TC.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 1953 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1033

GENET‹K

Yazarlar Doç.Dr. Berrin AYAZ TÜYLÜ (Ünite 3, 4, 5, 6, 9) Doç.Dr. Hülya S‹VAS (Ünite 1, 10) Doç.Dr. Zerrin ‹NCESU (Ünite 2, 7, 8) Yard.Doç.Dr. Emel ERGENE (Ünite 11)

Editör Doç.Dr. Hülya S‹VAS

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2009 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend K›l›ç Genel Koordinatör Yard›mc›s› Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Ö¤retim Tasar›mc›s› Yard.Doç.Dr. Murat Ataizi Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Ölçme De¤erlendirme Sorumlusu Ö¤r.Gör. Taner fiiflman Kitap Koordinasyon Birimi Yard.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi

Genetik

ISBN 978-975-06-0641-0

1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 350 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Eylül 2009

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ ix

Kapsam ve Önemi....................................................................
G‹R‹fi .............................................................................................................. GENET‹⁄‹N TANIMI VE KAPSADI⁄I ALANLAR......................................... GENOT‹P - FENOT‹P VE ÇEVRE ‹L‹fiK‹S‹................................................... Genotip ve Biyosferimizin Fenotipi ............................................................. GENET‹⁄‹N DO⁄UfiU ................................................................................. MENDEL GENET‹⁄‹NDEN GEN MÜHEND‹SL‹⁄‹NE B‹L‹M‹N GEL‹fi‹M‹ ........................................................................................ GÜNÜMÜZDEK‹ ÖNEML‹ GEL‹fiMELER VE GENET‹⁄‹N GELECE⁄‹ ...... Genetik Kopyalama ..................................................................................... ‹nsan Genom Projesi ve Gen Tedavisi ........................................................ Geneti¤i De¤ifltirilmifl Organizmalar ............................................................ Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

2
3 3 4 7 8 9 10 10 11 13 15 17 18 19 19 19

1. ÜN‹TE

Geneti¤in Esaslar› .................................................................... 20
G‹R‹fi .............................................................................................................. KROMOZOMUN YAPISI VE ÇEfi‹TLER‹ ...................................................... Kromatin Yap›s› ve Kromozom Organizasyonu.......................................... Di¤er Kromozom Tipleri ............................................................................. Lamba F›rças› Kromozomlar................................................................... Dev Kromozomlar................................................................................... M‹TOZ BÖLÜNME ........................................................................................ Hücre Döngüsü ............................................................................................. Mitoz Bölünme ve Önemi ............................................................................ MAYOZ BÖLÜNME....................................................................................... I. Mayoz Bölünme......................................................................................... II. Mayoz Bölünme ...................................................................................... EfiEYL‹ ÜREYEN CANLILARDA YAfiAM ÇEVR‹MLER‹ ............................... Basit Yap›l› Ökaryotlarda Yaflam Çevrimi ................................................... Bitkilerde Yaflam Çevrimi ............................................................................. Hayvanlarda Yaflam Çevrimi ........................................................................ Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 21 21 23 26 26 26 27 27 28 30 31 32 32 33 34 34 37 38 39 40 40 41

2. ÜN‹TE

iv

‹çindekiler

3. ÜN‹TE

Mendel Geneti¤i....................................................................... 42
G‹R‹fi .............................................................................................................. MENDEL’‹N BAfiARISI................................................................................... Kavramlar ve Semboller................................................................................ MONOH‹BR‹T ÇAPRAZLAMA VE MENDEL’‹N I. YASASI .......................... Test Çaprazlama ile Monohibrit Genotipin Belirlenmesi............................ D‹H‹BR‹T ÇAPRAZLAMA VE MENDEL’‹N II. YASASI................................. Test Çaprazlama ile Dihidrit Genotipin Belirlenmesi ................................. MENDEL YASALARININ MAYOZ BÖLÜNME ‹LE AÇIKLANMASI ............. MENDEL GENET‹⁄‹NDE MATEMAT‹KSEL YAKLAfiIMLAR........................ Khi-kare Analizi ile Mendel Geneti¤indeki Olas›l›klar›n Hesaplanmas› .... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 43 43 44 45 47 49 51 52 53 54 57 58 59 60 60 62

4. ÜN‹TE

Mendel Geneti¤inden Sapmalar............................................. 64
G‹R‹fi .............................................................................................................. FARKLI ALLEL ETK‹LEfi‹MLER‹ VE MENDEL MONOH‹BR‹T ORANINDAN SAPMALAR ............................................................................. Yar› Dominantl›k (Eksik Dominantl›k) ........................................................ Kodominantl›k (Efl Bask›nl›k)....................................................................... Öldürücü Gen Etkileflimi (Letalite) .............................................................. Dominant Letal Genler ........................................................................... Çekinik Letal Genler ............................................................................... FARKLI GEN ETK‹LEfi‹MLER‹ VE MENDEL D‹H‹BR‹T ORANINDAN SAPMALAR .................................................................................................... Dominant Epistazi ......................................................................................... Resesif Epistazi .............................................................................................. Çift Epistazi (Engelleyicilik).......................................................................... Çift Resesif Epistazi (Tamamlay›c›l›k) .......................................................... Çift Dominant Epistazi .................................................................................. FENOT‹P‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER VE GEN ‹FADELER‹N‹N POPULASYONDAK‹ ETK‹NL‹⁄‹................................................................... Etkinlik ve Etkinlik Derecesi ........................................................................ GENET‹K ÇAPRAZLAMA VER‹LER‹N‹ SAPMA BAKIMINDAN DE⁄ERLEND‹RME ......................................................................................... Monohibrit Kal›t›m ‹çin Örnek ..................................................................... Dihibrit Kal›t›m ‹çin Örnek........................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 65 65 66 67 68 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 78 80 82 83 84 85 85 87

‹çindekiler

v

Genetik Mekanizmalar I ........................................................ 88
G‹R‹fi ............................................................................................................. ÇOK ALLELL‹ GENLER‹N KALITIMI: MULT‹BL ALLEL‹ZM......................... Hayvanlarda Çok Allelli Genler.................................................................... Bitkilerde Çok Allelli Genler ........................................................................ ‹nsanlarda Çok Allelli Genler ....................................................................... ABO Kan Gruplar›................................................................................... MN Kan Gruplar›..................................................................................... Rh Antijenleri........................................................................................... BA⁄LI GENLER‹N KALITIMI ........................................................................ REKOMB‹NASYON VE GENET‹K HAR‹TALAMA........................................ ÇOK GENL‹ (KANT‹TAT‹F) KALITIM .......................................................... Çok Genli Kal›t›m›n Özellikleri ve Önemi .................................................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 89 89 90 91 91 92 94 94 96 97 100 103 105 106 107 108 108 109

5. ÜN‹TE

Genetik Mekanizmalar II ........................................................ 110
G‹R‹fi ............................................................................................................. CANLILARDA EfiEY‹ BEL‹RLEYEN MEKAN‹ZMALAR ................................ Fenotipik (Çevresel) Efley Tayini ................................................................. Genotipik Efley Tayini ................................................................................. XX-X0 Mekanizmas› ............................................................................... ZZ-ZW Mekanizmas› .............................................................................. Kromozom Say›s›na Ba¤l› Efley Belirleme ........................................... XX-XY Mekanizmas› .............................................................................. Drosophila’da X / Otozomal Kromozom Seti Oran›na Göre Efley Belirlenmesi ......................................................................... X VE Y KROMOZOMLARININ ÖZELL‹KLER‹ ............................................ X Kromozomu ve ‹naktivasyonu ................................................................ Y Kromozomu .............................................................................................. EfiEYE BA⁄LI KALITIM ............................................................................... X-Ba¤l› Kal›t›m ............................................................................................. X-Ba¤l› Genlerin Çekinik Kal›t›m› ........................................................ X-Ba¤l› Dominant Kal›t›m ..................................................................... Y-Ba¤l› Kal›t›m (Holandrik Kal›t›m) ........................................................... EfiEY‹N ETK‹LED‹⁄‹ VE SINIRLADI⁄I KALITIM ....................................... ÇEK‹RDEK DIfiI (S‹TOPLAZM‹K) KALITIM ............................................... Anasal Kal›t›m (Organel Kal›t›m›) ............................................................... Mitokondriye Ba¤l› Kal›t›m........................................................................... Kloroplasta Ba¤l› Kal›t›m ............................................................................. Anasal Etki: Kromozomal Genlerle Sitoplazmik Faktörlerin Etkileflimi .... Enfeksiyon Kal›t›m›: Hücresel Simbiyontlar ................................................ Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 111 111 112 113 113 113 113 113 115 115 115 116 117 117 118 120 121 121 122 123 123 124 125 127 128 129 130

6. ÜN‹TE

vi

‹çindekiler

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 130 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 131

7. ÜN‹TE

Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri .................................... 132
G‹R‹fi ............................................................................................................. NÜKLE‹K AS‹TLER‹N YAPISI VE ‹fiLEVLER‹ .............................................. Nükleik Asitlerin Yap› Tafllar› ..................................................................... DNA Molekülünün Yap›sal Özellikleri ....................................................... RNA Molekülünün DNA’dan Farkl› Özellikleri ve Çeflitleri ...................... Genetik Maddenin ‹fllevi ............................................................................. Genetik Kod ................................................................................................. GENET‹K B‹LG‹N‹N DEVAMLILI⁄I: DNA SENTEZ‹ .................................. DNA Replikasyonu ....................................................................................... Ökaryotlarda DNA Replikasyonu ................................................................ Prokaryotik ve Ökaryotik Hücrelerde Replikon ........................................ GENET‹K B‹LG‹N‹N ÇEVR‹M‹: RNA VE PROTE‹N SENTEZ‹ .................... Prokaryotik Hücrelerde Transkripsiyon .............................................. Ökaryotik Hücrelerde Transkripsiyon ................................................. Öncül-RNA Moleküllerinin Transkripsiyon Sonras› De¤iflimi ............. PROTE‹N SENTEZ‹ (TRANSLASYON) ........................................................ Protein Sentezinin Safhalar› .......................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 133 133 133 134 135 137 138 139 141 142 143 144 144 146 147 148 149 153 154 155 155 156 156

8. ÜN‹TE

Gen ‹fadesinin Kontrolü .......................................................... 158
G‹R‹fi .............................................................................................................. PROKARYOTLARDA GEN ‹FADES‹N‹N KONTROLÜ................................. Transkripsiyonun Negatif Kontrolü.............................................................. Laktoz Operonu ...................................................................................... Triptofan Operonu .................................................................................. Transkripsiyonun Pozitif Kontrolü ............................................................... Arabinoz Operonu .................................................................................. ÖKARYOTLARDA GEN ‹FADES‹N‹N KONTROLÜ ..................................... Transkripsiyon Düzeyinde Gen Kontrolü.................................................... DNA’n›n Metilasyonu Gen Aktivasyonunu Engeller ............................. Kromatin Yap› Gen Aktivasyonunu Etkiler ........................................... Postranskripsiyon Düzeyinde Gen Kontrolü......................................... Öncül-mRNA’n›n Farkl› ‹fllenmesi .......................................................... Protein Sentezinin Bafllamas›n›n Kontrolü ............................................ Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 159 159 160 160 161 163 163 164 164 165 166 167 167 168 169 170 171 171 172

‹çindekiler

vii

Genetik De¤iflim Mekanizmalar›............................................ 174
G‹R‹fi .............................................................................................................. MUTASYONLARIN SINIFLANDIRILMASI ..................................................... GENOM MUTASYONLARI ............................................................................ Kromozom Say›s›nda Meydana Gelen Mutasyonlar ................................... Öploidi..................................................................................................... Anöploidi ................................................................................................. Kromozom Yap›s›nda Meydana Gelen Mutasyonlar .................................. GEN MUTASYONLARI .................................................................................. MUTASYONLARA NEDEN OLAN ETKENLER ............................................. Fiziksel Mutajenler ........................................................................................ ‹yonlaflt›r›c› Radyasyon ........................................................................... ‹yonlaflt›rmayan Radyasyon .................................................................... Kimyasal Mutajenler ...................................................................................... DNA Baz Analo¤u Mutajenler ................................................................ Alkilleyici Kimyasallar............................................................................. Di¤er Kimyasal Mutajenler ..................................................................... DNA ONARIM MEKAN‹ZMALARI ................................................................ Fotoreaktivasyon ile Direkt Onar›m............................................................. Alkilasyon Hasar›n›n Direkt Onar›m›........................................................... Nükleotit Kesme-Ç›karma Onar›m› .............................................................. REKOMB‹NASYON ‹LE GENET‹K DE⁄‹fi‹M ............................................... Ökaryotlarda Homolog Rekombinasyon ..................................................... Prokaryotlarda Rekombinasyon ................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 175 175 176 176 176 177 178 182 183 183 183 183 184 184 184 184 185 185 186 186 187 187 188 192 193 194 194 195 195

9. ÜN‹TE

Populasyon Geneti¤i................................................................ 196
G‹R‹fi .............................................................................................................. POPULASYON VE GEN HAVUZU ............................................................... POPULASYONDA GEN VE GENOT‹P FREKANSI....................................... fiANSA BA⁄LI EfiLEfiME VE HARDY-WEINBERG ..................................... KURALI .......................................................................................................... Genetik Dengenin Prensibi ......................................................................... ÇEfi‹TL‹ GEN ETK‹LEfi‹MLER‹NDE FREKANSLARIN VE POPULASYON DENGES‹N‹N BEL‹RLENMES‹ ............................................. ‹ki Allelin Bulundu¤u Tam Dominantl›k Durumunda Frekans Hesaplama Kodominant Kal›t›mda Allel Frekans› .......................................................... Multibl Allelik Karakterlerin Kal›t›m›nda Frekans ....................................... Efleye Ba¤l› Genlerin Allel Frekanslar›......................................................... POPULASYON DENGES‹N‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER .............................. Göç................................................................................................................. Mutasyon........................................................................................................ Populasyon Büyüklü¤ü ve fiansa-Ba¤l› Genetik ........................................ Sürüklenme.................................................................................................... 197 197 198 199 199 199 201 201 203 204 205 206 206 206 206 206

10. ÜN‹TE

viii

‹çindekiler

Seleksiyon (Do¤al Ay›klanma) ..................................................................... fiansa Ba¤l› Eflleflme ...................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................

207 207 208 209 210 210 211

11. ÜN‹TE

Genetik Uygulamalar........................... ................................... 213
G‹R‹fi ............................................................................................................. GENET‹KTE KULLANILAN MODEL ORGAN‹ZMALAR .............................. E. coli ............................................................................................................. Saccharomyces cerevisiae (Ekmek Mayas›)................................................. Caenorhabditis elegans (‹pliksi Solucan)..................................................... Drosophila melanogaster (Meyve Sine¤i).................................................... Arabidopsis thaliana (Hardal Bitkisi) ........................................................... Mus musculus (Fare)..................................................................................... REKOMB‹NANT DNA TEKNOLOJ‹S‹ VE GEN KLONLAMA....................... Rekombinant DNA Yap›m› ve Gen Klonlama............................................. DNA Restriksiyon Enzimlerinin Özellikleri............................................ Kopyalamada Kullan›lan DNA Vektörleri.............................................. Hayvan ve Bitkilere Gen Aktar›m› ............................................................... DNA’NIN POL‹MERAZ Z‹NC‹R REAKS‹YONU (PCR) ‹LE ÇO⁄ALTILMASI ............................................................................................. ÖZGÜL GENLER‹N VE mRNA’LARIN BEL‹RLENMES‹ ................................ DNA’DAK‹ NÜKLEOT‹TLER‹N BEL‹RLENMES‹ (D‹Z‹ ANAL‹Z‹) ............................................................................................. Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m .................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 213 213 214 214 214 215 216 216 216 217 219 220 221 222 224 226 229 230 231 231 232

Sözlük ................................................................................... 233 Dizin ...................................................................................... 237

Önsöz

ix

Önsöz
Biyolojinin en ilgi çekici ve heyecan verici dallar›ndan biri olan Genetik bilimi, Yüzy›lda geliflmesine dev ad›mlarla devam etmektedir. Günümüzde, moleküler genetik alan›nda gelifltirilen teknolojiler, biliflim teknolojisi ile birlikte kullan›lmaktad›r. Böylece, genetik araflt›rmalar›n›n yürütülmesini kolaylaflmas›n›n yan›nda genetik mühendisli¤inde son derece faydal› organizmalar›n gelifltirilmesi mümkün olmaktad›r. Özellikle hayvan ve bitki türleri bak›m›ndan zengin çeflitlili¤e sahip olan ülkemiz için genetik çal›flmalar son derece önemlidir. Bir di¤er önemli konu ise ekonomik ve kültürel kay›plara neden olan çok say›daki çeflitli genetik hastal›klard›r. Toplumlardaki bireylerin temel genetik bilgileriyle donat›lmas› genetik hastal›klarla mücadelede büyük ölçüde faydal› olacakt›r. Sahip olunan gen çeflitlili¤i potansiyelinin de¤erlendirilmesi ve genetik hastal›klar›n azalt›lmas›; e¤itim ve araflt›rma düzeylerinde genetik biliminin di¤er bilim dallar›yla etkileflim içinde genifl çapta kullan›lmas›yla mümkün olacakt›r. Onbir üniteden oluflan Genetik kitab›, biyoloji ile ilgili çeflitli dallarda örgün ve uzaktan e¤itim alan ö¤rencilere yönelik haz›rlanm›flt›r. Ünitelerin içinde geneti¤in kapsam› ve temel prensipleri, Mendel geneti¤i, çeflitli genetik mekanizmalar, genetik maddenin yap›s›, fonksiyonlar› ve de¤iflimi, popülasyon geneti¤i ile baz› önemli genetik uygulamalar yer almaktad›r. Ünitelerin bafl›nda belirlenen Amaçlar›m›z ile ö¤rencilerin anlamas› beklenen hedefler belirtilmektedir. Kitapta yer alan bilgiler uygulamaya yönelik flekil ve flemalarla pekifltirilmeye çal›fl›lm›flt›r. Her ünitede, ö¤rencileri düflünmeye ve tart›flmaya yöneltmek amac›yla S›ra Sizde, belirli noktalarda dikkatlerini çekmek için ise Dikkat bölümleri verilmektedir. Baz› ünitelerin sonunda verilen Yaflam›n ‹çinden bölümleri ile ö¤rencilere ünitede edindikleri bilgilerle ilgili karfl›laflabilecekleri olaylardan örnekler verilmektedir. Her bir ünitenin bitiminde verilen Kendimizi S›nayal›m bafll›kl› çal›flma ile ö¤rencilerin kendi kendilerini s›namalar› ve konular› daha iyi kavramalar› amaçlanm›flt›r. Kitab›n sonunda, temel kavramlar›n sözlük anlamlar›na kolayca ulafl›lmas›n› sa¤lamak için Sözlük yer almaktad›r. Kitab›n yaz›lmas›nda ve bas›ma haz›rlanmas›nda ekip olarak özveriyle çal›flan ve emek veren Anadolu Üniversitesi’nin ö¤retim elemanlar›, çal›flanlar› ve ö¤rencilerine çok teflekkür ederim. Editör Doç.Dr. Hülya S‹VAS

1
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Geneti¤in ve ilgili kavramlar›n tan›m›n› yapabilecek, kapsad›¤› ve etkileflimde bulundu¤u alanlar› aç›klayabilecek, Genotip ve fenotipi tan›mlayabilecek ve çevre ile etkilefliminin sonuçlar›n› tart›flabilecek, Geneti¤in tarihsel geliflimindeki önemli olaylar› s›ralayabilecek, Günümüzde ki önemli genetik geliflmeleri anlatabilecek ve gelece¤i tart›flabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Genetik Genotip, fenotip ve çevre iliflkisi Biyosferin fenotipi Geneti¤in tarihi geliflimi Genetik ve çevresel varyasyon • • • • • Mendel geneti¤i Gen mühendisli¤i Genetik kopyalama Genomik projesi Geneti¤i de¤ifltirilmifl organizmalar

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • GENET‹⁄‹N TANIMI VE KAPSADI⁄I ALANLAR • GENOT‹P - FENOT‹P VE ÇEVRE ‹L‹fiK‹S‹ • GENET‹⁄‹N DO⁄UfiU • MENDEL GENET‹⁄‹NDEN GEN MÜHEND‹SL‹⁄‹NE B‹L‹M‹N GEL‹fi‹M‹ • GÜNÜMÜZDEK‹ ÖNEML‹ GEL‹fiMELER VE GENET‹⁄‹N GELECE⁄‹

Genetik

Kapsam ve Önemi

Kapsam ve Önemi
G‹R‹fi
Yaflam yaln›zca önceden var olan yaflamdan meydana gelir. Bakteriler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar olmak üzere yaflam›n farkl› formlar› vard›r. Her bir yaflam formu benzerini meydana getirir: Koyun kuzuyu at ise tay› üretir ama her koyun ve her at birbirine t›pat›p benzemez. Canl› gruplar› ve özellikle insanlar aras›ndaki benzerliklerin yeni kuflaklara (döllere) nas›l aktar›ld›¤›, farkl›l›klar›n nas›l meydana gelip geliflti¤i her zaman ilgi alan› olmufltur. ‹nsanlar daha çok eski ça¤larda, bugünkü anlam›yla dam›zl›k olarak daha verimli bitkileri ve hayvanlar› seçerek üretimleri amac›yla basit genetik deneyler yap›yorlard›. Ancak modern anlamda kal›t›m mekanizmalar›n›n anlafl›lmas› ve geneti¤in bir bilim dal› olarak ortaya ç›kmas› son yüzy›lda gerçekleflmifltir.Günümüzde bu kadar genç bir bilim dal› olmas›na ra¤men genetik, biyolojik bilimler içerisinde çok önemli bir yere sahip olmufltur. Çünkü genetik materyalin yap›s›n› ve ifllevlerini bilmek bir canl›y› her yönüyle anlayabilmemizin temelini oluflturmaktad›r. Genetik günümüzdeki yeni teknolojik olanaklarla son derece h›zl› bir flekilde geliflmekte olan bir bilim dal› olarak 21. yüzy›la damgas›n› vurmaktad›r.

GENET‹⁄‹N TANIMI VE KAPSADI⁄I ALANLAR
Genetik, canl›larda biyolojik özelliklerin ana-babadan döllere kal›t›m›n›n ve bireyler aras›ndaki farkl›l›¤›n mekanizmas›n› anlamaya çal›flan biyolojinin bir dal›d›r. Bunu yaparken de genetik madde olan deoksiribonükleik asitin (DNA) do¤as›n›, moleküler yap›s›n›, organizasyonunu, ifllevini, kontrolünü ve de¤iflimini araflt›r›r. Her canl› onlar› tan›mam›za yard›m eden, karakter ya da özellik olarak tan›mlanan çok say›da, küçük vücut k›s›mlar›ndan meydana gelir. Karakterler bir türün bireyleri taraf›ndan kuflaklar boyunca aktar›l›rlar ve bu aktar›lma olay› kal›t›m olarak ifade edilir. Organizmalar›n akrabal›k dereceleri ne kadar yak›n ise genellikle karakter say›lar› bak›m›ndan da o derecede benzerlik gösterirler. Bu yüzden ayn› türün bireylerinde ortak karakterlerin say›s› çok fazlad›r. Ancak, ayn› ana-babadan olan yavrularda bile özelliklerin benzerli¤i yine de t›pat›p de¤ildir. Varyasyon olarak tan›mlad›¤›m›z bireyler aras›ndaki karakter farkl›l›klar›, iki ataya sahip organizmalar›n efleyli üremesi sonucu meydana gelir ve geneti¤in temel prensibini oluflturur. Moleküler biyolojik tekniklerin geliflmeyle birlikte, bir hücrenin geliflimi için gerekli olan tüm aktivitelerin arkas›nda DNA’n›n oldu¤u anlafl›lm›fl ve genetik h›zla geliflmeye bafllam›flt›r. Genetik bilimi temel olarak populasyon geneti¤i, sitoge-

4
Genler, bireye özgü özelliklerin meydana gelmesinden sorumlu genetik madde olan DNA’n›n en küçük ifllevsel bölgesidir.

Genetik

netik, moleküler genetik, genomik ve gen mühendisli¤i gibi alt dallara ayr›lmaktad›r. Ancak günümüzde, genetikçiler kal›t›m mekanizmalar›n› ve genetik maddenin yap› ve ifllevlerini çal›fl›rken fiekil 1.1’de gösterildi¤i gibi çeflitli bilim dallar› ile etkileflim ve iflbirli¤i halinde olmak zorunda kalm›flt›r. Böylece, genetik daha önce biyolojinin ayr› bir alt dal› iken bugün birçok bilim dal›n›n bir araya geldi¤i bir alan olmufltur. Disiplinler aras› çal›flmalar bilimsel geliflimin h›z›n› inan›lmayacak derecede art›rmaktad›r. Son 30 y›lda, genetikçiler genlerin tüm fiekil 1.1 canl› organizmalar›n yaflam›nda merkezi roller oynad›¤›n› ortaya koymufllard›r. Bir canGünümüzde çeflitli alt dallar› içeren genetik birçok bilim dal›n› bir araya getiren bir alan olmufltur. l›n›n her bir karakterinin bilgisini gen birimleri tafl›r. Genler yaln›zca fiziksel olarak neye benBiyokimya zeyece¤imizi kontrol etmekle kalmay›p, ayn› zamanda davran›fllar›m›z›n ve kifliliklerimizin Fizyoloji T›p oluflmas›nda, hastal›klara yatk›nl›¤›m›zda ve h e ü n d M i s li ¤ yaflam süremizde de etkili olmaktad›rlar. Nen i Ge k redeyse her gün, bilimsel dergilerde yay›nlanan araflt›rma sonuçlar›n›n yan› s›ra, popüler Sosyoloji Ekoloji bas›nda da, genetik ve gen mühendisli¤i ile ilGENET‹K gili son derece çarp›c› haberler genifl oranda yer almaktad›r (fiekil 1.2). Bu nedenle, geneti¤in öneminin anlafl›lmas› h›zla yayg›nlaflHukuk Ziraat maktad›r. Genetik mühendisli¤i uygulamalar› tar›m, ziraat, t›p ve mikrobiyal fermentasyon gibi çeflitli alanlarda inan›lmaz derece ilerleBilgi Nanoteknoloji mektedir. Tüm bu geliflmeler, genetik faktörTeknolojisi lerin aile planlamas›ndan besin üretimine, t›bbi yöntemlere ve hukuksal protokollere kadar yaflant›m›z›n tüm alanlar›nda ne kadar etkili ve gerekli oldu¤unu göstermektedir.
Si to g
en

et

i

P o p ula sy G e n e ti o n ¤i

G

en

om

ik

GENOT‹P - FENOT‹P VE ÇEVRE ‹L‹fiK‹S‹
Her canl› tuzlu su, tatl› su ve kara olmak üzere farkl› ortamlarda yaflar. Bu yaflam ortamlar› ise kimyasal, fiziksel ve biyolojik özellikleri bak›m›ndan farkl›l›k gösteren daha küçük bölgeleri içerirler. Örne¤in, da¤l›k alan, çöller, derin deniz ya da nehir a¤›zlar› gibi. Canl›lar›n bir k›sm› belirli çevrelerde çok genifl yay›l›m gösterirken bir k›sm› daha dar alanlarda yaflar. Baz› temel faktörlerin canl›n›n yaflad›¤› ortamda bulunmamas›; canl›n›n ölümüyle sonuçlan›rken, baz›lar›n›n bulunmamas› ise canl›n›n yaflam›n› dereceli olarak etkiler. Demek ki bir organizma olabilmek için yaln›zca çevre koflullar› yeterli de¤ildir, ana-babadan al›nan baz› yap›lar›n olmas› gerekmektedir. Bir a¤ac›n çam ya da kavak, bal›¤›n levrek veya hamsi ve insan›n insan olmas›n› sa¤layacak özellikler o canl›n›n ana-babas›ndan genler arac›l›¤› geçer. Bir organizman›n tafl›d›¤› genlerin toplam› o organizman›n genotipi ya da genomu olarak tan›mlan›r. Bir organizman›n renk, büyüklük, flekil, davran›fl, kimyasal içerik ve yap› gibi gözlemlenen tüm karakterlerinin toplam› ise o organizman›n fenotipi olarak tan›mlan›r. En basit anlam›yla fenotip, bir organizman›n nas›l göründü¤üdür. Genetikçiler genotip ve fenotip terimlerini genellikle baz› özelliklerin ya da

Efleyli üreyen geliflmifl organizmalar›n genomu, ana-baban›n efley hücrelerinde birer tak›m olarak bulunan haploit say›daki genleri iki set halinde içerdi¤i için diploittir. Ana baban›n efley hücrelerinden birer tak›m olarak gelen haploit say›daki genler,döllenmenin ard›ndan oluflan zigotun geliflmesiyle, yavrunun vücut hücrelerinde iki tak›m halinde bulunur.

M

o le

k ül e

r

Gene

ti k

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

5
fiekil 1.2 Bas›nda yer alan genetik bulufllarla ilgili baz› çarp›c› haberler.

08 fiubat 2009

Geniyle oynanm›fl keçiden yap›lan ilaca onay Amerikan G›da ve ‹laç ‹daresi (FDA), genleri De¤ifltirilmifl bir hayvandan yap›lan ilac›n sat›fl›na ilk kez onay verdi. AAAnkara- Washington Post gazetesinin haberine göre,DNA'lar› de¤ifltirilmifl keçilerden yap›lan, ABD'de "ATryn" markas›yla sat›lacak ilaç,.

Sa¤l›k 29.01.2009 Gen tedavisinde sevindirici geliflme Akci¤er, meme ve prostat kanseri olgular›na karfl› deneysel gen tedavi yaklafl›mlar› gelifltiren Akdeniz Üniversitesi (AÜ) T›p Fakültesi Gen Tedavi Ünitesi, klinik denemeleri güvenle yürütebilece¤i bir akademik yap›lanma sa¤layabilirse tedavi yöntemlerini Türk insan›n›n hizmetine sunacak.

genlerin setini ifade etmek için kullan›rlar. Bir organizman›n genomu tüm yaflam› boyunca nispeten de¤iflmeden kald›¤› halde, fenotipi geliflimsel dönemine ya da de¤iflen çevre koflullar›na ba¤l› olarak zaman içinde de¤iflebilir. Örne¤in, böceklerin larva, pupa ve ergin safhalar›nda görünüflleri ve insan›n çocukluk, ergenlik ve yaflland›¤› zamanki görünüflleri farkl›d›r. Bu tip de¤ifliklikler organizmalar›n genomlar› de¤iflmeksizin geliflimsel dönemlerinde meydana gelen farkl› fenotipleridir. Di¤er yandan, ayn› genoma sahip çuha çiçe¤inin 15-20 °C’de yetifltirildi¤inde k›rm›z› renkte çiçekler verirken, 30-35 °C ve nemli bir yerde yetifltirildi¤inde beyaz çiçekler vermesi ise çevre koflullar›n›n genlerin ifllevi üzerine etkisi olup nas›l fenotipi de¤ifltirdi¤ine güzel bir örnektir. Genel olarak özelliklerin bireyler aras›nda gösterdi¤i de¤iflime varyasyon ya da modifikasyon diyoruz. Çevresel faktörlerin etkisi ile de¤iflen bir fenotipik özelli¤in geriye dönüflme olas›l›¤› varSIRA S‹ZDE m›d›r? Tart›fl›n›z.
DÜfiÜNEL‹M Canl›larda üç farkl› yolla de¤iflim meydana gelebilir: • Benzer genoma sahip organizmalar›n çevresel faktörlerin etkisi sonucunda fenotiplerinde meydana gelen farkl›l›klar çevresel modifikasyonlar olarak S O R U adland›r›l›rlar. Çuha çiçe¤inin renkleri bunun en güzel örneklerinden biridir. • Genotipin nispeten de¤iflmez olmas›na karfl›n, yinede ayn› türün bireyleri D‹KKAT aras›nda, tek yumurta ikizleri hariç, mutasyon dedi¤imiz genetik yap›daki de¤iflikler sonucu,yeni kuflaklara aktar›labilen farkl›l›klar meydana gelir SIRA S‹ZDE (Bak Ünite 9). Böyle durumlar ise genetik varyasyonlar olarak adland›r›l›rlar. Kuflaklar boyunca bir genin de¤iflmifl formu kal›t›larak di¤er de¤iflmifl ya da de¤iflmemifl formlar›yla kombinasyonlar oluflturur ve yeni genotiplere saAMAÇLARIMIZ hip bireyler meydana gelir. • Son y›llarda gen mühendisli¤i uygulamalar› ile laboratuar koflullar›nda yap›lan geneti¤i de¤ifltirilmifl organizmalar yapay varyasyonlard›r.

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

6

Genetik

SIRA S‹ZDE

2

Bir canl›da meydana gelen de¤iflimler yavru döllere aktar›labilir mi? Tart›fl›n›z. SIRA S‹ZDE Bir canl›n›n fenotipinin belirlenmesinde genotipinin ve çevre koflullar›n›n etkiDÜfiÜNEL‹M sini iki farkl› yaklafl›mla aç›klayabiliriz: Birinci yaklafl›mda, m›s›r bitkisinin farkl› genoma sahip iki ayr› varyetesi, ayn› çevresel koflullarda yetifltirilmesini örnek S O R U olarak verebiliriz. Bu durumda, ayn› çevresel koflullarda yetifltirilseler bile m›s›r bitkileri farkl› özellikleri ile büyüyüp olgunlaflacakt›r. Bu sonuç, genlerin fenotipin belirlenmesinde etken oldu¤unu gösterir. D ‹ K Ktemel AT ‹kinci yaklafl›mda ise ayn› genomu içeren iki m›s›r bitkisinin farkl› çevresel durumlarda yetifltirilmesini verebiliriz. Kurak ve verimsiz toprakta yetifltirilen m›s›r SIRA S‹ZDE bitkisi ile suyun normal oldu¤u ve gübrelenmifl toprakta yetifltirilen m›s›r bitkisinin boyu ve verimi ayn› olmayacakt›r. Uygun koflullarda yetifltirildi¤i zaman büyük ve AMAÇLARIMIZ verimli bitki üretebilecek bir genotipe sahip olan bu bitki kurak ve besin bak›m›ndan yetersiz bir toprakta büyüdü¤ü zaman, ayn› genotip zay›f ve verimsiz bitkinin büyümesine neden olacakt›r. Bu durumda çevresel koflullar bitkinin genetik yap›K ‹ T A P s› üzerine de¤il yaln›zca fenotipi üzerine etkili olmaktad›r. Bir organizman›n fenotipi, çevre ile etkileflimde bulunan genotipi ile kontrol edilir ve her ikisi de organizman›n geliflimi için gereklidir.
TELEV‹ZYON

DÜfiÜNEL‹M
Varyete, bir canl› türünün varyasyona u¤ram›fl farkl› S O R U karakterlere sahip üyeleridir.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Genotip + çevre = fenotip
‹NTERNET ‹ N Tçevre E R N E T aras›ndaki etkileflimin genel do¤as› fiekil 1.3’de gösterildi¤i giGenler ve bi bir model ile aç›klanabilir. Genler ve çevre simetrik bir etkileflim sonucu farkl› özelliklere sahip organizmalar›n meydana gelmesine neden olur. Çevresel ya da genetik olsun, varyasyona neden olan faktörler organizmadaki bir özelli¤i ya de¤iflik yo¤unlukta etkiler (dereceli varyasyon) ya da bir özelli¤in tamamen var ya da yok olmas›n› etkiler (derecesiz varyasyon). Sonuç olarak, bir canl›n›n yaflam döngüsünün bir safhas›ndan di¤erine geliflimi ve de¤iflimi, genleriyle çevresinin yaflam sürecinin her bir an›nda ki yapm›fl oldu¤u eflsiz etkileflimin bir sonucudur.

fiekil 1.3 Genlerin ve çevrenin simetrik etkisi farkl› özelliklere sahip organizmalar› meydana getirir (Suziki vd., 1989).

Geliflimsel etkileflim A tipi Genler B tipi 1 tipi Çevresel faktörler 2 tipi organizma B2 organizma B1 organizma A2 organizma A1

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

7

Genotip ve Biyosferimizin Fenotipi
Genetikçilerin söyledi¤i gibi genellikle genlerin tek bir karakter üzerine olan bu etkileri çok daha büyük bir resmin ilk bölümüdür. Bir popülasyonun fenotipi popülasyondaki tüm organizmalar›n sahip oldu¤u genlerin toplam›yla belirlenir. S›ras›yla, bir ekosistem belirli bir çevrede var olan türlerin üyelerini içerir ve ekosistemin fenotipi, içerdi¤i türlerin bireylerinin sahip oldu¤u genlerin toplam›n›n ortaklafla ürünüdür. Dünyadaki bütün ekosistemler organizmalar›n içinde yaflad›¤› kara, hava ve sudan oluflan biyosferi meydana getirir. Sonuç olarak, biyosferin fenotipi, yani etraf›m›zdaki dünyada gördüklerimiz, çevrenin s›n›rlamalar› içinde, bütün organizmalar›n her bir gen ifllevinin son ürünüdür (fiekil 1.4). Biyosferin tümüyle fenotipini düflündü¤ümüz zaman bunu fenotipin her bir geni ile iliflkilendirmemiz zor olabilir. Tek bir genin etkisi bu seviyede bak›ld›¤› zaman son derece küçük görülebilir. Ama gerçektende biyosferin fenotipi tüm canl› organizmalar›n sahip oldu¤u genlerin toplam›yla ifade edilir ve bir genin onu tafl›yan organizma üzerindeki etkisi daha bu ifadenin ak›fl›n›n ilk basama¤›n› oluflturur.
Popülasyon, bir türün oluflturdu¤u küçük gruptur. Birbiriyle eflleflebilen benzer organizmalar ise tür olarak tan›mlan›r.

fiekil 1.4
Gen 1.1 Gen 1.2 • • • Gen 1.n Gen 2.1 Gen 2.2 • • • Gen 2.n Gen x.1 Gen x.2 • • • Gen x.n

Organizma 1

Organizma 2 • • • • Organizma x

Popülasyon 1 Popülasyon 2 • • • Popülasyon y

Tür 1 Tür 2 • • • Tür z

Ekosistem 1 Ekosistem 2 • • • Ekosistem w

Biyosferin fenotipi, çevrenin s›n›rlamalar› içinde, türlerdeki kendilerini ifade edebilen tüm genlerin ifllevsel bir ürünüdür (Gardner vd. 1991’den uyarland›).
Biyosfer

‹nsan populasyonunun yaflad›¤› flehirler olsun ya da di¤er ekosistemler olsun, onlar› sarmalayan çevre neredeyse tek bir tür, Homo sapiens, yani insan taraf›ndan kontrol edilmektedir. ‹nsan yarat›c›l›¤›n›n yönlendirmesiyle içinde bulundu¤u çevrenin özelliklerini bask›n olarak etkilemektedir. Çok az bir alan› di¤er türler için b›rakmaktad›r. Biyosferimizin fenotipine, di¤er bir deyiflle çevremizin de¤iflimine, insano¤lunun bask›n etkisini göstermesi bak›m›ndan en iyi bilinen örnek endüstriyel melanizmdir. Özellikle gece kelebekleri dahil çok say›da böcek türleri ve baz› memeli hayvanlar üzerine yap›lan çal›flmalarda, endüstriyel ifllevler nedeniyle de¤iflen çevre sonucu biyosferin fenotipini nas›l etkiledi¤imiz aç›kça ortaya konulmaktad›r. Gece kelebeklerinden aç›k renkli olanlar Biston betularia ve koyu renkli, melanin üreten formlar› ise Biston carbonaria olarak isimlendirilir. Bu kelebekler, genlerinden bir tanesinde meydana gelen de¤ifliklik sonucu farkl› genomlara sahip tek bir türün iki formudur. Gece aktiflerdir, etrafta uçarlar, beslenirler ve çiftleflirler. Gündüzleri ise a¤aç gövdeleri, kayalar ve benzer yap›lara konarak geçirirler. A¤aç ve kayalardaki likenler üzerinde kendilerini kamufle ederek özellikle kufllar olmak üzere di¤er canl›lar›n sald›r›lar›ndan korunurlar (fiekil 1.5).

8

Genetik

Fakat ileri düzeyde endüstrileflmenin oldu¤u bölgelerdeki hava kirlili¤i, özellikle karbon parçac›klar›n›n ya da kömürün yak›t olarak kullan›lmas›ndan oluflan hava kirleticileri likenleri öldürür. Ç›plak a¤aç gövdeleri ve kayalar›n rengi kirleticilerin de etkisiyle koyu kahverengi veya siyaha dönüflür. Aç›k renkli kelebekler bu yüzeylere kondu¤unda kolayca avc›lar› taraf›ndan tan›narak yok edilirler. Böyle bir çevrede koyu renkli olan kelebekler kamuflaj avantaj› sa¤lam›fl olduklar›ndan h›zla ço¤alarak aç›k renkli olanlar›n yerini al›rlar. Bunun gibi yap›lan çok say›daki çal›flma, maalesef yaflant›m›z›n kalitesini yükseltmek için yapt›¤›m›z uygulamalar›n, sera etkisi ve di¤er birçok insan kaynakl› çevre kirlenmesinin sonucu çevremizin gen kaynaklar› olan canl›lar› nas›l etkiledi¤imizi göstermektedir. Aç›kça görüldü¤ü gibi biyosferin fenotipi sabit de¤ildir, insan kaynakl› ya da do¤al olarak meydana gelen çevresel de¤iflikliklere verilen yan›tlar sonucu zamanla de¤iflmektedir.
fiekil 1.5 Yaflad›klar› çevrenin rengine göre kamufle olan gece kelebekleri.
SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

GENET‹⁄‹N DO⁄UfiU
Genetik bilimi bugünkü flekliyle modern bir bilim dal› olarak geliflene kadar çok SIRA geçirmifl S‹ZDE uzun bir süreç ve bu süre içinde canl›lardaki özelliklerin kal›t›m› ile ilgili çeflitli teoriler ileri sürülmüfltür. Yunan filozoflar›ndan Hippocrates ve Aristotle bu konu üzerinde aç›kça düflünüp akrabal›klardaki benzerlikleri aç›klayan teAMAÇLARIMIZ oriler gelifltirmifllerdir. Genetik teorilerin tarihi için Nihat Bozcuk’un “Genetik” adl› kitab›nda (Palme yaK ‹ T ayr›nt›l› A P y›nlar›, 2005 içinde, s:1-4) daha fazla bilgiye ulaflabilirsiniz. Kal›t›m›n temel alm›fl olan bugünkü anlam›yla genetik AvusturyaT E Lgen E V ‹ Zteorisini YON l› papaz Gregor Johann Mendel’in (fiekil 1.6) çal›flmalar›yla bafllam›flt›r. Geneti¤in babas› olarak kabul gören Mendel (1822-1884), Brünn’de ki bir manast›rda çal›fl›rken manast›r›n bahçesinde bezelyelerle (Pisum sativum) yapt›¤› çal›flmalarla, çap‹ N T E R N E Tdayanan ve analitik kurallar›n kullan›ld›¤› klasik genetik dönerazlama geneti¤ine mini bafllatm›flt›r. Sonuçlar› 1866’da yay›nlanan çal›flmalar› ile Mendel, karakterlerin bireylerde çiftler halinde bulundu¤unu ve kar›flmad›¤›n›, fakat ba¤›ms›z üniteler halinde ebeveynlerden döllere aktar›ld›¤›n› göstermifltir. ‹nan›lmaz genetik geliflmelerin oldu¤u ça¤›m›zda, genetik dersleri, Mendel’in yaklafl›k 100 y›l önce yapt›¤› çal›flmalar› ve ortaya koydu¤u kal›t›m yasalar›n›n anlat›ld›¤› Mendel geneti¤i olarak bafllamaktad›r (ünite 3’de detayl› anlat›lmaktad›r). Mendel karakterlerin kar›flmadan, ba¤›ms›z üniteler halinde ebeveynlerden döllere aktar›ld›¤›n› analitik yöntemlerle göstermifl olmas›na ra¤men, buna neden

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

9

olan biyolojik mekanizmalar› hakk›nda bir fikir ileri sürmemifltir. 1900 y›l›nda, tesadüfen birbirlerinden ba¤›ms›z olarak üç botanikçi taraf›ndan Mendel’in prensipleri tekrar keflfedildi. Bunlar akflam sefas› ve m›s›r bitkisindeki çal›flmalar› ve mutasyon teorisi ile bilinen Hollandal› Hugo de Vries, çeflitli bitkilerdeki araflt›rmalar›yla bilinen Alman Carl Correns ve Avusturyal› Eric von Tschermak-Seysenegg’dir. Geliflen bilim dal› ise ilk kez Yunancada yeniden oluflmak anlam›na gelen “genesis” kelimesinden genetik olarak 1905 y›l›nda Bateson taraf›ndan adland›r›ld›. Mendel’in sözünü etti¤i özelliklerin iletilmesini tafl›yan üniteler, daha sonra 1909’da Hollandal› botanikçi Johannsen taraf›ndan genler olarak isimlendirildi. Bitkilerde çevre ve kal›t›m›n etkileflimini çal›flan Johannsen 19.yy’da modern evrim kuram›n›n kurucusu olan Charles Darwin’in (1809-1882) terimi olan pangene’in son hecesini alarak gen terimini kullanmaya bafllad›. 1912’de ise Amerikal› genetikçi Morgan taraf›ndan kromozomlar üzerinde tafl›nd›¤› gösterildi. Bilimi adland›rmas›n›n yan› s›ra Bateson çal›flmalar›n› sonucunda farkl› alternatif karakterleri kontrol eden gen çiftlerini allel olarak isimlendirdi.

fiekil 1.6 Klasik geneti¤in kurucusu Gregor Johann Mendel (18221884).

MENDEL GENET‹⁄‹NDEN GEN MÜHEND‹SL‹⁄‹NE B‹L‹M‹N GEL‹fi‹M‹
1900’lerin bafllar›ndan bugüne kadar organizma ve gen seviyesinde yap›lan genetik çal›flmalar, moleküler tekniklerin geliflmesiyle birlikte ak›l almaz derecede artarak kal›t›m›n do¤as›n›n aç›klanmas›na büyük katk›da bulunmufltur. Geneti¤in gelifliminin temel bir dönüm noktas› olan DNA molekülünün yap›s›n›n 1950’lerin bafl›nda anlafl›lmas›ndan sonra, biyologlar geliflmifl bitki ve hayvanlar›n genlerini çal›flma olana¤›na kavuflmufltur. Böylece gen mühendisli¤i do¤mufl ve bu alanda, genlerini de¤ifltirmek suretiyle daha dayan›kl› ve verimi daha yüksek bitki ve hayvan üretilmesi sa¤lanm›flt›r. Gen mühendisli¤inin ortaya ç›kmas›na neden olan en önemli bulufllardan bir tanesi rekombinant DNA teknolojisidir. Daha sonra, DNA zincir analizleri yap›labilen yöntem ve araçlar›n geliflmesiyle birlikte bilgisayar›n kullan›lmas› bir organizman›n tüm genomunun analizine olanak sa¤lam›flt›r. Bugün insan genomu dahil birçok önemli organizman›n genomundaki DNA bilgisi mevcuttur. Mendel geneti¤inden günümüzün gen mühendisli¤ine kadar bilimin geliflmesine katk›da bulunan önemli baz› geliflmeler liste olarak verilmektedir. Mendel geneti¤inden gen mühendisli¤ine kadar bilimin geliflmesine katk›da bulunan baz› önemli geliflmeler: 1941 Beadle ve Tatum her genin kendi ürününü (proteinini) üretti¤ini aç›klad›. (Nobel Prize 1948). 1944 Avery ve arkadafllar› genetik materyalin DNA oldu¤unu gösterdiler. 1953 Watson, Crick (fiekil 1.7) ve Wilkins DNA molekülünün çift-sarmal yap›s›n› tan›mlad›lar. (Nobel Prize 1962). 1956 Tjio ve Levan insan›n normal diploit kromozom say›s›n›n 46 oldu¤unu buldular. 1958 Meselson ve Stahl DNA replikasyonunun semikonservatif olarak gerçekleflti¤ini gösterdiler. 1961 Jacob ve Monod gen ifadesinde operon modelinini aç›klad›lar. (Nobel Prize 1965). 1966 Nirenberg ve Khorana genetik kodun tamam›n› ç›kard›. (Nobel Prize 1968). 1970 Nathans ve Smith bir bakteride (H. influenzae) DNA’y› kesen ilk restriksiyon enzimini keflfettiler. (Nobel Prize 1978).

fiekil 1.7 James Watson ve Francis Crick 1953’de DNA molekülünün çift-sarmal yap›s›n› tan›mlad›lar.

fiekil 1.8 Ian Wilmuth taraf›ndan 1997’de klonlanan ilk memeli Dolly.

10

Genetik

1977 1989 1990 1990 1997 2001 2003 2006

Berg laboratuarda ilk rekombinant DNA molekülünü oluflturdu. (Nobel Prize 1980). Gilbert, Sanger ve A. Maxam DNA zincir analiz metodunu gelifltirdi. (Nobel Prize 1980). Tsiu ve arkadafllar› ilk kez insan hastal›¤›nda önemli bir gen olan sistik fibrosis genini kopyalad›. Watson ve di¤erleri insan ve baz› önemli organizmalar›n genom projesini bafllatt›. Anderson insanda ilk gen tedavisi denemesi gerçeklefltirdi. I. Wilmuth ilk kez bir memeli olarak Dolly’yi kopyalad› (fiekil 1.8). ‹nsan Genom Projesinin ilk sonuçlar› aç›kland›. ‹nsan Genomun % 99.99 kesin olarak tamamland›. Uluslar aras› bir araflt›rmac› grubu bir miyeloid hücre hastal›¤›n› gen tedavi ile baflar›l› bir flekilde tedavi ettiler.

GÜNÜMÜZDEK‹ ÖNEML‹ GEL‹fiMELER VE GENET‹⁄‹N GELECE⁄‹
Günümüzde bilim insanlar›, teknolojinin inan›lmaz h›zl› geliflimine paralel olarak, geneti¤in birçok önemli alan›nda çarp›c› bir h›zla bulufllar yapmaktad›r. Bu alanlardan baz›lar›: • çeflitli organizmalar›n genom projeleri ve gen ifllevlerinin araflt›r›ld›¤› genomik; • tar›mda verimli, hastal›k ve böceklere dayan›kl› bitki gelifltirilmesi, t›bbi önemi olan ürünlerin elde edilmesi ve bir organizman›n kopyalanmas› için yöntemlerinin çal›fl›ld›¤› gen mühendisli¤i, ve • gen aktar›m› (transplantasyon) yoluyla hastal›klar›n iyilefltirilmesi için araflt›r›lan somatik gen tedavisi alanlar›d›r. Son y›llarda, moleküler biyolojik yöntem ve araçlar›n gelifltirilmesi, moleküler seviyede mekanizmalar› anlayabilmek için genetik maddenin izolasyonunu, analizini ve kullan›m›n› sa¤lam›flt›r. Ayr›ca biyolojik bilgideki patlamalar ile birlikte bilgisayar teknolojisinin de birlikte kullan›lmas› biyoinformatik ad› verilen yeni bir alan genifl ilgi uyand›rm›fl ve günümüzdeki biyolojik bilimlerin geliflmesinde önemli bir rol oynamaktad›r. Burada dikkat çekilmesi gereken önemli bir nokta, gerçekten bir baflka önemli deneyin araflt›rma laboratuarlar›n›n d›fl›nda, bizi çevreleyen dünyada devam etmekte oldu¤udur. Bir türün hayatta kalmas› genetik bilgilerini ana-babalar›ndan döllerine aktarabilme yetene¤ine ba¤l›d›r. Türün bireylerinin bunu gerçeklefltirebilmesi için öncelikle flüphesiz ki yaflama olanaklar›na sahip olmas› gerekir. Maalesef ki, insano¤lu dünyam›z›n birçok bölgesinde, dominant rol oynayarak çevrenin de¤iflmesine neden olmaktad›r. Bu durum, insano¤lu da içinde olmak üzere türlerin yaflam› için temel olan çevresel ortam›n tahrip olmas›na ve türlerin say›s›n›n her geçen gün azalmas›na neden olmaktad›r. Bu nedenle, içinde bulundu¤umuz çevre ve etraf›m›zdaki var olan di¤er yaflam çeflitleri ile uyum içinde yaflamas›n› ö¤renmemiz son derece önemlidir.

Biyoinformatik, biyolojinin çeflitli dallar›, özellikle moleküler genetik ile bilgisayar teknolojisini ve bununla iliflkili veri iflleme ayg›tlar›n› bünyesinde bar›nd›ran bilimsel disiplin.

Genetik Kopyalama
Genetik anlamda farkl› kopyalama yöntemleri uygulanmaktad›r. Bunlardan bir tanesi, amac› tüm bir organizmay› kopyalamak olan ço¤alt›msal kopyalamad›r. Burada, bir verici organizman›n tüm genomu al›n›p baflka bir organizman›n yumurta hücresi içine yerlefltirilir ve yeni bir canl›n›n geliflmesi sa¤lan›r. Bu yöntemle kop-

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

11

yalanan ilk memeli hayvan Dolly ad› verilen koyun olmufltur ve birçok memeli hayvan›n bu yöntemle kopyalanmas› gerçeklefltirilmektedir. Bir baflka kopyalama, tedavi amaçl› kopyalama olup belki de etik olarak en çok tart›fl›lan kopyalama biçimidir. ‹nsan embriyolar›ndan kök hücrelerin al›n›p, hasta insanlarda kullan›lmas›n› amaçlanmaktad›r. ABD’de 7 Mart 2009’da bu konudaki ilk çal›flma izni Baflkan Obama taraf›ndan verilmifltir. 1970 y›l›ndan bu yana en fazla kullan›lan kopyalama yöntemi, gen mühendisli¤inde önemli bir yeri olan rekombinant DNA teknolojisini kullanarak yap›lan gen kopyalanmas›d›r. Gen kopyalanmas› çok genifl bir alanda uygulanma olana¤› bulSIRA S‹ZDE mufltur. ‹nsülin bu yolla bakteride üretilen ilk ilaç olarak diyabetlilerin kullan›m›na sunulmufltur. Günümüzde rekombinant DNA teknolojisi ile üretilen büyüme hormonlar› ve p›ht›laflma faktörleri gibi birçok ürün sa¤l›k ve araflt›rma amaçl› kullan›lmaktad›r.
DÜfiÜNEL‹M

Rekombinant DNA teknolojisinde, kopyalanmak istenilen DNA parças›, plazmid ya da fajmid gibi kendini eflleme yetene¤i olan bir baflka tafl›y›c› DNA parças› içine yerlefltirilir. Bu yeni birleflik SIRA S‹ZDE DNA molekülü bir bakteri hücresine aktar›larak ço¤altmas› sa¤lan›r. DÜfiÜNEL‹M

‹nsan Genom Projesi ve Gen Tedavisi
Kromozomlar›n dizilenmesi tekniklerini uygulayarak, organizmalar›n S O R U genomlar›n›, yani bir organizmadaki genler bütününü inceleyen moleküler genetik disiplini genomik olarak adland›r›l›r. ‹nsan Genom Projesi’nin 2003 y›l›nda tamamlanmas› geD ‹ K K A Tve oluflumu netik biliminde önemli bir dönüm noktas› olmufltur. ‹nsan›n geliflimi için gerekli bilgiyi içeren genomdaki tüm DNA zincirinin 3 milyar baz çiftinden meydana geldi¤i ve yaklafl›k 20,000-25,000 gen içerdi¤i bulunmufltur. Bulgular norSIRA S‹ZDE mal ya da hastal›klarda hücresel ve moleküler mekanizmalar›n anlafl›lmas›na olanak SIRA S‹ZDE önemli orsa¤lamaktad›r. ‹nsan Genom Projesi ile birlikte di¤er baz› genetik aç›dan ganizmalar olan flempanze, fare, köpek, tavuk, sivrisinek, meyve sine¤i, iplik kurdu, AMAÇLARIMIZ zebra bal›¤›, farekula¤› ve pirinç bitkisinin de genomlar› tamamen ç›kar›lm›flt›r.
DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M

‹nsan Genom Projesi ile ilgili ayr›nt›l› bilgi ve bas›ndaki yorumlar› Nejat K ‹ TAkar A P ve Iraz Haspolat’›n “Türk Bas›n›nda ‹nsan Genom Projesi” adl› Kitab›nda (Ankara Üniversitesi, BiyoS O R U teknoloji Enst. Yay›nlar› No:3,2007) bulabilirsiniz.
D ‹ K K A T tamamlan‹nsan Genom Projesi (‹GP) ve çok say›da di¤er genom projelerinin mas›, biyolojik bilimler içinde biyoteknoloji, genom haritalama, moleküler t›p ve gen tedavisi gibi heyecan verici yeni alanlar›n geliflimine olanak sa¤lamaktad›r. SIRA S‹ZDE Böylece, genlerin ifllevleri ve koordinasyonu anlafl›lacak, hastal›klar›n me‹ N T E R N E genetik T kanizmalar› ortaya konarak tan› ve tedavi yöntemleri gelifltirilecektir. Gerçektende, projenin tamamlanmas›n› takiben yukar›da sözedilen amaçlara yönelik çeflitli büAMAÇLARIMIZ yük projeler bafllat›lm›flt›r. Bunlardan bir tanesi 1000 Genom Projesi (1000 GP) 2008’de uluslar aras› bir araflt›rma konsorsiyumu olarak bafllat›lm›fl olan ve yaklafl›k 1200 insan›n genom analizini yapmay› hedefleyen bir projedir. büyük K ‹ T Projenin A P bir k›sm› ‹ngiltere’de Wellcome Trust Sanger Enstitüsü, Çin’de Beijing Genomics Enstitüsü, ve Amerika Birleflik Devletleri’nde National Human Genome Research Enstitüsü (NHGRI) olmak üzere çok say›da araflt›rma merkezleri taraf›ndan destekTELEV‹ZYON lenmektedir. Projenin amac› insanlar aras›ndaki t›bbi aç›dan faydal› olacak detayl› genetik varyasyonlar›n bir resmini ç›karmak olarak belirlenmifltir.

K ‹ T A P
S O R U

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

1000 Genom Projesi’nin hedefleri ve nas›l çal›fl›ld›¤›na dair detayl› bilgilere ‹ N T E R N “www.1000geET nomes.org” adresinden ulaflabilirsiniz. ‹nsan Mikrobiyom Projesi (Human Microbiome Project=HMP) di¤er önemli bir uluslar aras› proje olup insan vücudunda bulunan mikroorganizmalar› karfl›laflt›rmal› olarak tan›mlayarak sa¤l›kta ve hastal›klardaki rollerini araflt›rmay› hedeflemektedir. Önemli çal›flma merkezleri aras›nda Washington Üniversitesi, Genome Sequencing Center, MIT ve Harvard’da Broad Enstitüsü ve J. Craig Venter Enstitüsü yer almaktad›r.

‹NTERNET

A TP K D‹ ‹ K TKA

KD ‹ ‹ KTK A AT P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ

12

SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON

Genetik

AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P

‹nsan Mikrobiyom ile ilgili bilgilere “http://nihroadmap.nih.gov/hmp/” adresinden ‹ N T E R NProjesi ET ulaflabilirsiniz. K ‹ T A P ‹GP’ni takiben, genomdaki küçük poliformik zincirleri belirlemek amac›yla HapMap Projesi ve kanser tan› ve tedavisini amaçlayan genetik araflt›rmay› kapsaTELEV‹ZYON yan Kanser Genom Atlas Pilot Projesi (The Cancer Genome Atlas Pilot Project = TCGA) önemli uluslararas› projelerdendir. ‹nsan HapMap ‹ N T Projesi E R N E T ile ilgili bilgilere “www.hapmap.org” adresinden, Kanser Genom Atlas Pilot Projesi’ne ise “www.genome.gov” adresinden ulaflabilirsiniz. Sa¤l›k alan›nda gen teknolojisinin uyguland›¤› önemli bir di¤er konu somatik gen tedavisidir. Genlerdeki herhangi bir de¤iflim, tafl›d›¤› flifreyi ve buna ba¤l› olarak üretti¤i maddelerin yap›s›n› de¤ifltirir. Böylece normal ifllevlerini yerine getireSIRA S‹ZDE meyen bu maddeler genetik hastal›klar›n ortaya ç›kmas›na neden olur. ‹nsanda 3000’den fazla genetik hastal›k bilinmektedir ve tedavileri genellikle mümkün desomatik gen tedavisi ile somatik hücrelerde hastal›ktan sorumlu anormal ¤ildir. ‹flte D ÜfiÜNEL‹M genleri düzeltmek amaçlanmaktad›r. Bugün araflt›rmac›lar, somatik gen tedavi yöntemiyle, normal bir genin genomdaki hastal›¤a neden olan genle yer de¤ifltirS O R U mesini sa¤layarak baflar›l› sonuçlar› elde etmeye bafllam›fllard›r. Çok hücreli efleyli ço¤alan organizmalarda efley ve somatik hücreler olmak üzere iki temel D‹KKA T tip hücre vard›r. Efley hücreleri üreme ile ilgili gametleri üretirler. Farkl› gametler döllenme ile birleflir ve yeni bir canl›y› oluflturmak üzere geliflir. Bunlar›n d›fl›ndaki vücudu oluflSIRA S‹ZDE turan di¤er tüm hücreler somatik hücrelerdir, ço¤al›r, farkl›lafl›r ve ölürler. Tedavi AMAÇLARIMIZ edici normal genin hastan›n hedef hücrelerine aktar›labilmesi için genellikle tafl›y›c› olarak vektör ad› verilen DNA molekülleri kullan›l›r. En yayg›n olarak kullan›lan vektör, genetik olarak de¤ifltirilmifl ve normal insan DNA’s›n› tafl›yan virüslerdir. KNormal ‹ T A Polarak virüsler genlerini insan hücrelerine kapsül içinde patojenik bir yolla transfer edebilecek flekilde evrimleflmifllerdir. Bilim insanlar› onlar›n bu yeteneklerini kullanarak hastal›k genini uzaklaflt›r›p tedavi edici geni eklemeyi baflarm›fllard›r. Bu yöntemle, hastan›n karaci¤er ya da akci¤er hücreleri gibi hedef TELEV‹ZYON hücreleri viral vektör ile enfekte edilir. Sonra vektör normal insan genini tafl›yan genetik materyalini hedef hücreye aktar›r. Tedavi edici genden üretilen ifllevsel protein, hedef hücreyi normal hücreye dönüfltürür. Bir genin dokulardaki hücreler içine aktar›labilmesi, ‹ N T E R N E T hücrede k›sa ömürlü olmas›, ba¤›fl›kl›k sisteminin aktar›lan DNA’ya karfl› yan›t oluflturmas›, viral vektörlerin yan etkileri ve tümör oluflumunu uyarmas› gibi faktörler gen tedavisini genetik hastal›klar için etkili bir tedavi olmaktan al›koymaktad›r. Bugüne kadar insanda çok az say›da baflar›yla sonuçlanm›fl gen tedavisi rapor edilmifltir. ‹lk somatik gen tedavi denemesi 1990’da Dr. French Anderson taraf›ndan, adenozin deaminaz enziminin eksikli¤inden kaynaklanan bir hastal›¤›n tedavisi için gerçeklefltirildi. Fakat bu ve di¤er baz› uygulamalarda vücudun virüslere karfl› verdi¤i yan›tlar sonucu tedavi baflar›s›zl›kla sonuçland›. Bu nedelerden dolay› son y›llara kadar araflt›rmalar devam etmesine ra¤men gen tedavisinin klinik uygulamalar› için al›nacak güvenlik tedbirleri hala tart›fl›lmaktad›r. Son y›llarda yap›lan birkaç uygulama ile somatik gen tedavisinde önemli ilerlemeler oldu. 2006’da, kan hücrelerini etkileyen bir kanser hastal›¤›ndan ma¤dur iki

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

13

yetiflkine gen tedavisi baflar›yla uyguland› (Morgan vd. 2006). Son olarak, Amerikan Bethesda Ulusal Sa¤l›k Enstitüsünde (NIH) bulunan bilim adamlar› iki hastada baflar›l› bir flekilde metastatik melanomay› tedavi ettiler (Matsumoto vd. 2008). Bu çal›flma kanser tedavisinde gen tedavisinin etkili olabilece¤ini gösteren ilk uygulamad›r. Bununla birlikte, gen tedavisinin kullan›m›ndan kaynaklanan baz› etnik endifleler bulunmaktad›r. Bunlardan baz›lar›, • Normal nedir, hastal›k nedir, buna kim karar verir? • Tedavi edilmeye ya da önlenmeye gerek varm›d›r? Bir tedavi araflt›rmak etkilenmifl bireylerin yaflamlar›nda al›nganl›k ya da rahats›zl›k yarat›rm›? • Somatik gen tedavi efley hücre gen tedavisinden daha m› çok daha m› az etnik sorunlar tafl›yor? • Pahal› olan bu teknikten kimler faydalanabilecek? Kullan›m› durumunda masraf› kim taraf›ndan ödeyecek? gibi sorulard›r.

Geneti¤i De¤ifltirilmifl Organizmalar
Gen mühendisli¤i teknolojisi kullan›larak, kendi türü d›fl›ndaki bir türden gen aktar›lmas› yoluyla belirli özellikleri de¤ifltirilmifl bitki, hayvan ya da mikroorganizmalar genel olarak geneti¤i de¤ifltirilmifl organizmalar (GDO) ya da transgenik organizmalar olarak adland›r›l›r. Dünya nüfusunun h›zla artmas› sonucu az geliflmifl ülkelerde, insanlar›n yetersiz beslenmeleri ya da hiç beslenememeleri, bitkisel ve hayvansal g›da üretimde transgenik çeflit gelifltirilmesini h›zland›rm›flt›r. GDO’lar›n üretilme amaçlar› aras›nda, • G›da üretiminde kalitenin ve miktar›n art›r›lmas›; • Besinlerin muhafaza süresi, tat ve kokuya yönelik özelliklerinin iyilefltirilmesi; • Afl› ve ilaç üretimi; • Organizmalara hastal›l›klara, strese, pestisitlere, herbisitlere ve virüslere karfl› biyolojik savunma kazand›r›lmas› en önemli olanlard›r. • Ayr›ca transgenik organizmalar ile kimyasal uygulamaya gereksinim duyulmad›¤› için çevrenin korunmas› da önemli bir amaç olarak yer almaktad›r. Domates, 1994 y›l›nda Ticari üretimine izin verilen ilk transgenik bitkidir. O günden bu yana GDO’lar›n dünyadaki üretimi h›zla artmaktad›r. Ekimi en yayg›n geneti¤i de¤ifltirilmifl bitkiler soya, m›s›r, pamuk ve kanolad›r. Bugün dünyada ekonomik öneme sahip ürünlerin %15 i GDO olup bunun %46’s›n› soya, %36’s›n› m›s›r, %14’ünü pamuk ve %4’ünü kanola oluflturmaktad›r. Bunlara ilaveten bu¤day, ayçiçe¤i, domates, patates, papaya ve yer f›st›¤› gibi ürünler de transgenik olarak üretilmekte ve muz, ahududu, çilek, kiraz, ananas, biber, kavun ve karpuz üzerinde de denemeler yap›lmaktad›r. Türkiye’de GDO’lar›n ekimi, üretimi ve ithalat› kanunen yasak olmas›na ra¤men sat›n al›nan ürünler küçümsenemeyecek miktardad›r. Türkiye’nin yurt d›fl›ndan sat›n ald›¤› tar›m ürünlerine ve ülkelerine bak›ld›¤›nda, 2003 y›l›nda ithal edilen 800 bin ton soyan›n %90’›n›n ve 1.8 milyon ton m›s›r›n da %80’ninin ABD ve Arjantin kaynakl› oldu¤unu görülür. Dünyada en fazla GDO üretimi yapan ülkelerin ABD ve Arjantin oldu¤u hat›rland›¤›nda bu ürünlerin GDO olma olas›l›¤› oldukça yüksektir. Fakat Türkiye’de ne gümrüklerde ne de di¤er bölgelerde GDO analizi yapabilecek alt yap›ya sahip akredite bir laboratuar olmad›¤›ndan, ithal edilen ürünler kontrolsüz olarak s›n›rlar›m›zdan girmektedir. Son zamanlarda, bitkilerin genomlar› t›bbi amaçl› moleküller ya da plastik gibi endüstriyel ürünlerin elde edilmesi gibi farkl› amaçlar içinde de¤ifltirilmeye bafllanm›flt›r. Farmasötik ve endüstriyel amaçl› GDO’lar olarak genellikle m›s›r,

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE
Genetik

14

K ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M

S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT

yalanc› safran, hardal yapra¤›, tütün, soya, pirinç, bu¤day, fleker kam›fl› ve pamuk çeflitleri üretilmektedir. Bu amaçlar için tasar›mlanan tohumlar›n normal g›da olaOV R T ES LE ‹ ZU Y O N kar›flmas› olas› risklere karfl› genifl kitleler taraf›ndan endirak kullan›lan bitkilere fle uyand›rmaktad›r.
D‹KKAT

K ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET SIRA S‹ZDE

Farmasötik ‹ N ve endüstriyel amaçl› GDO’lar için detayl› bilgiye “www.ucsusa.org/foTERNET od_and_environment/genetic_engineering/pharmaceutical-and-industrialcrops-” adresinSIRA S‹ZDE den ulaflabilirsiniz.
AMAÇLARIMIZ GDO’lar insanl›k yarar›na kullan›lmak için üretilmelerine ra¤men oldukça tart›flmal› bir teknolojidir. Biyogüvenlik aç›s›ndan do¤al türlerin genetik yap›s›n› kontrolsüz bir flekilde de¤ifltirebilece¤i önemle tart›fl›lmaktad›r. Somut etkilerinin K ‹ için T A uzun P görülebilmesi bir zamana gereksinim vard›r. Bu ürünlerin insan ve hayvan sa¤l›¤›na olan etkilerini de¤erlendirmek henüz mümkün de¤ildir. Çeflitli amaçlar için organizmalara eklenmifl genlerin insan ve di¤er organizmalarda meyT E L E V ‹ Z Y O yararl› N dana getirebilece¤i ya da alerji, toksik ve kanser gibi zararl› etkiler henüz tan›mlanmam›flt›r.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

GDO’lar hakk›nda Türkiye’de yap›lan panel ve konferans bilgilerine “”www.zmo.org.tr/ko‹NTERN ET nular/index.php?kod=3” adresinden ulaflabilirsiniz.

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

15

Özet
AM A Ç

Geneti¤in ve ilgili kavramlar›n tan›m›n› yapabilmek, kapsad›¤› ve etkileflimde bulundu¤u alanlar› aç›klayabilmek. Genetik canl›larda kal›t›m maddesi olan DNA’n›n yap›s›n›, organizasyonunu ve ana-babadan döllere aktar›lmas›n›n ve de¤ifliminin mekanizmas›n› çal›fl›r. Her canl› ana-babas›na benzer özelliklerine genetik madde arac›l›¤› ile sahip olur ve kendine benzeyen yavrular›n› meydana getirir. Her bir özelli¤in bilgisi genetik maddede yer alan genler ile tafl›n›r. Son y›llarda geneti¤in alt dallar› olarak populasyon geneti¤i, sitogenetik, moleküler genetik, genomik ve gen mühendisli¤i geliflmifltir. Ancak bugün, genetik bilimi kal›t›m› anlamaya çal›fl›rken t›p, biyokimya, fizyoloji, ziraat, ekoloji, hukuk, sosyoloji, nanoteknoloji gibi birçok bilim dal› ile etkileflim ve iflbirli¤i içinde olmak zorunda kalm›flt›r. Birçok bilim dal›n›n bir araya geldi¤i bir alan durumundad›r. Genetik faktörlerin aile planlamas›ndan besin üretimine, t›bbi yöntemlere ve legal protokollere kadar yaflant›m›z›n tüm alanlar›nda etkili ve gerekli oldu¤unu bilinmektedir. Genotip ve fenotipi tan›mlayabilmek ve çevre ile
AM A Ç

organizmalar›n her bir geninin ifllevinin son ürünüdür. ‹nsan bulundu¤u çevreyi özelliklerini dominant olarak etkilemekte ve di¤er türlere çok az alan b›rakmaktad›r. Biyosferin fenotipi statik de¤ildir, insan kaynakl› ya da do¤al olarak meydana gelen çevresel de¤iflikliklere verilen yan›tlar sonucu zamanla de¤iflmektedir. Geneti¤in tarihsel geliflimindeki önemli olaylar›
3

1

s›ralayabilmek. Gregor Mendel yapt›¤› çal›flmalarla, analitik kurallar›n kullan›ld›¤› klasik genetik dönemini bafllatm›flt›r. 1900 y›l›nda, üç botanikçi Vries, Correns ve Tschermak-Seysenegg kendi çal›flmalar›yla Mendel’in prensiplerini tekrar keflfettiler. Bilim dal› ilk kez genetik olarak 1905 y›l›nda Bateson taraf›ndan adland›r›ld›. 1912’de ise Morgan taraf›ndan kromozomlar üzerinde tafl›nd›¤› gösterildi. DNA molekülünün yap›s›n›n 1953’de Watson Crick ve Wilkins taraf›ndan keflfinden sonra çeflitli organizmalar›n genlerini çal›fl›lmaya bafllanm›flt›r. Rekombinant DNA teknolojisinin gelifltirilmesiyle gen mühendisli¤i do¤mufl ve genleri de¤ifltirilmifl birçok dayan›kl› ve verimli canl› üretilmesi sa¤lanm›flt›r. Bugün insan genomu dahil birçok önemli organizman›n genomundaki DNA bilgisi, Sanger ve Gilbert taraf›ndan gelifltirilen DNA zincir analiz teknikleriyle elde edilmifltir.

A M A Ç

2

etkilefliminin sonuçlar›n› tart›flabilmek. Bir organizman›n hangi türe ait olaca¤›n›n bilgisi ana-babas›ndan ald›¤› genlerin toplam› (genotipi) ile belirlenir. Ancak sahip oldu¤u özelliklerin hangi derecede görünece¤i (fenotipi) geliflim süreci ya da çevresel faktörler taraf›ndan belirlenir. Varyasyon ve modifikasyonlar ile canl›lardaki özellikler de¤iflebilir. Genler fenotipin belirlenmesinde temel etken olmakla birlikte bir organizman›n fenotipi, çevre ile etkileflimde bulunan genotipi ile kontrol edilir ve simetrik bir etkileflim sonucu farkl› özelliklerde canl›lar meydana gelir. Bir popülasyonun fenotipi içindeki organizmalar›n genleriyle belirlenir. Böylece, ekosistemin fenotipi içerdi¤i türlerin her bir bireyinin genleri taraf›ndan belirlenmifl olur. Sonuç olarak, biyosferin fenotipi, çevrenin s›n›rlamas›yla, bütün

16
AM A Ç

Genetik

4

Günümüzde ki önemli genetik geliflmeleri anlatabilmek ve gelece¤i tart›flabilmek. Genetikte önemli bulufllar›n yap›ld›¤› alanlardan baz›lar›; gen aktar›m› çal›flmalar›, genom projeleri ve genetik mühendisli¤i çal›flmalar›d›r. Son y›llarda, moleküler genetik yöntemlerinin bilgisayar teknolojisi ile birlikte kullan›lmas› biyoinformatik alan›n› yaratm›flt›r. En yayg›n uygulanma olana¤› bulan gen kopyalama ile üretilen insülin, büyüme hormonlar› ve p›ht›laflma faktörleri gibi birçok ürün sa¤l›k ve araflt›rma amaçl› kullan›lmaktad›r. Genomik DNA dizi analiz tekniklerini uygulayarak, organizmalar›n genom yap› tafllar›n›n incelenmesidir. ‹nsan Genom Projesi ile 24 farkl› kromozomdaki insan DNA’s›n›n 3 milyar kimyasal yap› tafl›ndan meydana geldi¤i ve ge-

nomda yaklafl›k 20,000-25,000 genin bulundu¤u belirlenmifltir. Somatik gen tedavisi vücut hücrelerinde genetik hastal›ktan sorumlu anormal genleri düzeltmek için uygulanan bir yöntemdir. Tedavi edici normal gen hastan›n hücrelerine, vektör arac›l›¤› ile aktar›l›r ve üretti¤i ifllevsel proteinin hedef hücreyi iyilefltirmesi sa¤lan›r. G›da üretiminde kalitenin ve miktar›n›n art›r›lmas›; afl› ve ilaç üretimi; organizmalara hastal›l›klara, strese, pestisitlere, herbisitlere ve virüslere karfl› biyolojik savunma kazand›rma amac›yla geneti¤i de¤ifltirilmifl organizmalar (GDO) üretilmektedir. Son y›llarda, bitkilerden ilaç ve plastik gibi ürünleri elde etmek için farmasötik ve endüstriyel amaçl› GDO’lar gelifltirilmektedir.

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

17

Kendimizi S›nayal›m
1. Genetik ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Genetik canl›larda kal›t›m›n mekanizmalar›n› aç›klar. b. Genetik madde deoksiribonükleotit molekülünden meydana gelir. c. Genetik özellikler kardefller aras›nda t›pat›p ayn›d›r. d. Genetik bugün farkl› disiplinlerin bir araya geldi¤i bir bilimdir. e. Varyasyonlar geneti¤in temelini oluflturur. 2. Bir organizman›n renk, büyüklük ve kimyasal içerik gibi gözlemlenen tüm karakterlerinin toplam›na ne ad verilir? a. Genotip b. Fenotip c. Somatik d. Biyotip e. Biyoinformatik 3. Organizmalar›n genom miktar› ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Efleysiz üreyen organizmalar›n genomu diploittir. b. Haploit genoma sahip canl›lar ana-babalar›ndan ald›klar› iki gen setine sahiptirler. c. Efley hücreleri haploit say›da gen içerirler ve birleflerek diploit canl›y› olufltururlar. d. Organizmalar›n haploit olmas›n› genler diploit olmas›n› ise çevre belirler. e. Bir organizman›n diploit genomu çevre faktörlerin etkisiyle fenotipine oranla daha çok de¤iflir. 4. Endüsriyal melanizm ile afla¤›daki ifadelerden hangisi aç›klanmaktad›r? a. Biyosferin fenotipine insano¤lunun bask›n etkisi b. ‹leri derecede endüstrileflmenin canl›lar için çok yararl› oldu¤u c. Endüstrinin melanoma hastal›¤›na neden oldu¤u d. Fenotipin insanlarda genlerle yönetildi¤i e. Melanoman›n genleri ve çevreyi etkiledi¤i 5. Mendel’in geneti¤in babas› olarak kabul edilmesini sa¤layan çal›flmalar afla¤›dakilerden hangisidir? a. Karakterlerin birbirine ba¤l› zincirler halinde ana-babadan döllere aktar›lmas› b. Böceklerde karakterlerin kal›t›m›n› gösteren çaprazlama deneyleri c. Çaprazlama geneti¤ini ve analitik kurallar›n kullan›lmas› d. Bir din görevlisi olarak yapt›¤› e¤itimsel çal›flmalar e. Kal›t›m maddesinin kimyasal analizi 6. Rekombinant DNA teknolojisi ile afla¤›dakilerden hangisi yap›lmaktad›r? a. Bir organizman›n tüm genomu al›n›p baflka bir organizman›n yumurta hücresi içine yerlefltirilir ve yeni bir kopyan›n geliflmesi sa¤lan›r. b. Bir DNA parças›, plazmid gibi bir baflka tafl›y›c› DNA parças› içine yerlefltirilir ve bakteri hücresine aktar›larak ço¤alt›lmas› sa¤lan›r. c. Biyoenformatik teknolojisi kullan›larak DNA’n›n rekombinasyonu sa¤lan›r. d. ‹ki farkl› hücre birlefltirilerek DNA’lar›n›n kar›flmas› sa¤lan›r. e. Embriyonik hücrelerden bir organizma kopyalan›r. 7. ‹nsan Genom Projesinin sonuçlar›na göre insan genomundaki DNA’n›n uzunlu¤u ve gen say›s› afla¤›dakilerden hangisidir? a. 3 milyar baz çifti DNA ve 20,000-25,000 gen. b. 3 milyon baz çifti DNA ve 20,000-25,000 gen. c. 2 milyar baz çifti DNA ve 40,000-45,000 gen. d. 3 milyon baz çifti DNA ve 40,000-45,000 gen. e. 2 milyon baz çifti DNA ve 20,000-25,000 gen. 8. Afla¤›dakilerden hangisi gen tedavisinin genetik hastal›klar için etkili bir tedavi olmas›n› engelleyen faktörlerden biri de¤ildir? a. Bir genin dokulardaki hücreler içine aktar›labilme zorlu¤u. b. Vektörün hücrede k›sa ömürlü olmas› c. Ba¤›fl›kl›k sisteminin aktar›lan gene karfl› yan›t oluflturmas› d. Viral vektörlerin yan etkilere neden olmas› e. Vektör DNA’s›n›n hücre genomuna eklenmesi 9. Gen mühendisli¤i teknolojisi kullan›larak, kendi türü d›fl›ndaki bir türden gen aktar›lmas› yoluyla belirli özellikleri de¤ifltirilmifl bitki, hayvan ya da mikroorganizmalara ne ad verilir? a. Transferik b. Proteomik c. Transgenik d. Transkriptomik e. Mikrobiomik 10. ‹lk ticari geneti¤i de¤ifltirilmifl bitki afla¤›dakilerden hangisidir? a. M›s›r b. Pamuk c. Kanola d. Domates e. fieker kam›fl›

18

Genetik

Yaflam›n içinden
‹NSAN GENOM PROJES‹ (‹GP) 1990-2003 ‹nsan Genom projesi (‹GP) insan genomundaki DNA’n›n tamam›n›n zincir yap›s›n› belirlemek amac›yla 1990 y›l›nbafllat›lm›flt›r. da Proje ABD’nin koordinatörlü¤ünde, merkezi ‹sviçre’de bulunan “Human Genome Organization” (HUGO) taraf›ndan yürütülmüfltür. Baflta ABD, Avrupa Birli¤i, Rusya, Japonya ve Çin olmak üzere, 18 ülkenin kat›l›m›yla gerçekleflmifltir. Nisan 2003’de projenin tamamlanmas› bize ilk kez, do¤an›n insano¤lu için oluflturdu¤u genetik bilginin tamam›n› okuyabilme olana¤›n› sa¤lam›flt›r. Proje çerçevesinde, 24 farkl› kromozomdaki insan DNA’s›n›n 3 milyar kimyasal yap› tafl›ndan (A, T, C ve G bazlar›ndan) meydana geldi¤i ve genomda yaklafl›k 20,00025,000 genin bulundu¤u belirlenmifltir. Projede elde edilen bilgiler veri bankalar›nda toplanm›fl ve analizleri yap›lm›flt›r. Projeden kaynaklanabilecek olas› etnik, yasal ve sosyal olgular belirlenerek gerekli tedbirler al›nm›flt›r. Ayr›ca, genetik çal›flmalarda kullan›lan baz› model organizmalar›n genetik haritalar› ve nükleotid dizilimlerinin analizi de bu proje içerisinde tamamlanm›flt›r. Projede kullan›lan DNA zincirleri, çok say›daki verici kad›n kan› ve sperm örneklerinden tesadüfî olarak seçilmifl ve yaln›zca birkaç örnek analiz edilmifltir. Böylece vericinin kimli¤i korundu¤undan hiç kimse taraf›ndan kimin DNA’s›n›n analiz edildi¤i bilinmemektedir. Proje kapsam›nda, özel sektör olan Celera Genomics’de yap›lan analizlerde, Avrupal›, Afrikal›, Amerikal› ve Asyal› vericilerden sa¤lanan farkl› genomlar›n DNA’s› kar›flt›r›lm›fl ve analizi yap›lm›flt›r. Ayn› zamanda, Celera Genomics’in baflkan› ve araflt›rmac› Craig Venter’›n DNA’s› da bu gen havuzunda bulunmaktad›r. ‹GP sonucu elde edilen DNA zincir haritalar›, insan biyolojisini ve di¤er karmafl›k oluflumlar› keflfetmede 21. yy bilimcilerine temel oluflturmaktad›r. Özellikle t›p bilimlerinde, genlerin keflfiyle kanser, diyabet, hipertansiyon ve kistik fibrosis gibi birçok gen bozukluklar›ndan kaynaklanan hastal›klar›n temelinin ayd›nlat›lmas› ve insanlar›n genetik yap›s›na göre hastal›k önleme ve tedavi yöntemlerinin gelifltirilmesi mümkün olacakt›r. ‹GP ile birlikte tart›fl›lmakta olan baz› sorunlar do¤mufltur. Bunlardan en önemlileri: • Bireye ait özel genetik bilgilere kimler sahip olabilecek? • Bilgiler nas›l ve ne flekilde kullan›labilecek? • Gizlilik ne ölçüde korunabilecek? • Genetik farkl›l›klar›n deflifre edilmesinin ve genetik hastal›¤a yatk›nl›¤›n bilinmesinin birey ve aile üzerindeki psikolojik etkileri neler olacak? • Gen tedavi uygulama ölçütleri ve etik aç›dan kabul edilebilirli¤i neler olacak? • Genom bilgilerinin ve onlara ba¤l› olarak üretilecek ilaçlar›n ve teflhis yöntemlerinin mülkiyet haklar› ne ölçüde kimin olacak? Tüm bunlar tart›fl›lmakta olan ve hukuki düzenlemeleri oluflturulmaya bafllanan çözülmesi gereken önemli konular olarak yaflam›m›zda yer almaktad›r. Kaynak: Venter, J. C. (2001). The sequence of the human genome. Science 291: 1304 -51.

1. Ünite - Kapsam ve Önemi

19

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Geneti¤in Tan›m› ve Kapsad›¤› Alanlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genotip-Fenotip ve Çevre” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genotip-Fenotip ve Çevre” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genotip ve Biyosferimizin Fenotipi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Geneti¤in Do¤uflu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Günümüzde Önemli geliflmeler ve Geneti¤im Gelece¤i” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹nsan Genom Projesi ve Gen Tedavisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹nsan Genom Projesi ve Gen Tedavisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Geneti¤i De¤ifltirilmifl Organizmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Geneti¤i De¤ifltirilmifl Organizmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Genetically Modified Organisms. Eriflim: 01 Mart 2009, Romer Labs, http://www.romerlabs.com/gmo.html Suziki, D. T., Griffiths, A. J. F., Miller, J. H. ve Lewontin, R. C. L. L. (1989). An Introduction to Genetic Analysis. New York: W. H. Free Man and Company. http://www.romerlabs.com/gmo.html Ölçü, TMMOB Yay›n Organ›, Nisan 2005. Demir, A. ve Pala, A. (2007). Geneti¤i De¤ifltirilmifl Organizmalara Toplumun Bak›fl Aç›s›. Hayvansal Üretim 48(1): 33-43. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odas›, 2004 - 2006 Çal›flma Raporu. Morgan. R. A., Dudley, M. E., Wunderlich, J. R. vd. (2006). Cancer regression in patients after transfer of genetically engineered lymphocytes. Science 314: 126-9. Matsumoto, K., Kubo, H., Murata, H., vd. (2008). A pilot study of human interferon _ gene therapy for patients with advanced melanoma by in vivo transduction using cationic liposomes. Japanese Journal of Clinical Oncology 38: 849-856.

2. b 3. c 4. a 5. c 6. b

7. a 8. e 9. c 10. d

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Çevresel faktörlerin etkisi ile de¤iflen bir fenotipik özelli¤in geriye dönüflme olas›l›¤› vard›r. E¤er bir bitkinin k›rm›z› olan çiçek rengi s›cakl›k düflmesiyle beyaz renk oluyor ise s›cakl›¤›n yükseltilmesiyle ayn› bitki tekrar k›rm›z› çiçekler verecektir. Genetik yap›da bir de¤ifliklik olmad›¤› için fenotipik özelliklerin tekrar de¤iflimi mümkündür. S›ra Sizde 2 Bir canl›da meydana gelen de¤iflim genetik ya da yapay varyasyon ise yavru döllere aktar›labilir. Çevresel modifikasyonlar genetik yap›daki de¤ifliklikler olmad›¤› için kal›tsal de¤illerdir ve yeni döllere aktar›lmazlar.

2
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Kromatin yap›s›n› ve organizasyonunu anlatabilecek ve kromozom çeflitlerini tan›mlayabilecek, Hücre döngüsünün evrelerini ve önemini aç›klayabilecek, Mitoz bölünme evrelerini aç›klayabilecek ve genetik maddenin nas›l de¤iflmeden yeni hücrelere aktar›ld›¤›n› tart›flabilecek, Mayoz bölünme evrelerini anlatabilecek ve genetik çeflitlili¤in oluflum nedenlerini tart›flabilecek, Efleyli üreyen canl›lar›n yaflam çevrimlerindeki haploit ve diploit evre geçifllerini aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Kromatin Kromozom organizasyonu Kromozom çeflitleri Hücre döngüsü Mitoz • • • • • Mayoz Genetik çeflitlilik Yaflam çevrimleri Haploit evre Diploit evre

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • KROMOZOMUN YAPISI VE ÇEfi‹TLER‹ • M‹TOZ BÖLÜNME • MAYOZ BÖLÜNME • EfiEYL‹ ÜREYEN CANLILARDA YAfiAM ÇEVR‹MLER‹

Genetik

Geneti¤in Esaslar›

Geneti¤in Esaslar›
G‹R‹fi
Geliflmifl organizmalar›n en küçük yaflamsal birimi olan hücre, ilk kez 1665 y›l›nda ‹ngiliz Robert Hooke taraf›ndan tan›mlanm›flt›r. 1838 y›l›nda ortaya at›lan hücre kuram›ndan bu yana tüm organizmalar›n hücreden meydana geldi¤ini savunulmufl ve günümüzde hücrelerin yap›s›, özellikleri ve oluflumlar› oldukça detayl› bir flekilde ayd›nlat›lmaya devam edilmektedir. Yaflam›n devaml›l›¤›nda, bir hücre iki genel iflleve sahiptir. Birincisi, yaflamsal olaylar› kontrol eden depolad›¤› bilgilerin da¤›t›m›, ifade edilmesi ve yeniden üretilerek aynen gelecek kuflaklara aktar›m›n› yapmakt›r. ‹kincisi, yaflamsal olaylar›n süreklili¤ini sa¤lamak için gerekli olan enerjiyi bir formdan di¤er forma dönüfltürmektir. Hücre organizasyonu canl›lar›n geliflmifllik derecelerine göre farkl›l›klar gösterir. Bakteriler ve mavi-yeflil algler basit hücresel organizmalar olup bunlara “çekirdek öncesi” anlam›na gelen prokaryotlar denir. Bu tip canl›larda genetik bilginin depoland›¤› bir hücre çekirde¤i bulunmad›¤›ndan genetik madde, hücrenin merkezi bölgesine yerleflik durumdad›r. Hayvanlar, bitkiler ve mantarlar ise “gerçek çekirdek” anlam›na gelen ökaryotlar olarak adland›r›l›rlar ve genetik maddeleri çekirdek içinde yer alan hücrelere sahip geliflmifl organizmalard›r. Bu ünitede, genetik maddenin çeflitli hücre tipleri içerisindeki yap›lanmas› ve gelecek kuflaklara aktar›lma mekanizmas› anlat›lacakt›r.

KROMOZOMUN YAPISI VE ÇEfi‹TLER‹
Prokaryotlarda genetik madde sitoplâzmada yer alan tek çembersel bir deoksiribonükleik asit (DNA) molekülünden ibarettir. Ökaryotlarda ise do¤rusal DNA molekülleri proteinler ile birleflerek kromatin ad› verilen daha karmafl›k bir yap›lanma gösterirler. Birden fazla do¤rusal kromatin molekülünün organize olmas› ile oluflan kromozomlar çekirdekte yer al›rlar. Ökaryotik kromozomlar ilk defa 1840 y›l›nda botanikçi Hofmeister taraf›ndan Tradescantia (telgraf çiçe¤i) bitkisinin polen hücrelerinde görülmüfl ve 1888 y›l›nda Waldeyer taraf›ndan da renkli yap›lar anlam›na gelen kromozom ad› verilmifltir. Yaflam›n devaml›l›¤› kromozomlar›n devaml›l›¤›na ba¤l›d›r. Her canl› türü kendine özgü kromozom say›s›na sahiptir ve bu say› türden türe farkl›l›k gösterir. Çekirdekte yer alan kromozom say›s› Tablo 2.1’de görüldü¤ü gibi organizman›n geliflmiflli¤i ya da içerdi¤i DNA miktar› ile orant›l› de¤ildir. ‹nsan ve sirke sine¤i diploit olmas›na ra¤men, insan›n 23 çift kromozomu varken sirke siKromatin do¤rusal çiftsarmal DNA moleküllerinin proteinler ile birleflerek meydana getirdi¤i moleküllerdir. Kromozom kromatin molekülünün katlanarak organize olmas›yla oluflan ve türlere özgü flekil ve say›daki do¤rusal ve ipliksi yap›lard›r.

22

Genetik

ne¤inin ancak 4 çift kromozomu vard›r. Haploit olan ekmek küfünde ise yaln›zca 7 adet kromozom bulunur. Diploitlerde, ana ve babadan gelen kromozom çiftlerine homolog kromozomlar denir ve tafl›d›klar› genlerin düzeni ve morfolojik yap›lar› bak›m›ndan birbirine benzerler.
Tablo 2.1 Baz› ökaryotik organizmalarda hücre DNA miktar› ve haploit kromozom say›lar› (Clark ve Wall, 1996). SIRA S‹ZDE Tür S. cerevisiae Fritillaria davisii Avena sativa
SIRA S‹ZDE Triticum aestivum

Genel isim Maya Zambak türü Yulaf Bu¤day So¤an Meyve sine¤i Fare ‹nsan

DNA içeri¤i (pg) 0.026 98.4 21.5 18.1 16.8 0.1 2.5 3.7

Kromozom say›s› (n) 4 12 21 21 8 15 10 23

Allium cepa
DÜfiÜNEL‹M S O R U

D. melanogaster DÜfiÜNEL‹M Mus musculus Homo sapiens S O R U

D‹KKAT

1 pikogram (pg) D ‹ K K= A 10 T -12 grama karfl›l›k gelir. Kromozomlar telomer ad› verilen uç k›s›mlar ile homologlar›n bo¤um yapaSIRA S‹ZDE rak birleflti¤i yerler olan sentromer bölgelerine sahiptir. Telomer uçlar kromozom yap›s›n›n bütünlü¤ünü ve sa¤laml›¤›n› kontrol eder. Sentromer bölgeleri AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE ise proteinlerle oluflturduklar› kinetokor ad› verilen yap›lar›yla, hücre bölünmesi s›ras›nda kromozomlar›n mitotik i¤ iplikçiklerine ba¤lanmas›n› sa¤lar (fiekil 2.1). Bir türün sahip oldu¤u kromozomlar›n her biri farkl› flekillerde ve büyükD N EA L‹M KÜ fi ‹ ÜT P lüklerde olabilece¤i gibi türler aras›nda da farkl›l›k gösterebilir. Bir canl›n›n tüm kromozomlar›n›n morfolojik olarak incelenmesine ise karyotip analizi denir (fiekil 2.2). S O R U
TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

D Ü‹fi Ü ELP ‹M K T NA Morfoloji bir organizman›n ya da yap›n›n göründü¤ü halidir. S O R U

TELEV‹ZYON
D‹KKAT

Telomer ve sentromer bölgeleri, özel DNA zincirlerinin kendilerine özgü proteinlerle D‹KKAT oluflturduklar› özel ifllevlere sahip yap›lard›r.
‹SIRA NTER NET S‹ZDE

‹NTER NET SIRA S‹ZDE

fiekil 2.1
AMAÇLARIMIZ

Hücre bölünmesinin metafaz safhas›nda K gözlenen ‹ T A P bir kromozomun morfolojik yap›s› (Cooper vd., 2006).

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Sentromer

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

23

Kromozomlar yap›lar›nda bulunan sentromerin yerine göre morfolojik olarak s›n›fland›r›l›rlar (fiekil 2.2). E¤er sentromer kromozomun tam merkezinde bulunuyorsa metasentrik kromozom denir ve iki kola sahiptir. Sentromer kromozomun bir ucuna biraz daha yak›n ise submetasentrik, oldukça yak›n ise akrosentrik ve tam uç k›s›mda ise telosentrik kromozom olarak isimlendirilir. Sentromer bo¤umuyla ayr›lan kromozom kollar›ndan uzun olanlar q kolu, k›sa olana ise p kolu denir.
fiekil 2.2
Sentromerin kromozom üzerindeki yerine göre metasentrik, submetasentrik, akrosentrik ve telosentrik kromozom tipleri (solda) meydana gelir. Metafazda ki 23 çift insan kromozomu (sa¤da) (Foto¤raf: Berrin A. Tüylü, 2001).

Kromozomlar özel boyalarla boyan›p ›fl›k mikroskobu alt›nda incelendikleri zaman iki farkl› kromatin bölgeye sahip olduklar› gözlenir. Bunlardan biri, kromatin iplikçiklerinin çok yo¤un olarak yap›lanmas› nedeni ile boyalar› kuvvetle emmen ve koyu renkli görülen heterokromatin bölgeleridir. Di¤eri ise kromatin iplikçiklerinin daha gevflek yap›land›¤› aç›k renkli boyanan ökromatin bölgeleridir. Bugün, kromatinin bu flekilde farkl› yo¤unlukta yap›lanmas›n›n, genlerin ya da kromozomlar›n aktivitesi ile yak›ndan iliflkili oldu¤u bilinmektedir.

Kromozomlar›n koyu boyanan aktif olmayan bölgelerine heterokromatin, aç›k boyanan aktif bölgelerine ise ökromatin denir.

Kromatin Yap›s› ve Kromozom Organizasyonu
Prokaryotik bir hücrede, çember fleklindeki DNA molekülü, merkezi proteinler etSIRA S‹ZDE raf›nda helezonlar yaparak ilmikli bir yap› oluflturur ve yo¤unlaflarak küçülür. Yaln›zca 1-2 µm boyutunda olan bir bakteri hücresinin 1100 µm uzunlu¤undaki DNA molekülü hücre içine s›k›ca paketlenmifl olur. Bu flekilde oluflmufl ifllevsel genetik DÜfiÜN EL‹M materyal nükleoid olarak adland›r›l›r ve sitoplazmada yer al›r (fiekil 2.3). Bakterilerde, genomik DNA’n›n d›fl›nda plasmid ad› verilen birden fazla, çok daha küçük S O R U DNA molekülleri de bulunur.
D ‹ K K A T (1m = 102 Metrenin küçülen katlar› olarak bilinen desimetre (1m = 101 dm), santrimetre cm), milimetre (1m = 103 mm), mikrometre (1m = 106 µm) ve nanometre (1m = 109 nm) burada kullan›lan baz› uzunluk ölçü birimleridir. SIRA S‹ZDE
Plasmidler çift DNA SIRA kendi S‹ZDE sarmal›ndan ibaret, kendine kopyas›n› yapabilen ve bakteri için yaflamsal önemi olmayan fakat D dirençlilik ÜfiÜNEL‹M antibiyotiklere gibi özellik kazand›ran genler içeren kromozom d›fl› genetik materyallerdir. S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

24
fiekil 2.3 Prokaryotik hücrenin sitoplazmas›nda ilmikler halinde helezonlardan ibaret tek genomik DNA molekülü ile birkaç tane plasmid.

Genetik

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Ökaryotik hücrelerin DNA molekülü bakteri hücresinden 2-10 kat daha fazlad›r. Çok say›da do¤rusal kromozomlar halinde organize olarak ayr› bir organel olan çekirdek içinde yer al›r. Çift sarmal DNA zinciri histon ad› verilen bir protein ailesi ve çeflitli histon olmayan proteinler ile organize olmufl bir yap›da bulunur (fiekil 2.4). Histon olmayan proteinler aras›nda yap›sal proteinler, DNA ve RNA (ribonükleik asit) sentezinde görevli ezimler ve di¤er baz› proteinler yer al›r. Bu grup içerisinde giren proteinlerin her birinin çekirdekteki miktar› herhangi bir histon S‹ZDE grubunun SIRA miktar›ndan çok azd›r. Fiziksel olarak, insan›n 1. kromozomunda yer alan DNA molekülü yaklafl›k 8 cm uzunlu¤unda olmas›na karfl›n hücre bölünmesi s›ras›nda 8D µ uzunlu¤unda olacak flekilde s›k›flt›r›lm›flt›r (yaklafl›k 10000 kat). OlÜm fiÜN EL‹M dukça uzun olan kromatin ipliklerin ökaryotik hücrelerde kromozomlar halinde paketlenmesi 4 aflamada meydana gelen bir yap›lanma ile aç›klanabilir. Bunlar s›S O R U ras›yla; nükleozom, solenoit, ilmik ve kromozom fleklinde katlanmalard›r. Histon olmayan türlere, doku ve hücre tipine göre büyük de¤ifliklik gösterir. D ‹ K proteinler, KAT Bu nedenle, bu grup içindeki proteinler kromatinin yap›sal özelliklerinin yan› s›ra aktivitesinin düzenlenmesi ile de iliflkilidir.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Nükleozom, çift-sarmal DNA zincirinin 8 histon proteine sar›larak ve bir H1 proteinin de kat›lmas›yla oluflan yaklafl›k ‹ N T E R 10 N Enm T çap›nda ve 6 nm yüksekli¤indeki yap›d›r.

Birinci aflamada, do¤rusal DNA molekülü histon proteinleri ile paketlenir. Histonlar pozitif yüke sahip olduklar› için negatif yüke sahip olan DNA ile s›k› bir AMAÇLARIMIZ ba¤lant› kurar. Genellikle hücrelerde, H1, H2A, H2B, H3 ve H4 olmak üzere befl çeflit histon bulunur. fiekil 2.4’de görüldü¤ü gibi, her birinden ikifler tane olacak flekilde dört K histon ‹ T A P(H2A, H2B, H3 ve H4) protein bir çekirdek bölge oluflturur. Bu sekiz proteinin etraf› 180 baz çifti (bç) uzunlu¤unda ki DNA ile yaklafl›k 1.75 dönüflümle sar›l›r. Bir adet H1 histon proteini ise d›flar›dan bu yap›ya ba¤lan›r. Böylece, DNA zincirinin TE L E V ‹ Z Y O N sar›ld›¤› çekirdek protein k›s›m ve d›flar›dan ba¤lanan bir H1 proteinin oluflturdu¤u, yaklafl›k 10 nm çap›nda ve 6 nm yüksekli¤inde nükleozom ad› verilen yap›lar oluflur. Boncuk taneleri fleklinde gözlenen her bir nükleozom uzunlu¤u 8-114 bç aras›nda olabilen ba¤lay›c› (ara) DNA’lar ile birbirine ba¤‹ N T E R NDNA ET lan›r. Çift sarmal zinciri, nükleozomlar halinde paketlenmesi sonucunda yaklafl›k 5-10 kat daha yo¤unlafl›r. Örne¤in; 57 nm uzunlu¤undaki bir DNA zinciri nükleozomal yap›lanma ile 5 nm uzunlu¤una iner.

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

25
fiekil 2.4 DNA molekülünün ikifler H2A, H2B, H3 ve H4 ve bir H1 olmak üzere 9 histon proteinle oluflturdu¤u nükleozomlar (Becker, 1986).

DNA sentezi s›ras›nda nükleozom yap›lar› bozulur mu? Tart›fl›n›z. SIRA SIRA S‹ZDE S‹ZDE ‹kinci aflama yap›lanmada; her bir kromatin ipli¤i solenoit ad› verilen süper D Ü ‹‹ M dönümüne 6 dönümlü yo¤un kromatin iplikçiklerini oluflturur. Solenoit yap› DÜ Üfi fiher ÜN NE EL L M nükleozom bulunan 30 nm kal›nl›¤›nda bir yap›d›r. Solenoit yap›lar›n kararl›l›¤›n› H1 histon proteinleri ile histon olmayan proteinler sa¤lar. Bu yap›, hücre bölünme S SO OR RU U evresi olan interfaz çekirde¤indeki kromatinin do¤al ifllevsel yap›s›d›r (fiekil 2.5).
D A Solenoit yap›n›n oluflumu, DNA yap›s›n›n en az 6 kat daha yo¤unlaflmas›na olur. BuD ‹‹ K KK Kneden AT T na göre bafllang›çtaki DNA boyu yaklafl›k 40-50 kat k›salm›fl olur.

1

SIRA SIRA S‹ZDE S‹ZDE

D Ü Solenoit kromatin 6 DÜ Üfi fiipli¤inin ÜN NE EL L ‹‹ M M nükleozomluk süper dönümler yaparak 30 nm kal›nl›¤›nda oluflturdu¤u S SO OR RU U yo¤un kromatin yap›d›r. D D ‹‹ K KK KA AT T

SIRA SIRA S‹ZDE S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE fiekil SIRA 2.5 S‹ZDE

K K ‹‹ T T A A P P

T TE EL LE EV V ‹‹ Z ZY YO ON N

Ökaryotik hücrede çekirdek zar› ile AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ sitoplazmadan ayr›lm›fl olan kromozomlar›n karmafl›k K K ‹‹ T T A A P P organizasyonu (www.accessexcelle nce.org/AB/GG/chr T omosome.html’den TE EL LE EV V ‹‹ Z ZY YO ON N uyarland›).

‹‹ N NT TE ER RN NE ET T

‹‹ N NT TE ER RN NE ET T

26

Genetik

‹lmik yap› solenoit yap›n›n helezonlar yaparak DNA ipli¤ini 5000 kat daha k›saltan yap›lanma fleklidir.

Hücre bölünmesi bafllad›¤›nda, kromatin yap› daha da helezonlar yaparak yo¤unlafl›r ve yaklafl›k DNA ipli¤inin 5000 kat daha k›salm›fl hali olan üçüncü yap› oluflur. Bu k›salman›n meydana gelmesi ilmik yap›n›n oluflumu ile mümkün olur. ‹lmik oluflumunda histon olmayan proteinler ve RNA molekülleri rol oynar. Dördüncü yap›lanma ile ilmikler oluflturmufl kromatin ipli¤i kromozom fleklini al›r. 30’a yak›n histon olmayan proteinin etkili olmas›yla yaklafl›k 700 nm kal›nl›¤›nda kromozom meydana gelir. Ifl›k mikroskobu alt›nda, hücre bölünmesinin metafaz evresinde, kromatinin en yo¤un oldu¤u kromozomlar iki tane olarak yaklafl›k 1400 nm çap›nda görülürler.

Di¤er Kromozom Tipleri
Lamba F›rças› Kromozomlar
Lamba f›rças› kromozomlar, merkezi bir eksen bölgede iki kromatit ipli¤inin yo¤unlaflmas›ndan ve çok say›da DNA zincirinden oluflan yan ilmik yap›lardan meydana gelir.

Lamba f›rças› kromozomlar› ilk kez 1882 y›l›nda Flemming taraf›ndan keflfedilmifltir. Oldukça farkl› yap›lanma gösteren bu kromozomlar baz› omurgal› hayvanlar›n efley hücrelerinde (özellikle olgunlaflmam›fl yumurta), I. mayoz bölünmenin diploten evresinde görülür. Uzunluklar› 800 µm ulaflan lamba f›rças› kromozomlar hücresel çal›flmalar için tercih edilen materyaller olmufllard›r (fiekil 2.6). Lamba f›rças› kromozom oluflumunda, ilk önce homolog kromozomlar çift olufltururlar (diploittir) ve daha sonra her biri say›s›n› iki kat›na ç›kararak kardefl kromatitleri meydana getirirler. Her bir lamba f›rças› kromozomu merkezi bir eksen bölgesi içermektedir. Merkezi bir eksen bölgede iki kromatit yo¤unlaflm›fl olarak bulunur ve çok say›da DNA zincirinden oluflan yan ilmik yap›lar yer al›r.

fiekil 2.6 Amfibi oositlerinde lamba f›rças› kromozomunun mikroskobik foto¤raf› (openlearn.open.ac .uk/.../view.php?id= 172631).

10 µm

Dev Kromozomlar
Dev kromozomlar, DNA molekülünün çok say›da sentezinin yap›lmas› sonucu yaklafl›k 1000 kadar kopyas›n›n sitoplazma bölünmesi olmadan çekirdek içinde bir arada kalmas›yla meydana gelir.

Politen kromozom da denilen dev kromozomlar özellikle sinek larvalar›nda olmak üzere baz› di¤er hayvan ve bitki türlerinde de görülür. DNA molekülünün çok say›da sentezinin yap›lmas› sonucu yaklafl›k 1000 kadar kopyas› hücre içinde meydana gelir. Hücre bölünmesinin gerçekleflmemesi sonucu bu kopyalar birbirine bitiflik kal›r ve dev kromozomlar› meydana getirir. Özel boyalar ile boyand›ktan sonra ›fl›k mikroskopu alt›nda, koyu (heterokromatin) ve aç›k (ökromatin) renkte bölgelerden oluflan bantlaflma gözlenir. Dev kromozomlar çoklu gen kopyalar›na sahip olduklar›ndan yüksek düzeyde gen anlat›m›na izin verirler. Morfolojik olarak gözlemlendi¤inde, baz› bölgelerin puff ad› verilen fliflkinlik yapt›¤› görülür. Bu fliflkinlikler kromatin iplikçiklerinin çözünmüfl oldu¤u ve RNA sentezinin aktif olarak yap›ld›¤› bölgelerdir. ‹lk kez 1881’de, Drosophila ve Chironomus gibi çeflitli sinek larvalar›n›n tükrük bezlerinde gözlenmifl olan dev kromozomlar da kromozom aktivitelerini çal›flmak için çok kullan›lan materyaller olmufltur.

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

27
fiekil 2.7 Chironomus larvas› tükrük bezlerinde dört adet dev kromozomunun mikroskobik foto¤raf› (Hülya Sivas, 1987).

S‹ZDE Ifl›k mikroskobunda rahatça görülebilecek kadar büyük olan lambaSIRA f›rças› ve dev kromozomlar aras›ndaki en önemli fark nedir?

2

SIRA S‹ZDE

M‹TOZ BÖLÜNME

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
Efleysiz üremede, hem tek hücreli hem de çok S Ohücreliler R U genetik maddelerini iki kat›na ç›kard›ktan sonra basitçe bölünerek (mitoz) iki D‹KKAT yavru hücre meydana getirebilirler.

Ökaryotik hücrelerde üreme iki tiptir: Efleysiz üremede; hem tek hücreli (örneS O R U ¤in, mayalar) hem de çok hücreli canl›lar (örne¤in, mantarlar) genetik maddelerini iki kat›na ç›kard›ktan sonra basitçe bölünerek (mitoz) iki yavru hücre meydana getirebilirler. Oluflan bu hücrelerin her biri, ata hücrede bulunan D ‹ K K A Tgenetik materyalin tam bir kopyas›n› içerir. Çok hücreli mantarlarda, dokunun bir k›sm› al›n›p yeni bir ortama aktar›ld›¤›nda yeniden mantar üretimi sa¤lanm›fl olur. Özellikle gül SIRA S‹ZDE ve meyve a¤açlar› gibi ileri bitkilerin üretimi çelikleme yolu ile yap›l›r ki, bu yöntem de bir efleysiz üremedir. Efleyli üreme; mayoz bölünme ile üretilen iki tane haploit (n) efley hücresinin AMAÇLARIMIZ birleflerek tek bir diploit (2n) zigot hücresi oluflturmas›d›r. Zigot daha sonra mitoz SIRA S‹ZDE atalardan bölünmeler geçirerek çok-hücreli yeni bir bireye geliflir. Oluflan yavrular belirgin olarak farkl› bir gen kombinasyonuna sahip olur ve K farkl› efley ‹ T A P hücreleri üretir. Efley hücreleri, erkek ve difli olmak üzere ayr› bireylerde üretilir. Efleysel DÜfiÜNEL‹M üreyen hayvanlarda, vücut (somatik) ve efley (gamet) hücreleri olmak üzere iki tip hücre bulunur. Somatik hücreler, mitoz denilen çekirdek bölünmesi T E L E V ‹ Zile Y O ço¤al›rken, N S O R ile U ço¤al›rlar. efley hücreleri ise yaln›zca özelleflmifl hücrelerden mayoz bölünme Birçok bitkinin içinde bulundu¤u hermafrodit organizmalarda, erkek D ve ‹ Kdifli K A Tefley hücrele‹NTERNET rini ayn› birey üretir ve kendi kendine döllenebilirler. Efleyli ve efleysiz üreme aras›nda ne gibi farklar vard›r? Tart›fl›n›z. SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Efleyli üreme, mayoz AMAÇLARIMIZ bölünme ile üretilen iki tane haploit (n) efley hücresinin SIRA S‹ZDE birleflerek tek bir diploit (2n) zigot hücresi oluflturmas›d›r. K ‹ T A P

DÜfiÜNEL‹M

TELEV‹ZYON S O R U

D‹KKAT ‹NTERNET

Hücre Döngüsü

3

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M

Tüm organizmalar›n üremesi döngüsel bir büyüme olay›d›r. Büyüme için hücrenin kütlesinin artmas›, genetik maddesinin iki kat›na ç›kmas› ve iki yavru hücreOT RAU P K S‹ ayn› ye eflit olarak paylaflt›r›lmas› gerekir. Her yavru hücre ise tekrar döngüye girebilir ve yavrular›n› üretebilir. Bir hücrede, çekirdek bölünmesini (karyokinez) genellikle hücre bölünmesinin (sitokinez) takip etti¤i bu olaya hücre döngüsü D‹KKAT TELEV ‹ZYON denir. fiekil 2.8 ’de görüldü¤ü gibi geliflmifl bir ökaryotik hücre döngüsü iki evreden meydana gelir;
SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M

Bir hücrede, çekirdek bölünmesini (karyokinez) genellikle hücre K S ‹ O TR A UP bölünmesinin (sitokinez) takip etti¤i olaya hücre döngüsü denir. D‹KKAT

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

28

Genetik

• Mitoz (M) bölünme evresi. Çekirde¤in ve hücrenin bölündü¤ü, kendi içinde safhalar› olan k›sa bir evre olup genellikle döngünün % 5-10’luk k›sm›n› kapsar. • ‹nterfaz evresi. ‹ki mitoz bölünme aras›nda kalan daha uzun bir evredir. G1 (gap = aral›k 1), G2 (gap = aral›k 2) ve S (sentez) safhalar›n› kapsar.
fiekil 2.8 Hücre döngüsü, sitokinez mitoz ile interfaz (G1, S ve G2) evrelerini kapsar.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Sürekli ço¤alan hücrelerde, mitoz bölünme sonunda meydana gelen yavru hücrelerden her biri yaflam döngüsüne diploit (2n) koflullarda bafllar. Sonra, interfaz evresinin en uzun safhas› olan G1 safhas›na girer. Bu fazda hücre kütlesi büyür ve DNA sentezi için gerekli olan moleküller üretilir. Yaklafl›k 10 saat süren G1 safhas›n›n sonunda, DNA sentezinin bafllamas›yla S safhas›na geçilir. S safhas› boyunca büyüme devam ederken DNA da sentezlenir ve kromozomlar›n birer kopyas› üretilir (4n). S geliflmifl bir ökaryotik hücrede yaklafl›k 9 saat sürer. Hücre, DNA sentezinin tamamlanmas›ndan sonra G2 olarak isimlendirilen ikinci bir büyüS‹ZDE me safhas›SIRA girer. Dört saat kadar süren bu k›sa safhada hücre mitoza haz›rlan›r. M safhas›nda, ifllevsel dört farkl› evre sonucunda tekrar 2n olan kromozomlar sitoplazmik bölünme (sitokinez) ile iki yavru hücreye da¤›t›l›r. Birçok hücre kendi özDÜfiÜNEL‹M gül ifllevlerini sürdürmek için interfaz›n G1 evresinde durur. Örne¤in, beyinde bulunan sinir hücreleri gibi farkl›laflm›fl hücreler bir daha bölünme geçiremeyecekleS ilerlemeden, O R U ri için G1’de G0 denilen bir di¤er evrede sürekli olarak tutulurlar. Hücrenin tüm normal ve hatas›z olarak tamamlayabilmesi, her bir safhaya geD ‹bu K Ksafhalar› AT çifli düzenleyen özel mekanizmalar›n iflledi¤i kontrol noktalar› ile sa¤lan›r.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Mitoz Bölünme ve Önemi
Mitoz bölünme boyunca, kromozomlar›n organizasyonlar› ve hareketleri bak›m›ndan dört farkl› AMAÇLARIMIZ evre gözlenir. Bunlar; Profaz, Metafaz, Anafaz ve Telofazd›r (fiekil 2.9). Profaz: Profaz›n bafllang›c›nda, çok uzun olan kromatit iplikçikleri mitoza haz›rlan›rken s›k›ca k›vr›larak (helezon yap›) k›salmaya bafllar ve kal›nlaflarak belirli ‹ T A P bir flekilde Kboyanabilir hale gelirler (fiekil 2.9a). Bu evrede, özel bir proteinden yap›lm›fl olan mitotoik i¤ iplikleri çekirdek d›fl›ndaki sentriol bölgelerinde toplan›r. Profaz safhas› ilerledikçe, çekirdek zar› da¤›lmaya bafllar.
TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ
Sentrioller hayvan hücresinde i¤ ipliklerinin toplanma noktalar›d›r. Geliflmifl bitki K ‹ T A P hücreleri ise genellikle sentriol tafl›mazlar ama i¤ ipli¤i olufltururlar.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

29
SIRA S‹ZDE

Metafaz: Bu evreye geçifl s›ras›nda, çekirdek zar› kaybolur. SIRA ‹ki karfl›l›kl› kutupta S‹ZDE yer alan sentriollerden oluflan i¤ ipliklerinden hücrenin merkezinde bir ekvatoryal düzlem ya da metafaz pla¤› meydana gelir (fiekil 2.9b). Kardefl kromatitler sentroD Ü fi Ü Nba¤lanarak EL‹M mer ya da kinetokor bölgelerinden uzunluklar› boyunca i¤ ipliklerine ekvator bölgede yer al›rlar. Art›k kromozomlar morfolojilerinin incelenebilmesi için uygun olan en k›sa ve kal›n yap›lar›n› olufltururlar. Sentromer bölgelerinden birbirine S O R U tutunmufl olan kardefl kromatitler metafaz›n sonuna do¤ru ayr›lmaya bafllar. Anafaz: Kardefl kromatitlerin ayr›l›p z›t kutuplara çekilmeye bafllad›¤› evredir. ‹ K K A T çekilmesini ‹¤ iplikleri kinetokorlara ba¤l› kal›r ve sentromerlerin kutuplaraDdo¤ru sa¤larlar. Her ayr›lan kromatit bir yavru kromozomdur (fiekil 2.9c). SIRA S‹ZDE Telofaz: Kromozomlar›n kutuplar›na tamamen ulaflmas› ile telofaz evresi bafllar. Bu evrede, profaz›n aksine kromozomlar›n helezon yo¤unlu¤u azal›r ve interfazdaki flekillerini al›rlar (fiekil 2.9d). Her bir hücresel kutupta kromozom kütlesinin etraf› yeni oluflturulan çekirdek zar› ile çevrilir ve böylece iki AMAÇLARIMIZ yavru çekirdek meydana gelmifl olur. Çekirdek bölünmesinden hemen sonra sitokinez gerçekleflir. Sitokinez: Sitoplazman›n bölünmesi hücrenin telofaz evresine ulaflmas› ile baflK ‹ T A P lar. Bitki hücrelerinde, tamamen yeni bir hücre zar› ve duvar› oluflumu gözlenir. Hayvan hücrelerinde, hücre yüzeyinde yuvarlak bir izin ard›ndan hücre zar› iki yeni hücreyi meydana getirecek flekilde oluflmaya bafllar. Çekirdek zar›n›n tamamen TELEV‹ZYON oluflmas› ile sitoplazma bölünmesi tamamlan›r ve meydana gelen iki yavru hücre tekrar bir döngü için G1 faz›na girer. Mitoz bölünme evreleri ile animasyon gösterisine “http://www.johnkyrk.com/mitosis.html” ‹NTERNET adresinden ulaflabilirsiniz.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

fiekil 2.9 Mitoz bölünmenin evreleri 2n = 4 oldu¤u bir hayvan hücresinde flematik olarak gösterilmektedir.

Mitoz bölünmede en önemli olay interfazda iki kat›na ç›kan homolog kromozomlar›n de¤iflmeden, birbirinden ba¤›ms›z olarak ayr›l›p eflit say›da ve rastgele yavru hücrelere paylaflt›r›lmas›d›r. Böylece her bir hücre, anneden ve babadan gelen birer tak›m homolog kromozomlara sahip olur. Homolog kromozomlar›n birbirleriyle etkileflmeyerek de¤iflmeden kalmas›, mitoz ile birazdan bahsedilecek olan mayoz

30

Genetik

bölünme aras›ndaki en önemli farklardan biridir. Efleyli ço¤alan canl›larda ise döllenme ile oluflan tek hücreli zigot çok say›da mitoz geçirerek somatik hücreleri meydana getirir. Bunun sonucunda geliflen bir organizma ise zigot ile ayn› diploit kromozom içeren fakl›laflm›fl çeflitli doku ve organlardan ibarettir (efley hücreleri hariç).

MAYOZ BÖLÜNME
Mayoz diploit bir hücre (2n) ile bafllayan, kromozom say›s›n›n ikiye katlanmas›yla (4n) devam eden ve sonra kromozomlar›n haploit say›ya (n) indirgenmesiyle dört tane hücrenin üretildi¤i SIRA S‹ZDE bir bölünmedir.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Mayoz diploit bir hücre (2n) ile bafllayan, kromozom say›s›n›n ikiye katlanmas›yla (4n) devam eden ve sonra kromozomlar›n haploit say›ya (n) indirgenmesiyle dört tane hücrenin üretildi¤i bir bölünmedir. Bundan dolay› indirgeyici bölünme olarak ta bilinir. Birbirini takip eden iki çekirdek bölünmesi fleklinde ilerleyen mayozun birinci bölümünde homolog kromozomlar›n ayr›lmas›yla kromozom say›s› yar›ya iner; ikinci S‹ZDE bir mitoz bölünme ile kromatitler ayr›l›r ve yavru hücrelere eflit bölümündeSIRA ise tipik olarak da¤›l›r. Bu iki bölünme s›ras›yla I. Mayoz ve II. Mayoz olarak adland›r›l›r ve her biri mitoz da oldu¤u gibi; profaz, metafaz, anafaz ve telofaz evrelerini içerir. Mayozda DÜfiÜNEL‹M meydana gelen iki bölünme evresini birbirinden ay›rmak için farkl› numaraland›rma yap›l›r. I. Mayoz evreleri, profaz I, metafaz I, anafaz I ve telofaz I olarak, II. mayoz evS O R U metafaz II, anafaz II ve telofaz II olarak adland›r›l›r (fiekil 2.10). releri ise profaz II, Mayoz evreleri mitoza D‹K K A T benzemekle birlikte kromozom davran›fllar› bak›m›ndan farkl›l›k gösterir.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

fiekil 2.10

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Mayoz bölünmenin evreleri 2n = 4 oldu¤u bir hayvan hücresinde flematik olarak gösterilmektedir.

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

31

I. Mayoz Bölünme
Profaz I: Say›lar› iki kat›na ç›km›fl olan kromozomlar 5 alt evrede farkl› davran›fllar gösterirler: • Leptoten: ‹pliksi kromozomlar belirginleflmeye ve çekirdek zar› kaybolmaya bafllar (fiekil 2.10a). • Zigoten: Homolog kromozomlar yan yana gelerek birçok noktada birbirleri ile s›k›ca ba¤lan›rlar. Sa¤lam enine protein köprülerle olan bu birleflme noktalar›na sinapsis denir. Bu flekilde eflleflerek yap›s›nda 4 kromatit bulunan kromozom çiftine ise bivalent ya da tetrat ad› verilir (fiekil 2.10b). SIRA S‹ZDE ve daha s›k› si • Pakiten: Bivalent yapm›fl kromozomlar k›sal›p kal›nlaflmaya napsis yapmaya devam eder. Böylece, bivalent yap›s›ndaki dörtlü kromatitler iyice belirginleflir. Homolog kromozomlar›n kardefl olmayan kromatidleDÜfiÜNEL‹M ri aras›ndaki kopma ve yer de¤ifltirme mekanizmas›yla DNA de¤iflimi (krossing-over) meydana gelir. Genetik de¤iflimin oldu¤u bu bölgeler kiazma S O R U ad› verilen X fleklinde yap›lar olarak görülürler (fiekil 2.10c). Bivalent yap› ana ve babadan gelen homolog kromozomlardan ibarettir. D ‹ K Her K A T homolog çift replikasyonu sonucu iki kardefl kromatit içerir. Ana ve baban›n kromatitlerine ise kardefl olmayan kromatitler denir ve bunlar aras›nda olan DNA de¤iflimi çeflitlili¤e neden olur.
SIRA S‹ZDE
Homolog kromozomlar›n sa¤lam enine protein köprülerle olan bu birleflme noktalar›na sinapsis ve eflleflerek oluflturduklar› yap›s›nda 4 kromatit bulunan kromozom çiftine ise bivalent ya da tetrat ad› verilir.

Krossing-over, homolog kromozomlar›n kardefl olmayan kromatidleri Ü Nyer EL‹M D Ü fi ve aras›ndaki kopma de¤ifltirmesiyle meydana gelen DNA de¤iflimi olay›d›r. S O R U

SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

• Diploten: Bivalentler daha da k›sal›r ve kal›nlafl›r. Kromatit çiftleri birbirlerini iterek uzaklaflmaya çal›fl›yor görünümündedir. Yer yer iplik uzunlu¤u boAMAÇLARIMIZ yunca ayr›larak ilmikler olufltururlar. Böylece, kiazmalarla ba¤l› homolog kromozomlar›n bivalent yap›s›ndaki dörtlü kromatitler iyice birbirlerinden K ‹ T A P ayr›larak belirgin hale gelir (fiekil 2.10d). • Diakinez: Kromozom yo¤unlaflmas› devam eder ve kiazmalar›n telomerlere do¤ru itilmesine neden olur. Sonland›rma olarak adland›r›lan bu olay ile hücreler genetik de¤iflimin gerçekleflti¤i aflamadan uzaklaflarak T E L E V ‹ Z Y OkromozomN lar›n metafaz I evresine girifli için haz›rlan›rlar. Profaz tamamland›¤›nda, tetratlar oval görünümde ekvatoryal düzlemde yerlerini al›rlar ve hücre metafaz I’e girer (fiekil 2.10e). ‹NTERNET Metafaz I: Çekirdek zar› tamamen kaybolur ve i¤ iplikleri oluflmaya bafllar. Homolog kromozom bivalentleri iki ifllevsel sentromerleri ile i¤ ipliklerine tutunarak SIRAya S‹ZDE metafaz pla¤›nda dizilirler. Kromozomlar her birinde ikifler hibrit da melez kromatitler bulunan bivalentler halindedir (fiekil 2.10f). Anafaz I: Homolog kromozomlar birbirlerinden ayr›l›rlar ve D Ü her fi Ü N Ebir L ‹ M çift hücrenin z›t kutuplar›na do¤ru çekilir. Burada ki, ana ve babadan gelen homolog kromozomlar›n ve dolay›s›yla içerdikleri genlerin çiftler halinde ayr›lmas› kal›t›m›n S O R U en önemli aflamalar›ndan biridir (fiekil 2.10g). Anafaz I’de, ana ve babadan gelen homolog kromozomlar›n ve dolay›s›yla D ‹ K K A T içerdikleri genlerin çiftler halinde ayr›lmas› kal›t›m›n en önemli aflamalar›ndan biridir. Telofaz I: Mayozun bu bölümünde, telofaz ve interfaz genellikle gerekli de¤ildir. Baz› organizmalarda anafaz I kromozomlar›, çekirdek zar› oluflmadan hücrenin bölünmesiyle direk metafaz II evresine geçerler. Kromozomlar›n helezon yoAMAÇLARIMIZ ¤unlu¤u mayoz sonuna kadar kal›r. Baz› durumlarda ise, kromozomlar gevfleyerek interfazdaki durumlar›na benzemeye bafllar, fakat tam olarak interfazdaki formuna K ‹ T II’ye A P geçer. dönüflmeden çekirdek zar› belirginleflir ve hücre bölünerek profaz
SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE 32

Genetik

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Mayozun ikinci bölümü aynen bir mitoz bölünme fleklinde devam eder. Kardefl kromatitlerin her biri haploit gametleri oluflturmak üzere ayr›l›rlar. Birinci bölünmede oluS O R U flan i¤ ipliklerinin do¤rultusuna dik do¤rultuda yeniden i¤ iplikleri organize olur. Birinci bölünmede i¤ ipliklerinin do¤rultusuna dik do¤rultuda yeniden i¤ iplikleri T D ‹ K K Aoluflan organize olur. Profaz II: Kromozom yo¤unlaflmas› yeniden bafllar ve e¤er hücre zar› oluflturulmufl ise kaybolur. Homolog kromozomlar hala çift olarak bulunur (2n) ve kardefl AMAÇLARIMIZ kromatitler sentromerlerinden birbirine ba¤l›d›r (fiekil 2.10i). Metafaz II: Her o¤ul hücrenin diploit kromozomu yeni oluflan i¤ ipliklerine ba¤lanarak ekvatoryal düzlem üzerinde dizilir (fiekil 2.10j). ‹ Kardefl T A P kromatitler ayr›l›r ve ba¤›ms›z kromozom halini alarak hücAnafazKII: renin z›t kutuplar›na do¤ru çekilirler. Bundan sonra kromozom olarak adland›r›l›rlar (fiekil 2.10k). T EII: LEV ‹ZYON Telofaz Kromozom helezonlaflmas› gevfler ve interfazdaki zor görülebilen flekline dönmeye bafllar. Çekirdek zar› haploit kromozom grubu üzerinde yeniden oluflur ve sitoplazma bölünür. Bunun sonucunda DNA dizisi de¤iflmifl haploit kromozoma sahip dört efley hücresi meydana gelmifl olur (fiekil 2.10l). ‹NTERNET Mayoz bölünmenin canl›l›k aç›s›ndan iki büyük önemi vard›r. Birincisi, mayozda ki ard›fl›k iki bölünmeyle normal diploit bir hücreden dört adet haploit efley hücresinin meydana gelmesidir. Bu efleyli üreyen organizmalar için çok önemlidir. E¤er gametlerde kromozom say›s› indirgenmemifl olsayd›, gametlerin birleflmesiyle oluflan zigotta 4n kromozom olacak ve kromozom say›s› her kuflakta artarak devam edecekti. Yani mayoz bölünme ile döller boyunca kromozom say›s› sabit kal›r. Mayoz bölünme meydana gelen krossing-over sonucu oluflan gen çeflitlili¤in olSIRA s›ras›nda S‹ZDE mamas› ne gibi sonuçlar›n do¤mas›na neden olurdu? Tart›fl›n›z.
ÜfiÜNEL‹M ‹kincisi Dise, mayoz bölünmenin I. Profaz›nda homolog kromozomlar›n kardefl olmayan kromatitleri aras›nda meydana gelen krossing-over olay› ve bivalentlerin S O R U ki yerleflim düzenleridir. Krossing-over ile ana-babadan gelen metafaz pla¤›nda kromozomlar aras›nda karfl›l›kl› zincir de¤iflimi sonucunda kromozomlarda yeni genetik organizasyonlar (rekombinasyona) meydana gelir. Bu flekilde oluflan farkD‹KKAT l› kromatitleri içeren bivalentlerin metafazda ekvator düzlemde ba¤›ms›z yerleflimi ise kromozomlar›n hücrelere farkl› flekilde da¤›l›m olas›l›klar›na neden olur. BöyS‹ZDE lece her ikiSIRA olay da gametlerdeki genetik çeflitlili¤i büyük oranda art›r›r.

II. Mayoz Bölünme NEL‹M DÜfiÜ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Mayoz bölünme ile döller boyunca kromozom say›s› sabit kal›r ve krossing-over ile gametlerdeki genetik çeflitlilik büyük oranda artar.

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

4

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ

5

Mitoz ile mayoz aras›nda hangi önemli farklar vard›r? SIRA bölünme S‹ZDE AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M Yaflam çevrimi, K ‹ T Abir P canl›n›n ilk oluflumundan ya da do¤umundan yeni bir yavru üretmesine kadar geçen tüm olaylar› içeren süreçtir. Efleyli üreyen ökaryotik canl›S O R U çal›fl›lmas› birçok alanda oldukça öneme sahiptir. ‹nsan üzerinde larda bu süreçlerin çal›flmak riskli T E L E ve V ‹ Zetik Y O N olarak kabul edilemez olmas›na ra¤men baz› organizmalar genetik çal›flmalara çok uygun olup yaflam çevrimleri ayr›nt›l› olarak çal›fl›lmaktad›r. D‹KKAT

TELEV‹ZYON
D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M Yaflam K ‹ Tçevrimi, A P bir canl›n›n ilk oluflumundan ya da do¤umundan yeni bir yavru S O R Ukadar geçen tüm üretmesine olaylar› içeren süreçtir.

EfiEYL‹ ÜREYEN CANLILARDA YAfiAM ÇEVR‹MLER‹

SIRA S‹ZDE ‹NTER NET

S‹ZDE ‹SIRA NTER NET

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

33

Ökaryotik organizmalar›n yaflam çevrimi haploit ve diploit olmak üzere iki evrede gerçekleflir. Organizman›n geliflmiflli¤ine ba¤l› olarak bu evrenin uzunlu¤u farkl›l›k gösterir. Birçok tek hücreli ökaryot ve çok hücreli mantarlarda haploit evre uzundur. Geliflmifl bitki ve hayvanlarda, haploit evre k›sa sürede tamamlan›r ve diploit evre çok uzundur. Haploit evrenin sonunda mayoz bölünme meydana gelirken diploit evrenin sonunda da ise döllenme meydana gelir. Baz› organizmalarda, haploit hücreler fertilizasyon evresine geçmeden önce mitotik bölünmeye u¤rayabilirler. fiimdi çeflitli yaflam çevrimlerinden baz› örnekler aç›klanacakt›r.

Basit Yap›l› Ökaryotlarda Yaflam Çevrimi
Ekmek mayas› olarak bilinen Saccharomyces cerevisiae geneti¤i en iyi tan›mlanm›fl bir basit ökaryotik hücredir. Küremsi ve oval bir hücresel yap›ya sahip olan bu tek hücreli mantar›n basit haploit ve diploit evrelerden oluflan bir yaflam çevrimi vard›r. Haploit evrede, biyokimyasal içerikleri bak›m›ndan farkl› özelliklere sahip (a) ve (α) olarak iki SIRA S‹ZDEdiploit hüctipte hücre bulunur. Bu iki hücrenin kaynaflmas› sonucunda (a/α ) olarak reler üretilir. Haploit ve diploit hücreler normal olarak tomurcuklanma ile efleysiz üreme yaparlar. Uygun besin koflullar›nda her 90 dakika da bir bölünerek say›lar›n› 2 kaDÜfiÜNE L‹M t›na ç›kar›rlar. Fakat yetersiz besin koflullar›nda, diploit hücreler mayoz geçirerek askus ad› verilen kal›n bir kese içinde (a) ve (α) sporlar›n› üretir. Askus yap›n›n kopar›lmaS O R U s› ile de haploit hücreler serbest kal›rlar ve yeni haploit evreyi olufltururlar (fiekil 2.11). Tomurcuklanma, mitoz s›ras›nda sitoplazman›n yavru hücrelere eflit olarak soD ‹ K bölünmemesi KAT nucunda ufak bir tomurcuk uzant›s›n›n oluflmas›d›r. Tomurcuk içersine mitotik bölünme s›ras›nda kardefl kromozomlar transfer edilir. Daha sonra, küçük yavru hücreyi oluflturmak üzeSIRA S‹ZDE re ana hücreden bo¤umun daralmas› ile ayr›l›r ve geliflerek ana hücrenin büyüklü¤üne ulafl›r.
AMAÇLARIMIZ

Spor çevresel stres koflullar›na karfl› çok dayan›kl›, dirençli bir hücre duvar›yla çevrili suyunu kaybetmifl üreme hücresidir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

fiekilAMAÇLARIMIZ 2.11 Ekmek mayas›n›n (S. cerevisiae) haploit ve diploit K ‹ T A P evreleri içeren yaflam çevrimi.
TELEV‹ZYON

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Spor

34
fiekil 2.12 Geliflmifl bir bitkide diploit sporofit ve haploit gametofit evrelerini içeren yaflam çevrimi.

Genetik

(4)

(5) (3)

(2)

(1)

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE
(6)

DÜfiÜNEL‹M S O R U
Döl almafl› bir bitkinin diploit oldu¤u (2n) olgun D ‹ K evresi K A T ve haploit (n) sporofit oldu¤u gametofit evresini içeren üreme döngüsüdür.

DÜfiÜNEL‹M

Bitkilerde Çevrimi S OYaflam R U
Geliflmifl bitkiler döl almafl› ad› verilen iki üreme evresi geçirirler. Döl almafl› bir bitkinin diploit oldu¤u (2n) olgun sporofit evresi ve haploit (n) oldu¤u gametofit D‹KKAT evresini içerir. fiekil 2.12’de gösterildi¤i gibi. Sporofit evredeki olgun bitki (4) mayoz bölünme ile haploit megasporlar› ve mikrosporlar› (5) üretir. Sporlar›n geliflSIRA S‹ZDE mesiyle haploit megagametofitler ve mikrogametofitler (6, 1) oluflur. Bunlar art›k gametofit evresinde geliflen, döllenme yetene¤inde olan efley hücreleridir (sperm ve yumurta hücreleri) ve döllenmeyle diploit zigotu (2, 3) meydana getirirler. ZiAMAÇLARIMIZ got ise yeni bir olgun bitkiye geliflir. Bitkilerde Yaflam hakk›nda daha fazla bilgiye Ali Nihat Bozcuk’un “Genetik” adl› K ‹ T Çevrimi A P kitab›ndan (Palme Yay›nc›l›k, 2005, s:29-33) ulaflabilirsiniz. Ökaryotik canl›lar›n yaflam çevrimi hangi özelliklerine ba¤l› olarak evrelere ayr›l›r ve inTSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYO N celenir? Genetik çal›flmalar için bunun önemi ne olabilir?
D Ü fi Ü N E L ‹Yaflam M Hayvanlarda Çevrimi

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON

6

DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET
S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

‹ N yaflam T E R N E T çevrimleri, çeflitli geliflim evrelerini içermesine ra¤men haploit Hayvanlar›n ve diploit evreler S O R Ugenellikle türler aras›nda benzerlik göstermektedir. Hayvan yaflam evreleri k›sa bir haploit evre ile karakterize edilirler. Haploit evrede mayoz bölünme sonunda gamet oluflumu gerçekleflir. Daha sonra ise, gametler birleflerek D‹KKAT diploit zigotlar› olufltururlar (fiekil 2.13). Ancak birleflmeden sonra, diploit evrede meydana gelen mitotik hücre bölünmesi çok hücreli organizmalar›n oluflumuna SIRA S‹ZDE neden olur.

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

35
fiekil 2.13 ‹nsanda haploit efley hücrelerinden zigotun geliflimi.

Geliflmifl hayvanlarda erkek ve difli birey farkl›d›r ve her bir cinsin gametleri farkl› bir mekanizmayla üretilir. Örne¤in memelilerde, erkek gamet hücresi olan sperm spermatogenez denilen bir geliflim mekanizmas›yla üretilirken difli gamet hücresi olan yumurta ise oogenez ile üretilir (fiekil 2.14). Spermatogenez: Erkek bireylerin efley organ› olan testislerde, spermatogonium ad› verilen ana hücreler ard›fl›k mitozla bölünerek çok say›da bulunurlar. Diploit olan bir spermatogonium (2n) hücreleri geliflerek 1. spermatosit hücresine dönüflür ve kromozom say›s› iki kat›na (4n) ç›kar. Daha sonra, I. mayoz bölünmeyi geçirerek iki adet 2. spermatosit hücresini üretir. Bu hücreler, II. mayoz evrelerini tamamlay›nca, haploit olan dört adet spermatit (n) hücreleri meydana gelir. Spermatit hücrelerinin tamam› daha sonra olgun sperm hücrelerine dönüflür (fiekil 2.14a). Oogenez: Difli bireylerin efley organ› olan ovaryumlarda, oogonium ad› verilen ana hücreler mitoz bölünmeler geçirerek ço¤al›rlar. Diploit bir oogonium (2n) hücresi ise kromozom say›s› iki kat›na ç›km›fl 1. oosit (4n) hücresine geliflir. Daha sonra, I. mayoz geçirerek sitoplazmalar› eflit olamayan iki hücreye; 2. oosit hücresine ve 1. kutup hücresine bölünür. Sitoplazman›n büyük bir k›sm› 2. oosit hücresine giderken, 1. kutup hücresine ise az bir k›s›m gider. Bu iki hücre hücre de II. mayoz evrelerini geçirir. 2. oosit hücresi yine sitoplazmas› eflit da¤›t›lmayan bir bölünme geçirir. Meydana gelen iki kardefl hücreden, sitoplazman›n büyük bir k›sm›n› alan haploit hücre yumurta hücresine geliflir. Az sitoplazman›n aktar›ld›¤› di¤er hücre ve 1. kutup hücrelerinden üretilen 2. kutup hücreleri ise at›l›rlar (fiekil 2.14b). Böylece erkek bireyde bir ana hücreden dört tane ifllevsel gamet üretilirken, difli bireyde yaln›zca bir tane üretilmifl olur.

Memelilerin efley organlar›nda, erkek gamet hücresi olan sperm spermatogenez denilen bir geliflim mekanizmas›yla üretilirken difli gamet hücresi olan yumurta ise oogenez ile üretilir.

36
fiekil 2.14 Memeli hayvanlarda spermatogenez (a) ve oogenez (b) ile gametlerin üretilmesi.

Genetik

(a)

(b)

2. Kutup hücreleri

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

37

Özet
A M A Ç

1

Kromatin yap›s›n› ve organizasyonunu anlatabilmek ve kromozom çeflitlerini tan›mlayabilmek. Ökaryotik hücrelerde çift iplikli DNA molekülü özel proteinlerle birleflerek kromatin yap›y›, kromatin yap›da katlanarak kromozomlar› oluflturur. Yaflam›n devaml›l›¤›n› sa¤layan kromozomlar, ökaryotik hücrelerde bir veya iki set halinde bulunurlar. Kromozomlar›n uç k›s›mlar›na telomer ve orta de¤iflik bölgelerine sentromer denir. Sentromerin bulundu¤u bölgeye göre kromozomlar metasentrik, submetasentrik, akrosentrik ve telosentrik olarak grupland›r›l›rlar. Kromatin, s›ras›yla nükleozom, solenoit ve ilmik yap›lar›n› oluflturarak kromozomlar halinde hücre çekirde¤inde paketlenir. Hücre bölünmesi bafllad›¤›nda, kromatinin ilmik fleklinde yap›lanmas› 5000 kat daha k›salmaya neden olur. Genetik materyal en yo¤un kromozomlar halinde metafaz safhas›nda gözlenir. Hücre döngüsünün evrelerini ve önemini aç›klayabilmek. Hücrelerin ço¤almas› döngüsel bir büyüme olay›d›r. Hücre döngüsünde mitoz bölünme ve interfaz olmak üzere iki evre vard›r. Hücre mitoz safhas›nda, profaz, metafaz, anafaz ve telofaz evrelerinden oluflan bölünmenin ard›ndan sitoplazmik bölünme geçirerek iki yavru hücre meydana getirir. ‹nterfaz evresi ise iki büyüme faz›yla bir sentez faz›n› kapsar. Mitoz bölünme ile meydana gelen diploit (2n) hücreler interfaz evresinin G1 safhas›na girer. Hücre kütlesi büyür ve DNA sentezi için haz›rl›ktan sonra S safhas›na geçer. S safhas›nda DNA sentezlenir (4n) ve tamamland›ktan sonra ikinci büyüme safhas›na girer. Hücre mitoza haz›rlan›r.

A M A Ç

3

Mitoz bölünme evrelerini aç›klayabilmek ve genetik maddenin nas›l de¤iflmeden yeni hücrelere aktar›ld›¤›n› tart›flabilmek. Mitoz bölünmede, DNA replikasyonu ve onu takip eden çekirdek bölünmesi ve sitoplazma bölünmesi gerçekleflir. Böylece ayn› say›da ve özellikte kromozom içeren yavru hücreler üretilir. Kromozom organizasyonlar› ve hareketleri bak›m›ndan mitoz bölünme dört farkl› evreye ayr›l›r. Bunlar profaz, metafaz, anafaz ve telofaz evreleridir. Profaz evresinde, kromatit iplikçikleri k›sal›p kal›nlafl›r. Metafazda, homolog kromozomlar›n kardefl kromatitleri i¤ ipliklerinin uzunluklar› boyunca ekvatoryal düzlemde yer al›rlar. Anafazda, kardefl kromatitler z›t kutuplara çekilmeye bafllar. Telofazda ise, kromozomlar kutuplara tamamen ulafl›r ve kromozomlar›n etraf› çekirdek zar› ile çevrilerek sitoplazma ikiye bölünür. Mayoz bölünme evrelerini anlatabilmek ve genetik çeflitlili¤in oluflum nedenlerini tart›flabilmek. Efleyli ço¤alan organizmalar yaflam çevrimlerinin belli aflamas›nda mayoz bölünme geçirirler. Mayoz bölünmede ard› ard›na olan iki bölünme evresi sonucunda bir diploit hücreden dört tane haploid efley hücresi üretilir. Her iki bölünme evresi de birbirinden baz› fakl›l›klar› olan profaz, metafaz, anafaz ve telofaz safhalar›n› içerir. Birinci mayozda homolog kromozomlar ayr›l›rken ikinci mayozda aynen mitozda oldu¤u gibi kardefl kromatitler birbirinden ayr›l›r. Efleyli üreyen canl›lar›n yaflam çevrimlerindeki haploit ve diploit evre geçifllerini aç›klayabilmek. Ökaryotik organizmalar›n yaflam çevrimi, geliflmiflli¤e ba¤l› olarak farkl› sürelerde, birbirini takibeden haploit ve diploit evrelerde gerçekleflir. Haploit ve diploit evrelere sahip maya hücresi her iki durumda da mitozla ço¤alabilir. Yeterli besin bulunan ortamda haploit iki hücre kaynaflarak diploit hücreyi oluflturur. Bitkilerde, diploit evrede bulunan olgun bitkiler mayozla haploit sporlar üretir ve bunlar haploit mikro- ve makrogametofitlere geliflir. Farkl› efleye ait gametofitlerin döllenmesi ile diploit zigotlar meydana gelir. Hayvanlarda ise haploit evre k›sad›r. Farkl› cinslerin efley organlar›nda üretilen sperm ve yumurta hücrelerinin fertilizasyonu sonucunda da diploit zigot meydana gelir.

A M A Ç

AM A Ç

4

2

A M A Ç

5

38

Genetik

Kendimizi S›nayal›m
1. Hücre bölünmesinde, kromozomlar›n i¤ ipliklerine ba¤lanmas›n› sa¤layan DNA bölgesi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Telomer b. Sentrozom c. Telosentrik d. Sentromer e. Gonozom 2. Baz› omurgal› hayvanlar›n efley hücrelerinde, I. mayoz bölünmenin diploten evresinde görülen homolog kromozom çiftlerinin oluflturdu¤u kromozom tipine ne denir? a. Politen kromozom b. Heterolog kromozom c. Lamba f›rças› kromozom d. Dev kromozom e. Mayotik kromozom 3. Bir mitoz bölünmede s›ras›yla hangi safhalar birbirini izler? a. Telofaz, Anafaz, Metafaz ve Profaz b. Metafaz, Telofaz, Anafaz ve Profaz c. Metafaz, Profaz, Anafaz ve Telofaz d. Profaz, Metafaz, Anafaz ve Telofaz e. Profaz, Metafaz, Telofaz ve Anafaz 4. Afla¤›dakilerden hangisi nükleozom ile ilgili bir ifade de¤ildir? a. Histon proteinleri ve DNA molekülünden meydana gelir. b. Hücre bölünme evresi olan interfaz çekirde¤inde kromatinin do¤al ifllevsel yap›s›d›r. c. 11 nm çap›nda ve 6 nm yüksekli¤inde boncuk taneleri fleklinde yap›lard›r. d. Farkl› uzunluktaki ara DNA molekülü ile birbirine ba¤lan›r. e. DNA molekülünün 5-10 kat daha k›sal›p yo¤unlaflmas›n› sa¤larlar. 5. Afla¤›dakilerden hangisi hücre döngüsünün G1 faz›nda gerçekleflen bir olayd›r? a. Hücre mitoz bölünmeye haz›rlan›r. b. DNA sentezi bafllar. c. Hücre büyüme devam eder ve kromozomlar›n birer kopyas› üretilir. d. DNA sentezi tamamlan›r. e. Hücre büyür ve DNA sentezi için gerekli olan moleküller üretilir. 6. Kardefl kromatitlerin sentromer ya da kinetokor bölgelerinden i¤ ipliklerine ba¤lanarak ekvator bölgede yer almalar› hangi mitoz evresinde gerçekleflir? a. Anafaz b. Metafaz c. Profaz d. Profaz II e. Telofaz 7. Afla¤›daki olaylardan hangisi mayozun birinci bölümünde meydana gelir? a. Kromozom say›s› yar›ya iner. b. Kromatitler ekvatoryal düzlemde s›ralan›r. c. ‹¤ iplikleri oluflur. d. Mitoz bölünme ile kromatitler ayr›l›r ve yavru hücrelere eflit olarak da¤›t›l›r. e. Yavru döllerin oluflumu gerçekleflir. 8. Genetik çeflitlili¤in nedeni afla¤›dakilerden hangisidir? a. DNA replikasyonunu mitoz bölünmenin takip etmesi b. Krossing-over ile ana-babadan gelen kromozomlarda karfl›l›kl› zincir de¤iflimi c. Sitokinez olarak bilinen hücre bölünmesi d. Kardefl kromatitlerin mitoz bölünme s›ras›nda yavru döllere aktar›lmas› e. Yavru hücrenin kromozomlar›n›n yeni i¤ ipliklerine ba¤lanma düzeni 9. Bitki yaflam çevriminde haploit gametofitler nas›l meydana gelir? a. Her bir mikrospor hücresinin mitoz bölünme geçirmesiyle b. Megaspor ana hücresinin mayoz bölünme geçirmesiyle c. Zigotun olgunlaflmas›yla d. Sporofit evredeki bitkinin mayozla üretti¤i haploit sporlar›n geliflmesiyle e. Gamet hücrelerinin birleflmesiyle 10. Afla¤›daki ifadelerden hangisi hayvanlarda yaflam çevrimi s›ras›nda meydana gelen olaylardan biri de¤ildir? a. Triploit endosperm hücrelerinin oluflmas› b. Erkek gamet hücresi olan spermin spermotogenez ile oluflmas› c. 1. spermatosit hücresinin mayoz I’de bölünme geçirerek iki adet 2. spermatosit hücresine bölünmesi d. Difli gamet hücrelerinin oogenezis ile oluflmas› e. Spermatit hücrelerinin tamam›n›n olgun sperm hücrelerine dönüflmesi

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

39

Yaflam›n ‹çinden

16.01.2005

‹NSAN SPERM VE YUMURTA BANKALARI Bu ünitede anlat›ld›¤› gibi yeni bir birey, sa¤l›kl› efley hücrelerinin (yumurta ve sperm) birleflerek zigotu ve ard›ndan ard›fl›k mitoz bölünmeler sonucu sa¤l›kl› bir annede embriyonal geliflimini tamamlamas›yla meydana gelir. Ancak, günümüzde geliflen modern t›p teknikleri sayesinde, hem zigotun ve embriyonun canl› d›fl›ndaki laboratuar ortam›nda oluflturulmas› insan yaflam›nda önemli bir yer almaktad›r. Çeflitli amaçlarla son yirmi y›ld›r, baflta Amerika, ‹ngiltere ve Japonya olmak üzere dünyan›n birçok yerinde, resmi ya da özel sperm bankalar›n›n oluflturulmas› h›zla artmaktad›r. Sperm veya yumurta bankalar› bu hücrelerin gereksinim duyuldu¤unda kullan›labilmesi için uzun süre sakland›¤› merkezlerdir. Bu bankalar›n en önemli yarar›, bir kiflinin a¤›r bir hastal›k nedeniyle uygulanacak olan tedaviden ötürü spermlerin ve yumurtalar›n ciddi zarar görebilece¤i durumlarda söz konusudur. Örne¤in; kanserde ilaç veya ›fl›n tedavisi gibi, herhangi bir rahats›zl›kta uzun süre kullan›lacak ilac›n spermlere zarar vermesi durumunda insanlar daha sonra kullan›lmak üzere spermlerini bankalara verebiliyorlar. Yine spermlere veya testislere zarar verebilecek ameliyatlar söz konusu oldu¤u zamanlar, fleker hastal›¤›, multiple skleroz gibi rahats›zl›k durumlar›nda bu söz konusu olabilmektedir. Ayr›ca, kaza ve ani ölüm gibi beklenmedik bir riske karfl› olay sonras› çocu¤unun olmas›n› isteyen kifliler, sperm veya yumurta hücrelerini saklamak istemektedirler. Görüldü¤ü gibi bu kurumlara insanlar›n baflvuru nedenleri farkl› olabilir. Günümüzde, özellik-

le geliflmifl toplumlarda, kad›nlar›n tek bafllar›na çocuk sahibi olmak istekleri, spermlerin sperm bankalar›nda dondurularak saklanmas›n›n en önemli nedenlerinden biridir ve bunun ticari olarak yap›ld›¤› yerlerin say›s› artmaktad›r. Bu konuda bas›nda çarp›c› haberlere s›kl›kla rastlamaktay›z. Sperm hücreleri stoklanmadan önce baz› önemli testler yap›l›r. Örne¤in; kan uyuflmazl›¤›n›n oluflmamas› için vericinin kan grubunun belirlenmesi, ba¤›fl›kl›k virüsü HIV, insan T-hücresi limfotropik virüsü, Hepatit B virüsü, C virüsü ve sistik fibrosis gibi hastal›klar› tafl›y›p tafl›mad›¤› tarama testleri ile tespit edilmektedir. Tarama testlerinin sonras›nda vericiden al›nan spermler, s›v› azot içeren tanklarda -192 °C de dondurularak y›llarca saklanmaktad›r. Resim: Hücrelerin -192 °C’ deki s›v› azot içinde saklanmas›. Yumurta hücrelerinin saklanmas›nda ise vericilerin çeflitli hormon düzeyleri kontrol edilir ve daha sonra yukar›da bahsedilen hastal›klar için testleri yap›l›r. Yumurta hücreleri hormonlarla uyar›l›p olgunlaflt›r›ld›ktan 36 saat sonra toplanarak yukar›da anlat›ld›¤› gibi dondurulurlar. Bu günkü teknoloji ile gamet hücrelerinin dondurularak saklanmas›, hücreler içindeki biyokimya-

40

Genetik

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
sal olaylar› durdurmufl olsa da, kullan›lmak üzere çözdürülen sperm yada yumurta hücrelerinin az bir k›sm› döllenme yetene¤ine sahiptir. Özellikle yumurta hücreleri, donma iflleminden dolay› do¤al yollardan sperm hücresi taraf›ndan döllenememektedir. Bu nedenle, intrasitoplazmik sperm enjeksiyonu (ICSI) ad› verilen bir yöntem ile sperm hücresi yumurtaya enjekte edilir ve fertilizasyondan 3 ya da 4 gün sonra embriyo uterusa aktar›l›r. Birçok geliflmifl ülkede 'sperm ve yumurta banka' say›s›nda ciddi anlamda art›fl olurken ayn› zamanda da etik ve hukuki yönü tart›fl›lmaya devam etmektedir. Ülkemizde böyle bir kurum henüz yoktur ve 'sperm bankas›' kurulup kurulmamas› tart›flma aflamas›ndad›r. Konunun t›bbi yönden de¤erlendirilmesinin yan› s›ra sosyal ve hukuki aç›dan da ele al›nd›¤›nda, soy ba¤›n›n oluflmas›, babal›k hakk› ve yükümlülükleri ve miras gibi konularda güçlükler ortaya ç›kmaktad›r. S›ra Sizde 1 DNA replikasyonu s›ras›nda DNA zincirleri birbirinden ayr›lmak zorunda oldu¤undan, nükleozomlar k›smen bozulurlar. DNA sentezinden hemen sonra yeni nükleozomlar organize olur. S›ra Sizde 2 Lamba f›rças› ve dev kromozomlar aras›nda önemli yap›sal farkl›l›klar vard›r. Lamba f›rças› kromozomlar, say›s› iki kat›na ç›km›fl olan homolog çiftlerin kardefl kromatitlerinden oluflur. Her kromozom, merkezi bir eksen bölgesinde yo¤unlaflm›fl ve çok say›da yan ilmik oluflturan iki kromatitten ibarettir. Dev kromozomlarda, ard›fl›k sentezler sonucu yaklafl›k 1000 kadar DNA kopyas›, hücre bölünmesi olmaks›z›n çekirdek içinde bir arada kal›r. S›ra Sizde 3 Efleyli ve efleysiz üreme aras›ndaki farklar tablo da belirtilmifltir. Farkl›l›klar Efleysiz Üreme 1 Haploit ve diploit hücrelerde görülür. Yavru döller atasal hücrenin genetik maddesinin tam bir kopyas›na sahiptir. Efleyli Üreme Yaln›zca diploit hücrelerde görülür. Yavru döller genetik kar›fl›mdan dolay› atasal hücreye tam benzemez.

Kaynak: How is the sperm actually frozen. Eriflim: 24 Mart 2009, A National Directory of Sperm Crybanks http://www.spermbankdirectory.com/faqs/freezingsperm.htm

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d 2. c 3. d 4. b 5. e 6. b 7. a 8. b 9. d 10. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kromozom Yap›s› ve Çeflitleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Di¤er Kromozom Tipleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mitoz Bölünme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kromatin yap›s› ve Organizasyonu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Hücre Döngüsü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mitoz Bölünme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mayoz Bölünme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mayoz Bölünme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Basit Ökaryotlarda Yaflam Çevrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Basit Ökaryotlarda Yaflam Çevrimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2

3

Mitoz bölünme hemen Mayoz bölünme efley tüm hücrelerde yayg›n hücrelerinin üretimine olarak meydana gelir. özgüldür.

S›ra Sizde 4 E¤er genetik de¤iflim olmasayd›, anneden ve babadan gelen karakterler aras›nda bir de¤iflim olmazd›. Bu da tamamen atasal özelliklere sahip bireyleri üretecek ve dolay›s›yla birbiri ile ayn› bireylerin oldu¤u bir topluluk oluflacakt›. Canl›larda ki kromozom say›s› ve birden fazla krossing-over oldu¤u düflünüldü¤ünde olas› gamet ve dolay›s›yla geliflecek birey çeflitlili¤inin ne derecede yüksek oranda oldu¤u aç›kt›r.

2. Ünite - Geneti¤in Esaslar›

41

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
S›ra Sizde 5 Mitoz bölünme ayn› genetik özellikleri sa¤larken, mayoz bölünme gametlerde yeni kromozom kombinasyonlar› oluflturarak genetik çeflitlili¤in oluflumuna yard›mc› olur. Mitoz bölünme boyunca homolog kromozomlar birbirinden ba¤›ms›z olarak bulunurlar. Mayoz bölünme de ise profaz I evresinde homolog kromozom çiftleri aras›nda yak›n bir etkileflim gözlenir. Mayozun profaz I safhas› mitozdaki profazdan daha uzundur. S›ra Sizde 6 Ökaryotik canl›lar›n yaflam çevrimi, haploit ve diploit evrelerine göre ayr›l›r ve incelenir. Genetik çal›flmalarda kullan›lacak organizmalar›n bu evrelerde geçirdi¤i zaman›, hangi hücreleri ve nas›l ürettiklerini bilmek yap›lan çal›flmalar için çok faydal› olacakt›r. Hastal›klar›n anlafl›lmas› ya da ›slah edilmifl organizmalar›n üretilmesi gibi çeflitli çal›flmalara olanak sa¤layacakt›r. Becker, W. M. (1986). The World of The Cell. Menlo Park, California: The Benjamin/Cummings Publishing Compony, Inc. Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Cooper, G. M. ve Hausman, R. E. (2006). Hücre: Moleküler Yaklafl›m (3. Bask›). Çev. Ed: Sak›zl› M. ve Atabey, N. ‹zmir: ‹zmir T›p Kitapevi. Demirsoy, A. (2005). Kal›t›m ve Evrim (13. Bask›). Ankara: Meteksan Anonim fiirketi. Fairbanks, J. D. ve Andersen, R. W. (1999). Genetics. USA: International Thomson Publishing Company. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi. Sudbery Peter. (2002). Human Molecular Genetics. London: Pearson Education Ltd. Suzuki, T.D., Griffiths, J.F.A., Miller, H.J. ve Lewontin, C.R. (1989). An Introduction to Genetic Analysis. New York: W.H.Freeman ve Company. Temizkan, G. (1999). Genetik II. Moleküler Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fakültesi Bas›mevi.

3
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Mendel’in baflar›l› olmas›n› sa¤layan faktörleri anlatabilecek ve Mendel geneti¤i ile iliflkin kavramlar› tan›mlayabilecek, Bir karakterin döllere aktar›lma özelliklerini monohibrit çaprazlama ile gösterebilecek ve Mendel’in I. Yasas›n› aç›klayabilecek, ‹ki farkl› karakterin döllere aktar›lma özelliklerini dihibrit çaprazlama ile gösterebilecek ve Mendel’in II. Yasas›n› aç›klayabilecek, Mendel yasalar›n› mayoz bölünme ile iliflkilendirebilecek, Mendel geneti¤ine göre yap›lan çaprazlama olas›l›klar›n› matematiksel yaklafl›mlar ile hesaplayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Mendel’in baflar›s› Monohibrit çaprazlama Dominantl›k ve resesiflik Dihibrit çaprazlama Mendel yasalar› • • • • Khi-kare analizi Homozigotluk Heterozigotluk Test çaprazlama

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • MENDEL’‹N BAfiARISI • MONOH‹BR‹T ÇAPRAZLAMA VE MENDEL’‹N I. YASASI • D‹H‹BR‹T ÇAPRAZLAMA VE MENDEL’‹N II. YASASI • MENDEL YASALARININ MAYOZ BÖLÜNME ‹LE AÇIKLANMASI • MENDEL GENET‹⁄‹NDE MATEMAT‹KSEL YAKLAfiIMLAR

Genetik

Mendel Geneti¤i

Mendel Geneti¤i
G‹R‹fi
Johann Gregor Mendel 1822’de Çekoslovakya Heinzondorf’da dünyaya geldi. Daha ortaokuldayken botani¤e ilgisini keflfeden Mendel, bu konuda çal›flmalar›n› sürdürebilece¤i bir ortam olarak botanik müzesi, bahçe bitkileri ve genifl kütüphanesiyle ünlü Brno St. Thomas Agustinian Manast›r›n› seçti. Burada, 25 yafl›nda papaz ünvan›n› alan Mendel iki y›l kadar, fizik, matematik ve do¤a tarihi konular›nda Viyana Üniversite’sinde çal›flt›ktan sonra rahip oldu¤u manast›ra geri döndü. fiüphesiz ki Viyanada’ki e¤itimi, sonradan yapaca¤› bezelyelerdeki kal›t›m deneylerinde son derece faydal› oldu. Mendel’in melezleme çal›flmalar›na devam etti¤i süreç içinde, Darwin’in do¤al seçilim kuram› da bilim çevrelerine yay›ld› ve canl› bir türün tafl›d›¤› özelliklerini kendisini izleyen döllere nas›l aktarabildi¤i sorusu daha çok tart›fl›l›r olmaya baflland›. Dönemin bilim adamlar› harcad›klar› çabalara karfl›n bu soruya cevap bulamad›lar. Ancak Mendel kendisini baflar›ya ulaflt›ran sonuçlar› bezelye (Pisum sativum) varyeteleriyle yapt›¤› çaprazlama çal›flmalar›ndan elde etti. Çal›flmalar›n› baflar›yla sonuçland›rarak bulgular›n› 8 y›l sonra (1866’da) “Bitki Melezleri ile Çal›flmalar” isimli makalesinde yay›nlad›. Fakat bulufllar› ölümünden 16 y›l sonra, farkl› araflt›rmac›lar›n yapt›¤› çal›flmalarla do¤ruland› ve Mendel Yasalar› olarak büyük kabul gördü. Günümüzde, temelleri çok iyi bilinen ve bir önceki ünitede ö¤rendi¤iniz kal›t›m›n kromozom ve gen mekanizmas› Mendel deneylerini yapt›¤› s›rada bilinmiyordu. Mendel’in kal›t›mla ilgili yapt›¤› deneyler ve analizlerinin sonuçlar›, karakterlerin kar›flmadan, ba¤›ms›z üniteler halinde ebeveynlerden döllere aktar›ld›¤›n› gösteren ilk bulgular oldu¤u için geneti¤in bafllang›c› olarak kabul edilmektedir. Bu bölümde, Mendel’in deneysel yaklafl›m›, bahçe bezelyesi ile yapm›fl oldu¤u deneyleri ve birer kal›t›m birimi olarak genlerin dölden döle nas›l aktar›l›p fenotipi belirledi¤i anlat›lacakt›r.

MENDEL’‹N BAfiARISI
Mendel’i dönemindeki di¤er melezleme çal›flmalar›ndan farkl› k›lan ve onu baflar›ya götüren önemli nedenler bulunmaktayd›. Bu nedenler Mendel’in deneysel yaklafl›m› içindeki baz› faktörler olup s›ras›yla flunlard›r: • Deneysel organizma olarak bezelyeyi seçmifl olmas›. Bezelye yetifltirilmesi kolay olan tek y›ll›k bir bitkidir. Hermafrodit olma özelli¤inden dolay› çaprazlama deneylerinde kontrollü bir tozlaflma ile saf kültürler elde edilebilir. Ayr›ca çok iyi tan›mlanabilen farkl› karakterlere sahip 34 varyetesi vard›r.
Hermafrodit bitkide erkek ve difli organlar ayn› çiçekte bulunur ve kendi kendine döllenme gerçekleflir. Gerekti¤inde amaca uygun olarak baflka bir bitki ile de çaprazlanabilir.

44

Genetik

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

• Bezelye bitkisindeki z›t karakterleri deneylerinde tek olarak ele almas›. Mendel seçti¤i 22 bezelye varyetesinden elde etti¤i saf döllere ait yedi karakter üzerinde çal›flmalar›n› yapt›. Bu karakterlerden bir ya da birden fazla z›t özellikleri bak›m›ndan farkl› bezelyeleri seçerek kontrollü bir flekilde çaprazlamalar uygulad›. Mendel’in ilgilendi¤i saf döllerin tafl›d›¤› bu temel karakterler: 1. Gövde boyu (uzun veya k›sa), SIRA S‹ZDE 2. Tohum flekli (düzgün veya burufluk), 3. Tohum rengi (sar› veya yeflil), 4. Çiçek rengi (mor veya beyaz), DÜfiÜNEL‹M 5. Tohum zarf› biçimi (düzgün veya bo¤umlu) 6. Tohum zarf› rengi (sar› veya yeflil) ve S O R U 7. Çiçeklenme durumudur (eksensel veya terminal). Saf döller söz D konusu ‹ K K A T karakterler bak›m›ndan ana-babadan gelen benzer allelleri tafl›rlar. • Sonuçlar›n› matematiksel yöntemlerle analiz etmesidir. Mendel deneylerini SIRA S‹ZDE dikkatlice planlad› ve sonuçlar›yla birlikte do¤ru bir flekilde rapor tuttu. ‹statistiksel hesaplamalar için yeterli olacak flekilde veri elde ederek fenotipik AMAÇLARIMIZ gözlemlerine ve say›sal kay›tlar›na dayal› bir analiz yapt›. Elde etti¤i verileri çok ak›lc› bir flekilde yorumlayarak, kal›t›m›n prensiplerini ortaya ç›kard›. Burada unutmamam›z gereken önemli nokta, daha önce de söyledi¤imiz gibi K ‹bu T A P Mendel tüm çal›flmalar›n› yapt›¤› tarihlerde mayoz bölünme, kromozomlar›n varl›¤› ve mekanizmas› hakk›nda bilgi yoktu.
T E L E V ‹ ve ZYON Kavramlar Semboller

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON
Otozomlar diploit bir organizmada birer çift halinde bulunan benzer kromozomlard›r. ‹NTERNET Gonozomlar ise canl›n›n efleyine göre ayn› ya da farkl› olabilen ve efleyin belirlenmesinde etkili olan genleri içeren kromozomlard›r.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Mendelin yapt›¤› çal›flmalara bafllamadan önce s›kl›kla kullanaca¤›m›z baz› kavramlar› aç›klamak faydal› olacakt›r. Efleyli üreyen diploit organizmalarda, efley hücreleri (n) her hücrede ana ve babadan gelen iki tak›m kromozom (2n) ol‹ N Thariç ERNET du¤unu söylemifltik. Bunun anlam›, her kromozomdan ve dolay›s›yla her genden iki adet bulunur. Bu flekildeki benzer kromozom çiftlerine homolog kromozom denir. Örne¤in; insanda, 22 çifti otozomal ve bir çifti de gonozomal olmak üzere 23 adet homolog kromozom çifti (toplam 46 kromozom) bulunur. Homolog kromozomlar›n karfl›l›kl› olarak benzer bölgelerinde (lokuslar›nda) yer alan ve belirli bir karakterin oluflumuna farkl› derecelerde etkileri olan genlere alleller ad› verilir. Bir organizma, örne¤in AA ya da aa gibi ayn› özellikteki allelleri bulundurabilir ve bu gen bak›m›ndan homozigot genoma sahiptir. Saf soylar SIRAüzerine S‹ZDE etkili benzer allelleri içerdi¤i için söz konusu gen bak›m›nayn› karakter dan homozigottur. Di¤er yandan bir organizma Aa gibi farkl› etkilere sahip alleleri de bulundurabilir ve bu durumda heterozigot genoma sahip oldu¤u söylenir. AlDÜfiÜNEL‹M lellerden bir tanesi di¤erini bask›layarak fenotipte etkisini gösterir ve buna dominant ya da bask›n allel denir. Di¤erine ise çekinik ya da resesif allel denir. DomiO R U harfle resesifler ise küçük harfle gösterilirler. nant allellerSbüyük Dominant bir hem homozigot (AA) hem de heterozigot (Aa) durumda gösteD allel ‹ K K A etkisini T rirken resesif bir allel yaln›zca homozigot durumda (aa) gösterir. Bu yüzden dominantlar› belirlemek daha kolayd›r. SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

3. Ünite - Mendel Geneti¤i

45
Bir özelli¤in oluflumundan sorumlu olan gen yabani allel ya da dominant allel olup genellikle büyük harfle gösterilir. Yabani allelin de¤iflikli¤e u¤ram›fl formuna ise mutant allel denir ve neden oldu¤u özelli¤e göre bir simge ile ifade edilir.

Alleller de¤iflik harf ve iflaretlerle gösterilebilirler. Do¤al koflullarda, bir özelli¤in oluflumundan sorumlu olan gen yabani allel ya da dominant allel olup genellikle büyük harfle gösterilir. Dominant allel her zaman ilk yaz›l›r. Yabani allelin de¤iflikli¤e u¤ram›fl formuna ise mutant allel denir ve neden oldu¤u özelli¤e göre bir simge ile ifade edilir. Bu durumda, yabani olan ya yaln›zca + olarak ya da + iflareti ilgili simgenin üssü olarak gösterilir. Örne¤in; Drosophila’da körelmifl kanat mutant allel taraf›ndan oluflturulur ve vg ile sembolize edilir. Normal uzun kanat ise + ya da vg+ olarak gösterilir. Bu durumda heterozigot bireyin genotipi vg + ya da vg vg+ fleklinde olur. Bir karakter üzerine etkili allellerin say›s› tür içinde de¤iflken olabilir. Ancak diploit say›da kromozom tafl›yan bir organizma, her kromozomdan birer çifte sahip oldu¤undan bu allellerden sadece iki tanesini tafl›r. Organizmalar heterozigot olarak bulunan allel çiftlerinin say›s›na göre de farkl› flekilde adland›r›l›r. Tek bir gen ya da allel çifti bak›m›ndan heterozigotlara monohibrit (Aa), iki gen bak›m›ndan heterozigotlara dihibrit (AaBb), üç gen bak›m›ndan heterezigot olanlara trihibrit (AaBbCc) ve çok say›da gen bak›m›ndan heterozigot organizmalara ise genel olarak polihibrit denir. Bir çaprazlamada, erkek ve difli olan atasal organizmalar haploit say›da genetik madde içeren gametlerini üretirler ve bu gametlerin birleflmesiyle (döllenme ya da fertilizasyon) yavru organizma meydana gelir. Çaprazlamadan elde edilen ilk yavrular ilk kuflak ya da F1 dölü ve F1 dölünün çaprazlanmas›yla elde edilen ikinci kuflak ise F2 dölü olarak sembolize edilir. Çaprazlama sonuçlar› gösterilirken kullan›lan bir genotip gösterme sembolü daha vard›r. Biliyoruz ki bir fenotipik özellikten sorumlu her allel çiftinde, allellerden en az bir tanesinin domimant olmas› bask›n fenotipin ifade edilmesi için yeterlidir. Bu nedenle, allel çiftlerinde, dominant olan›n yan›na yaln›zca bir - iflareti koyularak ayn› fenotipteki bireylerin homozigot ya da heterozigot olabilece¤i ifade edilmifl olur. Örne¤in: D- ifadesindeki - yerine D ya da d gelebilir. Böylece, bir dihibrit çapraz›n F2 dölünde, olas› fenotipik oranlar; 9 S-Dsar›-düz tohum 3 S-dd sar›-burufluk 3 ssDyeflil-düz ve 1 ssdd yeflil-burufluk fleklinde olabilecektir.

Tek bir gen ya da allel çifti bak›m›ndan heterozigotlara monohibrit (Aa), iki gen bak›m›ndan heterozigotlara dihibrit (AaBb), üç gen bak›m›ndan olanlara trihibrit (AaBbCc) ve çok say›da gen bak›m›ndan heterozigot organizmalara ise genel olarak polihibrit denir.

MONOH‹BR‹T ÇAPRAZLAMA VE MENDEL’‹N I. YASASI
Mendel ilk çaprazlamalar›nda, tek bir karakter bak›m›ndan z›t özelliklere sahip saf soy bitkileri çaprazlad› ve yeni tohumlardan yetiflen bitkilerin fenotipini inceledi. Elde etti¤i ilk kuflak döllerinin (F1) hepsinin yaln›zca atalardan birine benzedi¤ini, di¤er bir deyiflle ayn› fenotipte oldu¤unu gözlemledi. Örne¤in; sar› ve yeflil tohumlu bitkileri çaprazlad›¤›nda her zaman sar› tohum veren bitkiler elde etti. Yapt›¤› tüm çaprazlamalarda, gözledi¤i fenotipik özelliklerin cinsiyetle iliflkili olup olmad›¤›n› ise karfl›t çaprazlama (resiprokal çaprazlama) yaparak gösterdi. Yani sar› tohumlu bitkiyi bir seferinde difliden ( ) di¤er bir seferde erkek ( ) bitkiden alarak ya da tam tersi, yeflil tohumlu bitkiyi ayn› flekilde seçerek çaprazlamalar yapt› ve sonucun de¤iflmedi¤ini gözlemledi. Böylece, hangi varyetenin ana ya da baba oldu¤una ba¤l› olmaks›z›n ilk döldeki tüm bireylerin atalardan yaln›zca birine benzedi¤ini ortaya koydu. Mendel böylece o güne kadar inan›lan ana-babadan gelen karakterlerin kar›flarak döllere aktar›ld›¤› düflüncesine karfl›n, bir karaktere ait fenotiplerden bir tanesinin daha etkili oldu¤unu göstermifl oldu.

Karfl›t çaprazlama ya da resiprokal çaprazlama ilk çaprazlamada kullan›lan atasal bireylerden, erkek ve diflinin yerini de¤ifltirerek yap›lan ikinci çaprazlamaya denir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
Genetik

46

S O R U

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

çaprazlamalarda, alleller aras›nda tam dominantl›k iliflkisi vard›r. Bir Mendel’in yapt›¤› D‹KKA T allelin dominant bir etkiyle di¤er allelin (çekinik allel) fenotipik ifadesini tamamen bask›lad›¤›n› unutmay›n›z.
SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Mendel çal›flmalar›n› ilk elde etti¤i kufla¤›n (F1) bitkilerini kendi aras›nda çaprazlayarakAMAÇLARIMIZ sürdürdü. Elde etti¤i ikinci kuflakta (F2) çok ilginç sonuçlar elde etti. ‹kinci kuflakta, belirli bir orandaki bitkinin di¤er ataya da benzedi¤ini gördü, yani sar› tohum veren bitkilerin yan› s›ra yeflil tohum veren bitkilerde geliflti. Mendel çaprazlama ayr› ayr› di¤er yedi karakter içinde yapt› ve hepsinde yakK deneylerini ‹ T A P lafl›k olarak özelliklerin ayn› oranda ortaya ç›kt›klar›n› gözlemledi. Bu bulgular›n sonucunda, ana veya babaya ait olan ve ilk dölde gizli kalan bir karakterin ikinci dölün fenotipinde ortaya ç›kabilmesinin ancak ilk dölle tafl›nmas›yla mümkün TELEV‹ZYON olabilece¤ini ileri sürdü. Tablo 3.1’de verildi¤i gibi, Mendel yapt›¤› tüm monohibrit çaprazlama çal›flmalar› sonunda, yaklafl›k ayn› oranlar› elde ederek, bir monohibrit çaprazlaman›n fenotip oran›n›n 3:1 oldu¤unu buldu.
‹NTERNET

‹NTERNET

Tablo 3.1 Birbirine z›t yedi çift özelli¤in ve Mendel’in yapm›fl oldu¤u yedi monohibrit çapraz sonuçlar›n›n bir özeti.

Karakter Tohumlar

Z›t özellikler Düz-burufluk Sar›-yeflil

F1 sonuçlar› Hepsi düz Hepsi sar› Hepsi düzgün Hepsi yeflil Hepsi mor Hepsi eksensel Hepsi uzun

F2 sonuçlar› 5474 düz 1850 burufluk 6022 sar› 2001 yeflil 882 düzgün 299 bo¤umlu 428 yeflil 152 sar› 705 mor 224 beyaz 651 eksensel 207 terminal 787 uzun 277 bodur

F2 oran› 2,96:1 -3,01:1

Tohum zarflar›

Düzgün-bo¤umlu Yeflil-sar›

2,95:1 2,82:1 3,15:1 3,14:1 2,84:1

Çiçek rengi Çiçek durumu Gövde uzunlu¤u

Mor-beyaz Eksensel-terminal Uzun-bodur

Mendel’in yapt›¤› gibi bir monohibrit çaprazlamada ve F1 ve F2 döllerinin elde edilmesi genel olarak fiekil 3.1’de gösterildi¤i gibi flematize edilebilir. Bu örnekte, D alleli düz tohum, d alleli de burufluk tohum fenotipinden sorumludur. DD genotipinde, tohumlar› düz fenotipe sahip bezelye ile dd genotipinde ve burufluk tohumlara sahip bezelye bitkisi çaprazlanmaktad›r. Atasoylar›n her birinden meydana gelen tek tip gametler (D ve d) birleflerek tek tip F1 döllerini oluflturur. F1 dölleri genotip özellikleri bak›m›ndan heterozigot (Dd) olup, fenotip olarak düzgün tohum özelli¤ine sahiptir. F1 dölünün kendi aralar›nda çaprazlanmas›yla (kendilefltirilmesiyle) (F1 X F1) elde edilen F2 dölleri genotip ve fenotip olarak farkl› bir aç›l›m gösterirler. fiöyle ki, F2 dölünde tüm bireylerin 3/4 oran›nda dominant fenotipik özellik olan düzgün tohum, 1/4 oran›nda ise çekinik fenotipik özellik olan burufluk tohum meydana getirme olas›l›¤› vard›r. Fenotip oran›n›n bu flekilde 3:1 oran›nda ç›kmas›na ra¤men bitkilerin genotip oran› görüldü¤ü gibi farkl› bir flekilde 1 (DD) : 2 (Dd) : 1 (dd) olarak bulunur.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE
3. Ünite - Mendel Geneti¤i S O R U DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE

47
S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U

Monohibrit çaprazlamada fenotip oran› 3:1 ve genotip oran› 1:2:1’dir. D‹KKAT
S O R U

Dominant karaktere sahip döllerin genotipi homozigot (DD) ya da heterozigot (Dd) olaD‹KKAT bilece¤i için fenotipte benzer görünürler.
AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

fiekil 3.1 Düz ve burufluk K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ tohumlu bezelyeler aras›ndaki monohibrit çaprazlaman›n TK E L‹E V T‹ Z AY O PN flematik aç›klanmas›. Ergin bitki ve gametlerin, dominant düz TE LEV‹ZYON ‹ N olan TERNET özelli¤i için allel gen D, çekinik burufluk özelli¤i için olan d, bireyler ‹ Nve TERNET dikdörtgen gametler yuvarlak gösterilmektedir.

TKE L‹ E T V‹A Z YP ON

TELEV‹ZYON ‹NTERNET

‹NTERNET

Sadece bir gen çiftinin dikkate al›nd›¤› bir populasyonda, kaç farkl› SIRA çaprazlaman›n yap›laS‹ZDE bilece¤ini Z harfini kullanarak gösteriniz.
DÜfiÜNEL‹M Test Çaprazlama ile Monohibrit Genotipin Belirlenmesi

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M
Test çaprazlamas› (kontrol çaprazlamas› ya S da O geri R U çaprazlama) dominant fenotipli bireyin (AA ya da Aa), o karakter ya da D‹KKAT karakterler bak›m›ndan homozigot çekinik (aa) fenotipte olan bireyle efllefltirilmesine denir. SIRA S‹ZDE

Genotipleri hakk›nda fikir sahibi olmad›¤›m›z bir organizma ile yap›lan monohibS O R U genotiplere rit bir çaprazlamada, benzer fenotipik özellik gösteren döllerin farkl› sahip olabilecekleri düflünülebilir. Mendel günümüzde de bitki ve hayvan ›slah› çal›flmalar›nda geçerli olan bir metot gelifltirerek bu flekildeki D flüpheli ‹ K K A T genotipleri belirledi. Bu basit metot, bask›n bir fenotipik özellik gösteren bireyin, o karaktere ait genotipini belirlemek için yap›lan test çaprazlamas›d›r.
SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

48

Genetik

Test çaprazlamas›, bundan önce verilen monohibrit çaprazlaman›n F2 dölünde ortaya ç›kan dominant fenotipli bireylerin (DD ve Dd), ayn› karakter bak›m›ndan homozigot çekinik fenotipte olan (dd) bir bireyle çaprazlanmas› fleklinde yap›l›r (fiekil 3.2). Böylece genotiplerinin homozigot mu yoksa heterozigot mu oldu¤u test edilir. Buradan oluflacak döllerin fenotipi için görüldü¤ü gibi iki olas›l›k vard›r: 1. Döllerin tümü düzgün tohum biçimine ya da fenotipine sahip olabilir. Bu durumda, test edilen bitkinin genotipi homozigot dominantt›r (DD) (fiekil 3.2A). 2. Döllerin yar›s› düzgün, yar›s› da burufluk tohum biçimine sahip olabilir. Bu durumda test edilen bitkinin genotipi heterozigot (Dd) özelliktedir (fiekil 3.2B). Bu iki olas›l›ktan ortaya ç›kan duruma bak›larak genotip saptamas› yap›l›r. fiekil 3.1’de görüldü¤ü gibi, F2 dölünün bir k›sm› homozigot, bir k›sm› ise heterozigot genotiptedir. Bu nedenle bir genetik çaprazlamada ortaya ç›kan fenotip oran› ile genotip oran› birbirinden farkl› olmaktad›r. Test çaprazlamas› ile bask›n fenotipli bireyin genotipi kesin olarak belirlenirken, genetik çaprazlamalarda kullan›lacak olan atasal saf soylarda elde edilmifl olur.
fiekil 3.2

Monohibritler için test çaprazlama. (A) Homozigot düz tohumlu F1 dölü ile (B) heterozigot düz tohumlu bezelyenin çaprazlamas› ile genotiplerinin test edilmesi.

SIRA S‹ZDE

2

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Bir bitki türünde, gri ve mavi çiçekli bitkiler aras›ndaki çaprazlamada eflit oranlarda gri ve SIRA S‹ZDE mavi bitkiler elde edilmifltir. Ancak mavi x mavi çaprazlamas›nda ise sadece mavi çiçekli bireyler oluflmufltur. Buna göre mavi ve gri çiçekli bitkilerin genotipi hakk›nda ne söyleyebilirsiniz? D Ü fi Ü N E L ‹ M Mendel yapt›¤› S O R U tüm bu monohibrit çaprazlama deneylerinin sonucunda kal›t›mla ilgili afla¤›daki düflüncelerini ileri sürmüfltür: • Bir organizmada, belli bir genetik karakteri belirleyen ve çiftler halinde buD‹KKAT lunan kal›tsal faktörler (allel genler) bulunmaktad›r. • Karakterlerin oluflumundan sorumlu olan bu birim faktörler, F1’de oldu¤u SIRA S‹ZDE farkl› oldu¤unda, biri bask›n (dominant) di¤eri ise çekinikgibi birbirinden tir (resesiftir).
AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

SIRA S‹ZDE
3. Ünite - Mendel Geneti¤i

SIRA S‹ZDE

49
DÜfiÜNEL‹M S O R U

• Her karaktere ait kal›t›m faktörleri efley hücrelerine geliflimleri s›ras›nda eflit flekilde giderler. Böylece kal›tsal belirleyiciler her bir karaktere ait yaln›zca S O R U bir faktör tafl›yan efley hücreleri ile dölden döle aktar›l›rlar. Burada henüz o tarihlerde bilinmeyen mayoz bölünmenin I. anafaz›nda hoD ‹ K Kgerçekleflen AT molog kromozom ayr›lmas› tan›mlanmaktad›r. Çünkü allel çiftlerinin ayr›larak eflit olarak farkl› gametlere geçebilmesi, homolog kromozomlar›n I. mayoz’daki ayr›lmalar› sayesinSIRA S‹ZDE de gerçekleflir (Bkz. Ünite 2).
AMAÇLARIMIZ Monohibrit kal›t›m deneylerinden önemli bir sonuç olarak 1. Mendel Yasas› = Ayr›lma Yasas› ortaya ç›km›flt›r: Gametlerin oluflumu s›ras›nda çiftler halinde bulunan bir genin allellerinden her biri ayr›larak gametlere eflit olarak da¤›l›rlar. K ‹ T A P

DÜfiÜNEL‹M

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE
1. Mendel Yasas›: Gametlerin oluflumu AMAÇLARIMIZ s›ras›nda çiftler halinde bulunan bir genin allellerinden her biri ayr›larak gametlere K ‹ Teflit A P olarak da¤›l›rlar.

D‹H‹BR‹T ÇAPRAZLAMA VE MENDEL’‹N II. YASASI
Mendel monohibrit çaprazlamalar›n ard›ndan, iki karakter bak›m›ndan z›t özellik TELEV‹ZYON yap›yor. Sar› gösteren bezelye varyetelerini melezleyerek dihibrit çaprazlamalar ve düz tohumlu bitkiler ile yeflil ve burufluk tohumlu bitkileri çaprazl›yor ve mevsim sonunda elde etti¤i bezelyeleri inceliyor. F 1 dölünün hepsinde, monohibrit çaprazlamaya benzer bir flekilde, sar› ve düz tohumlu bask›n ‹olan fenotipi gözlüNTERN ET yor. Ertesi y›l, F1 bitkilerini kendi aralar›nda çaprazlad›¤›nda ise F2 dölünde, çok ilginç olarak de¤iflik oranlarda 4 farkl› fenotip grubu meydana geldi¤ini görüyor. Elde etti¤i toplam 556 tohumda, 315 tane sar›-düz, 108 tane yeflil-sar›, 101 tane sar›-burufluk ve 32 tane yeflil-burufluk özellikleri sapt›yor. Bunlardan ikisinin her iki atasal soyun fenotipine benzedi¤ini di¤er iki grubun yeni fenotip kombinasyonlar› oldu¤unu gözlüyor. Bu dört farkl› fenotipi 9:3:3:1 oran›nda elde ediyor. Mendel her bir özelli¤in kal›t›m›n› ayr› ayr› ele ald›¤›nda tohum biçimiSIRA bak›m›ndan toplam S‹ZDE 423 adet düzgün ve 133 adet burufluk (yaklafl›k 3:1 oran›nda) ortaya ç›kt›¤›n›, tohum rengi bak›m›ndan ise toplam 416 sar› ve 140 yeflil (yine yaklafl›k 3:1 oran›nDÜfiÜNEL‹M da) ortaya ç›kt›¤›n› sapt›yor. Bu sonuçlar tek tek ele al›nd›¤›nda monohibrit çaprazlamada elde edilen oranlarla ayn›yd›. Böylece söz konusu iki karekterin birbiS O R U rinden ba¤›ms›z olarak kal›t›ld›¤›n› ileri sürdü. Dihibrit çaprazlamada fenotip oran› 9:3:3:1’dir.
D‹KKAT

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

Bir dihibrit çaprazlama fiekil. 3.3.’de ayr›nt›l› bir flekilde flematize edilmektedir. SIRA S‹ZDE Burada, SSDD ve ssdd gibi homozigot bireyler yaln›zca tek tip gamet üretirler. Bundan dolay› farkl› allellere sahip saf atalar›n yavrular› (F1) SsDd heterozigot geAMAÇLARIMIZ notipte bireyler olacakt›r. Bir SsDd dihibrit bitkisinin gametlerinde ise bu iki gene ait allellerin, SD, Sd, sD ve sd kombinasyonlar›n› oluflturabilecek flekilde bir araya gelme olas›l›klar› vard›r. Her bir atadan üretilme olas›l›¤› olan dört fakl› gamet soK ‹ T A P nuç olarak 16 farkl› kombinasyonlarda bir araya gelip farkl› genotip ve fenotiplerde döller oluflturabileceklerdir. Bask›n atasal fenotipin ortaya ç›kma olas›l›¤› 9/16 ve çekinik atasal fenotipin oluflma flans› 1/16 iken, atasal olmayan yeni fenotipleTELEV‹ZYON rin meydana gelme olas›l›¤› ise 3/16 olur. Böylece dihibrit kal›t›mda, F2 dölündeki fenotipik aç›l›m›n oran› 9:3:3:1 olurken genotip oran›n›n çok farkl› oldu¤u görülür. Say›s› artan gametlerin olas› kombinasyonlar› ile ortaya ç›kan fenotip ve genotipler Punnet karesi çizilerek kolayca gösterilebilir. ‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P
Punnett karesi R.C. Punnet taraf›ndan gelifltirilen, difli TELEV‹ZYON atan›n olas› gametlerinin dikey sütuna, erkek atan›n olas› gametlerinin ise yatay sütuna yerlefltirilerek, birleflme olas›l›klar›n›n ‹NTERNET gösterildi¤i tablodur.

50

Genetik

SIRA S‹ZDE

3

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Meyve sine¤inde melanogaster) normal uzun kanat (V) k›sa kanat (v) üzerine ve normal SIRA (D. S‹ZDE vücut rengi kahverengi (E) ise siyah renge dominant etki gösterir. K›sa kanatl›-kahverengi sinekler ve uzun kanatl›-siyah renkli sineklerin saf soylar› aras›nda yapaca¤›n›z bir çaprazDÜfiÜNEL ‹M lamada: 1) atalar›n genotipi nas›ld›r ve hangi tip gamet üretirler? 2) F1 döllerinin fenotip ve genotipleri nas›l ve hangi olas›l›klarda ortaya ç›kar? 3) F2 döllerinin fenotip ve genotipleri nas›l ve hangiSolas›l›klarda ortaya ç›kar? Hepsini çaprazlama flemas›yla bulmaya çal›fl›n›z. O R U
D‹KKAT

D‹K K A T 3.3 fiekil

burufluk tohumlu bitkiler aras›nda dihibrit AMAÇLARIMIZ çaprazlaman›n flematik aç›klanmas› ve elde Kedilen ‹ T A F1 P ve F2 döllerinin fenotip ve genotip oranlar›.
TELEV‹ZYON

SIRA düz S‹ZDE ve yeflil-

Bezelyelerde, sar›-

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

3. Ünite - Mendel Geneti¤i

51

Test Çaprazlama ile Dihibrit Genotipin Belirlenmesi
Bir monohibrit çaprazlamada oldu¤u gibi, dihbrit çaprazlama sonucunda oluflan fenotip ve genotip oranlar›n›n da ayn› olmad›¤›n› görürüz. Burada da, F2 dölünde ortaya ç›kan bask›n fenotipli bireylerin genotipine dikkatle bak›l›rsa bir k›sm›n›n homozigot, di¤er k›sm›n›n ise heterozigot özellikte oldu¤u görülecektir. Allellerin dominatl›k ve resesiflik özelliklerine ba¤l› olarak benzer fenotipteki bireyler farkl› genotiplere sahip olabilmektedir. Yine bir bireyin genotipinin homozigotmu yoksa heterozigotmu oldu¤unu test etmek için dihibritlerde de test çaprazlama yap›l›r. fiekil. 3.4’de görüldü¤ü gibi homozigot sar› ve düz tohumlara sahip bezelye bitkileri (SSDD ve SsDd) ayn› özellikler bak›m›ndan z›t fenotipe sahip homozigot resesif bitkiyle (ssdd) çaprazland›¤›nda, hepsi sar› ve düz tohumlu olan bitkiler meydana gelir (fiekil 3.4A). Ancak heterozigot genomdaki sar› ve düz tohumlu bitki çaprazland›¤›nda, atasal fenotiplerin yan› s›ra iki yeni fenotip ortaya ç›kabilir (fiekil 3.4B). Buda bize genotipini bilmedi¤imiz bir organizman›n en az›ndan söz konusu karakterleri bak›m›ndan homozigotmu yoksa heterozigotmu oldu¤unu gösterecektir.
fiekil 3.4

Dihibritler için test çaprazlama. (A) Homozigot sar›-düz tohumlu F1 dölü ve (B) heterozigot sar›-düz tohumlu bezelyenin homozigot resesif ile çaprazlanmas›yla genotiplerinin test edilmesi.

Farelerde siyah k›l (S) rengi kahverengiye (s) ve k›sa k›ll›l›k (K) uzun k›ll›l›k SIRA S‹ZDE (k) üzerine dominantt›r. F1 dölünde meydana gelen siyah-k›sa k›ll› fareler test çaprazlama yap›ld›¤›nda 1/4 oran›nda dört farkl› fenotip ve genotipe sahip fareler elde ediliyor. Bunun nedeniDÜfiÜNEL‹M ni F1 bireyinin genotipi aç›s›ndan de¤erlendiriniz.
S O R önemli U Mendel’in bu flekilde yapt›¤› dihibrit çaprazlama deneylerinden bir sonuç olarak 2. Mendel Yasas› = Ba¤›ms›z Da¤›l›m Yasas› ortaya ç›km›flt›r: Gamet oluflumu s›ras›nda, birbirinden ayr›lan farkl› genlere ait allelerDbirbirlerinden ba‹KKAT ¤›ms›z olarak ayr›l›r ve rastgele da¤›larak efley hücrelerinde bir araya gelirler. Mendel’in burada seçti¤i farkl› karaktere ait alleler, farkl› kromozomlar üzerinde SIRA S‹ZDE bulundu¤u için yavru hücrelere geçiflleri birbirinden ba¤›ms›zd›r. Farkl› karakterlere ait allellerin oluflan gametlerde biraraya gelme durumlar› birbirbirinden ba¤›ms›z bir aç›l›m gösterir ve hibritlik derecesine ba¤l› olarak çok de¤iflik allel komAMAÇLARIMIZ binasyonlar› içeren farkl› gametler meydana gelir.

4

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U
2. Mendel Yasas›: Gamet oluflumu s›ras›nda, D‹K KAT birbirinden ayr›lan farkl› genlere ait alleler birbirlerinden ba¤›ms›z olarak ayr›l›r ve rastgele SIRA S‹ZDE da¤›larak efley hücrelerinde bir araya gelirler.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

52

Genetik

MENDEL YASALARININ MAYOZ BÖLÜNME ‹LE AÇIKLANMASI
Mendel çal›flmalar›n› yap›p, bulgular›n› bilim dünyas›na sunarken, kromozomlar ve mayoz bölünme ile ilgili bilimsel bir veri yoktu. Mendel’in kal›t›ma ait temel prensipleri ortaya ç›karmas›ndan tam 14 y›l sonra 1879’da Walter Fleming kromozomlar› keflfetti. Kromozomlar›n kal›t›m olay›ndaki rolü, fonksiyonu ve davran›fl› ancak 1902 y›l›nda Walter Sutton ve Theodor Boveri’nin mayoz bölünme olay›n› incelemeleri sayesinde anlafl›ld› ve böylece kal›t›m›n kromozom teorisi bu iki araflt›rmac›ya mal edildi. fiimdi, fiekil 3.5’de gösterildi¤i gibi Mendel yasalar›n›n günümüzde çok iyi anlafl›lm›fl olan mayoz bölünmedeki karfl›l›klar›n›n neler oldu¤unu s›ras›yla gözden geçirelim: SIRA ilk S‹ZDE • Mendel olarak yapt›¤› monohibrit çaprazlamalar ile kal›t›m birimlerinin atalarda homolog kromozomlarda çiftler halinde oldu¤unu ve bu çiftlerin bir flekilde birbirinden ayr›ld›¤›n› tespit etmiflti. Gerçekten de kromozomlar DÜfiÜNEL‹M fiekil 3.5’de görüldü¤ü gibi ana-baba orijinli olarak çift halde (homolog kromozomlar) bulunur ve 1. mayozun metafaz pla¤›nda farkl› pozisyonlarda S O R U ve anafaz safhas›nda birbirinden ayr›l›rlar (Bkz: ünite 2). yer alabilirler fiekil 3.5’deki D ‹S K ve K Ad T genlerini tafl›yan kromozomlar›n ayr›l›m›n› birer monohibrit çaprazlama gibi inceleyiniz. • Mendel yapt›¤› dihibrit çaprazlamalar sonras›nda ise, ayr› kromozomlarda bulunan kal›t›m birimlerinin birbirinden tamamen ba¤›ms›z olarak tesadüfi bir AMAÇLARIMIZ düzen içinde ayr›ld›¤›n› ileri sürmüfltü. Mayoz bölünme s›ras›nda, farkl› homolog kromozomlar i¤ ipliklerine ba¤lanarak çeflitli kombinasyonlarda ba¤›ms›z olarak ekvator düzleme dizilirler ve tesadüfi bir flekilde gametlere K ‹ T E¤er A P krossingover meydana gelmiflse gametlerin genotip çeflitlili¤i ayr›l›rlar. daha da artar (fiekil 3.5).
TELEV‹ZYON
PROFAZ 1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

fiekil 3.5

Mayoz bölünme ile Mendel yasalar›n›n aç›klanmas›. Ayn› homolog ‹N TERNET kromozomdaki heterozigot genler ve ayn› zamanda farkl› homolog kromozomlardaki genlerin mayoz sonucu gametlere da¤›l›m olas›l›klar›. Farkl› homolog kromozomlar›n kromatitleri aras›ndaki krossing-overe dikkat ediniz.

‹NTERNET

METAFAZ 1

METAFAZ 2

GAMETLER

3. Ünite - Mendel Geneti¤i

53

Homolog kromozomlar›n ba¤›ms›z da¤›l›m yasas›na göre belli kombinasyonlarda bir araya gelerek ayr›lmas› genetik çeflitlenmenin en önemli kaynaklar›ndan birisidir. Diploit bir hücreden mayoz sonunda meydana gelme olas›l›¤› olan gamet çeflidi say›s› Tablo 3.2’de verildi¤i gibi içerdi¤i kromozom say›s›na ba¤l› olarak artmaktad›r. Örne¤in; insanda 23 çift homolog kromozom oldu¤una göre erkek ya da difli bireyde oluflabilecek gamet çeflidi say›s› da 223 ≅ 8 milyondan fazla bir de¤erde olacakt›r. Döllenme s›ras›nda ise her iki ebeveynden gelen (8x106) olas›l›ktaki gametin bir araya gelebilme flans› (8 x 106)2 = (64 x 1012)’dir. Oluflacak her yavru birey, 64 x 1012 = 64 trilyon potansiyel genetik olas›l›ktan sadece birini temsil eder. Bu da ayn› anne ve babadan do¤an kardefllerin ayn› kromozomal yap› ve kombinasyona sahip olma flans› için 64 trilyon olas›l›k oldu¤unu gösterir. Burada sözü edilen gamet çeflitlili¤i sadece homolog kromozomlar›n efley hücrelerindeki yerleflim düzeni bak›m›ndan ortaya ç›kan bir çeflitlenmedir. Ancak bunun d›fl›nda, mayoz bölünmenin bafllang›c›nda profaz I safhas›nda homolog kromozomlar aras›nda baz› bölgelerin karfl›l›kl› yer de¤ifltirdi¤i (krossingover) de düflünülecek olursa, asl›nda oluflan gametlerin çok daha farkl› kromozom yap› ve yerleflim düzeninde olaca¤› ortaya ç›kar. Bu özellikleri nedeniyle, mayoz bölünme efleyli üreyen canl›lar için bafll› bafl›na bir çeflitlenme (varyasyon) kayna¤›d›r. Bir tür içindeki bireylerin birbirlerine ve hatta ebeveynlerine t›pa t›p benzememesinin temel nedeni mayoz bölünme s›ras›nda oluflan bu çeflitlenme mekanizmas›d›r.

MENDEL GENET‹⁄‹NDE MATEMAT‹KSEL YAKLAfiIMLAR
Mendel geneti¤inde, birden fazla ba¤›ms›z allel çiftlerinin yer ald›¤› çaprazlamalarda, meydana gelebilecek gamet çefliti, fenotip ve genotip kombinasyon say›lar› basit matematiksel yöntemlerle hesaplanabilir. Allel çiftlerindeki her bir üyenin dominantl›¤›n›n ve ba¤›ms›z da¤›l›m›n›n yer ald›¤› bir dihibrit çaprazlamada, beklenen F2 fenotip sonucu Aa ve Bb olarak iki gen çiftinin ürünüdür. Cebirsel olarak (3 + 1) (3 + 1) ya da (3 + 1)2 fleklinde yaz›l›r ve aç›l›m› 9 + 3 + 3 + 1’dir. Bu da daha önce gördü¤ünüz bir dihibrit çaprazlamada elde edilen 9:3:3:1 oran›na karfl›l›k gelmektedir. Bu hesaplama ayn› flekilde farkl› allel çifti say›lar›na göre de yap›labilir. Tablo 3.2’de özetlendi¤i gibi, bir melezin heterozigot gen çifti say›s› (n) göz önüne al›narak kaç çeflit efley hücresi meydana getirebilece¤i 2n, fenotip gruplar›n›n say›s› da yine 2n ve genotip gruplar›n›n say›s› ise 3n formülü ile hesaplanabilir. Ayr›ca çaprazlama sonucu oluflabilecek fenotip ve genotip çeflit say›s›, bilinen oranlar üzerinden farkl› bir yolla da hesaplanabilir. Örne¤in; bir dihibrit çaprazlamada (UuDd), her bir karakter için olan allel çiftleri birer monohibrit çaprazlama (3:1 ya da 3/4:1/4 oran›nda) olarak ayr› ele al›n›r. Örne¤in: U- allel çiftinin fenotipik ifade oran› 3/4, uu allel çiftinin fenotipik ifade oran› ise 1/4’tür. Bu oranlar, tüm çaprazlamalarda geçerli oldu¤u için, farkl› fenotiplerdeki dihibrit ve trihibrit bireylerin fenotip oranlar›n› hesaplamada kullan›l›r. Örne¤in; U-D-, U-dd, ve uudd fenotiplerinin olas›l›klar› bu oranlar›n çarp›m›yla kolayca hesaplan›r; U- D- => 3/4 x 3/4 = 9/16 U-dd => 3/4 x 1/4 = 3/16 1/4 x 1/4 = 1/16 uudd => AaBbCcDdEeFf x AaBbCcDdEeFf genotiplerinde iki organizman›n çaprazland›¤›n› farzedin. SIRA S‹ZDE Böyle bir çaprazlamada: 1) Her bir birey kaç çeflit gamet üretebilir? 2) Döller aras›nda AAbbCcDDeeFf genotipli bireylerin meydana gelme olas›l›¤› nedir?
DÜfiÜNEL‹M S O R U

6

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

54
Tablo 3.2 Tam dominantl›¤›n oldu¤u çaprazlama koflullar›nda allel çiftleri say›s›na göre olas› gamet, fenotip ve genotip say›lar›.

Genetik

Heterozigot çiftlerin say›s› 1 2 3 4 n

Gamet çeflitlerinin F2 genotip say›s› say›s› 2 4 8 16 2n 3 9 27 81 3n

F2 fenotip say›s› 2 4 8 16 2n

Khi-kare Analizi ile Mendel Geneti¤indeki Olas›l›klar›n Hesaplanmas›
Mendel prensipleri bir genin allelleri birbirinden ba¤›ms›z olarak rastgele hareket edebiliyorlarsa ve aralar›nda tam bir dominantl›k etkileflimi var ise uygulanabilir. Fakat flansa ba¤l› olarak ya da sonraki ünitelerde anlat›laca¤› gibi çeflitli gen etkileflimleri nedeniyle her zaman beklenen fenotip oranlar› gözlenmeyebilir. ‹flte yap›lan çaprazlama çal›flmalar›n›n Mendel yasalar›ndaki oranlara uygunlu¤u ya da bu oranlardan sapma derecesi bir istatistiksel yöntem olan Khi-kare analizi ile de¤erlendirilir. Khi-kare serbestlik derecesinin bir ölçüsüdür. fiansa ba¤l› sapmalar için kabul edilebilir bir de¤er vard›r. Sapma oran› bu kabul edilebilir s›n›rlarda oldu¤u sürece yap›lan genetik çaprazlama verilerinin Mendel oranlar›na uygun oldu¤undan söz edilebilir. Ancak sapma oran› bu de¤erden yüksek ise Mendel kal›t›m oranlar›ndan çeflitli mekanizmalar nedeniyle sapma oldu¤u sonucuna var›l›r. Bir Khi-kare analizinde, çok say›da yap›lan çaprazlama sonucunda elde edilen veriler gözlenen de¤erler olarak ele al›n›r. Mendel yasalar›na göre oluflmas› beklenen hipotetik veriler ise beklenen de¤erler olarak ele al›n›r. Test bu de¤erler kullan›larak olas›l›klar ve gözlemler üzerine gelifltirilmifl olan X2 = ∑(G-B)2/B formülü (∑ = Toplam, G = Gözlenen de¤er ve B = Beklenen de¤er) ile yap›l›r. Bunun için öncelikle gözlenen ve beklenen de¤erler aras›ndaki fark bulunur. Fark›n karesi al›narak beklenen de¤er say›s›na bölünür ve elde edilen say› khi-kare (X2) de¤eri olarak ifade edilir. Her fenotip grubu için hesaplanan X2 de¤erleri toplam› ∑X2 olarak yaz›l›r. Di¤er yandan, Khi-kare formülüyle bulunan de¤erin yorumlanabilmesi, her bir çal›flma için hesaplanan bir serbestlik derecesi (SD) de¤erine ba¤l›d›r. Bu de¤er ortaya ç›kan fenotip grubu say›s›n›n (n) bir eksi¤idir (SD = n - 1). Örne¤in; bir monohibrit çaprazlama için serbestlik derecesi SD = 2 - 1 = 1 iken, bir dihibrit çaprazlama için SD = 4 - 1 = 3’tür. Bu serbestlik derecesi, elde edilen say›sal bilgilerin de¤erlendirildi¤i bir olas›l›k tablosunda (Tablo 3.3) dikey sütunda yer al›r. Tablonun yatay sütunlar›nda ise olas›l›k de¤erleri bulunur. Formüle göre hesaplanan ∑X2 de¤erinin, serbestlik derecesinin bulundu¤u yatay sütun üzerinde hangi olas›l›k de¤erine karfl›l›k geldi¤i belirlenir. Saptanan bu olas›l›k de¤eri, 0.05’ten büyük ise elde edilen çaprazlama verilerinin Mendel oranlar›na uygun oldu¤u ve sapma göstermedi¤i, aradaki fark›n flansa ba¤l› olarak meydana geldi¤i kabul edilir. Ancak saptanan olas›l›k de¤eri 0.05 veya daha küçük ise, bu kal›t›m örne¤inde Mendel oranlar›ndan ve kal›t›m mekanizmas›ndan sapma oldu¤u ve farkl› kal›t›m mekanizmalar›n›n olabilece¤i sonucuna var›l›r. Olas›l›k de¤eri 0.01 veya daha küçük ise sapma çok önemlidir, 0.001 veya daha küçük ise sapma çok fazla önemlidir de¤erlendirmesi yap›l›r.

Çaprazlama çal›flmalar›n›n Mendel yasalar›ndaki oranlara uygunlu¤u ya da bu oranlardan sapma derecesi bir istatistiksel yöntem olan Khi-kare analizi ile de¤erlendirilir.

3. Ünite - Mendel Geneti¤i

55
Tablo 3.3 Çeflitli serbestlik derecelerine göre Khi-kare (X2) olas›l›klar›. 0.05’den büyük p de¤erleri gölgelendirilmifltir.

Serbestlik derecesi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Olas›l›k (p) de¤erleri 0.90 0.02 0.21 0.58 1.06 1.61 2.20 2.83 3.49 4.17 4.87 0.50 0.46 1.39 2.37 3.36 4.35 5.35 6.35 7.34 8.34 9.34 0.20 1.64 3.22 4.64 5.99 7.29 8.56 9.80 11.03 12.24 13.44 0.05 3.84 5.99 7.82 9.49 11.07 12.59 14.07 15.51 16.92 18.31 X2 De¤erleri 0.01 6.64 9.21 11.35 13.28 15.09 16.81 18.48 20.09 21.67 23.21 0.001 10.83 13.82 16.27 18.47 20.52 22.46 24.32 26.13 27.88 29.59

fiimdi Khi-Kare testini bir örnek üzerinde, kolaylaflt›rmak amac›yla bir tablo oluflturarak uygulayal›m (Tablo 3.4). Beyaz çiçek renginin (T) pembe çiçek rengine (t) dominant oldu¤u bir bitki kendilefltiriliyor (F1 x F1). Monohibrit çaprazlama sonucunda toplam 400 yavru bitki elde edilmifl ve bunlardan 312 tanesinin beyaz, 88 tanesinin renkli çiçek açt›¤› saptanm›fl olsun.
Fenotip Beyaz 3/4 (TT, Tt) Pembe 1/4 (tt) Toplam Gözlenen (G) 312 Beklenen (B) 3/4(400) = 300 Sapma (G - B) 320-300 = +12 (G - B)2 (+12)2 =144 (G - B)2/B 0,48

Tablo 3.4 Khi-kare testi.

88

1/4(400) = 100

80-100 = -12

(-12)2 = 144

1.44

400

∑X2 = 1,92 p>0.05

Bu çaprazlamadan elde edilen sonucun Mendel oranlar›na uyup uymad›¤›n› X2 = ∑(G - B)2/B formülü ile de¤erlendirmek için tablo 3.4 üzerinde s›ras›yla yapaca¤›m›z ifllemler flunlard›r: 1. Serbestlik derecesi (SD) de¤erini bulunur. Bunun için fenotip grubu say›s›n›n bir eksi¤i al›n›r ve SD = 2 - 1 = 1 olarak hesaplan›r. 2. Monohibrit kal›t›m oran›na (3:1) göre beklenen de¤erler hesaplan›r. Bunun için 400 bitkinin 3/4’ü olan 300 beyaz ve 1/4’ü olan 100 renkli çiçek beklenen say›lar›n› verir. 3. Gözlenen ve beklenen de¤erin fark› (G - B) bulunur. Beyaz çiçekler için 312 - 300 = 12 ve renkliler için 88 - 100 = -12 olarak hesaplan›r. 4. Fark›n karesi al›n›r ve beklenen say›ya bölünür (G -B)2. (+12)2 = 144 144/300 = 0,48 2 (-12) = 144 144/100 = 1,44

56

Genetik

5. Bu de¤erler toplan›r ve ∑X2 =0,48+1,44=1,92 olarak bulunur. 6. 1,92 de¤erinin tablo 3.4’de karfl›l›k geldi¤i olas›l›k de¤eri SD = 1’in bulundu¤u yatay sütunda belirlenir. Olas›l›k de¤erinin (p) 0.05’ten büyük oldu¤u bulunur (p>0.05). Bu sonuç, çaprazlamada Mendel monohibrit oranlar›na (3:1) uygun sonuçlar al›nd›¤›n› gösterir. Sapma flansa ba¤l› olarak meydana gelmifltir ve önemli de¤ildir.
SIRA S‹ZDE

5

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Bezelyelerde gövde uzunlu¤u (U) bodur gövdeye (u) dominantt›r. Yap›lan bir monohibrit SIRA S‹ZDE çaprazlama sonucu toplam 50 bitkiden 30 uzun 20 bodur olarak gözleniyor. Bu karakterlerin basitçe kal›t›ld›¤›na inan›l›yor. Bunun do¤ru olup olmad›¤›n› yani Mendel yasalar›nÜNEL‹M D Ü fisonuçlara daki beklenen uyup uymad›¤›n› Khi-kare testi uygulayarak gösteriniz.
S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

3. Ünite - Mendel Geneti¤i

57

Özet
AM A Ç

1

Mendel’in baflar›l› olmas›n› sa¤layan faktörleri anlatabilmek ve Mendel geneti¤i ile iliflkin kavramlar› tan›mlayabilmek. Mendel’i baflar›ya götüren en önemli nedenler; deneysel organizma olarak yetifltirilmesi kolay ve hermafrodit bir bitki olan bezelyeyi seçmifl olmas›, z›t karakterleri deneylerinde tek olarak ele almas› ve sonuçlar›n› matematiksel yöntemlerle analiz etmesi olmufltur. Mendel’in yapt›¤› çal›flmalar› ve ortaya ç›kard›¤› prensipleri daha iyi anlayabilmek için, kromozomal kal›t›m›n temelini oluflturan otozom, gonozom, homolog kromozom ve allel kavramlar› ile çaprazlama, hibritlik, heterozigotluk ve homozigotluk gibi ifadeler aç›klanm›flt›r. Bir karakterin döllere aktar›lma özelliklerini monohibrit çaprazlama ile gösterebilmek ve Mendel’in I. Yasas›n› aç›klayabilmek. Mendel monohibrit çaprazlamalar ile hangi varyetenin ana ya da baba oldu¤una ba¤l› olmaks›z›n ilk dölün tüm bireylerinin atalardan yaln›zca birine benzedi¤ini gösterdi. Bir karaktere ait fenotiplerden bir tanesi di¤erine dominant etki göstermekteydi. ‹lk kuflak bitkilerin kendi aras›nda çaprazlanmas›yla elde edilen ikinci kuflakta ise bireylerin 3/4 oran›nda dominant ve 1/4 oran›nda çekinik fenotip gösterdi¤ini buldu. Benzer fenotip gösteren döllerin olas› farkl› genotiplerini ise test çaprazlama ile belirledi. Bunun için dominant fenotipli bireyleri ayn› karakter bak›m›ndan homozigot çekinik fenotipte olan bir bireyle çaprazlad›. Monohibrit çaprazlamalar sonucunda 1. Mendel yasas› ortaya ç›kt›: Gametlerin oluflumu s›ras›nda çiftler halinde bulunan bir genin allellerinden her biri ayr›larak gametlere eflit olarak da¤›l›rlar. ‹ki farkl› karakterin döllere aktar›lma özelliklerini dihibrit çaprazlama ile gösterebilmek ve Mendel’in II. Yasas›n› aç›klayabilmek. Mendel, yapt›¤› dihibrit çaprazlamalar sonras›nda ise farkl› karakterlerden sorumlu olan birim faktörlerin gametlere birbirinden ba¤›ms›z olarak geçebilme özelli¤inde oldu¤unu belirtmifltir. Ba¤›ms›z da¤›l›m ya da 2. Mendel yasas› olarak bilinen bu önermenin gerçekleflmesi, farkl› karakterlerden sorumlu olan kal›t›m birimleri yani allel çiftlerinin, farkl› kromozomlar üzerinde yer almas›n› gerektirir. Mendel’in seçti¤i, farkl› ka-

rakterlerden sorumlu olan genler, farkl› kromozomlar üzerinde bulundu¤u için ba¤›ms›z ayr›fl›m gösterebilmifl ve farkl› fenotip gruplar›n›n oluflumunu sa¤lam›flt›r. Mendel yasalar›n› mayoz bölünme ile iliflkilendirebilmek. Mendel’in “ayr›lma yasas›” kal›t›m birimlerinin birbirinden ayr›larak eflit olarak gametlere aktar›ld›¤›n› ifade eder. Bu olay mayoz bölünme s›ras›nda, homolog kromozomlar›n ayr›lmas› ile gerçekleflir. Mendel’in “ba¤›ms›z ayr›fl›m yasas›” ise gametlere ayr›lan kal›t›m birimlerinin birbirinden ba¤›ms›z hareket etti¤ini öne sürer. Mayoz bölünmede kromozomlar›n gelifligüzel ya da tesadüfi flekilde s›ralanarak, yavru hücrelere de¤iflik kombinasyonlarda geçifli, gametlerdeki allel kombinasyonu çeflitlili¤inin temelini oluflturur. Farkl› kromozomlarda bulunan, farkl› karakterlere ait allellerin de gametlere da¤›l›m› ve farkl› kombinasyonlarda bir araya gelmeleri de Ba¤›ms›z Ayr›fl›m Yasas›’n›n bir kan›t›d›r. Mendel geneti¤ine göre yap›lan çaprazlama verilerini matematiksel yaklafl›mlar ile de¤erlendirebilmek. Bir dihibrit çaprazlamada beklenen F 2 fenotip sonucu iki gen çiftinin ürünü oldu¤u için (3 + 1) (3 + 1) ya da (3 + 1)2 olarak hesaplan›r ve aç›l›m› 9 + 3 + 3 + 1’dir. Bu hesaplama ayn› flekilde farkl› allel çifti say›s›na göre yap›labilir. Bir melezin heterozigot gen çifti say›s› (n) göz önüne al›narak meydana getirebilece¤i farkl› efley hücresi say›s› 2n, fenotip say›s› 2n ve genotip say›s› ise 3n formülü ile hesaplanabilir. Bir dihibrit çaprazlamada, her karakter için olan allel çiftleri birer monohibrit çaprazlama olarak ayr› ayr› ele al›n›r. Bu oranlar çarp›l›r 3/4 x 1/4 = 3/16 olarak fenotip oarnlar› bulunur. Khi-Kare testi, genetik çaprazlama deneylerine ait verilerin, Mendel ayr›fl›m oranlar›na uygunlu¤unu denetleyen bir analizdir. X2=Σ(Gözlenen-Beklenen)2/Beklenen formülü ile hesaplanan X2 de¤erinin olas›l›k tablosundaki yeri belirlenerek, gözlenen varyasyonlar›n flansa ba¤l› olup olmad›¤›na karar verilir. Olas›l›k de¤eri, 0.05’ten büyük ise sapma önemsizdir, sonuçlar Mendel oranlar›na uygundur. Ancak, olas›l›k de¤eri, 0.05 ve daha küçük ise, sapman›n önemlidir ve flansa ba¤l› olarak meydana gelmedi¤i sonucuna var›l›r.

A M A Ç

4

AM A Ç

2

A M A Ç

5

A M A Ç

3

58

Genetik

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi Mendel’i baflar›ya götüren nedenlerden biri de¤ildir? a. Z›t karakterlere sahip varyeteler seçmesi b. Saf soylar kullanmas› c. Fazla say›da veri toplamas› d. Mayoz bölünmeyi iyi biliyor olmas› e. Verileri istatistiksel olarak analiz etmesi 2. Afla¤›daki allel genlere ait ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Bir karakterin oluflumundan sorumludurlar b. Homolog kromozomlar üzerinde bulunurlar c. Gamet hücrelerinde çift halde bulunurlar d. Mayoz bölünme s›ras›nda ayr›l›rlar e. Ayn› ya da farkl› özellikte olabilirler 3. Bir insan somatik hücresine ait otozom ve gonozom say›lar› hangi seçenekte do¤ru olarak verilmifltir? a. 20 çift otozom, 2 çift gonozom b. 22 çift otozom, 1 çift gonozom c. 1 çift otozom, 22 çift gonozom d. 2 çift otozom, 22 çift gonozom e. 46 çift otozom, 1 çift gonozom 4. Afla¤›dakilerden hangisi bir test çaprazlamas›d›r? a. AA x Aa b. Aa x Aa c. AA x AA d. Aa x aa e. aa x aa 5. Afla¤›daki ifadelerden hangisi monohibrit çaprazlama için söylenemez? a. F1 neslinde tek bir fenotip grubu oluflur b. Atasal bireyler iki karakter bak›m›ndan farkl›d›r c. F2 neslinde iki fenotip grubu oluflur d. Gen allelleri aras›ndaki etkileflimi yans›t›r e. F2 neslinde üç genotip grubu oluflur 6. Afla¤›daki ifadelerden hangisi dihibrit çaprazlama için söylenemez? a. F1 neslinde iki fenotip grubu oluflur b. F2 neslinde dört fenotip grubu oluflur c. F2 neslinde dokuz genotip grubu oluflur d. Atasal bireyler iki karakter bak›m›ndan farkl›d›r e. Farkl› genlerin fenotipik aç›l›mlar›n› yans›t›r 7. Mendel’in 2. yasas› için afla¤›daki ifadelerden hangisini do¤rudur? a. Bir genin alleleri ba¤›ms›z olarak birbirinden ayr›l›rlar ve rastgele gametlerde bir araya gelirler b. Bir genin alleleri birbirine ba¤l› olarak rastgele gametlerde bir araya gelirler c. Birden fazla genin alleleri birbirinden ba¤›ms›z ve rastgele gametlerde bir araya gelirler d. Birden fazla genin alleleri birbirine ba¤l› olarak rastgele gametlerde bir araya gelirler e. Gametler ba¤›ms›z olarak birbirinden ayr›l›r ve rastgele bireylere da¤›l›rlar 8. Bir genin allelleri mayoz bölünmenin hangi evresinde birbirinden ayr›l›rlar? a. Profaz I’de b. Anafaz II’de c. Metafaz I’de d. Metafaz II’de e. Anafaz I’de 9. Üç adet heterozigot gen çifti olan bir trihibrit kaç çeflit gamet meydana getirebilir? a. 3 b. 6 c. 8 d. 9 e. 12 10. ‹ki uzun kanatl› ve siyah gözlü (UuSs) meyve sine¤i çaprazlan›yor. F1 dölünde 100 sinekten 60 tanesi uzun, 20 tanesi bodur olarak gözleniyor. Bu karakterlerin Mendel yasalar›ndaki beklenen oranlara uyup uymad›¤› Khi-kare yöntemiyle analiz ediliyor. Analiz sonuçlar›na göre afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. ΣX2= 12 ve p<0.001, çok önemli sapma vard›r b. ΣX2= 2 ve p>0.05, beklenen oranlara uygundur c. ΣX2= 2 ve p<0.05, önemli sapma vard›r d. ΣX2= 12 ve p>0.001, çok önemli sapma vard›r e. ΣX2= 12 ve p<0.05, beklenen oranlara uygundur

3. Ünite - Mendel Geneti¤i

59

Yaflam›n ‹çinden
DÜNYADA GEN ÇEfi‹TL‹L‹⁄‹N‹N KORUNMASI Bu ünitede gördü¤ümüz gibi, bir organizman›n nas›l olaca¤›n›n bilgisi gametlerin birleflmesiyle oluflan tohumlar›n genleri taraf›ndan belirlenmektedir. Yeryüzünde bulunan tüm canl›lar›n genleri, birbirine gereksinim duyan canl›lar ve özellikle de insanlar için çok önemlidir. ‹nsan etkisiyle türlerin yok oldu¤u düflünüldü¤ünde yeryüzündeki çeflitlili¤in korunmas› oldukça önemli konulardan bir tanesidir. G›da güvenli¤inin sa¤lanmas›nda genetik kaynaklar anahtar bir konu durumundad›r. Bu amaçla çeflitli ülkelerde tohum gen bankalar› kurulmakta ve depolanan tohumlar çeflitlilik, bitki üretimi ve temel biyolojik araflt›rmalar için ham maddeyi oluflturmaktad›r. Birleflmifl Milletler G›da ve Tar›m Örgütüne (FAO) göre tüm dünyada 1400 tohum bankas› bulunmaktad›r ve bunlar›n en büyü¤ü ABD hükümetine aittir. Di¤er tohum bankalar› büyükten küçü¤e do¤ru: Çin, Rusya, Japonya, Hindistan, Güney Kore, Almanya ve Kanada’da bulunmaktad›r. Bunlar›n d›fl›nda, 1972’de Rockefeller ve Ford Vakf› taraf›ndan kurulan CGIAR, Filipinlerden, Suriye’ye ve Kenya’ya kadar özel tohum banka zincirleri iflletmektedir. 6.5 milyondan fazla tohum çeflidi bulunduran tohum bankalar› üçüncü dünya ülkelerinin bilim adamlar›n› ve ziraatç›lar›n› modern tar›m ürünü hakk›nda e¤itmekte ve ülkelerine bunu götürmelerini sa¤lamaktad›r. Dolay›s›yla, bu ülkelerde ve özellikle de geliflmekte olan ülkelerde, ABD tar›m flirketlerinin desteklenmesi, GDO’lu ‘Gen Devriminin’, bilim ve serbest tar›m piyasas›n›n teflviki için paha biçilmez bir etki oluflturdu. Çok önemli bir di¤er geliflme ise 2007’de, Kuzey Kutbuna 1.100 km uzakl›kta bulunan, Barents Denizinde yer alan Norveç Svalbard tak›madalar›ndan Spitsbergen’de “k›yamet toResim: hum bankas›” kurulSvalbard Küresel Tohum Deposu mas›d›r. Bill Gates de on milyonlarca dolar›n› Rockefeller Vakf›, Monsanto, Syngenta Vakf›, Norveç Hükümeti ve di¤erleri ile birlikte bu projeye yat›r›yor. Resmi ad› Svalbard Küresel Tohum Deposu olan projede arktik kaya içine oyulmufl depolarda 4.5 milyon farkl› tohum çeflidinin bar›nd›r›lmas› hedefleniyor. Svalbard projesi, FAO ve CGIAR’›n bir yan kuruluflu taraf›ndan kurulan Küresel Hasat Çeflitlili¤i Örgütü (GCDT) taraf›ndan iflletilmektedir. Ülkemizde ise bu konudaki ilk önemli geliflme, 2009 fiubat ay›nda, Tar›m ve Köyiflleri Bakanl›¤› taraf›ndan D8 ülkeleri için düflünülen Tohum Bankas›’n›n Türkiye’de kurulaca¤›n› aç›klamas› ile oldu. Malezya’n›n baflkenti Kuala Lumpur’da gerçeklefltirilen D-8 Tar›m Bakanlar› Konferans›nda, g›da güvenli¤ini sa¤lama yönünde ortak giriflimle tohum bankas› kurulmas›, finansman› ve hangi ülkenin liderlik yapaca¤› konular› ele al›nd›. Türkiye, birçok tropikal meyve d›fl›nda hemen tüm tar›msal ürünleri üretim olana¤›na sahiptir. Dünyan›n temel g›da maddelerinden olan tah›llar›n vatan› Türkiye’dir. Bu ülkede tah›l tar›m› 10 bin y›l öncelerinden beri yap›lmaktad›r. Tüm bu geliflmelerle ilgili önemli yararlar›n yan› s›ra birtak›m endiflelerde do¤makta ve tart›fl›lmaktad›r. Örne¤in; böyle bir deponun özel flirket ya da baz› ülkelerin kontrolünde olmas› di¤er geliflmekte olan ülkeleri nas›l etkileyecektir. Böyle bir depoyu kim nas›l kullanabilecektir. G›da zinciri üzerinde böylesi bir kontrol ve güç daha önce insanl›k tarihinde görülmemifl bir durumdur ve gelecek için endifle oluflturmaktad›r. En az enerjinin kontrolü kadar önemli bir durum olarak “tohumu kontrol eden insanlar› da kontrol eder” düflüncesi giderek kabul görmektedir. Kaynak: Engdalh, F.W.(2007). Kuzey kutbu’nda “k›yamet tohum deposu”. Çev: Kartal, L. Eriflim: 24 Haziran 2009, do¤ader, http://dogader.org/index.php/bilgilendirme-mainmenu-67/335D-8’in tohum bankas› Türkiye’de kuruluyor. Eriflim: 10 Haziran 2009, KÖY-KOOP Merkez Birli¤i, http://www. koy-koop.org/tohum_bankasi.htm

60

Genetik

Kendimiz S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d 2. c 3. b 4. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mendel’in Baflar›s›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kavramlar ve Semboller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kavramlar ve Semboller” konusunu yeniden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Test Çaprazlama ile Monohibrit Genotipin Belirlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Monohibrit Çaprazlama ve Mendel’in I. Yasas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dihibrit Çaprazlama ve Mendel’in II. Yasas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dihibrit Çaprazlama ve Mendel’in II. Yasas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mendel Yasalar›n›n Mayoz Bölünme ile Aç›klanmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mendel Geneti¤inde Matematilsel Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mendel Geneti¤inde Matematilsel Yaklafl›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 ZZ x ZZ, ZZ x zz, ZZ x Zz, Zz x Zz, Zz x zz ve zz x zz olmak üzere 6 farkl› çaprazlama yap›labilir. S›ra Sizde 2 Gri çiçekli bitkiler heterozigot (Gg), mavi çiçekli olanlar ise çekinik homozigot (gg) bireylerdir. Burada bask›n olan allel, gri rengi meydana getiren (G) genidir. S›ra Sizde 3 Uzun kanat ve kahverengi vücut renginin dominant özellikler oldu¤u meyve sine¤inde, k›sa kanatl›-kahverengi sinekler ve uzun kanatl›-siyah renkli sineklerin saf soylar› aras›nda yapaca¤›n›z bir çaprazlamada (fiekil 3.6): 1. Atalar›n genotipi vvEE ve VVee olur ve s›ras›yla vE ve Ve özellikte gametler üretirler. 2. F1 döllerinde meydana gelebilecek fenotip ve genotipler: fiekil 3.6

5. b

6. a

7. c

8. e

9. c

10. a

3. F2 döllerinin fenotip ve genotipleri ise (fiekil 3.7): fiekil 3.7

3. Ünite - Mendel Geneti¤i

61

F1 ana-baban›n gametleri tesadüfi olarak 16 farkl› kombinasyonlarda birleflebilir ve yukar›da ki gibi bir dihibrit aç›l›m›n› verebilir. S›ra Sizde 4 F1 dölünde meydana gelen siyah-k›sa k›ll› farelerin genotipi, yani homozigotmu yoksa heterozigotmu olduklar› test çaprazlama ile belirlenir. Çünkü farkl› genotiplerde iseler meydana gelen döllerinde genotipik ve fenotipik aç›l›mlar› farkl› olacakt›r. Test çaprazlamalar fiekil 3.8’deki gibi olacakt›r: Görüldü¤ü gibi, ancak F1 heterozigot ise test çaprazlama sonucu 1/4 oran›nda dört farkl› fenotip ve genotipe sahip fareler elde edilebilir. fiekil 3.8

S›ra Sizde 5 Uzun gövdeli (U) bezelyeler ile bodur gövdeli (u) bezelyeler aras›ndaki monohibrit çaprazlama sonucu elde edilen sonuçlar›n, beklenen Mendel oranlar›na uygunlu¤u Khi-kare yöntemiyle flu flekilde test edilir; önce serbestlik derecesi SD = 2-1 = 1 olarak bulunur. Sonra afla¤›daki tablo oluflturularak ΣX2 de¤eri ve Tablo.3.3. yard›m›yla p de¤eri bulunur. Bulunan ΣX2 de¤eri 5,23 olarak 0.05 olas›l›k de¤erinden küçük oldu¤u için çaprazlamada kullan›lan karakter Mendel oranlar›ndan önemli bir sapma göstermifltir denir.
Fenotip Gözlenen (G) Beklenen (B) Sapma (G - B)2 (G - B)2/B (G - B) Uzun 3/4 (UU, Uu) Bodur 1/4 (uu) Toplam 50 ∑X2 = 5,23 p>0.05 20 1/4(50) = 12,5 7,5 49 3,92 30 3/4(50) = 37,5 -7,5 49 1,31

fiekil 3.9

S›ra Sizde 6 AaBbCcDd EeFf x AaBbCcDdEeFf çaprazlamas›nda: 1. Her bir birey 6 heterozigot çiftine sahip oldu¤u için kaç çeflit gamet üretebilece¤i 2n = 26 = 64 olarak hesaplan›r. 2. Döller aras›nda AAbbCcDDeeFf genotipli bireylerin meydana gelme olas›l›¤›, her bir allel çifti için monohibrit oran› dikkate al›narak hesaplan›r. 1/4 AA, 1/4 bb, 1/2 Cc, 1/4 DD, 1/4 ee ve 1/2 Ff genotipleri üretilece¤inden bunlar›n çarp›m›yla: AAbbCcDDeeFf = 1/4 x 1/4 x 1/2 x 1/4 x 1/4 x 1/2 = 1/1024 olarak bulunur.

62

Genetik

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Demirsoy, A. (1991). Biyoloji Genetik. Anadolu Üniversitesi Yay›n No: 428. Eskiflehir: ETAM A.fi. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Ifl›k, K. (2008). Bitki Biyolojisi (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Klug, W. S., Cummings, M. R. ve Spencer, C. A. (2009). Genetik Kavramlar. (8. Bask›). Çev. Ed: Öner, C., Sümer, S., Öner, R., Ö¤üfl, A. ve Aç›k, L. Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Kuru, M. ve Ergene, S. (2001). Genetik (569 Örnek Problem ‹le). (1. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi. fiengün, A., Tözün, B. ve Öztürk, fi. (1992). Genetik. Bursa: Günefl Yay›nevi.

4
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Çaprazlamalarda, farkl› allel etkileflimlerini ve Mendel monohibrit oran›ndan sapma gösteren yar› dominantl›k, kodominantl›k ve letalite durumlar›n› yorumlayabilecek, Çaprazlamalarda, farkl› gen etkileflimlerini ve mendel dihibrit oran›ndan sapma gösteren epistazi tiplerini ay›rt edebilecek, Fenotipi etkileyen faktörleri ve gen ifadelerinin populasyondaki etkinli¤ini örneklerle aç›klayabilecek, Genetik çaprazlama verilerini sapma bak›m›ndan de¤erlendirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • • Farkl› allellerin etkileflimi Farkl› genlerin etkileflimi Yar› dominantl›k Kodominantl›k Letalite Epistazi • • • • • Pleiotropi Penentrans Etkinlik Etkinlik derecesi Gen ifadesi

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • FARKLI ALLEL ETK‹LEfi‹MLER‹ VE MENDEL MONOH‹BR‹T ORANINDAN SAPMALAR • FARKLI GEN ETK‹LEfi‹MLER‹ VE MENDEL D‹H‹BR‹T ORANINDAN SAPMALAR • FENOT‹P‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER VE GEN ‹FADELER‹N‹N POPULASYONDAK‹ ETK‹NL‹⁄‹ • GENET‹K ÇAPRAZLAMA VER‹LER‹N‹ SAPMA BAKIMINDAN DE⁄ERLEND‹RME

Genetik

Mendel Geneti¤inden Sapmalar

Mendel Geneti¤inden Sapmalar
G‹R‹fi
Bir önceki bölümde, Mendel’in monohibrit ve dihibrit çaprazlama çal›flmalar›n› ve bu çal›flmalardan elde etti¤i sonuçlara dayanarak ileri sürdü¤ü prensipleri incelemifltik. Bu prensipler kromozomal kal›t›m›n temel ilkelerini ilk kez ortaya koymas› bak›m›ndan çok büyük önem tafl›r ve do¤rulu¤u tart›flmas›z olarak ispatlanm›flt›r. Ancak Mendel’in buldu¤u sonuçlar, her monohibrit ve dihibrit kal›t›m tipi için geçerli de¤ildir. Çünkü Mendel fenotipik aç›l›m oranlar›n›n ortaya ç›kmas› belirli koflullara ba¤l›d›r. fiöyle ki; • Bir monohibrit çaprazlamada gerçekleflen 3:1 oran›s›n›n elde edilebilmesi için genin allelleri aras›nda tam dominantl›k iliflkisinin olmas› gerekir. • Bir dihibrit çaprazlamada oluflan 9:3:3:1 fenotipik aç›l›m›n›n elde edilebilmesi için farkl› genlerin farkl› kromozomlar üzerinde yer almas› ve aralar›nda herhangi bir etkileflimin olmamas› gerekir. Yap›lan bir genetik çaprazlama çal›flmas›nda bu koflullar yerine gelmiyor ise Mendel’in bilinen fenotipik aç›l›m oranlar› elde edilemez. Bu bölümde, Mendel monohibrit ve dihibrit kal›t›m oranlar›ndan sapmalara neden olan farkl› allel ve gen etkileflimleri ile ortaya ç›kan fenotipik aç›l›mlar incelenecektir.

FARKLI ALLEL ETK‹LEfi‹MLER‹ VE MENDEL MONOH‹BR‹T ORANINDAN SAPMALAR
Bir monohibrit çaprazlamada F1 dölünün heterozigot genotipli bireylerden olufltu¤unu ve alleller aras›nda tam dominantl›k iliflkisi bulundu¤unu biliyoruz. Allellerden biri di¤erine tam dominant ise F1 kufla¤›n›n tümü bask›n fenotipli bireylerden oluflur, F2’de ise bask›n ve çekinik fenotipi gösteren bireyler 3:1 oran›nda meydana gelirler. Ama yap›lan birçok çaprazlamada, allelerin bu flekilde ba¤›ms›z da¤›l›m göstermedikleri bulunmufltur. E¤er alleller aras›nda tam dominantl›k d›fl›nda baflka bir etkileflim varsa, beklenen 3:1 monohibrit fenotip oran› elde edilemez. Bu durum Mendel monohibrit oran›ndan sapma olarak de¤erlendirilir. Monohibrit kal›t›m oran›ndan sapmaya neden olan allel etkileflimleri flu bafll›klar alt›nda toplanabilir: • Yar› dominantl›k (eksik dominantl›k) • Kodominantl›k (eflbask›nl›k) • Letal gen etkileflimleri

66

Genetik

Yar› Dominantl›k (Eksik Dominantl›k)
Yar› dominantl›k ya da eksik dominantl›kta, F1 dölleri her iki atasal karakterin aras›nda bir görünüme sahiptir. Dominant olan gen heterozigot durumda tam bask›n de¤ildir. F1 bireylerinin çaprazlanmas›yla elde edilen F2 dölünde ise 1/4’er oran›nda atasal fenotipli bireyler ile 1/2 oran›nda atasal fenotiplerin aras›nda bir özellik gösteren bireyler ortaya ç›kar. Böyle bir durum ilk kez 1900’lerde Alman Botanikçi Carl Correns taraf›ndan akflam sefas› (Mirabilis jalapa) bitkilerinde gösteriliyor. Araflt›r›c› bu bitkiye ait k›rm›z› çiçekli (KK) ve beyaz çiçekli (kk) atasal bireyleri çaprazlad›¤›nda F1 dölünde pembe çiçekli (Kk) yavru bireylerin olufltu¤unu gözlüyor (fiekil 4.1). F1’in kendilefltirilmesiyle ise, 1/4 k›rm›z›, 1/2 pembe ve 1/4 beyaz çiçekli (1:2:1) F2 dölünü elde ediyor. Bu gözlem, tamamen beklenen Mendel kal›t›m›na ters düflmektedir. Çünkü söz konusu renk geninin dominant alleli tek bulundu¤u heterozigot durumda etkisini resesif alleline karfl› tam olarak ifade edememektedir. Di¤er bir deyiflle yar› dominant etkisi söz konusudur. Yar› dominant etkinin söz konusu oldu¤u durumlarda, atasal fenotipler ancak homozigot durumda ortaya ç›karken, heterozigotlar farkl› bir fenotipe sahiptirler.

Yar› dominantl›k, bir allelin heterozigot durumda kendisini fenotipte tam ifade edememesi sonucu atasal karakterler aras›nda yeni bir karakterin ortaya ç›kmas› durumudur.

fiekil 4.1 Yar› dominantl›¤›n oldu¤u bir monohibrit çaprazlamada 1:2:1 fenotip oran› elde edilir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

Tam dominantl›¤›n olmad›¤› durumlarda, meydana gelebilecek her genotip fark edilebilir D‹KKAT bir fenotipe sahiptir ve monohibrit çaprazlama sonucunda 1:2:1 fenotip oran› ç›kar.
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

67

K›rm›z› Endülüs horozu ile beyaz Endülüs tavu¤unun efllefltirilmesinden gri renkte tavuk SIRA S‹ZDE ve horozlar elde ediliyor. Bu sonuç Mendel kal›t›m›na uyuyormu? Nas›l bir etkileflim söz konusu? Renk geni için S sembolünü kullanarak F1 ve F2 döllerinin genotip ve fenotip DÜfiÜNEL‹M oranlar›n› gösteriniz.

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U
Kodominantl›k ya da eflbask›nl›k, bir monohibrit Dheterozigot ‹KKAT çaprazlanman›n F1 dölünde, her iki atasal özelli¤in de eflit oranda gözlendi¤i bir SIRA kal›t›mS‹ZDE tipidir ve F2 dölünde 1:2:1 fenotip oran› gösterir.

Kodominantl›k (Efl Bask›nl›k)

S O R U

Kodominantl›k ya da eflbask›nl›k, bir monohibrit çaprazlanman›n F1 dölünde, her iki atasal özelli¤in de eflit oranda gözlendi¤i bir kal›t›m tipidir. Heterozigot duD‹KKAT rumda, bir genin her iki allelide tam olarak ifade edilir ve kodominant alleller olarak tan›mlan›rlar. Bu yüzden biraz farkl› bir sembol sistemi ile gösterilirler. Alleller SIRA S‹ZDE ilgili genin sembolize edildi¤i bir harfin üssü fleklinde belirtilir. Bu etkileflimin en güzel örnekleri çok say›da allel (Bkz: Ünite 5) ile belirlenen insan kan grubu fenotiplerinde gözlenir. Örne¤in; ABO kanAMAÇLARIMIZ grubu sisteminde, A ve B allelleri aras›nda kodominantl›k iliflkisi söz konusudur. A ve B allelleri bak›m›ndan homozigot anne ve baban›n (IAIA x IBIB ) yavrular› heterozigottur (IAIB ) ve allellerin her ikiside fenotipte ifade edilir. AB kan grubuna sahip sahip K ‹ T bireylerin A P olaca¤› çocuklar ise 1/4 AA, 1/2 AB ve 1/4 BB oranlar›nda kan gruplar›na sahip olabilirler. Görüldü¤ü gibi bu kal›t›m tipinde Mendel kal›t›m›ndan farkl› olarak 1:2:1 fenotip oran› görülmektedir (fiekil 4.2). TELEV‹ZYON

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

fiekil 4.2
‹NTERNET

Kodominantl›¤›n oldu¤u bir ‹NTERNET monohibrit çaprazlamada 1:2:1 fenotip oran› elde edilir. Heterozigot durumda her iki allelin de fenotipe etkisi vard›r.

68

Genetik

SIRA S‹ZDE

2

Monohibrit SIRA çaprazlama S‹ZDE sonucu 1:2:1 fenotip oran›n›n elde edildi¤i yar› dominantl›k ve kodominantl›k durumlar›n› birbirinden nas›l ay›rt edersiniz?
DÜfiÜNEL‹M Öldürücü Gen Etkileflimi (Letalite)

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT
Organizma üzerinde SIRA S‹ZDE öldürücü etkisi olan gen ya da allellere letal gen ya da alleller ve etkilerine de letal etki denir.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Bir genin birbirinden farkl› olan allelleri, gende oluflan mutasyonlar sonucu ortaya O R U Ünite 3 ve Ünite 9). Mutant alleller ço¤unlukla çekinik karakter ç›kmaktad›r S (Bkz. gösterirler ve fenotipte ifade edilebilmeleri için ço¤unlukla homozigot resesif durumda olmalar› gerekir. Fenotipte gözlenen bu mutant özellikler bazen olumludur D‹KK AT ve çeflitlili¤e neden olabilir. Ancak baz› mutant alleller ise homozigot ya da heterozigot durumda iken ölüme neden olacak kadar önemli bir etkiye sahiptirler. OrSIRA S‹ZDE ganizma üzerinde öldürücü etkisi olan gen ya da allellere letal gen ya da alleller ve etkilerine de letal (öldürücü) etki denir. Letal alleller bulunduklar› bireyin farkl› yaflam dönemlerinde ölümüne neden AMAÇLARIMIZ olabilirler. Bu süreç embriyonik dönemden eriflkinlik dönemine kadar de¤iflebilir. Bireyin geliflmesine hatta üremesine bir süre izin veren ve daha sonra öldürücü K ‹yar› T A öldürücü P olan genlere gen de denir. Bu durumda ölüm nedeni, yaflamsal rolü olan bir gen ürünün bulunmay›fl› ya da ifllevsel olmay›fl› ile ortaya ç›kan çeflitli bozukluklard›r. Letal genler dominant ya da çekinik etkili olabilirler.
TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Dominant Letal Genler
‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U

Dominant letal genler heterozigot durumda iken ifllevsel bozukluklara ve ölüme neden olurlar. Bu durumda, var olan normal (yaban›l-tip) allelin ürünü yeterli ol‹NTERNET maz ve belli bir yaflam periyodunda ölüm gerçekleflir. Ölüm zaman›, gen ürünün gerekli oldu¤u süreçle ilgilidir. Örne¤in; insanlarda dominant olarak kal›t›lan hastal›klardan bir tanesi Huntington koresidir. Sinir sistemindeki bozukluklara ba¤l› olarak çeflitli fiziksel ve zihinsel anomalilerin görüldü¤ü bu hastal›k, yetiflkinlik döneminde ölümle sonuçlan›r. Hastal›¤›n nedeni ise dominant bir H geni olup, kifli bu genin mutant allelini ya annesinden ya da babas›ndan alm›flt›r ve heterozigot SIRA sahiptir S‹ZDE (Hh) genotipe (fiekil 4.3). Di¤er yandan, bu letal alleli ald›¤› ebeveyni de Hh genotipinde olup hastad›r. Bu hastal›¤› gösteren iki kiflinin evlendi¤ini düflünürsek, çocuklar›n›n 2:1 oran›nda hasta olma olas›l›klar›n›n bulundu¤u görülür. DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE Her iki dominant alleli tafl›yan homozigotlar yaflamayacaklard›r. Dominant letal genlerin etkili oldu¤u kal›t›m tipinde, beklenen 3:1 fenotip oran›ndan sapma varS O Rfenotip U d›r ve letal allel üzerine dominant etki gösterir.
DÜfiÜNEL‹M

Bireyler öldürücü dolay› dominant letal gen bak›m›ndan homozigot durumda D ‹ K K Aetkisinden T olamazlar. S O R U Dominant letal D ‹ Kgenler K A T heterozigot durumda iken ifllevsel bozukluklara ve ölüme neden olurlar.
AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ

T‹Z AY O PN TK E L‹E V

KL ‹ PN TE E VT‹ ZAY O

TELEV‹ZYON ‹NTERNET

TELEV‹ZYON ‹NTERNET

‹NTERNET

‹NTERNET

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

69
fiekil 4.3 Monohibrit çaprazlamada dominant letal bir genin döllere etkisi. Letal alleller koyu olarak gösterilmifltir.

Huntington korea hastal›¤›na sahip anne ve normal baban›n sahip olabilece¤i çocuklar›n bu SIRA S‹ZDE hastal›¤› gösterme olas›l›klar› nelerdir? Genotipleri ve fenotipleri bak›m›ndan inceleyiniz.

3

SIRA S‹ZDE

Çekinik Letal Genler

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Çekinik letal genler homozigot durumda öldürücü etkiye sahip olan genlerdir. S O R U neden olurAncak, heterozigot durumda iken ya belirgin bir fenotipik bozuklu¤a lar ya da gizli kal›p hiçbir etkileri gözlenmeyebilir. Genin heterozigot oldu¤u birey, bu özellik bak›m›ndan tafl›y›c› olarak de¤erlendirilir. Tafl›y›c› bireylerde genin yaD‹KKAT ban›l-tip alleli taraf›ndan sentezlenen ürün yeterli olabilmektedir. Bu nedenle ya herhangi bir fenotipik belirti meydana gelmez ya da yaflam› sürdürmeye izin verecek SIRA S‹ZDE Thallassakadar olumsuz etkisi oluflabilir. ‹nsanlarda görülen orak hücre anemisi, mi ve hemofili gibi genetik kan hastal›klar›n›n nedeni bu tip letal genlerdir. gelen bir özelBitkilerde albinizm de çekinik letal gen etkisi sonucu meydana AMAÇLARIMIZ liktir. Bitkilere yeflil renk veren ve ifllevi fotosentez olan klorofil pigmentinin sentezinden sorumlu genler vard›r. Klorofile sahip olmayan bitkilerin yaflama olana¤› yoktur. Böyle bitkiler tohumdaki besinin yeterli oldu¤u süre içerisinde K ‹ T A P çimlenirler, fakat pigment olmad›¤› için daha fazla geliflip yaprakl› duruma gelemez ölürler. Örne¤in; m›s›r bitkisinde bu durumu P geniyle aç›klayal›m. M›s›r bitkileriyle yap›lan monohibrit çaprazlamalarda bazen beklenen 3:1 oran›nda yeflil ve sar›ms›TELEV ‹ZYON beyaz bitkiler meydana gelebilir. Fakat 1/4 oran›nda oluflan sar›ms›-beyaz bitkiler homozigot resesiftirler (pp) ve daha sonra yok olurlar. fiekil 4.4.’te verilen çaprazlamada görece¤iniz gibi heterozigot iki m›s›r bitkisinin çaprazlamas›ndan, nor‹ N T ancak E R N E T daha sonmal beklenen 3:1 fenotip ve 1:2:1 genotip oran› ortaya ç›kabilir, ra bitkilerin ölmesiyle bu oran 3:0 ve 1:2 fleklinde olabilir. Burada yeflil renk olarak tek tip fenotip ortaya ç›kmaktad›r. Asl›nda bu yeflil renkli bireylerin bir k›sm› normal, bir k›sm› ise normal görünümlü ancak tafl›y›c› olan bireylerdir. Görüldü¤ü gibi letal gen, onu heterozigot durumda tafl›yan ve normal özellik gösteren tafl›y›c› bireyler taraf›ndan kuflaklar boyu kal›t›l›r. Atasal bireylerin letal gen tafl›y›c›s› oldu¤u, ancak iki tafl›y›c› bireyin rastgele çaprazlanmas›yla anlafl›l›r.

D‹KKAT Çekinik letal genler, heterozigot durumda belirgin bir fenotipik SIRA S‹ZDE bozuklu¤a neden olurken homozigot çekinik durumda öldürücü etki gösterirler.
Albinizm renk veren pigment maddelerinin sentezlenememesi sonucu canl›lar›n renksiz K ‹olmas›d›r. T A P

AMAÇLARIMIZ

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

70
fiekil 4.4 Monohibrit çaprazlamada fenotipik etkili olmayan çekinik letal gen etkisi.

Genetik

SIRA S‹ZDE

4

Bir çaprazlamadan elde edilen sonuçlar› analiz ederken dominant letal kal›t›m ile çekinik SIRA S‹ZDE letal kal›t›m› nas›l ay›rt edersiniz?
DÜ fi Ü N E L ‹ METK‹LEfi‹MLER‹ VE MENDEL D‹H‹BR‹T FARKLI GEN ORANINDAN SAPMALAR

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE
Epistazi, bir genin di¤er bir genin fenotipik ifadesini DÜfiÜNEL‹M engellemesidir. ‹ N T E R N E T Bask›lay›c› gene epistat, fenotipik ifadesi bask›lanan gene ise S O R denir. U hipostat

Mendel’in yapt›¤› dihibrit kal›t›m çal›flmalar›nda, seçilen fenotipik karakterlerin her S O R U birinin farkl› ba¤›ms›z genler taraf›ndan, bir etkileflim olmaks›z›n oluflturuldu¤unu biliyoruz. Her bir gen tamamen farkl› fenotip özellik üzerinde etkilidir ve allelleri D‹KKAT aras›nda da tam dominantl›k iliflkisi bulunur. Bu özellik, kal›t›lan her bir karakterin kendi içinde monohibrit çaprazlama kurallar›na göre ayr›flmas›n› ve beklenen SIRA S‹ZDE fenotip aç›l›mlar›n› oluflturmas›n› sa¤lar. Ancak her zaman durum böyle de¤ildir ve genler aras›nda çeflitli etkileflimler sonucu farkl› fenotip ve oranlar ortaya ç›kabilir. Sonuç olarak, genlerin dihibritlerin fenotipi üzerine etkilerinin iki farkl› mekanizAMAÇLARIMIZ ma ile olabilece¤ini söyleyebiliriz: • Ya her bir gen sorumlu oldu¤u fenotipik karakter üzerinde birbirinden tamamen K ‹ farkl› T A P ve ba¤›ms›z davran›r (Mendel kal›t›m›nda oldu¤u gibi), • Ya da her iki gen de ayn› fenotipik karakterin farkl› özelliklerinden sorumludur ve birlikte çal›fl›rlar. ‹kinci seçenekteki, T E L E V ‹ Z Y O N iki farkl› genin bir fenotipik karakterden sorumlu olmas› duSIRA S‹ZDE rumunda, genlerin ürünleri aras›nda bir etkileflim söz konusudur. Bu etkileflim bir gen ürününün di¤erini bask›lamas› fleklinde olabilir. Di¤er bir deyiflle, genlerden birisi belli bir fenotipten sorumludur ve di¤eri bu fenotipin oluflumunu bask›layaDÜfiÜNEL‹M ‹ N gibi, TERNE T genin di¤er bir genin fenotipik ifadesini engellemesi fleklindebir bilir. Bunun ki etkileflimlere epistazi ad› verilir. Bask›lay›c› gene epistat, fenotipik ifadesi basS O R U k›lanan gene ise hipostat denir. Epistasi allelD olmayan ‹ K K A T gen çiftleri aras›ndaki etkileflim oldu¤u için, Mendel kal›t›m›nda gördü¤ünüz tek bir genin alleleri aras›ndaki bask›nl›k ve çekiniklik etkilefliminden farkl›d›r ve birbiriyle kar›flt›r›lmamal›d›r.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

71

‹ki gen aras›nda gerek tek tarafl›, gerekse karfl›l›kl› olmak üzere, dominant ya da çekinik allellerin etkili oldu¤u farkl› epistazi tipleri oluflabilir. Her bir epistazi durumunda Mendel’in dihibrit çaprazlama fenotip oran›ndan farkl› flekilde sapmalar olur. Tüm epistazi tiplerinde genlerin kal›t›m ve ifade flekli Mendel kal›t›m›nda oldu¤u gibidir. Yani farkl› kromozomlar üzerindeki genler ba¤›ms›z hareket eder ve her birinin alleleri aras›nda tam dominantl›k iliflkisi vard›r. Bu nedenle ortaya ç›kan farkl› fenotip grubu ve oranlar›n›n, sadece genler aras›ndaki epistatik etkiden kaynakland›¤›n› söylemek mümkün olur. Dihibrit kal›t›m orant›s›ndan sapmaya neden olan epistazi tipleri afla¤›da s›ras›yla aç›klanm›flt›r.

Dominant Epistazi
Dominant epistazi, bir genin dominant allelinin, baflka bir genin fenotipik ifadesini engellemesi durumudur. Epistat etkili genin dominant allelinin bulundu¤u her durumda, di¤er genin ürünü ifllevini kaybeder ve fenotipte etki gösteremez. Örne¤in; yaz kabaklar›nda meyve renginin oluflumunu sa¤layan bir H geni ve onun ifadesini bask›layan bir E geni vard›r. Kabaklar H geni dominant iken (HH, Hh) sar›, çekinik iken (hh) yeflil renkte meyve meydana getirir. E geninin varl›¤›nda ise H geninin etkisi de¤iflir ve sar› ile yeflil renk oluflumu engellenir. Ancak hh durumunda bu bask›lama etkisi söz konusu de¤ildir. Bu iki genin etkileflimi fiekil 4.5’de bir çaprazlama flemas› üzerinde gösterilmektedir. Çaprazlamada, Mendel dihibrit fenotip ayr›fl›m oran› olan 9:3:3:1’den farkl› olarak 12:3:1 oran› elde edilmifl ve bunun yan› s›ra farkl› bir F2 fenotipi meydana gelmifltir.

Dominant epistazi, bir genin dominant allelinin, baflka bir genin fenotipik ifadesini engellemesidir ve F2 dölünde 12:3:1 fenotip oran› elde edilir.

fiekil 4.5 Dihibrit çaprazlamada dominant epistazi etkisi.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
Genetik

72

S O R U

S O R U

D‹KKAT

Bu ünitedeki D tüm örneklerinde, epistat gen E ya da e, hipostat gen ise H ya da h ile ‹ K Kepistazi AT gösterilmifltir. Her bir örnekte epistat olan allel ya da alleler koyu harfle belirtilmifltir. Köpeklerde SIRA S geni siyah rengin s geni ise gri rengin oluflumundan sorumludur. Ancak bu S‹ZDE genlerin ifadesi dominant bir E geni taraf›ndan bask›lanmaktad›r. SSEE x ssee çaprazlanmas›ndan ortaya ç›kacak fenotip oran›n› bulunuz. AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O T RA UP

SIRA S‹ZDE

5

Resesif Epistazi
K S‹ OT RAetkilefliminde, Resesif epistazi genlerden biri resesif homozigot durumda iken, diUP ¤er gen üzerinde epistat etki gösterir. Farelerde yaban›l-tip k›rç›ll› gri kürk rengi (agouti) H alleli taraf›ndan oluflturulur. H geninin çekinik alleli ise homozigot (hh) D‹KKAT E L E Vsiyah ‹ Z Y O N rengi meydana getirir. Bu iki gen bak›m›ndan homozigot bidurumda T iken reylerin çaprazlanmas›n› flema üzerinde (fiekil 4.6) inceledi¤imizde, F1 dölünde SIRA S‹ZDE tüm bireyler augoti olurken F2 dölünde beklenmedik bir flekilde albino fareler görülebilir. Burada, epistatik etkili bir e geni, homozigot çekinik durumda iken (ee) ‹NTERNET renk oluflumunu engeller ve albino bireyler oluflur. Dolay›s›yla fenotipik oran da AMAÇLARIMIZ 9:3:4 fleklinde de¤iflerek Mendel oranlar›ndan sapma gösterir. K ‹ T A P

D‹KKAT TELEV‹ZYON
Resesif epistazi, genlerden SIRA S‹ZDE biri resesif homozigot durumda iken, di¤er gen ‹NTERN E T etkili üzerinde epistat olmas›d›r ve F2 dölünde ki AMAÇLARIMIZ oran 9:3:4’dir.

K ‹ T fiekil A P 4.6

Dihibrit çaprazlamada epistazi T E L resesif EV‹ZYO N etkisi.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

73

Çift Epistazi (Engelleyicilik)
Çift epistazi ya da engelleyicilik farkl› genlerin karmafl›k bir etkileflimi olup, dominant ve resesif epistazinin ayn› çaprazlamada görüldü¤ü bir durumdur. Tavuk ›rklar›nda yap›lan çaprazlamalar sonucunda ilginç fenotip oranlar›n›n ç›kmas›yla tespit ediliyor. Örne¤in; iki farkl› ›rka (beyaz-legorn ve beyaz-silkie) ait beyaz renkli tavuklar çaprazlan›yor. Meydana gelen F1 dölünün beyaz renkli tavuklar› kendi aralar›nda tekrar çaprazland›¤›nda, F2 dölünde di¤er oranlardan farkl› olarak az say›da renkli civcivler ç›k›yor. Bu kal›t›m biçimi fiekil 4.7’de, dominant alleleri tafl›yan (HHEE ) beyaz-legorn ile resesiflerini tafl›yan (hhee) beyaz-silkie ›rklar› aras›nda gösterilmektedir. Burada, legorn ›rk›nda H geni, silkie ›rk›nda ise e geni epistat etkilidir ve beyaz rengin oluflumundan sorumludur. Bu epistat H ve e genlerinin olmad›¤› durumlarda ise renkli civcivler ç›kmaktad›r. Oranlardan da görüldü¤ü gibi beyaz ve renkli bireylerin 13:3 oran›nda meydana gelme olas›l›¤› vard›r.

Çift epistazi yada engelleyicilik dominant ve resesif epistazinin ayn› çaprazlamada görüldü¤ü farkl› gen çiflerinin etkileflimi olup F2 dölünde fenotip oran› 13:3 olarak elde edilir.

fiekil 4.7 Dihibrit çaprazlamada çift epistazi etkisi.

Burada iki genden birisi dominant, di¤eri ise çekinik durumda iken epistatik etkili olmufl ve her iki genin epistat allellerinin bulundu¤u olas›l›klarda renk oluflumu engellenmifltir. Oluflan F2 dölünde Mendel dihibrit kal›t›m oran›ndan önemli ölçüde bir sapma olmufltur.

74

Genetik

SIRA S‹ZDE

6

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Bir dihibrit kal›t›m örne¤inde, iki genden birisinin dominant (A), di¤erinin de çekinik alSIRA S‹ZDE lellerinin (bb) epistat etkili oldu¤unu düflünerek, F2 dölünde meydana gelecek fenotipik oran› bulunuz ve hangi tip etkileflimin söz konusu oldu¤unu aç›klay›n›z.
DÜfiÜNEL‹M

Çift Resesif Epistazi (Tamamlay›c›l›k)
Çift resesif Sepistazi ya da tamamlay›c›l›k, farkl› iki genin homozigot resesif alO R U lellerinin karfl›l›kl› olarak, bir di¤erinin dominant alleli üzerine epistat etki gösterdi¤i bir etkileflimdir. Bu durum, iki farkl› ›rka ait beyaz çiçekli bezelye bitkisinin D‹KKAT çaprazlanmas› ile tamamen mor çiçekli F1 dölünün elde edilmesi ile ortaya ç›kan beklenmedik bir durumdur. fiekil 4.8’de gösterildi¤i gibi, beyaz çiçekli atasal bitkiSIRA S‹ZDE lerin her ikisinde de farkl› birer çekinik allel çiftinin (ee ve hh olarak) epistat etkisi söz konusudur. Bu nedenle, her iki ›rk›n atasal bireylerinde beyaz çiçeklenme durumu vard›r. Ancak her iki atasal bireyden gelen dominant alleller (E ve H) bir AMAÇLARIMIZ arada bulundu¤unda renk oluflumu ortaya ç›kar. Böylelikle de heterozigot F1 bireylerinde (HhEe) yaban›l tip mor çiçeklenme durumu gözlenir. F1 bireylerinin çapraz› ile elde K ‹ Tedilen A P F2 dölünde ise Mendel dihibrit fenotip oran›na benzemeyen 9:7 fleklinde farkl› bir aç›l›m elde edilir. Bir homozigot çekinik allel di¤er lokustaki farkl› bir genin bask›n allelinin ifadesini bask›lamaktad›r.
TELEV‹ZYON

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE
Çift resesif epistazi ya da AMAÇLARIMIZ

tamamlay›c›l›k, farkl› iki genin homozigot resesif allellerinin karfl›l›kl› olarak, bir di¤erinin dominant alleli K ‹ T epistat A P etkisidir. üzerine F2’deki fenotip oran› 9:7 olarak gözlenir.

TELEV‹ZYON

fiekil 4.8

Dihibrit çaprazlamada ‹NT E R resesif N E T epistazi çift etkisi.

‹NTERNET

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

75

‹ki sar› renkli papatya ›rk› çaprazland›¤›nda, F1’de pembe renkli papatyalar ile F2’de 9:7 SIRA S‹ZDE oran›nda sar› ve pembe renkli papatyalar elde ediliyor. Bu durumu, genler için S ve P sembollerini kullanarak nas›l bir gen etkileflimi ile aç›klars›n›z?
DÜfiÜNEL‹M

7

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Çift Dominant Epistazi
S O R Uolan allelleri Çift dominant epistazi kal›t›m tipinde, her iki genin de dominant epistatik etki gösterir. Epistatik etki, her genin dominant allelinin homozigot ve heterozigot olan tüm olas›l›klar›nda gözlenir. Ancak her iki geninde homozigot reseD‹KKAT sif olduklar› durumda di¤er gen bask›lanmaz ve ürünü ortaya ç›kabilir. Bu durumu fiekil 4.9’da gösterilen bir örnekle inceleyelim. Çobançantas› bitkisinde tohum SIRA kabu¤u flekli üçgen ya da oval olabilmektedir. Üçgen (HHEE ) veS‹ZDE oval (hhee) tohumlu homozigot bitkilerin çaprazlanmas›yla oluflan F1 döllerinin tümü üçgen tohum kabu¤u özelli¤i gösterir. Heterozigot olan F1 (HhEe) kendilefltirildi¤inde ise AMAÇLARIMIZ çok az da olsa F2 kufla¤›nda oval tohum kabu¤u (hhee) gözlenir. Elde edilen sonuçlar, söz konusu fenotip üzerine etkili olan iki gen bulundu¤unu ve her ikisinin dominant allelininde de tek bulunduklar› her durumda epistat K etkili gös‹ T oldu¤unu A P terir. Dominant alleller oval tohum kabu¤u fenotipini bask›layarak, üçgen tohum kabu¤u fenotipinin ortaya ç›kmas›na neden olurlar. F1 bireyleri heterozigot olup her iki epistat geni de içerirler ve dolay›s›yla epistatik fenotipi F2 döT E L gösterirler. EV‹ZYON lünde ise dominant epistat allel içermeyen hhee genotipli bireyler 1/16 oran›nda meydana gelir ve fenotip oran› ise 15:1 fleklinde olur.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P
Çift dominant epistazi, farkl› iki genin dominant allellerinin epistatik etki T E L E V ‹ Zve YO gösterdi¤i etkileflimdir F2N dölerindeki fenotip oran› 15:1’dir.

‹NTERNET

fiekil ‹4.9 NTERNET Dihibrit çaprazlamada çift dominant epistazi etkisi.

76

Genetik

SIRA S‹ZDE

8

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Yulaf bitkisinde SIRA tohum S‹ZDE rengini belirleyen genler aras›nda epistatik etkileflim söz konusudur. Siyah ve beyaz tohumlu bitkiler çaprazland›¤›nda F1 bitkileri tamamen siyah tohumlu olurken F2’de 15:1 oran›nda siyah ve beyaz tohumlu bitkiler elde edilmifltir. Burada nas›l D Ü fi Ü Ntipi E L ‹ Msöz konusudur? A ve B sembollerini kullanarak flema ile çal›fl›n›z. bir gen etkileflim

FENOT‹P‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER VE GEN U S O R ‹FADELER‹N‹N POPULASYONDAK‹ ETK‹NL‹⁄‹
Fenotipik karakterlerin oluflmas›nda en temel etkenin bir organizman›n tüm genD‹KKAT lerinden ibaret olan genotip oldu¤unu biliyoruz. Genlerde tafl›nan genetik bilgi ifllevsel bir ürüne çevrilerek ifade edilmifl olur. Biz bu ürünlere bakarak bir organizSIRA S‹ZDE man›n renk, kan grubu ve çeflitli biçimsel flekilleri gibi fenotipik özelliklerinden söz ederiz. Ünite 1’de söz edildi¤i gibi, çeflitli çevresel faktörler gen ifadesi üzerinde etkili olarak ayn› genotipe sahip iki organizman›n farkl› fenotipler gelifltirmesiAMAÇLARIMIZ ne neden olabilirler. Bunu bir baflka örnek ile hat›rlatal›m: bir çevresel faktör olan ›fl›k bitkilere yeflil rengini veren ve fotosentezden sorumlu klorofil oluflumu üzerine etkilidir.K Ifl›k ve içermeyen ortamlarda yetiflen bitkilerden ilk grup yeflil, ‹ T içeren A P ikinci grup ise beyaz renkli olmufltur. Burada ›fl›¤›n olmad›¤› koflullarda klorofil sentezi yap›lamam›fl, di¤er bir deyiflle genin ifadesi engellenmifltir. Bitki tekrar ›fl›kl› ortama klorofil sentezi yapmaya bafllar. T E Lkondu¤unda EV‹ZYON

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M
S O R U

9

Bir bal ar›s›SIRA kovan›nda S‹ZDE ayn› genotipe sahip ar›lardan baz›lar› kraliçe ar› olarak di¤erleri ise iflçi ar› olarak geliflir. Geliflim sürecindeki bu önemli fenotipik farkl›l›¤›n nedeni ne olabilir? ‹ N T E R N E T
DÜfiÜNEL‹M

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

Pleiotropi, bir genin birden fazla fenotipik özelli¤e etki etmesine denir.

‹NTERNET

Bu nedenlerden dolay› çaprazlamalarda, Mendel oranlar›ndan sapma olufltu¤unda çevresel koflullar›n etkisini de göz ard› etmemek gerekir. Bir monohibrit ya S O R U da dihibrit çaprazlamada ›s›, ›fl›k, beslenme, toprak özellikleri, nem ve mekanik etkiler gibi çevresel faktörlerin fenotip ifade oranlar›na etkisi test edilebilir. Bunun D‹KKAT için seçilen atasal bireyler, ya da elde edilen F1 dölleri farkl› ortam koflullar›nda çaprazlanarak, F2 dölündeki fenotipik aç›l›m gözlenmelidir. Bu de¤iflimin Mendel SIRA S‹ZDE ne ölçüde sapmaya neden oldu¤u ise ünite 3’de anlat›lan fenotip oranlar›ndan Khi-kare testi ile araflt›r›labilir. Bir genin ifade etti¤i ya da kodlad›¤› ürünün özelli¤i fenotipi belirler demifltik. AMAÇLARIMIZ Bir populasyonda bulunma yüzdesi en fazla olan yaban›l-tip genler yap›sal de¤iflikliklere (mutasyona) u¤rayabilirler ve çok say›da ilgili genin mutant alleleri meydana gelebilir. Böylece, hem yaban›l ve mutant olan alleller aras›nda ki etkileflimK ‹ T A P ler (tam dominantl›k, yar› dominantl›k, kodominantl›k ve letalite) hem de farkl› genlerin alleleri aras›nda ki etkileflimler fenotiplerin nas›l olaca¤›n› belirler. Sonuç olarak, genlerin ifadesinin fenotip üzerine etki biçimlerini üç grupta toplayabiliriz TELEV‹Z YON (fiekil 4.10): (a) Mendel kal›t›m›nda oldu¤u gibi, tek bir genin tam dominantl›k-resesiflik iliflkisi ile ifade edilerek bir fenotipe neden olmas›d›r. ‹ N T Eifadesinin RNET (b) Bir gen birden fazla farkl› fenotipik özelli¤e neden olmas›d›r. Pleiotropi ad› verilen bu durumda, fenotiplerden sorumlu olan geni belirlemek zordur. Böyle bir gende meydana gelebilecek bir de¤iflim sonucu, ürün kayb› olabilir ve çok say›da fenotipik bozukluk ortaya ç›kabilir. Birbiri ile çok iliflkili olmayan bu fenotipik bozukluklar, gen ürününün farkl› hücre

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

77

tiplerinde gösterdi¤i farkl› aktiviteler sonucu meydana gelen ifllevsel bozulmalar fleklinde olabilir. O zaman bir gen ürününün asl›nda pek çok farkl› hücre tipinde etkin oldu¤unu ve farkl› fenotipik ifadelerden sorumlu oldu¤unu anlayabiliriz. Genlerin sahip oldu¤u pleiotropik etkileri çok say›da genetik hastal›k tablosunda görmek mümkündür. Örne¤in; çekinik letal bir gen taraf›ndan oluflturulan Tay-Sachs hastal›¤›nda, tek bir gende oluflan mutasyon sonucu gen ürünü olan enzimin üretilemez. Bu enzime gereksinim duyan hücrelerde ifllevsel bozulmalar olur. Buna ba¤l› olarak ta körlük, sa¤›rl›k, zeka gerili¤i ve felç gibi fenotipik özellikler görülür ve ölümle sonuçlan›r. Bir baflka örnek; Drosophila’da göz renginden sorumlu w geni ayn› zamanda diflide sperm depo eden organ fleklini de etkilemektedir. (c) Gen ifadesinin di¤er bir flekli de birden fazla say›da genin tek bir fenotip üzerinde etkili olmas› durumudur. Burada her bir gen fenotip üzerinde eflit ve tamamlay›c› bir etkiye sahiptir. Ortaya ç›kan fenotip iki veya daha fazla genin ürünü ile oluflturulur. Örne¤in; insanlardaki göz rengi ve boy uzunlu¤unun kal›t›m› böyle bir özellik gösterir.
fiekil 4.10 Gen ifadesinin farkl› biçimleri.

Etkinlik ve Etkinlik Derecesi
Görüldü¤ü gibi gen ifadesinde Mendel kal›t›m›nda yer almayan farkl› mekanizmalar ve iflleyifller bulunmaktad›r. Bir canl›n›n geliflimi ya da fenotipin ortaya ç›kmas› genler ve çevresel faktörlerin etkileflimi sonucu olur (Bkz: Ünite 1). Genotip-fenotip etkilefliminin saptanmas› ve derecesi iki kavram ile aç›klanabilir ve ölçülebilir: 1. Etkinlik (Penetrans): Bir genin ya da gen toplulu¤unun fenotipte kendini ifade etme s›kl›¤› ya da oran›d›r. Di¤er bir deyiflle, beklenen fenotipi gösteren genotiplerin oran›d›r. Mendel kal›t›m›nda oldu¤u gibi, e¤er bir popülasyonda tüm homozigot resesifler bir fenotipi, homozigot dominantlar bir baflka fenotipi gösteriyorsa ve heterozigotlar birbirine benzerse penetrans tamd›r (%100). Biliyoruz ki fenotip genlerin çevreyle etkileflimlerine göre belirlenmektedir ve dolay›s›yla bir genin penetrans› (ifade edilme frekans›) her ikisine ba¤l› olarak de¤iflebilir. Örne¤in; bir populasyonda k›rm›z› çiçekli heterozigot bitkilerin (Kk) toplam say›s› 100 ise ve bunlardan 70 bitki yaln›zca k›rm›z› çiçek tafl›yorsa K allelinin etkinli¤i %70’dir ve eksik penetrans olarak ifade edilir. Canl›larda eksik penetrans gösteren pek çok örnek bulunur. 2. Etkinlik derecesi (Ekspresivite): Bir genin ya da özelli¤in fenotipik olarak ifade edilebilme derecesidir. Yukar›da sözü edilen ve popülasyonda belirli bir oranda ifade edilen bir penetrant (etkin) gen fenotipte farkl› derecelerde etkiler meydana getirebilir. Örne¤in; Drosophila ’da dominant topak göz heterozigot durumda sineklerin %75’inde görülür ve %75 penetransa sa-

Etkinlik (penetrans), bir genin ya da gen toplulu¤unun fenotipte kendini ifade etme s›kl›¤› ya da oran›d›r.

Etkinlik derecesi (ekspresivite), bir genin ya da özelli¤in fenotipik olarak ifade edilebilme derecesidir.

78

Genetik

hiptir. Di¤er yandan, bu heterozigot bireylerde topak göz geninin ifadesi (ekspressivitesi) fakl›l›k gösterir. Göz büyüklü¤ü fenotipi, tamamen kaybolmas›ndan normale yak›n olarak dereceli bir flekilde gözlenir (fiekil 4.11).
fiekil 4.11 Drosophila’da topak göz allelinin farkl› bireylerdeki etkinlik derecesi.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Sonuç olarak, etkinlik ve etkinlik derecesi kavramlar› ile bir genin fenotipik ifadesinin, SIRA S‹ZDE • kendi allelleri aras›ndaki iliflkilere, • farkl› genlerin alleleri aras›ndaki iliflkilere ve AMAÇLARIMIZ • ortam koflullar›yla etkileflimlerine ba¤l› oldu¤u görülmektedir. Fenotipi etkileyen faktörler ve gen ifadelerinin populasyondaki etkinli¤i ile ilgili daha fazK ‹ T A P la örneklere Ali Nihat Bozcuk’un “Genetik” adl› kitab›nda (Palme Yay›nlar›, 2005 içinde, bölüm V ve VI) ulaflabilirsiniz.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

GENET‹K ÇAPRAZLAMA VER‹LER‹N‹ SAPMA BAKIMINDAN DE⁄ERLEND‹RME
Yap›lan bir genetik çaprazlama çal›flmas›n›n sonuçlar›na bakarak, burada gerçek‹ N Ttipi E R Nhakk›nda ET leflen kal›t›m bir yorumda bulunmak ve bu yorumun do¤rulu¤unu s›namak gerekir. Bu amaçla s›ras›yla yapman›z gereken ifllemler flunlard›r: 1. Öncelikle sonuçlar› verilen bir çaprazlaman›n monohibrit mi ya da dihibrit mi oldu¤una karar verilir. 2. Mendel oranlar›ndaki sapma durumu Khi-kare analizi ile denetlenir (Bkz: Ünite 3). Bu flekilde sapman›n varl›¤› matematiksel olarak ispatlan›r. 3. Ortaya ç›kan fenotipik da¤›l›mdan yola ç›karak sapman›n sebebi olan etkileflim tipi belirlenir. fiimdi bu ifllemleri verilen baz› monohibrit ve dihibrit kal›t›m örnekleri üzerinde uygulayarak görelim.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Monohibrit Kal›t›m ‹çin Örnek
Gine domuzlar›nda kürk renginden S geninin alleleri sorumludur. Sar› Gine domuzu (SS ) ile beyaz Gine domuzu (ss ) çaprazland›¤›nda, F1 dölünün tamam›nda krem rengi domuzlar (Ss ) görülüyor. Bunlar›n F2 dölünde ise 23 adet sar› (SS ), 45 adet krem rengi (Ss ) ve 21 adet de beyaz renkli domuz (ss ) meydana geliyor. Burada nas›l bir kal›t›m tipi söz konusudur?

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

79

1. ‹lk olarak, ortaya ç›kan F1 ve F2 döllerinin fenotip grubu say›lar›na bakar›z. Verilen örnekte, F1 dölünde her iki atasal özelli¤in ortas›nda yeni bir fenotip, F2’de de ikisi atasal olan üç fenotip grubu olufltu¤unu görmekteyiz. Bir monohibrit çaprazlamada 2 fenotip grubu, dihibrit çaprazlamada ise 4 fenotip grubu oluflmas› beklenir. Ancak bu bölümde sözü edilen baz› allel ya da gen etkileflimleri nedeniyle her zaman beklenen say›da fenotip grubu görmek mümkün olmayabilir. Burada da beklenenden farkl› say›da bir fenotip grubu oluflumu vard›r. Say›sal veriler fenotip oran›n›n 1:2:1 oldu¤unu gösterdi¤ine göre, bu çaprazlaman›n Mendel oranlar›na uymayan monohibrit bir çaprazlama oldu¤unu söyleyebilir ve çaprazlamay› flema üzerinde flu flekilde gösterebiliriz (fiekil 4.12).
fiekil 4.12 Domuzlarda kürk renginin kal›t›m›.

2. Daha sonra, sapma durumunu Khi-kare analizi ile matematiksel olarak denetleriz. Monohibrit kal›t›mda beklenen 3:1 fenotip oran›na uygun olarak burada 21 beyaz renkli, 60 adet sar› bireyin oluflmas› beklenir. Ancak gözlenen de¤erler, beklenen de¤erlerden oldukça farkl›d›r ve bunun ne derece önemli oldu¤unu Khi-kare yöntemiyle test ederiz. Serbestlik derecesini SD = 3-1 = 2 olarak buluruz. Tablo 4.1’i oluflturarak ∑X2 de¤erini hesaplar›z. Daha sonra bu verilere karfl›l›k gelen p de¤erini Khi-kare olas›l›k tablosundan bularak (Bkz: Ünite 3. Tablo 3.3.) de¤erlendirme yapar›z.

80
Tablo 4.1 Monohibrit çaprazlama için Khi-kare testi.

Genetik

Fenotip Sar› (SS) Krem (Ss) Beyaz (ss) Toplam

Gözlenen (G) Beklenen (B) 23 45 21 89 60 20

(G - B) 23-60 = -37 45-0 = +45 21-20 = +1

(G - B)2 (-37)2 =1369 (45)2 = 2025 (1)2 = 1

(G - B)2/B 22.81 2025 0.05 ∑X2 = 2047 p>0.05

Görüldü¤ü gibi bu örnekte hesaplanan toplam Khi-kare de¤eri ∑X2 = 2047 gibi çok yüksek bir say›d›r ve Khi-kare olas›l›k tablosunda bu say›ya karfl›l›k gelen bir p de¤eri bulunmamaktad›r. Bu örnekte, Mendel oranlar›ndan çok büyük ölçüde bir sapma oldu¤unu söyleyebiliriz. 3. Son olarak, ortaya ç›kan fenotipik da¤›l›ma bakarak sapman›n sebebi olan etkileflim tipini belirleyelim. Burada F1 fenotipi, her iki atasal özelli¤in ortalama bir kar›fl›m› fleklindedir. Bu fenotipik özellik F 2 bireylerinde de 1/2 oran›nda görülmektedir ve F2’deki fenotipik oran 1:2:1 fleklinde meydana gelmifltir. Bu durum, genin allelleri aras›nda yar› dominantl›k ya da ekivalentlik tipinde bir etkileflim oldu¤unu göstermektedir.

Dihibrit Kal›t›m ‹çin Örnek
Bir bitkinin k›rm›z› çiçekli ve beyaz çiçekli ›rklar› çaprazland›¤›nda, F1 dölünün tümü k›rm›z› çiçekli olmufltur. F2 dölünde ise 92 adet k›rm›z›, 30 adet gri ve 41 adet beyaz çiçekli bitki meydana gelmifltir. Bu çaprazlaman›n sonuçlar›n› de¤erlendirelim: 1. Verilen örnekte, F1 dölünde bask›n olan atasal bireyin fenotipinin, F2’de ise ikisi atasal olan üç fenotip grubunun olufltu¤unu görmekteyiz. Burada atalar›n tek tip bir fenotipik karakter bak›m›ndan farkl› olmas›, F1 ve F2 dölünde de tek bir fenotipik karakterin ifadesi nedeniyle ilk bak›flta bir monohibrit çaprazlama oldu¤u düflünülebilir. Ancak, bu gözlemler ve F2 dölünde elde edilen fenotip grubu say›s›, bize bu çaprazlaman›n monohibrit ya da dihibrit oldu¤u konusunda kesin bir bilgi vermez. Çünkü hem monohibrit hem de dihibrit çaprazlamalarda üç fenotip grubunun meydana geldi¤i pek çok örnek vard›r. Bir önceki örnekte de, F2 dölünde üç fenotip grubu olufltu¤unu hat›rlayal›m. Ancak, bu fenotip gruplar›nda oluflan birey say›lar› aras›ndaki oranlar bize çaprazlaman›n hibritlik derecesini bulmada yard›mc› olur. Buradaki say›sal veriler fenotip oran›n›n 9:3:4 oldu¤unu gösterdi¤ine göre, bu çaprazlaman›n Mendel oranlar›na uymayan dihibrit bir çaprazlama oldu¤unu söyleyebiliriz. 2. Sapma durumunu yine Khi-kare analizi ile denetleyelim. Beklenen fenotip çeflidi oranlar›n›n dihibrit kal›t›mda 9:3:3:1 fleklinde oldu¤unu biliyoruz. Bu örnekte ise yaln›zca bask›n fenotipliler 9/16 oran›nda meydana gelmifl ve di¤er beklenen 1/16 ve 3/16 oranlar›ndaki fenotip gruplar› ortaya ç›kmam›flt›r. Bu nedenle beklenen de¤erler 9/16 oran›nda meydana gelen fenotip grubuna göre belirlenir. Eldeki verilerin Mendel oranlar›na uygunlu¤u Khikare yöntemiyle test edilirken, önce serbestlik derecesini SD = 3-1 = 2 olarak buluruz. Sonra, Tablo 4.2’yi oluflturarak ∑X2 de¤erini hesaplar›z. Daha sonra bu verilere karfl›l›k gelen p de¤erini Khi-kare olas›l›k tablosundan bularak (Bkz: Ünite 3. Tablo 3.3) de¤erlendirme yapar›z.

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

81
Tablo 4.2 Dihibrit çaprazlama için Khi-kare testi.

Fenotip K›rm›z› Gri Beyaz Toplam

Gözlenen (G) Beklenen (B) 92 30 41 163 90 30 30 10

(G - B) 92-90 = +2 30-30 = 0 0-30 = -30 41-10 = +11

(G - B)2 (+2)2 = 4 (0)2 =0

(G - B)2/B 0.04 0 30 12.1 ∑X2 = 42.14 p>0.05

(-30)2 = 900 (+11)2 =121

Verilen örnekte hesaplanan toplam Khi-kare de¤eri ∑X2 = 42.14 gibi yüksek bir say›d›r ve Khi-kare olas›l›k tablosunda bu say›ya karfl›l›k gelen bir p de¤eri bulunmamaktad›r. Bu örnekte de Mendel dihibrit kal›t›m oran›ndan çok büyük ölçüde bir sapma gerçekleflmifltir. 3. Son olarak, ortaya ç›kan fenotipik da¤›l›mdan yola ç›karak sapman›n sebebi olan etkileflim tipini belirleyelim. Bir fenotip üzerine iki genin etkili oldu¤u bu örnekte, 9:3:4 fenotip oran›n›n meydana geldi¤ini biliyoruz. Bu da ancak, iki farkl› genin (K ve B ) çiçek rengi üzerinde etkili oldu¤unu gösterir. Bilgilerimize göre bu bir resesif epistazi etkileflimidir. fiekil 4.13’de gösterildi¤i gibi, K geni k›rm›z› rengin ve kk genleri de gri rengin oluflumundan sorumludur. Di¤er bir B geni ise bu ifadeleri bask›lamaktad›r. B geninin bask›lama özelli¤i bb durumunda geçerlidir.
fiekil 4.13 Çiçek rengi oluflumunda resesif epistazi etkisi.

82

Genetik

Özet
A M A Ç

1

Çaprazlamalarda, farkl› allel etkileflimlerini ve Mendel monohibrit oran›ndan sapma gösteren yar› dominantl›k, kodominantl›k ve letalite durumlar›n› yorumlayabilmek. Bir genin alleleri aras›nda, tam dominantl›k, yar› dominantl›k, kodominantl›k ve letalite olmak üzere dört etkileflim tipi vard›r. Mendel monohibrit kal›t›m›ndaki etkileflim tam dominantl›k olup di¤er tüm etkileflimlerde bu orandan sapmalar olur. Yar› dominantl›kta, her iki atasal özelli¤in kar›fl›m› fleklinde olan yeni bir fenotip ortaya ç›kar. Kodominantl›kta her iki atasal karakterin bir arada ve eflit olarak ifade edildi¤i yeni bir fenotip meydana gelir. Her iki etkileflimde de oran 1:2:1’dir. Letal genler tafl›d›klar› mutasyonlar nedeniyle ifllevsel bozukluk ve ölüme yol açan genlerdir. Dominant ya da çekinik etkili olup fenotipik ifadeyi ve Mendel monohibrit oran›n› 2:1 ve 1:2:1 fleklinde de¤ifltirirler. Çaprazlamalarda, farkl› gen etkileflimlerini ve mendel dihibrit oran›ndan sapma gösteren epistazi tiplerini ay›rt edebilmek. ‹ki farkl› genin alleleri aras›ndaki etkileflimler genellikle Mendel kal›t›m oranlar›ndan (9:3:3:1) sapma gösterir. Epistazi bir genin fenotipik ifadesinin di¤er bir gen taraf›ndan bask›lanmas›d›r. Epistazi bir genin dominant ya da çekinik alleli taraf›ndan tek tarafl› ya da çift tarafl› olarak meydana gelebilir. Dominant, resesif, çift, çift resesif ve çift dominant epistazi olarak etkileflimler olabilir ve s›ras›yla 12:3:1, 9:3:4, 13:3, 9:7 ve 15:1 olarak farkl› fenotip olas›l›klar› elde edilebilir.

A M A Ç

3

AM A Ç

2

Fenotipi etkileyen faktörleri ve gen ifadelerinin populasyondaki etkinli¤ini örneklerle aç›klayabilmek. Mendel kurallar›na uygun kal›t›m özelli¤i gösteren bireyler farkl› ortam koflullar›na al›n›p çaprazlan›rsa oluflan döller her zaman ayn› fenotipte olmazlar. Organizmalar›n genotipleri de¤iflmedi¤i halde, ›fl›k, s›cakl›k, toprak özellikleri ve beslenme gibi çevresel koflullardan genlerin ifadesi ya da ürünlerinin aktivitesi etkilenir. Böylece fenotip yap›lar› ve oranlar› da de¤iflmifl olur. Genlerin ifadesinin fenotip üzerine etki biçimlerini; tam dominantl›k-resesiflik iliflkisi, bir genin birden fazla fenotipe neden olmas› (pleiotropi) ya da birden fazla say›da genin tek bir fenotipe neden olmas› olarak üç grupta toplayabiliriz. Genotip-fenotip etkilefliminin saptanmas› ve derecesi ile ilgili iki kavram vard›r. Bunlardan etkinlik genlerin fenotipte kendini ifade etme s›kl›¤› ya da oran›d›r. Etkinlik derecesi ise genlerin fenotipik olarak ifade edilebilme derecesidir. Populasyonda belirli bir oranda ifade edilen bir etkin gen, bireylerin fenotiplerinde farkl› derecelerde etkiler meydana getirebilir. Genetik çaprazlama verilerini sapma bak›m›ndan de¤erlendirebilmek. Bir çaprazlaman›n monohibrit ya da dihibrit mi oldu¤u, Mendel kal›t›m oranlar›na ne derecede uydu¤u ve hangi tip etkileflimin oldu¤u denetlenebilir. Bu denetleme, ortaya ç›kan fenotip gruplar›n› karfl›laflt›rma ve Khi-kare analizi fleklinde yap›labilir. E¤er fenotipik oranlar bak›m›ndan bir sapma durumu tespit edildiyse, bilinen sapma oranlar› göz önüne al›narak, ortaya ç›kan fenotipik da¤›l›m› oluflturan etkileflim tipi için bir yorumda bulunulur.

AM A Ç

4

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

83

Kendimizi S›nayal›m
1. Mendel kurallar›ndan sapma gösteren monohibrit çaprazlamalarda alleller hangi etkileflimi göstermezler? a. Kodominantl›k b. Ekivalentlik c. Tam dominantl›k d. Yar› dominantl›k e. Letalite 2. Fenotipte etkisi olmayan çekinik letal bir gen nedeniyle hasta olan kiflinin ebeveynleri için afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir? a. Tafl›y›c›-normal b. Normal-hasta c. Hasta-hasta d. Tafl›y›c›-tafl›y›c› e. Normal-normal 3. Afla¤›daki ifadelerden hangisi epistaziyi tan›mlar? a. Genin bir alleli, di¤er allelin ifadesini bask›lar. b. ‹ki gen bir fenotipik ifadeden sorumludur. c. Bir gen, di¤er bir genin fenotipik ifadesini bask›lar. d. Genler, ayn› kromozomda yer al›r. e. Genler bask›land›¤› için fenotipik ifade oluflmaz. 4. Bir lelinin a. b. c. d. e. genin dominant alleli ile di¤er genin çekinik albirbirine epistat oldu¤u durum hangisidir? Çift epistazi Dominant epistazi Çekinik epistazi Çift dominant epistazi Çift resesif epistazi 6. ABO kan grubunu oluflturan allel etkileflimi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Tam dominantl›k b. Yar› dominantl›k c. Ekivalentlik d. Letalite e. Kodominantl›k 7. Afla¤›daki ifadelerden hangisi ayn› genotipe sahip iki organizman›n farkl› fenotip oluflturmas›n› sa¤layan durumu anlatmaktad›r? a. Farkl› allel etkileflimleri b. Farkl› çevresel koflullar etkisi c. Farkl› gen etkileflimleri d. Ayn› çevre koflullar›na farkl› tepki verme e. Atasal genlerdeki farkl›l›k 8. Afla¤›dakilerden hangisi çevre koflullar›n›n fenotipik ifadeye etkisine bir örnek de¤ildir? a. Afl›r› ya¤›fl nedeniyle köklerde çürüme b. Ifl›k yetersizli¤inde beyaz çiçeklenme c. S›cak ortamda k›m›z›, serin ortamda beyaz çiçeklenme d. Verimli toprakta uzun verimsiz toprakta k›sa boylu olma e. Spor yaparak kaslar› gelifltirme 9. Bir genin ya da gen toplulu¤unun fenotipte kendini ifade etme s›kl›¤›na ne denir? a. Dominansi b. Etkinlik c. Ekspresivite d. Pleitropi derecesi e. Pleitropi 10. Afla¤›dakilerden hangi özellik bir çaprazlaman›n Mendel oranlar›na uygunlu¤u denetlenirken aranmaz? a. Alleller aras›nda tam dominantl›k iliflkisi b. Genlerin farkl› kromozomlarda bulunma durumu c. Genlerin birbirleriyle etkileflime girmemesi d. F1 dölünde tek tip fenotip gözlenmesi e. Genler aras›nda tam dominantl›k iliflkisi

5. ‹nsanda iflitme, D ve E dominant genlerinin birlikte etkileflimi ile oluflan bir fenotiptir. Bu genlerden bir tanesinin homozigot resesif oldu¤u durumda sa¤›rl›k meydana gelmektedir. Burada genler aras›nda meydana etkileflim tipi ve fenotip oran› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Resesif epistazi 9:4:3 b. Çift resesif epistazi 9:7 c. Çift epistazi 9:6:1 d. Çift dominant epistazi 15:1 e. Dominant epistazi 12:3:1

84

Genetik

Yaflam›n ‹çinden
fiEKER HASTALI⁄INDA GENET‹K VE ÇEVRESEL FAKTÖRLER‹N ROLÜ Genetik yatk›nl›¤›n ve çevresel faktörlerin etkisi sonucunda geliflen önemli bir hastal›k s›kl›kla karfl›lafl›lan Diabetes Mellitus, ya da bir di¤er ad›yla fleker hastal›¤›d›r. fieker hastal›¤› vücutta kan flekerinin yani glukoz seviyesinin yükselmesine (hiperglisemi) neden olur. Glukoz hücrelerin enerji kayna¤› oldu¤u için yaflamsal öneme sahiptir. Vücudumuzda glukoz seviyesinin kontrolü, pankreasta üretilen ve flekerin hücrelere girmesini sa¤layan insulin hormonu taraf›ndan yap›lmaktad›r. ‹nsulin e¤er vücutta yetersiz miktarda üretilmekte ya da vücuttaki etkisini yitirmifl ise fleker hücrelere tafl›namaz ve kandaki miktar› yükselir. Bu durumda, normal enerji kayna¤›n› yitirmifl hücreler ihtiyaçlar› olan enerjiyi farkl› yollardan karfl›lamaya çal›fl›rlar. fieker hastal›¤›n›n neden oldu¤u birçok bozuklu¤un, iflte bu ‘farkl› yollar›n’ sonucunda ortaya ç›kan metabolik art›klar ve yüksek kan flekerinden dolay› olufltu¤u düflünülmektedir. Klinik ve genetik özellikleri farkl› olan Tip 1 ve Tip 2 olmak üzere iki tip fleker hastal›¤› vard›r. Tip 1 fleker hastal›¤› 20’li ya da daha erken yafllarda görülür. Bu kifliler, pankreas hücreleri zarar gördü¤ü için çok az insulin üretmekte ya da hiç insulin üretmemektedir ve insulini ilaç fleklinde almak zorundad›r. Tip 2 fleker hastal›¤› daha yayg›n olup genellikle 40’l› yafllardan sonra ortaya ç›kar. Bu kiflilerde, ilerleyen hücre bozuklu¤una ba¤l› olarak pankreas bir miktar insulin üretebilmekte ancak vücut üretilen insuline karfl› direnifle geçti¤i için insulin hücrelerde etkisizdir. Bu nedenle insuline ba¤›ml› olmadan geliflir. Her iki tipteki fleker hastal›¤›nda, hücrelerin insulin üretebilmesi ya da dirençlilik göstermesi bak›m›ndan kiflilerin genetik özellikleri önemli rol oynar. Kiflide e¤er hastal›¤a genetik yatk›nl›k varsa, ancak uygun çevresel baz› faktörlerin de (örne¤in virusler, kiflinin beslenme tarz› ya da hareketlilik) rol oynamas›yla fleker hastal›¤› ortaya ç›kar. Genetikte bu tür hastal›klara, çok faktörlü hastal›k denir. Buna kan›t, genetik yönden bir biriyle ayn› olan tek yumurta ikizleri üzerinde yap›lan araflt›rmalardan elde edilmifltir. Tek yumurta ikizlerinden bir tanesinde fleker hastal›¤› görülüp di¤erinde görülmemesi, ayni genetik yap›ya sahip iki insan›n, yinede ayn› hastal›¤a yakalanmad›¤›n› göstermifltir. Dolay›s›yla, bu hastal›k için genetik e¤ilimin 100% kiflinin hasta olaca¤› anlam›na gelmedi¤i anlafl›lm›fl ve çevresel faktörlerin de hastal›ktaki önemi vurgulanm›flt›r. fieker hastal›¤› özellikle son y›llarda yaflam fleklinin de¤iflmesine paralel olarak art›fl göstermektedir. Yafl, hareketsizlik, karbonhidrattan zengin beslenmek, sigara, psikolojik stres ve düflük do¤um a¤›rl›¤› Tip 2 fleker hastal›¤› geliflme riskini art›r›r. Ba¤›fl›kl›k sisteminin uyar›lmas› da rol oynamaktad›r. Sa¤l›kl› beslenme, egzersiz ve kilo kontrolü ile pankreasta ki hücre y›k›m› durdurulabilir ve hücreler normalleflebilir. Bu hastal›kta rol oynayan çevre faktörleri aras›nda afl›r› kilo (obezite) en önemlisidir. Bu yüzden toplumda görülme s›kl›¤› ülkeden ülkeye de¤iflmektedir. Türkiye’de yap›lan baz› araflt›rmalar ülkemizde bu oran›n %7,2 oldu¤unu göstermektedir. Dünya Sa¤l›k Örgütü 2025 y›l›nda dünyada 300 milyon kiflide diyabet hastal›¤›n›n geliflece¤ini düflünmektedir. fieker hastal›¤›n›n genetik yatk›nl›kla olan ba¤lant›s› halen bilim adamlar› için karmafl›k bir durumdur ve bu konudaki araflt›rmalar devam etmektedir. Doktorlar veya genetik dan›flmanlar di¤er aile bireylerinin hastal›¤a olan e¤ilim-risklerini gözlemlere dayanarak hesaplayabilmektedir. Ancak bu hastal›¤›n aile içi kal›tsal geçifl biçimi hala tam olarak anlafl›lm›fl de¤ildir. Genetik yap›n›z› de¤ifltiremezsiniz ama çevresel baz› faktörleri kontrol alt›na alarak olas› bir genetik e¤ilimin yaratabilece¤i hastal›k riskini azaltabilir ve hatta engelleyebilirsiniz. Kaynak: www.bayindirhastanesi.com.tr/haber.asp?haber=730, www.tipdunyasi.net/bilgi/diyabet_seker_ hastaligi.html.Eriflim:03 Nisan 209

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

85

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farkl› Allel Etkileflimleri ve Mendel Monohibrit Oran›ndan Sapmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Öldürücü Gen Etkileflimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Farkl› Gen Etkileflimleri ve Mendel Dihibrit Oran›ndan Sapmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çift Epistazi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çift Resesif Epistazi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kodominantl›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Fenotipi Etkileyen Faktörler ve Gen ‹fadelerinin Populasyondaki Etkinli¤i” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Fenotipi Etkileyen Faktörler ve Gen ‹fadelerinin Populasyondaki Etkinli¤i” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Etkinlik ve Etkinlik Derecesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Çaprazlama Verilerini Sapma Bak›m›ndan Yorumlama” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Atalardan farkl› olarak gri tavuklar›n oluflmas› bak›m›ndan Mendel kal›t›m›na uymamaktad›r. Yar› dominantl›k durumu söz konusudur. Heterozigot genotipli bireyler atalardan farkl› olarak gri olmaktad›r. F2’de fenotip oran› 1:2:1 olarak ç›kar. Çaprazlama flu flekilde gösterilebilir:

2. d 3. c

4. a 5. b 6. e 7. b

8. d

9. b 10. a

S›ra Sizde 2 Monohibrit çaprazlamada yar› dominantl›k ve kodominantl›k durumunu ay›rt etmek için, iki atasal özelli¤in bir araya geldi¤i F1 dölünün fenotipik ifadesi dikkatle incelenir. Yar› dominantl›¤›n oldu¤u durumlarda, F1 bireyleri her iki atasal özelli¤in ortalama bir kar›fl›m› olan tek tip fenotipe sahip olurlar. Örne¤in: k›rm›z› ve beyaz çiçekli bitkilerin çaprazlanmas› ile F1’de pembe renkli bitkilerin meydana gelmesinde oldu¤u gibi. Di¤er yandan, kodominantl›kta F1 bireyleri her iki atasal özelli¤i eflit oranda fenotipte gösterirler. ‹nsanda AB kan grubunun meydana gelmesinde IA ve IB genlerinin birlikte ifade edilmesi gibi.

86

Genetik

S›ra Sizde 3 Huntington korea hastal›¤›na sahip anne (Hh) ile normal bir baban›n (hh) sahip olabilece¤i çocuklar›n bu hastal›¤› gösterme olas›l›¤› %50’dir. fiemada görüldü¤ü gibi, çocuklarda iki farkl› genotip ve fenotip olas›l›¤› söz konusudur. Bu durumun sebebi ise atasal bireylerden birisinin heterozigot genotipli olmas›d›r.

S›ra Sizde 6 Bu dihibrit kal›t›mdaki genlere A ve B diyelim. Dominant alleli epistat olan gen A, çekinik allelleri epistat olan gen ise bb olsun. Bir dihibrit çaprazlamada F2 dölünde olas› genotip ve fenotip gruplar›n› flu flekilde yazabilir ve etkileflimi ifade edebiliriz:
A-BaaBA-bb (A epistat oldu¤u için fenotipte bask›lanma var) (epistat etki yok) 9 3 1

(bb epistat oldu¤u için fenotipte bask›lanma var) 3

Aabb (bb epistat oldu¤u için fenotipte bask›lanma var

Epistat etkili olan fenotip oranlar›n›n toplam› 9 + 3 + 1 = 13 ve epistat etki gözlenmeyen fenotip oranlar›n›n toplam› ise 3 oldu¤u için oran fenotipik oran 13:3 olarak bulunur ve çift epistazi etkileflimi vard›r. S›ra Sizde 7 Verilen örnekte iki sar› çiçekli papatyan›n çaprazlanmas›yla, F1’de pembe çiçekli papatya elde edilmesi, her iki atasal bireyde sar› rengin bask›land›¤›n› ve bu durumunun F1 heterozigot (SsPp) bireylerinde ortadan kalkt›¤›n› gösterir. F2 dölünde ise bask›lanan fenotipik karakterlerin yani pembe rengin 9/16 oran›nda olufltu¤una dikkat edilirse, bu kal›t›m tipinde bask›lanman›n her iki genin dominant allellerin bir arada bulundu¤u durumda ortadan kalkt›¤› görülür. Böylece her iki genin de çekinik allellerinin homozigot durumda iken epistat oldu¤u ortaya ç›kar. Burada gerçekleflen gen etkileflim tipi çift resesif epistazidir ve ancak atalar›n genotipi gösterildi¤i flekilde olmal›d›r:

S›ra Sizde 4 Dominant letal genler heterozigot durumda iken belli bir karakterin eksikli¤i ya da kusuru fleklinde belirgin bir fenotipik ifade gösterirler ve hasta olarak ifade edilirler. Fakat çekinik letal genler heterozigot durumda, bazen fenotipik bir bozuklu¤a neden olurken bazen de herhangi bir fenotipik belirtiye neden olmazlar.Çekinik letal genler sadece homozigot durumda iken ölümcül etkiye sahiptirler. S›ra Sizde 5 Burada, iki genin F2 dölünde oluflturaca¤› fenotipik da¤›l›m› yaz›ld›ktan sonra, epistat özellikli genin bulundu¤u fenotipler iflaretlenir. Karfl›l›k gelen oranlar›n toplanmas›yla bu etkileflimin 12:3:1 oran›n› veren dominant epistazi oldu¤u görülür. E geninin epistat oldu¤u unutulmamal›d›r. 9 3 3 1 SSEE ssES-ee ssee beyaz (epistat etki var) beyaz (epistat etki var) siyah (epistat etki yok) gri (epistat etki yok)

9 + 3 = 12 3 1

4. Ünite - Mendel Geneti¤inden Sapmalar

87

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
S›ra Sizde 8 Bir dihibrit kal›t›mda fenotipik ifadenin 15:1 oran›nda meydana gelmesi, bu fenotipik karakterin, her iki genin homozigot çekinik oldu¤u olas›l›kta olufltu¤unu gösterir. Di¤er tüm olas›l›klarda bir ya da iki genin dominant allelleri bulundu¤una göre, bu fenotipik özellik her iki dominant gen taraf›ndan da bask›lanmaktad›r. Bu tip bir gen etkileflimi çift dominant epistazi durumunu gösterir. Bal Ar›s›. Ar›c›l›k Araflt›rma Enstitüsü, Eriflim: 24 Haziran 2009, http://www.aricilik.gov.tr/teknik/balarisi/index.htm Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Brown, T. A. (1992). Genetics, a molecular approach (Second edition). London: Chapman & Hall. Erensay›n, C. (2000). Çözümlü Genetik Problemleri (1. Bask›). Ankara: Nobel Yay›nevi Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Ifl›k, K. (2008). Bitki Biyolojisi (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Klug, W. S., Cummings, M. R. ve Spencer, C. A. (2009). Genetik Kavramlar (8. Bask›). Çev. Ed: Öner, C., Sümer, S., Öner, R., Ö¤üfl, A., Aç›k, L. Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Kuru, M. ve Ergene, S. (2001). Genetik (569 Örnek Problem ‹le) (1. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi.

S›ra Sizde 9 Bal ar›lar›n›n bu durumunda, beslenme koflullar›n›n fenotipik ifadede üzerindeki etkisi söz konusudur. Ana ar› döllenmifl ve döllenmemifl yumurtalar›n› petek gözlerine b›rak›r. Döllenmifl yumurtadan ç›kan ayn› genotipe sahip larvalar ise besin miktar›na ve süresine ba¤l› olarak kraliçe ar› ya da iflçi ar› olarak geliflirler.

5
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Çok allelli genlerin kal›t›m mekanizmas›n› örneklendirebilecek, Ba¤l› genlerin kal›t›m mekanizmas›n› aç›klayabilecek, Rekombinasyonu aç›klayabilecek ve genetik haritalama ile iliflkilendirebilecek, Çok genli kal›t›m›n özelliklerini aç›klayabilecek ve önemi bak›m›ndan de¤erlendirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Çok allellik Ba¤l› genler Ba¤lant› çözülmesi Rekombinasyon frekans› Krossing-over • • • • • Genetik haritalama Çok genli (kantitatif) kal›t›m Kendine-k›s›rl›k ABO kan grubu Rh faktörü

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • ÇOK ALLELL‹ GENLER‹N KALITIMI: MULT‹BL ALLEL‹ZM • BA⁄LI GENLER‹N KALITIMI • REKOMB‹NASYON VE GENET‹K HAR‹TALAMA • ÇOK GENL‹ (KANT‹TAT‹F) KALITIM

Genetik

Genetik Mekanizmalar I

Genetik Mekanizmalar I
G‹R‹fi
Mendel genlerin varl›¤›n›, ba¤›ms›z davranan belirli karakterlerle yapt›¤› çal›flmalarla ortaya koydu. Onu takip eden çal›flmalar sonucu, bir karakterin kal›t›m mekanizmas›n›n tek düze birkaç kural ile aç›klanamayacak kadar çok yönlü ve karmafl›k oldu¤u görüldü. Bugünkü bilgiler ›fl›¤›nda, canl›larda bir özelli¤in farkl› ya da ayn› kromozomda yer alan ve çok say›da allelleri olabilen genlerin etkileflimi ile meydana geldi¤i bilinmektedir. Her biri di¤erinden farkl› ve ba¤›ms›z olan pek çok kal›t›m flekli vard›r. Bu ve bir sonraki ünitede Mendel kal›t›m kurallar› ile aç›klanamayan farkl› kal›t›m mekanizmalar› anlat›lmaktad›r.

ÇOK ALLELL‹ GENLER‹N KALITIMI: MULT‹BL ALLEL‹ZM
Bir genin, do¤al koflullarda etkinlik derecesi en fazla olan alleli yabani-tip olarak adland›r›l›r. Yabani-tip allel, evrimsel süreçte genin korunmufl ve de¤iflikli¤e u¤ramam›fl halidir. Ancak genler kuflaktan kufla¤a aktar›l›rken, uzun bir süreç içerisinde canl›lar›n bulundu¤u ortam koflullar›n›n da etkisiyle farkl› flekillerde baz› de¤iflimler geçirebilir. Bu de¤iflimler kal›c› olup, sonraki nesillere aktar›ld›¤› zaman mutasyon olarak nitelendirilir. Mutasyon tafl›yan alleller ise mutant allel olarak isimlendirilir. Gende oluflan mutasyon ya da mutasyonlar de¤iflik etkiler meydana getirebilir. Örne¤in; genin aktivitesi tamamen durabilir, gen aktif olup ürünü ifllevsiz olabilir ya da mutant gen ürünü normalden farkl› bir ifllev üstlenerek farkl› bir fenotipe yol açabilir. Canl›lardaki baz› genlerin bu nedenle birden fazla say›da mutant alleli bulunur ve çok allelli genler ya da multibl alleller olarak adland›r›l›r. Bir genin allel say›s› ne kadar çok ise alleller aras›nda olabilecek etkileflim flekilleri de o kadar çeflitli olur. Çünkü allel say›s› fazla olan genler için bireylerin farkl› allel çiftlerine sahip olma ve farkl› fenotipler oluflturma potansiyeli vard›r. Çok allelli genler, di¤er SIRA S‹ZDE genlerden farkl› simge sistemi ile gösterilirler. Her allel ilgili geni gösteren bir harfin alt› ya da üssü olarak seçilen bir rakam, iflaret ya da harf ile gösterilir. Örne¤in; S1, S2, S3 ya da IA, IB, IO allelerinde oldu¤u gibi. Alleller aras›nda bildi¤iniz DÜfi Ü N E L ‹ M tam dominantl›k, yar› dominantl›k, kodominantl›k ve letalite gibi tüm etkileflim tiplerini görmek mümkündür. Çok allelli genlerin kal›t›m›n› ve etkileflimlerini, farkl› orgaS O R U nizma gruplar›ndan örnekler vererek inceleyelim. fiunu unutmamak gerekir ki, bir genin allel say›s› ne kadar fazla olursa olsun D‹KK A T diploit bir organizmada her bir genin sadece iki alleli bulunur.
SIRA S‹ZDE
Yabani-tip allel, bir genin do¤al koflullarda etkinlik derecesi en fazla olan allelidir.

Mutant allel, bir genin kal›c› de¤iflimler olan mutasyon geçirmifl halidir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

90

Genetik

Hayvanlarda Çok Allelli Genler
Tavflanlarda do¤al kürk rengi koyu gridir ve oluflumundan yabani-tip olan C alleli sorumludur. Di¤er yandan, gri renkli olan fiinflilla (Chinchilla), sadece kulak, burun, kuyruk ve ayak gibi üyeleri koyu renkli olan Himalaya ve tamamen beyaz renkli olan albino tavflanlara da rastlamak mümkündür (fiekil 5.1). Burada, herbiri farkl› fenotipten sorumlu olmak üzere C geninin üç mutant alleli bulunmaktad›r. Tablo 5.1’de, bu allellerin bir arada bulunduklar› zaman etkileflimleri sonucu oluflabilecek genotipler ve fenotipler gösterilmektedir.
fiekil 5.1 Tavflanlarda dört farkl› kürk rengi fenotipi (Ayala ve Kiger, 1984).

Tablo 5.1 Tavflanda C geni allellerinin dominantl›k durumuna göre oluflabilecek genotip ve fenotipler.

Alleller C Cch

Genotip CC, CCch, CCh ve CCa CchCch, Cch Ch ve CchCa

Fenotip Koyu gri fiinflilla Aç›k gri Himalaya Albino

Ch Ca
SIRA S‹ZDE

Ch Ch ve Ch, Ca CaCa

DÜfiÜNEL‹M S O R U

SIRA S‹ZDE Bu allellerin birbiri ile olan iliflkisi oldukça ilginçtir. fiöyle ki, yabani-tip olan C alleli di¤er üç allel üzerine tam bir dominant etki gösterir. Mutant alleller de belli bir s›ralama ile birbirlerine karfl› tam dominantl›k gösterirler. Görüldü¤ü gibi Cch DÜfiÜNEL‹M h alelli C ve Ca üzerine ve Ch ise yaln›zca Ca üzeri tam dominant etkilidir ve k›saca bu etkileflim C > Cch > Ch > Ca olarakta ifade edilebilir. Tabloda gösterildi¤i giS O ch Ua bi Cch Ch ve C RC genotipli tavflanlar aç›k gri kürk rengine sahip olurlar.

D‹KKAT

Multibl allelizmde, D ‹ K K A Tmutant bir allel de kendisi gibi mutant olan di¤er allellere karfl› tam dominant etkili olabilir.
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

91

Bitkilerde Çok Allelli Genler
Baz› tütün bitkilerinin kendi-kendilerine ya da kendi genotipinde bir baflka bitki ile döllenemedikleri görülür. Kendine-k›s›rl›k ya da kendine-uyumsuzluk ad› verilen bu duruma, çok say›da alleli bulunan ve birisi polenden di¤eri ise yumurtadan gelen S geni neden olur. fiekil 5.2’de kendine-k›s›rl›k allellerinin etkileflimi ile ortaya ç›kan sonuçlar gösterilmektedir.
Kendine-k›s›rl›k ya da kendine-uyumsuzluk, bitkilerde kendi-kendine ya da ayn› genotipe sahip polen ve yumurtan›n döllenememe durumudur.

fiekil 5.2
Kendi kendine ya da ayn› genotipteki atalar›n döllenmesi Atalar Polen S1S2 x S1S2
S1 S S S2 1 2

Farkl› genotipteki atalar›n çapraz döllenmesi S1S2 x S2S3
S2 S S S3 2 3

S3S2 x S3S4
S3 S S S4 3 4

S geninin allelleri bak›m›ndan üç farkl› genotipteki tütün bitkisinin döl oluflturabilme durumlar› (http://nitro.biosci. arizona.edu/cours es/EEB320-2005/ Lecture04.html)

Yumurta

S1

S2

S1

S2

S1 S2 S1 S2

Döller

S1S2

S2S3

S1S3

S1S4

S2S3 S1S4 Tam uyumsuzluk döl vermez Yar›m uyumluluk iki fakl› fenotipte döl verebilir Tam uyumluluk dört fakl› fenotipte döl verebilir

Bu örnekte görüldü¤ü gibi, e¤er bir polen tanesi yumurta hücresinde var olan bir S allelini tafl›yorsa polen tüpü gelifltiremez. Aksi durumda, yani yumurta hücresinde benzer allel bulunmuyorsa, polen tanesinden erkek çekirde¤ini içeren bir polen tüpü geliflir ve döllenme gerçekleflebilir. fiekil 5.2’nin solundaki durumda, polen ve yumurtada benzer S1 ve S2 allelleri bulundu¤u için tamamen kendine-k›s›rl›k gözlenirken, yaln›z bir benzer allelin (S2) bulundu¤u döllenmede, yar›-uyumluluk sonucu döllerde yaln›zca iki genotip meydana gelme olas›l›¤› vard›r (orta flekil). Tamamen farkl› allellerin bulundu¤u durumda ise (sa¤ flekil) tam-uyumluluk söz konusudur ve dört farkl› genotipte döller üretilebilir. Allellerin farkl› flekillerde bir araya geldi¤i S1S3, S2S3, S1S4 ve S2S4 genotiplerine sahip bitkiler kendileflme yapabilirler. Kiraz, ceviz, petunya ve akflam sefas› dahil birçok bitkide döllenmeyi bu flekilde etkileyen çok allelli S geni bulunur ve say›lar› türlere göre 50-200 aras›nda de¤iflir. Bu mekanizma, kendisinden baflkas› ile döllenmeyi teflvik ederek canl›lar›n çeflitlenmesinde etkin bir rol oynar.

‹nsanlarda Çok Allelli Genler
Çok allelli genlerin insanlardaki en güzel örne¤ini kan gruplar›n› oluflturan genler gösterir. ‹nsanlarda çeflitli kan grubu sistemleri bulunmakla beraber bunlardan en çok bilinenler ABO, MN ve Rh sistemleridir. Kan grubu tayinleri, kan nakillerinin

92

Genetik

sa¤l›kl› yap›labilmesi için t›bbi aç›dan bir zorunluluktur. Bunun yan› s›ra babal›k davalar›nda ve gerekli durumlarda anne ve baban›n tayininde de destekleyici veri olarak kullan›lmaktad›r. Allel say›s›na ba¤l› fenotipik karakterin çeflitlenmesi bir anlamda genetik materyalin kuflaklar boyu süren sürekli bir de¤iflim içinde olan dinamik bir yap› oldu¤unun göstergesidir.

ABO Kan Gruplar›
‹nsanlar›n A, B, AB ve O olarak dört farkl› kan grubundan birine sahip olabilece¤ini biliyoruz. Kan nakillerinde kan gruplar›n›n uygun olmas› son derece önemlidir. Kan uyuflmazl›¤› A ve B grubundaki bireylerin alyuvarlar›nda, s›ras›yla A ve B antijenlerinin bulunmas›yla ilgilidir. A kan grubundan olan bir insana B grubu kan nakli yap›ld›¤›nda, ya da tam tersi durumda kiflinin kan›nda çökelme olur ve ölümle sonuçlan›r. Bunun nedeni nakil yap›lan kiflinin ba¤›fl›kl›k sisteminin yabanc› olan antijene karfl› antikor üretmifl olmas›d›r. Her bir antijen molekülüne karfl› onunla reaksiyona girerek kümeleflme ve çökelti meydana getirebilen bir antikor molekülü bulunur. Bu antikor molekülleri ise kan serumunda yer al›rlar. Ancak bir kiflinin sahip oldu¤u antijen ile antikor molekülü reaksiyona girmez. A antijeni tafl›yan bir kiflinin serumunda B antikoru (anti-B), B antijeni tafl›yan bir kiflinin serumunda A SIRA S‹ZDE antikoru (anti-A) vard›r. Çünkü anti-A A antijeni ile anti-B ise B antijeni ile reaksiyona girerek çökelme oluflturur. AB grubu olan kiflilerin kan serumunda antikor molekülü bulunmaz D Ü fi Ü N E L ‹ M iken antijen tafl›mayan O kan grubu kiflilerin serumunda her iki antikor da bulunur. Burada dikkat edilecek nokta birbiriyle reaksiyona girebilecek olan antijen ve antikor moleküllerinin ayn› kiflilerde bir araya gelmemifl olmaS O R U s›d›r. Kan al›flveriflinin belli gruplar aras›nda olmas›n›n nedeni de bu özelliktir.
D‹KKAT Antijen ile antikor, anahtar-kilit gibi birbirine uyumlu bir flekilde s›k›ca ba¤lanan iki moleküldür ve kanda olanlar çökelmeye neden olur.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Kan gruplar›, kolayca yap›lan kan testlerinde antikor-antijen etkileflimine bak›larak gözle tesbit edilebilir (fiekil 5.3). Antijenlere karfl› üretilen serumlar bu testAMAÇLARIMIZ lerde kullan›l›r. fiekilde de görüldü¤ü gibi anti-B serumu uygulanan kanlardan AB ve B grubunda çökelme olurken, anti-A serumu uygulananlarda ise A ve yine AB grubu kanlarda çökelti olur.
K ‹ T A P

SIRA S‹ZDE

fiekil 5.3

T Egelifltirilmifl LEV‹ZYON

Antijenlere karfl›
TELEV‹ZYON

serumlar ile muamele sonucunda farkl› kan gruplar›nda ‹N T E R N E T gelen meydana çökelme reaksiyonlar›.

‹NTERNET

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

93

ABO kan grubu sistemini oluflturan özellik, alyuvar hücrelerinin zar›nda bulunan bir proteine (antijen) ba¤l› bir fleker molekülü ile ilgilidir. fieker moleküllerindeki farkl›l›k, kan gruplar›ndaki fenotipik farkl›l›¤›n nedenidir. ABO kan grubu sisteminde IA, IB ve IO olmak üzere üç farkl› allel bulunur. ABO kan grubu sistemine göre kiflilerin sahip olabilece¤i genotip ve fenotipler Tablo 5.2’de verilmektedir. IA ve IB allelleri hücre zar›na farkl› flekerlerin ba¤lanmas›n› sa¤layan farkl› proteinler üretir. Di¤er bir mutant allel IO ise protein kodlayamad›¤› için hiçbir fleker molekülü ba¤lanamaz ve dolay›s›yla hiçbir serumla reaksiyon vermez. IAIA ya da IAIO genotibinde olan kifliler A antijeni tafl›d›¤› için A grubu kana, IBIB ya da IBIO olanlar B antijeni tafl›d›¤› için B grubu, IAIB olanlar A ve B antijeni tafl›d›¤› için AB grubu ve IOIO olanlar ise antijenlerden hiçbirini tafl›mad›¤› için O grubu kana sahip olurlar.
Genotipler IAIA ve IAIO IBIB ve IBIO IAIB IOIO Fenotipler A B AB O Antijen A B A ve B yok Antikor Anti-B Anti-A yok A ve B Tablo 5.2 ABO kan grubu sisteminde yer alan allellerin genotip ve fenotip özellikleri.

Burada, IA ve IB alleli IO üzerine tam dominant etki gösterirken, birbirlerine karfl› ise kodominant etkileflim gösterirler. Öyle ki, her iki allele de sahip olan kiflilerde fleker molekülü ba¤layan iki farkl› protein de eflit oranda sentez edilmekte ve iki antijen birlikte bulunmaktad›r (fiekil 5.4).
fiekil 5.4
Alleller Fenotipler

‹nsanda ABO kan grubu serisinde allelerin sorumlu oldu¤u antijenlerin üretilmesi. Alleler aras›ndaki dominantl›k ve kodominantl›k etkileflimine göre fenotiplerin meydana gelmesi.

AB

O

94

Genetik

MN Kan Gruplar›
‹nsanlarda saptanan di¤er bir kan grubu sistemi de MN kan grubudur. MN sistemini oluflturan etken yine alyuvar hücre zar›na ba¤l› olan farkl› antijenik yap›lard›r. Bu antijenlere göre insanlarda M, N ve MN olmak üzere üç kan grubu bulunur. M ve N antijenlerine karfl› do¤al antikor molekülleri bulunmad›¤› için kan gruplar› nakillerinde bilinme zorunlulu¤u yoktur. Ancak deneysel olarak bu antijenlerle reaksiyona girebilen antikorlar üretilmifltir ve gerekli görülen durumlarda kiflilerin bu sisteme ait kan grubu da tayin edilebilir. Tablo 5.3’te MN kan grubu sisteminde yer alan allellerinin oluflturabilece¤i genotip ve fenotip çeflitleri gösterilmektedir. Bu kan grubu sisteminde bulunan alleller MS, Ms, NS ve Ns olarak sembolize edilir. Burada MS ve Ms ya da NS ve Ns allelerinin aras›nda moleküler düzeyde farkl›l›klar bulundu¤u tesbit edilmifl olmas›na ra¤men fenotipte etkileri benzerdir. M ve N allelerinin aras›nda ise kodominantl›k etkileflimi vard›r.
Tablo 5.3 ‹nsanda MN kan grubu allelerinin oluflturabilece¤i genotip ve fenotip çeflitleri. Genotipler MSMS MSMs MsMs NSNS NSNs NsNs
SIRA S‹ZDE

Fenotipler M

N

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M

MSNS SIRA S‹ZDEMSNs MsNS MsNs

MN

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M

K ‹ T A P
S O R U

T›bbi aç›dan bilinmesi önemli olan kan gruplar› ile ba¤lant›l› di¤er bir fenotipik oluflum Rh antijenleridir (Rh faktörü). Rh antijenleri yine alyuvar hücrelerinde buD ‹ K K A T reaksiyona girecek do¤al antikorlar› bulunmaz. Alyuvarlar›nlunur ve kendileriyle da Rh antijeni tafl›yan kifliler Rh+, tafl›mayanlar ise Rh- olarak nitelenir. Rh fakötörünün pozitif ya da negatif oldu¤unun tespiti t›bbi aç›dan zorunludur. Çünkü RhSIRA S‹ZDE kiflilere, Rh+ kan verildi¤i durumlarda, al›c›da Rh antijenine karfl› bir antikor olufluSIRA S‹ZDE mu gerçekleflir. Bu antikor oluflumu istenmeyen sonuçlara yol açabilir. En çok biAMAÇLARIMIZ linen bir durum anne ile fötüs aras›nda meydana gelen Rh faktörüne ba¤l› kan uyuflmazl›¤›d›r. Burada, Rh- bir kad›n ve Rh+ bir erkekten olan çocu¤unun Rh+ olDÜfiÜNEL‹M mas› durumunda, annenin bebe¤e karfl› antikor üretmeye bafllamas› ve dolay›s›yK ‹ T A P la bebe¤e zarar vermesi gerçekleflir. Bu duruma kan uyuflmazl›¤› (eritroblastosis S O R U fetalis) ad› verilir. Fötüs, embriyonik büyük ölçüde tamamlam›fl, üçüncü ay›ndan do¤ana kadar D ‹ K K A geliflimini T olan insan yavrusudur. Eritroblastosis fetalis’in oluflum mekanizmas› ve tedavisi ile ilgili detayl› bilgilere ‹NTER NET http://www.aof.anadolu.edu.tr/kitap/EHSM//1211/unite05.pdf adresinden ulaflabilirsiniz.
AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON

Rh Antijenleri S O R U

TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

95

Rh faktörünün oluflumunda etkili olan çok say›da allel bulunmaktad›r ve her biri yine farkl› bir mutasyon ile meydana gelmifltir. Yabani-tip olan R alleli, mutant r alleline ve oluflan di¤er alleller de birbiri üzerine tam dominant etkilidir. Tablo 5.4’te, Rh faktörü üzerinde etkili olan allellerin oluflturabilece¤i genotip ve fenotip çeflitleri gösterilmektedir. Burada yine MN sisteminde oldu¤u gibi dört farkl› R allelinin dört farkl› r alleli üzerine dominant oldu¤una dikkat ediniz. Moleküler düzeyde farkl›l›klar bulunmas›na ra¤men her birine ait alleleler fenotipte benzer ifade edilirler.
Alleller Ro R1 R2 Rz r' r'' ry r Genotipler RoRo ve Ror R1R1, R1Ro, R1r' ve R1r R2R2, R2Ro, R2r ve R2r'' RzRz, RzRo, RzR1 ve RzR2 Rzr', Rzr'', Rzry ve Rzr r'r' ve r'r r''r'' ve r''r ryry, ryr', ryr'' ve ryr rr Fenotipler Tablo 5.4 ‹nsanda farkl› allellerin durumuna göre olabilecek Rh grubu genotip ve fenotip çeflitleri ve tam dominant etkileflimleri.

Rh pozitif

Rh negatif

Kan grubu fenotiplerini belirleyen genler için, anne ve baban›n sahip oldu¤u allel çeflitlerine ba¤l› olarak, çocuklarda ortaya ç›kmas› beklenen kan grubu olas›l›klar› belirlenebilir. Ya da çocuklardan yola ç›karak anne-baban›nki belirlenebilir. Bu saptamay› yaparken, ilgili kan grubu fenotipi için olas› tüm allellerin bulunabilece¤i varsay›lmal›d›r. Örne¤in; kan grubu ABRh+ olan bir kad›nla, ORh- olan bir erke¤in çocuklar›n›n kaç farkl› kan grubuna sahip olabilece¤ini belirleyelim. Bunun için önce, anne ve babada bu kan gruplar›n›n oluflumunu sa¤layan allel çeflitlerini düflünelim. Daha sonra da bu allellerin bir araya gelme olas›l›klar›n› de¤erlendirelim (fiekil 5.5).
fiekil 5.5 Anne ve baban›n kan grubuna göre çocuklar›n olas› kan grupu genotip ve fenotipleri.

96

Genetik

Görüldü¤ü gibi kan grubu, ABRh+ olan bir anne (IAIBRR ve IAIBRr olabilir) ile ORh- olan bir baban›n ARh+, ARh-, BRh+ ve BRh- olmak üzere dört farkl› kan grubuna sahip çocuklar› olabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, tüm olas›l›klar›n ortaya konabilmesi için, dominant özelli¤i gösteren bireylerin heterozigot olarak (R- gibi) kabul edilmesidir. Gerçekte bu bireyler homozigot karakterli de olabilirler. Fakat homozigot olma durumunun kesin olarak ortaya konma flans› yoktur. Di¤er yandan çocuklarda, çekinik özelliklerin ortaya ç›kmas›, ebeveynlerdeki allellerin heterozigot özellikte oldu¤unu kesin olarak gösterir.
SIRA S‹ZDE
Kan grubu ARh bir anne ve BRh+ olan bir baban›n çocuklar› hangi kan grubu fenoSIRA olan S‹ZDE tiplerini gösterebilir? Bu ebeveynler aç›s›ndan bir kan uyuflmazl›¤› durumu olabilir mi?

1

DÜfiÜNEL‹M S O R U

ÜfiÜNEL‹M BA⁄LI D GENLER‹N KALITIMI

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE Ba¤l›-genler ayn› kromozom üzerinde bulunan genlerdir. AMAÇLARIMIZ
Ba¤lant›, ba¤l› genlerin yavru döllere birlikte geçme e¤ilimlerine denir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Ba¤l›-gen analizi iki genin ayn› kromozom üzerinde bulunup bulunmad›¤›n› saptamak için yap›lan geri çaprazlama testidir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Kromozomlar, çok say›da gen tafl›ma nedeniyle genetik bilgiyi depo eden, kendilerini eflleyebilen ve yeni oluflan hücrelere geçebilen önemli yap›lard›r. Bir hücreS O R U de, say›lar› binlerle ifade edilen genler, kromozomlar üzerinde farkl› say›larda yerleflerek depolan›r ve korunurlar. Örne¤in insanda bulunan 24 farkl› (22 otozom, X D‹KKAT ve Y) kromozom üzerinde toplam 25000 kadar gen bulunur. Bu da bize eflit say›da olmamakla birlikte her bir kromozom üzerinde yaklafl›k 1000 kadar genimiz olSIRA S‹ZDE du¤unu gösterir. Ayn› kromozom üzerinde bulunan genlere ba¤l›-genler ad› verilir. Hücre bölünmesi s›ras›nda, kendini eflleyen kromozomlardan her birinin bir yavru hücreye geçti¤ini hat›rlarsak, ayn› kromozom üzerinde bulunan genlerin de AMAÇLARIMIZ birlikte hareket etti¤ini söyleyebiliriz. Ayn› kromozom üzerinde bulunan genlerin yavru döllere birlikte geçme e¤ilimlerine ba¤lant› denir. Bir kromozom üzerinde yerleflmifl olan tüm K ‹ T A Pgenler bir ba¤lant› grubu oluflturur ve ba¤lant› grubu say›s›, o organizman›n sahip oldu¤u haploit kromozom say›s›na eflittir. Örne¤in; insandaki ba¤lant› grubu say›s› 23’tür. Ba¤l›-genlerin kal›t›m biçimi ve fenotipik da¤›l›m›, Mendel’in yapt›¤› çal›flmalarTELEV‹ZYON daki ba¤›ms›z da¤›lan genlerden farkl›l›k gösterir. Gamet oluflumu s›ras›nda gerçekleflen mayoz bölünmede, her bir kromozom önce homolo¤undan, daha sonra da kardefl kromatitinden ayr›l›r. Böylece, farkl› kromozomlar üzerinde bulunan ‹ Noluflan T E R N E T gametlere ba¤›ms›z olarak da¤›l›rlar. Ancak ayn› kromozom genler yeni üzerinde yer alan ba¤l›-genlerin bu flekilde ayr›lma olanaklar› yoktur, gamet oluflumu s›ras›nda, üzerinde bulunduklar› kromozomla birlikte ayn› gamete geçerek bir arada bulunurlar. Her biri ayr› bir karakterden sorumlu olan iki genin ayn› kromozom üzerinde bulunup bulunmad›¤›n›, di¤er bir deyiflle ba¤l› olup olmad›¤›n› saptamak için yap›lan analizlere ba¤l›-gen analizi denir. Ba¤l›-gen analizi yapmak için F1 bireylerini geri çaprazlamak gerekir. Bu test çaprazlamas›ndan elde edilen sonuca göre genlerin ba¤l› olup olmad›¤›na karar verilir. Örne¤in; bir dihibrit çaprazlamada, ba¤›ms›z ayr›lan A ve B genlerinin eflit oranda (1:1:1:1) dört SIRA S‹ZDE çeflit genotip meydana getirme olas›l›¤› oldu¤unu biliyoruz. Bu fenotiplerden ikisi ana ve baba fenotipi, di¤er ikisi ise yeni oluflan farkl› fenotiplerdir. fiimdi, bu genlerin ayn› D kromozom Ü fi Ü N E L ‹ M üzerinde ba¤l›-genler oldu¤unu farzedelim ve farkl› kombinasyonlarda meydana getirebilecekleri fenotip ve genotip çeflitlerini fiekil 5.6 üzerinde inceleyelim. Burada, A geni bezelyelerde mor çiçek, a ise k›rm›z› çiçek renS O R U ginden ve B geni uzun, b ise yuvarlak polen oluflumundan sorumlu olsun. Ba¤l› olan genler Ab/Ab, aB/aB ve ab/ab fleklinde yaz›l›r. D ‹ K KAB/AB, AT
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

97
fiekil 5.6

A/b

a/B

A/b

a/B

a/b

Tam-ba¤l› genlerin kal›t›m›nda, farkl› allelere sahip bitkilerin çaprazlamalar›nda F1 kufla¤›n›n ve F1’in testçaprazlamas› ile olan F2 kufla¤›n›n olas› genotip ve fenotipleri.

Burada, A ile B ve a ile b genleri ayn› kromozom üzerinde bulunduklar› için gametlere birlikte giderler ve oluflan F2 dölünde de ayr›lmadan bir arada kal›rlar. Bir kromozomda bulunan genler dölden döle her zaman birlikte geçiyorlarsa, bu duruma tam-ba¤lant› ad› verilir. Tam ba¤l› olan genler, fiekil 5.6’da görüldü¤ü gibi gametlere birlikte tafl›nd›klar› için oluflan F2 dölünde atasal bireylerin fenotipi d›fl›nda baflka bir fenotip oluflturamazlar. Tam ba¤lant› durumunda F2’de sadece ana ve baban›n fenotip gruplar› meydana gelir ve oran› (1:1)’dir.

Tam ba¤lant›, bir kromozomda bulunan ba¤l›genlerin dölden döle her zaman birlikte geçmesi durumudur. Ba¤lant› çözülmesi bir genin krossing-overle bulundu¤u kromozomdan di¤er homolog kromozoma geçerek ba¤l› oldu¤u genlerden ayr›lmas› olay›d›r. Genlerin krossing-overle yer de¤ifltirmesi sonucu oluflan atasal olmayan yeni kombinasyondaki kromozoma rekombinant denir.

REKOMB‹NASYON VE GENET‹K HAR‹TALAMA
Mayoz bölünmede gerçekleflen krossing-over s›ras›nda, baz› genlerin homolog kromozomlar aras›nda yer de¤ifltirmesi sonucu ba¤l› genlerin fiziksel konumlar› de¤iflebilir ve bu olaya ba¤lant› çözülmesi denir. Böylece, genlerin yerinin de¤iflmesi ile oluflan yeni kombinasyondaki kromozoma rekombinant denir. Ayn› kromozom üzerinde bulunan genler aras›ndaki ba¤lant›n›n çözülmesi ile oluflan duruma tam olmayan ba¤lant› denir. Tam olmayan ba¤lant› sonucunda, gen bölgeleri de¤iflen rekombinant alleller ile de¤iflmeden kalan alleller birlikte bulunurlar. fiekil 5.7’de görüldü¤ü gibi, bu etkileflim yukar›da verilen bezelye karakterleri ile

98

Genetik

aç›klanmaktad›r. Gametler de¤iflmeyen allelleri al›rsa atasal fenotipler, de¤iflenleri al›rsa yeni fenotipler meydana gelir. F1 bireyinin geri çaprazlama dölünde ise; a) Krossing-over geçirmemifl allellere sahip atasal fenotipler ve b) Krossing-over sonucu oluflan allelleri tafl›d›klar› için, fenotipik olarak ana ve babadan farkl› olan rekombinant bireyler oluflur.
fiekil 5.7

A/B A/b a/B a/b

a/b

A/B A/b a/B a/b

a/b

Genlerdeki ba¤lant›n›n F1 dölünde meydana gelen krossing-overle çözülmesi ve F2’de tam olmayan ba¤lant› sonucu oluflan genotip ve fenotip oranlar›.

Rekombinasyon frekans› de¤eri, rekombinant fenotiplerin tüm bireylerin toplam›na oran›d›r ve tam olmayan ba¤lant› için %050 aras›nda de¤iflir.

Burada, ba¤›ms›z da¤›l›mda oldu¤u gibi dört farkl› fenotip grubunun da meydana geldi¤i görülür. Ba¤›ms›z da¤›l›mda tüm fenotip gruplar›n›n oluflma flans› birbirine eflittir. Ancak tam olmayan ba¤lant› durumunda, eflit oranda meydana gelme yerine, atasal fenotiplerin meydana gelme oran› %50’den fazlad›r. Di¤er bir deyiflle, F2 dölündeki rekombinant birey say›s› tüm birey say›s›n›n %50’sinden azd›r. F2 dölünde oluflan rekombinant fenotiplerin tüm bireylerin toplam›na oran› rekombinasyon frekans› de¤erini verir. Örne¤in; dihibrit bir bireyin geri çaprazlama dölünde, toplam 360 birey meydana gelmifl ve bunlar›n 290 tanesi atasal, 70 tanesi re-

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

99

kombinant fenotip ise, bu iki gen aras›ndaki rekombinasyon frekans› de¤eri 70/360 = 0.19’dur. Bu de¤er %50’nin alt›nda oldu¤u için, bu iki genin bafllang›çta ba¤l› olup gamet oluflumu s›ras›nda ayr›ld›¤›, yani tam olmayan ba¤lant› gösterdi¤i ortaya ç›kar. Di¤er flekilde atasal olan bireylerin frekans› da 290/360 = 0.80 olarak hesaplanabilir. Bu de¤erin de %50’den büyük olmas› bizi ayn› sonuca ulaflt›r›r.
SIRA S‹ZDE Bir dihibrit çaprazlamada genlerin ba¤l› olup olmad›¤›na nas›l karar verirsiniz?

2

SIRA S‹ZDE

Ayn› kromozomda yer alan genlerin aras›ndaki uzakl›klar›n hesaplanarak DÜfiÜNEL‹M yerlerinin belirlenmesine genetik haritalama denir. Gen haritalamas›nda, bir kromozom üzerinde birbirine ba¤l› olarak bulunan 2 gen aras›ndaki uzakl›k reS O R U genler arakombinasyon frekans› de¤eri kullan›larak hesaplan›r. Ba¤lant› gösteren s›ndaki uzakl›k artt›kça, bu genler aras›ndaki bölgede krossing-over meydana gelme flans› artacakt›r. ‹ki gen birbirine çok yak›nsa aralar›nda krossing-over olma D‹KKAT flans› neredeyse yok denecek kadar azd›r. ‹ki gen aras›nda oluflan krossing-over s›kl›¤›, rekombinant fenotip oran› olarak ortaya ç›kar. Bu nedenle, elde edilen reSIRA S‹ZDE kombinasyon frekans› de¤erleri, ba¤lant› gösteren lokuslar aras›ndaki göreceli uzakl›klar› ölçmekte ve haritalama yapmakta kullan›l›r. Dihibrit bir bireyin test çaprazlamas› ile elde edilen rekombinasyon AMAÇLARIMIZ frekans› de¤eri, direkt olarak bu 2 gen aras›ndaki uzakl›¤› verir. Bu amaçla önce rekombinasyon frekans› de¤eri bulunur ve bulunan de¤er do¤rudan harita birimine çevri(hb) lir. ‹ki gen aras›ndaki %1’lik bir krossing-over frekans› 1 harita K ‹ T birimine A P eflittir. Ba¤lant›y› ve rekombinasyonlar› ilk kez gösteren T. H. Morgan ad› verilerek, harita birimi santi-Morgan (cM) olarak da ifade edilir. Yukar› da verilen örnekte rekombinasyon frekans› de¤eri %19 olarak bulunmufltu. Bu TEL E V ‹de¤er Z Y O N harita birimi cinsinden yaz›ld›¤›nda iki gen aras›ndaki uzakl›¤› ifade eder. Yani verilen örnekte, iki gen aras›ndaki uzakl›k 19 cM’d›r. Çaprazlama verilerine göre, iki genin ba¤l› olup olmad›¤›n› s›namak ve ba¤l› ‹ N T E R N E bulunmam›z T iseler aralar›ndaki ba¤lant› tipini belirlemek için nas›l bir yaklafl›mda gerekti¤ini bir baflka örnek üzerinde gösterelim. Domateslerde, meyvelerin uzun olmas› U, yuvarlak olmas› ise u geni taraf›ndan, tüysüz olmas› T, tüylü olmas› ise t geni taraf›ndan ifade edilir. Uzun ve tüysüz domatesler (UUTT ya da UT/UT) ile yuvarlak ve tüylü domatesler (uutt ya da ut/ut) çaprazland›¤›nda, F1 dölünde uzun ve tüysüz domatesler elde ediliyor. F1 bireylerinin geri çaprazlama dölünde ise 76 adet uzun-tüysüz, 65 adet yuvarlak-tüylü, 33 adet uzun-tüylü ve 26 adet yuvarlaktüysüz olmak üzere, toplam 200 adet bitki meydana geliyor. • Bu çaprazlamada genler birbirine ba¤l›m›d›r yoksa ba¤›ms›z m› hareket ediyorlar? Bunu belirlemek için, öncelikle geri çaprazlama dölünde (F2) atasal olan fenotiplerin d›fl›nda yeni bir fenotip oluflup oluflmad›¤›na bak›l›r. Burada atasal olanlar›n d›fl›nda iki yeni fenotip çeflidinin daha meydana geldi¤i görülmektedir. Bu gözlem bize, örnekteki iki genin tam ba¤l› olmad›¤›n› gösterir. Çünkü tam ba¤lant› durumunda sadece atasal fenotiplerin oluflmas› beklenir. O halde bu iki gen ya farkl› kromozomlar üzerinde bulunmakta ya da ba¤l› olduklar› halde ba¤lant›lar› krossing-over ile çözülmektedir. • Burada tahmin edilen iki olas›l›ktan ba¤›ms›z da¤›l›m m› yoksa tam-olmayan ba¤lant› m› var? Hangisinin geçerli oldu¤unu bulabilmek için, önce atasal fenotipleri gösteren bireyler ile yeni fenotiplere sahip olan bireylerin yüzdesi bulunur. Böylece, atasal fenotip ve rekombinant fenotip frekanslar› ayr› ayr› bulunmufl olur.

DÜfiÜNEL‹M
Genetik haritalama, ayn› kromozomda yer alan S O R U genlerin aras›ndaki uzakl›klar›n hesaplanarak yerlerinin belirlenmesine denir. D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

1 harita birimi Kya‹ da T 1A P santi-Morgan (cM), iki gen aras›ndaki %1’lik bir krossing-over frekans›na eflittir.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

100

Genetik

Atasal fenotipli birey say›s› = 76 + 65 = 141 Atasal fenotip frekans› = (141 / 200) x 100 = %70 Yeni fenotipli birey say›s› = 33 + 26 = 59 Rekombinant fenotip frekans› = (59 / 200) x 100 = %30 Burada elde edilen atasal fenotip frekans› de¤eri %50’den büyük (%70), buna ba¤l› olarak da rekombinasyon frekans› de¤eri %50’den düflük (%30) oldu¤u için, çaprazlamada sözü edilen U (u) ve T (t) genlerinin ba¤l› genler oldu¤u anlafl›l›r. Fakat bu genler, %30 olas›l›kla meydana gelen bir krossingover olay› ile homolog kromozomlar aras›nda karfl›l›kl› olarak yer de¤ifltirerek ba¤lant›lar›n› çözebilmektedirler. • Burada tesbit edilen tam olmayan ba¤lant›l› genlerin birbirlerine uzakl›¤› nedir? Elde edilen rekombinasyon frekans› de¤eri, do¤rudan bu 2 gen aras›ndaki uzakl›¤› verir. Aralar›nda tam olmayan ba¤lant› durumu bulunan bu iki gen aras›ndaki uzakl›k ise rekombinasyon frekans› de¤erinin, harita birimi cinsinden ifadesi olup 30 cM’d›r.
SIRA S‹ZDE

3

DÜfiÜNEL‹M S O R U

M›s›r bitkisinin SIRA uzun S‹ZDE olmas›ndan sorumlu olan gen D, cüce olmas›ndan d, yapraklar›n normal olmas›ndan K ve k›vr›k olmas›ndan ise k’d›r. Homozigot uzun ve normal yaprakl› bir bitki ile homozigot cüce ve k›vr›k yaprakl› bir bitki çaprazland›¤›nda F1’de uzun ve DÜfiÜN E L ‹ M elde edilmifltir. F bitkilerinin cüce ve k›vr›k yaprakl› bitkiler ile normal yaprakl› bitkiler 1 geri çaprazlanmas› sonucunda ise 81 uzun-normal, 19 cüce-normal, 25 uzun-k›vr›k ve 75 cüce-k›vr›k F2 S bitkisi O R U oluflmufltur. Bu sonuçlara göre söz konusu iki genin ba¤lant› gösterdi¤ini söyleyebilirmiyiz? E¤er ba¤l› iseler aralar›ndaki uzakl›k ne kadard›r?

D‹KKAT

ÇOK GENL‹ (KANT‹TAT‹F) KALITIM
Bir organizmada, her bir karakter ile ilgili genin yaln›zca iki tane alleli bulunduSIRA S‹ZDE ¤unu ve bunlar›n etkileflimi ile fenotipin ortaya ç›kt›¤›n› biliyoruz. Farkl› bireylerde bir genin farkl› alleleri bulunabilir ve etkileflim tiplerine göre de fenotipik ifadede birbirine z›t özellikler ortaya ç›kabilir. Bu etkileflim tiplerinden bir tanesi önAMAÇLARIMIZ ceki ünitede anlat›lan yar› dominantl›kt›r. Bu etkileflimde, F1 ve F2 dölünde atalardan farkl› bir aç›l›m›n ortaya ç›kt›¤›n› hat›rlay›n›z. K›rm›z› ve beyaz çiçekli bitkilerden pembe F1 dölü elde edilir ve F2’de ise 1:2:1 oran›nda k›rm›z›, K ‹ T Açiçekli P pembe ve beyaz çiçekliler meydana gelir. Baz› durumlarda ise boy, a¤›rl›k ve renk gibi çeflitli fenotipik karakterler incelendi¤inde, F1 dölleri atalar›n fenotiplerini içerenT E bir ara-kar›fl›m iken, F2 döllerinde iki atasal fenotipin aras›nda seyreLEV‹ZYON den, birbirinden farkl› ve daha fazla say›da fenotip çeflitinin meydana geldi¤i görülür. F2’de ortaya ç›kan bireylerin dereceli fenotipik ifadeleri sürekli bir çeflitlilik durumu gösterir. Örne¤in; bezelyelerde büyük ve küçük tohumlu atasal bireyle‹NTERNE rin çaprazland›¤› FT 1 dölünde orta büyüklükte bezelyeler elde edilirken, F2 dölünde küçükten büyü¤e kadar de¤iflen çok say›da çeflitli büyüklüklere sahip bezelyeler meydana gelir. Fenotipik ifadede, en düflük ve en yüksek de¤erler aras›nda genifl bir çeflitlilik gösteren ve ölçülebilir nitelikte olan geçiflli ya da kademeli özelliklere kantitatif özellikler ve kal›t›m›na da kantitatif kal›t›m denir. Kantitatif kal›t›mda, birbirinden farkl› iki ya da daha çok say›da genin dominant allelleri, ayn› karakter üzerine eflit oranda, eklenerek etki ederler. Bir fenotipik karakterin oluflumuna iki ya da daha çok genin ayn› anda etkili olmas› nedeniyle bu tip kal›t›ma çok genli kal›t›m ad› da verilir.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET
Fenotipik ifadede, en düflük ve en yüksek de¤erler aras›nda genifl bir çeflitlilik gösteren ve ölçülebilir nitelikte olan geçiflli ya da kademeli özelliklere kantitatif özellikler, kal›t›m›na da kantitatif kal›t›m ya da çok genli kal›t›m denir.

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

101
fiekil 5.8 Tütün bitkisinde F2 dölüne ait bireylerin sürekli bir çeflitlilik ve derecelenme gösteren boy uzunluklar› (Öner, 2003).

Çok genli kal›t›m ilk kez 1760 y›l›nda, botanikçi Kölreuter’in tütün bitkisinin uzun ve bodur varyetelerini çaprazlamas›yla ortaya ç›k›yor. Araflt›r›c› F1 dölünde orta boylu bitkileri, F2 dölünde de k›sadan uzuna do¤ru çok de¤iflik boydaki tütün bitkilerini elde etti¤inde bu duruma bir yorum getiremiyor. Çok genli kal›t›m›n esaslar›, ancak Mendel kurallar›n›n anlafl›lmas›ndan sonra, di¤er araflt›r›c›lar›n yapt›¤› benzer çal›flmalar sayesinde aç›klanabiliyor. F2 dölüne ait bireylerin sürekli bir çeflitlilik ve derecelenme gösteren boy uzunluklar› fiekil 5.8’de bir grafik ile gösterilmektedir. Grafi¤e göre, bodur ve uzun bitkilerin en fazla görüldü¤ü populasyondan al›nan iki atan›n F1 dölünde yaln›zca orta boylu bitkiler meydana geliyor. F2 bitkilerinde ise atasallar en az s›kl›kla olmak üzere de¤iflik derecelerde boy uzunlu¤una sahip befl farkl› fenotip görülüyor. Çok genli kal›t›m mekanizmas›n› ayd›nlatan di¤er bir çal›flma da bu¤day bitkileri ile yap›l›yor. Atasal olarak seçilen çok koyu k›rm›z› tohumlu bitki (KKBB) ile beyaz tohumlu bitki (kkbb) çaprazland›¤›nda, F1 dölünde k›rm›z› renkli bitkiler (KkBb) ortaya ç›k›yor. ‹ki k›rm›z› tohumlu bitkinin çaprazland›¤› F2 dölünde ise 1/16 oran›nda çok koyu k›rm›z›, 4/16 oran›nda koyu k›rm›z›, 6/16 oran›nda k›rm›z›, 4/16 oran›nda aç›k k›rm›z› ve 1/16 oran›nda beyaz tohumlu bu¤day bitkileri elde ediliyor (fiekil 5.9). Burada ortaya ç›kan fenotip çeflidi say›lar›na ve oranlar›na dikkat ediniz. Toplam befl tane meydana gelen fenotip grubundan 1/16 oran›nda olanlar atasal fenotiplerdir. Bu oran bize, bu çal›flman›n bir dihibrit çaprazlama oldu¤unu yani ortaya ç›kan fenotipik kaSIRA S‹ZDE rakterlerin iki gen taraf›ndan ifade edildi¤ini gösterir. Di¤er yandan ortaya ç›kan fenotip grubu say›s› da kantitatif kal›t›m için önemli bir göstergedir. Çünkü F2’de ortaya ç›kan fenotip grubu say›s›n›n (FG) bir eksi¤i (FG-1) bize o çaprazlamada etDÜfiÜNEL‹M kili olan allel say›s›n› verir. Burada befl fenotip grubu olufltu¤una göre 5 - 1 = 4 allel çifti bulundu¤unu kolayl›kla söyleyebiliriz. Dört allel ise iki geni temsil eder. O S O R U halde bu¤day tohumlar› üzerine yap›lan bu çal›flmada iki gen etkilidir. Çok genli kal›t›mda, fenotipik ifadenin fliddeti dominant allel say›s›naDba¤l› artar ve ‹ K K Aolarak T derecelenme gösterir. Çok genli kal›t›mda, fenotipik ifadenin oluflumu üzerine genlerin dominant allellerinin ayn› yönde ve eflit derecede etkili oldu¤unu hat›rlayal›m. Bu¤dayda, iki genin sahip oldu¤u dört tane allelden ya dördü, ya üçü, ya ikisi ya da biri dominant AMAÇLARIMIZ olabilir. Bu olas›l›klar kapsam›nda oluflan fenotip oranlar›n› flekil üzerinde tekrar gözden geçirelim. Burada ortaya ç›kan fenotipik oran 1:4:6:4:1’dir. Gördü¤ümüz feK Birinci ‹ T A Pfenotip grunotipik derecelenme, etkili olan dominant allel say›s› ile ilgilidir. bunda 4 dominant allel, ikinci fenotip grubunda 3 dominant allel, üçüncü fenotip grubunda 2 dominant allel, dördüncü fenotip grubunda 1 dominant allel bulunTELEV‹ZYON makta ve beflinci fenotip grubunda ise sadece resesif alleller bulunmaktad›r.
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

102

Genetik

Görüldü¤ü gibi çok genli kal›t›mda, fenotipik ifadenin fliddeti dominant allel say›s›na ba¤l› olarak artmakta ve derecelenme göstermektedir.
fiekil 5.9 Bu¤dayda iki genin (K ve B) allellerinin tek bir fenotip üzerine etkili oldu¤u çok genli kal›t›m.
Beyaz

SIRA S‹ZDE

4

‹nsanlarda deri SIRA rengi S‹ZDEoluflumu üzerine iki genin etkili oldu¤unu düflünelim. Zenci ve beyaz renkli iki ebeveynin kaç farkl› deri renginde çocuklar› olabilir?
D Ü fikal›t›mda ÜNEL‹M Çok genli bir fenotipik karakter üzerine etkili olan gen say›s› artt›kça ortaya ç›kmas› beklenen fenotip grubu say›s› da artar. Bu durum ayn› türe ait canl›larda bir fenotipik S O R U karakterin çok de¤iflik biçimlerde ortaya ç›kmas›na, bir baflka deyiflle çeflitlenmesine yol açar. Ortaya ç›kma olas›l›¤› olan fenotiplerin tümünün D‹KKAT

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

103

gözlenmesi çok say›da döl elde edilmesine ba¤l›d›r. Fenotip grubu say›s›, gen say›s›n›n (n) iki kat›n›n bir fazlas› olarak (2n + 1) hesaplan›r. Örne¤in; iki genin etkili oldu¤u bir kal›t›mda (2 x 2) + 1 = 5 fenotip çefliti elde etme olas›l›¤› varken, üç genin etkili oldu¤u bir kal›t›mda (2 x 3) + 1 = 7 fenotip çefliti elde edilebilir. Çok genli kal›t›mda rol oynayan gen say›lar› ve atasal fenotiplerin oluflma oranlar› ile oluflabilecek fenotip grubu say›lar› Tablo 5.5’te verilmektedir.
Gen say›s› 2 3 4 5 7 8 Atasal fenotip oran› 1/16 1/64 1/256 1/1.024 1/4.096 1/16.384 F2 fenotip çefliti say›s› 5 7 9 11 15 17 Tablo 5.5 Çok genli kal›t›mda rol oynayan gen ve oluflabilecek fenotip grubu say›lar›.

Çok Genli Kal›t›m›n Özellikleri ve Önemi
Bir kal›t›m örne¤inin çok genli kal›t›m tipinde oldu¤unu anlayabilmek için bu kal›t›m tipinin özelliklerini ve kurallar›n› iyi bilmek gerekir. Buraya kadar anlat›lan çok genli kal›t›m gösteren karakterlerin ifade edilmesinde önem tafl›yan özellikleri özetle s›ralayabiliriz: • Fenotipik karakterler, ölçme, tartma ve sayma gibi kantitatif yollarla saptanabilmeliler. • F1 dölü atasal karakterlerin bir ortalamas› fleklinde iken, F2 dölü hem atasal karakterleri hem de onlar›n aras›nda olan farkl› karakterleri oluflturur. • Fenotipik karakterler, F2 dölünde kademeli olan sürekli bir çeflitlilik gösterirler. • Bir karakterin F1 dölünde oluflan ortalama flekli, F2 dölünde de en fazla oranda oluflan fenotipik ifadedir. • F2 dölü fenotip grubu say›s› (FG) kal›t›mda etkili olan gen say›s›n›n (n) iki kat›n›n bir fazlas›d›r (FG = 2n + 1). Di¤er taraftan FG say›s› ise bu kal›t›mda etkili olan allel ve gen say›s›n›n hesaplanmas›nda kullan›l›r (Allel say›s› = FG - 1 ve Gen say›s› = Allel say›s›/2). • Genlerin her birinin dominant alleli fenotipik ifade üzerine ayn› yönde, eflit derecede ve eklenerek etki gösterir. • F2 dölünde oluflan fenotip gruplar›nda, fenotipik ifadenin en güçlü olufltu¤u gruptan, en az olufltu¤u gruba do¤ru etkili olan dominant allel say›s›, 4, 3, 2, 1, 0 gibi düzenli bir azalma gösterir. • Tek bir fenotipik karakteri kontrol eden genlerin hepsi birlikte önemli bir fenotipik çeflitlili¤in meydana gelmesinden sorumludur. • Çok genli kal›t›m özelli¤i gösteren karakterlerin analizi, çok say›da o¤ul dölün çal›fl›lmas›n› gerektirir. Çok genli kal›t›m ile kontrol edilen karakterlerin genetik mekanizmalar›n›n bilinmesi ve kal›t›m örneklerinin incelenmesi hayvan ›slah› ve ziraatte çok büyük önem tafl›r. Çünkü hayvanlar›n boy uzunlu¤u, a¤›rl›k, et, süt ve yumurta verimi ve bitkilerin tohum yap›s› ve verimi gibi karakterler çok genli kal›t›m ile kontrol edilir. Bu özelliklere ait kal›t›m tipi ve özellikleri bilinirse daha verimli ve iyi özelliklere sahip canl›lar üretilebilir.

104

Genetik

Di¤er yandan insanlarda, deri pigmentasyonu, zeka düzeyi, fliflmanl›k, baz› hastal›klara yatk›nl›k, boy uzunlu¤u ve göz rengi gibi özelliklerin çok genli kal›t›m ile ortaya ç›kt›¤› düflünülmektedir. ‹nsanlarda genetik denemeler ve kontrollü çaprazlamalar yapmak mümkün olmad›¤›ndan, kal›t›m mekanizmalar› soy a¤ac› incelemelerine, gözlemlere ve istatistiki bilgilere dayan›larak aç›klan›r. Sözü edilen özelliklerin her biri ölçülebilen kantitatif özelliklerdir. Örne¤in; yetiflkin insanlarda 1-2 m aras›nda de¤iflebilen boy uzunlu¤u, beyazdan zenciye kadar de¤iflebilen deri rengi ve siyahtan aç›k mavi ve yeflile kadar de¤iflebilen göz rengi ve farkl› zeka düzeyleri gibi çeflitlilik gösteren kademeli karakterler bulunmaktad›r. Her bir fenotipik karakterin kendi içinde gösterdi¤i çeflitlenme dikkat çekicidir. E¤er bu fenotipik karakterler tek bir genin allelleri ile ifade edilseydi böyle bir çeflitlili¤in meydana gelmesi mümkün olmazd›. Bu yönüyle çok genli kal›t›m, bir tür içindeki fenotipik çeflitlenmeyi sa¤layan önemli bir genetik mekanizmad›r.

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

105

Özet
AM A Ç

1

Çok allelli genlerin kal›t›m mekanizmas›n› örneklendirebilmek. Bir genin allelleri uzun sürede gende meydana gelen farkl› mutasyonlarla oluflur. Allel say›s› fazla olan genlere çok allelli genler denir. Diploit bir organizmada genin allellerinden yaln›zca ikisi bulunur ve fenotip bu iki allelin etkileflimi ile ortaya ç›kar. Alleller aras›nda bilinen tüm etkileflim tipleri meydana gelebilir. Çok allelli genlerin bitkilerde, hayvanlarda ve insanlarda pek çok örne¤i vard›r. Tütün bitkisindeki kendine k›s›rl›k geni, tavflanlardaki kürk rengi geni ve insanlardaki kan grubu genleri bu örnekler aras›ndad›r. Ba¤l› genlerin kal›t›m mekanizmas›n› aç›klayabilmek. Ba¤l›-genler bir kromozom üzerinde birlikte bulunurlar ve gamet oluflumu s›ras›nda birlikte dölden döle geçerler. Dihibrit bir bireyin geri çaprazlama dölünde, gametlere ve döllere birlikte geçen iki gen tam ba¤lant› gösterir ve fenotipik ifadesi atasal fenotiplerle s›n›rl› kal›r. Ancak baz› ba¤l› genler mayoz bölünmede gerçekleflen krossing-over olay› ile yer de¤ifltirerek, yeni bir gen dizilimi olufltururlar. Burada ba¤lant›n›n çözülmesi ile tam olmayan ba¤lant› söz konusu olur. Tam olmayan ba¤lant› ile kal›t›lan iki gen geri çaprazland›¤›nda, gametlerde farkl› kombinasyonlarda bulunabilir ve atasal tiplerin yan› s›ra yeni fenotipleri de meydana getirir. Atasal fenotipler %50’den daha fazla oranda meydana gelir. Ba¤l› gen analizleri ile genetik haritalamay› iliflkilendirebilmek. Genlerin ayn› kromozom üzerindeki yerlerini saptamak için ba¤l›-gen analizi yap›l›r. Bunun için dihibrit F1 bireyleri geri çaprazlan›r, atasal ve yeni fenotiplerin oranlar› test edilir. F2’de yaln›zca atasal fenotipler olufluyorsa iki gen ayn› kromozom üzerinde bulunan tam-ba¤l› genlerdir. Di¤er bir olas›l›kta, atasal fenotiplerin oran›n›n %50’den fazla oldu¤u tam olmayan ba¤lant›n›n bulundu¤u durumdur. Tam olmayan ba¤lant›da, oluflan rekombinant fenotiplerin oran› rekombinasyon frekans›n› verir. Rekombinasyon frekans› harita birimi cinsinden ifade edildi¤inde bu iki

gen aras›ndaki uzakl›¤› gösterir. Genlerin konumlar›n›n ve aralar›ndaki uzakl›klar›n belirlenmesi ifllemine genetik haritalama denir.
AM A Ç

4

Çok genli kal›t›m›n özelliklerini s›ralayabilmek. Bir özellik üzerinde birden fazla gen eflit flekilde etkiliyse, beklenenden farkl› fenotipik aç›l›m meydana gelir. F1 bireyleri her iki atasal karakterin ortalamas› fleklinde oluflur. F2 dölünde ise atasal fenotipler ile bunlar aras›nda kademeli dereceler gösteren farkl› fenotipler görülür. Fenotip grubu say›s›n›n bir eksi¤i fenotipe etkili olan allel say›s›n› verir. Çok genli kal›t›mda, farkl› genlerin dominant allelleri bir fenotipik karakter üzerine ayn› yönde ve eflit derecede etki gösterirler. Bir kal›t›m örne¤ini aç›klanan kal›t›m tipleri bak›m›ndan de¤erlendirebilmek. Bir karakterin incelendi¤i F2 dölünde, atasal fenotipler d›fl›nda çok say›da ara fenotip olufluyorsa bu karakterin birden fazla gen taraf›ndan kontrol edildi¤ini anlafl›l›r. Farkl› karakterlerden sorumlu genler ya ayr› kromozomlarda ba¤›ms›z da¤›l›m gösterirler, ya ayn› kromozom üzerinde birlikte kal›t›l›rlar ya da ba¤l›-genlerin ba¤lant›s› çözülür ve ba¤›ms›z da¤›l›m gösterebilirler. Bunlardan hangisinin gerçekleflti¤i test çaprazlama ile belirlenir ve F2 dölünde atasal ve yeni fenotiplerin eflit oranlar›na bak›l›r. Yaln›zca atasal fenotipler varsa, genler ayn› kromozom üzerindedir tam ba¤lant› vard›r. Atasal fenotipler daha fazla ise tam olmayan ba¤lant› meydana geldi¤i söylenir.

AM A Ç

2

AM A Ç

5

A M A Ç

3

106

Genetik

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›daki ifadelerden hangisi çok allelli genlerin kal›t›m› için söylenebilir? a. Gende oluflan mutasyonlar genin özelli¤ini de¤ifltirmez. b. ‹ki gen bir fenotip üzerine etkilidir. c. Gende oluflan farkl› mutasyonlar gen allellerini çeflitlendirir. d. Bir gen çok say›da farkl› fenotipik karakter oluflturur. e. Bir organizma bir genin çok say›da allelini tafl›yabilir. 2. Çok allelli genlerde afla¤›da verilen etkileflim tiplerinden hangisi gerçekleflmez? a. Yar› dominantl›k b. Kodominantl›k c. Letalite d. Epistazi e. Tam dominantl›k 3. BMNRh+ kan grubuna sahip bir kiflide en fazla kaç farkl› kan grubu alleli bulunabilir? a. 3 b. 4 c. 5 d. 6 e. 8 4. Afla¤›dakilerden hangisi iki genin tam ba¤lant›s› durumunda gerçekleflir? a. Atasal fenotipler oluflmaz. b. Rekombinant fenotipler oluflmaz. c. Atasal fenotiplerin oran› %50’dir. d. Rekombinant fenotiplerin oran› %50’dir. e. Atasal fenotiplerin oran› %50’den fazlad›r. 5. Genler aras›ndaki ba¤lant› durumu nas›l tespit edilir? a. Atasal bireyler test çapraz› yap›larak b. F1 bireyleri kendilefltirilerek c. Atasal bireyler kendilefltirilerek d. F1 bireyleri test çapraz› yap›larak e. F2 bireyleri test çapraz› yap›larak 6. Dihibrit bir bireyin test çaprazlamas› sonras›nda, atasal olan iki fenotip grubunun oluflmas› afla¤›dakilerden hangisini gösterir? a. Genlerin ba¤›ms›z ayr›flt›¤›n› b. Genlerin birbirini bask›lad›¤›n› c. Genlerin tam olmayan ba¤lant› gösterdi¤ini d. Bir genin allellerinin ayn› kromozomda oldu¤unu e. ‹ki genin tam ba¤l› oldu¤unu 7. Rekombinasyon frekans› de¤eri %35 olan bir çaprazlama, nas›l bir kal›t›m olay›n›n sonucudur? a. Ba¤l› genlerin homolog kromozomlar aras›nda yer de¤ifltirmesinin b. Homolog kromozomlar›n birbirinden ayr›lmas›n›n c. Genlerin bir kromozom üzerinde ayr›lmadan kalmas›n›n d. Genlerin farkl› kromozomlar üzerinde bulunmas›n›n e. Genlerin mutasyonla yeni bir yap› kazanmas›n›n 8. ‹ki genin etkili oldu¤u bir kantitatif kal›t›m örne¤inde, F2 dölünde en fazla oranda ortaya ç›kmas› beklenen fenotip grubu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Dominant atasal özelli¤i gösteren b. Çekinik atasal özelli¤i gösteren c. F1 dölünün özelli¤ini gösteren d. Rekombinant özellik gösteren e. F2 dölünün özelli¤ini gösteren 9. Üç genin etkili oldu¤u bir kantitatif kal›t›mda kaç tane fenotip grubu elde edilebilir? a. 3 b. 4 c. 5 d. 6 e. 7 10. Afla¤›dakilerden hangisi çok genli kal›t›m özelli¤i de¤ildir? a. Bir fenotipik özellik birden fazla gen taraf›ndan oluflturulur. b. Genlerin dominant allelleri etkilidir. c. F1 dölünde ortalama bir fenotip elde edilir. d. F2 dölünde atasal fenotipler oluflmaz. e. Say›labilir, ölçülebilir karakterlerin kal›t›m›d›r.

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

107

Yaflam›n ‹çinden
Akraba Evliliklerinin Genetik Sak›ncas› ‹nsanda kanla ilgili birçok özellik çok genli kal›t›m gösterir ve baz›lar› da homozigot çekinik durumdayken hastal›klara neden olur. Hastal›¤a neden olan allelerin bir araya gelme olas›l›¤› ise akraba evlilikleri ile daha da artar. Ülkemizde oldukça çok görülen akraba evlilikleri konusunda çeflitli ayd›nlat›c› ve e¤itim verici çal›flmalar yap›lmaktad›r. Bunun güzel bir örne¤i LÖSEV taraf›ndan uygulamaya konulmufl olan bir projedir. Akraba evlili¤i ne demektir? Evlenen efller (kar›-koca) aras›nda kan ba¤› bulunmas›na yani ayn› yak›n atadan gelmelerine akraba evlili¤i denir. Bebeklerin tüm özellikleri hem annesinden hem de babas›ndan gelen genler ile geçerler. Çocuklara genlerle kal›tsal (›rsi) özelliklerin geçiflleri ya BASKIN olabilirler, örne¤in siyah saç rengi sar› saça göre bask›nd›r. Ya da ÇEKiNiK olabilirler, örne¤in hem annesinde hem de babas›nda çekinik kalm›fl sar› saç rengi geni çocukta ortaya ç›kabilir. Do¤ufltan Irsi hastal›k ne demektir? Anne ve baban›n hastal›¤› tafl›mas› halinde çocu¤una daha anne karn›nda iken geçen hastal›klard›r.

HEM SA⁄LIMIZ HEM DE CEB‹M‹ZDEK‹ BÜYÜK DEL‹K AKRABA EVL‹L‹KLER‹ Akraba evlilikleri ülkemizde y›llard›r süregelen ve çeflitli nedenlerle gelenekselleflmifl, adeta zorunlu hale getirilmifl bir uygulamad›r. Türkiye Parazitoloji Derne¤i’nce ve çeflitli üniversitelerin Halk Sa¤l›¤› Ana Bilim dal›nca GAP bölgesinde yap›lan bilimsel çal›flmalarda Diyarbak›r ilinde akraba evlili¤i oran› %47.6 bulunmufltur. Yani yap›lan evliliklerin neredeyse yar›s› akrabalar aras›nda olmaktad›r. Tahmin edece¤iniz gibi akrabalar aras› yap›lan evlilikler sonucu do¤an bebekler hastal›kl›, ortopedik ve zekâ özürlü veya di¤er t›bbi anormalliklere sahip olma aç›s›ndan de¤erlendirildiklerinde çok vahim sonuçlar ortaya ç›kmaktad›r. Bu bebekler %9 oran›nda hastal›kl› veya özürlü olarak do¤maktad›r. Hâlbuki bu oran akraba d›fl› evliliklerde binde 8 civar›ndad›r. LÖSEV y›llard›r kanayan bu yaraya parmak basm›fl ve bir proje bafllatm›flt›r. Sa¤l›k Bakanl›¤›n›n Üreme Sa¤l›¤› program› çerçevesinde, Avrupa Birli¤i taraf›ndan desteklenen bu proje ile öncelikle Diyarbak›r ilinde ve bölgede sonras›nda da tüm Türkiye genelinde akraba evliliklerini azaltmay› hedeflemektedir. El k›z›ndan gelinim olsun Sa¤l›kl› bebeklerim do¤sun...

Hastal›k tafl›y›c›s› ne demektir ve nas›l tespit edilir? Kendisi hasta olmad›¤› halde gizli olarak o hastal›k genini tafl›yan ve çocu¤una da ileten kiflidir. ‹ki tafl›y›c›n›n evlenmesi durumunda etkisiz iki gen yan yana gelerek anne karn›ndaki bebekte etkili olur ve çocuk hasta do¤ar. Birçok kan hastal›¤›n›n tafl›y›c›s› çok basit bir kan testi ile tespit edilebilir. Kaynak: www.losev.org.tr/duyurular/akraba.htm (Eriflim tarihi: 30 Nisan 2009).

108

Genetik

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c 2. a 3. d 4. b 5. d 6. e 7. a 8. c 9. d 10. d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Allelli Genlerin Kal›t›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Allelli Genlerin Kal›t›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Allelli Genlerin Kal›t›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ba¤l› Genlerin Kal›t›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ba¤l› Genlerin Kal›t›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ba¤l› Genlerin Kal›t›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Rekombinasyon ve Genetik Haritalama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Genli (Kantitatif) Kal›t›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Genli (Kantitatif) Kal›t›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çok Genli (Kantitatif) Kal›t›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 F1 bireyleri geri çaprazlan›r. F2 bireylerinde sadece atasal tipler oluflursa, genlerin tam ba¤l› oldu¤u saptan›r. F2 dölünde atasal ve yeni (rekombinant) fenotipler eflit oranda meydana gelirse, genlerin ba¤l› olmad›¤› kesinlik kazan›r. F2 dölünde atasal fenotiplerin say›s›, yeni (rekombinant) fenotiplerin say›s›ndan fazla ise genlerin ba¤l› olup daha sonra ayr›ld›klar›na ve tam olmayan ba¤lant› gösterdiklerine karar verilir. S›ra Sizde 3 Burada, ilk kuflakta beklenildi¤i gibi heterozigot dominant karakterlere sahip döller meydana geliyor. Ancak ikinci kuflak bitkilerde ki fenotip çefliti say›s› incelendi¤inde, toplam 200 bitkide, atasal ve yeni fenotipler aras›nda beklenenin d›fl›nda bir oran oldu¤u görülüyor. Atasal fenotipler Uzun-normal 81 Cüce-k›vr›k 75 Toplam 156 Yeni fenotipler uzun-k›vr›k 25 cüce-normal 19 44

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Kan grubu ARh- olan bir kad›nla, BRh+ olan bir baban›n çocuklar›n›n hangi kan grubuna sahip olabilecekleri afla¤›daki gibi bir çaprazlama flemas›nda gösterilebilir. Burada annenin genotipi A geni bak›m›ndan ve baban›nki ise hem B hem de R geni bak›m›ndan heterozigot olabilir. Anne ve baban›n olas› genotipleri ve her birinin olas› gametleri tabloda verildi¤i gibidir.
Genotip Gametler Çocuklar›n Genotip ve fenotipleri IAIORr IAIOrr IAIBRr IAIBrr IBIOrr IOIORr IOIOrr IBIORr ARh+ ARh– ABRh+ ABRh– BRh– 0Rh+ 0Rh– BRh+

Atasal bireylerin frekans› = 156/200 = 0.78 = %78 ya da Rekombinasyon frekans› = 44/200 = 0.22 = %22 olarak bulunur. Rekombinasyon frekans› de¤eri %50 den düflük ya da atasal fenotip oran› %50 den büyük oldu¤u için bu genler ba¤l›d›r. Ancak yeni fenotipler de meydana geldi¤i için aralar›ndaki ba¤lant› çözülmüfltür ve tam olmayan-ba¤lant› örne¤i gösterirler. Genler aras›ndaki uzakl›k ise rekombinasyon frekans› de¤erine eflit olup 22 cM’d›r. S›ra Sizde 4 Bu soruda, iki genin ayn› fenotip üzerinde etkili oldu¤u çok genli bir kal›t›m söz konusudur. ‹ki genli kal›t›mda, dört allel rol oynar. Allel say›s›n›n bir fazlas› kadar da fenotip çefliti meydana gelir. 2 gen = 4 allel = 4 + 1 = 5 fenotip çefliti oluflacakt›r. Bu fenotip gruplar›ndan iki tanesi atasal fenotipler iken di¤er üç fenotip grubu ise atasallar›n aras›nda, kahvenin koyu ve aç›k tonlar› fleklinde meydana gelecektir. Yani bu ebeveynlerin 5 farkl› deri rengine sahip çocuklar› olabilir.

Anne

IAIArr IAIOrr IBIBRR IBIBRr IBIORR IBIORr

IAr IAr ve IOr IBR IBR ve IBr IBR ve IOR IBR, IBr, IOR ve IOr

Baba

Bu çiftin 8 farkl› kan grubuna sahip çocuklar› olabilir. Bunlardan Rh+ olan çocuklar annede antikor oluflumuna sebep olaca¤› için kan uyuflmazl›¤› durumu meydana gelebilir.

5. Ünite - Genetik Mekanizmalar I

109

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Ayala, F. J. ve Kiger Jr., J. A. (1984). Modern Genetics (Second Edition). Menlo Park: The Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc. Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Brown, T. A. (1992). Genetics, a molecular approach (Second edition). London: Chapman & Hall. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Kuru, M. ve Ergene, S. (2001). Genetik (569 Örnek Problem ‹le) (1. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Klug, W.S., Cummings, M.R. ve Spencer, C.A. (2009). Genetik Kavramlar (8. Bask›). Çev. Ed: Öner, C., Sümer, S., Öner, R., Ö¤üfl A. ve Aç›k, L. Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Klug, W.S. ve Cummings, M.R. (2003). Genetik (6. Bask›). Çev. Ed: Öner, C. Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi.

6
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Canl›larda farkl› efley oluflumunu belirleyen mekanizmalar› anlatabilecek, Efley kromozomlar›ndan X ve Y’nin özelliklerini aç›klayabilecek, Canl›larda efleye ba¤l› kal›t›m tiplerini karfl›laflt›rabilecek, Farkl› efleylerin kal›t›m› nas›l etkiledi¤ini ve karakterleri s›n›rlad›¤›n› aç›klayabilecek, Canl›larda görülen çeflitli çekirdek d›fl› kal›t›m mekanizmalar›n› örneklerle aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Efley tayini Efley kromozomlar› X kromozomu Y kromozomu X kromatini • • • • • Organel kal›t›m› Sitoplazmik kal›t›m Mitokondriyal kal›t›m Kloroplastlara ba¤l› kal›t›m Hücresel simbiyontlar

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • CANLILARDA EfiEY‹ BEL‹RLEYEN MEKAN‹ZMALAR • X VE Y KROMOZOMLARININ ÖZELL‹KLER‹ • EfiEYE BA⁄LI KALITIM • EfiEY‹N ETK‹LED‹⁄‹ VE SINIRLADI⁄I KALITIM • ÇEK‹RDEK DIfiI (S‹TOPLAZM‹K) KALITIM

Genetik

Genetik Mekanizmalar II

Genetik Mekanizmalar II
G‹R‹fi
fiu ana kadar sözü edilen kal›t›m tiplerinde, karakterler otozomal genler taraf›ndan ifade edilmekte ve bireyin cinsiyeti ile iliflkisi bulunmamaktayd›. Ancak, karakterlerin iki ayr› efleye ba¤l› olarak aktar›ld›¤› farkl› kal›t›m mekanizmalar› vard›r. Bunlardan ilki, efley kromozomlar›na (gonozomlara) ba¤l› karakterlerin kal›t›m›d›r. Efleyli üreyen organizmalarda, efley tayini farkl› mekanizmalarla olmakta ve kal›t›m biçimleride etkilenmektedir. Ayn› geni tafl›yan kad›n ve erkeklerde bu genin sorumlu oldu¤u özelli¤in ifade edilmesi birbirinden farkl› olabilir. Ayr›ca difli ve erkek atalar›n gonozomlar›na ba¤l› özelliklerini difli ve erkek yavrular›na aktarma biçimleri de farkl›d›r. ‹kinci olarak, baz› özelliklerin yaln›zca anneden yavrulara aktar›lmas› söz konusudur. Bu kal›t›m tipi, hücre çekirde¤indeki genler ile de¤il de hücre sitoplazmas›ndaki organellerde bulunan genler ile ilgili oldu¤undan di¤er tüm kal›t›m mekanizmalar›ndan ayr›l›r. Her iki genetik mekanizmadaki ortak özellik, karakterlerin kal›t›m›nda efleyin etkili olmas› ve karfl›t (resiprokal) çaprazlamalarda al›nan sonuçlar›n birbiriyle uyumlu olmamas›d›r. Bu ünitede, canl›larda farkl› efleylerin oluflma mekanizmas›, efleye ve sitoplazmaya ba¤l› olarak karakterlerin kal›t›lma mekanizmalar› anlat›lmaktad›r.

CANLILARDA EfiEY‹ BEL‹RLEYEN MEKAN‹ZMALAR
Efleyli üreme ökaryotik organizmalara özgü bir özelliktir ve bu organizmalara özgü erkek ve difli kavramlar› ortaya ç›km›flt›r. Efleyli üremede iki farkl› gamet birleflerek genetik maddelerini bir araya getirirler (Bkz. Ünite 2). Do¤a farkl› türler için çok çeflitli efley (cinsiyet) belirleme mekanizmalar› içerir. Ekmek mayas› gibi basit yap›l› ve tek hücreli ökaryotik organizmalarda efley farkl›l›¤› daha çok fizyolojiktir ve farkl› efleydeki bireyler görünüfl olarak genellikle ay›rt edilemezler. Bitki ve hayvanlar gibi geliflmifl ökaryotik canl›larda ise efley hücrelerinin üretildi¤i farkl›laflm›fl özel doku ve organlar vard›r. Bitkilerin birço¤u ve baz› geliflmemifl hayvan türlerinde, bir birey hem erkek hem de difli efley organ›na sahiptir. Böyle organizmalara biseksüel denir. Bitkilerde biseksüellik türlere göre farkl› olabilir. Bir bitkide, erkek ve difli efley organlar› ayn› çiçekte bulunabilir ve bunlara hermafroditler denir. Erkek ve difli efley organlar›n› farkl› çiçeklerinde bulunduran bitkilere ise monoikler denir. Baz› bitki türlerinde ve geliflmifl hayvanlar›n bir ço¤unda, erkek ve difli efley organlar› farkl› bireylerde bulunur ve bu tip canl›lara dioik denir. Dioik canl›lar morfolojik ve fizyolojik olarak da önemli farkl›l›klara sahiptir.
Biseksüel ya da hermafrodit organizma hem erkek hem de difli efley organ›na sahiptir. Monoik, erkek ve difli efley organlar› farkl› çiçeklerinde bulunduran bitkilere denir. Dioik, erkek ve difli efley organlar›n›n farkl› bireylerde bulundu¤u canl›lara denir.

112

Genetik

Ayr› efleyli organizmalarda erkek ve diflili¤i meydana getiren en önemli faktör, organizman›n sahip oldu¤u gonozomlard›r. Yani efleylilik öncelikli olarak genotip taraf›ndan belirlenir (genotipik efley tayini). Bununla beraber, çok nadir de olsa baz› canl› gruplar›nda, ayn› genotipe sahip olan bireylerin erkek ya da difli olarak geliflmesinde çevre koflullar›n›n yönlendirici etki yapt›¤› görülür (fenotipik ya da çevresel efley tayini).

Fenotipik (Çevresel) Efley Tayini
Baz› basit yap›l› canl›larda, genotipleri ayn› olan döllenmifl yumurtalar (zigot) erken geliflim dönemlerinde, farkl› çevresel koflullar›n etkisiyle difli ya da erkek olarak geliflirler. Bireyin difli ya da erkek olmas›n›n çevresel koflullar taraf›ndan belirlenmesine fenotipik ya da çevresel efley tayini denir. Bu canl›lar bafllang›çta her iki efleysel potansiyele de sahiptir. Efleyi belirleyen çevresel koflullar ise iklim flartlar›, toprak özellikleri, beslenme, s›cakl›k, gün uzunlu¤u ve hormonal etkileflim olarak s›ralanabilir. Hayvanlardan bir deniz kurdu olan Bonellia viridis’te efleysellik, döllenmifl yumurtalardan geliflen larvalar›n bulundu¤u ortama göre belirlenir. Larvalardan deniz taban›ndaki cisimlere tutunarak geliflimini tamamlayanlar difli bireyleri, difli bireylerin hortumu üzerine tutunarak geliflenler ise erkek bireyleri meydana getirirler (fiekil 6.1). Difli bireyin hortumu üzerine tutunarak geliflen larvalarda, difli bireyin salg›lad›¤› bir hormon larvan›n efleysellik genleri üzerinde etkili olur. Bu hormon difli efleysellik genlerinin ifadesini bask›larken, erkek efleysellik genlerini aktif hale getirir. Geliflimini tamamlayan erkek bireyler difli hortumundan uterusa (dölyata¤›) do¤ru hareket eder ve yumurtalar› döller. Efleysel karakterleri çevresel olarak belirlenen di¤er bir organizma, so¤anl› bir bitki türü olan Arisaema japonica’d›r. Bu bitkilerde, çok miktarda yedek besin maddesi depo eden büyük so¤anl› bitkiler difli çiçek açarken, az miktarda besin depo eden küçük so¤anl› bitkiler erkek çiçek oluflturur. Burada, depolanan besin maddesinin zengin içerikli olup olmamas› efley oluflumu üzerinde etkilidir.

Fenotipik ya da çevresel efley tayini, bireyin difli ya da erkek olmas›n›n çevresel koflullar taraf›ndan belirlenmesidir.

fiekil 6.1 Bonellia viridis’te çevrenin etkisiyle meydana gelen farkl› efleyler (Sambamurty, 2005).

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

113

Genotipik Efley Tayini
Difli ya da erkek birey olarak geliflmeyi sa¤layan temel etken canl›n›n genotipidir. Bir canl›n›n genomunda bulunan efley kromozomlar› (gonozomlar) difli ya da erkek efleysel özelliklerinin oluflumundan sorumlu olan genleri tafl›rlar. Gonozomlar›n yap›s› ve efleyselli¤i oluflturma mekanizmalar› canl› gruplar› aras›nda farkl›l›k gösterir. Bu mekanizmalar› 5 grupta inceleyebiliriz.

XX-X0 Mekanizmas›
Çekirge gibi baz› böcek türlerinde, difliler iki adet X gonozomu tafl›rken (XX), erkekler yaln›zca bir X gonozomuna sahiptir. (XO). Bu durumun nedeni, erkek bireylerde oluflan gametlerin yaklafl›k yar›s›nda X gonozomu tafl›n›rken, di¤er yar›s›nda hiçbir gonozomun bulunmay›fl›d›r. X gonozomu tafl›yan bir spermle döllenen yumurtadan (XX) difli yavrular geliflirken, gonozom tafl›mayan bir spermle döllenen yumurtadan ise (XO) erkek yavrular geliflmektedir (fiekil 6.2b). XX-XO mekanizmas›n› gösteren canl›larda, erkek bireyler toplam kromozom say›s› bak›m›ndan diflilerden bir eksiktir. Ancak bu eksiklik olumsuz bir duruma yol açmaz, XO durumunda olan erkekler normal ve üretken bireylerdir. Bu canl›larda Y kromozomunun evrimsel geliflim sürecinde kayboldu¤u düflünülmektedir.

ZZ-ZW Mekanizmas›
Kufl, sürüngen ve baz› bal›k türlerinde, di¤er efley sistemlerine z›t olarak difli bireyler gonozomlar bak›m›ndan heterogametik (ZW) ve erkek bireyler ise homogametik (ZZ) yap›dad›r. fiekil 6.2c’de görüldü¤ü gibi 76 kromozoma sahip bir horoz n = 38 kromozom tafl›yan tek tip gamet (Z) üretirken tavuk ise Z ve W olmak üzere iki farkl› genotipte gamet üretir.
Farkl› efley kromozomlar›n› tafl›yan gametleri üreten bireylere heterogametik ve benzer efley kromozomlar›n› tafl›yan gametleri üretenlere ise homogametik bireyler denir.

Kromozom Say›s›na Ba¤l› Efley Belirleme
Bal ar›lar› gibi baz› sosyal böceklerde, erkek bireyler kromozom say›s› bak›m›ndan haploit (n), difliler ise diploittir (2n). 16 kromozoma sahip olan haploit erkek ar›lar mitoz bölünme ile yine 16 kromozomlu haploit gametleri üretirler. 32 kromozomlu olan dipliot difli ar›lar ise mayoz bölünme ile 16 kromozomlu haploit gametleri üretirler. Difli bireyin oluflturdu¤u yumurtalardan bir k›sm› döllenir ve normal geliflimini tamamlayarak diploit difli ar›lar› meydana getirir (fiekil 6.2d). Bir k›sm› ise döllenmeyip, partenogenezle geliflerek haploit erkek ar›lar› oluflturur. Bu mekanizmay› gösteren difli ve erkek bireylerde, genotipler birbirinden oldukça farkl›d›r.

XX-XY Mekanizmas›
Baflta insan olmak üzere, bitki ve hayvanlar›n büyük bir ço¤unlu¤unda efley XXXY mekanizmas› ile belirlenir. XX-XY mekanizmas›nda, difliler iki adet X kromozomuna sahip olup gonozomlar aç›s›ndan homogametik (XX) yap›dad›r (fiekil 6.2a). Erkek bireyler ise X ve Y gonozomunu birlikte tafl›d›klar› için heterogametik (XY) özellik gösterirler. Erkek olma özelli¤i Y kromozomu taraf›ndan belirlenir. Y kromozomunun bulunmad›¤› ya da önemli ölçüde mutasyona u¤rad›¤› durumlarda ise difliye ait özellikler ortaya ç›kar. ‹nsanlarda X ve Y kromozomlar›n›n say›ca anomali gösterdi¤i durumlar da vard›r. Örne¤in; fazladan bir X kromozomuna sahip kad›nlar (XXX) ile fazladan bir X ya da Y kromozomuna sahip olan erkekler (XXY ya da XYY) olabilir. Bunlardan

Partenogenez, efleyli ço¤alman›n de¤iflikli¤e u¤rayarak meydana getirdi¤i efleysiz üreme flekli olup difli efley hücresinin erkek efley hücresi ile birleflmesine gerek kalmadan geliflme göstermesidir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
Genetik

114 S O R U
Sendrom, nedenleri tek tek D ‹ K K A T ve çok aç›klanamayan say›da bulgulara birlikte rastlan›lan hastal›k SIRA S‹ZDE tablosudur.

S O R U

AMAÇLARIMIZ

XXY durumu Klinefelter sendromu olarak bilinir. Di¤er yandan bir X kromozomu D‹KKAT tafl›yan kad›nlar da bulunabilir ve bu durum Turner sendromu (XO) olarak adland›r›l›r. Söz konusu anomalileri tafl›yan insanlar içinde, Klinefelter sendromlu (XXY) SIRA S‹ZDE sendromlu (XO) kad›nlarda hastal›¤a özgü belirgin fenotipik erkekler ile Turner oluflumlar gözlenir. Her iki sendrom için ortak olan özellikler, bireylerin zeka düzeylerinin AMAÇLARIMIZ düflük seviyede olmas› ve efleysel üretkenliklerinin bulunmamas›d›r. Di¤er anomalileri (XXX ve XYY) tafl›yan insanlar ise normal bir yaflam sürerler. ‹nsanda efley ba¤l› anomaliler için Robert L. Nussbaum’un “T›bbi Genetik” kiKkromozomlar›na ‹ T A P tab›nda (Günefl Kitapevi 2005 içinde, Bölüm 10, sayfa 157) daha fazla bilgiye ulaflabilirsiniz.

K ‹ T A P

SIRA TE L E V ‹S‹ZDE ZYON

1

Efleyin genotipik olarak T ESIRA L E V ‹ S‹ZDE Z Y O N belirlendi¤i XX-XY ve XX-XO mekanizmalar› aras›ndaki önemli farklar nelerdir?
DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜ N E L ‹ M6.2 fiekil

Çeflitli S O R U organizmalarda genotipe dayal› efley belirlenmesi. (A) D ‹ K K A T XX-XY, ‹nsanda (B) çekirgede XXXO, (C) kufllarda SIRA S‹ZDE ZZ-ZW ve (D) ar›larda kromozom say›s›na ba¤l› efleylerin meydana AMAÇLARIMIZ gelmesi (Ayala ve Kiger, 1984).
K ‹ T A P

‹NTERNET

‹NTERNET
S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

115

Drosophila’da X / Otozomal Kromozom Seti Oran›na Göre Efley Belirlenmesi
Drosophila’da 2n = 8 kromozom bulunur ve efley XY sistemine göre belirlenir. Bununla beraber baz› türlerinde, X kromozomu say›s›n›n, otozomal kromozom seti (A) say›s›na oran›na göre efleyin belirlendi¤i bir baflka mekanizma vard›r. Bu sineklerde, bazen gonozom ve otozom say›lar› de¤iflebilir ve bundan dolay› X/A oran› da de¤iflir. Tablo 6.1’de, Drosophila’da X/A oran›na göre meydana gelebilecek farkl› efley durumlar› verilmektedir. Görüldü¤ü gibi, X/A oran› 1 ve 1’den büyükse difli bireyler ( ), 0.5 ve daha küçükse erkek bireyler ( ) geliflir. Fakat bu oran›n 1’den büyük oldu¤u difli bireyler ile 0.5 ten küçük oldu¤u erkek bireyler efleysel olarak üretken de¤ildir.
X/A 2X / 2A 3X / 2A 3X / 4A XY / 2A X / 2A XY / 3A Matematiksel oran 1.0 1.5 0.75 0.50 0.50 0.33 Efley durumu Normal *Meta Ara efley Normal K›s›r *Meta Tablo 6.1 Drosophila’da X kromozom say›s›n›n otozom tak›m say›s›na oran›na (X/A) göre oluflan efleysel durumlar. Meta : difliye benzer ve Meta : erke¤e benzer anlam›ndad›r.

Drosophila’da X/2A oran›na sahip olan erkeklere dikkat edilirse, bunlar›n tek gonozom tafl›d›¤›, yani efley kromozomlar› bak›m›ndan XO durumunda oldu¤u görülür. Drosophila’da normal kromozom say›s› 8 iken, bu bireyler 7 adet SIRA S‹ZDEkromozom tafl›rlar. O halde X/2A durumunda olan erkek bireyler, ayn› zamanda XX-XO mekanizmas›n› da gösterirler. Fakat bu erkekler k›s›r olup, üreme fonksiyonu bak›DÜfiÜN EL‹M m›ndan Y kromozomuna gereksinim duymalar› nedeniyle XX-XO mekanizmas›na sahip di¤er canl› gruplar›ndan farkl›l›k gösterirler.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

X VE Y KROMOZOMLARININ ÖZELL‹KLER‹ X Kromozomu ve ‹naktivasyonu

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

Aktif X kromozomu üzerinde bulunan genler, özgün bir kal›t›m örne¤i sergiler. XSIRA S‹ZDE ba¤l› ifadesi bu durumlar› tan›mlamak için kullan›l›r ve genlerin X kromozomu üzerinde oldu¤unu ifade eder. ‹nsanlarda X-ba¤lant›l› pek çok gen tan›mlanm›flt›r. Örne¤in; kan p›ht›laflma faktörleri (VIII ve IX), kas erimesinin iki tipini kontrol AMAÇLARIMIZ eden genler ve enzim sentezi yapan çok say›da gen de X kromozomunda yer al›r. ‹nsanda X kromozomuna ba¤l› genler hakk›nda daha fazla bilgiye A.KNihat Bozcuk’un “Ge‹ T A P netik” adl› kitab›nda (Palme yay›nlar›, 2005 içinde, s: 133) ulaflabilirsiniz. Difli bireyler, iki tane X kromozomuna sahip olmalar› nedeniyle, X TELEV‹ZYO N-ba¤l› gen ürünlerini erkeklere göre iki kat fazla üretme potansiyeline sahiptir. Memelilerde, X kromozomunun erkek ve diflideki bu doz eflitsizli¤i genetik bir mekanizma ile dengelenir. Bu mekanizma, X kromozomlar›ndan birinin yo¤unlaflarak 1µm çap›n‹NTERNET da bir kromatin tanesi fleklini almas› ve bunun sonucunda aktivasyonunu kaybetmesidir (inaktive olmas›). X-kromatini ad› verilen bu yap›, ilk kez 1948’de Mur-

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

ELEV‹ZYON X-kromatini,Tsomatik hücrelerde X kromozomlar›ndan birinin yo¤unlaflarak aktivasyonunu kaybetti¤i yap›d›r. ‹NTERNET

116

Genetik

fiekil 6.3 ‹nsan difli (XX) epitel hücrelerinde X-kromatinin (oklarla gösterilen) mikroskobik görüntüsü (Gardner vd., 1991).
SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE XLyon hipotezi, kromatininin erken embriyonik geliflim evresinde, rastgele AMAÇLARIMIZ olufltu¤unu ve tüm o¤ul hücrelerde de ayn› kromozomun inaktive oldu¤unu ileri sürer. K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

ray Barr taraf›ndan diflilerin (XX) yanak epitel hücrelerinde, çekirdek iç zar›na yap›fl›k olan d›fl bükey ve koyu renkli bir cisim fleklinde gözlenmifltir (fiekil 6.3). Bundan dolay› Barr cisimci¤i’de denir. Efley kromozomu anomalilerinde, bir hücrede ikiden fazla X kromozomunun bulunmas› durumunda, her zaman bunlardan bir tanesi normal aktif olarak kal›r ve di¤erleri X-kromatini olarak aktivasyonlar›n› kaybederler. Bu nedenle, efleye ba¤l› sendromun tan›s›nda X-kromatin say›s›n› belirlemek önemlidir. Örne¤in; Turner sendromlu bireylerde, 45 kromozom içinde bir X kromozomu oldu¤u için X-kromatini görülmez. Klinefelter sendromlu erkeklerSIRA S‹ZDE de, ise 47 kromozomlu genomlar›nda gonozomlar› XXY oldu¤u için bir tane X-kroDÜfiÜNEL‹M matini görülür. Bu nedenle X-kromatini say›s›, toplam X kromozomu say›s›n›n (N) daima bir eksi¤i oldu¤u için, (N-1) olarak S O R U bulunur. Memeli difli bireylerin somatik hücreleD‹KKAT rindeki iki X kromozomundan hangisinin, ne zaman inaktive edildi¤i ile ilgili hipotez ilk kez 1961’de Lyon taraf›ndan önerildi ve Barr cisimci¤i kavram› gelifltirilSIRA S‹ZDE olarak an›lan bu hipoteze göre, di. Lyon hipotezi • X kromozomu inaktivasyonu embriyonik geliflimin onalt›nc› gününde olur, • Ana ve babadan gelen X kromozomlar› aras›nda rastgele gerçekleflir AMAÇLARIMIZ • ‹naktif kromozomu tafl›yan tüm o¤ul hücrelerde de ayn› X kromozomu inaktive edilir. Lyon hipotezine göre, difli bireylerin vücudunun baz› bölgelerinde anasal köK ‹ T A P kenli X kromozomu, di¤er baz› bölgelerinde ise babasal kökenli X kromozomu bulunur ve tafl›d›klar› genler ifade edilir. Lyon hipotezinin en az anlafl›lan k›sm› ise inaktivasyonun moleküler mekanizmas›d›r. Son y›llarda yap›lan çal›flmalar, insanTELEV‹ZYON da X kromozomunun X-inaktivasyon merkezi denilen bir bölge içerdi¤ini ve bu bölgenin kromatin yo¤unlaflmas›n› kontrol etti¤ini göstermektedir. Lyon hipotezi ile ilgili daha fazla bilgiye “http://www.med.gazi.edu.tr/egi‹ N Tve E RX N-kromatini ET tim/donem1/dersler/071204Ders1&2TemelGenetikKavramlarsmenevse.htm” adresinden ulaflabilirsiniz.

‹NTERNET

Y Kromozomu
Y kromozomu X kromozomundan farkl› olarak az say›da gen tafl›r ve büyük bir bölümü genetik olarak ifllevsizdir. Y kromozomunun her iki ucunda, psödootozomal bölgeler olarak adland›r›lan k›s›mlar vard›r. Psödootozomal bölgeler X kromozomu ile benzerlik gösterir ve mayoz bölünme s›ras›nda X kromozomu ile ba¤lant› (sinaps) kurar. Bu flekildeki eflleflme, erkekteki gametogenez s›ras›nda X ve Y’nin ayr›lmas› için oldukça önemlidir. Y kromozomunun bir k›sm› ise Y’nin rekombinasyona u¤ramayan bölgesi (NRY) olarak adland›r›l›r. NRY’nin baz› bölgeleri, ayn› zamanda X kromozomundaki genler ile benzerlik gösterir. Bu gruptaki genler genel hücresel ifllevler için gerekli ürünleri flifreler ve testislerden baflka oldukça genifl doku gruplar›nda da ifade edilirler.

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

117

NRY bölgesinde yerleflim gösteren bir baflka grup gen ise X kromozomu üzerindeki ifllevsel homologlar› olmayan, yaln›zca testislerde ifade edilen ve testis geliflimi ve ifllevi için gerekli olan genlerdir. Erkek efleysel geliflimini kontrol eden genlerden en iyi bilineni SRY genidir ve testis-belirleyici faktör (TDF) ad› verilen bir ürünü flifreler. Bu genin bulunmad›¤› durumda ise difli oluflumu geliflir. Efley kromozom anomalilerinin görüldü¤ü bireylerde, SRY geninin var olup olmad›¤›n› tan›mlamak, moleküler genetikçilerin güvendi¤i bir yöntemdir.

Testis-belirleyici faktör (TDF), Y kromozomunda bulunan SRY geninin kodlad›¤› ve erkek efleysel geliflimini kontrol eden bir proteindir.

EfiEYE BA⁄LI KALITIM
Bir fenotipik ifadenin ortaya ç›k›fl›nda, difli ve erkek bireyler aras›nda farkl›l›k varsa, ilk olarak bu fenotipik karakterleri oluflturan genin gonozomlar üzerinde bulundu¤u düflünülmelidir. Gonozomlar üzerinde yer alan genler efleye-ba¤l› olarak bir sonraki döle aktar›l›rlar. X ve Y gonozomlar›n›n gerek yap›, gerek gen özellikleri ve gerekse cinsiyete göre de¤iflen birliktelikleri nedeniyle farkl› kal›t›m biçimleri sergilemesi kaç›n›lmazd›r. Bu nedenle efleye ba¤l›-kal›t›m mekanizmalar›n› X-ba¤l› kal›t›m ve Y-ba¤l› kal›t›m olmak üzere iki kategoride incelemek gerekir. Y kromozomu üzerinde bulunan genler daha çok erkek efleyselli¤i ile ilgili oldu¤undan, efleye ba¤l› kal›t›mda öncelikli ve a¤›rl›kl› olarak X-ba¤l› kal›t›mdan söz edilir.

X-Ba¤l› Kal›t›m
X-ba¤l› kal›t›m›n ortaya ç›kmas›n› sa¤layan ilk bulgular, Drosophila’da göz renginden sorumlu genle ilgili yap›lan çaprazlamalardan elde ediliyor. Çaprazlamalarda, k›rm›z› gözlü bireylerin içinde beyaz gözlü bir erkek bireyin görülmesi dikkati çekiyor. Bunun ancak göz rengini belirleyen genin gonozomlarda bulunmas›yla olabilece¤i ileri sürülüyor. fiekil 6.4’de gösterildi¤i gibi Drosophila’da göz renginden sorumlu gen (B) X kromozomunda bulunur ve XB sembolü ile gösterilir. fiimdi yap›lan bir dizi çaprazlamada X-ba¤l› bu genin kal›t›m›n› inceleyelim. ‹lk önce k›rm›z› gözlü homozigot difli sinekler (XBXB) ile hemizigot beyaz gözlü erkekler (XbY) çaprazlan›yor ve elde edilen dölün tümü k›rm›z› gözlü olan difli (XBXb) ve erkek (XBY) bireyler elde ediliyor (fiekil 6.4A). Elde edilen difli (XBXb) bireylerin yine beSIRA S‹ZDE yaz gözlü erkekler (XbY) ile çaprazlamas›ndan ise F2 dölünde ilk kez beyaz gözlü difliler (XbXb) ortaya ç›k›yor (fiekil 6.4B). Burada erkek atan›n tafl›d›¤› özellik, yavru döldeki diflilere aktar›lm›fl oluyor. Fenotip oranlar›na dikkat edildi¤inde D Ü fi Ü N E L ‹ M ise ilginç olarak 1/2 oran›nda meydana gelen k›rm›z› göz renginin yar› yar›ya difli ve erkeklerde ortaya ç›kt›¤› gözleniyor. Ayn› flekilde 1/2 oran›nda elde edilen beyaz göz renS O R U gi de yar› yar›ya difli ve erkeklerde olmak üzere efleye ba¤l› bir da¤›l›m gösteriyor. X-ba¤l› olarak oluflan fenotipik ifadelerde, difliler iki atan›n özelli¤ini D de ‹ K Keflit A T oranda gösterirken, erkek bireyler sadece difli atalar›n›n karakterine sahip olabilirler. Bu nedenle erkekler X’e ba¤l› genler bak›m›ndan hemizigottur.
SIRA S‹ZDE

Bir genin tek bir alleline sahip olma durumuna hemizigotluk denir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE
Çapraz›ms› (kriss-kros) kal›t›m, erkek atan›n AMAÇLARIMIZ tafl›d›¤› özelli¤in difli yavruya, difli atan›n tafl›d›¤› özelli¤in de erkek yavruya aktar›ld›¤› kal›t›m K ‹ biçimidir. T A P

Daha sonra, homozigot beyaz gözlü difli (XbXb) ve k›rm›z› gözlü erkek (XBY) bireyin efllefltirildi¤i karfl›l›kl› (resiprokal) çaprazlamada öncekinden farkl› oranlarAMAÇLARIMIZ da fenotiplerin ortaya ç›kt›¤› görülüyor (fiekil 6.4C). Öyle ki, elde edilen döllerin %50’si k›rm›z› gözlü difli ve %50’si ise beyaz gözlü erkek oluyor. Burada da, difli K flekilde, ‹ T A P erkek ataatan›n tafl›d›¤› özellik, yavru döldeki erkeklere aktar›l›yor. Bu n›n tafl›d›¤› özelli¤in difli yavruya, difli atan›n tafl›d›¤› özelli¤in de erkek yavruya aktar›ld›¤› kal›t›m biçimine çapraz›ms› (kriss-kros) kal›t›m ad› verilir. X-ba¤l› kaTELEV‹ZYON l›t›m da bir çapraz›ms› kal›t›m mekanizmas›d›r.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

118
fiekil 6.4 Drosophila’da göz renginin efleye ba¤l› çapraz›ms› (KrissKross) kal›t›m›. (A) Homozigot k›rm›z› gölü diflilerle beyaz gözlü erkeklerin çaprazlamas›, (B) heterozigot k›rm›z› gözlü diflilerle yine beyaz gözlü erkeklerin çaprazlamas› ve (C) beyaz gözlü diflilerle k›rm›z› gözlü erkeklerin karfl›l›kl› çapraz› sonucu oluflan döller.

Genetik

X kromozomu efleysel özelliklerin d›fl›nda, tüm hücreler için yaflamsal önemi olan çok say›da gene de sahiptir. Yani bu genler diflilerin oldu¤u kadar erkek bireylerin de baz› özelliklerini belirler. Fakat X-ba¤l› genlerin kal›t›m›nda erkek ve difli bireyler aras›nda belirgin bir farkl›l›k vard›r. X kromozomunda bulunan genlerden birinin mutasyona u¤ramas› ile ortaya ç›kan ürün ve ifllev kayb›, tek X kromozomuna sahip oldu¤undan erkek bireylerin fenotipinde direkt olarak ortaya ç›kar. Oysa ayn› mutasyonu tafl›yan bir diflide fenotipik bir gösterge oluflmayabilir. X-ba¤l› mutant bir özelli¤in diflilerde etkili olabilmesi için, ayn› gen mutasyonunu her iki X kromozomunda da tafl›nmas› ya da meydana gelen mutasyonun dominant bir fenotipik etkiye sahip olmas› gerekir. Bu nedenle X-ba¤l› genlerin kal›t›m› çekinik ya da dominant olabilir.

X-Ba¤l› Genlerin Çekinik Kal›t›m›
X kromozomu üzerinde bulunan resesif bir gen e¤er bir hastal›¤a neden oluyorsa, diflilerde dominant alleli ile birlikte bulundu¤u zaman herhangi bir etki göstermez.

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

119

Ancak erkeklerde gen ürününün ifllev kayb› ile ilgili bir sendroma neden olabilir. X-ba¤l› çekinik kal›t›m›n özelliklerini s›ralarsak; • Hastal›k ya da özellik genellikle erkeklerde görülür, • Bunlar›n anneleri normal, fakat ilgili gen için tafl›y›c›d›r, • Hastal›k daima anneden o¤ula geçer, buna karfl›n hasta erkek bu özelli¤ini mutlaka k›z çocuklar›na aktar›r ve • Hasta k›z çocuklar› bu özelli¤i hem anneden hem de babadan eflit oranda al›rlar. ‹nsanda X-ba¤l› çekinik kal›t›m gösteren özelliklerden baz›lar› hemofili A, k›rm›z›-yeflil renk körlü¤ü, Lesh-Nyhan sendromu ve kas erimesidir. Bunlardan bir tanesi olan hemofili, kan p›ht›laflmas›ndaki kusur nedeniyle kanama durumlar›nda yaflam› tehlikeye sokan bir hastal›kt›r. Kan p›ht›laflmas›nda gerekli olan çok say›da protein faktörden birinin dahi bulunmay›fl›, p›ht›laflma reaksiyonlar›n› durdurur. Bu protein faktörleri kodlayan genlerden biri de X kromozomu üzerinde bulunur (XH) ve bu gende meydana gelen mutasyon sonucu hemofili hastal›¤› ortaya ç›kar. Bu hastal›k ço¤unlukla erkeklerde, çok nadir olarak da kad›nlarda görülebilir. Hemofili bak›m›ndan erkekler sa¤lam ya da hasta (XHY, XhY), kad›nlar ise sa¤lam, tafl›y›c› ya da hasta (XHXH, XHXh ve Xh Xh ) olabilirler. Örne¤in; homozigot normal bir kad›n ile hemofili hastas› bir erke¤in ve tafl›y›c› bir kad›n ile normal bir erke¤in evlenmelerinde çocuklar›n›n hemofili olma olas›l›klar› fiekil 6.5’de gösterilmektedir. Homozigot normal bir kad›n ve hemofili hastas› bir erke¤in çocuklar›nda k›zlar her zaman heterozigot olduklar›ndan hemofili için tafl›y›c› olacaklar ve erkekler ise normal olacaklard›r (fiekil 6.5A). Tafl›y›c› bir anne ile normal bir baban›n çocuklar›nda ise k›zlar›n %50 normal %50 tafl›y›c› ve erkeklerin ise %50 normal ve %50 hemofili hastas› olma olas›l›klar› vard›r (fiekil 6.5B). X-ba¤l› çekinik kal›t›m gösteren karakterlerin hepsi bu örnekte oldu¤u gibi kal›t›l›r.
fiekil 6.5 ‹nsanda hemofili hastal›¤›n›n Xba¤l› çekinik kal›t›m› iki farkl› eflleflmede gösterilmektedir. (A) Normal anne ile hasta baban›n ve (B) tafl›y›c› anne ile normal baban›n çocuklar›n›n hemofili olma olas›l›klar›.

120

Genetik

SIRA S‹ZDE

2

DÜfiÜNEL‹M S O R U

SIRA S‹ZDE renk körlü¤ü X-ba¤l› olarak kal›t›l›r. Bu karakter bak›m›ndan annesi homoK›rm›z›-yeflil zigot normal ve babas› renk körü olan bir kad›n, renk körü bir erkekle evlenirse, do¤acak k›z ve erkek çocuklar›n›n renk körü olma olas›l›klar› nedir? Tüm olas› genotip ve fenotipDÜfiÜNEL‹M ler nelerdir?

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

X-ba¤l› dominant bir gen, bulundu¤u her durumda erkek ve difli bireyin fenotipinde etkili olur. E¤er dominant bir gen kusurlu bir fenotipin ya da hastal›k tablosuD‹KKAT nun ortaya ç›kmas›na neden oluyorsa yine tek bafl›na bir genomda bulunmas› yeterli olacakt›r. Bu tip bir kal›t›m›n özelliklerini s›ralarsak; • Hastal›¤›n ya da özelli¤in erkek ve kad›nda görülme flans› eflittir, SIRA S‹ZDE • Hem erkeklerde hem de kad›nlarda normal ve hasta olma durumu vard›r, tafl›y›c›l›k görülmez, • Hasta erke¤in k›z çocuklar› hasta ve erkek çocuklar› normal olur, babadan AMAÇLARIMIZ o¤ula geçmez ve • Hasta kad›n›n k›z ve erkek çocuklar›n›n tamam› ya da yar›s› hasta olur. ‹nsanlarda, difl enameli hastal›¤›, perdeli ayak oluflumu, yap›sal trombopati K ‹ anomalisi) T A P (a¤›r kanama gibi yaln›zca birkaç tane X-ba¤l› dominant özellik tan›mlanm›flt›r. Bu özelliklerin kal›t›m›n›, difl enameli hastal›¤› üzerinde inceleyelim. Bu hastal›kta, X-ba¤l› bir genin (XE) mutasyonu sonucunda (Xe) dentin maddesi tam olarak üretilmez kal›r. Bu nedenle, öncelikle difller çarp›l›r, renksizleT E L E V ‹ Zve Y O yumuflak N flir ve çocukluk y›llar›nda tamamen dökülür. Yaln›zca bir mutant allelin bulunmas› (XEXe, XeXe ve XeY) hastal›k tablosunu ortaya ç›kar›r. Bu hastal›¤›n sa¤lam ve hasta ebeveynler ile kal›t›lma biçimleri fiekil 6.6’da gösterilmektedir. Örnekte de görüldü¤ü ‹gibi; N T E R hasta N E T erke¤in (XeY) k›z çocuklar›n›n tümünün, babadan mutant X kromozomu ald›klar› için hasta olma olas›l›klar› varken erkek çocuklar›n tümü normal olacakt›r (fiekil 6.6A). Hasta kad›n›n heterozigot oldu¤u durumda, hasta bir erkekten olan k›z çocuklar›n›n tümü ve erkek çocuklar›n›n 1/2 ’si hasta olma olas›l›¤› söz konusudur (fiekil 6.6B). Çocuklar›n yaln›zca 1/4 ’ü ve onlarda erkek olmak üzere normal olma olas›l›klar› vard›r.

X-Ba¤l› Dominant Kal›t›m S O R U

fiekil 6.6 ‹nsanda difl enameli hastal›¤›n›n Xba¤l› dominant kal›t›m›. (A) Homozigot normal anne ile hasta baban›n ve (B) heterozigot hasta anne ile hasta baban›n çocuklar›n›n hasta olma olas›l›¤›.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M
6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

121

A T küçük harfD ‹ K K için Burada XE geni sa¤lam oldu¤u için büyük harfle, Xe geni ise mutant oldu¤u le gösterilmifltir. Fakat mutant Xe geninin fenotipteki etkisi dominantt›r.

D‹KKAT

X-ba¤l› dominant kal›t›lan trombopati hastal›¤›na sahip erkek ve kad›n›n sa¤l›kl› bir erSIRA S‹ZDE kek çocuklar› oluyor. Bu çiftin sa¤l›kl› bir k›z çocu¤u da olabilir mi?

SIRA S‹ZDE

Y-Ba¤l› Kal›t›m (Holandrik Kal›t›m)

AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M

3

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O TR A UP

Y kromozomu üzerinde tafl›nan ve X üzerinde karfl›l›¤› olmayan bir mutant gen neK S‹ O T RAU P deniyle ortaya ç›kan bir özellik, sadece erkek bireylerde ifade edilebilir. Bu tip özelliklerin kal›t›m› yaln›zca babadan o¤ula geçifl fleklinde oldu¤u için holandrik kal›t›m olarak da adland›r›l›r. Mutasyona ba¤l› olarak ortaya ç›kan fenotipik kaD‹KKAT T E L E Vbabadan ‹ZYON rakter, etkilenmifl bir erke¤in tüm o¤ullar›nda ortaya ç›kar, fakat k›z çocu¤una geçmez. Bu tip kal›t›ma ait örnekler yok denecek kadar azd›r. Kesin olaSIRA oluflumu, S‹ZDE rak kan›tlanm›fl olmasa da, sadece erkeklerde görülen, k›ll› kulak koldaki radius ve ulna kemiklerinin kaynaflmas› ve yap›fl›k ayak parmaklar› gibi özellik‹NTERNET lerin Y-ba¤l› olarak kal›t›ld›¤› düflünülmektedir.
AMAÇLARIMIZ

Holandrik kal›t›m, karakterlerin yaln›zca babadan o¤ulaD geçmesidir. ‹KKAT

TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

EfiEY‹N ETK‹LED‹⁄‹ VE SINIRLADI⁄I KALITIM
Baz› genler otozomal kromozomlarda bulundu¤u halde, sorumlu fenotiK ‹ Tolduklar› A P pik özelli¤in ifadesi difli ve erkek bireylerde farkl› olabilir. Bunun gibi, efleyin etkisiyle ayn› genin farkl› fenotiplerin ortaya ç›kmas›na neden olmas› durumuna efleyin etkisinde kalan kal›t›m denir. Bu durum özellikle, genin farkl› allellerini TELEV‹ZYON tafl›yan heterozigot difli ve erkek bireylerde belirgin olarak ortaya ç›kar. Örne¤in; erkekler için daha bask›n bir karakter olarak gözlenen dazlakl›k (kellik) otozomal dominant bir genin (K) etkisiyle meydana gelir. Birey bu gen bak›m›ndan homo‹NTERN ET zigot dominant (KK) oldu¤unda dazlakl›k görülmekte ve homozigot resesif (kk) oldu¤unda normal saçl› olmaktad›r. Bununla beraber dazlakl›¤›n oluflmas›nda yaln›zca genotiplerin varl›¤› yeterli de¤ildir. K geninin fenotipik ifadesi, efley kromozomlar›yla bir iliflkisi olmad›¤› halde, erkeklik hormonlar›n›n etkisi alt›ndad›r. Genotipin KK ve Kk oldu¤u durumlarda, erkeklerde dazlakl›k ortaya ç›kmaktayken, kad›nlarda yaln›zca KK allellerinin varl›¤›nda dazlakl›k görülür. Burada, Kk genotipindeki erkekler dazlak olurken, kad›nlar›n normal olmas› dikkat çekicidir ve bu durum efleyin etkisinde kalan kal›t›m mekanizmas›na özgü bir özelliktir. Efleyin etkisinde kalan bir özelli¤in kal›t›m›nda, ayn› anne ve babadan olan erkek ve k›z çocuklar›n fenotip oranlar› farkl› olur. Oysaki otozomal genle kal›t›lan bir özelli¤in fenotipik ifadesinde, cinsiyetler aras› bir farkl›l›¤›n›n olmamas› gerekti¤i düflünülür. fiekil 6.7’de, dazlakl›k geni bak›m›ndan heterozigot (Kk) olan bir kad›n ve erke¤in sahip olaca¤› k›z ve erkek çocuklar›n olas› fenotip oranlar› gösterilmektedir. Görüldü¤ü gibi, difli ve erkek bireyler aras›nda, genin homozigot allellerinin bulundu¤u durumlar için fenotipik bir farkl›l›k bulunmaz iken, genin heterozigot olmas› durumunda, z›t karakterler ortaya ç›kar. Bu da fenotip oran›n› birbirine ters olacak flekilde de¤ifltirir. Kad›nlarda dazlakl›¤›n ortaya ç›kma oran› 1/4 iken, erkeklerde 3/4 ’tür. Normal saçl› olma oran› ise kad›nlarda 3/4 iken, erkeklerde 1/4 ’tür. Difli ve erkek bireyleri birbirinden ay›ran özellikler, efleye ait organlar ve salg›lad›klar› hormonlar taraf›ndan oluflturulan ikincil efleysel karakterlerdir. Efley organlar›n›n (gonadlar) embriyonik geliflim sürecinde a¤›rl›kl› olarak, efley kromozomlar› üzerinde bulunan genlerin ifadesi ile oluflturuldu¤unu biliyoruz. Efley orK ‹ T A P

Efleyin etkisinde kalan TELEV‹ZYON kal›t›m, efleyin etkisiyle ayn› genin farkl› fenotiplerin ortaya ç›kmas›na neden olmas› durumuna denir.

‹NTERNET

122

Genetik

Efleysel hormonlar›n gen aktivitesini etkilemesi sonucu ortaya ç›kan özelliklerin kal›t›m›na efleyin s›n›rlad›¤› kal›t›m denir.

ganlar› birer somatik yap›d›r ve hücrelerinde bulunan otozomal genler taraf›ndan efleye özgü hormon sentezi yaparlar. Efleye özgü olan bu hormonlar da, baz› genlerin ifadesini aktive ederek, sadece diflilerde ya da sadece erkeklerde gözlenebilen özellikler meydana getirirler. Efleysel hormonlar›n gen aktivitesini etkilemesi sonucu ortaya ç›kan özelliklerin kal›t›m›na efleyin s›n›rlad›¤› kal›t›m denir. Örne¤in; tavus kufllar›n›n erkeklerinde görülen büyük ve renkli tüyler, horozlarda görülen tüylenme flekli ve insanlarda gözlenen sakal-b›y›k oluflumlar› efleyin s›n›rlad›¤› kal›t›m tipine ait özelliklerdir. Anne ve babas› normal SIRA S‹ZDE saçl› olan dazlak bir erkek, annesi dazlak olan normal saçl› bir kad›nla evlenirse, çocuklar›n dazlak olma olas›l›¤› nedir?
DÜfiÜNEL‹M S O R U

SIRA S‹ZDE

4

DÜfiÜ N E L ‹ M6.7 fiekil

‹nsanda dazlakl›k S O R U fenotipinin efleyin etkisi alt›ndaki kal›t›m›n›n k›z ve erkek D‹KKAT çocuklar›ndaki oran›.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

SIRA K ‹ TS‹ZDE A P

SIRA S‹ZDE K ‹ T A P

DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON S O R U

ÇEK‹RDEK DIfiI (S‹TOPLAZM‹K) KALITIM
Bundan önceki ökaryotik bir organizman›n neredeyse tümüne yak›n S O R ünitelerde, U genlerinin çekirdek içinde bulunan kromozomlarda tafl›nd›¤› ve buna özgü mekaN T E R N E T anlat›ld›. Bu genlerin kal›t›m mekanizmalar› kromozomlar›n nizmalarla ‹kal›t›ld›¤› D‹KKAT ayr›lmas› ve da¤›lmas› temeline dayan›r. Bununla beraber, hücre çekirde¤indeki kromozomlar›n d›fl›nda, sitoplazmada bulunan organellerde az miktarda genetik SIRA S‹ZDE madde bulunur. Bu kal›tsal maddede bulunan genler için çekirdek d›fl› gen ya da sitoplazmik gen ifadeleri kullan›l›r. Sitoplazmik genler, kromozomal genlerden ba¤›ms›z olarak baz› fenotipleri olufltururlar ve çekirdek d›fl› ya da sitoplazmik AMAÇLARIMIZ kal›t›m ad› verilen farkl› mekanizmalarla kal›t›l›rlar. Kromozomlar›n ba¤›ms›z ayr›lmas› ve da¤›l›m› olmad›¤› için Mendel yasalar›na göre de¤erlendirilemezler. Ökaryotik hücrelerde, sitoplazmik DNA en çok mitokondri ve kloroplast ad› K ‹ T A P verilen organellerde bulunur. Prokaryotlarda da esas genomun d›fl›nda, daha küçük olan plasmidlerde tafl›nan genler vard›r ve kromozom d›fl› kal›t›m olarak ifade edilir (Bkz. Ünite 2). Bu bölümde ökaryotlarda görülen, çekirdek d›fl› kal›t›m›n üç farkl› tiTELEV‹ZYON pi anlat›lacakt›r. Bunlar, genlerin bulundu¤u yere ve mekanizmalar›na göre anasal kal›t›m ya da organel kal›t›m›, anasal etki ve simbiyont kal›t›m mekanizmalar›d›r. Sitoplazmik kal›t›mla ilgili bilgiye “http://nitro.biosci.arizona.edu/courses/EEB320‹NT ERNET 2007/Lecture38/lecture38.html” adresinden ulaflabilirsiniz.

DÜfiÜNEL‹M TELEV‹ZYON

‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE
Çekirdek d›fl› ya da

AMAÇLARIMIZ sitoplazmik kal›t›m, baz›

karakterlerin sitoplazmada bulunan çekirdek d›fl› genler taraf›ndan ba¤›ms›z olarak kal›t›lmas›d›r. K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

123

Anasal Kal›t›m (Organel Kal›t›m›)
Mitokondri ve kloroplastlar, kendi DNA’lar›n› kopyalama ve tafl›d›klar› genlerden protein sentezleme yetene¤ine sahiptir. Bu bak›mdan bakterilere çok benzerler ve evrimsel geliflmede bakterilerle iliflkili olduklar› düflünülür. Kloroplast ve mitokondri genleri ve onlar taraf›ndan sentezlenen ürünler, yaln›zca difli efley hücresinin sitoplazmas› ile dölden döle aktar›l›r. Bu flekilde, anneden gelen organellere ba¤l› bir özelli¤in yavru döle geçmesi ve difli yavrular arac›l›¤›yla sonraki kuflaklara aktar›lmas›na anasal kal›t›m ya da organel kal›t›m› denir. Anasal kal›t›m, yap›lan karfl›l›kl›-çaprazlamalar ile en iyi flekilde anlafl›l›r. Kromozomal genotipi ayn› fakat farkl› fenotipe sahip diflilerin efley hücrelerinin, herhangi bir erkek efley hücresiyle döllenmesi sonucu daima difli fenotipinde yavru oluflur. Çekirdek d›fl› kal›t›lan özelliklerin neredeyse tamam›, sperman›n sitoplazmas› yok denecek kadar az oldu¤u için yumurta hücresinin sitoplazmas›ndan yavruya geçer.

Anasal ya da organel kal›t›m›, anneden gelen organellere ba¤l› bir özelli¤in yavru döle geçmesi ve difli yavrular arac›l›¤›yla sonraki kuflaklara aktar›lmas›d›r.

Mitokondriye Ba¤l› Kal›t›m
Mitokondriler, ökaryotik hücrelerdeki enerji üretim sistemi olan oksijenli solunumun gerçekleflti¤i organellerdir. Çift iplikli halkasal genomlar›n›n büyüklü¤ü türlere göre de¤iflir. Örne¤in, insan mitokondri DNA’s› 16.5 kilobaz büyüklü¤ündedir ve yaklafl›k 40 kadar gene sahiptir. Bu genler, kendi DNA’lar›n›n kopyalanmas›, genlerin ifadesi ve ifllevleri için gerekli birçok proteini kodlar. Mitokondriyal genlerden herhangi birinde meydana gelen bir mutasyon, mitokondrinin ifllevini olumSIRA S‹ZDE suz yönde etkiler. ‹nsanlarda, mitokondriyal genlerin mutasyonlar›na ba¤l› olarak ortaya ç›kan baz› hastal›klar›n kal›t›m› incelendi¤inde, hastal›¤› gösteren kiflilerin annelerinin de ayn› hastal›¤› tafl›d›¤› görülür. Örne¤in; sa¤›rl›k, miyokD ÜAlzheimer, fiÜNEL‹M lonik epilepsi ve düzensiz k›rm›z› kas hastal›¤› (MERRF Sendromu) gibi genellikle yafllanmayla ilgili baz› hastal›klar›n mitokondri genlerinde meydana gelen mutasS O R U yonlar sonucu olufltu¤u düflünülmektedir. Bu ünitede, kromozomal gen ifadesi çekirdekteki genler için kullan›lmaktad›r. D ‹ K K A T Mitokondriye ait hücresel fonksiyonlar›n gerçekleflmesinde, kendi gen ürünlerinin yan› s›ra çok say›da kromozomal gen ürünü de gereklidir. SIRA S‹ZDE Mitokondri genlerindeki mutasyonlar ile hücre için gerekli enerji eldesi hasara u¤rad›¤› için de¤iflik canl›larda anormal fenotipler oluflabilir.AMAÇLARIMIZ Mitokondriyal kal›t›m›n en iyi çal›fl›ld›¤› basit organizmalardan biri ekmek küf mantar›d›r (Neurospora crassa). Küf mantar›nda iki farkl› efley tipi vard›r ve her biri haploit vegetatif (efleysiz) üreme evresinde, mitoz bölünmelerle dallanma gösteren K hifler meydana geti‹ T A P rir. Hiflerin yap›s›nda efleyli üremeyle ilgili özel oluflumlar meydana gelir ve efley hücrelerini üretirler. Farkl› efley hücre tipleri karfl›laflt›¤›nda kaynaflarak diploit zigotlar›, zigotlarda önce mayoz bölünmeyle tekrar haploit hücreleri HapT E L E V ‹ Züretirler. YON loit hücreler ise mitozla ço¤alarak askus ad› verilen keseler içindeki 8 adet spor üretirler. Küf mantar›nda, mitokondrideki solunumla ilgili baz› genlerin mutasyonu si‹ N T E R N Efazla T toplazmalar›nda sitokrom c ad› verilen bir ürünün anormal miktarda olmas›na neden olur. Bunun sonucu olarak yavafl büyüyen poky mutantlar› (ad+) meydana gelir (fiekil 6.8). Karfl›l›kl› çaprazlamalarda, normal erkek (ad-) ile bu mutasyonu tafl›yan difli efley hücresinin birleflmesinde, askuslar içindeki askosporlar›n hepsinin mutant fenotipli oldu¤u görülür (fiekil 6.8A). Bunlardan dört tanesi erkekten normal genomu (ad-) almalar›na ra¤men diflinin askosporlar› ile ayn› mu-

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

124

Genetik

tant fenotipi (ad+) gösterirler. Ama karfl›t çaprazlamada, normal difli (ad-) ve mutant erkek (ad+) efley hücrelerinin birleflmesinden ise diflinin sitoplazmas›ndan kal›t›lan mitokondriyal genlerden dolay› askosporlar›n tümü bu sefer normal fenotipli olur (fiekil 6.8B). Bu kal›t›mda, haploit olan kromozomal genler her iki efleyde de ayn› oldu¤u halde, farkl› fenotiplerin meydana gelmesinde difli efley hücresinin sitoplazmas›ndaki mitokondri genomu etkili olmaktad›r.
fiekil 6.8 Neurospora crassa’da solunumla ilgili mitokondria genlerdeki bir mutuasyonun kal›t›m›. (A) mutant mitokondri tafl›yan difli ile normal erkek küflerden ve (B) normal mitokondri tafl›yan erkek küflerden meydana gelen askosporlar›n fenotipleri.

Kloroplasta Ba¤l› Kal›t›m
Kloroplastlar, bitkilere yeflil rengi veren pigmentleri içeren ve fotosentez yapan hücre organelleridir. Kloroplastlar›n çift iplikli halkasal genomu mitokondri genomundan yaklafl›k 10 kat daha büyüktür. Kal›t›m mekanizmas› mitokondriyal kal›t›m gibidir ve en iyi bilinen örne¤i akflamsefas› (Mirabilis jalapa) bitkisinde, yaprak renginin kal›t›m›nda görülür. Bu özellik, kloroplast genleriyle belirlenen ve difli bitkiden yavru döllere aktar›lan bir özelliktir. Akflamsefas› bitkisinde, ayn› bitkiye ait farkl› dallarda, yeflil, beyaz ve alacal› olmak üzere üç farkl› yaprak rengi fenotipi meydana gelebilir (fiekil 6.9A). Her bir dala ait çiçekten al›nan tohum ve polenlerle yap›lan karfl›t çaprazlamalarda, daima tohumun al›nd›¤› dal›n fenotipi ifade edilir (fiekil 6.9B). Yeflil daldaki çiçeklerden al›nan BB genotipindeki yumurta ile üç farkl› rengin hangisi olursa olsun bir tanesinden al›nan, örne¤in bb genotipteki polenin birleflmesiyle elde edilen döllerin hepsi yeflil renkli olur (fiekil 6.9C). Ayn› çaprazlama beyaz renkli daldaki çiçeklerin yumurta hücreleri (BB) ile yap›l-

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

125

d›¤›nda döllerin genotipi ayn› (Bb) olmas›na ra¤men beyaz fenotipli bitkiler meydana gelir (fiekil 6.9D). Bu durum, kloroplast genlerine ba¤l› olan anasal bir özelli¤in, yumurta hücresi sitoplazmas› yoluyla yavru döllere aktar›ld›¤›n› gösterir.
fiekil 6.9 Akflamsefas› (Mirabilis jalapa) bitkisinde yaprak renginin anasal kal›t›m›. A) Farkl› karfl›l›kl› çaprazlamalar ve meydana gelen döllerin fenotipleri, B) Yapraklar›n çok renklili¤i ve C-D) Yaprak rengi kal›t›m›n›n mekanizmas›.

Anasal Etki: Kromozomal Genlerle Sitoplazmik Faktörlerin Etkileflimi
Difli efley hücresinin sitoplazmas›nda bulunan baz› gen ürünleri (proteinler), embriyonun fenotipik geliflimi üzerinde etkili olabilir. Diflinin kromozomal genleri taraf›ndan kodlanan ve yumurta hücresi sitoplazmas›nda aktif olarak bulunan ürünler, döllenmeden sonra art›k zigotun sitoplazmas›d›r. Zigota ait tüm genlerin ifadesi de sitoplazmik bileflimden gelen sinyaller do¤rultusunda düzenlendi¤i için bu ürünlerin etkisi geliflim için son derece önemlidir. Bir organizma ya da hücrede, fenotipik özelliklerin yumurta hücresinin sitoplazmas›ndaki proteinlerin etkisiyle yönlendirilmesi durumuna anasal etki denir. Su salyangozlar›nda kabuk k›vr›m› yönünün belirlenmesi, anasal etki tipindeki kal›t›m için güzel bir örnektir. Su salyangozlar›nda (Limnea peregra), kabuk ya sa¤a ya da sola k›vr›ml› olabilen bir özelliktir ve dominant olan s+ geni ile belirlenir. Sa¤a k›vr›lan kabuk tipi dekstral (s+s+, s+s) ve sola k›vr›lan kabuk tipi ise sinistral (ss) olarak adland›r›l›r. Hermafrodit olan bu türün karfl›l›kl› çaprazlamalar›nda, kabuk k›vr›m yönünün daima difli atan›n özelli¤ini tafl›d›¤› görülür (fiekil 6.10). Efleyin dikkate al›nmad›¤› bir çaprazlamada, aynen daha önceden bildi¤iniz Mendel

Anasal etki, bir organizma ya da hücrede, fenotipik özelliklerin yumurta hücresinin sitoplazmas›ndaki proteinlerin etkisiyle yönlendirilmesi durumdur.

126

Genetik

kal›t›m›nda oldu¤u gibi, homozigot dekstral (s+s+) salyangoz ile sinistral (ss) salyangozun çapraz›ndan F1 dölünün hepsi heterozigot dekstral olur. F1 çapraz›nda ise 1s+s+, 2s+s ve 1ss genotiplerinde F2 dölleri meydana gelir. Ancak fiekil 6.10A’da, görüldü¤ü gibi karfl›l›kl› çaprazlar›n her birinde fenotip bak›m›ndan oldukça ilginç bir durum ortaya ç›kmaktad›r. Dekstral difli ve sinistral erke¤in F1 dölleri beklenildi¤i gibi dekstral olurken F2 dölündeki fenotiplerin hepsi difli gibi dekstral k›vr›ml› olur. Di¤er yandan, sinistral difli ile dekstral erke¤in F1 dölleri dominant geni (s+) tafl›malar›na ra¤men ana ile ayn› fenotipte yani sinistral olurlar (fiekil 6.10B). Daha da ilginci bu sinistral fenotipli döllerin kendileflmelerinden oluflan F2 döllerinin hepsi genotipleri ne olursa olsun dekstral k›vr›ml› olurlar. Ancak, F2 dölündeki her bir genotipin kendileflmesi sonucunda ise F3 kufla¤›nda, yaln›zca ss genotipinde kendileflen salyangozlar›n döllerinde sinistral fenotipin ortaya ç›kt›¤› görülür. Bu durum bize salyangozdaki kabuk k›vr›lma fenotipi üzerinde organizman›n genotipinden çok, anasal etki mekanizmas›n›n oldu¤unu gösterir.
fiekil 6.10 Su salyangozunda (Limnea peregra) kabuk k›vr›m yönünün oluflumunda anasal etkinin karfl›l›kl› çaprazlamalar ile gösterilmesi. Dekstral difli ile sinistral erkek (A) ve dekstral erkek ile sinistral diflinin (B) çapraz›ndan elde edilen F1, F2 ve F3 dölleri. Her kufla¤›n kendileflmesi sonucu oluflan fenotipler gösterilmektedir.
s+s+

(A)

(B)

s+s+

ss

ss

s+s+

F1 ss+ Dekstral ss+ Sinistral

Dekstral

Dekstral

F2 s+s s+ s ss s+s+ s+s s+ s ss

F3

Memelilerde anasal etkilerin varl›¤› birçok özelli¤in oluflumunda gösterilmifltir. Yavrunun embriyonik geliflimi yaln›zca yumurta hücresinin sitoplazmas› arac›l›¤› ile de¤il ayn› zamanda uterusun ortam koflullar›yla da etkilenir. Örne¤in; annenin fleker hastas› olmas› embriyoda baz› kusurlara neden olabilir. Annenin kan grubunun Rh- olmas›, Rh+ olan fetusun geliflimini oldukça olumsuz etkiler.

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

127

Su salyangozunda, F2 dölünde oluflan dekstral fenotipli heterozigot bir diflinin SIRA S‹ZDE sinistral fenotipli bir erkek bireyle çaprazlamas›n› flema ile gösteriniz. F3 döllerinin genotip ve fenotipleri belirterek kal›t›m biçimini de¤erlendiriniz.
DÜfiÜNEL‹M

5

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U Hücresel simbiyontlar, d›flar›dan gelerek bir hücrenin sitoplazmas›nda, birbirlerinden yararland›klar› D‹KKAT bir yaflam kurma flans› bulan mikroorganizmalara denir. SIRA S‹ZDE
Enfeksiyon kal›t›m›, hücreyi enfekte eden simbiyontlardaki baz› AMAÇLARIMIZ genlerin neden oldu¤u karakterlerin döllere aktar›lmas›d›r.

Enfeksiyon Kal›t›m›: Hücresel Simbiyontlar
S O R U Do¤ada öyle ökaryotik canl›lar vard›r ki, baz› karakterleri sitoplazmalar›nda bulunan virus ya da bakteriler taraf›ndan belirlenir. D›fl ortamdan giren ve sitoplazmada yaflama flans› bulan bu mikroorganizmalar, enfekte ettikleriD hücre ile birbirle‹KKAT rinden yararland›klar› bir simbiyotik yaflam kurarlar. Hücresel simbiyontlar olarak adland›r›lan bu canl›lar, ço¤alarak sitoplazma ile dölden döle geçerler. Bu neSIRA S‹ZDE denle, hücreyi enfekte eden simbiyontlardaki baz› genlerin neden oldu¤u karakterlerin kal›t›m› enfeksiyon kal›t›m› olarak adland›r›l›r. Nedeni farkl› olsa da asl›nda enfeksiyon kal›t›m› da bir çeflit sitoplazmik kal›t›md›r. AMAÇLARIMIZ Hücresel simbiyontlara bir örnek olarak Paramecium aurelia’n›n sitoplazmas›nda yaflayan ve kappa tanecikleri ad› verilen bakterilerdir. Bu bakteriler Paramecium sitoplazmas›na paramesin ad› verilen öldürücü bir madde K ‹salg›lar. T A P Paramesine sahip Paramecium ›rklar› ise bu maddeye duyarl› olan baflka bir Paramecium ›rk› üzerinde öldürücü etki gösterirler. Ancak, Paramecium ile simbiyotik bir iliflSIRA S‹ZDE ki kuran bu bakterilerin ço¤alabilmeleri ve dölden döle aktar›labilmeleri T E L E V ‹ Z Y O N için Paramecium’un genomunda bir genin (K) olmas› gerekir. Bu gen bak›m›ndan homozigot ya da heterozigot olan (KK ve Kk) hayvanlarda kappa tanecikleri ço¤al›p siDÜfiÜNEL‹M toplazma ile bir sonraki döllere aktar›l›rken, homozigot resesif (kk) olan Parame‹NTERNET cium’larda ise kappa tanecikleri yani bakteriler h›zla yok olurlar. S O R U

K ‹ T A P

SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON
DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET S O R U

Parameciumun kal›t›m› için daha fazla bilgiye A. Nihat Bozcuk’un “Genetik” adl› kitab›nda D‹KKAT (Palme yay›nlar›, 2005 içinde, s: 158-161) ulaflabilirsiniz. Enfeksiyon kal›t›m›n›n bir di¤er örne¤i, Drosophila ile sigma virüsünün simbiyotik iliflkisidir. Deneysel çal›flmalar s›ras›nda, CO2 ile bay›lt›lan sineklerin bir k›sm›n›n ay›larak normal yaflamlar›na devam etti¤i, di¤er bir k›sm›n›n ise ay›lamay›p AMAÇLARIMIZ öldükleri görülüyor. Ay›lan sineklerin incelenmesi sonucunda, bunlar›n sitoplazmalar›nda sigma virüsünün bulundu¤u ve bu mikroorganizma sayesinde CO2’e direnç K ‹ T sitoplazmas› A P kazand›klar› belirleniyor. Bu özelli¤e sahip difliler, yumurtalar›n›n ile virüsü yavrulara aktararak CO2’e dirençli olan bir populasyon oluflturabiliyorlar.
TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

128

Genetik

Özet
A M A Ç

1

Canl›larda farkl› efley oluflumunu belirleyen mekanizmalar› anlatabilmek. Baz› canl› gruplar›nda, zigotun erken geliflim dönemlerinde bulundu¤u çevresel koflullar onun cinsiyeti üzerine belirleyici bir etki yapar. Efleyin geliflme ortam›, s›cakl›k, beslenme özelli¤i, gün uzunlu¤u, iklim flartlar› ve hormonal etkileflim gibi çevresel koflullar taraf›ndan belirlenmesine fenotipik efley tayini denir. Ayr› efleyli canl›larda, efleyselli¤i belirleyen en önemli faktör bireyin genotipidir. Genotipte efleysel özelliklerden sorumlu olan gonozomlar vard›r. Genotipik efley tayininde, gonozomlar›n yap›s›na, birlikte bulunma durumlar›na, otozomal kromozomlarla olan iliflkilerine ve kromozom tak›m say›s›na olan oran›na göre de¤iflen farkl› efley tayini mekanizmalar› bulunur. Efley kromozomlar›ndan X ve Y’nin özelliklerini aç›klayabilmek. Difli ve erkek bireyleri birbirinden ay›ran temel etken efley kromozomlar›d›r. Tek bir kromozomun farkl› olmas›yla hem cinsiyet hem de o cinsiyete ait karakterler de¤iflir. Kad›n ve erkek aras›ndaki yap›sal, ifllevsel ve davran›flsal farkl›l›klar düflünüldü¤ünde efley kromozomlar›n›n kal›t›msal önemi daha iyi anlafl›l›r. Ayr›ca efley kromozomlar›n›n yaln›zca efleye ait genleri de¤il, ayn› zamanda tüm hücreler için gerekli baz› genleri de tafl›mas› pek çok fenotipik karakterden sorumlu olduklar›n› gösterir. Canl›larda efleye ba¤l› kal›t›m tiplerini karfl›laflt›rabilmek. Efleye ba¤l› kal›t›m gonozomlar üzerinde bulunan genlerin kal›t›m›d›r. X’e ve Y’ye ba¤l› kal›t›m olarak farkl› özellikler gösterir. X-ba¤l› kal›t›mda, X kromozomunun yavru döle geçifli her iki ata arac›l›¤›yla olurken, Y kromozomu yaln›zca erkek atadan erkek yavruya aktar›l›r. X-ba¤l› genlerin fenotipik ifadeleri çekinik ya da dominant özellikte olabilir. Diflilerde dominant özelli¤in ortaya ç›kmas› için tek bir X kromozomunda tafl›nmas› yeterlidir ve çekinik özelli¤in ifadesi her iki X’te de bulunmas› durumunda olur. Ayn› özelli¤in erkek bireylerdeki ifadesi ise her iki durumda da ortaya ç›kar.

A M A Ç

4

Farkl› efleylerin kal›t›m› nas›l etkiledi¤ini ve karakterleri s›n›rlad›¤›n› aç›klayabilmek. Bir karakterin ifadesinde, genin heterozigot oldu¤u durumda, difli ve erkek bireylerde farkl› fenotipik oluflumlar ortaya ç›k›yorsa bu genin kal›t›m› efleyin etkisi alt›ndad›r. Böyle bir kal›t›m örne¤inde difli ve erkekler için ortaya ç›kan fenotipik oranlar birbirinin tersi olacak flekilde de¤iflir. E¤er bir özellik sadece difli ya da sadece erkeklerde gözleniyorsa, bu ifade efleye özel hormonal etki ile ikincil fenotiplerin ortaya ç›kt›¤›n› gösterir. Fenotipik ifadeleri efleye ba¤l› olarak gerçekleflen bu genlerin kal›t›m›na efleyin s›n›rlad›¤› kal›t›m denilmektedir. Canl›larda görülen çeflitli çekirdek d›fl› kal›t›m mekanizmalar›n› örneklerle aç›klayabilmek. Çekirdek d›fl› kal›t›mda, yumurta sitoplazmas›ndaki, mitokondri ve kloroplastlara ait genetik bilgiler anadan yavrulara kal›t›l›r. Bu flekildeki anasal kal›t›mda, yavru hücrelere organellerin aktar›m› rastgele olur. Ayr›ca yumurta hücresi sitoplazmas›nda bulunan gen ürünleri, döllenmeden sonra zigotun erken geliflim döneminde baz› karakterlerin oluflumu üzerine anasal etki gösterir. Simbiyotik kal›t›mda, yumurta hücresi kendisini enfekte eden bir mikroorganizma ile simbiyotik yaflam kurar. Mikroorganizmalar hücrenin fenotipine etkili olurlar ve sitoplazma ile yavru döllere aktar›l›rlar.

AM A Ç

5

A M A Ç

2

A M A Ç

3

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

129

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangi ifade fenotipik efley tayini için geçerlidir? a Erkek ve difli bireyler ayn› ortam koflullar›nda geliflir. b. Çevre koflullar› bireylerin genotipini de¤ifltirir. c. Olumsuz çevre koflullar›nda efley oluflumu engellenir. d. Efley oluflumu çevre koflullar›na göre belirlenir. e. Çevre koflullar› bir efleyi di¤erine dönüfltürebilir. 2. Afla¤›dakilerden hangisi, gonozomlar bak›m›ndan erkek bireyin homogametik ve difli bireyin heterogametik oldu¤u efley belirleme mekanizmas›d›r? a. XX - XY b. ZZ - ZW c. XX / 2A d. XX - XO e. XO / XY 3. Afla¤›dakilerden hangi gonozom yap›s›n›n bulunmas› insanda zeka özürlü ve üretken olmayan kad›n fenotipine neden olur? a. XXY b. XXX c. XO d. XYY e. XX 4. Hücre çekirde¤inde bir adet X-kromatini (Barr cisimci¤i) bulunduran bir erke¤in genotipi afla¤›dakilerden hangisidir? a. XYY b. XXO c. YO d. XY e. XXY 5. Baban›n tafl›d›¤› bir özelli¤in yaln›zca k›z çocuklar›na aktar›ld›¤› kal›t›m tipi afla¤›dakilerden hangisidir? a. X- ba¤l› kal›t›m b. Y-ba¤l› kal›t›m c. XY-ba¤l› kal›t›m d. Sitoplazmik kal›t›m e. Otozomal kal›t›m 6. Afla¤›dakilerden hangisi X-ba¤l› çekinik kal›t›m›n özelliklerinden de¤ildir? a. Erkekte olan özellik difli yavruya aktar›l›r. b. Kal›t›lan özellik erkek ve diflide eflit oranda görülür. c. Kal›t›lan özellik X bak›m›ndan heterozigot olan diflide görülmez. d. Kal›t›lan özellik genellikle erkeklerde ortaya ç›kar. e. Diflilerdeki özellik erkek ve difli yavrulara eflit oranda aktar›l›r. 7. X-ba¤l› dominat mutant bir geni, homozigot olarak tafl›yan hasta bir kad›n›n çocuklar›n›n afla¤›daki özelliklerden hangisini gösterme olas›l›¤› vard›r? a. Yaln›zca k›z çocuklar› hasta olur. b. Yaln›zca erkek çocuklar› hasta olur. c. Tüm çocuklar› hasta olur. d. K›z çocuklar› hasta, erkek çocuklar› sa¤lam olur. e. Çocuklar›n yar›s› hasta yar›s› sa¤lam olur. 8. Ayn› gen çifti bak›m›ndan heterozigot olan erkek ve diflide, farkl› fenotiplerin oluflmas›n› sa¤layan kal›t›m tipi afla¤›dakilerden hangisidir? a. X-ba¤l› çekinik kal›t›m b. Y-ba¤l› çekinik kal›t›m c. Efleyin s›n›rlad›¤› kal›t›m d. Efleyin etkisinde kalan kal›t›m e. Sitoplazmik kal›t›m 9. Afla¤›daki ifadelerden hangisi ekmek küfünde (Neurospora crassa) görülen mitokondri genomundaki mutant bir genin kal›t›m› için do¤ru de¤ildir? a. Normal erkek ile mutant difli çapraz›ndan hepsi mutant askosporlar ürer. b. Mutant erkek ile normal difli çapraz›ndan hepsi normal askosporlar ürer. c. Normal erkek ile normal difli çapraz›ndan hepsi normal askosporlar ürer. d. Mutant erkek ile mutant difli çapraz›ndan hepsi mutant askosporlar ürer. e. Normal erkek ile mutant difli çapraz›ndan hepsi normal askosporlar ürer. 10. Un güvelerinde erken geliflim dönemindeki larvalar›n rengi, geçici bir süre için, her zaman anasal fenotip gösterir. Bu özelli¤in kal›t›m› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Anasal etki b. Efleysel etki c. Anasal kal›t›m d. Enfeksiyon kal›t›m› e. Organel kal›t›m›

130

Genetik

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. d 2. b 3. c 4. e 5. a 6. b 7. c 8. d 9. e 10. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Fenotipik Efley Tayini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genotipik Efley Tayini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genotipik Efley Tayini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “X kromozomu ve ‹naktivasyonu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “X’e Ba¤l› Kal›t›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “X’e Ba¤l› Çekinik Kal›t›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “X’e Ba¤l› Dominant Kal›t›m“ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Efleyin Etkisinde Kalan Kal›t›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anasal Kal›t›m” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anasal Etki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. evlendi¤i erkek renk körü oldu¤una göre, onun genotipi de XrY fleklindedir. Bu kad›n ve erke¤in çocuklar›n›n renk körü olma olas›l›klar›n› çaprazlama flemas› ile flu flekilde gösterebiliriz:

Bu çiftin k›z ve erkek çocuklar›n›n yar›s› normal yar›s› ise renk körü olabilir. Fakat normal olan k›z çocuklar› da bu özellik bak›m›ndan tafl›y›c› durumunda olacaklard›r. S›ra Sizde 3 Burada ilk olarak, X-ba¤l› trombopati hastas› olan kad›n ve erkeklerin genotipleri belirlenir. Bu hastal›¤a neden olan mutant gene t ve normal allele T dersek, erke¤in genotipi XtY fleklinde olur. Kad›nda ayn› hastal›¤› gösterdi¤i için genotipi XTXt ya da XtXt fleklinde olabilir. Bu çiftin normal bir erkek çocuklar› oldu¤una göre, sa¤lam genin anneden gelme zorunlulu¤u vard›r. Yani kad›n›n genotipi kesin olarak XTXt fleklindedir. Bu çiftin olas› k›z çocuklar›n›n tümü ise çaprazlama da gösterildi¤i gibi hasta olacakt›r.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Efleyin XX-XY mekanizmas›na göre belirlendi¤i canl›larda, Y kromozomunun bulunmas› erkek ve bulunmamas› ise difli bireyin geliflmesine neden olur. Y kromozomu sadece erkeklikle ilgili karakterlerin ortaya ç›kmas›ndan sorumludur. Onun d›fl›nda yaflamsal bir önem tafl›maz. Fakat X kromozomu efleyi belirleme özelli¤i d›fl›nda, hücresel fonksiyonlar için önemli ürünleri de kodlar. Bunun için her iki efleyde de bulunma zorunlulu¤u vard›r. XX-XO mekanizmas›n›n oldu¤u canl›larda ise, Y kromozomu evrimsel geliflim s›ras›nda kaybedilmifl olup, onun görevini X kromozomu üstlenmifltir. XO canl›lar normal, üretken erkekleri olufltururlar. Bu tip canl›larda, erkeklerin toplam kromozom say›s›, diflilerinkinin bir eksi¤idir. S›ra Sizde 2 Öncelikle kad›n›n kendi anne ve babas›ndan gelen X kromozomlar›n›n renk körlü¤ü bak›m›ndan nas›l oldu¤unu belirleyelim. Normal görmeyi sa¤layan gen R, onun mutant alleli ise r olsun. Renk körlü¤ü bak›m›ndan annesi normal, babas› renk körü olan bir kad›n, annesinden sa¤lam X, babas›ndan mutant X kromozomunu alaca¤› için genotipi XRXr olacakt›r. Bu kad›n›n

S›ra Sizde 4 Önce erkek ve kad›n›n kendi anne ve babalar›n›n genotipleri tahmin edilmelidir. Erke¤in babas› normal saçl› oldu¤una göre, genotipi dd’dir. Erke¤in annesi de normal oldu¤una göre, genotipi Dd ya da dd olabilir. Ancak erkek dazlak oldu¤una göre annesinden D geni alm›flt›r. Yani erke¤in annesi Dd (normal) ve kendisi Dd (dazlak)’t›r. Kad›n›n annesi dazlak (DD) ve kendisi normal oldu¤una göre genotipi Dd ’dir. Bu erkek ve

6. Ünite - Genetik Mekanizmalar II

131

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
kad›n›n sahip olabilecekleri çocuklar› dazlakl›k bak›m›ndan flemada de¤erlendirelim. Ayala, F. J. ve Kiger Jr., J. A. (1984). Modern Genetics (Second Edition). Menlo Park: The Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc. Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Brown, T. A. (1992). Genetics, a molecular approach (Second edition). London: Chapman & Hall. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991) Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi. Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Nussbaum RL, McInnes RR ve Willard HF. (2005). T›bbi Genetik (Thompson& Thompson Çevirisi). Edt: Nussbaum RL. Çeviren E. Tunçbilek. (6. Bask›). Ankara: Günefl Kitapevi.

Görüldü¤ü gibi bu çiftin 3/4 oran›nda normal saçl› k›z ve yine 3/4 oran›nda dazlak erkek çocuklar›na sahip olma olas›l›klar› vard›r. S›ra Sizde 5

Fenotip difli atan›n genotipine (s+s) ba¤l› oldu¤u için F3 döllerinin hepsi sa¤a k›vr›ml› kabu¤a (dekstral) sahip olacaklard›r.

7
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Nükleik asitler olan DNA ve RNA’n›n yap›s›n› aç›klayabilecek ve aralar›ndaki farklar› s›ralayabilecek, DNA’da bulunan genetik bilginin kuflaklar boyu devaml›l›¤›n› sa¤layan replikasyon mekanizmas›n› anlatabilecek, Genetik bilginin hücre içindeki ifllevsel ürünlere çevrilme mekanizmalar› olan transkripsiyon ve translasyonu aç›klayabileceksiniz.

GENET‹K

Anahtar Kavramlar
• • • • Nükleik asitler DNA RNA Replikasyon • • • • Genetik kod Çevrim Transkripsiyon Translasyon

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • NÜKLE‹K AS‹TLER‹N YAPISI VE ‹fiLEVLER‹ • GENET‹K B‹LG‹N‹N DEVAMLILI⁄I: DNA SENTEZ‹ • GENET‹K B‹LG‹N‹N ÇEVR‹M‹: RNA VE PROTE‹N SENTEZ‹

Genetik

Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri
G‹R‹fi
Kal›t›m mekanizmas›n›n temelini, kromozomlarda bulunan genler ve onlar›n içerdi¤i genetik bilgi oluflturur. Kromozomlar daha önceki ünitelerde anlat›ld›¤› gibi proteinler ve nükleik asitlerden meydana gelir. Birbirine ba¤lanm›fl amino asit birimlerinden oluflan proteinler, nükleik asitlerin yap›lanmas›nda ve ifllevinde çeflitli roller üstlenirler. Nükleik asitler ise bir organizman›n nas›l olaca¤›n›n bilgisini tafl›yan ve tüm karakterlerinin aktar›lmas›ndan sorumlu olan genetik maddedir. Deoksiribonükleik asit (DNA) ve ribonükleik asit (RNA) olarak iki çeflidi olan nükleik asitlerin yap›s› ve ifllevleri, geliflen moleküler biyolojik tekniklerle önemli derecede ayd›nlat›lm›flt›r. Baz› basit organizmalarda genetik madde RNA olmas›na ra¤men, DNA evrensel genetik maddedir. Bu ünitede, genetik maddenin yap›s›, genlerin flifrelenmesi ve bu flifrenin ifllevsel ürünler halinde ifade edilebilmesi için gerçekleflen çevrim mekanizmas› anlat›lacakt›r.

NÜKLE‹K AS‹TLER‹N YAPISI VE ‹fiLEVLER‹ Nükleik Asitlerin Yap› Tafllar›
Nükleik asitler nükleotit ad› verilen küçük yap› tafllar›n›n (monomerler) birbirine kimyasal olarak ba¤lanmas›yla meydana gelen uzun zincirlerdir (polimer). Bir nükleotit kimyasal olarak; • Azotlu bir baz (pürin ya da pirimidin bazlar›), • Befl karbonlu bir fleker (DNA’da deoksiriboz ve RNA’da riboz) ve • Bir fosfat grubundan meydana gelir. ‹çerdikleri flekerin özelli¤inden dolay› DNA’daki nükleotitler genel olarak deoksinükleotit ve RNA’dakiler ribonükleotit olarak adland›r›l›r. Nükleik asitlerin yap›s›nda bulunan bazlar, pürin ve pirimidin olmak üzere iki farkl› yap›da bulunur ve toplam 5 çeflittir. Pürin bazlar› adenin (A) ve guanin, (G), pirimidin bazlar› sitozin (C), timin (T) ve urasil (U)’dir. Adenin, guanin ve sitozin hem DNA hem de RNA yap›s›nda yer al›rken, timin yaln›zca DNA’da ve urasil ise yaln›zca RNA’da bulunur (fiekil 7.1). Nükleotitler içerdikleri baz çeflidine ve fosfat say›s›na göre isimlendirilirler. Örne¤in; adenin baz› içeren üç fosfatl› nükleotit adenosin trifosfat (ATP), iki fosfat içeren ise adenosin difosfat (ADP) olarak isimlendirilir. GTP guanosin trifosfat ve GDP ise guanosin difosfat olarak ifade edilir. Nükleotitler ise fosfodiester ad› verilen kimyasal ba¤lar ile birbirine ba¤lanarak uzun polimerleri
Nükleotit, azotlu bir baz, befl karbonlu bir fleker ve bir fosfat grubundan oluflan nükleik asitlerin en küçük yap› tafl›d›r.

Nükleik asitlerin yap›s›nda bulunan pürin bazlar› adenin (A) ve guanin, (G), pirimidin bazlar› ise sitozin (C), timin (T) ve urasil (U)’dir. Fosfodiester ba¤›, nükleik asitleri oluflturmak üzere iki nükleotiti birlefltiren kimyasal ba¤d›r.

134

Genetik

meydana getirir. Nükleotitlerin fleker-fosfat k›s›mlar› meydana gelen polimerlere uzun bir omurga oluflturur. Bu omurga RNA zincirinde tek olarak (fiekil 7.1A) bulunurken, DNA molekülünde d›fla do¤ru iki tane bulunur (fiekil 7.1B).
fiekil 7.1 Nükleik asitlerde bulunan bazlar ve ba¤lanma flekilleri. (A) Tek iplik RNA’da dört baz birbirlerine fosfodiester ba¤lar›yla yan yana birleflir ve fleker-fosfat omurgas›n› olufltururlar. (B) Çift iplik DNA’da fosfodiester ba¤lar›yla ba¤lanan bazlar, molekülün iç taraf›nda hidrojen ba¤lar› ile birleflirler.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

Bir su dipolüne hidrojen ile di¤er bir dipole ait eflleflmemifl elektron çifti aras›ndaki D ‹ K ait KAT elektrostatik etkileflim hidrojen ba¤›n› oluflturur. Nükleotitlerin hücrelerdeki en önemli ifllevleri nükleik asitlerin yap› tafllar›n› oluflturmakt›r. Bunun yan› s›ra baz› nükleotitler, ATP ve GTP hücrede meydana gelen biyokimyasal tepkimeler için gerekli olan enerjiyi tafl›rlar. Enerji, nükleotitleAMAÇLARIMIZ rin fleker ünitelerine ba¤l› olarak bir, iki veya üç fosfat grubu sayesinde kimyasal ba¤ enerjisi olarak tafl›n›r ve fosfat gruplar›n›n hidrolizi ile a盤a ç›kan yüksek ba¤ enerjisi çeflitli moleküllerin sentezinde kullan›l›r. K ‹ biyokimyasal T A P
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

DNA Molekülünün Yap›sal Özellikleri
TELEV‹ZYON

‹NTERNET

DNA molekülünün hücre içindeki molekül yap›s› ilk kez 1953 y›l›nda Watson ve TELEV‹ZYON Crick taraf›ndan gösterilmifltir. Watson ve Crick modeline göre DNA molekülünün özellikleri (fiekil 7.2): 1. Çift-sarmal yap›dad›r. 2 nm çap›nda olan iki iplik aras›nda merdiven fleklin‹ N T E R N E T bazlar bulunur ve telefon kablosu gibi sa¤a dönüflümlü sarmal de s›ralanm›fl yapar. 2. ‹ki iplik birbirine z›t polaritede birleflir, yani antiparaleldir. Biri 5' 3' yönünde uzan›rken di¤eri 3' 5' yönüne uzan›r.

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

135

3. Merdiven yap›n›n kenarlar›nda, nükleotitler fosfodiester ba¤lar› ile ard›fl›k olarak birbirlerine ba¤lan›rlar. 4. ‹ç k›s›mda, karfl›l›kl› olarak birbirine hidrojen (H) ba¤lar› ile ba¤lanm›fl olan tamamlay›c› bazlar yer al›r. Bazlar›n konumlar› sarmal eksenine 90° aç› yapacak flekildedir. A-T baz çifti aras›nda daima iki hidrojen ba¤› ve G-C baz çiftleri aras›nda ise daima üç hidrojen ba¤› vard›r. 5. Bazlar›n yerleflimi, DNA sarmal›n›n yap›s›nda birbirini takip eden büyük ve küçük oluklar›n oluflmas›na neden olur. Sarmal›n her 360°’lik dönüflünde 10.4 baz bulunur ve bu uzunluk 3.4 nm’dir. DNA’n›n nükleotitleri aras›ndaki hidrojen ba¤lar›, fosfodiester ba¤lar› kadar kuvvetli olmad›¤› için kimyasal ve enzimatik etkiler sonucu kolayl›kla koparlar. Bu flekilde DNA ipliklerinin birbirinden ayr›lmas›na DNA’n›n denatürasyonu ad› verilir. Özellikle DNA’n›n kendini kopyalamas› ve çevrimi için denatüre olmas› gerekir. Guanin ve sitozin aras›nda üç hidrojen ba¤› bulundu¤undan yüksek miktarda guanin ve sitozin içeren DNA, adenin ve timin bak›m›ndan zengin DNA’ya göre daha zor denatüre olur. Denatürasyon koflullar›nda birbirinden ayr›lan DNA çift zinciri, koflullar normal hale getirildi¤inde tekrar çift-sarmal yap›s›na geri döner ve bu olaya renatürasyon denir. DNA çift-sarmal yap›s›n›n flekli nas›l sa¤lan›r? Tart›fl›n›z.
SIRA S‹ZDE

DNA ipliklerinin birbirinden ayr›lmas›na DNA’n›n denatürasyonu, tekrar çiftsarmal yap›s›na geri dönmesine ise renatürasyonu denir.

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

fiekilD7.2 ÜfiÜNEL‹M Hücre içindeki çiftsarmal DNA’n›n S O R U flematik kimyasal yap›s›.
D‹KKAT

D‹KKAT

... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

DNA’n›n yap›s› ile ilgili çarp›c› bulgulardan biri 1950 y›l›nda Erwin Chargaff taraf›ndan keflfedilmifltir. DNA’n›n yap›s›nda yer alan dört çeflit baz incelendi¤inde, adenin miktar›n›n timine, guanin miktar›n›n da sitozine daima oldu¤u bulun‹ Neflit TERN ET mufltur. Chargaff Kural› ad› verilen bu kurala göre herhangi bir organizman›n çift-iplikli DNA’s›nda adeninin timine ya da guaninin sitozine oran› daima 1’e eflittir (A/T = 1 ve G/C = 1).

RNA Molekülünün DNA’dan Farkl› Özellikleri ve Çeflitleri
DNA’ya yap›sal olarak çok benzerlik göstermesine ra¤men RNA molekülünün baz› farkl› yap›sal özellikleri vard›r (fiekil 7.3). Bu özellikler s›ras›yla;

... ... ... ... ... ...

... ...

SIRA S‹ZDE

... ...

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON
Chargaff Kural›, çift-iplikli DNA molekülünde bulunan adeninlerin timine da ‹ N T Eya RN ET guaninlerin sitozine oran› daima 1’e eflittir (A/T = 1 ve G/C = 1).

136

Genetik

1. fieker olarak riboz bulunmas›, 2. Pirimidin bazlar›ndan timin yerine urasil içermesi, 3. Genellikle tek iplik olarak bulunmas›, fakat iplik içinde baz› bölgelerde meydana gelen baz eflleflmesi sonucu çift iplikli yap› oluflturmas›, 4. Pürin ve pirimidin baz miktarlar›n›n birbirine eflit olmamas›d›r.
fiekil 7.3 RNA molekülünün üç boyutlu yap›s›. Zincir içindeki birbirine tamamlay›c› olan bazlar H-ba¤lar› ile çift iplikli yap› olufltururlar (Alberts vd., 1989).

Ribozomlar, çok say›da proteinler ve k›sa RNA moleküllerinin birlikte organize olarak meydana getirdikleri protein sentez makineleridir.

Aminoasitler, peptit ba¤› ile birbirlerine eklenerek büyük polipeptit zincirlerini meydana getiren proteinlerin yap›tafllar›d›r.

Hücrede ifllevlerine göre çeflitli RNA molekülleri bulunur. Bunlar: • Kromozomal RNA: Baz› virüs gibi küçük canl›lar›n genomu olarak RNA bulunur ve genetik bilgiyi tafl›r. • Haberci (messenger) RNA (mRNA): Genetik bilgiyi DNA’dan proteinlere tafl›yan tek iplik yap›s›ndaki arac› moleküllerdir. • Ribozomal RNA (rRNA): rRNA’lar proteinlerle birlikte organize olarak sitoplazmada protein sentezinin gerçekleflti¤i ribozomlar›n yap›s›nda yer al›rlar. Ribozomlarda gerçekleflen protein sentezi s›ras›nda hem yap›sal hem de ifllevsel rollere sahiptirler. • Tafl›y›c› (transfer) RNA (tRNA): Polipeptit sentezi için gerekli olan aminoasitleri ribozomlara tafl›rlar. Her hücrede protein sentezine kat›lan 20 aminoasidin her biri için en az bir özgül tRNA bulunur. tRNA’lar›n birçok ortak özelli¤i vard›r. Tek iplik olarak sentezlenen tRNA’lar, birbirini tamamlay›c› olan bazlar›n eflleflmesiyle üç ayr› bölgede gövde-ilmik fleklinde katlanmalar yaparlar. Bu katlanmalar sonucunda yonca yapra¤› fleklinde üç boyutlu kendi özel yap›s›na sahip olurlar. ‹lmiklerden bir tanesinde, mRNA moleküllerindeki kodonlara karfl›l›k gelen ve tamamlay›c› olan antikodon bölgesi bulunur (fiekil 7.4). tRNA ipli¤inin 5' ve 3' uçlar›n›n bulundu¤u aç›k kolunda ise genetik flifreye uygun olan aminoasidin ba¤land›¤› bir al›c› kol vard›r. Bu kolun 3' uç k›sm› özgül bir baz dizisi (CCA) ile sonlan›r. Antikodon kolu tRNA molekülünün aminoasitlere karfl› özgüllü¤ünü belirler. Bu sayede tRNA’lar mRNA üzerinde yer alan üçlü baz dizilerini tan›yarak, buna karfl›l›k gelen aminoasidi protein sentez yerine tafl›rlar.

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

137
fiekil 7.4 Bir tRNA molekülünün yonca yapra¤› fleklindeki yap›s› (Becker, 1986’dan uyarland›).

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Polipeptit, aminoasitlerin eklenmesiyle yeni sentezlenen do¤rusal bir zincirdir. SentezD‹K KAT lendikten sonra özel üç boyutlu fleklini alarak ifllevsel olan proteini oluflturur. • Küçük çekirdeksel RNA (snRNA) ve mikroRNA (miRNA): Çekirdek ve sitoplazmada bulunan di¤er RNA’lardan çok daha küçük moleküllerdir. Geliflmifl AMAÇLARIMIZ organizmalarda, RNA’lar›n ifllenmesi ve genetik kontrol mekanizmalar›nda rol al›rlar. Proteinler gibi enzim aktivitesine sahip olanlar› da vard›r. RNA moleküllerinde Chargaff Kural› neden geçerli de¤ildir?
K ‹ T A P SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

DÜfiÜNEL‹M Bir canl›n›n nas›l olaca¤›n›n bilgisini tafl›yan DNA molekülünün iki önemli ifllevi vard›r; S O R U • Genetik bilginin kuflaklar boyu devam›n› ve ‹NTERNET • Hücre içindeki yap›sal ve ifllevsel moleküllere çevrimini sa¤lamakt›r. Genetik bilgi, DNA’n›n replikasyonu ile kopyalan›r ve hücre bölünmesi ile D‹KKA T sonraki kuflaklara (gametler arac›l›¤› ile) aktar›l›r (fiekil 7.5A). Genetik bilginin hücre içindeki yap›sal ve ifllevsel moleküllere çevrimi ise DNA’n›n transkripsiyoSIRA S‹ZDE nu ile (mRNA, rRNA tRNA ve snRNA sentezi) gerçekleflir (fiekil 7.5B). Yani sentezlenen bir RNA molekülü DNA zincirindeki bilgileri aynen alm›fl olur. Genetik bilginin hücre içindeki son çevrim ürünleri rRNA, tRNA ve miRNA’lar olmakla birlikAMAÇLARIMIZ te esas olarak mRNA’lar arac›l›¤› ile sentezlenen proteinlerdir. Translasyon denilen bir çevrim mekanizmas› ile sentezlenen proteinler, yap›sal ve ifllevsel molekülK ‹ T A P ler olup hücrenin ve dolay›s›yla bir canl›n›n nas›l olaca¤›n› belirler (fiekil 7.5B).

Genetik Maddenin ‹fllevi

2

K ‹ T A P SIRA S‹ZDE

TELEV‹ZYON

TDEÜLfiE ZLY‹ O ÜV N‹E MN
S O R U

‹NTERNET
Replikasyon DNA’n›n D‹KKAT kopyalanarak sentezlenmesi, transkripsiyon DNA’n›n tafl›d›¤› genetik bilginin yeni SIRA S‹ZDE sentezlenen mRNA moleküllerine aktar›lmas› ve translasyon ise RNA’daki genetik bilgiye göre protein AMAÇLARIMIZ sentezlenmesidir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

138
fiekil 7.5 Santral Dogma, DNA’n›n iki önemli ifllevi: (A) Replikasyon ile genetik bilginin gelecek kufla¤a aktar›lmas›, (B) transkripsiyon ve translasyon ile genetik bilginin hücrede çevrimi.

Genetik

Santral dogma, genetik bilginin kopyalanmas› olan replikasyonu, mRNA’ya transkripsiyonu ve daha sonra mRNA’dan proteine translasyonunu kapsayan moleküler biyolojik olaylar›n tümüne denir.

Genetik bilginin DNA’dan DNA’ya replikasyonu, mRNA’ya transkripsiyonu ve daha sonra mRNA’dan proteine translasyonunu kapsayan yaflam›n temel olaylar›n›n tümüne moleküler biyolojinin santral dogmas› denir (fiekil 7.5). Tüm canl›larda genetik bilgi santral dogma mekanizmas›na ba¤l› olarak ak›fl gösterir. Ancak baz› virüslerde genetik bilgi RNA molekülünde depolan›r ve bu tür virüslerde santral dogma mekanizmas›ndan pek söz edilemez.

Genetik Kod
Genetik bilgi kromozomlar üzerindeki genlerde kodlanm›fl olarak bulunur. A, G, C ve T bazlar›n›n s›ralanmas› sonucu oluflan bu kod, mRNA molekülünde A, T, C ve U bazlar›yla ifade edilir. Genetik kod, mRNA zincirindeki kodon ad› verilen üçlü baz dizilerinin bir aminoasidi belirlemesi yoluyla proteinlere çevrilir. Kodonlar› oluflturan nükleotit dizileri daima mRNA’n›n 5' ucundan 3' ucuna do¤ru okunur. mRNA’da toplam dört baz bulundu¤undan ve her bir kodon üç nükleotitten meydana geldi¤inden, toplam 64 de¤iflik kodon bulunabilir (fiekil 7.6). Bunlardan üç tanesi polipeptit sentezini sonland›ran kodonlard›r (UAG, UGA ve UAA) ve herhangi bir aminoasit için bilgi tafl›mazlar. Di¤er 61 kodon ise proteinlerin yap›s›nda yer alan toplam 20 aminoasidi belirler. Bu amino asitler k›saltmalar› ile birlikte flunlard›r: alanin (ala), arginin (arg), asparagin (asn), aspartik asit (asp), sistein (cys), glutamik asit (glu), glutamin (gln), glisin (gly), histidin (his), izolösin (ile), lösin (leu), lizin (lys), metiyonin (met), fenilalanin (phe), prolin (pro), serin (ser), treonin (thr), triptofan (trp), tirozin (tyr) ve valin (val). Bununla birlikte bir aminoasidi kodlayan birden fazla kodon bulunabilir. Metionin ve triptofan d›fl›ndaki aminoasitlerin birden fazla kodonu vard›r. Örne¤in, arjinin aminoasidine özgü 6 de¤iflik kodon bulunur.

Kodon, her bir aminoasidi belirleyen ve mRNA zincirindeki genetik kodu oluflturan üçlü baz dizisine denir.

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

139
fiekil 7.6 Genetik kod. Bir mRNA molekülündeki üç nükleotitlik kodonlar protein sentezinde kullan›lan 20 aminoaside çevrilir. Örne¤in, GUG ve GAG kodonlar› s›ras›yla valin ve glutamik aside çevrilir. 64 kodondan üç tanesi dur kodonudur. Amino asitler k›salt›lm›fl adlar›yla gösterilmektedir.

GENET‹K B‹LG‹N‹N DEVAMLILI⁄I: DNA SENTEZ‹
1953’te Watson ve Crick’in ileri sürdü¤ü gibi, DNA replikasyonu iki ipli¤in aç›l›p ayr›lmas› ve sonra bir replikasyon çatal› oluflturmas›yla bafllar. Daha sonra her bir atasal iplik kal›p olarak kullan›l›r ve tamamlay›c› yeni birer iplik sentez edilir. Semi-konservatif ya da yar›-tutucu replikasyon denilen bu sentezleme sonucunda biri eski di¤eri ise yeni sentezlenmifl iplikleri içeren iki tane çift-sarmal DNA molekülü üretilmifl olur (fiekil 7.7).
fiekil 7.7 DNA’n›n semikonservatif replikasyonunun flematik görünümü. Atasal iki ipli¤in karfl›s›na yeni birer iplik sentezlenir ve DNA’n›n miktar› iki kat›na ç›km›fl olur.

140
SIRA S‹ZDE

Genetik

Replikasyon D Ü fi Ü N E L ‹ayg›t› M ya da replizom, DNA sentezinin gerçekleflti¤i s›rada tüm moleküllerin S O R U oluflturdu¤u karmafl›k sisteme denir.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Çok say›da enzim grubunun yer ald›¤› replikasyonda, hücresel ifllev ve denetim mekanizmalar› birlikte uyum içerisinde çal›fl›r. Replikasyonun gerçekleflti¤i s›oluflturdu¤u karmafl›k sisteme replikasyon ayg›t› ya da rada tüm bu D Ümoleküllerin fiÜNEL‹M replizom denir (fiekil 7.8). Replikasyon için gereken enerjinin tümü ise ATP’den elde edilir. DNA replikasyonunda rolü olan proteinler k›saca flunlard›r: S O R U 1. Topoizomeraz: DNA’da negatif süperkoil sarmal›n oluflmas›n› kataliz eder. DNA’n›n negatif süperkoil (süper k›vr›m) oluflturmas› replikasyon için gerekli olup çözünmesinde önemli bir rol oynar. DNA zinciri boyunD ‹ K K DNA’n›n AT ca sentez devam ederken, çift-sarmal›n aç›lmas›yla replikasyon çatal› önünde pozitif süperkoil k›vr›mlar birikir. Bu tür k›vr›mlar DNA sarmal›n›n orijiSIRA S‹ZDE nal sarmal ile ayn› yönde dönmesi sonucu birikir ve çift-sarmal›n geri dönerek aç›lmas›n› zorlaflt›r›r. Bu nedenle replikasyon çatal› oluflturulurken bu tür k›vr›mlar (süperkoiller) yine bir grup topoizomerazlar taraf›ndan AMAÇLARIMIZ uzaklaflt›r›l›r. DNA’n›n süperkoil yap›s› ile ilgili daha fazla bilgiye Ahmet Y›ld›r›m ve arkadafllar›n›n “MoK ‹ T A P leküler Biyoloji”adl› kitab›ndan (2007, Nobel Yay›n Da¤›t›m, s:78) ulaflabilirsiniz. 2. DNA çözücü protein): Bu protein do¤rudan çift-sarmal DNA’ya T Ehelikaz L E V ‹ Z Y O(DNA N ba¤lanarak ipliklerin ayr›lmas›n› ve replikasyon çatal›n›n hareket yönünün 3'den 5'e do¤ru olmas›n› sa¤lar. 3. DNA tek ipli¤ine ba¤lanan proteinler: Helikazlar taraf›ndan oluflturulan ‹ N T E Rtek N E T ipliklerine s›k›ca ba¤lan›r ve sentez boyunca DNA’n›n tekrar DNA’n›n birleflmesine engel olurlar. 4. DNA polimerazlar (DP): Befl farkl› çeflidinin oldu¤u bilinen DP’lardan replikasyondaki görevleri en iyi bilinenler DPI, DPII ve DPIII’dür. DP’ler ortamda bulunan üç fosfat içeren deoksinükleotitleri (deoksinükleozit trifosfatlar›), 5' 3' yönünde polinükleotit ipli¤in serbest 3'OH ucuna kovalent SIRA S‹ZDE olarak ba¤larlar. Bunlardan DPIII’ün 5' 3' polimeraz aktivitesinin yan› s›ra 3' 5' ekzonükleaz aktivitesi de bulunur. Buna DPIII’ün düzeltme aktivitesi Böylece, DPIII do¤ru olmayan bir nükleotidi ipli¤e eklerse, akD Üdenir. fiÜNEL‹M si yönde aktivite göstererek ekzonükleaz aktivitesi ile hatal› eklenmifl olan nükleotidi ç›kar›r. Daha sonra polimeraz aktivitesi ile tekrar do¤ru olan nükS O R U leotidi ba¤lar. K›sacas› DNA tamirinde rol al›r. Polinükleotit, fosfodiester ba¤lar›yla birleflmesi sonucu oluflan k›sa nükleD ‹nükleotitlerin KKAT ik asit zincirleridir. DPI ise replikasyon çatal›nda, DPIII aktivitesini takiben RNA primerlerini uzaklaflt›r›r. DPIII’den farkl› olarak hem 3' 5' hem de 5' 3' yönünde ekzonükleaz aktivitesi gösterir. Bu enzim RNA primerlerinin serbest bulunan 5’ ucunu tan›r ve AMAÇLARIMIZ 3' 5'ekzonükleaz aktivitesini kullanarak onlar› parçalar ve uzaklaflt›r›r. Sonra polimeraz aktivitesi ile onlar› deoksiribonükleotitlerle de¤ifltirir. Ayr›ca replike olan DNA boyunca DPIII’ü 5' ekzonükleaz ve polimeraz aktivitelerini K ‹ T A P takip ederek 3' kullanarak DPIII taraf›ndan düzeltilmemifl hatalar› düzeltir. DPII organizma için yaflamsal bir öneme sahip de¤ildir. Olmad›¤› durumlarda da replikasyon gerçekleflir. 3' 5' eksonükleaz T E L E V ‹ Z Y O N aktivitesi ile zarar görmüfl DNA’n›n tamirinde görev al›r. 5. DNA ligaz: Bir DNA ipli¤inde birbirine ba¤l› olmayan komflu iki nükleotit aras›nda fosfodiester ba¤lar›n› oluflturur. DNA replikasyonunda son olarak RNA primerlerinin uzaklaflt›r›lmas›yla meydana gelen tek iplik halindeki de‹NTERNET oksiribonükleotitleri birbirine ba¤layarak DNA ipli¤ini meydana getirir.
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

141
RNA primerleri, DP’›n DNA sentezini yapabilmesi için replikasyonun bafllang›c› olarak sentezlenen küçük RNA molekülleridir.

6. Primaz: Bir RNA polimeraz enzimidir. DP’›n sentez yapabilmesi için gerekli olan küçük RNA moleküllerini (RNA primerleri) sentezler. Primaz, tek iplikli kal›p DNA’ya tamamlay›c› olan 5' 3' yönünde RNA sentezini bafllatabilen bir enzimdir.

DNA Replikasyonu
DNA replikasyonu en iyi flekilde prokaryotik bir organizma olan E. coli’de çal›fl›lm›flt›r. Replikasyonun bafllayabilmesi için DNA’ya önce topoizomerazlar taraf›ndan ters yönde negatif süperkoil (sola dönümlü) yap› kazand›r›l›r. Daha sonra helikazlar›n ba¤lanmas›yla replikasyon bafllama noktas› ya da replikasyon orijini ad› verilen belirli nükleotit dizilerinden çift iplik aç›l›r ve replikasyon çatal› meydana gelir (fiekil 7.8A). Replikasyon çatal›nda, aç›lan tek ipliklere hemen DNA ba¤lay›c› proteinler ba¤lan›r. Böylece aç›lm›fl sarmal yap›n›n tekrar çift-sarmal oluflturmas› önlenir. Bunun yan› s›ra, bu proteinler tek iplik DNA’y› nükleazlar›n parçalama etkisinden de korurlar. Art›k replikasyon çatal› oluflmufl ve iplikler DP’lar›n sentezi yapabilmesi için haz›r hale gelmifltir.

Nükleazlar, nükleik asitleri fosfodiester ba¤lar›ndan keserek nükleotitleri zincirinden koparan ve sonuç olarak zinciri parçalayan enzimlerdir.

fiekil 7.8

DNA replikasyon ayg›t›. Replikasyon çatal›nda atasal ipliklere tamamlay›c› olan yeni iki DNA ipli¤inin sentezlenmesi ve sentezde görevli proteinler. (A) Replikasyon çatal›n›n oluflmas› ve sentezin bafllamas›, (B) Okazaki parçalar› ile sentezin devam etmesi, (C) Ligaz enzimi ile parçalar›n birlefltirilmesi ve zincirin uzamas›.

142

Genetik

SIRA S‹ZDE

3

DNA çift ipli¤inin replikasyon esnas›nda aç›lmas›ndan kaynaklanan süperkoiller nas›l giSIRA S‹ZDE derilir? Tart›fl›n›z.
D Ü fi Ü N E L ‹ M ancak var olan bir ipli¤in serbest 3'OH grubuna deoksiriboDNA polimerazlar nükleotitleri ekleyebilirler. Yeni bir DNA ipli¤inin sentezini do¤rudan bafllatabilen hiçbir DNA polimeraz yoktur. Bundan dolay›, primaz enziminin RNA primeri senS O R U tezlemesiyle replikasyon bafllar. Böylece, aç›lan iki atasal iplikten 3' 5' olan›n karfl›s›na ilk olarak bir primer sentezlenir. Daha sonra DPIII, deoksiribonükleotit D‹KKAT trifosfatlar› (dATP, dTTP, dCTP, dGTP) 5' 3' yönünde bu primerin devam› olarak ekler ve replikasyon sürekli olarak devam eder. DNA polimeraz enzimleri kaSIRA S‹ZDE l›p DNA’daki baz dizilimlerini yaln›zca 3' 5' yönünde okuma yetene¤ine sahiptir. Buna ba¤l› olarak da sentezlenen yeni DNA ipli¤i 5' 3' yönünde ilerler. Yukar›da anlat›ld›¤› gibi DNA çift-sarmal›n bir ipli¤i sentezlenirken, di¤er iplik AMAÇLARIMIZ 5' 3' yönünde oldu¤undan, bunu tamamlay›c› iplik, replikasyon çatal›n›n aksi yönünde sentezlenir. Atasal DNA’n›n bu ipli¤i 3' 5'yönünde okunarak, tamamlay›c› K yeni 3' yönünde k›sa DNA parçalar› fleklinde sentezlenir ‹ T iplik A P 5' ve parçal› zincir olarak ifade edilir (fiekil 7.8B). Atasal DNA üzerinde 1000 2000 bazçifti aral›klarla, uzunluklar› 100 - 200 nükleotit olan her bir parça yine k›sa primer senteziyle bafllar ve DPIII’ün deoksiribonükleotitleri eklemesiyle TELEV‹ZYON devam eder. Bu flekilde oluflan RNA ve DNA’dan ibaret zincirlere okazaki parçalar› denir. Okazaki parçalar›n›n her biri 5' 3' yönüne do¤ru sentez edilmesine ra¤men ipli¤in sentezlenmesi 3' 5' yönüne do¤rudur. ‹ Nparçalar›nda TERNET Okazaki yer alan RNA primerleri daha sonra DPI’in 3' 5' ekzonükleaz aktivitesi ile uzaklaflt›r›l›r ve iplikteki boflluk yine ayn› enzimin 5' 3' polimeraz aktivitesi ile tamamlan›r. Yeni DNA ipli¤i uzad›kça DPI, iplikteki nükleotitlerin do¤rulu¤unu 3' 5' ekzonükleaz aktivitesi ile kontrol eder. Replikasyon sonunda bu parçalar, ligaz enziminin komflu nükleotitler aras›nda fosfodiester ba¤› oluflturmas› ile birlefltirilerek kesiksiz bir DNA ipli¤i meydana getirilir (fiekil 7.8C). Replikasyon tamamland›¤›nda, atasal DNA iplikleri kal›p olarak kullan›ld›¤›ndan meydana gelen yeni iplikler tamamen ana iplikleri tamamlayan yap›dad›r. Fakat yine de replikasyon s›ras›nda hatalar meydana gelebilir ve farkl› nükleotitler ipli¤e eklenebilir. DNA replikasyonunun, canl›lar›n yaflam›n› sürdürebilmesi için do¤ru bir flekilde tamamlanmas› yap›lan eflleflme hatalar›n›n düzeltilmesine ba¤l›d›r. Aksi halde ölüme neden olan mutasyonlar ortaya ç›kabilir. DNA sentezini yapan DPIII ve II enzimlerinin düzeltici aktiviteleri nükleotitlerin do¤ru s›ralan›p s›ralanmad›¤›n› kontrol eder. Yanl›fl efllefltirilen nükleotitler molekülden uzaklaflt›r›l›r ve yerine do¤ru olanlar eklenir.

DÜfiÜNEL‹M S O enzimi, R U Primaz replikasyonun bafllayabilmesi için gerekli olan çok k›sa RNA D‹KKAT primerlerini sentezler.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON
Okazaki parçalar›, 1968 y›l›nda Reiji Okazaki ve Tsuneko Okazaki taraf›ndan keflfedilen, DNA ‹NTERNE T replikasyonunun 3’ 5’ yönündeki atasal kol üzerinde sentezlenen RNA ve DNA’dan ibaret k›sa moleküllerdir.

Ökaryotlarda DNA Replikasyonu
Ökaryotik hücrelerdeki DNA replikasyonu hücre döngüsünün S faz›nda gerçekleflir. Prokaryotlardakine çok benzemesine ra¤men daha karmafl›k bir mekanizmayla olur. Öncelikle sentezin bafllayabilmesi için kromozomun nükleozomal yap›s›n›n (Bkn: Ünite 2) bozulmas› ve DNA çift-sarmal›n›n serbest kalmas› gerekir. Bu nedenle, yeni okazaki parçalar› prokaryotik hücrelerden farkl› olarak daha k›sa aral›klarla sentezlenir. Kromatin yap›dan dolay›, replikasyonla DNA’n›n miktar› iki kat›na ç›karken nükleozomlar›n yap›s›nda bulunan histon proteinlerin miktar› da iki kat›na ç›kar. Replikasyon tamamland›kça yeni ve eski iplikler tekrar histon proteinlerle nükleozomlar halinde organize olurlar.

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

143

Ökaryotlarda, en az 15 çeflit DNA polimeraz keflfedilmifl olup, en çok çal›fl›lm›fl olanlar› DP α (alfa), β (beta), γ (gamma), δ (delta) ve ε (epsilon)’dur. Bunlardan α, β, δ ve ε çekirdekte γ ise mitokondride bulunur. Çekirdekteki DNA’n›n replikasyonu için α ve δ polimeraz›n her ikisi birden gereklidir. DPα bakterilerdeki primaz ve DPIII’e benzer. Önce primer sentezler ve sonra bu primeri deoksiribonükleotitleri ekleyerek uzat›r. Yaklafl›k 20 nükleotit sonra uzama reaksiyonunu, sürekli iplikte DPδ, parçal› iplikte DPε devral›r. DPβ ise bakterilerdeki DPI’e benzer. Yeni sentezlenen DNA ipli¤inden primerleri ç›kar›p bu ipli¤in onar›m›n› yapar. DPγ ise mitokondri ve kloroplast gibi organellerde DNA sentezini ve tamirini yapar.

Prokaryotik ve Ökaryotik Hücrelerde Replikon
Replikasyon, kromozomlarda orijin denilen özel bir bölgeden bafllar ve iki yöne do¤ru oluflan replikasyon çatal› ile sonlanma noktalar›na kadar devam eder. Bir orijin ve iki sonlanma noktas›n›n kontrolü alt›nda bulunan kromozom segmentlerine replikon denir. Prokaryotlar›n tek halkasal kromozomu, replikasyona bir orijin bölgesinden bafllar ve bir replikon olarak tamamlar (fiekil 7.9A). Ökaryotik hücrelerde ise çok say›da bulunan do¤rusal kromozomlar›n replikasyonu, prokaryotlar›n aksine binlerce farkl› orijinden ayn› anda bafllar ve iki yöne do¤ru devam eder. Yani çok say›da replikon bulunur (fiekil 7.9B). Böylece çok daha uzun olan ökaryotik genomunun kopyalanmas› k›sa sürede tamamlan›r.
Replikon, bir orijin ve iki sonlanma noktas›n›n kontrolü alt›nda bulunan kromozomdaki replikasyon bölgelerine denir.

fiekil 7.9 Prokaryotik ve ökaryotik hücrelerin DNA sentezinde replikon say›lar›. (A) Genomunda bir halkasal DNA molekülü bulunan E. coli’de tek replikon, (B) Do¤rusal DNA moleküllerinin bulundu¤u geliflmifl canl›larda çok say›daki replikonlar.

144

Genetik

GENET‹K B‹LG‹N‹N ÇEVR‹M‹: RNA VE PROTE‹N SENTEZ‹
Ekzon genlerin genetik kod tafl›yan, intron ise kod tafl›mayan bölgeleridir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DNA molekülünün ikinci önemli ifllevi, genlerde depolad›¤› bilgilerin hücre içinde ifade edilebilmesi için genetik kodun çevrilmesidir. Bunu, tafl›d›¤› bilgiyi ilk önce arac› moleküller olan RNA’ya ve RNA’dan da proteinlere aktarmas›yla gerçeklefltirir. Gen bölgesindeki DNA ipliklerinden bir tanesi kal›p olarak kullan›l›r ve genetik bilgi transkripsiyon ile mRNA’ya kopyalan›r. Genetik bilginin çevriminde, prokaryotik ve ökaryotik hücreler aras›nda yap›sal farkl›l›klara dayanan baz› farkl›l›klar vard›r. Bunlar; • Genetik madde olan DNA’n›n hücre içindeki yeri ve • Genlerin yap›s›d›r. Prokaryotik hücrelerde genetik madde zarla çevrili bir çekirdek içinde olmad›¤›ndan RNA ve protein sentezi sitoplazmada ayn› anda olur. Yani transkripsiyon ile translasyon birleflmifltir. Ökaryotik hücrelerde ise çekirdekte sentezlenen mRNA, sitoplazmaya aktar›l›r ve orada protein sentezine kat›l›r. Prokaryotik genomun neredeyse tamam› bilgi tafl›yan genlerden meydana gelir ve ifllevsel olarak birbiriyle SIRA S‹ZDE ilgili genler bir arada bulunur. Böyle gen topluluklar› tek bir mRNA olarak sentezlenir. Ancak, ökaryotik genomun ya da genin tamam› genetik kod tafl›maz. Genler, genetik ekzon bölgeleri ile ekzonlar aras›nda genetik kod tafl›maD Ükod fi Ü N Etafl›yan L‹M yan intron bölgelerinden meydana gelirler. Bu yap›sal farkl›l›ktan dolay› ökaryotik hücrelerde yeni sentezlenen bir mRNA, daha sonra anlat›laca¤› gibi baz› de¤iS O R U flimler geçirdikten sonra protein sentezi için sitoplazmaya geçer. Genetik bilginin çevriminde, prokaryotik ve ökaryotik hücreler aras›nda yap›sal farkl›l›kD‹KK AT larla ilgili daha fazla bilgi ve flekillere A.N. Bozcuk’un “Genetik” adl› kitab›ndan (Palme Yay›nc›l›k, 2005, s: 326-336) ulaflabilirsiniz.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Prokaryotik Hücrelerde Transkripsiyon
RNA polimeraz, DNA zinciri AMAÇLARIMIZ üzerinde bulunan promotor bölgesine ba¤lanarak transkripsiyon bafllatan ve RNA yapan enzimdir. K ‹ sentezi T A P Promotor bölge, transkripsiyona u¤rayacak gen bölgesinin bafllang›ç dizisidir.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

E. coli’de transkripsiyon, bafllama, uzama ve sonlanma olmak üzere üç evrede gerAMAÇLARIMIZ çekleflir (fiekil 7.10). Bafllama evresi: Transkripsiyonun bafllamas› ve RNA molekülünün 5' 3' yöK ‹ T A P polimeraz taraf›ndan gerçeklefltirilir. RNA polimeraz›n DNA nündeki sentezi RNA zinciri üzerinde bulunan promotor ad› verilen özel bir nükleotit dizisine ba¤lanmas› ile transkripsiyon bafllat›l›r (fiekil 7.10A). Befl alt üniteden oluflan RNA poli3' aktivitesinden sorumlu dört alt ünitesi (2α, β ve β’) enmeraz›n 5' TELEV ‹ Zpolimeraz YON zimin çekirde¤ini oluflturur. Promotor bölgeyi tan›yan σ (sigma) alt ünitenin enzim çekirde¤i ile birleflmesi sonucunda da aktif holoenzim meydana gelir. Holoenzimin içerdi¤i sigma faktör, RNA polimeraz›n DNA’daki promotor bölgeyi tan›y›p ‹NTERNET ba¤lanmas›n› sa¤lar. Enzimin yap›s›ndaki di¤er alt ünitelerin iflleviyle DNA çift-ipli¤i ayr›l›r ve ilk ribonukleotitlerin eklenmesiyle hemen sigma faktör holoenzimden ayr›l›r. Sentezin devam› için bu ayr›lma gereklidir.

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

145
fiekil 7.10

Prokaryotik hücrede RNA sentezi. Transkripsiyonun (A) Bafllama ve (B) uzama evreleri.

DNA polimeraz ve RNA polimeraz enzimlerinin aktivasyonlar› bak›m›ndan farkl›l›klar› neSIRA S‹ZDE lerdir?
DÜfiÜNE L‹M Uzama evresi: RNA polimeraz enzimi DNA boyunca ilerlerken transkripsiyon kabarc›¤› meydana gelir. RNA polimeraz enzimi ribonükleozit trifosfatlar› (rATP, rGTP, rCTP ve rTTP) kullanarak RNA’n›n sentezini ve zincirin uzamas›n› S O R U sa¤lar (fiekil 10B). RNA polimeraz›n hareketi ile DNA çift-sarmal› üzerinde oluflan pozitif ve negatif süperkoiller ise yine farkl› topoizomerazlar taraf›ndan giderilir. D‹KKAT Sonlanma evresi: DNA üzerindeki iki bölge RNA sentezinin sonlanmas› için sinyal oluflturur. Sonlanma sinyalini oluflturan bu bölgeler: SIRA S‹ZDEedilen RNA 1- G ve C bak›m›ndan zengin palindromik zincirler. Transkripte molekülünde bu bölgeler birbirini tamamlayan özelliktedir ve sa¤lam bir gövde-ilmik yap› oluflturur (fiekil 7.11). Bu yap›n›n oluflmas› RNA polimeraz enziminin haAMAÇLARIMIZ reketini k›s›tlar hatta k›sa süreli olarak enzimin durmas›na neden olur. 2- Çok say›daki A nükleotitlerinin bulundu¤u zincir. Sentezlenen RNA molekülünün oluflturdu¤u gövde-ilmik yap›s›n› bir dizi U nükleotiti izler. bazlar› kal›p K ‹ T U A P DNA’daki A bazlar› ile iki H-ba¤› yaparak eflleflir. A-U eflleflmeleri zay›ft›r ve oluflan gövde-ilmik yap›n›n devam›nda RNA’n›n kolayca DNA’dan ayr›lmas›na katk›da bulunur. Bu iki yap›n›n oluflmas›yla RNA, RNA polimeraz ve DNA birbirlerinTELEV‹ZYON den ayr›l›r ve transkripsiyon sonlan›r.

4

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE Palindromik zincirler, çiftsarmal DNA’da ayn› yönde okundu¤unda her iki sarmal yap›da da ayn› baz dizisini AMAÇLARIMIZ veren bölgelerdir.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

146
fiekil 7.11 Transkripsiyonda sonlanma sinyali oluflturan iki yap› olan gövde-ilmik ile poli-U kuyru¤unun oluflmas› (Turner vd., 2004).

Genetik

Ökaryotik Hücrelerde Transkripsiyon
Transkripsiyon faktörleri, promotor bölgeden farkl› bölgelere ba¤lanarak RNA polimeraz›n promotora ba¤lanmas›n› sa¤larlar. RNA polimeraz I rRNA genlerinin, RNA polimeraz II mRNA’lar ile baz› snRNA’lar›n ve RNA polimeraz III ise tRNA, 5S rRNA ve baz› snRNA’lar›n sentezinden sorumludur. H›zland›r›c› elementler, RNA polimeraz enziminin transkripsiyona bafllama h›z›n› artt›rarak ökaryotik genlerin transkripsiyon seviyesinin düzenlenmesini kontrol eden DNA dizileridir

Ökaryotik hücrelerde meydana gelen transkripsiyon prokaryotiklere k›yasla çok daha karmafl›kt›r. RNA sentezinin bafllamas› için RNA polimeraz enziminin yan› s›ra baz› transkripsiyon faktörlerine (TF) ihtiyaç duyulur. TF’ler RNA polimeraz›n ba¤land›¤› promotor bölgesinden farkl› olarak yak›n ya da uzak bir bölgeye ba¤lanabilirler ve RNA polimeraz›n promotora ba¤lanma seviyesini art›r›rlar. Ökaryotik hücrelerin çekirde¤inde üç tip RNA polimeraz enzimi bulunur. Bunlar: • RNA polimeraz I. rRNA’y› kodlayan özel genlerin transkripsiyonundan sorumludur. • RNA polimeraz II. mRNA’lar›n ve baz› küçük çekirdek RNA’lar›n (snRNA) transkripsiyonundan sorumludur. • RNA polimeraz III. tRNA’lar›n, 5S rRNA’n›n ve baz› snRNA’lar›n sentezinden sorumludur. Ökaryotlarda, RNA polimeraz enziminin transkripsiyona bafllama h›z›n› artt›ran ve transkripsiyon seviyesini kontrol eden h›zland›r›c› elementler ad› verilen DNA dizileri vard›r. H›zland›r›c› elementler, özgül TF’lerin ba¤lanmas›yla, promotora ba¤lanan genel TF’lerin aktivitesini ve dolay›s›yla da RNA polimeraz›n transkripsiyon h›z›n› artt›r›rlar. H›zland›r›c› elementler, promotor bölgeye çok ya-

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

147

k›n bir mesafede olabildi¤i gibi çok uzak bir mesafede, bafllama noktas›n›n sa¤›nda ya da solunda ve hatta bir intron bölgesi içinde bulunabilir. Hücrelerde farkl› TF’lerin bulunmas›, farkl› h›zland›r›c› elementleri aktive eder ve bunun sonucu olarak farkl› genlerin transkripsiyonu gerçekleflir. Bundan dolay›, geliflmifl organizmalardaki hücre fakl›laflmas›n›n temel nedeni bu mekanizma ile farkl› gen setlerinin aktivasyonudur.
SIRA S‹ZDE Prokaryot ve ökaryot transkripsiyonu aras›ndaki farklar nelerdir? Tart›fl›n›z.

5

SIRA S‹ZDE

Öncül-RNA Moleküllerinin Transkripsiyon Sonras› De¤iflimi

Hücre çekirde¤inde yeni sentezlenen RNA’lara (mRNA, rRNA ve tRNA) öncül-RNA denir. Öncül-RNA’lar baz› yap›sal de¤iflimler geçirdikten sonra ifllevsel RNA’lar olaS O R U olan öncül rak sitoplazmaya transfer edilirler. Özellikle protein sentezine kat›lacak mRNA’lar, genlerdeki intron bölgeleri de içerdikleri için önemli de¤iflikliklere u¤rarlar (fiekil 7.12). Önce mRNA molekülünün 5' ucu, 7-metil guanozin D ‹ K K A T denilen bir molekülün eklenmesi ile kapat›l›r. Oluflan bu yap› mRNA molekülünün ribozomlar taraf›ndan tan›nmas›n› sa¤lar. Ayn› zamanda mRNA’n›n nükleazlar taraf›ndan SIRA S‹ZDE parçalanmas›n› önler. 3' ucuna ise çok say›da (20 ila 250) A nükleotiti eklenmesiyle bir poli-A kuyru¤u oluflur. Poli-A kuyru¤unun mRNA’y› yine nükleazlardan korudu¤u ve sitoplazmaya tafl›nmas›nda etkili oldu¤u düflünülmektedir. AMAÇLARIMIZ mRNA’n›n ifllenmesindeki son basamak ise protein kodlamayan bölgeler olan intronlar›n uzaklaflt›r›lmas›d›r. Bu flekilde protein kodlayan ekzon bölgeler birlefltirilerek olgun mRNA molekülleri meydana gelir. Sonunda geriye 50-100 uzunluK ‹ nükleotit T A P ¤unda ifllevsel bir mRNA kal›r.
TELEV‹ZYON

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

fiekil 7.12

‹NTERNET

Ökaryotik hücrelerde öncülmRNA molekülünün ‹NTERNET transkripsiyon sonras› ifllenmesi.

TELEV‹ZYON

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT
Genetik

148

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

tRNA molekülleri de uzun öncül moleküller olarak sentezlenir ve sonra çeflitli enzimlerin etkisi ile belli yerlerinden baz› bölgeleri kesilerek uzaklaflt›r›l›r. BöyleAMAÇLARIMIZ ce daha k›salan molekül kendine özgü son yap›sal fleklini alarak ifllevsel hale gelir. Bunun d›fl›nda transkripsiyon sonras›nda öncül tRNA molekülünün 3' ucuna bir CCA dizisi K eklenir. Bu dizi amino asitlerin ba¤land›¤› özel bölgedir. Ayr›ca tRNA ‹ T A P moleküllerindeki önemli bir özellik, bunlar›n kimyasal de¤iflikli¤e u¤ram›fl baz› bazlar› içermesidir. DNA’dan transkripte edilen öncül rRNA’lar da büyük moleküller olarak sentezlenir (45S). Daha sonra kesilip ifllenmeleri ile prokaryotik hücreTELEV‹ZYON lerde 23S, 16S ve 5S rRNA’lar, ökaryotik hücrelerde ise 28S, 18S ve 5.8S rRNA’lar olarak parçalara ayr›ld›ktan sonra ifllevsel hale gelirler. Transkripsiyon ilgili detayl› görüntü ve bilgilere http://www.cbs.dtu.dk/staff/dave/ro‹ N T Eile RNE T anoke/genetics980320f.htm” adresinden ulaflabilirsiniz.

‹NTERNET

PROTE‹N SENTEZ‹ (TRANSLASYON)
GTP (guanosintrifosfat), üç fosfat içeren bir nükleotit olup guanosindifosfat›n (GMP) fosforilasyonu ile meydana gelir.

Aminoaçil-tRNA, aminoaçiltRNA sentetaz enzimi ile bir aminoasit ba¤lanm›fl olan tRNA molekülüdür.

mRNA’ya aktar›lan genetik bilgi sitoplazmada translasyon ile polipeptit zincirlerini oluflturan aminoasit dizilerine çevrilir. Translasyon sonucunda sentezlenen ve genetik bilginin birebir çevrimi olan proteinler, canl›l›k ile ilgili ifllevlere sahip en önemli moleküllerdir. Bir protein sentezinde olmas› gereken moleküller flunlard›r; 1. Genetik bilgiyi tafl›yan bir mRNA molekülü, 2. Amino asitleri tafl›yacak olan tRNA molekülleri, 3. Çeflitli protein faktörler, 4. Ribozomlar ve 5. Enerji için GTP molekülleridir. Prokaryotik hücrelerin mRNA’lar› bir veya birkaç polipeptit zincirini kodlayabilme özelli¤ine sahiptir ve polisistronik olarak adland›r›l›r. Polisistronik bir mRNA’n›n sentezi devam ederken, farkl› bafllama noktalar›ndan proteinler sentezlenmeye bafllar. Ökaryotik mRNA’lar›n›n büyük bir ço¤unlu¤u ise monosistroniktir, yani yaln›zca bir polipeptit zinciri için genetik kodu tafl›rlar. Transkripsiyon sonras› de¤iflimden sonra ribozomlara ba¤lan›rlar. mRNA’lar›n hepsinde ilk üç baz metionin aminoasidi için olan AUG kodonudur. Bundan dolay› protein sentezi daima AUG bafllama kodonuna metionin-tRNA’n›n ba¤lanmas›yla bafllar. Protein sentezi bafllamadan önce sitoplazmada serbest bulunan aminoasitlerin sentezin yap›laca¤› ribozomlara getirilmesi gerekir. Bunun için her bir aminoasit, aminoaçil-tRNA sentetaz enziminin aktivitesi ile kendi özgül tRNA molekülüne ba¤lan›r ve bu moleküle aminoaçil-tRNA denir. Birden fazla kodon ile belirlenen her aminoasite özgü tek tRNA vard›r, yani böyle tRNA’lar birden fazla kodonu tan›yabilir. Bu nedenle 20 aminoasidi kodlayan 61 kodon daha az say›daki tRNA taraf›ndan tan›n›r. mRNA üzerindeki kodonlar tRNA taraf›ndan nas›l tan›n›r? Tart›fl›n›z. SIRA S‹ZDE Ribozomlar, çok say›da protein ve k›sa rRNA moleküllerinin birlikte organize D Ü fi Ü N Egetirdikleri L‹M olarak meydana protein sentez makineleridir. Ribozomlar›n büyüklükleri S (Svedberg) birimi ile ifade edilir. Canl›larda fonksiyonel bir ribozom, bir büyük ve bir küçük olmak üzere iki alt üniteden oluflur. Prokaryotlar›n ribozomu 70S S O R U büyüklükte olup 50S büyük alt ünite ile 30S küçük alt üniteden ibarettir. Ökaryotlar›n ribozomlar› ise 80S büyüklükte olup 60S büyük ve 40S küçük alt üniteye saD ‹ K K A T içerdi¤i rRNA ve protein özellikleri karfl›laflt›rmal› olarak Tablo hiptir. Ribozomlar›n 7.1’de verilmektedir. rRNA’lar, mRNA ve tRNA’n›n ribozomal düzenleme içinde yer almalar›ndaSIRA ve aminoasitler aras›nda peptit ba¤› yap›m›nda görev al›rlar. S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

6

DÜfiÜNEL‹M
Svedberg (S) birimi, molekül büyüklü¤ünün dolayl› olarak S O R U ölçümünde kullan›lan, bir partikülün ultrasantrifüjdeki çökme oran› (sedimantasyon) D‹KKAT katsay›s›d›r.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

149
Tablo 7.1 Prokaryotik ve ökaryotik hücrelerde ribozomlar›n büyüklükleri ve yap›lar›nda bulunan rRNA’lar›n ve özgül proteinlerin özellikleri.

Prokaryotik Ribozom Büyüklük Alt ünitelerin büyüklü¤ü rRNA çeflitleri ve büyüklükleri Protein say›s› 50S 5S, 23S 34 70S

Ökaryotik Ribozom 80S 30S 16S 21 60S 5S, 28S, 5.8S 49 40S 18S 33

Protein Sentezinin Safhalar›
Protein sentezi, sitoplazmada ayr› olarak bulunan ribozomal alt üniteleri, mRNA ve tRNA moleküllerinin çeflitli protein faktörler yard›m›yla bir araya getirilmesiyle gerçekleflir. Bu yap›lar›n bir araya gelmesi ve ifllevsel bir ribozomun oluflmas› aflama aflama gerçekleflir. Tüm bu ifllerin yap›labilmesi için gerekli olan enerji ise GTP molekülünden sa¤lan›r. Protein sentezi bafllama, uzama ve sonlanma olmak üzere üç evrede meydana gelir. Bafllama evresi: Prokaryotlarda, protein sentezinin bafllayabilmesi için bafllama faktörleri denilen (IF-1, IF-2 ve IF-3) üç farkl› proteine gerek vard›r. Bu proteinler, alt ünitelerin bir araya gelmesi, enerji için gerekli GTP’nin komplekse ba¤lanmas› ve metionin-tRNA’n›n tafl›nmas›n› sa¤larlar. Bafllama faktörleri önce ribozomun 30S alt ünitesine ba¤lan›rlar. Daha sonra ribozoma N-formil-metionin-tRNA’n›n (fSIRA S‹ZDE Met-tRNA) ve mRNA’n›n gelmesini sa¤larlar. tRNA’n›n antikodo nu ile mRNA’daki AUG kodonu karfl›lafl›nca sa¤lam bir yap› oluflur. Bu yap›ya ribozomun 50S alt üniteside birleflerek tam bir ribozom yap›land›r›l›r (fiekil 7.13). flekilde 70S riD Ü Bu fiÜNE L‹M bozom ünitesinin oluflturulmas› ile GTP’den bir fosfat grubu ayr›l›r. Kodon ve antikodon birbirine antiparalel olarak ba¤lan›r. mRNA nükleotit dizisi 5' 3' yönünS O R U de okunurken buna karfl›l›k gelen antikodon ise 3' 5' yönündedir.
D‹KKAT f-Met-tRNA, formil grubunun N10-formiltetrahidrofolat’tan al›narak transformilaz enzimi ile tRNA’ya ba¤lanmas›yla meydana gelir. Protein sentezi tamamland›ktan sonra N-formil metionin peptit zincirinden uzaklaflt›r›l›r. SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE
Peptit ba¤›, ribozomun A bölgesindeki AMAÇLARIMIZ amino asidin amino grubu ile P bölgesindeki aminoasidin karboksil grubu aras›nda meydana getirilir.

Uzama evresi: Polipeptit zincirinin mRNA’daki kodonlara uygun bir flekilde sentezlenebilmesi için yeni aminoaçil-tRNA’lar›n ribozomlara ba¤lanmas› ve AMAÇLARIMIZ GTP’nin getirilmesi uzama faktörlerinin yard›m› ile olur. Prokaryotlarda uzama faktörleri EF-Tu ve EF-Ts olmak üzere iki tanedir. Tam bir ribozomda, tRNA’lar›n K ‹ T A AP (aminoaçilba¤lanabilmesi için mRNA üzerindeki komflu iki kodonu kaplayan tRNA) ve P (peptidil-tRNA) bölgeleri bulunur (fiekil 7.13). Bafllama safhas›nda, fMet-tRNA (metionin tafl›yan formilli tRNA) ribozomun P bölgesinde bulunurken, mRNA’daki kodona karfl›l›k gelen yeni bir aminoaçil-tRNA ribozomun T E L E V ‹ Z Y O NA bölgesine yerleflir. Ribozomun peptidil transferaz aktivitesi ile P bölgesindeki tRNA’da tafl›nan metionin aminoasidi kopar›larak A bölgesindeki yeni gelen aminoaside peptit ba¤› ile eklenir. Aminoasidini kaybeden tRNA, ribozomun P bölgesinden ‹NTER NET E bölgesine kayar ve oradan ribozomu terk eder. Ribozom mRNA üzerinde 5' 3' yününe do¤ru bir kodon boyu hareket eder ve böylece peptiti tafl›yan peptitiltRNA molekülü P bölgesine gelmifl ve A bölgesi ise yeni bir aminoaçil-tRNA için boflalt›lm›fl olur. Bu olaya translokasyon denir. Translokasyon s›ras›nda bir GTP kullan›l›r. Böylece mRNA’n›n tümü okunup dur kodonuna var›lana kadar bu döngü devam eder.

K ‹ T A P

Translokasyon, protein sentezinde ribozomlar›n mRNA boyunca bir kodon T E L peptidilEV‹ZYON boyu kaymas›yla tRNA’n›n A bölgesinden P bölgesine yer de¤ifltirmesi olay›d›r.

‹NTERNET

150
fiekil 7.13 E. coli’de protein sentezinin bafllama ve uzama evreleri. Bafllama faktörleri (IF’ler), ribozomal alt üniteler, f-MettRNA ve GTP ile bafllama kompleksi oluflur.Uzama faktörlerinin yard›yla A bölgesine gelen AlatRNA’n›n amino asidine peptit ba¤› ile metionin ba¤lan›r ve zincir uzamaya bafllar. Ribozomun kaymas›yla peptidil-tRNA P bölgesine geçer ve yeni bir aminoaçiltRNA’n›n gelmesini bekler.

Genetik

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

151
fiekil 7.14 Protein sentezinin sonlanma evresi. Ribozom mRNA üzerinde dur kodonuna geldi¤inde sonland›rma faktörü A bölgesine ba¤lan›r ve kompleks bozulur.

152

SIRA S‹ZDE

Genetik

SIRA S‹ZDE

Sonland›rma kodonlar› (UAA, UAG ve UGA) ve D Ü fi Ü N E L ‹faktörleri M sonland›rma (SF1, SF-2 ve SF-3) polipeptit sentezini sonland›r›rlar. S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Sonlanma evresi: mRNA zincirindeki olas› 64 kodondan üç tanesi sonland›rma kodonu D Ü fi(UAA, Ü N E L ‹ M UAG ve UGA) olup protein sentezinin sonland›r›lmas›na neden olur. Bu kodonlar› tan›yan hiçbir tRNA molekülü yoktur. Sonlanman›n olabilmesi için ayr›ca sonlanma faktörleri (SF) denilen proteinlerin ifllevine de gerek S O R U vard›r. Prokaryotlarda SF-1, SF-2 ve SF-3 olmak üzere üç çeflit sonland›rma faktörü bulunur. SF’ler, sonland›rma kodonlar› ribozomun A bölgesine geldi¤inde onlar› tan›yarak ba¤lan›r D ‹ K K A T ve polipeptit zincirinin ve mRNA’n›n ribozomlardan ayr›lmas›n› sa¤lar ve sentez sonland›r›l›r (fiekil 7.14). Yeni sentezlenen polipeptit zincirleri ise birtak›m de¤iflimlere u¤rayarak ifllevsel hale gelirler. SIRA S‹ZDE Ökaryotlarda protein sentezi temelde ayn› olmas›na karfl›n daha karmafl›k olarak gerçekleflir. Çok say›da bafllama faktörü (eBF-2, eBF-1A eBF-3A, eBF-4A, eBF-4B ve eBF-4F gibi) ve uzama faktörü (eUF-1α, eUF-1β ve UF-2) kompleks içinde görev AMAÇLARIMIZ al›rlar. Di¤er yandan ökaryotlarda yaln›zca bir tane sonland›rma faktörü bulunur. Protein sentezi K ‹ ile T Ailgili P daha fazla bilgiye Muray ve arkadafllar›n›n “Harper Biyokimya” adl› çeviri kitab›ndan (Nobel T›p Kitapevleri, 2004, s:459-465) ulaflabilirsiniz.
TELEV‹ZYON

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

153

Özet
A M A Ç

1

Nükleik asitler olan DNA ve RNA’n›n yap›s›n› aç›klayabilmek ve aralar›ndaki farklar› s›ralayabilmek. Nükleik asitler befl çeflit nükleotidin birbirine eklenmesi ile oluflan polimerik moleküllerdir. Hücre DNA’s› çift-sarmal yap›da bulunurken RNA bazen katlanmalar yapm›fl olan tek iplikli yap›dad›r. DNA’da, daima A ile T ve G ile C birbiri ile ba¤lan›rlar. RNA molekülü, tafl›d›¤› riboz flekeri ve U baz› bak›m›ndan DNA’dan farkl›d›r. DNA’n›n iki önemli ifllevi, tafl›d›¤› genetik bilgiyi aynen sonraki kuflaklara aktarmak ve hücre içinde ifllevsel ürünlere çevirmektir. RNA genetik bilgide tafl›mas›na ra¤men esas olarak çeflitli hücresel ifllevlerde rol al›r. DNA’da bulunan genetik bilginin kuflaklar boyu devaml›l›¤›n› sa¤layan replikasyon mekanizmas›n› anlatabilmek. DNA replikasyonu ile genetik bilgi gelecek kuflaklara aktar›l›r. Replikasyonda, DNA-çift-sarmal aç›larak her iki atasal ipli¤in karfl›s›na tamamlay›c› yeni iplikler sentezlenir. Böylece atasal ipliklerdeki genetik bilgi aynen kopya edilmifl olur. Birçok di¤er proteinin iflleviyle birlikte DNA polimeraz enzimi 5' → 3' yönünde zinciri sentezler. Prokaryotlarda replikasyon bir orijinden bafllarken ökaryotlarda birçok orijinden bafllat›l›r ve k›sa sürede tamamlan›r. Hatal› eklenen bazlar DNA polimerazlar›n özel aktiviteleri ile onar›l›r ve genetik bilginin sonraki kuflaklara hatas›z aktar›lmas› sa¤lan›r.

A M A Ç

3

AM A Ç

2

Genetik bilginin hücre içindeki ifllevsel ürünlere çevrilme mekanizmalar› olan transkripsiyon ve translasyonu aç›klayabilmek. Genlerle tafl›nan genetik bilgi transkripsiyon ile RNA moleküllerine kopyalan›r. Transkripsiyon, RNA polimeraz›n promotor bölgesine ba¤lanmas›yla bafllar ve DNA’n›n bir ipli¤inin kal›p olarak kullan›lmas›yla tamamlay›c› RNA sentezlenir. Ökaryotik hücrelerde, transkripsiyonu çeflitli kontrol elementleri ve transkripsiyon faktörleri yönlendirir. Transkripsiyon özel terminasyon bölgesinde sonlan›r. Ökaryotlarda RNA’lar de¤iflime u¤rat›ld›ktan sonra ifllevsel olurlar. mRNA’da kodonlar halinde tafl›nan genetik kod proteinlerde aminoasitlere çevrilir. Bafllama, uzama ve sonlanma evreleri olan translasyon, ribozomlarda mRNA, tRNA’lar ve protein faktörlerin kat›l›m›yla sitoplazmada gerçekleflir. Sentezlenen bir protein baz› de¤ifliklikler geçirdikten sonra ifllevsel olur.

154

Genetik

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi çift-sarmal DNA molekülünün kenarlar›nda yer alan ve deoksiriboz flekerler aras›ndaki kimyasal ba¤d›r? a. H ba¤› b. Fosfodiester ba¤› c. ‹yonik etkileflim d. Peptit ba¤lar› e. fieker ba¤lar› 2. Afla¤›daki ifadelerden hangisi mRNA molekülünün özelliklerinden de¤ildir? a. 3’ ucunda çoklu adenin nükleotiti içerir. b. 5’ ucunda 7-metilguanozin yap›s› yer al›r. c. Tek zincirli bir yap›ya sahiptir. d. Kal›p DNA’dan daha uzundur. e. Riboz fleker birimleri bulunur. 3. Afla¤›daki ifadelerden hangisi tRNA molekülünün özelli¤idir? a. RNA’lar aras›nda sentezlenen en büyük moleküldür. b. Her aminoasit için en az bir tane olmak üzere 20 de¤iflik flekilde sentezlenir. c. Sentez sonras› de¤iflim geçirmez. d. Sitoplazmada histon proteinleri ile etkileflir. e. Protein sentezi için kal›p görevi görür. 4. Afla¤›daki dizilerden hangisi DNA replikasyonunda 5’-CCTAAT-3’ dizisine tamamlay›c› olarak sentezlenir? a. 3’-GGATTA-5’ b. 5’-GGATTA-3’ c. 5’-ATTAGG-3’ d. 3’-GGATAT-5’ e. 5’-GATATA-3’ 5. Afla¤›dakilerden hangisi DNA replikasyonu s›ras›nda meydana gelen süperkoilleri gideren enzimdir? a. Endonükleaz b. DNA polimeraz c. Topoizomeraz d. Ekzonükleaz e. Glikozidaz 6. Transkripsiyon mekanizmas› için afla¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Primer RNA dizisine gerek duyulur. b. AUG kodonu ile bafllar. c. DNA’n›n okunmas› 3'→5' yönündedir. d. Kal›p olarak çift-sarmal DNA’ya gerek duyulmaz. e. Sentezi RNA polimeraz enzimi yapar. 7. Afla¤›dakilerden hangisi RNA transkripsiyonunu sonland›ran baz dizisidir? a. GGUUU kuyru¤u b. TATA kutusu c. CAAT kutusu d. Sigma faktör e. TATAAT dizisi 8. Afla¤›daki moleküllerden hangisi prokaryotlarda translasyonun bafllang›ç kompleksinde yer almaz? a. IF-2 b. f-Met-tRNA c. mRNA d. GTP e. TTP 9. Translasyon için afla¤›daki ifadelerden hangisi söylenebilir? a. Aminoasitler ba¤›ms›z olarak kendi kodonlar›na ba¤lan›r. b. Aminoasitler özgül tRNA’lar taraf›ndan kendi kodonlar›na ba¤lan›r. c. Antikodon dizileri mRNA’da yer al›r. d. Translasyonun kontrolünü antikodon yap›s› sa¤lar. e. Aminoasitler rRNA’lar ile antikodonlara ba¤lan›rlar. 10. Afla¤›daki moleküllerden hangisi ribozomlar›n A bölgesine ba¤lan›r? a. Aminoaçil-tRNA b. Aminoaçil-rRNA c. Peptidil-tRNA d. Topoizomeraz enzimleri e. GTP

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

155

Yaflam›n ‹çinden
Mucize ‹laç fieker hastal›¤›n›n (Diabetes mellitus) nedeni, pankreasta bulunan β-hücrelerinin insülin hormonu ad› verilen, 51 aminoasitlik bir proteini üretememesidir. Yani bu hücreler bir flekilde insülin geninden RNA ve protein sentezi yapamazlar ve bu durum hastal›kla sonuçlan›r. Genlerin ifllevlerini anlamak bu gibi hastal›klara tan› ve tedavi yöntemleri gelifltirmek bak›m›ndan son derece önemlidir. ‹nsülin hormonu kan flekerini düzenler. Bunun yan› s›ra besleyici, tamir edici, ya¤ ve protein metabolizmalar›n› düzenleyici mekanizmalarda rol oynar. Bu görevlerinden dolay› yaflam için çok önemli bir hormondur. ‹nsülini üretemeyen hastalar›n insülini d›flar›dan sa¤lamas› gerekir. Bu yüzden ilaç olarak insülin üretimi önemli bir konudur. Üretilen ilk insülin, s›¤›r ve domuz gibi hayvanlar›n pankreas›ndan elde edilirken, günümüzde rekombinant DNA teknolojisi ile biyosentetik insülinler üretilmekte ve fleker hastalar› taraf›ndan yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Bu yöntemde, insandan insülin geni izole edilir ve laboratuar koflullar›nda mRNA’s› sentezlenir. Daha sonra mRNA’s›na komplementer cDNA sentezlenerek bir plazmid içine eklenir. Haz›rlanan bu rekombinant plasmid E. coli bakterisine aktar›l›r ve bakterinin insülin geninden protein sentezlemesi sa¤lan›r. Genetik mühendisli¤i teknikleri kullan›larak üretilen biyosentetik insan insülini, vücudumuzun üretti¤i insüline tamamen benzer oldu¤u için vücudumuzdan daha az tepki al›r. Hem de daha ekonomik bir flekilde üretilmifl olur. ‹nsülin üretimi ile ilgili çal›flmalar hala popülerli¤ini korumaktad›r. Florida Üniversitesinden, Prof. Dr. H. Daniell yapt›¤› biyoteknolojik çal›flmalarda, insülin geni aktar›lm›fl tütün bitkisinden toz halinde dondurulmufl kapsüller haz›rl›yor. Bu kapsüller ile 8 hafta tedavi edilen 5 haftal›k diyebetli farelerin kan ve idrar fleker seviyelerinin normale döndü¤ü ve hatta hücrelerinin normal düzeyde insülin üretti¤i görülüyor. Araflt›rma grubu taraf›ndan sürdürülen ve Amerika Sa¤l›k Bakanl›¤›nca 2 milyon dolarl›k destek fonu alan bir baflka çal›flmada ise insülin geni aktar›lan marul bitkisinden kapsüller haz›rlanarak diyabetli hastalara uygulanmas› planlan›yor. Olumlu sonuçlar al›nmas› durumunda, marulun daha kolay üretilmesi nedeniyle diyabet hastas› olan milyonlarca çocuk ve eriflkine bir umut do¤acakt›r. Kaynaklar http://www.turkdiab.org/page.aspx?u=1&s=19. Eriflim tarihi: 18 May›s 2009. http://www.biotechbrasil.bio.br/en/2007/08/01/insulin-produced-in-genetically-modified-lettuce-relievesdiabetes-in-mice/. Eriflim tarihi: 18 May›s 2009.

156

Genetik

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1.b 2. d 3. b 4. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “DNA Molekülünün Yap›sal Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “RNA Molekülünün Yap›sal Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “RNA Molekülünün Yap›sal Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Bilginin Devaml›l›¤›: DNA Sentezi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Bilginin Devaml›l›¤›: DNA Sentezi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Bilginin Çevrimi: RNA ve Protein Sentezi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Bilginin Çevrimi: RNA ve Protein Sentezi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Bilginin Çevrimi: RNA ve Protein Sentezi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Protein Sentezi (Translasyon)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Protein Sentezi (Translasyon)” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 A karfl› iplikteki T ile ve C karfl› iplikteki G ile eflleflirken, s›ras›yla her çiftin aras›nda iki hidrojen ve üç hidrojen ba¤› oluflur. Bu hidrojen ba¤lar›n yan› s›ra, her iki ipli¤in birbirine antiparalel konumda olmas› DNA’ya son yap›s›n› kazand›r›r. S›ra Sizde 2 Chargaff kural› ancak çift iplikli DNA molekülü için geçerli olabilir. RNA genellikle tek iplikli ve bazen zincir içinde çift iplikli bölgeler içerdi¤i için A/T = 1 ve G/C = 1 eflitlikleri sa¤lanamaz. S›ra Sizde 3 Replikasyon s›ras›nda, DNA ipliklerinin aç›lmas› ile sarmal›n aç›lmad›¤› ön ve arka k›s›mlarda oluflan pozitif süperkoillerin gerilimi topoizomeraz I ve II enzimleri taraf›ndan giderilir. Bu enzimler DNA zincirindeki fosfodiesteraz ba¤lar›n› k›r›p yeniden birlefltirerek DNA molekülü üzerindeki gerilimi azalt›r. S›ra Sizde 4 DNA polimeraz’dan farkl› olarak, RNA polimeraz sentez yapabilmek için önceden sentez edilmifl primere ihtiyaç duymaz. Bununla birlikte, DP’nin aksine RNA polimeraz enzimi, ekzonükleaz ve endonükleaz aktivitelerine sahip olmad›¤›ndan yeni sentezlenen RNA molekülü üzerinde oluflabilecek hatalar› düzeltemez. S›ra Sizde 5 Prokaryotlarda tek tip RNA polimeraz, ökaryotlarda ise RNA pol I, pol II ve pol III olmak üzere üç farkl› polimeraz enzimi transkripsiyondan sorumludur. Ökaryotlarda DNA polimeraz enzimlerinin yan› s›ra transkripsiyonda çok say›da transkripsiyon faktörde görev al›r. Buna ek olarak ökaryotik RNA polimeraz’›n transkripsiyon h›z›n› artt›ran artt›r›c› moleküller bulunur. Bu moleküller, hücre içi özgül proteinlerine ba¤lanarak transkripsiyon faktörleri ile etkileflime girerler. S›ra Sizde 6 mRNA dizisindeki bir kodonu ancak bu kodona tamamlay›c› baz dizisi içeren tRNA’daki antikodon tan›r. Antikodon mRNA’daki kodona komplementerdir ve antiparalel olarak ba¤lan›r. mRNA’n›n kodonu 5'→ 3' yönünde okunurken antikodon ters yönde kodonla eflleflir.

5. c

6. e

7. a

8. e

9. b 10. a

7. Ünite - Genetik Maddenin Yap›s› ve ‹fllevleri

157

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Alberts, B., Bray, D., Lewis, J., Raff, M., Roberts, K. ve Watson, J.D. (1989). Molecular Biology of The Cell (2. Bask›). New York: Garland Publishing. Becker, W.M. (1986). The World of The Cell. Menlo Park, California: The Benjamin/Cummings Publishing Compony, Inc. Bozcuk, A.N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Cooper, G.M. ve Hausman, R.E. (2006). Hücre: Moleküler Yaklafl›m (3. Bask›). Çev. Ed: Sak›zl›, M. ve Atabey, N. ‹zmir: ‹zmir T›p Kitapevi. Coral, G. ve Coral, N. (2005). Gen Klonlama. Mersin: Mersin Üniversitesi Bas›mevi. Fairbanks, J.D. ve Andersen, R.W. (1999). Genetics. USA: International Thomson Publishing Company. Gardner, E.J., Simmons, M.J. ve Snustad, D.P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Günefl, V.H. (2003). Moleküler Hücre Biyolojisi. Eskiflehir: Kaan Kitabevi. Konuko¤lu, D. (2000). Biyokimya. ‹stanbul: Nobel T›p Kitabevi. Murray, K.R., Granner, K.D., Mayes, A.P. ve Rodwell, W.V. (2004). Harper Biyokimya (25.Bask›). Çev. Ed: Dikmen, N. ve Özgünen, T. ‹stanbul: Nobel T›p Kitabevi. Sudbery, P. (2002). Human Molecular Genetics. London: Pearson Education Ltd. Temizkan, G. (1999). Genetik II. Moleküler Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fakültesi Bas›mevi. Turner, P.C., McLennon, A.G., Bates, A.D. ve White, M.R.H. (2004). Moleküler Biyoloji (2. Bask›) Çev. Ed: Konuk, M. Ankara: Nobel Yay›n Da¤›t›m. Y›ld›r›m, A., Bardakç›, F., Karatafl, M. ve Tanyolaç, B. (2007). Moleküler Biyoloji. Ankara: Nobel Yay›n Da¤›t›m.

8
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Gen ifadesi ile ilgili kavramlar› tan›mlayabilecek, Prokaryotik genlerin ifade edilmesinde görülen pozitif ve negatif kontrol mekanizmalar›n› anlatabilecek, Ökaryotik genlerin ifade edilmesinde görülen çeflitli seviyelerdeki kontrol mekanizmalar›n› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Gen ifadesi Operon hipotezi Lac operonu Trp operonu Pozitif kontrol • • • • • Negatif kontrol Transkripsiyon faktörler Regülatör proteinler Kontrol elementleri DNA metilasyonu

‹çerik Haritas›

Genetik

Gen ‹fadesinin Kontrolü

• G‹R‹fi • PROKARYOTLARDA GEN ‹FADES‹N‹N KONTROLÜ • ÖKARYOTLARDA GEN ‹FADES‹N‹N KONTROLÜ

Gen ‹fadesinin Kontrolü
G‹R‹fi
Bir organizman›n ne olaca¤›n›n bilgisini tafl›yan DNA’n›n ifllevlerinden bir tanesi bu bilgiyi hücre içinde ifllevsel ürünlere çevirmektir. Bundan önceki ünitede bu ifllevin, genlerdeki bilginin önce transkripsiyon ile RNA’ya aktar›lmas›, sonra translasyon ile proteinlere çevrilmesiyle gerçekleflti¤ini gördünüz. Bu ifllevin oldu¤u bir gen, yani RNA sentezinin oldu¤u bir gen aktif gen, sentezin olmad›¤› gen ise sessiz gen olarak tan›mlan›r. Bir hücredeki genlerin hepsi ayn› anda aktif de¤ildir. Canl› türü ne olursa olsun bir hücrenin yaflam›na devam edebilmesi için gerekli yap›sal ve ifllevsel ürünleri kodlayan genlerin yaflam boyu belirli düzeylerde aktif olmas› gerekir. Bunlar›n d›fl›ndaki genler ise belirli zamanlarda ve farkl› geliflim dönemlerinde, belirli sinyaller sonucunda aktifleflir ya da sessizleflirler. Genlerin aktivitesini bu flekilde düzenleyen ya da kontrol eden çeflitli mekanizmalar vard›r. Genlerin aktiviteleri sonucu ürünlerinin var olmas›n› düzenleyen bu mekanizmalar basit organizma olan prokaryotlarda transkripsiyon düzeyinde gerçekleflir. Ancak daha karmafl›k genlere ve ifade mekanizmas›na sahip ökaryotik hücrelerde gen ifadesi mekanizman›n farkl› düzeylerinde kontrol edilir. Gen aktivitelerinin çok çeflitli mekanizmalarla kontrol edilmesi geliflmifl organizmalardaki hücre farkl›laflmas›n›n temelini teflkil eder. Bu ünitede, prokaryotik ve ökaryotik hücrelerindeki gen aktivitelerinin kontrol mekanizmalar› anlat›lacak ve aralar›ndaki farklar tart›fl›lacakt›r.

PROKARYOTLARDA GEN ‹FADES‹N‹N KONTROLÜ
Tek hücreli prokaryotik bir organizma çevresine uyum sa¤lamak ve enerjisini korumak için yan›t olarak genlerinin aktivitesini de¤ifltirir. Bir canl›n›n yaflamas› için gerekli olan vücudundaki ya da hücrelerindeki tüm olaylar onun metabolizmas›n› oluflturur. Metabolizmada gerekli ürünlerin sentezlendi¤i reaksiyonlar anabolizma, parçaland›¤› reaksiyonlar ise katabolizma olarak adland›r›l›r. Gen aktivitesinin de¤iflimi de, ya anabolik yolda bir aminoasit sentezi için gerekli ürünleri kodlayan genlerin aktivasyonu ya da enerji sa¤lamak için bir fleker molekülünün parçalanmas›nda gerekli ürünleri kodlayan genlerin aktivitesi fleklinde olur. Buradan da anlafl›laca¤› gibi ancak bir genin kodlad›¤› ürüne gereksinim oldu¤unda genin transkripsiyonu uyar›l›r ve bafllat›l›r, bu duruma pozitif kontrol denir. Di¤er yandan ürününe gerek olmayan genlerin transkripsiyonu, yani aktivasyonu durdurulur, bu duruma da negatif kontrol denir.

Metabolizma, bir canl›n›n yaflam› için vücudunda gerçekleflen tüm biyolojik olaylard›r. Gerekli ürünlerin sentezlenme olaylar›na anabolizma, parçalanmas› olaylar›na ise katabolizma denir. Pozitif kontrol, bir genin kodlad›¤› ürüne gereksinim duyuldu¤unda genin transkripsiyonunun uyar›lmas›d›r, aktivasyonudur. Negatif kontrol, ürününe gerek olmayan genlerin transkripsiyonunun durdurulmas›d›r, inaktivasyonudur.

160
Operon, prokaryotik hücrelerde bir metabolik yolakla ilgili genlerin bir arada bulundu¤u DNA bölgesidir. Promotor, RNA polimeraz›n ba¤land›¤› ve transkripsiyonu bafllatt›¤› kontrol dizisidir. Regülatör proteinler, operatör bölgesine ba¤lanarak RNA polimeraz›n promotora ba¤lanmas›n› uyaran (aktivatör) ya da engelleyen (represör) moleküllerdir.

Genetik

Prokaryotik hücrelerde, bir metabolik yolla ilgili olan genler genellikle bir arada bulunurlar ve bu birlikteli¤e operon ad› verilir. Bir operondaki genlerin aktiviteleri, RNA polimeraz›n ba¤land›¤› bir promotordan kontrol edilir ve tek mRNA’ya transkribe edilirler. RNA polimeraz›n promotora ba¤lanmas›n› uyaran (aktivatör) ya da engelleyen (represör) regülatör proteinler vard›r. Regülatörler bu ifllevlerini hemen promotora bitiflik olan operatör denilen bir bölgeye ba¤lanarak yaparlar. Hücrede gen ürünlerine ihtiyaç duyuldu¤unda, operon aktive olur ve genler ayn› zamanda ve ayn› oranda ürün olufltururlar, ihtiyaç duyulmad›¤›nda ise transkripsiyon bloke edilir.

Transkripsiyonun Negatif Kontrolü
Laktoz Operonu
‹lk operon modeli 1961 y›l›nda, Jacob ve Monod adl› iki araflt›r›c› taraf›ndan E. coli bakterisinde tan›mlanm›flt›r. Bu araflt›rmac›lar›n yapt›¤› çal›flmalar, büyük ölçüde katabolik yola bir örnek olan, laktoz metabolizmas› için görevli genlerin bulundu¤u lac operonunun kontrolü üzerine olmufltur. E. coli metabolik faaliyetlerini sürdürebilmek için gerekli olan enerjiyi do¤rudan glikozu parçalayarak sa¤lar. Ancak ortamda glikoz yerine laktoz varsa enerji için onu parçalar. Laktozun parçalanmas› için gerekli enzimleri kodlayan genler, genomda yer alan lac operonunda birlikte bulunurlar. lac operonu, bir promotor (p), bir operatör (o) bölge ve onlar› takip eden üç yap›sal genden oluflur (fiekil 8.1). Promotor, genin transkripsiyonunu sa¤layan RNA polimeraz enziminin ba¤land›¤›, operatör ise regülatör proteinlerin (represör ve aktivatör) ba¤land›¤› bölgedir. Ayn› transkripsiyon bölgesi içerisinde yer alan yap›sal genler, laktozun hücre içine al›nmas›nda ve enerji kayna¤› olarak kullan›lmas›nda görevli proteinleri (enzimleri) kodlar. lacZ geni, laktozu glikoz ve galaktoza parçalayan β−galaktozidaz›, lacY geni, laktozun hücre içine al›nmas›nda görevli β−galaktosid permeaz› ve lacA geni ise laktoza asetil grubu ekleyen β−galaktozid transasetilaz› kodlar. lac operonunda bunlara ek olarak operonun yukar› (sol taraf›nda) bölgesinde lacI geni bulunur. Bu gen represör proteinini kodlayan bir regülatör gendir.

lac operonu, laktozun

parçalanmas› için gerekli enzimleri kodlayan genlerin bir arada bulundu¤u DNA bölgesidir.

fiekil 8.1 E. coli’de lac operonunun yap›s› ve yap›sal genlerin transkripsiyonunun kontrolü.

8. Ünite - Gen ‹fadesinin Kontrolü

161

E. coli ortamdaki laktozu nas›l metabolize eder? Tart›fl›n›z.

SIRA S‹ZDE

lac operonu, regülatör protein olarak aktif represör üretir ve böylece negatif olarak kontrol edilir. Ortamda laktoz yoklu¤unda, aktif represör operatöre D Ü fis›k›ca Ü N E L ‹ Mba¤lan›r ve RNA polimeraz›n promotor bölgeye ba¤lanmas›n› engelleyerek operonun transkripsiyonunu önler (fiekil 8.1A). Dolay›s›yla laktozun olmad›¤› bir durumda onu parçalanmaS O R U s›n› sa¤layacak proteinlere de gerek olmad›¤›ndan aktiviteleri engellenmifl olur. E¤er ortamda laktoz seviyesi yeterince yüksekse, laktoz represöre ba¤lanarak onu inaktive D‹KKAT eder ve ba¤land›¤› operatör bölgesinden ayr›lmas›n› sa¤lar ya da ba¤lanmas›n› engeller. Böylece, promotor RNA polimeraz›n ba¤lanmas›na uygun durumdad›r ve RNA polimeraz ba¤lanarak genlerin transkripsiyonunu yapar (fiekil 8.1B). Laktoz gibi represöSIRA S‹ZDE re ba¤lanarak transkripsiyonun gerçekleflmesine olanak sa¤layan moleküllere uyar›c› denir ve bundan dolay› lac operonu uyar›labilen bir operon olarak ifade edilir.
AMAÇLARIMIZ

1

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT
Uyar›c›, represöre SIRA S‹ZDE ba¤lanarak transkripsiyonun gerçekleflmesine olanak sa¤layan küçük moleküllere denir. AMAÇLARIMIZ

Triptofan Operonu
Proteinlerin yap›tafllar› olan aminoasitler hücrede sentezlenebilirler ve sentezlenme K ‹ T A P yollar› anabolizmay› oluflturur. Barsak d›fl›nda yaflayan E. coli’ler de besin ortam›nda bulunmayan aminoasitleri sentezleyebilirler. Buna en iyi örnek triptofan aminoasidinin sentezi için gerekli proteinleri kodlayan genlerin bulundu¤u trp operonudur. TELEV‹ZYON trp operonunda, promotor (p) ve operatör (o) bölgelerden sonra befl yap›sal genin (trpE, trpD, trpC, trpB ve trpA) bulundu¤u transkripsiyon bölgesi yer al›r. trp operonu da bir represör kodlayan regülatör gen (trpR) içerir. Regülatör gen promotorun yukar›s›nda, ama lac operonundaki düzenleyici genin aksine daha uzakta lokalize olur. ‹NTERN ET
K ‹ T A P

trp operonu, triptofan amino asidinin sentezi için gerekli proteinleri kodlayan genlerin bulundu¤u DNA bölgesidir.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

fiekil 8.2 E. coli’de trp operonunun yap›s› ve yap›sal genlerin transkripsiyonunun kontrolü. (A) Triptofan yoklu¤unda ve (B) varl›¤›nda operonun kontrolü.

trpR geninden kodlanan represör proteini sentezlendi¤inde inaktiftir ve hücrede düflük düzeyde triptofan bulundu¤unda operatör bölgeye ba¤lanamaz. Böylece triptofan sentezi için gerekli ürünleri kodlayan genler aktifleflir ve transkripte

162
Ko-represör, inaktif represöre ba¤lanarak onu aktiflefltiren ve operatöre ba¤lanarak transkripsiyonu engellemesini sa¤layan küçük moleküldür.

Genetik

Lider zincir, trp operonunun transkripsiyonunu zay›flatan mekanizmadan sorumlu olan operator bölge ile trpE geni aras›ndaki özel bölgedir.

edilirler (fiekil 8.2A). Hücrede, yüksek düzeyde triptofan bulundu¤unda, triptofan represöre ba¤lanarak onu aktif hale getirir. Aktif trp-represör kompleksi operatöre ba¤lanarak transkripsiyonu engeller (fiekil 8.2B). Triptofan gibi represöre ba¤lanarak onu aktiflefltiren küçük moleküller ko-represör olarak adland›r›l›r. Bundan dolay› trp operonu bask›lanabilen operon olarak ifade edilir. Triptofan miktar› azald›¤›nda ise represör DNA’dan ayr›l›r ve tekrar operonunun transkripsiyonuna izin verir. Böylece operondaki genlerin aktivitesi ortamdaki triptofan seviyesine göre kontrol edilmifl olur. trp operonunda ikinci bir kontrol mekanizmas› daha bulunur. Zay›flat›c› denilen bu mekanizmadan, operator bölge ile trpE geni aras›ndaki özel bir zay›flat›c› lider zincir sorumludur (trpL) (fiekil 8.2B). Lider zincirden k›sa bir lider mRNA molekülünü sentezlenir. Lider mRNA’n›n iki önemli yap›sal özelli¤i vard›r: 1. Birbirine tamamlay›c› olan ve iki gövde-ilmik yap›s› oluflturmak üzere birbirine ba¤lanabilen dört özel bölge ve 2. Birinci bölgede triptofan amino asidi için ard› ard›na birkaç tane kodon bulunmas›d›r. Zay›flat›c› kontrol mekanizmas›nda önemli bir noktay› unutmamak gerekir. Transkripsiyon devam ederken bir yandan da ribozomlar sentezlenen mRNA’ya ba¤lan›p protein sentezi yaparlar. ‹flte bu durumda, e¤er ortamda triptofan varsa, yap›sal genlerden önce sentezlenen lider zincirin 1. bölgesine ba¤lanm›fl olan ribozomlara, TrptRNA’lar triptofanlar› tafl›rlar. Böylece ribozomlar senteze devam ederek mRNA üzerinde 1. bölgeden 2. bölgeye hareket ederler. Bunun sonucunda mRNA’n›n 3. ve 4. bölgeleri gövde-ilmik yap›s›n› meydana getirir. Baflka bir ifadeyle 2. ve 3. bölgelerin gövde-ilmik yap› oluflturmas› engellenmifl olur. 3-4 aras›ndaki bu yap› transkripsiyonun lider bölgede sonlanmas›na neden olur (fiekil 8.3A). Aksi durumda, yani ortamda yeterli triptofan›n bulunmamas› durumunda, sentez için triptofan› tafl›yacak tRNA’lar olmad›¤›ndan ribozomlar 1. bölgede kal›rlar. ‹kinci bölgeye ilerleyemedikleri için 2. ve 3. bölgelerinin birbirine ba¤land›¤› farkl› bir gövde-ilmik yap›s› meydana gelir. Triptofan›n olmad›¤› bu durumda, 2-3 aras›ndaki bu gövde-ilmik yap›, RNA polimeraz›n transkripsiyona devam etmesine olanak sa¤lar (fiekil 8.3B). Böylece triptofan sentezi için gerekli genler operondan ifade edilirler ve triptofan miktar› mRNA sentezini engelleyici seviyeye ulaflana kadar sentez devam eder.

fiekil 8.3 trp operonunda lider zincirin transkripsiyonu ile oluflan gövde-ilmik yap›lar›n›n zay›flat›c› etkisi. (A) Triptofan varl›¤›nda ve (B) yoklu¤unda zay›flat›c›ya ba¤l› kontrol.

8. Ünite - Gen ‹fadesinin Kontrolü

163

Triptofan miktar›na ba¤l› olarak RNA polimeraz transkripsiyonu nas›l azalt›r? SIRA S‹ZDE Tart›fl›n›z.

Transkripsiyonun Pozitif Kontrolü
Arabinoz Operonu

2

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

E. coli hücreleri yaln›zca flekerlerden arabinozun bulundu¤u besin ortam›nda büyüS O R U tülürlerse, enerji kayna¤› olarak arabinozu kullan›rlar. Arabinozu daha küçük moleküllere çevirmek için gerekli üç enzimi (izomeraz, kinaz ve epimeraz) kodlayan genD ‹ K promotorun KAT leri (B, A ve D) aktive edilir. Bu genlerin yer ald›¤› ara operonunda, yukar›s›nda regülatör gen araC ve onun promotoru yer al›r. Arabinoz ortamda yüksek seviyede bulundu¤unda aktivatöre ba¤lan›r ve onun promotoraSIRA ba¤lanmas›n› art›r›r. S‹ZDE Böylece RNA polimeraz›n promotora ba¤lanarak etkili bir flekilde yap›sal genlerin transkripsiyonunu yapmas›n› sa¤lar (fiekil 8.4B). Arabinoz yoklu¤unda ise aktivatör AMAÇLARIMIZ operatöre ba¤lanamaz ve transkripsiyon çok düflük seviyede olur ya da hiç olmaz.
K ‹ T A P

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

fiekil 8.4
K ‹ T A P E. coli’de arabinoz varl›¤›nda ve yoklu¤unda ara operonunun pozitif ELEV‹ZYON kontrolü. T(A) Arabinoz yoklu¤unda ve (B) varl›¤›nda operonun ‹kontrolü. NTERNET

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Prokaryotlarda Regülatör Proteinlerin Karfl›laflt›rmal› Özeti
Bakterilerdeki operonlarda bulunan yap›sal genlerin transkripsiyonu için RNA polimeraz›n promotor bölgeye ba¤lanmas›, regülatör proteinler ile kontrol edilir. Regülatör proteinleri kodlayan genler de kendi aktivitelerini düzenleyen promotorlar› ile birlikte operonlar›n yukar›s›nda hemen promotora yak›n ya da uzak olarak bulunurlar. Regülatör proteinler transkripsiyon üzerine etkilerine göre iki gruba ayr›l›r: 1. Represörler (bask›lay›c› proteinler): Operonlar›n negatif kontrolünden sorumludurlar. Yap›sal genlerin transkripsiyonunu engellerler. Sentezlendiklerinde aktif ya da inaktif olabilirler. Aktiviteleri iki farkl› küçük moleküllerin ba¤lanmas›yla de¤iflebilir. Bunlardan bir tanesi uyar›c› ad› verilen moleküller olup aktif represöre ba¤lanarak onun operatöre ba¤lanmas›n› engeller, böylece

164

Genetik

transkripsiyon uyar›lm›fl olur (lac operonunda oldu¤u gibi). Di¤er bir molekül ise ko-represor olup inaktif olarak sentezlenen represöre ba¤lanarak onu aktive eder (trp operonunda oldu¤u gibi). Aktifleflen korepresör + represör kompleksi operatöre ba¤lanarak yap›sal genlerin transkripsiyonunu engeller. 2. Aktivatörler: Bu gruba giren regülatör proteinler operonlar›n pozitif kontrolünden sorumludur. Sentezlendiklerinde aktif olmalar›na ra¤men az miktarda olmalar› transkripsiyon seviyesinin de düflük olmas›na neden olur. Effektör molekülünün ba¤lanmas› aktivatörün operatöre ba¤lanmas›n› ve dolay›s›yla transkripsiyon seviyesini art›r›r. Aktivatör molekülünün çok fazla miktarda bulunmas› da yine transkripsiyonun seviyesini art›r›r.

ÖKARYOTLARDA GEN ‹FADES‹N‹N KONTROLÜ
Ökaryotik hücrelerde, genlerin yap›s›, organizasyonu ve çekirde¤in olmas› gibi faktörler gen kontrol mekanizmalar›n› prokaryotik hücrelerden daha karmafl›k yapar. En basit ökaryotik organizma olan tek hücreli mayalar›n yaflamsal faaliyetleri bakterilere benzemesine ra¤men, gen kontrol mekanizmalar› bakterilere göre çok daha fazla seviyelerde meydana gelir. Çok hücreli geliflmifl organizmalar›n, yaln›zca bir hücreden (zigot) farkl›laflarak geliflimi ve organizmay› oluflturan çok say›daki farkl› hücrenin süreklili¤i, ancak belirli gen setlerinin belirli yer ve zamanda aktif olmas›yla gerçekleflir. Di¤er bir ifadeyle, çok hücreli bir organizman›n özelleflmifl ifllevlere sahip doku ve organlar›n› oluflturan hücrelerin farkl›laflmas›, gen aktivitesinin de¤iflik düzeylerde, farkl› flekillerde düzenlemesinin bir sonucudur. Böylece farkl› gen setlerinin aktif olmas›yla farkl› proteinlerin üretilmesi hücrelere özgü yap› ve ifllevlerin oluflmas›n›n önemli nedenlerinden biridir. Ökaryotik hücrelerde gen ifadesi iki düzeyde gerçekleflen kontrol mekanizmalar› ile düzenlenir. Bunlar: 1. Transkripsiyonel düzeyde ve 2. Posttranskripsiyonel (transkripsiyon sonras›) düzeyde kontroldür.
SIRA S‹ZDE

3

Ökaryotlar›n hangi yap›sal özellikleri gen düzenleme mekanizmalar›n›n da farkl›laflmas›SIRA S‹ZDE na neden olmufltur? Tart›fl›n›z.
DÜfiÜNEL‹M Transkripsiyon Düzeyinde Gen Kontrolü

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

Kontrol elementleri operatörler gibi genlere yak›n bulunan regülatör proteinlerin ba¤land›¤› DNA AMAÇLARIMIZ bölgeleridir.

SIRA S‹ZDE

K ‹ T A P
Artt›r›c› elementler, genlerin transkripsiyonunu art›ran ve regülatör proteinlerin T E L E V ‹ Z Yba¤land›¤› ON kontrol elementleridir.

Prokaryotlarda oldu¤u gibi ökaryotik hücrelerde de gen kontrolü büyük oranda S O düzeyinde, R U transkripsiyon regülatör proteinlerin transkripsiyonu uyar›c› veya bask›lay›c› bir etki göstermesiyle olur. ‹lk olarak bakterilerde keflfedilen transkripsiyonal kontrolün iki anahtar eleman› ökaryotlarda da söz konusudur. Bu iki eleman: D‹KKAT • DNA kontrol elementleri ve • Transkripsiyon faktörleridir (TF). SIRA S‹ZDE Kontrol elementleri, operatörler gibi genlere genellikle yak›n bulunan regülatör proteinlerin ba¤land›¤› DNA dizileridir. Say›lar› fazlad›r ve çoklu olarak gen aktivitesiniAMAÇLARIMIZ kontrol ederler. Kontrol elementlerinden biri olan artt›r›c› elementler genellikle genlerden binlerce baz uzakta bulunurlar. Genin yukar›s›nda, afla¤›s›nda ve hatta bazen intronlar içinde bulunabilirler. Artt›r›c› elementler transkripsiyon üzerindeki Ketkilerini, ‹ T A P bir promotör bölgeden binlerce baz çifti uzakta olsalar bile gösterebilirler. Regülatör proteinler olan TF’ler ökaryotik hücrelerde çok say›da bulunur ve iki grupta toplan›r. Birinci grupta, tüm hücrelerde RNA polimeraz›n direk promotora sa¤layan genel TF’ler vard›r. ‹kinci grupta ise farkl› T E L E V ba¤lanmas›n› ‹ZYON hücre tiplerine özgü olan TF’ler vard›r. Özel TF’ler belirli zamanda, belirli hücre-

‹NTERNET

‹NTERNET

8. Ünite - Gen ‹fadesinin Kontrolü

165

lerdeki belirli genlerin kontrol elementlerine ba¤lanarak ilgili genin aktivitesinde etkili olurlar. Asl›nda prokaryotlarda yer alan negatif ya da pozitif düzenlemeyi sa¤layan proteinlerin, ökaryotlardaki karfl›l›¤› trankripsiyon faktörleridir. Ayr›ca baz› genlerin ifadelerini engelleyen bask›lay›c› (represör) faktörler ad› verilen proteinler de tan›mlanm›flt›r. Represörler özgül TF’lerine ba¤lan›r ve gen transkripsiyonunun durmas›na ya da azalmas›na neden olurlar. Transkripsiyon faktörlerin ve represörlerin çok say›da olmas› ve farkl› kombinasyonlarda bir araya gelmeleri, çeflitli kontrol elementlerine ba¤lanarak farkl› genlerin kontrolünü yapabilmelerine olanak sa¤lar. Farkl› gen setlerinin aktivasyonu ya da inaktivasyonu ise farkl› proteinlerin üretimi ve hücre farkl›laflmas› ile sonuçlan›r. fiekil 8.5’de, varsay›lan üç TF’ün farkl› kombinasyonlarda bir araya gelerek nas›l gen aktivasyonunu sa¤layabilece¤i ve ayn› zamanda represörün bunu nas›l engelleyebilece¤i bir flema ile aç›klanmaktad›r. TFA,TFB ve TFC farkl› kombinasyonlarda bir araya gelip DNA üzerinde alt› çeflit kontrol elementine ba¤lanabilir ve ilgili genlerden transkripsiyonu uyarabilir (fiekil 8.5A). TFA’ya özgü olan represörün bulunmas› ise kontrol elementleri 1, 4 ve 5 ile aktivitesi düzenlenen genlerin transkripsiyonunu engelleyecektir (fiekil 8.5B).

Bask›lay›c› (represör) faktörler özgül TF’lerine ba¤lanarak gen transkripsiyonunun durmas›na ya da azalmas›na neden olan proteinlerdir.

fiekil 8.5 Transkripsiyon faktörlerin çeflitli kombinasyonlarda bir araya gelmeleri fakl› DNA kontrol elementleri ile eflleflmelerine neden olur ve gen ifadelerini çeflitlendirir (A). Repressör transkripsiyon faktörün kontrol elementine ba¤lanmas›n› engeller (B).

(

(

DNA’n›n Metilasyonu Gen Aktivasyonunu Engeller
DNA’da yer alan baz› sitozin nükleotitlerine metil grubu eklenerek (metilasyon) 5metil-sitozin’e dönüfltürülür. Metil-sitozinlerin oran› farkl› hücrelerde ve hatta türden türe de¤iflim gösterir. DNA’n›n metillenmesi ise transkripsiyonu engelleyici yönde bir etkiye neden olur. Yani metillenmemifl genler ifade edilirler. Özgül enzimler taraf›ndan genlerden metil gruplar›n›n uzaklaflt›r›lmas› transkripsiyon oran›n› art›r›r. DNA çift ipli¤i üzerinde baz› -CG- ve bunun tamamlay›c›s› olan di¤er iplikteki -GC- çiftine metil gruplar› eklenebilir. Promotorlar -CG- nükleotit çiftleri bak›m›ndan zengin bir bölge içerirler ve buradaki sitozinlerin metillenmesiyle bir promotorun ifllevi bask›lan›r. Sitozinlerin hücreler ya da türlere özgü metillenme örnekleri kuflaklar boyu DNA replikasyonlar›yla korunur. Replikasyon sonucu metilenmifl olan -CG- çiftlerinin yeni ipliklerdeki tamamlay›c› -GC- çiftleri henüz metil grubu içermez. Replikasyondan k›sa bir süre sonra, metiltransferaz enzimi taraf›ndan yeni sentezlenen iplikteki sitozinler tan›n›r ve metil grubu eklenir (fiekil 8.6). Bazen metillenme örne¤i de¤iflikli¤e u¤rayabilir ve sessiz genlerin aktifleflmesine neden olur. Bu durum hücrelerin farkl›laflma mekanizmas›nda önemli bir yer tutar.
DNA’n›n metilasyonu, zincirdeki sitozin bazlar›na metiltransferaz enzimi ile metil grubunun eklenmesidir.

166

Genetik

SIRA S‹ZDE

4

SIRA S‹ZDE DNA’daki sitozinin metillenmesi gen transkripsiyonunu nas›l etkiler? Tart›fl›n›z.
DÜfiÜNEL‹M S O R U

N E L ‹ M8.6 DÜfiÜ fiekil

DNA’daki sitozin S O R U bazlar›n›n metillenme örne¤inin replikasyonlarda D‹KKAT kuflaklar boyu sabit tutulmas›. Bazen metillenme SIRA S‹ZDE örne¤i bozulabilir ve sessiz genlerin aktivasyonu AMAÇLARIMIZ sonucu hücre farkl›laflmas›na neden olur.
K ‹ T A P

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

Kromatin Yap› Gen Aktivasyonunu Etkiler
Kromatin yap› gen ifadesinin düzenlenmesinde büyük öneme sahiptir. Kromatinin yo¤un oldu¤u heterokromatin ya da solenoid yap›daki bölgeler transkripsiyon bak›m›ndan aktif de¤illerdir. Yaln›zca nükleozomlar›n ip gibi dizildi¤i, gevflek olan ökromatin bölgelerde aktif genler bulunur. Gen regülatör zincirlerinin oldu¤u kromatin bölgeleri ise neredeyse nükleozomal yap›lanmay› hiç göstermezler (fiekil 8.7). Kromatini oluflturan nükleozomlar›n yo¤un ve s›k› bir flekilde yap›lanmas›, TF’lerin özgül kontrol elementlerine ba¤lanmas›n› engeller.

8. Ünite - Gen ‹fadesinin Kontrolü

167
fiekil 8.7 Aktif ve inaktif DNA’da kromatin yap›lanmas›.

Nükleozomlarda yer alan histon proteinler pozitif yüklü olmalar› nedeniyle negatif yüklü olan DNA’ya s›k›ca ba¤lan›rlar. Histonlardaki lizin ve arjinin gibi aminoasitlere histon asetiltransferaz enzimi taraf›ndan asetil gruplar›n›n eklenmesi (histon asetilasyonu) ile pozitif yükleri azalt›l›r. Bunun sonucunda histon proteinlerin DNA’ya olan ilgisi azal›r ve yap› gevfler ya da aç›l›r. Yani, asetillenme nükleozom yap›lar›n›n bozulmas›na ve bunun sonucunda da transkripsiyon faktörlerinin düzenleyici DNA moleküllerine rahatça ba¤lanmalar›n› uygun hale getirir. Böylece o bölgedeki ilgili gen aktifleflir. Olay tersine döndü¤ünde, yani asetil gruplar›n›n histon deasetilaz enziminin arac›l›¤› ile histon proteinlerden uzaklaflt›r›lmas› ile nükleozomlar tekrar organize olurlar ve gen sessizleflir. Kas ya da sinir gibi birçok farkl›laflm›fl hücrelerde ve geliflimin farkl› dönemlerindeki hücrelerde, kromatin yap›n›n bu flekildeki organizasyonu genlerin aktivite örne¤ine paralellik gösterir. Di¤er yandan histonlar›n lizin amino asitlerinin metillenmesi de heterokromatin yap›n›n oluflmas›na neden olur. Regülatör proteinlerden transkripsiyonu bask›layan represörler metilasyonu yapan enzimlerle iflbirli¤i yaparken aktivatörler ise asetilasyonu yapan enzimlerle iflbirli¤i yaparlar.

Histon asetilasyonu, histon proteinlerinde lizin ve arjinin aminoasitlerine histon asetiltransferaz enzimi ile asetil grubunun eklenmesidir.

Postranskripsiyon Düzeyinde Gen Kontrolü
Ökaryotik hücrelerde, transkripsiyon sonras› aflamalarda, çeflitli mekanizmalarla bir proteinin olup olmayaca¤› ya da hangi özellikte olaca¤› düzenlenir. En çok düzenleme ifllemlerinin meydana geldi¤i aflamalar; • Öncül-mRNA’lar›n ifllenmesi, • mRNA’n›n sitoplazmaya tafl›nmas›, • Translasyonun bafllat›lmas›, • Translasyon sonunda sentez edilen proteinlerin de¤iflime u¤rat›lmas› aflamalar›d›r. Bir öncül mRNA’n›n sentezlenmesinden sonra yukar›da söz edilen aflamalar›n herhangi birinde meydana gelen farkl› bir ifllem, yap›sal veya ifllevsel olarak farkl› bir protein üretilmesiyle ya da hiç üretilmemesi ile sonuçlanacakt›r. Hücrelerde oluflan bu farkl› protein içerikleri ise çok hücreli organizmalardaki farkl›laflman›n temel nedenidir.

Öncül-mRNA’n›n Farkl› ‹fllenmesi
Öncül-mRNA’lar›n ileri bir düzenlemeye tabi tutulmas› asl›nda genin son ürününün aktivitesine yap›lan ince bir ayard›r. Translasyon iflleminden önce, yeni sentezlenen öncül-mRNA’n›n bir k›sm› hiçbir ifllem görmeden çekirdek içinde parçalanabilir ve bu olay hücreye gen ifadesi için seçicilik özelli¤ini kazand›r›r. Öncül-mRNA’lar›n sitoplazmaya aktar›lmalar›ndan önce, çekirdek içinde ekzonlar›n›n kesilip farkl› kombinasyonlarda eklenmesi, ayn› öncül-mRNA’dan farkl› proteinlerin senteziyle sonuçlan›r (fiekil 8.8). Bu flekilde farkl› protein içeri¤ine sahip hücrelerden farkl› dokular meydana gelir. Örne¤in, troponin ad› verilen bir protein çizgili ve düz kas hücrele-

168

Genetik

rinde farkl› yap›dad›r. Troponin öncül-mRNA’lar›nda çok say›da bulunan ekzonlar, iki farkl› dokuda farkl› kombinasyonlarda kesilip bir araya getirilir. Bunun sonucu olarak da, tek genden transkripte edilen tek öncül-mRNA’dan farkl› iki ifllevsel mRNA ve dolay›s›yla baz› bölgelerinde farkl› olan proteinler üretilmifl olur. Öncül-mRNA’lar ayr›ca 3' ve 5' uçlar›n›n de¤iflimi s›ras›ndada farkl› uzunluklarda kesilip ifllenebilirler. Bunun sonucun da yine farkl› büyüklükte ve aktivitede proteinler üretilmifl olur.
fiekil 8.8 Öncül-mRNA’n›n farkl› dokularda farkl› ifllenmesi.

E1 ‹1

E2

Öncül-mRNA E3 ‹2 ‹3

E4 ‹4

E5

E1

Doku A E3

E4 Doku B

E2

Doku C E3

E6

E = Ekzon ‹ = ‹ntron

E1

E2

E3

E4

E5

Protein Sentezinin Bafllamas›n›n Kontrolü
Bir gen ifadesinin son basama¤›, mRNA’dan proteine çevrim olan translasyondur. Teorik olarak belirli bir hücrede belirli mRNA’lar›n sentezlenmesiyle protein içeriklerinin de art›k belirlenmifl oldu¤u düflünülebilir. Fakat farkl› hücre tiplerinden elde edilen kan›tlar her zaman bu durumun söz konusu olmad›¤›n› göstermektedir. Hücrede, hangi mRNA’lar›n translasyonda kullan›laca¤› kontrol alt›ndad›r. Bunun en güzel örne¤i fertilizasyonda görülür. Yumurta hücresinin sitoplazmas›nda döllenmeden önce çok az seviyede translasyon gerçekleflirken, döllenmeyle birlikte translasyon seviyesinde önemli bir art›fl olur. Bu durum yeni mRNA sentezinin olmas›n› gerektirmeden, var olan mRNA’lar›n translasyona kat›lmas›yla gerçekleflir. Yumurtan›n sitoplazmas›nda bulunan difliye ait mRNA’lar fertilizasyondan önce bir flekilde translasyona u¤rat›lmazlar. Erkek efley hücresinin yumurtay› döllemesiyle birlikte bir tak›m sinyaller var olan mRNA moleküllerinden translasyonu bafllat›r ve zigot geliflmeye bafllar. Translasyonun bafllamas›n›n kontrolünden baflka, sentezlenen birçok protein translasyon sonras› çeflitli kimyasal de¤iflimler geçirerek son ifllevsel flekillerini al›rlar.

8. Ünite - Gen ‹fadesinin Kontrolü

169

Özet
A M A Ç

1

Gen ifadesi ile ilgili kavramlar› tan›mlayabilmek. Canl›lar yaflad›¤› ortama bir cevap olarak, gereksinim duyduklar› molekülleri sentezlemek ve enerji için baz› molekülleri parçalamak üzere çeflitli metabolik reaksiyonlar› yaparlar. Bunlar› yapabilmek için gerekli proteinleri kodlayan genlerin aktivasyonu pozitif ya da negatif yönde kontrol edilir. Prokaryotik hücrelerde, bir metabolik yolda görevli genler genellikle operonlarda birlikte bulunurlar ve regülatör proteinler taraf›ndan bir promotordan kontrol edilirler. Ökaryotik hücrelerde, çok çeflitli transkripsiyon faktörleri DNA’daki kontrol elementlerine ba¤lanarak genlerin aktivitesini kontrol eder. Çok hücreli organizmalardaki hücre farkl›laflmas›n›n temelini gen aktivasyonunun kontrolü oluflturur. Prokaryotik genlerin ifade edilmesinde görülen pozitif ve negatif kontrol mekanizmalar›n› anlatabilmek. Bir operonda yer alan yap›sal genlerin tamam› tek bir mRNA’ya transkribe olur. Transkripsiyon aktivatörlerin operator bölgeye ba¤lanmas›yla pozitif olarak kontrol edilirken, represörlerin ba¤lanmas›yla negatif olarak kontrol edilir. Katabolik yola¤a örnek olan laktoz operonu, aktif bir represör ile negatif olarak kontrol edilen, fakat uyar›c›n›n (laktozun) ba¤lanmas›yla represörün bask›land›¤› ve transkripsiyonun uyar›ld›¤› bir operondur. Anabolik yola¤a örnek olan ve negatif olarak kontrol edilen triptofan operonu, bir korepresörün (triptofan›n) represöre ba¤lanarak onu aktive etmesiyle transkripsiyonun bask›land›¤› bir operondur. Trp operonu, zay›flama ad› verilen ikinci bir mekanizma ile de kontrol edilir. Triptofan›n ortamda olmas›, transkripsiyonun azalt›c› bölgede sonlanmas›na neden olur. Arabinozun enerji kayna¤› olarak parçalanmas›nda görevli proteinlerin bulundu¤u ara operonu ise aktivatörler ile pozitif olarak kontrol edilir.

A M A Ç

3

Ökaryotik genlerin ifade edilmesinde görülen çeflitli seviyelerdeki kontrol mekanizmalar›n› aç›klayabilmek. Ökaryotik hücrelerdeki yüksek organizasyon bir çok seviyede gen regülasyonu mekanizmalar›n› gerektirir. Transkripsiyon seviyesinde en fazla olmak üzere, genlerin proteinlere çevrilmesi aflamalar›n›n her birinde az ya da s›kl›kla gerçekleflen olaylarla proteinlerin olup olmamas› ya da nas›l olaca¤› belirlenir. Özellikle çok say›daki transkripsiyon faktörlerin ve kontrol elementlerinin çok çeflitli kombinasyonlarda bir araya gelerek farkl› gen setlerini aktive etmeleri hücresel farkl›l›¤›n temelini oluflturur. Ökaryotlarda transkripsiyonel düzeyde gen kontrolüne ek olarak DNA metilasyonu, mRNA’n›n ifllenmesi, translasyonun bafllat›lmas› ve translasyon sonras› kontrol mekanizmalar› bulunur.

AM A Ç

2

170

Genetik

Kendimizi S›nayal›m
1. Prokaryotlardaki operon sistemi ile ilgili afla¤›dakilerden hangi ifade yanl›flt›r? a. Operon sistemi prokaryotik hücrelere özgü birgen düzenleme sistemidir. b. Operon sisteminde yer alan yap›sal genler farkl› enzimleri kodlarlar. c. Operondaki yap›sal genler birden fazla mRNA üzerine transkribe edilirler. d. Operon sistemi tek bir promotöre sahiptir. e. Operon gen ürünlerine ihtiyaç duyulmad›¤›nda bloke edilir. 2. Afla¤›dakilerden hangisi lac operonunda RNA polimeraz enziminin ba¤land›¤› bölgedir? a. Operatör b. Regülatör c. Promotör d. Art›r›c› element e. Azalt›c› element 3. Beta-galaktozidaz enziminin fonksiyonu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Hücre d›fl›na madde tafl›mak b. Laktozu glikoz ve galaktoza parçalamak c. Laktoza asetil grubu eklemek d. Hücre zar›n› hidroliz etmek e. Karbonhidratlar› sentezini sa¤lamak 4. Afla¤›daki ifadelerden hangisi ökaryotlarda transkripsiyonu artt›r›c› elementlerin bir özelli¤i de¤ildir? a. Gen bölgesinin hemen sa¤›nda yer al›rlar. b. RNA polimeraz›n ba¤lanmas›n› sa¤larlar. c. Promotore karfl› bir seçicilik göstermezler. d. Yaln›zca promotor ile ayn› DNA üzerinde iken etki gösterirler. e. Artt›r›c› elementlere ürün oluflumundan sorumlu proteinler ba¤lan›r. 5. Afla¤›dakilerden hangisi gen kontrolünde rolü olan bir regülatör protein de¤ildir? a Represör b. Aktivatör c. Transkripsiyon faktör d. Bask›lay›c› protein e. Artt›r›c› element 6. Afla¤›dakilerden hangisi ökaryotlarda histon proteinlerinin asetilasyonu sonucu meydana gelir? a. DNA’n›n s›k› bir flekilde paketlenmesi b. DNA’n›n transkripsiyon için iflaretlenmesi c. Nükleozomlarda DNA’n›n proteinlerle gevflek yap› oluflturmas› d. DNA ve histonlar›n parçalanmas› e. Operonda gen organizasyonunun bozulmas› 7. Afla¤›dakilerden hangisi ökaryotlara özgü bir gen kontrol mekanizmas› de¤ildir? a. Transkripsiyonun kontrolü b. Kromatinin yeniden flekillenmesi c. DNA metilasyonu d. RNA’n›n ifllenmesi e. RNA’dan parça ç›kar›lmas› 8. DNA metilasyonu s›ras›nda genellikle metil grubu eklenen nükleotit afla¤›dakilerden hangisidir? a Alanin b. Metionin c. Sistein d. Sitozin e. Fenilalanin 9. ‹ki farkl› hücre tipinde ayn› öncül-mRNA’n›n sentezlendi¤ini ama bu mRNA’n›n farkl› proteinlere çevrildi¤ini varsay›n›z. Afla¤›dakilerden hangisi bu durumu aç›klay›c› bir ifade de¤ildir? a. mRNA’lar›n farkl› ekzonlar› bir araya getirilmifltir. b. mRNA translasyona u¤ramam›flt›r. c. mRNA’lar›n 3’ucu farkl› bölgesinden kesilmifltir. d mRNA’lar›n 5’ucu farkl› bölgesinden sonland›r›lm›flt›r. e. ‹ntronlar›n hepsi ç›kar›lmam›flt›r. 10. Afla¤›dakilerden hangisi yüksek triptofan seviyesinin trp operonu üzerine olan etkisidir? a. Transkripsiyonun sonlanmas› b. Transkripsiyonun uyar›lmas› c. Transkripsiyonun bafllamas› d. Transkripsiyon h›z›n›n artmas› e. Regülatör proteinin uzaklaflt›r›lmas›

8. Ünite - Gen ‹fadesinin Kontrolü

171

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Prokaryotlarda Gen ‹fadesi nin Kontrolü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Transkripsiyonun Negatif Kontrolü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Laktoz Operonu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ökaryotlarda Gen ‹fadesinin Kontrolü” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Prokaryotlarda Regülatör Proteinlerin Karfl›laflt›rmal› Özeti” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kromatin Yap› Gen Aktivasyonunu Etkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ökaryotlarda Gen ‹fadesinin Düzenlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “DNA’n›n Metilasyonu Gen Aktivasyonunu Engeller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Öncül-mRNA’n›n Farkl› ‹fllenmesi “ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Triptofan Operonu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 mRNA’n›n 5’ ucunda yer alan özelleflmifl lider DNA dizisi meydana getirdi¤i bir gövde-ilmik yap›s›yla RNA polimeraz›n transkripsiyonu azaltmas›na neden olur. Dört özel bölgenin bulundu¤u lider zincir bu bölgeler aras›nda iki farkl› gövde-ilmik yap›s› oluflturabilir. Bunlardan 3-4 bölgeler ars›nda oluflan gövde-ilmik transkripsiyonu sonland›r›r. Ancak bu yap›n›n oluflabilmesi 1. bölgede bulunan triptofan kodonlar› ile yak›ndan ilgilidir. Triptofan varl›¤›nda ribozomlar bu bölgeyi geçerek senteze devam ederler. ‹kinci bölgeyi geçmeleri durumunda ancak 3-4 gövde-ilmik yap› meydana gelebilir. S›ra Sizde 3 Ökaryot DNA’n›n çok az bir bölümü genleri ve bunlara efllik eden düzenleyici bölgeleri bulundurur. Buna ek olarak, ökaryotik hücrelerde çekirde¤in varl›¤›, genomun histon proteinleri arac›l›¤› ile kromozomlar halinde paketlenmesi, genlerin ekson ve intron halinde organize olmas› ve RNA ifllenmesi gibi hücresel ve genetik farkl›l›klar gen ifade düzenlenme mekanizmas›nda da farkl›l›klar›n oluflmas›na neden olur. S›ra Sizde 4 Promotör bölge CG nükleotit çiftlerinden zengin bir bölge içerdi¤i için buradaki sitozinlerin metillenmesi gen kontrolünde oldukça önemlidir. Sitozinlerde metilasyonun oldu¤u genler transkripsiyonel olarak aktif genler de¤illerdir, mRNA sentezleyemezler. Yeni replike olmufl DNA ipli¤indeki CG çiftleri, atasal iplikteki metillenme örne¤ine göre k›sa bir süre sonra, metiltransferaz enzimi taraf›ndan metillenirler. Bazen DNA replikasyonu boyunca metilenmifl bölgeler de¤iflebilir ve bu da sessiz genlerin aktifleflmesine neden olur. Farkl› proteinlerin üretilmesiyle sonuçlanan bu de¤iflim hücre farkl›laflmas›nda önemli bir yer tutar.

2. c 3. b 4. a

5. e

6. c

7. a

8. d

9. b 10. a

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Laktozun E. coli hücresinde metabolize edilmesi için lac operonuna ait yap›sal genlerin uyar›lmas› gerekir. lac operonunda yer alan lacZ geni, laktozu hidroliz eden β−galaktozidaz enzimini, lacY geni, laktozun hücre içine al›nmas›nda görev yapan β−galaktosid permeaz enzimini ve lacA geni, laktoza asetil gruplar› ekleyen β−galaktozid transasetilaz enzimini kodlar. Laktozun varl›¤›nda, aktif represör inaktive edilir ve RNA polimeraz›n promotöre ba¤lanmas› sa¤lan›r. Böylece operondaki yap›sal genler mRNA’ya transkribe olur ve enzimler sentezlenir. Enzimlerin her birinin aktivitesi ile laktoz glikoz ve galaktoza parçalanarak hücrenin di¤er metabolik olaylar› için enerji sa¤lan›r. Di¤er yandan, E. coli’nin büyüme ortam›nda karbon kayna¤› olarak glikoz ve laktozun her ikiside var ise öncellikle glikoz operonu aktive olur ve glikoz tüketilir. Glikozun azalmas› sonucunda ise ancak lac operonu uyar›l›r.

172

Genetik

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Alberts, B., Bray, D., Lewis, J., Raff, M., Roberts, K. ve Watson, J.D. (1989). Molecular Biology of The Cell (2. Bask›). New York: Garland Publishing. Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Cooper, G. M. ve Hausman, R. E. (2006). Hücre: Moleküler Yaklafl›m (3. Bask›). Çev. Ed: Sak›zl›, M. ve Atabey, N. ‹zmir: ‹zmir T›p Kitapevi. Fairbanks, J. D. ve Andersen, R. W. (1999). Genetics. USA: International Thomson Publishing Company. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Günefl, V. H. (2003). Moleküler Hücre Biyolojisi. Eskiflehir: Kaan Kitabevi. Konuko¤lu, D. (2000). Biyokimya. ‹stanbul: Nobel T›p Kitabevi. Murray, K. R., Granner, K. D., Mayes, A. P. ve Rodwell, W. V. (2004). Harper Biyokimya (25. Bask›). Çev. Ed: Dikmen, N. ve Özgünen, T. ‹stanbul: Nobel T›p Kitabevi. Temizkan, G. (1999). Genetik II. Moleküler Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fakültesi Bas›mevi. Turner, P. C., McLennon, A. G., Bates, A. D. ve White, M. R. H. (2004). Moleküler Biyoloji (2. Bask›). Çev. Ed: Konuk, M. Ankara: Nobel Yay›n Da¤›t›m. Y›ld›r›m, A., Bardakç›, F., Karatafl, M. ve Tanyolaç, B. (2007). Moleküler Biyoloji. Ankara: Nobel Yay›n Da¤›t›m.

9
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Mutasyonlar› s›n›fland›rabilecek, Kromozom düzeyinde oluflan genom mutasyonlar›n› anlatabilecek, Gen düzeyinde oluflan mutasyonlar› ve sonuçlar›n› aç›klayabilecek, Mutasyona neden olan etkenleri ve etki mekanizmalar›n› aç›klayabilecek, Hasarl› DNA’n›n onar›lma mekanizmalar›n› anlatabilecek, Canl›larda meydana gelen farkl› rekombinasyon mekanizmalar›n› aç›klayabileceksiniz

Anahtar Kavramlar
• • • • • Mutajen Mutasyon Öploidi Anöploidi Delesyon • • • • • Duplikasyon ‹nversiyon Translokasyon Gen mutasyonlar› Rekombinasyon

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • MUTASYONLARIN SINIFLANDIRILMASI • GENOM MUTASYONLARI • GEN MUTASYONLARI • MUTASYONLARA NEDEN OLAN ETKENLER • DNA ONARIM MEKAN‹ZMALARI • REKOMB‹NASYON ‹LE GENET‹K DE⁄‹fi‹M

Genetik

Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

Genetik De¤iflim Mekanizmalar›
G‹R‹fi
Genetik de¤iflim ya da varyasyon, canl›l›¤›n oluflumundan günümüze kadar geçen süreç içinde, meydana gelen hücresel çeflitlenmenin ve tür zenginli¤inin temelini oluflturur. Çünkü en basit yap›l›dan en geliflmifl organizmaya, tüm hücrelerin DNA’s› varyasyon mekanizmalar› sayesinde yap›, organizasyon, içerik ve ifllev bak›m›ndan de¤iflimlere u¤rayarak çeflitlenmifltir. Genetik yap›da de¤iflimi sa¤layan mekanizmalar mutasyonlar ve rekombinasyonlar olarak iki temel gruba ayr›labilir. Mutasyon bir canl›n›n genetik materyalinde meydana gelen kal›t›labilir de¤iflikliklerdir. Rekombinasyonlar ise genel olarak do¤al hücresel mekanizmalarda meydana gelen, ebeveynlerde olmaktan çok, mayozda krossing-overde oldu¤u gibi, döllerde genlerin yeni organizasyonlarda bir araya gelmesi sonucu olan de¤iflikliklerdir. Günümüzde ayr›ca rekombinant DNA teknolojisi ile laboratuar koflullar›nda rekombinant DNA molekülleri de elde edilmektedir. Varyasyona neden olan bu iki de¤iflim olay›, mutasyonlar ve rekombinasyonlar do¤ada kendili¤inden meydana gelebildi¤i gibi laboratuar ortamlar›nda çeflitli faktörlerin etkisiyle de uyar›labilirler. Bu ünitede, sözü edilen bu varyasyon mekanizmalar› s›ras›yla incelenecektir.

MUTASYONLARIN SINIFLANDIRILMASI
Mutasyon, canl›lar›n genomunda meydana gelen say›sal, yap›sal ve ifllevsel olan kal›t›labilir de¤iflikliklerdir. Kromozom ya da gen seviyesinde oluflan bu de¤ifliklikler organizma üzerinde olumlu ya da olumsuz yönde bir etki yaratabilir. Bir canl›n›n çevreye uyumunda ona yararl› olan mutasyonlar bugüne kadar kal›t›mla kuflaktan kufla¤a aktar›lm›fl olanlard›r. Mutasyona neden olan kimyasal ya da fiziksel faktörler mutajen, bunun sonucunda de¤iflikli¤i tafl›yan bir organizma ise mutant olarak adland›r›l›r. Mutasyonlar çeflitli flekillerde s›n›fland›r›l›rlar. En genifl anlamda, meydana gelifl flekillerine göre iki gruba ayr›l›r: • Kendili¤inden oluflan mutasyonlar (spontan): ‹nsan etkisi olmadan do¤adaki bütün organizmalarda olabilen mutasyonlard›r. • Uyar›lm›fl mutasyonlar: ‹nsan etkisiyle çeflitli kimyasal ya da fiziksel mutajenlere maruz b›rak›lan hayvan ya da bitkilerde meydana gelen mutasyonlard›r.

Mutasyon, canl›lar›n genomunda meydana gelen say›sal, yap›sal ve ifllevsel olan kal›t›labilir de¤iflikliklere denir. Mutajen, mutasyona neden olan kimyasal ya da fiziksel faktörlere, mutant ise genomu de¤iflikli¤e u¤ram›fl olan bir organizmaya denir.

176

Genetik

Mutasyonlar›n bir baflka s›n›fland›r›lmas› meydana geldikleri yerlere ve mekanizmalara göre yap›l›r. Buna göre genel olarak iki grupta incelenir: • Genom mutasyonlar› (Kromozom mutasyonlar›): - Kromozom say›s›nda meydana gelen de¤iflimler ve - Kromozom yap›s›nda meydana gelen de¤iflimlerdir. • Gen mutasyonlar›: Genlerin bazlar›nda meydana gelen de¤iflmelerdir. - Transisyon - Transversiyon ve - Çerçeve kaymas› mutasyonlar› fleklinde meydana gelir.

GENOM MUTASYONLARI
Genom mutasyonlar›, kromozomlar›n say›s›nda ve yap›s›nda meydana gelen de¤iflikliklerdir.

Genom mutasyonlar›, ökaryotik hücrelerde bulunan çok say›daki do¤rusal kromozomlar›n say›s›nda ve yap›s›nda meydana gelen de¤iflikliklerdir ve kromozom mutasyonlar› olarak da adland›r›l›r. fiimdi ökaryotik hücrelerin do¤rusal kromozomlar›nda gözlenen tüm mutasyon tiplerini, her birinin nas›l meydana geldi¤ini ve organizmalar› nas›l etkilediklerini k›saca aç›klayal›m.

Kromozom Say›s›nda Meydana Gelen Mutasyonlar
Ökaryotik organizmalar›n kromozom say›s›nda meydana gelen mutasyonlar iki grupta toplan›r: 1. Öploidi: Kromozom tak›m say›s›nda de¤iflmeler meydana getiren mutasyonlard›r ve çeflitleri flu flekilde s›n›fland›r›l›r: a. Monoploidi b. Poliploidi i. Otopoliploidi ii. Allopoliploidi iii. Endopoliploidi 2. Anöploidi: Kromozomlardan birinin say›s›nda meydana gelen mutasyonlard›r ve çeflitleri; a. Monozomi ve b. Trizomidir.

Öploidi, kromozom tak›m say›s›nda meydana gelen mutasyonlara denir. Anöploidi, kromozomlardan bir ya da birkaç›n›n say›s›nda meydana gelen mutasyonlara denir.

Öploidi
Monoploidi, kromozomlar›n tak›m say›s›n›n azalmas› sonucu meydana gelen öploidi tipi mutasyondur. Poliploidi, kromozomlar›n tak›m say›s›n›n artmas› sonucu meydana gelen öploidi tipi mutasyondur.

Diploit canl›larda, kromozomlar›n vücut hücrelerinde iki (2n), efley hücrelerinde ise bir tak›m (n) olarak bulundu¤unu biliyoruz. Öploidi, kromozomlar›n tak›m say›s›n›n katlar› oran›nda azalma ya da artma gösterdi¤i mutasyonlar›n genel ad›d›r. E¤er kromozomlar›n tak›m say›s›nda azalma oluyorsa monoploidi, artma oluyorsa poliploidi olarak adland›r›l›r. Monoploidiye baz› bitki ve hayvan türlerinde diploit bireylerin yan› s›ra kromozom tak›m say›s› yar›ya inmifl haploit bireylerin bulunmas›yla rastlan›r. Ar›larda diflilerin diploit (2n = 32), erkek bireylerin ise haploit (n = 16) say›da yani bir kromozom tak›m›na sahip olmas› bir monoploidi örne¤idir. Monoploit bireyler tamamen diploitlere benzerler fakat vücut yap›lar› daha küçüktür. Her bir özellik bak›m›ndan tek bir gene sahip olduklar› için (hemizigot), resesif genleri de fenotipte ifade edilir. Normal bir gamet oluflturabilmeleri için, kromozomlar›n mayoz I’de ayr›lmamas› gerekir. Bitkilerin melezlenmemesinde monoploidlerin elde edilmesi faydal›d›r. Çünkü haploit kromozom say›s›n›n iki kat›na ç›kar›lmas›yla tamamen bir homozigot direk olarak elde edilebilir.

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

177

Poliploidi, hücre bölünmeleri s›ras›nda, sitoplazma bölünmesinin gerçekleflmedi¤i durumlarda, replike olmufl kromozomlar›n bir çekirdek içinde iki tak›m halinde kalmas›yla olur. Hücrelerinde kromozom tak›m say›s› artm›fl olan organizmalara poliploit ad› verilir. Poliploitlerin adland›r›lmas› içerdikleri kromozom tak›m› say›s›na göre, triploit (3n), tetraploit (4n) ve pentaploit (5n) vb. flekilde yap›l›r. Poliploidi bitki türlerinde oldukça yayg›n iken, hayvanlarda kertenkele, amfibi ve bal›k gibi s›n›rl› say›daki baz› türlerde görülür. Bitkilerdeki poliploidi durumunun bir k›sm› do¤al olarak gerçekleflirken, büyük bir bölümü zirai çal›flmalarla yapay olarak meydana getirilir. Poliploidi iki farkl› flekilde meydana gelebilir; • Otopoliploidi: Ayn› türe ait kromozomlar›n tak›m say›s› art›fllar› ile bir tür içinde görülen kromozom say›s› de¤iflimleridir. Diploit (AA) bir türün triploit (AAA), tetraploit (AAAA) ve daha fazla say›da poliploit formlar› oluflabilir. Mayoz bölünme s›ras›nda kromozom ayr›lmas› gerçekleflmeyen 2n kromozoma sahip bir gamet, normal bir gametle birleflti¤inde triploit bireyler ortaya ç›kabilir. Ya da deneysel olarak 2n say›da kromozom içeren iki efley hücresi birlefltirilerek tetraploit bitkiler elde edilebilir. Otopoliploit yap›daki bitkiler, diploit olanlara göre daha iridir. Özellikle çiçek ve meyvelerin daha büyük olmas› onlar›n ticari önemini ve tar›msal üretimini artt›r›r. Örne¤in, baz› patates, elma, muz ve karpuz türleri triploit özellikte iken baz› bu¤day, çavdar, yonca, f›st›k ve karpuz türleri tetraploit yap›da olup daha yüksek bir ekonomik de¤ere sahiptir. • Allopoliploidi: Birbirine çok yak›n olan iki farkl› türün melezlemesi (AA x BB) ile elde edilen kromozom tak›m say›s› art›fllar›na denir (AB, AABB, AAABBB). Allopoliploit bitkiler do¤al ya da deneysel olarak meydana getirilebilir. Birbirine yak›n türden iki haploit gametin birleflmesiyle oluflan yeni bireyler, kromozomlar› aras›nda bir benzerlik olmad›¤› için üretken de¤ildir. E¤er bu bitki, kromozom say›s›n› iki kat›na ç›kar›rsa, yani efley ana hücrelerinde bir poliploidi durumu oluflursa dengeli gametler üretip üreme özelli¤i kazanabilir. Örne¤in; tütün ve patates, iki yak›n türün melezlenip, poliploidi ile üretken hale getirilmesiyle oluflmufl tetraploit bitkilerdendir. Ayr›ca, bu¤day ve pirinç gibi birbirine çok yak›n olmayan türler aras›nda yap›lan allopoliploidi çal›flmas›yla hem bu¤day›n hem de pirincin özelli¤ini tafl›yan verimli bir bitki türü elde edilmifltir.

Otopoliploidi, ayn› türe ait kromozomlar›n tak›m say›s› art›fllar› ile bir tür içinde görülen kromozom say›s› de¤iflimleridir.

Allopoliploidi, birbirine çok yak›n olan iki farkl› türün melezlemesi ile elde edilen kromozom tak›m say›s› art›fllar›na denir.

Anöploidi
Anöploidi, hücre bölünmesi s›ras›nda, kromozomlar›n ayr›lmas›nda meydana gelen hatalar nedeniyle, normal kromozom setinde bir ya da birkaç kromozomun eksilmesi ya da artmas› durumudur. Bu süreçte; kardefl kromatitlerin sentrozomdan ayr›lamamas› ya da ayr›lan kromatitlerin i¤ iplikleriyle ba¤lant›lar›n›n aksamas› sonucu yavru hücreye ulaflamamas› anöploidiye neden olabilir. Genel olarak bu durum anafazda geri kalma olarak ifade edilir. Böylece, homolog kromozomlar›n düzensiz ve eflit olmayan paylafl›m› sonucunda, hücre çekirdeklerinden biri normalden çok, di¤eri de az say›da kromozoma sahip olur. Kromozom say›s›na göre anöploidi tipleri; • Monozomi: (2n - 1) homolog kromozom çiftinden bir kromozomun eksik olmas›, • Nullizomi: (2n - 2) homolog kromozom çiftinden her iki kromozomun eksik olmas›,

178

Genetik

• Trizomi: (2n + 1) bir kromozomdan iki yerine üç tane olmas›, • Tetrazomi: (2n + 2) bir kromozomdan iki yerine dört tane olmas› durumu fleklinde ortaya ç›kar. Anöplodinin bütün formlar› mayoz sonras› ciddi sonuçlar do¤urur ve hayvanlarda ço¤u kez ölümcüldür. Memelilerde ölü do¤umlar›n en önemli nedenlerinden biri anöploididir. Bunun yan› s›ra, baz› hastal›k tablolar› ile karakterize edilen anöploidi durumlar› da vard›r. ‹nsanlarda, XO durumu gonozomal monozomik olup bu kad›nlar Turner sendromuna sahiptirler. Buna karfl›n insanlarda, otozomal monozomi do¤um vakas› hiç rapor edilmemifltir. fiüphesiz ki, bu tip kromozoma sahip zigotlar oluflmakta, ancak hiçbiri embriyonik ve fetal geliflimini tamamlayamamaktad›r. Görüldü¤ü gibi, insanlar da dahil hayvanlar›n tümünde otozomal monozomi ölümcül etki gösterir. Buna karfl›n, m›s›r, tütün, çuha çiçe¤i gibi baz› bitkilerde görülen monozomi olaylar› ölümcül olmay›p, yaln›zca yaflama gücünü zay›flat›r. Trizomi durumu da otozomal veya gonozomal olabilir. Bu tip anomalileri tafl›yan insanlar fiziksel olarak baz› özellikler gösterirler ve ço¤unlukla da normal bir yaflam sürerler. ‹nsanda gonozomal trizomik olarak, • Kad›nlara (XXX) ve • Erkeklere (XXY, Klinefelter sendromu ve XYY) rastlanabilir. Di¤er yandan çeflitli otozomal trizomi olgular› da bilinmektedir. En çok bilinen otozomal trizomiler; • 21. Kromozom trizomisi (Down sendromu ya da Mongolizm), • 13. Kromozom trizomisi (Patau sendromu) ve • 18. Kromozom trizomisi (Edward sendromu)’dir. Fetal ölümlere sebep olan anöploid anomalinin yar›s›n› otozomal trizomi olgular› oluflturur. Bunlar içinden yaln›zca Down sendromlu bireyler yetiflkinlik ça¤›na gelebilmektedir. ‹nsanda say›sal kromozom anomalisi sonucu oluflan sendromlar incelendi¤inde, anne yafl› ile birlikte trizomik çocuk do¤urma riskinin artt›¤› saptanm›flt›r. Yafl› ilerlemifl annelerde hücre bölünmesindeki yetersizlikten dolay›, gametlerde kromozomlar›n ayr›lamama durumu daha s›k gerçekleflir. Bitkilerdeki trizomik bireyler, fenotipik baz› farklar göstermek suretiyle, normal yaflamlar›n› sürdürebilirler. Örne¤in, boru çiçe¤i bitkisinde 12 kromozomdan her biri ayr› trizomi göstermekte ve buna ba¤l› olarak da on iki çeflit meyve kapsülü ortaya ç›kmaktad›r.

Kromozom Yap›s›nda Meydana Gelen Mutasyonlar
Kromozom aberasyonlar›, kromozomlar›n yap›s›nda meydana gelen bozulma ya da de¤iflikliklere denir.

Kromozom aberasyonlar› olarak da isimlendirilen kromozomlardaki yap›sal de¤ifliklikler, kromatit kollar›nda meydana gelen k›r›lmalardan kaynaklan›r. K›r›lman›n olufltu¤u yere, k›r›lma tipine, say›s›na ve k›r›lan parçalar›n tekrar birleflme özelli¤ine göre, çok çeflitli kromozom mutasyonlar› meydana gelebilir. Kromozomlar nadiren kendili¤inden k›r›labildi¤i gibi genellikle mutajenlerin etkisiyle k›r›l›rlar. Kromozomun yap›s›nda meydana gelen mutasyonlar efley hücrelerinde meydana gelmiflse kal›t›mla yavrulara aktar›l›r. Kromozomlarda meydana gelen yap›sal mutasyonlar genel olarak dört temel gruba ayr›l›r. Bunlar: 1. Delesyon, 2. ‹nversiyon, 3. Duplikasyon ve 4. Translokasyondur.

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

179
Delesyon, kromozomdan parça kopmas› ve genetik madde kayb›yla sonuçlanan mutasyonona denir. Terminal delesyon, bir kromozomun uç k›sm›ndan kopma, interkalar delesyon kromozom içindeki bir bölgeden kopma olmas› durumudur.

Delesyon, bir kromozomdan parça kopmas› ve bunun sonucu genetik madde kayb› olan bir mutasyon tipidir. Kopma kromozomun uç k›sm›nda meydana gelirse terminal delesyon, kromozom içindeki bir bölgede oluflursa interkalar delesyon olarak adland›r›l›r (fiekil 9.1). ‹nterkalar delesyonda kromatitler k›r›lan bölgelerden tekrar birleflirler. Her iki delesyon tipinde de kopan parça mitozda kayboldu¤u için genetik madde kayb› söz konusudur. Delesyonlar, gen bölgelerinde meydana gelirlerse tolere edilemezler ve ölüme neden olabilirler. Örne¤in, insanda, 5. kromozomun küçük bir k›sm›n›n eksik olmas› durumunda cri-du-chat sendromu denilen bir hastal›k ortaya ç›kar.

fiekil 9.1 Kromozomlarda meydana gelen delesyon tipleri.

‹nversiyon, kromozomun katlan›p k›vr›lma yapt›¤› bir bölgeden k›r›larak, ayn› bölgeye ters flekilde tekrar ba¤lanmas› ile oluflan mutasyon tipidir. ‹nversiyon iki flekilde gerçekleflebilir (fiekil 9.2). Kromozomun sentromer içermeyen bölgesinde inversiyon olabilir ve buna parasentrik inversiyon denir. Kromozomun sentromeri içeren bölgesi 180° dönüfl yaparak ayn› bölgeye yeniden yerleflebilir ve bu durumuna perisentrik inversiyon denir. Perisentrik inversiyon sonucunda kromozomun morfolojisi de¤iflebilir ama genetik bilgi kayb› olmaz. Di¤er yandan, mayoz bölünme s›ras›nda, inversiyon tafl›yan kromatitle, tafl›mayan homolo¤u aras›nda krossing-over gerçekleflemedi¤i için kromozomal bir dengesizlik ortaya ç›kar. Bu dengesizli¤i içeren gametin döllenmesiyle geliflimini tamamlayamayan embriyolar oluflur. Duplikasyon, genetik maddenin herhangi bir k›sm›n›n, genomda birden fazla say›da bulunmas› ile meydana gelen mutasyon tipidir. DNA replikasyonu ya da krossing-over s›ras›nda homolog kromozomlar›n eflleflmesindeki çeflitli hatalardan meydana gelebilir. Duplikasyon sonucunda, ayn› DNA molekülü üzerinde, bir ya da daha fazla genin birden fazla kopyas› bulunur (fiekil 9.3). Kopya genlerin uzun bir süreç içinde geçirdikleri mutasyonlar ile yeni özellikteki genler oluflabilir ve bu durum da genetik çeflitlili¤e neden olabilir. Baz› genlerin fazla say›daki kopyalar›ndan daha çok protein üretilmesi ise insanlarda hastal›kla sonuçlanabilir. Translokasyon, homolog olmayan kromozomlar aras›nda parça de¤iflimi sonucu oluflan mutasyon tipidir. Translokasyon farkl› flekillerde meydana gelebilir (fiekil 9.4).

‹nversiyon, kromozomun katlan›p k›vr›lma yapt›¤› bir bölgeden k›r›larak ayn› bölgeye ters flekilde tekrar ba¤lanmas› ile oluflan mutasyondur. Parasentrik inversiyon sentromer içermeyen bölgede, perisentrik inversiyon ise sentromer içeren bölgede meydana gelen mutasyonlard›r. Duplikasyon, genetik maddenin herhangi bir k›sm›n›n, genomda birden fazla say›da bulunmas› ile meydana gelen mutasyona denir. Translokasyon, homolog olmayan kromozomlar aras›nda parça de¤iflimi sonucu oluflan mutasyona denir. Asentrik fragment, translokasyon sonucu oluflan sentromeri bulunmayan bir kromozom parças›, disentrik kromozom ise oluflan iki sentromerli bir kromozomdur.

180
fiekil 9.2

Genetik

‹nversiyon ile kromozom yap›s›n›n de¤iflmesi.

• Basit translokasyon: kromozomlardan birinde tek noktada kopma olur ve kopan parça baflka bir kromozomun ucuna eklenir. • ‹nterkalar translokasyon: Kromozomlardan birinde iki noktadan kopma ile ara bölgeden kopan parça baflka bir kromozomun ara bölgesine eklenir. • Karfl›l›kl› (Resiprokal) translokasyon: ‹ki kromozom aras›nda karfl›l›kl› parça de¤ifliminin oldu¤u bir durumdur. Resiprokal translokasyonun genetik sonuçlar› inversiyon sonucuna benzer. Kromozomlar aras›ndaki translokasyonlar s›ras›nda, kopan ve ba¤lanan parçalardan biri sentromer bölgesini içerebilir. Bu durumda, sentromeri bulunmayan bir asentrik fragment ile iki sentromeri olan bir disentrik kromozom oluflur. Bu yap› hücre bölünmeleri s›ras›nda hataya neden olur ve kromozomlar yavru hücrelere aktar›lamaz. Translokasyon ile k›r›lma bölgesinde bulunan bir gen kaybedilebilir ya da ifadesi de¤iflebilir. Yap›lan araflt›rmalar sonucunda, insanlarda baz› kanser türleri de dahil pek çok hastal›k olgusunda translokasyonlar sonucu genlerin farkl› aktiviteye sahip proteinler ifade etti¤i saptanm›flt›r. Gen bölgesi d›fl›nda meydana gelen translokasyonlarda ise genetik materyalin düzeninin de¤iflmesi sonucu, hücre bölünmesi s›ras›nda homolog kromozomlar›n eflleflmesi sorun yaratabilir.

fiekil 9.3 Duplikasyon ile kromozom yap›s›n›n de¤iflmesi

SIRA S‹ZDE

1

Genlerin konumunu de¤ifltirerek pozisyon etkisi yaratan genetik de¤iflimler neden mutasSIRA S‹ZDE yon olarak nitelendirilir?
DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

181
fiekil 9.4 Translokasyon tipleri. (A) Basit translokasyon, (B) ‹nterkalar translokasyon ve (C) Karfl›l›kl› translokasyon.

182

Genetik

Gen mutasyonu ya da nokta mutasyonu, bir genin yap›s›nda meydana gelen de¤iflmelerdir. Transisyon, gen bölgesindeki bir pürin baz›n›n di¤er bir pürin baz› ile ya da bir pirimidin baz›n›n di¤er bir pirimidin baz› ile yer de¤ifltirmesi ile oluflan mutasyondur. Transversiyon, gen bölgesindeki bir pürin baz›n›n bir pirimidin baz› ile ya da bir pirimidin baz›n›n pürin ile yer de¤ifltirmesi ile oluflan mutasyon tipidir.

Çerçeve kaymas›, gen bölgesine bir veya birkaç baz çiftinin eklenmesi ya da ç›kmas› ile meydana gelen mutasyon fleklidir.

Genomdaki genlerin say›s›nda ve lokuslar›nda de¤ifliklik olmaks›z›n, yap›s›nda meydana gelen de¤iflmelere gen mutasyonu ya da nokta mutasyonu ad› verilir. Gen mutasyonlar› temel olarak üç flekilde meydana gelir: • Transisyon: Gen bölgesindeki bir pürin baz›n›n di¤er bir pürin baz› (A → G ya da G→A), bir pirimidin baz›n›n di¤er bir pirimidin baz› (C → T ya da T → C) ile yer de¤ifltirmesi sonucu ortaya ç›kan mutasyondur. Hücre döngüsünün herhangi bir safhas›nda meydana gelebilir. Örne¤in, bazlar›n yanl›fl eflleflme hatalar› ard›ndan gerçekleflen DNA replikasyonu sonras›nda, (fiekil 9.5) A:T baz çiftinin bulunmas› gereken noktada G:C baz çifti, G:C baz çiftinin bulunmas› gereken noktada da A:T baz çifti yer al›r. • Transversiyon: Gen bölgesindeki bir pürin baz›n›n bir pirimidin baz› ile (A ya da G → T ya da C), bir pirimidin baz›n›n pürin ile (T ya da C → A ya da G) yer de¤ifltirmesi fleklindeki gerçekleflen mutasyondur. Transversiyon DNA molekülünün replikasyonu s›ras›nda meydana gelir ve replikasyon sonras›nda, de¤iflen DNA ipli¤inde, A:T baz çiftinin yerini T:A ya da C:G baz çiftleri, G:C baz çifti yerini ise C:G ya da T:A baz çiftleri alm›fl olur. • Çerçeve kaymas›: Genlerin ço¤unlukla s›k tekrar eden baz dizilerinin bulundu¤u bölgelerinde, bir veya birkaç baz çiftinin eklenmesi ya da ç›kmas› ile meydana gelen mutasyonlard›r. Bu tip bir mutasyon, DNA’da baz çifti de¤iflikli¤inin oldu¤u yerden itibaren kodonlarda bir ya da birkaç nükleotitlik kaymaya neden olur. Bunun sonucunda kodlanan protein amino asit s›ras› de¤iflir ve farkl› iflleve sahip protein üretilebilir. Transisyon ve transversiyon ile oluflan baz çifti de¤iflimi, genellikle tek bir kodonun de¤iflimine yol açar. Kodonun de¤iflmesi, nadiren de olsa ona karfl›l›k gelen aminoasiti de¤ifltirmeyebilir. Çünkü baz› aminoasitler birden fazla kodon taraf›ndan belirlenirler. Baz de¤iflikli¤inin aminoasit de¤iflimine yol açmad›¤› böyle bir durumda oluflan gen ürünü de¤iflmez (sessiz mutasyon). Buna karfl›n, genellikle bir baz de¤iflimi mutasyonu, aminoasit de¤iflikli¤i nedeniyle, genin ürününde az da olsa bir yap› bozuklu¤una yol açabilir (yanl›fl anlaml› mutasyon). Örne¤in, kandaki hemoglobin proteinini kodlayan gendeki bir baz de¤iflikli¤i (A→T), polipeptit zincirine glutamin yerine valin aminoasidinin gelmesiyle sonuçlan›r. Bu de¤ifliklikte, betaA proteini yerine betaS proteini üretilmesine ve sonuç olarak insanda önemli bir hastal›k olan orak hücre anemisine neden olur (fiekil 9.5). Di¤er yandan bir baz de¤iflimi mutasyonu ifllevsiz bir gen ürünü oluflumuna da (anlams›z mutasyon) neden olabilir. Çerçeve kaymas› mutasyonu, gendeki kodon diziliminin de¤iflmesi ile sonuçland›¤›ndan kodlanan proteindeki aminoasitlerin s›ras›n›n de¤iflmesine neden olur. Böylelikle genin kodlayaca¤› polipeptit zincirinden çok farkl› ve ifllevsel olmayan mutant bir protein molekülü sentezlenebilir. Bu nedenle çerçeve kaymas› tipindeki de¤iflimler anlams›z mutasyonlard›r.

GEN MUTASYONLARI

fiekil 9.5 Yanl›fl anlaml› mutasyon. Adeninin timine de¤iflimi sonucu beta-globin geninde meydana gelen mutasyon proteinin yap›s›n› de¤ifltirir ve orak hücre anemisi hastal›¤›na neden olur.

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

183

Sözü edilen tüm mutasyon tiplerinin kal›tsal olabilmesi için, her birinin ya efley ana hücrelerinde ya da gamet oluflumu s›ras›nda meydana gelmesi ve zigota tafl›nmas› gerekir. Mutasyonu tafl›yan zigot, sahip oldu¤u mutasyonun özelli¤ine ba¤l› olarak, ya geliflimini tamamlayamay›p ölecek ya da kal›tsal bir hastal›kla yaflamak zorunda olacakt›r. Somatik hücrelerde oluflan mutasyonlar ise sadece mutasyonu tafl›yan bireyin belli bir hücre grubunu etkiler ve bu hücrelerin ifllevlerinde bozulmalar meydana getirebilir.

MUTASYONLARA NEDEN OLAN ETKENLER
Mutasyonlar›n çok az bir k›sm› hücresel faaliyetler s›ras›nda ya da do¤al çevresel faktörlerin etkisiyle kendili¤inden oluflabilir (spontan mutasyonlar). Spontan mutasyonlar genellikle; • DNA replikasyonu s›ras›nda oluflan hatalardan, • Hücre içinde üretilen serbest radikallerin oksidatif hasar›ndan, • Genom içinde yer de¤ifltirebilen genetik elementlerin (transpozonlar) hareketlerinden ve • Do¤adaki radyasyon gibi baz› koflullar›n etkisiyle meydana gelir. Mutasyonlar›n çok önemli bir bölümü de, insan›n dominant etkisi sonucu oluflan baz› çevresel faktörler (mutajenler) taraf›ndan meydana getirilen uyar›lm›fl (indüklenen) mutasyonlard›r. Mutajenler temel olarak fiziksel ve kimyasal faktörler olarak iki grupta toplan›r.

‹yonlaflt›r›c› ›fl›n, günefl ›fl›¤›n›n, radyoaktif maddelerin veya nükleer reaksiyonlar›n ortaya ç›kard›¤› ve içinden geçti¤i maddenin moleküllerini iyonize eden yüksek enerjili radyasyona denir.

Fiziksel Mutajenler
Yüksek enerjili ›fl›nlar (radyasyon), iyonlaflt›ran ve iyonlaflt›rmayan olmak üzere iki gruba ayr›l›r. Yüksek enerjili ›fl›nlar›n canl›larda baflta kanser olmak üzere birçok sa¤l›k sorununa neden oldu¤u kan›tlanm›flt›r. Sözkonusu yüksek enerjili ›fl›nlardan özellikle iyonlaflt›r›c› olanlar›n, son derece güçlü mutajenik etkilerinin de oldu¤u anlafl›lm›flt›r.

‹yonlaflt›r›c› Radyasyon
‹yonize edici ›fl›nlar (x-›fl›nlar›; γ-›fl›nlar›, α-›fl›nlar›, β-›fl›nlar› ve kozmik-›fl›nlar) yüksek enerjili ve k›sa dalga boyludur. Canl› dokulara nüfuz etme yetenekleri oldu¤undan t›bbi teflhiste de kullan›l›rlar. Bu ›fl›nlar nüfuz ettikleri hücrelerde pozitif yüklü moleküllerden elektron sal›n›m›na yol açarlar. Bu olay DNA molekülünü oluflturan atomlar›n reaktifli¤ini art›rd›¤› için mutajenik etkinin temelini oluflturur. ‹yonize radyasyonun mutajenik etkisi, radyasyonun dozuna, hücrenin hayat döngüsünde bulundu¤u evreye, oksijen bas›nc› ve ›s›ya ba¤l› olarak de¤iflebilir. ‹yonize radyasyon; • Pirimidin bazlar› aras›nda dimer oluflumuna neden olabilir. Dimerleflme tek iplik üzerinde olabildi¤i gibi, karfl›l›kl› ipliklerde bulunan pürin ya da pirimidin bazlar› aras›nda da meydana gelebilir. • Bazlar›n halka yap›lar›n›n bozulmas›na neden olabilir. Yap›s› bozulan bir baz, karfl›s›na gelen di¤er bir bazla ba¤ oluflturamad›¤› için iplik ya da kromozom k›r›lmas›na yol açar.

‹yonlaflt›rmayan Radyasyon
Güneflten gelen mor ötesi (ultraviyole) ›fl›nlar› ise, iyonize etmeyici yüksek enerjili ›fl›nlar›n bafl›nda gelir. UV ›fl›nlar›, televizyon, telsiz, telefon, mikrodalga f›r›n, radyoaktif at›klar, nüklear silahlar ve santraller gibi günlük yaflant›m›za girmifl çok

184

Genetik

SIRA S‹ZDE

say›da kaynaklar taraf›ndan yay›lan radyasyon tipidir. ‹yonize olmayan radyasyonun en önemli kayna¤› olan UV ›fl›nlar› düflük enerjili olup, yüksek bitki ve hayvanlarda sadece yüzeysel hücre tabakas›na nüfuz eder. UV ›fl›nlar›, çarpt›¤› atomlara enerji vermesi ve elektronlar› yüksek enerji seviyelerine ç›karmas› sonucu mutasyonlara neden olur. Pürin ve pirimidin bazlar› UV ›fl›¤›n› emerek reaktif duruma geçebilirler. UV ›fl›¤› tek hücreli organizmalar için potansiyel bir mutajendir. UV’nin DNA taraf›ndan emilimi sonucunda ya pirimidin hidratlar ya da pirimidin dimerleri oluflur. Dimerler DNA çift sarmal›n› ve dolay›s›yla DNA replikasyonunu bozar.
SIRA S‹ZDE

Kimyasal Mutajenler
DÜfiÜNEL‹M S O R U

Endüstri, kozmetik, D Ü fi Ü N E L ‹ M g›da, sa¤l›k ve çevre gibi yaflam›n her alan›nda kullan›lan çok farkl› yap›lardaki kimyasal bileflikler günümüzdeki genetik hasar›n artmas›nda en etkili faktörlerdir. Bunlar içinde, genotoksik etkisi saptanm›fl gruplar olan baz anaS O R U lo¤u, alkilleyici ve di¤er baz› kimyasallar bulunur. Genotoksik ifadesi, D ‹ K K A Tgenler üzerine etkisi sonucu zehirli olan faktörler ya da mutajenler için kullan›l›r.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

DNA Baz Analo¤u Mutajenler
Baz analo¤u mutajenler normal bazlara benzeyen kimyasallard›r ve DNA replikasyon sistemini kand›r›rlar. Farkl› iki bazla eflleflebilirler ve bundan dolay› mutasyonAMAÇLARIMIZ lara neden olurlar. Mutasyon replikasyon s›ras›nda diziye kat›lan deoksiribonükleotitlerin baz analo¤u olmas›ndan kaynaklan›r. DNA replikasyonu s›ras›nda, bazlara yap› olarak K ‹ uygun T A P substratlar onlar›n yerine replikasyona kat›l›rlar. Baz analoglar› olarak adland›r›lan bu bileflikler deneysel olarak DNA hasar›n›n ve bu hasar›n yaratt›¤› hücresel cevab›n belirlenmesi çal›flmalar›nda yayg›n olarak kullan›l›r. En yayg›n olarak çal›fl›lan baz analoglar› aras›nda halojenlenmifl 5-bromourasil, 5-fluTELEV‹ZYON orourasil ve 5-iyodourasil gibi urasil türevleri yer almaktad›r. Bunlar›n tümü timin analo¤u olup, DNA replikasyonuna kat›ld›klar› zaman timinin yerini al›rlar ve Guanin ile eflleflirler. Ayn› flekilde adenin analo¤u 2-aminopürin de mutajenik özelli¤e sahiptir. ‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Alkilleyici Kimyasallar
Alkilleyici ajanlar elektrofilik bileflikler olup negatif yüklü DNA’ya alkil grubu eklerler. Fosfodiester ba¤lar›ndaki oksijenin alkilasyonu fosfotriesterlerin oluflumu ile sonuçlan›r. Di¤er yandan, alkillenme ile de¤iflime u¤rayan bazlarda fleker ba¤lar› zay›flar. Böylece ba¤lardaki zay›flamalar sonucu bazlarda kopmalar olur. Bu kimyasallar›n anlafl›laca¤› gibi etkileri için DNA sentezine gerek yoktur ama neden olduklar› de¤ifliklikler DNA sentezi ile sabit k›l›n›r. Alkilleyici kimyasallara örnek olarak hardal gaz›, etil metano-sülfonat (EMS), metil metano-sülfonat (MMS), metil ya da etil-nitrosamin, nitrosoguanidin (NG) gibi içinde karsinojenli¤i kan›tlanm›fl ya da flüpheli olan çok say›da kimyasal çeflidi verilebilir.

Di¤er Kimyasal Mutajenler
Nitröz asit, amino grubu içeren bazlar›n oksidatif deaminasyonuna neden olur ve bunun sonucunda DNA’da transisyon meydana gelir. Adenin ve sitozin bazlar›, nitroz asiti ile deamine edildi¤inde, adenin hipoksantine, sitozin ise urasile dönüflür. A:T’nin G:C’ye de¤iflimi ile ikinci replikasyon s›ras›nda mutajenik bir transisyon oluflabilir. Yukar›daki mutajenlerin aksine nitröz asit bir baz› direk olarak kodlamayan formuna de¤ifltirir ve böylece etkisi için de¤iflikli¤in devam›nda DNA sentezi gerekli de¤ildir.

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

185

Di¤er bir grup mutajenik kimyasallar akridin boyalar›d›r. Proflavin ve akridin oranj gibi büyük moleküllere sahip pozitif yüklü akridinler hidrofobik yüzeyleri ile çift bazlar aras›na girerek, bazlar aras› uzakl›¤› art›r›rlar. DNA-çift-sarmal oluflumundan sonra iplik k›r›lmalar›na yol açarlar. Bu tip hasar gören DNA, sentezlenmesi s›ras›nda, baz ekleme ve ç›kmalar› gerçekleflebilir ve böylelikle çerçeve kaymas› tipinde mutasyon meydana gelir. Baz› mutajenik kimyasallar, kromatit ve kromozomlarda k›r›klara neden olurlar. Kromozomlarda yap›sal anomaliler meydana getiren mutajenler klastojen olarak adland›r›l›r. Nitrofuran, benzen, benzo(a)pren, siklofosfamid, vinil klorit gibi ajanlar klastojenik etkilidir. Kimyasal olarak reaktif olmayan baz› aromatik aminler, polisiklik aromatik hidrokarbonlar, aflotoksinler gibi çeflitli tipte kimyasal bileflik, canl› vücudundaki metabolik aktivasyon tepkimeleri ile daha reaktif formlara dönüflürler. Bu dönüflüm ürünleri, t›pk› alkilleyici ajanlar gibi DNA ile etkileflime girerek mutajenik etki gösterirler. Örne¤in, çeflitli endüstriyel ürünlerde ve kömür katran›nda bulunan benzo(a)pren günümüzde çok etkili mutajen olup kanser yap›c› ajan olarak bilinmektedir. Benzo(a)pren çevresel olarak sigara duman› ve otomobil eksoz gaz› gibi bilefliklerde çok yayg›n olarak bulunur. Klastojenik etki bazen çok uzun sürede meydana gelebilir. Yap›lan bir araflt›rmada atom bombas› sonras› hayatta kalanlar›n hücrelerinde bu etkinin 31 y›l boyunca sürdü¤ü ortaya konulmufltur. Di¤er yandan, deneysel koflullarda bu özelli¤e sahip bir kimyasal etken ile muamele edilen hücrelerde de klastojenik etki meydana gelebilmektedir. Genotoksik (mutajenik) ajanlar konusunda bilinçlenmenin önemi nedir? Tart›fl›n›z. SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ Mhücrelerde Spontan ya da uyar›lm›fl mutasyonlara karfl›, prokaryotik ve ökaryotik çeflitli onar›m sistemleri gelifltirilmifltir. Bir hücrede herhangi bir mutasyon meydana geldi¤inde hemen onar›m sistemleri çal›flmaya bafllar. E¤erSonar›m O R U sistemi ile oluflan hasar tamamen giderilemiyorsa, ya mutant hücre olarak geliflimine devam edecek, ya da onar›lamayan hasar büyükse hücre ölümü gerçekleflecektir. RepliD‹KKAT kasyon s›ras›nda meydana gelen yanl›fl baz eflleflmeleri daha önce anlat›ld›¤› gibi polimerazlar›n direk onar›m›yla düzeltilirler. Bunun d›fl›nda, bir hücrede bulunan SIRA S‹ZDE baz› önemli DNA onar›m mekanizmalar› afla¤›da aç›klanmaktad›r.

Klastojenler, yap›sal kromozom anomalileri meydana getiren mutajenlerdir.

DNA ONARIM MEKAN‹ZMALARI

2

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Fotoreaktivasyon ile Direkt Onar›m

UV ›fl›n› ile oluflan timin ya da di¤er pirimidin dimerleri görünür ›fl›¤›n varl›¤›nda direkt olarak normal hale dönüfltürülür. Fotoreaktivasyon ya da ›fl›k onar›m› denilen bu mekanizmada, fotoliyaz ad› verilen bir enzim ifl K görür. di‹ T A Fotoliyaz, P merleri karanl›kta tan›r ve onlara ba¤lan›r (fiekil 9.6). Ancak, ›fl›kla aktif hale gelerek dimerlerdeki anormal kovalent ba¤ oluflumunu kopar›r. Fotoliyaz tüm prokaryotlarda ve ilkel ökaryotlarda bulunurken insanda yoktur. ‹nsan hücrelerinde, diTELEV‹ZYON mer oluflumlar› bu sisteme benzer bir kesip ç›karma onar›m› ile düzeltilir. Onar›m enzimlerinden bir ya da bir kaç›n›n eksikli¤i, Güneflin (UV ›fl›nlar›) etkisiyle insanda Xeroderma Pigmentosum olarak adland›r›lan deri kanserine neden olur.
‹NTERNET

AMAÇLARIMIZ

Fotoreaktivasyon ya da ›fl›k onar›m›, fotoliyaz enzimi ile pirimidin dimerlerinin onar›ld›¤› mekanizmad›r. K ‹ T A P

AMAÇLARIMIZ

Pirimidin dimeri DNA’da özellikle iki yan yana bulunan pirimidin bazlar›n›n ELE V‹ZYON çift kovalentTba¤ yaparak çift oluflturmufl yap›s›na denir.

‹NTERNET

186
fiekil 9.6 Hasarl› DNA molekülünde timin dimerinin fotoreaktivasyon ile onar›m›.

Genetik

Alkilasyon Hasar›n›n Direkt Onar›m›
Alkilleyici ajanlar taraf›ndan DNA’daki bazlara ya da fosfatlara eklenmifl olan metil ya da etil gruplar› bu bazlar›n daha sonra replikasyon ile yanl›fl baz eflleflmeleri yapmalar›na neden olur. DNA’daki bu gibi hasarlar, metil transferaz enzimi ile özgün bir flekilde onar›l›r. Bu enzim yaln›zca bazlara ba¤l› olan metil gruplar›n› kopararak uzaklaflt›r›r.
fiekil 9.7 DNA molekülündeki hasar›n nükleotit kesmeç›karma ile onar›m›.

Nükleotit KesmeÇ›karma Onar›m›
Nükleotit kesme-ç›karma onar›m› tüm canl›larda gerçekleflen bir onar›m mekanizmas›d›r. Alkilleyici ajanlar›n genotoksik etkilerini tolere edilebilen bu sistem, pirimidin dimerlerini ›fl›k gerektirmeyen bir reaksiyonla onard›¤› için karanl›k onar›m olarak da adland›r›l›r. Bu onar›m tipinde hasarl› bölge ya da nükleotitler, endonükleaz taraf›ndan enzimatik olarak tan›n›r ve kesip ç›kar›l›r. Oluflan boflluk DNA polimeraz ile tamamlan›r ve son iki nükleotit DNA ligaz›n katalizledi¤i fosfodiester ba¤› ile birlefltirilir (fiekil 9.7).

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KK AT Nükleazlar DNA ipli¤ini kesen enzimlerin genel ad›d›r. ‹pli¤i uçlardaki nükleotitlerden kesenlere ekzonükleazlar, iç bölgelerden kesenlere ise endonükleazlar denir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE
9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

187 AMAÇLARIMIZ

DNA onar›m mekanizmalar› hakk›nda daha fazla bilgiye W. S. KlugKvd. nin Kav‹ T A “Genetik P ramlar” adl› kitab›ndan (2003, Sayfa 477-482) ulaflabilirsiniz. DNA üzerindeki de¤iflimlerin tümüne mutasyon denilebilir mi? Neden? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON Kesme - ç›karma onar›m› iki flekilde meydana gelebilir: DÜfiÜNEL‹M baz› DNA glikosi• Baz ç›karma onar›m›: DNA zincirinde bulunan hatal› bir ‹ N T R N E T hidrolize laz ad› verilen bir enzim tan›r ve fleker molekülü ile olanE ba¤›n› S O R U ederek zincirden kopar›r. Bunun sonucunda DNA baz dizisi üzerinde, küçük bir boflluk fleklinde meydana gelen baz›n› kaybetmifl apürinik ya da apirimidinik bölgeler (AP), AP endonükleaz taraf›ndan tan›n›r ve iplik kesiD‹KKAT lir. Bu noktada DNA polimeraz I devreye girerek ekzonükleaz aktivitesiyle birkaç nükleotidi daha kopar›r. Ard›ndan polimeraz aktivitesiyle, yeni iplik SIRA S‹ZDE sentezini yapar ve eksik olan baz›n yeri, do¤ru nükleotitle tamamlan›r. En son olarak DNA ligaz fosfodiester ba¤› yap›m›n› katalizler. • Nükleotit ç›karma onar›m›: DNA zincirindeki hatal› bazlar, baz› özgül endoAMAÇLARIMIZ nükleazlar taraf›ndan tan›narak 12 nükleotitlik parçalar halinde kesilip ç›kar›l›r. Sonra DNA helikaz kesilen k›sm› uzaklaflt›r›r ve oluflan boflluk DNA polimeraz aktivitesiyle tamamlan›r. Bu sayede, yaln›zca pirimidin deK ‹ T A dimerleri P ¤il, DNA sarmal›n›n bükülme ya da katlanmas›n› uyaran ciddi hasarlar da onar›l›r.

K ‹ T A P

3

T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON

DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET
S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

REKOMB‹NASYON ‹LE GENET‹K DE⁄‹fi‹M

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON
Rekombinasyon, genetik maddenin döllerde, atasal olmayan bir flekilde yeniden ‹NTERNET düzenlenmesidir.

Rekombinasyonlar, genel olarak do¤al hücresel mekanizmalar sonucunda allellerin yavru döllerde atasal olmayan düzenlenmesidir. Kromozomlar›n genetik içe‹ N T E Raktar›lmas›, NET riklerinin rekombinasyonlarla yeniden yap›land›r›larak yeni döllere tür içindeki çeflitlili¤in en önemli nedenidir. Do¤al mekanizmalarla oluflan rekombinasyonun d›fl›nda, ayr›ca laboratuar koflullar›nda rekombinant DNA molekülleri elde edilmektedir.

Ökaryotlarda Homolog Rekombinasyon
Ökaryotlarda, rekombinasyon hem ba¤›ms›z aç›l›m hem de krossing-over sonucunda meydana gelir. Homolog rekombinasyon, homolog kromozomlar›n kardefl olmayan kromatitleri aras›nda, benzer konumlardaki genetik maddenin karfl›l›kl› de¤ifl tokuflu fleklinde gerçekleflen rekombinasyon tipidir (fiekil 9.8). Mayoz bölünmenin profaz evresinde krossing-over ile olur. Homolog kromozomlar aras›nda, birden fazla bölgelerde krossing-over meydana gelebilir ve bunun sonucunda yeni kuflaktaki bireylerin her biri farkl› organizasyonlarda bir araya gelmifl kromozomlar› tafl›yabilirler.
Homolog rekombinasyon, homolog kromozomlar aras›nda, benzer konumlardaki genetik maddenin karfl›l›kl› de¤ifl tokuflu fleklinde gerçekleflen rekombinasyondur.

188
fiekil 9.8 Mayoz bölünme s›ras›nda meydana gelen homolog rekombinasyon.

Genetik

Prokaryotlarda Rekombinasyon
Prokaryotik canl›larda, rekombinasyona neden olan üç mekanizmas› bulunur. Bunlar, DNA’n›n bir hücreden di¤erine aktar›mdaki fark›na göre transformasyon, transdüksiyon ve konjugasyon olarak tan›mlan›r. Ökaryotlarda oldu¤u gibi rekombinasyonlar prokaryotik organizmalarda da genetik çeflitlili¤in temel unsurudur. • Transformasyon, ölü bakterilerin parçalanan ç›plak DNA’s›n›n, canl› baflka bir bakteri taraf›ndan al›narak genomuna eklenmesidir (fiekil 9.9). Böylece, aktar›lan DNA parças›n›n tafl›d›¤› genetik bilgi al›c› bakteriye yeni özellikler kazand›r›r.

Transformasyon, bir DNA parças›n›n, hücre zar›ndaki özel bir reseptör arac›l›¤›yla al›c› bakterinin içine al›narak genomuna eklenmesidir.

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

189
fiekil 9.9 Transformasyon ile DNA parças›n›n bakteri içine al›nmas›.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

• Transdüksiyon, bir bakteriden di¤er bir bakteriye virüsler D Ü fi Ü N E(bakteriyofaj) L‹M arac›l›¤›yla yap›lan DNA aktar›m›d›r. Virüs bir bakteriyi enfekte etti¤i zaman kendini bakteri DNA’s› içine ekleyebilir (fiekil 9.10). Daha sonra S O R U genomdan ayr›l›rken, kendi DNA’s›n›n bir k›sm›n› bakteri genomunda b›rakabilir ve genomdan da bir k›s›m DNA alabilir. Virüs taraf›ndan paketlenen bu yeni D‹KKAT kombinasyondaki rekombinant DNA baflka bir hücreye tafl›n›r. Yabanc› DNA parças› yeni bakterinin genomuna kat›ld›¤›nda, bu bakteriye yeni bir SIRA S‹ZDE genetik yap›lanma ve yeni bir fenotipik özellik kazand›r›r. Rekombinasyon mekanizmas›n›n genetik önemi nedir?
SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M S O R U

Transdüksiyon D,Übir fiÜNEL‹M bakteriden di¤er bir bakteriye virüsler (bakteriyofaj) arac›l›¤›yla S O R U yap›lan DNA aktar›m›d›r.

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M K ‹ T A P S O R U

4

Rekombinasyon mekanizmalar›n›n flekilleri ve daha ayr›nt›l› bilgiye K ‹ W. T AS.P Klug vd.’nin “Genetik Kavramlar” adl› kitab›ndan (2003, Sayfa: 181-193) ulaflabilirsiniz.
TELEV‹ZYON
D‹KKAT

TELEV‹ZYON
D‹KKAT

SIRA S‹ZDE ‹NTER NET

S‹ZDE ‹SIRA NTER NET

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

190
fiekil 9.10 Bakterilerde transdüksiyon ile rekombinasyon meydana gelmesi.

Genetik

Konjugasyon, bir bakterinin plazmidini sitoplazmik köprüler arac›l›¤›yla, bu plazmidi tafl›mayan di¤er bir bakteriye aktarmas› olay›d›r.

• Konjugasyon, bir bakterinin kendi plazmidini sitoplazmik köprüler arac›l›¤›yla, bu plazmidi tafl›mayan di¤er bir bakteriye aktarmas› olay›d›r (fiekil 9.11). Aktar›lan plasmid bakterinin genomuna eklenebilir. Eklenmifl olan plasmidlerin genomdan ayr›lmas› s›ras›nda yine yukar›da anlat›ld›¤› gibi DNA’n›n bir k›sm› genomda kalabilir ve genomdan da bir k›s›m DNA gelebilir. Örnek olarak F-faktör plasmidi verilebilir. F-faktör tafl›yan hücreye F+, tafl›mayan hücreye F- hücre denir. Konjugasyon sonunda F- olan hücre de F+ duruma gelir, yani bu plazmidin tafl›d›¤› genetik bilgiye sahip olur.

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

191
fiekil 9.11 Konjugasyon ile plasmidin bakteriden bakteriye aktar›lmas›.

192

Genetik

Özet
A M A Ç

1

Mutasyonlar› s›n›fland›rabilmek. Mutasyon, canl›lar›n genomunda meydana gelen say›sal, yap›sal ve ifllevsel olan kal›t›labilir de¤iflikliklerdir. Mutasyonlar kendili¤inden ya da uyar›larak meydana gelirler. Meydana geldikleri yer ve mekanizmalara göre genom mutasyonlar› ve gen mutasyonlar› olarak s›n›fland›r›l›rlar. Genom mutasyonlar› kromozomlar›n say›s›nda ve yap›s›nda olmak üzere iki grupta incelenir. Gen mutasyonlar›, gen bölgelerindeki DNA zincirinde transisyon, transversiyon ve çerçeve kaymas› mutasyonlar› olarak meydana gelir. Kromozom düzeyinde oluflan genom mutasyonlar›n› anlatabilmek. Genom mutasyonlar› say›sal ve yap›sal olmak üzere iki grupta toplan›r. Say›sal kromozom mutasyonlar›; kromozom tak›m say›lar›n›n de¤iflimi ya da kromozom çifti say›lar›n›n de¤iflimi fleklinde gerçekleflir. Mutasyonlar otozomal ya da gonozomal kromozomlarda oluflmalar›na göre farkl› etkilere yol açabilirler. Yap›sal kromozom mutasyonlar› ise, temelde kromozom k›r›klar›ndan kaynaklan›p, kromozomlarda yer alan genlerin kayb›, say›ca art›fl› ya da konumlar›n›n de¤iflmesi biçiminde gerçekleflir. Her bir yap›sal mutasyonun ortaya ç›kard›¤› genetik bilgi de¤iflimi ya da fenotipik etkisi birbirinden farkl›l›k gösterir. Gen düzeyinde oluflan mutasyonlar› ve sonuçlar›n› aç›klayabilmek. Gen mutasyonlar›nda, genlerin yap›lar› ve buna ba¤l› olarak da kodlad›klar› ürünler de¤iflmektedir. Gen mutasyonlar›, baz çifti de¤iflimleri ve kodon kaymas› gibi mekanizmalar ile ortaya ç›kar. Baz çifti de¤iflimleri belli bir pozisyonda, yanl›fl baz eflleflmelerinden kaynaklan›r ve pürin ya da pirimidin bazlar›n›n birbiriyle yer de¤ifltirmesi durumlar›yla sonuçlan›r. Baz çifti de¤iflimlerinin genetik etkileri, gen ürünün de¤iflmeden kalmas›yla, tamamen ifllevsiz olmas› aras›nda de¤ifliklik gösterir. Fakat, DNA üzerinde bir baz çifti ilavesi ya da kayb› sonucu meydana gelen çerçeve kaymas› mutasyonlar›, kodonlar›n yap›s›n› bozdu¤u için ço¤unlukla gen ürünü kayb› ile sonuçlan›r.

A M A Ç

4

Hasarl› DNA’n›n onar›lma mekanizmalar›n› anlatabilmek. DNA onar›m mekanizmalar›n›n temel ifllevi hücrede meydana gelen DNA hasarlar›n› tan›mak ve bu hasarlar› hücre bölünmesi öncesinde onarmakt›r. DNA onar›m›, bölünme haz›rl›¤› yapan bir hücrede replikasyon öncesinde, direkt onar›m ya da kesme-ç›karma onar›m› mekanizmalar› taraf›ndan onar›l›r. Direkt onar›mda, kimyasal bir ba¤ ya da grup tek bir enzimin kontrolünde DNA’dan uzaklaflt›r›l›rken, kesme-ç›karma onar›m›nda yanl›fl eflleflmifl baz ya da baz gruplar› DNA’dan ç›kar›larak yerine yeni ve sa¤lam bir DNA ipli¤i sentezlenir. Canl›larda meydana gelen farkl› rekombinasyon mekanizmalar›n› aç›klayabilmek. Canl›larda rekombinasyon, ökaryotlarda homolog rekombinasyon ve bakteriyal rekombinasyon olarak iki flekilde meydana gelebilir. Homolog rekombinasyon, ökaryotik canl›larda, bir k›s›m genetik materyalin benzer ya da homolog kromozomlar aras›nda karfl›l›kl› olarak yer de¤ifltirmesiyle ortaya ç›kan yeni bir genetik düzenleme ve yap›lanma durumudur. Bakteriyal rekombinasyon ise hücrelerin birbirinden farkl› kromozomlar› aras›nda tek yönlü olarak gerçekleflen bir genetik materyal aktar›m›d›r. Bu sayede bakteriler, kendilerinde olmayan farkl› ve yeni genetik bilgiler kazanarak, yeni özellikler gösterebilmekte ve fenotipik olarak da çeflitlenmektedirler.

A M A Ç

2

AM A Ç

5

AM A Ç

3

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

193

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi farkl› iki türe ait kromozomlar›n bir araya gelerek poliploidi geçirmesiyle meydana gelen bir mutasyon tipidir? a. Polisomi b. Allopoliploidi c. Otopoliploidi d. Endopoliploidi e. Politeni 2. Afla¤›dakilerden hangisi homolog olmayan kromozomlar aras›nda gerçekleflen parça al›fl-verifline verilen isimdir? a. Transformasyon b. Transdüksiyon c. Translasyon d. Translokasyon e. Transkripsiyon 3. Afla¤›dakilerden hangisi bir genin ürününde herhangi bir de¤ifliklik oluflturmayan mutasyondur? a. Anlams›z mutasyon b. Yanl›fl anlaml› mutasyon c. Sessiz mutasyon d. Hatas›z mutasyon e. Spontan mutasyon 4. Gen içindeki kodonlar›n de¤iflmesine yol açan mutasyon tipi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Çerçeve kaymas› b. Transisyon c. Transversiyon d. ‹nsersiyon e. Delesyon 5. Afla¤›daki koflullardan hangisi mutasyonlar›n kal›tsal olabilmesi için gereklidir? a. Gen kayb›na neden olma b. Somatik hücrelerde meydana gelme c. Kromozom yap›s›n› bozma d. Gametlerde meydana gelme e. Zigotta meydana gelme 6. Afla¤›dakilerden hangisi bir spontan mutasyon etkeni de¤ildir? a. Deaminasyon b. Tautomerik de¤iflimler c. Depürinasyon d. Transpozonlar e. Baz analoglar› 7. Afla¤›dakilerden hangi onar›m tipi DNA replikasyonundan sonra meydana gelir? a. Alkilasyon onar›m› b. Baz ç›karma onar›m› c. Yanl›fl eflleflme onar›m› d. Fotoreaksivasyon ile onar›m e. Nükleotit ç›karma onar›m› 8. Afla¤›dakilerden hangisi bir homolog rekombinasyon ifllevidir? a. Translokasyon b. Krossing-over c. Konjugasyon d. Transformasyon e. Kombinasyon 9. Afla¤›dakilerden hangisi bir bakteriden di¤erine oluflan sitoplazmik köprü ile gen aktar›m› mekanizmas›d›r? a. Transversiyon b. Transdüksiyon c. Konjugasyon d. Transformasyon e. Transpozisyon 10.Afla¤›dakilerden hangi enzim DNA zincirindeki hatal› bazlar›n kesme-ç›karma onar›m›nda gerekli de¤ildir? a. DNA ligaz b. Endonükleaz c. Ekzonükleaz d. Metil-transferaz e. DNA polimeraz

194

Genetik

Yaflam›n ‹çinden
KANSER NED‹R? nokta mutasyonlar› ve translokasyonlar yayg›n olarak görülür. Bu mutasyonlar çeflitli dokularda ve hatta ayn› tip hücrelerde farkl› flekillerde meydana gelebilmektedir. Bundan dolay› genel anlamda tüm kanserleri iyilefltirebilecek bir tedavi yöntemi gelifltirmek henüz mümkün de¤ildir. Günümüzde baz› kanser tipine özgü ilaçlar gelifltirilmifltir, ama çok az say›dad›r. Kanserden korunma ve erken tan›da konusunda bilgilenmek çok önemlidir.

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1b Resim: Kanserli hücrelerin oluflturdu¤u bir kitlenin elektron mikroskobik görüntüsü. Ölçek: 600µm (Zeytino¤lu vd., 1993). Sa¤l›kl› bir insan›n vücut hücreleri (kas ve sinir dokusunun hücreleri hariç) bölünebilme yetene¤ine sahiptirler. Ancak, normal olarak ölen hücrelerin yenilenmesi ve yaralanan dokular›n onar›lmas› amac›yla bu s›n›rl› olan yeteneklerini kullan›rlar. Her hücrenin hayat› boyunca s›n›rl› say›da bölünebilme yetene¤i vard›r ve ne zaman ne kadar bölünece¤i kontrol edilir. Buna karfl›n kanser hücreleri, bu kontrolü kaybeder ve s›n›rs›z bir flekilde ço¤al›rlarak tümörleri (kitleleri) olufltururlar. Tümörler normal dokular› ya s›k›flt›r›rlar ya da içine s›zarak onlar› tahrip edebilirler. Kanser hücreleri tekrar de¤iflimler geçirerek olufltuklar› tümörden ayr›labilir ve kan ya da lenf dolafl›m› arac›l›¤› ile vücudun di¤er bölgelerine gidebilirler. Gittikleri yerlerde tümör kolonileri oluflturur ve büyümeye devam ederler. Kanserin bu flekilde vücudun di¤er bölgelerine yay›lmas› olay›na ise metastaz ad› verilir. Çeflitli dokular›n hücreleri nas›l oluyor da normal kontrollerini kaybediyorlar? Bunun en önemli nedeni, bu hücrelerde baz› genlerin mutasyona u¤rayarak onkogen dedi¤imiz kanser yap›c› genlere dönüflmesidir. Böylece normal ifllevini kaybetmifl ya da farkl› bir aktivite kazanm›fl proteinler üretilmekte ve hücre sürekli ço¤almaya sevk edilmektedir. Onkogenlerin oluflmas›nda 2d 3c 4a 5d 6e 7c 8b 9c 10 d Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genom Mutasyonlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genom Mutasyonlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gen Mutasyonlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gen Mutasyonlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mutasyonlar›n S›n›fland›r›lmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Mutasyonlara Neden Olan Etkenler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “DNA Onar›m Mekanizmalar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Rekombinasyon ile Genetik De¤iflim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Rekombinasyon ile Genetik De¤iflim” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “DNA Onar›m Mekanizmalar›” yeniden gözden geçiriniz.

9. Ünite - Genetik De¤iflim Mekanizmalar›

195

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Yap›sal kromozom mutasyonlar›ndan inversiyon ve translokasyon genlerin konumunu de¤ifltiren mekanizmalard›r. Konumu, yani kromozom üzerindeki pozisyonu de¤iflen bir genin aktivitesi de de¤iflebilir. Çünkü gen aktivitesinde, gen bölgesi d›fl›ndaki birimlerin ve komflu genlerin de rolü bulunur. ‹nversiyon, ayn› kromozom üzerindeki, translokasyon ise farkl› kromozomlar üzerindeki genlerin pozisyonunu de¤ifltirir. Bu de¤iflim genin aktivitesinde art›fl ya da kay›p fleklinde bir duruma yol açarsa mutasyon olarak nitelendirilir. S›ra Sizde 2 Canl›lar›n yaflad›¤› ortamda, istemli ya da istemsiz olarak maruz kald›klar› çok say›da fiziksel ya da kimyasal ajan onlar›n genetik sistemleri için büyük bir tehdit unsuru olabilir. Bu ajanlar›n etkileri gözle görülebilir ya da fark edilebilir olmad›¤› için ço¤u kez önemsenmez. Oysaki yaflad›¤›m›z çevrede; soludu¤umuz hava, tüketti¤imiz besinler, kulland›¤›m›z ilaç ve ürünler içinde bizim genetik yap›m›za zarar verebilecek çok say›da etken bulunur. Bu konuda bilinçli ve duyarl› olmak, gerekli korunma önlemlerini almak ve çevremizi daha yaflan›labilir hale getirmek, bizlerin ve gelecek kuflaklar›n sa¤l›¤› aç›s›ndan son derece önemlidir. S›ra Sizde 3 DNA üzerinde, spontan ya da uyar›lm›fl olarak meydana gelebilen pek çok de¤ifliklik olabilir. Bunlara, bazlar›n kimyasal yap› de¤iflimlerini, ba¤ yap›lar›ndaki bozulmalar›, oksidasyon ve metilasyona u¤ramalar›n› örnek olarak verebiliriz. Ancak bu de¤iflimlerin mutasyon ad›n› alabilmesi için DNA onar›m mekanizmalar› taraf›ndan onar›lamay›p, DNA replikasyonu sonunda yanl›fl baz eflleflmeleri ya da kodon kaymas› tipinde bir kal›c› de¤iflim halini almalar› gerekir. Di¤er yandan sözü edilen de¤iflimler, DNA’n›n gen bölgeleri d›fl›nda da meydana gelebilir. Ancak bunlar›n fenotipik bir etkileri olmad›¤› için mutasyon olarak de¤il, genetik polimorfizm olarak adland›r›l›rlar. S›ra Sizde 4 Rekombinasyon, gerek prokaryotik gerekse ökaryotik canl›larda genotipik farkl›laflma ile tür içindeki birey çeflitlili¤ini art›ran önemli bir genetik mekanizmad›r. Rekombinasyon, prokaryotik canl›larda hem benzer hem de farkl› kromozomlar aras›nda meydana gelebildi¤i için çeflitlenme bak›m›ndan daha etkili rol oynar. Bakterilerin h›zla çeflitlenmesi ve yeni türler oluflturmas› bu sayede gerçekleflir. Bakterilerde rekombinasyon olay›n›n deneysel olarak gerçeklefltirilmesiyle elde edilen rekombinant DNA’lar ile yap›lan çal›flmalar, genetik bilimi için son derece önemlidir.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Brown, T. A. (1992). Genetics, A Molecular Approach (Second edition). London: Chapman & Hall. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Bask›). New York: John Wiley & Sons Inc. Klug, W. S., Cummings, M. R. ve Spencer, C. A. (2009). Genetik Kavramlar (8. Bask›). Çev. Ed: Öner, C., Sümer, S., Öner, R., Ö¤üfl, A. ve Aç›k, L. Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Kuru, M. ve Ergene, S. (2001). Genetik (569 Örnek Problem ‹le) (1. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi. Zeytino¤lu, H., Gibson, I. ve Zeytino¤lu, M. (1993). Microscopic analysis of a cell line which switches between the differentiated and the transformed phenotype. Micron 24(3), 265-272.

10
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Populasyon ve gen havuzunu tan›mlayabilecek, Populasyonda gen ve genotip frekans›n› aç›klayabilecek, fiansa ba¤l› eflleflme ve Hardy-Weinberg kural›n› populasyon geneti¤i çal›flmalar›nda istatistiksel olarak aç›klayabilecek, Çeflitli gen etkileflimlerine göre populasyondaki gen ve genotip frekanslar›n› hesaplayabilecek ve dengeyi belirleyebilecek, Populasyon dengesini etkileyen faktörleri aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Populasyon geneti¤i Gen havuzu Gen frekans› Genotip frekans› Hardy-Weinberg kural› • • • • • Hardy-Weinberg dengesi Göç Seleksiyon Mutasyon fiansa-ba¤l› eflleflme

‹çerik Haritas›

Genetik

Populasyon Geneti¤i

• G‹R‹fi • POPULASYON VE GEN HAVUZU • POPULASYONDA GEN VE GENOT‹P FREKANSI • fiANSA BA⁄LI EfiLEfiME VE HARDYWEINBERG KURALI • ÇEfi‹TL‹ GEN ETK‹LEfi‹MLER‹NDE FREKANSLARIN VE POPULASYON DENGES‹N‹N BEL‹RLENMES‹ • POPULASYON DENGES‹N‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER

Populasyon Geneti¤i
G‹R‹fi
Daha önceki ünitelerde, bireysel seviyelerdeki karakterlerin kal›t›m özelliklerini ve matematiksel de¤erlendirilmelerini ö¤rendiniz. Bu çal›flmalar›n hepsi araflt›rmac›lar taraf›ndan planlanan, kontrollü bir flekilde yap›lan ve denetlenen çal›flmalard›. Di¤er yandan biliyoruz ki kocaman birer laboratuar olan do¤al habitatlarda organizmalar denetimsiz bir flekilde, çeflitli etkileflimlerle eflleflir ve ço¤al›rlar. Birinci üniteden bildi¤iniz gibi biyosferin fenotipinin belirlenmesinde, populasyonun bir parças› olan bireylerin sahip oldu¤u genlerin her biri ayr› ayr› sorumludur. Bu nedenle, bir populasyondaki genetik özellikleri de hesaplamak mümkündür. Bireylerdeki genetik oranlar› de¤erlendirmek için kullan›lan Mendel Geneti¤i Prensipleri, do¤al populasyonlardan elde edilen verileri yorumlamak ve genetik kompozisyonlar› hakk›nda tahminler yapmak için kullan›labilir. ‹flte, geneti¤in prensiplerini organizmalardan ibaret olan populasyonlara uygulama ve de¤erlendirme populasyon geneti¤inin konusudur. Mendel yasalar›n›n kabulü ile yo¤unlaflan bireyler üzerindeki kal›t›m araflt›rmalar›, daha sonra evrim konusunun kal›tsal aç›dan gündeme gelmesiyle populasyon geneti¤i üzerinde önem kazanmaya bafllam›flt›r. Bu ünitede, bir bireyin ana-babadan farkl› özelliklere sahip olmas›n›n, populasyon içindeki yak›n akrabalar›na ba¤l› olarak ortaya ç›kma mekanizmas› ve olas›l›¤›n› ö¤reneceksiniz.

POPULASYON VE GEN HAVUZU
Daha önce yapt›¤›m›z populasyon tan›m›n› burada biraz daha ayr›nt›l› yapal›m. Populasyon, genetik bileflimleri bak›m›ndan farkl› olan ayn› türe ait organizmalar›n meydana getirdi¤i, genlerin serbest ak›fl›n› gösteren ve efleysel s›n›rlar içinde rastgele ara eflleflmeler yapan bir topluluktur. Bir populasyon içinde bulunan bütün bireylerin, dolay›s›yla bütün gametlerin birbirleriyle eflit eflleflme flans›na sahip olmalar› durumuna panmiks denir. Panmiks özellikle büyük popülasyonlarda sa¤lan›r. Populasyonun her bireyi genleri tafl›yan arac›lard›r ve tafl›d›klar› tüm allel tipleri populasyonun genotip ve fenotipini oluflturan temel birimlerdir. Bir populasyonun üretime kat›lan gametlerinin içindeki bütün genler, tüm allelik formlar›yla birlikte gen havuzu olarak adland›r›l›r. Nas›l bir organizman›n genetik içeri¤i onun genotipi oluyorsa bir populasyonun tüm genetik içeri¤i de onun gen havuzudur.
Populasyon, ayn› türe ait organizmalar›n meydana getirdi¤i, genetik maddelerin serbest ak›fl›n› gösteren ve efleysel s›n›rlar içinde rastgele ara eflleflmeler yapan bir topluluktur. Panmiks, yeterince büyük populasyonlarda, bütün bireylerin birbirleriyle eflit eflleflme flans›na sahip olmalar› durumudur.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
Genetik

198

S O R U

S O R U

D‹KKAT

Buradaki populasyon D ‹ K K A T tan›m› efleyle üreyen organizmalar içindir ve Mendel populasyonu olarakta ifade edilir. Efleysiz üreyen canl› gruplar› bu tan›m›n d›fl›ndad›r. Gen havuzundaki bütün genleri kuflkusuz ayn› anda çal›flmak zor olsa da, günümüzde ki h›zla geliflen genetik tekniklerle bu konuda büyük geliflmeler olmakAMAÇLARIMIZ tad›r. Genellikle fenotipik olarak ölçülebilen genler seçilerek çal›fl›l›r. Gen havuzu, bir kufla¤›n gelecek kufla¤a sa¤lad›¤› genetik donan›md›r ve çevreye uyum sa¤lamada etken olan genler son derece önemlidir. Gen havuzu kuflaklar boyunca ya K ‹ T A de¤iflebilir P farkl› derecelerde ya da dura¤an olabilir. Teorik olarak gen havuzu de¤iflmeyen populasyonlara kararl› populasyonlar denir. Ama pratikte bir populasyonun kararl› kalma olas›l›¤› çok zay›ft›r. Populasyonlarda ki genlerin de¤iflmesiE L E V çeflitli ‹ Z Y O N faktörler vard›r. Bunlar, ünitenin sonunda da anlat›lacak olan ne nedenTolan göç yoluyla yeni genlerin ak›fl›, mutasyonlar, gen seçilimi, populasyonun küçüklü¤ü ve flansa ba¤l› olmayan eflleflmedir. Populasyon geneti¤i, uygulamal› biyolojide klasik genetik ile birlikte kullan›ld›¤› zaman canl› topluluklar› içindeki; ‹NTERNET • gen de¤ifliklikleri, • belirli bir geni tafl›yan bireylerin say›s›, • gen havuzunun di¤er populasyonlardan fark›n› ve • gen havuzu ile çevre aras›ndaki iliflkileri gibi konularda önemli bilgiler sa¤lamaktad›r. Gen havuzundaki de¤iflimin populasyona ve dolay›s›yla canl›l›¤a etkisi nas›l sonuçlanaSIRA S‹ZDE bilir?
DÜfiÜNEL‹M POPULASYONDA GEN VE GENOT‹P FREKANSI

SIRA S‹ZDE
Gen havuzu, bir populasyonun gametlerinin içindeki tüm allelik AMAÇLARIMIZ formlar›yla birlikte bütün genlerin toplam›ndan meydana gelir.

SIRA S‹ZDE

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE

1

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE Genotip frekans›, belirli bir genotipteki birey say›s›n›n populasyondaki toplam birey say›s›na oran› ya da AMAÇLARIMIZ populasyondaki yüzdesidir.
Gen K ‹ frekans›, T A P verilen bir genin bulundu¤u bireylerin populasyonda ki yüzdesidir.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Bir populasyonun genetik yap›s›n› anlayabilmek için do¤al olarak içinde bulunan farkl› genotipteki bireylerin say›s›n› bilmek gerekir. Bir diploit organizma bir genin S O R U yaln›zca iki allelini tafl›d›¤› için ilgili fenotiplerden yaln›zca birini gösterir. Ancak ayn› türün farkl› populasyonlar›nda allellerin bireylerde bulunma s›kl›¤› farkl› olaD‹KKAT bilir. Bunun nedeni o gen havuzuna geçmiflte etki eden seçme bask›s›d›r. Belirli bir genotipe sahip olan birey say›s›n›n populasyondaki toplam birey say›s›na oraSIRA S‹ZDE n› ya da populasyondaki yüzdesi genotip frekans›n› verir. Populasyondaki farkl› genotip (AA, Aa ve aa gibi) frekanslar›n›n toplam› o populasyonun genotipik yap›s›n› oluflturur. Bir organizmada, verilen bir allelin (A) bulunma s›kl›¤› ya da freAMAÇLARIMIZ kans› %100 (AA), %50 (Aa) ya da %0 (aa) olabilir. Di¤er yandan söz konusu allelin bir populasyonda bulunma s›kl›¤› ya da frekans›, bu allele sahip bireylerin populasyonda K bulunma ‹ T A P yüzdesi ile ifade edilir. Gen frekans›, verilen bir genin bulundu¤u bireylerin populasyonda ki yüzdesidir. Bu nedenle, populasyondaki bir genin frekans› 0 - 100 aras›nda herhangi bir de¤er olabilir. Kararl› populasyonlarda, genlerin frekans de¤eri ne olursa olsun de¤iflmeden kuflaktan kufla¤a aktar›l›r. TELEV‹ZYON Gen frekanslar›n›n ve de¤iflimlerinin çal›fl›lmas› pratikte ve teorikte çeflitli öneme sahiptir. Bir populasyonun di¤er populasyonlarla olan akrabal›k derecesi belirlenerek nereden geldi¤i aç›klanabilir. Ayr›ca, çevresine uyumunu sa¤layan de¤i‹ N T E R N E T populasyonun nereye gidebilece¤i hakk›nda de¤erlendirme flimleri araflt›r›larak yap›labilir. Örne¤in; pratikte anomalilerle ilgili genlerin frekans›nda gözlenebilir de¤iflimlerin tespit edilmesi, toplumun gelecekteki gereksinimlerini anlamaya ve tedbir almaya yard›mc› olur. Teorik aç›dan ise gen freakans de¤iflimlerinin anlafl›lmas› saf ›rklar›n bulundu¤u topluluklar›n ne derecede mümkün olup olamayaca-

10. Ünite - Populasyon Geneti¤i

199

¤›n› yorumlamam›za yard›mc› olur. Genetik olarak saf ›rklar›n bulundu¤u bir toplum mümkün görülmemektedir. Di¤er yandan, toplumlar›n bunu sa¤lamak için kapal› kalmas› ya da akraba evliliklerini art›rmas›, çekinik olan zararl› genlerin bir araya gelerek anomalilerin artmas›na neden olacakt›r.

fiANSA BA⁄LI EfiLEfiME VE HARDY-WEINBERG KURALI
Mutasyonlarla de¤iflen genler e¤er belirli bir yönde organizmaya yarar sa¤l›yorsa, do¤al seçilimler sonucunda zamanla bu genlerin populasyondaki frekanslar› artacakt›r. Bir populasyonun gen havuzundaki genlerin de¤iflimini, etkileflimini ve frekanslar›n› araflt›rabilmek ve de¤erlendirmede bulunabilmek için kararl› bir genetik model olmas› gerekir. Gen frekanslar›n›n belirlenmesinde genetik model üzerine ilk çal›flmalar 1908’de, ba¤›ms›z olarak çal›flan iki araflt›rmac›, ‹ngiliz Hardy ve Alman Weinberg taraf›ndan yap›ld›. Bu araflt›rmac›lar, önemi daha sonra anlafl›lan ve bugün kendi adlar›yla an›lan bir kural ve bununla ilgili bir formül gelifltirdiler. Hardy-Weinberg (H-W) Kural›na göre yeterli büyüklükteki bir Mendel populasyonunda, seçilim, mutasyon ve göç olaylar›n›n meydana gelmedi¤i ve rastgele eflleflmenin oldu¤u koflullarda, gen ve genotip frekanslar› sabit kal›r. Böylece, gen ve gen frekanslar› dengeye ulaflm›fl olan populasyonlara ise dengeli populasyon ya da Hardy-Weinberg dengesinde olan populasyon denir. H-W dengesinin geçerli oldu¤u bir genetik modelin koflullar›n› incelersek bunlar›n yukar›da söz edilen ve bir populasyonun de¤iflimine neden olan faktörlerin olmad›¤› durumlar oldu¤unu görürüz. Bunlar: • Populasyon yeterli büyüklükte olmal›. Bu örnekleme hatas›n› elemine eder. • Mutasyon olmamal›. E¤er bir genin allelleri aras›ndaki mutasyon s›kl›¤› ayn› de¤ilse zaman içinde populasyondaki frekanslar› de¤iflir. • Eflleflme flansa ba¤l› olmal›. Bütün eflleflme kombinasyonlar› eflit olas›l›¤a sahip olmal›. Tüm genotipler eflit yaflayabilmeli ve üremeyebilmeli. • Hiçbir flekilde seçilim durumu olmamal›. Bütün gametler zigot oluflturmada eflit olas›l›¤a sahip olmal›. • Populasyon, bireylerin dolay›s›yla genlerin içeri ya da d›flar› göçünü engellemek için izole edilmifl olmal›. E¤er bütün bu koflular bir araya gelirse bir populasyonda genetik denge kurulmufl olur, aksi halde gen frekans› de¤iflecektir. Do¤ada tüm bu koflullar›n sa¤lanmas› genellikle mümkün de¤ildir ve gen frekans› uzun bir zaman diliminde de¤iflir. Zaman içinde gen frekans›n›n de¤iflmesi ise evrimsel geliflmenin temelini oluflturur.

Hardy-Weinberg Kural›: Yeterli büyüklükteki bir Mendel populasyonunda, mutasyon, seçilim ve göç olaylar›n›n meydana gelmedi¤i ve rastgele eflleflmenin oldu¤u koflullarda gen ya da genotip frekanslar› sabit kal›r.

Genetik Dengenin Prensibi
Bir Mendel kal›t›m›nda, iki alleli olan bir genin diploit bir organizmada üç farkl› flekilde bulunabilece¤ini önceki ünitelerden biliyorsunuz. Örne¤in; A geni ve alleli olan a bir populasyonda AA, Aa ve aa olarak ve de s›ras›yla 1:2:1 oran›nda bulunur. A ve a gametlerinin eflleflme flanslar›n›n eflit oldu¤u büyük populasyonlarda bu oranlar her zaman ayn›d›r. Tablo 10.1’de, rastgele eflleflmelerin oldu¤u bir popülasyonda, A ve a alleleri bak›m›ndan farkl› genotiplere sahip atalar›n eflleflmeleri sonucu meydana gelebilecek olas› allel ve genotip frekanslar› verilmektedir. Bu popülasyonda, farkl› frekanslarda söz konusu gen bak›m›ndan yaln›zca iki tip gamet A ve a üretilecektir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
Genetik

200

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT Burada populasyondaki gen ya da allel frekans› ile genotip frekans›n› ay›rt etmek önemlidir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Bir popülasyondaki AMAÇLARIMIZ

Tablo 10.1

AA, Aa ve aa genotiplerinin olas› eflleflme K ‹ T A P kombinasyonlar›nda ve yeni döllerde genotip frekanslar›.

Olas› eflleflme Atalar›n genotip AMAÇLARIMIZ tipleri frekans› AA x AA AA x Aa AA x aa
TELEV‹ZYON Aa x AA K ‹ T A P

Yavru genotip frekans› AA 1/16 1/16 ---1/16 1/16 ------------4/16 Aa ---1/16 1/16 1/16 1/8 1/16 1/16 1/16 ---8/16 aa ------------1/16 1/16 ---1/16 1/16 4/16

1/4 x 1/4 1/4 x 1/2 1/4 x 1/4 1/2 x 1/4 1/2 x 1/2 1/2 x 1/4 1/4 x 1/4 1/4 x 1/2 1/4 x 1/4 TOPLAM

TELEV‹ZYON

Aa x Aa Aa x aa
‹SIRA NTER NET S‹ZDE ‹SIRA N T E RS‹ZDE NET

aa x AA aa x Aa

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M aa x aa S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT Küçük populasyonlarda, flansa ba¤l› eflleflme oran›n›n azalmas›na ve organizman›n yaflama yetene¤inin etkilenme derecesine göre AA, Aa ve aa’n›n 1:2:1 oran› h›zla de¤iflebilir.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Populasyonda ki dominant olan bir genin (A) frekans› p ve resesif olan bir genin (a) frekans› q olarak gösterilir. Di¤er bir ifadeyle, populasyonda p kadar A alAMAÇLARIMIZ leli ve q kadar a allelini tafl›yan yumurta ve spermler birleflecektir ve belirli frekanslardaki genotipleri oluflturacakt›r. Bu durumda, genotiplerin frekanslar› istatistiksel olarak (pA + qa) (pA + qa) = p2(AA) + 2pq(Aa) + q2(aa) oldu¤undan sonuç olaK ‹ T A P rak p2 + 2pq + p2 = 1 eflitli¤i ile ifade edilir. Bu formül kullan›larak bir sonraki döllerde beklenen gen ya da genotip frekans› kolayca bulunabilir. Örne¤in; Tablo 10.1’de verilen eflleflme olas›l›klar›ndan heterozigot diploit bireyleri ele alal›m ve TELEV‹ZYON bir popülasyonda bu bireylerden bafllayarak sonraki kuflaklar›n frekans›n› inceleyelim (fiekil 10.1). Aa x Aa eflleflmesinin oldu¤u bir popülasyonda, erkek ve difli gametlerin her ikisinin de A alelini tafl›ma olas›l›¤› p x p = p2 (AA) = 1/4 x 1/4 = 1/16’d›r ve‹ N bir kuflakta AA homozigotlar›n›n frekans› da 1/16 olacakt›r. AyT E sonraki RNET n› flekilde, gametlerin a alelini tafl›ma olas›l›¤› q x q = q2 (aa) = 1/4 x 1/4 = 1/16’d›r ve bir sonraki kuflakta aa homozigotlar›n›n frekans› da 1/16 olacakt›r. Bir sonraki kuflakta Aa heterozigotlar›n ortaya ç›kma olas›l›¤› ise (pA + qa) (pA + qa) = 2pq(Aa) = 2 x 1/4 x 1/4 = 1/8 olacakt›r. Görüldü¤ü gibi atalar›n gen frekanslar›, di¤er bir deyimle bu genleri tafl›yan gametlerin frekans› bir sonraki kufla¤›n genotip frekans›n› belirlemektedir.

10. Ünite - Populasyon Geneti¤i

201
fiekil 10.1 Rastgele eflleflme koflullar›ndaki bir Mendel populasyonunda heterozigotlar›n gösterdi¤i HardyWeinberg frekanslar›.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Burada populasyondaki gen ya da allel frekans› ile genotip frekans›n› D ‹ K K A T ay›rt etmek önemlidir. Bütün gen havuzu için p ve q’nun toplam›n›n bire eflit (p + q = 1) oldu¤u kabul edilir ve bu durumda allellerin %100’ü belirlenmifltir. Çünkü (A = A / A + a = p) ve (A = a / A + a = q) oldu¤undan, p + q = (A / A + a) + (a / A AMAÇLARIMIZ + a) = 1 olarak bulunur. Böyle bir populasyonun genotip frekans› dura¤an olaca¤›ndan dengede olaS‹ZDE cakt›r ve bir kuflaktan di¤erine de¤iflmeyecektir. Bunun için p +SIRA q=1 eflitli¤i HardyK ‹ T A Weinberg (H-W) dengesi olarak bilinir ve bu metotla hesaplanm›fl olanPgenotip s›kl›¤›na H-W frekans› denir. H-W dengesini gösteren eflitlikteki de¤erlerden D Ü fi Ü N E L ‹ M birini bilmek di¤erini bulmak için yeterli olur (p = 1 - q gibi). Dengeli populasyonlarda, bir T E L E V ‹ yukar›da ZYON lokusta yaln›zca iki genin bulundu¤u durumlarda gen frekanslar› aç›kS O R U 2 2 lad›¤›m›z iki eflitlikten (p + q = 1) ve (p + 2pq + p = 1) yararlan›larak hesaplan›r. Mendel geneti¤inde otozomlarda bulunan genlerin kal›t›m›ndan söz D edildi¤ini ‹ K K A T unutmay›‹NTERNET n›z. Bunun için dengeli populasyonda gen ve genotip frekanslar› otozomlardaki genler için geçerlidir. Gonozomlarda bulunan genler için hesaplamalarda farkl› SIRA yaklafl›mlar S‹ZDE uygulan›r. sonucu Heterozigotlar›n (Bb) oldu¤u bir Mendel populasyonunda flansa-ba¤l› SIRAeflleflmeler S‹ZDE AMAÇLARIMIZ meydana gelebilecek H-W kural›na göre toplam allel ve genotip frekanslar› ne olabilir?
DÜfiÜNEL‹M ÇEfi‹TL‹ GEN ETK‹LEfi‹MLER‹NDE FREKANSLARIN VE K ‹ T A P POPULASYON DENGES‹N‹N BEL‹RLENMES‹

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

Bir populasyonda bask›n olan alelin frekans› p ile çekinik olan›n frekans› ise q ile gösterilir. AMAÇLARIMIZ Dengedeki bir populasyonda p + q = 1 ve p2 + 2pq + p2SIRA = 1’dir. S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

K ‹ T A P
DÜfiÜNEL‹M

TELEV‹ZYON S O R U

D‹KKAT ‹NTERNET

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ
DÜfiÜNEL‹M

2

K ‹ T A P
S O R U

Bir populasyonda farz edelim ki 1000 bireyden 490 tanesi AA, 420 tanesi Aa ve 90 tanesi aa genotipine sahip olsun. Burada farkl› genotiplerin ve allelerin frekanslaSIRA S‹ZDE bir kuflakr› nedir? E¤er tüm koflullar H-W kural›na uygunsa acaba bu frekanslar ‹NTERNET tan di¤erine de¤iflir mi? Önce atalar›n genotip frekanslar›, AMAÇLARIMIZ AA = p2 = 490/1000 = 0.49
K ‹ T A P

‹ki Allelin Bulundu¤u Tam Dominantl›k Durumunda TELEV‹ZYON Frekans Hesaplama D‹KKAT

S O R U

TELEV‹ZYON D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

202

Genetik

Aa = 2pq = 420/1000 = 0.42 ve aa = q2 = 90/1000 = 0.09 olarak bulunur. Buradan atalar›n allel frekanslar› A = p = 0.49 + 0.21 = 0.7 ve a = q = 0.09 + 0.21 = 0.3 olarak hesaplan›r. fiimdi tüm koflullar›n H-W kural›na uygun oldu¤u durumda bu frekanslar›n bir kuflaktan di¤erine de¤iflip de¤iflmeyece¤ine Tablo 10.2 üzerinde gösterelim. Populasyondaki her bir genotip frekans›na ba¤l› olarak olas› eflleflme oranlar› ya da frekanslar› hesaplan›r.
Tablo 10.2 Populasyondaki her bir genotip frekans›na ba¤l› olarak hesaplanm›fl olas› eflleflme oranlar› ya da frekanslar››. Genotip frekans› AA (0.49) AA (0.49) Aa (0.42) aa (0.09) AA x AA (0.240) Aa x AA (0.206) aa x AA (0.044) Aa (0.42) AA x Aa (0.206) Aa x Aa (0.176) aa x Aa (0.038) aa (0.09) AA x aa (0.044) Aa x aa (0.038) aa x aa (0.008)

Daha sonra, Tablo 10.2’deki çaprazlamalar›n her birindeki A ve a allellerinin bir sonraki kuflakta olas› frekanslar› ise Tablo 10.3’de verildi¤i gibi bulunur.
Tablo 10.3 A ve a allellerinin bir sonraki kuflakta beklenen frekanslar›. Eflleflme olas›l›¤› 0.240 0.206 0.044 0.206 0.176 0.038 0.044 0.038 0.008 1000 Döllerin oran› 1 AA 1 AA:1 Aa 1 Aa 1 AA:1 Aa 1 AA:2 Aa: 1aa 1 Aa:1 aa 1 Aa 1 Aa:1 aa 1 aa Döllerdeki allel oran› A 0.240 0.155 0.022 0.155 0.088 0.009 0.022 0.009 0.000 0.700 0.000 0.051 0.022 0.051 0.088 0.029 0.022 0.029 0.008 0.300

Eflleflmeler AA x AA AA x Aa AA x aa Aa x AA Aa x Aa Aa x aa aa x AA aa x Aa aa x aa Toplam

a

Burada buldu¤umuz ve Tablo 10.3’ün en alt sat›r›nda verilen birinci kuflak döllerin toplam gen frekanslar›n›n, atalar için buldu¤umuz gen frekanslar› ile ayn› oldu¤una dikkat ediniz. Bu dengeli bir populasyonun özelli¤i olup verilen örne¤imizde kaç kuflak çal›fl›l›rsa çal›fl›ls›n belirlenmifl koflullar alt›nda denge de¤iflmeden kalacakt›r.

10. Ünite - Populasyon Geneti¤i

203

SIRA kahverengi-gözlü S‹ZDE Bir adadaki insan populasyonunun %10 mavi-gözlü ve %90 homozigot olarak bafllad›¤›n› varsay›n. H-W kurallar› alt›ndaki denge durumunda heterozigotlar›n ve homozigotlar›n yüzdesi ve gelecek kuflaktaki genotiplerin oran› ne olacakt›r?
DÜfiÜNEL‹M

3

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Kodominant Kal›t›mda Allel Frekans›
S O R Uetkileflimi ile ‹nsanda MN kan grubu sisteminin alleller aras›ndaki kodominantl›k meydana geldi¤ini biliyorsunuz (Bkz: Ünite 4). Bireylerin kan gruplar›na bakarak ve bir populasyondaki genotip ve M ile N allellerinin frekans›n›D hesaplayabilir ‹KKAT gelecek kuflaklarda fenotiplerin hangi s›kl›kta meydana gelebilece¤ini tahmin edebiliriz. Örne¤in; verilen bir populasyonda 1000 kifliden 512 kifli M, 400 kifli MN SIRA S‹ZDE ve 88 kifli N grubuna sahip olsun. Daha önceki örnekte izledi¤imiz yolla atalar›n genotip frekanslar› D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

MM = p2 = 512/1000 = 0.512 MN = 2pq = 400/1000 = 0.400 ve NN = q2 = 88/1000 = 0.088 olarak bulunur. Atalar›n allel frekanslar› ise

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

M = p = MM + 1/2 MN = 0.512 + 0.200 = 0.712 ve TELEV‹ZYON N = q = NN + 1/2 MN = 0.088 + 0.200 = 0.288 olarak hesaplan›r. p + q = 1.000 yani 0.712 + 0.288 = 1 olarak dengededir. Bu örne¤in populasyonu temsil etti¤ini düflünelim. Buna göre rastgele seçilen ‹NTERNE T 0.288 olabir kiflinin M allelini tafl›ma olas›l›¤› 0.712 ve N allelini tafl›ma olas›l›¤› ise cakt›r. Bu olas›l›klar›n bulundu¤u bir populasyonda ise eflleflme olas›l›klar› hat›rlan›r ve uygulan›rsa, üç fenotip ya da genotipin beklenen frekanslar› Tablo 10.4’de verildi¤i gibi kolayca hesaplanabilir.
Fenotip M MN N Toplam Beklenen genotip ve fenotiplerin frekans› MM = p2 = (0.71)2 = 0.505 MN = 2pq = 2(0.71) (0.29) = 0.412 NN = q2 = (0.29)2 = 0.083 1.000 Beklenen say› 505 412 83 1000 Gözlenen say› 512 400 88 1000

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Tablo 10.4 fiansa ba¤l› eflleflmenin oldu¤u bir populasyonda genotip frekanslar›n›n H-W genotip frekans› temel al›narak hesaplanmas›.

Burada üç genotipin (MM, MN ve NN) olas› frekanslar› toplam›n›n binomiyal bir da¤›l›m (p + q)2 = p2 + 2pq + q2) gösterdi¤ine dikkat ediniz. fiansa ba¤l› evlilik durumlar›nda, M kan grubuna sahip kiflilerin populasyonda bulunma olas›l›¤› p2, MN olanlar›n 2pq ve N olanlar›n ise q2 ile bulunur. H-W kural›na göre bir sonraki kuflaklarda görülebilecek olas› genotipik frekanslar ise p2 + 2pq + q2 formülünden kolayca hesaplanabilecektir. Beklenen ve gözlenen de¤erlerden yola ç›karak ayr›ca bu örne¤e ait Khi-kare de¤eri hesaplanabilir (Bkz. Ünite 3) ve populasyonun HW dengesinden sapma derecesinin önemli olup olmad›¤›na karar verilir. 300 insan›n bulundu¤u bir örnek toplulukta MN kan grubu tiplerinin oran›: M tipi %42.7, SIRA S‹ZDE N tipi %10.7 ve MN tipi %46.7 olarak gözleniyor. Bu durum flansa ba¤l› eflleflme ve da¤›l›m varsay›m›na uyuyormu? Test ediniz.
DÜfiÜNEL‹M S O R U

4

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

D‹KKAT

204

Genetik

Multibl Allelik Karakterlerin Kal›t›m›nda Frekans
Çok allelli kal›t›mda, allel tiplerinin bulunma s›kl›¤› ya da frekans› populasyondan populasyona de¤iflebilir. Örne¤in; ABO kan grubu sisteminin allelleri olan IA, IB ve IO incelendi¤inde, Gana ve ‹sveç’teki insanlar›n gen havuzunda farkl› allellerin bask›n oldu¤u ve dolay›s›yla her bir ülkede farkl› bir kan grubunun yayg›n oldu¤u görülür. ABO kan grubu sisteminde IA ve IB allelerinin kodominant etkileflim gösterirken IO allelinin di¤erlerine karfl› resesif oldu¤unu daha önce anlatm›flt›k (Bkz. Ünite 5). Bu sistemde ki fenotip ya da genotiplerin olas› frekanslar› Tablo 10.5’de verildi¤i gibi hesaplan›r. IA, IB ve IO allelerinin frekans› s›ras›yla p, q ve r olarak gösterilir ve H-W eflitliklerimizde p + q + r = 1 ve buradan (p + q + r)2 = (p + q + r) (p + q + r) = p2 + 2pq + 2pr + q2 + 2qr + r2 = 1 fleklinde olur. fiimdi bir örnekle bu üç allelin bir insan toplulu¤undaki frekanslar›n› ve gelecek kuflaklarda olas› durumunu inceleyelim (Tablo 10.5). 500 kiflilik bir toplulukta 195 kiflinin A, 70 kiflinin B, 25 kiflinin AB ve 210 kiflinin O kan grubuna sahip oldu¤unu varsayal›m. Buradan her bir genin frekans›n› hesaplamak için ilk önce, tek olarak bilinen IO geninin frekans›n› r2 = 0.42, r = √0.42 = 0.65 olarak bulunur. Daha sonra, A ve O fenotiplerinin frekanslar› flu flekilde hesaplan›r: p2 + 2pr + r2 = (p + r)2 = 0.39 + 0.42 = 0.81 p + r = √0.81 = 0.9’dan, p = 0.9 - r = 0.9 - 0.65 = 0.25 Üç allelin frekans toplam› = p + q + r = 1 oldu¤una göre, 0.25 + q + 0.65 =1’den, q = 1 - 0.65 - 0.25 = 0.10 olarak bulunur.
Tablo 10.5 Bir populasyondaki ABO kan grubu için gözlenen gen ve genotip frekanslar›n›n hesaplanmas›. Gen frekanslar› p = 0.25 q = 0.10 pq = 0.025 r = 0.65

Genotipler IAIA, IAIO IBIB, IBIO IAIB IOIO

Kan grubu ve say›s› A = 195 B = 70 AB = 25 O = 210

Genotip frekanslar› p2 + 2pr = 195/500 = 0.39 q2 + 2qr = 70/500 = 0.14 2pq =25/500 = 0.05 r2 = 210/500 = 0.42

Populasyonu genetik denge bak›m›ndan test etmek için de Tablo 10.6’da verildi¤i gibi, her bir sonraki kuflakta olas› genotip frekanslar›n› p2 + 2pq + q2 ve p2 + 2pr + r2 formüllerini kullanarak hesaplar›z. Buldu¤umuz her bir genotip frekans›ndan ise birey say›s›n› kolayca buluruz. Burada gözlenen ve beklenen genotip say›lar› ya da frekanslar› bak›m›ndan hiç sapma olmad›¤› için populasyon H-W dengesindedir. Bazen frekanslar birbirine uymayabilir ve sapma meydana gelir. Sapmalar populasyonun karars›zl›¤›n› veya do¤al seçilim bask›s›n› gösterir ve derecesi Khi-kare yöntemiyle test edilir.

10. Ünite - Populasyon Geneti¤i

205
Tablo 10.6 ABO kan grubu genotiplerinin bir sonraki kuflakta beklenen frekanslar› ve birey say›s›n›n hesaplanmas›.

Genotipler IAIA IAIO IBIB IBIO IAIB IOIO

Beklenen genotip frekanslar› p2 = (0.25)2 = 0.06 2pr = (2) (0.25) (0.65) = 0.33 q2 = (0.10)2 = 0.01 2qr = (2) (0.10) (0.65) = 0.13 2pq = (2) (0.25) (0.10) = 0.05 r2 = (0.65)2 = 0.42

Beklenen birey say›s› 30 165 5 65 25 210

Efleye Ba¤l› Genlerin Allel Frekanslar›
Efleyli üreyen organizmalar›n efley kromozomlar› bak›m›ndan heterozigot ya da homozigot olabilece¤ini Ünite 6’dan biliyorsunuz. Efleye-ba¤l› allel genlerin flansa ba¤l› kombinasyonlar› ancak homogametik efleyde meydana gelir ve allel frekanslar› da bu yüzden otozomal genlere göre farkl›l›k gösterir. Dengeli bir populasyonda, homogametik efleyde ki efleye-ba¤l› genlerin frekans durumu otozomlarda bulunan genler ile ayn›d›r. Heterogametik efleyde ise hemizigotluktan dolay› gen ve genotip frekans› birbirine eflittir ve bu nedenle gen frekanslar›n›n hesaplanmas› erkek ve difli efleye göre de¤iflir. Tablo 10. 7’de, insanda difli (XX) ve erkek (XY) bireylerde efleye ba¤l› olarak kal›t›lan farkl› genotip frekanslar› gösterilmektedir.
Genotip Difli (XX) AA Aa aa AY aY Genotip frekans› p2 2pq q2 p q p2 + 2pq + q2 = 1 Tablo 10.7 ‹nsanda X’e ba¤l› olarak kal›t›lan ayn› lokustaki A ve a genlerinin olas› genotip frekanslar›.

Erkek (XY)

p+q=1

Bu durumda dengeli bir populasyonda homozigot çekinik diflilerin frekans› SIRAbir S‹ZDE (aa), çekinik erkeklerin frekans›n›n (aY) karesine eflit olur. Bunu örnekle aç›klayal›m: insanda renk körlü¤ü X kromozomuna ba¤l› kal›t›lan bir gen taraf›ndan oluflturulur. K›rm›z›-yeflil renk körü erkeklerin frekans›n›n q = D0.06 bir poÜ fi Ü Noldu¤u EL‹M pulasyonda, diflilerin frekans› q2 = (0.06)2 = 0.0036 olacakt›r. Bu istatistiksel hesaplama bize neden X-ba¤l› çekinik allelerin sorumlu oldu¤u karakterlerin erkeklerde S O R U daha çok görüldü¤ünü aç›klamaktad›r. X-ba¤l› çekinik allelerden diflilere göre erkekler daha çok etkilenmektedir. D‹KKAT
SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

Bir Drosophila populasyonunda 20 erkek sinekten 2 tanesinin beyaz gözlü oldu¤unu varSIRA S‹ZDE sayal›m. Beyaz göz renginden w k›rm›z› gözden W allelinin sorumlu oldu¤u bu populasyonda gen ve genotip frekanslar›n› bulunuz ve beyaz göz renginin efleyden nas›l etkilendiAMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M ¤ini aç›klay›n›z.
K S‹ OT RAU P

5

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S ‹ O TR A UP

D‹KKAT TELEV‹ZYON

D‹KKAT TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

206

Genetik

POPULASYON DENGES‹N‹ ETK‹LEYEN FAKTÖRLER
H-W kural›, bir populasyonun birbirini takip eden kuflaklar boyunca dengede kald›¤› durumlarda geçerlidir. Ancak, yukar›da söz edildi¤i gibi çeflitli faktörlerin etkisiyle gen havuzunda de¤iflmeler olur. Bu faktörler afla¤›da k›saca aç›klanmaktad›r.

Göç
Göç bireylerin bir populasyondan farkl› bir populasyona hareketidir. Önceleri do¤al olaylarla gerçekleflen göç, günümüzde insan›n hareket h›z›yla orant›l› olarak hem kendisi için hem de di¤er canl›lar için önemli derecede artm›flt›r. Göçle yeni allellerin populasyonlara kat›l›m› olabilir ya da gen frekans› de¤iflebilir. Ayr›ca laboratuarlarda gelifltirilen çeflitli transgenik organizmalar›n dünyaya yay›l›m› ile populasyonlara yeni genler kat›lmakta ya da gen s›kl›¤› de¤iflmektedir.

Mutasyon
Mutasyonun genellikle bir gendeki yap›sal bir de¤iflikli¤e ba¤l› olarak ani kal›t›labilir bir de¤ifliklik oldu¤unu biliyorsunuz (Bkz. Ünite 9). Biyolojik maddelerde bulunan varyasyonlar›n esas kayna¤›d›r. Mutasyon ile populasyonda bulunmayan yeni bir allel meydana gelebilir ya da var olan allellerin frekans› de¤iflebilir. Bununla birlikte mutasyon oran› genellikle çok düflüktür (yaklafl›k 10-6) ve gen frekans›na olan etkisi ancak çok say›daki kuflaklardan sonra belirlenebilir.

Populasyon Büyüklü¤ü ve fiansa-Ba¤l› Genetik Sürüklenme
Yeterli büyüklükteki do¤al populasyonlarda, eflleflme ve yaflaman›n tamamen eflit koflullarda ve flansa ba¤l› oldu¤u durumda, bir karakter bak›m›ndan gen frekans›nda dengenin (panmiks) olabilece¤ini biliyoruz. Fakat küçük populasyonlarda, örneklerin az olmas›ndan dolay› hata olas›l›¤› yükselir ve flansa ba¤l› olarak denge de¤iflebilir. fiansa-ba¤l› genetik sürüklenme, örnekleme hatas›na ba¤l› olarak gen frekans›nda meydana gelen flansa-ba¤l› bir de¤iflmedir. Küçük populasyonlarda örnekleme hatas› büyük populasyonlara göre daha çoktur ve bundan dolay› flansa-ba¤l› sürüklenme daha çok görülür. Yeni bir geni tafl›yan gametlerin eflleflebilmesi ve 2. veya 3. dölde heterozigotlar›n birbirini bulma flanslar› daha yüksektir. Böylece küçük populasyonlarda birkaç bireyin de¤iflmesi istatistiksel dengeyi de¤ifltirir. Örne¤in; yaln›zca bir yumurtan›n bir geninin de¤iflmifl oldu¤u farkl› büyüklüklerdeki 2 (1 erkek + 1 difli), 200 (100 erkek + 100 difli) ve 2000 (1000 erkek + 1000 difli) bireyin bulundu¤u üç ayr› populasyonda dengenin de¤iflim flans›n›n büyüklükle orant›l› olarak azalmas› beklenir. Her üç populasyonda da diflilerin 102 yumurta ve erkeklerin çok daha fazla olarak 106 sperma b›rakt›klar› düflünüldü¤ünde, populasyonlarda ki de¤iflik SIRA S‹ZDE geni tafl›yan yumurtan›n döllenme flans›: 1. Populasyonda: 1 difli x 100 yumurtada de¤iflik genin döllenme flans› 1/100, 2. Populasyonda: D Ü fi Ü N E L ‹ M 100 difli x 100 yumurta = 10000 yumurtada de¤iflik genin döllenme flans› 1/10000, 3. Populasyonda: 1000 difli x 100 yumurta = 100000 yumurtada de¤iflik genin S O R U döllenme flans› 1/100000 olarak azal›r.
D ‹ K yumurta KAT Sperm say›s›n›n hücrelerine karfl›n çok fazla olmas› yumurtalar›n tümünün döllenebilmesini sa¤lamayabilir ve özellikle böceklerde döllenmemifl yumurtalara çok rastlan›r.

fiansa-ba¤l› genetik sürüklenme, örnekleme hatas›na ba¤l› olarak gen frekans›nda meydana gelen flansa-ba¤l› bir de¤iflmedir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

10. Ünite - Populasyon Geneti¤i

207

Seleksiyon (Do¤al Ay›klanma)
Bir populasyonda bulunan bireylerin hepsi genlerini bir sonraki kuflaklar›na aktarmada eflit flansa sahip olamayabilirler. Çeflitli genotiplerin üreme güçlerindeki farkl›l›klar ve zigotlar›n yaflama yeteneklerindeki farkl›l›klar da allellerin dölden döle geçifl oran›n› etkiler. Örne¤in; A1 allelini tafl›yan bireylerin üremeleri, A2 allelini tafl›yanlardan daha baflar›l›ysa söz konusu populasyonda A1 allelinin frekans› daha yüksek olacakt›r. Genotiplerin üreme baflar›s›n› etkileyen ve bunun sonucunda genotiplerin farkl› üretimini sa¤layan mekanizmalar›n tümüne seleksiyon (do¤al ay›klanma ya da seçme) denir. Rastgele eflleflmenin oldu¤u bir populasyonda, seleksiyon allel frekans›n›n›n seviyesini etkileyen önemli bir faktördür. Allellerin eliminasyonunu ya da sabit kalmas›n› etkilemez. Fakat yak›n akrabalar aras›ndaki eflleflmelerin oldu¤u küçük populasyonlarda, homozigotlar›n oran› artar ve populasyondaki denge kayar. Böyle sistemlerde seleksiyon allellerin sabitlenmesinde ve eliminasyonunda çok daha fazla etkili olur. Bir karakter ile ilgili genin mutasyonlarla meydana gelen çok say›daki allelleri yaflam üstünlüklerine göre seleksiyona u¤rayabilirler. Zararl› mutasyonlar sonucu oluflan baz› alleller h›zla yok olurken, baz› alleller eflit yaflama flans›na sahip olurlar ve populasyondaki frekanslar› da birbirine yak›nd›r. Populasyonlarda, yak›n frekanstaki genlerden dolay› ortaya ç›kan farkl› allellerin dengeli durumda bulunmas› genetik polimorfizm olarak adland›r›l›r. Polimorfizm do¤ada pek çok canl› grubunda görülen bir durumdur.

Seleksiyon (do¤al ay›klanma ya da seçme), genotiplerin üreme baflar›s›n› etkileyen ve bunun sonucunda genotiplerin farkl› üretimini sa¤layan mekanizmalar›n tümüne denir. Populasyonlarda, yak›n frekanstaki genlerden dolay› ortaya ç›kan farkl› allellerin dengeli durumda bulunmas›na genetik polimorfizm denir.

fiansa Ba¤l› Eflleflme
fiansa ba¤l› eflleflmede, her bir difli gamet eflit olarak herhangi bir erkek gamet ile bir araya gelir ve her bir genotipin üretim oran› herhangi bir seleksiyon söz konusu olmaks›z›n eflittir. Böyle bir durumda, gen frekans› sabit kal›r ve karakterin de¤iflimide sabittir. Yak›n akrabalar aras› evlenme bu dengeyi bozarak populasyonun yap›s›n› etkiler. Böylece bireylerin hareketi ve dolay›s›yla gametlerin hareketi k›s›tlanm›fl olur ve eflleflme rastgele olmaktan uzaklafl›r. Bunun sonucu olarak heterozigotlar›n say›s› kuflaklar boyunca azal›r. Resesif allelerin bir araya gelme olas›l›¤› artar ve bunun sonucunda homozigot resesif genotiplerin frekans›nda art›fl olur. Populasyon dengesinde de¤iflme gözlenir. fiansa ba¤l› olmayan eflleflme tiplerinden biride kendileflmedir. Kendileflme özellikle bitkilerde olmak üzere baz› hayvanlarda da görülen bir durumdur. Ard arda kendileflmeler sonucunda, populasyondaki allel frekanslar› ayn› kal›rken genotip frekanslar› de¤iflir. Örne¤in; bir heterozigot (Aa) kendileflti¤inde ya da ayn› genotipte bir bireyle eflleflti¤inde meydana gelen 1AA:2Aa:1aa oran›ndaki üç genotipten Aa heterozigotlar›n frekans› 0.5’dir. E¤er populasyonda kendileflme devam ederse bir sonraki kuflakta homozigotlar ço¤almaya devam ederken heterozigotlar tekrar ayr›l›r ve frekanslar› 0.25’e düfler. Kendileflmenin baflar›l› oldu¤u her bir kuflak ile heterozigotlar›n frekans› %50 azal›r ve onuncu kuflakta 0.001 olur (fiekil 10.2). Bu aflamada, homozigotlar›n populasyondaki frekans› ise %99.9 olur.
Populasyonda Aa (%) 0 Kuflaklar 1 2 3 7 10 100 50 25 12.5 0.008 0.001 fiekil 10.2 Ard› ard›na kendileflmeler sonucu her bir kuflaktaki heterozigot frekans›n›n yar›ya düflmesi.

208

Genetik

Özet
AM A Ç

1

Populasyon ve gen havuzunu tan›mlayabilmek. Populasyon, ayn› türe ait organizmalar›n meydana getirdi¤i ve rastgele eflleflmeler oldu¤u bir topluluktur. Populasyon ki bireylerin birbirleriyle eflit eflleflme flans›na sahip olmalar›na panmiks denir. Populasyondaki tüm gametlerin genleri gen havuzunu oluflturur. Gen havuzu ölçülebilen genler seçilerek çal›fl›l›r ve kuflaklar boyunca de¤iflebilir ya da dura¤an olabilir. Teorik olarak gen havuzu de¤iflmeyen populasyonlar kararl› populasyonlard›r. Ama pratikte populasyonlar çeflitli faktörlerin etkisiyle de¤iflebilir. Populasyonda gen ve genotip frekans›n› aç›klayabilmek. Belirli bir genotipe sahip olan birey say›s›n›n populasyondaki toplam birey say›s›na oran› ya da populasyondaki yüzdesi genotip frekans›n› verir. Ayn› türün farkl› populasyonlar›nda allellerin bireylerde bulunma s›kl›¤›, gen havuzuna geçmiflte etki eden seçme bask›s› nedeniyle farkl› olabilir. Herhangi bir allelin populasyonda bulunma s›kl›¤›na gen frekans› denir ve bu allele sahip bireylerin populasyonda bulunma yüzdesi olarak hesaplan›r. Gen frekanslar› bir populasyonun di¤er populasyonlarla olan akrabal›k iliflkilerini ve uyumsal de¤iflimini aç›klar. fiansa ba¤l› eflleflme ve Hardy-Weinberg kural›n› populasyon geneti¤i çal›flmalar›nda istatistiksel olarak aç›klayabilmek. Hardy-Weinberg Kural› yeterli büyüklükteki bir populasyonda, seçilim, mutasyon ve göç olaylar›n›n olmad›¤› ve rastgele eflleflmenin oldu¤u koflullarda, gen ve genotip frekanslar›n›n sabit kald›¤›n› söyler. Gen frekanslar› dengeye ulaflm›fl olan populasyona H-W dengesinde olan populasyon denir. Do¤ada bu denge için gerekli koflullar›n sa¤lanmas› zordur ve gen frekans› zamanla de¤iflir. Populasyonda ki dominant allel frekans› p ve resesif allel frekans› q ise genotip frekans› p2 + 2pq + p2 = 1’dir. Gen havuzu için p + q = 1’dir ve H-W dengesi denir. Diploit organizmalar›n dengeli populasyonlar›nda gen fre-

kanslar› bu iki eflitlik ile hesaplan›r. H-W dengesi, küçük populasyonlarda birkaç bireyin de¤iflmesi ile bozulabilir. Çeflitli gen etkileflimlerine göre populasyondaki gen ve genotip frekanslar›n› hesaplayabilmek ve dengeyi belirleyebilmek. Allel etkileflimlerinin ve efleye ba¤l› genlerin kal›t›m›n›n oldu¤u durumlarda populasyondaki gen ve genotip frekanslar› hesaplanabilir. Atalar›n gen frekanslar›, bir sonraki dölün genotip frekans›n› belirler. Populasyondaki her bir genotip frekans›na ba¤l› olarak olas› eflleflme oranlar› hesaplan›r. Dengeli bir populasyonda, birinci kuflak döllerin toplam gen frekanslar› atalar›n frekanslar› ile ayn›d›r ve kuflaklar boyunca ayn› koflullarda de¤iflmeyecektir. Efleye ba¤l› allel genlerin flansa ba¤l› kombinasyonlar› ancak homogametik efleyde görülür ve frekanslar› otozomal genlerden farkl›d›r. Heterogametik efleyde gen ve genotip frekans› birbirine eflittir ve gen frekanslar›n›n hesaplanmas› efleye göre de¤iflir. Populasyon dengesini etkileyen faktörleri aç›klayabilmek. Genotip ve gen frekans› göç, mutasyon, seçilim olaylar› ve yak›n akraba eflleflmeleri taraf›ndan etkilenir ve popülasyon dengesini bozar. Küçük populasyonlarda örnekleme hatas› oldu¤u için flansa ba¤l› genetik sürüklenme görülür ve gen frekans› de¤iflir. Seleksiyon ile allellerin dölden döle geçifl oran› etkilenir. Yak›n akraba eflleflmelerin oldu¤u küçük populasyonlarda, seleksiyon allellerin sabitlenmesinde daha etkilidir. Mutasyonlarla oluflan çok say›daki alleller yaflam üstünlüklerine göre seleksiyona u¤rayabilirler ve genetik polimorfizme neden olurlar. Akrabalar aras› eflleflmeler ya da kendileflmeler sonucu gen frekans› de¤iflir ve populasyon dengesi bozulur. Bunun sonucunda, heterozigotlar›n say›s› kuflaklar boyunca azal›r.

A M A Ç

4

A M A Ç

2

A M A Ç

5

A M A Ç

3

10. Ünite - Populasyon Geneti¤i

209

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi populasyon geneti¤inin konular›ndan biri de¤ildir? a. Gen de¤ifliklikleri b. Belirli bir geni tafl›yan bireylerin say›s› c. Gen havuzu ile çevre aras›ndaki iliflki d. Belirli genotiplerin frekans› e. Bireyde bir genin kal›t›m› 2. Bir populasyon içinde bulunan bütün bireylerin ya da gametlerin birbirleriyle eflit eflleflme flans›na sahip olmalar› durumuna ne denir? a. Panmiks b. Populasyon c. Frekans d. Kal›t›m e. Seleksiyon 3. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Hardy-Weinberg Kural› için söylenemez? a. Yeterli büyüklükteki bir Mendel populasyonu için geçerlidir. b. Gen mutasyonu ve seçilimi olmad›¤› kabul edilir. c. Populasyonda genotip frekanslar› de¤iflkendir. d. Göç olay›n›n olmad›¤› durumda geçerlidir. e. Rastgele eflleflmenin oldu¤u koflullar söz konusudur. 4. Bir Drosophila populasyonunda 2000 sinekten 1990 tanesi k›rm›z› gözlü (1910 NN ve 80 Nn) ve 10 tanesi ise resesif kal›t›lan (nn) beyaz gözlü olarak bulunuyor. H-W kural›na göre bu populasyondaki k›rm›z› (p) ve beyaz (q) göz allelerinin frekans› nedir? a. p = 0.970 ve q = 0.030 b. p = 0.030 ve q = 0.970 c. p = 0.975 ve q = 0.025 d. p = 0.025 ve q = 0.975 e. p = 0.750 ve q = 0.250 5. Afla¤›daki formüllerden hangisi üç allelli kal›t›m›n oldu¤u bir populasyonda genotip frekans›n› hesaplamak için kullan›l›r? a. p2 + 2pq + 2pr + 2qr + r2 = 1 b. p2 + 2pq + q2 = 1 c. p2 + 2pr + r2 = 1 d. p2 + 2pq + 2pr + q2 + 2qr + r2 = 1 e. p + q + r = 1 6. AA, Aa ve aa bireylerinin bulundu¤u dengeli bir populasyonda, AA x Aa genotiplerinin eflleflme frekanslar› afla¤›dakilerden hangisidir? a. 1/4 x 1/4 b. 1/4 x 1/2 c. 1/8 x 1/16 d. 1/2 x 1/4 e. 1/16 x 1/8 7. BB, Bb ve bb genotiplerinin bulundu¤u dengeli bir populasyonda, Bb x Bb çaprazlamas› sonucu yavrular›n olas› genotipleri ve frekanslar› afla¤›dakilerden hangisidir? a. 1/16 BB ve 1/16 Bb b. 1/4 BB ve 1/4 Bb c. 1/16 BB ve 1/16 bb d. 1/4 BB, 1/2 Bb ve 1/4 bb e. 1/16 BB, 1/8 Bb ve 1/16 bb 8. Bir populasyonda efleye-ba¤l› allel genlerin frekanslar› ile ilgili afla¤›daki ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Efleye-ba¤l› genlerin frekanslar› otozomal genlere göre farkl›l›k gösterir. b. Genlerin flansa ba¤l› kombinasyonlar› homogametik efleyde meydana gelir. c. Homogametik efleydeki efleye-ba¤l› genlerin frekans durumu otozomlardaki genler ile ayn›d›r. d. Heterogametik efleyde gen ve genotip frekans› birbirinden farkl›d›r. e. Gen frekanslar›n›n hesaplanmas› erkek ve difli efleye göre de¤iflir. 9. Afla¤›dakilerden hangisi populasyon dengesini etkileyen faktörlerden de¤ildir? a. Efley tipleri b. Rastgele eflleflme c. Mutasyon d. Seleksiyon e. Göç 10. Heterozigotlar›n (Aa) 100% oldu¤u bir populasyonda ard› ard›na kendileflmenin oldu¤unu varsayarsak üçüncü kuflakta heterozigotlar›n oran› afla¤›dakilerden hangisi olur? a. %65 b. %32.5 c. %25 d. %12.5 e. %6.25

210

Genetik

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. e 2. a 3. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Populasyon ve Gen Havuzu” konusunu yeniden gözde geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Populasyon ve Gen Havuzu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “fiansa Ba¤l› Eflleflme ve Hardy-Weinberg Kural›” konusunu yeniden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “fiansa Ba¤l› Eflleflme ve Hardy-Weinberg Kural›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Çeflitli Gen Etkileflimlerinde Frekanslar›n ve Populasyon Dengesinin Belirlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Dengenin Prensibi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetik Dengenin Prensibi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Efleye Ba¤l› Genlerin Allel Frekanslar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Populasyon Dengesini Etkileyen Faktörler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Populasyon Dengesini Etkileyen Faktörler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Gen havuzundaki de¤iflim derecesi populasyonun de¤iflim ya da evrimleflme h›z›n› gösterir. Gen havuzu, bir kufla¤›n gelecek kufla¤a sa¤lad›¤› genetik donan›md›r. De¤iflen çevreye uyum sa¤lamada etken olan genlerin de zamanla de¤iflmesi ve zararl› olanlar›n yok olarak yararl› olanlar›n seçilimi son derece önemlidir. Uzun zaman diliminde biriken genetik de¤iflimler populasyonlar aras›ndaki farkl›l›¤› art›r›r ve biyolojik çeflitlili¤in oluflmas›na katk›da bulunur. S›ra Sizde 2 Heterozigotlar›n (Bb) oldu¤u bir Mendel populasyonunda flansa-ba¤l› eflleflmeler sonucu meydana gelebilecek H-W kural›na göre toplam allel ve genotip frekans›n› flu flekilde gösterebiliriz:

4. c

5. d

6. b 7. e 8. d

9. a

10. d

S›ra Sizde 3 Populasyon homozigot %10 mavi-gözlü (bb) ve %90 kahverengi-gözlü (BB) insanlarla bafllad›¤› için bb’nin yüzdesi = %10 ve frekans› (q2) = 0.1’dir. Buradan q = √0.1 = 0.1 bulunur. p + q = 1 oldu¤undan, p = B = 1 - 0.1 = 0.9 olarak hesaplan›r. Her bir allelin frekans›ndan gelecek kuflaktaki olas› genotiplerin frekans› tabloda gösterildi¤i gibi bulunur. Gametler B (p = 0.9) b (q = 0.1) B (p = 0.9) BB (p2 = 0.81) Bb (pq = 0.09) b (q = 0.1) Bb (pq = 0.09) Bb (q2 = 0.01)

10. Ünite - Populasyon Geneti¤i

211

H-W denge formülü olan p2 BB + 2pq Bb + q2 bb = 1 ile tablodaki genotip frekanslar› olan p2 = 0.81, 2pq = 0.18 ve q2 = 0.01 toplan›r. 0.81 + 0.18 + 0.01 = 1.00 sa¤land›¤› için populasyon dengededir. Dengedeki fenotiplerin yüzdesi ise: Homozigot kahverengi-gözlüler (BB) = %81 Heterozigotlar kahverengi-gözlüler (Bb) = %18 Mavi-gözlüler (bb) = %1 olarak ifade edilir. Populasyonda ki B ve b gametlerinin oran› ve BB, Bb ve bb zigotlar›n›n oran› kuflaktan kufla¤a sabit kalacakt›r. S›ra Sizde 4 Burada kan tiplerinin frekans›n› bulmak için ilk önce M genotipinin frekans›, p2 = %42.7 = 0.427 ve p=√0.427 = 0.653 olarak bulunur. ‹kinci olarak elde edilen p de¤erinden N’nin frekans›, q = (1- p) = 1 - 0.653) = 0.347 ve q2 = (0.347)2 = 0,1203 ya da %12.03 bulunur. Üçüncü olarak MN genotipinin frekans› ise 2pq = 2 x 0.653 x 0.347 = 0.4532 ya da %45.32 olarak hesaplan›r. Sonuç olarak kan grubu tiplerinin frekanslar› tablodaki gibidir. Beklenen % p2 MM = 2pq MN = q2 NN = 42.70 45.32 12.03 Gözlenen % 42.7 46.7 10.7

Homozigot beyaz gözlü difliler: ww = q2 = (0.1)2 = 0.01 olarak hesaplan›r. Bu populasyonda beyaz gözlü erkeklerin frekans› 1/10 iken beyaz gözlü diflilerin frekans› ise 1/100’dür. X kromozomunda bulunan çekinik göz rengi etkisini erkek sineklerde daha çok göstermektedir.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Bozcuk, A. N. (2005). Genetik (2. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Brown, T. A. (1992). Genetics, A Molecular Approach (Second Edition). London: Chapman & Hall. Demirsoy, A. (2005). Kal›t›m ve Evrim (13. Bask›). Ankara: Meteksan Anonim fiirketi. Gardner, E. J., Simmons, M. J. ve Snustad, D. P. (1991). Principles of Genetics (8. Edition). New York: John Wiley & Sons Inc. Klug, M.S., Cummings, M.R. ve Spencer, C.A. (2009). Genetik Kavramlar (8. Bask›). Çev. Ed: Öner, c., Sümer, S., Öner, R., Ö¤üfl, A. ve Aç›k, L. Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Kuru, M. ve Ergene, S. (2001). Genetik (569 Örnek Problem ‹le) (1. Bask›). Ankara: Palme Yay›nc›l›k. Miglani, G. S. (2000). Basic Genetics. New Delhi: Narosa Publishing House. Oraler Temizkan G. (1994). Genetik: 1. Temel Genetik. ‹stanbul: ‹.Ü. Fen Fak. Bas›mevi.

Sonuçlar karfl›laflt›r›ld›¤›nda, gözlenen de¤erlerin flansa ba¤l› eflleflme ve da¤›l›m varsay›m›na uydu¤u görülüyor. S›ra Sizde 5 Bu populasyonda k›rm›z› gözlü difliler WW ya da Ww genotipinde ve erkekler ww genotipinde olacaklard›r. ‹ki tane beyaz gözlü erkek olmas› ww genotipinde iki erkek oldu¤unu gösterir. Buna göre beyaz göz allelinin frekans› q(w) = 2/20 = 1/10 = 0.1 olur. p + q = 1 eflitli¤inden k›rm›z› göz allelinin frekans› ise p(W) = 1 - 0.1 = 0.9 bulunur. Difli sinekler ise göz rengi bak›m›ndan p2(WW), 2pq(Ww) ya da q2(ww) olabilirler. Buna göre, Homozigot k›rm›z› gözlü difliler: WW = p2 = (0.9)2 = 0.81 Heterozigot k›rm›z› gözlü difliler: Ww = 2pq = 2 x 0.9 x 0.1 = 0.18 ve

11
GENET‹K
Amaçlar›m›z
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Genetik çal›flmalarda kullan›lan model organizmalar› ve özelliklerini s›ralayabilecek, Rekombinant DNA teknolojisini ve gen klonlama yöntemlerinin temel prensiplerini ve kullan›ld›¤› yerleri aç›klayabilecek, DNA’n›n polimeraz zincir reaksiyonu ile çok miktarda ço¤alt›lma yönteminin temel prensibini ve kullan›ld›¤› yerleri aç›klayabilecek, Özgül genlerin ve mRNA’lar›n belirlenmesi için baz› yöntemlerin nas›l uyguland›¤›n› aç›klayabilecek, DNA’daki nükleotitlerin belirlenmesi amac›yla yap›lan dizi analiz yönteminin temel basamaklar›n› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• • • • • Model organizma Gen haritalama Restriksiyon enzimleri Genom dizileme Hibridizasyon yöntemleri • • • • • Gen klonlama Rekombinant DNA teknolojisi Polimeraz zincir reaksiyonu Southern blotlama Sanger dizi analizi

‹çerik Haritas›
• G‹R‹fi • GENET‹KTE KULLANILAN MODEL ORGAN‹ZMALAR • REKOMB‹NANT DNA TEKNOLOJ‹S‹ VE GEN KLONLAMA • DNA’NIN POL‹MERAZ Z‹NC‹R REAKS‹YONU (PCR) ‹LE ÇO⁄ALTILMASI • ÖZGÜL GENLER‹N VE mRNA’LARIN BEL‹RLENMES‹ • DNA’DAK‹ NÜKLEOT‹TLER‹N BEL‹RLENMES‹ (D‹Z‹ ANAL‹Z‹)

Genetik

Genetik Uygulamalar

Genetik Uygulamalar
G‹R‹fi
Bugün genetik alan›nda ulafl›lan inan›lmaz› zor bilgiler yine son derece geliflmifl teknolojilerin moleküler biyoloji alan›nda kullan›lmas›yla elde edilmifltir. Bu konudaki geliflmeler artan bir h›zla devam etmektedir. Özellikle moleküler genetik alan›nda gelifltirilen yöntemlerde bilgisayar destekli cihazlar›n kullan›lmas›, yap›lan araflt›rmalarda, son derece k›sa sürede sonuçlara ulafl›lmas›na olanak sa¤lamaktad›r. Araflt›rmalar ve çeflitli teknolojik ürünlerin gelifltirilmesi her ne kadar moleküler seviyede yap›lmaktaysa da, bunlar› yapabilmek için model organizmalara gereksinim vard›r. Model organizmalar ile yap›lan çal›flmalarla insan için uygulanabilir sonuçlar elde edilebilmekte, canl›lar aras›ndaki genetik iliflkiler ve mekanizmalar karfl›laflt›r›labilmektedir. Bugün fosil kal›nt›lardan, doku arflivlerinden çok az miktardaki genetik madde (DNA) çal›fl›labilmekte ve bugüne ›fl›k tutmaktad›r. Farkl› organizmalardan elde edilen genetik bulgular, var olan bütün hücrelerin ortak bir atadan geliflti¤ini desteklemesi bak›m›ndan son derece önemlidir. ‹nsan genomunun tamamen ortaya ç›kar›lmas›ndan sonra genetikte önemli organizmalar›n genomlar›n›n da h›zla ç›kar›lmas› devam etmektedir. Genlerin belirlenmesiyle transgenik organizmalar›n ve genoma özgü ilaçlar›n gelifltirilmesi gen klonlamalar›n›n yap›lmas› günümüzdeki çarp›c› konulardan baz›lar›d›r. Bu ünitede, genetik çal›flmalarda çok kullan›lan temel baz› yöntem ve teknolojiler anlat›lacakt›r.

GENET‹KTE KULLANILAN MODEL ORGAN‹ZMALAR
Genetikçiler, genleri ve onlar›n ifllevlerini incelerken model organizmalar kullan›rlar. Her çal›flman›n amac›na uygun olarak farkl› model organizmalar seçilebilir. Bazen bir araflt›rma bir organizma tipinde di¤erlerine göre daha baflar›l› sonuçlar verebilir. Bundan dolay› sa¤l›kl› bilgi ve bulgulara ulaflabilmek için farkl› organizmalarda ayn› çal›flman›n yap›lmas› ve karfl›laflt›r›lmas› önemlidir. Model organizmalar›n tercih edilmelerine neden olan baz› avantajlar› vard›r. Genetik analizlerde kullan›lacak iyi bir model organizma; • Laboratuarda kolayca yetifltirilebilmeli, • K›sa sürede ve çok say›da yavru verebilmeli, • Mutasyonlar oluflturmaya uygun olmal›, • Çaprazlama çal›flmalar› kolay gerçeklefltirilmeli, • Çal›fl›lmak istenen biyolojik süreci çal›flt›rabilecek özelli¤e sahip olmal›d›r.

214
SIRA S‹ZDE

Genetik

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE özelliklere uygun baz› model organizmalar günümüzde geneYukar›da verilen tik ve biyolojik aç›dan son derece çal›fl›lm›fl ve özellikleri tan›mlanm›flt›r. fiimdi bunlardan baz›lar›n›n özelliklerini k›saca aç›klayal›m.
DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE S O R U
DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S OS‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ

1

Genetik çal›flmalar›nda SIRA S‹ZDE kullan›lacak organizmalar sizce neden mutasyon oluflturmaya uyS O R U gun olmal›d›r?
DD Ü‹fiK ÜK NA EL Her model organizma T ‹ Msahip oldu¤u farkl› özellikleri nedeniyle farkl› araflt›rmalar için tercih edilirler.

E. coli

R U S O S‹ZDE SIRA

SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON

Y›llard›r temel moleküler genetik mekanizmalar›n keflfedildi¤i araflt›rmalarda en D‹KKAT çok tercihAMAÇLARIMIZ edilen prokaryotik organizma E. coli’dir. DNA’n›n replikasyonu, protein sentezi, genetik flifre, gen ekspresyonu gibi olaylar›n ayd›nlat›lmas›, bu organizma SIRA S‹ZDE üzerinde yap›lan çal›flmalar sonucunda gerçekleflmifltir. E. coli, laboratuar ortam›nK ‹ üretilebilen, T A P da kolayl›kla çal›fl›lmas› kolay basit bir genoma sahip organizmad›r. ‹nsan genomundan yaklafl›k bin kez küçük olan E. coli yaklafl›k 4,5 milyon baz çifAMAÇLARIMIZ ti ve 4 bin civar›nda gen içeren küçük bir genoma sahiptir. 20 dakikada bir bölünTEL E V ‹ Zk›sa Y O N sürede, çok say›da elde edilirler. Üstelik tek bir bakterinin ardükleri için çok d› ard›na bölünmesi sonucunda, yar› kat› besi ortam›nda tek koloniden saf bakteK ‹ T A P ri populasyonu kolayca izole edilebilir. Biyokimyasal, genetik ve moleküler biyolojik temel mekanizmalar›n ayd›nlat›lmas›nda son derece kullan›fll› bir model orga‹NTERNET nizmad›r.
TELEV‹ZYON

Saccharomyces cerevisiae (Ekmek Mayas›)
‹NTERNET

Saccharomyces cerevisiae, tomurcuklanan maya ya da ekmek mayas› olarak ta bi‹NTERNE T organizmad›r. Moleküler biyoloji ve genetik çal›flmalar›nda linen tek hücreli bir çok kullan›lan en basit ökaryotik hücredir. 1997’de tamamlanan bir projeyle genom dizisi belirlenen ilk ökaryotik organizmad›r. E. coli genomundan 3 kat büyük olan genomu, 16 do¤rusal kromozom, yaklafl›k 12 milyon baz çifti ve 6 bin gen içerir. Genomu çok basit olmas›na ra¤men, ökaryotik hücrelerin tipik bütün özelliklerini tafl›r ve çok hücrelilere özgü sorunlardan etkilenmeden çal›fl›labilir. Tek bir hücreden koloni halinde k›sa sürede kolayl›kla ço¤alt›labilirler. S. cerevisiae hücrelerinin haploit ve diploit evrelerden oluflan yaflam döngüsü (Bkz. Ünite 2), genetik analizler için çok önemli bir avantajd›r. Haploit hücrelerde, çekinik genlerde bulunan mutasyonlar kolayl›kla tespit edilebilir. Öldürücü olan mutasyonlar, heterozigot diploit hücrelerde tafl›y›c› olarak devam ettirilerek sonraki çal›flmalar için saklanabilir.

SIRA S‹ZDE

2

SIRA S‹ZDE Model organizma olarak kullan›lan S. cerevisiae hangi avantaj ve dezavantajlara sahiptir?

DÜfiÜNEL‹M S O R U

Caenorhabditis elegans (‹pliksi Solucan)
Bir solucan türü olan, yaklafl›k 1 mm uzunlu¤undaki Caenorhabditis elegans, hücre farkl›laflmas›, geliflimin genetik kontrolü ve hayvan gelifliminin araflt›r›lmas›nda S O R U en çok kullan›lan model organizmalardand›r. Eriflkin bir kurtçuk 959 somatik hücre ve yaklafl›k 2 bin üreme hücresinden ibarettir. Dizi analizi tamamlanm›fl olan C. elegans genomu, yaklafl›k 100 milyon baz çiftinden ve 19 bin genden oluflur. DölD‹KKAT lenmifl yumurtadan iki günde ergin solucanlar geliflir ve hayat döngülerinde embriyonik, dört larval ve hermafrodit olan ergin dönemler görülür. Laboratuarda koSIRA S‹ZDE
DÜfiÜNEL‹M

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

K ‹ T A P

11. Ünite - Genetik Uygulamalar›

215
fiekil 11.1 Caenorhabditis elegans (http:// www.nigms.nih.gov /NR/rdonlyres/8A05 6380-E0F3-4334B56CC3A0A4E1E4CA/0/ SIRA S‹ZDE RNAi_worm_copy.j pg).
DÜfiÜNEL‹M S O R U

layca üretilebilen C. elegans (fiekil 11.1), geliflim süreci mikroskopla ayr›nt›l› incelenebilecek kadar sadedir, derin dondurucuda tüm faaliyetleri durdurulmufl halde y›llarca saklanabilir. C. elegans’da, solucanlar›n geliflimini ve farkl›laflmas›n› denetleyen önemli genler tan›mlanm›fl, hatta benzer genlerin geliflmifl hayvanlarda da ifllevsel olduklar› bulunmufltur. Ayn› zamanda kanser biyolojisinde, hücre ço¤almas› ve programl› hücre ölümü (apoptoz) olaylar›n› anlamam›z› kolaylaflt›racak bilgiler sa¤lamaktad›r.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

C. elegans’›n vücut organizasyonu bizimkinden çok farkl› olmas›na ra¤men meD ‹ K K A biyolojik T kanizmalar› ileri seviyede korunmufltur.

D‹KKAT

Drosophila melanogaster (Meyve Sine¤i)
Drosophila melanogaster , geliflim biyolojisinde çok önemli bir model organizmad›r (fiekil 11.2). Klasik genetik biliminin temeli büyük ölçüde bu sinek üzerinde yap›lan çal›flmalarla oluflmufltur. Kal›tsal bilgiyi tafl›yan genlerin kromozom üzerinde bulundu¤u gerçe¤i, D. melanogaster kromozomlar›nda yap›lan genetik çal›flmalarla kan›tlanm›flt›r. Hayvan geliflimi, hücre farkl›laflmas› ve vücut organizasyonunu kontrol eden çok say›da gen ve bu genlerin aktivitesini kontrol eden moleküler mekanizmalar ayd›nlat›lm›flt›r. D. melanogaster’in bir özelli¤i de, baz› hücrelerinde, karakteristik bantlaflma gösteren büyük kromozomalara (dev kromozomlar) sahip olmalar›d›r. Mutajenlerin etkisiyle genetik bilgide oluflan de¤ifliklik, mutant sineklerin dev kromozomlar›nda kolayca tespit edilebilir. Genomu tamamen belirlenmifl olan D. melanogaster yaln›zca 170 milyon baz çifti ve 14 bin gen içerir. Küçük olan genomu ile döllenmifl yumurtadan eriflkin hale dokuz günde ulaflan sinekler, laboratuar ortam›nda ucuz ve kolay bir flekilde üretilebilirler.

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

fiekil 11.2
AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Drosophila melanogaster difli ve erke¤inin görünüflü (http:// K ‹ T A P www.robertsaunder s.org.uk/index.php? option=com_myblo g&show=WhyTELEV‹ZYON study-fruit-flies.html&Itemid=66). ‹NTERNET

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

fiekil 11.3 Arabidopsis thaliana (http:// www.upsc.se/develo pment/ove-nilssonresearchpage.html?date=20 09-06-01).

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M
Genetik

216

S O R U

S O R U

D‹KKAT

D. melanogaster D ‹ K K 20. A T yüzy›l›n bafl›ndan itibaren, genler ve kromozomlar aras›ndaki iliflkilerin araflt›r›lmas› gibi temel kavramlar›n ayd›nlat›lmas›nda çok çal›fl›lm›flt›r.

SIRA S‹ZDE

Arabidopsis thaliana (Hardal Bitkisi)
Küçük çiçekli bir bitki olan A. thaliana, birçok avantaja sahip ve nispeten basit yaAMAÇLARIMIZ p›l› ve üretilmesi kolay olan en çok çal›fl›lm›fl bitkiler için bir model organizmad›r. Genomu ortalama 140 milyon baz çifti ve 15 bin genden ibarettir. Bu bitkide yap›lan çal›flmalarla, bitki gelifliminde rol alan birçok gen tan›mlanm›flt›r. Ortalama iki ‹ T A binlerce P ayda, bitkiKbafl›na yavru verebilir. Çiçek geliflimi çal›fl›lmalar›nda kullan›lmaktad›r (fiekil 11.3).
T E L E V ‹ Z Y O N (Fare) Mus musculus

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

M. musculus, memeliler içinde genetik analizler için oldukça uygun Mus musculus. olan bir model organizmad›r (fiekil ‹ N(http://www.roTERNET ‹NTERNET 11.4). Fare geneti¤i araflt›rmalar›noj.com/Radioprotecda birçok teknik zorluk bulunmas›tion.htm). na ra¤men, farelerde tan›mlanm›fl çok say›da mutasyon ile fare geliflim mekanizmalar›n›n a盤a ç›kar›lmas› mümkün olmufltur. Laboratuarda saf M. musculus ›rklar› olarak rahatl›kla bak›l›p üretilebilirler. Tek seferde yaklafl›k 8 yavru verirler ve yavrular 8-10 hafta gibi k›sa bir geliflim süresinden sonra üretken olur. Ayr›ca vücut planlar› ve geliflim evreleri insana çok benzer. M. musculus ve insan geSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE nomlar› yaklafl›k 3 milyar baz çifti olarak benzer büyüklüktedir. ‹nsan genlerinin ço¤unun farelerde homolog karfl›l›¤› vard›r ve dizilim benzerli¤ine sahip olan bu gen ürünleri, ço¤unlukla ayn› biyolojik süreçte görev al›rlar. Genetik deneylerde DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M M. musculus kullanmak baz› avantajlar›n›n yan› s›ra baz› dezavantajlara da sahiptir. Laboratuarda üretilmeleri, çaprazlanmalar›, kontrollü mutasyon uygulanmas› S O R U O R süreç U zor ve uzunS bir gerektirir.
fiekil 11.4
D‹KKAT

SIRA S‹ZDEDNA Rekombinant Teknolojisi, do¤al koflullarda bir arada bulunmayan, farkl› biyolojik AMAÇLARIMIZ kaynaklardan elde edilen DNA moleküllerinin kesilip al›nmas›, farkl› flekillerde tekrar birlefltirilmesi ve K ‹ T A genomlar›nda P organizma ço¤alt›lmas›d›r.
Rekombinant DNA, farkl› organizmalardan elde T edilerek ELEV‹Z YO N getirilen bir araya ya da vektöre eklenmifl olan yeni bir organizasyondaki kal›tsal DNA molekülüne denir.

‹nsan hastal›klar›n›n D ‹ K K A T araflt›r›lmas›nda, M. musculus en uygun organizmad›r. ‹kisinin de vücut planlar› ve genomlar› birbirine benzer, homolog genlerde meydana gelen mutasyonlar, her iki türde de benzer geliflim bozukluklar›na yol açar.
SIRA S‹ZDE

REKOMB‹NANT DNA TEKNOLOJ‹S‹ VE GEN KLONLAMA AMAÇLARIMIZ
Genetik alan›nda 1960’larda ki iki önemli bulufl, Dr. Albert’›n DNA restriksiyon enzimlerini ve Dr. Gellert’in DNA ligaz enzimlerini keflfetmesiyle, devrim niteli¤in‹ T A P de yeni birK teknolojinin geliflmesine neden oldu. Bu enzimler, bugün, son derece gelifltirilmifl olan Rekombinant DNA Teknolojisinin ve Genetik Mühendisli¤i alan›n›n do¤mas›na neden oldu. Rekombinant DNA teknolojisi, do¤al koflullarda bir T E L E V ‹ Z Y O N farkl› biyolojik kaynaklardan elde edilen DNA moleküllerinin arada bulunmayan, kesilip al›nmas›, farkl› flekillerde tekrar birlefltirilmesi (rekombinasyonu) ve organizma genomlar›nda ço¤alt›lmas› olana¤›n› sa¤lamaktad›r. Bu ifllem sonucunda oluflturulan yeni organizasyondaki kal›tsal DNA molekülüne ise Rekombinant
‹NTERNET

‹NTERNET

SIRA S‹ZDE Uygulamalar› 11. Ünite - Genetik

SIRA S‹ZDE 217
Gen klonlamas›, D Ü fi Üiçeren NEL‹M rekombinant DNA’y› SIRA S‹ZDE çok say›da saf organizmalar›n elde edilmesine denir. S O R U DÜfiÜNEL‹M

DNA ad› verilir. Oluflturulan farkl› kombinasyondaki rekombinant DNA daha sonDÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE ra uygun organizmalara aktar›larak ço¤alt›lmas› sa¤lan›r. Böylece çok say›da DNA’n›n kopyas› ya da genlerin kodlad›¤› ürünler üretilmifl olur. Çok say›da rekomS O R U binant DNA’y› içeren saf organizmalar›n elde edilmesine gen klonlamas› denir.
DÜfiÜNEL‹M

Rekombinasyon, kelime anlam›yla yeni bileflim - yeniden oluflumdur. Biyolojide, bir moleD‹KKAT S durumudur. O R U külün ya da hücrenin, atasal (orijinal) yap›s›ndan farkl›l›k göstermesi Klonlama ifadesi ayn› zamanda genomu ayn› olan bütün bir organizman›n üreD ‹ K Kbenzerinin AT tilmesi içinde kullan›lmaktad›r. Buradaki gen klonlamas› ile kar›flt›rmay›n›z. Rekombinant DNA teknolojisi ve gen klonlamas›n›n yayg›n olarak kullan›ld›¤› önemli alanlar flunlard›r: K ‹ Tgen A P ürünlerinin • Temel Bilimlerde, araflt›rma amaçl› protein ve RNA olarak AMAÇLARIMIZ üretilmesi ve gen haritalama, • T›p’ta, genetik hastal›klar›n teflhis ve tedavisinde kullan›labilecek ürünlerin TK Etransferi L‹E V üretilmesi, baz› hastal›klar›n tedavi edilebilmesi için gen ve genetik T‹Z AY O PN bozukluklar›n düzeltilmesi, • Endüstride, ticari olarak enzimlerin, biyolojik hormon ve ilaçlar›n bol, saf ve ekonomik olarak üretilmesi, TELEV‹ZYON ‹NTERNET • Tar›m ve hayvanc›l›kta, var olan bitki ve hayvanlar›n veriminin art›r›lmas›nda ve çeflitli ortam koflullar›na dirençliliklerinin art›r›lmas›, • Çevre mühendisli¤inde, kirlili¤i azalt›c› ya da önleyici mikroorganizmalar›n ‹NTERNET gelifltirilmesidir.
AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

D‹KKAT S O R U

SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE

K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ

TK E L ‹E V T‹ ZAY O PN

TELEV‹ZYON ‹NTERNET

‹NTERNET

Rekombinant DNA Yap›m› ve Gen Klonlama
Bir rekombinant DNA molekülünün infla edilmesi ve sonra çok say›da kopyas›n›n üretilebilmesi (klonlanmas›) için yap›lmas› gereken temel basamaklar s›ras›yla fiekil 11.5’de flematize edildi¤i gibi flunlard›r: 1. Klonlanmak istenilen DNA parças›n›n bulundu¤u genom izole edilir. 2. Elde edilen tüm DNA’dan, restriksiyon enzimleri (RE) istenilen parça/parçalar kesilerek al›n›r (fiekil 11.5a). 3. Elde edilen yeni DNA parçalar›, RE ile kesilmifl küçük halkasal tafl›y›c› DNA molekülleri (vektör) içine DNA ligaz enziminin yard›m›yla eklenirler. Böylece yeni bir rekombinant DNA meydana getirilmifl olur (fiekil 11.5b). 4. Rekombinant DNA vektörü, uygun bir konak hücreye (bakteri ya da memeli hücresine) aktar›l›r (fiekil 11.5c). 5. Hem konakç› hücre içinde ve hem de konakç› hücrelerin ço¤alt›lmas› (kopyalanmas›) sa¤lanarak rekombinant DNA’y› içeren saf hücre klonlar› elde edilir (fiekil 11.5d) . Çok miktarda elde edilen ilgili DNA parças›, farkl› amaçlar için çeflitli ifllemlerde kullan›labilir. Bunlar: • DNA’n›n hücreden izole edilerek zincir yap›s›n›n analiz edilmesinde, • Baflka özgün nükleik asit dizilerinin belirlenebilmesi için hibritleme çal›flmalar›nda, • Araflt›rma, sa¤l›k, endüstri ve ticari amaçlarla klonlanm›fl genin ürünü olan proteinlerin elde edilmesinde, yap› ve ifllevlerinin analizlerinde kullan›lmas›d›r.

DNA restriksiyon enzimleri, DNA’y› özgül dizilerden kesen endonükleazlard›r. DNA ligaz, iki aç›k DNA molekülünün ucundaki nükleotitlerin birbirine kal›c› olarak yap›flmas›n› sa¤layan enzimdir.

218
fiekil 11.5 Rekombinant DNA teknolojisi ile E. coli’de bir genin klonlanmas›n›n temel basamaklar›. Plasmid EcoRI enzimi için kesim bölgesi ve ampicillin antibiyoti¤ine karfl› dirençlilik geni (ampR) içermektedir.

Genetik

(a)

(b)

(c)

(d)

S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M

S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE Uygulamalar› 11. Ünite - Genetik S O R U

SIRA S‹ZDE
S O R U

219

DNA ilk defa prokaryotik konak hücreler olan E. coli’de klonlanm›flt›r. D‹KKAT

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T S‹ZDE A P SIRA

Rekombinant DNA teknolojisi ile ilgili daha fazla bilgiye Bruce Alberts K ‹ Tvd.’nin A P “Hücrenin SIRA S‹ZDE Moleküler Biyolojisi” adl› kitab›ndan (Tüba Yay›nlar›, 2009, 8. Bölüm) ulaflabilirsiniz.
SIRA S‹ZDE Restriksiyon enzimleri, bakteriler taraf›ndan yabanc› DNA’lar› (bakteriyofaj vb.) parçalamak için savunma amac›yla üretilirler. Her bakteri türü farkl› RE üretir ve K ‹ ve T A P RE’leri DNA’da kendilerine özgü dizileri (tan›ma dizisi) tan›rlar (fiekil D Ü fi Ü N keserler EL‹M ‹NTERNET 11.6). Tan›ma dizileri palindromik bölgelerdir ve bundan dolay› enzim taraf›ndan her iki zincirinde de kesilirler. Bakteriler, kendi DNA’s›ndaki adenin ve sitozin bazS O R U lar›n› metilleyerek kendilerine zarar vermekten korunurlar. T E L E V ‹ Z Y O N

DNA Restriksiyon Enzimlerinin Özellikleri

AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON

TAMAÇLARIMIZ ELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE K ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET
S EO TEL V ‹RZ U YON D‹KKAT

Palindromik DNA dizilerinde her iki zincirinde de nükleotitlerin 5´-3´Dyönünde ‹ K K A T ayn› flekilde okundu¤unu hat›rlay›n›z.
‹NTERNET SIRA S‹ZDE Bakteriler restriksiyon enzimlerini ne amaçla üretirler, bu enzimlerden biz nas›l faydalaSIRA S‹ZDE

nabiliriz?

AMAÇLARIMIZ D Ü fi Ü N E L ‹ M DNA çaDNA’y› 4-8 bazl›k özgül tan›ma bölgesinden kesen RE’ler rekombinant

3

‹NTERNET SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M KS ‹O T A P R U

l›flmalar›nda en çok kullan›lanlard›r. Baz› RE’ler tan›d›klar› özgül palindromik bölgeleri her iki zincirinde ayn› yerdeki bazlardan keserek kütKuçlar›n S ‹ O TR A U Poluflmas›na (AluI ve SmaI enzimleri gibi) ya da 2-4 nükleotidlik tek zincirlerin meydana geldi¤i yap›flkan uçlar›n oluflmas›na (EcoRI ve BamHI enzimleri gibi) neden olurlar. D‹KKAT E L E V ‹ Z Y O NoluflturduFarkl› ya da ayn› kaynaklardan al›nan DNA’lar›n ayn› enzimleT kesilerek
SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ

D‹KKAT TELEV‹ZYON

fiekil SIRA 11.6 S‹ZDE Çok kullan›lan ‹NTERNET baz› restriksiyon AMAÇLARIMIZ enzimlerinin DNA’y› tan›ma bölgeleri ve kesim flekilleri. AluI ve K ‹ T A P SmaI küt uçlar üretirken, BamHI ve EcoRI yap›flkan uçlar meydana getirir. T E L E V ‹ Z Y O N

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

‹NTERNET

220

Genetik

Restriksiyon haritalama, bir genomun belirli restriksiyon enzimleri taraf›ndan kesilerek bu enzime özgü bölgelerin bulundu¤u yerlerin kromozomlar üzerinde belirlenmesidir. DNA parmak izi, her insan genomunda belirli bir RE’in farkl› bölgelerde ve farkl› say›da kesim sonucu ortaya ç›kan parçalar›n oluflturdu¤u bantlaflma örne¤idir.

¤u benzer yap›flkan uçlar birbirinin tamamlay›c›s› oldu¤undan, kolayca birleflebilir. Rekombinant molekülleri oluflturmak için kullan›lan DNA parçalar›, genellikle yap›flkan uçlar oluflturarak kesim yapan restriksiyon enzimleriyle elde edilir. Günümüzde 200’ün üstünde RE tan›mlanm›fl ve ticari olarak üretilen yaklafl›k 100 kadar enzim rutin olarak kullan›lmaktad›r. Restriksiyon enzimlerinin klonlamadaki kullan›m›ndan baflka çok yararlan›ld›¤› bir alanda, bir organizman›n genomunun restriksiyon haritas›n›n ç›kar›lmas›d›r. Bunun için izole edilen genomik DNA, RE’ler taraf›ndan belirli bölgelerinden kesilerek restriksiyon parçalar› elde edilir. Bu parçalar, agaroz jel elektroforez yöntemi ile büyüklüklerine göre ayr›l›r. Daha sonra ayr›lan bu parçalar›n say› ve büyüklüklerine göre genomun yap›s› hakk›nda bilgi sahibi olunur. Farkl› organizmalar›n genomu karfl›laflt›r›labilir. Her insan genomuda belirli bir RE için farkl› yerde ve farkl› say›da kesim bölgesi içerir ve durum DNA parmak izi olarak adland›r›l›r. Bunlar›n say›s› ve yeri akrabal›k derecesine göre de¤iflir. En yak›n akrabalar aras›nda fark en azd›r. Bundan dolay› Adli t›pta DNA parmak izinin bu yöntemle ç›kar›lmas› son derece önemlidir.

Kopyalamada Kullan›lan DNA Vektörleri
Klonlanmak istenilen bir DNA molekülü kendi bafl›na bakteri hücresine giremedi¤i için, bakteri içine girebilen ve bakteri içinde ba¤›ms›z ço¤alabilen baflka DNA molekülüne gerek vard›r. Bunun için vektör ad› verilen çeflitli DNA molekülleri bu amaçla kullan›l›r. Bir DNA molekülünün vektör olabilmesi için flu özelliklere sahip olmas› gerekir: • Konakç› hücreye kolayca aktar›labilmeli, • Konakç› hücrede kolayca ço¤alabilmeli, • DNA’s› üzerinde farkl› restriksiyon enzimleri için tek tan›ma bölgesi bulunmal›, • DNA’s› üzerinde tan›nmas›n› ve seçilebilmesini sa¤layabilecek belirteç genleri bulunmal›. Günümüzde ticari olarak gelifltirilmifl ve genetik mühendisli¤inde kullan›lan çok say›da vektör DNA’lar bulunmaktad›r. Vektörlere ço¤unlukla belirteç genler olarak antibiyotik dirençlilik genlerini ya da konakç› hücrede olmayan bir enzim geni eklenir. ‹yi bir vektör, konak hücre içinde kendini ço¤altabilmesi için konak hücreye uygun replikasyon orjini içermelidir. Klonlanacak DNA’n›n büyüklü¤üne, kullan›lacak konak hücreye ve çal›flman›n amac›na göre çeflitli vektör DNA’lar› kullan›l›r. En çok kullan›lan vektörler plazmidler, fajlar ve yapay kromozomlard›r. Plasmidler, bakteriler içinde do¤al olarak bulunan, bakteri genomunun d›fl›nda ondan ba¤›ms›z olarak kendini eflleyebilen çift zincirli halkasal DNA molekülleridir. Tafl›d›klar› antibiyotiklere dirençlilik sa¤layan genler ile bakterilere genomlar›nda olmayan ek özellikler kazand›r›rlar. Genetik olarak de¤ifltirilmifl çok say›da plazmid kopyalamada kullan›lmaktad›r. En çok kullan›lan vektörler pBR322 ile pUC ad› verilen plazmidlerdir. Kendileri 24 kilobaz uzunlu¤unda olan bu vektörler, 5-10 kilobaz uzunlu¤undaki DNA’lar›n kopyalanmas›nda kullan›l›r. Fajlar ise do¤al olarak hücreleri enfekte eden küçük do¤rusal DNA’s› bulunan virüslerdir. Bakterileri enfekte eden bakteriyofajlar klonlamada kullan›lan viral vektörlerdir. En çok kullan›lan Lambda faj›n›n genomunun tamamen haritas› ç›kar›lm›flt›r. ‹zole edilen Lambda vektörleri, virüs ço¤almas› için gerekli olmayan bölgeleri ç›kar›l›p, onlar›n yerine RE tan›ma bölgesi eklenerek elde edilir. Plazmid gi-

Vektör, kendilerine eklenen DNA parçalar›n› konak hücreye aktaran ve ço¤altan tafl›y›c› DNA molekülleridir.

Plasmid, bakteriler içinde do¤al olarak bulunan, bakteri genomunun d›fl›nda ondan ba¤›ms›z olarak kendini eflleyebilen çift zincirli halkasal DNA moleküllerine denir.

Fajlar, do¤al olarak hücreleri infekte eden küçük do¤rusal DNA’s› bulunan virüslerdir.

SIRA S‹ZDE
11. Ünite - Genetik Uygulamalar› DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

221

bi oluflturulan rekombinant Lambda vektörü, transfeksiyon yoluyla E. coli hücreS O R U lerine aktar›l›r ve ço¤almas› sa¤lan›r. Virüsler, kendi kendine ço¤alma yetenekleri olmayan, ço¤almak için D ‹ baflka K K A T bir hücreye SIRA S‹ZDE gereksinim duyan ve yaln›zca nükleik asit ve proteinden meydana gelmifl enfekte edici ajanlard›r.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE
DÜfiÜNEL‹M

En basit ökaryotik organizma olan tek hücreli mayalarda klonlama vektörü olarak, maya genomundan gelifltirilmifl do¤rusal yapay kromozomlar olan YAC (YeAMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE S Oile R U ast Artificial Chromosomes) vektörleri kullan›l›r. YAC vektörleri yaklafl›k 1500 kb gibi çok büyük DNA parçalar› klonlanabilir. Büyük olan rekombinant YAC vekK ‹ hücre T A P duvar›n›n törlerinin maya hücresine aktar›labilmesi için öncelikle maya AL T‹ M Ü‹ fiK ÜK NE DD uzaklaflt›r›lmas› gerekir. Bunun için mayalarda ki transformasyon bakterilerden daha zordur. Ayn› zamanda, vektörün hücredeki replikasyon oran› da yaln›zca bir SIRA S‹ZDE SEO UO N TEL V ‹R ZY kopya oldu¤undan rekombinant DNA molekülünün ço¤alt›lma oran› da düflüktür. Gen klonlamas›nda, e¤er vektör bir plazmid ya da yapay kromozom ifline D ‹ ise K K Aaktarma T AMAÇLARIMIZ transformasyon, virüs ise transfeksiyon denir

DÜfiÜNEL‹M

AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE S O R U K ‹ T A P ‹K KE ALT‹ M DD Üfi ÜN SIRA S‹ZDE UO N S EO TEL V ‹R ZY
D‹KKAT AMAÇLARIMIZ

‹NTERNET SIRA S‹ZDE Klonlama vektörlerinden pR322 plasmid, Lambda faj› ve YAC kromozomunun K ‹ T A P yap›s› ile il-

‹NTERNET SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON

gili ayr›nt›l› bilgiye W.S.Klug vd. nin “Genetik Kavramlar” adl› kitab›ndan (Palme Yay›nc›l›k, 2009, s:462) ulaflabilirsiniz. AMAÇLARIMIZ

Hayvan ve Bitkilere Gen Aktar›m›

TELEV‹ZYON

K ‹ Tgenomlar›na A P Bitki ve hayvan hücreleri, etraflar›nda bulunan DNA moleküllerini alma özelli¤ine sahiptirler. Bu özellikten faydalanarak araflt›rmac›lar, bitki ve hay‹ N T E R N E T gelifltirmiflvanlara istedikleri baz› özellikleri kazand›rmak için bir tak›m yöntemler T E L E V ‹ Z(gen Y O N aktar›mlerdir. Genomunda d›flar›dan yabanc› bir gen aktar›lm›fl transgenik l›) organizmalar›n kendi aralar›nda eflleflmeleriyle istenilen özellikte bireyler elde edilebilir. Böylece klonlanm›fl genleri bitki ve hayvan hücrelerine aktararak gen ifllevlerini çal›flmak mümkündür. ‹NTERNET Hayvanlara d›flar›dan bir DNA molekülünün aktar›lmas› için uygulanan yöntemler flunlard›r: • Vektör kullan›m›: Hayvansal viral vektörler (DNA ya da RNA virüsleri) ile rekombinant molekül hücreye aktar›l›r. • Mikroenjeksiyon: Özel k›lcal pipetler yard›m›yla hücre zar› ve çekirdek zar› delinerek aktar›lmak istenen DNA direk çekirdek içine b›rak›l›r. • Kalsiyum-fosfat çöktürme: DNA’n›n kalsiyum ve fosfat ile oluflturdu¤u kompleksin hücre zar› üzerine çökelmesi sa¤lan›r ve ani s›cakl›k (42 oC’de) flokuyla zar› geçip çekirde¤e ulaflmas› gerçeklefltirilir. En çok kullan›lan yöntemlerden biridir. • Lipozom kullan›m›: Aktar›lacak DNA ya¤ vezikülleri (lipozom) içine hapsedilerek hücre zar›n›n özel lipit yap›s›ndan endositoz yoluyla geçmesi sa¤lan›r. • Elektroporasyon: Hücre zar›na küçük miktarda elektrik ak›m› verilerek hücre zar›nda oluflturulan porlardan DNA’n›n hücreye sokulmas› sa¤lan›r. Yüksek yap›l› bitkilere gen aktar›m› hücrelerinin sa¤lam yap›da olan çeper içermesinden dolay› daha zordur ve farkl› uygulamalar gerektirir. Bitkilere gen ya da DNA aktar›m› için kullan›lan baz› yöntemler flunlard›r:

‹NTERNET

222 SIRA S‹ZDE
DÜfiÜNEL‹M S O R U

Genetik

SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

• Bakteriyal plazmid vektör kullan›m›: Bir toprak bakterisi olan AgrobacteriÜ fi Ü N E L ‹ M ’in bitki hücrelerini enfekte ederek tümör oluflturma özellium D tumifaciens ¤inden yararlan›l›r. Bu bakteride bulunan Ti (tümör indükleyici) plazmidiS O R U istenen DNA eklenir ve oluflan rekombinant plazmid bakteri ne aktar›lmak arac›l›¤› ile bitki hücrelerine aktar›l›r. • Elektroporasyon: Bir farkla hayvan hücrelerinde oldu¤u gibi uygulan›r. HücD‹KKAT re duvar›n›n kald›r›lmas›ndan sonra elektroporasyon ile hücre zar›nda oluflan porlardan yabanc› DNA molekülünün hücre içine geçmesi sa¤lan›r. SIRA S‹ZDE bombard›man›: Yeni bir yöntem olup yabanc› DNA ile kapl› alt›n • Parçac›k veya tungsten parçac›klar›n bir tabanca ile bitki hücrelerine f›rlat›lmas›d›r. F›rlat›lan DNA kapl› parçac›klar, bir kurflun gibi bitkisel yap›lar› delerek AMAÇLARIMIZ hücrenin çekirde¤ine yabanc› DNA’y› tafl›rlar. Geliflmifl canl›larda K ‹ T A gen P aktar›m› yöntemleriyle ilgili daha fazla bilgiye Sebahattin Özcan vd.’nin “Bitki Biyoteknolojisi II” kitab›ndan (Selçuk Üniversitesi Vakf› Yay›nlar›, 2004, s:112-189) ulaflabilirisiniz.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

DNA’NIN POL‹MERAZ Z‹NC‹R REAKS‹YONU (PCR) ‹LE ÇO⁄ALTILMASI
Karry Mullis taraf›ndan 1986 y›l›nda gelifltirilen ve 1993 y›l›nda kimya Nobel ödü‹NTER NET lü alan devrim niteli¤indeki Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR: Polymerase Chain Reaction) tekni¤i, h›zla kabul görmüfl ve kullan›lmaya bafllanm›flt›r. Çok az miktarda DNA’n›n ço¤alt›lmas›yla, konak hücre gereksinimini ortadan kald›ran bu teknik, moleküler biyoloji, genetik, evrim, geliflim biyolojisi, mikrobiyoloji ve adli t›p alanlar›nda yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. PCR yönteminde, dizilimi bilinen belirli bir DNA molekülü tamamen laboratuar ortam›nda, seri reaksiyonlarla çok miktarda kopyalan›p ço¤alt›l›r. Nükleotit dizisi bilinen hedef DNA parças›n›n kopyalanabilmesi ancak ›s›ya dayan›kl› bir DNA polimeraz enzimi olan Taq polimeraz›n keflfiyle gerçekleflebilmifltir. Bir polimeraz zincir reaksiyonu için gerekli elemanlar flunlard›r: • Primerler: Bilinen atasal dizilere tamamlay›c› olarak tasarlanan, tamamlay›c› DNA ipliklerinden ters yönde (5' →3' ) DNA sentezlerini bafllatmak için iki adet antiparalel primer ad› verilen zincirler kullan›l›r. Primerler aras›nda kalan DNA bölgesi kopyalan›r. • Taq polimeraz: DNA sentezi yapacak olan DNA polimerazd›r. Yüksek s›cakl›kta yaflayan Thermus acuaticus bakterisinden elde edilmifltir ve yüksek s›cakl›klarda uzun süre bozulmadan aktivite gösterebilir. • dNTP: Sentez s›ras›nda polimer yap›s›na eklenecek olan dört çeflit deoksiribonükleotit trifosfatlard›r (dATP. dTTP, dCTP ve dGTP). • Mg2+ iyonlar›. Taq polimeraz enziminin aktivitesi için gereklidir. Bu elemanlar›n hepsi bir küçük tüpe konarak reaksiyon için cihaza yerlefltirilir. Polimeraz zincir reaksiyonu, programlanabilir cihazlar›nda, yaklafl›k 30 kez ard›fl›k olarak tekrar eden üç reaksiyon evresinde gerçekleflir. PCR yönteminin temel basamaklar› ise fiekil 11.7’de flematize edildi¤i gibi s›ras›yla flu flekildedir: 1. Denatürasyon: Klonlanacak DNA’n›n denatüre edilerek çift-sarmal›n birbirinden ayr›ld›¤› ve tek iplikli hale getirildi¤i evredir. Bunun için DNA 1-5 dakika süreyle 90-95 °C’de denatüre edilir. 2. Primer ba¤lanmas›: Her iki primerin, antiparalel olarak karfl›l›kl› tek zincirli DNA ipli¤ine ba¤lanmas›n›n gerçekleflti¤i evredir. Bu reaksiyon 40-70 °C’de birkaç dakikada gerçekleflir.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Taq polimeraz, yüksek s›cakl›klarda uzun süre bozulmadan aktivite gösterebilen, DNA sentezini sa¤layan bir DNA polimerazd›r.

Primer, nükleik asit sentezini bafllatacak olan, kimyasal olarak sentezlenen 15-20 bazl›k DNA zincirleridir.

11. Ünite - Genetik Uygulamalar›

223
fiekil 11.7 Polimeraz Zincir Reaksiyonunun (PCR) temel basamaklar›. Her biri üç reaksiyon evresinden ibaret olan üç döngü sonunda meydana gelen DNA kopya say›s› gösterilmektedir. ‹çi dolu daireler 5’ucunu, oklar ise primerden yeni iplik sentez yönünü göstermektedir.

224

Genetik

3. Zincir uzamas›: Taq polimeraz›n, nükleotidleri 5' → 3' yönünde primerlere eklemesiyle zincirin uzat›ld›¤› sentez evresidir. Sentez 70-75 °C aras›nda ki s›cakl›klarda 5-7 dakika sürer. Sonuçta, bu flekildeki bir döngünün tamamlanmas›yla hedef DNA’n›n her iki ipli¤inin birer kopyas› yap›lm›fl olur.
SIRA S‹ZDE

4

Bir DNA parças›n›n çok say›da kopyas›n›, k›sa sürede ve arac› molekül kullanmadan elde SIRA S‹ZDE etmek için hangi yöntem ve temel aflamalar uygulanmaktad›r?
DÜfiÜNEL‹M Ço¤alt›lan DNA’n›n miktar› her bir döngünün tekrarlanma say›lar› ile belirlenir. Ortalama 5 dakika süren her döngü sonunda DNA miktar› iki kat›na ç›kar ve her deS O R Uolarak artar. Bir PCR çal›flmas›nda, ortalama 25-30 döngü yaklafas›nda geometrik fl›k 3 saat süreyle uygulan›r. Bu ifllemler, ›s› ayarl› programlanabilir (thermo cycler) cihazlarda, döngü say›s›, ›s› dereceleri ve süreleri önceden programlanarak otomaD‹KKAT tik olarak gerçeklefltirilir. Bu yöntemin hücreye ba¤›ml› kopyalamaya göre çok say›da avantaj› vard›r. SIRA S‹ZDE son derece h›zl›d›r, hücreye ba¤l› kopyalamada son derece PCR ile DNA ço¤altma karmafl›k ve günler süren ifllemler gerekirken, PCR ile birkaç saat içinde tek bir hücrenin içindeki DNA’n›n milyonlarca kopyas› elde edilebilir. Bu özelli¤inden AMAÇLARIMIZ dolay› PCR tekni¤i DNA analizi gerektiren birçok alanda; • Genom dizi analizi, • Klinik K tan› ‹ T ve A Phastal›k genlerinin genetik taramalar›, • Moleküler paleontoloji, • Taksonomide ve evrimsel akrabal›klar›n tan›mlanmas›nda, • Arkeolojik ve T E L E V ‹ Zkal›nt›larda YON • Adli t›p çal›flmalar›nda çok yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Sonuç olarak, PCR modern geneti¤in hemen her alan›nda en çok kullan›lan teknikler aras›ndad›r.

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

TERNET ÖZGÜL‹ NGENLER‹N VE mRNA’LARIN BEL‹RLENMES‹

Southern Blotlama, dokulardan izole edilen toplam genomik DNA içinde özel bir gen ya da DNA dizisinin varl›¤›n› araflt›rmak için kullan›lan bir yöntemdir.

SIRA S‹ZDE

Prob, belirlenmesi istenilen DÜfiÜNEL‹M hedef diziye özgü ve ona tamamlay›c› olan k›sa nükleik asit zincirleridir S O R U (oligonükleotitlerdir).

Herhangi bir organizman›n genomunda özel bir genin olup olmad›¤›, hangi miktarda ve hangi büyüklükte bulundu¤unu günümüzde gelifltirilen çeflitli yöntemlerle araflt›rmak mümkündür. Bu yöntemlerden en çok kullan›lan bir tanesi E. M. Southern taraf›ndan 1975 y›l›nda gelifltirilmifl olan Southern Blotlama yöntemidir. Moleküler genetikte çok kullan›lan bir hibridizasyon yöntemi olan Southern Blotlama ile dokulardan izole edilen toplam genomik DNA içinde özel bir gen ya da DNA dizisinin varl›SIRA S‹ZDE nükleik asit (DNA veya RNA) dizilerinin belirlenmesi, tamamla¤› araflt›r›l›r . Özgün y›c› iplikler aras›ndaki baz eflleflmesi yani nükleik asitlerin hibridizasyonu prensibine dayan›r. Bunun için öncelikle prob ad› verilen, belirlenmesi istenilen hedef diziye özDÜfiÜNEL‹M gü ve ona tamamlay›c› olan k›sa nükleik asit zincirleri haz›rlan›r. Problar radyoaktif ya da kimyasal olarak iflaretlenir. Hedef DNA ve problar›n yüksek s›cakl›klarda (90S O R U olmalar› sonra hibridizasyon yapmalar› sa¤lan›r. 95°C) önce denatüre Nükleik asit D hibridizasyonu, DNA-DNA, RNA- RNA veya DNA-RNA iplikleri aras›nda olufla‹KKAT bilir. Böylece, iflaretli problar›n ba¤land›¤› DNA ya da RNA molekülleri belirlenerek ilgili genomik dizinin varl›¤› tesbit edilebilir.
SIRA S‹ZDE

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

fiekil 11.8’de flematize edildi¤i gibi, Southern blotlama yönteminde önce araflt›r›lmak istenilen toplam DNA restriksiyon enzimlerle kesilerek parçalara ayr›l›r. AMAÇLARIMIZ Oluflan DNA parçalar› jel elektroforeziyle büyüklüklerine göre birbirinden ayr›l›r.
K ‹ T A P

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

11. Ünite - Genetik Uygulamalar›

225
fiekil 11.8 Southern blotlama yöntemi. Restriksiyon enzimleriyle parçalanan DNA büyüklüklerine göre jel içinde elektirk ak›m› kullan›larak ayr›l›r ve filtre ka¤›d› üzerine emdirilir. Aran›lan gene özgü iflaretli prob ile melezlenen filtredeki genomik DNA e¤er varsa görüntülenir.

226

Genetik

Northern blotlama, bir doku ya da hücrelerin toplam RNA’lar› içinde belirli bir mRNA molekülünün varl›¤›n›n araflt›r›ld›¤› yöntemdir. DNA mikroarray teknolojisi, bir genomdaki tüm özel nükleik asit dizilerinin varl›¤›n›n ayn› anda analiz edilmesini sa¤layan bir tekniktir.

SIRA S‹ZDE
Sitogenetik haritalama, genlerin D Ü fi Ü Nyerinin E L ‹ M direkt hücre içerisindeki kromozomlar üzerinde gösterilmesidir.

S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

Daha sonra jeldeki DNA parçalar› özel bir filtre ka¤›d›na emdirilir (blotlama). Filtre ka¤›d›na sabitlenmifl olan DNA’lar iflaretli özgül probla muamele edilerek olas› tamamlay›c› DNA dizileri ile hibridizasyonu sa¤lan›r. Ard›ndan filtre ka¤›d› iflaretlenme tipine ba¤l› olarak görüntülenir. Gözlenen bantlar proba komplementer olan dizilerin varl›¤›n› gösterir. Northern blotlama, belirli bir doku ya da hücre tipinde transkripsiyonunun olup olmad›¤›n›n belirlenmesi için, belirli bir mRNA molekülünün varl›¤›n›n araflt›r›ld›¤› yöntemdir. Baz› küçük farkl›l›klar›n bulunmas›n›n yan› s›ra Southern blotlamada yöntemine çok benzer. Burada yaln›zca DNA yerine mRNA vard›r. RNA’n›n elektroforezi s›ras›nda farkl› kimyasal ortam haz›rlan›r. Son y›llarda gelifltirilen en heyecan veren teknolojilerden bir tanesi, bir genomdaki tüm özel nükleik asit dizilerinin varl›¤›n› ayn› anda analiz edilmesini sa¤layan DNA mikroarray teknolojisidir. Burada, bir genomun tamam› parçalar halinde bir cam plaka ya da filtre üzerine robotlarla minik damlalar fleklinde yerlefltirilerek mikroçipler oluflturulur. Her gen için haz›rlanm›fl problar farkl› renkte flüoresan boyalarla iflaretlenip kar›flt›r›l›r ve haz›rlanan mikroçipler ile hibridizasyona b›rak›SIRA S‹ZDE l›r. Hibridizasyon sonucu elde edilen flüoresan renkler bilgisayar ile okunarak de¤erlendirilir. Bir DNA ya da RNA dizisinin varl›¤› direkt hücre içinde, nükleik asit hibridizasDÜfiÜNEL‹M yonu ile araflt›r›labilir. Sitogenetik haritalar›n oluflturulmas›nda, kromozom mutasyonlar›n›n belirlenmesinde ve tüm di¤er sitogenetik çal›flmalarda çok yayg›n S O R U olarak kullan›lan In-situ hibridizasyon ad› verilen bu yöntemde, özel bir genin konumu bütün bir kromozom üzerinde iflaretli problarla saptanabilir. Prob flüoresans bir boya ile Diflaretlendi¤inde FISH (flüoresans in situ hibridizasyon) ad›n› al›r. Bu‹KKAT nun için, lamlar (cam plakalar) üzerinde fikse edilen hücreler içindeki DNA’n›n denatürasyonu ve sonra prob ile hibridizasyonu sa¤lan›r. E¤er probun tamamlay›c› SIRA S‹ZDE oldu¤u ve ba¤land›¤› bir dizi varsa flüoresan mikroskop alt›nda verdi¤i ›fl›ma ile tespit edilir. Ancak bu yöntem genlerin tam olarak nükleotit dizisi belirleyecek hassasiyete sahip de¤ildir. Bunun için hassasiyeti en yüksek olan dizi analizlerinin AMAÇLARIMIZ yap›ld›¤› fiziksel haritalama yöntemi kullan›l›r. DNA mikroarray K ‹ T ve A In P situ hibridizasyon yöntemleri ile ilgili daha fazla bilgiye G. M. Cooper vd.nin “Hücre: Moleküler Yaklafl›m” adl› kitab›ndan (‹zmir T›p Kitabevi, 2006, s:119121) ulaflabilirsiniz.

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

DNA’DAK‹ NÜKLEOT‹TLER‹N BEL‹RLENMES‹ (D‹Z‹ ANAL‹Z‹)
fiimdiye kadar, bir hücreden elde edilen genomik DNA’dan özel bir dizinin çal›fl›l‹NTERNET ma yöntemleri anlat›ld›. Çal›fl›lacak olan DNA’n›n içerdi¤i nükleotit dizisinin bilinmesi çok önemlidir. Çok say›da genin nükleotit dizisinin belirlenmesiyle, bu genlerin kodlad›¤› proteinlerin yap› ve ifade edilme seviyesi tespit edilebilir. Günümüzde gelifltirilen DNA dizi analiz yöntemleriyle h›zl› ve hassas bir flekilde çok büyük DNA dizileri belirlenebilir. ‹nsan Genom projesi dahil birçok model organizman›n genomlar›ndaki tüm nükleotit dizisi ve tafl›d›¤› kod dizi analiz yöntemleriyle belirlenmifl ve belirlenmesi devam etmektedir. DNA dizi analizi amac›yla en çok kullan›lan yöntemlerden bir tanesi 1970’lerde Sanger taraf›ndan gelifltirilen zincir sonland›rma esas›na dayanan Sanger yöntemidir. Bu yöntemin temel prensibini, DNA molekülünün laboratuar koflullar›nda sentezi s›ras›nda, bir dideoksinükleotit trifosfat (ddNTP) kullanarak sentezin

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Sanger yöntemi, temel prensibi laboratuar koflullar›nda dideoksinükleotit trifosfatlar› kullanarak DNA molekülünün sentezinin sonland›r›lmas› olan bir dizi analiz yöntemidir.

11. Ünite - Genetik Uygulamalar›

227
Deoksinükleotit trifosfatlar (dATP, dTTP, dGTP, dCTP) fleker molekülünün 3' konumunda OH yerine H bulunan nükleotitlerdir. Bulunmalar› durumunda zincir sentezi sonlan›r.

sonland›r›lmas› oluflturur. ddNTP’lar (ddATP, ddGTP, ddCTP ve ddTTP) fleker molekülünün 3’konumunda OH yerine H bulunan nükleotitlerdir ve bunlarla sonlanan zinciri DNA polimeraz tan›yamaz ve sentez sonlan›r (fiekil 11.9). Bu nedenle, dizisi belirlenecek DNA molekülü önce tek iplikli duruma getirilir. Daha sonra iflaretli primerler, DNA polimeraz ve dört farkl› deoksiribonükleotit trifosfat (dNTP) bulunan reaksiyon kar›fl›m› dört ayr› tüpe konarak her birine farkl› bir dideoksinükleotit trifosfattan az miktarda eklenir. DNA sentezi devam ederken, uzayan zincire dNTP yerine arada bir ddNTP eklendi¤inden, 3' ucunda OH bulunmad›¤› için kendisine yeni bir nükleotit ba¤lanamaz ve DNA sentezi durur. Bu flekilde, her bir tüpte reaksiyonu durduran farkl› ddNTP baz›yla sonlanan, farkl› büyüklükte, iflaretli DNA parçalar› meydana gelir. Dört ayr› tüpteki reaksiyon ürünleri büyüklüklerine göre elektroforez ile bir jel üzerinde ayr›l›r. Oluflan DNA bantlar› görüntülenir. DNA’n›n en küçük parças› en önce, en büyük parças› en son yürüdü¤ü için, afla¤›dan yukar›ya okunan nükleotit dizisi, kal›p ipli¤e tamamlay›c› olan DNA ipli¤inin 5' - 3' yönündeki dizisine karfl›l›k gelir. Böylece organizmalar›n parçalara ayr›lan genomlar›n›n tamamen fiziksel haritalar› nükleotit seviyesinde ç›kar›lm›fl olur.

Fiziksel harita, bir genomdaki genlerin tamam›n›n nükleotit seviyesinde yerlerinin belirlenmesidir.

fiekil 11.9 Sanger dizi analiz yöntemiyle bir DNA parças›ndaki nükleotit s›ras›n›n belirlenmesi.

DNA parçalar›n›n jel elektroforezi ile ayr›lmas›

D‹KKAT

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE
Genetik

AMAÇLARIMIZ

228

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

Zincir sonland›rma ve otomatik DNA dizi analizi ile ilgili daha fazla bilgiye W. S. Klug K ‹ T A P vd.’nin “Genetik Kavramlar” adl› kitab›ndan (Palme Yay›nc›l›k, 2009, s:477) ulaflabilirsiniz. DNA dizi T E L Eanalizi, V ‹ Z Y O N insan genom projesi de dahil çok say›da organizman›n tüm genomunun tan›mlanmas› s›ras›nda otomatik hale getirilmifl ve günde yüz binlerce nükleotidin analizini yapabilen cihazlar gelifltirilmifltir. Bu yöntemde bütün reaksiyon tek tüp içinde gerçekleflir. Dört farkl› ddNTP, farkl› renk flüoresan boya ile NTERNE T iflaretlenir. ‹ Farkl› ddNTP’ler ile sonlanan, farkl› büyüklükteki DNA dizilerinin hepsi jelin ayn› kuyusuna yüklenerek elektroforez ile yürütülür. Lazer ›fl›¤› ile taranan jelde her band›n farkl› renkte ›fl›ma verdi¤i görülür. Cihaza ba¤l› bir detektör, her rengin karfl›l›k geldi¤i baz› tespit eder ve her baz için uygun renkte pikler oluflur. Her pik dizideki bir nükleotidi gösterir. Genom dizileme çal›flmalar›, biyolojik ifllevleri yürüten çok say›da moleküler sürecin ve bu süreçte ifle kar›flan proteinleri kodlayan genlerin evrimsel geliflmede büyük oranda korundu¤unu ortaya ç›karm›flt›r. Birçok benzer gen dizisi, basit bir ökaryotik hücre olan mayadan insana kadar korunarak gelmifltir ve farkl› organizmalarda benzer ifllev görmektedir. Örne¤in; insan genomunda bulunan, hücre döngüsünün ve kontrol noktalar›n›n düzenlenmesini sa¤layan genlerin ve tümör bask›lay›c› rolü olan baz› genlerin neredeyse ayn›s›n›n maya hücre genomunda bulundu¤u tespit edilmifltir. Bu güne kadar bulunmufl olan kanser yapan genlerin yaklafl›k yar›s›n›n benzer bir flekilde meyve sineklerinde de oldu¤u belirlenmifltir.

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

11. Ünite - Genetik Uygulamalar›

229

Özet
A M A Ç

1

Genetik çal›flmalarda kullan›lan model organizmalar› ve özelliklerini s›ralayabilmek. Genetik alan›ndaki bilgiler en basit organizmadan en geliflmifl organizmaya kadar çeflitli türlerden seçilen model organizmalar ile yap›lan çal›flmalardan elde edilmektedir. Her çal›flman›n amac›na uygun olarak farkl› organizmalar model olarak seçilebilir. Genetikçilerin araflt›rmalar›nda en çok kulland›klar› model organizmalar olarak E. coli, S. cerevisiae, D. melanogaster, C. elegans, A. thaliana ve M. musculus say›labilir. Model organizmalar›n ortak özellikleri, laboratuarda büyütülmelerinin kolay ve ekonomik olmas›, yaflam döngülerinin k›sa olmas› ve basit genoma sahip olmalar› olarak say›labilir. Rekombinant DNA teknolojisini ve gen klonlama yöntemlerinin temel prensiplerini ve kullan›ld›¤› yerleri aç›klayabilmek. Rekombinant DNA teknolojisi ve gen klonlama genetik mühendisli¤inde kullan›lan temel yöntemlerdir. Farkl› bir kaynaktan elde edilen ço¤alt›lmak istenilen bir DNA restriksiyon enzimleriyle kesilip bir vektör DNA molekülüne eklenir. Oluflturulan bu rekombinant DNA daha sonra bir hücre içine vektör arac›l›¤› ile aktar›larak ço¤alt›lmas› sa¤lan›r. Böylece ya klonlanm›fl olan gen konak hücreden izole edilerek çeflitli amaçlar için incelenebilir ya da genin ürünü olan protein izole edilerek araflt›rma, sa¤l›k, endüstri ve ticari amaçla kullan›labilir. DNA’n›n polimeraz zincir reaksiyonu ile çok miktarda ço¤alt›lma yönteminin temel prensibini ve kullan›ld›¤› yerleri aç›klayabilmek. Polimeraz zincir reaksiyonu ile çok az miktardaki DNA laboratuar ortam›nda binlerce kat ço¤alt›labilir. Yöntemin gelifltirilmesindeki en önemli faktör sentezi yapacak olan ›s›ya dayan›kl› Taq polimerazd›r. Taq polimeraz, primerler, dNTP’ler ve Mg2+ bulunan reaksiyon kar›fl›m› programlanabilir bir ›s› ayarl› cihazda, yaklafl›k 30 kez ard›fl›k olarak tekrar eden üç reaksiyon evresine maruz b›rak›l›r. Denatürasyon, birleflme ve zincir uzamas› evrelerini içeren bir reaksiyon döngüsü sonucunda hedef DNA’n›n her iki ipli¤inin birer

kopyas› yap›lm›fl olur. Her döngü sonunda DNA miktar› iki kat›na ç›kar ve her defas›nda geometrik olarak artar. Özgül genlerin ve mRNA’lar›n belirlenmesi için kullan›lan baz› yöntemlerin nas›l uyguland›¤›n› aç›klayabilmek. Bir hibridizasyon yöntemi olan Southern Blotlama ile dokulardan izole edilen toplam genomik DNA içinde özel bir genin varl›¤› tesbit edilebilir. Bunun için, araflt›r›lmak istenilen DNA restriksiyon enzimlerle parçalan›r ve jel üzerinde büyüklüklerine göre ayr›l›r. Daha sonra filtre ka¤›d›na emdirilen (blotlama) DNA’lar›n iflaretli özgül prob ile hibridizasyonu sa¤lan›r ve bantlar görüntülenir. Belirli bir mRNA’n›n varl›¤› da benzer bir yöntem olan Northern blotlama ile araflt›r›l›r. Son y›llarda gelifltirilen DNA mikroarray teknolojisi ise ayn› anda on binlerce genin varl›¤›n› belirlemek için mikroçiplerin kullan›ld›¤›, flüoresans iflaretleme temeline dayanan bir yöntemdir. In situ hibridizasyon ad› verilen bir baflka yöntemle, özel bir genin konumu bütün bir kromozom üzerinde iflaretli problarla saptanabilir ve sitogenetik haritalar ç›kar›labilir. DNA’daki nükleotitlerin belirlenmesi amac›yla yap›lan dizi analiz yönteminin temel basamaklar›n› aç›klayabilmek. Sanger dizi analiz yönteminin temel prensibini, DNA molekülünün sentezi s›ras›nda, dideoksinükleotid trifosfatlar› (ddNTP) kullanarak sentezin sonland›r›lmas› oluflturur. ddNTP’lerle sonlanan zinciri DNA polimeraz tan›yamaz ve senteze devam edemez. Bu yöntemle, organizmalar›n parçalara ayr›lan genomlar›n›n tamamen fiziksel haritalar› nükleotit seviyesinde ç›kar›lm›fl olur. Günümüzde otomatik hale getirilmifl ve günde yüz binlerce nükleotidin analizini yapabilen cihazlar gelifltirilmifltir. Floresan iflaretli ddNTP’lerin kullan›lmas› ile reaksiyonlarda oluflan farkl› renkler lazer ›fl›¤› ile taranan jelde cihaza ba¤l› bir detektör taraf›ndan tespit edilerek dizideki her bir nükleotit okunur.

A M A Ç

4

AM A Ç

2

AM A Ç

5

A M A Ç

3

230

Genetik

Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi model organizmada olmas› gereken özelliklerden biri de¤ildir? a. Laboratuvarda kolay yetifltirilebilmeli b. Çaprazlama çal›flmalar› kolay gerçeklefltirilebilmeli c. Geliflmifl vücut organizasyonuna sahip olmal› d. In-vitro mutasyonlar oluflturmaya uygun olmal› e. Araflt›r›lan biyolojik süreci tafl›mal› 2. Afla¤›daki geliflmelerden hangisi rekombinant DNA teknolojisinin keflfine yol açm›flt›r? a. Kromozomlar›n mikroskopla görüntülenmesi b. DNA’y› özel bölgelerden kesen enzimlerin keflfi c. Elektron mikroskobunun keflfi d. Genlerin DNA üzerinde bulundu¤unun anlafl›lmas› e. E.coli’de mikrobiyolojik deneylerin yap›lmas›na bafllanmas› 3. Afla¤›da verilenlerden hangisi restriksiyon enzimlerinin özelliklerinden biri de¤ildir? a. Bakteriler taraf›ndan yabanc› DNA’lar› parçalamak için üretilirler. b. DNA’da özel tan›ma dizilerine ba¤lan›rlar. c. Özgül kesim kal›b› oluflturacak flekilde iki ipli¤ini de keserler. d. Hücrenin kendi DNA’s›n› keser ve rekombinant molekül olufltururlar. e. Palindromik dizileri olufltururlar. 4. Genin bir plazmid vektör ile klonlanmas›na ne denir? a. Transformasyon b. Transdüksiyon c. Transfeksiyon d. Transversiyon e. Transkriptaz 5. Afla¤›dakilerden hangisi DNA mikroarray teknolojisi ile yap›labilir? a. Mikro DNA’lar›n ard› ard›na sentezi b. K›sa DNA ve protein parçalar›n›n bir birine yap›flt›r›lmas› c. Az miktardaki DNA’n›n çok say›da kopyas›n›n elde edilmesi d. DNA dizisinde çok say›da mikro mutasyon oluflturma e. Çipler kullanarak bir genomdaki tüm genlerin ayn› anda analizi 6. Afla¤›dakilerden hangisi vektörlerde bulunmas› gereken k›s›mlardan biri de¤ildir? a. Replikasyon orijini b. Hedef DNA’n›n sentromeri c. Restriksiyon enzimlerinin oluflturdu¤u yap›flkan uçlar d. Restriksiyon enzimi kesim bölgeleri e. Belirteç genleri 7. Afla¤›daki ifllemlerden hangisi Sanger dizi analiz yönteminde uygulanmaz? a. Dizisi belirlenecek DNA’n›n restriksiyon enzimlerle kesilmesi b. Dizisi belirlenecek DNA’n›n tek iplikli duruma getirilmesi c. Reaksiyonun dört farkl› dNTP içeren dört tüpte yürütülmesi d. Her bir reaksiyon tüpüne DNA polimeraz eklenmesi e. Reaksiyonlara ddNTP eklenerek sentezin sonland›r›lmas› 8. Afla¤›dakilerden hangisi bir nükleik asit hibridizasyon tekni¤i de¤ildir? a. Southern blotlama b. In situ hibridizasyon c. Northern blotlama d. Rekombinant DNA e. Mikrodizin yöntemi 9. Afla¤›dakilerden hangisi Caenorhabditis elegans’›n model organizma olmas›nda etkili olan özelliklerinden biri de¤ildir? a. Eriflkin bir kurtçu¤un 959 kadar az somatik hücre içermesi b. Laboratuarda kolayca üretilebilmesi c. Erginlerin hermafrodit olan dönem içermesi d. Yumurtadan iki günde ergin solucanlar›n geliflebilmesi e. Haploit ve diploit evreleri ard› ard›na geçirmeleri 10. Afla¤›daki yöntemlerden hangisi yaln›zca bitkilere gen aktar›m› için kullan›l›r? a. Retrovirüslerle transfeksiyon b. Ti plazmidi ile transfeksiyon c. Kalsiyum fosfat çöktürme d. Elektroporasyon e. Endositoz

11. Ünite - Genetik Uygulamalar›

231

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetikte Kullan›lan Model Organizmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Rekombinant DNA Teknolojisi ve Gen Klonlama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “DNA Restriksiyon Enzimlerinin Özellikleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Rekombinant DNA Teknolojisi ve Gen Klonlama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Özgül Genlerin ve mRNA’lar›n Belirlenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kopyalamada Kullan›lan DNA Vektörleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “DNA’daki Nükleotitlerin Belirlenmesi (Dizi Analizi)” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Rekombinant DNA Teknolojisi ve Gen Klonlama” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Genetikte Kullan›lan Model Organizmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Gen Aktar›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Genetik analizlerde kullan›lacak iyi bir model organizma; ekonomik bir flekilde laboratuarda kolayca üretilebilmeli, k›sa sürede ve çok say›da yavru verebilmeli, basit genoma sahip olmal›, kolayca in-vitro mutasyonlar oluflturmaya uygun olmal› ve çaprazlama çal›flmalar› kolay gerçeklefltirilebilecek özelli¤e sahip olmal›d›r. Ayr›ca araflt›r›lan biyolojik süreci tafl›mal›d›r. S›ra Sizde 2 S. cerevisiae genom dizisi belirlenen ilk ökaryottur. Laboratuvarda kolay ve çok say›da üretilebilir, haploit ve diploit evrelerden oluflan yaflam döngüsü, genetik analizler için özellikle önemlidir. DNA dizisi bilinen mutant tiplerinin koleksiyonuna sahiptir. Plazmid vektörler arac›l›¤›yla istenilen genlerin eklenip ç›kar›lmas› gibi çeflitli ifllemlere yatk›nl›klar› vard›r. Genomu basit olmas›na ra¤men, ökaryotlara tipik olan bütün özellikleri tafl›rlar, ancak çok hücrelilere özgü problemlerden etkilenmeden çal›fl›lmas› kolayd›r. Tek bir hücreden koloni halinde saf olarak izole edilebilirler. Maya hücreleri sahip olduklar› bu avantajlar›n yan› s›ra, en büyük dezavantaj›, çok hücreli organizmalardaki hücreler aras› iletiflim ve geliflim biyolojisi gibi konulardaki eksikli¤idir. S›ra Sizde 3 Restriksiyon enzimleri, bakteriler taraf›ndan yabanc› DNA’lar› (virüs vb.) parçalamak amac›yla bir savunma mekanizmas› olarak üretilirler. DNA’y› nükleotit dizisine ba¤l› olarak belirli noktalardan keser ve böylece boyutu tam olarak bilinen DNA parçalar› olufltururlar. RE’lerinin kopyalamadaki faydas›, DNA’y› do¤ru bir flekilde keserek restriksiyon parçalar› oluflturmas›d›r. Yani bu enzimlerin biri ile kesilerek oluflturulmufl DNA parças›, di¤eri ile oluflturulmufl DNA parças›yla birleflebilir. S›ra Sizde 4 PCR yöntemi, dizilimi bilinen belirli bir DNA molekülünün tamamen laboratuar ortam›nda seri reaksiyonlarla çok miktarda kopyalan›p ço¤alt›lmas›n› sa¤lar. PCR, çok defa ard›fl›k olarak tekrar eden üç ad›mda gerçekleflir. Denatürasyon; kopyalanacak DNA denatüre edilerek tek iplikli hale getirilir. Birleflme; primerlerin tek zincirli DNA ipli¤ine ba¤lanabilmesi için s›cakl›k düflürülür. Zincir uzamas›; Taq polimeraz DNA sentezini gerçeklefltirir.

2. b

3. d

4. a

5. e

6. b

7. a

8. d

9. e

10. b

232

Genetik

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
Albert, B., Bray, D., Lewis, J., Raff, M., Roberts, K. ve Watson, J. D. (2008). Hücrenin Moleküler Biyolojisi (4. Bask›). Çev. Ed: Bayru, N. ve vd. Ankara: Tüba Yay›nlar›. Brown, T. A. (2005). Gen Klonlama. Çevirenler: Coral, G. ve Ünald› Coral, N. Mersin: Mersin Üniversitesi Yay›nlar›. Cooper, G. M. ve Hausman, R. E. (2006). Hücre: Moleküler Yaklafl›m (8. Bask›). Çev. Ed: Sak›zl›, M. vd. ‹zmir: ‹zmir T›p Kitapevi. Klug, W. S., Cummings, M. R. ve Spencer, C.A. (2009). Genetik Kavramlar (8. Bask›). Çev. Ed: Öner, C. Sümer, S., Öner, R., Ö¤üfl, A. ve Aç›k, L. Ankara: Palme Yay›nlar›. Özcan, S., Gürel, E. ve Babao¤lu, M. (2004). Bitki Biyoteknolojisi II (2. Bask›). Konya: Selçuk Üniversitesi Vakf› Yay›nlar›. Y›ld›r›m, A., Bardakç›, F., Karatafl, M. ve Tanyolaç, B. (2007). Moleküler Biyoloji-Protein Sentezi ve Y›k›m›. Ankara: Nobel Yay›nc›l›k.

Sözlük

233

Sözlük A
Albinizm: Renk veren pigment maddeleri ile ilgili genlerin çal›flamamas› sonucu canl›lar›n renksiz olmas›. Anasal (organel) kal›t›m: Anneden gelen organellerin genomuna ba¤l› bir özelli¤in yavru döle geçmesi ve difli yavrular arac›l›¤›yla sonraki kuflaklara aktar›lmas›. Anasal etki: Canl›larda, yumurta hücresinin sitoplazmas›ndaki proteinlerin zigotun fenotipik özellikleri üzerine olan etkileri. Anöploidi: Kromozomlardan bir ya da birkaç›n›n say›s›nda meydana gelen mutasyonlar. Antijen: Bir hücreye özel olup di¤er hücrelerde yabanc› molekül gibi davranan ve ba¤›fl›kl›k cevab› uyaran yap›lar. Antikor: Organizma için yabanc› olan bir molekülü (antijen) etkisiz hale getirmek için üretilen proteinler. Artt›r›c› elementler: Genlerin transkripsiyonunu art›r›c› yönde etkili olan kontrol elementleri. Diploit: Her kromozomdan iki tane bulunduran hücre ya da canl›. DNA parmak izi: Restriksiyon enzimlerin bir genomu farkl› bölgelerde kesmesi sonucu farkl› say›da meydana gelen DNA parçalar›n›n bireylere özgü oluflturdu¤u bantlaflma örne¤i. DNA restriksiyon enzimleri: DNA’y› özgül polindromik dizilerden kesen endonükleazlar. Duplikasyon: Kromozomun bir k›sm›n›n, genomda birden fazla say›da bulunmas› ile meydana gelen mutasyon.

E
Ekzon: Genlerin genetik kod tafl›yan bölgesi. Enfeksiyon kal›t›m›: Hücreyi enfekte eden simbiyontlar›n genleri arac›l›¤› ile karakterlerin döllere aktar›lmas›. Epistat: Bask›lama ya da engelleme özelli¤ine sahip genler. Epistazi: Bir genin fenotipik ifadesinin bir baflka gen taraf›ndan bask›lanmas› ya da engellenmesi. Etkinlik (Penetrans): Genlerin fenotipte kendini ifade etme s›kl›¤› ya da oran›. Etkinlik derecesi (Ekspresivite): Bir genin fenotipik olarak ifade edilebilme derecesi.

B
Ba¤lant›: Ba¤l›-genlerin birlikte kal›t›lma durumu. Ba¤l›-genler: Ayn› kromozom üzerinde bulunan genler. Biseksüel (hermafrodit): Erkek ve difli efley organ›n› birlikte bulunduran organizma.

F
Faj: Do¤al olarak bakterileri enfekte eden ve küçük do¤rusal DNA’s› bulunan virüsler. Fenotip: Bir organizman›n renk, büyüklük, flekil, davran›fl, kimyasal içerik ve yap› gibi gözlemlenen tüm karakterlerinin toplam›. Fiziksel harita: Bir genomdaki genlerin tamam›n›n nükleotit seviyesinde yerlerinin belirlenmesi.

Ç
Çaprazlama (melezleme): Genotipleri farkl› iki bireyin eflleflmesi. Çapraz›ms› (kriss-kros) kal›t›m: Baban›n tafl›d›¤› özelli¤in difli yavruya, anan›n tafl›d›¤› özelli¤in de erkek yavruya aktar›lmas›. Çekirdek d›fl› (sitoplazmik) kal›t›m: Karakterlerin sitoplazmada bulunan çekirdek d›fl›ndaki genler taraf›ndan ba¤›ms›z olarak sonraki kuflaklara aktar›lmas›. Çok allellik: Bir genin fazla say›da alleli olmas›.

G
Gen: Karakterlerin meydana gelmesinden sorumlu en küçük ifllevsel DNA bölgesi. Gen frekans›: Verilen bir geni tafl›yan bireylerin populasyonda bulunma yüzdesi. Gen havuzu: Bir populasyonun gametlerinin içindeki bütün genlerin toplam›. Gen klonlamas›: Rekombinant DNA’y› içeren çok say›da saf organizmalar›n oluflturdu¤u klonilerin elde edilmesi. Gen mühendisli¤i: Biyoteknolojik yöntemlerin kullan›lmas›yla tar›msal ve t›bbi önemi olan ürünlerin çal›fl›ld›¤› alan. Genetik: Canl›larda biyolojik özelliklerin ana-babadan döllere kal›t›m›n›n ve bireyler aras›ndaki farkl›l›¤›n mekanizmas›n› çal›flan bilim dal›.

D
Delesyon: Kromozomdan parça kopmas› ve genetik madde kayb›yla sonuçlanan mutasyon. Denatürasyon: Çift-sarmal DNA ipliklerinin bazlar› aras›ndaki H-ba¤lar›n›n fiziksel ve kimyasal etkenlerle koparak birbirinden ayr›lmas› olay›. Dideoksinükleotit trifosfat: Deoksinükleotit trifosfatlarlardaki fleker molekülünün 3_ konumundaki OH yerine H bulunan nükleotitler. Dihibrit: ‹ki homozigot atadan meydana gelen ve iki gen çifti bak›m›ndan farkl› allellere sahip yavru heterozigotlar.

234

Genetik Klastojen: Yap›sal kromozom anomalileri meydana getiren mutajenler. Kodominantl›k: Bir fenotipik karakter üzerinde, gen allellerinin eflit ve ayr› ayr› ifade edilme durumu. Konjugasyon: Bir bakterinin plazmidini sitoplazmik köprüler arac›l›¤›yla, bu plazmidi tafl›mayan di¤er bir bakteriye aktarmas›. Kontrol elementleri: Regülatör proteinlerin ba¤land›¤› genlere yak›n bulunan DNA bölgeleri. Ko-represör: ‹naktif represöre ba¤lanarak onu aktiflefltiren ve operatöre ba¤lanarak transkripsiyonu engellemesini sa¤layan küçük moleküller. Kromozom: Çift-sarmal DNA’n›n proteinlerle birleflerek her tür için kendine özgü sabit bir say›da oluflturduklar› uzun, do¤rusal ve ipliksi yap›. canl›.

Genetik haritalama: Ayn› kromozom üzerinde yer alan genlerin yerlerinin ve uzakl›klar›n›n belirlenmesi. Genomik: Organizmalar›n genomlar›n› ve gen ifllevlerini araflt›ran bilim dal›. Genotip (Genom): Bir organizman›n tafl›d›¤› genlerin toplam›. Genotip frekans›: Belirli bir genotipteki birey say›s›n›n populasyondaki toplam birey say›s›na oran›. Gonozom: Efley oluflumundan sorumlu olan kromozom.

H
Haploit: Her kromozomdan bir tane bulunduran hücre ya da Hardy-Weinberg kural›: Yeterli büyüklükteki bir populasyonda, mutasyon, seçilim ya da göç olaylar›n›n meydana gelmedi¤i ve rastgele eflleflmenin oldu¤u koflullarda gen ya da genotip frekanslar›n›n sabit kalmas›. Helikaz: DNA replikasyon çatal›na ba¤lanarak DNA çift ipli¤ini ay›ran enzim. Heterogametik cinsiyet: Efley kromozomu içeri¤i bak›m›ndan birbirinden farkl› gametler oluflturan cinsiyet. Heterokromatin: Kromatin iplikçiklerinin yo¤un olarak yap›land›¤› ve koyu renkli boyand›¤› aktif olmayan bölgeleri. Heterozigot: Bir karakter üzerine etkili olan farkl› allelleri tafl›yan diploit birey. Hipostat: Fenotipik ifadesi bask›lanan ya da engellenen gen. Holandrik: Yaln›zca babadan o¤ula aktar›lan özellikler. Homogametik cinsiyet: Efley kromozomu içeri¤i bak›m›ndan birbiriyle ayn› gametler oluflturan cinsiyet. Homolog kromozomlar: Diploitlerde ana ve babadan gelen kromozom çiftleri. Homozigot: Bir karakter üzerine etkili olan benzer allelleri tafl›yan diploit birey. Hücresel simbiyont: D›flar›dan bir hücrenin sitoplazmas›na giren ve hücre ile birbirlerinden yararlanarak yaflayan mikroorganizmalar.

L
Lac operonu: Laktozun parçalanmas› için gerekli enzimleri kodlayan genlerin bir arada bulundu¤u DNA bölgesi. Letalite: Bir dominant ya da çekinik gen allelinin tafl›d›¤› mutasyon sebebi ile canl›n›n ölümüne yol açmas› durumu.

M
Mayoz: Diploit hücrelerin, ard›fl›k iki çekirdek ve sitoplazmik bölünmeyle dört haploit efley hücrelerini üretmesi. Melez ya da hibrit: Melezleme ya da hibridizasyon sonucunda meydana gelen bireylerdir. Mitoz: Diploit hücrelerin, çekirdek ve sitoplazmik bölünmeyle benzer iki diploit hücre üretmesi. Monohibrit: ‹ki homozigot atadan meydana gelen ve tek gen çifti bak›m›ndan farkl› allele sahip yavru heterozigotlar. Monoploidi: Diploit kromozom tak›m say›s›n›n yar›ya inmesi durumu. Monosistronik: Tek bir polipeptit zincirini kodlayan mRNA. Mutajen: Mutasyona neden olan kimyasal ya da fiziksel faktörler. Mutant: Genomu de¤iflikli¤e u¤ram›fl olan organizma.


‹ntron: Genlerin genetik kod tafl›mayan bölgesi. ‹nversiyon: Kromozomun katlan›p k›vr›lma yapt›¤› bir bölgeden k›r›larak ayn› bölgeye ters flekilde tekrar ba¤lanmas› ile oluflan mutasyon.

N
Northern blotlama: Doku ya da hücrelerin toplam RNA’lar› içinde belirli bir mRNA molekülünün varl›¤›n›n araflt›r›ld›¤› yöntem. Nükleaz: Nükleik asitlerdeki fosfodiester ba¤lar›n›n kopmas›n› sa¤layan enzim. Nükleik Asit: Pek çok nükleotidin bir araya gelmesi ile oluflan polimere denir. Nükleotit: Nitrojenli baz, befl karbonlu fleker ve fosfat grubundan oluflan bir molekül.

K
Khi-kare analizi: Bir çaprazlama sonucunun Mendel olas›l›k oranlar›na uygunlu¤unu ya da oranlardan sapma derecesinin de¤erlendirilmesi için uygulanan bir istatiksel yöntem.

Sözlük Nükleozom: DNA molekülünün 5 çeflit histon proteini ile birleflerek oluflturdu¤u ve boncuk taneleri fleklinde tekrarlanan kromatin birimleri.

235

Renatürasyon: Denatüre olmufl DNA ipliklerinin tekrar tamamlay›c› bazlar› aras›nda H-ba¤lar›n›n oluflumu ile birleflip sarmal yap›y› yeniden oluflturmas›. Represör protein: Özgül bir genin ifadesini bask›layan regülatör bir genin oluflturdu¤u protein. Restriksiyon haritalama: Bir genomun belirli restriksiyon enzimleri taraf›ndan kesilerek bu enzime özgü bölgelerin bulundu¤u yerlerin kromozomlar üzerinde belirlenmesi. Ribozom: Ribozomal RNA ve çeflitli proteinlerden oluflmufl ve hücrenin protein sentez yeri olan organel. RNA polimeraz: Bir DNA veya RNA molekülündeki bilgiyi RNA molekülü olarak kodlayan enzim.

O-Ö
Okazaki parçalar›: DNA replikasyonu s›ras›nda 3'-5' yönündeki atasal ipli¤e tamamlay›c› olarak sentezlenen, primer ve DNA’dan ibaret k›sa parçalar. Operon: Prokaryotik hücrelerde bir metabolik yolakla ilgili genlerin bir arada bulundu¤u DNA bölgesi. Ökromatin: Kromatin iplikçiklerinin gevflek yap›land›¤› ve aç›k renkli boyanan aktif bölgeleri. Öploidi: Kromozomlar›n tak›m say›s›n›n azalma ya da artmas› ile oluflan mutasyonlar.

S
Saf soy (ar› döl): Ayn› karakter üzerine etkili benzer allel genleri içeren homozigot bireyler. Sanger yöntemi: Dideoksinükleotit trifosfatlar› kullanarak DNA molekülünün sentezinin sonland›r›lmas› prensibine dayanan bir dizi analiz yöntemi. Seleksiyon (do¤al ay›klanma): Genotiplerin üreme baflar›s›n› etkileyen ve bunun sonucunda genotiplerin farkl› üretimini sa¤layan seçici mekanizmalar›n tümü. Semikonservatif replikasyon: Her bir atasal DNA ipli¤inin karfl›s›na tamamlay›c› yeni bir DNA ipli¤i sentezlenmesi. Sendrom: Nedenleri tek tek aç›klanamayan ve çok say›da bulgulara birlikte rastlan›lan hastal›k tablosu. Sentromer: Homolog kromozomlar›n bo¤um yaparak birleflti¤i ve hücre bölünmesi s›ras›nda kromozomlar›n mitotik iplikçi¤e ba¤lanmas›n› sa¤layan bölgeleri. Sitogenetik haritalama: Genlerin direk hücre içerisindeki kromozomlar üzerindeki yerlerinin gösterilmesi. Southern Blotlama: Dokulardan izole edilen toplam genomik DNA içinde özel bir gen ya da DNA dizisinin varl›¤›n› araflt›rmak için kullan›lan bir yöntem.

P
Panmiks: Yeterince büyük populasyonlarda, bütün bireylerin birbirleriyle eflit eflleflme flans›na sahip olmalar› durumudur. Partenogenez: Bir yumurtan›n döllenme olmaks›z›n geliflmesi. Pleiotropi: Bir genin birden çok say›da fenotipik karakter üzerine etkili olma durumu. Poli-A kuyru¤u: Ökaryot mRNA’lar›n›n transkripsiyon sonras›nda 3’ ucuna eklenen yaklafl›k 200 adeninden oluflan dizi. Polihibrit: Çok say›da allel çifti bak›m›ndan heterozigot organizma. Poliploidi: Kromozomlar›n tak›m say›s›n›n artmas› durumu. Polisistronik: Birkaç polipeptit zincirini kodlayan mRNA. Populasyon: Ayn› türe ait organizmalar›n meydana getirdi¤i, genetik maddelerin serbest ak›fl›n› gösteren ve efleysel s›n›rlar içinde rastgele ara eflleflmeler yapan topluluk. Prob: Belirlenmesi istenilen hedef diziye özgü ve ona tamamlay›c› olan k›sa nükleik asit zincirleri (oligonükleotit). Promotor: RNA polimeraz›n ba¤land›¤› ve transkripsiyonu bafllatt›¤› kontrol dizisi.

T
Taq polimeraz: Yüksek s›cakl›klarda uzun süre bozulmadan aktivite gösterebilen, DNA sentezini sa¤layan bir DNA polimeraz. Telomer: Ökaryotik kromozomlar›n yap›sal bütünlü¤ünü ve sa¤laml›¤›n› kontrol eden uç k›s›mlar›. Test çaprazlamas›: Dominant fenotipli bireyin, o karakter ya da karakterler bak›m›ndan homozigot çekinik fenotipte olan bireyle efllefltirilmesi. Transdüksiyon: Bir bakteriden di¤er bir bakteriye virüsler (bakteriyofaj) arac›l›¤›yla yap›lan DNA aktar›m›. Transformasyon: Bir DNA parças›n›n, hücre zar›ndaki özel bir reseptör arac›l›¤›yla al›c› bakterinin içine al›narak genomuna eklenmesi.

R
Regülatör protein: Operatöre ya da kontrol elementlerine ba¤lanarak RNA polimeraz›n promotora ba¤lanmas›n› uyaran (aktivatör) ya da engelleyen (represör) moleküller. Rekombinant DNA: Farkl› organizmalardan elde edilerek bir araya getirilen ya da bir vektöre eklenmifl olan yeni bir organizasyondaki kal›tsal DNA molekülü. Rekombinasyon: Genetik yap›n›n yeniden düzenlenmesi.

236

Genetik

Transgenik organizma: Gen Mühendisli¤i teknolojisi kullan›larak, kendi türü d›fl›ndaki bir türden gen aktar›lmas› yoluyla belirli özellikleri de¤ifltirilmifl olan organizma. Transkripsiyon faktör: Genlerin transkripsiyonunu düzenlemek için DNA üzerinde belli bir diziye ba¤lanabilen protein. Transkripsiyon: RNA polimeraz enzimi taraf›ndan DNA’n›n bir ipli¤inin kal›p al›narak RNA sentezlenmesi. Translasyon: mRNA’lardaki koda uygun olarak ribozomlarda protein sentezlenmesi. Translokasyon: Homolog olmayan kromozomlar aras›nda parça de¤iflimi sonucu oluflan mutasyon. Trihibrit: ‹ki homozigot atadan meydana gelen ve üç gen çifti bak›m›ndan farkl› allellere sahip yavru heterozigotlar. Triptofan: Protein yap›s›na kat›lan nonpolar bir aminoasit.

U
Uyar›c›: Represöre ba¤lanarak transkripsiyonun gerçekleflmesine olanak sa¤layan küçük moleküller.

V
Vektör: Kendilerine eklenen DNA parçalar›n› konak hücreye aktaran ve orada ço¤almas›n› sa¤layan tafl›y›c› DNA molekülleri.

X
X-kromatini (Barr cisimci¤i): Difli memelilerin somatik çekirdeklerinde görülen koyu boyanm›fl kromatin kütlesi.

Y
Yar› Dominantl›k (Ekivalentlik): Bir fenotipik karakter üzerinde, gen allellerinin eflit ve birbirinin kar›fl›m› fleklinde ifade olma durumu.

Dizin

237

Dizin A
Albinizm 69 Allel 44-46, 49, 51, 53, 54, 57 Anöploidi 174, 176-178 Arabidopsis 215, 216 Artt›r›c› Elementler 164

G
Gen 2, 4, 5, 7-13, 15, 16 Gen frekans› 198, 199, 206-208 Gen havuzu 196-199, 201, 206, 208 Gen klonlamas› 217, 221 Gen tedavisi 10-13, 16 Genetik 2-12, 14-16 Genetik polimorfizm 207, 208 Genotip 4-7, 15 Genotip frekans› 196, 198, 200-205, 208 Gonozom 44, 57, 111-113, 115-117, 128 Göç 198, 199, 206, 208

B
Barr cisimci¤i 116 Biseksüel 111

C-Ç
C. elegans 214, 215, 229 Çekirdek d›fl› kal›t›m 110, 122, 128 Çerçeve kaymas› 176, 182, 185, 192

H
Haploit 20, 22, 27, 30, 32-35, 37 Hardy-Weinberg Dengesi 199 Hardy-Weinberg Kural› 196, 208 Helikaz 140, 141 Hermafrodit 111, 125 Heterezigot 45 Heterokromatin 23, 26 Hipostat 70, 72 Histon 24-26 Homolog kromozom 44, 49, 52, 53, 57 Homozigot 42, 44, 45, 48, 49, 51, 57, 60 Huntington koresi 68

D
Delesyon 174, 178, 179 Denatürasyon 135 Dev kromozom 26, 27 Dideoksinükleotit trifosfat 226, 227 Dihibrit 42, 45, 49, 51-54, 57 Dioik 111 Diploit 20, 21, 26-28, 30, 32-35, 37 DNA parmak izi 220 DNA polimeraz 140, 142, 145 DNA restriksiyon enzimleri 216, 217, 219, 229 Drosophila 215 Duplikasyon 174, 178-180


‹nsan Genom Projesi 11, 16 ‹ntron 144, 147, 164 ‹nversiyon 174, 178-180

E
Ekivalentlik 80 Ekspresivite 77 Ekzon 140, 144, 167, 168 Elektroforez 220, 224, 227, 228 Endüstriyel Melanizm 7 Epistat 70-75 Epistazi 64, 70-75, 81, 82 Efley tayini 110-113, 128 Etkinlik 64, 77, 78, 82 Etkinlik derecesi 64, 77, 78, 82

K
Khi-kare 42, 54-57 Kinetokor 22, 29 Klastojen 185 Kloroplast 110, 122-125, 128 Kodominantl›k 64-68, 76, 82 Konjugasyon 188, 190, 191 Kontrol elementleri 164-166, 169 Kopyalama 2, 10, 11, 16 Ko-represör 162 Kromatit 26, 28-32, 37 Kromozom 20-24, 26-33, 35, 37

F
Fenotip 2, 4-8, 15 Fiziksel harita 226, 227, 229 Fotoliyaz 185

238

Dizin Restriksiyon haritalama 220 Ribozom 136, 147-149, 152 RNA polimeraz 141, 144-146, 160-163

L
Lac operonu 160, 161, 164 Lamba f›rças› kromozom 26 Letalite 64, 68, 76, 82 Lokus 44 Lyon hipotezi 116

S
Saf soy 44, 45, 48, 50 Sanger yöntemi 226 Seleksiyon 207, 208 Semi-konservatif 139 Sentromer 22, 23, 29, 31, 32, 37 Simbiyont 122, 127 Sitogenetik haritalama 226, 229 Sitoplazmik kal›t›m 110, 122, 127 Solenoit 24-26, 37 Southern blotlama 212, 224, 225, 229

M
Mayoz 20, 26, 27, 29-35, 37 Melez 43, 53, 57 Mendel 2, 8, 9, 15, 42-49, 51-57 Mitokondri 110, 122-124, 128 Mitoz 20, 27-30, 32, 33, 35, 37 Monohibrit 42, 45-49, 51-57 Monoik 111 Monosistronik 148 Mutajen 174, 175, 178, 183-185

T
Tam dominantl›k 65, 70, 71, 76, 82 Taq polimeraz 222, 224, 229 Telomer 22, 31, 37 Test çaprazlama 42, 47, 48, 51, 57 Transdüksiyon 188-190 Transformasyon 188, 189 Transgenik 13 Transisyon 176, 182, 184, 192 Transkripsiyon 132, 137, 138, 144-148, 153 Transkripsiyon faktör 146, 156, 164, 165, 167, 169 Translasyon 132, 137, 138, 144, 148, 153 Translokasyon 174, 178-181 Transversiyon 176, 182, 192 Trihibrit 45, 53 Triptofan 161-163, 169

N
Northern blotlama 226, 229 Nükleaz 141, 147 Nükleotit 133, 138, 140-144, 147, 152 Nükleozom 24, 25, 37

O-Ö
Okazaki parçalar› 141, 142 Operon 160-164, 169 Organel kal›t›m› 110, 122, 123 Otozom 44, 57 Ökromatin 23, 26 Öploidi 174, 176

P
Palindromik zincir 145 Panmiks 197, 198, 206, 208 Partenogenez 113 Penetrans 77 Pleiotropi 64, 76, 82 Poli-A kuyru¤u 147 Populasyon genetigi 196-198, 208 Prob 224-226, 229 Promotor 144, 146, 160, 161, 163-165, 169

U
Uyar›c› 161, 163, 164, 169

V
Varyasyon 2, 5, 6, 11, 15, 175 Vektör 220-222, 229

X
X-kromatini 110, 115 X kromozomu 110, 113-120, 128

R
Radyasyon 183, 184 Regülatör 160, 161, 163, 164, 166, 167, 169 Rekombinant DNA 9-11, 15, 216, 217, 219, 221, 229 Rekombinasyon 174, 175, 187-190, 192 Renatürasyon 135 Replikasyon 132, 137, 138, 140, 142, 153 Represör protein 160, 161

Y
Y-kromozomu 110, 113, 115-117, 121, 128 Yar› dominantl›k 64-66, 68, 76, 80, 82 Yaflam çevrimi 32-34, 37

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful