln e m ir n a m esi, 313. (Petrograd, 1916), rusca. -M k e m m e l b ir eser; hdisatn ta h lili o rijin a l m e h a zla rn , ve 1913 ze n g in b ib li yografyas d a h il o lm a k zere, m o d e rn eserlerin tetkikine istinat etm ektedir. B a t i f f o l (P.), La p aix co n stan tin ie n n e et le catholicism e (3 n c tab. Paris, 1914). L e c l e r c g (H) Constantin,, m akalesi. F. C a b ro l n Dictio nnaire d archeologie chretienne et de liturgie,, (Paris, 1914) adl an sik lo p e d isin d e intiar etm itir. C ilt III , 2 sah. 2 6 2 2 95. M k e m m e l b ir bib liy o g rafy a ih tiv a eden gayet m h im bir m akale. C o l e m a n (Chr. B.), C onstantine the G reat a n d christianity (New-York, 1914). Studies in H story. E cono m ics an d P u b lic Law. Ed. by the Faculty of Polit cal Science of C o lu m b ia U niversity, vol. LX, No. l.- (S ah. 243-254 te gayet iy i b ib li yografya).
Bizans mparatorluu Tarihi 11

H u t t m a n n (M. A.), The establishem ent of ch ristianity a n d the proscription of p a g a n is m (New-York, 1914). Y u k a r d a z ik re d ile n n eriy at serisi, cilt LX, N o. 2 . -(Sah. 250-257 de iy i b ib liy o g ra fy a ). M a u r i c e (J.), C onstantin le G ra n d . L o rig in e de la civilisation ch re tie n n e (Paris, 1925). Ju lia n Apostat de v rine ait geni b ir b ib liy o g ra fy a m e v cuttur; her sene y eni eserler k m a k ta d r.
A l i a r d (P.), Ju lie n lApostat (3 cilt. Paris, 1900-1903). n c tab : 1906-1910 senelerinde km t. Ne g r i (G.), L Im p e ra to re G iu lia n o lApostata (2 nci tab, M ilano, 1902). - D es L i t t a -V i s c o n t e - A r e s e tarafndan y a p lm olan ngilizce tercm esi, 2 cilt h alin de, N ew -Yorkta, 1905 te, intiar etmitir. G e f f c k e n ( J ), K aiser Ju lia n u s (Leipzig, 1914).

L e c l e r c q ( H ), Ju lie n lApostat. D ic tio n n a ire darcheologie chretien-ne et de liturgie, cilt V I I I (1928), s. 305-399 (iyi bibliy ografya). G l d e n p e n n i n g (A) f l a n d (J.) D er Kaiser T heodosius ' R a u s c h e n (G.), Ja h rb c h e r der christlichen K irch e unter d e m K aiser T heodosius d e m G rossen (F re ib u rg i. - Br. 1897). e r n a v s k i (N), m p arato r B y k Teodos ve d in siya seti (Sargiev - Posad, 1913). Rusca. G l d e n p e n n i n g (A.), G eschichte des ostrm ischen R e i ches u n te r den K aisern A rcadius u n d T hedosius II (Halle, 1885). E n s s l in (W.), Leo I. Kaiser, 4 5 7 - 4 7 4 . (P a u ly -W issow a, Real - E ncy clo p die, 1925, cilt X II, 2, s. 1947 - 61).
der. Grosse, (H alle, 1878).

B a r t h (W.),

Kaiser Zeno (Basel, 1894).

Ro s e (A.), Kaiser A nastasius I. cilt I: D ie aussere P o litik des Kaisers (H alle a. d. Saale, 1882). R o s e (A.), D ie by zantinisch e K irc h e n p o litik unter Kaiser A nastasius I (W o h la u, 1888). H o l m es (W. G), The A ge of Ju s tin ia n (2. tab, L ondra, 1912) cilt I (Anastas devri).
an d T heodora

GERMEN STLLARI TARHNE DAR: F u s t e l de C o u la n g e s , H istoire des institutions politiques et l'ancienne France. C ilt II: Lin v a sio n g e rm an iq u e . <Paris). H o d g k i n (T.), 1892). Cilt I. Italy an d H er In v ad e rs (2. Tab. O xford,

R a p p a p o r t (B.), D ie E inflle der G oten in das R m isch e R eich bis au f C onstan tin (Leipzig, 1899). S c h m i d t (L.), G eschichte der deutschen S tm m e bis z u m A u sg an g e der V lk e rw a n d e ru n g (B erlin, 1904). C ilt I. D o p s c h (A.), W irtschaftliche u n d soziale G ru n d la g e n d e r e u ro p ish e n K u ltu r e n tw ic k lu n g (W ien, 1918). Tadil ve tevsi edilm i ik in c i tab: V iyana, 1923. C ilt I. - Bilhassa garp i in gayet enteresan ve m h im . H a lp h e n (L.), Les Barbares: des grandes in v a sio n s aux conquetes turq ues d u X I. siecle (Paris, 1926). ARANZME DAR: G v v a t k in (H. M.), Studies on A ria n is m (2. tab, Cambridge, 1900). - M k e m m e l b ir eser. G w a t k i n (H. M.), A rian ism , in the C a m b rid g e M edieval H istory, I (C am brid ge , 1911). sah. 118 - 142. BU DEVRN BZANS EDEBYATINA D A R : C h r is t (W.), G eschichte der g rie chischen Literatr (6. tab. M n c h e n , 1924). C ilt II, 2. B a r d e n h e w e r (O.), Patrologie (3. tab. F re ib u rg i. - Br. 1910). - T. J. S h a h a n tarafndan y a p lm ngilizce tercm esi (F re ib u rg i. Br. a n d S aint Louis, M innesota, 1908). B a r d e n h e v v e r (O.), G eschichte der a ltk irc h lic h e n Lite ratr (F re ib u rg i. Br.). C ilt III, 1912 (IV n c asr); IV, 1924 (V in c i asr). H a r n a c k (A,), L e h rb u c h der D o g m e n g e sc h ic h te (4. tab, T b in g e n , 1909). C ilt II (IV n c ve V inci asrlar).-E. Speirs ve J. M iller tara fn d a n y a p lm n g ilizce tercm esi (L o n don, 1898); cilt IV (3. tabna gre te rc m e edilm itir).

FASIL III
B Y K JUSTN A N VE LK HALEFLER (518 610) Z e n o n ve Anastasn halefleri, gerek d ve gerek i siyasetlerinde, b u ik i im p a ra to ru n takip etm i o ld u u y o lu n ta m a m iy le a k s in i tu ttu la r : b u n la r ark terk ile garbe e h e m m iy e t verdiler.

518 610 DEVRES MPARATORLARI


518 ile 5 7 8 seneleri ara sn d a k i devrede taht, aa d ak i im paratorlar tarafndan igal e d ild i: lk evvel Anastasn l m n d e n sonra tesadfi olarak tahta k a rla n im p a ra to ru n m u h a fz ktaat k u m a n d a n (excubitor Iar k o n tu ) (1) Eski Justin (5 1 8 - 5 2 7 ) ; sonra Ju stin in m e h u r y eeni B y k Ju s tin ia n (527-565); en nihayet, b u son im p a ra to ru n y een i G e n Ju stin ism iy le tanla n Justin II (565 - 578). Justin ve Ju stin ia n a d larn a b u n la r n m ene meselesi pek y a k n d a n baldr- B irok lim le r u z u n m d d e t Justin ve Ju s tin ia n n slav n e slin d e n o ld u k la r n tarih bir h a k ik a t olarak k a b u l etm ilerdir. Bu fa ra ziy e n in esasn Ju s tin ia n n hocas papas Teofil tarafndan y azlm ve V atikan k t p h a n e s i m u h a fz N ik o la A le m a n n u s tarafndan X V II nci asrn b a la n g c n d a ne re d ilm i o lan im p arato r Ju s tin ia n m b ir hal tercm esi tekil etm ektedir. B urada Ju stin ia n ve ak rab alar, g y a m e m leketlerinde tam o ld u k la r isim ler altn d a zikro 'unm aktad r ; slav lisaniy at sah a sn d a k i en y k se k otoritelere gre b u isim le r slav is im le rid ir: M esel Ju s tin ia n m ad U p r a v d a w h ak ik at, adalet,, m a n asn a gelm ektedir. A le m a n n u s u n el y a z m a sn X IX u n c u asrn so n u n d a (1883) kef ve tetkik eden n g iliz lim i Bryce, X V II nci asrn b a la n g c n d a y a zlm olan b u el y a z m a s n n efsanev m ahiyette o ld u u n u ve h i b ir tarih ky m e te m a lik b u lu n m a d n ispat etmitir: B in aenaley h

BYK JUSTINIAN
l?o t r a m * ,/^'

-|-r

,V

Co

Ju s tia n 'n slav m e n e i faraziyesini b u g n h i n aza r itibare a lm a m a k l z m d r (2). Baz m e h a zlara istinaden b e lk i Justin ve Ju s tin ia n m lliry al v e y a h u t A r n a v u t o ld u k la r k a b u l o lu n a b ilir. H er ne hal ise, Ju s tin ia n b u g n k s k p c iv a rn d a , A r n a v u tlu k h u d u d u n d a bir M a k e d o n y a k y n d e d n y a y a gelm itir. B irk a lim Ju s tin ia n m slle sin i Dardanya, y a n i Y u k a r M a k e d o n y a d a o tu ran R o m a l k o lo n la ra k a d ar k a rtm a k ta d rla r (3). B in a e n a le y h d e v rin ilk im p a ra to ru liry al y a h u t A r n a v u ttu la r ; fakat b u n la r Romallam lliry a l y a h u t A rn a v u ttu la r: b u n la r n a n a lis a n ltince idi. S h a ti b o z u k o lan Justin II evldsz ld . K ars Sofian n ta h rik t neticesinde, im p a ra to rlu k o rd u s u k u m a n d a n la r n d a n T rakyalI T iberi evlt e d in d i ve esar nasbetti. B u m n a s e betle Justin, k tip le r tarafndan stenografiye,, edilm esi saye sinde, o rijin a l e k lind e z a m a n m z a k a d ar g e lm i o lan g ay et enteresan b ir n u tu k irat etti. N e d a m e t ve sa m im iy e t h iste ri ih tiv a eden b u n u tu k m u a s rla r z e rin d e pek d e rin b ir tesir yapt (4). B u n u tu k ta n ite b irk a p a r a : u n u b ilin iz k i sizi takdis eden, size b u r tb e y i ve n i a n lar veren ben d e il, fakat Allahtr... im d iy e k a d a r k ra li e n iz olan k a d n a b ir ana g ib i h r m e t e d in iz ; evvelce b u k a d n n klesi, im d i ise e v ld o ld u u n u z u u n u tm a y n z . K a n d k m ek ten h a z d u y m a y n z ; katillerle su o rta k l y a p m a y n z ; fenala kar fenalkta b u lu n m a y n z ; n k siz de sonra, b e n im g ib i, sev ilm ezsiniz!.. m p a ra to rlu k m e k a n izm a s be n i g u r u r la n d r d gibi sizi de g u ru rla n d rm a s n !.. O r d u y a d ik k a t e d in iz ; m n a fk la r tevik etm ey iniz ve h a lk n selefi yle id i v e y a h u t byle idi,, dem esine m a h a l v e r m e y in iz ; n k size b u n la r ahs tecrbem e istinaden s y l y o ru m ,, (5). Justin l i n i n l m n d e n sonra Tiber Tiber II ism i altn da h k m s r d (5 7 8 - 5 8 2 ). Bu zatla Ju s tin ia n sllesi sona erdi. T ibere, d a m a d M a v rik iu s, halef o ld u (582-602). M ehaz larda b u son im p a ra to ru n m enei h u s u s u n d a m b a y e n e t v a rd r. B azlar bu zatn ailesinin K a p a d o k y a n n u z a k eh ir le rin d e n A rabissustan (6) neet etm i o ld u u n u , dierleri ise, M a v r k iu s a K a p a d o k y a l n v a n m v e rm ekle beraber,, b u zatn Bizans tah tna k m olan ilk G re k o ld u u n u id d ia etm ektedirler (7). Fakat b u ibare ler arasnda h a k ik bir tezat y o k tu r : M a v rik iu s u n , K a p a d o k y a d a d o m u o lm a k la beraber, h ak ik a te n G re k n e slin d e n ilk B izans im parato ru.

olm as p e k l m m k n d r ( 8 ) . Fakat die r b ir a n aneye g re M a v rik iu s R o m a ld r (9). E n n ih a y e t J. A. K u lak o v sk i, Kapadokya a h a lis in in E rm e n i o ld u u n u n a za r itibare a larak , M a v rik iu s u n d a h i E rm e n i o lm a sn m u h te m e l ad de d iy o r (10). Ju stin ia n d e v r in in son im p a ra to ru , M a v rik iu s u tahttan in d ir m i olan T rakyalI tiran Fokas o lm u tu r (602-610).

JUSTN

Tahta c l s u n d a n itibaren Justin I, ik i selefi tarafnde n takip edilen d in siyaseti terketti: K at olarak K a d k y d o k trin in taraftarlarn iltizam etti ve m onofisitlere kar id detli b ir itisaf dev ri at. H k m e t R o m a ile bart ve Z e n o n ve H e n o tik o n z a m a n n a k a d ar d a y a n an ark ve garp kilise leri a ra sn d a k i a n la m a m a z lk sona erdi. B u dev ir im p a r a to rla rn n d in siyaseti o rto d o k slu a istinat etti ve devlet* b ir kere daha, ark v ily e tle rin i k e n d in d e n u zaklatrd.

BYK JUSTNAN. TEODORA


Justin I e d e v rin in en m h im sim as o lan y een i Justn ia n halef o ld u (5 2 7 - 5 6 5 ) . Ju stin ia n a d n a B izans d e v rin in en enteresan ve en zeki k a d n la r n d a n b iri olan kars Teodoran n ad pek sk su rette b a ld r. Ju s tin ia n n m u a s r P ro k o p u n G izli Tarih,, i T eodoran m gen senelerinde g e irm i o ld u u frtnal h a y a t o ld u k a ca n l renk lerle tasvir etm e k te d ir: Eer m e llife in a n m a k caizse, H ip o d ro m (A tm eydan) ay lar b e k is in in k z o lan T eodora o dev ir tiy a tro su n u n a h lk sz m u h itin d e yaam ve b ir ok ak m aceralar g eirm itir. T eodoraya tabiat b y k , b ir g ze llik , zerafet ve zek bahetm iti. D ie h le gre b u k a d n s ta n b u lu e le n d irm i, m est ve rezil etm i tir,, (1 1). P ro k o p n a m u s lu a d a m la rn sokakta T eodoraya rastgeldikte, elbiselerinin b u k a d n a s r n p k irle n m e m e s i iin, y o lla rn d e i tird ik le rin i n a k le d iy o r (1 2 ). Fakat m sta k b e l k ra li e n in g e n li in e ait b t n b u u ta n d rc teferruat en b y k k a y d ihtiyatla te lk k i etm ek l z m d r ; n k te k m il b u n la r Ju stin ia n ve T eodoray k irle tm e k g a yesiyle G izli Tarih,, i kalem e a lm o lan P ro k o p tan k m a k tadr. H a y a tn n ilk k s m n n frtn al senelerinden sonra Teodora b ir m d d e t iin p ay itahttan ay rly or, A frkay a g id i

y o r ve orada b ir ka sene kalyo r. stanb u la av d e tin d e ar tk e v velki hafif m erep tiyatro sanatkr d e ild ir. S ah ne y i terketm itir ve m n z e v b ir h ay at srm e ktedir; v a k tin in b y k bir k s m n y n b k m e k le g e irm e k ti ve d in m esele lere kar b y k bir alka gsterm ektedir. te b u dev irde Ju s tin ia n T eodoray, ilk defa olarak g rd . K a d n n g ze li i im p a ra to r ze rin d e b y k b ir tesir yapt; Ju stin ia n Teodo av saray na getirtti, patrii m ertebesine k a rd ve b ir m d d e t so nra b u k a d n la evlendi. Ju stin ia n tahta ktkta Teodora B izans im parato riesi oldu. Y eni ro l n d e Teodora, igal ettii y k se k m e v k ie tam m anasiy le l y k o ld u u n u ispat etti: K ocasna sadk kald, h k m e t ileri ile a lk a d ar o ld u ve b u sahada b y k bir dirayet gsterdi ve Ju s tin ia n a, dar h u su sla rd a , birok tesirlerde b u lu n d u . A ada tekrar b a h sede ceim iz 5 3 2 isyannda, Teodora son derece m h im b ir rol o y nad . H a rik u l d e s o u k k a n ll ve a zm i sayesinde im p a ra to rlu u b e lk i yeni itialardan k u rtard. D in sahasnda m o n o fisizm i tercih ettiini alenen gs e r d i : Bu sahada hatt hareketfni l y k iy le tayin ed e m iy e n ve m o n o fisizm e tav iz lerde b u lu n m a k la beraber, hayat m d d e tin ce , o rto d o k slu u iltiza m etm i olan k o casnn tam m a n asiy le m u a rz oldu. Bu n o k ta d a Teodora, h ak ikatte im p a r a to r lu u n en hayat k s m la r n tekil eden m onofisit ark vily e tle rin in e h e m m i yetini k o casndan daha iy i a n la m o ld u u n u gsterdi. Teo do ra Ju s tin ia n dan ok evvel, 5 4 8 de, kanserden ld (13). R a v e n n a da, San Vitale kilisesinde, VI nci asra izafe o lu n a n m e h u r m ozayikte, T e o d jra , im p arato rie elbiselerini g iy m i o ld u u halde ve m aiyetiyle birlikte* tasvir edilm itir. G e re k T eodoran n m u a sr kilise tarihileri, gerek d a h a m u a h h a r tarihiler, im p arato rie h a k k n d a son derece sert h k m le r v e rm ilerdir. B u n u n la beraber ortodoks ta k v i m in d e , 14 ik in c i terin h izasn d a u ibareyi o k u m a k k a b ild ir : ortodokos h k m d a r la r d a n Ju s tin ia n m u r u c u ve kralie T eodoran n d o u m yl,, (14).

JUSTNANIN DI SYASET VE DEOLOJS


Ju s tin ia n n y a p m o ld u u m te a d d it h a rp le rin b ir k sm i tecavz, bir k s m ise tedafi m ahiyette o lm u tu r. B u n la rd a n b a zla r g a rb A v ru p a d a k i barbar G e rm e n devletleri ve d i e r leri ise arkta ran ve im alde S lavlara kar yaplm tr.

JU STN AN 'IN DI SYASET

169

Justin ian , k u v v e tle rin in b y k k s m n garbe evketti; b u ra d a B izansm asker faaliyeti p a rla k bir m uvaffakiyetle neticelendi. V and allar, O strogotlar ve bir dereceye k adar V izigotlar Bizans im p a r a to r u n u n h k im iy e ti altna g irm e k m e c b u riy e tin d e k a ld la r. A k d e n iz b ir ne v i Bizans g l oldu. K a n u n n a m e le r in d e Ju s tin ia n Caesar Flavius Justinianu s, A lm a n n ic u s , G othicus, Franciscus, G e rm a n ic u s, A nticus, Alan ic u s, V andalicus, Africanus,, g ib i U nv anlar tam aa m u v a f fa k oldu. Fakat d siyasetinin b u p a rla k m a n za ra s n n b ir de ters taraf va rd . Bu m u v affa k iy e t im p a ra to rlu a pahaly a, h e m de pek p ah aly a m a l o ldu ; n k neticede B izans h k m e ti ktisad sanada b itk in b ir hale geldi. Ve o rd u la rn g a rb e sev ked ilm esi y z n d e n , ark ve im al ran lIla rn , S lav la rn ve H u n la r n istillarna ak b ra k lm oldu. Ju s tin ia n n fik rin e gre im p a r a to r lu u n balca d m a n la r G e rm e n le rd i. Bu suretle G e rm e n meselesi V I nci asrda, B izans im p a ra to rlu u iin, y e n id e n ortaya kt; y a ln z u fa rk la ki V in ci asrda G e rm e n le r im p a ra to rlu a tecavz edi y o rla rd ; V in c i asrda ise im p a ra to rlu k G e rm e n le re taarruz etm itir. Ju stinian, tahta ktkta, ik i b y k fik rin m m e s s ili o l d u : m p a ra to rlu k fikri ve h ristiy a n lk fikri. K e n d in i R o m a l esarla r n halefi addede n Ju stinian, im p a ra to rlu u n I in ci ve II nci a srla rd a k i h u d u tla r n y eniden tesis etm ei m u k a d d e s bir vazife telkki etti. -Justin ian , b ir h ristiy a n im p a ra to ru o lm a k hasebiyle, arianist G e rm e n le rin ortodoks a h a liy i tazyik etm e le rin e m sa ad e edem ezdi. stanbu l im p a ra to rla rn n , esarlar n m e ru varisleri o lm a lar hasebiyle, o devirde b a rb arla rn ig a lin d e b u lu n a n g arb A v ru p a ze rin d e tarih h ak lar vard. G e rm e n k ra 'la r, k e n d ile rin e garpte k u d re t bahetm i olan B izans im p a ra to ru n u n vasalleri m esabesinde idiler. F rank k ra l K lovis im p arato r Anastas tarafndan k o n s l m a k a m n a k a r lm t; a y n i Anastas O strogot k ra l T eo do rikin k u d r e tin i resm en tanm t. - G otlarla harbe b a la m a a k a rar ve r d i i esnada Ju stin ia n yle y a z y o r: taly a m z cebren zaptetm i o lan G o tlar b u m em lek eti bize geri verm ekten im tin a etm ilerdir,, (15). Ju stin ian , im p a ra to rlu k h u d u tla r d a h ilin d e b u lu n a n b t n v alile rin tabi h k m d a r o lm akta devam ed y o rd u . Bir hristiyan im p a ra to ru o ld u u n d a n d o la y b t n dinsizler, rafzler v e y a h u t putperestlere

h a k ik d in i telkin etm ekle m k e lle f b u lu n u y o r d u . IV n c asrda esareal Evseb tarafndan ortaya atlm o lan b u n azariye V I nci asrda daha h e n z k u v v e tin i m u h a fa za edi y o rd u . B ir N o v e lin (16) ifadesine gre, b ir z a m a n la r ik i O k y a n o s sah illerine k adar u z a n m o lan ve R o m a lla rn ih m a li y z n d e n elden k m b u lu n a n b irle ik R o m a im p a r a to r lu u n u y e n id e n ih ya e tm e n in k e n d isi iin b ir v a zife o ld u u n a in a n m olan Ju stin ia n b u n aza riy e y i ahs k a n aa tin e esas ittihaz etm itir. B u eski n a z a riy e n in b ir neticesi, Ju s tin ia n a, b u suretle m e y d a n a getirm i o ld u u im p arato rlu k ta, gerek putperestler ve gerek rafzler iin, b ir tek h ristiyan d in i tesis edilm esi icap ettii k a n aa tin i v e rm i olm asdr. te bu geni g r l p o litik ac y ve b u h a ly , o za m a n m a l m olan d n y a y k e n d in e tbi k lm a k h ly a sna d r m olan ideoloji b u n d a n ibarettir. Fakat im p a ra to ru n , R o m a im p a r a to r lu u n u n e lin den k m o lan yerler h a k k n d a ileri s r d m u a z z a m h a k id d i asn n m n h a s r a n k e n d in in ahs kanaati o lm a d n u n u t m a m a k lzm d r. Bu k a b il h a k id d ia la r b a rb a rla rn igali altn d a b u lu n a n vilyet ahalisi iin gayet tab i idi. Arianistlerin h a k im iy e ti altna g irm i o lan b u v ily etlerin y erlile ri J u s tin ia n k e n d ile rin in y egne m d a fii te lk k i ediy orlard. Bilhassa V a n d a lla rn e lin de b u lu n a n im al A frik a d a k i vazi yete ta h a m m l etm ek g t : V an d allar h a k ik a te n m a h a ll ortodoks ah aliy e kar iddetli itisaflarda b u lu n m u la r , b ir ok2 vatanda ve r h b a n iy e t m m e s s ille rin i hapse atm lar ve b u n la r n m a l ve m lk le r in in b y k b ir k s m n m sa d e re etm ilerdi. stanbu la g elm i olan ve ara la rn d a bir ok orto doks p isko po s b u lu n a n A frikal m u h a c ir ve s r g n le r im p a ratora, V an d allara kar y r m e s i iin, y a lv a ry o rla r ve b u teebbs y erlile rin u m u m bir a y a k la n m a s takip edece in i tem in e diy orlard. B una ben zer vaziyetlere talyada d a h i ra s tla n y o rd u ; b u ra d a , T eo do rikin d e v am l d in m s a m a h a s n a ve R o m a m e d e n iy e tin d e n d u y d u u b y k hazza ra m e n , m a h a ll ah a li d erin bir h o n u ts u z lu k d u y u y o r ve b ir g n talyay m s tev lilerin b o y u n d u r u u n d a n k u rta rr ve o rto d o k s lu u y e n i den ih y a eder m id iy le n a za rla rn stan b u la e v iriy o rd u . B arbar k ra lla r d a h i bizzat im p a ra to ru n haris e m e lle rin i destekliyorlard. B u n la r im p a ra to rlu a kar b y k b ir h r

m et gsterm ekte, her t r l vastalarla im p arato ra o lan merbu tiy e tle rin i iz h a r etmekte, fah r R o m a n v a n la r iin b y k b ir te h a l k gsterm ekte, s ik k e le rin in ze rin e im p a ra to ru n re sm in i k o y m a k ta ilh . . . . de v am ediyorlard. B unlar, D ie h lin y azd g ib i ( 1 7 ) , V izigo t p re n sle rin d e n b ir in in sylem i o ld u u u c m le y i m e m n u n iy e tle te k ra rla m aa h a z r d la r : Evet, im p arato r yer y z n d e b ir A llah d r. H er k im im p arato ra kar el k a ldrrsa b u c r m k e n d i k a n ile d er ( 1 8 ) . A frika ve ta ly a d a k i vaziyetin im p a ra to ru n le h in d e o lm a sna r a m e n Ju s tin ia n n V an d allar ve O strogotlara kar am o ld u u h arp le r son derece m k l ve u z u n olacaklard.

VANDALLARA, OSTROGOTLARA VE VZGOTLARA KARI YAPILAN HARPLER. BU HARPLERN NETCELER. RAN. SLAVLAR. JUSTNANIN DI SYASETNN EHEMMYET.
V an d allara kar y ap laca k seferin p ek k o la y o lm y a ca a n la ly o rd u . D e n iz vastasiyle im a l A frikaya, k u v v e tli b ir d o n a n m a y a m a lik o lan ve V in c i asrn ortasnda Romaya kar b ir b a sk n tee b b s nd e b u lu n m u o lan b ir k a v m e kar harbedecek b ir o rd u g n d e rm e k icap ediy ord u. D i e r taraftan im p a ra to rlu k o rd u s u n u n b y k b ir k s m n n garbe n a k li arkta v a h im neticeler tevlit edebilecek m ahiyette idi; n k b u rada im p a r a to r lu u n en te h lik e li d m a n olan ran, B izans devletiyle m te m a d i h u d u t m u h a re b e le rin d e b u lu n u y o r d u . P rokop, A frika seferi m eselesinin ilk defa m n a k a a e d il d i i istiare m eclisi celsesine d a ir enteresan m a l m a t ver m ek tedir ( 1 9 ) . m p a ra to ru n en sad k m a v irle ri b u iin m u v affakiy etle netice lenm e k im k n la r h u s u s u n d a te re d d tle rin i iz h a r ettiler ve b yle bir seferin m e v sim siz o ld u u n u ileri srd le r. Ju stin ia n d a h i te re d d t etm ee b a la m t; fakat ksa b ir m d d e t sonra zafna galebe ald ve ilk projesi ze rin d e srar etti. Sefere k a ra r verildi. A y n z a m a n d a ran d a bir h an e d an d e i ik li i v u k u b u ld u ve Ju s tin i an, y e n i h k m d a r ile, 5 3 2 de, ebed sulh,, ak tine m uv affa k oldu; Bizans iin b ir z l tekil eden sulh artlarna gre, Bizans devleti ran k ira ln a senev bir v e rg i ve rm e i ta a h h t ed iy o rd u . B u m u a h e d e Ju s tin ia n a garpte hareket serbestisL

v e riy o rd u . Ju stin ia n o rd u ve d o n a n m a n n ba'na, az b ir m d d e t evvel (aada bahse dece im iz) N k a isyam,, ism iy le m a ru f b y k d a h il isyan bastrm ol i n m e h u r Belisar geirdi. Bu k u m a n d a n , b t n asker seferlerinde, im p a ra to r u n en k y m e tli y ard m cs olarak te m a y z edecekti. Bu dev irde gerek V an d allar ve gerek O sirog o tlarn artk eski d e v ird e k i tehlikeli d m a n la r o lm a d k la r n h a trlatm a k l z m d r. C e n u p m em le k e tle rin in y pratc ik lim i ile im tiza e d e m e m i ve R o m a m e d e n iy e tin in tesiri altnda k a lm olan b u k a v im le r ksa bir m d d e t zarfnda eski enerji ve k y m e t le rin i k ayb etm ilerdi. G e rm e n le rin arianist itik a la r b u n la rn, bu m em le k e tie rin R o m e n ahalisiyle, dostane m nasebatta b u lu n m a la r n a m a n i o lu y o rd u . Berber k a b ile le rin in m te m a d i isyanlar d a h i V a n d a lla rn zay flam a sn d a m h im bir a m il o lu y o rd u . Ju stin ian vaziyeti ta m a m iy le k avrad : M ah ir b ir siyaset takip ederek V and allar ara sn d a k i d a h il n ifak id d e tle n d irm e e m u v a ffa k oldu. Esasen G e rm e n krallklar n n k e n d i ale y h in d e h i b ir za m a n b irle e m iy e ce k le rind e n em indi; h a k ik a te n O strogotlarn V an d allar ile aras alm t; orto do ks F ran k la r O strogotlar ile d a im m cad e le d e b u lu n u y o rla rd ; h arp sah asndan ok u z a k ta b u lu n a n sp any a Vizig o tla rn n , Ju s tin ia n a kar yap lacak bir seferde, faal bir rol o y n a m a la r g t. T ek m il b u h u su slar Just n ia n a d m a n la r n ay r ay r m a lu p etm ek m id in i v e riy o rd u. V a n d allara kar y ap lan harp, baz faslalarla, 533 ten 5 4 8 e k a d a r d e v am etti (20). lk evve' Belisar ksa bir m d d e t zarfnd a k a za n m o ld u u parlak zaferler sadesinde, b t n V and al k ra ll n ta h a k k m altna ald. M uzaffer Justi n ia n u beyanatta b u lu n u y o r: A lla h n l tf bize y a ln z Afrikay, b t n vilyetleriyle, bahetm edi, fakat V a n d a lla rn R o m a n n zap tn d a i tin a m etmi o ld u k la r im p a ra to r.u k iam etlerini d a h i bizlere iade etti,, (21). H a rb i bitm i addeden im p a ra to r Belisar, o r d u n u n b y k k sm ile birlikte, stan b u la artt. te o zam an A frik a d a m th i b ir isyan b a g s te rd i: m a h a ll Berber k a b ile le rin d e n M a rib ile r a y a k la n d la r ve A frikada ka lm o lan igal k u v v e tle ri b u n la ra ka r etin b ir m cad ele a m a k m e c b u riy e tin d e ka ld . A fr ik a d a Belisar istihlf etm i olan S alo m o n ta m a m iy le m a l p edildi ve ld r ld (544). M cadele ypratc b ir suret e 5 4 8 e k a d a r d e v a m etti ve a n c ak b u ta ih te im p a r a to r lu k

otoritesi b u havalide, eer tabir caiz ise, n ih a olarak tees ss etti. Bu kat zafer m u k te d ir bir d ip lo m a t ve general olan Jan Trogiita sayesinde elde edilm iti. Ja n m m uv affakiy e tle ri A frika y a tak rib en k r k senelik tam b ir s k n bahetti. Ja n Trogiita, Belisar ve S alo m o n ile birlikte, A frik a y im p a ra to rlu k n a m n a yeniden fethetm i o lan k a h r a m a n da n b irid ir (22). T roglitan n g r m o ld u u b y k iler A frikal air K o rip p u s u n Johannis,, ad l tarih in d e tasvir edilm itir (23). Ju s tin ia n m f tu h a t p l n la r im a l A frikada ta m a m iy le tatbik o lu n a m a m t: Bu ktann, A tiantik den izi c iv a rn d a k i garp ksm , H e rk l s tu n la rn d a n pek u za k o lm y a n k u v vetli Septum (b u g n k Ceuta sp an y o l kalesi) kalesi m stesna o lm a k zere, tekrar fethedlm em iti. Fakat im al A frik a n n en b y k k sm , K orsika, S ard u n y a , ve Balear adalar, im p a ra to rlu u n gayri m fa r ik k s m la r o lm u la rd . Ju stin ian geri a ln m olan m e m le k e tle rd e n iz a m y e n id e n tesis etm ek iin b y k bir a zim ile urat. B u g n dahi, Ju stin ian tarafndan im al A frikada b ina e d ilm i o lan b ir o k bizanten kale ve ta h k im a t b a kiy e le ri b u im p a ra to ru n , m e m le k e tin m d afa as iin, sarfetmi o ld u u b y k faaliyete ehdet etm ektedirler. O strogotlara kar yap lan sefer daha ypratc o ldu . Bu sefer, y in e baz faslalarla 5 3 5 ten 5 5 4 e k a d a r d e v am etti (24). Bu tarihler b u seferin, ilk 13 sene zarfnda, V a n d a l lara kar y ap lan h a rp ile a y n z a m a n d a icra e d ilm i o ld u u n u gsterm ektedir. Ju stin ian ilk evvel Ostrogotla rn d a h il ilerine m d a h a le etm ee balad; b u n d a n so n ra asker h arek ta giriti. B ir o rd u , o z a m a n la r O stro got k ra ll n a tabi o lan D a lm a y a n n fethine balad. D i e r b ir o rd u ise, B elisarn k u m a n d a s n d a , d e n iz tarik iy le Sicily ay a kt; b u ad ay fazla m k l ta u ra m a k s z n , za p t etti, b u n d a n sonra talyaya geerek N a p o li ve R o m a y feth etti. Az bir m d d e t sonra, 5 4 0 da, O stro g o tlarn m erk ezi R a v e n n a Belisara k a p la r n at. Bu k u m a n d a n , esir etmi, o ld u u O strogot k ral ile birlikte, stanbu la avdet etti. Justi n ia n evvelce tam o ld u u A fricanus ve V andalicus u n v a n la r n a bir de G othicus,, n v a n m ilve etti. talya kat o lara k Bizans tarafndan fethedilm i g ib i g r n y o r d u . te b u esnada G o tlar arasnda a z im k r ve deerli bir ef, O strogot istik llin in son m d a fii k ral Totija belirdi. B u

k ra l O strogot is tik llin in son m d a fii o lm u tu r. Totila Gotlarn v a ziy e tin i ksa bir z a m a n d a dzeltti. K ira ln elde ettii asker m uv affakiy etler ze rin e Belisar ra n d a n geri a rld ve b a k u m a n d a n l deruhte etm ek zere talyaya gnderildi.Fakat Belisarn, b y k tak viy e k u v v e tle ri a lm a d a n , talyada B izans h a k im iy e tin i tekrar tesis etm esine im k n y oktu. BizanslIlarn talya ve A d alarda fethetm i o ld u k la r yerler birer bire r O strogotlarn eline geti. M teaddit defalar R o m a lla r ve O strogotlarn eline g em i olan b e d b a h t R o m a ehri bir h arabe y n n a d n d . Bu k a d a r m u v affaky etsizlik ze rin e Belisar geri a rld . V aziyet N arses n a m n d a die r deerli bir k u m a n d a n tarafndan d ze ltild i. Narses, strateji sah asnda h a k ik k a b iliy e tin i gsteren b ir ta k m m a h ira n e asker hareketlerle G otlar ta h a k k m altna ald. - Totilam n o rd u su 5 5 2 de U m b riy a d a Busta - G a llo r u m m u h a re b e sin d e m n h e z im o ldu . Totila bizzat firar etm ek m e c b u riy e tin d e k a ld ve ld r ld (25). K a n l elbiseleri ve ba n d a ta d k iy m e tli talarla sslenm i serpuu N arsesin eline geti ve stanbu la g nd e rild i; b u n la r b u ra d a b u k a d a r u z u n m d d e t im p a ra to rlu k otoritesine m e y d a n o k u m u o lan b ir d m a n n yok ed ilm i o ld u u n u im p a ra to ru n n aza rla rn a arzetm ek zere (Justin ia n n) a y a k la rn a vazedildi (26). Y ir m i senelik ta h rip k r b ir h arpten s o n 'a , 5 5 4 te talya, D a lm a y a ve Sicilya im p a ra to rlu k idaresi altnda y e nid e n birletirildi. Ju stin ia n tarafndan ay n sene zarfnda ne re d ilm i o lan b ir ferm an ( Pragmatigue Sanction ) arazi sa h ib i aristokratlar ve kiliseye O strogotlar tara fnd a n m s a dere ed ilm i o lan araziyi ve b t n eski im tiy a zlar iade e d iy o rd u; b u ferm an a y n z a m a n d a b t n servetini kayb etm i o lan m a h a ll a h a lin in m k e lle fiy e tle rin i hafifletecek b irta k m tedb irler d a h i ih tiv a ediy o rd u. Fakat O strogot h a rp le rin d e n sonra sanayi ve ticaretin in k ia f u z u n m d d e t iin d u rd u ve ii b u h r a n n d a n d o la y talya a ra zisin in b y k bir k s m m e tr k kald. R o m a b ir m d d e t iin, h a ra p o lm u , siyas e h e m m iy e tin i kay b e tm i ik in c i derece bir ehir h a lin i ald ve pap a tarafndan b ir ilticag h olarak in tih a p edildi. Ju s tin ia n n son asker seferi berya y a rm a d a s n d a o tu ran V izigotlara kar icra edildi. Ju stin ia n V izigot tah tna nam ze t o lara k ortaya k m o lan bir ta k m ahslar arasnda tehadd s eden d a h il m cad elelerden istifade etti ve 5 5 0 senesin

den itibaren b u m em lek ete kar b a h r b ir sefer icra etti (27). B izans k u v v e tle rin in zfm a ra m e n b u h a rp ok b y k bir m uv affakiy etle sona erdi. B irok ehir ve sahil m sta h k e m m e v k ile ri zap te d ild i. En n ih ay e t Ju stin ia n K artagen, M alaa ve K o rd o v a eh irle rin i ih tiv a eden y a r m a d a n n c e n u b u ark k esini V izigo tlarn elinden istirdat etm ee ve b u n d a n sonra f tu h a tn garpte Sen-Vensan b u r n u ve arkta K artage n'in te s in d e k i m n ta k a la ra k a d a r g t rm e e m u v a ffa k o ld u (28). Bu dev ird e y aratlm o lan sp any a vilyeti, baz d e i ik lik lerle, tak rib e n 7 0 sene s ta n b u lu n h k im iy e ti altnda kala cakt. Bu v ily e tin m s ta k iljm i, yoksa Afrika' valisin in em rin d e m i b u lu n d u u katiyetle b ilin m iy o r (29). Son senelerde sp an y ad a ve Balear a d a la rn d a B izans sanat ca m iasn a d a h il b irk a kilise ve d ie r m im a r abideler keif ve tetkik o lu n m u la r d r ; fakat eer b u g n k m a l m a tm z ile bir h k m v e rm e k caizse, b u abideler pek m h im d e ild irle r. B u n la r im al A frikaya y a y lm olan sanatn fakir ve kaba bir d e v am gibid irler. B in aenaley h sp an y ad a k i Bizans m e m le k e tle ri A frik a m n siyas ve a y n z a m a n d a artistik vilyeti o lm u la rd r (30). . Ju s tin ia n m y a p m o ld u b t n b u tecavz h arp le rin neticesi im p a ra to rlu k arazisini ik i m isli g eniletm e k oldu. D a lm a y a , talya, im al A frik a m n ark k s m (b u g n k C ezair ve T u n u s u n ark k sm ) sp a n y a n n c e n u b u arksi, Sicilya, S a rd u n y a , K o rsik a ve Balear ad alar Ju s tin ia n im p a ra to rlu u n a ilh a k edildi. A k d e n iz y e nid e n bir R o m a g l oldu. m p a r a to r lu u n h u d u tla r H e r k l s tu n la r n d a n (Gades b o az) Frata k a d a r u za n d . Fakat k a z a n lm o lan b u b y k m uv affakiy e tle re ra m e n elde edilm i olan neticeler Ju s tin i a n m ilk p l n la r n ta h a k k u k ettirm ekten u z a k k a ld ; n k Ju stin ia n b t n G a rb R o m a im p a r a to r lu u n u yeniden fethetm ee m u v affa k o lam ad . im a l A frik a m n garp nsf, b e r y a y a rm a d a s n n b y k b ir k sm , A lp le rin im a lin d e k i O stro go t k r a ll m n im al ksm (eski Retya ve N o rik a R o m a vilyetleri) Ju stin ian o rd u la r tara fn d a n zaptedilen m e m le k e t le rin d n d a ka ld . G a ly a ise B izans im p a r a to r lu u n a n a za ra n y a ln z m sta k il olarak k a lm a d , fakat bir dereceye k a d ar m uzaffer d a h i kt, n k F ra n k la rn vaziyetinde n k o rk a n Ju stin ian b u n la r n k ira ln a Provence,, i terketm ek m e c b u riy e tin d e k a ld . B u n d a n m a a d a y e n id e n fethedilm i

olan b u b y k lk e n in he,r tarafnda im p a ra to ru n otoritesi a y n derecede salam o lm a d . H k m e t b u havalilere esasl bir tarzda yerlem ek iin ne kfi m ik ta r asker ku vvete, n e de vastaya m a lik ti. Bu m e m lek etler ise y a ln z k u v v e t saye sinde m u h a fa za o lu n a b ilird i. B in a e n a le y h za h ire n p arlak olan Ju s tin ia n n b u tecavz h a rp le rin d e elde ettii m u v affa k iy e t ler, ileride gerek siyas, gerek ktisad b a k m d a n , v a h im m k l t tevlit edecek to h u m la r ih tiv a ediy o rd u. Ju s tin ia n m tedaf h a rp le ri daha az m u v affa k iy e tli o ld u ve hatt bazan, neticeleri itibariyle, B izans devleti i in y z kzartacak bir m a h iy e t ald. Bu h arp le r arkta ra n lI lara ve im ald e S lavlar ve H u n la ra kar yapld. O dev irde b ilin e n d n y a n n ik i b y k devleti,, olan Bizans ile ran, asrlardanberi, B izans im p a r a to r lu u n u n ark h u d u tla rn d a , b irib iriy le y pratc h a rp le r y ap y o rlard . ran ile aktedilen ve y u k a rd a z ik r o lu n a n ebed sulh,, tan s o n ra ,m a h ir ve deerli bir h k m d a r olan ve g arp im p a r a to r u n u n b y k em eller p einde k o tu u n a v akf b u lu n a n ran k ra l H sre v A n u irv a n (yani dil) (31) harekete gem ee h azrlan d . Bizansn h u d u t v ily e tle rin in ran iin arzettkieri m h im fay dalar m d r ik b u lu n a n ve d ie r taraftan, k e n d is in d e n y a rd m isteyen O stro go tlarn b ir hey etini k a b u l eden k ra l ebed sulhu feshetti ve B izans im p a r a to r lu u n a kar m u h a sa m a ta b a lad (32). Bu suretle ra n lla rn le h in d e in k ia f eden k a n l bir h a rp balad. talyadan getirilm i olan Belisar ran llara k a r h i b ir ey y ap am a d . H sre v S u riy e y i istil etti, h e m eski ve h e m ok e h e m m iy e tli o lan ve z e n g in lik ve b y k l , n fusu ve g z e lli i ve her sahada gsterm i o ld u u inkiaftan d o la y R o m a lla rn arkta sah ip o ld u k la r b t n ehirlerini b irin c is in i tekil eden,, (33) A n ta k y a y y a k p ykt. Muzafferane ile rley iinde H sre v A k d e n iz sah illerine v a rd . im a ld e ra n lla r k e n d ile rin e K aradenize k a d a r b ir yol a m a a u ratlar ve o z a m a n la r B izans im p a r a to r lu u n a tabi b u lu n a n Kafkas v ily e tle rin d e n L a zik teki (b u g n k Lazistan) Lazlara kar h arbe tm ek m e c b u riy e tin d e kaldlar. Ju stin ia n b iro k e m e k sarfettikten sonra, ra n lla ra b y k bir p ara ve rm e k suretiyle, b u n la r d a n be senelik bir m ta re k e satn a lm a a m u v a ffa k oldu. Fakat b u so nsuz m cad e le H s re v i y o rm u tu ve 5 6 2 de, B izans im p a r a to r lu u ile ran, elli se n e lik b ir su lh g aranti eden bir an lam a aktettiler. M v e r r ih

M enandros sayesinde m zak e re le re ve b u m u a h e d e artlarna dair vazh ve m ufassal m a l m a ta m a lik b u lu n u y o r u z (34). im p a ra to r ran a senev b y k bir m e b l v e rm e i ta a h h t ediyor, ran kral ise, d in itih a tlarn d an sarfnazar etmeleri m u tla k artiyle, ra n d a k i h ristiyanlara d in serbestsi bahe deceine dair sz v e riy o rd u . R o m sl ve ranl tacirler, ticaretleriher ne ekilde olursa olsun, y aln z evvelce tesbit e d ilm i o lan ve g m r k tekiltna m a lik b u lu n a n m a h a lle rd e n gee bileceklerdi AAuahedenin B izans iin m h im olan m addesi K a rad e n izin c e n u b u ark sah illerinde b u lu n a n L azik v il y e tin in ran llar tarafndan tahliy esini ve B izansllara iadesini tazamm u n eden m a d d e idi. Y ani, d i e r kelim elerle, ra n lla r K a ra deniz sah illerinde tu tu n m a a m u v a ffa k o la m y o r ve bu d e n iz y ine BizanslIlarn elinde ka ly o rd u . B u hdise gerek siyas ve gerek ktisad b a k m d a n son derece m h im d i (35). ran te h lik e sin in te h d id i altn d a b u lu n a n Justinian pek u za k m em lek etlerde o tu ran H abeler ve A rab istand ak i Himyariler ile m zake re le re girim itir. A rabistan y a rm a d a s n n en ilerlem i eyaleti, c e n u b gar bide b u lu n a n Y e m e n di. sadan n cek i eski devirlerde b u ra da Saba kra Il (Saba - Shoba) b y k bir inkiafa m a z h a r o lm utu ; b ir efsaneye gre Saba kraliesi k ra l S le y m a n ziyaret etmiti. M. e. II nci asrn s o n u n d a b u k ra llk Himyar S abahlar k r a ll oldu. A h a lisin in balca m egalesini ticaret ve g e m ic ilik tekil ed iy o rd u . B u g n d a h i m e v c u t olan b iro k harabe ve kitabeler b u k r a ll n k u d re t ve refahna ehadet etm ektedirler. H ris tiy a n lk b u hav alid e, M. s. IV n c asrn ortasnda, y a y lm a a balad; fakat m em lekette biro k m c a h it y e t tirm i o lan bran d in in in c id d bir m u h a life ti ile karlat. IV n c asrn ilk nsfnda b ra n d in in in saliklerin i h im a y e eden H im y a rile r (H om erit) k ral ce nub A rabis tan h ristiy a n la rn a kar iddeli itisaflarda b u lu n m a a ba lad. B u ra d a k i h ristiy a n larn y a r d m n a H abeistann h ris tiyan k ral kotu ve b u n u tak ip eden m cad eled e Y a h u d i k ira ln a galebe ald. B t n Y e m e n i zaptetti ve h ristiy a n l a eski y k se k m e v k iin i iade etm ek iin b iro k em ekler sarf etti. ske nderiy e p a tri in e ve B izans im p a ra to ru Justin I e bran d in in e kar k a z a n m o ld u u zaferi tepir etti. Justin in halefi B y k Ju stinian H abe k r a ll n n p ay itah t A k s u m a ve im d i H abe k ira ln n ta h a k k m altnda buluBizans mparatorluu Tarihi 12

n a n H im y arile re , b u u za k devletlerden, asker ve ticar p l n lar iin, istifade etm ek ve bilhassa ranllara kar b u n la rn y a rd m n tem in etm ek m aksad iy le , bir heyet g nd e rd i. Habelerin ifa edebilecekleri y egne hizm et, ip e i S erendip ad a sn d a n alarak K zld e n iz lim a n la rn a k a d ar g etirm ek su retiyle, ranlIlarn in h is a rn d a b u lu n a n ip e k ticaretine bir n ih ay e t verm ekti; b u h izm e t k e n d ile rin e d a h i b y k faideler te m in edebilirdi,, (3 6 ). H abe k ral Ju stin ia n ile birle m ee m u v a fa k a t etti ve k e n d is in d e n istenilen eyi y apaca n a dair sz verdi. Fakat ne kendisi, ne de Y e m e n d e k i vasal vaitlerini y erine getirem ediler. B irin c i heyetten son ra J u s tin ia n n H abeistana ve Y em e ne N o n n o s u s n a m n d a b iris in i g n d e rm i o ld u u n u b iliy o ru z (37); fakat b u zata dair, seyahati esnasnda gerek in san lar ve gerek h a y v a n la r y z n d e n biro k tehlikelere u r a m o ld u u n d a n m aada, h i bir m a l m a tm z yoktur. im alde, y an i B alkan y a rm a d a sn d a y ap lan tedafi h a rp ler ok .baka o ld u lar. Y u k a rd a sy lem i o ld u u m u z v e h i le, Anastas z a m a n n d a n itibaren, im al barbarlar, B u lg arlar ve ih tim a l Slavlar, y arm a d a v ily e tle rin i y a k p y k m lard. Ju stin ian d e v rin d e Slavlar, ilk defa olarak, b u isim altn d a ortaya k y o rlar. P rokop, eserlerinde b u n la r Sklavenes,, olarak gsterm ektedir. P ro k o p u n H u n tesm iye et tii b y k Slav ve B ulg ar kafileleri b u devirde h e m e n h er sene T u n a y getiler ve o ld u k a derin b ir surette B izans ara zis in in ierlerine n fu s ettiler ve rastladklar her eyi y a k p y ktlar. B u n la r bir taraftan p ay itah tn va ro larn a k adar so k u ld u la r ve M arm a ra h av zasn a n fu z ettiler; d ie r taraf tan Y u n a n is ta n a girerek K o rin t b e rza h n a ve garbte, A d ri y atik sah illerine kadar, y a y ld la r. Y in e Ju s tin ia n d e v rin d e Slavlar Ege sahillerine in m e k a rz u s u n u izh a r etm ee ba ladlar. B u n la r denize in m e k iin b y k em e kle r sarfettiler ve b u y z d e n im p a r a to r lu u n en m h im e h irle rin d e n olan S e ln i i tehdit ettiler; b u ehir ve civ ar az b ir m d d e t sonra b ir Slav m e rk e zi oldu. m p a ra to rlu k o rd u la r Slav istillarna kar iddetli b ir m cad e le atlar ve b iro k defalar m ste vlileri T u n a n n te sah ilin e atm aa m u v a ffa k oldu lar. Fakat Bizans top ra k la rn a g irm i o lan b t n S la v la rn tekrar m e m lek etlerine avdet etm em i o ld u u en b y k katiyetle sylenebilir. D i e r m h im sahalarda m e

g u l o lan Ju stin ia n o rd u la r S lav larn her sene y ap tk lar ak n la ra kat surette nih ay e t v e rem ediler ve S lav larn b ir k s m m em lekete yerleti. Ju s tin ia n devri, B alkan y a r m ad a sn d a k i Slav m eselesinin tem elle rini atm o ld u u n d a n dolay, calibi dik k attir : b u m esele V I nci asrn s o n u n d a ve V II nci asrn ba lan g c n d a B izans iin son derece b y k b ir e h e m m iy e t kesbedecekti. S la v la rd a n m a ad a G e p id ler ve K o trig u r'lar ( H u n r k n n bir kolu) Balkan y a rm a d a s n n im a lin i istil ettiler. 5 5 8 5 5 9 senesi k n d a K o trig u rla r, Z a b e rg n n id are sind e, T rakyaya g irdiler. B uradan Y u n a n is ta n y a m a etm ek iin b ir o rd u ay rld; ik in c i bir o rd u T rakya H erso n n e sin i ( G e lib o lu y a rm a d a s) istil etti; sv arile rd e n m re k k e p n c bir o rd u ise, bizzat Z a b e rg n n idaresinde, stanbul ze rin e y r m e e balad M em leket y a k lb y k ld . Payitahtta p a n ik bagsterdi. stilya u r a m olan vilyet kilise le rin in b t n ky m e tli eyas ya payitahta n a k le d ild i, y a h u t den iz tariki ile B oazn A n a d o lu sah ilin e g eirildi. Bu teh lik eli a n d a Ju s tinian, sta n b u lu k u rta rm a k iin, B elisara m ra ca at e ti. Kot rig u rlar, cepheli ta a rru zla rn d a m a lu b edildiler. Fakat bu istil y z n d e n T rakya, M a k e d o n y a ve Tesalya, ktisad b a k m d a n , m th i ztrap la r ekti ( 3 8 ) . H u n tehlikesi y a ln z B alkan y a rm a d a sn d a deil, fakat K a radenizde m n fe rit bir y a rm a d a tekil eden ve ksm en B izans im p a r a to r lu u n a tbi o lan K rm d a d a h i k e n d in i g s terdi. Bu ba rb ar m n ta k a la rd a grek m e d e n iy e tin i asrlarca m u hafaza etm i o lm a k la hret k a z a n m ik i ehir vard: H erson ve Bosfor ehirleri; b u n d a n m a ad a b u ik i ehir im p a ra to rlu k ile b u g n k R u sy a arazisi arasnda y ap lan ticarette m h im bir rol o y n y o rla rd . V inci asrn so nlarna d o ru H u n la r y a rm a d a n n b y k bir k s m n igal etm iler ve b u suretle b u ra d a k i B izans arazisini teh dide balam lard. D i e r taraf tan K rm n d a la rn d a k k bir G ot k o lo nisi v a r d : B u ra n n m e rk e z D o ru ehri idi; B izansm h im a y e sin d e b u lu n a n b u ehir d a h i H u n la r n te h d id in e m a ru z b u lu n u y o r d u . H u n tehlikesi karsnda Ju stin ia n b u g n d a h i b a k iy e le ri g r le n b iro k kale ve u z u n surlar y ap trd ve evvelce m e v c u t o lanlar tam ir ettirdi (39). Bu suretle b ir ne v i T avrik m d afa a hatt,, (Limes Tauricus) m e y d a n a geldi. Ju s tin ia n m v c u d e getir m i o ld u u m s ta h k e m hat sayesinde H u n tehlikesini, K rm

y a rm a d a s n d a k i Bizans to p ra k la r ve G o t ko lo n isi iin, ber taraf etm ee m u v affa k iy e t hsl o ld u (40). En nihayet, Ju stinian ve T eodoran m h r's fiy a n l y a y m a k h u s u s u n d a sarfettikleri gayretler N ilin y u k a r k s m la rn d a, y an i M sr ile H abeistan a ra sn d a k i m n ta k a d a o turan A frika k a v im le rin e k a d a r u za n d . Bu m n ta k a d a ik i k a v im o tu ru y o rd u : b irin c i ellenin alt k s m la rn d a B le m m y ile r; b u n la r n c e n u b u n d a N o b a d lar. T eodoran m a zim ve m ehareti sayesinde N o b a d la r ve krallar Slko h ristiyanl, m o no fisit d o k trin in e gre, k a b u l ettiler (41). B ilhare, b ir Bizans g e n e ra lin in Silko ile m terek faaliyeti, B ile m m y ile rin d ahi a y n d in i k a b u l etm elerine m n c e r o ld u . Silko, elde etmi o ld u u zaferi tebcil etm ek zere, B le m m y i m a b e tle rin den b irin d e bir kitabe h k k e ttird i: B u ry n in iaret ettii gibi b u k c k k ira ln te fa h r a n c ak bir Attil y a h u t bir T im u r u n a z n a y a k a b ilird i ( 4 2 ) . B u kitabede Silko k e n d in e u n v a n la r v e rm e k te d ir: Ben, Silk o, N o b a d la rn ve btn^ H abele rin h k m d a r (j3aafoxo) (43). Ju s tin ia n n haric siyasetinin bir p ln o su yaplacak o lu r sa im p a ra to ru n b t n m it ve p l n la rn hite ta h a k k u k ettire m e m i olan b u sonsuz ve ypratc h arp le rin im p a ra to rlu u n u m u m d u r u m u ze rin d e m eu m neticeler h usule getirm i o ld u u g r l r . E v v e l b u devs seferler m u a z za m m asraflar m u c ip o ldu lar. P rokop. m u h te v iy a t en b y k k a y d i ihtiyatla telkki edilm esi lzm g e le n G izli T arih in d e Anastasn ih tim a l biraz m b a l a l olarak- o dev ir iin pek b y k bir ra k a m olan 3 2 0 0 0 0 altn liraya b a li olan (1 5 0 0 1 600 m ily o n altn frank) b ir ihtiy at akesi b ra k m ve Ju s tin ia n n b u n la r az b ir m d d e t zarfnd a h arc am o ld u u n u bey an etm ektedir (44). D i e r bir V I n c asr m v e r r ih in in , Efesli Ja n m ehadetine gre (45), Anastasn ih tiy at akesi Justin II z a m a n n d a , y an i Ju s tin ia n m l m n d e n sonra, ta m a m iy le h arcanm tr. H e rh ald e Anastasn b r a k m o ld u u m irasn, P ro k o p un zik re tm i o ld u u ra k a m la r tah dit edilse bile, Ju s tin ia n n asker seferlerine b y k faidesi d o k u n m u tu r . Fakat b u paralar im p a ra to ra kfi gelem ezdi. Y e n i vergilere gelince b u n la r bit k bir hale gelm i olan a h a lin in tediye k u d r e tin in fe v k in d e idiler, im p a ra to ru n o rd u m asra fla rn d a tasarruf y a p m a k suretiyle devlet m asarifatn a za ltm a k iin sarfettii gayretler o rd u d a k i asker m ik ta rn

tah d it etti ve o rd u la rn tensiki feth edilm i olan g arp v il yetlerinin m u k a d d e ra tn m e k k b ir vaziyete soktu. Ju s tin ia n n garp seferleri, R o m a no ktai n a z a rn a gre, k a b ili izah ve tabidirler; fakat devletin h a k ik m enfaatleri b a k m n d a n bu seferlerin l z u m s u z ve hatt m u z r o ld u k la rn ik ra r etm ek lzm d r. V I nci asrda ark ile g arp ara s n d a k a zlm olan h e n d e k o k a d ar b y k t ki b u n la r b irib iriy le birle tirm e k fikri bile bir m a n aszlk t. H a k ik bir birle m e h i b ir za m a n h u su le g e le m e zd i F ethedilen vilyet ler y a ln z k u v v e t sayesinde m u h a fa za o lu n a b ilird i; Bizans d e v le tin in ise b u n u n iin ne kfi ku v v e ti, ne de vastalar v a r d. Tatbiki g ay ri ka b il h ly a la r peinde koan Ju stin ian Bizans im p a ra to rlu u iin hayat m enfaatler ih tiv a eden ark h u d u d u n u n ve ark v ily etlerinin e h e m m iy e tin i tak d ir edem edi. S rf im p a ra to ru n ahs a r z u s u n u n m a h s u l o lan garp sefer le r in in d e v a m l neticeleri o la m a zd ve yeknesak b ir R o m a im p a r a to r lu u n u n y e n id e n ihyas p l n Ju stin ia n ile beraber o rtadan k alk t - fakat ebediyyen deil. - m p ara to ru n u m u m d siyaseti y z n d e n im p a ra to rlu k son derece v a h im had b ir ktisad b u h ra n geirdi.

JUSTNANIN HUKUK ESER. TRBONAN.


Ju stin ian , c ih a n m u l h retini, g e n ilii ile te m a y z eden h u k u k eserine m e d y u n d u r . J u s tin ia n n bizzat sylem i o ld u u gibi, im p arato r sulh ve h arp z a m a n la rn d a icrayi h k m e t edebilecek bir vaziyette o la b ilm e k iin y a ln z silhlariyle it.har etm em eli, fakat k a n u n la r la d a h i m c e h h e z b u lu n m a ld r; m a l p d m a n la ra ta h a k k m eden bir k u m a n d a n g ib i k a n u n u n k u d re tli bir h m is i o lm a ld r (46). K a n u n la r y a p m a k ve b u n la r tefsir etm ek h a k k n im p arato rla ra A llah v e rm itir. te b u sebepten Ju stin ia n im p a ra to ru n bir k a n u n v a z olm as l z m g e ld i fik rin d e d ir ve b u h a k k l h iy e t tarafndan takdis ed ilm i bir h a k o lara k te lk k i etm ektedir. Fakat Ju stinian, a y n za m a n d a , b irta k m p ratik m l h a z a la r tarafndan d a h i b u ie sev ked iim itir: m parator, z a m a n n d a car R o m a k a n u n la r n n tam bir anari iin d e b n lu n d u u n jln ta m m a n asiy le fark n a vary ordu . K u v v e i teriiyen in ta m a m iy le im p a ra to rla rn elinde b u lu n d u u putperst R o m a im p a ra to rlu u z a m a n n d a y egne k a n u n

vazetm e ekli k a n u n y a h u t n iz a m n a m e a d n tayan (leges) b ir ta k m im p arato r e m irle rin in (constitutiones) n e rin d e n ibaretti. B u n a m u k a b il daha eski b ir devirde m e y d a n a getiril m i olan k a n u n la r n heyeti u m u m iy e i ius vetus, y a h u t ius antiuum a d n alm tr. M.s. III n c asrn o rtasndan itibaren h u k u k ilm i pek a b u k inhitata balad. H u k u k faaliyet, h u k u k neriy atn tam olarak takip e de m iyen h k im le re b ir y a r d m o lm a k zere, b ir ta k m to p lam a eserler v c u d e g etirm e e m n h a s r k ly o r d u ; b u n la r im p arato r e m irle rin d e n ve ci h a n m u l hrete m a lik eski h u k u k in a s la r n eserlerinden a ln m p aralarn b ir n e v i k o lle k siy o n u m esabesinde idiler. Fakat b u ko lle k siy o n lar h u su s m ahiyette m e c m u a la r o lu p resm h i b ir kym eti h aiz deillerdi; b in a e n ale y h filiyatta, h k im b t n im p arato r e m irle rin in ve k lsik eserlerin iin d e n k m a k m e c b u riy e tin d e id i ki b u vazife b ir in s a n n k a b i liy e tin i ayordu. m p ara to r e m irle rin i neredecek m e rk e z b ir tekilt m e v c u t o lm a d m u n u tm a m a k lzm d r. Adedieri seneden seneye artan ve m u h te lif arivlere d a la n b u em irlerde'n istifade etm ek son derece m k l idi. B ah usus k i y e n i e m irle r eskilerini sk sk fesh y a h u t tadil ed iy o rd u . B t n b u h u su slar m e v cu t im p a ra to r e m irle rin i, b u n la rd a n istifade etm ek istiyenlere m a h s u s bir m e c m u a (Corpus) e k lin d e to p la m a k iin h isso lu n a n m b r e m ih tiy ac izah etm ektedir. Ju s tin ia n dan nce b u sahada b iro k eyler y a p lm o ld u u n u b iliy o ru z. Ju stin ian , v c u d e g etirm i o ld u u k a n u n eserinde, evvelce m e v c u t m e c m u a la rd a n , Codex Gregorianus, Codex Hermogenianus ve Codex Theodosianus'tan geni m iky asta y a rd m g rm t r. D i e r taraftan klsik eser lerden, y an i /us we/usdan istifade etm ei k o la y latrm ak zere Teodos II ve g arpteki m ua sr V alentinian I I I b ir e m irn a m e nerederek en m e h u r be h u k u k in a s n eserlerinin h u k u k otorite vasfn h aiz o ld u k la r m b ild irm i le rd i. D i e r m ellifler n aza r itibare a ln m y a b ilird i. Fakat bu, m eseleyi y alnz zh ire n h alletm e k dem ekti; esasen seilm i olan b u be h u k u k u n u n eserlerinde m u a y y e n b ir v a k a iin kat h k m le r b u lm a a im k n yoktu; n k b u h u k u k in a s a r sk sk b ir ib ir in i n a k ze d iy o rla rd ve h ay at artlar d a h i d ei m i o ld u u n d a n , b u n la r n teklif ettikleri h al arelerinin bazan k u v v e i tatbikiyesi k a lm y o rd u . H ls a olarak b t n h u k u k sistem inin resm m a k a m la r tarafndan ta m a m iy le

g zden geeirilm esi ve asrlarn v c u d e g etirm i o ld u u in k ia fn bir p l n o s u n u n y a p lm a s ih tiy ac h isso lu n u y o rd u . E v v e lk i kodekslerde y a ln z m u a y y e n b ir devreye ait im parator em irle ri toplanm t. H u k u k eserler b u m e c m u a la r da z ik ro lu n m a m t. Ju stin ia n z a m a n n a k a d ar ne re d ilm i olan b t n im p arato r e m irle rin i b ir kodekste toplam ak ve eski h u k u k eserlerin kffesini g zden g eirm ekten ib are t olan m u a z z a m bir h u k u k ie giriti. Bu ite im p a ra to ru n balca y ard m cs ve b u teeb bsn r u h u T rib o n ia n oldu. ler ayan hayret bir sratle ilerledi. ub at 5 2 8 de im p arato r on m tehassstan m te e k k il k ir k o m isy o n toplad; azalar arasnda bu h u k u k teebbste im p a ra to ru n sa eli ve ih tim a l bir dereceye kadar ilh a m c s olan,, (47) T ribo nian ve stanbul h u k u k profe srlerinde n Teofil b u lu n u y o r d u . K o m is y o n u n vazifesi ev v e lk i kodeksi yeniden gzden g eirm ek, b u n la r n esk im i o lan k s m la rn k a rm a k ve Codex Theodosianus tan beri ne re d ilm i olan im p arato r e m irle rin i in tiz a m a sokm akt. B tn b u alm a larn neti cesi bir m e c m u a d a tertiplendirilecekti. N isan 5 2 9 da Ju s tin ia n Kodeksi,, ( Codex Justinianus) neredilm iti. K o deks on kitaba ta k sim edilm i o lup im p a ra to r H a d r ia n dan Justi n ia n dev rine k adar n e re d ilm i olan em irle ri ih tiv a ediy or du. Bu ko de ks evvelce m e v c u t kodeksi ortadan k a ld r m a k la , b t n im p a ra to rlu k iin m e c b u r y egne k a n u n m e c m u a s oldu. Ju stin ian k o d e k s in in v c u d e getirilii e v velki kodeksler tarafndan son derece ko la y latrlm o lm a k la beraber ius vetus,,u n y e n id e n g zden geirilm esi ii im p a ra to ru n ahs eseridir. 5 3 0 da T ribonian, b t n k lsik h u k u k in a s la r n eserlerini tetkik edecek, b u n la rd a n istinsah lar yapacak, eski m i olan k s m la r k aracak , b t n tezatlar ortadan k a ld racak ve en n ih ay e t to p lan m elan m a lze m e n in heyeti um um iy esin i m u a y y e n b ir sraya gre tasnif edecek bir k o m is yon to p lam a kla tavzif edildi. K o m isy o n b u ii b aarab ilm e k iin m ily o n d a n fazla satr ih tiv a eden tak rib e n ik i b in kita b o k u m a k ve tetkik etm ek m e c b u riy e tin d e kald. Ju s tin ia n m bizzat y a zd g ib i b u hususta e m ir ve rm e zd e n nce, d n y a d a h i b ir kim se tarafndan b a a rla m y a c a n a k a n aa t getirilm i olan (48) ye b t n ius vetusu l z u m s u z b irtak m k e lim e o y u n la r n d a n kurtaran,, (49) b u m u a z z a m i

senede bitirildi. 5 3 3 te ne re d ilm i o lan y eni kodeks elli kitaba taksim edildi ve Digest,, y a h u t P andektler (Digesta, Pandectae) tesm iye edildi. H em e n m eriyete gird i. Bu D igestin s^n derece b y k e h e m m iy e tin e ra m e n , acele m e y d a n a getirilm i olm as y z n d e n , baz h ususlard a , tabi olarak, hatalar ihtiva ettiini sy le m ek m e c b u riy e tin d e yiz. Bu eserde b iro k tekerrrler, tezatlar ve baz eskim i h k m le r b u lu y o r u z . D ie r taraftan, m etinleri ihtisar, erh ve teksif etm ek h u su sla rn d a k o m isy o n a ve rilm i olan tam serbesti y z n d e n , neticelerde bazan keyf hareket ve hatt eski m e tin le rin tahrif e d ild i i g r l y o r . Bu eserde h i b ir vah det m ev cut deildir. Bu sebepten, k l s ik R o m a k a n u n la rn a b y k bir e h e m m iy e t atfetmi olan X IX n cu asr hukukinaslar Ju s tin ia n m Degesti h a k k n d a gayet sert b ir h k m ve rm ilerdir. Fakat b t n b u n o k s a n la rn a ra m e n D igestin fiiyatta pek b y k hizm etle rd e b u lu n m u o ld u u n u k a b u l etm ek m e c b u riy e tin d e y iz. D i e r taraftan b u dstu r, bize k a d a r baka ekilde g e lm e m i olan R o m a h u k u k in a s la r n n eserlerinden a ln m ze ng in m alzem e y i, m te a k ip nesiller iin , m u h a fa za etmitir. D igestin m e y d a n a g e tirild ii d e v irde T rib o n ia n ve m u a v in i ik i m e h u r h u k u k u , y u k a rd a zik re tti im iz stanbul profesrlerinden Teofil ve B eyru t(S uriye de) profesrlerinden D oroteus, baka bir m eselenin h alli ile tavzif e d ilm ile rd i (533 senesinde). J u s tin ia n a gre herkesb u k a d a r b y k b ir b ilg in in (y ani K odeks ve D igestin) a r l n tam aa m u k te d ir d e il di,,. Mesel h u k u k u n d e h liz in d e b u lu n u p b u ilm in m a h rem k sm la rn a n fu z etm ek isteyen,, (50) genler b u ik i k a ln eserin b t n m u h te v iy a tn h a zm e tm e i d n e m e z lerdi; b in a e n a le y h p ratik bir el k ita b n a ih tiy alar vard. A y n sene zarfn d a (533), ilk evvel talebelere tahsis edil m i o lan b ir m e d e n h u k u k el kitab neredildi. D rt kitaptan ibaret o lan b u esere nstitut (nstitutiones) ad ve rildi. Ju s tin ia n a gre bu el kitab eski h u k u k u n b t n b u la n k m e m b a la r n effaf b ir gle,, irsal etm ekle m k e lle fti (51). n stitu tlarn nerine m saade eden im p a ra to r e m irn a m e si h u k u k ta m a l m a t e d in m e e susam genlie (52) (cupidae legum juventuti) h itap ediy o rd u. Digest,, ve ns*itut lara m n c e r olan, top lam a faaliyetinde b u lu n u ld u u ay n dev ird e m u ta d k a n u n neretm e ii sekteye

ra m a m t. Bu dev irde b ir o k e m irn a m e le r neredilm iti. Bu y z d e n bir ta k m m eseleleri y e nid e n gzden g eirm ee m e c b u riy e t Y asl o lm utu . Bir k e lim e ile, K o deksin, 5 2 9 d aki e d isy o n u n d a, biro k no ktalarda, esk im i o ld u u g r ld . B u n u n ze rin e b u m e c m u a n n bir kere daha g zden geiril m esine baland; b u i 5 3 4 te b itirildi. A y n y ln kinciterin a y n d a K odeksin ik in c i edisyonu, y e n id e n g zd e n g eirilm i, ilv ele r g rm ve 12 kitaba a y rlm olarak Codex repetitae praelectionis n v a n altnda intiar etti. Bu edisyon 5 2 9 edisy o n u n u ortadan k a ld ry o r ve H a d ria n ile 5 3 4 senesi arasn da nered ilm i olan k a n u n la r ih tiv a ed iy o rd u . B u n u n la Corpus'un tertibi sona erdi. K o deksin b irin ci v e rsiy o n u bize k a d ar g elm em itir. 534 senesinden sonra neredilen k a n u n la r Novel (Novellae leges) is m in i aldlar. Kodeks. D igest ve nstitutlarn ltince y a zlm o lm a la rn a ra m e n N o v e llerin b y k bir k s m greke olarak neredildi. Bu, R o m a a n anesini b e n im sem i olan bir im p a ra to ru n , realitenin ve g n l k hayatn icabatna u y m a k iin, y a p m o ld u u m h im b ir fedakrlkt. N o v e lle rin d e n b irin d e Ju stin ian yle yazyor: Biz b u k a n u n u m ill dilde deil, fakat u m u m u n dili olan grek d ilin d e yazdrttk, tki herkes, b u dili kolayca a n ly a b ild i in d e n , bu [Novelden] h ab e rd ar olabilsin,, (53). Ju stin ian b t n Nov e lleri bir m e c m u a d a to p la m a k fik rin d e idi: fakat b u ii baar m a a m u v a ffa k o lam ad; m a a m a fih z a m a n saltanatnda h u s u s m ahiyette b irk a top lam a eser v c u d e getirildi. N o v e ller Ju s tin ia n m h u k u k eserinin son safhas olarak te l k k i o lu n m a k ta d r ve b u n la r b u de v rin d a h il tarihi iin en m h im m e h a zla rd a n b ir in i tekil etm ektedirler. m p a ra to ru n fik rin e gre, b u drt m e c m u a , y an i Kodeks, Digest, nstitut ve N o v e ller bir k a n u n C orp s tekil edeceklerdi; fakat byle b ir m e c m u a Ju s tin ia n n h ay atn d a m e y d a n a gelem edi. A n c ak sonralar, O rta za m a n la rd a , X l inci asrd an itibaren, A v ru p a d a R o m a h u k u k u tetkikleri y eniden o rtaya ktkta, Ju s tin ia n n h u k u k eserlerinin heyeti m ec m uas Corpus juris civilis,, y an i M eden h u k u k C o rp s ism i altnda ta n lm a a baland: b u eser b u g n dahi a y n ad tam ak tad r. Ju s tin ia n m h u k u k eserinin b y k l ve b u eserin a h a lin in ekseriyeti tarafndan pek az a n lalan ltin d ilin d e

y a zlm olm as, K o dek sin baz k s m la r iin, h e m e n baz greke erhler ve h ls a la r y a p lm a sn a sebep oldu; nstitut ve D igestlerin d a h i m etne aa y u k a r sadk k a la n ve b ir ta k m erhler ihtiva eden tercm eleri (paraphrase) neredildi. Bu toplam a eserler y u k a rd a isim leri geen Ju s tin ia n n m u a v in le rin d e n Teofil, D oroteus ve die r b irk a zat tarafndan v c u d e getirildi (54). D e v rin ih tiy alar ve pratik m l h azalar y z n d e n elzem o lm u ve grek d ilin d e y a zlm o lan bu k k k a n u n m e c m u a la r o rijinal ltince m etinlere n a z a ran bir ta k m hatalar ve n o k s a n la r ih tiv a e d iy o rla rd ; buna, ra m e n b u n la r, a s lla n m geride b ra k tla r ve hatt b u n la r n yerine h e m e n h e m e n ta m a m iy le k a im o ld u lar. Bu m esai sayesinde k a n u n la r n y e n ile n d i i a y n d e v ird e m e d e n h u k u k u n tedrisi yeniden tek iltlan d rlm t. Y e n i ders p ro g ra m la r ta n zim edildi. D ersler be senelik b ir devreye ay rld. B irin c i sene zarfnd a balca ders m e v z u u n u nstitutlar, ik in c i, n c ve d r d n c senelerde D igestler tekil ediy ord u; beinci senede ise K odeks o k u tu lu y o rd u . Y e n i p ro g ra m a dair Ju stin ia n yle yazyor; H u k u k u n b t n m a h re m iy e ti ortadan k a lk tk ta n sonra talebeler iin gizli h i b ir ey k a lm y a c a k tr ve b u n la r, bizler iin T rib o n ia n ve die rle ri tarafndan to p la n m o lan b t n eserleri o k u d u k ta n sonra, m m ta z a v u k a tla r olacaklar, adalete h izm e t edecekler ve her yerde ve her d e v ird e in s a n la rn en k abiliy etlisi ve en b a h tiy ar o lac ak lard r (55). P rofesr lere h itab eden Ju stin ian , yle yazyor: A llahn y a rd m ile,, talebelere h u k u k u o k u tm a a balay n ve k e n d ile rin e taraf m z d a n izilm i olan yolu gsterin; tki b u n la r, b u y olu ta k ip ederek adaletin ve devletin m k e m m e l bendele ri o ls u n la r ve tk i sizler ahlftan m m k n olan en b y k an ve e refe istih k ak kesbedesiniz (56). G e n talebelere h ita p eden im p a ra to r yle y a zy o r: Sizlere v e r d i im iz b u k a n u n la r d ik k a t ve istekle re n in iz ve b u ilim d e o k a d ar m a l m a tl o ld u u n u z u gsteriniz ki, ta h silin izi bitirdikten son ra, devleti, h e rh a n g i b ir ub esin de idare edebilecek k a b ili yette o lm a k m id in i b e sliy e b ile sin iz (57). Esasen tedri sat p ro g ra m d a gsterilen m a d d e le rin ve b u n la ra dair y a zl m erhlerin talebelere te lkinine in h isa r ed iy o rd u . O r ijin a lin e , y an i k ls ik h u k u k in a s la rn eserlerine m ra c a a t ile m e tn in d o r u lu u n u ko n tro l etm ee v e y a h u t baka b ir tefsir tarz

teklif etm ee cevaz y ok tu. Talebeler y a ln z aslna tam a m iy le tevafuk eden tercm eler y ap m a a, ksa p arafrazlar ve h l salar tertip etm ee m e z u n d u la r. V c u d e getirili ta rzn d a k i b t n hata ve n o k s a n la rn a ve sureti te rk ib in d e tatbik e d ilm i olan m e to d u n b t n fen a lk la rn a ra m e n V I nci asrn b u ayan hayret h u k u k ib d a c ih a n m u l ve d e v a m l b ir e h e m m iy e ti haiz o lm u tu r. Ju stinian K odeksi bize R o m a h u k u k u n u m u h a fa za e tm itir: R o m a h u k u k u ise bize, b u g n k sosyetelerim ize h k im olan esas h u k u k p re n sip le rin i verm itir. D ie h l Justi n ia n m a z m in in in sa n iy e tin terak kisi iin en v e rim li eser lerden b ir in i m e y d a n a getirm i o ld u u n u ,, y azy o r (58). X II nci asrda, g arb A v ru p a d a R o m a h u k u k u y e n id e n tetkik e d ilm e e b a la n ld k ta Ju s tin ia n m m e d e n h u k u k K odeksi bir ok yerlerde h a k ik k a n u n o ldu . Prof. I. A. P o k ro v sk i yle d iy o r: R o m a h u k u k u c ih a n ik in c i defa olarak d iriltm i ve birletirm itir. G a rp h u k u k u n u n b t n inkiaf, z a m a n m z da d a h il o lm a k zere, R o m a h u k u k u n u n tesiri altnda b u lu n m a k ta d r . R o m a k a n u n la r n n en ky m e tli m u h te v iy a t b u g n k K o dek slerin m a d d e le rin e k a d ar n fu z etm itir ve b u n la r n ism i altn d a faaliyette b u lu n m a k ta d r.,, (59). B u h u k u k eserin baarlm as, Ju s tin ia n a tarih tarafn dan v e rilm i o lan B y k,, l k a b n n ta m a m iy le d o ru o ld u u n u ispata kfidir. H a lih azrd a, Ju stin ian k a n u n la r n n tetkikinde, son derece enteresan b ir hdise m a h e d e etm ek k a b ild ir. B u g n e k a dar b u tetkikat R o m a h u k u k u n a d a h a esasl n fu z ed e b il m e k iin y a p lrd ve ik in c i derecede bir e h e m m iy e ti h aizdi. Bu d u r u m N o v e ller iin varit de ild i. Fakat K odeks bal bana b ir etd m e v z u u a d d o lu n m y o r ve m stakil,, ara trm a la rn hede fini tekil etm iy o rd u . Bu erait altnda Justin ia n n eserinde b u lu n a b ile c e k balca k u sur, b u eserin ge rek o rijin a l m etinleri ksaltm ak, gerek b u n la ra ilveler y a p m a k suretiyle, k l s ik h u k u k u tah rif etmesi o lab ilirdi. Tabi T ribo nian bu vaziyetten m esul tu tu lu y o r d u . B u g n ise klsik m etinlerde y a p lm o lan b u d e i ik lik le rin , m e llifle rin keyf h are k e tle rin in bir neticesi o lm a y p R o m a h u k u k u n u V I nci asr ark R o m a im p a r a to r lu u n u n h ay at artlarna u y d u r m a k k a y g u s u n d a n neet etm i o ld u u n u ispat etm ek iin allm ak tadr. B inaenaley h b u m h im mesele y le b ir e k il

alyor: Ju s tin ia n n eseri z a m a n n n ih tiy a la rn a te k ab l e d iy o r m u idi, e tm iy o rm u idi ve h a n g i n is b e te ? Bu m eseleyi, K o dek sin in tib a k ettirilm i o ld u u fa rzo lu n a n V I nc asr h a y a tn n u m u m artlarm nazar itibare a lm a k suretiyle, tet k ik etm ek lzm d r. G erek h e lle n izm ve gerek h ris tiy a n l n her ikisi de b u toplam a eserin m e llifle ri ze rin d e m u a y y e n bir tesir icra etmi o lm a ld rla r. ark detleri, eski R o m a h u k u k u n u y e n id e n g zden g e irm ek suretiyle v c u d e geti rilm i olan b u esere g irm ilerdir. B u g n k h u k u k tarih ilm in in vazifesi Ju stin ia n m Kodeks, D igest ve nsttutlarnd a k i Bizans tesirlerini tesbit etm ek ve k y m e tle n d irm e k tir (60) J u s tin ia n n N o v e lleri, g n l k k a n u n la r d a n o ld u k la rn d a n , m u a s r h ay atn artlarn ve ih tiy alarn aksettirm ektedir. Ju s tin ia n n b u h u k u k eseriyle birlik te b u im p a ra to ru n z a m a n saltanatnda stanbul ve B eyrut h u k u k m ek tep leri n in in k ia f etm i o ld u k la r n h atrlatm a k l z m d r (61). D ier b t n h u k u k m ektepleri, putperestlik m erk ezle ri o ld u k la r n d a n dolay, l v e d ilm ile rd ir.

JUSTNANTN DN SYASET. ATNA MEKTEBNN KAPATIL MASI. BENC UMUM KONSL.


R o m a esarlarm n vrisi olan Ju stin ian R o m a im p a r a to r lu u n u y eniden ih y a etm ei k e n d si iin b ir vazife te lk k i etti; fakat a y n i za m a n d a im p a r a to r lu u iin d e tek k a n u n ve tek m e zh e p tesis etm ek istiy o rd u. Tek devlet, tek k a n u n , tek kilise,, ite Ju stin ia n siyasetinin istinat ettii ksa fo rm l b u idi. P rensip itibariyle m ste bit olan Ju s tin i an , iyi te k iltla n d rlm bir devlette her eyin im p a ra to ru n otoritesine tbi olm as l z m g e ld i in e k a n i idi. K ilisenin, h k m e tin elinde, b y k b ir silh tekil ede bileceini ta m a m iy le tak d ir eden im parato r, k ilise yi her t r l vas talarla ta h a k k m altna a lm a k iin urat. Ju s tin ia n n d in p o litik a sn n u m u m p re n sip le rin i kefetm ek iin u raan m v e r r ih le r bazan siyas sebeplerin teveffuku le h in d e bir te m a y l gsterm ekte ve d in in , im p a ra to ru n in d in d e , devletin bir h iz m e tk r n d a n baka birey o lm a d n beyan etm ekte (62), b a zan ise b u ik in c i K o n stan tin in, d in m e v z u u b a h s o ld u u za m a n la r, devlete kar vazifelerini u n u tm a a h azr o ld u u ,, (63) fik rin d e b u lu n m a k ta d rla r. K ilisenin h k im i

o lm a k a rzu su n d a b u lu n a n Justin ian y a ln z r h b a n iy ttin idare sini eline a lm a k ve m u k a d d e ra tn tayin etm ek (en m e h u r kilise m m e ssille rin i istisna ey lem eksizin) gayesini g tm e d i; fakat tebaalarnn d in a k id e le rin i tesbit etm ei k e n d in in bir h a k k olarak te lk k i etti. m p a ra to ru n d in fik ri her ne olursa olsun, b u fikir tebaalar tarafndan m e c b u r olarak k a b u l o lu n m a l idi. B u n d a n dolay Bizans im p a r a to r u n u n rhbaniyetin h ay atn tanzim e, en y k se k r u h a n m a k a m la ra istedi in i geirm ee, d in m cadelelere ara b u lu c u ve h a k e m ola rak m d a h a le etm ee h a k k va rd . D i e r taraftan Ju stin ian , r h b a n iy e ti h im a y e etm ek, y eni kilise ve y eni m anastrlar ina ettirm ek ve b u n la ra husus im tiy a zla r bahe tm ek sure tiyle, kiliseye kar l tu fk r b ir tavr tak n d . B u n d a n m a ad a d o g m a tik m n a k a a la ra sk sk itirak etm ek ve k a b ili m nak aa olan d o k trin m eseleleri iin hal areleri vazetm ekle im p a ra to rlu k d a h ilin d e it kat v a h d e tin i tem in h u s u s u n d a b t n g ayretini sarfetti. C is m a n k u v v e tin din ve kilise ilerinde s t n l n tesis etm ei ve ehasn en s a m im d in itik atlarn n en derin n o k talarn a k a d a r g irm e i istihdaf eden b u siyaset tarihte esaropapizm ,, ism i altnda tanlm a k ta d r ve Ju stin ian esaropapist te m a y l n en karakteristik m m e ssille rin d e n b iri olarak te lk k i o lu n a b ilir. Ju s tin ia n n fik rin e gre devlet reisi a y n z a m a n d a h em esar ve h e m Papa olm al, y an i ah snda cism an ve r u h a n ku dreti tam olarak birle tirm e li idi. Ju s tin ia n m faaliyetinde srf siyas cepheyi g ren tarihilere gre im p a r a lo r u n esaropapizm ,, in in balca sebebi siyas k u d re tin i e m n iy e t altna a lm ak , h k m e tin i tarsin etm ek ve te sad fn k e n d in e bahetm i o ld u u en y k se k otoriteyi d in esaslara istinat ettirm ek arzu su o lm utu r. Justin ian m k e m m e l bir d in terbiye g rm t . M uk add es K itaba m k e m m e le n vakft ve d in m n a k a a la ra itirak etm ekten haz du y ard ; bizzat b irta k m d in lhler yazm t. Fakat d in ih tilfla rn , siyas b a k m d a n dahi, tehlikeli a d d e d i y o rd u ; n k fik rin ce b u n la r im p a r a to r lu u n v a h d e tin i tehlikeye so kuy orlard. Justin ve Ju stin ia n m ik i selefinin, Z enon ve Anastasn m onofisit ark kilisesi ile bir u zla m a y o lu n a g irm i ve b u y zd e n R o m a kilisesi ile m nasebat kesm i o ld u k la rn g r m t k . Justin ve Ju stin ian aka b u son k ilis e n in tara.n

iltiza m ve b u n u n la y e n id e n m n ase b e t tesis ettiler. B u n d a n d o la y ark vilyetleri, eer tab ir caizse, Ju s tin ia n dan u z a k latlar. Bu vaziyet geni lk e si d a h ilin d e b ir tek m ezh e p tesis etm ei son derece arzu eden im p a ra to ru n g z n e tabi olarak, b a tm y o r d eildi. Fakat arkta ve garpta, skenderiye, A ntaky a ve R o m a d a kilise v a h d e tin i tekrar iade etm ek im k n s z d . B ir ta rih in in d e d i i g ib i Ju s tin ia n h k m e ti, takip ettii d in siyasette, ik i y z l bir Ja n u s a b en zem ek te dir; Ja n u s u n b ir y z g arba m te veccih o lu p R o m a y a hitap etm ekte, arka b a k a n die r y z ise S u riy e ve M sr p ap az lar n e z d in d e h a k ik a ti aram ak tadr (64). Ju stin ian , saltanatnn b a la n g c n d a n itibaren, R o m a ile u z la m a d in siyasetine esas ittihaz etti; b u n d a n dolay ve rm i o ld u u k a rarla ra ark v ily e tle rin in iddetle m u a rz o ld u k la r K a d k y k o n s ilin in m d a fii olarak oriaya k m a k m e c b u ri yetinde kald. Ju stin ian z a m a n n d a p a p a lk , kilise sahasnda, en y k s e k otoriteye m a lik o ld u . R o m a p isk o p o su n a y azd m e k tu p la rn d a Ju stin ian b u zata P apa,,, "R o m a P ap as,,, A postolik Papa,, P apa ve Patrik,, ilh... g ib i isim ler ver m ekte ve P apa n v a n m m n h a s ra n R o m a pisko po su iin k u lla n m a k ta d r. M e k tu p la rn d a n b irin d e im p arato r Papaya b t n m u k a d d e s kilise lerin ba,, (Caput omnium sancfarum ecclesiarium) (65) diye hitap etm ekte ve N o v e llerinden b irin d e Y eni R om a, y ani stan b u l p is k o p o s u n u n m a k a m saadetinin eski R o m a d a k i apostolik P ap alk m a k a m n d a n sonra ik in c i derecede geldiin i,, (66) gayet ak b ir tarzda beyan etm ektedir. Justin ian , Y a h u d ile r, putperestler ve rafzlerle m c a d e le ye giriti. Bu s o n u n c u la rn srasna M an i m e zh e b i m rid le ri, nasturler, m onofisitler, arianistler ve d i e r daha az e h e m m i yetli d in m e zh e p le rin slik leri d a h ild i. A ria n iz m garpta, G e rm e n kabile leri arasnda, pek fazla ta a m m m etmiti. m p a r a to r lu u n m u h te lif k s m la rn d a putperestlik bakayas h a l m e v cu ttu ve putperestler d a h a h a l n a za rla rn , p utp e restliin balca m e rk e zi olm as hasebiyle, A tina M ekte b in e e v iriy o rlard . Y a h u d ile r ve daha az e h e m m iy e tli rafz te m a y lle rin slikleri, ilk za m a n la rd a bilhassa ark vilyet le rind e b u lu n u y o rla rd . Bu m ezh ep ler arasnda, tabi olarak, en fazla m r id i o lan m o n o fisizm idi-

G arpta arianistlere kar y a p la n m cadele, y u k a rd a g r m o ld u u m u z vehile, G e rm e n k r a llk la rn n ksm en v e y a h u t ta m a m e n zaptiyle sona eren b irta k m asker harekt ek lin i ald. Ju s tin ia n da k k le m i olan im p a ra to rlu a b ir tek m e zh e b in elzem o ld u u kanaati rafzlik d o k trin ve tedrisatnn balca m m e ssille rin e kar en k k b ir m sa m a h a y a d a h i yer b r a k m y o r d u ; b u sebepten b u n la r Ju stinian za m a n n d a , m lk ve asker otoriteler tarafndan tatbik edilen iddetli itisaflara m a ru z kaldlar. P utperestliin son b a k iy e le rin i k k n d e n k a ld rm a k zere Ju stinian, 5 2 9 da, erim ekte o lan p utp erestliin son kalesi olan ve in k ra z, V in c i asrda, Teodos II za m a n n d a , stanbul n iv e rsite sin in y aratlm as ile tacil edilm i b u lu n an m e h u r A tina Felsefe M e k te b in in k a p atlm asn e m retti. B irok profesrler s r g n e g n d e rild ile r, ve m e k te b in m al ve m lk m sadere edildi. Bir tarih i yle yazyor: talyann son putperest ib a d e tg h n n , M onte K assino m u kaddes o r m a n n d a k i A po llon m a b e d in in Sen B enuv a tarafn d an tah rip e d ild i i a y n i sene, Y u n a n is ta n d a k lsik p u tp e restliin son istin a tg h n n ta h rib in i dahi g rd,, (67). B u tarihten itibaren A tina kat olarak m ed eniye t m erkezi o lm a k ta n kt ve k k , gayet sakin, ik in c i derece bir ehir h alin e geldi. A tina M e k te binin baz profesrleri ra na hicret etm ee karar verdiler ; b u rada, s y le n d i in e gre, k ral H srev, felsefe ile a lk a d ar o lu y o rd u . B u n la r randa m k e m m e l b ir tarzda k arlandlar, fakat b u grekler gurbette y aam aa ta h a m m l edem ediler ve H sre v, Ju stin ia n ile, bu filosoflarn itisaflara m a ru z k a lm a m a la r ve h ristiy a n lk d o k trin in i k a b u le icbar edilm e m e le ri h u s u s u n d a , bir anlam a aktettikten sonra b u n la r m e m lek etlerine iade etm ee karar verdi. Ju stin ia n v a d in i tuttu ve putperest filosoflar, hayatla rn n m te b a k i k s m la rn B izans m p a ra to rlu u n d a , tam bir e m niy e t iinde, geirdiler. Ju stin ian , d ie r taraftan p u t perestlii ta m a m iy le ortadan k a ld rm a a m uv affa k o la m a d ; putperestlik, gizli olarak, baz h c ra m n ta k a la rd a yaam akta d e v am etti. Filistinde, bran d in in e y a k n b ir dine m a lik o lan Samaritenler h k m e tin itisaflarna ta h a m m l edem ediler ve isyan ettiler; b u n la r k a n l bir surette te n k il edildiler. B irok sina-

g o g a r tah ribe u r a d ; tahripten m a su n k a la n la rd a ise A h d i A tiki bran m e tn in d e n o k u m a k yasak e d ild i; b u m e tn in y erine Septant,, a d n tayan greke tercm esini ik a m e etm ek m ecburiyeti hsl oldu. A hali m e d e n h u k u k u n u k a y betti. N asturler dahi iddetli itisaflara m a ru z kaldlar. Fakat Ju s tin ia n m m onofisitlere kar takip ettii siyaset te k m il bu hdiselerden daha m h im o ldu . lk evvel im p a ratorun m onofisitlerle olan m nase b e tle ri b y k b ir siyas e h e m m iy e ti h a izd ile r; n k b u n la r ark v ily e tle rin in , M srr S uriy e ve F ilistinin hayat m eselesine pek y a k n d a n b a l idiler. S aniy en m onofisitler im p arato r ze rin d e b y k b ir n fu z u olan Ju s tin ia n m kars T eodoran m h im ay esi altn d a b u lu n u y o r la r d . M u a sr bir m onofisit m u h a r rir , Efesli Jan, Teodoray "say seven, gayretle m eb u k a d n ,,, y a h u t A llah tarafndan, en m k l zam an la rd a, itisaf g renleri h im a y e etm ek iin g n d e rilm i olan en h ristiy an im paratorie,, ola rak gsterm ektedir (68). T eodoran m tavsiyesi ze rin e Justinian, saltanatnn ba la n g cn d a, m onofisitlerle u z la m a k te e b b s n d e b u lu n d u . Justin z a m a n n d a ve Ju stin ian saltanatnn ilk senelerinde nefy edilm i olan m o n o f s>t piskoposlara, avdet etm eleri iin, m sa ad e verildi. B irok m onofisitler, d in bir u zla m a k o n feransna itirak etm ek zere, stanbu la davet e dildiler ; m parator, bir gz ah id in e gre, b u n la r h a sm la riy le orto d o k s lu a ve dine yaraan m l y e m e t ve sabr ile,, (69) b t n p h e li m eselelere dair m n a k a a d a b u lu u m a a ev ketti. Payitaht sara y larnd an b irin e yerletirilm i o lan be y z m onofisit ra h ip b u saray b y k ve fevkelde b ir m n z e vler lne,, (70) tah v il ettiler. M o n o fisizm in h a k ik k a n u n vaz ve ba A nta ky a p isko po su Sever, 5 3 5 te stanbu la geldi ve b u ra d a b ir sene k a ld (71). m p a r a to r lu u n m e r kezi, 5 3 5 senesi b a lan g c n d a, Anastas z a m a n n d a k i m a n z a rasn, bir dereceye kadar, tekrar iktisap ediy ord u (72). M onofisitlerle u z la m a k taraftarlndan do lay tan lm olan T rabzon p isko po su A n tim stanbu l p a tri i nasbedildi. M o n o fisitler g alip gelecek g ib i g r n y o r d u . Fakat vaziyet pek a b u k deiti. P apa Agapet, stanbu la geliinde, ve ak o im e tlerin partisi ( m frit ortodokoslar) Antim in d in m sa m a h a la r karsn d a o derece feryat etm ee balad lar ki Ju stin ian , h i p h e siz a rzu su h ilfn a, siyase

tini deitirm e k m e c b u riy e tin d e kald. A n tim azle d ild i ve M enas n a m n d a b ir ortodokos papas tarafndan istihlf o lu n d u . T arih bir ahadete gre im p arato r ile pap a arasnda aa d ak i m u h a v e re cereyan e tm ilir: Ju stin ia n Seni ya b izim le h e m fik ir o lm a a icbar edeceim , y a h u t s r g n e gnde re ceim * dem i, A gapet ise im p arato rlarn en h ristiy a n o lan Justinia n ziyaret etm ek istiy o rd um ; h a lb u k i k a rm d a bir D io k le tian b u lu y o r u m ; m a am afih tehditlerin beni k o rk u tm a z (73) c e v ab n verm itir. m p a ra to ru n p ap ay a kar gsterm i o ld u u m s a m a h a n n ksm e n o dev ird e talyada O strogotlara kar b a lan m olan harpten ve Ju s tin ia n m garbte b ir istinatg h a olan ihtiyacndan neet etm i o lm as ok m u h te m e ld ir. Bu m s a m a h a y a ra m e n Ju stin ian , h k m e ti m onofisit lerle bartrm a k m id in i ta m a m iy le terketm edi. Bu h usus U R u h an ,, m e h u r va k a sn d a k e n d in i aka gsterdi. B urada V in ci asrn teolou, M opsuestal Teodor, y r li Teodoret ve Edessal bas bahis m e v z u u idiler. Monofisitler,. n a stu rlik fik irle rin e ra m e n , b u m e llifi m a h k m .etme d i in d e n dolay, K a d k y k o n s ilin i te n k it ediy orlard. P apa ve ak o im e tler ise b u n la ra b u n o k tad a iddetli b ir m u k a v e m et gsteriyorlard. Bu m uhalefete fena halde k za n Ju stinian b u hdisede m onofisitlerin h a k l o ld u k la r n ve orto do kslarn b u n la r a iltih a k etm eleri l z m g e ld i in i bey an etti. B u n d a n m a d a 5 4 3 te, b u teologun eserlerini aforoz eden ve b u n la r m dafaa, y a h u t tasdik edecek o la n la rn a y n cezaya arp lac an iln eden (74) bir e m irn a m e neretti. Ju stin ia n bu e m irn a m e y i b t n im p a ra to rlu k iin m ec b u r k lm a k istedi ve b t n p atrik ve pisko po slar tarafndan im z a la n m a s n istedi. Fakat b u istei yerine g etirm ek ko la y de ild i. G arp , b u e m irn a m e y i im za y a m u v a fa k a t e tm e n in K a d k y konsilif otoritesine bir ne v i tecavz m a n a sna g eleb ileceini d n e re k heyecana geldi. K artacal lim b ir diyakos yle y a z y o r : K a d k y k o n sili kararlar m n a k a a y a v a ze d ild i i tak dirde z n ik k o n sili d a h i b u kabil b ir tehlikeye d u a r olm az m ? (7 5 ). B u n d a n m a a d a u sual d a h i s o ru lu y o rd u : l le r m a h k m e d ile b ilirm i ? n k bu teolog b ir asr evvel lm le rd i. En n ih ay e t g arp kilisesinin baz m m e ssille ri im p a ra to ru n , b u em irn a m e si ile, kilise m e n s u b n in in fikir h rriy e tin e tecavz ettii m lh a zasn d a idiler. Bu son fikir, teden beri d o g m a tik meseBizans mparatorluu Tarihi 13

MPARATORE TEODORA, JUSTNAN I. N KARISI

le lerin h a llin d e im p arato r k u d re tin in m d a h a le s in e alm olan ark kilisesinde h e m e n h e m e n y ok g ib i idi. D i e r ta raftan, l m e llifle rin m a h k m iy e ti meselesi M u k a d d e s K itap ta h a lle d ilm iti : K ral Josias, A h d i Atikte, y a ln z p u t perest rah ip le ri d iri d iri k u r b a n etm ekle k a lm a m , fakat z a m a n saltanatndan ok daha evvel lm o la n la rn m e za r la rn atrm ve k e m ik le r in i m e zb a h ze rin d e y aktrm t { Krallar IV, 23, 1 6 ) . te bu suretle ark kilise sinin b u e m ir n a m e y i ta n m a a ve teologu m a h k m etm ee raz o ld u u b ir za m a n d a g.rp kilisesi b u n a m u a rz b ir cephe alm o lu y o rd u . H lsa, Ju s tin ia n n b u e m irn a m e si b,tn kilise tara fn d an h i bir za m a n tan lm a d . Ju s tin ia n m , g arp kilise sini k e n d i tarafna celbedebilm esi iin , R o m a c a k i p ap ay b u e m irn a m e y i tasdika ik n a etmesi lzm g e liy o rd u . B in aenaley h pap a V igil stanbula davet edil di. P apa b u rada yedi seneden fazla bir m d d e t kalacakt. M u v asalatn m te a k ip papa alenen e m irn a m e a e y h in d e o d u u n u bey an elti ve stanbul p atrik i M enas aforoz etti. Fakat za m a n i;e, bir tak m tesirler altnda, V igil Justin ian ve T eodoran m a r z u la rn a tebaiyet etti ve 5 4 8 de, drt ark p a tr ik in in rey ine k e n d i rey ini de ilve ederek bu r u h a n iin u m u m iy e tle Judicatum tesm iye o lu n a n bir m a h k m iy e t karar neretti ve bu, Teodoram n son zaferi oldu. m p a r a torie, m o n o fisizm in kati ve za ru r zaferinden e m in olarak, a y n i sene zarfnda, ld . V igil b t n g arb A v ru p a r a h ip le rini prensle rin en h a lim i Ju s tin ia n ve Teodoraya,, d u a la r n s u n m a a de v am etti (7 6 ). Fakat garp kilisesi, V ig il tarafndan y a p lm olan m s a m a h a y tasvip etmedi. H att A frika p iskoposlar, b ir konsil top ly arak , p ap ay aforoz etm ee k a rar verdiler. Bu garp h d ise le rin in tesiri a lu n d a papa tereddt eirree balad ve ilk k a rarn a r c u ederek Judicaiumv u geri ald. Bu vaziyet kartsnda ju s tin ia n bir u m u m ko nsil top ;am aa karar ver di; ko nsil 5 5 3 te sa n b u :d a top land. Bu beinci u m u m k o nsilin vazifesi, ev velki konsillerink in e n azaran, o k daha m a h d u ttu . H e rh a n g i y eni bir rafz k bahis m e v z u u d e ild i; y a ln z n c ve d r d n c k o n sille rin ksm e n n a siu rlik , fakat bilhassa m o no fizit d o k trini h a k k n d a ittihaz etm i o ld u k la r k a rarlarla a lk a d a r baz n o k ta la rn ta v zih i icap e d iy o rd u . m parator, o za m a n la r

is ta n b u ld a b u lu n a n p a p a n n k o nsile itira k in i son derece arzu e diy ord u; fakat V igil b ir ta k m m azeretler ileri s r d ve daveti k a b u l etmedi; k o n silin hi b ir top lantsnda b u lu n m a d . K o nsil teologun eserlerini tetkik ve im p a ra to ru n fik rin e iltih a k etti. K onsil M opsuesta piskoposu dinsiz Teodo ru ve b t n d in siz eserleini, Teodoretin y azm o ld u u d in e m u g a y ir eserlerin kffesini ve b a s a izafe o lu n a n d in siz m e k tu b u ve b u n la r m d afa a y o lu n d a (a d defensionem eorum ) eser y azm ve y a h u t y azacak o la n la rn kffesini,, (77) aforoz etti ve lnetledi. K o n silin k a ra rla rn n m e c b u r o ld u u il n edildi ve Justi n ian, b u r u h a n n in m a h k m iy e tin i tesvip etm iy en pis k o p o slara k a r b ir itisaf ve s r g n politikas tatbik etm ee balad. P ap a V ig il M a rm a ra a d a la rn d a n b irin e s r ld . E n n ih ay et, m a h k m iy e t k a ra rn im z a la m a a raz o ld u ve Rom a y a avdet iin m sa ad e ald. Fakat yolda, S ir a k z de ld . G a rp , 5 5 3 k o n sili k a ra rla rm , VI nci asrn s o n u n a kadar, k a b u l etm edi ve ancak B y k G re g o r I (5 9 0 604) tarafndan U r h a n ile m e g u l o lm u o lan k o n sild e din h u s u s u n d a h i b ir h a k y e n m e m i ve h i b ir d e i ik lik y a p lm a m o ld u u n u n (78) il n edilm esi zerine, 5 5 3 k o n sili b t n garpta u m u m m ahiyette ve d ie r ilk drt k o n sil m ertebe sinde bir k o n s il olarak k a b u l o lu n d u . Ju s tin ia n tarafndan m onofisitlerle ortodokslar b a rtrm a k iin a lm o lan hararetli m c a d e le m it edilen neticeleri ve rm e d i. M onofisitler k e n d ile rin e b a h se d ilm i olan m s a m a h a la rd a n m e m n u n k a lm a d la r. J. M aspero, 5 3 7 ile 5 7 0 ara sn d a k i devrey i katolik tethi devresi tesm iye ediyor (79). Ju s tin ia n saltanatnn s o n u n a d o ru im p a ra to ru n din siya setinde m u a y y e n bir istikam et k a y d e tm e k m m k n d r ; fakat b u nokta daha h e n z kfi derece te n v ir ed ilm e m itir. 5 6 5 te ih tiy ar im p a ra to r ld ve h k m e tin d in siyaseti deiti. Ju s tin ia n m d in siyasetinin b ir p in o su y ap laca k olursa, im p a ra to ru n im p a ra to rlu k d a h ilin d e birle ik b ir kilise v c u de g etirm ee m uv affa k o la m a d g r l r . O rto d o k s lu k ve m o n o fisizm b irib iriy le uzlaam ad lar; n astu rlik, M a n i m e z hebi, bran d in i ve b ir dereceye k a d a r putperestlik mevcud iy e te rini tem adi ettirdiler. D in b irlik h u s u le gelem edi ve Ju s tin ia n m teebbs akam etle netice lenm i te lk k i o lu n a b ilir.

Fakat Ju s tin ia n n d in siyasetinden b a h se d ild i i za m a n b u dev ir iin karak te ristik o lan d in i y a y m a faaliyetini u n u t m a m a k lzm d r. Justin ian , bir h ristiy a n im p a ra to ru olm as dolaysiyle, h ristiy a n l im p a ra to rlu k h u d u tla r n n tesine k a d a r y a y m a k e n d isi iin b ir vazife te lk k i etti. T una c iv a rn d a o turan H e r u iler, b a z Kafkas kab ile le ri ve im al A frika ve oria N il h av alisinde yaay an m a h a ll kabile ler h risti y a n l b u im p a ra to ru n za m a n saltanatnda k a b u l ettiler(80).

JUSTNANIN DAHL SYASET. NKA SYANI.


Ju s tin ia n n c lu s u esnasnda b t n im p a ra to rlu k ta k a r k lk ve anari h k m fe r m a idi. Sefalet b t n m em leketi, bilhassa vilyetleri, k e m iriy o rd u . V ergiler l y k iy le toplanamy ordu . A tm e y d a n o y u n la r g r u h u , b y k arazi sahipleri, tahttan m a h r u m b ra k lm o lan Anastasn ak rab a la r ve en n ih a y e t din k a v g alar d a h il k a rg a alk lar arttryor ve m u c ib i endie bir vaziyet ihdas ediy ord u. Justin ian , tahta ktkta, devletin d erin d a h il reform lara ih tiy ac o ld u u n u aka anlad. K e m ali cretle ie balad. Ju s tin ia n m b u s a h a d a k i faaliyetine dair elim izd e b u lu n a n balca m e h a zlar b ir taraftan N oveller, d ie r taraftan o devirde y a zlm L id y al Ja n n Roma devletinin usul idaresine dair adl m u a sr tretesi ve y ine o de v rin m a h s u l ve aada bahis m e v z u u edilecek o lan P ro k o p u n Gizli Tarih\ dir. Y eni bir z a m a n d a b u m e v zu ile a lk a d ar k y m e tli m alzem e ye p a p i rsler ze rin d e rastlam ak kabil o lm u tu r. Justinian, salanatnn b a lan g c n d a, payitahtta, k e n d isin i az kalsn devirecek olan m th i b ir isyann p atlad n a ahit oldu. s ta n b u lu n balca m ahallesi, araba k o u la rn a son derece m e c l b olan stanbul h a lk iin m e rg u b bir toplant yeri tekil eden it kus,, y a h u t H ip o d ro m (A tm eydan) m ahallesi idi. U m u m iy e tle y eni im parator, ta giyer giym ez, b u H ip o d rom a gelir ve Katisma a d n tayan im p arato r locasnda h a l k n ilk alk la rn toplard. A rabaclar drt m u h te lif renkte elbise g iy e rle rd i: yeil, m avi, beyaz ve k rm z . H ristiyan k ilise sin in glad yatr d v m e le rin i m e n e tti in d e n b e ri, araba y arlar p ay itah tn en fazla lezzetle seyrettii bir temaa h a lin i alm lard . H er re n g in arabaclar etrafnda gayet iyi

te k iltla n d rlm partiler top lanm t. Bu partilerin k e n d i kasalar vard; b u n la r arabaclarn, atlarn ve yar ara b a la rn n m a sra fla rn g rrle r, die r re n k le rin taraftarlar ile rekabet ve k a v g a ederlerdi. Bu partiler az bir m d d e t sonra Yeiller, M av iler ilh... ism i altnda tan ld 'ar. ik u s v e yar* lar ve irk u s partileri R o m a im p a r a to r lu u n d a n Bizansa g em iti ve m u a h h a r bir a n ane b u n la r n tesisini R o m u lu s ve R e m u s un efsanev de v irle rin e k a d a r k a ry o rd u . Bu drt p a rtin in tad isim le rin esas m anas d a h i pek v a zh d e ild ir. V I nci asr, y a n i Ju stin ian devri m e h a zla r b u is im lerin d rt u n s u ra te k ab l ettiini b ild irm e k te d irle r : to p ra k (Yeiller), su (M aviler), h a v a (Beyazlar) ve ate (K rm zla r). irk u s o y u n la r fev kalde debdebe ve ih tia m la riy le tem a y z ederlerdi; seyircilerin adedi baza 5 0 0 0 0 i b u lu rd u . Y ava yava, Bizans d e v rin d e dem is m in i alan irk u s p artileri u veya b u siyas, tim a ve d in te m a y l ifade eden siyas partilere in k l p ettiler. irk u s 'ta k i h a lk n sesi b ir nevi efk r u m u m iy e n in ve m illetin sesi o ldu . F. I. s p e n s k i m a tb u a t m e v cu t o lm a d n d a n , H ip o d ro m , baz hallerde, h k m e te em irle r v e rm i o lan efkr u m u m iy e n in serbeste te za h r ettii y egne m a h a l oldu,, (81) diyor. Bazan im parator icraat h a k k n d a h a lk a izah at v e rm e k i in irk u s ta isbat v c u t ederdi. VI nci asrda en n fu z lu partiler o rto d o k slu k taraftar o lan ve bu y z d e n K adk y lle r,, (y ani K a d k y k o n sili taraftan) tesm iye o lu n a n M aviler (Venetoi) ve m o n o fisizm i iltizam eden Yeiller (Prasinoi) idi. Anastas z a m a n n d a p a y i tahtta b ir isyan bagsterm i ve ortodoks partisi, m th i y a m a la rd a n sonra, yeni b ir im p a ra to r isteyerek H ip o d r o m a ko m utu ; Anastas b u ra d a k o rk u iin d e ve tasz olarak ispat v c u t etm i ve m n a d iy e m a k a m n d a n e k ilm e e hazr ol d u u n u b ild irm e s in i em retm iti. H a lk im p arato ru b u acna cak vaziyette g rd k te s k n b u lm u ve bu suretle isyan nihay ete erm iti. Bu v a k a H ip o d ro m ve p ay itah t h a lk r n h k m e t ve bizzat im p a ra to r ze rin d e m a lik o ld u u n fu z b a k m n d a n karakteristiktir. Anastas m onofisit o ld u u n d a n dolay, tab i olarak, Yeilleri h im a y e etti. Justin ve Ju s tin ia n m tahta k m a la riy le o rto do ksluk ve b u n u n la b irlik te M av ile r galebe aldlar. Fakat T eodora

Yeillere m te m a y ild i. te b u suretle, im p a ra to rlu k tahtnda bile, b u m u h te lif partiler m d a file r b u lu y o rla rd . Payitahtta 5 3 2 m th i ih til lin i tevlit etm i olan sebep ler ok ve m te n e v v id irle r. Ju stin ian a le y h in d e teekkl eden m uhalefet ailev, siyas ve din m ahiyette idi. Anastasn hayat a olan yeenleri, Justin ve b u n d a n sonra Ju s tin ia n n tahta k m a la riy le k e n d ile rin i b u h ak tan m a h r u m e d ilm i ad dediy orlard. B u n la r m o n o fizm e m te m a y il olan Y eil ler partisine daya n y o rlard . B u n la rn esas gayesi Justinia n d e v irm ekti. Siyas m uhalefet y k se k m e m u rla ra ve bil* hassa suiistim alleri, g ay ri k a n u n hareketleri, n iz a m h ad d e n fazla v e rg i top lam alar ve z u l m le r i y z n d e n h alk ta b y k b ir i b ir a r tevlit etm i olan, y u k a rd a isim le rin i z ik re tm i o ld u u m u z m e h u r h u k u k in a s T rib o n ia n a ve P re tu v ar prefesi K a p a d o k y al Ja n a kar d u y u la n u m u m infialden ileri g e liy o rd u . N ih ay e t d in m uh alefe t Justin ve Ju st:nian z a m a n n d a b y k iztraplar e k m i olan m o nofisitler tara fn d an geldi. B t n b u sebeplerin heyeti m ec m u a s p a y i tahtta h a lk n is y a n n d o u rd u . Bu defa iin ara la rn d a k i din ih tilfla rn u n u ta n M aviler ve Y eillerin nefret ettik leri h k m e te kar birlem i o ld u k la r n k a y d e tm e k e n teresandr. m p arator ile H ip o d r o m d a to p la n m olan h a lk arasnda b ir m n a d i vastasiyle cereyan eden m z a k e re lerden h i bir netice k m a d (82). syan ehirde ratle yayld. Asilerin n ik a , y an i zafer,, y a h u t y en,, diye b a r m a la rn d a n d o la y b u isyana tarih N ik a isy a n ,, a d n v e rm itir En g ze l b ina lar, en nefis sanat ab id ele ri y a k lu p y k ld . Ayasofya b a zlik i d a h i y a k ld : Bu bazilik in y e rin d e bir m d d e t sonra m e h u r Ayasofya katedrali y kselecekti m p a ra io ru n T rib o n ia n ve K a p a d o k y a l Ja n ' ko v a c a n a dair v e rd i i sz, H ip o d ro m d a h a lk a hitaben sy le d ii n u tu k h i b r tesir y a p m a d . Anastas'n bir y e e n i im p a rator iln edildi. Saraya e k ilm i o lan Ju stin ian ve m avirle i d a h a o v a k it payitahttan firar etm ei d n y o r lard; fakat b u n a z ik and a T eodora b u n la r n im d a d n a yetiti. P ro k o p im p a ra to rie n in sylem i o ld u u n u tk u bile, kayd et m itir k i b u n d a , baka fik irle r arasnda, u n la r s y le r: Bir kere d n y a y a g eldik ten sonra insan iin l m d e n k u r tu l m a a im k n yoktur; fakat bir in s a n n im p a ra to r ike n, firar etm esine m s a m a h a edilem ez; eer firar etm ek n iy e tind e

isen, esar, pek a l : p aran var, g e m ile rin hazr, d e n iz a k t r . . . Fakat d n ve firar ettikten sonra l m k u r tu lm a a tercih ede ceinden k o rk . Ben ferfernin g ze l bir kefen o ld u u n u syliyen eski b ir d a rb m eseli severim ,, ( 8 3 ) . O za m a n isyan bastrm ak vazifesi Belisara tevdi o lu n d u : isyan alt g n d e n beri d e v am ed iy o rd u . Belisar a y a k la n m o lan h a lk H ip o d ro m a tk m a a ve b u ra d a m u h a sa ra etm ee m u v a ffa k o ld u . 3 0 - 4 0 0 0 0 k a d ar as ld r d . sy an bastnlm t. m p a ra to r'y e n id e n salam bir tahta o tu ru y o rd u . Anastasn yeen leri id a m edildiler. Ju s tin ia n n d a h il siyasetinin en karakteristik vasflarn d a n b ir in i b v k arazi sah ip lerine kar am o ld u u daha h e n z ta m a m iy le izah e d ilm e m i o lan m u a n n it m cadele tekil etm ektedir. Bu m cadeleyi; N oveller, p ap irsle r ve P ro k o p u n "G izli Tarihi,, sayesinde r e n iy o r u z ; b u h ic v iy e sin d e aristokratlarn b ir m d a fii olarak ortaya k m a k la ve Ju s tin ia n a, im p a ra to rlu k tah tn d ak i b u tred iy e kar b irtak m g l n ith a m la rd a b u lu n m a k la beraber P rok op , VI nci asrn tim a m cad eleleri h a k k n d a gayet enteresan m a l m a t ver m ek tedir. H k m e t, m erkez idare yi h i kale alm ak szn ge n i ara zile rin i idare eden b y k m a lik n e sahrplerinin k e n disi iin en teh lik e li ra k ip ve d m a n o ld u k la r n hissedi y o rd u . N o v e lle rin d e n b irin d e Ju stinian, vilyetlerde, devletin v e y a h u t ehasn uh d e sin d e b u lu n a n m a lik n e le rin , m a h a ll erafn keyf idaresi y z n d e n , d m o ld u u feci vaziyetten iky et etm ekte ve K a p a d o k y a u m u m valisine u m a n id a r satrlar y a z m a k ta d r: Vilyetlerde y ap lan o kadar fevkelde v a h im suiistim allerden h abe rdar edild ik k i b u n la rn b y k otorite sah ibi tek bir ahs tarafndan ortadan k a ld rlm a sn a g l k le teebbs o lu n a b ilir. Ve hatt biz za d e g n k h y a la rn n , usule m u g a y ir b ir tarzda, m u h a fzla rla ihata edilm i olarak do la m alarm , b u n la ra refakat edenlerin o k lu u n u ve b u ahslarn hayaszca her eyi a ld k la rn zikretm ekten h i cap d u y u y o ru z,,. B u n d a n sonra h u su s a ra z in in vaziyetine d a ir bir ka sz syliyen im p arato r N o v e lin e u n la r ilv e et m ek tedir: M ir a ra zin in h em en kffesi ehas uh d e sin e geti; n k b u arazi, b t n at s r le ri de d a h il o ld u u halde, y a m a y a u r a d ve hi bir kim se a z n ap iky et etmedi; n k b t n a zla r altnla dikilm iti,, (84). Bu beyanattan K a p a d o k y a asilzadelerinin v ily etlerinde geni salhiyete m a lik

o ld u k la r, hatt b u n la r n k e n d i ah slarna aid k talar, silh l ad am lar ve m u h a fz la r b u lu n d u r d u k la r ve b u n la r n gerek devlet ve gerek ehasa ait araziyi ellerine g eird ik le ri a n la lyor. Bu N o velin N ik a iht.l tinden drt sene sonra nered i m i o lm a sn k a v d e tm e k enteresan bir eydir. P ap irslerde Ju s tin ia n d e v rin d e k i M sra ait m m a s il m a l m a ta rastlan m a d a d r . M eh ur A p io n lar aristokratik ailesi e fra d n d an bir zat V I nci asrda, M srn her tarafnda g eni m a lik n e le re sa hipti. Balbana b t n k y le r bile b u zata tbidile r. Yaay tarz ise h em en h e m e n k ral idi. B u zatn ktipleri ve k h yalar, ii o rd ular, m a v irle ri ve vergi tahsildarlar, bir m a li ye n azr, po is tekilt ve hatt posta servisi vard. Bu b y k asilzadeler h ap ish aneler ve h u su s o rd u la ra m a lik b u lu n u y o rlard ( 8 5 ) . Kilise ve m anastrlar d ahi geni araziye sahiptiler. Bu b y k arazi sah ip lerine kar Ju stin ia n am ansz bir m cad e le at. Veraset m eselelerine m d a h a le etm ek, -cebr surette, hatt bazan sahte vesikalarla im p arato r le h in d e fera ettirm ek, - yalan yere ehadet y z n d e n m sadered e b u lu n m ak, kiliseyi m a l ve m lk n d e n m a h r u m eylem ek gayesine m a tu f d in davalar am ak- g ibi vastalara b a v u rm a k suretiyle Ju stinian, kasd ve d e v am l b ir surette b y k arazi re jim in i ortadan k a ld rm a a alt. Bir ok m sadereler, bilhassa 5 3 2 senesi isyan te e b b s n d e n sonra, y ap ld. B u n u n la beraber Ju s tin ia n b y k arazi sah ib i za d e g n sn fn ta m a m iy le ez m e e m u v a ffa k o lam ad : b u snf, m te a k ip devirlerde, im p a ra to rlu u n m e v cu d iy e ti iin en tehlikeli u n s u rla rd a n biri o lara k kald. Ju stin ia n devlet idare sinin fe n a lk la rn , y a n i m em le k e tin fak irlem e sine ve h a ra b iy e y z tu tm a sn a sebep o lan ve b u y ? d e n b ilm e cb u riy e im p a ra to rlu k d a h ilin d e k a r k lk la r tevlit eden rvet, hrs zlk ' ve vergi su iistim allerini g rd ve anlad. Bu ka b il bir vaziyetin tim a asayi, m aliye ve ziraat ze rin d e icra ettii ta h rip k r tesirleri k a v ra d . M al in tiza m s zl n , im p a ra to rlu u n d a h il hay atnda, u m u m bir kargaalk tevlit ettiini d a h i id ra k etti ve b u vaziyete bir deva b u lm a iddetle arzu etti. Ju s tin ia n y e n i ve esasl in k l p la r y a p m a n n bir im p a ra to ru n vezaifinden o ld u u fik rin d e id i ve im p a ra to ru n in k l p olarak o y n y a ca rol im p a ra to rlu k m a k a m n a b a l bir m e c b u riy e t ve k e n d in i

nim etlere g arke tm i olan A llah a kar b ir k ra n b o rcu telk ki ed iy o rd u . Fakat im p a ra to rlu k m u tla k id are sinin m u te k it b ir m m e ssili olan Ju stin ian , idare sistem inin m e rk e zile tiril m esinde ve te k e m m l ettirilm i son derece m u ti b ir b r o k rasi k u lla n lm a s n d a im p a r a to r lu u n vaziyetini dzeltecek y egne areyi b u lu y o rd u . m p arator d ik k a t n azarlarm , ilk evvel, b ih a k k in en c id d endieler tevlit eden m e m lek etin m a l vaziyetine tevcih e:ti. A sker seferler m u a z z a m m asraflar m u c ip o lu y o rd u , ve ver giler g n d e n g n e daha g to p lan y o rd u . Bu vazivet im p a ratoru son derece k o rk u tu y o rd u ve Ju stin ian , N o v e lie rin d e n birinde, pek a r olan asker m asraflard an dolay tebaalarnn ve rgile ri h s n niyetle ve tam olarak tediye etm ek m e c b u riyetinde (86) o ld u k la r n y a zm a k la d r. te b u suretle im p arato r bir taraftan h azin e h u k u k u m a su n iy e tin in a m p i y o n u olarak ortaya ky or, d ie r taraftan m e m u rla rn y ap tk lar tazyik ve iddet k a rsn d a k e n d in in v e rg i m k e l leflerinin m d a fii o ld u u n u iln ediy o rd u. 535 te ne re d ilm i olan ik i N o vel Ju s tin ia n n in k l sah asnda gsterm i o ld u u faaliyet iin karakteristiktirler. B u n la r dar in k l b n esas p re n sip le rin i ortaya k o y m a k ta ve m e m u r la r n v aziyetlerini d a k ik bir surette tayin etm ek tedir ler. B u n la rd a n b iri valilere b t n n a m u s lu v a ta n d a la ra bir peder m u a m e le si y a p m a la rn , tebaalar z u lm e kar h im a ye etm elerini, rv et k a b u l etm em elerini, v e rd ik le ri h k m lerde ve id ar k a rarla rd a d il o lm a la rn , c r m ta k ip etm elerini, m asum u k o r u m a la rn m c r im i k a n u n la r a u y g u n olarak c e za la n d rm a la rn , h u lsa tebaalara bir b a b a n n e v ld n a y ap t m u a m e le n in a y n m y a p m a la rn (87) em ret m ektedir. Fakat ay n z a m a n d a m e m u rla r her t r l h u s u s la rd a elle rin i tem iz b u lu n d u r m a k la beraber (yani rv e t k a b u l et m e m e k le beraber) devlet v a rid atiy le d vlet h z in e s in i oalt m a k ve h a zin e m enfaatlerini g z n n d e b u lu n d u r m a k sure tiyle (88) d ik k a tli b ir surette itigal edeceklerdir. Afrikam n fethedilm i, V an d allarn ta h a k k m altna a ln m ve g eni teebbsler kararlatrlm o ld u u n u n aza r itibare alan N o vel u beyanatta b u lu n m a k ta d r : V ergilerin tesbit e d ilm i z a m a n la rd a tam a m e n ve h s n niyetle tediye o lu n m a s behe m e h a l lzm d r. te b u suretle valile re h s n k a b u l gster d i in iz ve b u n la r n vergi to p la m a la rn a y a rd m e ttiiniz tak*

dirde m e m u rla r gayretlerinden, sizleri ise h s n hareketi n izd e n dolay m e h s e n a ederiz ve idare edenlerle idare o lu n a n la r arasnda g zel ve sakin bir a h e n k teesss edebilir (89). M e m u rla r vazifelerini n a m u s k ra n e ifa edeceklerine dair m u ta n ta n bir tarzda y e m in etm ee m e c b u rd u la r; fakat ay n i z a m a n d a k e n d ile rin e tevdi edilen vilyetlelerde v e rg i lerin ta m a m iy le to p la n m a s n d a n d a m esuld le r. Piskoposlar m e m u rla rn hareket tarzn k o ntro l edeceklerdi. H e rh a n g i bir hata ilem ekten sulu o lanlar iddetli cezalara arply or, fakat vazifelerini n a m u s k ra n e ifa edenler terfi e d e b iliy o r lard. Bu suretle Ju s tin ia n m d im a n d a m e m u rla r ve m k e l leflerin vazifeleri gayet v a zh tr: B irinciler n a m u s lu insanlar o lm a ld rla r; kinciler v e g ile r n i seve seve, ta m a m e n ve m u n ta z a m a n v e rm ee m e c b u rd u rla r. M te a k ip e m irn a m e le rin d e im p arato r d a h ili re fo r m u n u n esas p re n sip le rin i biro k defalar zikretm e ktedir. m p a r a to r lu u n b t n vilvetleri a y n ekilde idare olunm y o rd u . B azlar, b ilh a ssa 'p e k rahat d u rm y a n yerli ah ali ile m e s k n olan h u d u t vilyetleri, d i e rle rin d e n daha sk b ir idareye ihtiya hissettiriyorlard. D iok letian ve K onstantin re fo rm la rn n viiyet tak sim atn sonsuz oaltm , m u a z z a m b ir m e m u r kadro su yaratm ve sk bir surette m lk ku d re ti asker kudretten a y rm o ld u u n u y u k a rd a g r m t k . Ju stinian z a m a n n d a b u sistem den ay rla n ve eski, yani D io k le tia n dan n cek i sisteme r c u eden baz m isaller b u lu yoruz. Ju stin ian , bilhassa arkta, b iro k k k vilyetleri b ile tird i ve b u suretle d a h a b y k b irlik le r tekil etti; d i e r taraftan asker ve m lk otoriteler arasnda sk sk m n a z a a la r v u k u b u ld u u A n a d o lu n u n baz v ilyetlerinde asker ve m lk id are y i Praetor a d n alan bir v a lin in e lin de te m e rk z ettirdi. m p arator M sra ve bilhassa s ta n b u lu n b u d a y ih tiy a c n te m in eden Isk enderiy ey e h u su s bir e h e m m iy e t atfetti. Bir N ovele gre b u d a y n M sr d a h ilin d e ve M srdan R o m a y a n a k lin i tem in eden tekilt son derece b o zu k tu (90). m p a ra to rlu u n hayat iin son derece e h e m m iy e tli olan b u ii islh etm ek zere Ju stin ian U augustalis (vir spectabilis augustalis) a d n tayan bir sivil m e m u ra M srn ik i vilyeti (91) ile n fu s u fazla o lan ve rahat d u r m y a n skenderiye ehri iin asker k u d re t bahetti. Fakat vilyetlerde ara ziy i ve k u d re tle ri y e nid e n g ru p la n

d r m a k teeb bs Ju s tin ia n n z a m a n saltanatnda sistem atik b ir k a rak te r gsterem em itir. K u d re tle rin te v h id i fik rin i ark vily e tle rin d e tatbik m e v k iin e vazetm ekle beraber, Justin ian , garpte ve b a h u su s a z bir m d d e t nce fethedilm i o lan im al A frika ve talya vilyetlerinde, m lk ve asker k u d re tin eski a y r l n ip k a etti. m parator, alelacele neredilen b iro k e m irn a m e le riy le id ari tekiltn n o k s a n la rm tashih edeceini ve bi?zat y a z m o ld u u g ib i im p a ra to rlu a , b u p arlak teebbsleri saye sinde, y eni bir iek vereceini,, (92) m it ediy ord u. Fakat h a k ik a t b u m itle r in i boa k a r d ; n k te k m il b u e m irn a m e le r in san lar deitirebilecek kudrette deille rdi. S o n r a k i N oveller k y a m la rn , vergi su iistim alle rin in ve y a m a la rn de v am ettiini aka ispat etm ektedirler. m p a ra to rlu k k a n u n la r m d a im surette y e n ile m e k ve b u n la rn m e v c u d iy e tin d e n ah a liy i h ab e rd ar etm ek icap etti. B azan, b ir ta k m vilyetlerde, rf idare iln etm ek m ecburiy eti hsl o ld u . Parasz k a la n ve m b r e m ih tiy alar karsn d a b u lu n a n Ju stin ia n bazan, e m irn a m e le rin d e m ene tm i o ld u u tedbirlere b a v u rm a k m e c b u riy e tin d e kald. M e m u riy e tle ri y k se k para m u k a b ilin d e satt ve, ve rm i o ld u u sze ra m e n , y eni ver g ile r ih das etti; h a lb u k i N oveller, im p a ra to ru n , h a lk n vergi m k e lle fiy e tin i ifadan aciz o ld u u n u p e k l b ild i in i g s term ektedirler. Ju stinian, m a l tazy ik altnda, sikkeleri tayir etm ee balad ve ayar d k sikkeler darbeti. Fakat a h a lin in tavr o k adar tehlikeli b ir ekil ald ki im p arato r bu e m ir n a m e y i h em en geri a lm a k m e c b u riy e tin d e kald (93). V I nci asr airlerin den K o rip p u s u n y azd g ib i v c u d n b t n k s m la rm besleyen m id e y e te k ab l eden (94) devlet k a salarn d o ld u r m a k iin k a b il ve m m k n olan her areye b a v u ru ld u . V erg ilerin to p la n m a sn d a tatbik ed ile n iddet son raddesine va rd ve b itk in bir hale gelm i o lan h a lk ze rin d e ta h rip k r bir tesir icra etti. Bir m u a sr "m kelleflere, y a b a n c b ir istilnn vergi tah sild a rla rn n g e liin d e n daha az k o r k u n g r n d n (95) sy ly o r. K k ehirler fakirletiler ve n fu s la rn kaybettiler ; n k b u n la r n sekenesi, h k m e tin tak ib a tn d a n k u r tu lm a k iin, d a lm t. M em leketin istihsali sfra d t. ura d a ve burada isyanlar bagsterdi.

m p a ra to rlu u n ifls etmi ve tasarru fun devleti k u rta r m a n n y egne aresi o ld u u n u a n ly a n Ju stin ia n b u tasarrufu im p a ra to rlu k iin en tehlikeli o l'b ile c e k sahalarda tatbik etti. O r d u n u n m e v c u d u n u azaltt ve asker a y lk la rn ok defalar teah h rle verdirtti. Fakat b y k b ir k s m cretli askerlerden teek kl eden o rd u b u usule kar sk sk isyan etti ve c n k e n d in i m d a fa a d a n aciz ah aliden ald. O r d u n u n tensik dier b ir ta k m v a h im neticeler d a h i tevlit etti: h u d u tla r ak brakt ve B arbarlar, h i b ir engele tesadf etm eksizin, B izans arazisine g irm e e ve b u ra s n y a m a etm ee m u v a f fak oldular. Ju s tin ia n n ina ettirm i o ld u u kalelere b a k l m ad . B arbarlara k u v v e t sayesinde kar k o y a m y a n im p a rator b u n la r satn a lm a k m e c b u riy e tin d e k a ld ve b u y zd e n yeni m asraflara gird i. D ie h lin sy le d ii g ib i bir fasit d a ire ,> m e y d a n a geldi. P araszlk o r d u n u n k lt lm e s in e sebep o lm u tu ; askerin kifayetsizlii ise B izans tehdit eden d m a n la ra d a h a fazla para v e rilm e sin i elzem k ld (96). A h a liy i m a h v e d e n , devletin m asraf b te sini kabartan ve sk sk v u k u b u la n k tlk, hastalk salg n la r ve zelzeleler de ilv e edilecek olursa, im p a ra to rlu u n , Ju stin ia n d e v rin in so n u n d a , arzettii feci m a n zara ta h a y y l o lu n a b ilir. Bu vaziyetin b ir aksi sedas Justinian. II n in ilk N o v e lin d e m ev cu ttu r. Bu N o vel b irok borca g irm i ve son derece fak irlem i olan d e v let hzinesinden,, ve im p a ra to rlu a her sahada son derece l z u m u o lan bir o r d u n u n a d e m i m e v c u d iy e tin d e n ve bu y zd e n im p a r a to r lu u n sk sk ve ko layca B arbarlar tarafn dan taarruz v e y a m a y a u ra d n d a n ,, (97) bahsetm ektedir. Ju s tin ia n m dar reform lar sah asnda sarfettii e m e k le r tam b ir m u v affaky etsizlik le neticelendi. M al b a k m d a n im p a r a to r lu u n iflsna ra m a k k a ld ve b u ra d a im p a ra to ru n i ve d siyasetinin b irib irin e sk bir b a ile b a l o ld u u n u g zden k a r m a m a k lzm d r. m p a ra to ru n y a p m o ld u u geni asker iler, m u c ip o ld u k la r m u a z z a m m asraflar dan dolay, ark m ahvettiler ve Ju s tin ia n m haleflerine a r ve m k l bir m iras terkettiler. lk N o veller, Ju s tin ia n n im p a rato rlu k h ay atn a b ir in tiza m v e rm e i ve h k m e t azalar n n a h l k seviyesini y k se ltm e i s a m im bir surette arzu etm i o ld u u n u aka g sterm ektedir; fakat b u asi fi k irle r canl realitelere in k il p edem ediler; n k b u fik ir ler im p a ra to ru n , R o m a l esarlarn vrisi o lm a k dolaysiyie

ta tb ik im ke n d isi iin bir vazife te lk k i ettii asker projele riyle arp m lardr.

JUSTNAN DEVRNDE TCARET. KOSMAS NDKOPLEVSTES. TAHKMAT


Jusb'nian dev ri B iz m s ticareti ta rih in i gayet v a zh bir d a m g a ile d a m g a iam tr. H ris tiy a n lk d e v rin d e de, p u tp e rest R o m a im p a ra to rlu u z a m a n n d a o ld u u gibi, ticaret b il hassa ark la y ap lrd. En n a d ir ve en k y m e tli ticaret eya s u z a k m em leketlerde n, in d e n ve H in d is ta n d a n , gel rdi. Y eni G e rm e n dev le tlerinin b u n la r n bazlar Ju s tin ia n n g eneralleri tarafndan fethedilm itir te e k k l d e v rin d e b u lu n a n g arb A v ru p a ise bal bana b ir ktisad hay atn in k ia f iin son derece g ay ri m sa it artlar iin d e yay o r d u . ark R o m a im p a ra to rlu u , m ste sna bir m e v k ie m a lik payitaht ile, a h v a lin icab, garp ile ark arasnda m u ta vasst' b ir rol o y n a m a a balad ve b u ro l H a llar z a m a n n a k a d a r m u h a fa za etti. Fakat B izans im p a ra to rlu u bizzat u za k ark m em lek etle riyle d o r u d a n d o ru y a ticar m nasebatta b u lu n m y o r d u ; b u sahada m utavasstlk y apan Sasanlerin ran im p a ra to rlu u id i ve bu devlet Bizans tacirleriyle y ap t ticar m u a m elttan pek b y k istifadeler tem in e d iy o rd u . O zam an la r bu m em leketlere d o ru u za n a n , b iri ka rad a n , d ie ri ise d e n izd e n o im a k zere, ik i b y k ticaret y olu m evcuttu. B irinci y olu k e rv a n la r in in garp h u d u d u n d a n itibaren Sogd ia n (b u g n k B uhara) ve ran h u d u d u n a k a d a r takip ederdi; m a lla r b u ra d a in tac irle rin in e lin den r a n lla n n eline geer ve b u n la r b u m a lla r d a h a uzaklara, Bizans h u d u d u g m r k le r in e kadar, g t r rle rd i. D eniz y o lu u m erh a le le ri ih tiv a e d iy o rd u : in tacirleri m a lla rn g e m ile r le D e k k a n y a rm a d a sn n c e n u b u n d a k in T sproban (Serendip) adasna k adar getirirlerdi. in m allar b u ra d a bilhassa ran g e m ile rin e y k le n ir ve H in t D e n iz i ve Basra k rfe zin den geerek D icle ve Fratn m a n s a b n a k a d a r gelir, Frat vastasiyle y u k a r do ru sevkedilerek b u n e h rin k e n a rn d a k i B izans g m r n e vsl o lu rd u . Bu suretle B izansm ark ile y apt ticaetin im p a r a to lu k ile ran ara s n d a k i m n a sebetlerle pek y a k n d a n a lk a d a r o ld u u g r l y o r ve ran

seferlerinin Bizans iin m z m in le m e s in d e n beri ark ile y ap lan ticar m u a m e l t sk sk ink taa u r u y o r ve a r d a r beler y iy o rd u . Balca t :caret eyasn in lile rin im a lin i bir sr olarak k sk a n bir surette s a k la d k la r in ip e i tekil ediy ord u. p e in ith a lin d e k i m k l t Bizans piyasasnda ip e k ve m te k a sn n fiatierini son derece y k se ltiy o rd u . in ve H in d istan ipekten m a ad a Bizansta b y k bir r a bete m a zh a r olan k o k u la r, baharat, p a m u k , k y m e tli talar ve d ie r b irta k m eya ih ra ed iy o rd u . Bizans im p a r a to r lu u n u n ran k r a ll n a olan ktisad b a ll n sarsm ak a rz u su n d a b u lu n a n Just n ia n H in d istan ve in e k a d ^r u za n a n , fakat ran n fu z u n a tbi sah a n n d n d a k a lan baka bir ticaret y olu b u lm a k e n d in e gaye ittihaz etti. Justin ian d e v rin d e bize K z ld e n iz ve H in t D e n izi h a v z a la rn n carafyas ve H in d istan ve in ile o lan ticar m n a sebetler h a k k n d a ky m etli m a l m a t veren bir risale nere dilm itir. V I nci asrn ortasnda K osm as ndik op le vstes (98) tarafndan y azlm o lan 'Hristiyan Topografyas y ah u t Kozmografyas,, n d a n bahsetm ek istiyoruz. M srda (ih tim al skenderiyede) d o m u olan Kosm as, o c u k lu u n d a n beri t'caretle itigal etti; fakat m e m le k e tin in ticaret artlarn d an m e m n u n k a lm y a ra k b irta k m u z u n seyahatler yapt ve K zld e n iz sahilleri, S ina y arm adas ve H abeistan ziyaret etti; ih tim a l S erendibe k a d a r g itm i tir. H ristiy an ve nastur olan K osm as h ay atn kei olarak bitirdi. Eserinin en eski v e rsiy o n la rn d a d a h i n d ik o p le v s tes,, grek l k a b m b u lm a k k abild ir. Hristiyan Topografyas,, nin esas gayesi b izi pek fazla alk a d a r etm ez: K osm as b u ra d a h ristiy anlara, Ptolemaios sistem inin h ilfn a olarak, arzn bir k r e eklinde o lm a y p M u sa nn sa y e b a n n d ak i m e zb ah a b e n ziy e n ince u z u n m statl b ir k u tu e k lin d e o ld u u n u ve tek m il se m a n n b u sayebana benziyen bir ekil arzttiin i ispat etm ek istem ekedir. Fakat b u eserin asl b y k tarih ehem m iy eti, bize, y u k a rd a s y le d i im iz gibi, K osm asn za m a n n a ait coraf ve ticar m a l m a t v e rm e sin d e d ir. M e llif m ra c a a t etm i o l i u ^ u m e m b a la r h a k k n d a o k u y u c u y u ten v ir e m ekte ve b T m e m b a la n n k y m e tle ri h a k k n d a isabetli h k m le r verm ektedir. Bir g z ah id i tarafndan y a p lm o ld u u n u ,, b ild ir d i i k e n d i m a h e d e le rin i d i e r g z ahit

le rin in v e rd ik le ri m a l m a tta n v e y a h u t u n u n ve b u n u n iit m i ve anlatm o ld u u h u s u s la rd a n tefrik etm ektedir. A k s u m e h rin d e k i (A k sum k ra lh d a h ilin d e ) H abe k ir a ln n sarayn, bir gz ah id i sfatiyle, tasvir etmekte, N u b y a v e K zld e n iz sah ille rind e b u lu n a n biro k enterasan kitabeler h a k k n d a m ufassal m a l m a t v e rm ekte dir. K osm as H in d istan ve A frika h a y v a n a tn d a n d a h i bahsetm ekte ve bilhassa (asl m h im olan nokta) S erend ib (Taproban) adasna dair bize en k y m e tli m a l m a t verm ekte ve O rta z a m a n la rn ilk devir* lerinde b u a d a n n h aiz o ld u u ticar e h e m m iy e ti izah etm ek tedir. Bu tafsilttan S e re n d ib in , V I ne asrda, bir taraftan in , d ie r taraftan ark Afrika, r a n ve b u devletin daha ilerisinde b u lu n a n B izans ara sn d a b e y n e lm ile l bir ticaret m e rk e zi tekil etm i o ld u u m e y d a n a k y or. K o sm asa gre m e rk e z bir vaziyete m a lik olan b u ada H indistan, ran v e H abeistann her tarafndan gelen b iro k g e m in in u r a d bir m ahaldir,, (99). Bizans ile H in d istan arasnda d o r u d a n d o ru y a ticar m n a se b a t m e v c u to lm a m a s n a ra m e n , B y k K o n stan tin den itibaren, B izans sikk elerine H in t p a za rla rn d a tesadf e d ild i in i kay d e tm e k enteresan b ir eydir. B u sikk e le rin oralara B izans tacirleri tarafndan deil, fakat ra n lla r ve H abele r (A k su m lu la r) tarafndan g t r lm o lm a lar m u h te m e ld ir. IV n c , V in c i ve V I nci asr im p arato rlar, y a n i A rk a d iu s Teodos, M arian, Leon I, Zenon, Anastas ve Justin ad larna d a rb e d ilm i sikkelere c e n u b ve im a l H in d is ta n d a rastlan m tr (100). n k V I nci asrn b e y n e lm ile l ktisad h a y a tnd a B izans im p a ra to rlu u o k a d ar m h im bir rol o y n a m tr ki, K osm asa gre b t n m illetler, d n y a n n bir u c u n d a n die r u c u n a kadar, ticar m u a m e le le rin i R o m a sikkesi ile (nomisma y a h u t solidus a d n tayan B izans altn) y a p m a k ta drlar. Bu sikke, h a n g i devlete m e n su p olursa olsun, h er ahsn h ay re tin i m u c ip o lm aktad r; n k benzeri baka h i b ir devlette yoktur,, (101). K osm as Bizans altn s ik k e sin in (nomisma) H in d is ta n d a haiz o ld u u itibar gsteren gayet enteresan b ir h ik y e nakle tm ekted ir. Bu h ik y e aa y u k a r u e k ild e d ir: Serendip kral, Sopatrus n a m n d a bir B izans tac r'n i ve b irk a ra n ly h u z u r u n a k a b u l etmiti; bunlarn resm i ta zim le rin i k a b u l ettikten sonra o tu rm a la rm rica etti. S o nra sual

so rm aa b a lad : M em leke tleriniz ne vaziyettedir ve ileri niz n a s lg id iy o r? ,, B u n la r iyidir,, ce v ab n verdiler. B ilhare m u h a v e re esnasnda k ral h a n g in iz in k ra l d a h a b y k ve daha kudretlidir?,, diye sordu. ra n lla rn en yals h em en sze atlarak u cevab verdi: K rallarn en kuvv etlisi, en b y ve en z e n g in i b izim k raldr; h ak ikatle o k ra lla rn k ira ld r ve arzu ettii her eyi y a p m a a kadirdir,,. Sopatrus ise s k t ediy ord u. K ral k e n d isin e so rd u : S izin R o m a l, b ir diyece in iz y ok m u ? . Sopatrus b u zat b u k a b il eyler s y le d ik ten sonra ben ne d iy e b ilirim ? Fakat eer h ak ik ati re n m e k istiyorsanz, her ik i k ral da elinizdedir: b u n la r tetkik b u y u r u nuz; h a n g is in in daha ham etli ve daha k u d re tli o ld u u n u g r rs n z,, ce vab n verdi. B u szlere hayret eden k ral b u iki k ira ln elim d e o ld u u n u nasl sy liy e b ilirsin iz ? dedi. Sopatrus ise u m u k a b e le d e b u li n d u : H er ik is in in sikkeleri elinizdedir, b ir in in nomisma,,s, d i e rin in ise d ra h m is i y an i m ilia risio n u. B u n la rn her ik is in in re sim le rini tetkik b u y u ru n u z; ve h a k ik a ti kefedersiniz...,, K ral, sikkeleri m u a y e n e ettikten sonra R o m a lla rn m u h a k k a k p a rla k , k u v v e tli ve dirayetli bir m illet o ld u k la r n bey an etti. B u n u n ze rin e Sopatrusa b y k ih tira m a t y a p lm a s n emretti, bir filin ze rine bin d irte re k ve tram petalar aldrtarak e h rin etrafn da dolatrtt (102). Bu v a k a bizzat Sopatrus ve k e n d isin e A d u lden itibaren Serendibe k a d a r refakat etm i o lan a rk a dalar tarafndan hi y e e d ilm i ve b u n d a n ra n lla r son derece m k e d d e r o lm u la rd . T arih ve coraf e h e m m iy e tin d e n m a a d a K osm asn eseri, m etni tezyin eden b iro k m in y a t rle rd e n dolay, b y k bir sanat k y m e tin e d a h i m alik tir. Bu m in y a t rle rd e n b a z la r n n bizzat m e llif tarafndan y a p lm o lm a la r m u h te m e l dir. Bu eserin V I nci asra ait o rijin a l el y azm a s z a m a n m z a k a d a r g elm em itir; m a a m a fih ///r/s%an Topografyas,,m n m u a h h ar el y a zm a la r o rijin a l m in y a t r le r in k o p y a la rn ih tiv a etmekte ve bu suretle Bizans sanat ta r ih in in ve bilhassa ilk skenderiye san a tn n tetkiki iin k y m e tli b ir k a y n a k tekil etm ektedirler. N . . P. K o n d a k o v yle d iy o r : K osm asn eserinin m in y a t rle ri Ju stin ian devri v e y a h u t daha d o ru su bu de v rin en p a rla k k s m n a ait Bizans san a tn n die r her h a n g i bir abidesinden, R a v e n n a m o z a y ik le rin in bazla r m s tesna o lm a k zere, d a h a fazla calibi dikkattirler,, (103).
Bizans mparatorluu Tarihi 14

B ilh are Slav lisa n n a tercm e e d ilm i olan K osm asn eseri S lavlar arasnda b y k bir hret k a za n d . Hristiyan Topografyas n in , eski R u sy a sanat tarih i iin b y k bir e h e m m iy e t arzeden K osm as ndikoplevstes portresi ve b ir ok g ra v r ve m in y a t rle r ih tiv a eden b irtak m rusa tercm eleri m e v cu ttu r (104). . Ju stin ian , y u k a rd a s y le d i im iz vehile, B izans ticare tini rana b a l k a lm a k ta n k u r ta r m a k istiyordu. B u n u n iin H indistanla, K zld e n iz vastasiyle, d o ru d a n d o ru y a m n a se b a t tesis etm ek icap e d iy o rd u . K zld e n izin im ali ark kesinde (A kaba krfezinde) Aila ad l bir B izans lim a n vard; H in d m allar, b u ra d a n kara y olu ile, Filistin ve S uriy e ze rin d e n , A k denize k adar n a k lo lu n a b ilir d i. K lism a a d n tayan die r bir lim a n (Svey civ arnd a) K zld e n izin im ali g a rb kesinde id i; b u ra d a n d o ru b ir yol A k d e nize u la y o rd u . A k aba k rfe zin in m e th a lin d e k i a d ala rd an b irin d e T ur S ina y a rm a d a s n n c e n u p m n te h a s y a k n n d a , Jotabada ( b u g n k Tiran), Ju stin ian za m a n n d a , bir g m r k tesis edildi ( 1 0 5 ). Fakat K zld e n ize geen B izans g e m ile rin in adedi m u n ta z a m bir ticaret tesisine kfi deildi. te bu sebepten Ju stin ia n , y u k a rd a s y le d i im iz g ib i, hristiyan H abeler ve A k s u m k ra ll ile sk m nasebe tler tesis etm ee m e c b u r k a ld ve b u n la r ip e i H in d is ta n d a n satn alp b ilh a re Bizans im p a r a to r lu u n a tekrar satm alar iin ik n a a alt. Ju stin ia n ih tim a l b u n la rn , H in d is ta n ile B izans arasnda, o za m a n a k a d a r ra n lla r tarafndan ifa o lu n a n b ir ne v i sim sa rlk y a p m a la rn a rzu ediy ord u. Fakat im p a ra to ru n b u hususta sarfettii e m e kle r bir sem ere ver m e d i; n k H abe tccarlar H in d is ta n d a ran lIla rn n f u z u n u k ra m a d la r. B u n u n neticesinde ip ek m ub ay aas in h isa r y ine eskisi g ib i ran tacirlerinin e lin de kald. H ulsa o lara k Ju stin ian , im p a ra to rlu u ark ile d o ru d a n d o ru y a birletirecek yeni ticaret y o llar a m a a m u v a ffa k ola m ad . S u lh faslalarnda ranllar, ticar m u a m e l tn b y k b ir k s m iin, m utavasst bir rol o y n a m a k ta de v am ettiler ve b u y z d e n b y k k a zan lar te m in ettiler. Fakat Ju stinian, ansn y a rd m iy le , ipek ticaretinin im p a rato rlu k iin arzettii m h im m eseleyi h alletm e e m uv affa k o ld u . R a h ip le r v e y a h u t die r b ir m e h aza gre b ir ranl (106) in g m r k le r in i ald atm a a m u v a ffa k olarak b irk a

tane ip e k bcei kozas k a rm a a ve b u n la r S e rin d adan Bizans im p a ra to rlu u n a ithal etm ee m u v affa k o ld u ve b u ra d a re k le re ipek b c e in in yetitirilm esi srrm ret'i. Y eni sanayi pek a b u k terakki etti ve az z a m a n d a b y k d u tlu k lar h u su le geldi. pek fab rik alar tesis e d ild i ve b u n la r pek a b u k in k ia f ettiler. Bu fab rik alarn en m e h u ru stanbul fabrikas id i; die rle ri Suriye e h irle rin d e n Beyrut, Tir ve A ntaky ada ve daha sonra Y u n a n is ta n d a , bilhassa Tebde, k u ru ld u la r. Bir ip e k fab rik as ske nderiye de v c u t b u ld u ve Msr,, elbiseleri stan b u ld a satld (107). pek sanayii devlet in h isa r o ld u ve h k m e t iin m h im bir v aridat m e m b a tekil etti. B izans ip e k lile ri b t n A v ru p a y a ihra edildi ve g arp k ra tla rn n sara y larn ve z e n g in tacirle rin h u su s e v le rin i s s le d i. Ju s tin ia n n halefi Justin, sara y n d a b u lu n a n bir T rk elisine, tam faaliyet devresinde b u lu n a n ip e k im a l tn gsterebilm iti (108). Fakat ipek s a n a y iin in te m in ettii b y k v aridat y a ln z bana im p a ra to rluk m liy e s in in o k a d a r n a z ik b ir safhada b u lu n a n u m u m d u r u m u n u dzeltebilecek m ahiyette d eildi. . m p a r a to r lu u n m e v cu d iy e tiy le a lk a d a r b t n mesele lerle m e g u l o lan Ju stinian, devleti, biro k kale ve tah k im at v c u d e g etirm ek suretiyle, etraftaki d m a n la r n taa rru zla rn d a n k o r u m a k g ib i devasa b ir ie giriti. Az sene zarfnda, im p a r a to r lu u n b t n h u d u tla r b o y u n c a , im a l Afrika, T una, Frat, E rm e nistan d a la r ve u za k K rm y arm a d asn d a, he m e n h e m e n faslasz m s ta h k e m hatlar (castella) ina ettirdi. Ju stin ian b u suretle d a h a nceleri R o m a tarafndan m e y d a n a getirilm i olan m d a fa a sistem ini restore ve tevsi etm i o lu y o rd u . na faaliyeti sayesinde Just n ian, P ro k o p u n d e d ii gibi, im p a r a to r lu u kurtarm tr,, (109). inaata dair adl k ita b n d a P ro k o p yle y a zy o r: Eer im p a ra to rlu k d a h i lin d e im p arato r tarafndan ina e d ilm i olan b t n kaleleri y abanc ve u z a k m em leketlerde o turan ve szlerim izi bizzat ta h k ik a im k n b u la m y a n in san lara say m olsaydk, e m in im k i b u inaatn adedi b u n la ra efsanev ve hi in a n lm y a c a k bir ra k a m g ib i gelirdi,, (110). B u g n dahi, eski Bizans im p a ra to rlu u h u d u tla r n d a b in a e d ilm i o lan b iro k kaleler m o d e rn sey yah n h ay re tin i m u c ip o lm a k tad rla r. Ju stinian, inaat faaliyetini y a ln z ta h k im a t ilerine hasret tirm edi. Bir h ristiy an im p arato ru o lm a k dolaysiyle, biro k

k il!se d a h i b in a e ttir d i; b u n la r m e y a n n d a bir ei o lm y a n s ta n b u ld a k i A yasofyann binas B izans ta rih in d e m h im bir m e v k i igal eden bir hdise olarak te m a y z etm ektedir; b u n d a n aada bahsedeceiz. B y k bir ih tim a le gre Ju stin ian K r m n cra d a la rn d a , y u k a rd a G o t k o lo n is in in m erkezi olarak zik re tti im iz D o r u da (sonraki M a n k u p ) d a h i b y k b ir kilise (basilica) ina ettir m i tir; b u ra d a y a p lm olan hafriy at esnasnda Ju stin ian is m in i tayan bir kitabe paras b u lu n m u tu r (111).

JUSTNANIN LK HALEFLER. BUNLARIN DN SYASET. MAVRKUS. RAN. SLAVLAR VE AVARLAR. EKSARKLIK,,LARIN YARATILII. FOKASIN TRANLII. 610 HTLL
Ju s tin ia n n k u v v e tli ahsiyeti ortadan k a lk tk ta n sonra im p a ra to rlu u m u v a k k a t bir m v a ze n e d e b u lu n d u r a n b t n s u n sistern y k ld . B uray yle y a z y o r : (Justinian) ld k te r z g rlar tu lu m la r n d a n k t; in h il l u n s u rla r faaliyete geti; s u n sistem y k ld ve h i p h e siz oktan balam , fakat g r lt l geen Ju stin ian d e v rin in ay an h ay ret hdiseleri tarafndan r t lm olan im p a r a to r lu u n istihalesi sratle ve gzle g rle b ile ce k b ir ekilde te b a rz etti,, (112). 5 6 5 ile 610 seneleri ara sn d a k i dev ir Bizans ta rih in in en p erian d e v irle rin d e n b ir id ir : A nari, sefalet ve afetler te k m il im p a ra to rlu u istil ettiler. O za m a n la r v u k u b u la n k a rk lk la r y z n d e n Justin II d e v ri tarihisi Efesli Ja n d n y a n n so nu y a k la m o ld u u n u beyan etti (113). n g iliz tarihisi Finlay b u d e v ir iin yle y a zy o r: Tarihte sosyetenin a h l k a n bu derece u m u m b ir ekilde s u k u t etm i o ld u u baka bir devir m e v c u t deildir,, (114). Ju s tin ia n m ilk halefleri, zik re tti im iz gibi, G e n Justin II (5 6 5 578), Tiber (578 582), M a v rik iu s (5 82 602) ve F okas (6 0 2 610) tr. Bu drt im p a ra to ru n en m e h u ru a z im k r b ir asker ve tecrbe sahibi b ir ef o lan M a v rik iu s tur. D i e r taraftan a z im k r bir k a d n o lan Justin l i n i n kars Sof ya, devlet ilerinde b y k b ir n fu z a m a lik o ld u ve hatt h areketiyle T eodoray hatrlatt. Bu im p a ra to rla rn d siyasetlerinin en bariz hdiseleri ra n lla ra kar y a p la n harp, B alk an y a rm a d a sn d a Slavlar

ve A varlara kar icra o lu n a n m cad e le ve taly a n n Lomb a rd la r tara fnd a n fethi oldu. hdiseler arasnda b u im parato rlarn takip etm i o ld u k la r gayet sk ortodoks siyaseti ve eksarklk 1ar ih d a s n kay d etm ek lzm d r. ran ile 5 6 2 de 50 sene iin a k te d ilm i olan sulh, k a ra r latrlm olan senevi vergiyi ve rm e kte n im tin a eden Justin II tarafndan b o z u ld u . T rk le rin B izans ile m tereken ra n lI lara kar y ap tk lar h a rp b u ik i m e m le k e t arasnda entere san m nasebetler h u su le gelm esine sebep oldu. T rkler, az bir m d d e t nce, g arb Asyada, H a zar d e n izi civ arn d a g r n m le rd i. B u n la r in ile ran ara sn d a k i m em leketi igal e d i yorlar ve ran k e n d ile rin in balca d m a n te lk k i ediy or lard. Bir T rk heyeti Kafkas d a la rn aarak u z u n b ir seya hatten sonra stanbu la geldi ve b u ra d a b y k b ir h s n k a b u l g rd . rana kar tecavz ve tedaf b ir Trk-Bizans ittifak d n lm e e baland. Bu hususta T rk heyetinin ipek ticaretinde in ile Bizans arasnda-m tevasstlk etm ek ve b u ticareti ra n d a n g e irm e m e k iin Bizans devletine y a p m o ld u u teklifi ka y d e tm e k l z m d r. Y a n i T rk le r im paratora, Ju s tin ia n n arzu etm i o ld u u eyi teklif e d iy o r la rd : A ra d ak i y egne fark Ju s tin ia n n b u gayeye d e n iz ve ce n u p y o lu ile, T rk le rin ise, Justin II za m a n n d a , im ald e k i kara y olu ile v a r m a k a rzu su n d a b u lu n m a la r idi. B u n u n la beraber Trk-Bizans m zak e re le ri fil bir ittifak ak tine ve b u ittifak tak ip edecek o lan ran llara kar m te k sif bir sefer icrasna m n c e r o lm a d la r; n k Bizans, 5 7 0 senesine d o ru garp ve bilhassa L o m b ard lar tarafndan istil edilm i olan talya ileriyle daha fazla a lk a d a r oldu. B u n d a n m aada T rk le rin asker kuvvetleri Ju stin e pek fazla g r n m y o r d u . H er ne hal ise, b u T rk - B iza n s a n la m a sn n neticesi ran-Bizans m n a se b a tn n d a h a fazla g erg inlem e sine sebep o ld u (115). Justin, Tiber ve M a v rik iu s z a m a n la rn d a ranllara kar h a rp edildi. Justin II d e v rin d e ran ile Bizans arasnda balam olan h arp (5 7 2 - 5 7 4 ) Bizans iin ok felketli oldu: N isibis (N s a y b in ) m uh a saras te rk e d ild i ve h u d u d u n pek y a k n la rn d a m h im m s ta h k e m bir m e v k i olan Daras r a n lIlarn eline geti. ark cephesinde u r a m o ld u u b u m a lbiyetten m a ad a B izans T u n a n n tesindeki m e m lek etler den gelm i olan A v arla rn B alk an y arm a d as vilyetlerini

istil etm eleriyle karlat. D arasm elden k zay f Justin ze rin d e fena b ir tesir yapt; im p a ra to r delirdi. Eski bir m e h a z zik re d e n b ir X II nci asr S u riy e k ro n ik is i u h u s u s u k a y d e d iy o r : m parator, D arasm a ln m o ld u u n u d u y d u k ta m e y u s oldu. D k k n la r kapatt ve ticareti durduttu,, (116). m paratorie Sofya, 5 7 4 te, 4 5 0 0 0 altn p a hasna satn a ln m olan b ir senelik bir m ta re k e aktedebildi (117). T iber (118) ve M a v rik iu s z a m a n la rn d a de v am eden h a rp ra n d a taht k a v g a la r y z n d e n d o a n k a r lk k la rn y ard m iy le , Bizans im p a ra to rlu u iin daha m sa it bir e k il ald. M a v rik iu s u n aktetm i o ld u u sulh m ua h e d e si im p a ra to rlu k iin gayet e h e m m iy e tli id i: ran E rm e nistan ve ark M ezopotam ya, D aras eh riyle birlikte, B izansa terk o lu n u y o rd u ; ran llara ve rilm esi icap eden senev vergiye m te a llik u ta n d rc m a d d e k a rly o rd u ; en nihay et, ran teh lik e sin d e n k u r tu lm u o lan im p a ra to rlu a , d ik k a t n a z a r la r n ,.g a r p m eseleleri ve bilhassa A v arlar ve S la v la rn B al k a n y a rm a d a sn a y ap tk lar m te m a d i istillar ze rin d e tek sif etm ek im k n v e riliy o rd u (119). ra n lla ra kar y e n i bir h a rp Fokas z a m a n n d a balad. Bu h a rp B izans im p a ra to rlu u iin gayet e h e m m iy e tli oldu. H e ra k liu s z a m a n n d a sona erm i o lan b u h arpten ileride bahsedeceiz. Ju s tin ia n n l m n d e n sonra B alkan y a rm a d a s n d a va h im hdiseler cereyan etti. Maalesef m e h a zla r b u m e v zu a dair y a ln z para h alin d e bir ka m a l m a t verm ektedirler. Ju stin ia n z a m a n n d a S la v larn B alk an y a rm a d asn a sk sk a k n la r icra edip ce n u b a d o ru o ld u k a fazla ilerledikle rin i ve hatt bazan S elanik e h rini d a h i tehdit ettiklerini y u k a r d a zikretm itik. Ju s tin ia n n l m n d e n sonra b u a k n lar d e v am ettiler. Fakat bu a k n la r esnasnda b ir o k S lavlar Bi zans vily e tle rind e ka ld la r ve tedric surette B alkan y a rm a d a sn igal ettiler. Bu istilla rn d a S lavlar T rk ne slind e n olan ve o dev irde P a n o n y a d a o tu ran A v a rla r tarafndan y ard .m g rd le r. S lavlar ve A v arlar payitaht, M arm a ra ve Ege de n iz i sah ille rin i tehdit altnda b u lu n d u r d u la r , Y u n a n ista n a g ird ile r ve P elo p o nnese (M ora y arm adas) k a d ar u za n d lar. B u b a rb a r istilla rn n g r lt s M sra k a d a r y ay ld ; b u rad a N ik iu piskoposu Jan, V II nci asrda, im p a ra to r ro k a s

za m a n n d a , u satrlar yazd: R o m a im p a ra to rlu u h a k k n da o z a m a n k i k rallarn , barbarlar, y ab a n c k a v im le r ve lliryallarla birlikte, hristiyan eh irle rin i ta h rip ve ah a liy i esir ettikleri rivayet o lu n m a k ta d r. Y a ln z S e ln ik ehri b u ta h ripten m a su n kalm tr; n k su rla r m u h k e m d i ve A llah n h im ay e si sayesinde y ab a n c k a v im la r b u ehri zaptetm ee m u v affa k o lam adlar; fakat b t n vilyet n fu ssu z kald,, (120). 1830 da bir A lm an lim i, V I nci asr so n u n d a , G re k le rin S lavlar tarafndan ta m a m iy le m a h v e d ilm i o ld u u n u iddia etm itir. Biz aada b u faraziyeyi m n a k a a ede ceiz (121). Y a ln z h em en u n u s y liy e lim ki S lavlarn B alkan y a rm a d asn a yerlem eleri m eselesinin tetkiki iin, bu h a v a lin in balca Slav m e rk e zle rin d e n b iri o lan S e ln ik eh rin in h m is i D e m e triu s'u n d in u r u n d a k i l m ile a l k a dar vesikalar naza r itibare a lm a m z lzm d r. A ya Demetriusu n M ucizeleri,, adl k ita b n m e llifle rin d e n b iri V II nci asrn ilk n sfn d a yaam olan S e ln ik p isk o p o su Ja n dr; b u m u a sr m e h a z b iz im iin A v ar ve S lavlarn B alkan ya rm a d a sn istillar h u s u s u n d a b ir m a l m a t k u y u s u tekil etm ektedir. B u k a y n a a gre S eln ik , V I nci asrn so nunda, neticesiz olarak ik i defa, A varlar ve S lavlar tarafndan m u hasara e dilm itir (122). V I nci asrn s o n u n d a ve V II nci asrn b a lang cnd a, Bizans o rd u la r n n d u rd u r m a a m u v a ffa k o la m a d k la r A v a r lar ve S lav larn c e n u p istik am e tind e y a p tk la r d e v a m l tazyik B alkan y a rm a d a s n d a b irta k m rk d e iik lik le ri h u su le gel m esine sebep oldu; n k B a lk a n la rn b y k bir k s m yeni gelen S lavlar tarafndan bilfiil igal edilm iti. Bu devir iin baz k a y n a k la r A v arlardan, b u n la r Slav im iler gibi, b a h setm ektedirler. Bu hal im al kabile leri h a k k n d a u m u m i yetle pek m a h d u t m a l m a ta sah ip b u lu n a n o devir m v e r r ih le rin in Slav ve A varlar, m te re k a k n la r y ap tk lar iin, b irib iriy le kartrm o lm a lariy le izah o lu n a b ilir. Ju s tin ia n m l m n d e n sonra talya, d m a n la r n n isti llarn a kar kfi derecede h im a y e e d ilm e d i. Bu sebepten yeni bir b a rb ar G e rm e n k a v m i o lan ve bu havalide, O stro got k r a ll n n Ju s tin ia n tarafndan im h a s n d a n y alnz birka sene nce k e n d ile rin i gsteren L o m b a rd lar tarafndan k o layca ve sratle fethedildi.

VI nci asrn ortasnda A varlarla a n la m olan Lombardlar orta T unada G e p id ler (Gepidae) b a rb ar kabilesi tarafndan tesis edilm i o lan k ra ll y ktlar. B ilhare, ih tim a l k e n d i m tte fik le rin d e n k o rk tu k la rn d a n , k ra lla r (konung) A lb o n u n idaresinde, P a n o n y a d a n taly ay a getiler. L o m b a rd la r k a d n ve o c u k la riy le b irlik te ile rliy o rlard ve b u n la r n asker ktalar, saflarnda bilhassa pek ok S ak sony al ih tiv a eden pek m u h te lif kabilelerden te re k k p ediy ordu. H a lk arasnda car bir a n ane Ju stin ia n o rd u la rn eski g e nerallerinde n taly a n n ih tiy ar valisi N arsesi, L o m b a rd la r talyaya davet etm i o lm akla, ith a m etm ektedir. Fakat Nar* sese kar y ap lan b u ith a m ta m a m iy le esastan ari olarak te lk k i etm elidir. Justin II n in c l s u n d a n sonra Narses, ilerlem i y an d an dolay, tek at o ld u ve az b ir m d d e t sonra R o m a d a ld . 5 6 8 de L o m b a rd la r im al talyaya gird iler. B u n la r vah bir b a rb ar ktlesi g ib i ilerliyorlar, getikleri b t n yerleri y a k u p y k y o rla rd . L o m b a rd la r d in b a k m n d a n arianist idiler. $ im a l talya az b ir m d d e t sonra L o m b a rd la rm ta h a k k m altna g ird i ve L o m b a rd iy a a d n ald. L o m b a rd la ra m u k a v e m e t edebilecek kfi k u v v e te m a lik b u lu n m y a n Bi zans valisi R a v e n n a surlar iin e ekildi. B arbarlar ise im al talyay zaptettikten sonra, R a v e n n a y i bir tarafa b ra karak, ce n u b a d o ru ilerlediler. B u n la rn m te a d d it kollar h e m e n h e m e n b t n y a rm a d a y a y a y ld ve m dafaasz b ra k lm o lan ehirleri en b y k k o la y lk la zaptetti. B u n la r c e n u b talyaya iritiler ve bir m d d e t sonra B enevent ( Beneventum) e h rin i igal ettiler. R o m a b a rb a rla rn eline gem edi, fakat civar, taraftan, im ald e n, arktan ve ce n u p ta n , b u n la r tarafndan ku atld. L o m b ard lar, R o m a ile R a v e n n a a ra sn d a k i b t n irtibat kesm i o ld u k la rn d a n , R o m a R a v e n n a 'd a b u lu n a n Bizans v a lis in d e n gelecek y a rd m hesaba k a tam a zd . D a h a uzakta olan stan b u l im p a ra to r la rn d a n gelecek y a rd m a d ahi g v e n m e k te n v azge m ek m e c b u riy e tin d e kald. Esasen Bizans o dev ird e ark ta rih in in en n a zik ve en ka rk d e v irle rin d e n b ir in i g e iriy o rd u . Az bir m d d e t sonra talyada b y k bir G e rm e n L o m b ard k r a ll n n k u r u ld u u g r ld . m p ara to r Tiber ve bilhassa M a v rik iu s Austrasia k ra l H ild e b e rt II ( 5 7 0 - 5 9 5 ) ile, b u k ra l L o m b ard lara kar harbe tevik etm ek ve bu suretle

b u n la r ta ly ad a n k a rm a k m aksad iy le , b ir ittifak aktine altlar. m p ara to r ve kral- b irib irin e b irta k m heyetler gnde rd iler. Bu gayeye irim e k iin M a v rik iu s H ild ebert ve y a h u t annesi B ru n h ild e ye 5 0 0 0 0 altn ( solidi ) g n d e rd i ve H ild eberti, Ju s tin ia n m Teodeberti evltla k a b u l ettii gibi, evlt edindi. Fakat b t n b u avanslara ra m e n Mavrik iu s u n, A ustrasialla rn y a r d m n te m in etm ek iin sarfettii gayretler, b iro k defalar, boa gitti. H ild ebert o r d u la rn talyaya g n d e rd i; fakat kral eski Frank arazisini fet hetm ek fik rin d e idi; yoksa talyay M a v rik iu s h esab na zap tetm ek niye tind e deildi. F rank k ra lla rn n b u defa im p a ra tor tarafndan deil, fakat pap a tarafndan a rlp talyaya girm e leri ve b u ra d a k i L o m b a rd h k im iy e tin i y k m a la r iin bir b u u k asrdan fazla bir m d d e t geecekti (123). K en di m u k a d d e ra tn a terke dilm i ve biro k m u h a sa ra la r g eirm i olan R o m a p a p a n n ah snda b ir m d a fi b u ld u ; papa, v a zi yetin icab olarak, y aln z R o m a d a k i s r n n r u h a n ileriyle m e g ul o lm a k deil, fakat L o m b a rd la ra kar ehrin m d a faasn te k iltlan d rm a k m e c b u riy e tin d e k a ld. Bu devirde, y an i V I nci asrn so nunda, R o m a kilise sinin ba n d a en m u k te d ir eflerden biri, pap a B y k G re g o r I b u lu n u y o r d u . Bu zat evvelce p a p a n n elisi olarak (apocrisiarius) stanbula g n d e rilm i ve b u ra d a alt sene k a lm a s n a ra m e n grekein e v veliyatn bile re n e m e m iti (124). Fakat b u sahadaki cehaletine ra m e n y eni papa im p a r a to r lu u n h ay at ve siya setine m k e m m e le n vakft. taly a n n L o m b a rd la r tarafndan fethi Ju s tin ia n m d siyasetinin garpte ifls ettiini gayet ak bir surette gste riyo rdu. m p a ra to rlu k b u h a v a lid e fethedilm i olan Ostrogot k r a ll n e lin d e tu ta b ilm e k iin kfi k u vv ete m a lik deildi. D i e r taraftan L o m b a rd istillar taly a n n tedric surette B izans im p a r a to r lu u n d a n a y rln n ve talyada im p a ra to ru n siyas n f u z u n u n zay flay n n te m e lle rin i att. D in siyasetlerinde Ju s tin ia n n halefleri o rto d o k slu u h im a y e ettiler; m onofisitler ise bazan, m esel Justin II z a m a n n d a o ld u u gibi, gayet iddetli itisaflara d u a r o ldu lar. M a v rik iu s ve Fokasn z a m a n saltanatlarnd a Bizans im p a ra to rlu u ile R o m a kilisesi arasnda ne g ib i m nasebetler m e v cu t o ld u u n u g rm e k enteresan bir eydir. B y k G reg or tarafndan tem sil o lu n a n R o m a kilisesi stanbu l p is k o p o s u n u n

k u m e n ik (y a n i u m u m ,,) n v a n m alm asn a m u h a lif o ld u u n u beyan etti. M a v rik iu s a y a zm o ld u u m e k tu p la r n dan b irin d e G reg or patrik O ru tutan Jan h a d d in d e n fazla g u r u r lu o lm a k la ith am etm ektedir : iddetle b a r m a k ve O tempora ! O mores ! dem ek m e c b u riy e tin d e y im . B t n A v r u p a n m b a rb arla rn eline d t , ehirlerin tah rip edildii, kalelerin y k ld , vilyetlerin boald, k y l n n tarlasn s re m e d i i, p utlara ta p a n la rn serbeste dolat ve ehli im a n m a h v e tm e k iin u ra t bir z a m a n d a rah ip ler, k e n d ile rin i ala arak yere atacaklar ve k l iin d e y u v a rla n a c a k la r yerde, dine m u g a y ir b irta k m l d in n v a n la r p einden k o m a k ta ve b u bo hretle nm ektedirler. Bu meselede, ey son derece d in d a r h k m d a r , y alnz k e n d i h a k k m m m d afa a e d iy o ru m ? ahs b ir teca v zd e n m i in tik a m a lm a k istiy o ru m ? H a y r ; ben y a ln z n fu z sahibi A llah ve cih an k ilise sinin h a k k n m d afa a e d iy o ru m . M u k ad d e s cih an k ilise sini ta h k ir eden, k a lb in d e g u r u r besliyen, h u su s bir n v a n ile im p a ra to rlu k v a k a rn n st n e k m a k isteyen b ir a d a m n b u r n u k r lm a ld r,, ( 1 2 5 ). Bu m eselede papa h a k k a z a n a m a d ve bir m d d e t iin stanbula m m e ssil g n d e rm e d i. 6 0 2 de stan b u ld a M a v ri kiu s ale y h in d e b ir ih till k tkta ve Fokas im parator iln o lu n d u k ta papa G re g o r y eni h k m d a r a , ekli ve m u h te v i yat Bizans tahtna k m olan bu g l n tirana pek az yakan b ir m e k tu p yazd. G re g o run m e k tu b u n d a n ite bir para : G k le rin en y k s e in d e A llah a h a m d edelim ..........G k sevinsin ve k re sevincinden titresin ( Psom 95, 11). B u g ne k a d ar derin b ir m atem iinde b u lu n a n b t n im p a ra to r lu k ah alisi m k e m m e l icraatnzdan d o lay s e v in s in !....... H erkes d in d a r im p a ra to ru n ssnn en nih ay e t iade ettii hrriye tte n do lay sevinsin. n k die r m illetlerin krallar ile im p arato rla r ara sn d a k i fark u d u r : K rallar klelere, im p arato rla r ise h r a d am lara h k m e d e r le r (126). P a p a n n b u hatt hareketi hi p h e siz Fokas ze rin d e tesir y a p m olacak ki G re g o ru n p a p a lk tah tnd a ik in c i halefi, Fokasa stan b u l p a trik in in k u m e n ik ,, n v a n m tam asn m enettirdi ve h k m d a r d a n m a fu r h a v a ri P etrusu n apostolk 'a h tn n b t n kiliselerin b a n d a o ld u u (127) m ea lin d e bir b e y a n n a m e ald.

ite b u suretle Fokas b t n d a h il ve haric teebbsle r in in m u v affa k y e tsizlik le netice lend ii ve h a lk n h id d e t ve i b ira rn ta h rik ettii b ir devirde, im p a ra to ru n , ke n d isi tara fn d an verilen im tiy azlara istinat eden R o m a ile olan m nasebetleri, saltanatnn d e v am m d d e tin ce , dostane ve m u s lih a n e o ldu . R o m a ile Bizans a ra sn d a k i bu dostane m nasebe tlerin b ir hatras o lm a k zere R a v e n n a eksark, Rom ada Forum ,, m e y d a n n d a , b u g n d a h i d u ra n ve Fokas n a m n a bir kitabe ih tiv a eden bir s tu n rekzetti. L o m b a rd la rn Ita ly a d a k i f tu h a t b u m em le k e tin idare sinde m h im b ir d e iik lik h u su le getirdi: M uasr ve m m a sil im al A frika dar in k il b ile birlikte b u d e iik lik , im p arato rlu k ta sonralar te k e m m l edecek o lan tem,, 1er r e jim in in tem e lin i tekil etm ektedir. talyadaki B izans otoriteleri, y a rm a d a n n te ik isin i fethetm i o lan L om b ard lara kar kfi bir m u k a v e m e t gste rebilecek bir d u r u m d a deillerdi. Bu k a b il b ir vaziyette, talyay tehdit eden b u v a h im tehlike karsnda, B izans h k m e ti b u rada, valile rin ellerinde sivil ve asker vazifeleri teksif etm ek suretiyle k u d re tin i k u v v e tle n d irm e e k arar verdi. taly a d ak i B izans id are sin in b a n a eksark a d n ta yan bir asker vali geirildi. B t n m lk m e m u rla r tam a m iy le em ri altn d a b u lu n d u r a n b u v a lin in m a k a rr R a v e n n a idi. Ravenna eksarklnn yaratl V I nci asrda, im parator M a v rik iu s z a m a n n d a , v u k u b u lm u tu r . dar ve adl vazife lerin asker otoritenin elinde teksifi m lk m e m u r la r n he m en ortadan k a ld rlm a s n ifade etm iy o rdu . M em u rlar, asker otoritelerin y a n n d a , m e v cu t o lm a k ta d e v am e ttile r: y aln z birincile r kincilerin e m rin d e idiler. B y k bir ih tim a le gre, ancak sonralar, sivil otoriteler ortadan kalkt ve aske r otoriteler tara fn d a n istihlf o lu n d u . m p a ra to rlu k k u d r e tin in b ir m m e ssili olm as dolaysiyle eksark, idaresine, esas lar im p a ra to rlu a d a y a n an b irta k m esaropapism ,, h ususlar ilv e etti: e k sark lk d a h ilin d e k i d in m eselelerde h ak e m ola rak ortaya kt. H u d u ts u z bir kudrete m a lik b u lu n a n eksark im p arato rlara gsterilen ay ni itibare n a il o ld u : R a v e n n a daki saray m ukaddes,, vasfm ald (Sacrum Palatium; b u isim im d iy e k a d ar y aln z im p a ra to ru n sarayna verilirdi); eksark R o m a y a g eldik te bir im p arato r g ib i k a r la n y o rd u : senato rah ip le r ve ah a li tantanal bir alay tekil ederek k e n d is in i

istik bal etm ek zere ehir s u rla rn n d na k y o rla rd . B t n asker iler, m lk , ad l ve m a l idare, e k sarkn salh iy e ti d a h ilin e g iriy o rd u (128). R a v e n n a e k s a rk l n n L o m b a rd la rm talyay istilsndan dolay y aratlm o lm a sn a m u k a b il eski V an d al k r a ll m n ye rine k a im o lm a k zere v c u d e g etirilm i o lan im al A frika eks a rk h m m a s il bir d te h lik e ,y a n i A frik a m n yerli ah a lisinden olan ve m em leketi igal altnda b u lu n d u r a n ve Bizans o rd u la r na kar sk sk isyan eden M arib le r, y a h u t baz m e h a zla rn gsterdikleri gibi, M a v ru siler (Berberiler) tehlikesi y z n d e n h u su le gelm itir. Afrika eksarklnn , y a h u t b azan eksark n m a k a r r n a gre tesm iye o lu n a n Kartaca eksarklnn b a lang c d a h i VI nci asrn sonuna, y a n i im p arato r Mavrik u s u n z a m a n saltanatna tesadf etm ektedir. A frika eksarkl, R a v e n n a e k sark l gibi, a y n i tarzda te k iltlan d rld ve A frika eksark, ta ly ad a k i m eslekda gibi, ay n i h u d u tsu z h u k u k ve im tiy azlara sahip o ld u (129). Hi. p h e siz im p arato ru e k sark lk lar g ib i g ay ri m a h d u t k u d re t ve salhiyeti h aiz dar m e m u riy e tle r ih d asn a y alnz ih tiy a sevketm itir; eksarklar, k e n d ile ri arzu ettikte, ve baz m sa it hallerde, bizzat im p arato r iin son derece teh lik e li bir ra k ip o lab ilirlerdi. N etekim , aada g re c e im iz vehile, A frika eksark, az bir m d d e t sonra, Fokasa kar isyan b a y ra n am ve bu ek sark n o lu , 6 1 0 da, im p arato r o lm u tu r. M a v rik u s u n m a h ira n e in tih a p etm esini b ild i i A frika eksarklar m em lek eti dirayetli bir tarzda idare ettiler ve b u ra sm m a h a ll h a lk n isy a n la rn a kar a z im k r ve m u v affakiy etli bir surette rr d afaa ettiler. Fakat R a v e n n a ek sarklar L o m b ard te h lik e sin i bsrtaraf etm ee m u v affa k o lam ad lar. Fransz bizantinisti D ie h l (130), d o r u olarak, bu iki e k sarkl temler (yani vilyet y a h u t kaza) tekiltnn, y an i V II nci asrdan itibaren b t n im p a ra to rlu k ta yava yava tatbik e dilm ee b a lanm o lan ve en barz h u su siy e tin i asker k u d re tin m lk kudrete tedric surette te fe v vu ku tekil eden arazi re fo rm u n u n m enei olarak te lk k i etm ektedir. L o m b a rd larn ve M a rib le rin istilla rn n garpte, V I nci asrn s o n u n d a , b u k a b il m h im d e iik lik le re sebep o lm a la rn a m u k a b il arkta, bir m d d e t sonra ra n lla r ve A raplarn, Bal

kan y a rm a d a s n d a ise Slav ve B u lg a rla rn istillar b u n a m m a s il die r refo rm lar tevlit edeceklerdi. Fokasn A v arlar ve ran llara kar takip ettii muvaffakiyetsiz d siyaset, y a ln z vaziyeti k u rtarabilece ini m it et tii k a n l tethi u s u l , A frika eksark H e ra k liu s u n isyan et m esine sebep o ld u . M sr d a h i H e ra k liu s un p l n la r n ilti zam ettikte b ir A frika d o nanm as, ay n i ism i tayan eksarkn o lu H e ra k liu s u n (sonra im p arato r olan) k u m a n d a s n d a stanbu la d o ru yol ald : p ay itah t Fokas terketti, H e ra k lius tarafna geti. Fokas tevkif ve id a m edildi ve H eraklius, 610 da, tahta kt ve b u suretle yeni b ir s lle n in al t re n in i yapt.

YUNANSTANDAK SLAVLAR MESELES


VI nci asrn ik in c i nsfnda B alkan y a rm a d a s n n u r a m o ld u u istillarla a lk a d a r m e h a zla rn tetkik i Yunanista n n ta m a m iy le slavlam,, o ld u u n u id d ia eden bir n a za riye tevlit etm itir : X IX n cu asrn ik in c i ru b u r iu n b a la n g cna d o ru ortaya atlm olan b u n aza riy e ilim le m in d e b iro k m b ah ase le re yol am tr. 1820-1830 senelerinde herkes T rk b o y u n d u r u u n a kar isyan b a y ra am olan Y u n a n lla r m eselesini d erin bir sem pati ile tak ip ediy o rd u. H rriy e t iin m cad e le eden bu ad am lar, cesurane bir m u k av e m e tte n sonra, istiklllerini m u h a fa za etm ee m uv affa k o ld u la r ve A v ru p a devlet le rin in y a rd m ile m sta k il b ir Y u n a n k ra ll yarat tlar. Bu hdisede n evke gelen A v ru p a sosyetesi bu k a h ra m a n la r eski H ellasn evltlar olarak te lk k i etti ve b u n la rd a Leonidas, E p a m in o n d a s ve F ilo p o im e n in hatla r n b u ld u . Fakat b u esnada k k bir A lm a n e h rin d e n bir ses y k s e ld i ve hayretler iin d e k a lm o lan A v ru p ay a yeni Y u n a n devleti a h a lis in in d a m a rla rn d a n b ir tek eski H ellen k a n d a m la s a k m a d n ; A v r u p a n n m u k a d d e s H ellas o c u k la rn n h a k la rn k o ru m a k iin y a p m o ld u u alicenabane savletin, m ene b a k m n d a n , b ir sui tefeh h m e m ste n it o ld u u n u , eski G re k u n s u r u n u n o ktan beri k a y b o lm u ve bilhassa Slav ve A rn a v u t n e slin d e n b irta k m yeni ve ta m a m iy le y ab a n c etnografik u n s u rla r tarafndan istihlf edil m i o ld u u n u beyan etti. O z a m a n k i A v ru p a n n itikatla

rn k k n d e n sarsan b u y eni n aza riy e y i alenen il n etm e e cesaret eden ad am , o devirde, b ir A lm a n lisesinde u m u m tarih hocas olan F allm eraye r idi. 1830 da intiar eden M ora y a rm a d a s n n Ortazam anlard a k i tarihi (Geschichte der H a lb in se l M orea w h re n d des Mittelalters) adl eserinin b irin c i c ild in d e u satrlar o k u y o r u z : A v ru p a d a k i H ellen rk ta m a m iy le m a h v o lm u tu r. V cut g ze lli i, fik ir y k s e k li i, det sadelii, sanat, palestra, ehirler, k rla r ve s tu n la rn ih tia m , hatt b u k a v m in ism i bile G re k k o n tin a n n d a k a y b o lm u tu r. Y eni ve b iri b irin d e n baka ik i rk tarafndan te rk e d ilm i olan enkaz ve a m u r tabakas eski G re k le rin m e za rla rn rtm ektedir. H ellen z ih n iy e tin in lm e z eserleri ve ana top raklar ze rin d e bir ka eski harabe b u g n m a zid e k i H ellen k a v m in in m e v c u d iy e tin in y egne nian e sin i tekil etm ektedirler. E er Yun a n ista n n b u harabeleri, m e za r t m l s le r i ve trbeleri, topra ve z a m a n m z A v ru p a lIla rn n , nsan bir rik k a t sav letiyle, u r u n d a efkat, h a y ra n lk ve belget sarfettikleri ve g z yalar d k t k le ri a h a lis in in betbaht talii ortada b u lu n m asa idi, y aln z bo b ir serabn, ru h s u z bir tasvirin, tabiat h arici b ir m a h l k u n b u n la r n (yani A v ru p alIla rn ) k a lp le r in in en d e ru n liy fle rin i ta h rik ettiine h k m o lu n a b ilir d i. n k b u g n k Y u n a n is ta n n h ristiy an a h a lis in in d a m a r la rn d a , h alita d an r h a k ik bir tek d a m la H ellen k a n y o k tur. M th i bir frtna ster ile P e lo p o nnesin en u z a k kele ri ara sn d a k i hav aliy e b y k Slav k a v m i ile a k ra b a bir rk datm tr. im al m em lek etleri e v ltlar o lan ve k a n b a k m n d a n S rplar, B ulgarlar, D a lm a tla r ve M oskovitlerle a k rab a o lan Slav -skit ve A rn a v u t- lliry a llar... ite b u g n Y u n a n l tesm iye e ttiim iz ve m enele rini, k e n d ile rin in bile ta a c c b n m u c ip olacak bir ekilde, Perikles ve F ilo p o im e n e k a d a r k a r d m z k a v im le r .... A r n a v u t d a o b an lar g i bi Slav ehrelerine, h ill ek linde kalara ve bariz y z hatla rn a m a lik olan b u in s a n la r h i p h esiz N arkissos, Alkibiades ve y a h u t A n tn o s u n k a n n d a n d e ildirle r. A n c ak z a m a n m z n ro m a n tik erevesinin k b n a s m y a n b ir hayal eski H e lle n le rin , Sofokles ve P latonlar ile birlikte, y e nid e n d o m u o ld u k la r n a k a n i olabilir (131). F allm eraye r V I nci asr Slav istilla rn n Bizans im p a ra to rlu u n d a , b u devletin, bir tek vilyet ka y b e tm e m e sin e r a

m en, y a ln z sahil vilyetlerinde ve m sta h k e m ehirlerde o turan a h a liy i k e n d i tebaas te lk k i edebilecek bir vaziyet ih das etm i o ld u k la r k a n aa tin d e idi. A v a rla rm A v ru p ay a gel m eleri Y u n a n is ta n iin son derece m h im bir hdise o lm u t u r ; n k b u n la rla b irlik te Slavlar d a h i g elm iler ve A v arla rn teviki ile H ellas ve P eloponnesin m u k a d d e s top r a k la rn fethetm ilerdir. F alim eray er naza riy e sin i VI nci asrn s o n u n a ait bir kilise m v e r r ih in in , y a n i E v a g riu s u n eserlerinde b u lu n a n baz fk ralara istinat ettiriyordu. E v ag riu s ta rih in d e u n la r yaz m a k ta d r : A v arlar u z u n surlar tesm iye o lu n a n istih k m la ra ik i defa y aklatktan sonra S in g id u n u m u (Belgrat), A nhialos ve b t n Y u n a n i s t a n , die r b irta k m ehir ve kaleler le birlikte, zaptettiler ve her tr a f y akp yktlar; bu devirde im p a ra to rlu k k u v v e tle rin in b y k b ir k s m arkta m egul b u lu n u y o rd u ,, (132). te E v a g riu s ta b u lu n a n b t n Y unanistan,, tabiri Fallm e ta y e r i Peloponneste G re k le rin im h a ed ilm i o ld u u n d a n bahsetm ee sevkediyor. E v a g riu s u n A varlar ze rind e F allm eraye r fazla d u rm a m a k ta d r, n k o dev irde b u n la rn istillar S la v la rn k i ile h e m a h e n k olarak cereyan etmitir. Fallm erayer b u h u su s istily 5 8 9 senesine atfetm ektedir. Fakat b u istil G re k le ri ta m a m iy le m a h v e tm e d i. Bu lim e gre son d arbe talyadan 7 4 6 da gelm i o lan veba tarafn d an v u r u lm u tu r . Bu h d is e n in z ik rin e K o nstantin Porfirogenet a d m tayan X u n c u asr tal m u h a r r ir in in m e h u r b ir fk rasn da T alanm aktadr. M u h a rrir eserlerinden b ir in de, P eloponnesten bahsettii esnada, b u m th i vebad an sonra tek m il b u h a v a lin in slavlaarak b arbar o ld u u n u (133) kayd etm ekte dir. m p ara to r K o nstantin K o p r o n im in l m senesi (775), F allm eraye re gre, n fu ssu z k a lm olan m e m le k e tin , b u defa tam ve kat olarak, S lavlar tarafn d an isk n e d ilm i ve te d ic surette ehir, site ve kylerle k a p la n m o ld u u tarih olarak k a b u l o lu n a b ilir (134). M u a h h a r b ir eserinde F allm erayer b u rieticeleri, esasl delillere istinat ettirm eksizin, A ttike d a h i tem il etm ektedir. O rta z a m a n la rd a M ora y a rm a d a s n n tarihi,, (Geschichte der H a lb in se l M orea w a h re n d des Mittelalters) adl eserinin ik in c i c ild in d e m e llif y eni b ir A rnavut,, nazariyesi ortaya a tm a k ta d r: b u nazariyey e gre Y u n a n is ta n d a o tu ran Grek-

Slavlar X IV n c asrn ik in c i r u b u n d a A rn a v u t k o lo n ile ri tara fnd a n istihlf o lu n m u la r ve ta h a k k m altna a ln m lardr; b in a e n a le y h X IX u n c u asr Y u n a n ih tilli hakikatte A rn a v u tla rn eseridir. F allm eray e rin ilk cidd m u a rz A lm a n tarihisi K ari H opf o lm u tu r. H opf S la v larn Y u n a n is ta n a yerlem eleri meselesi" ni d erin b ir surette tetkik etm i ve 1 8 6 7 de Ortazam anlarn b a la n g c n d a n z a m a n m z a k a d ar Y u n a n ista n tarihi (G eschichte G rie c h e n la n d s v o m B eginn des Mittelalters bis auf unsere Zeit) adl b ir eser neretm iti. Fakat H o p f baka bir ifrata v a rd ve Y u n a n is ta n d a k i Slav u n s u r u n u n o y n a m o ld u u rol, her ne p ah asn a olursa olsun, a za ltm a k istedi. H o p fe gre Y u n a n is ta n d a k i Slav k o lo n ile ri ancak 750 ile 8 0 7 arasnda m ev cuttular. 7 5 0 den evvel ise Y u n a n is tan b u k a b il ko lo nile re m a lik d eildi. A ttikin Slavlamas m eselesine gelince H o p f F allm e ra y e rin b u faraziyesinin d o r u lu u p h e li bir vesikay a istinat ettiini ispat e d iy o rd u (135). B u m e v z u a dair y a zlm o lan b iro k ve ekseriya b iri b irin d e n farkl ve m te n a k z eserler aa d ak i neticelere v a r m a m z a kfi g elm e kte d irle r: Y u n a n ista n d a , V in c i asrn s o n u n d a n itibaren, pek m h im Slav k o lo n ile ri m e v c u ttu ; fakat b u n la r n teesss m e m le k e tin ne ta m a m iy le Slavlam a sn ve ne de G re k le rin m a h v o lm a s n inta etm itir. D i e r taraftan m u h te lif m e h a zlar Y u n a n is ta n d a ve bilhassa Peloponneste, O rta za m a n la rn d e v a m m ddetince , X V inci asra kadar, S lavlarn m e v c u d iy e tin i zik re tm e k te d irle r (136). B alkan y a rm a d a s n n S la v lam a sn n b a la n g c n a ait en m h im m e h a z olan ve y u k a rd a ism i geen Sen D em etriusu n Vesikalar n a gelince b u n ia r l y k ve hile ne Fallm erayer, ne H o p f ve ne de die r lim le r tara fn d a n naza r itibare a ln m a m la rd r (137). lim le r birok defalar F allm erayer n aza riy e sin in o rijin a l li i m eselesini m n a k a a etm ilerdir. H ak ik a tte F allm eraye rin fik ri y eni birey deildi. K e n d isin d e n nce dahi Y u n a n is ta n d a k i S lav n fu z u n d a n b a h se d ilm iti: F allm eraye r sadece fik r in i kat ve d o r u d a n d o ru y a sylem iti. Son z a m a n larda, sa la m esaslara istinat eden bir R u s lim i, F allm era yer n aza riy e sin in h a k ik m u c id in in X IX u n c u asrda yaa m olan V iy a n al lim K opitar o ld u u fik rin i ortaya atm tr;

b u lim eserlerinde S lav u n s u r u n u n y e n i Y u n a n m ille tin in te e k k l n d e m h im b ir rol o y n a m o ld u u fik rin i te k e m m l ettirmiti. H ak ik a tte K o pitar b u faraziyeyi, teferrata g irim e k suretiyle, d e rin le tirm iy o rd u ve g ay ri lm' b ir dava ortaya atp b u n u n la m u a s rla rn n d ik k a t n a za rla rn e k m e k iste m iy o rd u (138). A y n i lim e gre F allm erayerin faraziy esinin m frit iddilar, b u meseleye d a ir y a p lm o lan d erin tetkik lerde n sonra, gay ri k a b ili m d a fa a d r. Fakat m e llif tara fn d a n b u k a d ar a h e n k li ve can l bir surette ortaya atlm olan b u faraziye b u n u ta m a m e n v e y a h u t ksm en reddeden m v e r r ih le r in bile n aza r dK katini celbetm ee b ih a k k n ly k tr (139). Ve h a k ik ate n b u nazariye, bariz b irta k m m b a l a la r ih tiv a etm esine ra m e n , lim le rin d ik k a t n a za rla rn fevkelde enteresan ve a y n i z a m a n d a gayet k a ra n lk m eselelerden b iri olan Ortaz a m a n la rd a Y u n a n is ta n d a b u lu n a n S lavlar m eselesine ek m e k suretiyle tarih ilm in d e gayet b y k b ir rol oynam tr. E n nih ay et F allm erayerin yazlar, b u m e llifin Ortazam anlarda y aln z Y u n a n is ta n n deil, fakat b t n B alk an y a r m a d asn n g e irm i o ld u u etnografik istihaleleri nazar itibare alan ilk lim o ld u u g z n n d e tutulacak olursa, d a h a b y k u m u m ve tarih b ir e h e m m iy e t kesbeder.

JUSTNAN DEVRNDE EDEBYAT, MAARF VE SANAT. UMUM BAKI.


5 1 8 ile 610 seneleri arasna tesadf eden devir, Ju s tin i a n m , m te n e v v i faaliy etinin d a m g a s n ta m a k ta d r; b u faa liyet im p a ra to ru n m u a s rla rn n d a h i h ay re tini m u c ip o lm u tur. B u d e v ir edebiyat ve m a a rif sah a larn d a m te a k ip nesillere gayet ze n g in b ir m iras terketm itir. m p ara to r Ju s tin ia n bizzat d in ak id e le r ve lh ler sahasnda edeb eserler telif etti. H a le fle rind e n M a v rik u s d a h i ilm e kar b y k bir a lk a gsterdi: edebiyat faal b ir surette h im a y e etti; gecelerinin b y k b ir k s m n edeb ve tarih m ahiyette m eselelerin m n a k a a s ve te fe k k r ile g e irm ek itiy ad n d a id i (140). B u dev ir b ir o k tarih i y etitirdi; b u n la r n yazlar iin Ju s tin ia n n icraat ze n g in b ir m alze m e tekil etti.
Bizans mparatorluu Tarihi 15

Ju s tin ia n d e v rin in balca m v e r r ih i esareal P ro k o p tur; b u m v e r r ih y azlarn da, kark ve hdiseler b a k m n d a n ze n g in bir saltanat d e v rin in tam bir ta b lo su n u izm itir. P rokop, h u k u k tah silin i b itird ik te n sonra, m e h u r general Belisarn m a v iri ve k tib i o ld u ve b u generalle birlikte, V andallar, G o tlar ve ran llara kar y ap lan seferlere itirak etti. P ro ko p h e m m v e r r ih ve h em de m u h a r r ir o lm a k dolaysiyle ayan dikkattir. M v e rrih P ro k o p , b irin c i elden m e h a zlar ve m a l m a t h u s u s u n d a , en m sa it bir d u r u m d a b u lu n u y o r d u . BelisarIa dost olm as k e n d isin e dairelerde ve arivlerde h fz o lu n a n b t n resm ve sik alar tetkik etm ek im k n n bahetti; die r taraftan asker seferlere faal b ir surette itiraki ve m e m lek et h a k k n d a h aiz o ld u u m k e m m e l m a l m a t P ro k o p a, gerek ahs tetkikatta b u lu n m a k , gerek m u a s r la rn n a z n d a n ahadetler to p la m a k suretiyle, c a n l ve son derece k y m e tli m a lze m e elde etm ek frsatn verdi. s l p ve k o m p o zis y o n b a k m n d a n P ro k o p pek ok defalar k ls ik m v e rrih le ri ve b u m e y a n d a H erodot ve Tuk id id esi taklit etm ektedir. L isa n n n eski m v e r r ih le r in g re k e sin in tesiri altn d a k a lm a sn a ve telif tarzn n o ld u k a s u n o lm a sn a ra m e n P rok op tebihleri bol, ak ve k u v vetli bir s l p n m u n e s i verm ektedir. P ro k o p eser kalem e alm tr. B u n la rn en b y Sekiz k ita p lk Tarih a d m tayan ve Ju s tin ia n m ranllar, V a n d a lla r ve G otlara kar y a p m o ld u u h a rp le rd e n bahseden eserdir. M e llif b u ese rinde, fazla olarak, Ju s tin ia n h k m e tin in die r b ir o k cep hele rini gsterm ektedir. Bu eser, u m u m r u h u b a k m n d a n , az ok im p a ra to ru n b ir m e th iy e sin i tekil etm ekle beraber b iro k yerlerinde ac h a k ik a tin ifadesini ih tiv a etm ektedir. Sekiz k ita p lk Tarih Ju stin ian d e v rin in u m u m b ir tarihi olarak te lk k i o lu n a b ilir. P ro k o p un B inalara dair(Z)e aedificiis) adl ik in c i eseri ba tan sona k a d a r im p a ra to ru n b ir m ethiye si o lu p ih tim a l im p a rato ru n e m riy le k a lem e aln m tr. K ita b n esas gayesi Justi n ia n tarafndan geni im p a r a to r lu u n u n h e m e n h er tarafnda ina ed ilm i o lan bir s r m te n e v v i b in a la rn bir listesini ve tasv irini v c u d e g etirm ektedir. B elgatin icabettirdii m ba l a la r ve l z u m u n d a n fazla m e th iy e le rd e n sarf nazar, b u eser ok z e n g in coraf, topo g rafik ve m a l m a l m a t ih tiv a etm ek tedir: im p a r a to r lu u n ktisad ve tim a ta rih in in tet

Anecdota,, y a h u t Historia P ro k o p u n n c eseri ise ilk ik i y azd an ta m a m iy le bakad r. Bu eser Ju stin ia n ve kars T eodoran n m stebit idareleri ale y h in d e y a zlm kaba b ir h ic v iy e d ir; b u eserinde m e llif im parator, Teodora, Beli sar ve k a rsn lekelem ek istem ekte ve Ju s tin ia n b u devirde im p a r a to r lu u n bana gelm i olan b t n felketlerin m s e b b ib i olarak g sterm ektedir. Bu eser d ie r ik i eserle o k adar bariz b ir tezat tekil etm ektedir k i m n a k k itle r b u G izli Tarih in d o r u lu u n d a n p h e etm ee b a lam la rd r : b u eserin a y n i ahs tarafndan telif edilm i olm as im k n s z aded iliy o rd u . A n c ak G izli Tarih in ve Ju s tin ia n de v rin e m teallik die r m e h a zla rn esasl ve m u k ay e se li te tk ik in d e n so n ra b u ta rih in h ak ik a te n P rok op un otantik b ir eseri o ld u u kat olarak k a b u l edilm itir. y i k u lla n lm a k artiyle b u eser VI nci asrda B izans d e v le tinin d a h il tarih i iin son derece k y m etli b ir m e h a z tekil etm ektedir. Esasen P ro k o p u n b t n eserleri, Ju s tin ia n n fazilet ve fena lk la r h u s u s u n d a k i m b a l a la ra ra m e n , d e v rin h a y a tn d a h a y a k n d a n ve d a h a sa m im b ir surette ta n m a m z m m k n k la n son derece e h e m m iy e tli m u a s r vesikalardr. Fakat b u n la r n ky m e ti b u n u n la k a lm a m a k ta d r. Slav tarih ve atikiyat P ro k o p ta S lav larn h ay at ve itikatlarna d a ir p ah a b iilm e z kym ette m a l m a t b u lm a k ta d r ; keza G e rm e n k a v im le ri d a h i b u eserlerde ilk tarih leri ile a lk a d a r b ir ok v a k a bu lab ilirle r. Ju s tin ia n n ve P ro k o p u n m u a sr, p a rla k b ir h u k u k u , d ip lo m a t ve tarih i olan patrii Petrus m te a d d it defalar el i o lara k ran k r a ll n a ve O strogot sarayna g n d e rild i ve b u ra d a esir olarak b ir ka sene y aam ak m e c b u riy e tin d e kald. B u zatn eserleri arasnda, bize k a d a r g elm i o lan u z u n p ara la rd a n istidll o lu n a b ild i in e gre, ik in c i Triumvirat ile Ju lia n A po tat ara sn d a k i dev irden b h is Histeride y a h u t R o m a im p a r a to r lu u T arihi ve b ir ksm , X u n c u asrda, y azlm olan ve Sarayn terifat usulle ri kitab a d m tayan K onstantin Porfirogenet d e v rin in m e h u r eserine ithal e d ilm i olan Devlet tekilt (Katastasis y a h u t Terifat K ita b) ad l tretesini zikred ebiliriz. P ro k o p tan V II nci asrn b a lan g c n a k a d a r d e v am l b ir seri tekil eden bir ta k m tarih y azlar gze a rp y o r; b u seride her m e llif seleflerinin eserini tem adi ettirm itir.
arcana,, (G izli Tarih) a d n tayan

k ik i iin

k y m e tli bir

m e h a zd r.

P rokop, d o ru d a n do ruy a, A n a d o lu lu lim bir h u k u k u olan Agatias tara fn d a n tem adi e ttirild i; b u zat b a z ksa iir ve h icv iy elerden m aada Justinian de v rin e dair adl 5 5 2 ile 5 5 8 a ra s n d a k i dev ri m u h te v i, o ld u k a s u n b ir tarzda y a zlm bir tarih terketm itir. A gatias d e v am ettirm i ve tak lit ey lem i o lan M e n a n d ro s, T arih ini M a v rik iu s z a m a n n da y a z d : b u eser 5 5 8 - 5 8 2 devresi h d ise le rin i a n latm a k ta ve M a v rik iu s u n tahta c l s u ile sona erm ektedir Bu eser den y a ln z b ir ka para bize k a d a r gelm itir; fakat b u n la r b u m e h a zn , bilh assa corafya ve etnografya b a k m n d a n haiz o ld u u e h e m m iy e ti tak d ir etm em ize kfi gelm ektedirler. Bu paralar M e n a n d ro su n Agatiastan d a h a iy i bir tarihi o ld u u n u kfi derecede isbat etm ektedirler. M e n a n d ro su n eseri H e ra k liu s d e v rin d e yaam ve m a b e y in k tip li i y a p m olan M srl Teofilaktus S im o katta tarafndan d e v am ettirildi. B u zat ta rih i tabiye dair k k b ir eser, b ir t a k m m e k tu p la r ve M a v rik iu s d e v rin e (582 602) ait b ir tarih yazd. Teoflaktn s l b u , ilk seleflerinin s l b u n d a n d a h a fazla m ecaz szler ve s u n ibarelerle a z n a k a d a r d o lu d u r. K ru m b a c h e r b u zatn Prokop ve Agatiasa n aza ran sratle y kse len bir m n h a n in in en y k s e k n o k ta sn d a b u lu n d u u n u s y l yor. Belisarn tar hisi to m tu ra k l s l b u n a ra m e n , daha h e n z sade ve ta b id ir; air Agatias ise edeb lisa n n tara vetli stlahlar b a k m n d a n d a h a z e n g in d ir ; fakat b u ik i m u h a r r ir n k te le rin d e h i b e k le n ilm e d ik bir ta k m y eni hususlar, s u n tebihler, m ecaz szler, d a rb m eseller m i tolojik ince likle r ve d ie r bir ta k m usulle r k u lla n m a k su retiyle o k u y u c u n u n h ay re tin i m u c ip o lan Teofilaktusa n a z a ran, su n lik te n ta m a m iy le r g ib i g r n m e k te d irle r (141). B t n b u h ata larn a ra m e n T eofilaktusu n eseri M a v ri k iu s z a m a n iin b irin c i . derecede ve tam m a n asiy le m k e m m e l b ir m e h a z tekil etm ektedir; b u eser a y n i z a m a n d a rana ve V I nci asrn so n u n d a B alk an y a rm a d a s n d a o turan Slavlara d a ir gayet k y m e tli m a l m a t ih tiv a etm ektedir. Ju s tin ia n tarafndan M a rib le re ve H abelere eli olarak g n d e rilm i o lan N o nnosus, u z u n seyahatine dair bir risale yazd. Bu eserin y a ln z bir paras p atrik Fotiusu n ese rinde, bize k a d a r gelm itir; fakat b u tek para bile, bize Nonnosusu n ziyaret etm i o ld u u m e m lek etlerin tabi ah v ali ve etnografyasna dair m k e m m e l m a l m a t ve rm ekte dir.

V II nci asrn s o n u n d a yaam ve eserinde ih tim a l, Ju s tin i an saltanat ile M a v rik iu s saltanatnn ilk seneleri ara sn d a k i d e v ri a n latm olan B izansl Teofanesin ta rih in in bir p arasn m u h a fa za etm i o ld u u n d a n d o la y da Fotiusa m e d y u n u k ra n z. Bu para B izans im p a ra to rlu u n a k o z a c l n ith aline dair b ir ehadet ve a y n i z a m a n d a T rk ler h a k k n d a y a p lm ilk iarlard a n b irin i ih tiv a etm esinden do lay da m h im d ir . V in c i ve V I nci asrlar kilise tarih i iin bilhassa e h e m m iy e tli o lan d ie r b ir m ehaz, V I nci asrn s o n u n d a lm olan Suriyeli E v ag riu o 'u n eseridir. Alt k ita p tan ibaret o lan b u K ilise T arihi Sokrat, Sozom enos ve Teodoret tarafndan y a zlm o lan ta rih le rin bir d e v am d r. 431 deki Efes k o n s ili ile 5 9 3 senesi a ra sn d a k i v a k a y ii ihtiva etm ektedir. K iliseye m te a llik m a l m a tta n fazla o lara k bu eser b u d e v rin u m u m ta rih in e ait b irta k m enteresan iarlar d a h i ih tiv a etm ektedir. P arlak tetkikleri ile te m a y z etm i o lan L id y a l Jan, Justin ia n n erefine b ir m eth iye y a zm a k teklifi ile karlat. Jan d ie r eserleri ile birlik te R o m a h k m e tin in idare u s u l (M e m urla ra dair) adl bir trete terketi. Bu eser b u g n e kadar, e h e m m iy e tiy le m te n asip b ir ekilde, ne tetkik e d il m i, ne de k y m e tle n d irilm i tir (142). m p a ra to rlu u n tekilt ta rih in e d a ir bir ta k m k y m e tli m a l m a t ih tiv a eden b u trete P ro k o p u n G iz li Tarihi,, n in k y m e tli b ir zey li ola rak k a b u l o lu n a b ilir. K osm as nd ik o p le vste si n H ristiy a n topografyas,, tim b ir ok cihetten arzettii eh e m m iy e te y u k a rd a iaret etm itik; b u eserdeki co raf m a l m a tn g e n ili i Ju s tin ia n n b y k projelerine gayet iy i u y u y o r d u . G ra m e rc i H iero klesin kale m in d e n k m olan ve Vade-Mecum (Suvx5yj[0, Synecdemus) a d m tayan Ju stin ia n d e v rin d e k i ark R o m a im p a ra to rlu u n a ait bir statistik e t d n d a h i coraf eserler arasna ithal edebiliriz. M e llif e t d n d e esas m e v z u olarak im p a ra to r lu u n d in co rafyasn deil, fakat 6 4 v ily e t ve 9 1 2 ehri ile siyas co rafyasn alm ak tad r. Bu eserin H ie ro k lesin ahs teeb bs ile m i, yoksa h k m e t tarafndan tekil ed ilm i bir k o m is y o n tara fn d a n m tertip e d ild i in i k a t o lara k sy lem ee im k n y o k tur. H e r ne h al ise, Hier o k l.s in b u k u r u eseri Ju stin ian saltanatnn balan g c n d a im p a r a to r lu u n siyas vaziyetini tesbit etm em ize m ed ar olan

m k e m m e l b ir m e h a z d r (143). A ada g re c e im iz ve hile H ierokles, corafya iin, K o nstantin P orfirogenetin balca m e h a zd r. Bu tarih i ve co rafy aclardan m a a d a V I n c i asr kron ik ile r d a h i yetitirdi. B u n u n la beraber Ju stin ian devri k ls ik edebiyata sk b ir surette b a l b u lu n m a k ta d r ve m te a k ip B izans d e v rin d e geni m iky asta in k ia f edecek o lan k u r u cihan k ro n ik le ri, ely ev m tetkik e ttiim iz devirde h e n z ender b ir istisna tekil etmektedirler.B ir m u h a rrir, tarihilerle k ro n ik ile r arasnda m tavasst bir m e v k i igal etm ektedir. B u zat, Ju s tin ia n d e v rin d e yaa m olm as pek m u h te m e l o lan M iletli H e sih iu stur. H e sih iu su n eserini y a ln z Fotiusu n ve X u n c u asr k a m u s m e llifle rin d e n S u id a sn y a zla rn d a m u h a fa z a ed ilm i o lan b a z p aralar sayesinde ta n y o ru z. B u p aralard a n H e s ih iu s u n eski A ssur lkesi ile Anastasn l m (518) a ra sn d a k i dev ri ih tiv a eden k r o n ik ta rzn d a b ir cih an ta rih y azm o ld u u n u istidll e d e b iliy o ru z. B u esere ait, B y k K o nstantin d e v rin d e n n c e k i B izans ehri ta rih in d e n b h is b y c e k b ir para m ev cu ttu r. H e sih iu s Justin I devri ve Ju stin ia n saltanatnn ilk senelerine d a ir b ir tarih d a h i yazd. Bu eser s l b u ve telkkisi b a k m n d a n ilk in d e n ok fark l o lu p m u h a r r ir in z a m a n n a tesadf eden hdisele rin m ufassal h ik y e sin i ih tiv a ediy o rd u. H e sih iu su n n c ese ri bir k a m u s o lu p fe n n in b t n ub e le rind e itihar etm i o lan grek m u h a rrirle rin i, hr'stiyan m u h a r rir le r m ste sn a ol m a k zere, to p lu y o rd u . Bu son no k tay a istinaden baz lim ler H e sih iu su n ih tim a l putperest o ld u u n u bey an etm ekte dirler. M aa m afih b u nazariye u m u m iy e tle k a b u l olunm am aktadr (144). V I nci asrn h a k ik k ro n ik is i A n ta k y a d a d o m u cah il bir S uriy e li o lan M alalasdr. M alalas, e lim izd e b u lu n a n bir tek el y a zm a sn d a n istidll o lu n a b ild i in e gre, M sr ta rih in in efsanev de v irle ri ile Ju stin ia n saltanatnn so nu ara sn d a k i v a k a y ii ih tiv a eden bir c ih a n tarih i k r o n ik in in m e llifid ir. Fakat eser, ih tim al, daha m u a h h a r b ir d e v rin h d is e le rin i d a h i ih tiv a e d iy o rd u (145). Eserin esas ok k a r k tr: M asallar h a k ik a tle k a rtrlm a kta ve m h im hdiseler tal derecede v a k alar arasnda b ird e n b ire te b a rz etm ektedirler. H ris tiy a n l m d a fa a m a k sad iy le k a lem e a ln m o lan b u k r o n ik mel-

lifin in m o narist te m a y lle rin i aka gsterm ektedir. Bu eser sem e b ir o k u y u c u m u h iti iin d e il fakat kilise m e n su p lar ve l y k la rd a n m te e k k il h a lk k tleleri iin telif edilm itir; b u sebepten m e llif b iro k m te n e v v i ve hayret u y a n d rc v a k a la r eserine ithal etm itir. K r u m b a c h e r e gre b u kitap tam m a n asiy le a m iy a n e b ir tarih risalesidir (1 46). M e llifin s l b u bilhassa calibi dikkattir; b u eser k o n u u la n greke, y a n i grek u n s u rla r n n ark -ltin istihlariyle k a r m a s n d a n h u s u le gelen ve arkta rabette o lan d grek lehesinde y a zlm ilk m h im esetdir. K tlelerin zevk ve zih n iy e tin e ta m a m iy le u y g u n k a rak te rin d e n dolay Malalasn k r o n ik i Bizans, ark ve Slav k r o n ik ili i ze rin d e m u a z z a m b ir tesir icra etm itir. M alalasn eserinden a ln m m n te h a p paralar, slavc a ya y a p lm olan tercm eler bu k r o n ik in o rijin a l m e tn in in y e nid e n te rk ib i iin b y k bir eh em m iy ete m aliktirler. O z a m a n la r intiar etm i o lan greke y azlm b ir ok eserlerden m a a d a Ju stin ia n d e v ri ( 5 1 8 - 6 1 0 ) V I nci asrn s o n u n d a (ih tim al 5 8 6 da) lm olan Efesli Ja n m (1 4 7 ) S ry an i lis a n n d a k i y a zla rn d a n do lay calibi dikkattir. Y u k a r M ezopotarriyada d o m u m u te k it bir m o n o fs it o lan Jan, stan b u ld a ve A n a d o lu d a b ir ok seneler yaad, Efeste p isk o p o slu k k r s s n igal etti ve ahsan Ju stin ia n v.e Teodora ile tant. Jan S ry ani lisa n n d a ark azizle rin in h ay at,, y a h u t ark R a h m e tlilirin e d ir tefsirler,, (Commentarii de Beatis Orientalibus) ad l bir eser ve o rijin a li Ju liu s esar ile 5 8 5 a ra sn d a k i devrey i ih tiv a eden bir Kilise T arihi * yazd. Bu son eserin y a ln z en m h im ve en o rijin a l ksm z a m a n m z a k a d a r gelm itir. B u ksm 521-585 d e v ri hdise^ le rin i ih tiv a etm ekte ve b u dev ir iin pah a b iilm e z b ir m eh az tekil etm ektedir. M o nofisizm no ktai n a z a rn a gre y azlm o lan Efesli Ja n n b u tarih i m o nofisit m n a k a a la r n n d o g m a tik esaslarndan ziy a d e b u m e zh e b in bilhassa m ill ve r u h a n tem elini tebarz ettirm ektedir. J a n m eserlerinin tetkir k n a v c u d u n u hasretm i olan lim b ir ta rih in in y a zd g ib i b u Kilise T arihi h ristiy a n lk ile putperestlik ara sn d a k i m c a d e le n in son safhasn, b u m c a d e le n in k lt r e l te m e lle rin i te b a rz ettirm ek suretiyle, te n v ir e tm e k te d ir,,. Bu tarih " a y n i za m a n d a V i n c i asr B izans im p a r a to r lu u n u n siyas ve fik r tarih i ve bilhassa ark tesirlerinin yayl

sah asnn tespiti iin b y k b ir e h e m m iy e ti h aizdir. M u h a r rir, v a k a la r anlatrk en, h ay atn b t n teferruatna ve ince n o k ta la rn a n fu z etm ekte ve o d e v rin rf ve adetleri ve arkeolojisi ile y a k n d a n lfet peyda edilm esine m e d a r olacak m e b z l vesikalar m u h te v i b u lu n m a k ta d r,, (148). B t n VI nci asrn d e v a m m d d e tin c e cereyan etmi o lan m onofisit m cadeleleri, d in d o k trin le r ve k a le m m c a delesi sah asnda b y k bir edeb faaliyet tevlit ettiler. Justi n ia n d ahi bizzat b u kalem m n a k a a la rn a bazan m d a h a le etm ekten k e n d in i alam ad. M onofisitlerin y azlar o rijin a l greke e k ille rind e z a m a n m z a k a d a r gelm em itir. B u n la r h a k k n d a anc ak m u h a lif partiye m e n s u p m h a r r ir le r in eser le rin d e zikrettikleri paralar ve bize k a d a r gelm i o lan S r y a n i ve arap d illerine y a p lm tercm eler sayesinde bir h k m ve re b iliy o ru z. O r 'o d o k s lu k taraftar m u h a r rir le r ara sn da nasturler, m onofisitler ve die rle ri a le y h in d e b ir ok eser terketm i olan Justin ve Ju s tin ia n m m u a sr BizanslI L eontm su n a d n tebarz ettirm em iz l z m d r. Bu d in a k i deler ve k a le m m n a k a a la r m te h a sssn n h ay a tn a dair e lim izd e p ek az m a l m a t v a rd r (149). Leontius Ju stin ia n d e v r in in enteresan b ir hdisesine, y a n i kilise m u h a rrirle ri ze rin d e P lto n u n (E fl tu n ) tesirleri yerine Aristotelesin (A ris to ) tesirleri k a im o lm a a b a la d n a ahadet etm ektedir (150). VI nci asrda arkta m anastr ve in z iv a h a y a tn n inkiaf keilie m te allik , m istik ve h a g io g ra fik edeb eserlerde izle rin i b rak m tr. Jan K lim a k u s (6ri; KU^axo) T ur S inad a u z u n seneler b ir in z iv a hayat geirdi ve C lim ax -R u h a n M erdiven,, ( Scala Paradisi) - ad altnd a tanlan b ir eser telif etti (1 5 1 ); otuz fasl y a h u t k a d e m e d e n m re k k e p olan b u eserde Jan r u h u n a h la k k e m ale erim ek iin katettii dereceleri tarif etm ektedir. B u eser B izans ra h ip le rin in en fazla severek o k u d u k la r bir kitap o ld u ve b u n la ra , r u h a n ve zhd k e m ale erim ek iin y ap tk lar arattm alard a, reh b e rlik etti. Fakat Climaxn ay an d ik k a t hreti y a ln z arka m n h a s r k a lm a d , sry anice, m o d e rn greke, ltince, span yolca, franszca ve slavra tercm eleri intiar etti. Climax'n baz e ly a zm alar d in hayat ve m anastr h ay atn m u sa v v e r b iro k ve enteresan resim ler (m in y a t rle r) ih tiv a etmekter d irle r (152).

VI n ci asr hag io g rafy a m u h a r r ir le r in in bana, h a y a tn n son senelerini Filistinde m e h u r Sen Saba m a n a strn d a ge irm i o lan S kito polisli K irili g e irm e m iz l z m d r. K iril keilerin h al tercm eleri,, n d e n m te e k k il geni bir kolle ksiyo n h a z rla m a k n iy e tind e idi. Fakat tasarlam o ld u u eseri, ih tim a l vakitsiz l m y z n d e n , bitirm e e m u v a ffa k o lam ad. K irilin m te a d d it eserleri z a m a n m z a k a d ar g e lm i tir. B u n la r arasnda E v tim iu s ve Sen Saban n ve d a h a az e h e m m iy e tli d i e r bir ok azizin h al te rc m e le rin i b u lu y o ruz. H ik y e ta rzn n itinali karakteri, m e llifin riyazet h a yat h a k k n d a sahip o ld u u sarih fik ir ve s l p sadelii K irilin bize k a d a r gelm i olan b t n eserlerini B izans im p a r a to r lu u n u n ilk dev ri m e d e n iy e t tarih i iin pek k y m etli m e h a zla r h a lin e g etirm ektedir, , Y in e F ilistinli o lan Jan M oskus VI nci asrn s o n u n d a ve V II nci asrn banda, yaad. Ja n Filistin, M sr, T ur Sina, S uriye, A n a d o lu , Ege d e n izi ve A k d e n iz ad alar m anastrla rn ziyareti esnasnda y a p m o ld u u m a h e d e le rin neti cesini Pratum spirituale,, (Aeifiv), y a n i R u h a n im e n zar, adl m e h u r greke b ir eserde neretti. M o sk u su n eserinde, m e llifin seyahat in tib alar ile birlik te m anastrlar ve kilise lere d a ir pek eiti m a l m a t b u lm a k k a b ild ir. Baz h ususlarda Pratum spirituale n in m u h te v iy a t m ed eniy e t ta rih i iin b y k b ir e h e m m iy e ti h a izd ir. N e te k im b u eser y a ln z Bizans im p a ra to rlu u n d a deil, fakat d i e r m em leketlerde ve bilhassa R u sy a d a en fazla sevilen k ita p la rd a n b iri o lm u tu r. Bu d e v rin iir edebiyat d a h i b ir o k m m e ssille re sahip oldu. Kilise ark lariyle m e h u r R o m a n u s M elodu su n (yani lhler bestekrnn), Ju stin ian z a m a n n d a , gerek m e v k i ve gerek v e rim b a k m n d a n en y k s e k m ertebeyi ih ra z etm i o lm a sn n ta m a m iy le kat o ld u u n u y u k a r d a sylem itik. A y ni dev irde P avlus Silentiarius. m a n z u m olarak, A yasofya'm n ve m uh te e m k r s s n n (ambo) ik i airane tasv irini (greke m sralar ile) telif etli. B u eserler sanat tarih i iin son derece m h im d ir le r (153). A yasofyann tasvirine dair y u k a rd a ism i geen, P a v lu s u n m u a s r tarih i A gatiasm (154) ese rinde, m eth iye k a b ilin d e n , tefsirler b u lu n m a k ta d r . E n n ih a yet, im al A frikal K o rip p u s stanbu la gelerek b u ra y a yerleti ve edeb b y k bir iktidara m a lik o lm a m a k la beraber, ltince m a n z u m ik i eser yazd. im al A frika y e rlile rin in im p a ra to r

lu a kar k a rm o ld u k la r isyan bastrm o lan Bizans generali Jan (Johannes) T roglitan n erefine ve b u k u m a n d a n n a d m tebcil iin y azlm olan b u eserlerden birincisi (Johannis) im al A frik a m n corafyas ve etnografyasna, ay n i za m a n d a Berberlere kar y a p lm o lan sefere dair paha b iilm e z kym ette m a l m a t ih tiv a etm ektedir. Bu h arp iin K o rip p u s u n zikrettii v a k alar, b a zan P ro k o p tarafndan verilen m a l m a tta n ok daha m e v s u k tu r. K o rip p u s u n Justin in m ethiyesi,, (m laudem Justini) a d l ik in c i eseri gen Justin l i n i n tahta c l s u n u ve b u n u tak ip eden ilk hdiseleri tomtu ra k l b ir s l p la a n la tm a k ta d r; b irin c iy e n a za ra n ok da zay f olan bu iir V in c i asr B izans saray terifat h a k k n d a b iro k enteresan m a l m a t ih tiv a etm ektedir. P ap irsle r bize, V I nci asrda, y u k a r M srn k k b ir k y n d e , Afrodito'da, vaam olan D iosk or n a m n d a bir zat tantm lardr. A nasl K opt olan D io sk o run iyi b ir u m u m k lt re sahip ve cidd h u k u k tahsili y a p m o ld u u a n la lyo r ;-bu zatn edeb ihtiraslar d a h i vard. M e llifin m te a d dit eserleri, d i e r p ap irsle rle birlikte, bu de v rin iim a ve m lk tarih i h a k k n d a k y m e tli m a l m a t verm ektedirler. Fakat, die r taraftan D iosk or tarafndan te rk e d ilm i olan iir* ler hellenistik iirin in h retini h i te a rttrm a m a k ta d r; b u n lar bir a m a t r n eseridir ve pek fahi g ra m e r ve vezin hatalariyle doludur,,. H. Belle gre D iosk or hi o lm azsa b ir o k greke edeb eser o k u m u ve pek fena iirler y azm tr (155). J. M aspero D iosk oru M srn son grek airi,, ve N il v a d isin d e h e lle n iz m in son m m e s s ille rin d e n b iri o lara k gs term ektedir (156). Ju s tin ia n n z a m a n saltanatnda A tina putperest A k a d e m i sin in kapatlm as edebiyat ve m aarif ze rin d e fazla m u z r bir tesir icra etmedi;- n k A k ad e m i z a m a n n d o ld u r m u tu ve b ir h ristiy an devletinde ok m h im bir rol o y n y a m a zd . Klf sik edebiyatn h zinele ri, ok defalar sath o lm a k la beraber, tedric surette h ristiy an edebiyatna n fu z ediy orlard. En n i hayet, Teodos II tarafndan k u r u lm u o lan stan b u l n iv e rs i tesi, Ju s tin ia n d e v rinde, faal o lm a k ta d e v am etti. H u k u k ara trm alar, h u k u k sahada m e y d a n a g etirilm i o lan y eni eser-f lerle birlikte, tem adi ettiler. Fakat b u aratrm alar m u a y y e n ve m a h d u t baz h u k u k m e tin le rin ay n e n te rc m e le rin e ve bun> lara dair ksa erhler ve h ls a la r y a p lm a s n a m n h a s r kaldi

H u k u k tedrisatnn, Ju s tin ia n n l m n d e n so n ra k i in k i afna d a ir elim izd e sarih m a l m a t yoktur. m p ara to r M a v ri kius, b u k a b il aratrm alara kar b y k b ir alka gsterdi; fakat halefi Fokas, g r n e nazaran, nive rsite faaliyetini sektedar etti (157). Sanat sah asnda Ju stin ian d e v ri b irin ci altn devri,, ism in i alm tr. B u dev ir m im a rsi, k e n d i n e v in d e m n fe rit k a la n bir bide yi, y ani Ayasofya k ilise sini yaratm tr. Ayasofya, y a h u t b t n arkta a n ld g ib i B y k Kilise,, Ju s tin ia n m em riyle, y u k a rd a g r m o ld u u m u z vehile, N ik a ih tillin d e ( 5 3 2 ) y a n m olan k k Ayasofya (Sofya = lh h ik m e t) b a z ilik in in b u lu n d u u yerde ina edildi. Bu k ilise yi fevkelde aaal b ir b id e halin e g e tirm ek iin Ju stin ian , m u a h h a r b ir a n aneye gre, valilere, eski b id e le rin en g zel p a ra la rn stanbu la g n d e rm e le ri iin, e m ir verm iti. M uh telif re n k ve eitte m u a z z a m m e r m er ktleleri, en ze n g in o cak la rd an , payitahta n a k le d il diler. G m , altn, fildii, k y m e tli talar, y eni m a b e d in aaasm y k se ltm e k iin stan b u la c e lb o lu n d u . m p arator m u a z z a m p rojesinin k u v v e d e n fiile k a r lm a s iin A n te m iu s ve zido r n a m n d a iki m u k te d ir m im g r in tih ap etti. H er ik i m im a r A n a d o lu lu idiler; A ntem ius Trallesli (A ydn), zid o r ise M iletli (Balat) idi. B u n la r b y k b ir evkle b u m u a z z a m ii b a arm a a k o y u ld u la r ve m a h ira n e bir tarzda 10000 am ele altrttlar. im p a ra to r ilerin ilerlemes n i derin b ir alka ile takip etm ek, tavsiyelerde b u lu n m a k ve iilerin gay retini arttrm ak suretiyle, bizzat alm alara nezaret etti. B ina be sene zarfnd a ik m a l, edildi.. 5 3 7 senesi N oel g n A yasofyann k a t resm i, im p a ra to ru n h u z u r u ile, m u ta n tan b ir surette yap ld. M u a h h a r m e h a zlar, eserini fevkelde b e e n m i olan im p a ra to ru n , m a b e d e gire rken, bu eseri ta m a m la m a a be n i l y k g r m olan A llah a h a m d o lsun. Seni m a lu p ettim, ey S le y m an! (158) szlerini sy le m i o ld u u n u kaydetm ektedirler. Bu debdebeli kat resm i m n ase b e tiy le ah ali b ir ok atiyelere n ail o ld u ve payitahtta bir ok enlikler yap ld. A yasofyann d m anzaras gayet sad e d ir; n k plak tu la d u v a rla r h i b ir tezyinat ih tiv a etm em ektedirler. M e

h u r k u b b e ise dtan o ld u k a sakil ve bask g r n m e k te d ir. Ayasofya b u g n , her taraftan T rk evleriyle e v rilm i oldud u u n d a n d m a n za ra sn d a n ok k a y b e tm e k te d ir (158 a). K ilisenin b t n azam et ve ih tia m h a k k n d a tam bir h k m ve re b ilm e k iin b in a y iten g rm e k l z m d r. O z a m a n la r m abet, etrafnda re v ak l galeriler ve ortasn da m k e m e l m e rm e r bir em e ih tiv a eden bir atrium a, y a n i geni bir a v lu y a m alikti. G a le rin in kiliseye bitiik olan d r d n c cephesi narteks tabir o lu n a n b ir d sofa y a h u t bo b irg ale - i e k lin d e o lu p be k ap vastasiyle ik in c i i sofa ya m e rb u t b u lu n u y o r d u . D o k u z tu n k a p b u i narteksten m a b e d in iine sevked y o r d u ; d i e rle rin d e n d a h a g eni ve daha y k s e k o lan ve kral kap a d n tayan orta k a p im p arato ra m ahsustu. M im arsi b a k m n d a n k u b b e li bazlk tip in e y aklaan kilise ise gayet b y k b ir m s atil tekil et m e k te d ir; orta sh a n n (nef) ze rin d e , z e m in d e n 5 0 m etre y k s e k lik te ve 31 m etre k u tru n d a , fe v kelde m k l art lar altnda ina e d ilm i b ir k u b b e vardr. K u b b e k a sn a n d a alm o lan 4 0 b y k pencere, m a b e d in iine bol ziy a sevketm ektedrler. O rta s h a n n her ik i tarafnda ze n g in tezyinat h a v i ik i katl, d ire k li ve k e m e rli galeriler b u lu n m a k tadr. Z e m in ve s tu n la r re n k li m e rm e rd e n d ir. D u v a rla rn b y k b ir k s m d a h i m e rm e rle k a p ld r. T rk d e v rin d e sva ile r t lm olan h a r ik l d e m o za y ik le r ziy aretinin n a z a rla rn m est ed iy o rlard (158 b). K u b b e n in ortasnda b u lu n a n ve m o za y ik te n y a p lm y ld zl bir s e m a n n ortasnda p arly an m u a z z a m h a n ise h a lk ve h aclar ze rin d e yapt tesir pek b y k t . B u g n dahi, k u b b e n in alt k s m la r n da. T rk sv asn n altnda, kanatl m e le k le rin u m u m hatlarr n sem ek k a b ild ir. Ayasofya m im a r la r n n k a rlam o ld u k la r balca zor lu k b u g n k m im a r n in d a h i h e n z h alletm e e m u v affa k o la m a d , gayet b y k ve son derece hafif bir k u b b e ina etm ek meselesi idi. M im a rla r b u ii baardlar, fakat ina et m i o ld u k la r ayan hayret k u b b e u z u n m d d e t d a y a n m a d : daha Ju stin ia n z a m a n n d a y k ld ve ay n i im p a ra to ru n son senelerine d o ru , daha az cretli b ir tarzda, y eniden y ap ld . Ju s tin ia n 'n m u a s rla r k a d a r b t n m te a k ip nesil ler de A yasofyadan hareretle bahsetm ilerdir. X IV n c asr R us se y y a h la rn d a n N o v g o ro d lu Stefan a rg ra d a (stanbul)

seyahatler ad l k ita b n d a yle y a zy o r: Ayasofya, y an i l h H ik m e te gelince b u b in a h a k k n d a in s a n n zeks ne b ir ey sylem ee, n e d e b u eseri tasvire kadirdir (159). S k ve iddetlli zelzelelere ra m e n Ayasofya z a m a n m z d a d ahi ayakta d u rm a k ta d r. Kilise 1453 de cam ie tah v il o lu n m u tu r (159 a). Son eserlerinden b irin d e S trzy g w sk i k ilis e n in , (y an i A y aso fy a nn) m a h iv e ti itibarivle, tam b ir E rm e n i bidesi,, ol d u u n u beyan etm ektedir (160). Ayasofya in a a tn n tarihesi edebiyatta b ir tak m m u cizev teferruat ih tiv a eden b ir ne v i efsane e k lin i al m tr. Bu efsaneler B izans im p a r a to r lu u n d a n c e n u b Slav ede biyatna ve Rus eserlerine n fu z etm ek y o lu n u b u lm u la rd r. B u efsanenin S lavo n versiyonlar, b e y n e lm ile l edeb tesirler tarihi iin, son derece enteresan vesikalar tekil etm ektedirler (161). 1 Ju stin ia n tara fn d a n payitahtta b in a e d ilm i o lan ik in c i m e h u r kilise Aziz H avariler kilisesi o ldu . Bu kilise, ilk defa olarak, B y k K onstantin tarafndan ina e d ilm i ti; fa kat V I nci asrda pek harap b ir vaziyette b u lu n u y o r d u . Ju s tin ian b u k ilise yi y k trd ve y erine d a h a b y k m ikyasta ve d a h a g ze l bir kilise b in a eyledi. D rt m s a v i k o llu bir ha e k lind e o lan b u m abet, drt ce nah rten drt k u b b e n in orta snda, m erk ez b y k b ir k u b b e ih tiv a e d iy o rd u . M im a rla r y ine Trallesli A ntem iu s ve gen zido r idiler. stan b u l 1453 de T rk le r tara fn d a n a ln d k ta b u kilise y k ld ve y e rin i Fa tih M e h m e t II n in c a m iin e terketti.Aziz H avariler,, kilisesinin ne ekilde o ld u u h a k k n d a d a h a v a zh b ir fik ir e d in m e k istenildikte a y n i m o del zere in a ed ilm i o lan V enedikteki San M arko kilisesine m ra ca at o lu n a b ilir. A y n i kilise Efesteki Sen Jan ve P e rig u e u x deki Saint Front,, k ilise le rin in m i m a rla r tarafndan k o p y a edilm itir. A ziz H a v arile r kilisesi n in b u g n k a y b o lm u o lan ay an h ay ret m o za y ik le ri X III n c asrn b a la n g c n d a Efes p isko po su N ik o la Mesarites tarafndan tasvir ve A. H eisenb erg tarafndan itinal bir tarz da tetkik o lu n m u la rd r (162). A ziz H a v arile r kilisesi K o ns ta n tin den X I nci asra k a d a r B izans im p a ra to rla rn n defn e d ild ik le ri yer o ld u u n d a n d a h i hret b u lm u tu r. s ta n b u ld a k i inaatn tesiri k e n d in i arkta, m esel Suriyede ve garpte Parenzo, stirya ve bilhassa R a v e n n a da gs terdi.

Ayasofya, k u b b e si, s tu n la rn n p lstik tezyinat, z e m in i n in ve d u v a r la r n n ok re n k li m e rm e r k a p la m a la r ve b e lki b u n la r d a n daha ziyade in a sn d a k i m im a r m aharetten dolay bizler ze rin d e tesir icra ve b izle ri teshir edebilir. Fakat b u m a b e d in h a r ik l d e m o za y ik le ri, T rk d e v rin d e b adana ed ilm i o ld u k la rn d a n , h alen g r lm e m e k te d ir ( b u h a lin m u v a k k a t olaca m it o lu n a b ilir) (162 a). Fakat b u zya dier cihetten b ir dereceye k adar telfi o lu n m a k t a d r : Ju stin ia n d ev rine ait B izans m o za y ik le ri h a k k n d a im a l talyada R a v e n n a e h rin d e k i m o za y ik le r sayesinde bir fik ir e d in m e k k a b ild ir. O n b e asr nce R a v e n n a A d riy a tik sa h ille rin in en fazla in k ia f etm i eh irleri arasnda z ik r o lu n a b ilir d i. V nci asrda b u ehir son g arb R o m a im p a ra to rla rn a bir m elce tekil etti; V I nci asrda O strogot k r a ll n n m e rk e zi o ld u ; ve en n ih ay e t V I nci asrn o rtasndan V III nci asrn ortasna k adar Ju s tin ia n tarafndan O strogotlardan tekrar geri a ln m o lan Bizans talyasm n dar m e rk e zin i tekil etli. Bu ehir B izans h id iv i y a h u t e k sa rk n n m a k a rr oldu. Bu son devre R a v e n n a 'n n en p a rla k d e v re sid ir: Siyas, ktisad, k lt re l ve artistik hayat o z a m a n la r b y k b ir inkiafa m a zh a r o ldu . R a v e n n a n n sanat b id e le ri ahsn hatrasna b a l drlar: B y k Teodosu n kz ve garp im p arato ru V ale n tin ian I I I n annesi G alla P laidia, B y k T eodorik ve Justinian. Biz G alla P la id ia ve T eodorik d e v rile rin e ait daha eski b i deleri bir tarafa b ra k a ra k y aln z Ju s tin ia n d e v rin d e k i b id e lerden ksaca bahsedeceiz. Ju stin ia n , u z u n saltanatnn b t n d e v a m m d d e tin ce , sivil ve d in sanat b id e le rin in inas ile y a k n d a n a lk a d a r o ld u ve b u inaat geni im p a r a to r lu u n u n her tarafnda tevik etti. R a v e n n a nn za p tn d a n sonra O stro go tlarn h a k i m iyeti d e v rin d e b a lan lm o lan kiliseleri bitirtti. B u n la rn arasnda sanat b a k m n d a n bilhasa e h e m m iy e tli o lan ik i tanesini zik re tm e m iz lzm d r. B u n la r San Vitale ve Sant A po llinare in Classe ( Classis, R a v e n n a lim a n n d a ) k ilise leri dir. Bu kilise le rin balca sanat k iy m e ti b u n la r n m h im m o zay ik le r ih tiv a etm elerinded ir.

R a v e n n a dan tak rib e n be kilo m e tre mesafede, Ortazam a n la rd a e h rin ze n g in ticaret lim a n tarafndan igal o lu n a n cra ve g a y r sh h bir y erde g r n basit ve ekli itibariy le iptida bir hristiyan basiliki, y a n i Sant A p o llinare in Classe kilisesi y kse lm e k te d ir. K ilise n in y a n n d a , daha m u a h h a r bir ina d e v rin e ait y u v a rla k b ir an kulesi gze arp m a k tad r. K ilise n in ii sofaya (nef) ay rlm tr. D u v a r la rn k e n a rla rn a v a ze d ilm i o lan plstik tasvirlerle ssl eski lh id le r R a v e n n a n n en m e h u r p isk o p o sla rn n ceset le rin i ih tiv a etm ektedirler. M ih ra b n alt k s m n d a V I nci asra ait b ir m o z a y ik g r m e k k a b ild ir. Bu m o za y ik , sak in bir peyzajda, R a v e n n a m n h m is i aziz A p o llin a ri s u ayakta, ellerini y u k a r k a ld rm ve etrafnda k o y u n la r b u lu n d u u halde, tasvir e tm ek tedir; a zizin ze rin d e k i b y k m e d a ly o n u n y ld zl m a v i sem asn da, k y m e tli talarla k a p l bir h a te b a rz etm ektedir. K ilise n in d ie r m o za y ik le ri daha m u a h h a r bir devre aittirler. (1 6 3 ). Ju stin ia n devri sanat eserlerinin tetkiki iin R a v e n n a daki San Vitale kilisesi en k y m e tli m a lze m e ih tiv a eden bir b id e d ir. V I nci asr m o za y ik le ri b u b in a d a h e m e n hi bo z u lm a m b ir halde z a m a n m z a k a d a r m a h fu z k a lm la rd r. S an Vitale k u b b e li k ilise sinin ii tam a m iy le , y u k a rd a n aaya k a d ar, ay an hayret heykeltra tezyinat ve mozayiklerle r t lm t r. K ilise n in m ih ra b , y an d u v a rla rn d a b u lu n a n ik i m e h u r m o zay ik te n dolay, bilhassa ay an dikkattir. B u n la rd a n b iri Ju s tin ia n piskopos, ra h ip le r ve saray erkniy le birlik te , tasvir etm ektedir; d i e ri ise im parato rie Teodoray saray k a d n la riy le birlikte, gsterm ektedir. B u ik i tablo d a k i ahslarn elbiseleri h a rik u l d e b ir aaa ve ihtiam la p arlam ak tad r. B azan talya - B izans P o m p e y isi,, y a h u t G a rb Bizans (164) tesm iye o lu n a n R a v e n n a, te tk ik atm z iin, en k y m etli m a lze m e y i ve rm ekte ve b irin c i devre, y ani V nci ve V I nci asrlar Bizans sanatn k y m e tle n d irm e m iz i tem in etm ektedir. Ju s tin ia n m n ina faaliyeti y a ln z kilise ve tah k im ata m n h a s r k a lm a d . m p ara to r b ir o k m anastr, saray, k p r, sarn, su ke m eri, h a m a m ve hastane d a h i b ina ettirdi.

m p a ra to rlu u n u z a k v ilyetlerinde Ju s tin ia n m ism i Tur S inad a b ina edilm i o lan Sent K aterin m a n astriy le mnasebeltardr. M anastr k ilise sinin m ih r a b n d a sanm suret tebdili,, a d m tayan ve V I nci asra izafe o lu n a n m e h u r bir m o za y ik b u lu n m a k ta d r (165). Bu devire ait ta rih v a k alar m u s a v v ir b iro k m in y atrle r ve m ensu cat bize k a d a r g e lm itir (166). H e y k e ltran in , k ilis e n in tesiri altnda, in h ita t d e v rin e g irm i o lm a sn a r a m en, b u devre ait b ir ta k m son derece zarif ve g zel heykeltra eserler (ayni z a m a n d a m a d e n o y m a c lk eserleri) bilhassa k o n slle re ait o lu p V inci asrda balam ve 541 de k o n s ll n ilg asiy le ortadan k a lk m o lan diptik lerde rastlyoruz. En n ih a y e t b u devirde yetim i o lan m u h a r rir le r in he m e n h em en kffesinin ve A yasofya ve A ziz H a v a rile r k ili seleri m im a r la r n n A syal ve y a h u t im a l A frikal o ld u k la r n kay d e tm e k gerektir. H e lle n istik ark m ed e n iy e ti Bi zans fm p a r a to r lu u n u n k lt r ve sanat h ay atn a feyizli te sirlerde b u lu n m a k ta d e v am ediyor. Ju s tin ia n n ok m te n e v v i ve k a rk m a n z a ra la r gsteren u z u n saltanat d e v rin e u m u m b ir n aza r atfedecek o lursak , pek tabi olarak, im p a ra to ru n te e b b sle rin in b ir o u n d a , m it ettii neticeleri elde ede m em i o ld u u n u g r r z . R o m a im p a r a to r u n u n im p a r a to r lu u n e lin d e n k m olan yer leri tekrar fethetm ek m e c b u riy e tin d e o ld u u n u b ild ire n ide o lo jin in d o r u d a n d o ru y a b ir neticesi o lan garp teki p arlak asker seferlerin h er h ald e b y k m u v affakiy etlerle tetvi e d ilm e m i o ld u k la r a ik rd r. B u harp le r, m e rk e zi skleti .\rkta b u lu n a n im p a ra to rlu u n h a k ik m enfaatlerin e h i te te k a b l etm iy orlard; ite b u sebepten b u n la r m e m le k e tin in h ita t ve h a ra b isin d e balca m il o lm u la rd r. P araszlk ve b u n u ta k ip eden o rd u k u v v e tle rin in tensiki Ju s tin ia n a, y eni fethedilen vilyetleri k u v v e tli bir igal altn d a b u lu n d u rm a a m sa ad e etm edi ve b u h d is e n in neticeleri Justin ia n n halefleri z a m a n n d a k e n d ile rin i gayet ak b ir surette hissettirdiler. J u s tin ia n m d in siyaseti d a h i ad e m i m uv affakiy etle neticelendi; n k b ir b irlik te m in ede m e d i ve m onofisit ark vily e tle rind e y e n i karg a alk lar k a rm a k ta n baka b ir ie y aram a d . dar re fo rm la rd ak i

m uv affa k iy e tsizlik daha b y k oldu. n k tem iz ve sa m i m d n ce le rle y a p lm o lan b u refo rm lar h a d d in d e n fazla a r vergiler ve m a h a ll m e m u rla rn suiistim alle rin d e n d o la y k y le rin fakirleip b o alm asn m u c ip oldu. B u n u n la beraber Ju s tin ia n m ik i eseri beer m edeniyet tarih in d e derin b ir iz b ra k m o lu p ta rih in b u im p arato ra v e rm i o ld u u B y k ,, l k a b n n ta m a m iy le h a k l o ld u u n u gsterm ektedir. B u ik i eser m e d e n h u k u k k o de ksi ve A y a sofya kilisesidir.

Bizans mparatorluu Tarihi

16

U m u m eserler iin b irin c i fasla m ra c a a t o lu n m a s. MNFERT SALTANATLARA DAR MONOGRAFLER: i s a m b e r t ( F .- A .) H istoire de Justinien. 2 cild (Paris, 1 8 5 6 ). E skim itir. D i e h l (C h .) Justin ie n et la civilisation by zan tin e au V I e siecle (Paris, 1901 ). E n iy i eser. H o lm e s (W . G .) The age of Ju stin ia n an d Theodora. 2 cild (2 . tab; L ondra, 1912). L e c le r q ( H .), Justinien. D ictio n n aire d archeologie ch re t ie n n e 'e t de liturgie, V III (1 9 2 8 ) , s. 5 0 7 - 6 0 4 (g a y e t iy i b ib liy o g ra fy a ). JUSTNAN VE TEODORAY A DAR YAZILMI DAHA AMYANE ESERLER VE MAKALELER: G f r e r (A .), Kaiser Ju s tin ia n I . B y z a n t i n i s c h e Geschichten (G raz, 1873) II, s. 3 1 5 - 4 0 1 ,, de in tiar etm itir. K r u m b a c h e r ( K .) , Kaiser Ju s tin ia n (1 9 0 1 ). -Populre Aufstze, L eip zig 1909, s. 1 5 3- 1 68 de intiar etm itir (Die h lin eserine g r e ). G r u p e (E d .), Kaiser Ju stin ia n aus seinem Leben u n d aus seiner Zeit. (L eipzig, 1923). (W issenschaft u n d B ild u n g , N r. 1 8 4 ) . D ie h l ve H o lm e sin eserine istinat eden a m iy a n e b ir taslak. D i e h l (C h .), Theodora, im peratrice de B yzance (P aris, 1 9 0 4 ). D i e h l (C h .), Theodora. - Figures byzantines, I (4 . tab. Paris, 1909) s. 51-75 de intiar etm itir. n g ilizce tercm esi: H. Bell tarafndan y a p lm tr : B yzantine Portraits (N e w Y o rk. 1 9 2 6 ) s. 4 9 - 7 2 . S t a d e l m a n n ( H .), T heodora v o n B yzanz, 2 cild (Dresd e n , 1 9 2 6 ). : .....*

G r i m b e r t (Ewald), Theodora. D ie K aiserthron (M n c h e n , 1928).

T nzerin

auf dem

G r o h ( K . ), G eschichte des ostrm ischen Kaisers Justin II, nebst den Q u e lle n (L e ip zig , 1 8 8 9 ). S t e i n (E.), Studien z u r G eschichte des b y zantinisch e n Reiches, v o rn e h m lic h unter den K aisern Justinus II u n d T iberius C o n stan tin u s (Stuttgart, 1919). G ay et m h im . A d a m ek ( O. ) , Beitrge z u r G eschichte des b y z a n tin i schen Kaisers M a u rik io s (G ra z, 1 8 9 0 - 1 9 0 1 ). Spintler nae, 1 9 0 5 ). ( R . ), De Phoca, im p erato re R o m a n o r u m
(Je-

K u l a k o v s k i (I.), m p ara to r Fokas. B izans tarihi, Kiev, 1914 ad l eserinin b irin c i fasl. Rusca. B ilh are a y n i fasl Bizans tarihi* n in 3 n c cild in d e (s. 1-27) tekrar nered il m itir. , HUKUK TARH:

R o b y (H. J . ), In tro d u c tio n to Ju s tin ia n s D igest (C a m b ridge, 1884). Faideli. C o l l i n e t (P.)> Etudes historiques sur le droit de Justi nien; I: Le caractere oriental de lo euv re legislative de Justi n ie n et les destinees des institutions classiques en O ccident (Paris, 1 912 ). Enteresan ve m h im . D e c l a r e u i l (T.), R o m e et lorganisation d u droit. Bibilotheque de synthese historique. Le v olution de lH u m a n ite , dirigee par H . Berr (P a ris, 1 9 2 4 ). Bilhassa kitap II yi k a r latrnz : le D ro it d u Bas - E m p ire et les reform es justiniennes, s. 3 4 9 - 4 2 7 . YUNANSTANDA SLAVLAR: V a s i l i e v (A. ), Y u n a n is ta n d a Slavlar. V izantiisky m e n n ik V, 1898, s. 4 0 4 - 4 3 8 , 6 2 6 - 6 7 0 (r u s c a ) . EDEBYAT:
K ru m b a c h e r ve M ontelaticin in eserleri. b irin c i faslda gsterilen Vre-

EZAREALI PRO KOPA DAR: D a h n ( F .), P rocopius von Caesarea (B e rlin , 1 8 6 5 ). P a n e n k o (B .), P ro c o p u n G iz li tarihi,, ne dair. Vizantiisky V re m e n n ik , cild II - IV (1895 - 1897) (r u s c a ). D e w in g (H. B.), In tro d u c tio n de son edition de P rokop, I (L o n d o n - New-York, 1914), s. V II- X III. B u r y (J. B.), H istory of the Later R o m a n E m pire , II (L ondra, 1923), s. 418-430. AGATASA DAR: I t e s (M.), Z u r Bevvertung des A gathias. Zeitschrift X X V I, (1926), s. 273-285. KOSMAS NDKOPLEVSTESE DAR: G e l z e r (H.), Kosm as, der In d ie n fa h re r. Ja h rb iic h e r fr protestantische T heologie IX (1883), s. 105-141. Mc. C r i n d l e M sr papas K o sm asn h ristiy a n top o g rafyas,, n in ngilizce tercm esine m e th a l (L o ndo n, 1897): H a k lu y t Society P ublicatio ns, N r. 98, s. I-X X V II. R e d i n (E.-K.), K osm as nd ik o p le vste sin topografyas, G re k ve R us v e rsiy o n la rn a gre (M oskova, 1916). C ilt I. (R usa). BZANSLI LEONTUSA DAR: B yzantinische

L o o f s (F.), Leontius v o n B y za n z (L eipzig, 1887). B g a m e r (P . W .) Leontius v o n B yzanz (W rz b u rg , 1894). B u r y (J. B.), ism i geen eser II, s. 373-375. PAVLUS SLENTARUSA DAR:

F r i e d l a n d e r (P.), Jo h a n n e s v o n G aza u n d P au lu s Silentiarius (Leipzig-Berlin, 1912). V e n i e r o (A.), Paolo S ilenziario. S tudia sulla letteratura b iz a n tin a del V I secolo (Catania, 1916).

G i l d e r s l e e v e (B.), P a u lu s Silentiarius. nal of P h ilo lo g y , X X X V III, 1917, s. 42-72. EFESL JANA DAR:

A m e ric an Jo u r

D i a k o n o v (A.) Efesli Ja n n tarih ve kilise tarihine ait eserleri (Sen Petersburg, 1908). (Rusa). - G ayet m h im . E. W . Brooks b u esere dair yle y a z m a k ta d r: Efesli Ja n a d a ir y a zlm b t n eserler, A. D ia k o n o v u n b y k eserinin n e rin d e n sonra, g lg ede ka lm la rd r (P atrologia O rientalis, X V II, 1923, p. III). ,

FASIL IV
H ERAKLU S SLLES DEVR (610-717)

HERAKLUS SLLES VE MENE


H e ra k liu s ve ilk h alefle rinin B izans tahtna k m a k sure tiyle tekil etm i o ld u k la r slle ih tim a l E rm e n i ne slind e n idi, H e ra k liu s devri iin k y m etli b ir m e h a z tekil eden V II nci asr E rm e n i ta rih ile rin d e n Sebeosu n b ir m e tn in d e n istidlal e d e b ild i im iz netice b u d u r : Sebeos H e ra k liu s ailesinin m e h u r E rm e n i h a n e d a n n d a n A rsak idle rle a k ra b a o ld u u n u y a zm a k ta d r (1). Bu id d ia bir dereceye k a d a r H e ra k liu s u n sarn, altn sal o ld u u n a dair b iro k m e h a zla rd a b u lu n a n ahadetler tarafndan c e rh e d ilm e k te d ir (2 ). H e ra k liu s 6 l 0 d a n 641 senesine k a d a r saltanat s rd . lk kars Evdok ia da n K onstantin ism in d e b ir o lu o l d u ; K onstantin b a b a sn n l m n d e n sonra y aln z b irk a ay saltanat s r d ve o d a h i 6 4 1 d e ld . B u-im parator tarihte (K onstantin II ad B y k K o nstantinin o u lla r n d a n b irin e tahsis e d ild i in d e n ) K o nstantin I I I ad iy le tan tm ak tadr. K o nstantin I I I n l m n d e n sonra taht, H e ra k liu s u n ik in c i kars M artin den olan o lu H e ra k lo n a s (H erakleon) tarafndan b irk a ay igal edildi Bu im p a ra to r 641 senesi s o n b a h a rn d a h a ledildi ve K o ns tantin I I I n o lu K onstan II im p a ra to r il n o lu n d u ve 641den 6 6 8 e k a d a r saltanat s rd . Bu im p a ra to ru n a d n n greke ekli olan K onstas (ltince Constans) ih tim a l resm ad K o n s tantin,, in b ir ism i tasgiridir (bu d e v ir B izans sikkele rinde, garpte resm ve sik alarda ve hatt baz Bizans m e h a z la rn d a k e n d isin e K o nstantin ad verilm ektedir). K onstantin ad b u im p arato ra h a lk tarafndan v e rilm i bir ad g ib i g r n y o r . K o nstana u m u m iy e tle Pogonat,, yani

*Sakall tesm iye o lu n a n a z im k r o lu K o nstantin V I (6 6 8 685) halef oldu; m a a m a fih b u g n b u Pogonat,, l k a b n n b u im paratora deil, fakat babas K onstan II ye ait o ld u u h em en h e m e n kat surette tesbit e d ilm itir (3). K onstantin IV n l m (685) ile H e ra k liu s s lle sin in en p a rla k dev ri sona erm ektedir. B u s lle n in son im p a ra to ru o lan ve Rinotm et yani K e s ik b u ru n l k a b n tayan Ju stin ia n II K onstantin IV n o lu id i ve 6 8 5 ten 6 9 5 ve 7 0 5 ten 7 1 1 e k a d ar o lm a k zere, ik i defa saltanat s rd . m p a ra to ru n za lim a n e icraatiyle itihar eden Ju stin ian II d e v ri h e n z l y ik i vehile tetkik o lu n m a m tr. m p a ra to ru n aristokrasi m m e ssille rin e kar y ap m o ld u u itisaflarn keyf sebeplere m ste n it o lm a y p Ju s tin ia n m otoriter ve gayet m ste b it p o litik asn k a b u ld e n im tin a eden ve im p a ra to ru d e v irm e k iin u ra a n aristok rasi z a la rn n g izli h o n u ts u z lu u n d a n d o m u o ld u u n u farzetm ek m k u l g ib i g r n y o r. Bu im p arato r 6 9 5 te taht tan in d irild i. B u rn u ve d ili kesildikten sonra (4) K r m d a k i H erson eh rine s r ld ; b u ra d a n H a zarla r h a n n a k a m a a m u v a ffa k o ld u ve h a n n k zk a rd e iy le evlendi. Sonralar, B u lg arlarn y ard m iy le , tekrar B izans tah tn eline geirm ee m u v affa k o ld u ve payitahta avdeti h a lin d e rol o y n a m o la n la rn kffesinin za lim a n e cezalara arp trlm as ile te m a y z etti. B u tira n lk 7 1 1 d e bir ih till tevlit etti: B u ih till esnasnda Ju stinian ve ailesi katledildi. 711 senesi H e ra k liu s slle sinin s o n u n u tekil etm ektedir. Ju s tin ia n n ik i saltanat ara sna tesadf eden dev ird e B izans taht ik i tesadfi h k m d a r tarafndan igal o lu n d u : za v riy a d a n neet eden asker ef Leons (6 9 5 - 6 9 8 ), ve tahta k tk ta n sonra Tiber a d m alan A p sim ar (Tiber III , 698-705). Baz lim le r A psim ar T iberi got-grek n e slin d e n olarak k a b u l etm ee m te m a y ild irle r (5). Ju stin ian l i n i n 711 de k a n l b ir surette d e v rilm e sin d e n sonra Bizans taht alt senelik b ir devre iin tesadf im p arato r tara fn d a n igal e d ild i: E rm e n i V ard an y a h u t F ilip p ik u s (711-714); ta g iy m e m e ra sim in d e Anastas adiy le tekrar vaftiz e d ilm i olan A rtem ius (Anastas II, 714-715) (6) ve Teodos I I I (715-717). B izans im p arato r lu u n d a 6 9 5 tenberi dev am eden anari 7 1 7 de m e h u r im p arato r Leon I I I n tahta c l s u ile sona erdi; b u im p a rato run saltanat B izans ta rih in d e y eni b ir dev ir am tr.

RAN HARPLER. STANBUL SURLARI NNDE AVARLAR VE SLAVLAR. HERAKLUSUN RANLILARA KARI YAPTII SEFERLERN EHEMMYET H e ra k liu s son derece m u k te d ir ve faal b ir im p arato rd u ; Fokasn tir a n l n d a n sonra n m u n e ittihaz o lu n m a a l y ik b ir h k m d a r g ib i g r n d . Y eni im p a ra to ru n r a n lIla r a ve A v ar istilsna kar y a p m o ld u u seferleri m k e m m e l m sra la rla tasvir etm i olan o de v ir airle rin d e n P isid y a l Jo rja gre H e ra k liu s k u v v e tin , tethiten ziyade m u h a b b e t sayesinde p arlam as l z m g e ld i in i beyan etm i tir (7 ). , H e ra k liu s tahta k t esnada, im p a r a to r lu u n vazi yeti son derece v a h im d i. arkta ranllar, im ald e A varlar ve S la v lar te h lik e li o lm u la rd ve da h ild e , Fokasn b e d b ah t id are sin d e n sonra, tam b ir anari h k m s r y o rd u . Y eni im p a ra to r ne kfi m ik ta r para ve ne de asker ku v v e te m a likti. Bu' sebeplerin heyeti m e c m u a s H e ra k liu s saltanatnn ilk k s m n d a im p a ra to rlu u sarsm olan d erin h e rc m e rci iza h eder. 611 de ra n lla r S u riy e y i fethetm ee k o y u ld u la r ve ark B izans v ily e tle rin in en m h im ehri o lan A n ta k y a y igal ettiler. am (D am ask us) d a h i az b ir m d d e t sonra b u n la rn eline geti. ranllar, S u riy e n in feth ini ta m a m la d k ta n sonra, Filistin ze rin e y r d le r ve 614 te, K u d s ( Hieroso lim a) m u h a sa ra y a baladlar. K u d s y ir m i g n m u k a v e m et etti. Bu m d d e tin s o n u n d a ra n lIla rn k u le le ri ve m a n c n k la r e h rin su rla rm tah rip etti ve b ir m e h a za gre m e lun d m a n la r m te h e v v ir h a y v a n la rn y a h u t tah rik e d ilm i ejderlerin savletine m a b ih b ir savletle ehri istil ettiler (8). ehir y a m a y a u r a d ve h ristiy a n mabedleri ta h rip o lu n d u . B y k K o nstantin ve H elen tarafndan b in a e d ilm i o lan M u k ad d e s M ezar kilisesi atee y a k ld ve h zin e le ri g asbed ildi. H ristiy a n la r ta h a m m lfe rsa ik e n celere k a tla n m a k m e c b u riy e tin d e k aldlar, y a h u t katlolundular. K u d s Y a h u d ile ri ran llar tarafna getiler ve katliam e faal b ir surette itirak ettiler; baz m e h a zlara gre b u k a tliam esnasnda 6 0 0 0 0 h ristiy a n m a h v o lm u tu r. B irok h azineler m u k a d d e s e h ird e n rana g t r ld . H ris tiy a n l n en m ute ber m u k a d d e s ey asndan b ir i o lan M u k ad d e s

H a d a h i K tesifona n a k le d ild i. ra n a g n d e rile n biro k esirler arasnda K u d s p atrik i Z ah a ry a dahi b u lu n u y o rd u ( 9 ) . F ilistinin ra n lla r tarafndan b u ta h rip k r fethi ve K u d s ' n y a m a s b u v ily etin ta rih in d e n a z ik b ir an tekil etm ektedir. N . P. K o n d a k o v b u hususta yle y azy o r : Bu hdise, K u d s n Titus tarafndan za p tn d an b e ri, iitil m e m i b y k b ir felket o ld u ; fakat b u defa, y aray tedavi etm ee im k n y ok tu. B u n d a n sonra ehir hi bir za m a n K o nstantinin p a rla k de v rin e m a b ih b ir devir id ra k etm edi ve u z u n m d d e t m e r cam ii g ib i bir d n m noktas tekil eden fevkelde b id e le rin y k s e ld i in e ahit o lm a d . B u a n dan itibaren ehir ve bide leri d e v a m l bir surette a d m a d m harabiye d o r u gittiler ve A v ru p a y a pek ok eitli neticeler ve faideler te m in etm i olan H al seferleri bile K u d s h a y a tnd a itia, in tiza m s zlk ve in h ita t tevlit etm ekten baka b ir ey y a p m a d la r. ranlIlarn istils g re k o - ro m e n m e d e n iy e tin in Filistine s u n b ir surette ith ali neticesinde y aratl m olan vaziyetin h e m e n d e im e sin i m u c ip oldu. B u istil ziraati h ara p etti, ehirleri n fu s s u z brakt, b iro k m a n a s tr ve zav iyeleri m u v a k k a te n ve y a h u t ebe diye n m ahvetti ve ticaretin in k i a fn d u rd u r d u . B u istil y a m a c A rap k a bilelerini, k e n d ile rin i b a l b u lu n d u r a n taa h h tle rd e n ve k e n d ile rin i tutan k o r k u d a n azat etti ve b u n la r m te a k ip de v ird e k i b y k istillar m m k n k lm o lan bir b ir lik tesi sine baladlar. B u tarihten sonra m e m le k e tin k lt r tek m l n e olanlar o lm u tu r. Filistin, eer z a m a n m z a k adar u z a n m a m olsayd, O rta za m a n la r d e v ri o larak gsteri lebilecek olan ka rk b ir devre giriy or ( 1 0 ) . r a n lla r n S uriy e ve Flistini kolayca ellerine g eirm eleri b u vilyetlerin h ay atla rn a h k im olan d in artlarla k sm e n k a b ili izahtr. A h a lin in ekserisi, bilhassa Suriyede, m e rk e z h k m e t tarafndan tu tu la n ortodoks d o k trin in i k a b u l etm i y o rd u . Bu vilyetlerde yaayan n astu rler ve m onofisitler, y u k a rd a g r m o ld u u m u z vehile, B izans h k m e tin in ar b ir tazy ik i altn d a b u lu n u y o r la r d ; ite b u sebepten b u n la r, pek tabi olarak, atee tapan ve nasturlere nazaran daha b y k b ir d in serbestisi ba h e d e n ra n lla rn h k im i yetini tercih ettiler.

ra n lla rm istils S u riy e ve Filistine m n h a s r k a lm ad . ran o r d u s u n u n bir k s m b t n A n a d o lu y u katettikten ve M arm ara s a h ille rin d e k i K a lh e d o n 'u (K ad k y ) zaptettikten sonra s ta n b u lu n karsnda, H riso p o liste ( sk d a r) k o n a k lad. D i e r b ir o rd u ise M sr fethe h a z rla n y o rd u . ske nd e riye, ih tim a l 618 y a h u t 619 da, d t . S uriy e ve Filistinde o ld u u g ib i M srda d ahi m onofisit ah a li Bizans h k m e tin e kfi derece m za h e re t gsterm edi ve ra n h k im iy e tin i se v in le k a b u l etti. B izans im p a ra to rlu u iin M srn ziy a b y k bir felket id i: Msr, m a l m o ld u u vehile, s ta n b u lu n h a k ik b ir za h i re a m b a r id i ve h u b u b a tn e v k in d e v u k u b u la c a k bir in kta pay itah tn ik tsad d u r u m u z e rin d e v a h im a k slam e lle r icra edebilirdi. B izans im p a r a to r lu u n u n , ran h a rp le ri y z n d e n , ce n u p ve arkta b u a r zayiatlara u r a d esnada im ald e ik in c i b ir teh lik e k e n d in i gsteriyor ve devleti cid d b ir surette tehdit ed iy o rd u . B alk an y a rm a d a s n d a o turan A v ar ve Slav ktleleri, A var h a n n n k u m a n d a s n d a , c e n u b a in iy o r ve im al vilyetlerini y ak p y k y o r la r d ; b u n la r stanbu la k a dar geldiler, fakat b u ra d a e h rin s u rla rn a arptlar. Bu defa h arp ete m cad elesine in h isa r etti; b u sayede A v ar han, b iro k esir ve ky m e tli g anim etlerle im ale avdet etm ee m u v a ffa k o ld u (11). Bu k a v im le r hareketi H e ra k liu s u n m u a s rla rn d a n SevilIa p isko po su sidoru n y a zla rn d a akisler b rak m tr. sidor k ro n ik in d e , H e ra k liu s saltanatnn 16 nc (v e y a h u t 5 in c i) senesinin b a la n g c n d a S lav larn Y u n a n is ta n R o m a lla rn e lin d e n alm , ra n lla rm ise Suriye, M sr ve d ie r birok vilyetleri zaptetm i o ld u k la rm ,, (1 2) k a yd etm ek te dir. m p arator, ksa bir tereddtten sonra, r a n l I l a r a kar harp il n etm ee karar verdi. D evlet h zin e si bitik bir h a l de b u lu n d u u n d a n im p arato r p ay itah t ve v ilyetlerdek i kilise h zin e le rin e el k o y d u ve b u n la r n b iro k altn ve g m sikkeye ta h v ilin i emretti. A v ar k ira ln n , im p a ra to rlu u n i m a lin d e h u su le g etird ii tehlike, im p a ra to ru n evvelce ta h m in etm i o ld u u gibi, A varlara b y k b ir m e b l n tediyesi ve m e h u r re h in le r gsterilm esi suretiyle, bertaraf edildi. B u n da n sonra, 6 2 2 senesi ilk b a h a rn d a , im p a ra to r A n a d o lu y a geerek b iro k asker top lad ve b u n la ra b ir ka ay zarfnda

h arp sanatn retti. M u k ad d e s H a ve m u k a d d e s K u d s e h rin i geri a lm a k tli gayesi ile ran llara kar y ap lan bu h a rp b ir n e v i H al seferi eklini ald. M odern tarihiler, H e ra k liu s u n 6 2 2 ile 6 2 8 seneleri ara snd a ran llara kar sefer icra etm i o lm a s n n ih tim a l d a h ilin d e o ld u u n u k a b u l etm ektedirler. B t n b u seferler Bizans o rd u la r iin p a rla k bir m uvaffakiy etle tetvi o lu n d u . O d e v rin airlerin den P isid yadl Jorj b u zaferleri tebcil iin Herakliyad ad l bir E p iniko n (yani zafer destan) ter tip e tti; h ilk ati le m e dair y azm o ld u u die r iirle rin d e n b irin d e , Hexcemeroni y a n i Alt g n ad l eserinde, ay n i air alt sene de v am etm i ve ra n lla rn tam b ir m a l b iy e tiyle neticelenm i o lan h a rb i im a etm ektedir. B ir X X n c i asr m v e rrih i, F. I. spenski, H e ra k liu s u n seferini B y k ske n d e rin anl harp le ri ile m u k ay e se etm ektedir (13). H e ra k liu s K afkas k a b ile le rin in y a r d m n tem in etti ve H a zar larla bir ittifak aktetti. Bu harpte, Kafkas eteklerinde b u lu n a n im al ran vilyetleri, um u m iy e tle , asker harekta sahne tekil ettiler. U z a k m em lek etlerde o rd u la r idare etm ekle m e g u l olan im p a ra to ru n g ay b ub e tin d e , p ay itah t gayet cid d b ir te h lik e ye m a ru z k a ld. A varlar h a n im p arato rla y a p m o ld u u a n la m a y feshetti ve 6 2 6 da b y k A var ve Slav kafilelerinin ba n d a stanbul ze rin e y r d . H a n n a y n z a m a n d a ra n lIlarla b ir ittifak aktetm esi ze rin e ra n lla r o rd u la rn n bir k s m n h em en K a lh e d o n a (K ad k y ) g n d e rd ile r. A v ar ve S lav kafileleri sta n b u lu m u h a s a ra ettiler ve u z u n m d d e t p ay itah t ahalisi son derece k o r k u lu g n le r geirdi. B u n u n la beraber stan b u l g a rn iz o n u ta a rru zu p s k rtm e e ve d m a n su rla rd a n u za k lara tardetm ee m u v a ffa k o ldu . ranllar A var h a n n n tee b b s nd e m u v affa k o la m a d n ve stan b u lu za p te d e m e d i in i d u y a r d u y m a z o rd u la r n K a lh e d o n d a n geri ektiler ve S uriy eye g n d e rd ile r. B izansn, stanbul surla r n n d e A v arlara kar k a z a n m o ld u u zafer, A v a r lar b a rb ar k r a ll n n zay flam a sn d a balca m il o lm u tur (14). A y n i devre d o ru (624) Bizans, s p a n y a d a k i son yerleri n i k a y b e d iy o rd u . Bu h a v a lin in fethi V izigot k ra lla rn d a n S u in th ila (Svvinthila) tarafndan ta m a m la n d . Balear adalar im p a ra to ru n elinde k a ld (15).

6 2 7 senesi s o n u n d a H e ra k liu s, eski N in u v a harabeleri c iv arnd a, ( b u g n k M u s u l civ a rn d a , D icle k e n a rn d a ) vuk u b u la n b ir m u h a re b e d e ran llar ta m a m iy le m n h e z im etti ve ra n n m erkez v ily etlerinde ilerledi. m p a ra to ru n eline ze ng in g anim etler geti. H e ra k liu s stanbu la bir zafernam e g n d e re re k ranlIlara kar elde ettii asker m uv affakiy etleri anlatt ve h a rb in sona erm i ve p arlak neticeler v e rm i o ld u u n u il n etti (16). Bu m e k tu p Ayasofya k r s s n d e n h a lk a o k u n d u . Bu hdiseler ze rine ran k ra l H sre v tahttan in d ir ild i ve katledildi ve y eni h k m d a r K a v ad - eroe H e ra k liu s ile su lh m za k e re le rin e giriti. Y e n i a n la m a n n h k m le r in e gre ra n lla r fethet m i o ld u k la r vilyetleri, y an i Suriy e, Filistin ve M sr ve b u n la r d a n m a a d a evvelce ra n lla r tarafndan g t r lm olan M u k ad d e s H a BizanslIlara iade ediy o rlard . H e ra k liu s m uzafferan e bir surette stanbu la avdet etti; az b ir m d d e t sonra k a rs M artin ile b irlik te K u d s e gitti ve b u ehre 21 M art 6 3 0 da vasl o ld u (17). ra n lla r tarafndan iade e d ilm i o lan M u k a d d e s H a, b t n h r is tiy a n l n byk sevin d u y d u u b ir esnada, eski y erine va ze d ild i. O za m a n n E rm e n i tarih ile rin d e n biri, Sebeos, b u m nasebe tle yle y a z y o r: [m parator ve karsnn] K u d s e g ird ik le ri g n b y k bir heyecan v a r d : A lay ve h k r k sesleri, bol g z yalar, kalp le rde m u a z z a m b ir alev, k ira ln , prensle rin, b t n asker ve ehir a h a lisin in k a lp le rin in paralan; ve h i bir kim se k ira ln ve b t n k a la b a l n b y k ve m essir h e y e c a n n d a n dolay lhler o k u y a m y o rd u . [Kral ha] eski y erine k o y d u ve b t n kilise ey alarn eski yerlerine iade etti; b t n kiliselere ve ehir ah alisine hediyeler ve b u h u r iin para datt,, (18). H e ra k liu s u n ranlIlara kar k a z a n m o ld u u zaferin K u ra n d a z ik r e d ild i in i k a y d e tm e k enteresan bir eydir; b u kitapta u n la r o k u y o r u z : R u m la r ra n lla r tarafndan m a l p e d ilm i le r d i- Fakat b u m a l b iy e tte n sonra [Rumlar], b ir ka sene zarfnda, [ ra n lla r ] m a l p edecek lerdi (19). H e ra k liu s u n ran h a rb i B izans tarih i iin gayet m h im bir h dise tekil etm ektedir. O rta z a m a n la rn ilk d e v rin d e cih a n a h k im o lm a k id d ia sn d a b u lu n m u o lan ik i devletten, y ani B izans im p a ra to rlu u ve ra n d a n s o n u n c u s u eski

e h e m m iy e tin i kaybetti, zayf bir devlet o ld u ve az bir m d det sonra, A rap istillar neticesinde, siyas v a rl n b s b t n kaybetti. D i e r taraftan B izans im p a ra to rlu u ezel d m a n n a l m darbesini in d ird i; elden k m o lan ark v ily e tle rin i ve M uk add es H a h ristiy a n l a iade etti ve a y n i z a m a n d a payitaht A var ve S lav kafile le rin in tevlit ettii b y k tehlikeden k u rtard . B izans im p a ra to rlu u an ve eref ve k u d re tin en y k s e k m ertebesini ih raz etm i g i bi g r n y o r d u . Bir talyan m v e r r ih i (A. Pernice) b u h u susta yle y azy o r: 6 2 9 da H e ra k liu s u n an ve erefi en y k se k h a d d in i b u lm u tu r ; d e h a s n n n u r u , im p a ra to rlu k ze rine k m olan zlm e ti datm tr; herkes sulh ve b y k l k ile d o lu an l bir d e v rin b a la d n a z a h ip o lu y o r du. te denbe ri k e n d in d e n k o r k u la n d m a n , y an i ran, ebe diy e n yere serilm iti; T una h a v alisin d e A v ar n fu z u srat le in h ita t ed iy o rd u . B izans o rd u la rn a k im m u k a v e m e t ede b ilird i ? m p a ra to rlu u k im tehdit altn d a b u lu n d u r a b i lird i? (2 0 ). H in t h k m d a r H e ra k liu s a, k a za n m o ld u u zaferden dolay, tebrik ler ve a y n i z a m a n d a b iro k k y m e tli talar g n d e riy o rd u (21). F ran k la r k ral D agobert, fevkelde m u ra h h a s la r vastasiyle H e ra k liu s ile ebed b ir su lh ktediy o rd u (22). 6 3 0 senesinde ran kraliesi B oran H e ra k liu s ile, ih tim a l fevkelde b ir eli vastasiyle, kat bir sulh yapt (23). ran h a r b in in m esu t neticesinden sonra H era k liu s, ilk defa olarak, 6 2 9 da resm en Basilevs* n v a n m ald. B u isim asrlard an beri arkta, bilhassa M srda m e v cu ttu ; II nci asr dan itibaren im p a r a to r lu u n greke k o n u a n k s m la rn d a k u lla n ly o r d u ; fakat resm bir n v a n o lara k tanlm am t. V II nci asra k a d a r ltince imperator k e lim e s in in greke m u k a b ili m u tla k h k im m a n a sn a gelen avtokrator (aoxptwp) idi. Fakat b u kelim e, etim oloji b a k m n d a n , imperator m a n asn a g e lm iy o rd u . Bizans im p a ra to ru n u n , k e n d isin e Basilevs nv a n n v e rm ee rza gsterdii y egne ecnebi h k m d a r , pek uzakta b u lu n a n H abe h k m d a r istisna e d ild i i takdirde, ran k ra l idi. B ury yle y a z y o r : R o m a im p a ra to rlu u d n d a m sta k il b y k bir Basilevs m e v c u t o ld u u m d dete, im p arato rla r d ie r b ir h k m d a r n tam akta o ld u u b ir n v a n k a b u ld e n im tin a ettiler. Fakat b u h k m d a r im

p a ra to rlu a tbi b ir vasal derekesine in d irild ik te ve ik i d e v let ara sn d a k i rekabet ortadan kalktkta, im parator, asrlard an beri k e n d isin e g ay ri resm b ir ekilde v e rilm ek te o lan b u n v a n a lm a k la k a z a n m o ld u u zaferi d n y a y a il n etm ek * istemitir (24). G eri a ln m olan ve a h a lis in in b y k b ir k s m m onofisit o lan vilyetlerde, y a n i Suriye, Filistin ve M srda, h k m e tin m onofisitlere kar alaca vaziyet teh li keli ve son derece m h im b ir mesele olarak y e n id e n ortaya kt. D i e r taraftan H e ra k liu s u n ra n lla ra kar y a p m o ld u u u z u n ve d e v a m l sefer, p arlak b ir m u v affakiy etle netice le n m i o lm a sn a ra m e n , m u c ip o ld u u a r insan ve para za y i atndan dolay, B izans im p a r a to r lu u n u n asker k u v v e tin in n i olarak zay flam asna sebep o ldu . Fakat im p a ra to rlu k , iddetle ihtiy ac o ld u u s k n e t de v rin e k a v u a m a d ; n k ran seferinin h ita m n d a n az b ir m d d e t so nra h i b e k le n ilm iy e n ve ilk z a m a n la r va h am e ti ta k d ir o lu n a m y a n b y k bir teh like, y a n i A rap tehlikesi, bagsterdi ve A raplar, Bizans im p a r a to r lu u n u ve ran arazisin i istil etm ekle tarihte yeni bir dev ir atlar. G ib b o n b u A rap ta z y ik n d a n yle b a h se d iy o r: m p a ra to ru n sta n b u ld a y a h u t K u d ste zafe rini tes'it ettii bir esna da S u riy e h u d u d u n d a az tan lm bir ehir A raplar tarafndan y a m a y a u ru y o r, bu eh rin im d a d n a k o m u o lan o rd u la r para para e d iliy o rd u ; b u hdise b y k bir ih til lin b a la n gc olm asa id i, alelde ve g l n bir v a k a olarak te lk k i o lu n a b ilird i. B u y am acla r M u h a m m e d in m ritle ri id ile r ; b u n la r n taassup ze rin e m esses k u v v e tle ri lde h u su le gelm iti. Ve H e rakliu s, saltanatnn son sekiz senesi zarfnda, A raplar y z n d e n , ran llar tara fn d a n iade e d ilm i o lan v il yetleri d a h i kayb etm itir (25).

ARAPLAR. MUHAMMET VE SLMYET


S am ne slind e n bir k a v im o lan A raplar, sann d o u m u n dan ok evvel, A rabistan y a rm a d a sn ve b u y a rm a d a n n im ald e bir d e v a m n tekil eden ve Frata k adar u za n a n S u riy e l n igal etm ilerdi. M esahai sathiyesi aa y u k a r A v r u p a n n drtte b irin e te k a b l eden A rabistan y a rm adas arkta Basra krfezi, ce nup ta H in t d e n izi ve garpte K zld e n iz tara fn d a n evrilm itir; im ald e d o r u d a n d o ru y a

Suriy e l n e g irilm e k te d ir. Y a rm a d a n n en ta m lm v ily e t leri u n la r d : 1. O rta yaylada Neced; 2. Y a rm a d a n n c e n u b u n d a Y e m e n y a h u t M esut A rabistan (Felix Arabia)\ 3. Y a rm a d a n n im a lin d e n Y em ene k a d a r ince u z u n b ir erit h a lin d e u za n a n H icaz. Bu g ay ri m m b it m em le k e tin her taraf k a b ili iskn d e ild i ve gebe b ir k a v im olan A raplar A rabistann bilhassa m e rk e zin d e ve im a lin d e o tu ru y o rla rd . Bedeviler k e n d ile rin i A rap r k n n en sf ve en otantik m m essilleri ve ahs v a k a r ve k y m e tin y egne h m ille ri ad dediy o rlard. B u seyyar bedevilerden m aada, b u h avalide, b irtak m k y ve ehirlerde y ay an ah a li d a h i m e v cu ttu ; bedeviler b u n la ra g u r u r ve hatt istihfafla m u a m e le ediyor lard. R o m a im p a ra to rlu u b ilm e c b u riy e S u riy e n in ark h u d u d u n d a yay an A rap kabileleriyle tem asa gelecekti ve im p a rato rlu k b u h u d u d u m d afa a etm ek iin b irta k m tedbirler alm a k m e c b u riy e tin d e kald. B u y z d e n R o m a im parato rlar h u d u t is tih k m la rn d a n teekkl eden ve S uriy e limes'i a d n tayan bir hat ina ettirdiler; b u hat T una h u d u d u n d a G e r m e n istillarna kar im p a ra to rlu u k o r u m a k iin y ap lm o lan m e h u r limes romanas a b e n ziy o rd u , fakat daha k k m iky asta idi. S uriy e h u d u d u n d a k i balca R o m e n is tih k m la rn n harabeleri b u g n d a h i m e v cu ttu rlar (26). M ilttan nce II nci asrdan itibaren S u riy e A raplar bir ta k m m sta k il devletler tekil etm ee baladlar. Bu devlet ler a ra m ve grek m e d e n iy e tle rin in k u v v e tli tesiri altnda kaldlar; ite b u y z d e n b u n la ra b azan arap - a ra m - helle nistik k ra llk la r ad ve rilm e k te d ir. Bu k ra llk la rn ehirleri arasnda Petra, b y k ticaret y o llarn n tekatu n o ktasnd a igal ettii m sa it m e v k i y z n d e n , bilhassa b y k refah ve inkiafa m a z h a r o ld u . Bu eh rin h a r ik l d e harabeleri b u g n d a h i z a m a n m z tarih ileri ve a rk e o lo g la rn n d ik k a t n a za rla rn ekm ektedirler. M edeniy et ve siyaset b a k m la r n d a n , R o m a im p arato r lu u d e v rin d e k i b t n A rap - S u riy e k ra tlk la rn n en mh im m i P a lm ir (T e d m r ) k ra ll id i. Bu e h rin h k m d a r ro m al ve g re k m u h a r rir le r in Z e n o b i olarak gsterdikleri kralie id i; hellenistik k lt r n e sahip o lan b u cesur k a d n , M. s. I I I n c asrn ik in c i n sfn d a M sr ve A n a d o lu n u n b y k bir k s m n fethetm ek suretiyle, b y k bir devlet

k u r d u . B. A. Turayefe g re (27) b u h dise a rk n reaksi y o n u n u n ilk te z a h r ve im p a r a to r lu u n ilk defa olarak biri ark, d ie ri garp o lm a k zere ik i k sm a a y rlm a s d r. m p a rator A v relian im p a ra to rlu u n v a h d e tin i tekrar iade etti ve m a l p kralie, 2 7 3 te, zafer alay ile R o m a y a giren im p a rato ru n h a rp ara b asn tak ip etm ek m e c b u riy e tin d e ka ld . As P a lm ir ta h rip edildi. B una ra m e n b u eh rin m uh tee m harabeleri, Petra h arabeleri gibi, z a m a n m z n lim ve turist le rin i cezbetm ektedir. P a lm irin m e h u r ep igrafik bidesi, k o c a m a n bir ta ze rin e h a k k e d ilm i o lan ve b u e h rin tica ret ve m liy e si h a k k n d a k y m e tli tafsilt ih tiv a eden P a lm ir n iza m n a m e si R usyaya n a k le d ilm i o lu p h alen Leningratta, E rm itaj m ze sin d e h fzo lu n m a k ta d r. B izans d e v rin d e ik i A rap sllesi m u a y y e n b ir rol o y n a m lard . B u n la rd a n b irincisi, S u riy e G asa n le ri sllesi, monotisit te m a y ll ve Bizans im p a ra to rla rn n b ir ne v i vasali o lu p bilhassa V I nc asrda, Ju s tin ia n z a m a n n d a , B izansn ark seferlerinde, y ard m c b ir rol o y n a m a a baladkta, b y k b ir k u v v e t kesbetti. B u slle, ih tim a l V II nci asrn b a lan g c n d a, ra n lla rm S u riy e ve Filistini fethettikleri es nada, ortadan k a lk m tr. k in c i A rap sllesi, y a n i Lhmle rin m e rk e zi Frat k e n a rn d a H ira ehri idi. ra n Sasanleri ile vasal m n ase b e tin d e b u lu n d u k la r n d a n L h m le r Gasan ile rin h asm id ile r; b u ik in c i slle V II nci asr b a la n g cn d a ortadan kalkt. N a stu rilik e k lind e H ira y a n fu z etm i o lan h ris tiy a n lk b u ra d a b irta k m m ritle r b u ld u , hatt Lhm ile r slle sin in baz zalar d a h i b u m e zh e b i tandlar. B u ik i slle, G asa n le r B izanslIlarn ve L h m le r r a n lla r m tara fn d a o lm a k zere, k ra tlk la rn n h u d u tla r n m d a fa a etm ek m e c b u riy e tin d e kaldlar. k i vasal devlet V II nci asr balan g c n d a ortadan kalktkta, islm iy e tin genilem esi d e v rin d e A rabistan y arm ad as ve S u riy e l k e n a rla rn d a devlet is m in i tam aa l y k tek bir siyas te e k k l m e v c u t deildi. D i e r taraftan Y em ende, y u k a r d a k a y d e tti im iz vehile, M. e. II nci asrn s o n u n d a teesss etm i o lan Saba - H im y a r (H om erit) k ra ll b u lu n u y o r d u ; fakat Y e m e n , 5 7 0 senesine d o ru , ran llar tara fn d a n fethedildi (28). . M u h a m m e t d e v rin d e n evvel, eski A raplar kabile ler h a lin de te k iltla n d rlm la rd . Y a ln z k a n rab talar m n h a s r a n m enfaat m are k e ti tevlit e d e b iliy o rd u ; b u m a re k e t dere

b e y lik ve cebir faslndan p re n sip le rin tatbik m e v k iin e v a z ile te za h r e d iy o rd u : m esel y a rd m , h im a y e , k a b ile y i ta h k ir etm i olan b ir d m a n d a n in tik a m a lm a k gibi. En e h e m m i yetsiz b ir v a k a kabile ler arasnda u z u n ve k a n l bir m c a delenin balang c o lab ilird i. Bu eski z a m a n la rn ak isle rin i eski A rap iirle rin d e ve nesir a n ane sind e b u lm a k k a b ild ir. A davet ve g u r u r eski A ra b ista nn m u h te lif kabileleri arasn daki m nasebetlere h k im d i. E ski A rabistann d in te lk k ile ri pek ip tid a idi. H er kab* le nin ilh la r ve talar, a alar ve m e n b a la r g ib i m u k a d d e s eyalar vard. B u n la r vastasiyle b u kabileler istik bali ke fetm ek iin u ra rla rd . A rabistann baz k s m la rn d a y l dzlar k lt revata idi. A rap atikiy at m te h a sssla rn d a n b irin e gre A raplar, d in tecrbeleriyle, fetiist itikatlarn b i raz fev kine k a b ilm ile rd i (29), A ra p lar cin tabir ettikleri bazan dost, fakat ekseriya d m a n k u v v e tle rin m e v c u d iy e tin e in a n y o rla rd . B u n la rn gzle g r le m iy e n y k se k b ir k u v v e t,y an i A llah h a k k m d a k i te lk k ile ri b y k b ir v z u h s u z lu k la te m a y z ediy o rd u. D ua, bir ibad et ekli olarak, ih tim a l A ra p la rn m e h u l idi; ve u l h iy e te h itap ettikte, b u n la r n istia neleri, alelekser, u r a m o ld u k la r bir h ak are t ve y a h u t b ir h ak szlk ta n do lay d m a n d a n in tik a m a lm a k iin y a p lm bir y a rd m talebi e k lin i aly o rd u . G o ld z ih e r u m ta l a d a b u lu n u y o r:B ize k a d ar gelm i o lan islm iy etten n cek i iirler en y k s e k ru h la rd a bile u l h iy e te d o r u b ir y k s e lm e em aresi ihtiva etm em ekte ve bize, b u k a v m in d in a n aneler k a r snda alm o ld u u tavr h a k k n d a pek az m a l m a t v e rm e k tedirler (30). B edevilerin gebe hayat, tabi olarak, gayet iptida b ir ekilde olsa d a h i y in e d in ibadete m a h s u s m u a y y e n ve sa bit yerlerin in k ia fn a m sa it de ild i. Fakat b e d evilerin y a n n d a , ticaret y ollar ve bilhassa c e n u p tan im ale, Y e m e n den Filistin, S u riy e ve T ur S in a y a rm a d a sn a g id en k e rv a n la rn z e rin d e d o m u ve in k ia f etm i olan ehir ve k y lerin yerli ahalisi vard. Bu y o lu n k e n a r n d a k i e h irlerin en ze n g in i, M u h a m m e tten ok nce m e h u r o lan M e k k e id i (eski y azlarda M ak o ra b a e k lind e gsterilm ektedir). E h e m m iy e te ik in c i derecede gelen Yatreb, m sta k b e l M edine, ok daha im ald e idi. Bu ehirler im ald e n ve ce n u p tan gelen ticaret k e rv a n la r iin iyi k o n a k la r tekil ediy o rlard . M ek ke ve YatBizans mparatorluu Tarihi 17

258

b z a n s

m p a r a t o r l u u

t a r ih

reb tacirleri arasnda o ld u u g ib i im a l H ica z ve Y e m e n g ib i y a r m a d a n n d ie r k sm la r ahalisi arasnda da bir ok Y a h u d i vard. im a l S u riy e ve F ilistin d e k i R o m a- B izans v il y etlerinde n ve Y em e n vastasiyle H abe istan d a n b ir o k hristiy an lar y a rm a d a y a geldiler. M ekke, y a rm a d a a h a lis in in g a y ri m te can is u n s u rla r n n b irle ti i balca m e rk e z oldu. o k eski b ir dev ird e n beri b u ehir, esas k arak te ri tam manasiy le Arap o lm y a n ve K be a d n tayan b ir ib ad e tg h a m a lik ti. B uras m k a p e k lin d e ve 35 ay ak y k s e k li in d e k rg ir b ir b ina o lu p balca ibadet eyas olarak siyah bir ta ih tiv a e d iy o rd u . A nane b u tan g k n b ir hediy esi o ld u u n u be y a n ediy or ve ib a d e tg h n in asn b r a h im in ad ile mnasebettar g steriyordu. M sait m e v k iin d e n do lay M e k k e b t n A rap kabile lerine m e n s u p tacirler tara fn d a n ziyaret edili y o rd u . Baz efsaneler, b u ehre d a h a fazla ziyareti celbetm ek iin , K b e n in iine m u h te lif kabilelere ait p u tla r v a ze d ilm i ve b u suretle her k a b ile n in m m e ssille rin e , M ek ked e k a ld k la r m d d e te , en fazla itibar ettikleri ilh a ibad et etm ek im k n v e rilm i o ld u u n u b ild irm e k te d irle r. H a c la rn adedi m te m a d i surette a rty o rd u : b u aded bilhassa A lla h n M tarekesi a d n tayan m u k a d d e s d e v ird e p e k b y y o r d u ; b u devre zarfnda M ekkeye m m e ssil g n d e re n kabilelere a id a ra z in in ta a rru zd a n m a su n iy e ti bir dereceye k a d a r g a ra n ti e d iliy o rd u . D in e n lik le r devresi, A rap ve y abanc t c c a rla rn ehre b y k k r getiren al verite b u lu n d u k la r b y k M e k k e p a n a y r z a m a n n a tesadf e d iy o r d u . eh ir ksa b ir m d d e t zarfnd a ok z e n g in o ldu . M. s. V in c i asra d o r u b y k K u re y lile r kabilesi ehirde h k m s rm e e balad. M e k k e n in ta m a k r a h a lis in in m a d d m e n faatleri ih m a l o lu n m u y o r ve m u k a d d e s iane ler ekseriya b u n lar tara fn d a n h o d k m m enfaatlerin ta tm in i u r u n d a sarf o lu n u y o r d u . Bir lim e gre anan e v m e ra sim le ri ifa etm ekle m k e lle f aristokratlarn ta h a k k m ile ehir m a d d , m a r u r ve p lu to k ra t.k b ir karakter iktisap etti; b u ra d a din h u s u s u n da, tam m anasiyle, tatm in e d ilm e e im k n yoktu (31). A raplarn, b iro k defalar M ek ked e re n m e k frsatn b u lm u o ld u k la r bran ve h ristiy an d in le rin in tesiriyle, M u h a m m e tten de evvel, eski d in detlerin k u r u rit e lin d e n b il hassa ay rla n d in m e fk re le rd e n ilh a m alan baz m n fe rit ahsiyetler b e lirdi. B u m a h v iy e tk r d in n irle rin in te l k k i

leri m o n o te izm e ve riyazet h a y a tn a d o ru b ir te m a y l ile itihar ed iy o rd u . Fakat b u n la r bizzat y ap tk lar tecrbelerle k e n d ile rin i tatm in ediyorlar, e traflarndak i insanlara tesirde b u lu n m u y o r la r ve b u n la r ih tid a ettirm iyo rlard. A raplar birletiren ve c ih a n m u l b ir d in tesis eden M u h a m m e t o ldu . E v v e l tvbe ve istifar etm ei reten m tevaz b ir v z o lan M u h a m m e t p e y g a m b e r ve, bir m d d e t sonra, siyas bir cem aatin reisi o ldu . M u h a m m e t 5 7 0 senesine d o ru d n y a y a geldi. Kureyliler k a b ile sin in en fak ir k la n la rn d a n b iri olan H a im le re m e n s u p tu . o k gen ik e n anasn, ba b asn kaybetti ve h a y a tn bizzat k a z a n m a k m e c b u riy e tin d e k a ld : H atice n a m n d a z e n g in d u l bir k a d n n ticaret k e rv a n la rn d a deve s r c s o ldu . H atice ile e v le n d ik te n sonra m a d d vaziyeti ok iyileti. M u h a m m e t hastalkl ve asab m iz a l b ir insand. Y a h u d ile r ve h ristiy a nlarla tem asa g eldikten sonra b u n la rn tesiri altn d a k a ld ve M e k k e n in m sta k b e l d in tekilt z e rin d e g n d e n g n e daha fazla z ih n in i y o rm a a balad. R u h u n d a sk sk h u s u le gelen teredd tle r M u h a m m e tte m its iz lik a n la r ve n a m te n a h i iztrap lar tevlit e d iy o rd u ; b u y zd e n asab b u h ra n la r g e iriy o rd u. M e k k e varolarnd a y a ln z bana y ap t g ezintilerde r yeerle m e a z z ip olan M u h a m m e tte en n ih ay e t k a v m in i im d iy e k a d a r takip e'.tiifena y o ld an k u r ta r m a k iin A lla h tarafndan g n d e rilm i o ld u u ka n aa ti k k sald. M u h a m m e t no ktai n a za rla rn aka b e y an etm ee karar v e rd i i esnada k r k y an d a idi. D in in i ilk evvela m te v a z b ir ekilde ailesi m u h it n d e y a y m a a balad. B lh a re alt ta b a k alara m e n s u p k k bir g ru p n n d e vaiz v e rm ee ba la d ve az b ir m d d e t sonra k ib a r vatandalar d a h i k e n d i sini d in le m e e baladlar. Fakat K u re y lile rin reisleri M uham m ed e k a r m u a rz bir cephe a ld la r ve M ek ked e k a lm a sn im k n s z k ld la r. Bu vaziyet k arsn da M u h a m m e t, m ritle riy le birlikte, 6 2 2 de, d o d u u ehri gizlice terkederek im a le, ahalisi, Y a h u d i u n s u rla r da d a h il o lm a k zere, k e n d is in i m te a d d it defalar davet etm i ve k e n d is in e d a h a m sa it h ay at artlar vadetm i olan Y atree gitti.

M u h a m m e d in M e k k e d e n M edineye gittii, 3 'a h u ta le le k se r y anl olarak g sterildii gibi, firar ettii sene (arapa hicret; A v ru p a k la r b u ism i tahrif ederek hegire,, ekline so k m u lard r) m s m a n senesinin b a la n g c n tekil etm e k tedir (32). A raplar ve dier b t n m s l m a n k a v im le r i ta k v im le r in in b a lan g c olarak 6 6 2 senesini k a b u l etm e k tedirler; b u n la r k ro n o lo jile rin i tesbit iin, g ne senesinden d a h a ksa olan k a m e r seneyi k u lla n m a k ta d rla r. Mslm a n la r u m u m iy e tle C u m a 16 T e m m u z 6 2 2 ta rih in i hicr senen in ilk g n itibar e tm ek tedirle r: fakat b u y eni sene hicretin anc ak o naltnc y ln d a k u lla n lm a a balanm tr. Yatreb ahalisi M u h a m m e t ve a rk a d a la rn a c a n d an b ir h s n k a b u l gsterdi ve b ilh a re b u eh rin is m in i * P e y g a m b e r ehri m a n asn a gelen M edine ye tah v il etti. U n u tm a m a ly z ki m u b a m m e d li e dair iptida m e h a z la rn kifaye tsizlii M u h a m m e d in h a y a tn n ilk d e v rin e ait {yani hicretten evvel) otantik hi b ir m a l m a ta sah ip o lm a m a m z a sebep o lm u tu r. Bu devirde M u h a m m e d in re tti i eyler o k a d a r v z u h s u z ve hatt o k a d a r k arkt k i b u n lara d in ad verilem ezdi. M e dined e M u h a m m e t b y k bir ce m aatin reisi o ld u ve d in esaslara istinat eden siyas b ir devletin tem elle rini k u r m a a balad. D in in in esas p re n sip le rin i in k ia f ettirdik ten, b irta k m d in m e ra sim le r yarattktan ve siyas m e v k iin i tak v iy e ettikten sonra b ir o rd u top lad ve 6 3 0 da M e k k e y i ald. ehre girer g irm e z b t n p u tla r krdtt ve p o lite izm in (ok a lla h lar k a b u l eden d in) b t n b a k a y a sn o rtadan kaldrtt. Y a ln z bir m a b u d e y ani A lla h a ibadet y e n i d in in te m e lin i tekil etti. M u h a m m e t b t n d m a n la r iin bir nevi u m u m af il n etti ve M e k k e n in ig a lin d e ktal ve y a m a k a y d e d ilm e d i. B u n d a n sonra M u h a m m e t ve m ritle ri M ek key e serbeste h acced ebilm iler ve y eni d in a h k m tatbik m e v k iin e k o y a b ilm ile rd ir. M u h a m m e t 6 3 2 de ld . M u h a m m e t bir m a n tk d e ild i: b u sebepten d in d o k tr in in i sistem atik bir surette izah etm ek g t r. Bu- d o k trin o rijin al b ir ib d a d e ild i: b u d in bran, h ris tiy a n lk d in i g ib i die r b irta k m d in le rin ve k sm e n de o dev irde S asanlerin Pers k r a ll n d a cari Parsizm in (Zerdt d ini) tesiri altnda in k ia f etm itir. Baz m o d e rn tarih iler ev velce cari naza-

riy e le rin h ilfn a olarak, m s l m a n ce m aa tinin bran d in in d e n daha ziyade h ris tiy a n lk m e fk re le rin e b a l o l d u u neticesine vary o rlar (33). H er ne h al ise, M u h a m met, g e n li in d e k e rv a n la rla y a p m o ld u u seyahatlerde v e b ilh a re M e k k e ve Yatrebi (M edine) ziyaretinde m e v cu t d i e r d in le r h a k k n d a m a l m a t e d inm iti. D o k tr in in in en k a rakteristik hususiy eti in sa n n A llah a ta m a m iy le tb io lm a s ve A lla h n b t n a rz u la rn a k r k r n e itaat etmesi idi. m a n ta m a m iy le m onoteisttir ve A llah n k u lla r ze rin d e sonsuz b ir k u vv ete m a lik o ld u u k a b u l o lu n m a k ta d r. M u h a m m e d in d in i A lla h a tbi y a h u t m u in o lm a k m a n a s n a gelen sl m iy e t ve isam iyeti k a b u l edenler m s l m a n y a h u t rriuh a m m e d a d n aldlar. slm d in in in esas ak id e sin i A llah n b irli i tekil etm ektedir. Y a ln z b ir A llah v a rd r ve M u h a m m e t o n u n p e y g a m b e rid ir ibaresi islm iy e tin esas p re n sip le rin d e n b irid ir. M usa ve sa p e y g a m b b r o lara k tanlmaktadr. sa so nd an bir evvel gelen p e y g a m b e rd ir; fakat yeni d in b u p e y g a m b e rle rd e n hi b ir in in M u h a m m e t k a d a r b y k o lm a d n bey an etm ektedir. M e d in e d e k i ika m e ti esnasnda M u h a m m e t d in d o k tr in in in h ristiy a n la r ve Y a h u d ile r tara fn d a n tahrif e d ilm i olan b r a h im d in in i b t n safiyetiyle y e n id e n ih y a etm ek o ld u u n u bey an etti. M u h a m m e d in ka rlam o ld u u ilk m eselelerden b iri A ra p lar b a rb a rlk h a lin d e n (arapada cah iliyy a) k u rta rm a k ve b u n la ra daha y k s e k a h l k p re n sip le ri telkin ey lem ek oldu. M em lekete y a y lm olan za lim a n e detlerin aksine olarak ve in tik a m y e rin e M u h a m m e t sulh, sevgi ve nefse h k im iy e ti vaiz ve n a sih a t etti. Baz kabilelerde cari y eni d o m u k z o cu k lar canl canl g m m e detine son verdi. A y n z a m a n d a evli lik h ay atn ta n zim etm ek iin ok k a d n la e v le n m e i, m eru k a d n la r n a d e d in i azaltm ak suretiyle, b ir dereceye kadar ta h d it etti: herkes drt k a d n d a n fazla alam yacakt. Fakat b u a k id e d e n M u h a m m e t y a ln z k e n d i ah sn istisna eyledi. Eski ka b le m e fh u m la r n n yerine, veraset h a k k da d a h il o lm a k ze re, fertlerin b irtak m h u k u k a m a lik o lm a la r l z m g e ld i i fik rin i n safa vazetti. M u h a m m e t ay n z a m a n d a ibadet ve o ru c a m te a llik b z esaslar k o y d u : ibadet esnasnda n azarlar K be ye e v irm e k m e c b u r idi ve d o k u z u n c u ayda, R a m a za n d a , b y k bir o ru devresi k a b u l o lu n d u . H aftann isti ra h a t g n o lara k c u m a tesbit edildi. Y eni d in arap, k a n

im e i, d o m u z, tabi b ir l m le lm y a h u t p utlara kurbar e d ilm i h a y v a n la rn etini y e m e i yasak ediy o rd u. O y u n d a h i m e n e d ild i. > - M eleklere ve eytana in a n b l n m sl? m a n la r itigal: edecekti- C ennet ve ce h e n n e m , y e n id e n d ir il m e ve son m u h a k e m e te lkkile ri ta m a m iy le m a d d m a h iy e t te idiler. Bu te lk k ile rin esas u n s u rla r m e v su k iy e ti p h e li b ra n ve h ristiy a n e de biy atnda d a h i m e v c u ttu r.- A lla h n aff, g n a h k r la r n istifar etmesi, in sa n la rn iy i hareketleri y z n d e n m k fa t g rm e le ri g ib i ey lerin kffesi M u h a m m e d in d o k trin in e d a h il b u lu n u y o r d u . ; slm iy etin d in a h k m ve kaideleri, b u g n k ekilleriyle* h i p h e siz yava yava ve k s m e n M u h a m m e d in l m n den sonra, in k ia f etm ilerdir. N e te k im Erpeviler z a m a n n d a bile m u a y y e n saatlerde ibadet etm ek kat surette teesss etm i d e ild i (34). Bu d in in farzlar a a d a k i be n o kta da to p la n a b ilir: 1. A lla h n m e v c u d iy e tin e ve M u h a m m e d in o n u n p e y g a m b e ri o ld u u n a im a n etm ek; 2. m u a y y e n saat lerde, J:esbit e d ilm i d in usule tam riayet etm ek artiyle, n a m a z k lm a k ; 3. asker m asraflar ve slm ce m aa tin in h a y n ileri iin m u a y y e n bir m ik ta r p aray zekt olarak v e rm e k ; 4. R a m a z a n a y n d a o ru tutm ak; 5 M e k k e d e k i K beye hacetm ek. V slm iy etin esas p re n sip le rin in ve k a id e le rin in heyeti m ec m u a s m u k a d d e s b ir kitapta, M u h a m m e d in v a h le rin in k ita b i o lan ve 114 fasl y a h u t sureye tak sim e d ilm i b u lu n a n K u rr a n da top lanm tr. M u h a m m e d in vaizleri ve e fa lin e d a ir h ik y e le r so nralar m u h te lif k ita p lard a to p la n m o lu p snnet,, a d n tam akta drlar. : M u h a m m e t d e v rin d e k i islm iy e tin b a lan g tarihi, b u d e v ire a it m e h a z la rn b u g n k vaziyetinde n d o la y ,so n derece k a r a n lk ve m n a z a a ld r . B u n a ra m e n V II nci asr B izans im p a r a to r lu u tarih i iin b u mesele son derece m h im d ir ; n k b u n u n h a lli B izans im p a r a to r lu u n u n e lin d e n ark ve c e n u p vily e tle rini, am , S uriy e, Filistin, M sr ve im al; A frik a y alm olan A ra p larn k a za n m , o ld u k la r sratli ye fev kelde asker m uv affakiy etlere d a ir y a p la n izahlar; ze rin d e pek b y k tesirlerde b u lu n a b ilir . lim d e, slm iy et sa h a sn d a k i ih tilfla r h a k k n d a b ir fik ir v e rm e k iin, b u sahada ihtisas sah ib i lim in dn-

elerini zikredeceiz. G o ld z ih e r (35) yle yazyor: H i b ir teredd de m a h a l y o k tu r: M u h a m m e t d in in i A rabistan h u d u tla r n n d n a k a rm a ve ilk ev ve l en y a k n a k ra ba larn a re tm i o ld u u d in d o k trin in i cih a n a h k im o lab i lecek b ir k u v v e t h a lin e g e tirm e i d n m t r . D i e r b ir lim , G rim m e , K u r a n a istinat edildikte, islm iy e tin son ga yesinin A rabistana tam olarak te sah p etm ek o ld u u neti cesine v a rla c a n b e y an e d iy o r (36). En nih ay et a s r m z m n c b ir lim i, Caetani, p e y g a m b e rin h i b ir za m a n b t n A rabistan ve b t n A raplar ih tid a ettirm ek h ly a s n d a b u lu n m a m o ld u u n u y azy o r (37). M u h a m m e t, h ay atn da, b t n A rabistan ta h a k k m al tna alam a d . U m u m olarak, A ra b ista nn h i b ir za m a n y a l n z b ir h k m d a r a tb i o lm a d sy le nebilir. H akikatte M u h a m m e t y a r m a d a n n ih tim a l te b irin d e n d a h a k k b ir m em lekette h k m s rm t r. S ah ip o ld u u vilyetler slm iyet te l k k ile rin in k u v v e tli b ir tesiri altnd a k a ld la r ; fakat A rabistann m te b a k i k s m M u h a m m e d in z u h u r u n d a n n c e k i siyas ve d in tekiltn, baz ufak farklarla, m u h a fa z a . etm ekte d e v am etti. Y a rm a d a n n c e n u b u garbsi, b ild i im iz vehile, h ristiy a n idi. A rabistann im a li a rk isin d e o turan kabileler d a h i h ris tiy a n l k a b u l etm ilerdi. H ris tiy a n lk az bir m d d e t so nra M ezo p otam ya ve Frat b o y la rn d a k i v il yetlerin balca d in i o ldu . B u dev ird e r a n n resm d in i m tem adi ve sratli b ir surette in h ita t e d iy o rd u . te b u suretle M u h a m m e t, ld esnada, ne b t n A rabistann siyas h k m d a r , ne de d in reisi idi. > , B izans im p a r a to r lu u n u n , ilk zam an la rd a, islm iy e ti bir nevi a ria n iz m olarak te lk k i ve b u y e n i d in i h ristiyan m e z hepleri m esabesinde ad d e tm i o lm a sn k a y d e tm e k lzm d r. B izansm m n a k a a ve tefsir edebiyat slm iy et ile bir z a m a n lar m onofisitler, m o note litler ve die r rafz m e zh e p le rin salik le ri ile y a p t g ib i m n a k a a d a b u lu n m a k ta d r . Bu meyanda V I I I in c i asrda m s l m a n sara y n d a y aam ve bir A rap ailesine m e n s u p o lan a m l J a n (D a m a s c e n u s ) islm iy eti y eni b ir d in olarak k a b u l etm em ekte, y a ln z b u d in i n c e k i rafzlik lerle h e m c in s b ir ne v i a y rlk (schisme) o lara k te lk k i ey lem ektedir. B izans m v e rrih le ri d a h i M u h a m m e d in d in ifaat ve v c u d e g etirm i o ld u u siyas h areket ile pek az a lk a d a r o lm a k ta d rla r (38). A ra p la rn h k m d a r ve

sahte p e y g a m b e r olarak g sterdii M u h a m m e d in h ay atn a d a ir baz hdiseler nak le den ilk B izans tarihisi IX u n c u asrn ilk nsfnda telifatta b u lu n m u o lan Teofanes o lm u tu r (39). H att O rta z a m a n la r g arb A v ru p as iin slm iyet bal b a n a b ir d in deil, fakat ak ideleri b a k m n d a n aria n izm le a k ra b a b ir hristiyan tarikati id i; ve O rta z a m a n la rn son d ev resinde bile D ante l h K o m e d y a snda, M u h a m m e d i bir rafz olarak gsterm ekte ve p e y g a m b e ri b ir rezalet ve a y rlk m u h a r r ik i tesm iye etm ektedir ( a n im a to r di scandalo e d is c is m a : Inferno X X V III, 3 1- 36 ). VII NG ASIR ARAP FTHATININ SEBEPLER U m m iy e tle m s l m a n la r m taassu bun ve ad e m i m s a m a h a n n en son no k tasn a irim i o lan d in evk ve gayretleri te b a rz ettirilm ekte ve b u n la rn , A ra p larn , V II nci asrda, ra n lla r ve B izans im p a r a to r lu u n a kar y a p m o ld u k la r m c a d e le d e k a z a n m o ld u k la r ay an hayret asker m u vaffakiyetlerin ana sebeplerini tekil ettikleri k a b u l o lu n m a k t a d r . A ra p la rn , yeni d in in b t n c ih a n a k a b u l ettirilm esi l z m g e ld i in i em re den p e y g a m b e rle rin in a r z u s u n u yerine g e tirm ek m id iy le , Asya ve A frika vilyetlerine sald rm ol d u k la r iddia edilmektedir- E n nihayet, d a h a u m u m olarak, A ra p larn eide etm i o ld u k la r zaferler m uteassp m s l m a n lar l m istihkara h a zrly a n ve b u suretle b u n la r n taarru z u n u y e n ilm e z bir hale getiren d in ak ve gayretle izah o lu n m a k ta d r. B u te lk k iy i esastan ari olarak k a b u l etm ek lzm d r. M u h a m m e d in l m n d e m u te k it m s l m a n la r m says he n z pek a z d ; b u b irk a insan, ilk b y k f tu h a tn s o n u n a kadar, M e d in e d e kald. M u h a m m e d in S u riy e ve ran d a harbedebilecek pek az m r id i vard. A rap m u h a r ip le r in in b y k b ir k s m n islm iy ete y a ln z m e s m u a t k a b ilin d e n v akf olan bedeviler tekil e d iy o rd u B u n la r m a d d ve d n y e v m enfa atlerden bak h i b ir ey b ilm iy o rla r, y a ln z g an im e tle r ve h u d u ts u z b ir serbest istiyorlard. B u n la rd a d in heyecan katiyyen m e v c u t d eildi. D i e r taraftan slm iyet, balangta, esas itibariyle m s a m a h a k r idi. K u r a n d a yle y a zld r: D in h u su su n d a iddete ihtiy a y o k t u r : h a k ik a t kfi derecede hata

dan ay rlr (11, 257), slm iy etin, balangta, h ristiy a n lara ve Y a h u d ile re kar m s a m a h a k r d a v r a n d m a l m d u r . K u r a n d a dier din lere kar A lla h n m s a m a h a s n d a n yle b a h s e d ilm e k te d ir: E er A llah istem i olsayd, b t n in sa n lardan y aln z b ir k a v im yapard,, (X I, 120) (40). M s l m a n la r n d in taassubu ve a d e m i m sa m a h a s m u a h h a r ve A rap k a v m in e y ab a n c h usu slar o lu p m h te d ile rin tesir leriyle izah o lu n a b ilir. B inaenaley h V II nci asrdaki A ra p la rn m uzafferane f tu h a tla rn n se be binin d in evk ve taas s u p ta arayan faraziye ayan k a b u l deildir. Baz yeni tetkiklerdem esel C aetanin in te tk ik le riA rap la rn n n e geilem ez ilerle y ile rin in h a k ik sebeplerinin d a h a pratik ve d a h a m a d d m ahiyette o ld u u ispata a l lm a k tadr. K en di tabi m e m b a la rn a m n h a s r kalan Arabistan, n fu s u n u n m a d d ih tiy a la rn k a rly a m a zd ve sefalet ve a lk teh didi altnda A raplar l n y ak c m a h b e sin d e n k e n d ile r in i k u rta rm a k iin n e v m id a n e b ir k u v v e t sarfetmek m e c b u riy e tin d e k a lm la rd r. H a y a tn ta h a m m lfe rsa artlar A ra p lar ran ve B izans im p a ra to rlu u n a sevkeden savleti yaratm tr. Bu harekette en u fa k b ir d in u n s u r a ra m ak abestir (41). ' Y u k a r d a k i tezin bir dereceye k a d a r d o ru o ld u u k a b u l o lun sa bile A raplarn asker m uv affa k iy e tle rin i srf m a d d ih tiy alarla iza h etm ee im k n y ok tur. Bu m uv affakiy etlerin sebepleri arasnda A raplar tarafndan pek k o la y igal edilm i o la n ark ve ce n u p B izans v ily e tle rin in , y a n i Suriye, Filistin ve M srn i d u r u m la r n d a h i nazar itibare a lm a k l z m d r. Y u k a rd a , m te a d d it defalar, b u vilyetlerde d in m a h i yette baz sebepler y z n d e n tedric surette artm o lan h o n u ts u z lu u kayd etm itik . tikatlar b a k m n d a n m onofisit ve k s m e n n astu r o lan b u vilyetler m e rk e z h k m e t ile ih tilfa d m le rd i. n k h k m e t b u n la r n d in isteklerini ta tm in edebilecek her h a n g i bir u z la m y a m u a rzd . Bilhassa Ju s tin ia n n l m n d e n sonra vaziyet b u m erk ezde idi. m p a ra to rla rn e ilm e z politikas karsn da Suriye, Filistin v e M sr vilyetleri B izans im p a r a to r lu u n d a n a y rlm a a h azrdlar; b u vilyetler d in m sa m a h a la riy le ta n n m olan ve fethetm i o ld u k la r vilyetlerden y alnz m u n ta za m ve rgile r o lan A raplara tbi o lm a tercih ediyorlard. H k i m iy e tle ri altna alm o ld u k la r k a v im le rin d in itikatlariyle A ra p lar pek az a lk a d a r o lu y o rlard .

D ' e r taraftan ark v ily e tle rin in ortodoks ahalisi, b ilh a s sa V II nci asrda, m onofisitlere v e rilm i o lan im tiy a zla r ve b u n la r la y a p lm o lan u z la m a la rd a n dolay, m e rk e z h k m e tin siyasetinden g ay r m e m n u n d u . H e ra k liu s u n m o hotelit p o litik asn d an bahseden X u n c u asr A rap m v e r rih le rin d e n E v tih ius, H o m u s (E m e s a ) a h a lis in in im p a ratora u szleri sylem i o ld u u n u y a z y o r: Siz b ir Marun is in iz (yani m onotelit) ve m e z h e b im iz in d m a n s n z (42); d i e r bir IX u n c u asr A rap m v e r r ih i, Beladsori a h a lin in b u n d a n sonra A raplara te m a y l ederek b u n la ra sizin h k m e t ve ad ale tiniz bize, b u ana k a d a r m a r u z k a ld m z tira n lk ve h ak aretle rden d aja iy i geliyor,, (43)* d e d i in i sy ly o r. Evet, b u m a l m a t bir m s l m a n m ellifinden s u d u r etm ektedir; fakat s ta n b u lu n d in bir u z lam a siyaseti tak ip ettii b ir d evir de ortodoks a h a lin in h a k ik haleti ru h iy e s in i aksettirm ektedir. A y n zam anda.. S u riy e ve Filistin Bizans vilyetleri a h a lis in in b y k bir k s m n n S am r k n d a n o ld u u n u , b iro k k im se le rin ise A rap n e slin d e n o ld u k la r n ve A rap fa tih le rin in ta h a k k m altna a id k la r vilyetlerde k e n d i rk la rn a m e n sup ve k e n d i lisa n la rn k o n u a n in s a n la rla ka rlatk larn g z n n d e b u lu n d u r m a k lzm d r. B ir tarih iy e gre b u r a da A raplar iin y a ln z vergileri b a k m n d a n k a b ili istifade olan b ir m e m le k e ti fethetm ek deil, fakat ecnebi ta h a k k m altnd a in liy e n ana vatann bir p arasn tekrar ele geirm ek: bahis m e v z u u idi,, (44). U m u m m ahiyette o lan d in h o n u ts u z lu k ve m ste v lile rin iine ok y a ra m o lan yerli a h a lin in A raplarla o lan k a ra betinden m a a d a Bizans im p a r a to r lu u n u n ve o r d u s u n u n , n ih a m uvaffakiy ete ra m e n , ran llara kar y a p la n u z u n seferlerde ok zay flam o ld u u n u ve A ra p larn taze k u v v e t lerine kar cid d bir m u k a v e m e t gsterebilecek b ir d u r u m d a o lm a d n h a trla m a k lzm d r. M srda A ra p larn kolayca y ap m o ld u k la r f tu h a t h u s u s sebeplerle iza h etm ek k a b ild ir. Balca sebebi b u m e m lekette k o n a k la m a k ta o lan B izans kta la rn n u m u m d u r u m u n d a a ra m a k l z m d r. h tim a l b u k talar adet b a k m n d an kfi m ik ta r k u v v e tli idiler; fakat o r d u n u n u m u m teki lt h a re k tn m uv affakiy etle neticelenm esine b y k b ir en gel tekil e d iy o rd u . O r d u m s a v i k u d re ti h a iz be m u h te lif

ef y a h u t d k n (duces) k u m a n d a s n d a b u lu n a n m u h te lif g ru p la ra ay rlm t. B u generaller arasnda h i b ir ib ir li i y ok tu. M terek hareketi te m in edecek b ir k o o rd in a s y o n m e v cu t o lm a m as m u k a v e m e ti felce u ra ty o rd u . V il yetlerde k a n m eselelerde v a lile rin g sterdikleri lk a y d , b u n la r n ahs rekabetleri, a d e m i te s a n d ve asker k a b ili yetsizlikleri ta m a m iy le m enfi neticeler tevlit ettiler. A skerler k u m a n d a n la r n a ly k tla r. M sr o rd u s u k a labalk t, fakat sevk ve id a re n in fenal ve talim ve te rb iy e n in kifaye tsizlii b u o rd u y a itim a t etm ei caiz k lm y o r d u : o k k u v v e tli bir cereyan o rd u y u iz m ih l le d o r u s r k l y o r d u . F ransz lim i J. M aspero yle y a z y o r: H i p h e siz b iro k sebepler A ra p la rn b ir y ld r m sra tiy le elde etm i ol d u k la r m u v affa k iy e tle ri izah etm e k te d ir: zaferle biten ran seferinden so nra im p a r a to r lu u n b itk in li i, d in ihtilflar, Y a k b K optlarla K a d k y taraftan G re k le r ara sn d a k i m te k a b il k in . Fakat N il v a d is in d e B izans m a l b iy e tin in balca sebebi k e n d in e h i b e k le n ilm e d ik bir a n d a b u m e m le k e tin m d afa as tevdi e d ilm i o lan o r d u n u n d k seviyesi o lm utur,, (45). D i e r taraftan] G elzer, p a p ir sle ri tetkik etm ek suretiyle, u neticelere v a rm tr: G e lze rin fik r i M srda, A rap f tu h a tn d a n nce v c u t b u lm u o lan im ti yazl b y k arazi sahipleri sn fn n m e rk e z h k m e te n a zara n istik llle rin i elde etm i o ld u k la r m e rk e zin d e d ir. Bi zans h k m e ti b u ra d a h a k ik b ir m a h a ll tekilt y arata m a m tr; ve ite b u hdise M srd ak i B izans h k im iy e tin in in k ra z b u lm a s n n balca sebe plerinden b iri o lm uty r. (46). D i e r b ir lim , fransz A m e lin e a u dahi, p a p ir s tetkikatna istinat ederek, Msr asker te k iltn n d k seviyesinden m a a d a m lk id a re n in h a ta la rn n A rap istils n ko laylatran en m h im m ille r m e y a n n d a zik re d ilm e si l z m g e ld i i neticesine v a ry o r (47). n g iliz p ap irolojisti H. J. Bell M srn A ra p lar tarafn d an fe th in in ne b ir m ucize, ne de hata ilem i olan h ristiy a n lk ta n a ln m lh b ir in tik a m n m u n e s i o ld u u n u y azyor. Belle gre b u hdise yalnz ilik le rin e k a d ar r m b ir b in a n n g ay ri k a b ili itinap k mesidir- (48). B inaenaley h A rap m u v a ffa k iy e tle rin in sebepleri arasnda b irin c i derecede Suriye, Filistin ve M srn d in d u r u m u n u ,

b u m e m le k e e rd e n ilk ik is in in ahalisi ile A raplar ara sn d a k i a k ra b a lk b a la rn ,k t alarn ka b iliy e tsizliin i, asker teki ltn d e rm a n s zl n , m lk id a re n in d k seviyesini ve M k s rd a k i tim a m nasebe tleri zik re tm e m iz lzm d r. B irib iriy le karlam olan k u v v e tle rin ad edine gelince bu ra k a m la rn gerek Bizans, gerek A rap tarih a n anesi tarafn d a n bilhassa m b a l a l gsterilm i o ld u u n u h atrlam a k gerektir. H ak ik a tte ik i m u h a s m o rd u pek b y k de il lerdi. Baz lim le r S uriy e ve Filistin seferlerine itirak etm i o lan A rap ask e rle rinin m ik ta rn 2 7 0 0 0 k i ta h m in etm ekte ve hatt o r d u n u n h a k ik k u v v e tin e n aza ran b u ra k a m n fazla b y k o lm a sn d a n e k in m e k te d irle r (49). B izans or d u s u ih tim a l d a h a az ka la b alk t. A sker harekta y aln z y a rm a d a A ra p la rn n deil, fakat ran ve B izans b u d u tia r c iv a rn d a y ayan Suriy e l A ra p la rn n d a h i itirak etm i o ld u k la r m u n u tm a m a k lzm d r. H er ne hal ise, islm iy e tin b a lan g c esasl bir surette tetkik o lu n d u k ta , b u d e v rin b t n siyas h d isatm d a d in u n s u r n ik in c i derecede g e ld i i g r i r . Bir m v e r r ih e gre slm iyet siyas bir k u v v e t h a lin e in k il p etmitir, ' k an c a k b u suretle d m a n la rn a galebe alabilirdi. E er sl m iy e t ilelebet basit bir a h l k ve d in d o k trin olarak k a lm o lsay d b u septik ve m a d d A rabistanda ve bilhassa Mekken in d m a n m u h itin d e b u d in az bir m d d e t zarfnda orta d a n k a lk m o lu rd u (50). D i e r b ir ta rih in in szlerine g re islm iy etin a m p iy o n la r kfirle ri ihtida ettirm ekten ziyade b u n la r inhisar altna a lm a k iin u ra m la rd r (51).

VIII NC ASRIN BALANGICINA KADAR ARAP FTUHATI. KONSTANTN IV VE STANBULUN ARAPLAR TARAFINDAN MUHASARASI. JUSTNAN II VE ARAPLAR.
M u h a m m e d in l m n d e n sonra (632) ak ra b a sn d a n Ebub e k ir ru h a n vekil m a n a s n a gelen halife n v a n altn d a m s l m a n la r m efi in tih a p edildi. M te a k ip halife, y an i m e r, O s m a n ve Ali d a h i in tih a p suretiyle halifelik m a k a m n a ktlar; fakat b ir s lle tekil etm ediler. M u h a m m e d in ilk d r t halefine H lefai R aidin ad ve rilm ekte dir. A ra p la rn B izans to p ra k la rn d a y a p m o ld u k la r en m h im f tu h a t halife m e r z a m a n n d a v u k u b u lm u tu r .

M u h a m m e d in , H e ra k liu s de d a h il o lm a k zere, y ab a n c m em lek etlerin h k m d a r la r n a m e k tu p la r y a z u p b u n la r islm iyeti k a b u le davet etm i ve H e r a k u s u n b u davete m sait: b ir cevap v e rm i o ld u u n d a n bahseden h ik y e le r h i bir tarih esasa istinat etm iyen m u a h h a r efsaneler olarak te lk ki o lu n m a ld r (52). B u n u n la beraber b u g n d a h i b u m u haberata tarih bir k y m e t atfeden lim le re tesadf o lu n m a k ta d r (53). M u h a m m e d in sa l n d a y a ln z m n fe rit b ed ev k tle le ri B :zans h u d u d u n u gem iti. Fakat ik in c i halife m e r z a m a n n d a hdiseler, ayan hayret bir sratle, b ir ib ir in i tak ip etti. 6 3 0 ile 6 4 0 seneleri ara sn d a k i asker h are k tn k ro n o lojisi son derece k a ra n lk ve karktr. B y k b ir ih tim a le gre hdisele rin teselsl yle o lm u tu r: 6 3 4 de A raplar Jo rd a n n e h r in in tesinde k in Botra (Bosra) Bizans kale sini zaptettiler; 6 3 5 te D a m a s k u s (am) dt; 6 3 6 da Y a r m u k muh-arebesi b t n S uriy e vily e tin i A rap f tu h a tna at ; en n ih ay e t 6 3 7 y a h u t 6 3 8 de K u d s, ik i sene lik b ir m u h a s a ra d a n sonra, teslim oldu. B u son harekette balca ro l o y n y a n la r A raplar tarafnda halife m e r, m a h surlar tarafnda o rto d o k s lu u n m e h u r m d a fii K u d s p a trik i S ofronius o lm u tu r. K u d s n teslim i iin A raplarla So fronius arasnda aktedilen ve b u ehrin h ristiy a n ahalisi iin b ir ta k m d in ve tim a tem inat tespit eden anlam a, m aalesef y aln z b irta k m m u a h h a r tadiltla m e r iyet m e v k iin d e kald. H ristiy anlar, h a k ik H a, A raplar K u d s e g irm e d e n nce,^ eh rin d na k a rm a a ve b u ra d a n stan b u la n ak le tm e e m u v a ffa k oldular- Bizans m e m le k e tle rin in fethi ile a y n za m a n d a v u k u b u lm u olan M ezopotam ya ve ra n n zapt A sy adaki A rap f tu h a tn n b irin c i d e v rin i k a p a m a k ta d r. 630 senesinin s o n u n a d o ru A rap k u m a n d a n la r n d a n Arnr M srn ark h u d u d u n d a g r n d ve ftu hata ba lad. H e ra k liu s u n l m n d e n sonra (641 y a h u t 642) A ra p lar ske nd e riy e y i igal ettiler; 640 senesinin so n larn a d o ru B izans im p a ra to rlu u M srdan ebediyen vazg e m e k m e c b u riy e tin d e kald. M srn fethini A ra p larn im a l Afrikam n garp sah illeri istikam e tind e ilerlem eleri takip etti. 650' senesine d o ru Suriye, A n a d o lu n u n bir ksm , y u k a r M ezo potam ya, Filistin, M sr ve im al A frik a d a k i B izans vilyetle r in in bir k s m A rap h k im iy e ti altnda b u lu n u y o r d u .

F tuh atlar, A raplar, A k d e n iz sah ille rin e k a d a r getirm iti: b u ra d a k arlarna, b a h r sahada, yeni m eseleler kt. K e n d ile ri b ir d o n a n m a y a m a lik d e ille rd i ve ca h ild e k i A rap v il yetlerine kolayca eriebilen b ir o k B izans g e m ile ri karsn da ciz b ir d u r u m d a b u lu n u y o r la r d . A ra p la r b u vaziyetin nek a d ar tehlikeli o ld u u n u ok a b u k an lad la r. S uriy e valisi, m s ta k b e l halife M u a v iy e (M uavya), d e rh a l b ir o k gem i ina ettirm ee b a la d ; b u n la r n m rettebatn, ilk zam an la r, g e m i c ili e ain a S u riy e n in G re k ah a lisi a ra sn d a n tedarik etm ek m e c b u riy e ti h sl o ld u . Y e n i p a p ir s tetkikat iy i g e m i ler inas ve tecrbeli g em icile r te d a rik in in M sr id a re s in in h a llin e alt esas m eselelerden b iri o ld u u n u ispat etm itir (54). V II nci asrn o rtasndan itibaren, K o nstan II z a m a n n d a , M u a v iy e n in A rap g em ileri B izans kara s u la rn istilya ba la d la r ve A ra p la r m h im bir d en iz ss o lan K b rs ad a sn igal ettiler. A n a d o lu sah ili y a k n n d a , b izzat im p a ra to ru n idare sin d e b u lu n a n B izans d o n a n m a s n m a l p ettiler; R o dos ad asn zapt ile b u ra d a k i m e h u r b y k h ey keli tah rip ettiler, G irit ve S icilyaya k a d a r u z a n d la r ve Ege d e n izi ve s ta n b u lu tehdit altnda b u lu n d u r d u la r . B u seferler ve bilhassa Sicilya seferleri esnasnda ele ge irilen esirler am a g n d e rild i. V II nci asr A rap ftu h a t B izans im p a r a to r lu u n u ark ve c e n u p vily e tle rin d e n m a h r u m etti ve d n y a n n en k u v v e tli devleti olm as dolaysiyle igal ettii y k s e k m e v k id e n in d ird i. A razi b a k m n d a n k le n Bizans im p a ra to r lu u G re k a h a lin in , baz lim le rin zan n e ttik le ri k a d a r tam o lm a m a k la beraber, y in e ekseriyeti tekil ettii b ir devlet h a lin i ald. G re k le rin b y k b ir ekseriyet tekil ettikleri yer ler A na d o lu, Ege den izi c iv a rn d a k i adalar ve e trafndaki v il yeti ile birlik te stanbul ehri idi. Bu d e v irde B alkan y a r m adas batan aaya kadar, P elo po nnes de d a h il o lm a k zere, e tn o g ra fk teek kltnd a, b u h av alile rd e m e y d a n a k a n b y k S lav k o lo n ile rin d e n dolay, o k deim iti. G arpte B izans im p a ra to rlu u , L o m b a rd k r a ll n a tbi o lm y a n m n fe rit paralara sahip b u lu n u y o r d u k i b u paralar Sicilya ve A k d e n iz c iv a rn d a k i b irk a ad a ile b irlik te y a rm a d a n n cenup ksm , R o m a ve R a v e n n a e k s a rk l idi. Bilhassa B izans talyasnn ce nup k s m la rn d a fazla m ik ta rd a b u lu n a n

G re k n fu s u , ta ly a m n V II n ci asrda, A rap fa tih le rin in ta h a k k m altna g irm e k istem iyen M sr ve im a l A frika ah alisine b ir ilticagh tekil etmesi zerine, ok a b u k artt. Bu dev irde R o m a im p a r a to r lu u n u n , hayat m eseleleri daha d a r bir ereveye g ir m i ve eski g e n i li in i k a y b e tm i b ir B izans im p a r a to r lu u n a in k l p etm i o ld u u sylenebilir. Baz tarihiler m esel G elzer B izansn u r a m o ld u u b y k arazi za y ia tn n b u devlet iin bilvasta m esut bir hdise tekil etm i o ld u u fik rin d e d irle r ; n k b u suretle B izanstan y ab a n c m illetlere m e n s u p u n s u rla r u za k la m o luy or, A n a d o lu ve B alkan y a rm a d a s n d a k i im p a ra to ru n otoritesini h l ta n y a n k s m la rn n fu s u , lisan ve dilleri ile, tam m a n asiy le m te can is b ir k l ve n a m u s lu bir k t le tekil e d iy o rd u (55). V II nci asrn o rtasndan itibaren B izans h k m e ti bilhassa stanbul, A n a d o lu ve B alkan y a rm a d a s iy le m e g u l o lm a k m e c b u riy e tin d e kald. Fakat b u m em leketler, k lm ekilleriyle d a h i L o m b ardlar, S lavlar, B ulg arlar ve A ra p larn d a im te h d id i altnd a kald. L. B rehiere gre b u d e v ir stanbul iin, m te v a l ilerlem e ve g erilem e safhalar arzetm ek suretiyle XV inci asra k a d a r d e v am etm i o lan ve m te m a d bir m d a fa a d a n ibare t b u lu n a n tarih r o l n b a lan g c d r (56). im al A frik a d a k i Arap ftuhat, bir m d d e t iin, Berberle rin g sterdikleri a z im k ra n e m u k a v e m e t y z n d e n , d u r d u . A ra p larn asker faaliyeti dahi, H lefai Raidin,, in s o n u n c u s u o lan Ali ile S u riy e valisi M u a v iy e arasnda z u h u r eden ih tilftan dolay, kesildi. B u k a n l m c a d e le A lin in 661 de katled ilm esi ve tahta k m a k suretiyle y eni Emevler slle sin i tesis eden M u a v iy e n in zaferi ile sona erdi. Y e n i halife am k r a ll n m payitaht ittihaz eyledi. M u a v iy e d a h ild e k i v a ziy e tin i k u v v e tle n d ird ik te n sonra, B izans im p a r a to r lu u n a y e nid e n taarru za b a la d : stanbula d o n a n m a s n g n d e rd i ve garpta im a l A frika to p ra k la rn d a ilerlem ek te d e v am etti. A z im k r K o nstantin IV (6 68 - 6 8 5 ) z a m a n n d a im p a r a to rlu k en n a z ik d e v irle rin d e n b ir in i y a a d : A rap d o n an m as Ege d e n iz in i ve H ellespontu .( a n a k k a le Boaz) aarak P ro p o n tise (M arm ara) g ird i ve K iziko s (E rdek civar) lim a n n a yerleti. A raplar, b u ra s n s o lara k k u lla n m a k suretiyle,

m te a d d it defalar ve her defasnda neticesiz olarak sta n b u lu m u h a sa ra e ttile r: b u n la r her sene, ekseriya yaz a y la rn d a y e n id e n ie baly o rlard. A raplar s ta n b u lu alam adlar. n k im parato r, ehri l z u m u olan m u k a v e m e ti gsterm ee h azrlam t. B izans m d a fa a sn n m u v a ffa k iy e tle rin in balca m ille rin d e n b ir in ig re ju v a ateinin k u lla n lm a s o ld u ;m a y i y a h u t bahr,, ate d a h i tesm iye o lu n a n b u ate K a llin ik o s n a m n d a S uriy e m u h a c irle rin d e n bir m im a r tarafndan icat edilm iti. B azan b u keif h a k k n d a , u m u m iy e tle tad isim y z n d e n * yan l bir fik ir e d in ilm e k te d ir. G re ju v a atei,, h usus tarzda im a l e d ilm i b o ru la r y a h u t sifonlar vastasiyle atlan ve d m a n g e m ile rin e arptkta ate alan patlayc m a d d e lerden te re k k p ediy ord u. B izans d o n a n m a s A ra p lar arasnda m th i p a n ik tevlit eden ve sifnofor,, a d n tayan h u su s gem ilere sahip b u lu n u y o r d u . B u s u n ate,, i d m a n ze rin e atm a k iin d a h a b a ka b irta k m u s u lle r d a h i vard. Bu atein h ususiy eti su z e rin d e d a h i y a n m a s idi. U z u n m d d e t h k m e t b u atein te rk ib in in srrn ifa e tm e d i: b u yeni silh biro k defalar B izans d o n a n m a s n n m u vaffak o lm a sn d a m il o ld u (57). A ra p larn sta n b u lu d e n izd e n ele g e irm e k iin y a p m o ld u k la r b t n teebbsler a k im k a ld . 6 7 7 de d m a n d o n a n m a s Suriy e istik am e tind e y e lk e n aarak, geri d n d . Y olda, A n a d o lu sahilleri a k la rn d a iddetli b ir frtnaya tu tu la ra k m a h v o ld u . A ra p larn A n a d o lu d a y ap tk lar ka ra hare kt d a h i m uv affakiy etle neticelenm edi. B u vaziyet k a rs n d a ih tiy ar M u a v iy e B izans im p a ra to ru ile bir su lh m u a h e d e si a k d e tti: h alifenin B izanslIlara m u a y y e n senev bir ve rgi verm esi kararlatrld (58). K onstantin A raplar stan b u ld a n tardetm ek, Bizans le h in d e ve k rl b ir m u a h e d e ak detm e kle y a ln z k e n d i m e m le k e tin e deil, fakat b u suretle v a h im m s l m a n tehlikesine kar k o r u n m u olan A v ru p a y a d a h i b y k bir h izm e t y a p m o ld u . K o nstantin tarafndan elde edilen m u v a ffa k iy e tin g arpta b y k b ir tesir icra ettiini k a y d e tm e m iz l z m d r. Bir kron ik iy e gre K o n stan tin in m uzafferiyeti h abe ri A v arlar h a m ve d ie r garp h k m d a r la r n a vsl o ld u k ta b u n la r im para-

tora eliler ve hediyeler g n d e rm ile r ve k e nd isiy le su lh ve do stiu k rabtalar tesis etm ek a rz u s u n d a b u lu n d u k la r n b ild irm ile ! a i r .......... ve arkta ve g a ip te b y k b ir sulh devresi cari o lm u tu r (59). K onstantin IV n halefi Ju s tin ia n II n in ilk saltanatnda (6 85 -695), A rap h u d u d u n d a , A rap - B iza rs m n a se b e tle rin in m te a k ip in kiaf iin b y k b ir e h e m m iy e t arzedecek o lan b ir hdise o ld u : S uriy e d e L b n a n dalarm da, u z u n m d detten beri s i, dinsiz,, y a h u t ekya,, m a n a sn a gelen Mardait is m in i tayan b irtak m in s a n la r y ay o rlard. B u n la r a s k e bir tekilta m a lik ile r ve v !yelteki B izans otoriteleri iin b ir n e v i siper tekil ediy orlard. A raplar S u riy e y i fs'hetikte M ardaitler im ale ve A rap-B izars h u d u d u n a d o r u ricat ett 1er ve civar m m ta k a la ra y a p tk la r m te v a li akrnlara A raplar taciz ettiler ve k o rk u ttu la r. Bir k ro n ik iy e gre M ardaitler A n a d o lu y u A rap istillar na kar k o ru y a n b ir tun duvar,, tekil e diy orlard (60). H a lb u k i Ju s ti nian II z a m a n n d a ak d e d ile n m u a h e d e m u c ib in c e im p a ra to r M ardaitleri, B izansm i vily e tle rin e y e r lf^ m t le i iin , icb a r etm ee raz o l d u : b u cem ileye m u k a b il halice m u a y y e n senevi b ir vergi v e rm e i ta a h h t e d iy o rd u . m p a ra to ru n b u m sa m a h a s lu n d u v a r tah rip etti,,, f/.teakp sene lerde M ardaitleri g em ici olarak P am fily a (cenub A n a d o lu ), Peloponnes, K efaionya adas ve d ie r birok yerlerde b u lu y o ru z . B u n la rn A rap h u d u d u n d a n u za k la m a s h i p hesiz A ra p larn y eni fethetm i o ld u k la r v ily etlerdek i m e v k ile rin i takviye etti ve b u n la r n sonralar A n a d o lu n u n ierlerine d o r u y ap tk lar tecavz h a re k e tin i kolaylatrd. B u hdiseyi Prof. K u la k o v s k i g ib i baka bir d in d e o lan insan lara tebaiyet eden h ristiy anlar h a k k n d a im p a ra to ru n gsterdii hrm e t,, (61) e k lin d e iza h etm ek iin, z a n n m z a gre, elim izd e kfi deliller y ok tur. M ardait m u h a c e re tin in izah ta m a m iy le siyasdir. A rap o rd ular, stan b u lu zaptetm ek iin u ra tk la r esnada, garpte d ahi :m a l A frika f tu h a tn a y e nid e n bal y orlard. V II nci asrn s o n u n d a A raplar A frika e k s a rk l n n m erk ezi olan K artacay a ld la r; V III in ci asrn b a la n g c n d a ise H e r k l s tu n la r c iv a rn d a k i Septem 'i (b u g u n k Ceuta s p m y o l kalesi) igal ettiler. A y n i d e v e d o ru Araplar
Bizans mparatorluu Tarihi 18

T ark n id are sin d e A frikadan sp an y ay a getiler ve y a r m a d a n n b y k bir k s m n V izig o tla rn e lin d e n sratle aldlar. M o d e rn arap ad G ib raltar,, (Cebe ttark) Tark,, a d n d a n m ta k o lup Tark da,, m a n a s n a g elm e ktedir. te b u suretle, V III inci asrn ba lan g c n d a, m s l m a n te h lik e si g arb A v ru p a d a y eni b ir istikam ette, y a n i berya y a rm a d a s cihetinde, k e n d in i g steriyo rdu. A ra p larla Suriye, Filistin ve M sr h a lk arasnda teesss e d e n m nasebetler, im al Afi ik ada, y a n i b u g n k Trablusgarp, T unus, C ezay ir ve Fas to p ra k la rn d a teesss eden m nasebetlerden ok fark l idi. Suriye, Filistin ve M srda ArapJar, m a h a ll a h a lin in c id d b ir m u k a v e m e ti ile ka rla m a m la rd : b ilk is ta h a k k m le ri altna a ld k la r k a v im le rin te v e c c h ve y a r d m n a m a zh a r o lm u la rd . Bu vaziyet k a r sn d a A raplar y eni tebealarna kar b y k bir m s a m a h a gsterdile r. Bir ik i v a k a m stesna o lm a k zere h ristiy a n lara m a b e tle rin i brak tlar ve d in m e ra sim icra etm ek msades in i verdiler; b u n a m u k a b il b u n la r d a n y a ln z m u a y y e n bir v e rg iy i m u n ta z a m a n v e rm e le rin i ve A rap h k m d a r la r n a k a r siyas sadakat gsterm elerini talep^ ettiler. H ristiy a n l n en ay an d ik k a t y e rle rin d e n b iri olan K u d s g arb A v r u p a n n en cra y erlerinde n Fiiistine, m u k a d d e s m a h a l le ri ziyarete erelen haclara ak b u lu n d u r u ld u . H aclara m a h s u s otellerini ve h astan e le rin i m u h a fa z a eti. D i e r taraftan Suriye, Filistin ve M srda A raplar B izans m e d e n iy e tiy le tem asa g eldiler ve bu m e d e n iy e tin tesiri fatihler z e rin d e h e m e n k e n d in i gsterdi. H u s a Suriye, ve F ilistinde g alip le r ve m a l p la r, m u s lih a n e m nasebetlere istina t ederek, u z u n m d d e t yaadlar. M srda vaziyet daha az m u c ib i m e m n u n iy e tti; fakat b u m em lekette bile hristiy an la r, bilhassa A rap h a k im iy e tin in ilk senelerinde, b y k b ir d in serbestsine m a liktile r. A rap f tu h a tn d a n sonra igal edilen v ily etlerdek i pat r ik lik le r m o nofisitierin eline geti. B u n u n la beraber m s l m a n va lile r S uriye, Filistin ve M srn ortodoks ah alisine b ir ta k m im tiy a zla r ve rdiler ve bir m d d e t sonra A n ta k y a ve sk e n d e riy e ortodoks p atrik lik le ri y e n id e n ih das o lu n d u . Bu p a trik lik le r b u g n d a h i m e v cu ttu r. X u n c u asr A rap ta rih i ve corafcs M asu d d rt m u k a d d e s d a n y a n i Si

na, H oreb, K d s c iv a rn d a k i ze y tin lik d a ve Ju r d a n u s y a h u t I^habor d a o rlo d o k sla rn e lin de k a lm o ld u u n u b ey an etm ektedir. M onofisitler ve m s l m a n la r da d a h il o lm a k v ze re , die r rafzler,, tedric surette o rto do kslardan K d s ve d ie r m u k a d d e s m a h a lle rin k lt n istiare et m ile rd ir. K u d s so nradan , M e k k e ve M e d in e n in y a n n d a , m u k a d d e s bir m s l m a n ehri m ertebesine karlm tr. M s l m a n la r iin K u d s n ku dst ka rak te ri b u eh irde M u a v iy e n in hilfet m a k a m n a k m o lm a sn a istinat e d i yordu ( 6 2 ) . im al A frik a d a k i vaziyet b t n b t n baka idi. B u rad a B erber k a b ile le rin in b y k b ir k sm , resm en h ris iiy a n l k a b u l etm i o lm a k la beraber, eski z a m a n la rn vahet h a lin d e k a lm la rd ve b u n la r A rap o d u la r n a kar o k iddetli bir m u k a v e m e t gsterdiler; A raplar ise B erberi m e m le k e tle rin i m th i bir tarzda y a k p y k m a k ve y a m a etm ek suretiyle m u k a b e le d e b u lu n d u la r . Binlerce h a rp esiri arka g t r ld ve b u ra d a k le o lara k satld. D ie h l yle y a zy o r: B u g n d a h i A rap istils esnasnda alm o ld u k la r ekilleri m u h a faza eden T u n u s u n baz m e tr k ehirlerinde, her a d m d a , b u m th i tah rib atn iz le rin i b u lm a k k a b ild ir,, ( 6 3 ) . A raplar, en nihayet, im a l A frika vily e tle rin i fethetm eye m u v a ffa k o ld u k ta b iro k yerliler talya ve G aly a y a hicret ettiler. A frika k ilis e s i evvelce h ris tiy a n lk tarih i a n anelerinde b y k b ir hrete m a lik ti m th i b ir d a rb e yedi. Bu hdiseler h a k k n d a D ie h l u fik ird e b u lu n u y o r : T akriben ik i asr za rfn d a [Bizans im p a ra to rlu u ] k a le le rin in h im a y e si altnda, m e m le k e te gayr k a b ili in k r bir itil devri te m in e tm itir; takrib en iki asr zarfn d a [bu im p a ra to rlu k ] im a l A frik a n n b ir k s m n d a eski m e d e n iy e t'n a n ane lerini tem adi ettirm i ve d in p ro p a g a n d as sayesinde B erberleri d a h a y k se k bir k lt rle im tiza ettirm itir: A rap istils ise elli sene zarfnda b t n bu neticeleri m a h v e tm itir (64). B erberler ara sn d a islm iy e tin sratle intiar etm esine ra m e n h ristiy a n lk b u n la r n e zd in d e yaam akta d e v am etti; hatt X IV n c asrda, im a l A frikada baz h ristiy an ad a cklar,, n n z ik r e d ild i in i g r y o r u z (6 5).

BALKAN YARIMADASINDA VE ANADOLUDA SLAVLARIN TERAKKLER. BULGAR KIRALLIININ BALANGILARI.


S la vlarn, VI nci asrn o rta la rn d a n itibaren, B izans impa-, r a to r lu u n u n B alk an lard a sahip o ld u u m e m le k e .le ri d a im surette istil ve y a m a etm ekle iktifa etm e y p an a k k ale , S elnik, c e n u b Y u n a n ista n ve A d riy a tik sah illerine k a d a r ilerlem i ve bir o u n u n b u ra la ra yerlem i o ld u u n u g r m t k . D i e r taraftan 6 2 6 da, H e ra k liu s z a m a n n d a , A v ar lar ve S la v la rn payitahta kar y a p m o ld u k la r taa rru z te e b b s n d e n bahsetm itik. H a ra k liu s sllesi d e v rin d e S lavlar y a rm a d a d a terak kiler k ay d etm ek te d e v am ettiler ve b u ra s n kesif bir surette isk n etm ee baladlar. S e in ik , az bir m d d e t zarfnda, Slav kabileleri ile ev rildi ve b u eh rin ahalisi, k u v v e tli surlar iin d e y aam ala rn a ram en k e n d ile rin i S lav ta a rru z la rn d a n g l k le k o ru y a b ild i. Slavlar, g e m ile rin e bine re k , Ege d e n izin e k a d a r in iy o r lar, B izans d o n a n m a s n a tecavz e d iy orlar ve sk s k p a y itah tn iaesini sekteye u raty o rlard . m p ara to r K onstan II S k la v in y a ya kar (66) bir sefer icra etm ek m e c b u riyetinde kald. Bu a n d a n itibaren A n a d o lu ve S u riy e v e d o r u b iro k S la v larn hicret ettiini m e h a zla rd a n re n il y o ru z. Ju stin ia n II z a m a n n d a , asgar 8 0 0 0 0 kiide n m r e k ke p b ir Slav kafilesi (V, I. L a m a n s k in in h esap larn a gre) (67) A n a d o lu d a O p s ik io n te m ine n a k lo lu n d u . B u n la rn b ir k s m (takriben 3 0 0 0 0 kii) im p a ra to r tarafndan seferber e d ild i: b u n la r b ilh a re A raplara kar y a p la n sefere itirak ettiler, fakat firar ederek m s l m a n la r tarafna getiler. Bu m th i c r m n in tik a m O p s ik io n d a k i m te b a k i S la v larn feci bir surette k atled ilm esiy le alnd. Bu d ev re ait B itinya (O p sik io n te m 'in in vilyeti) Slav asker k o lo n i s in in bir m h r n e m a lik iz. Bu m h r son derece m h im b ir vesika o lu p b u n u neir ve erhetm i o lan B. A. Panenk o ya gre b y k m uh aceretlerin fecrine b ir zya huzm e si sevkeden Slav kabileleri ta rih in in y eni b ir parasdr,, (68).. V II nci asrdan itibaren A n a d o lu d a k i Slav k o lo n ile ri m e selesi h u su s b ir e h e m m iy e t kesbediyor. V II nci asrn ik in c i nsf, a y n i za m a n d a , Bizans imparator-, lu u n u n im al h u d u d u n d a , aa T una sahillerinde, y e n i

B u lg ar k r a ll n n te e k k l ile te m a y z etm itir. Bu kral* l n m te a k ip tarih i im p a r a to r lu u n m u k a d d e ra t iin son derece m h im olacakt. Bu ilk devre iin H u n (Trk) neslind en olan eski B ulgarlar b a h is m e v z u u d u r la r. K onstan II z s m a n n d a A s p a ru h u n (sperih) sevkettii b ir B ulgar kafilesi, H a zarla r tarafndan A zak d e n izi k e n a rn d a k i steplerin g a r b in e e k ilm e e icbar edildikte, T una m a n s a b n a yerleti ve sonralar, b ir az d a h a ce n u b a ilerliyerek Bizans im p a r a t o r lu u n u n b u g n D o b ru c a tesm iye o lu n a n k s m n a n fu z etti. Bu B ulgarlar, V. N. Z ia ta rsk i'n in gsterdii vehile, evvelce B zans ile bir an lam a y a p m la r ve T u n a h u d u d u n u d i e r Bat b a rla rn h c u m la r n a kar k o r u m a ta a h h t et m ile rd i (69). Bu id d ia n n d o r u o lu p o lm a d n tesbit e tm e k g tr; n k B u lg arlarn ip tid a tarih i h a k k n d a pek a z m a l m a tm z vardr. H er ne h al ise, b yle b ir anlam a h u su le g elm i olsa bile u z u n m d d e t m e riyet m e v k i in d e k a lm a m tr. B u lg ar ktlesi im p a ra to ru n son derece end ie sini m u c ip o lu y o rd u ve 6 7 9 da K onstan bu k a v m e k a r bir sefer yapt. Bu h a rp B izans o rd u s u n u n tam b ir h e zim e tiy le neticelendi ve im p arato r b u n la r la a k d e tm e k m ec b u riy e tin d e k a ld bir m u a h e d e m u c ib in c e , B ulg arlara sene vi bir vergi v e rm e i ve b u n la ra T una ile B alk an lar ara sn d a k i h avalileri, y a n i eski M esya ve k k Skitya ( b g n k D ob ruca) v ily e tle rin i terke tm ei ta a h h t e d iy o rd u . T una m a n s a b ve K a rad e n iz sahil m n ta k a s n m b ir ksm B u lg ar la rn elinde kald. Bizans im p a ra to ru tara fn d a n tan lm olan y e n i k railk , im p a ra to rlu k iin teh lik eli b ir k o m u oldu. B u lg a r lr , siyas m e v k ile rin i k u v v e tle n d ird ik te n sonra, tedric surette m e m le k e tle rin in h u d u tla r n genilettiler ve k o m u v ilyetlerdek i kesif Slav n fu s u ile ihtilfa dtler. Y e n i gelenler Slavlara asker tekilt ve d is ip lin i rettiler. O za m a n a k a d a r m n fe rit g ru p la r h a lin d e yaam o lan Bal k a n y arm adas Slav k a bile leri arasnda birletirici bir rol o y m y ar B ulg arlar yava yava B izans iin, pek tabi olarak, ayan arzu o lm y a n k u v v e tli bir devlet k u rd u la r. M te a k ip dev irlerde B izans im p arato rla r S lavlar ve B ulg arlara k a r b irta k m asker seferler y a p m a k m e c b u riy e tin d e k a l m la rd r. A dede S la v la rd a n zay if olan A s p a ru h u n B u lg ar lar az m d d e t sonra S lav larn k u v v e tli tesiri altn d a k aldlar. B u lg arlar arasnda bilhassa, rk b a k m n d a n , b y k d e i ik

lik le r h u s u le geldi; b u n la r m e n e i T rk o lan m illiy e tle rin i tedric surette kaybettiler ve IX u n c u asrn o rtalarna d o r u h e m e n h e m e n ta m a m iy le slavlatlar. B u n a ra m e n b u n la r b u g n d a h i eski isim le ri olan B ulg ar a d n tam ak tad rlar (70). 1899 - 1900 de stan b u l R u s A rk eoloji E nstits eski b ir B u lg a r m e rk e zi (aul) o ld u u za n n e d ile n b ir m a h a ld e h a friy a t yapt ve son derece m h im b a k iy e le r kefetti. B ulg ar krall n n eski p a y ita h tn n b u lu n d u u yerde P liska y a h u t P lisk o v ad a B ulg aristann im a li arkisinde, b u g n k A b o b a k y civ arn d a, u m la n n ( u m n u ) b ira z im a lin d e ilk B u l gar h a n la r n n saraylar, b u r ve k a p la r ile birlik te s u ru n b ir ksm , b y k bir k ilise n in tem elleri, kitabeler, 'b ir o k sanat ve ziy n e t eyas, altn ve tu n sikkeler, k u r u n m h r ler ilh.... (71) m e y d a n a k arld . Fakat m aalesef b u de vre ait m e h a z la rn a z l n d a n do lay bu vesikalar l y ik iy le ta k d ir ve iza h etm ee im k n y o k tu r. B u g n iin fara ziye ve ih tim a lle rle iktifa etm ek m e cb u riy e tin d e y iz. H a f riyat idare etm i olan F. I. sp e n sk i E nstit tra fnd a n. u m n u 'c iv a r n d a y ap lm o lan hafriyatn B alk an lara yerle m i olan B u lg a r ktlesi ve b u k tle n in B izans ile o lan tem as y z n d e n tedric surette v u k u b u la n d e iik lik le r h a k k n d a sa r ih b ir fik ir e d in m e k iin kfi b ir esas tekil eden son derece m h im vesikalar m e y d a n a k a rm o ld u u n u ,, (72) bey an ediyor. A y n i m v e rrih e g re (B u lg a rlarn ) eski p a y ita h tla rn n y erinde y a p la n k a zlard a b u lu n m u o lan B ulg ar rf ve d e tine m te a llik vesikalar, B u lg a rla rn o ld u k a erken stan b u l m e d e n iy e tin in tesiri altn d a k a lm ve h a n la r n n y a v a yava saraylarna Bizans saray det ve terifat u s u lle rin i ithal etm i o ld u k la r n gsterm itir (73). T o praktan k a rlm o lan eserlerin m h im b ir k s m A s p a ru h d an so n ra k i devre aittir: b u n la r V III inci ve IX u n c u asrlara k a d a r k m a k ta d r. Esasen hafriyat ta m a m o lm a k ta n henz; ok uzaktr. V II nci asrn ortasnda s ta n b u lu n vaziyeti ta m a m iy le deiti. ark ve ce n u p v ily e tle rin in A ra p lar tara fn d a n fethi* b u n la r tarafndan A n a d o lu y a kar sk sk y ap lan taarruzlar* A rap d o n a n m a s n n A k d e n iz ve Ege d e n iz in d e icra ettii m u v affa k iy e tli seferler, d ie r taraftan, im al h u d u d u n d a B ulg ar k r a ll n n d o u u ve B alkan S la v la rn n tedric surette payitaht, Ege d e n izi sahilleri ve Y u n a n is ta n ie rle rin e

d o r u ilerlem eleri., ite tek m il b u hdiseler k e n d in i taht e m n i yetle b u la m y a n stanbu l iin yeni ve h u su s h ay at artlar ih das ettiler. P ayitaht k u v v e tin i daim a ark v ily e tle rin d e n alm t; h a lb u k i im d i b u n la r n b ir k s m im p a ra to rlu k ta n ay rlm , d ie r k s m ise, b iro k h u su slard a , tehlikelere ve tehditlere m a ru z kalm t. A n c ak b u yeni artlar naza r itibara a ln d k ta K o nstan II n in sta n b u lu terk ile p ay itah t eski R o m a v e y a h u t taly a nn d ie r b ir m a h a llin e n a k le tm e k arzu su b ih a k k n anlalab ilir. K ro n ik ile r h k m d a r n payitahttan uza k lam asn , k a r deini ld rtt k te n sonra, h a lk n in fia lin in k e n d is in in b u rada k a lm a sn a im k n b r a k m a d e k lin d e iza h etm ekte d irle r (74). Fakat b u iza h n tarih iler tarafndan kabul, gtr. Bu h d is e n 'n h a k ik sebebi im p a ra to ru n stan b u ld a o tu r m a ke ndisi iin e m in b u lm a m a s ve n a z a rla rn garbe e v irm e sid ir. B u n d a n m a a d a im p a ra to ru n A ra p te c a v zle rin in bir g n erge im a li A frikadan talya ve Sicily ay a geece in i a n la m ve im p a r a to r lu u n k u v v e tin i A k d e n iz in g a rp k s m n d a , b u ra d a bizzat m e v c u t o lm a k la , tak v iy e etm ee k a rar v e rm i olm as m u h te m e ld ir; bu suretle im p arato r A rap g e nile m e sin in M sr h u d u tla r n am am as iin l z m gelen b t n tedb irleri a la b ilird i. h tim a l im p arato r d a im i olarak s ta n b u lu terketm ek fik rin d e deildi; y a ln z b u vaziyet k a r snda, A ra p larn m sta k b e l te rak k ile rin e m n i o la b ilm e k m id iy le , im p a ra to rlu a , IV n c asrda o ld u u gibi, garpte ik in c i b ir m e rk e z no kta te m in etm ek istiyordu. H er ne h al ise, m o dern tarih ilm i, K onstan II n in ilk nazarda esrarengiz g ib i g r n e n b u garp te m a y l n im p a ra to ru n m te h e y y i ve v z u h s u z ta h a y y lt ile deil, fakat o dev ird e arkta, ce n u p ta ve im ald e beliren siyas artlarla iza h etm ektedir. O srada taly a n n vaziyeti h i de cesaret verici de ild i. stanbula olan m esafenin u z a k l n d a n ve ark v a ziy e tin in k a r k l n d a n dolay im p a ra to ru n k u d re tli a z m in i sezemiyecek b ir hale gelm i olan R a v e n n a e k sark lar B izanstan a y rlm a k fik r in i ak a iltizam ediy orlard. D i e r taraftan L o m b a rd la r m e m eketin b y k bir k s m n a sahip b u lu n u y o rla rd . m p a ra to ru n otoritesi y a ln z R o m a , N ap o li, S icilya ve n fu s u G re k olan c e n u b talyada ta n ly o rd u .

K onstan II, is ta n b u lu te rle ttik te n sonra, A tin ad an gee rek, talyaya gitti. lk z a m a n la r R o m a, N a p o li ve ta ly a n n c e n u p k s m n d a o tu rd u ve en n ih a y e t S icilya e h irle rind e n S ir a k u z a yerleti. S altanatnn son be senesini, esas proje le r in i tatbika m u v affa k o lm a k szn , talyada geirdi. L o m b a rd la ra kar y apt seferler m u v a fa k y e tsizlik le netice le n d i. Sicilya m te m a d i suret'e A raplar tara fn d a n tehdit e d ild i. m p arato ra kar bir suikast tertip o lu n d u ve im p a rator, sefil bir tarzda, S ira k u z h a m a m la r n d a n b irin d e , katled ildi. m p a ra to ru n l m n d e n sonra p ay itah t'n garbe n a k lin d e n v a zg e ild i ve K o n stan n o lu K onstantin IV stan b u ld a kald. HERAKLUS SLLESNN DN SYASET. MONOTELZM. HERAKLUS'UN TKAT TERH,, (EKTESS,,) KONSTAN II NN TKAT TMSAL,,.
n

ALTINCI UMUM KONSL.

H e ra k liu s u n ran llara kar y ap t seferlerin, im p a ra to r lu a m onfist v ilyetlerini (Suriye, Filistin, M sr) tekrar iade etm ek le h k m e tin m onofisitlere kar tak ip edecei siyaseti b ir kere d a h a g n n meseleleri srasna k o y m u o ld u u n u g r m t k . A y n seferler esnasnda H e ra k liu s ark vily e t le rin d e k i m onofisit p iskoposlarla d o g m a tik sahada b irta k m m sa m a h a la rla kilise d a h ilin d e b ir b ir lik tem in etm ek ze re m za k e ra ta giriti. Bu b irli in , anc ak ortodoks k ilise sin in sada ik i cevher ve bir o p e rasy o n y a h u t bir enerji (Evepysta), y a h u t b ir irade (e-V^a) m e v cu t o ld u u n u ta n d takdirde, k a b il olabilecei tezahr etti. Telema (Q/>rjiz) ke lim e sin d e n b u m e zh e b i tavsif eden ve tarihe d a h i gem i olan m onotelizm kelim esi itikak etrrrtir. H e ra k liu s u n nasb etm i o ld u u m onofisit p atrikler tara fnd a n tem sil o lu n a n A n ta k y a ve skenderiye bir an la m a a k d i iin alm aa m u v a fa k a t ettiler. stanbu l p atrik i Sergius d a h i b u b irlik p ro je sin in k u v v e d e n fiile k m as iin alacakt. Fakat m o note lit d o k trin in e kar o devirde skenderiyede y ayan Filistinli b ir rahip, Sofronius, m u a rz bir cephe ald. Y eni m e zh e p a le y h in d e ileri s r d deliller d erin b ir tesir h u s u le getirdi. B u n la r H e ra k liu s u n u zla m a p o litik a sn

m a h v e d e ce k m ahiy ette idiler. U m u m k o n sille rin bir in ti z a m a so k a m a m o ld u u b t n b u k a v g a la r ve d o g m atik m eselelerin teh lik e sin i ta k d ir eden R o m a d a k i P apa H o n o riu s y a ln z b ir irade k a b u l eden d o k trin in h ristiy a n l a u y g u n o ld u u n u bey an etti. B u esnada K u d s p a trik li i m a k a m n a k a rlm ve b u y z d e n daha d erin ve d a h a m u ll tesiratta b u lu n m a k im k n n elde etm i olan S o fro n iu s s la n b u l p atriin e s in o d ik bir m e k tu p y azd ve b u n d a , b y k teolojik b ir m eharetle, m o note lit m e zh e b in in kifaye tsizliini ispat etti. B y k d in k a rk lk la r k ac a n nceden g ren H e ra k liu s sada ik i tabiat ve bir irade k a b u l eden Ektesis,, (ly&za), y a h u t itikat Beyannamesi ni neretti. Bu v e sik a n n h risto lo jik k s m patrik Sergius tara fn d a n k a lem e alnm t, im p a ra to r Ektesis'in m onofisitlerle o rto do kslar ara snd a ki uzlam a fik rin e b y k terakkiler kayd ettire ceini m it ediy ord u; fakat m itle ri boa kt. Bir taraftan y eni papa Ektesis'i tasdik etm edi ve ik i irade ve ik i e n e rji k a b u l eden d o k trin i m d afa a etm ee u ra a ra k mon o te lizm in rafz bir do ktrin o ld u u n u iln etti. P ap a n n b u hareketi im p a ra to ru h id d e tle n d ird i ve p ap alk la olan m n a s e b a tn son derece g erginletirdi. D i e r taraftan Ektesis in neri vaziyet icab,, H e ra k liu su n m it ettii b y k tesiri gsterem iyecei b ir z a m a n a tesadf etti. m p ara to r u n esas gayesi, m o nofisit olan ark vily e tle rin i o rto do ks lu k ile uzlatrm a k t, Fakat Ektesis,, in neir senesi o lan 6 38 de Suriye, Filistin ve M e zo p o ta m y a n n bizante n k sm lar artk Bizans im p a ra to rlu u n a tabi b u lu n m u y o r d u ; n k b u m em lek etler A ra p la rn igali altn d a idiler. Y a ln z M sr vilyeti elde kalm t; fakat bu v ily etin d ahi g n le ri say l idi. M onofisit meselesi siyas e h e m m iy e tin i kayb et m iti, ve H e ra k liu s u n b e y an n am e si h i b ir netice verm edi. D i e r taraftan evvelce de ay n i tarzda y a p lm olan d in u z la m a te eb bslerin in, bilhassa her ik i tarafn d ev am l in a d y z n d e n , ay an m e m n u n iy e t neticeler v e rm e d i in i ve esas meseleleri h i b ir za m a n h alle m ed ar o lm a d n hatrd a b u lu n d u r m a k lzm d r. H e ra k liu s un l m n d e n sonra h k m e t, m onotelizm e, b u hareketin siyas e h e m m iy e tin i k a y b e tm i o lm a sn a r a m e n , sadk k a lm a k ta is a r etti; fakat a y n i z a m a n d a p ap alk m a k a m iy le dostane m nasebe tler tesisine alt. A raplar tara

fn d an tak rib e n 6 4 0 ile 6 5 0 ara sn d a fethedilm i o lan M s rn z iy a m d a n sonra im p a ra to rlu k m o n o te lit m e z h e b in d e b irta k m d e iik lik le r y a p m a teklif etm ek suretiyle, P a pa ile b a rm a k iin m te a d d it teebbslerde b u lu n d u ve ite b u m aksat ile K onstan II, 6 4 8 de Tip (Trco) y a h u t tikat T ip i n i neretti ve h ris tiy a n lk itik a d n d a o lan v e katolik ve apostolik kiliseye tabi b u lu n a n b t n tebalar i in bir irade y a h u t b ir operasyon (enerji) y a h u t ik i irade ve ik i o perasyon (enerji) ze rin d e m c a d e le y a h u t k a v g a etmei, (75) m enetti. Bu Tip y a ln z ira d e n in b ir lik ve y a n u t ik ili in e dair m n a k a a la r m e n e tm iy o r, fakat a y n i z a m a n d a , b u m eseleye dair y azlm y a zla rn ve b u m e y a n d a Ayasofy a n n narteksine aslm o lan E k te sisin ortadan k a ld r l m a sn e m re d iy o rd u . Fakat Konstan b u tedb ir ile a rzu ettii s u lh te m in edem edi. G re k r h b a n iy e ti m m e s s ille rin in h u z u r u ile Papa M artin Lateran s in o d u n d a son derece d in siz Ektesis,, (impiissima Ecthesis) ve ca n iy a n e Tipos,, u (scelerosus Typus) m a h k m etti, ve isim le ri b u ik i e m irn a m e ile ilg ili ahsiyetlerin rafz o ld u k la r n il n eyledi (76). D i e r taraftan m e h u r teolog G n a h k artan M aksim ,, Tipos ve hatt d a h a u m u m olarak, m o no te lit m e zh e b in e a z im k r b ir surette m uh a le fe t etti. m p a ra to ru n d in siyasetinin d o u r d u u h o n u ts u z lu k ark kilise sind e d a h i g n d e n g n e k u v v e tle n d i. P a p a n n Lateran k o n s ilin d e k i hatt h arek etine k z m olan K onstan II Raverina ek sark n a M artini tevkif e d p stan b u la g n d e rm e s in i emretti. E k sark b u e m ri y erine getirdi v e M artin stanb u la geldikte garp vily e tle rin d e im p a ra to r ale y h in d e bir isyan te e b b s n d e b u lu n m u o lm a k la ith am edildi. M th i hakaretlere m a ru z k a ld ve hapse atld. B ir m d d e t sonra, B izans d e v rin d e m e n k p ahsiyetlerin m u ta t m enfas o lan K r m n c e n u p s a h ilin d e k i cra H erson ehrine g n d e rild i. Bu ehre g e ld ik te n az sonra ld . H e rso n dan y azm o ld u u m e k tu p la rn d a P apa o h a v a lid e k i fena h ay at artla rn d a n iky et etmekte ve d o stlarndan y i yecek, bilhassa b u ra d a bir m u sa h a b e m e v z u u olan, fakat h i b ir kim se tarafndan g rlm ey en,, (77) e k m e k g n d e rm e le rin i istem ektedir. Fakat m aalesef M a rtin 'in m e k tu p la rn d a H erson e h rin in V II nci asrdak i m e d e n iy e t seviye

si ve ktisad vaziyetine dair enteresan m a l m a t veren az k sm la r v ardr.

pek

m p a ra to r ve stan b u l p atrk i M a rtin in p a p a lk m a k a m n d a k i halefleriyle m zak e rata d e v am ettiler ve en n ih a yet M artin in ik in c i halefi Vitalian ile su lh akdettiler. K ilise lerin a y rl (schism e) sona erdi. R o m a ile h u su le gelen b u d in uzlam a, sivas b a k m d a n , B izans im p a r a to r lu u i in m h im oldu; n k im p a ra to ru n talyadak i m e v k iin i k u v vetlendirdi. M onotelizm e kar m e h u r b ir m u k a v e m e t g sterm i olan G n a h kartan M aksim ,, talya e k sark tarafndan tevkif ed ild i ve stanbu la g n d e rild i; b u ra d a m u h a k e m e edildi, m a h k m o ld u ve za lim a n e bir surette sak atland. M enfada, m artir o lara k ld . M onotelizm , siyas e h e m m iy e tin i kay b etm i o lm a k la be raber, hatt Tip,, tarafndan fo rm le edilen yasaktan sonra dahi, h alk arasnda nifak sam akta d e v a m e d iy o rd u . Bu y z den, im paratorduk d a h ilin d e d in s u lh u ta m a m iy le y eniden k u r m a k istiyen K onstan II n in halefi K o nstantin IV (618-685), 6 8 0 de, stan b u ld a bir altnc u m u m ko nsil toplad; b u k o n sil m o n o te lizm i m a h k m etti ve sada, b ir ahsi yet iin d e ik i m te k m il tabiat ve in san iy e tin selm eti iin ik i irade ve ik i operasyonu n (enerji) tam b ir a h e n k i in d e y a n y a n a m e v c u t o ld u u n u ,, (78) tand. R o m a ile su lh tekrar teesss etmiti. A ltnc k o n sil tara fn d an P apaya g n d e rilm i olan b e y a n n a m e d e P apa "im a n n salam k a y a l ze rin d e o tu ran cih an k.lisesi b irin c i m a k a m n n efi,, olarak tavsif ediliy o r ve P a p a n n impairatora g n derm i o ld u u m esajn d in in h a k ik p re n sip le rin i ortaya k o y d u u n u b ild iriy o rd u (79). ^e b u suretle, K onstantin IV d e v rinde, B izans h k m e ti, k a t olarak, m o n o fisizm ve m o n o te lizm a le y h in d e o ld u u n u iln etti. skenderiye, K u d iis ve A nta ky a p atrikleri b u e h irle r A rap ftu h a t neticesinde im p a ra to rlu k ta n a y r lm la rd m m e ssiile r g n d e rm e k suretiyle, altnc u m u m konsile itirak ettiler. O za m a n la r stan b u ld a y aad m u h te m e l olan ve n fu z sahas y alnz K l.k y a ve za v riy a y a (80) in h isa r eden A ntaky a p atrik M akarios k o nsilde m o n o te lizm le h in d e sz syledi ve bu y z d e n azil ve a fo o z edildi. A ltnc k o n s ilin m u k arre ra t, stan b u lu n , B izans im p a a to rlu u n a tbi

b u lu n m y a n vilyetlerle d in u zla m a y o lu n a g irm e k a r z u s u n d a o lm a d n Suriye, Filistin ve M sra ispat etti. R o m a ile sulh ark v ily e tle rin in m o nofisit ve m o note lit a h a l'sin in ta m a m iy le terke d -lmesi p ah asn a satn a ln a b ild i: b u hdise b u vilyetlerdi A rap h k im iy e tin in m sta k b e l k u v v e tle n m e sine ok y a rd m etmitir. Suriye, Filistin ve M sr n ih a ola rak im p a ra to rlu k ta n ay rlm lard . . A ltnc u m u m k o n sild e R o m a ile y ap lan a n la m a n n u z u n m d d e t d e v an ettii sylenem ez. D ah a K o nstantin IV n halefi Ju stin ia n II z a m a n n d a B izans im p a ra to rlu u ile R o m a ara sn d a k i m n a se b a t tekrar gerginleti. Beinci ve altnc k o nsillerin balam o ld u k la r ii b itirm e k a r z u s u n d a b u lu n a n Ju stin ia n II, 6 9 2 senesinde, stanbulda, K u b b e li Sarayda, bir sinod toplad. B u ko nsil, to p la n d m a halle izafeten Trullos (y ani k u b b e ) konsili,, (8 l) y a h u t e v velki ik i k o n s ilin vazifesini ta m a m la d n d a n Quinisexlum a d n ald. K o nsil k e n d in e k m e n ik ,, n v a n m verdi. P apa Serg iu s k o n sil m u k a rre ra tn m altna im za s n k o y m a k ta n im tin a etti; n k b u k a ra rla r cum artesi g n le ri o ru c u n yasak o lm asna, p a p a zla rn bir k a d n a lm a la rn a ilh... izin verilm esi g ib i m ad d e le ri ih tiv a ediy ordu. Ju stin ia n , M artin i K rm a nefyetm i o lan K o nstantinn m isalin e tevfikan, S e rg iusun tevkif edilerek stanbula g n d e rilm e s in i em retti. Fakat talya o rd u s u P ap ay im p a ra to ru n ko m iserine kar m d afa a etli; b u kom iser; anc ak p a p a n n m d ah ale siy le , h a y a tn k u rta ra b ild i (82). Ju s tin ia n n ik in c i saltanat z a m a n n d a (705 711) papa K onstantin, im p a ra to ru n daveti ze rine , stanb u la geldi. Bu zat B izans im p a r a to r lu u m e rk e zin e davet edilen son papa o lm u tu r. Ju stin ia n R o m a p isk o p o su n a kar son derece m ltefit d a v ra n d ; p a p a n n h a l tercm esinin m e llifin e gre Justinian, b a n d a im p arato r tac o ld u u halde, p a p a n n n n d e diz k m ve p a p a n n a y a k la rn p m t r (83). ju s tin ia n ile papa ik i taraf iin de m e m n u n iy e tb a h bir an lam a ak d in e m u v a ffa k o ld u la r; fakat b u hususa d a ir elim izd e sarih h ib ir m a l m a t y o k tu r (84). A lm a n kilise tarihisi Hefele papa K o n s ta n tin n in , m te a k ip devirlerde, h i p h esiz papa Jan V III in (8 7 2 - 8 9 2 ) takip etm i o ld u u m utavasst y ol d a n a y r lm a m a k p olitik asn g tm o ld u u n u ispat etm itir.

Jan esas im a n n h il fn d a o lm y a n b t n d in m u k a rre ra t, iy i detleri ve R o m a k a n u n la r n k a b u l ettiini,, bey an eyle m iti (85). H a lk n b y k sevinci arasnda pap a K onstantin sa ve salim Rornaya avdet ett: Pek fazla tahdidata u ra m olan R o m a im p a r a to r lu u n u n h u d u tla r d a h ilin d e d i sulh en nih ay e t teesss etm i g ib i g r n y o r d u . HERAKLUS SLLES DEVRNDE TEM,, LER TEKLTININ MENE VE NKAFI U m u m iy e tle B izans tarih in d e Tem,, er tekiltnn menei H e ra k liu s sllesi d e v rin e b a la n m a k ta d r. Tem 1er tekiltivle. eer tabir caizse, d e v rin icabatm a u y g u n olarak, en bariz h ususiy eti eyalet v a lile rin in asker k u d re tle rin in arturlm as. ve b u n u n netices:nde b u v alile rin m lk otoriteler ze rin d e tam bir h e g e m o n y a te s h in d e n ibaret olan bir teki lt k asdediy oru z. Bu d e iik li in b ir defada v u k u b u lm a y p ted ric surette, yava b ir te k m l neticesinde, h u su le gelm i o ld u u n u h a trla m a k lzm d r. U z u n m d d e t Tema,, (x 9-sp.a) g re k ke'irnesi b ir vilyet d a h ilin d e k o n a k h y a n b ir k o lo r d u y u ifade e tm itir; anc ak sonralar, ih tim a l V III in ci .srda, b u k e iim e y a ln z asker ku v v e tle ri deil, fakat a v n za m a n d a b u n la r n igali altnda b u lu n a n vilyeti d a h i irade etm ek iin k u lla n lm a a balanm tr. te b u suretle b u isim im p a ra to r lumun id ari tak sim atn a tem il e d ilm e e balanm tr. , T em ler m eselesine dair balca m ehaz, X u r c : asrda,, y an i o ld u k la m u a h h a r bir dev irde, im p a ra to r K onstantin P orfirogenet tarafndan y azlm o lan Temlere dair,, adl eser dir. Bu eser a y n z a m a n d a birok defalar V in c i ve V I n c i asrlar corafi y azlarn a m ra ca at etm ek, b u n la rd a n sath olarak istifade etm ek v e y a h u t b a?an b u n la r harfiyen kopya, etm ek gibi no k san lar ih tiv a etm ektedir. Fakat asilzade m e l lifin bu tretesi, bize tem lerin V II nci asrd ak i tekilt h a k k n d a m a l m a t v e rm e k le beraber, b u sistem in h u su le gelii ile H e ra k liu s ad arasnda b:r rabta tesis etm ek tedir: im p a rator L ib y a l [yani Afrikal] H e ra k liu s saltanatndan itioaren R o m a im p a ra to rlu u k ld , h e m arkta ve h em de garpta zedelendi diy or (86). Bu m eseleye d a ir ik i Arao co raf y acsnn eselerinde im d iy e k adar ta m a m iy le izah e d ilm e m i

gayet enteresan m a l m a ta tesadf o lu n m a k ta d r : b u n la rd a n b irin cisi IX u n c u asrn iik nsfna ait b n H urdatbe, d ie ri ise X u n c u asrn b a la n g c n d a yaam o lan K u d a m a dr. Fakat b u n la r d a h i tabi olarak, H e a k liu s u n m uasr d e il lerdir. Tem sistem inin b a la n g la rn n tetkiki iin tarihiler, k r o n ik ile r in b ir ib ir in i tu tm y a n m l h a z a la rn a , bilhassa Ju s tin ia n II n in papaya, altnc u m u m k o n s ilin tasdiki iin, g n d e rm i o ld u u 6 8 7 tarih li ltince m esaja m ra c a a t etm i le rd ir. B u tezkere daha h e n z tem o lara k z ik r o lu n m iy a n , fak at ltince exercHus (ordu) ad m tayan (87) asker m n ta k a la rm b :r listesini m u h te v i b u lu n m a k ta d r . Bu dev rin ta r ih m e h a z la rn d a exercitus ltin ke lim esi yahutatpaTo; (stratos) g re k kelim esi, ve y a h u t fcazan gtp&teup,a (stratevma) a s k e r bir idareye m a lik bir m n ta k a v e y a h u t b ir vilyet iin k u lla n lm a k ta d r. T em lerin h a k ik m b e iri V I nci asrn s o n u n d a y ara tlm o lan R a v e n n a ve K artaca (A frik a d a ). e k sa rk jk la r o lm u tu n Y u k a r d a g r m o ld u u m u z vehile, L o m b a rd la rn talya d a ve B e rb e rle rin A frik a d a k i taarru zlar b u m e m lek etlerin id are sind e derin d e iik lik le r h u s u 'e getirm iti. M erkez h k m e t d m a n la rn a kar daha m essir b ir m dafaa sistemi y a ratm a k istem i ve b u n u n iin h u d u t vily e tle rind e b y k asker k u v v e tle r ihtiva eden geni arazi b irlik le ri tekil etmiti. D i e r taraftan, V II nci asrda, Bizans im p a r a to r lu u n u ark v il y e tle rin d e n m a h r u m eden ran ve b ilh a re A rap ftu h a t A n a d o lu n u n v a ziy e tin i batan aay a k a d a r deitirm iti. O an a k a d ar bilfiil esasl hi bir m d afa ay a l z u m gsterm e m i olan b u m e m le k e t b ird e n b ire m s l m a n k o m u la r n n c id d te h d id in e m a ru z kalm t. Bu vaziyet karsnda Bizans h k m e ti ark h u d u d u n d a kat tedbirler a lm a k , asker k u v vetleri y e n id e n g ru p la n d r m a k , y eni dar taksim at v c u d e g e tirm ek ve hizm etleri o z a m a n la r im p a ra to rlu k iin son derece m h im o lan asker otoritelere tefevvuk bahetm ek m ecburive '.inde kald. A rap d o n a n m a s n n inas ile bags* "teren te h lik e daha az v a h im d e ild i: V II nci asrdan itibaren b u d o n a n m a A k denize hem en ta m a m iy le h k m oldu, A n a d o lu , Ege ad alar ve hat alya ve S icilya sah ille rin i tehdit altnda b u lu n d u r d u . m p a ra to rlu u n im a li g a rb isin d e SlavJar B aikan y a rm a d a s n n b y k b ir k s m n igal ettiler ve

Y u n a n is ta n ve P eloponnese g ird iler. A y n z a m a n d a im al h u d u d u n d a (V II nci asrn ik in c i nsfnda) B ulg ar k ra ll te e k k l ediy o rd u. B u hdiselerin heyeti m ec m u a s im p a r a to r lu u y epyeni b ir vaziyete soktu ve en fazla tehlikede b u lu n a n vilyetlerde geni m n ta k a la r y a ratm a k ve b u n la r b y k asker bir k u d re tin k u m a n d a s altna vazetm ek g ib i tedb irlere b a v u rm a k m e c b u riy e tin i ih d a s etti. Bu suretle im p a r a to r lu u n tedric surette askeriletiine ahit o lu y o ru z (88). U m u m iy e tle tem lerin m u a y y e n b ir k a n u n la teekkl e tm e m i o ld u k la r n gz n n d e b u lu n d u r m a m z lzmd r.H e r tem in, bazan o ld u k a u z u n b ir iarihcesi vardr. T em le rin u m u m m enei meselesi, anc ak her tem e dair yap lacak h u s u s aratrm alarla h a llo lu n a b ilir. Bu no ktay a dair Kulak o v s k in in y azlar b y k bir e h e m m iy e ti haizdirler. Bu lim H e ra k liu s un, ran llara kar k a za n m o ld u u zaferden sonra, alm o ld u u asker tedb irlerin y eni id ari re jim in b a la n g hoktas o ld u u fik rin d e d ir. Bu fik ri L. B rehier d a h i m d afa a etm ektedir. H e ra k liu s, E rm e nistan y e nid e n te k il tla n d rd esnada, h i bir sivil m e m u r nasbetm em iti; b in a e n a le y h tem ler sistem i H e ra k liu s u n E rm e nistanda tatbik etm i o ld u u re jim in d ie r vilyetlere te m ilin d e n b aka b ir ey d e ild ir (89). E rm e n ista n m is a lin i ih tim a l H e ra k liu s z a m a n n d a , ran tehlikesi karsnda, im p a r a to r lu u n arkta, tedric askerile tirilm e safh a larn d an b iri olarak telkki edebiliriz. F. I. U spenski, H e ra k liu s z a m a n n d a k i tem ler tekiltn d a n bahsederken, o za m a n la r Balkan' y a rm a d a s n istil etm i olan S la v larn B itin y a n n k o lo n iz a s y o n u iin b iro k g n ll g n d e rm e k suretiyle A n a d o lu d a tem ler re jim in in h u s u le gelm esine y a rd m etmi o ld u k la rn beyan etm ekte d ir (90). T abi R u s lim in in bu no ktai n aza r k a b u l olunm y a b iiir . V II nci asrn so n u n d a , y ani Ju s tin ia n II z a m a n n d a , 8 0 0 0 0 S la v m O p s ik io n tem ine yerletirilm e sind en nceAnad o lu y a v u k u b u la n k tle h alin d e Slav m uh a ce re tin e dair h i b ir m a l m a tm z y o k tu r (91). Y a k la m o lan te h lik e n in n n e b ir sed e k m e k iin arkta, V II n ci asrda, drt b y k asker m n ta k a vcude getirilm i ve b u n la r n b ilh a re em a d n alm o ld u u n u b iliy o ru z . B u n la r : A n a d o lu n u n im a li arksinde, E rm e

nistan h u d u d u n d a A rm e n ia i (A rm e n iak o i) (92) ve Anatoliiler (A natolikoi, ark m a n a sn a gelen greke " & anatole,, kelim esinden); A n a d o lu n u n b n oria k s m n igal eden ve h u d u tla r arkta K ilik y a, garpte ise Ege d e n izi sah il lerine k adar u z a n a n b u ik i m n ta k a im p a r a to r lu u A raplara kar h im a y e edeceklerdi. M a rm a ra civarr. da k in A llah n h im a y e sin d e b u lu n a n ahane O p sik io n ,, (greke O |>xov ; ltince Obseguium) payitaht haric d m a n la ra kar k o ru y o rd u . A n a d o lu n u n c e n u p sah illerinde ve civar ad alarda teesss eden C arav isio n o ru m ,, d e n iz tem i B izans A rap d o n a n m a snn taa rru zla rn a kar m d a fa a etm ekle m kellefli; b u tem e b ilh are, ih tim a l V III in c i asrda, ib ir a :ot (Cibyrrhaeote) ad ve rilm itir. Bu ilk drt te m in arkta te e k k l m n ase b e tiy le gayet enteresan bir mesele ortaya atlm tr t b u ra d a B izans h k m d a r la r n n alm o ld u k la r tedb irle rle S asanlerin id are sind eki ran im p a r a to r lu u n u n , V I nci asrda* K avad ve H sre v A n u irv a n z a m a n n d a k i askeriletirilm esi ara sn d a k i calibi d ik k a t b e n ze rlik bahis m e v z u u d u r . randa* refo rm lar sona erdikten sonra, ran im p a r a to r lu u n u n b t n arazisi d a h i drt asker k u m a n d a n l a ay rlm t. E Stein b u hususta yle y a zy o r: B enzerlik o k a d a r tam ve okaclar d e rin d ir k i b u n u a n c a k k e n d in i bilen tek bir irade y aratabi lirdi,, (93). Bu neticeyi, H e ra k liu s 'u n K a v a d ve H s r e v in re fo rm la rn tetkik etm i ve ih tim a l ran a riv in d e n k m ve sikalar g zd e n g eirm i o ld u u n u b e y an eden baz m e h a zla rd a n k a ra b iliy o ru z (94). D m a n d a n b ir eyler renm ei h a k ik devlet a d a m la r her za m a n a rzu et m ile rd ir,, (95). B alk an y a rm a d a sn d a , B ulg ar ve Slavlara kar, T rakya m n ta k a s tekil-olundu. D a h a sonra, ih tim a l V II nci a s m so n u n d a , Hellas y a h u t H e la d iiIerin (H eladiko i) asker m n ta k a s yaratld; b u tedbir S lavlarn Y u n a n ista n r istillar na kar alnm t; die r taraftan Sicily a m nta ka s a y n de virde A k d e n iz in garp k s m n tehdit etm ee balam olan A ra p la rn b a h r tecavzlerine kar y aratlm tr. U m m iy e tle (istisnalar pek enderdir) b u m n ta k a la r tem ler strategler tarafndan (strategoi) idare o lu n u y o rd u . ib ira io t (Cibyrrhaeote) te m in in efi drungarius,, (vis am iral) a d n ve O p s ik io n valisi comes,, n v a n n ald.

V II nci asrda, r a n te h lik e sin in v a h a m e ti karsnda, H e ra k liu s im p a ra to rlu u askerletirm e iine k o y u ld u . Fakat e lim izd e k i m a l m a ta gre, y a ln z E rm e n ista n y e n id e n te k iltla n d rm a a m u v a ffa k olab ildi. ra n lla ra kar k a z a n lan p arlak zaferden ve Suriye, Filistin ve M srn geri a ln m a sn d a n sonra bu v ily etlerin cile n y e n id e n te k iltlan d rlm as im p a ra to rlu k iin m b r e m b ir ih tiy a h a lin i alm t. Fakat H e ra k liu s b u ii b a a rm a a v a k it b u la m a d ; n k az b ir m d d e t sonra A raplar b t n b u vilyetleri fethettiler. ran tehlikesi ortadan k alk m t, fakat o n u n y e rin e daha v a h im ve daha k o r k u n bir tehlike, y a n i A rap tehlikesi k a im o lm u t u : ite b u sebepten H e ra k liu s u n halefleri b u im p arato r tarafndan izilm i o lan y o llard an gittiler ve A rap tehlikesine kar y u k a rd a z ik r o lu n a n ve d a h a o za m a n la r h e n z t e m a d n tam y an asker rm ntak alar yarattlar. A y n z a m a n d a im p a ra to rlu u n im a lin d e k i S lv ve B ulg ar tehlikesi V II nci asrda, H e ra k liu s u n haleflerini, b u m d a fa a ve h im a y e m e to d la rm B alkan y arm a d as ve Y u n a n is ta n a tem il etm ee icbar etti. Y u k a rd a z ik r o lu n a n ik i b y k asker te e k k l ve ik i e k sarklk ta sivil otoriteler m e v k ile rin i h e m e n asker valilere terk etme di ler. Bu m n ta k a la n n ekserisinde, m lk idare ve m lk vilyetler (e p a r k lk la r ) y e n i re jim d e dahi, m e v cu t o l m a k a d e v am ettiler. Fakat d tehlikelere kar k o y a b il m e k iin tam salhiyetle tehiz e d ilm i o lan asker otoriteler m lk idarede g n d e n g n e artan bir n fu z a m a lik ol d u lar. E. S te inin iaret ettii g ib i H e ra k liu s u n e k m i o ld u u to h u m , bilhare, h a r ik l d e b ir surette in k ia f etmitir (96).

711-717 ANARS
Ju stin ian II den sonra tesadfi olarak taht igal etmi o lan im parator, V ard an y a h u t F ilip p ik u s , Anastas II ve Teodos I I I , ksa b ir za m a n zarfnda d e v rild ile r. B t n im p a rato rluk ta anari ve isyan h k m fe r m a o ldu . V ard an, monotelizm i h im a y e etm ekle, R o m a ile m n a se b a t kesti. Fakat Anastas pap a ile y e n id e n sulh tesisine m u v a ffa k o ldu . D siyasette im p a ra to rlu k bilhassa b e d b a h t o ld u . B ulg arlar k e n dile rine kar d o stluk iz h a r etm i o lan Ju s tin ia n m k a tlin in
Bizans mparatorluu Tarihi 19

in tik a m n a lm a k zere, ce nuba d o ru y r d le r ve stan b u la k a d a r geldiler. A ra p lar dahi, d a im surette k a ra d a n A n a d o lu d a ve d e n izd e n Ege ve M a rm a rad a ilerliyerek p a y i taht tehdit ettiler. m p a ra to rlu k , 610 ih tillin e te k a d d m etm i o lan devreye benzeyen en n a z ik dev rlerden b irin i g e iriy o rd u ve bir kere daha ah v a l im p a r a to r lu u kat bir h a ra b id e n k u rtarabilece k m a h ir ve k u v v e tli bir insana l z u m hissettiriyordu. Bu k a b il bir insan A n ato lik 'le rin strategi o lan ve b iro k taraftara m a lik b u lu n a n Leonu n ah snd a b u lu n d u . . Y aklam olan te h lik e ka rsn d a b y k a c zin i a n la m o lan zayf Teodos I I I im p a ra to rlu k m akam n da n e k ild i ve Leon 717 de m u ta n ta n b ir surette stanbu la g ird i ve patrik tarafndan Ayasofyada tetvi o lu n d u . Leon Teodos I I I n hay atna k y m a d . te b u suretle k e ndine, tem tekilt d a h ilin d e , geni selhiyetler v e rilm i o lan asker valile rden b iri im p a ra to rlu k m a k a m n a k y o rd u .

'

HERAKLUS SLLES ZAMANINDA EDEBYAT, MAARF VE SANAT

E debiyat ve sanat a h a la rn d a 610 d a n 717 ye kadar u z a n a n dev ir b t n B izans ta rih in in en k a ra n lk de v rid ir. B u n d a n e v v e lk i asrn ay an d ik k a t v e rim in d e n sonra insan d im a n n yaratc k u d re ti ta m a m iy le zail o lm u g ib i g r n yor. Bu d e v rin k s r l n n balca sebebini b t n enerjisini, a ra zisin i h a ric d m a n a kar m d afa a etm ek zere teksif etm ek m e c b u riy e tin d e k a lm olan bir im p a ra to rlu u n siyas d u r u m u n d a a ra m a k l z m d r. M edeniyet b a k m n d a n en ileri g itm i ve fik ir sah asnda en v e lt o lm u olan Suriye, Filistin, M sr ve im al A frika ark v ily e tle rin in evvel ra n lla r, b ilh a re A raplar tarafndan fethi, A n ado lu, A k d e n iz ad alar ve hatt s ta n b u lu n A rap tehlikesine, B alkan y a rm a d asn n ise Avar-Slav tehlikesine m a ru z b u lu n m a s .... ite b t n b u sebeplerin heyeti m e c m u a s entellektel ve artistik in k ia f ta m a m iy le sekteye uratt ve b u g a y r m sa it artlar y aln z im p a ra to rlu k ta n a y rlm o lan vilyetlere deil, fakat im p a r a to r lu u n elinde k a lm o la n la ra d a h i am il o ldu . B t n b u devre zarfnd a B izans im p a r a to r lu u n d a b ir tek tarihi yetim edi, H e ra k liu su n z a m a n saltanatnda y aam o lan Ayasofya d iy a k o s la rm d a n P isid yal [A nado lu

eyaleti] Jorj h e n k ta r ve k u s u rs u z m sralarla b u im p a ra to r u n ra n lla r ve A varlara kar y a p m o ld u u asker sefer leri tasvir etti. B u zat tarih eser b ra k m tr: 7 mparator Herakliusun Iranllara kar seferleri; 2 Avarlarn stanbula kar
626 senesinde yaptklar taarruz ve bunlarn Meryemin mdahalesi sayesinde malbiyeti. 3 Herakliad(Heraklias) y a h u t H e ra k liu s iin

b u im p a ra to ru n Ira n lla ra kar k a z a n m o ld u u n ih a zafer vesilesiyle y a zlm o lan b ir m e d h iy e . - P o le m ik , elejiak ve teolijik m ahiyette olan d ie r eserler arasnda b ir ne v i d id a k tik , felsef ve teolojik iir o lan ve h ilk a ti le m d e n bal> seden ve m u a s r hdiselere dahi iaret ey ley en Heksaemeronu (Alt g n ) kay d e d e b iliriz. H ristiy a n m u h a r r ir le r in in kendisi ile en fazla n siy e t p ey da etm i o ld u k la r b ir m e v z u a m a lik b u lu n a n b u eser B izans im p a r a to r lu u h u d u tla r d n d a d a h i ta a m m m etti. M esel Heksaemeron,, u n X IV n c asra; k a n b ir S l v - R u s tercm esini b iliy o ru z. P isid y al Jo rju n edeb k a b iliy e ti m te a k ip asrlard a ta k d ir e d ilm i ve hatt X I in c i asrda, m e h u r B izans m v e r r ih ve filosofu M ih a il Psellos u m eseleyi ortaya atm a k m e c b u riy e tin d e kalm tr: E v ripide s ve P isid yal Jo rjdan acaba h a n g is i d a h a iy i iir y a zm tr?,, B u g n k fen Jo rju B izansn en iyi p ro fan airi olarak te lk k i etm ek tedir (97). K ro n ik cile r arasnda A n ta k y al Jan ve K ro n ik o n Paskale,, (yani Paskalye k r r tik i)n in a n o n im M e llifin i zik re tm e liy iz, H a re k liu s d e v rin d e y aam olm as m u h te m e l o lan A nta k y al Jan, d e m ile b a ly an ve im p arato r Fokasm ltim ile sona eren (610) b ir d ih an k r o n ik i yazd. B u eser y aln z para h a lin d e bize k a d a r gelm itir; b u n d a n d o lay b u eserin m e l lifi h a k k n d a b y k m n a k a a la r y ap lm tr: H att b m e llifin A ntaky al o lan Ja n M alalas o ld u u id d ia edil m itir. Bize k a d a r gelm i o lan p aralardan istid ll olunabildii-ne gre A n ta k y a l Ja n n eserini M alalasn eserinin fev k in d e ad detm ek lzm d r; n k b u zat c ih a n ta rih in i b ir Anta k y a ln n m a h d u t n k ta i n aza rn a gre tetkik etm em ek tedir; ok d a h a g e n i ta rih g re m a lik tir. A y n z a m a n da b irin c i derecede m e h a zla rd a n d a h a m a h ira n e b ir tarzda istifade etm ektedir. Y in e H e ra k liu s d e v rin d e m e h u l b ir papas d e m d e n M. s. 6 2 9 senesine k a d a r gelen v a k a y iin sadece b ir te z e k k r n d e n ibaret o lan, fakat a y n z a m a n d a o ld u k a enteresan tarih m l h a z a la r ihtiva eden K ro n ik o n

P ask aleyi (P askalya k ro n ik i) telif etm itir. Bu o rijinalitesiz eserin balca e h e m m iy e ti k r o n ik iin k u lla n lm o lan m e h a zla rn tesbitinde ve m e llifle m u a sr o lan h disatn d erin b ir surette te tkik ind e d ir. Teoloji sahasnda m o note lit kavg as, b ir z a m a n la r m o n o fisit k a vg as gibi, b iro k eserlerin ortaya k m a s n a sebep oldu; fak at b u n la r, m onofisit y azlar g ib i, V II nci asr ko n sille ri tarafndan m a h k m ed ilm i ve b u n d a n d o la y sratle ortadan k a lk m o ld u k la r n d a n z a m a n m z a k a d a r g elm e m ile rd ir. te b u sebepten b u eserler h a k k n d a b u n la r d a n , red m aksad iy le , a ln m b a z paralar ih tiv a eden y a ln z altnc u m u m k o n sil ve sik alar ve G n a h k artan M a k s im in eserleri sayesinde b ir h k m ve re b iliy o ruz. G n a h k artan M a k sim B izansm e n ay an d ik k a t teolog la r n d a n b irid ir. H e ra k liu s ve K o nstantin II n in m u a s r olan M a k s im m o note lit m cad e le sin d e O rto d o k slu u n en hararetli m d a fii o lara k ortaya kt. M ak sim , kanaatleri y z n d e n hapse 'atld ve b iro k ikencelerden so nra K afkasyada, uz'ak L z ik vilyetine s r g n e g n d e rild i ve b u ra d a l n c e y e k a d a r k a ld . K a le m m n a k a a s, m u k a d d e s y a zla rn erhi, riyazet, m istisizm ve d in y in le r sah asnda telif etm i o ld u u eserlerde m e h u r kilise b a b asn n B y k Atanas, Nazi* a n z l G re g o r ve N issal G re g o r ve a y n z a m a n d a Areopagit,, (Psevdo -A reopagit) l k a b m tayan D enisin m istik te l k k ile rin in tesiri altnd a b u lu n m a k ta d r .M a k s im in y azlar B izans m is tis iz m in in in k ia f i in bilhassa m h im o lm u tur. M a k s im i tetkik etm i o lan z a m a n m z lim le rin d e n b iri yle y a zy o r: A reopagit D e n isin k u r u ve sp e k latif m is tisizm in i aik an e riyazetin c a n l a h la k m eseleleri ile b irle tirm i o lan M afur M a k s im Bizansta, m u a h h a r biro k ehli z h d n eserlerinde k e n d in i tekrar gsterm i o lan m isti s iz m in can l b ir tip in i y aratm tr. B in a e n a le y h B izans m is tis iz m in in , k e lim e n in tam m an asiy le , h a k ik yaratcsi olarak te lk k i o lu n a b ilir,, (98). M aalesef M a k s im te l k k ile rin in sistem atik b ir tarifini terketm em itir ve b iz b u n la r m te a d dit eserlerinin m u h te lif y e rle rind e n a ra y p b u lm a k m e c b u riye tind eyiz. M ak sim teolojik ve m istik y azlard a n m a ad a bir ta k m enteresan m e k tu p la r d a h i telif etm itir. M a k s im in y a zla rn n tesiri ve e h e m m iy e ti arka m n h a sr k a lm a d ; fak at garpte d a h i ta a m m m etti. B u tesirlerin

b ir ak si sedasn m e h u r IX u n c u asr g arp m te fe k k iri Jan S kot E r ig in in (Johannes Skotus Eriugena) eserlerinde b u lm a k k a b ild ir. A y n z a m a n d a A reopagit D enisin eserlerine kar b y k b ir a lk a gsterm i olan b u zat, bilh are, D enisin gayet k a ra n lk fik irle rin i, b u n la r n h a rik l d e b ir surette .M a k sim tarafndan izah e d ilm i o lm a la r sayesinde, k a v ra y a b ild i im b e y an etm i ve M a k s im i il h filo sof, lim i k l,,, statlarn en b y ilh... g ib i tabirlerle tavsif eylem itir. M a k s im in Teolog G re g o ra d a ir y a zm o ld u u b ir eseri E rigen ltinceye tercm e etm itir (99). M a k sim in k e n d in d e n daha gen b ir m u a sr, S inal (y ani Tur Sinal) Anastas d h i m n a k a a ve tefsir sah alarnda, M ak sim tarznda, fakat M a k s im in k b n a v a fm a k s z m , b irta k m eserler y azm tr. H a g io g rafy a sahasnda K u d s p a trik i S o froniusu zikre^ deb iliriz; m u k a d d e s ehrin A raplar tarafndan m uh a sarasn a ahit olan b u zat M srn ik i m ill azizi olan K iru s ve Johannesin m a rtir ve keram etleri h a k k n d a u z u n b ir risale yaz^ m tr. S o froniusu n eseri corafya, tarih, rf ve detlere dair b ir h a y li m a l m a t ih tiv a etm ektedir. A y n V II nci asrda yaam o lan K ib risin N eapolis ehri p isk o p o su L eo ntiusu n eserleri daha enteresandr. Bu zat m te a d d it hal te rc m e leri,, n in m e llifid ir; b u n la r arasnda V II nci asrda ske n deriye p atrik i o lan M a fu r (yahut R a h im ) Jo h a n n e sin hayat o d e v rin tim a ve ktisad hayat i in h u su s bir e h e m m i yete m aliktir. N eapolisli Leontius Azizlerin hal tercmelerini h a lk ktleleri i in y azm o ld u u n d a n do lay h ag iog raflarn b y k b ir k s m n d a n a y r lm a k ta d r : b u sebepten, lisan k o n u u la n a v a m lis a n n n ku v v e tli b ir tesiri altn d a d r (100). D in lh ile r sahasnda V II inci asr G iritli A ndreas tara fn d a n tem sil o lu n m a k ta d r. am d a d o m u o lan A ndreas h a y a tn n b y k bir k s m m , A rap f tu h a tn d a n sonra, S u ri ye ve Filistinde g eirm itir. B ilh are G ir it p isk o p o su o lm u tur, l h i m e llifi olarak A ndreas b u g n d a h i ortodoks k ili sesinde, b y k p erhizde, ik i defa o k u n a n b y k lhisi, y a n i K a n o n , u ile tan lm a k tad r. B u l h in in baz k sm la r R o m a n u s M elodusu n tesirini gsterm ektedir. lh d e m in s u k u tu n d a n ve K u rta rc n n szleri ve ef'alinden b a lam ak suretiyle A h di A tikin balca h d ise le rin i zikretm e ktedir.

.294

b z a n

m p a r a t o r l u u

t a rIh

H e ra k liu s sllesi d e v rin d e k i k a r a n lk im tih a n seneleri n in edeb faa liy e tinin b u ksa tasla b u dev irde yaam plan adedleri m a h d u t B izans m e llifle rin d e n ekserisinin, k s m e n m s l m a n fatihlerin ta h a k k m altna g irm i o lan ark v ily e tle rin d e n ne'et etm i o ld u k la r n gsterm ektedir. . H e ra k liu s s lle sin in h a ric h disele ri naza r itibare a l nac a k o lursa b u devreye ait h i b ir sanat ab id e sin in m a h fu z k a lm a m o lm asna taaccp edilm ez. B u n u n la b e ra b e r bize k a d a r g e lm i o lan b irk a eser B izansta B y k Ju s tin ia n n altn d e v rin d e atlm o lan sanat te m e lle rin in ne k a d a r sa la m o ld u k la r n gayet va zih o lara k gsterm ektedir. V I inci arn ik in c i n sfn d a n itib are n B izans sanatnn im p a ra to rlu k d a h ilin d e hafif b ir ziy a sam asna r a m e n b u sanatn tesiri k e n d in i im p a ra to rlu k h u d u tla r n n d n d a g a yet ak bir surette gsterm ektedir. T arihleri b ilin e n b ir ta k m E rm e n i kiliseleri B izans tesirinin p a rla k n m u n e le rid ir. Bu kiliseler arasnda 611 ile 6 2 8 seneleri arasnda restore e d ilm i o lan E m ia zin (Emyadzin ) ka te d ralin i v e y a h u t A n id e k i kale kilise sini (622) ilh ... k a y d e d e b iliriz. 6 8 7 - 6 9 0 da in e d ilm i o lan K u d s te k i m e r c a m ii tam m a n asil e bir B izans eseridir. R o m a d a k in Santa M aria A n tiq u a kilise sin in baz freskleri V II in c i v e y a h u t V I I I in c i asrn b a la n g c n a ait tirler (101).

U m u m eserler iin fasl I e b a k n z.

MNFERT SALTANATLARA DAR MONOGRAFLER:


D ra p e y r o n (L.) LE m p e re u r H eracliu s et lE m p ire byzantin au V lI I e siecle (Paris, 1869). E sk im itir. L a s k in (G .) H erakliu s. V lln c i asrn ilk n sfn d a B izans Devleti (H arko f, 1889). Y eni m e h a zla r. Rusa.
EayyE/SYj (T.), Hf<xXeo < 5 axoxp& x<op xo Buav-cou (Odessa, 1903). Ksa ve top lam a bir eser.

Prim ce (A .), LIm p e ra to re Eraclio (Firenze, 1905). -En iyi


m o nog rafi.

K e s tn e r (T .), D e im p e rio C on stan tin i I I I , 641-668 (Leipzig, 1907). K sa ve d o ru b ir disertasyon. D ie h l (Ch.) LE m p e re u r au nez coupe. R e v u e de Paris, 1. Ja n v . 1923. A y n m e llifin Choses et gens de Byzance (Paris, 1926) a d l eserinde (sah. 173-211) tekrar baslm tr.

ARAP VE SLM TARH:


W e il (G.) G eschichte der C halifen C ild I. Faideli.
1885). C ild I-II. (M a n n h e im , 1846).

M iler (A .) D er slam M orgen - u n d A b e n d la n d (Berlin, K r y m sk i (A.),


M u h a m m e d lik tarih i (M o sk o v a ,

1903 1904). Rusa.

G o ld z ih e r (L .)* D ie R e ligio n des Islam s. (Die K u ltu r der G egenw art.... v o n P. H in n e b e rg , D ie R e lig io n des O rients (1913), III , 1. 2 in ci tab) G o ld z ih e r (L .)* V o rlesung en b e r den slam (H eidelberg, 1910).

C a e ta n i (L.)* (p rincip e di Teano), A n n a li dellIslam (M i lano, 1905-1926), G ild I- X (neredilm ektedir). lk halifeler d e v r in d e k i B izans- A rap m n a s e b a tn m tetkiki iin gayet m h im p b lik a sy o n . C a e ta n i (L.) S tudi d i storia orientale (M ilano, 1911-1914). C ild I ve I I I . slm iy e tin balang tarih i iin m h im . M ednikov (N.), A ra p la rn feth inden H allara k a d ar Filis tin ; A rap m e h a z la rn a gre (Sen Petersburg, 1897-1902). C ild I-IV. A rap m e h a z la rn d a n b irta k m not ve m o n o g ra fi lerle y a p lm rusca tercm esi. B e ck e r (C.) V o m W e rd e n u n d W esen W e lt (L eipzing, 1924), C ild I.
d er islam ischen

TEMLERN TEKLT TARHNE DAR :


D ie h l (C h.), LO rig in e d u reg im e des them es dans lEmpire b y zan tin . (E tud e s B yzantines (P a ris, 1905), sah. 2 7 6 - 2 9 2 ). Bu tetkik in b irin c i tab Etudes d histoire d u m o y e n ge, dediees G. M o n o d (1896) da intiar etmitir.

G e lze r (H.), D ie Genesis de b y za n tin isc h e n Themenverfassung (Leipzig, 1890). spen ski (F. I.), Bizans im p a r a to r lu u n u n asker tekilt (zvestia ru sk a g o arkeologiceskago Instituta ve Konstantino p ol, C ild V I (1900) Rusca. B ro o k s (E. W .)f A rabic Lists of the B yzantine Themes. (Jo u rn a l of H elle n ic Studies XXL,1901, s. 67-77). spen ski (C. N.), T em lerin tekili. A y n m e llifin Bizans tarih i hlsas ad l eserinde (M oskova, 1917, s. 144-152) intiar etm itir. Rusca. K u la k o v s k i (J.), B izans tarihi (1915), III , s. 3 8 7 - 4 3 1 . -
Rusca.

S tein (E.). Z u r E ntste h un g der T hem enverfassung. Stu dien Zur G eschichte des b y zan tin isch e n Reiches v o rn e h m lic h unter den K aisern Ju stin u s II u n d T iberius C onstan tinu s (Stuttgart, 1919), s. 117-140. S te in (E.), E in Kapitel vom persischen u n d v o m b y z a n tin i schen Staate ( B yzantinisch n e u g riechisch e Ja h rb c h e r 1,1920, bilhassa s. 70- 8 2 ).

FASIL V
K ON OKLAST DEVR

I ZAVRYA YAHUT SURYE SLLES DEVR


(717 - 802 )

ZAVRYA YAHUT SURYE SLLES


Pek y a k n bir za m a n a k adar y eni s lle n in m essisi Leon I I I e (717-741) zav riy a l b ir vasf ve b ir isim v e riliyo r ve ah fadna u m u m iy e tle Iza v riy a sllesi d e n iliy o rd u . Fakat X IX u n c u asr s o n u n d a Leon I I I n za v riy a l o lm a y p S u riy e li o ld u u fik ri ortaya atlm tr (1). Bu nazariye b u g n bir ka m v e r r ih tarafndan k a b u l o lu n m a k ta d r (2). Bu n o k ta d a k i k a r k lk u h d ise d e n neet etm ektedir: b ir taraftan L eonun m eneine d a ir balca m eh az olan IX u n c u asr balang c k ro n ik isi Teofanes yle y azm aktadr: zav riy a l Leon anasl G e rm a n ik e li ve hakikatte zav riyal idi* (3). D i e r taraftan p a p a n n k t p h a n e c is i Anastas tarafndan a y n asrin (IX u n c u asr) ik in c i nsfnda tercm e ed ilm i olan Teofanesin ltince v e rsiy o n u zav riy a d an h i ba h se tm e y p L e o nun G e rm a n ik e den neet ettiini ve ariasl S uriy e li (genere Syrus) o ld u u n u beyan etm ektedir (4): G e n Stefann Hayatnnda. d a h i Leonu n anasl S uriy eli ( trvpo yevrj) o ld u u y azld r (5). G e rm a n ik e S u riy e n in im al h u d u d u n d a , K ilik y a n n a rk n d a idi. Bir arap m e h a z Leonu M aran (yani G e rm a n ik e 'n in ) bir h ristiy an vatan da olarak gsterm ekte ve bu im p a ra to ru n her ik i dili, yani arapca ve r u m c a y fasih ve d o ru o lara k k o n u tu n u u b ild irm e k te d ir (6). Z a n n m z a gre Teofanesin b ir Suriye ehri olan G e r m a n ik e yi zav riya v ily e tin d e k i Germaniko po lis ile k a rtrm o ld u u n u farzetm ee l z u m y o k tu r (7). L eonu n m ene ba m n d a n S u riy e li olm as pek m u h temeldin;; b u n u n la beraber baz lim le r, m esel J. - A. Kulakovski, b u n azariyey i y anl olarak te lk k i etm ektedirler (8).

Leon I I I n o lu K onstantin V K o p ro n im (741-775), ilk evvel, H a zar h a n n n k z re n ile e v le n d i ve b u k a d n d a n bir o lu o ld u (Leon IV); k e n d isin e alelekser H azar lk a b verilen b u Leon 7 7 5 den 7 8 0 e k a d a r saltanat s rd . Leon re n n a m n d a A tinal gen b ir grek k z ile evlendi. Bu k a dn, ko ca sn n l m n d e n sonra, o lu K onstantin V I daha h e n z sin n i rte vasl o lm a d a n im p a ra to r il n ed ilm i ol d u u n d a n , (780-797), bilfiil im p a ra to rlu a h k im o ld u . G e n im p arato r, y a ln z bana saltanat srebilecek bir aa geldikte, o u l ile haris ana arasnda, k u d re t y z n d e n , b ir ih tilf kt, re n g alip geldi; o lu n u tahttan in d ir d i ve g zle rin i kartt. B u n d a n sonra tek b ana en y k se k m a k a m igal etti (7 9 7 - 8 0 2 ). r e n in ism i ortaya m h im bir m esele atm aktadr: B izans im p a r a to r lu u n d a k a d n la r tahta k p en y k se k k u d re ti h aiz o lab ilirle r m i idi, y a h u t baka b ir ifade ile, im p ara to rlu k d a h ilin d e tam m a n asiy le saltanat sre b ilirle r m i idi? m p a r a to r lu u n k u r u lu u n d a n beri im p a ra to rla rn k a r lar Avgusta n v a n m tayor ve o u lla r k k yata b u lu n d u k la r m ddete, b u n la r n a m n a , im p a ra to rlu k m a k a m n n icabettirdii vazifeleri ifa e diy orlard. V in c i asrda, y u k a rd a g r m o ld u u m u z vehile, Teodosu n k zk a rd e i P u lkeria, b u im p a ra to ru n sahaveti z a m a n n d a , n a ib lik vazifesini g r m t r. D i e r taraftan b ir k a d n m ste sn a b ir m e v k ie sah ip o ld u ve siyas iler ze rin d e son derece m eesir oldu : b u k a d n B y k Ju s tin ia n 'n k ars Teodora idi. Fakat b u n la r bir karde y a h u t b ir o u l n a m n a icra edilen k a d n la r saltanatna ait m isalle rd ir ve T eodoran n siyas n fu z u ta m a m iy le koca snn h s n n iy e tin e b a l kalm tr. E n y k s e k k u d re tin bahettii m u tla k b ir otorite ile B izansta saltanat s r m o lan ilk k a d n b e d b a h t K o n tan tin in anas ren o ld u . Bu im p a r a torie tam m a n asiy le m u tla k m ir o ldu . B izans h a y a tn d a bu hdise, im p a r a to r lu u n asrdide a n aneleriyle tam b ir tezat tekil eden y ep yen i b ir eydi. Bu hususta resm v e sik alar ve e m irn a m e le rd e renin im paratorie o lara k tavsif e d ilm e y p ren, sadk im p a ra to r (basilevs) olarak tesm iye ed ilm i o ld u u n u k a y d e tm e k enteresandr (9). O d e v rin te lk k isin e gre y a ln z b ir im p arato r, y a n i b ir erkek, resm en k a n u n vaz olab ilirdi: ite b u sebepten re n in b ir im p arato r o ld u u n u farzetm ek m e c b u riy e ti hsl o lm u tu r. En y k s e k m lk m e m u r la r d a n biri, y a n i N ikefor tarafndan h a z rla n m ve

idare edilm i olan 8 0 2 ih tilli re n in dev rilm esiy le netice lendi; im p arato rie bir m d d e t sonra m enfada ld . N ikefor tahta kt ve b u suretle, re n in h a lile, zav riy a y a h u t S uriy e sllesi sona erdi. 717 ile 802 seneleri arasnda B izans im p a ra to rlu u ark m e n e li bir slle tarafndan idare edildi; A n a d o lu lu ve y a h u t im al S u riy e li o lan b u slle, Konstntin V in ev le n m e sin d e n dolay, H azar k a m ile karm tr.

MPARATORLUUN ARAPLAR, BULGARLAR VE SLVLARA KARI HATTI HAREKET


Leon I I I tahta k t esnada im p a ra to rlu k , ta rih in in en n a z ik d e v irle rin d e n b ir in i y ay o rd u. m p ara to r ile b il hassa Ju stin ian II n in ilk h a lin d a n so nra te c av zk r bir tavr ta k n m o lan Bizans aristokrasisi m m e ssille ri ara sn d a k i m cad e le y z n d e n h u s u le gelm i o lan m th i d a h il a n a r iye arkta, payitahta y ak laa n A rap tehlikesi in z im a m edi yordu. V aziyet V II nci asrda K o n stan tin IV d e v rin d e k i v a zi yete b e n ziy o rd u ; hatt baz cihetlerden b u n d a n d a daha n a z ik g r n y o r d u . Leon I I I n ik i selefi z a m a n n d a A raplarn kara k u v v e tle ri b t n A n a d o lu y u ark tan g arbe k a d ar katetm ile rdi; b u n la r Ege den izi sah illeri c iv a rn d a b u lu n a n S ard (Salihli) ve P e rg a m o n (B ergam a) eh irlerini igal e d iy o r lard. A rap o r d u la r n n b a n d a k y m e tli bir k u m a n d a n olan M eslem e (M aslem ah) b u lu n u y o r d u . Leonu n stanbu la g iriin den y a ln z b irk a ay sonra, 717 de, B e rg a m ad an hareket eden A raplar, im al istik am e tind e ilerledile r ve a n a k k a le B o azn d a k in A b id osa ulatlar, R u m e li sa h ilin e getiler ve az b ir m d d e t sonra k e n d ile rin i p ay itah t su rla r n n de b u ld u la r. A y n za m a n d a , B izans k ro n ik le rin e gre (10), m u h te lif tipte 1800 g em iden ibaret b y k b ir A rap d o n a n m as a n a k k a le d e n ve M a rm a ra dan geiyor, stan b u lu d e n izd e n k u aty o rd u . B u n u tam bir m u h a sa ra tak ip etti. Fakat Leon, payitaht m u h a saray a m k e m m e le n h a z rla m a k suretiyle p a rla k asker kabiliy e tin i ispat etti. B ir kerre daha m aharetle k u lla n la n G re ju v a atei A rap d o n a n m a snda pek b y k hasar tevlit etti. D i e r taraftan alk ve 717-718 k n n son derece iddetli o lu u m s l m a n o rd u s u n u n h e zim e tin i tam a m la d . Leon I I I e b ir anlam a ile b a l b u lu n a n , fakat k e n d i m e m le k e tle rin i m d a fa a etm ek

iin h arb e d e n B u lg a rla r d a h i A raplara kar, T rakyada, m cadele ettiler ve b u n la r a r zayiata urattlar. M u h a s a ra n n b a la n g c n d a n b ir seneden raz fazla b ir m d d e t sonra, A raplar payitahttan uzaklatlar. sta n b u l b u suretle Leon I I I n k a b iliy e t ve azm i sayesinde, k u r tu lm u o ldu . stitrat olarak H a lic i d m a n g e m ile rin e k a p y a n z in c irin ilk defa olarak b u m u h a s a ra m nasebe tiy le z ik re d ilm i o ld u u n u k a y d e d e b iliriz. T arih m s l m a n la r n stanbu l n n d e u ra m o ld u k la r b u m uv affa ky e tsizli e gayet b y k bir e h e m m iy e t atfetm ek tedir. M uvaffakiyetle tetevv eden m u k a v e m e ti sayesinde, Leon I I I Bizans im p a r a to r lu u n u ku rtard . n g iliz tarihisi B u ry s ta n b u lu n hristiyan A v r u p a n n caddesi o ld u u n u y a zm a k ta ve 718 senesini k u m e n ik b ir tarih o lara k tavsif etm ektedir. Y u n a n tarihisi L am b ro s b u hdiseleri eski Yun a n is ta n n ran h a rp le ri ile m uk ay ese etm ekte ve L eona O rta z a m a n la r h e lle n iz m in in M iltiadesi a d n v e rm ekte dir (11). K o nstantin IV A ra p lar stanbu l surlar n n d e d u r d u rm u , Leon I I I ise b u n la r kat olarak tardetm iti. B u v a k a A llahn h im a y e s in d e b u lu n a n bu ehre kar A ra p larn y ap m o ld u k la r son taarruz o ld u Mesele b u b a k m d a n te l k k i e dildikte Leon I I I n zaferi fevkelde b ir b y k l k iktisap eder. A ra p larn stanb u la kar y ap m o ld u k la r sefer ve Meslem e ad islm iy e tin m u a h h a r efsane a n ane sind e d erin bir d a m g a b ra k m tr. M eslem e ad, b u k u m a n d n n b u a n aneye gre stan b u ld a ina ettirm i o ld u u b ir cam ie d a h i b a ld r ( 12). B u n u n la beraber b u devir ilk hilfet ta rih in in en p arlak d e v irle rin d e n biridir. B izans im p a ra to rlu u n d a h k m s r e n a n a rin in m u a sr olan k u d re tli halife V elid I (705-715). gsterm i o ld u u ina faaliyetinde, B izans im p arato rlar ile rekabet edebilm itir. am d a bir cam i b in a edildi; bu ca m i A yasofyann hristiyan le m in in o ld u u gibi, islm le m in in u z u n m d d e t en g ze l yaps olarak ka ld . M u h a m m e d in M e d in e d e k i kabri, sann K u d s te k i m u k a d d e s m ezar gibi, aaal b ir b in a ile r t ld . u no ktay kaydet m e lid ir ki b u b in a lar m s l m a n la r n e z d in d e y alnz Muh a m m e d e ait efsanelerle deil, fak at say a lk a d a r eden efsanelerle d a h i b irle tirilm ilerdir. slm a n anesi sann

tekrar d n y a y a g eliinde sesini am m in a re le rin in b irin d e n iittireceinden ve M u h a m m e d in k a b r in in y a n n d a b u lu n a n bo yerin sa iin, ik in c i defa d n y a y a gelip ld k te n sonra, a y rlm o ld u u n d a n bahsetm ektedir (13). Yava yava im p a ra to rlu k ile hilfet ara s n d a k i m cad ele b ir m u k a d d e s h a rp eklini a ld . Bu m c a d e le n in neticeleri, V I I I inci asrn b a lan g c n d a ne G rek leri, ne de A raplar tat' m in etti: G rek ler K u d s geri alam a m lar, A raplar ise stan b u lu zapta m u v affa k o la m a m la rd . V. B arthold b u hususta u enteresan satrlar y a zy o r: .... G e re k hristiyarflar, gerek m s l m a n la r arasnda devletin m u za ffe r o laca fik ri n ed a m et fik rin e y e rin i terkediyo r ve her ik i taraf d n y a n n s o n u n u b e k liy o rd u . H e r ik i m u h a s m tarafa, d n y a n n so nu g elm e den,_ istihdaf ettikleri n ih a gayeye irim e i h a k l b u lu y o rd u . G re k le m in d e o id u u g ib i ltin le m in d e d ahi d n y a n n s o n u n d a n evvel h ristiyan h k m d a r n n (F rank k ral y a h u t B izans im p a ra to ru n u n ) K u d s e girecei ve K u rtarcy a d n y e v tacn iade edecei efsanesi car idi. M s l m a n la r ise s ta n b u lu n s u k u tu n u n d n y a n n s o n u n a te k a d d m edeceini m it e d iy o rlard (1 4 ). E m e v le rin y e g n e d in d a r halifesi o lan n m e r II (7 1 7 - 7 2 0 ) n in hicretin y z n c senei d e v riy e sim ( 7 2 0 ye d o ru ), selefi halife S le y m a n z a m a n n d a s ta n b u lu n m uv affaky etiz m u hasa ra snd a n sonra, slm d e v le tin in ve a y n z a m a n d a d n y a n n s o n u n u n b e k le n ild i i bir za m a n d a , id ra k etm i o lm as srf bir tesadf eseri olm asa gerektir (15). stanbul m u h a sa ra sn d a n on drt sene sonra, g a rb Avrup ad a, sp an y ad a n baly an A rap taarru zu, zayf b ir F rank k ira ln n k u d re tli bir saray n a zr o lan arl M artel tarafndan d u r d u r u lm u tu r (16). 718 senesi m a l b iy e tin d e n sonra A raplar, bilhassa im alde H a zar tehlikesi ba gsterdikte, Leon III n l m n e k adar c id d h i b ir asker harekette b u lu n m a d la r . Leon I I I n , o lu ve halefi K o n stan tn i H a zar h a n n n k z ile e v le n d irm i ve b u suretle y eni ak rabasiy le b ir ittifak y ap m o ld u u n u y u k a rd a g r m t k . Bu suretle, A raplara kar y a p t m cadelede Leon ik i m ttefik b u l d u : ilk nce B ulg arlar, b il h are H azarlar. B una ra m e n A raplar rah at d u rm a d la r : Anad o lu y u istil etm ekte d e v am ettiler ve b iro k defalar garp istik am e tind e o ld u k a derinlere n fu z ettiler, hatt bazan

zn ik e , y a n i M a rm a ra n n sahil h av alisine k a d a r so k u ld u lar. S altan a tn n s o n u n d a Leon I I I A raplar F rigy ada k in Akroin o n da (b u g n k A fy on karah isar K o n y a d e m ir y o lu ze rinde) geri atm a a m u v affa k o ldu . B u m a lu b iy e t A raplar A n a d o lu n u n g arp k s m n tah liy e edip arka d o ru e k il m ee icbar etti. M s l m a n la r A k ro in o n m uh are b e siy le T rk le rin m ill k a h r a m a n ve islm iy e tin a m p iy o n u Seyit Battal G a z i efsa nesini b irle tirm e k te d irle r; b u zatn trbesi b u g n d a h i Esk ie h rin (eski D orilaion) c e n u b u n d a k in b ir k y d e gsteril m ektedir. Tarihte b u k a h r a m a n temsil eden ahs A k ro in o n m u h a re b e s in d e m a k tu l d m olan m s l m a n A bdullah-l? Battal d r (17). V III in c i asrn ortasnda A rap h a life li i slle d e iik li i, y a n i E m e v ile rin devrilm esi ve A bbasiler tara fn d a n istihlf e d ilm e sin d e n k a n v a h im d a h il k a rg a a lk la ra sahne tekil etti. A bbasiler p ay itah t ve h k m e tle r in in u m u m k a ra rg h n a m d a n B izans h u d u d u n d a n ok uzakta, D icle sah ilin d e b u lu n a n B adata naklettiler. B u n d a n d o la y Leon I I I n hat lefi K o nstantin V, m uv affa k iy e tli b irta k m seferlerden sonra im p a r a to r lu u n h u d u tla r n ark istikam etinde, A n a d o lu n u n m n te h a s n a kadar, geniletebildi. Fakat re n z a m a n n d a , halife El-M ehdin in idaresi altnda A raplar tekrar A n a d o lu y a m uvaffakiy etle taarruz etm ee b a lad la r ve (782-783) te im p arato rie sulh istem ek m e c b u riy e tind e k a ld . B u n u tak ip eden ve sene iin aktedilen an lam a im p a ra to rlu k iin son derece u ta n d rc idi. m p a ra torie A raplara, ik i taksitte d e n m e k artiyle 7 0 - 9 0 0 0 0 d i n a r lk ( denarii ) senev b ir vergi v e rm e i ta a h h t ed iy o rd u . o k m u h te m e ld ir ki ren tarafndan a y n senede (783) Slav is y a n n bastrm ak i in M ak edo ny a, Y u n a n is ta n ve Peloponnese g n d e rilm i o lan k talar, garp ce ph e sind e m e g u l ol d u k la r n d a n , B izansm A n a d o lu d a k i m e v k ii zay flam tr. 7 9 8 de, halife H a ru n - l -R eid za m a n n d a , A ra p la rn k a zan m o ld u k la r m u v affakiy etlerde n sonra, B izans im p a ra to rlu u ile y e n i b ir m u a h e d e a k te d ild i: ve rgiy e m te a llik m a d d e b a k i k a ly o rd u . zav riy a sllesi im p a ra to rla r B u lg a rla rla gayet faal m nasebatta b u lu n d u la r. Ksa b ir z a m a n d a n b eri aa T unada m h im bir m e v k i ih ra z etm i o lan B ulg arlar A s p a r h u n ese-

r in i y k m a istihdaf eden B izansm teebbslerine kar siyas v a r lk la r n m d a fa a etm ek m e c b u riy e tin d e kaldlar, B ulg ar k ra tl n n V III nci asrdak i vaziyeti son derece k a r kt. Bir taraftan B ulg ar kafileleri ve b u n la r n reisleri han y k se k n v a n n a lm a k iin ara la rn d a m cad e le ediyorlar ve b u suretle b irta k m h a n e d a n b u h r a n la r h u su le g etiriy or lard ; die r taraftan B ulgarlar, daha h e n z yeni fatihler o ld u k la rn d a n , h k im iy e tle ri altna alm o ld u k la r y arm a d a S lv la rn a kar m cad ele etm ek m e c b u riy e tin d e idiler. V I in c i asrn sonu ve V III nci asrn b a lang c B u lg ar h a n la r k e n d ile rin in en tehlikeli d m a n 'o la n B izans im p a ra to rlu u ile o lan m n ase b e tle rin d e ok b y k bir m a h a re t gsterdiler. B u lg arlarn , B izans taht ze rin d e ,h a k id d ia sn d a b u lu n a n Justin ia n II yi h im a y e etm i ve Leon I I I e, b u im p a ra to ru n A raplar s ta n b u ld a n tardetm ek iin y a p m o ld u u m c a d e lede, geni y a rd m d a b u lu n m u o ld u k la rn a y u k a rd a iaret etm itik. Bu hdiselerden sonra B izans m u h a rrirle ri, B ulg arlar h a k k n d a , otuz senelik b ir devre iin, b ir tek k e lim e d a h i y az m a m a k ta d rla r. Leon I I I n za m a n saltanatnda B ulg arlar im p a ra to rlu k ile a ra la rn d a k i s u lh u m u h a fa za y a m u v affa k o ld u lar. K onstantin V in z a m a n saltanatnda B u lg arlarn B izansla olan m n ase b a t gerginleti. ark h u d u d u n d a n k a ld rlm ve T rakyaya y erletirilm i o lan S uriy elile r ve E rm e n ile rin y a r d m iy le im parator, B ulg ar h u d u d u b o y u nca, b irta k m ta h k im a t v c u d e getirdi. B u lg arlarn stanbu l elisi Konsta n tin den o ld u k a m te k e b b ir b ir m u a m e le g rd . B u h diseleri m te a k ip B u lg arlar asker h are k ta baladlar. K ons tantin b u n la ra kar, k a ra d a n ve den izd en, sekiz y a h u t d o k u z sefer icra etti: esas gaye B ulgar k r a ll m im h a etm ekti. Bu seferler, m u h te lif safhalar gsterm ek suretiyle, dev am ettiler ve en n ih ay e t K onstantin gayesine vasl olam ad. Bu n u n la beraber baz m v e r r ih le r K o n stan tin i B ulgarlara kar y a p m o ld u u a z im k r m cad e le d e n ve v c u d e ge tirm i o ld u u b iro k kalelerden do lay "ilk B ulg ar ld r cs (Bulgaroktonus) tesm iye etm ektedirler (18). B u lg a rla rn slle k a rk lk la r V III inci asrn son sene lerinde sona e rd i; a y n z a m a n d a B u lg arlar ile S lv lar ara sn d a k i tezad hafifledi. Bu, slvlam ve Bizans im p a ra to r lu u n a kar gayet va zh taarruz projeleri besliyen k u v v e tli

b ir devlet halin e g elm i o lan IX u n c u asrd ak i Bulgarista n n te e k k l n n balangc idi. B u lg a rla rn b u iecavz p olitik as K o nstantin V I ve annesi r e n in z a m a n saltanatn da ak b ir surette k e n d in i gsterdi: B izans im p a ra to rlu u v a h im asker m uvaffakyetsizliklerrien sonra, B ulg arlara ver gi v e rm e e k a tla n m a k m e c b u riy e tin d e ka ld . V I I I in c i asrda B u lg arlarla im p a ra to rlu k a ra sn d a k i ih tilf la rd a n bahsd erken B u lg a r k u v v e tle rin in , B u lg ar k ra ll n a tb i S la v la r d a h i ih tiv a etm i o ld u u n u u n u tm a m a m z l zm d r. D i e r taraftan B alk an y a rm a d a s n n S lv la r tara fn d a n igali V I I I in c i asrda d a h i d e v am etti. Leon I I I za m a n n d a , m u k a d d e s m a h a lle ri ziyarete g id e n b ir g arp h ac s P eloponnes e h irle rin d e n M o n e m b a siay u r a m ve b u e h rin S lv to p ra n d a b u lu n d u u n u yazm tr ( in Slavinia terra ) (19). S lv la rn , V III in c i asrda, D ir r a k iu m da (D u ra zzo ) ve A tinad a d a h i m e v cu d iy e tle ri z ik r o lu n m a k ta d r (20). K onstantin P orfirogenetin a a d a k i satrlar (b u n lar b u eserin ev v e lk i k s m n d a d a h i zikre tm itik) a y n za m a n d a K o nstantin V de v rin e d a h i aittirler: Veba b t n d n y a y z n e y a y ld k ta n sonra b t n P eloponnes slvlat ve barbarlat* (21). M e llif b u ra d a talyadan g e lm i ve bilhassa c e n u b Y u n a n ista n ve stan b u ld a b y k tah ribat y a p m o lan 746-747 senesi m th i sa lg n n kasdetm ektedir. Afet getikten sonra payitaht tekrar n fu s la n d rm a k iin K o nstantin stan b u la m u h te lif vilyetlerden in sa n la r getirtti. A h a lin in k a n aa tin e gre d a h i P eloponnes V I I I in c i asrn ortasndan itibaren slvlam tr. A halisi hastalk y z n d e n m a h v o lm u y a h u t stanbu la getirtilm i o lan Y u n a n is ta n e h ir ve k y le rin in y e rin d e b irta k m y eni ko lo nile r v c u d e g e tiriliin i a y n devreye izafe etm ek lzm d r. V III inci asr s o n u n d a im paratorie re n Slv k a b ile le rin e kar,, Y un a n ista n , S e ln ik ve Peloponnese h u su s b ir heyeti seferi ye g n d e rd i (22). B ilh are b u Y u n a n is ta n S lavlar rene k a r y a p la n suikaste geni m iky asta itirak ettiler. Bu h diseler S lv la rn V III in ci asrda, y a ln z n ih a ve sa la m bir surette, b t n Y u n a n is ta n da d a h il o lm a k zere, B alkan y arm a d as arazisine y erlem i o ld u k la r n deil, fakat im p a r a to rlu u n siyas h ay a tn a d a h i itirak ettiklerini gster m ektedir. IX u n c u asrda B ulg arlar ve S lv la r B izans im p a r a to r lu u n u n en teh lik eli ik i d m a n o lacaklard.

ZAVRYA YAHUT SURYE SLLES MPARATORLARININ DAHL SYASET. KANUNLAR. TEMLER


Leon I I I y a ln z kab iliy e tli b ir ef ve haric d m a n la ra kar im p a r a to r lu u n a z im k r bir m d a fii o lm a k la k a lm a d : a y n i z a m a n d a u y a n k ve h a k m bir k a n u n v z u o ld u u n u ispat etti. B y k Ju stin ia n z a m a n n d a bile kodeks, D igest ve nstitut la rm ltince m etinleri v ily etlerin ekserisinde gayet az, y a h u t fena anlaly o rd u . B iro k m n ta k a la rd a , bilhassa arkta, eski m a h a ll te a m lle r resm m e v zu a ta tercih o lu n u y o r d u : V in c i asr S u riy e k a n u n m e c m u a s n a gsterilen rabet b u h u s u s u aka gsterm ektedir. G re k d ilin d p nered ilm i o lan N o veller (Novellae) y a ln z g n l k k a n u n meselelere m n h a s r k a ly o rla rd . Fakat V III in c i asrda a rk ta Suriye, Filistin ve M s n , ce nup ta im a l A frikay , im ald e ise B alkan y a rm a d a s n n im al k s m in i ta m a m iy le ka y b e t m i o lan im p arato rlu k , lisan b a k m n d a n , g n d e n g n e d a h a fazla g reklem iti. H ayat artlarn d a B y k Ju s tin ia n d a n sonra v u k u b u la n d e iik lik le rin ak isle rin i ih tiv a edebilecek, h erkesin d a im a k u llan ab ile ce i b ir ek ilde greke b ir k a n u n m e c m u a s n n neri b ir ihtiy a h a lin i aidi. Leon I I I b u k a b il b ir k o d e k sin l z u m u n u ta m a m iy le ta k d ir etti. B u eserin tertibini, a z a la n k e n d isi tara fn d a n seilm i b ir k o m is y o n a havale etti. Bu k o m is y o n u n m esai s inin neticesi Ekloga,, a d n tayan b ir k o d e k sin h a k m ve d in d a r im p arato rla r Leon ve. K onstantin,, n a m n a nered ilm esi oldu. B u k o d e k sin tam neir ta rih in e gelince X IX u n c u asrn baz g arp lim le ri E klo gay Leon saltanatnn so n u n a izafe e diy orlar (739-740) (23), R u s bizan tin isti V. G . V asilievski ise b u eserin Leon saltanatnn b a la n g c n a k a d a r k a rm a a m te m a y il g r n y o r d u (7 2 6 ya d o ru ) (24). B u g n en y eni m tahassslar, h a k l olarak, E k lo g a 'n n neir tarih i olarak 7 2 6 senesi M art a y h k a b u l etm ektedirler (25). B u n a ra m e n son za m a n la rd a E k lo g a n n Leon I I I ve K ons tantin V z a m a n n d a ne re d ild ii h a k k n d a tereddtler izh a r o lu n m u tu r (26). E k lo g a n n u n v a n (bu k e lim e m n te h a p paralar,, y a h u t hlsalar m a n a sn a gelm ektedir) b u eserin m e h a zla rn teba r z ettirm ektedir. E k lo g a yle tarif o lu n m a k t a d r : H a k m ve d in d a r im p a ra to rla r Leon ve K o n stan tin in em irle riy le
Bizans mparatorluu Tarihi 20

(neredilen) ve Ju s tin ia n n nstitut, Digest, K odeks ve N o v e llerine gre insaniy etin m enfaatlerini daha geni bir l d e tem in etm ek m aksadiyle (greke et x <ptX av9p)nxepov) y a h u t b a zla r tarafndan tercm e e d ild i i vehile ispat etm ek m a k sad iy le (27) tertip e d ilm i m n te h a p k a n u n la r hulsas,,. E k lo g a n m m eth alinde, ev v e lk i im p arato rla r tara fn d a n n e re d ilm i olan irade lerin m u h te lif eserlere d a lm o ld u k la r ve b u n la r n m a n a la rn n , bazla r iin g anlalr, bilhassa A llahn h im a y e sin d e b u lu n a n ahane ehirde y a a m y a n la r iin hi a n la lm a z bir hal a ld aka y azld r (28). M uhtelif eserler ibaresi ile p ratik hayatta k u lla n la n ve alelekser ltince o rijin a lle rin y erine k a im olan Ju stin ia n k a n u n m e c m u a la rn n greke tercm eleri ve m te a d dit erhleri k a s d o lu n m u tu r. Bu greke te rc m e ve erhleri an ly a b ile c e k pek az insan v a rd . Eserlerin o k lu u , b u n la r da rastlanan te n e v v ve m b a y e n e tle r B izans im p a ra to rlu u sivil k a n u n la r n n tatb ik m d a b y k k a r k lk la r h u su le g e tiriy o rd u . Leon I I I vaziyeti ta m a m iy le k a v ra d ve b u n a b ir are b u lm a k e n d in e gaye ittihaz e dind i. E k lo g a n n m eth a lin d e iza h o lu n a n prensipler h a k ve adalet fikirle riy le m e b u d u rla r. B u n la ra gre h k im le r nefislerinde b t n nsan ihtiraslar bask altnda b u lu n d u r m a l ve iyi m u h a k e m e etm ek suretiyle ta m a m iy le adalete u y g u n k a rar lar v e rm e lid ir . . . . m z a y a k a y a d m o lan lar istih k a r e t m e m e lid ir ...............b ir c r m ilem i olan ku dretli bir ahs cezasz b ra k m a m a ld r . . . . . rvet a lm a m a l drlar. A d l tekilta m e n s u p b t n m e m u rla r im p arato run d in d a r hzinesi,, nde n m u a y y e n cretler a lm ald rlar, tki adaletlerine iltica edecek olan b ir k im se d e n h i b ir ey alm a snlar ve p ey g a m b e rin adaleti para m u k a b ilin d e satyorlar (Am os 2, 6) ke haneti ta h a k k u k etmesin ve bizler d a h i e m ir le rini ifa e tm e d iim izd e n dolay A lla h n gazab na u ra m o lm y a lm (29). Bizzat onsekiz fasla (tituli) a y rlm olan E klo ga m e d e n h u k u k u ve ok m a h d u t b ir m iky asta a r ceza h u k u k u n u ih tiv a etm ektedir. B urada evlenm e, n ia n la n m a , cihaz ve e rk ein kadn a, m u a y y e n artlar altnda, terkettii em val, vasiyetnam e, vasiyetnam esiz lenler, vasler, klelerin azad, ahadet, alm ve satm , iratlar ilh... bahis m e v z u u d u r.

Y a ln z b ir fasl cezalardan bahsetm ekte ve a r ceza h u k u k u n a ait bir k s m ih tiv a eylem ektedir. . E kloga, b ir o k h ususlarda, Ju s tin ia n k o d e k sin d e n a y rl yor, hatt bazan b u ko de ksi cerh bile e d iy o r d u : Ekloga, baz y erlerinde, Ju s tin ia n n resm k a n u n la r d n d a k a la n team l k a n u n la r n a h k m n k a b u l ed iy o rd u . E k lo ga Ju stin ian k a n u n la riy le m u k ay e se edilecek olursa b ir in c in in baz h u suslarda kinciye n a za ra n b y k b ir te rak k i g sterdii g r l r. Mesel, ev le n m e e m te a llik k a n u n la r a d a h a y k s e k hristiy a n te l k k ile rin in ith al e d ilm i o ld u u gze arpyor. D o r u s u n u sy le m ek lzm g e lirse cezalar fasl v c u d u n sakat la n m a s n art ko an ve m c r im in el, dil ve b u r n u n u n kesil m e sini v e y a h u t g z le rin in k a rlm a sn em reden b iro k m addelerle d o lu d u r . Fakat b u n o kta bizi E k lo g ay b arbar bir k a n u n olarak te lk k i etm ee sevketm em elidir; n k b iro k hallerde b u cezalar l m cezas y erine k a im o lm aktad rlar. B u n d a n d o lay iz a v riy a l im parato rlar, v c u d e g etirm i ol d u k la r k a n u n eserin seleflerininkirtden daha nsan o ld u u n u il n etm ee h a k k a za n m la rd r. U n u tm a m a ly z k i E k lo g a herkes iin, ku d re tlile r y a h u t acizler, ze n g in le r y a h u t fakirler iin a y n i cezalar tatbik e d iy o r d u ; h a lb u k i ju s tin ia n k a n u n la r pek ok defalar m c r im in tim a vaziyetine gre cezalar tayin ediy or ve c r m le r in y e k d i e rin d e n tefriki h u su su n d a kat esaslar tespit etm iy o rlard . D ek line gelince, E kloga m u h te lif h u k u k prensipleri teyit etm ek zere y a zl m b irta k m eserleri no t h a lin d e gsterm ekle te m a y z edi y o rd u . R o m a h u k u k u n u n r u h u h r is tiy a n l n d in m u h i tinde istihale g e iriy o rd u (30). V I I I in c i asrda ve IX u n c u asrn b y k b ir k s m n d a , M a k e d o n y a sllesi ik tid a r m e v k iin e k n c y a k a d a r (867), E k lo g a h u k u k tedrisinde m ra c a a t k itab olarak k u lla n ld ve b u suretle Ju s tin ia n n nstitutla r m n y erine k a im oldu. E k lo g a biro k defalar g zden geirildi. Mesel h u s u s bir E k lo g a (Ecloga privata) ve b ir de g eniletilm i h u s u s bir E k lo g a ( Ecloga privata aucta) b iliy o ru z (31). M a k e d o n y a lI B asilin tahta c l s u n d a n sonra Justi n ia n k a n u n la r le h in e b ir d e iik lik h u s u le geldikte zavriy a l im p a ra to rla rn k a n u n vesikalar resm en g l n (y ah u t tam tercm esine gre budalaca szler) ve lh a k id e n in h ilfn d a o lm a k la ve m u c ib i selm et k a n u n la r m a h v e tm e k le tavsif o lu n d u la r (32). B u n a ra m e n M ak e d o n y a sllesi

im p arato rla r bile, evvelce m a h k m etm i o ld u k la r b u k a n u n m e c m u a s n d a n b iro k fasllar k e n d ile rin in h u k u k eserleri iin iktibas ettiler ve hatt b u im p a ra to rla rn z a m a n n d a E k lo g a y e nid e n g zd e n geirildi. Leon ve K o nstantin'in u n u tm u o ld u k la r E k lo g a m n m teakip devirlerde, bilhassa R u sy a d a orto do ks kilise sinin h u k u k m e c m u a la r n n b ir k s m n tekil etm i o ld u u n u kayddetm eliy iz. E k lo g a y Kormaya Kniga, y a n i K avaid kitab, y a h u t dar kodeks a d n tayan rusa b ir eserde iki sa d k im p arato r, son derece h a k m ar Leon ve K onstantin fasllar serlevhas altnda b u lu y o r u z (33). E k lo g a n n eski S lav k a n u n eserleri ze rin d e icra etm i o ld u u tesirlere dair b ir o k em areler v a rd r. E k lo g a n n zav riy a l im p a ra to rla rn aten b ir perestik r l o lan P a p a rrig o p u lo n u n sy le d ii g ib i, son derece c r etkr b ir ib d a * o ld u u tabi d o r u d e ild ir. B u tarihiye gre E k lo gam n m e llifle ri tara fn d a n ileri s r lm olan p re n sip le rin en ilerlem i m ille tle rin m e d e n k a n u n la r tarafn d a n k a b u l ed ilm i o ld u k la r b u g n d e , ancak z a m a n m z d a m uzafferiye t k a z a n m o lan d o k trin le ri b in sene evvel tatbik etm ek iin m cad e le etm i olari in s a n la rn dehasna m u a y y en b ir k y m e t v e rm e n in z a m a n g elm itir (34). B u k a b il tefsirlerin b ir Y u n a n m illiy e tp e rv e rin in hararetli ifade sin d e n baka b ir ey o lm a d n u n u tm a m a k l z m d r. Fakat G re k o - R o m e n v e y a h u t b izan te n h u k u k ta rih in d e y e n i bir devre am o lan E k lo g a n n b y k e h e m m iy e tin i k a b u l etm ek l z m d r : b u devre, M a k e d o n y a sllesi ik tid a r m e v k iin e k n c y a kadar, d e v a m e tm itir; b u tarihte Justi n ia n k a n u n la r , b iro k ve m h im tadiltla, tekrar m eriyete v a z o lu n m u tu r . Leon I I I n E k lo g a s n n g a y e s i b u d e v rin ca n l realitelerinin ih tiy a la rn k a r la m a k o lm u tu r. T arih ilm i die r h u k u k ab id e sin i zav riy a slle sin in ve bilhassa Leon I I I n eserine b a la m a k ta d r : b u n la r k y k o d e k si y ah ut ifti h u k u k u (v^o vecopytK) [bazlar b u n a zira k a n u n d a h i dem ektedirler] asker ko d e ks (vjio <jTpattmx) ve Rodos d e n iz k o d e k si (vfio otlm vauxuw) dir. B u v e s ik a n n m u h te lif ve rsiy onlar, elim izd e m ev cut b iro k el y a zm a sn n g sterdii gibi, u m u m iy e tle E k lo g a v e y a h u t d ie r h u k u k eserlere istinat etm ektedir :' fakat b u n la r bize b u eserin m e llifle ri v e y a h u t n e ir tarih le ri h a k k n d a

h i b ir m a l m a t v e rm e m e k te d irle r. B in aenaley h b u vesika la rn ta rih le rin i tespit etm ek iin b u n la r b izzat tetkik eylem ek, b u n la r n m e tin ve e k lin i ta k d ir ve b u n la r die r m m a s il ve sik alarla m u k ay e se etm ek icap eder. B u eserden en calibi d ik k a t o lan k y k o d e k sid ir (v[io Y E C 0 pYtx6 ). Bizans h u k u k u n u n en b y k m tah asss A lm a n lim i Zachariae v o n L in g e n th a l b u m esele h a k k n d a k i fik rin i de itirm itir. Bu lim ilk z a m a n la r b u ko de ksi h u su s b ir ah sn eseri olarak te lk k i ve V III IX . asra izafe ediyor ve b u eserin k sm e n Ju s tin ia n k a n u n la r, k sm e n da te a m l h u k u ka gre y a p lm o ld u u n u z a n n e d iy o rd u (35). Fakat b ilh are v o n L in g e n th a l k y k o d e k sin in Leon ve K o nstantinin h u k u k eserine d a h il o ld u u ve E k lo ga ile a y n i za m a n d a y a h u t az bir m d d e t sonra nered ilm i o ld u u neticesine varm tr (36). Fakat, a y n i zam an d a , Z. v. Lingenthal- ve R u s tarihileri V. G. V asilievski v e F. I. U sp enski b u v e sik an n m a h iy e tin i tespit e d iy o r la r d : Bu ko de ks k y ve tarla in z ib a tn n bir n iz a m n a m e s i o lu p iftilikte ilenen sularla itigal ediy ord u. H a k ik a te n b u ra d a bilhassa o d u n , tarla ve b a la rd a k i meyvala rn alnm as, m lk n tecavze u ram a s, o b a n la rn ih m alleri, h a y v a n la ra kar ve h a y v a n la r tara fnd a n y ap lan zararlar gibi h u su s la rn m u h te lif ekilleri bahis m e v z u u d u r . B u k a n u n u sureti h u su siy e d e tetkik etm i o lan R u s ta rih i si P a n e n k o ya gre k y kodeksi, k y l le r arasnda cari te a m l k a n u n a y a p lm b ir ilv edir. Bu ko d e ks o a n a k a dar v a z o lu n a n k a n u n la r d a n aza r itibara a ln m a m fakat k y l le r iin son derece l z u m lu o lan h u k u k a aittir,, (37). Y u k a r d a iaret e ttiim iz g ib i b u eser, v c u d e g etiril m i o ld u u tarihe d a ir h i b ir em are ih tiv a etm em ektedir. B u n a ra m e n b irta k m delillere istinat eden- baz tarih iler b u eseri Leon I I I de v rine k a d a r k a rm a k ta d rla r. Fakat b u m ese lenin n ih a b ir hal aresi b u lm a k ta n h e n z u z a k o ld u u n u itiraf etm ek lzm d r. B. A. P a n e n k o n u n iaret ettii g ib i b u k a b il b ir k a n u n a ihtiya, ancak V II nci asrdan itibaren k e n d in i gsterebilird i; b u m e c m u a ka b a ve sadedilne a m p ir ik karakte ri ve haleti ru h iy e si b a k m la r n d a n , E k lo g a n n v c u d e g e tirild ii d e v ird e n ziyade B izans m e d e n iy e tin in en b y k in h ita t d e v rin e y akndr (38). T abi b u delil m eseleyi halle m e d a r o lm a m a k ta d r.

Y a ln z u k a d ar sy le n e b ilir k i k y k o d e k s in in V III inci asrda ne re d ilm i o ld u u daha h e n z ispat e d ilm e m i ve b u eserin tarih i meselesi d a h a h e n z h a llo lu n m a m tr. F ik rim ize gre b u eserin n e rin in daha eski b ir devre k t n n b ir g n kefedilm esi ta m a m iy le m m k n d r . Son z a m a n la rd a C. V e rn a d sk i k y k o d e k s in in Ju s tin ia n II z a m a n n d a , y a n i V II nci asrn s o n u n d a tertip,, e d ilm i o ld u u nazariyesini ileri s r m t r (3 9); fakat b u n aza riy e k a b u l o lu n m a m tr (40). K y k o de ksi lim le rin d ik k a t n a za rla rn die r bir sebep ten do lay da c e lb e tm itir: b u ra d a m u a h h a r R o m a im p a ra to r lu u n d a cari k o lo n lu k ve top rak k le li in e (servage) dair h i b ir em areye tesadf o lu n m a m a k ta d r. Fakat k o de ks, y u k a rd a isim le ri geen tarih ilerin g r m o ld u k la r gibi, yeni bir eye, y an i k y l n n ahs m lk iy e ti, cebr al m a m k e lle fiy e tin in ilgas ve h areket serbestsinin ih d a sna dair baz im a la r ih tiv a etm ektedir. B tn b u hdiseler tarih iler tarafndan u m u m iy e tle im p a ra to rlu k ta S lav k o lo n i le rin in genilem esiyle m nasebe ttar gsterilm ektedir: ih tim a l Slavlar, k e n d ile rin e has h ay at artlarn ve bilhassa kom n a liz m i ith al etm ilerdir. P a n e n k o n u n , b u k a n u n la r n k o m n le r e ait araziyi n aza r itibare a lm a d n id d ia eden faraziyes z a m a n m z tarihileri tara fn d a n h a k l olarak redd o lu n m a k ta d r. S la v la rn B izans im p a r a to r lu u n u n d a h il rf ve detleri z e rin d e m stesna b ir tesir icra ettiklerini id d ia eden ve Z. v. L in g e n th a lin otoritesi sayesinde b ir im a n m ertebesine k a rlm olan ve B izans tarih i sah asnda te m a y z eden m e h u r R u s lim le ri tarafndan m d a fa a o lu n a n n azariye tarih eserlere salam b ir surette yerlem itir. m p a ra to rlu k d a h ilin d e k i Slav k o lo n ile rin e ait u m u m m a l m a tta n m a ad a b u lim le r k k serbest k y l m a lik n e si ve k o m n ,, te l k k is in in R o m a h u k u k u n a y ab a n c o ld u u n u n aza r itibare a lm a k suretiyle b u faraziyeyi teyid e a lm la rd r: b in a e n a le y h b u te l k k in in B izans h ay atn a y a b a n c b ir m il, y an i Slav u n s u ru vastasiyle g irm i olm as l z m g elm e ktedir. B u ra d a u n u da k a y d e tm e liy iz k i V. N. Z latarski k y ko; dek sinde Slav tesiri b u lu n d u u naza riy e sin i desteklem ek ve b u k o de ksi Leon III e izafe etm ek suretiyle b u tesiri im p a rato run B ulg arlara kar tatbik etm i o ld u u siyasetle izah

etm ek istem itir: k a n u n la r n a Slav rf ve det p re n sip le rin i ithal etm ekle im p a ra to r ta h a k k m altn d a b u lu n d u r d u u S lavlar B ulg ar tesirinden k u rta rm a k ve o za m a n la r Siavlara pek cazip g r n e n bir B ulg ar ittifaknn n n e gem ek a rz u s u n d a b u lu n m u tu r (41). B u n u n la beraber gerek Teodos ve Ju stin ian k o d e k sle rin in ve b u son im p a ra to ru n N o v e lle. rin in , gerek son za m a n la rd a p a p ir s ve azizlerin h al terc m e le rin in im d iy e kadar o ld u u n d a n d a h a esasl tetkiki, o l d u k a va zh b ir surette, R o m a im p a r a to r lu u n d a dahitim arlar d a h ilin d e h r k y l le rin b u lu n d u u n u ve ok eski bir devirde k o m n e ait a ra zin in m e v cu t o ld u u n u ispat etm i tir. B inaenaley h k y k o d e k sin d e n h i b ir u m u m netice k a rla m a z ; bu ko de ks sadece, d ie r vesikalarla birlikte, B izans im p a ra to rlu u n d a , to p ra k k le li in in y a n n d a h r ve k k k y l m a lik n e le ri ve h r k y k o m n le r i m e v cut o ld u u n u gsterm ee m e d ar o lm a k tad r. F. I. U sp enski k y kodeksine b t n im p a ra to rlu a am il u m u m bir m a h iy e t atfetm ek ve b u k o d e k sin h r k y l s nf ve k k arazi sahipleri h u s u s u n d a arkn ktisad in k i af tarih i iin bir balang no ktas tekil etmesi icap ettiini beyan etm ekle b u esere l z u m u n d a n fazla b ir eh e m m iy e t ve riy o r (42). Fakat b u m u h a k e m e o k u y u c u y a top rak k le li in in V II nci y a h u t V III in ci asrda ta m a m iy le l v e d ilm i o ld u u fik rin i ve re b ilir: h a lb u k i h i te byle d e il dir (43). Bizans imparatorluu tarihi n d e k y k o d e k sin i Leon I l l n ve o lu n u n eseri olarak k a b u l eden C h. D ie h l d a h i ky k o deksi b y k m a lik n e le rin teh lik eli in k ia fn tah d it etm ek, m sta k il k k m a lik n e n in m a h v o lm a s n a m n i o lm a k ve k y l le re daha m sa it artlar tem in etm ek iin gayret sarfediyordu (44) dem ekle biraz ileri g itm i oluyor. K y k o d e k s in in en son nir, m te rc im ve m d e k k ik i, n g iliz lim i W . A sh bu rne r, ruscay ve rus lm tetkik atnn neticelerini b ilm e d i in d e n v. L in g e n th a lin fik rin i k a b u le tem a y l g steriyor: A s h b u rn e re gre b u zira k a n u n ikonoklastlar k a n u n la r n n bir k s m d r ve m e v cu t te a m lle rin b y k m iky asta b ir te rkib id ir. Fakat a y n i z a m a n d a A s h b u rn e r Z. v. L in g e n th a ldan no ktad a a y r lm a k ta d r : 1. K a n u n u n menei; 2. b u k a n u n a tbi ziraatiler s n fn n k a n u n vaziyeti; 3. b a his m e v z u u ik i tim ar e k lin in iktisad karakteri. K y k o d e k si

n in E k lo g a ile o lan m nasebe ti Z. v. L in g e n th a lin id d ia ettii k a d a r y a k n deildir. A sh b u rn e r, b u k o d e k sin tasvir ettii sosyetede, iftinin serbeste b ir tim a rd a n die r bir tim are g id e b ild i in i id d ia etm ekle d a h i Z. v. L in g e n th a ldan ay rlm a k ta d r. Fakat Z. v. L in g e n th a l ile b irlik te b u k a n u n u n ih tiv a ettii a m ira n e s l b u n b u eserin h u s u s b ir ahsn k a le m in d e n k m o lm a y p k a n u n bir otoritenin eseri o ld u u n a iaret ettiini ta n m a k ta d r (45). B u g n ise, z a n m m z a gre, im p a r a to r lu u n y eni tim a b n y e si z e rin d e k i S lav tesiri n azariy esini tam a m iy le terketm e k ve b t n d ik k a t n a za rla rn ilk ve m u a h h a r im p a ra to r lu k ta h r k k m a lik n e ve k y k o m n le r i m eselesinin tetkiki ze rin d e , b u b a k m d a n g a y ri kfi surette tah lil e d il m i o lan y eni m alzem e lerde n ve eski v e sik alard a n istifade etm ek suretiyle, teksif etm ek l z m d r (46). K y k o d e k sin in tarih i meselesi ise h a lle d ilm e e m uh tatr. Son za m a n la rd a k y k o d e k s in i B izans p ap irsle riy le m u k ay e se etm ek iin u ra lm tr (47). Fakat bazan pek c a lib i d ik k a t o lan ibare b e n ze rlik le rin d e n neticeler k a r m a k caiz d e ild ir; n k b u benzerlikler, A s h b u rn e rin sy le d ii g ibi, ispat edilm esine l z u m o lm y a n eyleri ispat etm ekten baka bir ie y a r a m a m a k ta d r la r : y a n i b u n la r sa dece a y n i d e v ir k a n u n a d a m la rn n a y n i c m le le ri k u lla n m o ld u k la r n gsterm ektedirler (48). K y k o de ksi Slav tetkikleri b a k m n d a n b y k b ir e h e m m iy e t arzetm ektedir. Bu k o d e k sin eski rusa b ir tercm esi gerek m u h te v iy a t, gerek tarih i b a k m n d a n son derece k y m etli b ir top lam a eser tekil etm ekte ve ortodoks prenslerin
btn ilerini ona gre tanzim etmeleri icap eden kanun mecmuas

u n v a n n tam ak tadr. M e h u r R us kano nisti A. S. P avlov k y k o d e k s in in rusa terc m e sin in tenkitli b ir e d isy o n u n u neretm itir. K y k o d e k s in i S rp larn eski h u k u k m e c m u a la rn d a d a h i b u lm a k k a b ild ir, B izanten h u k u k eserlerin e ly a zm a la rn d a deniz k o deks i ve asker kodeks i sk sk E k lo g a d a n v e y a h u t d ie r b ir k a n u n v e sik ad a n sonra b u lu y o r u z . B u ik i k a n u n u n ta r ih i tespit e d ilm e m i tir; fakat baz delillere istinat eden b ir ta k m tarih ile r b u n la r zav riy a sllesine izafe etm ekte dirler.

D e n iz k o de ksi (leges navales, vojo vamxo), y a h u t elyazmala rn d a b a zan tesm iye e d ild i i g ib i Rodos d e n iz kodeksi d en iz ticaretini ta n z im etm ek zere y a p lm b ir k a n u n d u r . Baz tarih iler b u k o d e k sin D igestin Rodos den ize atm a k a n u n u (lex Rh.od.ia de jactu) a d n tayan G re k h u k u k u n d a n a ln m o lu p g e m iy i k u rta rm a k iin h a m u le n in b ir k s m n den ize atm ak m e c b uriy e ti hsl o ld u k ta za ra rn g em i sahibi ile h a m u le sah ip leri arasnda sureti ta k s im in d e n b h is 14 n c k ita b n n 2 nci faslndan istinsah e d ilm i o ld u u n u farz etm ektedirler. B u g n tarih ilm i d e n iz k o d e k s in in D igest ile m nase b attar o ld u u n u , a y n i z a m a n d a Z. v. L in g e n th a l tara fn d a n id d ia ve tasdik edilm i o lm a sn a ra m e n , E kloga ile o lan rabtasn k a b u ld e n im tin a etm ektedir (49). Bu kodeks, bize k a d ar gelen ekliyle, pek m u h te lif devir ve m u h te lif m ahiyette birok m a lze m e d e n m te e k k il topla m a b ir e s e rd ir: b u m a lze m e n in b y k b ir k s m h i p h e siz m a h a ll te a m lle rd e n aln m tr. W . A sh b u rn e re gre d e n iz k o d e k s in in n c k sm , b u g n k ekliyle, B asiliklerin (50) L I I I n c k ita b n a g irm e k iin ta n zim e d ilm itir; A sh b u rn e r b u h disede n deniz k o d e k s in in ik in c i e d is y o n u n u n B asilikleri tertip etm i olan ahslarn ih tim a m y a h u t idaresi altnda m e y d a n a getirilm i o ld u u neticesini karyor. B inaenaley h bize k adar gelm i o lan m e tinle r ik in c i e disy onu tekil etm ektedirler (51). D e n iz k o d e k s in in s l b u d a h a ziyade resm b ir v e sik an n s l b u d u r ; fakat m u h te v iy a t Ju s tin ia n n D igestin d e n ok fa rk ld r; ve gayet ak bir surette m u a h h a r tesirlerin d a m g asn tam ak tadr. Bu ko de ks g e m in in ve h a m u le n in e m niyeti m eselesinde g em i sahibine, g e m iy i k ira la m o lan tacire ve y o lculara terettp eden m esu liy et hissesini tespit etm ek tedir. B u n la r frtnalar ve k o rsa n la rn tecavzlerine kar sigorta y erine k a im o lm a k zere, b ir m ik ta r p ara ve rm e e m e c b u rd u rla r. Bu m e c b u riy e t ve d ie r b irta k m h u su s n i za m n a m e le r V II nci asrda, H e ra k liu s dev rinde, deniz ticareti ve g e m ic ili in , A rap ve Slav k o rs a n la rn n d e n iz seferleri y z n d e n , b y k tehlikelere m a ru z k a lm a la rn n bir netice sidir. K o rsan lk o k adar tabi bir hdise o lm u tu ki gem icile r ve tacirler ticar ilerini ancak zarar ve ziy a n la rn pay la m a k suretiyle ifa edebiliyorlard.

D e n iz k o d e k sin in y ap lm o ld u u tarih anc ak tak rib i olarak tespit o lu n a b ilm e k te d ir. Bu eserin h usus ahslar tarafndan M. s. 6 0 0 ile 8 0 0 arasnda tertip e d ilm i olm as m u h te m e l dir. H e rh ald e k y kodeksi, den iz k o d e k si ve asker kodekse a y n i m ene atfetm ek iin h ib ir sebep y o k tu r (52). M a k e d o n y a slle sin in Ju stin ian h u k u k u n u n k a idelerin e r c u etm esine ra m e n den iz ko de ksi m e riyet m e v k iin d e k a l m akta d e v am etti ve X u n c u , X I inci ve X II n ci asrlarda yaam olan baz B izans h u k u k in a s la r n a tesirlerde b u lu n d u . Bu k a n u n u n ipkas, V II nci ve V III in c i asrlard an sonra, Bizans d en iz ticaretinin k a lk m a m a d n gsterm ektedir. taly a n la rn b u n la r b ilh a re A k d e n iz ticaretini in h isa rla rn a a lm la rd r husus d en iz n iz a m n a m e le ri va rd . Bizansm- d en iz ticaretinin inhitata y z tu ttu u ay n i dev irde d e n iz k o de ksi m e riyet m e v k iin d e n k a lk t; X I I I n c ve X I V n c asr h u k u k ve sik ala rn d a b u k a n u n d a n h i b ir bahis y o k tu r (53). A sker kodeks y a h u t asker k a n u n la r (leges militares, vojo cTpaxtwTtx) Digest, Ju stin ia n K odeksi, E k lo g a v,e d i e r m u a h har m e h a zla rn m ufassal erh le rin in h u l s a la rn d a n m r e k k e p tir; m u a h h a r m e h a zla rd a n a ln m o lan k s m la r m etne b ilh a re ilv e o lu n m u la rd r. Bu ko d e ks isyan, itaatsizlik, firar, zina ilh... g ib i b ir c r m ilem i o lan b ir askere verilecek cezalar say m ak tadr. Bu k o d e k s in tespit ettii cezalar son de rece idde tlidir. E er asker kodeksi zav riy a sllesi de v rine izafe eden baz lim le rin fikri (54) d o ru olsayd, Leon I I I tara fn d a n B izans o rd u s u n a ithal e d ilm i o lan d is ip lin in iddeti h a k k n d a m k e m m e l bir vesikaya m a lik o lu r d u k : fakat asker kodekse dair elim izd e b u lu n a n ok no k san m a l m a t bu eseri Leon I I I e izafe e tm e k li im iz iin kfi gelm e m ekte dir. G z d e n geirm i o ld u u m u z b u k o d e k s b a h s in i biti* rirk e n ne k y kodeksi, ne d e n iz k o d e k si ve ne de asker ko d e k sin katiyetle zav riy a l im p a ra to rla rn eseri olarak te lk k i o lu n a m y a c a n sy liy e b iliriz (55). T arih ilerin ekserisi, F in la y dan b a la m a k suretiyle, h a kikatte V II in c i asrda d o m u olan tem ler re jim i tekiltn V III nci asra ve hatt bazan Leon I I I n z a m a n saltanatna b a la m a k ta d rla r. Finlay yle y a z y o r: Y eni coraf bir tekilt, y a n i tem ler tekilt Leon I I I tara fn d a n v c u d e ge tirildi ve B izans devletinin d e v a m m d d e tin c e b a k i kald,, (56). G elzer d a h i b u meseleye d a ir kat bir h k m v e r

m ektedir. Bu lim e gre Leon, n ih a olarak, sivil m e m u r lar u za k la trm ve v ilyetlerdek i m lk k u d re ti asker m m e ssille rin eline tevdi etmitir,, (57). F. I. Uspensk iye gre esasl b ir d e iik lik an c a k zav riy a l Leon z a m a n n d a v u k u b u lm u ve tem lerdek i strateglerin k u d re tle ri vilyetlerdeki m lk id a re n in zara rna olarak, arttrlm tr (58). Fakat b ir no kta m u h a k k a k tr: o da L eonu n vilyet tekilt sah asnda v c u d e getirm i o ld u u esere d a ir e lim izd e h i b ir m a l m a t o lm a d d r. Y u k a rd a zikretm i o ld u u m u z IX u n c u asr o rtalarna ait A rap corafyacs b n H u r d a d b a h (b n H o rd a d b e h ) (59) saye sinde tem lerin bir listesine m a lik b u lu n u y o r u z (b u liste b u n la rn tekiltna dair baz m a l m a t d a h i ih tiv a etm ektedir.) B u m a l m a t V II nci asr tem lerine d a ir elim izd e m e v cu t m a l m a t la m u k ay e se etm ek suretiyle tarihiler b u tekiltn zav riy a h a n e d a n z a m a n n d a u r a m o ld u u d e iik lik le re d a ir baz neticelere v a r m la r d r. Bu suretle A n a d o lu d a V II nci asrn y u k a rd a zK ro lunan tem ine V III in ci asrda, ve ih tim a l Leon I I I z a m a n n d a yaratlm o lan ik i y e n i tem ilv e e d il d i in i g r y o r u z : 1 T h raisiy enler tem i; A n a d o lu n u n garp k s m n d a geni A natolikler te m in in g arp sa n c a k la rn d a k u r u lm u o lan b u teme b u ad T ra k y a d a n gelerek b u r a sn igal etm i olan A v ru p a l g a rn izo n la ra izafeten v e rilm i tir. 2. B u e lla riler temi; g eni O p s ik io n te m in in a rk n d a b u lu n a n b u tem , B uellariler y a n i im p a ra to rlu k y a h u t h usus ahslar tarafndan k u lla n la n R o m a l y a h u t ecnebi k talara izafeten b u ism i alm tr. K o nstantin P rofirogehet B uellarilerin o rd u y u tak ip ve o r d u n u n iaesini te m in ettiklerini,, s y l y o r (60). Bu suretle IX u n c u asrn ba lan g c n a d o ru A n a d o lu be teme m a lik ti; b u d e v rin m e h a zla r ('me sel 8 0 3 tarih li b ir m ehaz) b u n la r be ark temi,, (61) olarak g sterm ektedirler. A v ru p a d a , V I I I in c i asrn s o n u n d a ih tim a l y aln z drt vilyet v a rd : T rakya, M ak edo nya, Hellas (Y unanistan) ve Sicilya. Fakat IX u n c u asrn b a lan g c n d a A n a d o lu d a ka tem m e v cu t o ld u u m eselesine h a lle d il m i n aza riy le baklab ilirse de o za m a n la r m lk otoritelerin ta m a m iy le ortadan k a ld rlm ve b u n la r n vazifele rinin tam b u d e v irde asker valilere d e v re d ilm i o ld u u katiyetle sylenem ez. T em ler tekiltnda Leon III n o y n a m

o ld u u kat ro l d a h i ispat etm ek k a b il deildir; bu, srf b ir faraziyeden baka bir ey d e ild ir (62). zav riy a sllesi d e v rin d e tem ler r e jim in in genilem esi ve u m u m ile m e s i im p a r a to r lu u n m a ru z b u lu n d u u d ve i tehlikelere pek sk bir surette b a ld r. lk tem lerin ih tiv a ettikleri m u a z z a m ara ziy i a y rm a k ve p a ra la m a k suretiyle tekil e d ilm i o lan y eni tem ler siyas m l h a z a la r n m a h s u l idiler. Leon, bittecrbe fazla geni bir m n ta k a y k u dretli b ir asker k u m a n d a n n eline b r a k m a n n ne k a d a r tehlikeli o ld u u n u b iliy o r d u : byle bir k u m a n d a n h er za m a n isyan ede bilir ve im p a ra to r u n v a n n eline g e ire b ilird i. ' Bu suretle d tehlike, bilhassa im p a r a to r lu u n d m a n la r n n A raplar, Slavlar, ve B u lg arlarn te h d id in e m a ru z b u lu n a n vilyetlerde m e rk eziletirilm i b ir asker k u d re tin tak viy e sini istilzam ettiriyor, m e rk e z k u d re t k a rsn d a ol d u k a m s ta k il vasallara b e n ziy e n (63) asker k u m a n d a n la rn (strateg) h aiz o ld u k la r l z u m u n d a n fazla k u d re t ten d o a n teh lik e ise b u n la r n otoritesi a ltn d a b u lu n a n mntak alarn k lt lm e s in i icap ettiriyordu. o k m asrafl m te a d d it teebbsleri y z n d e n varidat o a ltm a k ve ta n z im etm ek a rz u s u n d a b u lu n a n Leon I I I ba ve rgisini te bir nisbetinde arttrd : b u te d b irin ly k iy le tatbiki iin b t n erkek o cu k d o u m la r n n b ir listesini ta n z im ettirdi. ko no klastlara m u h a lif b ir k r o n ik i Leon I I I n b u e m rin i M sr fir a v u n la r n n Y a h u d ile re kar y a p m o ld u k la r m u a m e le ile m uk ay e se etm ektedir (64). S altanatnn s o n u n a d o r u Leon I I I im p a ra to rlu k d a h i lin d e y ay an b t n ah aliden, haslt m te a d d it iddetli zelzeleler y z n d e n h ara p o lan stanbu l s u rla rn n ta m i rin e sarfo lu nan b ir ve rgi tarh etm ee balad. Bu tam irat L eonu n z a m a n saltanatnda bitirildi; p ay itah tn i sur la rn d a k i b u r la r ze rin e h k k e d ilm i L eonu n ve saltanat eriki K o n stan tin in a d la rn h a v i kitabeler b u n u teyit eyle m ek tedirle r (6 5). KONOKLAZM. BU HAREKETN MENE VE BALANGILARI. YEDNC UMUM KONSL. k o n o k la st h a re k e tin in tetkiki, v e sik alarn b u g n k d u r u m u n d a n dolay, b y k m k l t gsterm ektedir. konok-

lastlarn b t n eserleri, im p arato r iradeleri, 753-754 ve 815 iko no kla st ko n sille ri vesikalar, tasvir kranlar,, in teolo jik treteleri m u h a lifle rin galebesi esnasnda ta h rip e d ilm i lerdir. ko no klast eserleri h a k k n d a , tasvirlere tapanlar m b u n la r redd etm ek m aksadiy le, y azlarn a ithal ettikleri ba z paralar sayesinde, bir fik ir e d in e b iliy o ru z. Bu suretle 753-754 ik o n o k la st k o nsili b e y an nam esi, y e d in ci u m u m k o n silin vesikalar arasnda (ih tim al n o k sa n b ir ekilde), m a h fu z kalm tr. 8 1 5 k o n sili b e y an n am e si p atrik N ik e fo r un tretelerinde b u lu n m u ve ik o n o k la st e d e b iy a tn n b iro k p aralar b u ce rey ann m u h a lifle ri tarafndan y a z l m o lan p o le m ik ve teolojik eserlere ithal o lu n m u tu r. Bu m e y a n d a ilk ik i ik o n o k la st im p a ra to ru n m u a s r m e h u r teolog ve lhler m e llifi am l Ja n n adet Mukad des tasvirlerin kymetini drenlere kar tretesiniv b u b a k m d a n bilhassa enteresan olarak k a y d e tm e k l z m d r . E n nih ay e t ikonoklastlar, fik irle rin i y a y m a k iin, bazan a n o n im b irta k m yazlar d a h i y azy o rlard . . . Bize k a d a r g elm i olan ik o n o k la z m e aid m e h a zla rn b u harekete kar m e v c u t olan d m a n l n tesiri altnda ka lm o ld u k la r n u n u tm a m a k l z m d r; ite k sm e n b u sebepten dolay, lim le r so nralar ik o n o k la st dev ri h a k k n d a pek m u h telif h k m le r ve rm ilerdir. T arihiler ilk evvel, baz faslalarla b ir asrdan fazla b ir m d d e t d e v am etm i ve im p a ra to rlu k iin v a h im neticeler tevlit eylem i o lan tasvirler a le y h in d e k iV III inci ve X I in c i asrlar iin anlalm as pek m k l o lan b u h areketin m e n e m eselesini tetkik etmilerdir- B u d e v rin baz m te h a s sslar ik o n o k la st im p a ra to rla rn siyasetine d in sebepler atfet m ile rd ir. D ie rle ri b u im p a ra to rla rn hatt h arek etle rinin d erin sebe plerinin bilhassa siyas m ahiyette o ld u u fik rin d e d irle r. B irka tarih iy e gre Leon I I I h ristiy anlar, iko nalar k a b u l etm iy en y a h u d ile r ve m s l m a n la r d a n a y ra n balca engellerden b ir in i ortadan k a ld r m a k m id iy le , tasvirlerin m e n ine k a rar verm itir: b u ik i d in m e zh e p ile y ap lacak daha s a m im b ir an lam a b u n la r im p a ra to rlu a tabi k la bilird i. Y u n a n tarihisi P ap a rrig o p u lo ik o n o k la st d e v rin e dair gayet esasl tetkikatta b u lu n m u tu r . B u lim e gre b u devre ikonoklast,, vasfn v e rm e k d o r u de ild ir; n k b u isim b u

devri b t n l ile ifade etm em ektedir. P ap a rrig o p u lo , d in in k l b n tasvirleri m a h k m ettii, m u k a d d e s eyay ortadan k a ld rd , m a n astr a d e d in i tah d it ettii ve b t n b u n la ra ra m e n h ristiy an d in in in d o m a tik k a id e le rin i ay n e n m u h a faza ettii bir z a m a n d a b ir de tim a ve siyas in k il p vukub u lm u o ld u u fik rin d e d ir. k o n o k last im p a ra to rla r ruhbaniyetin e lin den tedrisat a lm a k gayesini g tm le rd ir. B u h k m d a r la r ahs y a h u t ailev b ir istee gre h areket etm e m ilerdir: b u n la r etrafl b ir surette d n d k te n , u z u n isti arelerde b u lu n d u k ta n ve sosyetenin ih tiy a la rn ve efkr u m u m y e n in isteini v a zh b ir surette k a v ra d k ta n sonra bu ie k a rar v e rm ile rd ir. Bu im p a ra to rla r sosyetenin en m m taz snf, y k s e k ru h b a n iy e t za la rn n ekseriyeti ve o rd u tarafndan y a rd m g rm le rd ir. k o n o k last in k il p la r n n n ih a m u v affa k y e tsizli i b ir o k kim se le rin eski itikad a m u a n n id a n e b ir surette b a l k a lm a la r, b in a e n a le y h ik o n o k last im p arato rla r tara fnd a n y ap lan d e iik lik le re m u h a lif bir tavr ta k n m a la r y z n d e n h u su le gelm itir. M illetin b u ksm , bilhassa orta h a lli insanlar, k a d n la r ve p ap azlar g r u h u n d a n te e k k l ediy o rd u. Leon I I I m ille tin haleti ru h iy e s in i deitirem em itir (66). P a p a rrig o p u lo n u n b u devre d a if fik irle ri hulsaten b u n d a n ibarettir. Y u n a n m v e r r ih i V I I I in i asr im p a ra to rla rn n b u h are ke tini tim a, siyas ve d in bir reform olarak k a b u l etm ekle h i p h e siz hata etmitir. Fakat ik o n o k la st d e v rin in k a r k l ve e h e m m iy e tin e iaret eden ilk lim o lm u tu r: b u suretle d ie r m v e r r ih le r in d ik k a t n a za rla rn bilhassa b u dev re ekm itir. D i e r lim le r (Schw arzlose) V III inci asr im p a ra to rla rn n ik o n o k la st siyasetinin h e m d in, h e m de siyas sebepler y z n d e n h u s u le g e ld i i, fakat siyas sebeplerin d i e rle rin den daha s t n o ld u u fikrin d e d irle r. B un la ra gre her sahada y e g n e m u tla k h k im o lm a k a rz u s u n d a b u lu n a n Leon III, tasvirlere ibadet etm ei m e n e tm e k le ahaliyi, sivil le rin itaatini te m in iin tasvirler k lt n o k k u v v e tli b ir vasta o lara k k u lla n a n k ilise n in k u v v e tli tesirinden k u rta r m a m it e d iy o rd u . Leon I I I n gayesi m u tla k h k im olarak d in sah asnda b irle ik bir m illete h k m e tm e k ti. B inaenaleyh im p a r a to r lu u n d in h ay atn ik o n o k la st im p a ra to rla rn p o li tikas ta n z im e tm itir: ik o n o k la z m etraflarn in k l p b ir

gayret h am lesi sarm olan,, (67) h k m d a r la r n siyasi id e a lle rin in ta h a k k u k u n a y a rd m edecekti. D a h a sonralar, baz tarihiler (m esel fransz A. L o m b ard ) ik o n o k la z m srf tasvirlere ifrat derecede tap m a ktan do lay tekrar v c u t b u la n putp erestliin terakkiy atm ,, d u rd u ra c a k ve h ristiy a n l ilk ve sf ekliyle tekrar ortaya koyacak olan d in bir p ro g ra m olarak te lk k i etm ee balam lardr. A. L o m b ard b u d in re fo rm u n bir tak m siyas de iik lik le rle b irlik te in k ia f etti ini, fakat k e n d in e has bir tarihe m a lik b u lu n d u u n u k a b u l etm ektedir ( 68). Fransz bizan tinisti L. B rehier ik o n o k la z m m b irib irin d e n ayr ve fark l ik i mesele ihtiva ettiine dair lim le rin d ik k at n a za rla rn celbetm itir: 1. U m u m iy e tle m n a k a a edilen m e sele, y an i bizzat tasvirlere ibadet meselesi; 2 . D in sanatn k a n u n iy e t meselesi, y a h u t baka kelim elerle, tabiatn fe v k in de k i d n y a y tasvir etm ek iin sanata m racaata cevaz varm y d , y k m u y d u ve b ir san a tk rn , eserlerinde, azizler, M ery em ve say tasvir etm ee h a k k v a r m y d ? Bu suretle fransz lim i ik o n o k la z m m Bizans sanatna icra ettii tesir m eselesini ortaya atm o lu y o r (69). D a h a sonralar C. N . sp e n sk i Bizans h k m e tin in m a nastrlarn elinde b u lu n a n a ra zin in te rak k i ve genilem esine kar ta k ip ettii siyaseti b irin c i safa vazetm ekle bu devreye dair y ap lan tetkikatn sklet m e rk e z in i deitirm itir. Bu lim e gre L eonu n dar tedbirleri, aslnda ve esasnda ve hatt m c a d e le n in b a la n g c n d a n itibaren, V III in c i asra d o ru im p a ra to rlu k d a h ilin d e gayr tabi b ir vaziyet igal etm ekte b u lu n m u o lan m anastrlara kar alnm tr. Leon I I I n politikas y aln z d in m l h a z a la r ze rin e m esses d e ild i; fakat itisafa u ra y a n keiler ve m anastr feodali tesinin m d a file ri im p arato rla rn eserinin d in siz ve rafz o ld u u n u iln etm ek, hareketin k y m e tin i d r m e k ve k tle le rin im p arato ra kar besledikleri itim a d m a h v e t m e k iin m cad e le y i teolojik sahaya d k m e i daha faideli b u lm u la rd r. B u hareketin h a k ik m a h iy e ti m a h ira n e b ir surette g izle n m itir ve b u n u ancak b y k em e kle r sarfetm ek suretiyle y e n id e n kefetm ek kabild ir,, (70). Y u k a r d a k i m lh a za tta n an lalaca vehile iko no kla st hareketi son derece k a rk b ir h d ise d ir ve b u hdiseyi

a y d n la tm a k , m e h a zla rn d u r u m u n d a n dolay, d a h a h e n z k a b il o lam am tr (71). k o n o k last im p a ra to rla rn k fe sin in ark l o ld u u n u k a y d e tm e k faideden h li d e ild ir. Leon I I I ve sllesi zavriy a l y a h u t ih tim a l S uriy e li i d i ; ik o n o k la z m IX u n c u asrda tekrar ih d as edenlerden Leon V E rm e n i id i; M ih a il I I ve o lu Teofil ise orta A n a d o lu d a k in F rigy a eyaletinde d o m u lard. T asvirlere ibadeti y e nid e n k u r m u o la n la r g zden geirecek o lu rs a k : 1 T asvirler k lt n n ik i defa ik i k a d n , ren ve Teodora tarafndan y e n id e n ih d as e d ild i in i; 2 re n in anasl G re k , T eodoran n ise K a rad e n iz s a h ilin d e , B itin y a n n y a n n d a ve p ay itah tn c iv a rn d a k in A n a d o lu eyaletlerinden P aflagony ada d o m u o ld u u n u g r r z : y a n i b u son im p arato rie y a rm a d a n n o rtasndan neet etm itir. k o n o k last im p a ra to rla rn m ene yeri tesadfi b ir m il olarak te lk k i o lu n a m a z. B u h k m d a r la r n ark l o lm a la r gerek b u cereyanda o y n a m o ld u k la r rol, gerek b u ce reyann m n a s m k a v ry a b ilm e m ize h d im o lan u n s u rla rd a n b irid ir. Tasvirler k lt n e kar V I I I inci ve IX u n c u asrlarda h u s u le gelen m uh alefe t ta m a m iy le y eni ve b e k le n ilm e d ik b ir hareket d e ild i. B u h are k e t u z u n m d d e tte n b e ri h a z r la n m t. n san v c u d n m o zay ik le r, freskler, heykeltra eserler ve g ra v rle rle tasvir eden h ristiy a n sanat, terke dil m i o lan putp erestlik detleriyle g ste rd ii be n ze rlik te n d o lay, u z u n z a m a n d a n b e ri gayet sofu in s a n la r n z ih n in i igal etmiti. IV n c asrn b a la n g c n d a E lv ira (spanyada) konsili kiliselerde tablolar (picturas) b u lu n m a m a s n a ve d u v a rla rn k e n d in e h r m e t edilen ve taplan h i b ir eyin tasv irini ih tiv a etm em esine,, karar v e rm iti (72) (ne quod colitur et
adoratur in parietibus depingatur).

H ris tiy a n lk IV n c asrda k a n u n b ir m a h iy e t kesbettikte ve b ilh a re devlet d in i o ld u k ta, kiliseler tasvirlerle ss le n m e e b aland lar. Bilhassa IV n c ve V in c i asrlarda tasvirler k lt h ristiy a n kilise sind e b y d ve in k ia f etti. Bu det b iro k kim seleri k o rk u tm a k ta d e v a m e d iy o rd u . IV n c asr kilise tarihisi esareal Evseb sa ve azizlerden Petrus ve P a v lu su n tasvirlerine ibad etin d in sizle rin bir deti (73) o ld u u n u y azm a k tad r. A y n i IV n c asrda K brsl Epifanes, m e k tu p la rn d a n b irin d e sann ve azizler den b ir in in tasviri ile ssle n m i b ir kilise p erd e sin i (velum)

k ilise yi le k e le d iin d e n dolay nasl y rtm o ld u u n u a n la t m a k ta d r (74). V in ci asrda S u riy e li bir piskopos, b u y k s e k m a k a m a vasl o lm a d a n nce ik o n a la r n k a ld r lm a sn istiyor. V I nci asrda, A n ta k y ad a , tasvirler k lt ale y h in d e v a h im b ir isyan k y o r ; Edessada isyan eden askerler is a n n h a rik u l d e bir tasvirini talyorlar. V II nci asrda d a h i baz ik o n a la rn ta h rip e d ild i in i b iliy o ru z. Bu hususta V I nci asrn s o n u n d a papa b y k G re g o r I u n b t n ik o n a la rn kiliselerden k a ld rlp ta h rip e d ilm esini em retm i olan M assilia (M arsilya) p isk o p o su n a y azm o ld u u m e k tu b u zik re tm e k l z m d r. P ap a insan eliyle y a p lm h ib ir eye ta p m a k caiz o lm a d (nequid manufactum adorari posset) fik r in i m d afa a etm ek h u s u s u n d a gsterm i o ld u u gayretten d o la y p isk o p o su ta k d ir etmekte, fakat tasvirleri im h a ettirm ekle o k u m a y a zm a b ilm e y e n h a lk n tarih m a l m a t e d in e b ilm e le rin e m n i o ld u u n d a n d o la y ta k b ih etm ektedir: h a lk hi olm azsa d u v a rla ra b a k m a k la k itaptan okuyam yaca eyleri o k u y a b ilird i (75). A y n i p iskoposa g n d e r m i o ld u u die r b ir m e k tu b u n d a pap a yle d iy o r : T asvir lere ta p m a m e n e tti in d e n d o la y seni ta k d ir e d iy o ru z ; fakat b u n la r k r d n d a n dolay seni ta k b ih e y liy oruz.... B ir tabloya ta p m a k b ir eydir ( picturm adorare); tablo vastasiyle neye tap lm as l z m g e ld i in i r e n m e k ise baka b ir ey dir (76). B inaenaley h, b iro k k im s e le rin k a b u l etm i ol d u u G re g o ru n fik rin e gre, tasvirler h a lk n terbiyesine h iz m et e diy orlard. ark v ily e tle rin in iko no kla st te m a y lle ri, d in le ri tas virler k lt n m ene den ve b u k a b il h e r t r l ta p n m a la rn iddetle ale y h in d e olan Y a h u d rle rin az ok tesiri altn d a idi. V II nci asrn ik in c i y a rsn d a n itibaren b u n a m m a s il b ir tesir m s l m a n la r tara fn d a n icra e d ild i; b u n lar K u r a n n tasvirler eytann m e k r h icaddr (V, 92) ibaresine tevfikan tasvirler k lt n p u tp e re s tli in bir ekli ad d e d iy o rlard . M v e rrih le r A rap halifesi Y ezid II n in , Leon I I I ten sene nce, devleti d a h ilin d e bir irade neretm i ve hristiyan tebealarna k ilise le rin d e k i tas v irle rin ta h rib in i em retm i o ld u u n u sk sk z ik r e tm e k tedirler. Baz m v e rrih le r, b u m a l m a tn m evsukiyetinden, pek m h im deliller gsterm eksizin, p h e e tm ile rd ir (77). H er ne hal ise, ik o n o k la st hareketi h e r defa tetkik
' Bizans mparatorluu Tarihi 21

e dildikte islm iy e tin ark vilyetleri z e rin d e k i tesirini naza r itibare a lm a k icap eder. H att bir k r o n ik i Leonu bir A rap ba,, ( aapocxrjv6<ppw) (78) olarak tavsif e tm ek tedir: b u n u n la beraber im p arato r L eonu n d o r u d a n d o ru y a islm iy e tin tesiri altnda k a lm o ld u u n a d a ir elim izd e pek fazla delil y ok tur. - En nihayet, O rta z a m a n la rd a en fazla ta a m m m eden ark tarik a tle rin d e n b irin e m e n s u p o lan ve A n a d o lu n u n m e rk e z in in ark k s m la rn d a y ay an Pavliiler d ahi tasvirler k lt n e iddetle m u h a lif idiler. - Bir k e lim e ile Leon I I I z a m a n n d a ark A n a d o lu n u n Bizans v ily e tle rin d e k u v v e tli bir ik o n o k la st hareketi m evcuttu. Bir R u s kilise tarihisi, A. P. Lebedev, b u harekete dair u n la r y azy o r: ko no klast d e v rin d e n nce (V III inci asrda) ik o n o k la stlar a d e d in in pek b y k o ld u u ve b u n la r n k ilis e n in pek h a k l o lara k end ie sini ta h rik eden bir k u v v e t tekil ettikleri kat' olarak -sylenebilir,,. konoklazm in balda m e rk e zle rin d e n b iri O rta A n a d o lu v ily e tle rin den F rig y a id i (79). B u n a r a m e n tasvirler k lt , g e n i b ir sahaya y a y lm ve b y k bir k u v v e t kesbetm iti. sa, M ery em ana ve m u h telif a z iz le rin tasvirleri, A h d i A tik ve A h d i C e d id in m u h te lif s a h n e le rin i m u s a v v e r tablolar o k m ik ta rd a h ristiy a n m a be tle rini tezyin ediyorlard. B u d e v rin m u h te lif kilise lerine k o n u la n tasvirler m o za y k , fresk ve y a h u t fildii, tahta ve tu n ze rin e y a p lm m a h k k tta n ib a re ttile r: y a n i a y n i z a m a n d a h e m m e n k u , h e m de m e n h u t tasvirler m e v cu ttu ve b u n la r d a n m aada b iro k k k tablolar m z e h h e p e ly a z m a la rm a d a h i ilv e o lu n u y o r d u (m in y at r). Bilhassa in san eliyle y a p lm a m ikonalar,, a d n tayan ik o n a la ra itib ar e diliy o r ve b u n la r n m u c iz e v k u v v e te m a lik o ld u k la rn a in a n ly o r d u . T asvirler aile h a y a tn d a d a h i b ir rol o y n y o rla rd : ik o n a la r bazan o c u k la rn vaftiz babas ve y a h u t vaftiz anas olarak* seiliyordu. A zizleri tasv ir eden i lem eler B izans aristokrasi a za la rn n m e ra sim elbiselerini tezyin e d iy o rd u . M esel b ir sa n a t r n to g asm n sanm b t n h a y a tn n tarih esini m u s a v v e r resim lerle tezyin e d ilm i o ld u u n u b iliy o ru z. T asvirlere tap anlar bazan tasvirler k lt n p e k ileri g t r y o r la r d : b u n la r resim ile tem sil o lu n a n ahsa, y a h u t fikre deil, fakat bizzat tasvire y a h u t b u tasvirin yapl-

m o ld u u m a d d e y e tap yo rlard . B u h a l b iro k d in d a r k im seler iin b y k b ir g n a h d . C ansz eyaya tap m a k putp e restliin detleriyle b y k b ir y a k n lk gsteriyordu. A y n za m a n d a payitahtta m anastr a d e d in in , kei ce m iy e tle rinin ye her t r l zav iyelerin en b y k b ir sratle artt ve V III in c i asrn s o n u n a d o ru [V III inci asra d o ru dem ek belki daha d o ru d u r] iitilm e m i b ir y e k n a b a li o ld u u (80) g r l y o r d u . I. D. A n d re ie v e gre ik o n o k la st dev rin d e p a p azlarn ad edi h i m b a l a s z 100000 ta h m in o lu n a b ilir. A y n i m v e rrih ry le y azy o r: B u g n k R u s y a n n [kitap 1907 de yazlm tr] geni bir sahaya y ay lm olan 120 m ily o n ahalisiyle, tak rib en 4 0 0 0 0 ra h ip ve rahibesi o ld u u n aza r itibare alnrsa B izans im p a r a to r lu u n u n nisbeten d a h a k k olan ara zisin i k a p ly a n m a n astr ebeke s in in kesafetinin ne o labilecei k o la y lk la a n la lm olur(81). te b u suretle b ir taraftan tasvirler ve m u k a d d e s eya ad i y a h u t m u c iz e v k lt b u d e v rin d a im tesirleri altnda yetim i o lan in s a n la rn fik irle rin i kartryor, d ie r taraftan k e ili in m frit bir surette inkiaf ve m anastr a d e d in in sratle artm as B izans dev le tin in m a d d m enfaatle r in i h aleld ar e d iy o rd u . yi y etim i b ir o k genler r u h a n hay ata atlyor ve m anastra k a p a n a n h u insan ktleleri ziraatten iilerin, o rd u d a n askerlerin ve u m u m h izm etle rd en m e m u r la r n ek silm e sin i m u c ip o lu y o rd u (82). K eilik ve m anastrla r pek ok defalar devletin j|vzetmi o ld u u m k e lle fiy e tle rd e n k a m a k isteyenlere b ir m elce tekil edi y o r d u : b iro k p ap azlar d a h a y k se k b ir m e fk re y e erim ek g ib i s a m im bir a rz u ile sivil hayattan e k ilm iy o rla rd . Bi n a e n a le y h V III in c i asr kilise h a y tn n ik i ce ph e sini de n a zar itibare a lm a k l z m d r : d in ve d n y e v cephe. arkta d o m u o lan iko no klast im p a ra to rla r ark vilyet lerine h k im olan d in telkkileri iy i b iliy o rla rd ; k e n d ile ri b u te lk k ile rin tesiri altn d a b y m le r ve b u telkkileri k e n d ile rin e s a m im b ir tarzda m aletm ile rdi. B u im p arato rla r tahta k tkta te lk k ile rin i payitahta d a h i so ktular ve b u n la r d in siyasetlerine esas ittih az ettiler. B u im parato rlar, b iro k defalar id d ia e d ild i i gibi, ne d insiz, ne rasy o n a list idiler. B ilkis b u n la r d e rin bir im a n sah ibi, fik irle rin d e sa m i m ve m u te k it in s a n la r o lu p d ini, ierlerine n fu z etm i ve asl m ecrasnd an k a rm o la n h atalardan tem izle m ek srer

tiyle, slah etm ek istiyorlard. B u n la r n n a za rn d a tasvirler k lt ve m u k a d d e s eyaya ta p m a putp erestliin birer b a k i yesi idi; h ristiy an d in in e eski safiyetini iade etm ek iin b u n la r b e h e m h a l ortadan k a ld r m a k icap e d iy o rd u . Leon I I I p ap a G re g o ra yle y a z y o rd u : Ben im p arato r ve ra h ib im (83). B u p rensip i g z n n d e b u lu n d u r a n Leon I I I k e n d in in d in te lk k ile rin e k a n u n iy e t ba h e tm e i ve b u n la r b t n tebaasna k a b u l ettirm ei salhiy eti d a h ilin d e b u lu y o rd u . Bu, bilhassa Ju stin ia n z a m a n n d a k e n d in i gsterm i o lan esaropapizm idi. Ju s tin ia n k e n d in i h e m r u h a n , h em de d n y e v otoritenin y egne k a y n a olarak te l k k i etmiti. Leon I I I d a h i b u siyas te l k k in in hararetli b ir m m e s s ili oldu. L eonu n saltanatnn ilk d o k u z senesi h aric d m a n la r tardetm ek ve taht tak v iy e etm ekle g e ti: b u m d d e t zarfn d a tasvirlere kar h i b ir te d b ir a ln m a d . m p a ra to ru n d in faaliyeti y a ln z bir tedbire in h is a r etti: Y a h u d ile rd e n ve Montanistlerin ark tarik a tn d a n k e n d ile rin i vaftiz ettirm elerini istedi. A n c ak saltanatnn o n u n c u senesinde, 7 2 6 da, im parator, k r o n ik i Teofanesin y a z d g ib i, herkes tarafndan h rm e t g re n m u k a d d e s ik o n a la rn ta h rib in d e n bahsetm ee balad (84). M o d e rn tarih ile rin ekserisi tasvirlere kar ilk fer m a n n 7 2 6 , y a h u t ih tim a l 7 2 5 te ne re d ilm i o ld u u n u zanetm ektedirler. Maalesef b u fe rm a n n m e tn i m e h u l m z k a l m a k ta d r (85). F e rm a n n n e rin d e n az b ir m d d e t sonra Leon, im p a ra to r saraynn m u h te e m m e th a lin in k a p la rn d a n b ir in in ze rin d e b u lu n a n ve pek b y k bir h rm e te n a il o lan sa h e y k e lin in ta h rib in i em retti. B u ik o n a n n ta h rib i bilh assa k a d n la rn itirak ettii b ir isyan tevlit etti. T asviri ta h rip etm ek iin g n d e rilm i o lan im p a ra to ru n b ir m e m u r u ld r ld ; fakat im p arato r, h e y k e li m d afa a etm i o lan lar iddetli b ir tarzda c e za la n d rm a k la b ir cinayetin in tik a m n ald. Bu k u r b a n la r tasvirler m ca d e le s in in ilk m artirle ri o ld u la r. L eonu n tasvirler k lt n e kar h u s u m e ti k u v v e tle n d i ve pek can l b ir ekil ald. stan b u l p a trik i G e rm a n u s ile Romad a k i p ap a G re g o r I I im p a ra to ru n siyasetine iddetle m u h a lif o ld u k la r n b ild ird ile r. Y u n a n is ta n ve Ege d e n izi ad ala r n d a tasvirler k lt le h in d e b ir isy an b a g s te rd i: fakat

Leon I I I n o rd u s u tarafndan sratle bastrld. H a lk o k a dar iddetli b ir a k s la m e l g steriy o rdu k i Leon h e m e n kat tedb irler a lm a a m u v a ffa k olam ad. 7 3 0 da im p a ra to r b ir ne v i k o n sil toplad ve m u k a d d e s tasvirler ale y h in d e y eni bir ferm an neretti. Bu k o n s ilin 7 2 5 y a h u t 7 2 6 irad e sini m e riyet m e v k iin e k o y m a k la iktifa etmi olm as p e k m u h te m e ld ir (86). G e rm a n u s b u irade yi im z a la m a k ta n im tin a etti. B u n u n ze rin e azle d ild i ve m a lik nesine e k ilm e k m e c b u riy e tin d e k a ld ; b u ra d a m u s lih a n e m egalelerle h a y a tn n son senelerini geirdi. P a trik lik m a k a m fe rm a n im z a la m a a m u v a fa k a t etm i o lan Anasias'a tevcih o lu n d u . te b u suretle tasvirler a le y h in d e k i irade y aln z im p a ra to r n a m n a deil, fakat kilise n a m n a d a h i ne re d ilm i o lu y o r d u ; n k p a trik in im zas ile tasdik edilm iti. B u son n o kta Leon iin son derece m h im d i. B u fe rm a n n n e rin i tak ip eden devir, y a n i L eonu n salta n a tn n son o n b ir senesi i in m e h a zla r tasvirlerin itisafndan h i bahse tm em ektedir. Bu z a m a n d a h i b ir cebr vaka tahadd s etm em i olsa gerektir. H er ne olursa o lsun Leon I I I n za m a n saltanatnda tasvirlere kar sistem atik bir itisaftan bahse dilem e z. Y a ln z alen b irk a tasvir ta h rib i v a k asnn te h ad d s etm i o ld u u farzo lu n ab ilir. Bir tarihiye gre Leon I I I d e v rin d e h a k ik bir itisaftan ziyade tasvirlere ve b u n la ra kar yap lacak itisafa b ir hazrlk yaplm tr,, (87). B azlarna gre V III in c i asrdaki ik o n o k la st hareketi tas v irle rin tah rib iy le deil, fakat b u n la r n m u te k it in san larn ta p n m a la rn a m n i olabilecek b ir ekilde d a h a y kse kle re aslm asn b ild ire n b ir e m irn a m e ile balam tr: b u faraziyeyi reddetm ek lzm d r; n k B izans kilise le rind e k i tasvirlerin ekserisi fresk y a h u t m o z a y ik idiler; b in a e n ale y h yerlerini deitirem ezler, y a h u t kilise d u v a r la r n d a n uzaklatrilam azlard. L eonu n tasvirler a le y h in d e k i p o litik a sn n ak isle rin i ilk ik o n o k la st im p arato r z a m a n n d a , A rap h alife lii h u d u tla r iin d e yaam o lan am l Ja n n ikonalarn kymetlerini dren lere kar,, ad l m e h u r tretesinde b u lm a k k a b ild ir. Bu tretelerden ikisi, b y k b ir ih tim a le gre, Leon za m a n n d a yazlm tr. n c s n n ta rih in i ise kat olarak tespite im k n yoktur.

Papa G re g o r I I n in Leonu n ik o n o k la st politik asna kar gsterm i o ld u u m uhalefeti y u k a r d a zik re tm itik . H alefi G re g o r I I I R o m a d a bir ko n sil top lad ve tasvirlerin m u a r z la rn aforoz etti (731). Bu hdisele r neticesinde orta talya B izans im p a r a to r lu u n d a n a y rld ve ta m a m e n p ap a tarafna ve garbe d n d . C e n u b talya ise B izans h k im iy e ti altnda kald. T asvirler m cad elesi Leon I I I n o lu ve halefi K o nstan tin V K o p ro n im (7 4 1 - 7 7 5 ) z a m a n n d a ta m a m iy le b aka bir ekil ald. Babas tarafndan iddetli p rensiplere g re yeti tirilm i o lan K onstantin a z im k r b ir ik o n o k la st p o litik as ta k p etti ve z a m a n saltanatnn son senelerinde m anastrlar ve keilere kar itisafta b u lu n m a a balad. T asvirler taraf ta rla rn n y azlarn d a h i b ir ik o n o k la st h k m d a r b u ok bal ejder,,, b u keilik tarik a tin in g a d d a r itisafcs ve b u A h a b ve Herod,, k a d a r tezlil e d ilm em itir. te b u sebepten K o nstantin h a k k n d a taraftarlktan ri bir fikir e d in m e k son derece g t r. E. Stein b u im p arato ru, biraz m b a l a l b ir tarzda, b t n ark R o m a im p a r a to r lu u ta rih in in en c re tk r ve en serbest m te fe k k iri o lara k te lk k i etm ektedir
(8 8 ).

K onstantin tahta k t srada im p a r a to r lu u n A v r u pa vilyetleri za h id a n e b ir surette tasvirlere ibadet ediy or lard; A n a d o lu ahalisi arasnda ise b ir o k ik o n o k la st m e v cuttu. K onstantin, saltanatnn ilk ik i senesini tasvirler le h in d e b ir is y a n n bana gem i o lan enitesi A rtavasda kar m te m a d i surette m cad ele etm ekle g eirdi. A rtavasd Konstantin'i sta n b u ld a n k a rm a a m u v a ffa k oldu; h a lk k e n d in i im p arato r il n eyledi. A rtavasdn saltanat s r d sene zar fn d a tasvirler k lt y e nid e n ih d as o lu n d u . Fakat k o n sta n tin A rtavasd d e v irip tekrar tahta k m a a m u v a ffa k o ld u . sya n n m se b b ip le ri iddetli bir tarzda ce zalandrldlar. Fakat A rtav asdn teebbs K o n stan tin e, m sa it bir vaziyette, pek b y k m k l ta u ra m a k s z m , ik o n a la r k lt n n yeniden ih das o lu n a b ile c e in i gsterm iti; b u a n d a n itibaren im p arato r h a lk k tle le rin in v ic d a n la rn d a k i ik o n o k la st te lkkile ri k u v v e tle n d irm e k iin d a h a kat baz teebbslerde b u lu n m a k ih tiy a c n hissetti. te b u fikirle im p arato r b ir k o n sil toplay p b ir ik o n o k la st p o litik a sn n tem elle rini atm aa, b u n a k a n u n iy e t bahe tm ee

ve b u suretle a ln m olan te d b irle rin a h a li arasnda m eru o ld u u k a n a a tin i y aratm a a karar verdi. O y z d e n fazla piskopos konsile itirak etti. K onsil, s ta n b u lu n karsnda, B o aziinin A n a d o lu sahilinde, H ie ria saraynda, 7 5 4 te, to p land (89). K o nsil azalar arasnda patrik b u lu n m u y o r d u : stan b u l p a trik li i o z a m a n la r m n h a ld i. A ntakya, K u d s ve skenderiye k o nsile itiraki reddetm ilerdi. P apa n n elilerine gelince b u n la r d a h i itim ala ra g irm e k te n im ti na ettiler. S o n rala r k o n s ilin m u a rz la r, k a ra rla rn h k m sz o ld u u n u id d ia eden tezlerini k u v v e tle n d irm e k iin b u v a k a la rd an istifade ettiler. M za k e ra tm b a la n g c n d a n b irk a ay sonra k o n sil stan b u la n a k le d ild i; b u m d d e t zarfnda y eni bir stan b u l p a trik i in tih a p edilm iti. V II nci u m u m k o n s ilin ve sik alar a ra sn d a bize kadar g elm i o lan (ih tim al ay n e n deil, fakat b ir tak m tadiltla) 7 5 4 k o nsili b e y an n am e si kat o lara k tasvirler k lt n m a h k m ediyor ve u n la r iln e d iy o r d u : . M ukaddes y azlara ve B abalara istinat ederek ittifak r ile m u k a d d e s E k a n im i selse n a m n a u n u bey an edi y o ru z: R e ssam larn m e k r h san a tlarn n v c u d e getirm i o ld u u h e rh a n g i bir tasvir, h e rh a n g i b ir m a d d e d e n y a p lm o lursa olsun, m u k a d d e s kiliseden lnetlerle dar atlacak, u zaklatrlacak ve k o u la cak tr. stikbalde b u k a b il birey im a l edecek, b u n la ra tapacak, y a h u t b u eyay b ir kilise y a h u t b ir evde tehir edecek v e y a h u t saklyacak olan h e rh a n g i b ir kim se, eer piskopos, papaz, y a h u t d iy ako s ise azlo lu n a cak , kei y a h u t sivil ise aforoz edilecek ve A llah n m u a rz ve B abalar tarafndan v a ze d ilm i olan d o k trin le rin d m a n olarak asrm z k a n u n la r n n penesine tevdi o lu n a caktr,,, : ' Bu b e y a n n a m e y a ln z tasvirler k lt n n u m u m ere vesi iin d e e h e m m iy e tli d e ild ir ; tasvirlere ibadet c r m ile ith am edilen ah slarn im p a ra to rlu k m a h k e m e le ri h u z u r u n da m u h a k e m e e d ilm e le rin in , y a n i tasvirler taraftarlarnn cis m a n k u d re tin m a h k e m e usulle rine tb i b u lu n a c a k la r n m ir olm as b a k m n d a n d a h i ayan d ik k attir. B ilh are y edinci u m u m k o n s ilin a za la n , b u h dise dlaysiyle, b a z im p a r a torlarn kilise ve p ap azlar h a k k n d a tatbik etm i o ld u k la r fevkelde edit m u a m e le y i iza h e tm i le rd ir. E k a n im i selseden k in c isin in lh resm ini m a d d boyalarla ve azizlerin

portrelerini h i b ir k y m e ti o lm y a n m a d d b o y a la rla cansz resim le r e k lind e tasvir edecek olanlar,, aforoz edileceklerdi, n k b u fik ir y anltr ve eytan tarafndan icat edilm itir,,. E m irn a m e u c m le le rle n ih ay e t b u lm a k ta d r : E n d in dar y eni K o n sta n tin e ok seneler!.. Son derece d in d a r ve ortodoks (im paratorieye) o k seneler!.. Sizler m u k a d d e s alt u m u m k o n s ilin h k m le r in i k u v v e tle n d ird in iz . Sizler her t r l p utlara ibadeti y ktnz.,, Tahtaya tapan p atrik Germ a n u s ve slm iyet taraftar, im p a r a to r lu u n d m a n , d in s iz li in n iri ve m u k a d d e s y azlarn tahrifcisi,, (90) M ansur, y a n i am l Jan aforoz edildiler. ttifakla ne re d ilm i o lan k o n sil b e y an n am e si ah ali z e rin d e ok k u v v e tli bir tesir yapt. Prof. A n d re ie v e gre daha h e n z ak n b ir vaziyette o lan ve ik o n o k la stlarn hat ettiklerine dair k e n d ile rin d e zayf bir kanaat b u lu n a n b irok kim seler, s k n b u ld u la r ; evvelce ik i cereyan arasnda b o ca lam o lanlar k o n sil m u k a rre ra tn n istinat ettii kanaat verici deliller karsnda, s a m im olarak, ik o n o k la st fikirle ri k a b u l ettiler (91). H a lk k tle le rin d e n tasvirler k lt n terkedeceklerine dair y e m in etm eleri istendi. T asvirlerin itisaf k o nsilde n sonra g ad d a ran e surette idde tlendi. T asvirler krld; y k ld , ze rleri boya ile ba d a n a edildi ve e nv ai t r l hakaretlere m a ru z kald. Bilhassa M ery em ana k lt n e kar y ap lan itisaf iddetiyle tem a y z etti (92). P utlara tapan biro k kim se ler id a m edildiler, ikencelere m a ru z k a ld la r y a h u t hapse a tld la r; b u n la r n m a l ve m lk le r i m sa d e re edildi. B ir o klar ise hapse atld, y a h u t u z a k vilyetlere s r ld . A alar, k u lar, h a y v a n la r, av sahneleri ve k u alar m u s a v v ir le vh alar kiliselerde m u k a d d e s , tasvirler yerine k a im o ld u lar. G e n Stefanm hal tercmesine gre stan b u ld a B lakern sa ra y n d a k i H azreti M ery em kilisesi eski ziy n e t ve ih ti a m n kaybetti ve y eni le vh alarla sslenerek b ir ne v i m ey va bahei ve k u h ane (93) e k lin i ald. B oyal ik o n a la r (m o za y ik ve freskler) ve h e y k e lle rin ta h rip e d ild i i b u dev ird e biro k ky m e tli sanat eserleri ortadan kalk t. B irok m z e h h e p ely a z m a la n d a h i a y n akbete u ra d . Tasvirlerle birlikte m u k a d d e s eyalar d a h i tah rip o lu n d u . B u eyaya ifrat derecede ta p m a k a le y h in d e jraplm olan b ir ik o n o k la st devri h icv iy e sin d e m a rtir olarak lm olan

P ro k o p a atfedilen on el, Teodora ait on be ene k e m i i ve Jo rja ait drt ba m e v c u t o ld u u zik re d ilm e k te d ir (94). K onstantin V m anastrlara kar m frit bir m s a m a h a szlk gsterdi ve putlara ve zlm e tle re tapan (95) keilere kar b ir h al seferi at. Bu im p a ra to r ke ilie kar o k a d a r iddetli bir m cad eley e g irim itir k i baz ta rih iler b u h k m d a r n slhat u r u n d a sarfeltii faaliyete daha m n a s ip b ir isim verilm esi lzm g elip g e lm e d i in i m l h a z a etm ekte ve b u h areketin tasvirlere kar y a p lm b ir m c a dele m i, yoksa keiler ale y h in e m a tu f b ir h a rp m i o ld u u n u n tespitinin g o ld u u n u beyan etm ektedirler; C. N. U spenski'y e gre T arihiler ve teologlar b u devirde keiler a le y h in d e k i m c a d e le n in (monahomahia ) y erine ik o n a la r aley h in d e k i m c a d e le y i (ikonomahia) iltizam etm ekle h ak ik ati kasten tahrif etm ilerdir,, (96). K eilerin itisaf b irta k m edit tedbirlerle te za h r eyledi. Keiler sivil elbise g iy m e e m e c b u r tu tu ld u la r ; b u n la r d a n b azlar cebir ve tehditlerle ev lenm ee icbar edildi. D ierleri b ir alay halin de, e llerin den k a d n la r tu tm u o ld u k la r halde, seyirci k tle le rin in istihza ve hakareti arasnda H ip o d r o m d a n g em ek m e c b u riye tind e k a ld la r. K ro n ik i Teofanes A n a d o lu valile rind en b irin in Efeste ra h ip ve rahibeleri to p la d n ve b u n la ra yle h itap ettiini ka y d e d iy o r : m p a ra to r ve bizzat bizlere itaat etm ek isteyenler h em en beyaz elbiselerini giysinler ve k e n d ile rin e bir k a d n se sin le r; b u n d a n im tin a edenler k r edilecek ve K brsa srlecektir. K onstantin V ise v a liy i b u h a re k e tin d e n dolay tebrik ederek yle y a z d : Sizin ah snzd a k a lb im e u y g u n ve b t n a rzu la rm ifaya k a d ir b iris in i b u ld u m ,, (97). P a p a zla rd a n gasbolun a n m anastrlar kla ve tersaneye tah v il o lu n d u . M anas trlarn m al ve m lk m sa d e re edildi. S iv ille rin kei kisvesi g iy m e k suretiyle m kellefiy etlerd en k u rtu lm a la r m e n e d ild i. Bu te db irlerin heyeti m e c m u a s n n neticesi keilerin k tle h a lin d e im p a ra to ru n iko no kla st p o litik a sn n u z a n m a m o ld u u rm ntakalara hicreti oldu. Baz tarihilere gre y aln z talyaya, Leon ve K onstantin za m a n la rn d a , b u keilerden takrib en 5 0 0 0 0 i iltica etm itir (98). B u hdise O rta za m a n la r c e n u b taly a sm n m u k a d d e ra t iin son derece m h im oldu; n k b u h a v a lid e G re k m illiy e tin in ve ortodoks k ilise sinin s t n l n m u h a fa z a etti. Fakat

c e n u b ta ly a n n d a h i ik o n o k la s t k a rg a a lk la rn d a n m a su n k a lm a m o ld u u anlalyor. N e te k im M. s. IX u n c u asrda G re g o r D e k ap o litin c e n u b talya e h irle rind e n H id r u s ta (b u g n k O trant) ik o n o k la st b ir p isk o p o su n eline d m o ld u u n u b iliy o ru z (99). B iro k keiler Pontos Evkseinos y an i K a ra d e n izin im al sahillerine, K brs ad asna ve S uriy e ve F ilistinin sahil m n ta k a la rn a hicret ettiler. K o n s tantin V z a m a n n d a d in u r u n d a len keilerin en m e h u ru G e n Stefan o lm u tu r. H a zar Leon IV saltanatnn ilk be senesinin (775-780), K o nstantin V in k in e nazaran, sak in b ir d a h il h ay at ile te m a y z ettii anlalyor. M aam afih Leon IV d a h i ik o n o k la z m ta raftar idi; fakat b u im p a ra to r keilere kar derin bir h u s u m et gsterm edi; b u n la r, z a m a n saltanatnda, tekrar O lduka b y k b ir n fu z kazan d la r. Ksa saltanat zarfnda Leon IV m teassp b ir ik o n o k la st o lara k ortaya k m a d . m p a ra to ru n b u h ususta gen k a rs re n in tesiri altnda k a lm olm as, m u h te m e ld ir; tasvirler k lt n e kar m e c l b iy e ti ile itihar etm i o lan b u A tinal k a d n tasvirlere tap a n larn kffesinin m it d o lu n a z a rla rn e k iy o rd u . [m paratorun] tas virler m c a d e le sin d e k i m u te d il hareketi, K onstantin V in alm o ld u u tedbirlerle ren z a m a n n d a k i tasvirlerin y e n i den ih d as arasnda elzem o lan m utavasst b ir devre o lm u tur,, (100). 7 8 0 de Leon IV ld ve tasvirler m c a d e le sin in b irin c i safhas sona erdi. L eonu n o lu K o nstantin V I sin n i rd e vsl o lm a m o ld u u n d a n tasvirler k lt n y e n id e n ih dasa azm etm i olan ann esi ren im p a ra to rlu k h k m e tin i eline ald. Fakat tasvirler k lt n e kar gsterdii sem patiye r a m e n ren, saltanatnn ilk senesinde tasvirler k lt n n y e n id e n ih y a s le h in d e kat tedbirler alm ad . Bu g e c ik m e n in sebeplerini im p a r a to r lu u n b t n k u v v e tle rin in taht id d ia snd a b u lu n a n b ir ahsn k a rm o ld u u d a h il isyana ve Y u n a n is ta n S la v larn a kar y a p la n h aric h arb e sevkedilm e sind e a ra m a k lzm d r. B u n d a n m aada ik o n a la r k lt n n y e n id e n ih d a s n b y k ih tim a m la rla h a zrla m a k icap e d iy o r du; n k o rd u ik o n o k la z m a taraftard ve K onstantin tara fn d a n im p a ra to r k a n u n u il n edilm i o lan 7 54 k o n sili mukarrerat im p a ra to rlu k d a h ilin d e biro k kim seler ze rin d e b y k tesirler icra etm ekte d e v am ed iy o rd u . Y k s e k ruh-

baniyete gelince, z a la n n d a n bir o u n u n u m u m k o n sil k a ra rla rn itm in a n d a n ziyade itaat kastiyle k a b u l etm i o lm a lar m e lh u z d u r : b in a e n a le y h b u n la r, Prof. Andreievin sy le d ii gibi, iko no kla st im p a ra to rla rn refo rm larna m e m n u n iy e tle tebaiyet eden, fakat m u h a lif p artin in alaca tedbirlere kar cid d h i b ir m u k a v e m e t g sterm ek niy e tin d e o lm y a n bir u n s u r tekil ediyorlard,, ( 101). re n in anc ak d r d n c saltanat senesinde Tarasius s ta n b u l p a trik i n a s b o lu n d u ; b u zat tasvirler k lt n n y e n i den ih das iin u m u m bir k o n sil to p la m a n n elzem o ld u u n u beyan etti. Papa A d riy e n I iin bir davetiyeyi h m il eliler R o m a y a g n d e rild i. P apa stan b u l k o n silin e m u ra h h a s la r g n d e rm e k le iktifa etti. K o nsil 7 8 6 da A ziz H avariler,, kilise sind e top land; fa kat tasvirler k lt n e m u a rz o lan pay itah ttaki asker ktalar k llar ellerinde m a b e d e h c u m ettiler ve to p lan ty cebren dattlar. k o n o k last partisi b ir kere d a h a galebe alm gibi g r n y o r d u ; fakat b u zafer ksa s rd . ren m a h ira n e bir tarzda as k talarm y erine k e n d isin e d a h a sad k ve fik irle rin e d a h a b a l y e n i askerler ik a m e etti. M te a k ip senede (787) k o n sil B itinyada, b irin c i u m u m k o n silin to p lan m o ld u u N ik a ia (zn ik ) eh rin d e , to p land. K onsil b u ra d a yedi celse a k d e tti: ne im p arato r, ne de imparatorie ko n sild e bizzat b u lu n m a d la r . S e k izin c i ve so n u n c u celse stan b u ld a im p arato r sa ra y n d a ak d e d ild i. T o plantlara itirak eden p isko po slarn ad edi 3 0 0 geti. B u k o n sil ark kilisesi ta r ih in in y ed in ci ve s o n u n c u k o nsili o lm u tu r. z n ik k o n s ili tasvirler k lt n y e n id e n ih das eyledi. K o n silin m u k a rre ra tn ta n m y a n la r aforcz e d iliy o rd u . M u k a d des tasvirleri p u t tesm iye edenler ve h ristiy a n la rn ik o n a la ra, bir il h g ib i ibadet ettiklerini, y a h u t katolik kilisesinin p utlar k a b u l eylem i o ld u u n u beyan edenler b a d e m a afo roz edileceklerdi.,, K o n sild e k i pisko po slar yeni K onstantin ve y eni Helen,, i (102) alklad lar. Y e n id e n tam ir gren m abetlere m u k a d d e s eyann vazedilm esi l z m g e ld i in e karar v e r ild i; n k b u k a b il eya bir ortodoks k ilise si iin elzem di. M anastrlarn ik a m e tg h olarak k u l la n lm as iddetle m ene dildi; ik o n o k la stlar tarafndan l v ed ilm i ve sivilletirilm i o lan m a n astrla r yeniden res tore etm ek m ecburiy eti hsl o ldu . K o nsil m u k a d d e s eyann

al v e riin i m a h k m etm ekle ru h b a n iy e tin a h l k seviyesini y k se ltm e k is te d i... A y n z a m a n d a m u h te lit m a n astrla r da (y ani e rk ek ve k a d n la ra ait olanlar) yasak etti. z n ik k o n s ilin in b y k e h e m m iy e ti y a ln z tasvirler k l t n y e n id e n k u r m u o lm a sn d a d e ild ir. Srf b u k lt il n etm ekle iktifa etm em i o lan konsil, tasvirler taraftarlar iin, b u n la r n h a s m la rn a kar y a p m o ld u k la r m c a d e le n in b irin c i safhasnda m a lik o lm a d k la r b ir tekilt yaratt; tasvirler le h in d e olan b t n teolojik delille rin to p lan m a sn a vesile o ld u : tasvirler taraftarlar b u n la r d a n bilh a re .ik o n o k lastlara kar y a p m o ld u k la r m cad e le d e istifade edecek lerdi. B ir k e lim e ile, b u k o n sil tasvirler p artisin in eline, ik o n o k la s t ce re y a nnn ik in c i safh asndaki m sta k b e l m c a delelerini ko la y latrm aa m e d ar olacak b ir silh verm itir. V III inci asr im p a ra to rla rn n ikonoklast tesm iye o lu n a n eserinin b u d e v rin y a ln z bir c e p h e s i v a k a pek te m h im o lm y a n o ld u u n u d a im a g z n n d e b u lu n d u r m a m z lzm d r. Bu devre iin elim izd e b u lu n a n v e sik alarn h e m e n kffesi m cad e le d e n m uzaffer k m ve ik o n o k la s t v e s ik a la rn im h a etm i o lan tasvirler p a rtisin in m u a h h a r ve y e k n a sak a n anesine tbi b u lu n m a k ta d r . Fakat bize k a dar g e lm i olan b a z d a n k ve tesadfi iarlar Leon I I I ve K o nstantin V in b f n gay re tlerini ik i gaye etrafnda teksif etm i o ld u k la r n gsterm ek tedir: m anastrlara ait b y k a ra z in in sivilletirilm esi ve pek b y k o lan kei a d e d in in aza ltlm as; y a n i b u im p a ra to rla r devletin k o n tro l n d e n ka m a k ve h e m e n h e m e n tam b ir serbesti g sterm ek suretiyle devletin canl k u v v e tle rin i ve im p a r a to r lu u n k u d re tin i ke m ire n u n s u rla ra kar m cad e le etm ilerdir.

ARLMAYNIN TA GYMES VE BU HDSENN BZANS MPARATORLUU N EHEMMYET


Jam es Brycen szlerine gre a rlm a y n n ta giy m esi y a ln z O rta za m a n la rn m e rk e z b ir hdisesi o lm a y p gayet ender v u k u b u la n h diselerden b ir id ir ; m n fe rid e n nazar itibare aln d k ta d e n ile b ilir k i eer b u h dise v u k u b u lm a m olsayd c ih a n tarih i deim i o lurd u (103). B izim iin b u hdise, bilhassa Bizans im p a r a to r lu u n u a lk a d a r ettii nisbette, e h e m m iy e tlid ir.

O rta z a m a n la r in sa n la r iin R o m a im p a r a to r lu u n u n y eg ne g a y r k a b ili taksim im p a ra to rlu k o ld u u n u b iliy o r u z : ik i y a h u t d a h a fazla im p arato r m e v c u t o ld u k ta b u n la r tek bir devleti idare eden ik i v e y a h u t d a h a fazla h k m d a r m esa besinde idiler. Y u k a r k i fasllardan b irind e , 4 7 6 da g arb R o m a im p a r a to r lu u n u n s u k u tu n d a n b a h se tm e n in d o ru o lm a d n kayd etm itik . Tek im p a ra to rlu k fik ri V I nci asr da, Ju s tin ia n n d siyasetinde tekrar ortaya k y o r ; b u fikir a rlm a y n n R o m a d a im p a ra to rlu k tacn g iy d i i 8 0 0 sene sinde daha h e n z canldr. Fakat O rta za m a n la r ideolojisinde tek im p a ra to r te lk k i s inin naza r olarak cari o ld u u b ir esnada hakikatte, pratik sahada b u k a b il bir n a za riy e n in e sk im i o ld u u ispat edil miti. V III in c i asrn s o n u n d a k i ark y a h u t Bizans-Grek-Slav le m i ile ay n devre ait garp y a h u t R o m a -G e rm e n le m i lisa niyat, etno grafik b n y e ve m a n e v m enfaatler b a k m n d a n b irib irin d e n baka, fark l ve ay r ik i le m idiler. Tek im p a rato rluk fik ri tarih b ir a n a k r o n iz m o lm utu . k o n o k la z m k e n d i k u d re ti d a h ilin d e 8 0 0 senesi h d ise sin in h a zrla n m a s n a y a rd m etti. P a p a lk ik o n o k la st impararato rlarn tedb irlerine kar iddetli protestoda b u lu n d u , ikono klastlar aforoz etti, sonra F rank k r a ll m d a n fu z sah ibi saray m a b e y in c ile ri ve b ilh a re K arolenj sllesi k ra lla r n e zd in d e y a rd m ve h im a y e m it ederek g arbe tev ecch etti. V I I I in c i asrn s o n u n d a Fransa tah tn b u h a n e d a n n en m e h u r m m e ssili o lan B y k arl y a h u t a rlm a y n igal ediy ord u. T arihiler tarafndan m u h te lif ekillerde tefsir e d ilm i olan a rlm a y n n ta g iy iin d e p a p a n n ve F ran k la r k ir a ln n m te k a b il m enfaatler meselesi g ib i k a rk b ir m eseleyi b ir tarafa brak a ca z. Bu h d is e n in esas kfi derece m a l m u m u z d u r , 8 0 0 se nesi N o elinde , Sen P iyer kilisesinde icra o lu n a n tantanal bir y in d e pap a Leon I I I , n n d e diz k m o lan arlm ba n a im p a ra to rlu k tacn vazetti. Kilise iin d e to p la n m olan h alk arla, A lla h tarafndan tetvi ed ilm i o lan d in d a r im paratora, s u lh n n z m n a u z u n seneler ve zafer te m e n n i sinde b u lu n d u . ' T arihiler arln alm o ld u u im p a ra to rlu k u n v a n n n e h e m m iy e ti h a k k n d a m u h te lif h k m le r v e rm ile rd ir. B az la rn a g re b u u n v a n . arla y eni h a k la r b a h e tm iy o rd u ;

n e te k im arl, eskiden o ld u u gibi, F ranklar ve L o m b a rd la r kral, R o m a l patrii (104) o lara k k a ly o r d u ; y a n i h u lsa olarak arl, tac k a b u l etm ekle, y eni b ir u n v a n d a n baka bir ey k a z a n m y o rd u . D ie rle rin e gre arln 8 0 0 senesin de ta g iy ii y eni b ir g arp im p a r a to r lu u tevlit etmi ve b u im p a ra to rlu k , ark y a h u t B izans im p a r a to r lu u mvacehesinde tam b ir istiklle sah ip o lm u tu r. Fakat b u fik irle rin her ikisi de m u a h h a r za m a n la rd a v e rilm i h k m le r d ir ; b u n la r 8 0 0 senesi hdisesine dair y a p t m z tahlile ithal edem ey iz. V I I I asr s o n u n d a y aln z b ir n v a n d a n ibaret bir im p a ra to rlu k y a h u t ay r b ir g arp im p a r a to r lu u n u n teek k l ba h is m e v z u u d e ild i ve o lam azd. a rln ta giym esi 8 0 0 senesinde car noktai n azara gre, y an i b u h d is e n in a hit ve k a h r a m a n Leon I I I ve arlm ay rin g r le rin e gre tahlil o lu n m a ld r. N e a rlm a y n , ne de Leon ark im p a r a to r lu u n a d e n k gelebilecek b ir g arp im p a r a to r lu u te k ilin i h a trla rn d a n g e irm iy o rla rd . arl, 8 0 0 senesinde, im p a ra to r u n v a n n al m ak la , y egne h k m d a r ve R o m a devleti im p a ra to rla rn n halefi o ld u u n a in k r g t rm e z b ir surette ka n aa t getir m iti. B u hdise y a ln z im p a ra to ru sem e h a k k n n stanb u ld a n tekrar R o m a y a g e ti in i g steriy o rdu. M te a d dit defalar k a y d e tti im iz g ibi, o d e v rin a d a m la r y a n ya na ik i im p a r a to r lu u n m e v c u d iy e tin i a k lla rn a sdramazla r d ; im p a ra to rlu k esasnda tek idi. m p ara to rla rn tek im p a ra to rlu k d o k trin i tek A llah akidesi ze rin e m esses i d i ; n k im p a ra to r ancak A lla h n m u v a k k a t b ir delegesi sfatiyle lh otoriteyi yer y z n d e , tatbik e d e bilirdi (105). Bu devre h k im o lan haleti ru h iy e im p a ra to rlu k ku d re ti te lk k is in in h a lk tarafndan k a b u l n k o la y la try o r d u ; n k b u dev irde y a ln z b u k a b il b ir te lk k i m m k n ola b ilirdi. arl ile B izans im p a ra to rlu u a ra sn d a k i m n a se b a t 8 0 0 senesinden ok evvel balam t. 781 de G re k le r tarafndan E rutro tesm iye o lu n a n arln k z R o tru d ile o z a m a n la r onik i y an d a b u lu n a n B izans im p a ra to ru K o n sta n tin in ev len m esi iin F ra n k la rla m zak e re le re g ir i ilm i ti: o dev irde K o n sta n tin in anas ren im p a ra to rlu u bilfiil idare e d iy o rd u (105). Fakat ren b u k o n u m a la r kesti. ;

7 9 7 de ren m e ru im p arato ru , y a n i o lu K o n stan tin i tahttan in d irtti ve b u suretle im p a r a to r lu u n m u tla k h k im i o ldu . B u c r etkr h arek et R o m a im p a r a to r lu u a n aneleriyle gayet v a zh b ir tezat tekil ediy o rd u ; n k im p arato rlu k ta h i b ir za m a n h i b ir k a d n , tam b ir im p a ra to r otoritesini haiz olarak, h k m s rm e m iti. arl ve p ap a L eo nu n no ktai n a z a rla rn a gre im p a ra to rlu k taht m n h a ld i; im p a ra to rlu k tacn g iy m e k le arl tek ve g ay r k a b ili taksim R o m a im p a ra to r lu u n u n m n h a l tahtna k y o r ve R o m u lu s Avgustulu su n deil, fakat Leon IV, H e ra k liu s, Justin ian , Teodos ve B y k K o nstantin g ib i ark k o lu n a m e n su p im p arato rla rn m e ru halefi o lu y o rd u . Bu te l k k in in enteresan b ir tey idini u v a k ada b u lm a k k a b ild ir : hdiseleri B izans im p a ra to rla rn n saltanat senelerine gre k a y d e d e n g a rb in senelik ceri delerinde 8 0 0 ve m te a k ip senelere ait bahislerde, arl ism i h e m e n K o nstantin V I is m in d e n sonra g elm ektedir. H a zira n 7 9 9 da a rlm a y n e y azm o ld u u m e h u r bir m e k tu p ta A lk u e n , d n y a d a m e v cu t en y k se k m a k a m d a n ik is in in , y a n i p ap alk ile sta n b u l im p a r a to r lu u n u n , m th i b ir b u h r a n g e ird ik le rin e iaret e tm e k te d ir; ve arla hitaben A lk u e n yle b a r y o r : Tezelzle u r a y a n sa kiliselerini selm ete k a v u tu r m a k sana d y o r. C an ile rd e n in tik a m alan, y o lla rn arm o lan lara re h b e rlik eden, b e d b a h t lara teselli veren s e n s in ; iyileri y k s e ltm e k vazifesi sana d y o r (107). te a rlm a y n n no ktai n aza r b u m e rk e zd e idi. .im di bu ta g iy m e hdisesi karsn d a B izansn alm o ld u u tavr tetkik ede lim . Bu tavr dahi o dev irde cari telkkilere u y g u n idi. B izans im p a r a to r lu u renin taht ze rin d e k i h a k la rn d a srar etti, 8 0 0 h disesini m e ru otorite aley hine tedenberi y ap lm as m utat bir isyan hareketi olarak telkki etti ve y e n i im p a ra to ru n , die r silerin m isalin e tevfikan, reni h a letm ek ve cebren im p a ra to rlu k tahtna o tu rm a k iin stanbu l ze rin e y r m e e k a rar ve rm e sin d e n b ih a k k n endieye dt. B izans im p a r a to r lu u n u n g r n e gre b u hdise im p a r a to r lu u n m e ru sah ibi a le y h in d e b ir ka g arp v ily e tin in is y a n n d a n baka b ire y d e ild i (108). Fakat arl v a ziy e tin in m u h a ta ra l o ld u u n u n p e k l far k n a v a r y o r d u ; n k ta g iy ii im p a r a to r lu u n ark k s m n n (pars orientalis) h k im iy e ti m eselesini h alletm i o lm u y o rd u .

arl B iz a rs n renden sonra y eni b ir im p a ra to r seeceini ve b u zatn im p arato r n v a n z e rin d e k i h a k la r n n ark tarafndan m n a k a a s z ta n la c a n anlad . B u m k l t nceden g ren arl, ren ile m zak e rata giriti ve imparatorieye e v le n m e k teklifinde b u lu n d u ; b u suretle ark ile garp vilyetlerini birletirm ei,, (109) m it ed iy o rd u . Y a n i arl a lm o ld u u u n v a n n ancak B izans tarafndan ta n ld ta k dird e h a k ik b ir m n a s olab ilece ini anlad. ren arln iz d i va te k lifini m sa it b ir ekilde karlad; fakat az b ir m d d e t sonra tahttan in d irild i ve s rg n e g n d e rild i (8 02 senesinde). Bu suretle arlm p l n tatbik m e v k iin e k o n u la m a d (110). re n in s u k u tu n d a n sonra taht N ik e fo r tarafndan igal edildi. Bu im p arato r ile arl arasnda, ih tim a l arln tad im p a ra to r u n v a n n n N ikefor tarafndan tanlm as iin, m z a kereler cereyan etti. Fakat a n c a k 812 de Bizans im p arato ru M ih ail 1 R a n g a b e n in elileri A h e n de arl im parator- basilevs u n v a n iy le se lm lad lar. te b u suretle 8 0 0 senesindeki im p a ra to r seim i m eru b ir ekil alm o ld u . 8 1 2 den itiba ren, n aza r olarak b ir tek R o m a im p a r a to r lu u m ev cu t o lm a sn a ra m e n , ik i R o m a im p a ra to ru saltanat s rd . B u ry b u hususta yle d iy o r: Baka kelim elerle 812 h d i sesi, nazar o lara k V inci asr v a ziy e tin i y e n id e n ih d as etti. M ih a il I ile arl, Leon V ile D in d a r L ouis m n ase b e tle rin d e A rk a d iu s ile H o n o riu s, V ale n tin ian I I I ile Teodos II g ib i id ile r ; imperium Romanum E rm e n ista n h u d u tla r n d a n A tlantik sah ille rin e k a d ar u za n y o rd u ( 111 ). m p a ra to rlu u n b u v a h d e tin in ta m a m iy le itibar ve naza r o ld u u ta m a m iy le ik rd r. k i im p a ra to rlu k y e k d i e rin d e n ay r ve baka bir h ay at s rd le r. B u n d a n m a ad a v a h d e t fikri bile garpte ortadan k a lk m a k ze re idi. arln im parator u n v a n u z u n m d d e t b a k i k a lm a d . M te a k ip devirlerde v u k u b u la n k a rg a a lk la r neticesinde arlm m o n arisi in h il l etti ve u n v a n tesadfi olarak ortaya k a n t re d ile rin elinde k a ld . B u X u n c u asrda tam a m iy le ortadan k a lk t; fakat a y n asrn ik in c i y arsn d a ta rih in h il f na o lara k (antihistorigue) M u k a d d e s R o m a- G e rm e n im p a r a to rlu u e k lin d e y e nid e n ortaya kt. A n c ak 8 0 0 senesinden sonra b ir ark R o m a im p a ra to r lu u n d a n b a h s o lu n a b ilir. J. B. B u ry b u fik ri k a b u l etm ekte ve Bizans imparatorluu Tarihi,, n in n c c ild in e (bu cilt

ir e n in 8 0 2 deki s u k u tu ile M a k e d o n y a s lle sin in ba la n g c ara sn d a k i v a k a la r ih tiv a etm ektedir) ark Roma imparatorluu Tarihi (Eastern Roman Empire) n v a n n ve rm ekte d ir ; h a lb u k i ilk ik i cilt Muahhar Roma imparatorluu Tarihi (A history of the Late Roman Empire) n v a n n tam aktadrlar.

ZAVRYA SLLESNN ESERNDEN IKARILAN NETCE


T arih, v e rm i o ld u u h k m d e zav riy a h a n e d a n n n ilk im p a ra to rla rn a ve bilhassa Leon I I I n B izans im p a ra to rlu u n a y ap t hizm etlere b y k b ir e h e m m iy e t atfetm ektedir. Bu d o ru d u r; n k Leon I I I v a h im bir anari ve k a rg a alk d e v rin d e n sonra tahta k d k ta y k se k b ir k u m a n dan, k a b iliy e tli b ir idareci ve d e v rin in m eselelerini k a v ra m m n e v v e r b ir k a n u n v a z o ld u u n u ispat etm itir. konoklastlarn d in siyasetleri b u n la r n v c u d e getirm i o ld u u d i er eserlerden ta m a m iy le ay rlm tr. T arih eserlerin ekseririsin d e Leon I I I en b y k sitayilere m a z h a r . o lm a ktad r. M esel Y u n a n lla r b u zatn ark im p a r a to r lu u n u n en b y k h k m d a r la r n d a n ve beeriyetin v e lin im e tle rin d e n biri o ld u u n a ,, kanaat getirm ilerdir (112); A lm a n la r ise Leon I I I im p arato r tah tna k an en b y k in s a n la rd a n biri o larak gsterm ekte ve b u h k m d a r n ban ve u z u v la r n esasl surette islh edilm esi l z m g e ld i in i v a zh a n grm ,, b ir im p a ra to r (113), ve y a h u t im p a r a to r lu u kl ve k a n ile y e n id e n k u rm a s m u k a d d e r olan bir insan, b y k bir asker d ehaya m a lik b ir ahsiyet,, (114) o ld u u n u ileri s rm e k te dirler. Bir n g iliz tarihisi Leonu n eserinin R o m a im p a ra to r lu u n a y e n id e n h ay at verm i (115) o ld u u n u s y le m e k te, b ir Fransz ise zav riy al im p a ra to rla rn eserinde m illetin a h lk , m a d d ve m a n e v seviyesini y k se ltm e k iin o z a m a n a k a d a r sarfedilm i o lan gayretlerin en b y n ve en harik u ld e sin i b u lm a k ta ve b u n la r n m u a z z a m tekilt teeb b s le rin i a rlm a y n tarafndan a ln m olan tedbirlerle m u k a y e se etm ektedir (116); Son z a m a n la rd a D ie h l zav riy a l im p a ratorlar h k m e tin d e n c ih a n m u l y eni b ir h ay at p re n sip i neet etm i o ld u u n u ,, (117) yazm tr. D in tarihileri m ste s n a o lm a k zere za v riy a l im p arato rla rn u m u m ta rih in i daha;
Bizans mparatorluu Tarihi 22

h e n z teferruat ile tetkik etm em i o lan R us m v e r r ih le r in in v e rm i o ld u k la r, eer tabir caizse, tesadfi h k m le r d e b u im p a ra to rla rn pek fazla m e d h in e tesadf e tm izo ruz. J. K. Kula k o v s k in in cildi y alnz ik o n o k la s tla rd a n evvelki hadisat n aza r itibare alm ak tad r. S. P. etakovu n b u devri m u h te v i Bizans Tarihi Dersleri n in b irin ci cild i b u hususta h i b ir fikir d e rm e y a n etm em ektedir. C. N. sp e n sk i Eskisler,, ad l ese rin d e m anastrlar ve keiler a le y h in d e k i b u cereyan h a k k n d a gayet enteresan ve y ep yen i bir h k m verm ektedir. F. I. sp enski ise u m ta le a d a b u lu n u y o r : zay riy a l Leon itikad ve A llah a ta p m a k g ib i n a zik m eselelerin h k m e t tarafndan asker otoritelere ve polis ku v v e tle rin e o ld u k a cebr b ir tarzda tevdi o lu n m a s n d a n m e su ld r; b u zat (ve halefleri) m ille tin d in h isle rin i rencide ettiler ve mevziletirilm i bir m eseleden b ir devlet meselesi kardlar,, (118). lk ik i ik o n o k la st im p a ra to ru n h a rik u l d e a zim ve idari k a b iliy e tle rin i ta n m a k la ve Leon I I I n , m n ak a asz, devleti k u rta rm o ld u u n u k a b u l etm ekle beraber, elim izd e m e v c u t b t n tarih m a lze m e y e istinat ederek, zav riya slle sin i pek fazla m ed he tm ekte n s a k n m a ly z. H a k ik a te n ik o n o k la st im p a ra to rla rn h i p h e siz s a m im olan p oliti kas im p a ra to rlu u n h ay atn d a v a h im d a h il k a rg a alk lar tevlit etti ve devlet b ir asrdan fazla b ir m d d e t sarsld. k o n o k last hareketi ilk d e v rin d e n itibaren, im p a r a to r lu k tan talyay u za k latrd ve B izansm pap a ile o lan m n a sebetlerini g erginletirdi; papa ik o n o k la stlar aforoz etti, y a r d m ve h im a y e istem ek iin g arbe tevecch eyledi. B u n u tak ip eden R o m a ile F ran k h k m d a r la r a ra sn d a k i dos tane m nasebe tler O rta za m a n la r ta rih in d e son derece m h im y e n i b ir dev ir at. A y n z a m a n d a kiliseler arasnda kat b ir in k ta n tem elleri tedric surette atld. za v riy a d e v rin d e B izans im p a ra to rlu u , V III inci asrn ortasnda L o m ba rd la r tarafndan fethedilm i ve b ilh a re Ksa Pepen tara fn d a n p a p a y a v e rilm i oilan R a v e n n a e k sark l d a h il o lm a k zere, orta talyay kaybetti. Fakat zav riy a sllesine d a ir h e n z tam olarak h i b ir u m u m ta rih in y a zlm a m ve b u devreye ait birok m h im m eselelerin h a lle d ilm e m i o ld u u n u u n u tm a m a m z lzm d r. Mesel kei ve m anastr a d e d in in ta h d id i ve sk sk te h a d d a ettii a n lalan m anastrlara ait e m l k ve ara

z in in devletletirilm esi g ib i m eseleler daha geni bir tarzda tetkik o lu n m a a lyiktirler. B iz a n tin iz m in halen en esasl m ese lelerin den b iri zav riy a l im p arato rla rn ik o n o k la st p o litik a s n n tim a vehesidir: b u mesele daha geni bir surette a ra trlm a a deer. Bu no kta ze rin d e y ap lacak -cidd aratrm alar ikonoklast,, a d n tayan b u d e v ri a y d n la ta b ilir ve bu dev irde d a h a d erin b ir m n a ve cih an tarih i erevesi iin d e d a h a b y k b ir eh e m m iy e t kefedebilirler. II. - ZAVRYALI MPARATORLARIN LK HALEFLER (802-820). AMORON YAHUT FRGYA SLLES ZAMANI (820-867) 802 - 866 SENELER MPARATORLARI VE BUNLARIN MENE : T arihiler u m u m iy e tle IX u n c u asr balan g c ile 8 6 7 de M ak e d o n y a slle sin in ik tid a r m e v k iin e gelii ara sn d a k i dev ri im p a r a to r lu u n za v riy a l im p arato rla r z a m a n n d a y e n id e n h ay at b u lm a s iy le M a k e d o n y a sllesinin p a rla k seneleri arasnda m utavasst bir dev ir olarak te lk k i etm ek tedirler. Fakat en son tetkik at b u d e v re n in sadece b ir son o lm a k tan ziyade b ir balang o ld u u n u gstermektedir., Bu dev ir h u su s b ir e h e m m iy e ti h aiz g ib i g r n m e k te ve Bizans m edeniyeti ta rih in d e y eni bir safha tekil etm ektedir (119). G r m o ld u u m u vehile 8 0 2 ih tilli re n i d e v ird i ve N ike for I i (8 0 2 -811) Bizans tah tna k ard . ark m e h a zla rn a g re. N ike for A rap n e slin d e n d i ( 120). A talarndan biri A n a d o lu y a , P isidya vilyetine hicret etm ek m e c b u riy e tinde k a lm ve sonralar N ik e fo r b u ra d a d o m u tu r. 8 0 2 ih tilli, h u su siy e ti b a k m n d a n , B izans tarih i senelik ceride le rind e h e m e n h e m e n y egne b ir v a k a tekil etm ektedir. m p a ra to rlu k iin d e tertip o lu n a n siyas isy a n la rn ekserisi generaller ve asker efler tara fn d a n idare edilm iti. H a l b u k i N ike for b u k a id e n in bir istisnasn tekil etti; n k k e n d is in in o rd u ile h i b ir alkas y o k tu ve m a liy e n a z rl y k se k m a k a m n igal etm ekle iktifa ediy o rd u. m p a rator, 811 B u lg a r h a rb in d e , h a rp m e y d a n n d a m a k tu l dt; taht, b ir ka ay iin, B ulg ar seferi esnasnda a r surette y a ra la n m o lan o lu Stavrakiosu n eline geti. Stayrakios a y n i ,;Sene zarfnda,. l d .. (811). Fak at l m n d e n evvel

R a n g a b e ler G re k ailesine m e n s u p o lan ve b e d b ah t Stavrak iosu n k zk a rd e i ve N ike fo r I in k z P ro k o p ia ile evli b u lu n a n K uropalates M ih a il I le h in e tahttan in d irilm iti. M ih a il I d a h i ksa b ir m d d e t saltanat s r d (811-813): b u zat, B ulg arlara kar y ap t m uv affaky etsiz bir sefer y z n d e n Leon n a m n d a e rm e n i n e slin d e n b ir' asker ef tara fn d a n h a ledildi; b u Leon tarihte E rm e n i Leon V olarak y ad e d ilm e k te d ir (813 - 8 2 0 ). 8 2 0 de Leon k a tled ildi ve taht hassa alay k u m a n d a n Kekeme,, l k a b n tayan M ih a il II n in (8 2 0 - 8 2 9 ) eline geti. Bu zat F rig y ad a (A nado lu eya leti) m s ta h k e m bir m e v k i olan A m o r io n lu idi: ite b u n d a n dolay im p arato r tarafndan tem sil o lu n a n b u slley e A m o rio n y a h u t F rigy a sllesi ad ve rilm e k te d ir. M ih ail g e n li in i F rigy ada rafzler, Y a h u d ile r ve y ar hellenlem i Frigler,, (121) arasnda g eirm i k a b a ve cahil b ir taral idi. H att m u a h h a r b ir Y a h u d i m e h a z M ih a il II n in ana sn n Y a h u d i o ld u u n u beyan etm ektedir (122). Bu im p arato r ld k te taht o lu Teofile geti (8 2 9 - 8 4 2 ) ve b u im p a ra to r P aflag o n y ad an (A nadolu) neet etm i o lan o rto d o k s lu u n y e n id e n m essisi m e h u r Teodora ile evlendi. B u s lle n in son r k n kabiliyetsiz ve a h lk sz b ir a d a m olan M ih a il I I I (842 - 867) o ld u . B u zatn ad pek de m u te b e r o lm y a n sarho,, l k a b ile ahlfa in tik al etm itir. M ih a il I I I n sahavetinde anas T eodora resm en im p a ra to r lu u idare etti: h k m e tin b t n ile rin i n e d im i Teoktistusa terk etm ek suretiyle, 14 sene h k m s rd . M ih a il sin n i rd e vasl o ld u k ta Teoktistusu ld rtt , a n n e s in i rah ib e o lm a a icbar etti ve devletin idaresin ib izzat d e ru h d e etti. Bu h k m et darbesini h a zrly a n ve ta tb ik in i idare eden im p a ra to ru n days ve T eodoran n erkek kardei Bardas idi; Bardas pek a b u k Kuropalates,, ve esar,, y k s e k m a k a m la rn a k a rl d ve b t n devlet ilerinde b y k bir n fu z a m a lik oldu. M ih a in o c u u o lm a d n d a n Bardas, y e e n i ld k te n son ra, im p arato r o lm a m it ed iy o rd u . Zayf, a h l k e n d k ve b t n siyas m eselelere kar ta m a m iy le lk a y t olan M ih ail, on senelik bir devre m d d e tin ce , B ardasn h e m e n h e m e n m u tla k bir k u dretle devleti idare etm esine rza gs terdi. Son derece k a b iliy etli ve deerli b ir zat o lan Bar das im p a r a to r lu u n d m a n la r n a kar m uvaffakiy etle m c a d e le etti ve kilise n in m enfaatleri h u s u s u n d a va zh bir

zek ya m a lik o ld u u n u ispat etti. B y k b ir h s n niyetle m aarifi h a lk arasnda y a y m a k istedi. Fakat Bardas d a h i aada ay an d ik k a t talin i g re c e im iz M a k e d o n y a s l le s inin m sta k b e l m essisi Basil n a m n d a y eni bir n e d im in h a in a n e e n trik a la rn a k u rb a n gitti. B ardasn l m n d e n sonra M ih a il Basili e v ld e d in d i ve bana im p a ra to rlu k tacn oturttu. B u n la rn m te re k saltanatlar y a ln z b ir seneden az fazla d e v am e tti: M ih a ilin k e n d i ale y h in d e bir suikasd h a z r la d n d a n p h e le n e n Basil, b irk a a rk a dan, v e lin im e tin i, sarayda yap lacak b ir enlikten sonra, ld rm e e ik n a etti. B u n d a n sonra Basil im p a ra to rlu u n ye gne sahibi o ld u ve B izans ta r ih in in en m e h u r sllesini tesis etti. ' te b u suretle 8 0 2 ile 8 6 7 a ra sn d a k i devre esnasnda taht ik i A rap y a h u t Sam i; baba tarafndn A rap o lan N ikefor I in k ziy le evli b ir G rek , M ih ail I; b ir E rm e n i ve, en nih ay e t F rigy al y a h u t tbir caizse y ar G re k tarafndan igal edildi, ilk defa o lara k b u dev ird e B izans taht S am r k n eline geti. B t n b u devre zarfnda ark u n s u rla r n n im p a r a to rlu u n idaresinde b irin c i derecede b ir rol o y n a m ol d u k la r k e n d ili in d e n anlalr. "

AMORON SLLES ZAMANINDA BZANS MPARATORLUU VE ARAPLAR. SLAV TOMASIN SYANI. RUSLARIN STANBULA KARI YAPTIKLARI LK SEFER
IX u n c u asrda B izans ile A raplar a ra sn d a k i m u h a s a m a t h e m e n h e m e n faslsz dev am etti. ark h u d u d u n d a b u m u h a sam at m k e rre r m sa d e m e le r e k lin i ald ve m z m in bir in tiza m la h e m e n her sene te h ad d s etti ve b iro k defalar esirlerin m b ad e le siy le neticelendi. H u d u d u n m s l m a n tarafnda, A rap m e m le k e tle rin i Bizans o rd u la r n n taa rru z la rn a kar k o r u m a k iin, S u riy e d e n E rm e n ista n h u d u tla r n a k adar u z a n a n m s ta h k e m b ir h at v c u d e getirildi. Bizans tarafnda ise baz yerler ay n ekilde ta h k im edildi. Bu is tih k m la rn heyeti m e c m u a s b ir nev i A n a d o lu limesi tekil etti. H u d u t m sa d e m e le ri, IX u n c u asrda, pek ender olarak derinlere d o r u in k ia f eden o ld u k a e h e m m iy e tli seferlere in k il b ettiler. Hilfet, IX u n c u asrda zay fly or ve siyas e h e m m iy e tin in tedric surette a z a ld n a ahit o lu y o rd u : bu,

v a h im d a h il karg a alk larn , r a n lla r n ve b ilh a re T rk le rin s t n l k le r in in b ir neticesi idi. te b u sebepten m s l m a n la rn m te m a d i taarruzlar, V II nci ve V III inci asrlar da o ld u u gibi, im p a r a to r lu u n m e v c u d iy e tin i tehdit etm ek ten kt. B u n u n la beraber b u a k n la r h u d u t vilyetlerine b y k zararlar y ap m ak ta, a h a lin in refahna zarar verm ekte vilyetlerin servet ve n fu s m e m b a la rn k u ru tm a k ta dev am ettiler. IX u n c u asrn ilk otuz senesi halife H a ru n rre it (7 8 6 - 8 0 9 ) ve M e m u n u n (8 1 2 - 8 3 2 ) m e h u r saltanatlariyle te m a y z etmitir; b u halifeler z a m a n n d a r a n tesiri h em en h em en tek bana s t n l ele ald ve A rap m illiy e tin i ik in c i p l n d a brakt. Siyas fikirle ri b a k m n d a n IX u n c u asr halifeleri, bilhassa M e m u n , Bizans im p a ra to rla rn a benzediler: im p arato rlar g ib i b u n la r dahi devlet h ay atn n h e rh a n g i b ir ubesinde otoritelerinin h u d u tsu z bir karakter arzettiine in a n d la r. arkta A rap -B izans m sa d e m e le rin in , b irk a v a k a m s tesna o lm a k zere, her ik i m u h a s m taraf iin v a h im netice ler tevlit etm em elerine m u k a b il G irid in , S icily an n en b y k k s m n n ve talyann birka m h im n o k tasn n igaliyle neticelenen m s l m a n d o n a n m a s n n A k d e n iz d e k i harek t daha eh e m m iy e tli oldu. D i e r taraftan, IX u n c u asrn ilk ru b u n d a , A rap - Bizans m nasebat ta rih in in en enteresan v a k a la rn d a n biri A rap la rn , M ih a il II z a m a n n d a , Slav Tom asn isy a n n a itirakleri o lm utu r. B u isyan A n a d o lu d a , anasl Slav olan Tom as tarafndan tertip edildi ve gayet v a h im bir d a h il h a rp e k lin i alarak ik i seneden fazla b ir m d d e t d e v a m etti. Bu isyan, M ih a il II d e v rin in esas hdisesi ve siyas, d in ve tim a o lm a k zere b a k m d a n son derece v a h im b ir v a k a olarak te lk k i etm ek lzm d r. Siyas b a k m d a n b u hdise m h im oldu, n k Tomas, ik i tem'in ktalar h ari o lm ak zere, b t n A n d o lu y u isyan iin k a z a n m a a m u v affa k o lm u tu r. Baz m e h azlara gre A n a d o lu d a ve Kafkas h u d u tla rn d a yay an m u h te lif m illiy e t ler isyan b a y ra n a iltih ak etm ilerdir. T om asn o rd u su yal nz, A v ru p a k o n tin a n n d a n k tle h a lin d e A n a d o lu y a hicret ettikten sonra b u ra d a , evvelce g r m o ld u u m u z gibi, m h im k o lo n ile r m e y d a n a getirm i o lan h em e rile rin i, y a n i S lavlar

deil, fakat a y n z a m a n d a ira n lla r, E rm e n ile r berler ve d ie r b ir ok Kafkas k a b ile le rin in m m e s s ille rin i ih tiv a e d i y o rd u (123). Tomas o k a d a r b y k k u v v e tle rin b a n d a b u lu n u y o r d u k i halife M e m u n b u . zat ile sk b ir b ir lik tesis etm ekte teredd t etmedi: h a life n in T om asa M ih a ili d e v irm e k iin, y a rd m etmesi kararlatrld; b u n a m u k a b il A raplar B izans im p a r a to r lu u n u n baz h u d u t m n ta k a la rn alac ak lard. M e m u n u n m u v a fa k a ti y a h u t teviki ile Tom as k e n d in i A n taky ada, b u e h rin p atriki Job tarafndan R o m a lla rn basilevsi olarak tetvi ettirdi. Bu a n d a n itibaren B izans im paratoru son derece teh lik eli ve k o r k u n bir rak ip le k a r la y o rd u . ark A raplar b u isyan h are k e tin in inkiaf ile son derece alkad ard lar. D in b a k m n d a n b u isyan b y k b ir e h e m m iy e t gster m ek tedir, n k Tomas ik o n o k la s t p o litik a s n n y e nid e n ih d a s n d a n m u b e r o lan a h a lin in b y k bir k s m n n h o n u t s u z lu u n d a n istifade etm itir. T om as tasvirler k lt taraf tar o ld u u n u il h etti; hatt b ir z a m a n la r o rto d o k s lu u y e n i den ildas etm i olan re n in o lu K onstantin o ld u u n u d a h i id d ia eyledi. Bu siyaset b iro k istinatg h b u ld u . E n n ih ay e t b u h arek etin tim a neticeleri d a h i o ldu . A n a d o lu d a vergi tahsildarlar T om asla birletiler; b u suretle bir m e h a za gre, k le le rin efendilerine kar,, ( 124) a y a k la n m a s h u s u le geldi. A a snflar, k e n d ile ri iin d a h a iyi ve daha p a rla k bir istikbal te m in etm ek m id iy le , k e n d ile rin i tazyik altnda b u lu n d u r a n arazi sah ibi aristokratlara kar ay a k la n d la r. A y n m e h a za g re b u n u takip eden d a h il h a rp b ir N il ellesi g ib i k re y i feyezan altnda brakt; fakat b u ra d a su yerine k a n akt,, (125). Ege d e n iz in d e k i d o n a n m a tarafndan y a rd m g ren Tomas, k u v v e tle rin i stanbula kar evketti. Y olda, M ih a ilin ktala r n n g sterdii m u k a v e m e ti kolayca k r d ve h e m den izd en, h e m k a ra d a n payitaht m u h a sa ra y a balad. B o azn R u m e li sah illerine vsl o ld u k ta T rakya v e .M a k e d o n y a S la v lar k e n disine iltih a k ederek k talarn n a d e d in i kabarttlar. stanbul m u h a sa ra s tam bir sene d e v am etti. M ih a il gayet n a zik saatler geirdi; fakat ik i hdise k e n d isin e zaferi te m in etti: bir taraftan im p arato r T om asn d o n a n m a s n b y k bir hezim ete uratt; d i e r taraftan k ra lla r O m u r ta g m k u m a n d a s n d a n i olarak im ald e .k e n d ile rin i gsteren [B ulgarlar [slerin

AMORON SLLES ZAMANINDA BZANS MPARATORLUU

Tomas Araplarla harp meydannda mzakerede bulunuyor M drit M ill ktphanesinde bulunan Skilitzes Tarih elyazmasna ait minyatr

kara k u v v e tle rin i geriye attlar. Bu hdisele rden sonra To m as h i bir za m a n eski k u d re tin i to p ly a m a d ve isyan m uv affakiy etsizlikle neticelenm ee m a h k m o ldu . T om as firar etm ek m e c b u riy e tin d e kald; b il h a ra tu tu ld u ve id am edildi. O r d u la r n n m te b a k i k s m la r kolayca ortadan k a ld rld. k i seneden fazla dev am etm i olan b u k a rk isyan 823 de ta m a m iy le bastrlm t; b u a n d a n itibaren M ih ail k e n d in i tekrar em niyette h isse debilm itir (126). Bizans im p a ra to rlu u iin b u is y a n n neticesi son dere ce m h im oldu. syann m u v affa k y e tsizli i tasvirler k l t n n y e nid e n ih d a s n n d a h i m uv affa k iy e tsizlik le netice lenm esine sebep oldu. T om asn hezim eti a y n z a m a n d a h a life M e m u n 'u n d a h i B izansa kar tatbik etm ek istedii tecav z p l n d a m u v a ffa k o la m a d n g steriyo rdu. B u n d a n m a ad a bu isyan, b y k b ir ih tim a le gre, A n a d o lu d a gayet cid d b irta k m tim a d e iik lik le re sebep o lm u tu r. V I nci asrda, B y k Justin ian z a m a n n d a , topraa b a l k y l le r tarafndan ilenilen b y k arazi r e jim in in im p a r a to r lu u n en b y k k s m n d a cari o ld u u n u g r m t k . M te a k ip asrlara ait m e h a zla rd a bazan k k tim arlara ve k k k y l m a lik n e le rin e ait im alara tesadf e diy oru z. X u n c u asrda, b y k arazi b ir kere d a h a ve bilhassa A n a d o lu d a , ortaya k m a k ta d r. Bu yeni h d ise y i Tom asn isy a n na atfetm ek m m k n d r : n k b u isyan h i p h esiz h k m e t tarafndan to p lan a n y k c vergileri verem eyen ve b u y zd e n m lk le r in i ze n g in k o m u la rn a satm ak m ec b u riy e tin d e ka la n b iro k k k arazi s a h ib in in m a h v n m u c ip o lm u tu r. H er ne h a l ise, b y k arazi X u n c u asrda tek rar ortaya kt ve hatt im p a ra to ru n k u d r e tin i bile teh dide balad. Bu hal, aada g re c e im iz g ib i, k e n d in i bilhassa A n a d o lu d a hissettirdi (127). T ak riben 8 3 0 a kadar, B izans ile A rap o rd u la r ara sn d a k i m sa d e m e le r v a h im neticeler tevlit etm edi. H ilfet o zam anlar, e ntrikada m a h ir B izans tarafndan v a h im le tirile n b y k d a h il k a rk lk la r iin d e b u lu n u y o r d u . A n a d o lu d a , 8 3 0 da, m a l p olan Teofil, m te a k ip senede (831) Kilikyada, h u d u t m fre ze le rin d e n m te e k k il bir Arap o rd u s u n a kar b ir zafer k a za n d : b u m uv affa k iy e t stan b u ld a im p a rator erefene tertip o lu n a n p arlak b ir zafer e nliiy le tesid edildi (128). M te a k ip senelerde Teofil y eni muvaffak-

yetler elde edem edi. H att bir A rap m v e r r ih i M e m u n u n b t n im p a ra to rlu u ta h a k k m altna alaca g n b e k le d i in i yazy o r (129). Teofil M e m u n a sulh tekliflerinde b u lu n d u . Fakat, 8 33 te, M e m u n ld ve kardei M utasm tarafndan istihlf edildi. M u tasm n saltanatnn ilk senele rinde m u h a s a m a t in k taa urad. 8 3 7 de Teofil h a rb i yeniden at: b y k b ir o rd u ile A raplara karr p a rla k b ir sefer yapt. Zapetra kalesini zap te d b y ak t ve d ie r b irk a yere g ird i. Bu m uvaffakiyetten so nra erefine y ap lan zafer enlikle ri alt sene evvel payitahta av detinde y a p lm olan geit resm i ve terifatn bir ne v i te k e rrr o ld u (130). Fakat 8 3 8 de M utasm , b y k bir o r d u n u n banda A n a d o lu n u n ierlerine o ld u k a d erin bir surette n fu z etti ve u z u n bir m u h a s a ra d a n sonra, ik tid a r m e v k iin d e k i slle n in neet etm i o ld u u F rigyada, A m o rio n kalesini zap t etti ; buras, b ir A rap k r o n ik e is in in m b a l a l szlerine gre, h ris tiy a n l n g z ve m a k a rr idi,, (131). M utasm , A m o rio n u n ig a lin d e n sonra, stan b u l ze rin e y r m e k niye tind e idi; fakat m e m le k e tin d e asker bir isyan k t n haber aldkta p l n la r n terketm ek ve S uriyeye avdet eyle m e k m e c b u riy e tin d e k a ld (132). G re k kilisesi senelik cerid elerinde m u c iz e v b ir h ik y e A m o rio n m uh a saras ile alkal g s te rilm e k te d ir: b u , m e h u r 4 2 esirin islm iy eti k a b u ld e n im tin a etm eleri ve m artir o lara k lm e le rin d e n bahseden h ik y e d ir; b u n la r D icle sahi line g t r lm le r ve orada balar k e silm e k suretiyle id am e d ilm ilerdir. B u n la rn cesetleri nehi.re atlm ^.fakat s u y u n sathnda m u c iz e v b ir tarzda y ze re k cereyan tarafndan S r k le n m i ve h ristiy a n lar tarafndan toplanm tr; hritiy an la r b u n la r a tantanal cenaze m e ra sim i y a p m la rd r (133). A m o rio n m a l b iy e ti Teofil ze rin d e ok k u v v e tli bir tesir yapt. m p ara to r elinde m e v cu t ku vv e tle rle A rap istil sna m e ssir b ir surette kar k o y m a k m id in i kesti ve payitaht k a y b e tm e k k o rk u s u ile garp devletlerine tevecch ederek b u n la rd a n y a rd m istedi. m p a ra to ru n elilerini Venedikte, F ran k k ral D in d a r L o u isn in payitaht n g e lh e im de, hatt u za k garpta, spanyada, E m e v halifesin in saraynda g rm e k k a b il oldu. B unlar b t n g arp h k m d a r la r nezdin.de-byk b ir h s n k a b u le m a z h a r o ld u lar, fakat b u garp k ra lla r Teofile ok b y k fil y a rd m d a b u lu n m a d la r .

A m o rio n slle sin in son devrinde, y a n i Teofil saltanatnn son senelerinde ve M ih ail I I I z a m a n n d a , hilfeti k e m ire n d a h il m cad eleler ark A ra p larn n , B izans im p a ra to rlu u iin pek tehlikeli olan ta h rip k r a k n la r m a tekrar ba lam a la rn a m n i oldu. B u n u n aksine o lara k b u sefer Bizans ktalar birok defalar A raplar hezim ete u ra tm a a m uv affa k o ld u lar. 863 te, M eliten e m iri (valisi) m e r K a rad e n iz sa h il le rind e Bizans ehri A m isosu (Sam sun) y a m a etti ve bir rivayete gre d e n izin ileri h are k tna m n i o ld u u n a kzarak, b ir z a m a n la r Serhasn y a p m o ld u u gibi, sular krbalatt. Fakat, ay n sene zarfnda, avdette, m e r Petronasm k u m a n dasnda b u lu n a n Bizans kta la rn n ricat y o lu n u kesm elerine ve o rd u s u n u e v irm e lerine ah id oldu. Poson m u h a re b e sin d e (b u m u h a re b e n in yeri daha h e n z kat o lara k tespit edilem e m itir) A rap k u v v e tle ri h em en h e m e n ta m a m iy le m a h v e d ild i; m e r d a h i m u h a re b e m e y d a n n d a m a k tu l d t (134). B izans s il h la rn n parlak m uzafferiyeti stanbulda, Hipodro m da', u z u n m d d e t akisler b r a k t; ve m u h a re b e m e y d a n n d a e m irin l m n tesid etm ek zere m e h a zlar tarafndan bize n a k le d ilm i olan h u su s bir ark bestelendi (135). A raplara kar y ap lan aa y u k a r senev m cadeleler esnasnda m e h a zla r n i olarak Ros y a h u t Rus la rn stan b u la kar y a p m o ld u k la r ilk ta a rru zd a n bahsetm ektedirler. O ld u k a y a k n bir z a m a n a k a d a r ta rih ile rin en b y k bir k s m b u hdisey i 8 6 5 y a h u t 866 senesine izafe ediy or ve ok defalar R u s p re nsle rind en A skod ile D ir in seferi ile birle tiriy o rd u Fakat 1894 te B rkselde ke fo lunan ve Bet(,ikal lim F. C u m o n t tarafndan neredilen ksa b ir k r o n ik ten sonra b u fik rin y anl o ld u u m e y d a n a k m tr : k r o n ik payet kat b ir tarih zikretm ekte ve R u s la rn 2 0 0 g e m i ile, 18 h aziran 8 6 0 senesinde stanbula y aklam , fakat zalim an e b ir surette m a l p ed ilm i ve g e m ile rin in b y k b ir k s m n kay b etm i o ld u k la r n b ild irm e k te d ir (136). Esasen b irta k m lim le r bu a n o n im k r o n ik in n erinde n ok evvel b irin c i tarih h a k k n d a p h e le rin i izh a r etm iler ve b irta k m k ro n o lo jik hesaplara istinat ederek tam ta rih in 8 6 0 o ld u u fik rin e m tem ayil g r n m le rd i. Mesel X V III in ci asrn m e h u r tal y an lim i A ssem ani R u slarn ilk seferinin tarihi o lara k 8 5 9 senesi so nu y a h u t 8 6 0 senesi b a la n g c n tespit e tm i ti: fakat so n ra k i tarihiler b u tetkikatn neticelerini ta m a m iy le u n u t

tular (137). B u n u n la beraber, B r k se l a n o n im k r o n ik in in ne rin d e n on drt sene evvel R u s kilise ta rih ile rin d e n Golu b in s k i dahi, A ssem aniden h a b e rd r o lm a k szn , b u seferin 8 6 0 senesi ve hatt 861 senesi b a lang c na k arlm as lzmg e ld i i neticesine v a rm t (138). V azla rn d a n birinde, b u h d is e n in m u a s r p atrik Fotius R u slar kaba ve b a rb ar bir skit k a v m i ve b u n la r n sefer le rin i barbar, k a b a rm ve k o r k u n bir O k y ano s ve m th i bir im al frtnas (139) olarak gsterm ektedir. B izans im p a ra to rlu u arkta h a rb i id a m e ettirdii a y n z a m a n d a g arp A ra p la rm a kar d a h i m cad e le ediy ord u. A raplar tarafndan V II nci asrda b u n c a m k l tla fethedil m i o lan im a l Afrika, a z . b ir m d d e t sonra, k e n d in i ark h alife le rin in ta h a k k m n d e n k u r ta r m t: 8 0 0 senesinden itibaren M srn g a rb n d a b u lu n a n m e m lek etler A bbas h a li felerine itaat etm ediler ve IX u n c u asrn b a la n g c n d a (800) T unusta b ir A leb sllesi is tik llin i il n etti ve k u v v e tli b ir d o n a n m a y a istinat ederek saltanat s rm e e balad. A k d e n iz d e k i baz Bizans m em lek etleri A ra p la rn cidd tehlikesine m a ru z kaldlar. IX u n c u asrn b a lan g c n d an itibaren, N ikefor I dev rinde, A frika A ra p la rm n P eloponnes Slavlar tarafndan k a rla n isy anlara y a rd m ettikleri ve b u Slavlarla birlik te Patrae (Patras) e h rin i m u h a s a ra ettikleri g r l y o r (140). M ih a il II n in saltanat z a m a n n d a Bizans im p a ra to rlu u b y k stratejik ve ticar bir eh em m iy ete m a lik b u lu n a n G irit ad asn kaybetti: b u ada sp a n y a d a n gelen ve ilk evvel M sra y erlem e k istiyen, fakat b ilh a re G irid e geen A rap m u h a c irle ri tarafndan fethedildi. E k sp edisyo n efi b u adada y eni b ir ehir k u r d u ve b u eh rin etrafn derin bir h e n d e k le e v ir d i: b u n d a n do lay b u ada H a n d a k y a h u t Kandiy a is m in i alm tr (141). B u d e v ird e n itibaren G irit ko rsan la rn bir y u v a s ve Ege den izi ad ala r ve sahil m n ta k a la rn a k arak B izans im p a r a to r lu u n d a siyas ve ktisad b irtak m k a rg a a lk la r tevlit eden ta h rip k r etelerin m elcei o ldu . S ic ily a n n ziya B izans im p a ra to rlu u iin daha v a h im oldu. V II nci ve V III inci asrlard an itibaren b u ad a A rap akanlarna hedef o lm u tu : fakat b u a k n la r v a h im neticeler tevlit etm em ilerdi. A m o rio n sllesi d e v rin d e vaziyet deiti. M ih a il II saltanatnn s o n u n d a E v fe m iu s n a m n d a bir

ahs im p a ra to rlu k ale y h in d e bir isyan tertip etti ve im p a r a to r lu u n sah ibi iln o lu n d u . m p a ra to ru n k u v v e tle rin e kar k o y a b ilm e k iin k e n d i k u v v e tle rin in g a y r kfi o ld u u n u an ly a n b u zat A frika A ra p larn y a rd rrn a ard. B u n la r Sicilyaya ktlar; fakat E v fe m iu sa y a rd m edecekleri yerde ad ay k e n d i hesaplarna fethetm ee baladlar. A y n z a m a n d a Evfem ius, im p a ra to ru n taraftarlar tarafndan katledildi (142) E v fe m iu sun idealleri u r u n d a m cad e le eden bir hayalperest, m e m le k e tin in istik lli iin cesurane h a rb e d e n ve talyada m sta k il b ir devlet, bir talya R o m a im p a ra to rlu u (m pero R om ano ta lia n o ) tesisini gaye e d in m i a n ane v bir p o litik ay tem adi ettiren bir ahs o ld u u n u id d ia eden bir talyan tarih isin in fik irle rin i k a b u le im k n y o k tu r (143). A ra p lar P a n o rm a (Palerm o) yerletiler ve yava yava, M esina da d a h il o lm a k zere, S icily an n b y k bir k s m n igal ettiler: A m o rio n sllesi saltanatnn s o n u n d a , S ic ily a n n b t n b y k e h irle rind e n y a ln z S ira k u z h ristiy a n larn elinde kalm t. A raplarn , c e n u b taly a d ak i Bizans arazisine g ire bilm eleri iin y a ln z b ir a d m atm alar icap ediy o rd u. talya y a rm a d a s n n ce nup ta ik i k k y a rm a d a ile sona e rd i in i b iliy o ru z. C e n u b u ark y arm a d as, lkzam a n la rd a K alabria, c e n u b u g arb y a rm a d a s ise B ru ttiu m a d la rn tayordu. - O rtaza m an lard a b ir stlah d e i ik li i v u k u b u ld u : V II nci asrn ortasndan itibaren B ru ttiu m ism i g n d e n g n e d a h a az k u lla n lm a a ve K a lab ria ism i tara fn d a n istihlf o lu n m a a baland; bu suretle K a lab ria ism i ik i y a rm a d a y a d a h i am il oldu; yahut, baka bir tabirle, ce n u b talyada, Tarent krfezi etrafndaki b t n B izans memleket-: leri K alabria a d n tam aa balad lar (144). 4 taly a n n IX u n c u asrdak i siyas vaziyeti yle id i: Bizans V enedik, N a p o li d k a l ve die r ik i d k a lk la birlik te K a m p a n y a n n b y k b ir k s m n ve ik i k k c e n u p y a r m ad asn e lin de b u lu n d u r u y o r d u . V ene dik ve K a m p a n y a pek gevek b ir ekilde B izans, im p a r a to r lu u n a b a l id ile r: b u m m ta k a la rn her b iri bal bana b ir e r o to n o m h k ^ m ete m a lik ti. B u n u n aksine, olarak ta ly a n n c e n u b u d o ru d a n d o ru y a im p a ra to rlu a tabydi. V II nci asrn s o n u n da, B eneventin L o m b ard d k a s B izans im p a r a to r lu u n a ait T arenti zaptetti; bizzat Tarent krfezi sahillerine. u-lat ve b u suretle ik i B izans v ily e tin i b ir ib ir in d e n ay rd; o suretle

ki, b u istildan sonra ik i k k y a rm a d a y alnz, deniz vastasiyle aralarn d a rabta tesis edebildiler. a rlm a y n n talya f tu h a tn d a n ve R o m a d a im p arato r tacn g iy iin d e n sonra b t n A p e n n in le r y arm adas, B izans arazisi hari o lm a k zere, naza r olarak g arp im p a r a to r u n u n otoritesi altna g irm i b u lu n u y o r d u ; b u n a ra m e n fliyatta arlm a y n n n fu z u cenupta p a p a lk devleti ve Spolet dkalm n h u d u tla r n am ad, B enevent d k a l m sta k il b ir d e v let olarak k a ld . . talyay tedric surette h k im iy e tle ri altna a ld k la r bir z a m a n d a A raplar talya sah illerine kar d en i^ a k n la r dahi y a p m a a b a ly o rlard . Teofil z a m a n n d a Tarentin igali c e n u b taly a d ak i Bizans vilyetleri iin v a h im ve vastasz bir te h lik e tekil ediy o rd u. m p ara to ra y a rd m a gelen bir V ene dik d o n a n m a s Tarent k rfe zind e tam bir hezim ete u ra d . Fakat A raplar y a rm a d a n n a rk n d a b u lu n a n Bari m h im m s ta h k e m m e v k iin i igal ediyorlard; b u ra d a n m em le k e tin ierlerine d o ru ilerlediler. Bir o rd u ile g elm i o lan garp im p a ra to ru Louis II m a l p o ld u ve geri e k ilm e k m e c b u riy e tin d e kald. A y n za m a n d a , IX u n c u asrn ortasna d o ru , A rap ko rsan lar Tiber m a n s a b n d g r n d le r v6 R o m a y tehdit ettiler: fakat ellerine ze n g in g anim etler geir d ik te n sonra eski pay itahttan u zaklatlar. ehir s u rla rn n d n d a b u lu n a n Sen P iyer ve Sen Pol ba zilik le ri, b u a k n y z n d e n , v a h im m a d d zararlara u ra d la r. A m o rio n sllesi d e v rin d e A rap - B izans m n a se b a tn n ksa b ir p ln o s u yap lacak olursa B izans iin garpte v a h im m uv affaky e tsizlik le r kay d e tm e k m e c b u riy e ti hsl o lur. G irit ve Sicilya, b irin cisi y aln z 961 e kadar, kincisi ise ebediyen, elden kt. C e n u b taly a n n baz m h im no ktalar d a h i A raplarn, eline g;eti. B u n u n la beraber, IX u n c u asrn orta sna d o ru , A rap arazisi faslasz b ir silsile tekil e tm iy ordu . arkta m c a d e le n in neticeleri b t n b t n baka oldu. Bu h a v a lid e im p a ra to rlu k , arazisini aa y u k a r o ld u u g ib i m u h a fa za edebildi. H u d u tla rn iziliin d e h u su le gelen baz e h em m iy etsiz d e iik lik le r h d isatn u m u m cereyan z e rin d e h i m e ssir o lm ad . Bu b a k m d a n A m o rio n sllesinin sarfettii gayretler im p a ra to rlu k iin son derece m h im o ldu , n k b u slley e m e n su p im p arato rla r 4 7 sene ark Arap-

la r m n taa rru zla rn a kar k o y a b ild ile r ve heyeti u m u m iy e s i itibariyle, A n a d o lu d a k i B izans m e m le k e tle rin i tam olarak m u h a fa za edebildiler.

AMORON SLLES ZAMANINDA BZANS MPARATORLUU VE BULGARLAR


IX u n c u asrn b a lan g c n d a B u lg a r taht m a h ir b ir h a rp a d a m ve m n e v v e r bir tekilt o lan ve B izans im p a ra to r lu u iin son derece tehlikeli o ld u u n u gsterm ee n a m ze d b u lu n a n K r u m tarafndan igal o lu n u y o r d u . B u kira ln , M a k e d o n y a ve T esalyann Slav ah a lisin i cezbedebilecek kabiliyette b ir d m a n o ld u u n u hisseden N ikefor, b u ik i vilyete im p a r a to r lu u n her tarafndan g elm i o lan birok m u h a c ir evketti. Bir m e h a za in a n m a k caiz ise, m u h a c irle r a rasnda b y k bir h o n u ts u z lu k h u s u le getirm i b u olan tedbirle im p a ra to r b ir Bulgar-Slav ittifak teh lik esini n le m e i m it e d iy o rd u (145). 811de, m te a d d it B u lg ar - B izans m sa d e m e le rin d e n sonra, N ike for K r u m a kar b y k b ir sefer y a p t: b u sefer esnasnda o rd u su ile b irlik te bir p u s u y a d r ld ve v a h im bir m a l b iy e te u ra d . N ike for b izzat h a rp m e y d a n n d a m a k tu l d t ; o lu Stavrakios a r surette y a r a la n d ; o rd u ise h e m e n h e m e n ta m a m iy le im h a edildi. V alensin V izigotlar tarafndan h a rp m e y d a n n d a ld r ld 3 7 8 senesi m e h u r E d irn e m u h a re b e s in d e n beri h i b ir im p arato r b arb arlara kar y ap lan m cad eled e lm em iti. K r u m m a k tul im p a ra to ru n kafa tasndan b ir k a d e h y ap trd ve B ulg ar b o lia d (asilzade) la rm (146) b u k a d e h te n i m e e icbar etti. 813 te K ru m , k u v v e tli b ir o rd u ile B u lg a rla r ze rin e y r m o lan M ih a il I i m a l p e tti; K r u m a kar m c a d e le etm ek ze re ark h u d u d u n d a n Asya k u v v e tle rin i geri e k m e e k a d a r g id ilm iti. Fakat adede faik o lm a la rn a ra m e n B izans k talar ezildiler ve b u n la r n ricati anc ak stanbul s u rla r n n d e sona erdi. A y n sene zarfn d a (813), E rm e n i Leon V in tahta c l s u n d a n az b ir m d d e t sonra, K r u m Y a ld zl K apya (y ani stanbu l sularna) m z r a n sap lam ak zere* (147) sta n b u lu m u h a sa ra etti. Fakat payitaht

zapta m u v affa k o lam ad ve B ulg ar tehlikesi, K r u m u n n l m n d e n dolay, m u v a k k a t b ir m d d e t iin, ortadan kalkt (148.) D ah a Leon V in hay atnda, K r u m u n ilk h alefle rind en ve B ulg aristam n b a lan g lar ta rih in in en m m ta z ahsiyetle rinden,, (149) b iri o lan O m u r ta g B izans im p a ra to rlu u ile otuz senelik b ir sulh ak detti; b u sulh m u a h e d e si bilhassa Trakyada ik i devlet a ra sn d a k i h u d u t hattn tespit ed iy o rd u . Bu h u d u tla rn bakiyeleri, top rak setler eklinde, b u g n dahi m ev cu ttu r (150). B ulg ar - B izans s u lh u n u n kat olarak a k d in d e n sonra Leon V T rakya ve M a k e d o n y a d a h ara p olan ehirlerden b a z la rn tekrar ina ettirdi. P ay itah t etrafnda dahi, ehri B u lg a rla rn m sta k b e l ta a rru zla rn a kar daha iyi m d afa a e d e b ilm e k zere, d a h a m u h k e m y eni surlar y a p trd. B u n d a n sonra, tak rib en IX u n c u asrn ortasna, y an i B u l gar k ra l Borisin (Bogoris) tahta k n a kadar, Bulgar-Bizans m n a s e b a tm d a h i b ir e h e m m iy e tli hdise v u k u b u lm a d . K ral Borisin ad B u lg a rla rn h ris tiy a n l k a b u l eylem ele rine sk bir surette b a ld r. H ris tiy a n lk u z u n m d d e tte n b e ri B lg aristana n fu z etmiti; b u d in b u ra y a ilk evvel B u lg a rla rn B izanslIlara kar y ap tk lar seferler esnasnda a ld k la r Bizans esir leri vastasiyle ithal edilm iti. P utperest o lan B u lg ar h a n lar ifsat edilenlere ve edenlere,, kar iddetli itisaflarda b u lu n d u la r. F. I. sp enski yle d iy o r: H i p h esiz h ris tiy a n lk pek e rk en y a y lm a a balam tr... V III in ci asrdan itibaren prensle rin saray larnd a h ristiy a n la r m evcuttu. B ul gar ta rih in d e k i k a r k lk la r n b y k bir k s m n ve sk sk v u k u b u la n h a n d e iik lik le rin i h ristiy a n la rla putperestler ara sn d a k i m cad elelere atfetm ek lzm d ir,, (151). . Boris, k e n d in i B izansla daha sk bir b irlik te m in in e icbar eden B ulg aristam n siyas d u r u m u y z n d e n h ristiy a n l k a b u l etm ek m e c b u riy e tin d e kald. G re k p ap azlar, h ris tiy a n l yerliler arasnda y a y m a k iin, B lg aristana geldiler. 864 senesine d o ru k ra l Boris vaftiz e d ild i; M ih a il a d n ald. Az b ir m d d e t sonra m illeti d a h i h ristiy a n l k a b u l etti. Slavlar hristiyan y a p m olan m e h u r K iril ve M etodun, Borisin vaftizinde, d o r u d a n d o ru y a b ir rol o y n a m o ld u k la rn d a n b h is h ik y e y i otantik ahadetler teyit etmemekteBizans mparatorluu tarihi . 23

dirler. B izans r h b a n iy e tin in eliyle B ulg aristan m vaftiz e d il m esi B alkan y a rm a d a sn d a B izans im p a r a to r lu u n u n prestij ve n f u z u n u n artm asnda b y k b ir m il o ldu . Fakat Boris im p a r a to r lu u n B ulg ar kilisesine tam b ir o to n o m i ve rm e k a r z u s u n d a o lm a d n a n la m a k ta g eikm ed i. B ulg aristan m r u h a n hay atn d ahi idare etm ek h a k k n m u h a faza etm ek k a y g u s u n d a b u lu n a n ve k r a ll n n siyas b a k m d a n Bizansn vasali o lm a sn d a n k o rk a n Boris R o m a ile d in bir ittifak ak detm e e k a rar verdi. P apa N ik o la I e b ir heyet g n d e rd i ve B ulg aristana ltin papazlar g n d e rm e sin i reca etti. P apa b u istei m e m n u n iy e tle k a rlad . Az b ir m d d e t sonra ltin p ap azlar ve pisko po slar B ulg aristana g eldiler ve g rek r h b a n iy e ti tardedildi. Fakat p a p a n n zaferi ksa s rd ; n k az b ir m d d e t sonra B ulgaristan tekrar g re k kilisesi tarafna d n d ; M a k e d o n y a h a n e d a n dev rine ait hdisele r den gelecek faslda bahsedeceiz (152). Borisin d in sahada b o calad devirde, R o m a - stanbul m n a s e b a tn m son derece g erg in o lm a sn a ra m e n , kilisede d a h a h e n z aa v u r u lm u b ir a y rlk (schism e) m e v cu t o lm a d n u n u tm a m a k lzm d r. Borisin grek ve ltin rhban iy e tle rin e m ra c a a tn B ulg ar h a n n n o rto d o k slu k y a h u t k a to lik lik le h in d e y a p m o ld u u b ir seim e k lin d e tefsir e tm em elidir. Bu devirde kilise, resm en tek ve g ay ri kabilitak sim o lm a k ta d e v am ediyor.

KONOKLAZMIN KNC DEVR VE ORTODOKSLUUN YENDEN HDASI IX UNCU ASIRDA KLSELERN AYRILMASI
8 0 2 - 8 6 7 devresi im p a ra to rla r b ir iko no kla st politikas takip etm ediler; hatt renin y e n id e n ih das etm i o ld u u tasvir ler k lt yava yava k u v v e t b u la c a k ve y eni im tih a n la r geirm iy ecek g ib i g r n y o r d u . N ike for c ism a n k u d re tin kiliseyi ta h a k k m altnda b u lu n d u r m a s fik riy le telif e d ilm i d in bir m s a m a h a siyaseti takip etti. z n ik k o n sili m u k a rra ra tn ve tasvirler taraftarlarnn zaferini ta n m a k la beraber ik o n a la r le h in d e k i h arek etin hararetli bir m r id i de ild i. Bu hareketin h a k ik h a h e k rla rn a N ik e fo rurt m sam ah a, politikas he m e n h e m e n rafzlik k a d a r m eu m g r n d . h tim a l siyas

meseleler im p a ra to ru pek az a lk a d a r e d iy o rd u . B u n la r im p a rator iin ancak devleti alk a d ar ettikleri nisbette e h e m m i yetliydiler. Fakat b t n m illet tarafndan sevilen ve b y k h rm e t g ren patrik Tarasius l y ik sosyeteye m e n s u p o l b srf im p a ra to ru n a rzu su ile d o r u d a n d o ru y a b u y kse k m a k a m a k a rla n p atrik N ike for tarafndan istihlf edildikte keiklik le m i endieli anlar g eird i. Bu intihaba m e h u r S tu d io n lu Teodor ve m ritle ri, y a n i Studit,, 1er, m uhalefet ettiler: b u n la r s r g n e g nde rildiler. M ih a il R a n g a b e y a ln z pek ksa bir m d d e t h k m sre b ild i (811 - 813), ve patrik ve keilerin d a im n fu z u altnda kald. K ilisenin itaatli b ir evld g ib i hareket eyledi ve k ilise n in m enfaatlerin i m d a fa a e tti.. Z a m a n saltanatnda Teodor ve Studitler s rg n d e n geri getirtildiler. renin tasvirler k lt n y e n id e n ih das ed iin d e n beri bir eyrek asr gem iti; fakat ik o n o k la st cereyan ark vilyetle rin d e ve o rd u d a d a h a h l y ay o rd u . 813 de, anasl E rm e n i olan b ir asker ef, Leon, im p arato r n v a n n ald. Selefleri z a m a n n d a Leon iy i b ir general hretine m a lik ti ve ik o n o k last fik irle rin i itinal bir tarzda gizlem iti; fakat M ih ail Rangebeyi h a le d p m e v k iin i salam latrdk ta alenen b ir ik o noklast politikas tak ip etm ee balad. Bir m ehaza gre im p arato r, taraftarlarndan b a zla rn a u szleri sylem itir: G r y o r s u n u z ki tasvirleri k a b u l eden ve b u n la ra h rm e t gsteren b t n im p arato rla r ya s rg n d e , y a h u t da h arp m e y d a n n d a lm le rd ir. Y a ln z tasvirlere tap m a m olanlar, im p arato r n v a n n h aiz olarak tabi bir l m le lm le rd ir. Bu im p arato rla r en b y k ih tira m la rla ahane m ezarlara v a z o lu n m u la r ve A ziz H a v arile r kilisesine defnedilm ilerdir. Ben b u n la r n m is a lin i takip ve tasvirleri tah rip etm ek istiyo ru m : b u suretle b e n im ve o lu m u n u z u n h a y a tm zd a n sonra k a n u n la r m z , d r d n c ve beinci batna k adar, m eriyet m e v k iin d e k a lm a k ta d e v a m edeceklerdir,, (153). Leon V in iko no kla st tedbirlerine kar patrik N ikefor iddetle m uhalefe t etti: im p arato r tarafndan azledild i. stan b u l p a trik li i m a k a m , Leonu n d in p o litik asn tam a m iy le tasvip eden Teodota verildi. 8 1 5 te, ik in c i b ir iko no kla st k o nsili stanbulda, A ya Sofya kilisesinde top land. Bu konsile ait vesikalar tasvirler k lt n n yeniden ih das esnasnda yok edilm ilerdir; fakat k o n s ilin b e y an n am e si p atrik N ik e fo r n

m e d h iy e le rin d e z a m a n m z a k adar gelm itir: b u b e y an n am e o ld u k a yeni bir z a m a n d a nered ilm itir (1903 te). Bu k o n sil aziz B abalarn, A llah ta n a lm o ld u k la r d o k trin i ortaya k o y u b tarsin eyledikten sonra, b u n d a n e v v e lk i alt m u kaddes u m u m k o n sil ile h e m fik ir olarak, anane b a k m n d a n cevaz o lm y a n tasvirler im a l etme ve b u n la ra tap m a m a n a sz d e tin i m a h k m ediyor ve r u h a n ve h a k ik ta p n m a y b u n lara tercih ediyordu,,. B eyannam e , b u n d a n sonra, h k m e tin bir k a d n n (yani renin) eline getii bir z a m a n d a k a d n safd e r u n lu u n u n l resim ler ve cansz ikonalara,, tap m a ve m u m ve b u h u r y a k m a detini y e n id e n ih d as etmi o ld u u n a iaret ed iy o rd u . K o nsil katolik k ilise sin in sahte ik o n a la r n n gayr k a n u n im a lin i yasak ediyor, p a trik Tarasius tarafn dan tasvip o lu n a n tasvirler k lt n reddediyo r, tasvirler n n d e m u m y a h u t k a n d il y a k m a ve tasvirlere b u h u r hediy e etm ei m e n e d iy o rd u . 8 1 5 b e y an n am e si 7 5 4 ik o n o k la st k o n s iiin in esas fik irle rin i te k ra rly o r ve m u k a rre ra th teyit ediyor ve tasvirlere ta p m a n n yasak ve b u n la r n te h irin in faydasz o ld u u n u y eniden il n e y liy o rd u . K o nsil fe n a l n dereceleri o ld u u n d a n tasvirleri p u t tesm iye etm ekten im ti na ediy ord u; b u sebepten k o n sil azalar, baz defalar, b ir in ci ik o n o k la st k o n sili z a la rn d a n daha fazla m s a m a h a k r te lk k i o lu n m u la rd r (154). Fakat son z a m a n la rd a ik in c i ik o n o k la st h are k e tin in bilhassa Leon V ve Teofil z a m a n n d a Leon I I I ve K o nstantin V dev ri h are k e tin d e n ne d a h a fazla m ute dil, ne de daha m s a m a h a k r o lm a d ispat edilm itir. Bu k o n sil y aln z fik ir b a k m n d a n d a h a fakir o lm utu r (155). k in c i devre iko no klast im p arato rla r, E rm e n i Leon V, K ekem e M ih a il II ve Teofil, d in p o litik alarn , b irin c i d e v rede o ld u u n d a n ok d a h a baka artlar altnda tatbik etti ler. lk evvel ik in c i devre y a ln z otuz sene (8 5 -843) de v a m etti ve b u suretle b irin c i dev rede n y ir m i sene ka oldu. D i e r taraftan b irin c i devre ik o n o k la stla r tasvirler ta raftarlarn, eer tbir caiz ise. gafil a v la m la rd . B u n la r m cad eley e kfi derecede ne te k iltla n d rlm la r, ne de h a zrla n m la rd . Tavirlere kar a ln a n iddetli tedb ir ler b u n la r, saflarn sk latrm aa, im a n la r n k u v v e tle n d ir m ee, m c a d e le m e to d la rn in k ia f ettirm ee, d o g m a tik ve p o lem ik b iro k m alzem e to p la m a a icbar etti. k in c i dev

re ik o n o k la stlar seleflerinden ok daha canl b ir m u k a v e m et ile karlatlar. B u n la r iin m cad e le ok d a h a g o ldu . Tasvirler k lt n n hararetli m d a file rin d e n olan ve h a lk ktlesi ze rin d e b y k b ir n fu z a m a lik b u lu n a n Stud io n m anastr ra h ib i Teodor ve a rk a d a la rn n , Studit,,lerin, gsterdikleri m uhalefet bilhassa iddetli o ldu . B u n d a n m aada Teodor cism ant k u d re tin kilise ilerine m d a h a le s i a le y h in de alenen yazd, syledi ve k ilse n in istik lli ve vicdan serbestisi p re n sip le rin i m d afa a etti. Teodoru n tavr ve faa liyetine k za n im p arato r b u ra h ib i ve m rid le r in d e n bir o u n u u z a k m em lek etlere s rd . Bize k a d ar gelen ve kffesi iko no klastlar ale y h in d e olan m e h a zlard an istidll o lu n a b ild i in e gre tasvirlerin ve b u n lara ta p a n la rn itisaf, Leon V in z a m a n saltanatnda son de rece iddetli o ldu . Bu m e h a zlard a, o d e v ird e d in u r u n d a m a rtir olarak, len baz ahslarn is im le rin i b u lu y o ru z . Fakat b u n a ra m e n Leon V in en m frit m u a r z la r bile b u zatn im p a ra to rlu u m d a fa a etm ek iin ok eyler y ap m , b y k bir m aharet gsterm i ve ileri v u k u f ile idare et m i o ld u u n u teslim etm ektedirler. B ir tarih iye gre, Leon tarafndan azle d ilm i olan patrik N ikefor, Leonu n l m n d e n sonra, R o m a lla r dev le tin in ok b y k fakat d in siz bir im p a ra tp r k ayb etm i o ld u u n u sylem itir,, (156). Fakat die r m u a s rla rn L eonu yerde s r n e n b ir ylan tesm iye etm i ve z a m a n saltanatn b ir k,, a, y a h u t kesif b ir sis,, e benzetm i o ld u k la r da b ir h a k ik a ttir (157). L eo nu n halefi M ih a il II n in d in fik irle ri h a k k n d a g rle r b ir b ir in d e n ay rlm a k ta d r. Baz ta rih ile rin im p a ra to ru o ld u k a bitaraf bir kaytsz v e / m s a m a h a y o lu n d a n g id en ve v ic d an serbestisinin b y k p re n sip le rin i iln eden (158) b ir ahsiyet olarak g sterm elerine r a m e n d ie rleri srf ahs itik a d la rn a u y d u u n d a n d o la y L eonu iko no kla st re fo rm la rm m u h a fa za etm ee k a ra r veren, fakat a y n za m a n d a tasvirler k lt n itisaftan kam an,, m teassp o lm a m a k la beraber m u te k id bir ikonoklast,, o lara k k a b u l etm ek tedirler (159). M odern bir tarihi [M ihailin] siyas p ro g ra m n n , m n a z a a l meselelere dair m e c b u r b ir s k t tazamm u n etm esine ve ih tilf u n s u rla rn n her b irin e kar m uay^ yen bir m s a m a h a g sterilm esini iltizam etm esine ra m e n

d in d e su lh te m in in e teebbs etm ekten ibaret o ldu u,, fik r in de d ir (160). H e r ne h al ise, ik o n o k la st te m a y lle rin e ra m e n M ih a il tasvirlere tap anlara kar y eni b ir itisaf devri am a d : b u n u n la beraber, sonralar stanbu l p a trik i olan Metod, im p a ratora p a p a n n b ir m e k tu b u n u verdikte ve tasvirler k lt n n y eniden ih d a s n rica ettikte M ih a il r a h ib i za lim a n e bir surette krbalatt ve b ir m a h ze n d e hapsettirdi. Leon V in saltanatn M ih a il II in saltanat ile m u k ay e se etm ek iin m u asrlar u istiarelere m ra c a a t etm ektedirler': Ate artk g r lm y o r , fakat daha hl- d u m a n var,,; yerde s r n e n bir ylan k u y r u u g ib i ra fzli in k u y r u u daha h e n z l m e d i ve d a h a h l k m ld a n y o r,,; k bitti, fakat h a k ik ilk b a h a r daha h e n z gelm edi,, ilh . . . . (161). M ih a il II z a m a n n d a tasvirler ve kilise h rriy e tin in m e h u r m d a fii Stud io n lu Teodor o lm utu r. M ih a il II n in halefi Teofil, son ik o n o k la st im p arato r o ldu . Teolojide m a l m a t sah ib i o lan b u zat M ery em A na ve azizlere tapm as ile itihar etm iti ve b iro k kilise lh le rin in m e llifi b u lu n u y o r d u . T arih ile rin Teofil h a k k n d a v e rd ik le ri h k m le r b irib irin i cerhetm ektedirler. B u n la rn dereceleri ok m te n e v v i o lu p en b a y a ta k b ih le rd e n en y k se k m ed hiy ele re k a d a r k m a k ta d r. k o n o k la z m b a k m n d a n Teofilin za m a n saltanat b u m c a d e le n in en etin, sahas o ld u . m p a ra to ru n d in h u s u s u n d a balca m a v iri ve ik o n o k la st ce rey annn efi g ram e rci Ja n o lm u tu r: stan b u l p atrii o lan b u zat z a m a n n n en m n e v v e r a d a m i d i ; Jan O rta za m a n la r a d a m la r n n bir o u n u n b a n a gel d i i g i b i b y ve s ih ir y a p m a k la ith a m edildi. Teofil z a m a n n d a , ik o n a la r nakeden ra h ip le rin b ir o u iddetli cezalara arp ld. Mesel L azar n a m n d a tasvirler ressam bir p apasn ik i a v u c u n u n k r m z d e m irle d a la n m o ld u u n u b iliy o ru z; tasvirleri evkle m d a fa a e ttiklerinden dolay Teofan ve Teodor n a m n d a iki karde k rbala d v lm ve b u n la r n a ln la rn a , k r m z dem irle, b izzat Teofil tarafndan tertip edilm i' b irta k m h ak are tam iz beyitler y azlm t : ite b u sebepten b u n la r dam gal,, (graptoi) a d n alm lardr. Fakat bize k a d ar gelm i o lan m e h a zla rn daha te n k id li bir tetkiki, Teofilin za m a n saltanatnda itisaflarn l z u m u n d a n fazla insafsz o ld u u n u ileri sren tezin terke dilm e si lzmgel-

d i in i gsterm itir. Bu sahada pek az m a l m a ta m a lik iz . B ury Teofiiin itisaflarm n m u a y y e n bir coraf m m ta k a y am a m o ld u u n u k a b u l etm ektedir; n k im p arato r y aln z pa yitaht ve c iv a rn d a k i tasvirlerin ta h rib in i istem itir. A y n lim ik o n o k la z m m ik in c i devresinin d e v a m m d d e tin c e tasvirler k lt n n Y una n istan , adalar ve A n a d o lu sah ille rin d e inkiaf h a lin d e b u lu n d u u fik rin d e d ir. Bu hdise tarih iler tarafnran kfi derecede n a za r itibare a ln m a m tr. B ury im p a r a to ru n y alnz m u a y y e n bir ka v a k a d a ar cezalara m ra c a at etm i o ld u u n a k a n id ir (162). k o n o k last h a re k e tin in ik in c i safhasnn tarih b a k m n d a n tam olarak kiym etlendirilm esi iin yap lacak d a h a ok i v ardr. ' Teofilin kars Teodora, g r m o ld u u m u z g ib i, tas virler k lt n n h a h e k r b ir taraftar idi; im p arato r ise k a rsn n d in te m a y lle rin i b ilm iy o r de ild i. Teofil 8 4 2 de ld k te o lu M ih ail s in n i sahavette o ld u u n d a n , Teodora k a n u n e n im p a r a to r lu u n bana geti. Teodoran n ilk ii tasvirler k lt n y e n id e n ih y a etm ek o ldu . H i p h esiz 8 4 2 de ik o n o k la stla rn m u k a v e m e ti, tasvir ler k lt n n b irin c i defa, ren z a m a n n d a tekrar ih d as o lu n d u u z a m a n k i kadar, k u v v e tli d e ild i: h a k ik a te n , y a ln z bir sene sonra, Teodora, d in te m a y lle rin i teyit etm ek zere b ir ko n sil toplad; ren ise a y n ii anc ak yedi senede baara bilm iti. . . G ra m e rc i Jan azledild i ve stanbu l p a trik li i m a k a m , g rm o ld u u m u z gibi, M ih ail z a m a n n d a b irta k m im ti h a n la r geirm i o lan M etoda ve rildi. Teodoram n top lam o ld u u k o n s ilin vesikalar bize k a d a r g e lm e m i le r d ir ; fakat d ie r m e m b a la r sayesinde, b u n la rn 7 8 7 senesi z n ik k o nsili k a ra rla rn teyit ve tasvirler k lt n y e nid e n ih das ettiklerini b iliy o ru z. K onsil iin i bitirdikte A ya Sofya kilisesinde, b y k p e h rizin ilk p azar g n , y an i 11 M art 8 4 3 te, tantanal bir r u h a n y in y ap ld . R u m ortodokos kilisesi b u g n d a h i o rto d o k o slu u n senev b a y ra m ile (Kuptajdj T fj; pd-oSo& a) bu y in in hatrasn tesit etm ektedir. Pek y a k n b ir tarihe kadar, u m u m iy e tle , tasvirlerin y e n id e n ih d a s n n h a k ik ta rih in in b ir sene d a h a evvel o ld u u n a (842) in a n ly o r d u (163). Y a k n arkta ik o n o k la z m m ik in c i devri, tasvirlerin m u h a fazas z m n n d a ark patriki, y a n i ske nderiye li Kristof,

u> o o

BZANS MPARATORLU'J TARH

Teodora'nn annesi torunlarna ikonalar ptryor Madrid M ill Ktphanesindeki Skitzes Tarihi* elyazmasma aid minyatr

A ntaky al Jo b ve K u d s l Basil tarafndan im z a la n m m terek bir m e k tu b u n neriyle te m a y z etm itir. ko no klast h a re k e tin in bir p ln o su yap lacak olursa u neticelere v a r la b ilin ir : iko no kla st partisi k u v v e tin i saray ve b y k generaller de d a h il o lm a k zere, o rd u d a n alm tr; b u efler arasnda Leon III, Leon V ve M ihail II g ib i im p a rato rluk m a k a m n ih raza m uv affa k o lanlar d a h i v a rd r. Baz tarihiler o r d u n u n ik o n o k la st te m a y lle rin i silh altna a lm an askerlerin ekserisinin ark m illetlerine m e n su p ve bilhassa y u k a rd a g r ld g ibi, h k m e t tarafndan geni m ik yasta garp vilyetlerine ve bilhassa T rakyaya yerletiril m i E rm e n ile r o lm a lary le izah etm ektedirler. B inaenaleyh o r d u n u n ekseriyeti ik o n o k la z m a im a n etmiti. D i e r bir tarihiye gre [ark askerleri zerinde] ortodoks k lt y a banc b ir d in tesiri y a p y o rd u ve putperest,, tesm iye ettikleri insanlara kar y aplacak h e rh a n g i b ir cebr hareket b u n la ra m eru g ib i g r n y o r d u (164). Saray partisi ve y k se k r h b a n iy e te gelince b u devlet m e m u rla r ve piskoposlarn alelekser v ic d a n la rn n sesine k u la k v e rm e y ip k o r k u ve ihtiraslar ile im tiza eden d o k trin le ri k a b u l etmi o ld u k la r sylenebilir. stan b u l ahalisi ve r h b a n iy e tin b y k bir ks m tasvirler k lt n e taraftard. k o n o k last im p arato rlar iyi general ve h a k m idareci id ile r; b u n la r A raplar ve B u l garlar m a l p ettiler ve hatt b u n la rd a n b a zla rn n h ris tiy a n l ve d o m a k ta olan g arp m e d e n iy e tin i k u rta rm o ld u k la r sylenebilir. Fakat b u n la r ihtiraslar y a h u t siyas gayeleri y z n d e n tasvirlere kar itisafta b u lu n m a d la r . Bu im parato rlar, kiliseyi iy iletirm ek ve h ristiy a n l tem izle m ek iin altk larn a sam im surette k a n i o ld u k la rn d a n dolay b u d in tedbirleri aldlar. Hatt b u im p arato rla rn d in refo rm lar bazan b u n la r n v c u d e getirm i o ld u k la r siyas esere zarar verdi. Tasvirler taraftarlarna kar y ap lan b u m cad ele v a h im d a h il k a r k lk la r h u su le getirdi ve siyas b a k m d a n im p a ra to rlu u zayflatt. A y n za m a n d a B izans ile g arp k ili sesi arasnda b ir inkta ortaya k m a sn a ve taly a n n tedric surette B izanstan u za k la m a s n a sebep oldu. Y a ln z ik o n o k last im p arato rlar tarafndan keiler ve m anastrlara kar tatbik edilen p olitik a siyas m ille rle izah o lu n a b ilir. konoklastlarn d in d o k trin in e gelince, b u do k trin e dair teferruatl bir h k m v e rm e k g bir itir; n k bu mesele ile alkal

b t n y a zla r tasvirler taraftarlar im h a etm ilerdir. konoklastlar arasnda bile m u te d il te m a y ll in s a n la r b u lu n d u u g ib i m frit rad ik alle r d a h i m evcuttu. T asvirlerin tem sili ik i m u h te m e l te h lik e n in k a y n a olarak te lk k i e d iliy o rd u : p utperestlie y a h u t u m u m ko nsillerin m a h k m etm i o ld u u rafzlik le rd e n birine avdet. k o n o k last h arek etinin ik in c i devresi iin u hdise ze rin d e srar etm ek l z m d r: V III inci asrda ark A n a d o lu v ily e tle rin in d a im a zav riy a llar tu tm u o lm a la rn a m u k a bil ay n vilyetler IX u n c u asr ik o n o k la st siyasetine h i b ir y a rd m d a b u lu n m a m la r d r . Bu ik in c i devrede ik o n o k la st fikri le h in d e k i te h alk son derece za y fla m tr,,; b u hareket r u h a n y p ranm tr,, (165). T asvirler partisi g arp vilyetleri ah a lisin i, talyay, Yunanistan, b t n keileri, r h b a n iy e t a z a la rn n bir o u n u , bazan, a h v a lin icab ik o n o k la z